বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

সেই পরমপূজনীয়, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার।


Vinayapiṭake

বিনয়পিটকে


Pācittiya-aṭṭhakathā

পাচিত্তিয়-অট্ঠকথা


5. Pācittiyakaṇḍaṃ

৫. পাচিত্তিয়কাণ্ড


1. Musāvādavaggo

১. মুসাবাদবগ্গ


1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā

১. মুসাবাদ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Yesaṃ [Pg.1] navahi vaggehi, saṅgaho suppatiṭṭhito;

Khuddakānaṃ ayaṃ dāni, tesaṃ bhavati vaṇṇanā.

যে সকল ক্ষুদ্র (বা তুলনামূলকভাবে ছোট) শিক্ষাপদসমূহ নয়টি বর্গে সুপ্রতিষ্ঠিতভাবে সংগৃহীত হয়েছে, এখন সেই শিক্ষাপদসমূহের এই ব্যাখ্যা (অট্ঠকথা) উপস্থাপিত হচ্ছে।


1. Tattha musāvādavaggassa tāva paṭhamasikkhāpade hatthakoti tassa therassa nāmaṃ. Sakyānaṃ puttoti sakyaputto. Buddhakāle kira sakyakulato asīti purisasahassāni pabbajiṃsu, tesaṃ so aññataroti. Vādakkhittoti ‘‘vādaṃ karissāmī’’ti evaṃ parivitakkitena vādena paravādisantikaṃ khitto pakkhitto pahito pesitoti attho. Vādamhi vā sakena cittena khitto. Yatra yatra vādo tatra tatreva sandissatītipi vādakkhitto. Avajānitvā avajānātīti attano vāde kañci dosaṃ sallakkhento ‘‘nāyaṃ mama vādo’’ti avajānitvā puna kathento kathento niddosataṃ sallakkhetvā ‘‘mameva ayaṃ vādo’’ti paṭijānāti. Paṭijānitvā avajānātīti kismiñcideva vacane ānisaṃsaṃ sallakkhento ‘‘ayaṃ mama vādo’’ti paṭijānitvā puna kathento kathento tattha dosaṃ sallakkhetvā [Pg.2] ‘‘nāyaṃ mama vādo’’ti avajānāti. Aññenaññaṃ paṭicaratīti aññena kāraṇena aññaṃ kāraṇaṃ paṭicarati paṭicchādeti ajjhottharati, ‘‘rūpaṃ aniccaṃ jānitabbato’’ti vatvā puna ‘‘jātidhammato’’tiādīni vadati. Kurundiyaṃ pana ‘‘etassa paṭicchādanahetuṃ aññaṃ bahuṃ kathetī’’ti vuttaṃ. Tatrāyaṃ adhippāyo – yaṃ taṃ paṭijānanañca avajānanañca, tassa paṭicchādanatthaṃ ‘‘ko āha, kiṃ āha, kismiṃ āhā’’ti evamādi bahuṃ bhāsatīti. Puna mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘avajānitvā paṭijānanto paṭijānitvā avajānanto eva ca aññenaññaṃ paṭicaratī’’ti vuttaṃ. Sampajānamusā bhāsatīti jānanto musā bhāsati. Saṅketaṃ katvā visaṃvādetīti purebhattādīsu ‘‘asukasmiṃ nāma kāle asukasmiṃ nāma padese vādo hotū’’ti saṅketaṃ katvā saṅketato pure vā pacchā vā gantvā ‘‘passatha bho, titthiyā na āgatā parājitā’’ti pakkamati.

১. সেখানে মুসাবাদ বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে 'হস্তক' (Hatthako) হলো সেই স্থবিরের নাম। শাক্যদের পুত্র হওয়ায় তিনি 'শাক্যপুত্র'। কথিত আছে যে, বুদ্ধের সময়ে শাক্যকূল থেকে আশি হাজার পুরুষ প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছিলেন, তিনি ছিলেন তাদেরই অন্যতম। 'বাদক্ষিপ্ত' (Vādakkhitto) অর্থ— "আমি বিতর্ক করব" এভাবে চিন্তা করে বিতর্কের উদ্দেশ্যে পরবাদীদের (অন্য মতাবলম্বীদের) নিকট নিক্ষিপ্ত, প্রেরিত বা উপস্থাপিত ব্যক্তি। অথবা বিতর্কের বিষয়ে নিজের চিত্ত দ্বারা নিক্ষিপ্ত (উদ্বুদ্ধ)। যেখানে যেখানে বিতর্ক হয়, সেখানেই তাকে দেখা যায়— এই অর্থেও তিনি 'বাদক্ষিপ্ত'। "অস্বীকার করে পুনরায় স্বীকার করা" (avajānitvā paṭijānāti) অর্থ— নিজেরবাদে কোনো দোষ লক্ষ্য করে "এটি আমার মত নয়" বলে অস্বীকার করার পর, পুনরায় কথা বলতে বলতে তাতে নির্দোষতা লক্ষ্য করে "এটিই আমার মত" বলে স্বীকার করা। "স্বীকার করে পুনরায় অস্বীকার করা" অর্থ— কোনো একটি কথায় সুফল লক্ষ্য করে "এটি আমার মত" বলে স্বীকার করার পর, পুনরায় কথা বলতে বলতে সেখানে দোষ লক্ষ্য করে "এটি আমার মত নয়" বলে অস্বীকার করা। "এক কথার পিঠে অন্য কথা বলে এড়িয়ে যাওয়া" (Aññenaññaṃ paṭicarati) অর্থ— অন্য কোনো কারণ দ্বারা পূর্বের কারণকে আড়াল করা, ঢেকে ফেলা বা চাপা দেওয়া; যেমন— "রূপ অনিত্য, কারণ তা জ্ঞেয় (জানার যোগ্য)" এ কথা বলার পর পুনরায় "কারণ তা জন্মধর্মী" ইত্যাদি বলা। কুরুন্দি অট্ঠকথায় অবশ্য বলা হয়েছে— "তা গোপন করার উদ্দেশ্যে অন্য অনেক কথা বলে।" সেখানে অভিপ্রায় এই যে— যে স্বীকার করা বা অস্বীকার করা হয়েছে, তা গোপন করার জন্য "কে বলেছে? কী বলেছে? কোথায় বলেছে?" ইত্যাদি অনেক অবান্তর কথা বলে। আবার মহা-অট্ঠকথায় বলা হয়েছে— "অস্বীকার করে স্বীকারকারী এবং স্বীকার করে অস্বীকারকারী ব্যক্তিই এক কথার পিঠে অন্য কথা বলে এড়িয়ে যায়।" "জেনে-শুনে মিথ্যা বলা" (Sampajānamusā bhāsati) অর্থ— জেনে-বুঝে অসত্য কথা বলা। "সংকেত (চুক্তি) করে প্রতারণা করা" অর্থ— পূর্বাহ্ণ ইত্যাদিতে "অমুক সময়ে অমুক স্থানে বিতর্ক অনুষ্ঠিত হবে" এভাবে সময় ও স্থান নির্ধারণ করে, সেই নির্ধারিত সময়ের আগে বা পরে গিয়ে "হে মহোদয়গণ, দেখুন, তীর্থিকরা আসেনি, তারা পরাজিত হয়েছে" বলে চলে যাওয়া।


2. Sampajānamusāvādeti jānitvā jānantassa ca musā bhaṇane.

২. ‘জেনে-শুনে মিথ্যা বলা’ (সম্পজানমুসাবাদ) অর্থ— মিথ্যা বলার পূর্বে 'আমি মিথ্যা বলব' তা জেনে এবং মিথ্যা বলার মুহূর্তেও 'আমি মিথ্যা বলছি' তা জেনে অসত্য ভাষণ করা।


3. Visaṃvādanapurekkhārassāti visaṃvādanacittaṃ purato katvā vadantassa. Vācāti micchāvācāpariyāpannavacanasamuṭṭhāpikā cetanā. Girāti tāya cetanāya samuṭṭhāpitasaddaṃ dasseti. Byappathoti vacanapatho; vācāyeva hi aññesampi diṭṭhānugatimāpajjantānaṃ pathabhūtato byappathoti vuccati. Vacībhedoti vacīsaññitāya vācāya bhedo; pabhedagatā vācā eva evaṃ vuccati. Vācasikā viññattīti vacīviññatti. Evaṃ paṭhamapadena suddhacetanā, majjhe tīhi taṃsamuṭṭhāpitasaddasahitā cetanā, ante ekena viññattisahitā cetanā ‘‘kathitā’’ti veditabbā. Anariyavohārāti anariyānaṃ bālaputhujjanānaṃ vohārā.

৩. ‘প্রতারণাকে অগ্রগণ্য করে’ (বিসংবাদনপুরেত্থারস) অর্থ— প্রতারণামূলক চিত্তকে সামনে রেখে বা প্রধান করে কথা বলা ব্যক্তির। ‘বাচা’ (বাক্য) হলো মিথ্যা বাক্যের অন্তর্ভুক্ত শব্দ উৎপন্নকারী চেতনা। ‘গিরা’ (বাণী) শব্দ দ্বারা সেই চেতনা দ্বারা উৎপন্ন শব্দকে নির্দেশ করা হয়েছে। ‘ব্যপথ’ (বাকপথ) হলো বাক্যের পথ; কারণ বাক্যই অন্যদের অনুসরণের পথস্বরূপ হওয়ায় একে ‘ব্যপথ’ বলা হয়। ‘বচিভেদ’ (বাক্যভেদ) হলো বাক্য নামে অভিহিত শব্দের ভিন্নতা; বিভিন্ন রূপে বিভক্ত বাক্যকেই এভাবে বলা হয়। ‘বাচসিকা বিজ্ঞপ্তি’ হলো বাক-বিজ্ঞপ্তি (বচীবিজ্ঞপ্তি)। এভাবে প্রথম পদ দ্বারা কেবল চেতনা, মাঝের তিনটি পদ দ্বারা সেই চেতনাপ্রসূত শব্দসহ চেতনা এবং শেষ পদটি দ্বারা বিজ্ঞপ্তিসহ চেতনাকে বোঝানো হয়েছে— এটি জানতে হবে। ‘অনার্য ব্যবহার’ (অনারিয়বোহারা) হলো অনার্য তথা বাল-পৃথগ্জনদের ব্যবহৃত ভাষা বা আচরণ।


Evaṃ sampajānamusāvādaṃ dassetvā idāni ante vuttānaṃ sampajānamusāvādasaṅkhātānaṃ anariyavohārānaṃ lakkhaṇaṃ dassento ‘‘adiṭṭhaṃ diṭṭhaṃ me’’tiādimāha. Tattha adiṭṭhaṃ diṭṭhaṃ meti evaṃ vadato vacanaṃ taṃsamuṭṭhāpikā vā cetanā eko anariyavohāroti iminā nayena attho veditabbo. Apicettha cakkhuvasena aggahitārammaṇaṃ adiṭṭhaṃ, sotavasena aggahitaṃ asutaṃ, ghānādivasena munitvā tīhi indriyehi ekābaddhaṃ viya katvā patvā aggahitaṃ amutaṃ, aññatra pañcahi indriyehi suddhena [Pg.3] viññāṇeneva aggahitaṃ aviññātanti veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘adiṭṭhaṃ nāma na cakkhunā diṭṭha’’nti evaṃ oḷārikeneva nayena desanā katāti. Diṭṭhādīsu ca attanāpi parenapi diṭṭhaṃ diṭṭhameva. Evaṃ sutamutaviññātānīti ayameko pariyāyo. Aparo nayo yaṃ attanā diṭṭhaṃ diṭṭhameva taṃ. Esa nayo sutādīsu. Yaṃ pana parena diṭṭhaṃ, taṃ attanā sutaṭṭhāne tiṭṭhati. Evaṃ mutādīnipi.

এভাবে জেনে-শুনে মিথ্যা বলা প্রদর্শন করে, এখন পরিশেষে উক্ত জেনে-শুনে মিথ্যা বলা নামক অনার্য ব্যবহারের লক্ষণসমূহ দেখানোর জন্য “যা দেখিনি তা দেখেছি” ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে “যা দেখিনি তা দেখেছি” এভাবে বলা ব্যক্তির বাক্য অথবা তা উৎপন্নকারী চেতনা হলো একটি অনার্য ব্যবহার— এই নিয়মে অর্থ বুঝতে হবে। আরও জানা দরকার যে, চক্ষুর দ্বারা যে রূপ গ্রহণ করা হয়নি তা ‘অদৃষ্ট’ (না দেখা); শ্রোত্রের দ্বারা যা গ্রহণ করা হয়নি তা ‘অশ্রুত’ (না শোনা); ঘ্রাণ ইত্যাদির দ্বারা আঘ্রাত বা আস্বাদিত হয়ে তিনটি ইন্দ্রিয়ের মাধ্যমে একীভূতভাবে যা গ্রহণ করা হয়নি তা ‘অমত’ (স্পর্শ বা আস্বাদন না করা); এবং পঞ্চ ইন্দ্রিয় ব্যতীত কেবল বিশুদ্ধ মনের (মনোবিজ্ঞান) দ্বারা যা গৃহীত হয়নি তা ‘অবিজ্ঞাত’ (না জানা)। কিন্তু পালিতে “অদৃষ্ট মানে চক্ষু দ্বারা না দেখা” এভাবে স্থূল অর্থেই দেশনা করা হয়েছে। আর দৃষ্ট ইত্যাদির মধ্যে নিজের দ্বারা বা অন্যের দ্বারা যা দেখা হয়েছে তা ‘দৃষ্টই’। শ্রুত, মত ও বিজ্ঞাতের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম— এটি একটি পর্যায় (ব্যাখ্যা)। অন্য নিয়মটি হলো— নিজের দ্বারা যা দেখা হয়েছে তা ‘দৃষ্টই’। শ্রুত ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। কিন্তু যা অন্যের দ্বারা দেখা হয়েছে, তা নিজের ক্ষেত্রে শ্রুত (শোনার) পর্যায়ে পড়ে। মত ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই রূপ।


4. Idāni tesaṃ anariyavohārānaṃ vasena āpattiṃ āropetvā dassento ‘‘tīhākārehī’’tiādimāha. Tassattho ‘‘tīhi ākārehi paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjinti sampajānamusā bhaṇantassa āpatti pārājikassā’’ti evamādicatutthapārājikapāḷivaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Kevalañhi tattha ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji’’nti idha ‘‘adiṭṭhaṃ diṭṭhaṃ me’’ti, tattha ca ‘‘āpatti pārājikassā’’ti ‘‘idha āpatti pācittiyassā’’ti evaṃ vatthumatte āpattimatte ca viseso, sesaṃ ekalakkhaṇamevāti.

৪. এখন সেই অনার্য ব্যবহারসমূহের কারণে সংঘটিত আপত্তি (অপরাধ) আরোপ করে দেখানোর জন্য “তিনটি উপায়ে” ইত্যাদি বলেছেন। এর অর্থ— “তিনটি উপায়ে ‘আমি প্রথম ধ্যান লাভ করেছি’ এভাবে জেনে-শুনে মিথ্যা বলা ব্যক্তির পারাজিকা আপত্তি হয়” ইত্যাদি চতুর্থ পারাজিকা পালি বর্ণনায় যেভাবে বলা হয়েছে, সেই নিয়মেই বুঝতে হবে। কেবল পার্থক্য এই যে, সেখানে “প্রথম ধ্যান লাভ করেছি” বলা হয়েছে, আর এখানে “যা দেখিনি তা দেখেছি” বলা হয়েছে; এবং সেখানে “পারাজিকা আপত্তি হয়” বলা হয়েছে, আর এখানে “পাচিত্তিয় আপত্তি হয়” বলা হয়েছে। এভাবে কেবল বস্তুগত বিষয়ে এবং আপত্তির মাত্রায় পার্থক্য রয়েছে, অবশিষ্ট সমস্ত নিয়ম একই লক্ষণযুক্ত।


9. Tīhākārehi diṭṭhe vematikotiādīnampi attho ‘‘diṭṭhassa hoti pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto diṭṭhe vematiko’’ti evamādiduṭṭhadosapāḷivaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Pāḷimattameva hi ettha viseso, atthe pana satheravāde kiñci nānākaraṇaṃ natthi.

৯. “তিনটি উপায়ে দৃষ্ট বিষয়ে বিমর্ষ (সন্দিহান) হওয়া” ইত্যাদির অর্থও— “দৃষ্ট বিষয়ে পারাজিকা ধর্ম অনাচার করার সময় দৃষ্ট বিষয়ে সন্দিহান হওয়া” ইত্যাদি দুষ্টদোষ শিক্ষাপদের পালি বর্ণনায় যেভাবে বলা হয়েছে, সেই নিয়মেই বুঝতে হবে। এখানে কেবল পালি পাঠের পার্থক্য রয়েছে, কিন্তু স্থবিরবাদসম্মত অর্থে কোনো ভিন্নতা নেই।


11. Sahasā bhaṇatīti avīmaṃsitvā anupadhāretvā vā vegena diṭṭhampi ‘‘adiṭṭhaṃ me’’ti bhaṇati. Aññaṃ bhaṇissāmīti aññaṃ bhaṇatīti mandattā jaḷattā pakkhalanto ‘‘cīvara’’nti vattabbe ‘‘cīra’’nti ādiṃ bhaṇati. Yo pana sāmaṇerena ‘‘api bhante mayhaṃ upajjhāyaṃ passitthā’’ti vutto keḷiṃ kurumāno ‘‘tava upajjhāyo dārusakaṭaṃ yojetvā gato bhavissatī’’ti vā siṅgālasaddaṃ sutvā ‘‘kassāyaṃ bhante saddo’’ti vutto ‘‘mātuyā te yānena gacchantiyā kaddame laggacakkaṃ uddharantānaṃ ayaṃ saddo’’ti vā evaṃ neva davā na ravā aññaṃ bhaṇati, so āpattiṃ āpajjatiyeva. Aññā pūraṇakathā nāma hoti, eko gāme thokaṃ telaṃ labhitvā vihāraṃ āgato sāmaṇeraṃ bhaṇati – ‘‘tvaṃ ajja kuhiṃ gato, gāmo ekatelo ahosī’’ti vā pacchikāya ṭhapitaṃ pūvakhaṇḍaṃ labhitvā [Pg.4] ‘‘ajja gāme pacchikāhi pūve cāresu’’nti vā, ayaṃ musāvādova hoti. Sesaṃ uttānamevāti.

১১. ‘সহসা বলা’ (সহসা ভণতি) অর্থ— বিচার-বিবেচনা বা চিন্তা না করে দ্রুততার সাথে, এমনকি যা দেখেছে তাকেও “আমি দেখিনি” বলে ফেলা। ‘অন্য কিছু বলতে গিয়ে অন্য কিছু বলা’ অর্থ— জড়তা বা মূর্খতাবশত কথা জড়িয়ে গিয়ে “চীবর” বলার জায়গায় “চীর” ইত্যাদি বলা। কিন্তু কোনো ভিক্ষু যদি কোনো শ্রমণ কর্তৃক “ভন্তে, আপনি কি আমার উপাধ্যায়কে দেখেছেন?” এভাবে জিজ্ঞাসিত হয়ে পরিহাস করার উদ্দেশ্যে “তোমার উপাধ্যায় কাঠের গাড়ি জুড়ে চলে গেছেন” অথবা শিয়ালের ডাক শুনে “ভন্তে, এটি কার শব্দ?” এভাবে জিজ্ঞাসিত হয়ে “তোমার মা গাড়িতে করে যাওয়ার সময় কাদায় আটকে যাওয়া চাকা যারা তুলছে, এটি তাদের শব্দ” এভাবে কৌতুক বা উপহাস ছাড়া অন্য কোনো অবান্তর কথা বলে, তবে সে আপত্তিগ্রস্ত হবেই। অন্যটি হলো অতিরঞ্জিত কথা (পূরণকথা); যেমন— কোনো ভিক্ষু গ্রামে সামান্য তেল পেয়ে বিহারে ফিরে এসে শ্রমণকে বলে— “তুমি আজ কোথায় গিয়েছিলে? পুরো গ্রাম তো তেলে ভেসে যাচ্ছে!” অথবা ঝুড়িতে রাখা এক টুকরো পিঠা পেয়ে বলে— “আজ গ্রামে ঝুড়ি ঝুড়ি পিঠা বিতরণ করা হয়েছে।” এগুলো মিথ্যাবাদই (মুসাবাদ) হবে। অবশিষ্ট অংশ অত্যন্ত স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

এটি ত্রিসমুত্থানবিশিষ্ট— কায়-চিত্ত থেকে, বাক্য-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়; এটি ক্রিয়া-স্বরূপ, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বাক্যকর্ম, অকুশল চিত্তযুক্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Musāvādasikkhāpadaṃ paṭhamaṃ.

প্রথম মুসাবাদ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā

২. ওমাসবাদ শিক্ষাপদ বর্ণনা


12. Dutiyasikkhāpade omasantīti ovijjhanti. Khuṃsentīti akkosanti. Vambhentīti padhaṃsenti.

১২. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে ‘ওমসন্তি’ (আঘাত করা) অর্থ— বাক্যরূপ শূল দ্বারা বিদ্ধ করা। ‘খুংসন্তি’ (নিন্দা করা) অর্থ— গালিগালাজ করা। ‘বম্ভেন্তি’ (অবজ্ঞা করা) অর্থ— হেয় প্রতিপন্ন বা লাঞ্ছিত করা।


13. Bhūtapubbanti idaṃ vatthuṃ bhagavā omasavādagarahaṇatthaṃ āhari. Nandivisālo nāmāti nandīti tassa balībaddassa nāmaṃ, visāṇāni panassa visālāni, tasmā ‘‘nandivisālo’’ti vuccati. Bodhisatto tena samayena nandivisālo nāma hoti. Brāhmaṇo taṃ yāgubhattādīhi ativiya posesi. Atha so brāhmaṇaṃ anukampamāno ‘‘gaccha tva’’ntiādimāha. Tattheva aṭṭhāsīti ahetukapaṭisandhikālepi parakhuṃsanaṃ amanāpatoyeva paccesi, tasmā brāhmaṇassa dosaṃ dassetukāmo aṭṭhāsi. Sakaṭasataṃ atibaddhaṃ pavaṭṭesīti paṭipāṭiyā ṭhapetvā heṭṭhārukkhe datvā ekābaddhaṃ katvā muggamāsavālukādīhi puṇṇaṃ sakaṭasataṃ pavaṭṭento, kiñcāpi pubbe patiṭṭhitārappadesaṃ puna are patte pavaṭṭitaṃ hoti, bodhisatto pana purimasakaṭena patiṭṭhitaṭṭhāne pacchimasakaṭaṃ patiṭṭhāpetuṃ sakaṭasatappamāṇaṃ padesaṃ pavaṭṭesi. Bodhisattānañhi sithilakaraṇaṃ nāma natthi. Tena cattamano ahūti tena brāhmaṇassa dhanalābhena attano kammena ca so nandivisālo attamano ahosi.

১৩. “অতীতকালে” (ভূতপূর্বং) এই কাহিনীটি ভগবান ওমাসবাদের (কটূক্তির) নিন্দা করার উদ্দেশ্যে অবতারণা করেছেন। ‘নন্দিবিশাল’ নামের ক্ষেত্রে— ‘নন্দি’ হলো সেই বলদের নাম, আর তার শিংগুলো ছিল বিশাল, তাই তাকে “নন্দিবিশাল” বলা হতো। বোধিসত্ত্ব সেই সময়ে নন্দিবিশাল নামক বলদ ছিলেন। এক ব্রাহ্মণ তাকে জাউ-ভাত ইত্যাদি দিয়ে অত্যন্ত যত্ন সহকারে লালন-পালন করেছিলেন। অতঃপর সে ব্রাহ্মণের প্রতি অনুকম্পাবশত “আপনি যান” ইত্যাদি বলেছিল। “সেখানেই দাঁড়িয়ে রইল” অর্থ— অহেতুক প্রতিসন্ধিকালের (পশু জন্ম) সময়েও সে অন্যের কটূক্তিকে অপ্রিয় হিসেবেই গ্রহণ করেছিল, তাই ব্রাহ্মণের ভুল দেখিয়ে দেওয়ার জন্য সে দাঁড়িয়ে রইল। “পরস্পর বাঁধা একশত গাড়ি টেনে নিয়ে গেল” অর্থ— সারিবদ্ধভাবে রেখে নিচে কাঠ দিয়ে একটার সাথে অন্যটা বেঁধে দিয়ে মুগ ডাল, মাষকলাই, বালু ইত্যাদি দ্বারা পূর্ণ একশত গাড়ি টেনে নিয়ে যাওয়ার সময়, যদিও পূর্বে প্রথম গাড়ির চাকা যেখানে ছিল, পরে পেছনের গাড়ির চাকা সেখানে পৌঁছালে তা টানা হয়েছে বলে গণ্য হয়, তবুও বোধিসত্ত্ব প্রথম গাড়ির স্থান থেকে শেষ গাড়িটি পৌঁছানো পর্যন্ত একশত গাড়ির দীর্ঘ পথ টেনে নিয়ে গিয়েছিলেন। কারণ বোধিসত্ত্বদের কাজে কোনো শিথিলতা থাকে না। “তাতে সে সন্তুষ্ট হলো” অর্থ— ব্রাহ্মণের সেই ধনলাভের কারণে এবং নিজের কাজের সফলতায় সেই নন্দিবিশাল বলদ অত্যন্ত আনন্দিত হয়েছিল।


15. Akkosenapīti [Pg.5] ettha pana yasmā parato ‘‘dve akkosā – hīno ca akkoso ukkaṭṭho ca akkoso’’ti vibhajitukāmo, tasmā yathā pubbe ‘‘hīnenapi akkosena khuṃsentī’’ti vuttaṃ; evaṃ avatvā ‘‘akkosena’’ iccevamāha. Venajātīti tacchakajāti; veṇukārajātītipi vadanti. Nesādajātīti migaluddakādijāti.

১৫. “আক্রোশ (গালি) দ্বারাও” এই পদের ক্ষেত্রে— যেহেতু পরবর্তীতে “দুই প্রকার আক্রোশ— হীন আক্রোশ ও উৎকৃষ্ট আক্রোশ” এভাবে বিভক্ত করার ইচ্ছা রয়েছে, তাই পূর্বে যেভাবে “হীন আক্রোশ দ্বারাও নিন্দা করে” বলা হয়েছিল, সেভাবে না বলে কেবল “আক্রোশ দ্বারা” এটুকু বলেছেন। ‘বেনজাতি’ অর্থ— ছুতার বা তক্ষক জাতি; কেউ কেউ একে বাঁশ দিয়ে কাজ করা বা কুলা-ঝুড়ি তৈরিকারী জাতিও বলেন। ‘নেষাদজাতি’ অর্থ— মৃগয়া বা ব্যাধ (শিকারী) জাতি।


Rathakārajātīti cammakārajāti. Pukkusajātīti pupphachaḍḍakajāti. Avakaṇṇakādi dāsānaṃ nāmaṃ hoti; tasmā hīnaṃ. Oññātanti avaññātaṃ; ‘‘uññāta’’ntipi paṭhanti. Avaññātanti vambhetvā ñātaṃ. Hīḷitanti jigucchitaṃ. Paribhūtanti kimetenātiti paribhavakataṃ. Acittīkatanti na garukataṃ.

‘রথকারজাতি’ অর্থ— চামড়ার কাজ করা চর্মকার জাতি। ‘পুক্কুসজাতি’ অর্থ— ময়লা বা ফুল-আবর্জনা পরিষ্কারকারী মেথর জাতি। ‘অবকর্ণক’ ইত্যাদি দাসদের নাম হয়ে থাকে; তাই এগুলো হীন নাম। ‘ওজ্ঞাত’ অর্থ— অবজ্ঞাত (তুচ্ছ তাচ্ছিল্য করা নাম); কেউ কেউ একে ‘উজ্ঞাত’ও পাঠ করেন। ‘অবজ্ঞাত’ অর্থ— নিন্দা করে পরিচিত করা নাম। ‘হীড়িত’ অর্থ— ঘৃণিত বা কুৎসিত নাম। ‘পরিভূত’ অর্থ— “এটি দিয়ে কী হবে?” এভাবে অবজ্ঞা করা নাম। ‘অচিত্তীকৃত’ অর্থ— যাকে গুরুত্ব বা সমাদর করা হয়নি।


Koṭṭhakakammanti tacchakakammaṃ. Muddāti hatthamuddāgaṇanā. Gaṇanāti acchiddakādiavasesagaṇanā. Lekhāti akkharalekhā. Madhumehābādho vedanāya abhāvato ‘‘ukkaṭṭho’’ti vutto. Pāṭikaṅkhāti icchitabbā. Yakārena vā bhakārena vāti yakārabhakāre yojetvā yo akkoso. Kāṭakoṭacikāya vāti ‘‘kāṭa’’nti purisanimittaṃ, ‘‘koṭacikā’’ti itthinimittaṃ; etehi vā yo akkoso, eso hīno nāma akkosoti.

‘কোষ্ঠককর্ম’ অর্থ— ছুতারের কাজ (তক্ষণকর্ম)। ‘মুদ্রা’ অর্থ— হাতের আঙুল নেড়ে হিসাব করার বিদ্যা। ‘গণনা’ অর্থ— ছিদ্রহীন বা অবশিষ্ট গণনা বিদ্যা। ‘লেখা’ অর্থ— অক্ষর লেখার বিদ্যা। ‘মধুমেহ রোগ’ (ডায়াবেটিস) তীব্র বেদনা না থাকার কারণে ‘উৎকৃষ্ট’ রোগ হিসেবে বলা হয়েছে। ‘পাটিকাঙ্ক্ষা’ অর্থ— আকাঙ্ক্ষিত বা প্রত্যাশিত। ‘য-কার বা ভ-কার দ্বারা’ অর্থ— য এবং ভ অক্ষর যুক্ত করে যে গালি দেওয়া হয়। ‘কাট বা কোটচিকা দ্বারা’ অর্থ— ‘কাট’ হলো পুরুষাঙ্গ এবং ‘কোটচিকা’ হলো স্ত্রীঅঙ্গ; এগুলোর মাধ্যমে যে গালি দেওয়া হয়, তা হীন গালি হিসেবে গণ্য।


16. Idāni tesaṃ jātiādīnaṃ pabhedavasena āpattiṃ āropetvā dassento ‘‘upasampanno upasampanna’’ntiādimāha. Tattha khuṃsetukāmo vambhetukāmo maṅkukattukāmoti akkositukāmo padhaṃsitukāmo garahitukāmo nittejaṃ kattukāmoti attho. Hīnena hīnanti hīnena jātivacanena hīnajātikaṃ. Etena upāyena sabbapadesu attho veditabbo.

১৬. এখন সেই জাতি ইত্যাদির প্রকারভেদের ভিত্তিতে আপত্তি আরোপ করে দেখানোর উদ্দেশ্যে "উপসম্পন্ন উপসম্পন্ন" ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে "খুংসিতুকাম" (নিন্দা করতে ইচ্ছুক), "বম্ভেতুকাম" (অপমান করতে ইচ্ছুক) ও "মঙ্কুকত্তুকাম" (লজ্জিত করতে ইচ্ছুক) বলতে আক্রোশ বা গালি দিতে ইচ্ছুক, পরাভূত বা ধ্বংস করতে ইচ্ছুক, নিন্দা করতে ইচ্ছুক এবং তেজহীন বা নিষ্প্রভ করতে ইচ্ছুক হওয়া—এই অর্থ বোঝায়। "হীন দ্বারা হীন" বলতে হীন জাতিবাচক শব্দের দ্বারা হীন জাতের ব্যক্তিকে বোঝায়। এই উপায়ে সকল পদের অর্থ বুঝতে হবে।


Ettha ca hīnena hīnaṃ vadanto kiñcāpi saccaṃ vadati, omasitukāmatāya panassa vācāya vācāya pācittiyaṃ. Ukkaṭṭhena hīnaṃ vadanto ca kiñcāpi alikaṃ bhaṇati, omasitukāmatāya pana imināva sikkhāpadena pācittiyaṃ āpajjati, na purimena. Yopi ‘‘aticaṇḍālosi, atibrāhmaṇosi, duṭṭhacaṇḍālosi, duṭṭhabrāhmaṇosī’’tiādīni vadati, sopi āpattiyā kāretabbo.

এবং এখানে হীন জাতি ইত্যাদির দ্বারা হীন ভিক্ষুকে সম্বোধন করে বললে, যদিও সে সত্য কথাই বলে, তবুও অপমান করার ইচ্ছার কারণে তার প্রতিটি বাক্যে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। আবার উচ্চ বা শ্রেষ্ঠ জাতি ইত্যাদির দ্বারা হীন ভিক্ষুকে সম্বোধন করে বললে, যদিও সে মিথ্যা কথাই বলে, তবুও অপমান করার ইচ্ছার কারণে সে এই শিক্ষাপদের দ্বারাই পাচিত্তিয় আপত্তিগ্রস্ত হয়, পূর্ববর্তী (মুষাবাদ) শিক্ষাপদের দ্বারা নয়। যে ভিক্ষুও "তুমি অতি-চণ্ডাল", "তুমি অতি-ব্রাহ্মণ", "তুমি দুষ্ট-চণ্ডাল", "তুমি দুষ্ট-ব্রাহ্মণ" ইত্যাদি বলে, তাকেও আপত্তির দ্বারা দণ্ডিত করতে হবে।


26. Santi [Pg.6] idhekacceti vāre pana pariharitvā vuttabhāvena dukkaṭaṃ. Eseva nayo ye nūna…pe… na mayanti vāresupi. Anupasampanne pana catūsupi vāresu dukkaṭameva. Corosi gaṇṭhibhedakosītiādivacanehi pana upasampannepi anupampannepi sabbavāresu dukkaṭameva. Davakamyatāya pana upasampannepi anupasampannepi sabbavāresu dubbhāsitaṃ. Davakamyatā nāma keḷihasādhippāyatā. Imasmiñca sikkhāpade ṭhapetvā bhikkhuṃ bhikkhunīādayo sabbasattā anupasampannaṭṭhāne ṭhitāti veditabbā.

২৬. কিন্তু "সন্তি ইধেকচ্চে" (এখানে কেউ কেউ আছেন) এই বারে পরোক্ষভাবে বলার কারণে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। "যে নূন...পে... ন ময়ং" (যারা নিশ্চয়ই... আমরা নই) এই বারসমূহেও একই নিয়ম। অনুপসম্পন্নের (অদীক্ষিতের) ক্ষেত্রে কিন্তু চারটি বারেই কেবল দুষ্কৃত আপত্তিই হয়। "তুমি চোর", "তুমি গাঁটকাটা" ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা বললে উপসম্পন্ন বা অনুপসম্পন্ন উভয়ের ক্ষেত্রেই সকল বারে কেবল দুষ্কৃত আপত্তিই হয়। কিন্তু কৌতুক বা পরিহাস করার ইচ্ছায় বললে উপসম্পন্ন বা অনুপসম্পন্ন উভয়ের ক্ষেত্রেই সকল বারে দুর্ভাষিত আপত্তি হয়। কৌতুকপ্রিয়তা বলতে পরিহাস ও হাস্যকৌতুকের অভিপ্রায়কে বোঝায়। আর এই শিক্ষাপদে ভিক্ষুকে বাদ দিয়ে ভিক্ষুণী আদি সকল সত্ত্বকে অনুপসম্পন্নের পর্যায়ে গণ্য করতে হবে বলে জানতে হবে।


35. Atthapurekkhārassātiādīsu pāḷiyā atthaṃ vaṇṇayanto atthapurekkhāro; pāḷiṃ vācento dhammapurekkhāro; anusiṭṭhiyaṃ ṭhatvā ‘‘idānipi caṇḍālosi, pāpaṃ mā akāsi, mā tamo tamaparāyaṇo ahosī’’tiādinā nayena kathento anusāsanīpurekkhāro nāmāti veditabbo. Sesaṃ uttānameva.

৩৫. "অর্থপুরেক্কারস্য" ইত্যাদি পদে—পালির অর্থ ব্যাখ্যা করার সময় তাকে "অর্থপুরেক্কার" (অর্থপ্রধান); পালি পাঠদান বা আবৃত্তি করানোর সময় তাকে "ধর্মপুরেক্কার" (ধর্মপ্রধান); এবং অনুশাসনে স্থিত হয়ে "এখনও তুমি চণ্ডাল, পাপ করো না, অন্ধকার থেকে অন্ধকারে গমনকারী হয়ো না" ইত্যাদি নিয়মে উপদেশ দিলে তাকে "অনুশাসনপুরেক্কার" (অনুশাসনপ্রধান) বলে জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ সহজ ও স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti. Dubbhāsitāpatti panettha vācācittato samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, akusalacittaṃ, dvivedanaṃ sukhā ca majjhattā cāti.

এটি ত্রিসমুত্থান (তিনটি উৎস থেকে উৎপন্ন)—কায় ও চিত্ত থেকে, বাচা ও চিত্ত থেকে এবং কায়, বাচা ও চিত্ত থেকে এটি উত্থিত হয়। এটি ক্রিয়া (করণীয় লঙ্ঘনজনিত), সংজ্ঞাবিমোক্ষ (সচেতনতা না থাকলে আপত্তি থেকে মুক্ত), সচিত্তক (সজ্ঞান মনের দ্বারা কৃত), লোকবদ্য (লোকনিন্দিত), কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশল চিত্তবিশিষ্ট এবং দুঃখবেদনাযুক্ত। কিন্তু এখানে দুর্ভাষিত আপত্তিটি বাচা ও চিত্ত থেকে উত্থিত হয়; এটি ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, অকুশল চিত্তবিশিষ্ট এবং দ্বিবেদনাযুক্ত (সুখবেদনা ও উপেক্ষা বেদনা)।


Omasavādasikkhāpadaṃ dutiyaṃ.

দ্বিতীয় ওমাসবাদ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā

৩. পৈশুন্য শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা।


36. Tatiyasikkhāpade – bhaṇḍanajātānanti sañjātabhaṇḍanānaṃ. Bhaṇḍananti kalahassa pubbabhāgo, ‘‘iminā ca iminā ca idaṃ kataṃ; evaṃ vutte evaṃ vakkhāmā’’tiādikaṃ sakasakapakkhe sammantanaṃ. Kalahoti āpattigāmiko kāyavācāvītikkamo. Vivādoti viggāhikakathā. Taṃ vivādaṃ āpannānaṃ vivādāpannānaṃ. Pesuññanti pisuṇavācaṃ, piyabhāvassa suññakaraṇavācanti vuttaṃ hoti.

৩৬. তৃতীয় শিক্ষাপদে—"ভণ্ডনজাতানং" বলতে যাদের মধ্যে বিবাদ বা ষড়যন্ত্র উৎপন্ন হয়েছে। "ভণ্ডন" হলো কলহের পূর্ববর্তী অবস্থা বা ষড়যন্ত্র, যেমন—"এর দ্বারা এবং এর দ্বারা এই কাজ করা হয়েছে; তারা এমন বললে আমরা এমন বলব" ইত্যাদি নিজ নিজ পক্ষে পরামর্শ বা ষড়যন্ত্র করা। "কলহ" হলো আপত্তিজনক কায় ও বাচার লঙ্ঘন। "বিবাদ" হলো পরস্পর বিরোধী বা বিতর্কিত কথা। সেই বিবাদে পতিতদের "বিবাদাপন্ন" বলা হয়। "পৈশুন্য" বলতে খলতাপূর্ণ বাক্য বা প্রিয়ভাব (বন্ধুত্ব) বিনষ্টকারী বাক্যকে বোঝানো হয়েছে।


37. Bhikkhupesuññeti [Pg.7] bhikkhūnaṃ pesuññe; bhikkhuto sutvā bhikkhunā bhikkhussa upasaṃhaṭapesuññeti attho.

৩৭. "ভিক্ষুপৈশুন্যে" বলতে ভিক্ষুদের মধ্যে কানকথা বা পরনিন্দা ছড়ানো; এক ভিক্ষুর কাছ থেকে শুনে অন্য ভিক্ষু কর্তৃক অপর ভিক্ষুর কাছে কানকথা বা পরনিন্দা নিয়ে যাওয়া—এই অর্থ।


38. Dvīhākārehīti dvīhi kāraṇehi. Piyakamyassa vāti ‘‘evaṃ ahaṃ etassa piyo bhavissāmī’’ti attano piyabhāvaṃ patthayamānassa vā. Bhedādhippāyassa vāti ‘‘evamayaṃ etena saddhiṃ bhijjissatī’’ti parassa parena bhedaṃ icchantassa vā. Jātitopītiādi sabbaṃ purimasikkhāpade vuttanayameva. Idhāpi bhikkhuniṃ ādiṃ katvā sabbe anupasampannā nāma.

৩৮. "দ্বীহাকারেহি" বলতে দুটি কারণে। "প্রিয়কাম্যস্য বা" বলতে "এমন বললে আমি এর প্রিয়পাত্র হব"—এইভাবে নিজের প্রিয়পাত্র হওয়া কামনা করা ভিক্ষুর প্রিয়কাম্যতার কারণে। "ভেদাভিপ্রায়ের বা" বলতে "এমন বললে এ এর সাথে বিচ্ছিন্ন হবে"—এইভাবে অন্যের সাথে অন্যের বিভেদ কামনা করা ভিক্ষুর ভেদাভিপ্রায়ের কারণে। "জাতি" ইত্যাদি থেকে শুরু করে সবকিছু পূর্ববর্তী শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই। এখানেও ভিক্ষুণীকে আদি করে সকলেই অনুপসম্পন্ন (অদীক্ষিত) নামে পরিচিত।


Na piyakamyassa na bhedādhippāyassāti ekaṃ akkosantaṃ ekañca khamantaṃ disvā ‘‘aho nillajjo, īdisampi nāma bhavantaṃ puna vattabbaṃ maññissatī’’ti evaṃ kevalaṃ pāpagarahitāya bhaṇantassa anāpatti. Sesaṃ uttānatthameva. Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

"ন প্রিয়কাম্যস্য ন ভেদাভিপ্রায়ের" বলতে—একজনকে গালি দিতে এবং অন্যজনকে তা সহ্য করতে দেখে "আহা, কী নির্লজ্জ! এই রকম সম্মানিত ব্যক্তিকেও সে পুনরায় গালি দেওয়ার যোগ্য মনে করছে" এইভাবে কেবল পাপী বা দুষ্টের নিন্দার উদ্দেশ্যে বললে অনাপত্তি (আপত্তিহীনতা) হয়। অবশিষ্ট অংশ সহজ ও স্পষ্ট অর্থযুক্ত। এটি ত্রিসমুত্থান—কায় ও চিত্ত থেকে, বাচা ও চিত্ত থেকে এবং কায়, বাচা ও চিত্ত থেকে উত্থিত হয়; এটি ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশল চিত্তবিশিষ্ট এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Pesuññasikkhāpadaṃ tatiyaṃ.

তৃতীয় পৈশুন্য শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā

৪. পদশোধন শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা।


44. Catutthasikkhāpade – appatissāti appatissavā. Upāsakāti vutte vacanampi na sotukāmā; anādarāti attho. Appatissayā vā anīcavuttinoti attho. Asabhāgavuttikāti visabhāgajīvikā, yathā bhikkhūsu vattitabbaṃ; evaṃ appavattavuttinoti attho.

৪৪. চতুর্থ শিক্ষাপদে—"অপ্রতিশ" বলতে মান্য করতে অনিচ্ছুক। "উপাসকগণ" বললে তাদের কথাও শুনতে অনিচ্ছুক বা অনাদরকারী—এই অর্থ। অথবা আশ্রয়হীন বা অবাধ্য এবং নম্র আচরণহীন—এই অর্থ। "অসভগবৃত্তিকা" বলতে অসঙ্গত জীবিকাধারী, অর্থাৎ ভিক্ষুদের প্রতি যেভাবে আচরণ করা উচিত, সেইভাবে আচরণ না করা—এই অর্থ।


45. Padaso dhammaṃ vāceyyāti ekato padaṃ padaṃ dhammaṃ vāceyya; koṭṭhāsaṃ koṭṭhāsaṃ vāceyyāti attho. Yasmā pana taṃ koṭṭhāsanāmakaṃ padaṃ catubbidhaṃ hoti, tasmā taṃ dassetuṃ ‘‘padaṃ anupadaṃ anvakkharaṃ anubyañjana’’nti padabhājanaṃ vuttaṃ. Tattha padanti eko gāthāpādo adhippeto. Anupadanti dutiyapādo. Anvakkharanti ekekamakkharaṃ. Anubyañjananti purimabyañjanena sadisaṃ pacchābyañjanaṃ. Yaṃ kiñci vā ekamakkharaṃ anvakkharaṃ, akkharasamūho anubyañjanaṃ, akkharānubyañjanasamūho padaṃ. Paṭhamapadaṃ padameva, dutiyaṃ anupadanti evamettha nānākaraṇaṃ veditabbaṃ.

৪৫. "পদশ ধর্মং বাচেয্য" বলতে একত্রে পদে পদে ধর্ম পাঠ করানো বা অংশে অংশে পাঠ করানো—এই অর্থ। যেহেতু সেই অংশ নামক পদ চার প্রকার হয়, তাই তা দেখানোর জন্য "পদ, অনুপদ, অন্বক্ষর, অনুব্যঞ্জন" এই পদভাজন (শ্রেণিবিভাগ) বলা হয়েছে। সেখানে "পদ" বলতে গাথার একটি পাদ (শ্লোকের এক চতুর্থাংশ) অভিপ্রেত। "অনুপদ" বলতে দ্বিতীয় পাদ। "অন্বক্ষর" বলতে প্রতিটি অক্ষর। "অনুব্যঞ্জন" বলতে পূর্ববর্তী ব্যঞ্জনের সদৃশ পরবর্তী ব্যঞ্জন। অথবা যেকোনো একটি অক্ষর হলো "অন্বক্ষর", অক্ষরসমূহ হলো "অনুব্যঞ্জন", এবং অক্ষর ও অনুব্যঞ্জনের সমষ্টি হলো "পদ"। প্রথম পদটি কেবল "পদ" এবং দ্বিতীয়টি "অনুপদ"—এইভাবে এখানে এদের পার্থক্য বুঝতে হবে।


Idāni [Pg.8] padaṃ nāma ekato paṭṭhapetvā ekato osāpentīti gāthābandhaṃ dhammaṃ vācento ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti ekamekaṃ padaṃ sāmaṇerena saddhiṃ ekato ārabhitvā ekatoyeva niṭṭhāpeti. Evaṃ vācentassa padagaṇanāya pācittiyā veditabbā. Anupadaṃ nāma pāṭekkaṃ paṭṭhapetvā ekato osāpentīti therena ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti vutte sāmaṇero taṃ padaṃ apāpuṇitvā ‘‘manoseṭṭhā manomayā’’ti dutiyapadaṃ ekato bhaṇati, ime pāṭekkaṃ paṭṭhapetvā ekato osāpenti nāma. Evaṃ vācentassāpi anupadagaṇanāya pācittiyā. Anvakkharaṃ nāma rūpaṃ aniccanti vuccamāno ‘‘rū’’ti opātetīti ‘‘rūpaṃ aniccanti bhaṇa sāmaṇerā’’ti vuccamāno rūkāramattameva ekato vatvā tiṭṭhati. Evaṃ vācentassāpi anvakkharagaṇanāya pācittiyā. Gāthābandhepi ca esa nayo labbhatiyeva. Anubyañjanaṃ nāma rūpaṃ aniccanti vuccamāno vedanā aniccāti saddaṃ nicchāretīti ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, vedanā aniccā’’ti imaṃ suttaṃ vācayamāno therena ‘‘rūpaṃ anicca’’nti vuccamāno sāmaṇero sīghapaññatāya ‘‘vedanā aniccā’’ti imaṃ aniccapadaṃ therassa ‘‘rūpaṃ anicca’’nti etena aniccapadena saddhiṃ ekato bhaṇanto vācaṃ nicchāreti. Evaṃ vācentassāpi anubyañjanagaṇanāya pācittiyā. Ayaṃ panettha saṅkhepo – imesu padādīsu yaṃ yaṃ ekato bhaṇati tena tena āpattiṃ āpajjatīti.

এখন "পদ" বলতে একত্রে শুরু করে একত্রে শেষ করা বোঝায়; যেমন গাথাবদ্ধ ধর্ম শিক্ষা দেওয়ার সময় শিক্ষক "মনোপূর্বঙ্গমা ধম্মা" (মন সকল ধর্মের পূর্বগামী) এই প্রতিটি পদ শ্রামণরের সাথে একত্রে শুরু করে একত্রেই শেষ করেন। এইভাবে পাঠদানকারী শিক্ষকের পদের সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হবে বলে জানতে হবে। "অনুপদ" বলতে আলাদাভাবে শুরু করে একত্রে শেষ করা বোঝায়; যেমন স্থবির কর্তৃক "মনোপূর্বঙ্গমা ধম্মা" উচ্চারিত হলে শ্রামণর সেই পদটি ধরতে না পেরে "মনোসেটঠা মনোময়া" (মন শ্রেষ্ঠ, মন দিয়ে তৈরি) এই দ্বিতীয় পদটি স্থবিরের সাথে একত্রে উচ্চারণ করে; একে আলাদাভাবে শুরু করে একত্রে শেষ করা বলা হয়। এইভাবে পাঠদানকারী শিক্ষকেরও অনুপদের সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। "অন্বক্ষর" বলতে "রূপং অনিচ্চং" (রূপ অনিত্য) বলার সময় কেবল "রূ" উচ্চারণ করে থেমে যাওয়া; যেমন "হে শ্রামণর, রূপং অনিচ্চং বলো" বললে সে কেবল "রূ" কারটুকুই শিক্ষকের সাথে একত্রে উচ্চারণ করে থেমে থাকে। এইভাবে পাঠদানকারী শিক্ষকেরও অন্বক্ষরের সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। গাথাবদ্ধ রচনার ক্ষেত্রেও এই নিয়ম প্রযোজ্য হয়। "অনুব্যঞ্জন" বলতে "রূপং অনিচ্চং" বলার সময় "বেদনা অনিচ্চা" শব্দ উচ্চারণ করা; যেমন "হে ভিক্ষুগণ, রূপ অনিত্য, বেদনা অনিত্য" এই সূত্রটি পাঠ করানোর সময় স্থবির কর্তৃক "রূপং অনিচ্চং" উচ্চারিত হলে শ্রামণর তার তীক্ষ্ণ বুদ্ধির কারণে "বেদনা অনিচ্চা" এই অনিত্য পদটি স্থবিরের "রূপং অনিচ্চং" এই অনিত্য পদের সাথে একত্রে উচ্চারণ করে বাক্য প্রকাশ করে। এইভাবে পাঠদানকারী শিক্ষকেরও অনুব্যঞ্জনের সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। এখানে সংক্ষেপ হলো—এই পদ ইত্যাদির মধ্যে যেটি যেটি একত্রে উচ্চারণ করা হয়, তার প্রতিটির জন্য আপত্তি প্রাপ্ত হয়।


Buddhabhāsitoti sakalaṃ vinayapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ dhammapadaṃ cariyāpiṭakaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ suttanipāto vimānavatthu petavatthu brahmajālādīni ca suttāni. Sāvakabhāsitoti catuparisapariyāpannehi sāvakehi bhāsito anaṅgaṇasammādiṭṭhianumānasuttacuḷavedallamahāvedallādiko. Isibhāsitoti bāhiraparibbājakehi bhāsito sakalo paribbājakavaggo, bāvariyassa antevāsikānaṃ soḷasannaṃ brāhmaṇānaṃ pucchāti evamādi. Devatābhāsitoti devatāhi bhāsito; so devatāsaṃyuttadevaputtasaṃyuttamārasaṃyuttabrahmasaṃyuttasakkasaṃyuttādivasena veditabbo.

"বুদ্ধভাষিত" বলতে সমগ্র বিনয়পিটক, অভিধর্মপিটক, ধম্মপদ, চরিয়াপিটক, উদান, ইতিবুত্তক, জাতক, সুত্তনিপাত, বিমানবত্থু, পেতবত্থু এবং ব্রহ্মজাল আদি সূত্রসমূহকে বোঝায়। "শ্রাবকভাষিত" বলতে চার পরিষদের অন্তর্ভুক্ত শ্রাবকদের দ্বারা দেশিত অনঙ্গণ সূত্র, সম্মাদিটঠি সূত্র, অনুমান সূত্র, চুল্লবেদল্ল সূত্র, মহাবেদল্ল সূত্র আদি বোঝায়। "ঋষিভাষিত" বলতে বৌদ্ধ শাসনের বাইরের পরিব্রাজকদের দ্বারা কথিত সমগ্র পরিব্রাজক বর্গ, বাবরী ব্রাহ্মণের শিষ্য ষোলজন ব্রাহ্মণের প্রশ্নসমূহ ইত্যাদি বোঝায়। "দেবতাভাষিত" বলতে দেবতাদের দ্বারা কথিত ধর্মোপদেশ; তা দেবতাসংযুক্ত, দেবপুত্রসংযুক্ত, মারসংযুক্ত, ব্রহ্মসংযুক্ত এবং শক্রসংযুক্ত আদি অনুসারে বুঝতে হবে।


Atthūpasañhitoti aṭṭhakathānissito. Dhammūpasañhitoti pāḷinissito; ubhayenāpi vivaṭṭūpanissitameva vadati. Kiñcāpi vivaṭṭūpanissitaṃ vadati, tisso saṅgītiyo āruḷhadhammaṃyeva pana padaso vācentassa āpatti[Pg.9]. Vivaṭṭūpanissitepi nānābhāsāvasena gāthāsilokabandhādīhi abhisaṅkhate anāpatti. Tisso saṅgītiyo anāruḷhepi kulumbasuttaṃ rājovādasuttaṃ tikkhindriyaṃ catuparivaṭṭaṃ nandopanandanti īdise āpattiyeva. Apalāladamanampi vuttaṃ, mahāpaccariyampana paṭisiddhaṃ. Meṇḍakamilindapañhesu therassa sakapaṭibhāne anāpatti, yaṃ rañño saññāpanatthaṃ āharitvā vuttaṃ, tattha āpatti. Vaṇṇapiṭakaaṅgulimālapiṭakaraṭṭhapālagaajataāḷavakagajjitaguḷhamaggaguḷhavessantaraguḷhavinayavedallapiṭakāni pana abuddhavacanāniyevāti vuttaṃ. Sīlūpadeso nāma dhammasenāpatinā vuttoti vadanti, tasmiṃ āpattiyeva. Aññānipi maggakathāārammaṇakathābuddhikadaṇḍaka ñāṇavatthuasubhakathādīni atthi, tesu sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā vibhattā, dhutaṅgapañhe paṭipadā vibhattā; tasmā tesu āpattīti vuttaṃ. Mahāpaccariyādīsu pana saṅgītiṃ anāruḷhesu rājovādatikkhindriyacatuparivaṭṭanandopanandakulumbasuttesuyeva āpattīti vatvā avasesesu yaṃ buddhavacanato āharitvā vuttaṃ, tadeva āpattivatthu hoti, na itaranti ayamattho pariggahito.

"অর্থোপসংহিত" বলতে অটঠকথা (অর্থকথা) আশ্রিত। "ধর্মোপসংহিত" বলতে পালি (মূলপাঠ) আশ্রিত; উভয়ের দ্বারাই বিবর্ত (নির্বাণ) আশ্রিত ধর্মকেই বোঝায়। যদিও নির্বাণ আশ্রিত ধর্ম বলা হয়, তবুও তিনটি সঙ্গীতিতে সংকলিত ধর্মকেই পদ অনুসারে পাঠদানকারী ভিক্ষুর আপত্তি হয়। নির্বাণ আশ্রিত হলেও বিভিন্ন ভাষার মাধ্যমে গাথা, শ্লোক ইত্যাদি রচনার দ্বারা রচিত ধর্মে পাঠদানকারী ভিক্ষুর অনাপত্তি হয়। তিনটি সঙ্গীতিতে সংকলিত না হলেও কুলুম্ব সূত্র, রাজোবাদ সূত্র, তীক্ষ্ণেন্দ্রিয় সূত্র, চতুপরিবর্ত সূত্র, নন্দোপনন্দ সূত্র—এইরূপ সূত্রে আপত্তিই হয়। অপলাল দমন কাহিনীকেও আপত্তির কারণ বলা হয়েছে, কিন্তু মহাপচ্চরী অটঠকথায় তা নিষেধ করা হয়েছে (অর্থাৎ আপত্তি হয় না বলা হয়েছে)। মেণ্ডক প্রশ্ন ও মিলিন্দ প্রশ্নে স্থবিরের (নাগসেনের) নিজস্ব প্রতিভাপ্রসূত কথায় অনাপত্তি হয়; কিন্তু রাজাকে বোঝানোর জন্য পালি-অটঠকথা থেকে যা উদ্ধৃত করে বলা হয়েছে, সেখানে আপত্তি হয়। বর্ণপিটক, অঙ্গুলিমালপিটক, রাষ্ট্রপালগর্জিত, আলাভকগর্জিত, গুঢ়মার্গ, গুঢ়বেস্সন্তর, গুঢ়বিনয় এবং বেদল্লপিটকসমূহ কিন্তু বুদ্ধবচন নয় বলেই বলা হয়েছে। শীলোপদেশ ধর্মসেনাপতি (সারিপুত্র) কর্তৃক কথিত বলে অনেকে বলেন, তাতে আপত্তিই হয়। অন্যান্য মার্গকথা, আরম্মণকথা, বুদ্ধিক, দণ্ডক, জ্ঞানবস্তু, অশুভকথা আদি গ্রন্থ রয়েছে, যেগুলোতে সাইত্রিশ প্রকার বোধিপক্ষীয় ধর্ম ব্যাখ্যাত হয়েছে এবং ধুতঙ্গ প্রশ্নে প্রতিপদ (আচরণ) ব্যাখ্যাত হয়েছে; তাই সেগুলোতে পাঠদানকারীর আপত্তি হয় বলে বলা হয়েছে। কিন্তু মহাপচ্চরী আদি অটঠকথায়—সঙ্গীতিতে সংকলিত না হওয়া রাজোবাদ, তীক্ষ্ণেন্দ্রিয়, চতুপরিবর্ত, নন্দোপনন্দ ও কুলুম্ব সূত্রেই কেবল আপত্তি হয় বলে উল্লেখ করে, অবশিষ্ট সূত্রসমূহে যা বুদ্ধবচন থেকে উদ্ধৃত করে বলা হয়েছে, কেবল সেটাই আপত্তির বিষয় হয়, অন্যগুলো নয়—এইভাবে এই অর্থ নির্ধারণ করা হয়েছে।


48. Ekato uddisāpentoti anupasampannena saddhiṃ ekato uddesaṃ gaṇhantopi ekato vadati anāpattīti attho.

৪৮. "একত্রে উদ্দিশাপেন্তো" পদের অর্থ—অনুপসম্পন্নের (অদীক্ষিতের) সাথে একত্রে পাঠ গ্রহণ করার সময়ও যদি একত্রে উচ্চারণ করে, তবে অনাপত্তি (আপত্তিহীনতা) হয়—এই অর্থ।


Tatrāyaṃ vinicchayo – upasampanno ca anupasampanno ca nisīditvā uddisāpenti. Ācariyo nisinnānaṃ bhaṇāmīti tehi saddhiṃ ekato vadati, ācariyassa āpatti. Anupasampannena saddhiṃ gaṇhantassa anāpatti. Dvepi ṭhitā gaṇhanti, eseva nayo. Daharabhikkhu nisinno, sāmaṇero ṭhito, nisinnassa bhaṇāmīti bhaṇato anāpatti. Sace daharo tiṭṭhati, itaro nisīdati, ṭhitassa bhaṇāmīti bhaṇatopi anāpatti. Sace bahūnaṃ bhikkhūnaṃ antare eko sāmaṇero nisinno hoti, tasmiṃ nisinne padaso dhammaṃ vācentassa ācariyassa acittakāpatti. Sace sāmaṇero upacāraṃ muñcitvā ṭhito vā nisinno vā hoti, yesaṃ vāceti, tesu apariyāpannattā ekena disābhāgena palāyanakaganthaṃ nāma gaṇhātīti saṅkhyaṃ gacchati, tasmā anāpatti. Ekato sajjhāyaṃ karontopi anupasampannena saddhiṃ upasampanno ekato sajjhāyaṃ karonto [Pg.10] tena saddhiṃyeva bhaṇati, anāpatti. Anupasampannassa santike uddesaṃ gaṇhantassapi tena saddhiṃ ekato bhaṇantassa anāpatti. Ayampi hi ekato sajjhāyaṃ karoticceva saṅkhyaṃ gacchati.

এই বিষয়ে সিদ্ধান্ত এই রূপ—উপসম্পন্ন (ভিক্ষু) এবং অনুপসম্পন্ন (শ্রামণের বা গৃহী) উভয়েই উপবেশন করে আবৃত্তি করতে অনুরোধ করে। আচার্য যদি মনে করেন 'আমি উপবিষ্টদের উদ্দেশ্যে আবৃত্তি করব' এবং তাদের সাথে একত্রে সমস্বরে আবৃত্তি করেন, তবে আচার্যের আপত্তি হয়। অনুপসম্পন্নের সাথে শিক্ষা গ্রহণকারী ভিক্ষুর আপত্তি হয় না। উভয়েই যদি দাঁড়িয়ে শিক্ষা গ্রহণ করে, তবে এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। নবীন ভিক্ষু উপবিষ্ট এবং শ্রামণের দণ্ডায়মান থাকলে, 'আমি উপবিষ্ট ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে আবৃত্তি করব' ভেবে আবৃত্তিকারীর আপত্তি হয় না। যদি নবীন ভিক্ষু দণ্ডায়মান থাকে এবং অন্যজন (শ্রামণের) উপবিষ্ট থাকে, তবে 'আমি দণ্ডায়মান ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে আবৃত্তি করব' ভেবে আবৃত্তি করলেও আপত্তি হয় না। যদি বহু ভিক্ষুর মাঝে একজন শ্রামণের উপবিষ্ট থাকে, তবে সে উপবিষ্ট থাকা অবস্থায় পদানুসারে ধর্ম শিক্ষা দানকারী আচার্যের অচিত্তক আপত্তি হয়। যদি শ্রামণের উপচার (বারো হাত দূরত্ব) ত্যাগ করে দণ্ডায়মান বা উপবিষ্ট থাকে, তবে যাদের শিক্ষা দেওয়া হচ্ছে তাদের মধ্যে শ্রামণের অন্তর্ভুক্ত না হওয়ার কারণে, সে এক পাশে থেকে 'পলায়নক গ্রন্থ' (দূরবর্তী পাঠ) গ্রহণ করছে বলে গণ্য হয়; তাই আপত্তি হয় না। একত্রে স্বাধ্যায় করার সময়ও যদি অনুপসম্পন্নের সাথে উপসম্পন্ন ভিক্ষু একত্রে স্বাধ্যায় করতে করতে তার সাথেই আবৃত্তি করে, তবে আপত্তি হয় না। অনুপসম্পন্নের নিকট থেকে পাঠ গ্রহণ করার সময়ও তার সাথে একত্রে আবৃত্তি করলে আপত্তি হয় না। কারণ, এটিও 'একত্রে স্বাধ্যায় করা' হিসেবেই গণ্য হয়।


Yebhuyyena paguṇaṃ ganthaṃ bhaṇantaṃ opātetīti sace ekagāthāya eko pādo na āgacchati, sesaṃ āgacchati, ayaṃ yebhuyyena paguṇagantho nāma. Etena nayena suttepi veditabbo. Taṃ opātentassa evaṃ bhaṇāhīti ekatopi bhaṇantassa anāpatti. Osārentaṃ opātetīti suttaṃ uccārentaṃ parisamajjhe parisaṅkamānaṃ evaṃ vadehīti tena saddhiṃ ekatopi vadantassa anāpatti. Yaṃ pana mahāpaccariyādīsu ‘‘mayā saddhiṃ mā vadā’’ti vutto yadi vadati, ‘‘anāpattī’’ti vuttaṃ, taṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ natthi, natthibhāvoyeva cassa yutto. Kasmā? Kiriyasamuṭṭhānattā. Itarathā hi kiriyākiriyaṃ bhaveyya. Sesaṃ uttānatthameva.

অধিকাংশ মুখস্থ থাকা গ্রন্থ আবৃত্তিকারীকে সাহায্য করা বলতে বোঝায়—যদি একটি গাথার একটি পাদ মনে না আসে, কিন্তু অবশিষ্ট পাদগুলো মনে আসে, তবে একে 'অধিকাংশ মুখস্থ থাকা গ্রন্থ' বলা হয়। এই নিয়মে সূত্র পাঠের ক্ষেত্রেও বুঝতে হবে। তা সম্পূর্ণ করার জন্য 'এভাবে আবৃত্তি করো' বলে একত্রে আবৃত্তি করলেও আপত্তি হয় না। আবৃত্তিকারীকে সাহায্য করা বলতে বোঝায়—সূত্র আবৃত্তি করার সময় সভার মধ্যে দ্বিধাগ্রস্ত বা ভীত শ্রামণেরকে 'এভাবে বলো' বলে তার সাথে একত্রে আবৃত্তি করলেও আপত্তি হয় না। কিন্তু মহাপ্রচ্চরী ইত্যাদি অট্ঠকথা সমূহে যা বলা হয়েছে—'আমার সাথে বলো না' বলার পরও যদি সে (শ্রামণের) একত্রে আবৃত্তি করে, তবে 'আপত্তি হয় না'—এই বক্তব্যটি মহা-অট্ঠকথায় নেই এবং এটি না থাকাই যুক্তিযুক্ত। কেন? কারণ এই শিক্ষাপদটি ক্রিয়া-সমুত্থান (সক্রিয় শারীরিক বা বাচনিক কর্ম দ্বারা উৎপন্ন)। অন্যথায় এটি ক্রিয়া-অক্রিয়া (উভয় প্রকার) হয়ে যেত। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট অর্থযুক্ত।


Padasodhammasamuṭṭhānaṃ – vācato ca vācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

পদশোধন শিক্ষাপদের সমুত্থান—এটি বাক্য থেকে এবং বাক্য ও চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়; এটি ক্রিয়া (করণীয় লঙ্ঘনজনিত অপরাধ), নোসংজ্ঞা বিমোক্ষ (লঙ্ঘনের সংজ্ঞা বা জ্ঞান না থাকলেও আপত্তি থেকে মুক্তি নেই), অচিত্তক (লঙ্ঘনের ইচ্ছা না থাকলেও আপত্তি হয়), প্রজ্ঞপ্তিবজ্য (বুদ্ধের বিধান লঙ্ঘনের কারণে অপরাধ), বাচনিক কর্ম, ত্রিচিত্তক (তিন প্রকার চিত্তের সাথে যুক্ত হতে পারে) এবং ত্রিবেদনক (তিন প্রকার বেদনার সাথে যুক্ত হতে পারে)।


Padasodhammasikkhāpadaṃ catutthaṃ.

চতুর্থ পদশোধন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


5. Sahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

৫. সহশয্যা শিক্ষাপদের বর্ণনা।


49. Pañcamasikkhāpade – muṭṭhassatī asampajānāti pubbabhāge satisampajaññassa akaraṇavasenetaṃ vuttaṃ, bhavaṅgotiṇṇakāle pana kuto satisampajaññanti! Vikūjamānāti vippalapamānā. Kākacchamānāti nāsāya kākasaddaṃ viya niratthakasaddaṃ muñcamānā. Upāsakāti paṭhamataraṃ uṭṭhitaupāsakā.

৪৯. পঞ্চম শিক্ষাপদে—'স্মৃতিভ্রষ্ট ও অসংপ্রজ্ঞাত হয়ে' এই কথাটি ঘুমানোর পূর্ববর্তী সময়ে স্মৃতি ও সংপ্রজ্ঞান (সচেতনতা) বজায় না রাখার কারণে বলা হয়েছে। কিন্তু যখন চিত্ত ভবাঙ্গে (গভীর ঘুমে) নিমগ্ন হয়, তখন স্মৃতি ও সংপ্রজ্ঞান কোথা থেকে থাকবে! 'বিকূজমানা' বলতে প্রলাপ বকা বা ঘুমের ঘোরে বিড়বিড় করা বোঝায়। 'কাকচ্ছমানা' বলতে নাক দিয়ে কাকের ডাকের মতো অর্থহীন শব্দ করা (নাক ডাকা) বোঝায়। 'উপাসক' বলতে সবার আগে ঘুম থেকে ওঠা উপাসকদের বোঝায়।


50. Etadavocunti ‘‘bhagavatā āvuso rāhula sikkhāpadaṃ paññatta’’nti bhikkhū sikkhāpadagāraveneva etaṃ avocuṃ. Pakatiyā pana te bhagavati ca gāravena āyasmato ca rāhulassa sikkhākāmatāya tassa āyasmato vasanaṭṭhānaṃ āgatassa cūḷamañcakaṃ vā apassenaṃ vā yaṃ atthi taṃ paññapetvā cīvaraṃ vā uttarāsaṅgaṃ vā ussīsakaraṇatthāya denti[Pg.11]. Tatridaṃ tassāyasmato sikkhākāmatāya – bhikkhū kira taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā muṭṭhisammuñjaniñca kacavarachaḍḍanakañca bahi khipanti. Athaññehi ‘‘āvuso kenidaṃ pātita’’nti vutte aññe evaṃ vadanti – ‘‘bhante, rāhulo imasmiṃ padese sañcari, tena nu kho pātita’’nti. So panāyasmā ‘‘na mayhaṃ bhante idaṃ kamma’’nti ekadivasampi avatvā taṃ paṭisāmetvā bhikkhū khamāpetvā gacchati. Vaccakuṭiyā seyyaṃ kappesīti taṃyeva sikkhākāmataṃ anubrūhanto dhammasenāpatimahāmoggallānaānandattherādīnaṃ santikaṃ agantvā bhagavato vaḷañjanakavaccakuṭiyaṃ seyyaṃ kappesi. Sā kira kuṭi kavāṭabaddhā gandhaparibhaṇḍakatā samosaritapupphadāmā cetiyaṭṭhānamiva tiṭṭhati, aparibhogā aññesaṃ.

৫০. এই কথা বলেছিলেন বলতে—'হে আবসো রাহুল, ভগবান কর্তৃক শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে'—ভিক্ষুগণ শিক্ষাপদের প্রতি শ্রদ্ধাবশতই এই কথা বলেছিলেন। কিন্তু স্বভাবতই তাঁরা ভগবানের প্রতি শ্রদ্ধাবশত এবং আয়ুষ্মান রাহুলের শিক্ষা গ্রহণের তীব্র আকাঙ্ক্ষার কারণে, আয়ুষ্মান রাহুল তাঁদের বাসস্থানে আসলে ছোট মাচা (খাট) বা হেলান দেওয়ার তক্তা যা কিছু থাকত তা পেতে দিতেন এবং চীবর বা উত্তরাসঙ্গ বালিশ হিসেবে ব্যবহারের জন্য দিতেন। আয়ুষ্মান রাহুলের শিক্ষা গ্রহণের আকাঙ্ক্ষার বিষয়ে এই দৃষ্টান্তটি উল্লেখযোগ্য—ভিক্ষুগণ নাকি তাঁকে দূর থেকে আসতে দেখে হাতের ঝাড়ু এবং ময়লা ফেলার ঝুড়ি বাইরে ফেলে রাখতেন। অতঃপর অন্য ভিক্ষুরা যখন জিজ্ঞাসা করতেন, 'হে আবসো, এগুলো কে ফেলে রেখেছে?', তখন অন্যরা বলতেন, 'ভন্তে, রাহুল এই স্থানে ঘোরাফেরা করছিল, সম্ভবত সেই এগুলো ফেলে রেখেছে।' কিন্তু আয়ুষ্মান রাহুল একদিনের জন্যও 'ভন্তে, এটি আমার কাজ নয়' এ কথা না বলে, সেগুলো গুছিয়ে রাখতেন এবং ভিক্ষুদের নিকট ক্ষমা চেয়ে চলে যেতেন। 'শৌচাগারে শয্যা গ্রহণ করেছিলেন' বলতে—সেই শিক্ষা গ্রহণের আকাঙ্ক্ষাকেই আরও বৃদ্ধি করে তিনি ধর্মসেনাপতি (সারিপুত্র), মহামোদ্গল্যায়ন, আনন্দ স্থবির প্রমুখের নিকট না গিয়ে ভগবানের ব্যবহৃত শৌচাগারে শয্যা গ্রহণ করেছিলেন। সেই কুটিরটি নাকি কবাটযুক্ত (দরজাবিশিষ্ট), সুগন্ধি দ্বারা সুবাসিত এবং ঝুলন্ত পুষ্পমাল্য দ্বারা সুশোভিত হয়ে চৈত্যের মতো অবস্থান করত, যা অন্যদের ব্যবহারের অনুপযোগী ছিল।


51. Uttaridirattatirattanti bhagavā sāmaṇerānaṃ saṅgahakaraṇatthāya tirattaṃ parihāraṃ adāsi. Na hi yuttaṃ kuladārake pabbājetvā nānuggahetunti. Sahaseyyanti ekato seyyaṃ. Seyyāti kāyappasāraṇasaṅkhātaṃ sayanampi vuccati, yasmiṃ senāsane sayanti, tampi. Tattha senāsanaṃ tāva dassetuṃ ‘‘seyyā nāma sabbacchannā’’tiādi vuttaṃ. Kāyappasāraṇaṃ dassetuṃ anupasampanne nipanne bhikkhu nipajjatī’’tiādi vuttaṃ. Tasmā ayamettha attho – ‘‘senāsanasaṅkhātaṃ seyyaṃ pavisitvā kāyappasāraṇasaṅkhātaṃ seyyaṃ kappeyya vidaheyya sampādeyyā’’ti. Sabbacchannātiādinā pana tassā senāsanasaṅkhātāya seyyāya lakkhaṇaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ senāsanaṃ upari pañcahi chadanehi aññena vā kenaci sabbameva paṭicchannaṃ, ayaṃ sabbacchannā nāma seyyā. Aṭṭhakathāsu pana pākaṭavohāraṃ gahetvā vācuggatavasena ‘‘sabbacchannā nāma pañcahi chadanehi channā’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi vuttaṃ? Atha kho dussakuṭiyaṃ vasantassāpi na sakkā anāpatti kātuṃ, tasmā yaṃ kiñci paṭicchādanasamatthaṃ idha chadanañca paricchannañca veditabbaṃ. Pañcavidhacchadaneyeva hi gayhamāne padaracchannepi sahaseyyā na bhaveyya. Yaṃ pana senāsanaṃ bhūmito paṭṭhāya yāva chadanaṃ āhacca pākārena vā aññena vā kenaci antamaso vatthenāpi parikkhittaṃ, ayaṃ sabbaparicchannā nāma seyyā. Chadanaṃ anāhacca sabbantimena pariyāyena diyaḍḍhahatthubbedhena pākārādinā parikkhittāpi sabbaparicchannāyevāti kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Yassā pana upari bahutaraṃ ṭhānaṃ channaṃ, appaṃ acchannaṃ, samantato [Pg.12] vā bahutaraṃ parikkhittaṃ, appaṃ aparikkhittaṃ, ayaṃ yebhuyyena channā yebhuyyena paricchannā nāma. Iminā hi lakkhaṇena samannāgato sacepi sattabhūmako pāsādo ekūpacāro hoti, satagabbhaṃ vā catussālaṃ vā, ekaseyyāicceva saṅkhyaṃ gacchati. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘catutthe divase atthaṅgate sūriye anupasampanne nipanne bhikkhu nipajjati, āpatti pācittiyassā’’tiādi.

৫১. অনধিক দুই বা তিন রাত্রি বলতে—ভগবান শ্রামণেরদের প্রতি অনুগ্রহ করার উদ্দেশ্যে তিন রাত্রির জন্য ছাড় (অনুমতি) দিয়েছিলেন। কারণ কুলপুত্রদের প্রব্রাজিত করে তাদের প্রতি অনুগ্রহ না করা অনুচিত। 'সহশয্যা' বলতে একত্রে ঘুমানো। 'শয্যা' বলতে শরীর প্রসারিত করে ঘুমানোকেও বোঝায়, আবার যে শয্যায় ঘুমানো হয় তাকেও বোঝায়। সেখানে শয্যা বা বাসস্থান নির্দেশ করতে 'শয্যা বলতে সর্বাচ্ছন্ন...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। শরীর প্রসারণ রূপ শয়ন নির্দেশ করতে 'অনুপসম্পন্ন শায়িত থাকলে ভিক্ষু শয়ন করেন...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। অতএব, এখানে অর্থ এই—'শয্যা রূপ বাসস্থানে প্রবেশ করে শরীর প্রসারণ রূপ শয়ন সম্পন্ন বা সম্পাদন করবে।' 'সর্বাচ্ছন্ন' ইত্যাদি দ্বারা সেই শয্যা রূপ বাসস্থানের লক্ষণ বলা হয়েছে। অতএব, যে বাসস্থান উপরে পাঁচ প্রকার ছাদ বা অন্য কোনো কিছু দ্বারা সম্পূর্ণ আবৃত, তাকে 'সর্বাচ্ছন্ন শয্যা' বলা হয়। অট্ঠকথা সমূহে প্রচলিত ব্যবহার গ্রহণ করে মুখস্থ বাক্যের মাধ্যমে 'সর্বাচ্ছন্ন বলতে পাঁচ প্রকার ছাদ দ্বারা আবৃত' বলা হয়েছে। যদিও তা বলা হয়েছে, তবুও কাপড়ের কুটিরে (তাঁবুতে) ঘুমালেও আপত্তি এড়ানো সম্ভব নয়; তাই এখানে আবৃত করতে সক্ষম এমন যেকোনো ছাদ এবং বেষ্টনীকেই বুঝতে হবে। কারণ কেবল পাঁচ প্রকার ছাদ গ্রহণ করলে কাঠের তক্তা দ্বারা আবৃত স্থানে ঘুমালেও সহশয্যা হবে না। কিন্তু যে বাসস্থান ভূমি থেকে শুরু করে ছাদ পর্যন্ত প্রাচীর বা অন্য কিছু দ্বারা, এমনকি অন্তত কাপড় দ্বারাও বেষ্টিত, তাকে 'সর্ববেষ্টিত শয্যা' বলা হয়। ছাদ স্পর্শ না করে অন্তত দেড় হাত উচ্চতাবিশিষ্ট প্রাচীর ইত্যাদি দ্বারা বেষ্টিত হলেও তা সর্ববেষ্টিত শয্যাই—এ কথা কুরুন্দি অট্ঠকথায় বলা হয়েছে। যার উপরে অধিকাংশ স্থান আবৃত এবং অল্প স্থান অনাবৃত, অথবা চারপাশ অধিকাংশ বেষ্টিত এবং অল্প স্থান অবেষ্টিত, তাকে 'অধিকাংশ আবৃত ও অধিকাংশ বেষ্টিত' বলা হয়। এই লক্ষণযুক্ত সাত তলা বিশিষ্ট প্রাসাদও যদি এক উপচারবিশিষ্ট (এক সীমানার মধ্যে) হয়, অথবা একশত কক্ষবিশিষ্ট চতুঃশালা হয়, তবুও তা 'এক শয্যা' হিসেবেই গণ্য হয়। তা লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে—'চতুর্থ দিনে সূর্য অস্তমিত হলে অনুপসম্পন্ন শায়িত থাকা অবস্থায় যদি ভিক্ষু শয়ন করেন, তবে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়...' ইত্যাদি।


Tattha ca nipajjanamatteneva pācittiyaṃ. Sace pana sambahulā sāmaṇerā, eko bhikkhu, sāmaṇeragaṇanāya pācittiyā. Te ce uṭṭhāyuṭṭhāya nipajjanti, tesaṃ payoge payoge bhikkhussa āpatti. Bhikkhussa uṭṭhāyuṭṭhāya nipajjane pana bhikkhusseva payogena bhikkhussa āpatti. Sace pana sambahulā bhikkhū eko sāmaṇero sabbesaṃ āpattiṃ karoti, tassa uṭṭhāyuṭṭhāya nipajjanenapi bhikkhūnaṃ āpattiyeva. Ubhayesaṃ sambahulabhāvepi eseva nayo.

এবং সেখানে কেবল শয়ন করার মাত্রই পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। যদি অনেক শ্রামণের এবং একজন ভিক্ষু থাকে, তবে শ্রামণেরদের সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হবে। তারা যদি বারবার উঠে পুনরায় শয়ন করে, তবে তাদের প্রতিবার শয়নের চেষ্টায় ভিক্ষুর আপত্তি হবে। ভিক্ষু যদি বারবার উঠে পুনরায় শয়ন করে, তবে ভিক্ষুর নিজের চেষ্টার কারণে ভিক্ষুর আপত্তি হবে। যদি অনেক ভিক্ষু এবং একজন শ্রামণের থাকে, তবে সেই শ্রামণের সকলের আপত্তি সৃষ্টি করে; তার বারবার উঠে পুনরায় শয়ন করার কারণেও ভিক্ষুদের আপত্তিই হবে। উভয়ের সংখ্যাই যদি অনেক হয়, তবুও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য।


Apicettha ekāvāsādikampi catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi ekasmiṃ āvāse ekeneva anupasampannena saddhiṃ tirattaṃ sahaseyyaṃ kappeti, tassa catutthadivasato paṭṭhāya devasikā āpatti. Yopi ekasmiṃyeva āvāse nānāanupasampannehi saddhiṃ tirattaṃ sahaseyyaṃ kappeti, tassapi. Yopi nānāāvāsesu ekeneva anupasampannena saddhiṃ tirattaṃ sahaseyyaṃ kappeti, tassapi. Yopi nānāāvāsesu nānāanupasampannehi saddhiṃ yojanasatampi gantvā sahaseyyaṃ kappeti, tassapi catutthadivasato paṭṭhāya devasikā āpatti.

এছাড়া এখানে 'এক আবাস' ইত্যাদি চতুষ্কও বুঝতে হবে। যে ভিক্ষু এক আবাসে একজন মাত্র অনুপসম্পন্নের সাথে তিন রাত্রি সহশয্যা যাপন করে, তার চতুর্থ দিন থেকে প্রতিদিন আপত্তি হয়। যে ভিক্ষু একই আবাসে বিভিন্ন অনুপসম্পন্নের সাথে তিন রাত্রি সহশয্যা যাপন করে, তারও (চতুর্থ দিন থেকে প্রতিদিন আপত্তি হয়)। যে ভিক্ষু বিভিন্ন আবাসে একজন মাত্র অনুপসম্পন্নের সাথে তিন রাত্রি সহশয্যা যাপন করে, তারও (চতুর্থ দিন থেকে প্রতিদিন আপত্তি হয়)। যে ভিক্ষু বিভিন্ন আবাসে বিভিন্ন অনুপসম্পন্নের সাথে এমনকি একশত যোজন দূরে গিয়েও সহশয্যা যাপন করে, তারও চতুর্থ দিন থেকে প্রতিদিন আপত্তি হয়।


Ayañca sahaseyyāpatti nāma ‘‘bhikkhuṃ ṭhapetvā avaseso anupasampanno nāmā’’ti vacanato tiracchānagatenapi saddhiṃ hoti, tatra tiracchānagatassa paricchedo methunadhammāpattiyā vuttanayeneva veditabbo. Tasmā sacepi godhābiḷālamaṅgusādīsu koci pavisitvā bhikkhuno vasanasenāsane ekūpacāraṭṭhāne sayati, sahaseyyāva hoti.

এবং এই সহশয্যা আপত্তি 'ভিক্ষু ব্যতীত অবশিষ্ট সকলেই অনুপসম্পন্ন' এই বচন অনুসারে তির্যক প্রাণীর (পশু-পাখির) সাথেও হতে পারে। সেখানে তির্যক প্রাণীর পরিচ্ছেদ (সীমা) মৈথুনধর্ম আপত্তিতে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই বুঝতে হবে। অতএব, যদি গোসাপ, বিড়াল, নেউল ইত্যাদির মধ্যে কোনো একটি প্রাণী প্রবেশ করে ভিক্ষুর বাসস্থান রূপ শয্যার এক উপচারবিশিষ্ট স্থানে শয়ন করে, তবে সহশয্যাই হয়।


Yadi pana thambhānaṃ upari katapāsādassa uparimatalena saddhiṃ asambaddhabhittikassa bhittiyā upari ṭhitasusiratulāsīsassa susirena pavisitvā tulāya abbhantare sayitvā teneva susirena nikkhamitvā gacchati, heṭṭhāpāsāde [Pg.13] sayitabhikkhussa anāpatti. Sace chadane chiddaṃ hoti, tena pavisitvā antochadane vasitvā teneva pakkamati, nānūpacāre uparimatale chadanabbhantare sayitassa āpatti, heṭṭhimatale sayitassa anāpatti. Sace antopāsādeneva ārohitvā sabbatalāni paribhuñjanti, ekūpacārāni honti, tesu yattha katthaci sayitassa āpatti.

কিন্তু যদি খুঁটির উপর নির্মিত প্রাসাদের উপর তলার সাথে অসংযুক্ত দেয়ালের উপর অবস্থিত ছিদ্রযুক্ত কড়িকাঠের ছিদ্র দিয়ে প্রবেশ করে কড়িকাঠের অভ্যন্তরে শয়ন করে এবং সেই ছিদ্র দিয়েই বের হয়ে চলে যায়, তবে প্রাসাদের নিচতলায় শায়িত ভিক্ষুর আপত্তি হয় না। যদি ছাদে ছিদ্র থাকে এবং তা দিয়ে প্রবেশ করে ছাদের অভ্যন্তরে বাস করে আবার তা দিয়েই চলে যায়, তবে ভিন্ন উপচারবিশিষ্ট উপর তলার ছাদের অভ্যন্তরে শায়িত ব্যক্তির আপত্তি হয়, কিন্তু নিচতলায় শায়িত ব্যক্তির আপত্তি হয় না। যদি প্রাসাদের ভেতর দিয়েই আরোহণ করে সকল তলা ব্যবহার করা হয়, তবে সেগুলো এক উপচারবিশিষ্ট হয়; সেগুলোর যেকোনো স্থানে শয়ন করলে আপত্তি হয়।


Sabhāsaṅkhepena kate aḍḍhakuṭṭakasenāsane sayitassa vāḷasaṅghāṭādīsu kapotādayo pavisitvā sayanti, āpattiyeva. Parikkhepassa bahigate nibbakosabbhantare sayanti, anāpatti. Parimaṇḍalaṃ vā caturassaṃ vā ekacchadanāya gabbhamālāya satagabbhaṃ cepi senāsanaṃ hoti, tatra ce ekena sādhāraṇadvārena pavisitvā visuṃ pākārena aparicchinnagabbhūpacāre sabbagabbhe pavisanti, ekagabbhepi anupasampanne nipanne sabbagabbhesu nipannānaṃ āpatti. Sace sapamukhā gabbhā honti, pamukhassa upari acchannaṃ uccavatthukaṃ cepi hoti, pamukhe sayito gabbhe sayitānaṃ āpattiṃ na karoti. Sace pana gabbhacchadaneneva saddhiṃ sambaddhacchadanaṃ hoti, tatra sayito sabbesaṃ āpattiṃ karoti. Kasmā? Sabbacchannattā sabbaparicchannattā ca, gabbhaparikkhepoyeva hissa parikkhepoti. Eteneva hi nayena aṭṭhakathāsu lohapāsādaparikkhepassa catūsu dvārakoṭṭhakesu āpatti vuttā.

স্বভাব-সংক্ষেপ বা স্বাভাবিক আকৃতিতে নির্মিত অর্ধ-প্রাচীর বিশিষ্ট শয়নাসনে শায়িত ভিক্ষুর ক্ষেত্রে, হিংস্র জন্তুর আকৃতিবিশিষ্ট কড়িকাঠ ইত্যাদিতে যদি কপোত (পায়রা) আদি পাখি প্রবেশ করে শয়ন করে, তবে আপত্তিই হয়। বেষ্টনীর বাইরে কিন্তু ছাদের কার্নিশের নিচে শয়ন করলে আপত্তি নেই। গোলাকার বা চতুষ্কোণ বিশিষ্ট, এক ছাদযুক্ত এবং শত কক্ষবিশিষ্ট শয়নাসনও যদি হয়, সেখানে যদি একটি সাধারণ দরজা দিয়ে প্রবেশ করে পৃথক প্রাচীর দ্বারা বিভক্ত নয় এমন কক্ষ-উপচারে সমস্ত কক্ষে প্রবেশ করা যায়, তবে একটি কক্ষেও যদি কোনো অনুপসম্পন্ন ব্যক্তি শয়ন করে, তবে সমস্ত কক্ষে শায়িত ভিক্ষুদের আপত্তি হয়। যদি কক্ষগুলো বারান্দা সহ হয়, এবং বারান্দার উপরটা যদি অনাবৃত (ছাদহীন) এবং উঁচু ভিত্তিবিশিষ্টও হয়, তবে বারান্দায় শায়িত ব্যক্তি কক্ষে শায়িত ভিক্ষুদের আপত্তি সৃষ্টি করে না। কিন্তু যদি কক্ষের ছাদের সাথেই বারান্দার ছাদ সংযুক্ত থাকে, তবে সেখানে শায়িত ব্যক্তি সকলের আপত্তি সৃষ্টি করে। কেন? কারণ তা সম্পূর্ণ ছাদযুক্ত এবং সম্পূর্ণ বেষ্টিত হওয়ার কারণে, এবং কক্ষের বেষ্টনীই তার বেষ্টনী হওয়ার কারণে। এই নিয়মেই অট্ঠকথাগুলোতে লোহপ্রাসাদের বেষ্টনীর চার দ্বারে আপত্তি বলা হয়েছে।


Yaṃ pana andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘aparikkhitte pamukhe anāpattīti bhūmiyaṃ vinā jagatiyā pamukhaṃ sandhāya kathina’’nti vuttaṃ, taṃ andhakaraṭṭhe pāṭekkasannivesā ekacchadanā gabbhapāḷiyo sandhāya vuttaṃ. Yañca tattha ‘‘bhūmiyaṃ vinā jagatiyā’’ti vuttaṃ, taṃ neva aṭṭhakathāsu atthi; na pāḷiyā sameti. Dasahatthubbedhāpi hi jagati parikkhepasaṅkhyaṃ na gacchati. Tasmā yampi tattha dutiyasikkhāpade jagatiyā pamāṇaṃ vatvā ‘‘etaṃ ekūpacāraṃ paricchannaṃ nāma hotī’’ti vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ. Yepi ekasāladvisālatisālacatussālasannivesā mahāpāsādā ekasmiṃ okāse pāde dhovitvā paviṭṭhena sakkā honti sabbattha anuparigantuṃ, tesupi sahaseyyāpattiyā na muccati. Sace tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne upacāraṃ paricchinditvā katā honti, ekūpacāraṭṭhāneyeva āpatti.

কিন্তু অন্ধক-অট্ঠকথায় যে বলা হয়েছে—'অবেষ্টিত বারান্দায় আপত্তি নেই, এটি ভিত্তি (জগতী) ছাড়া ভূমিতে অবস্থিত বারান্দাকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে', তা অন্ধক দেশে পৃথকভাবে অবস্থিত এক ছাদবিশিষ্ট কক্ষের সারিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। এবং সেখানে যে 'ভূমি ছাড়া ভিত্তি দ্বারা' বলা হয়েছে, তা প্রাচীন অট্ঠকথাগুলোতে নেই এবং পালিগ্রন্থের সাথেও মেলে না। কারণ দশ হাত উঁচু ভিত্তিও বেষ্টনী হিসেবে গণ্য হয় না। অতএব, সেখানে দ্বিতীয় শিক্ষাপদে ভিত্তির পরিমাপ উল্লেখ করে যে বলা হয়েছে—'এটি এক-উপচার বিশিষ্ট আবৃত স্থান হয়', তা গ্রহণ করা উচিত নয়। এক-শালা, দ্বি-শালা, ত্রি-শালা বা চতুঃশালা বিশিষ্ট যে সমস্ত মহাপ্রাসাদ রয়েছে, যেখানে এক স্থানে পা ধুয়ে প্রবেশ করে সর্বত্র ঘুরে বেড়ানো সম্ভব, সেগুলোতেও সহ-শয্যা আপত্তি থেকে মুক্তি পাওয়া যায় না। যদি সেই সেই স্থানে উপচার পৃথক করে নির্মাণ করা হয়ে থাকে, তবে কেবল একই উপচার বিশিষ্ট স্থানেই আপত্তি হয়।


Dvīhi [Pg.14] dvārehi yuttassa sudhāchadanamaṇḍapassa majjhe pākāraṃ karonti, ekena dvārena pavisitvā ekasmiṃ paricchede anupasampanno sayati, ekasmiṃ bhikkhu, anāpatti. Pākāre godhādīnaṃ pavisanamattampi chiddaṃ hoti, ekasmiñca paricchede godhā sayanti, anāpattiyeva. Na hi chiddena gehaṃ ekūpacāraṃ nāma hoti. Sace pākāramajjhe chinditvā dvāraṃ yojenti, ekūpacāratāya āpatti. Taṃ dvāraṃ kavāṭena pidahitvā sayanti, āpattiyeva. Na hi dvārapidahanena gehaṃ nānūpacāraṃ nāma hoti, dvāraṃ vā advāraṃ. Kavāṭañhi saṃvaraṇavivaraṇehi yathāsukhaṃ vaḷañjanatthāya kataṃ, na vaḷañjanūpacchedanatthāya. Sace pana taṃ dvāraṃ puna iṭṭhakāhi pidahanti, advāraṃ hoti, purime nānūpacārabhāveyeva tiṭṭhati. Dīghapamukhaṃ cetiyagharaṃ hoti. Ekaṃ kavāṭaṃ anto, ekaṃ bahi, dvinnaṃ kavāṭānaṃ antare anupasampanno antocetiyaghare sayantassa āpattiṃ karoti, ekūpacārattā.

দুটি দরজাবিশিষ্ট চুনকাম করা ছাদযুক্ত মণ্ডপের মাঝখানে যদি একটি প্রাচীর নির্মাণ করা হয়, এবং এক দরজা দিয়ে প্রবেশ করে এক অংশে অনুপসম্পন্ন ব্যক্তি শয়ন করে এবং অন্য অংশে ভিক্ষু শয়ন করে, তবে আপত্তি নেই। প্রাচীরে যদি গোসাপ ইত্যাদি প্রবেশের মতো ছোট ছিদ্রও থাকে, এবং এক অংশে গোসাপ শয়ন করে, তবে আপত্তি নেই-ই। কারণ ছিদ্রের কারণে ঘর এক-উপচার বিশিষ্ট হয়ে যায় না। যদি প্রাচীরের মাঝখান কেটে একটি দরজা যুক্ত করা হয়, তবে এক-উপচার হওয়ার কারণে আপত্তি হয়। সেই দরজা কপাট (পাল্লা) দিয়ে বন্ধ করে শয়ন করলেও আপত্তিই হয়। কারণ দরজা বন্ধ করার মাধ্যমে ঘর ভিন্ন-উপচার বিশিষ্ট হয়ে যায় না, এবং দরজাও অ-দরজা হয়ে যায় না। কারণ কপাট তো বন্ধ করা ও খোলার মাধ্যমে স্বাচ্ছন্দ্যে ব্যবহারের জন্য তৈরি করা হয়েছে, ব্যবহার বন্ধ করার জন্য নয়। কিন্তু যদি সেই দরজা পুনরায় ইট দিয়ে বন্ধ করে দেওয়া হয়, তবে তা অ-দরজা হয়ে যায় এবং পূর্বের ভিন্ন-উপচার ভাবেই বহাল থাকে। দীর্ঘ বারান্দা বিশিষ্ট চৈত্যগৃহ থাকে। একটি কপাট ভেতরে এবং একটি বাইরে থাকে; দুই কপাটের মাঝখানে যদি কোনো অনুপসম্পন্ন ব্যক্তি শয়ন করে, তবে চৈত্যগৃহের ভেতরে শায়িত ভিক্ষুর আপত্তি সৃষ্টি করে, কারণ তা এক-উপচার বিশিষ্ট।


Tatra yassa ‘‘siyā ayaṃ ekūpacāranānūpacāratā nāma udositasikkhāpade vuttā, idha pana ‘seyyā nāma sabbacchannā sabbaparicchannā yebhuyyena channā yebhuyyena paricchannā’ti ettakameva vuttaṃ, pihitadvāro ca gabbho sabbaparicchannova hoti. Tasmā tattha anto sayiteneva saddhiṃ āpatti, bahi sayitena anāpattī’’ti. So evaṃ vattabbo – ‘‘apihitadvāre pana kasmā bahi sayitena āpattī’’ti? Pamukhassa gabbhena saddhiṃ sabbacchannattā. ‘‘Kiṃ pana gabbhe pihite chadanaṃ viddhastaṃ hotī’’ti? Na viddhastaṃ, gabbhena saddhiṃ pamukhassa sabbaparicchannatā na hoti. ‘‘Kiṃ parikkhepo viddhasto’’ti? Addhā vakkhati ‘‘na viddhasto, kavāṭena upacāro paricchanno’’ti. Evaṃ dūrampi gantvā puna ekūpacāranānūpacārataṃyeva paccāgamissati.

সেখানে যদি কারও এমন আপত্তি (চোদনা) থাকে যে—'এই এক-উপচার ও ভিন্ন-উপচার বিষয়টি উদোসিত শিক্ষাপদে বলা হয়েছে; কিন্তু এখানে তো কেবল শয্যা বলতে সম্পূর্ণ ছাদযুক্ত, সম্পূর্ণ বেষ্টিত, অধিকাংশ ছাদযুক্ত, অধিকাংশ বেষ্টিত—এতটুকুই বলা হয়েছে, এবং বন্ধ দরজাবিশিষ্ট কক্ষ সম্পূর্ণ বেষ্টিত-ই হয়। অতএব, সেখানে ভেতরে শায়িত ব্যক্তির সাথেই কেবল আপত্তি হওয়া উচিত, বাইরে শায়িত ব্যক্তির সাথে আপত্তিহীন হওয়া উচিত।' তাকে এভাবে বলা উচিত—'তাহলে খোলা দরজার ক্ষেত্রে বাইরে শায়িত ব্যক্তির কারণে কেন আপত্তি হয়?' উত্তর: 'কক্ষের সাথে বারান্দা সম্পূর্ণ ছাদযুক্ত হওয়ার কারণে আপত্তি হয়।' প্রশ্ন: 'তাহলে কি কক্ষের দরজা বন্ধ করলে ছাদটি ধ্বংস বা নষ্ট হয়ে যায়?' উত্তর: 'নষ্ট হয় না, তবে কক্ষের সাথে বারান্দার সম্পূর্ণ বেষ্টনী থাকে না।' প্রশ্ন: 'তাহলে কি বেষ্টনীটি ধ্বংস হয়ে গেছে?' সে অবশ্যই বলবে—'ধ্বংস হয়নি, তবে কপাট দ্বারা উপচার পৃথক করা হয়েছে।' এভাবে অনেক দূরে গেলেও সে পুনরায় সেই এক-উপচার ও ভিন্ন-উপচার বিষয়েই ফিরে আসবে।


Apica yadi byañjanamatteyeva attho suviññeyyo siyā, sabbacchannāti vacanato pañcannaṃ aññatarena chadanena channā eva seyyā siyā, na aññena. Evañca sati padaracchannādīsu anāpatti siyā. Tato yadatthaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, sveva attho parihāyeyya. Parihāyatu vā mā vā, kathaṃ avuttaṃ gahetabbanti; ko vā vadati ‘‘avuttaṃ gahetabba’’nti? Vuttañhetaṃ aniyatesu – ‘‘paṭicchannaṃ nāma āsanaṃ kuṭṭena vā kavāṭena vā kilañjena [Pg.15] vā sāṇipākārena vā rukkhena vā thambhena vā koṭṭhalikāya vā yena kenaci paṭicchannaṃ hotī’’ti. Tasmā yathā tattha yena kenaci paṭicchannaṃ paṭicchannameva, evamidhāpi gahetabbaṃ. Tasmā senāsanaṃ khuddakaṃ vā hotu mahantaṃ vā aññena saddhiṃ sambaddhaṃ vā asambaddhaṃ vā dīghaṃ vā vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā ekabhūmakaṃ vā, anekabhūmakaṃ vā, yaṃ yaṃ ekūpacāraṃ sabbattha yena kenaci paṭicchādanena sabbacchanne sabbaparicchanne yebhuyyena vā channe yebhuyyena vā paricchanne sahaseyyāpatti hotīti.

তাছাড়া, যদি কেবল শব্দার্থের দ্বারাই অর্থ সুবোধ্য হতো, তবে 'সম্পূর্ণ ছাদযুক্ত' এই বচনের কারণে পাঁচ প্রকার ছাদের যেকোনো একটি দ্বারা ছাওয়া স্থানই কেবল শয্যা হতো, অন্য কিছু নয়। এবং এমন হলে তক্তা দিয়ে ছাওয়া ছাদ ইত্যাদিতে আপত্তিহীন হতো। ফলে যে উদ্দেশ্যে শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে, সেই উদ্দেশ্যই ব্যাহত হতো। 'উদ্দেশ্য ব্যাহত হোক বা না হোক, যা বলা হয়নি তা কীভাবে গ্রহণ করা যাবে?'—কে-ই বা বলছে যে 'যা বলা হয়নি তা গ্রহণ করতে হবে'? কারণ অনিয়ত শিক্ষাপদগুলোতে এটি বলা হয়েছে—'আচ্ছাদিত আসন বলতে দেয়াল, কপাট, চাটাই, কাপড়ের পর্দা, গাছ, স্তম্ভ বা শস্যের গোলা অথবা যেকোনো কিছু দ্বারা আচ্ছাদিত স্থানকে বোঝায়।' অতএব, যেমন সেখানে যেকোনো কিছু দ্বারা আচ্ছাদিত স্থান আচ্ছাদিত হিসেবেই গণ্য হয়, এখানেও তেমনই গ্রহণ করা উচিত। অতএব, শয়নাসন ছোট হোক বা বড় হোক, অন্য শয়নাসনের সাথে সংযুক্ত হোক বা অসংযুক্ত হোক, দীর্ঘ হোক, গোলাকার হোক বা চতুষ্কোণ হোক, একতলা হোক বা বহুতলা হোক, যা কিছু এক-উপচার বিশিষ্ট, সেই সমস্ত স্থানে যেকোনো প্রকার আচ্ছাদন দ্বারা সম্পূর্ণ ছাদযুক্ত, সম্পূর্ণ বেষ্টিত অথবা অধিকাংশ ছাদযুক্ত বা অধিকাংশ বেষ্টিত স্থানে সহ-শয্যা আপত্তি হয়—এরূপ জানা উচিত।


53. Upaḍḍhacchanne upaḍḍhaparicchanne āpatti dukkaṭassāti ettha sabbacchanne upaḍḍhaparicchanneti evamādīsupi mahāpaccariyaṃ dukkaṭamevāti vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sabbacchanne yebhuyyenaparicchanne pācittiyaṃ, sabbacchanne upaḍḍhaparicchanne pācittiyaṃ, yebhuyyenachanne upaḍḍhaparicchanne pācittiyaṃ, sabbaparicchanne yebhuyyenachanne pācittiyaṃ, sabbaparichanne upaḍḍhacchanne pācittiyaṃ, yebhuyyenaparicchanne upaḍḍhacchanne pācittiyaṃ, pāḷiyaṃ vuttapācittiyena saddhiṃ satta pācittiyānī’’ti vuttaṃ. ‘‘Sabbacchanne cūḷakaparicchanne dukkaṭaṃ, yebhuyyenachanne cūḷakaparicchanne dukkaṭaṃ, sabbaparicchanne cūḷakacchanne dukkaṭaṃ, yebhuyyenaparicchanne cūḷakacchanne dukkaṭaṃ, pāḷiyaṃ dukkaṭena saha pañca dukkaṭānī’’ti vuttaṃ.

৫৩. 'অর্ধেক ছাদযুক্ত এবং অর্ধেক বেষ্টিত স্থানে দুষ্কৃত আপত্তি হয়'—এই বিষয়ে সম্পূর্ণ ছাদযুক্ত ও অর্ধেক বেষ্টিত ইত্যাদি স্থানেও মহাপচ্চরী গ্রন্থে দুষ্কৃত-ই বলা হয়েছে। কিন্তু মহা-অট্ঠকথায় বলা হয়েছে—'সম্পূর্ণ ছাদযুক্ত ও অধিকাংশ বেষ্টিত স্থানে পাচিত্তিয় হয়, সম্পূর্ণ ছাদযুক্ত ও অর্ধেক বেষ্টিত স্থানে পাচিত্তিয় হয়, অধিকাংশ ছাদযুক্ত ও অর্ধেক বেষ্টিত স্থানে পাচিত্তিয় হয়, সম্পূর্ণ বেষ্টিত ও অধিকাংশ ছাদযুক্ত স্থানে পাচিত্তিয় হয়, সম্পূর্ণ বেষ্টিত ও অর্ধেক ছাদযুক্ত স্থানে পাচিত্তিয় হয়, অধিকাংশ বেষ্টিত ও অর্ধেক ছাদযুক্ত স্থানে পাচিত্তিয় হয়; পালিগ্রন্থে বর্ণিত পাচিত্তিয় সহ মোট সাতটি পাচিত্তিয় হয়'—এরূপ বলা হয়েছে। 'সম্পূর্ণ ছাদযুক্ত ও সামান্য বেষ্টিত স্থানে দুষ্কৃত হয়, অধিকাংশ ছাদযুক্ত ও সামান্য বেষ্টিত স্থানে দুষ্কৃত হয়, সম্পূর্ণ বেষ্টিত ও সামান্য ছাদযুক্ত স্থানে দুষ্কৃত হয়, অধিকাংশ বেষ্টিত ও সামান্য ছাদযুক্ত স্থানে দুষ্কৃত হয়; পালিগ্রন্থে বর্ণিত দুষ্কৃত সহ মোট পাঁচটি দুষ্কৃত হয়'—এরূপ বলা হয়েছে।


‘‘Upaḍḍhacchanne cūḷakaparicchanne anāpatti, upaḍḍhaparicchanne cūḷakacchanne anāpatti, cūḷakacchanne cūḷakaparicchanne anāpatti, sabbacchanne sabbaaparicchanneti ca ettha senambamaṇḍapavaṇṇaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Imināpetaṃ veditabbaṃ – ‘‘yathā jagati parikkhepasaṅkhaya na gacchatī’’ti. Sesaṃ uttānatthameva.

'অর্ধেক ছাদযুক্ত ও সামান্য বেষ্টিত স্থানে আপত্তি নেই, অর্ধেক বেষ্টিত ও সামান্য ছাদযুক্ত স্থানে আপত্তি নেই, সামান্য ছাদযুক্ত ও সামান্য বেষ্টিত স্থানে আপত্তি নেই, এবং সম্পূর্ণ ছাদযুক্ত কিন্তু সম্পূর্ণ অবেষ্টিত স্থানে সেনম্ব নামক মণ্ডপের মতো হয়'—এরূপ প্রাচীন অট্ঠকথাগুলোতে বলা হয়েছে। এর দ্বারাও এটি জানা যায় যে—'যেমন ভিত্তি (জগতী) বেষ্টনী হিসেবে গণ্য হয় না'। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট অর্থযুক্ত।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kāyato ca kāyacittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এডকলোম (মেষলোম) শিক্ষাপদের মতো সমুত্থান বিশিষ্ট—এটি কায় এবং কায়-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়, ক্রিয়া-রূপ, সংজ্ঞাহীনতায় মুক্তি নেই, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-অবদ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্তক, ত্রিবেদনাযুক্ত।


Sahaseyyasikkhāpadaṃ pañcamaṃ.

পঞ্চম সহ-শয্যা শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

৬. দ্বিতীয় সহ-শয্যা শিক্ষাপদের বর্ণনা।


55. Dutiyasahaseyyasikkhāpade [Pg.16] – āvasathāgāranti āgantukānaṃ vasanāgāraṃ. Paññattaṃ hotīti puññakāmatāya katvā ṭhapitaṃ hoti. Yena sā itthī tenupasaṅkamīti asukasmiṃ nāma ṭhāne āvasathāgāraṃ paññattaṃ atthīti manussānaṃ sutvā upasaṅkami. Gandhagandhinīti agarukuṅkumādīnaṃ gandhānaṃ gandho gandhagandho, so assā atthīti gandhagandhinī. Sāṭakaṃ nikkhipitvāti appeva nāmassa imampi vippakāraṃ passantassa rāgo uppajjeyyāti cintetvā evamakāsi. Okkhipitvāti adho khipitvā. Accayoti aparādho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayameva hi viseso – paṭhamasikkhāpade catutthadivase āpatti idha paṭhamadivasepi. Yakkhīpetīhi dissamānakarūpāhi tiracchānagatitthiyā ca methunadhammavatthubhūtāya eva dukkaṭaṃ. Sesāhi anāpatti. Samuṭṭhānādīni paṭhamasadisānevāti.

৫৫. দ্বিতীয় সহ-শয্যা শিক্ষাপদে—'আবসথাগার' বলতে অতিথিদের থাকার ঘর বা বিশ্রামাগার। 'প্রজ্ঞপ্ত থাকে' বলতে পুণ্য অর্জনের ইচ্ছায় নির্মাণ করে রাখা হয়েছে। 'যেখানে সেই নারী ছিল সেখানে গমন করলেন' বলতে অমুক স্থানে অতিথিদের বিশ্রামাগার প্রস্তুত আছে—মানুষের মুখে এরূপ শুনে সেখানে গেলেন। 'গন্ধগন্ধিনী' বলতে অগুরু, কুঙ্কুম ইত্যাদির সুগন্ধ; সেই সুগন্ধ যার শরীরে আছে, সে গন্ধগন্ধিনী। 'বস্ত্র নিক্ষেপ করে' বলতে—'এইরূপ বিকৃত অবস্থা দেখেও হয়তো এই ভিক্ষুর মনে রাগ (আসক্তি) উৎপন্ন হতে পারে'—এরূপ চিন্তা করে সে তা করেছিল। 'অক্ষিপিত্বা' বলতে নিচের দিকে দৃষ্টি নিক্ষেপ করে। 'অত্যয়' বলতে অপরাধ। 'আমাকে অতিক্রম করেছে' বলতে আমাকে অতিক্রম করে ও অভিভূত করে প্রবৃত্ত হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ প্রথম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মেই জানা উচিত। বিশেষত্ব কেবল এই যে—প্রথম শিক্ষাপদে চতুর্থ দিনে আপত্তি হয়, কিন্তু এখানে প্রথম দিনেই আপত্তি হয়। দৃশ্যমান রূপধারী যক্ষী ও পেত্নী (প্রেতিনী) এবং মৈথুনধর্মের বিষয়ীভূত তির্যক (পশু) জাতীয় স্ত্রীর সাথে শয়ন করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অবশিষ্টদের সাথে শরণে আপত্তি নেই। সমুত্থান আদি প্রথম শিক্ষাপদের মতোই।


Dutiyasahaseyyasikkhāpadaṃ chaṭṭhaṃ.

ষষ্ঠ দ্বিতীয় সহ-শয্যা শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā

৭. ধর্মদেশনা শিক্ষাপদের বর্ণনা।


60. Sattamasikkhāpade – gharaṇīti gharasāminī. Nivesanadvāreti nivesanassa mahādvāre. Gharasuṇhāti tasmiṃ ghare suṇhā. Āvasathadvāreti ovarakadvāre. Vissaṭṭhenāti suniggatena saddena. Vivaṭenāti suṭṭhu pakāsena asaṃvutena. Dhammo desetabboti ayaṃ saraṇasīlādibhedo dhammo kathetabbo. Aññātunti ājānituṃ. Viññunā purisaviggahenāti viññunā purisena, purisaviggahaṃ gahetvāpi ṭhitena na yakkhena na petena na tiracchānagatena.

৬০. সপ্তম শিক্ষাপদে—'ঘরণী' বলতে গৃহকর্ত্রী। 'নিবেশনদ্বার' বলতে গৃহের প্রধান প্রবেশদ্বারে। 'ঘরসুণহা' বলতে সেই ঘরের পুত্রবধূ। 'আবসথদ্বার' বলতে কক্ষের দরজায়। 'বিসৃষ্টেন' বলতে সুষ্পষ্ট ও ভালোভাবে নির্গত স্বরে। 'বিবৃতেন' বলতে অত্যন্ত প্রকাশ্য ও অসংবৃত স্বরে। 'ধর্ম দেশনা করতে হবে' বলতে শরণাগমন ও শীল আদি প্রকারভেদ বিশিষ্ট এই ধর্ম প্রচার বা আলোচনা করতে হবে। 'অজ্ঞাতুং' বলতে জানার বা বোঝার জন্য। 'বিজ্ঞ পুরুষবিগ্রহ দ্বারা' বলতে বিজ্ঞ পুরুষ দ্বারা; যে পুরুষরূপ ধারণ করে থাকলেও যক্ষ নয়, প্রেত নয় এবং তির্যক নয়।


66. Anāpatti viññunā purisaviggahenāti viññunā purisaviggahena saddhiṃ ṭhitāya bahumpi dhammaṃ desentassa anāpatti. Chappañcavācāhīti chahi pañcahi vācāhi yo deseti, tassapi anāpatti. Tattha eko gāthāpādo ekavācāti evaṃ sabbattha vācāpamāṇaṃ veditabbaṃ. Sace aṭṭhakathaṃ dhammapadaṃ jātakādivatthuṃ vā kathetukāmo hoti, chappañcapadamattameva kathetuṃ [Pg.17] vaṭṭati. Pāḷiyā saddhiṃ kathentena ekapadaṃ pāḷito pañca aṭṭhakathātoti evaṃ cha padāni anatikkāmetvāva kathetabbo. Padasodhamme vuttappabhedo hi idhāpi sabbo dhammoyeva. Tasmiṃ desetīti tasmiṃ khaṇe deseti. Sampadānatthe vā etaṃ bhummavacanaṃ. Tassā desetīti attho. Aññissā mātugāmassāti ekissā desetvā puna āgatāgatāya aññissāpi desetīti evaṃ ekāsane nisinno mātugāmasatasahassannampi desetīti attho. Mahāpaccariyaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ samaṃ nisinnānaṃ mātugāmānaṃ ‘‘tumhākaṃ ekekissā ekekaṃ gāthaṃ desessāmi, taṃ suṇāthāti deseti, anāpatti. Paṭhamaṃ ekekissā ekekaṃ gāthaṃ kathessāmīti ābhogaṃ katvā jānāpetvā kathetuṃ vaṭṭati, na pacchāti. Pañhaṃ pucchati pañhaṃ puṭṭho kathetīti mātugāmo ‘‘dīghanikāyo nāma bhante kimatthaṃ dīpetī’’ti pucchati. Evaṃ pañhaṃ puṭṭho bhikkhu sabbaṃ cepi dīghanikāyaṃ katheti, anāpatti. Sesamettha uttānatthameva.

৬৬. অনাপত্তি বিজ্ঞ পুরুষবিগ্রহের সাথে—এর অর্থ হলো: বিজ্ঞ (বোধসম্পন্ন) পুরুষের শরীরের সাথে অথবা প্রকৃত পুরুষের সাথে অবস্থানরত কোনো মহিলার উদ্দেশ্যে বহু ধর্মদেশনা করলেও ভিক্ষুর অনাপত্তি (অপরাধ হয় না)। ‘ছয় বা পাঁচ বাচনে’—এর অর্থ হলো: যে ভিক্ষু can ছয়টি বা পাঁচটি বাক্যে ধর্মদেশনা করেন, তাঁরও অনাপত্তি। সেখানে একটি গাথাপাদ হলো একটি বাচন (বাক্য)—এভাবে সর্বত্র বাচনের পরিমাণ জানতে হবে। যদি অট্ঠকথা, ধম্মপদ বা জাতক আদি গল্প বলতে ইচ্ছা করেন, তবে ছয় বা পাঁচ পদমাত্রই বলা উচিত। পালির সাথে বলার সময় পালি থেকে একটি পদ এবং অট্ঠকথা থেকে পাঁচটি পদ—এভাবে can ছয়টি পদ অতিক্রম না করেই বলা উচিত। পদশোধন শিক্ষাপদে যে প্রকারভেদ বলা হয়েছে, এখানেও সেই সমস্তই ধর্ম। ‘তাতে দেশনা করলে’—এর অর্থ হলো সেই ক্ষণে দেশনা করলে। অথবা এটি সম্প্রদান অর্থে সপ্তমী বিভক্তি। অর্থাৎ ‘তাকে দেশনা করলে’। ‘অন্য মহিলার উদ্দেশ্যে’—এর অর্থ হলো: এক মহিলাকে দেশনা করে পুনরায় আগত অন্য মহিলাকেও দেশনা করলে—এভাবে এক আসনে বসে লক্ষ মহিলার উদ্দেশ্যেও যদি দেশনা করেন, তবে অনাপত্তি। মহাপচ্চরী অট্ঠকথায় বলা হয়েছে: সমভাবে উপবিষ্ট মহিলাদের উদ্দেশ্যে যদি বলেন, ‘তোমাদের প্রত্যেককে একটি করে গাথা দেশনা করব, তা শ্রবণ করো’ এবং দেশনা করেন, তবে অনাপত্তি। প্রথমে ‘প্রত্যেককে একটি করে গাথা বলব’—এভাবে মনস্থির করে (আভোগ করে) তাদের জানিয়ে বলা উচিত, পরে নয়। ‘প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করলে এবং প্রশ্ন জিজ্ঞাসিত হয়ে বললে’—এর অর্থ হলো: কোনো মহিলা যদি জিজ্ঞাসা করেন, ‘ভন্তে, দীঘনিকায় কী অর্থ প্রকাশ করে?’ এভাবে প্রশ্ন জিজ্ঞাসিত হয়ে ভিক্ষু যদি সমগ্র দীঘনিকায়ও বলেন, can তবুও অনাপত্তি। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Padasodhammasamuṭṭhānaṃ – vācato ca vācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

পদশোধন শিক্ষাপদের মতো সমুত্থান—এটি বাক্য থেকে এবং বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়াক্রিয়া (করণীয় না করা এবং অকরণীয় করা); নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ (লঙ্ঘনের সংজ্ঞা না থাকলেও আপত্তি থেকে মুক্তি নেই); অচিত্তক (লঙ্ঘনকারী চিত্তের সাথে উৎপন্ন হয় না); প্রজ্ঞপ্তিবজ্য (প্রজ্ঞপ্তির কারণে অপরাধযুক্ত); বচীকর্ম; ত্রিচিত্ত (তিন প্রকার চিত্তযুক্ত); ত্রিবেদনা (তিন প্রকার বেদনাবিশিষ্ট)।


Dhammadesanāsikkhāpadaṃ sattamaṃ.

ধর্মদেশনা শিক্ষাপদ সপ্তম।


8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā

৮. ভূত আরোচন (সত্য উত্তরমনুষ্যধর্ম প্রকাশ) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


67. Aṭṭhamasikkhāpade – vatthukathāya tāva yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ catutthapārājikavaṇṇanāyaṃ vuttanayameva. Ayameva hi viseso – tattha abhūtaṃ ārocesuṃ, idha bhūtaṃ. Bhūtampi puthujjanā ārocesuṃ, na ariyā. Ariyānañhi payuttavācā nāma natthi, attano guṇe ārocayamāne pana aññe na paṭisedhesuṃ, tathāuppanne ca paccaye sādiyiṃsu, tathāuppannabhāvaṃ ajānantā.

৬৭. অষ্টম শিক্ষাপদে—প্রথমত উপাখ্যানের বর্ণনায় যা বলা উচিত, তা সবই চতুর্থ পারাজিক বর্ণনায় যেভাবে বলা হয়েছে সেই নিয়মেই। বিশেষত্ব কেবল এই—সেখানে অসত্য (উত্তরমনুষ্যধর্ম) প্রকাশ করেছিল, এখানে সত্য প্রকাশ করেছে। সত্য হলেও পৃথগ্জনেরা প্রকাশ করেছিল, আর্যেরা নয়। কারণ আর্যদের প্রত্যয়যুক্ত (জীবিকাসংক্রান্ত) বাক্য বলে কিছু নেই। তবে নিজেদের সত্য গুণের কথা প্রকাশ করার সময় অন্য আর্যেরা নিষেধ করেননি এবং সেভাবে উৎপন্ন প্রত্যয়সমূহ গ্রহণ করেছিলেন, যদিও তা সেভাবে উৎপন্ন হওয়ার বিষয়টি তাঁরা জানতেন না।


‘‘Atha kho te bhikkhū bhagavato etamatthaṃ ārocesu’’ntiādimhi pana ye uttarimanussadhammassa vaṇṇaṃ bhāsiṃsu, te ārocesunti veditabbaṃ. ‘‘Kacci pana vo bhikkhave bhūta’’nti pucchite pana sabbepi ‘‘bhūtaṃ bhagavā’’ti paṭijāniṃsu. Ariyānampi hi abbhantare bhūto uttarimanussadhammoti. Atha bhagavā [Pg.18] ariyamissakattā ‘‘moghapurisā’’ti avatvā ‘‘kathañhi nāma tumhe bhikkhave’’ti vatvā ‘‘udarassa kāraṇā’’tiādimāha. Tattha yasmā ariyā aññesaṃ sutvā ‘‘ayyo kira, bhante, sotāpanno’’tiādinā nayena pasannehi manussehi pucchiyamānā apaññatte sikkhāpade anādīnavadassino suddhacittatāya attano ca paresañca visesādhigamaṃ paṭijāniṃsu. Evaṃ paṭijānantehi ca tehi yaṃ aññe udarassa kāraṇā uttarimanussadhammassa vaṇṇaṃ bhāsitvā piṇḍapātaṃ uppādesuṃ, taṃ suddhacittatāya sādiyantehipi udarassa kāraṇā uttarimanussadhammassa vaṇṇo bhāsito viya hoti. Tasmā sabbasaṅgāhikeneva nayena ‘‘kathañhi nāma tumhe, bhikkhave, udarassa kāraṇā gihīnaṃ aññamaññaṃ uttarimanussadhammassa vaṇṇaṃ bhāsissathā’’ti āha. Sesaṃ catutthapārājikavatthusadisameva. Sikkhāpadavibhaṅgepi kevalaṃ tattha pārājikañceva thullaccayañca idha bhūtattā pācittiyañceva dukkaṭañca ayaṃ viseso. Sesaṃ vuttanayameva.

‘অতঃপর সেই ভিক্ষুগণ ভগবানের নিকট এই বিষয়টি নিবেদন করলেন’ ইত্যাদি বাক্যে যারা উত্তরমনুষ্যধর্মের প্রশংসা করেছিলেন, তাঁরাই নিবেদন করেছিলেন বলে জানতে হবে। ‘হে ভিক্ষুগণ, তোমাদের কি তা সত্য?’—এভাবে জিজ্ঞাসিত হলে সকলেই ‘ভগবান, তা সত্য’ বলে স্বীকার করেছিলেন। কারণ আর্যদের অন্তরেও উত্তরমনুষ্যধর্ম সত্যরূপে বিদ্যমান ছিল। তখন ভগবান আর্যদের সাথে মিশ্রিত থাকার কারণে ‘হে মোঘপুরুষগণ’ না বলে, ‘হে ভিক্ষুগণ, তোমরা কীভাবে...’ বলে ‘উদরের কারণে’ ইত্যাদি বাক্য বললেন। সেখানে যেহেতু আর্যেরা অন্যদের নিকট থেকে শুনে ‘ভন্তে, আর্য নাকি শ্রোতাপন্ন হয়েছেন’ ইত্যাদি উপায়ে শ্রদ্ধাশীল মানুষদের দ্বারা জিজ্ঞাসিত হয়ে, শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত না হওয়ায় দোষ না দেখে সরল চিত্তে নিজেদের এবং অন্যদের বিশেষ অধিগম (গুণ) স্বীকার করেছিলেন। এভাবে স্বীকারকারী তাঁদের দ্বারা, অন্য পৃথগ্জনেরা উদরের কারণে উত্তরমনুষ্যধর্মের প্রশংসা করে যে পিণ্ডপাত উৎপন্ন করেছিল, তা সরল চিত্তে গ্রহণ করলেও তা যেন উদরের কারণেই উত্তরমনুষ্যধর্মের প্রশংসা করার মতো হয়েছিল। তাই সর্বগ্রাহক নিয়মেই বললেন, ‘হে ভিক্ষুগণ, তোমরা কীভাবে উদরের কারণে গৃহীদের নিকট একে অপরের উত্তরমনুষ্যধর্মের প্রশংসা করবে?’ অবশিষ্ট অংশ চতুর্থ পারাজিকের উপাখ্যানের মতোই। শিক্ষাপদ বিভঙ্গেও কেবল এই বিশেষত্ব যে—সেখানে পারাজিক ও থুল্লচ্চয় হয়, আর এখানে সত্য হওয়ার কারণে পাচিত্তি ও দুক্কট হয়। অবশিষ্ট অংশ পূর্বোক্ত নিয়মেই।


77. ‘‘Upasampannassa bhūtaṃ ārocetī’’ti uttarimanussadhammameva sandhāya vuttaṃ. Parinibbānakāle hi antarā vā atikaḍḍhiyamānena upasampannassa bhūtaṃ ārocetuṃ vaṭṭati. Sutapariyattisīlaguṇaṃ pana anupasampannassāpi ārocetuṃ vaṭṭati. Ādikammikassa anāpatti. ‘‘Ummattakassā’’ti idaṃ pana idha na vuttaṃ. Kasmā? Diṭṭhisampannānaṃ ummādassa vā cittakkhepassa vā abhāvāti. Mahāpaccariyampi hi vicāritaṃ ‘‘jhānalābhī pana parihīne jhāne ummattako bhaveyya, tassapi bhūtārocanapaccayā anāpatti na vattabbā, bhūtasseva abhāvato’’ti. Sesaṃ uttānameva.

৭৭. ‘উপসম্পন্নের নিকট সত্য প্রকাশ করলে’—এটি উত্তরমনুষ্যধর্মকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে। কারণ পরিনির্বাণকালে অথবা তার পূর্বে অত্যন্ত পীড়াপীড়ি করা হলে উপসম্পন্নের নিকট সত্য প্রকাশ করা কল্পে। কিন্তু শ্রুত, পরিয়ত্তি ও শীলগুণ অনুপসম্পন্নের (শ্রামণরের) নিকটও প্রকাশ করা কল্পে। আদিকর্মিকের অনাপত্তি। ‘উন্মত্তকের’—এই কথাটি এখানে বলা হয়নি। কেন? কারণ দৃষ্টিসম্পন্ন (আর্য) ব্যক্তিদের উন্মাদ বা চিত্তবিক্ষেপ ঘটে না। মহাপচ্চরীতেও বিচার করা হয়েছে—‘ধ্যানলাভী ব্যক্তি ধ্যান থেকে পরিহীন হলে উন্মত্ত হতে পারেন, তাঁর ক্ষেত্রেও সত্য প্রকাশের কারণে অনাপত্তি বলা উচিত নয়, কারণ সত্য উত্তরমনুষ্যধর্মের অভাব রয়েছে।’ অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Bhūtārocanaṃ nāmetaṃ pubbe avuttehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti – kāyato vācato kāyavācato cāti. Kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, kusalābyākatacittehi dvicittaṃ, sukhamajjhattavedanāhi dvivedananti.

এই ভূত আরোচন (সত্য প্রকাশ) পূর্বে অনুক্ত তিনটি সমুত্থান থেকে সমুত্থিত হয়—কায় থেকে, বাক্য থেকে এবং কায়-বাক্য থেকে। এটি ক্রিয়া; নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ; অচিত্তক; প্রজ্ঞপ্তিবজ্য; কায়কর্ম; বচীকর্ম; কুশল ও অব্যাকৃত চিত্তের কারণে দ্বিচিত্তক; সুখ ও উপেক্ষাবেদনার কারণে দ্বিবেদনাবিশিষ্ট।


Bhūtārocanasikkhāpadaṃ aṭṭhamaṃ.

ভূত আরোচন শিক্ষাপদ অষ্টম।


9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. দুঠুল্ল আরোচন (গুরুতর আপত্তি প্রকাশ) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


78. Navamasikkhāpade [Pg.19] – duṭṭhullā nāma āpatti cattāri ca pārājikāni terasa ca saṅghādisesāti imissā pāḷiyā ‘‘pārājikāni duṭṭhullasaddatthadassanatthaṃ vuttāni, saṅghādisesaṃ pana idha adhippeta’’nti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Tatrāyaṃ vicāraṇā – sace pārājikaṃ ārocentassa pācittiyaṃ na bhaveyya, yathā samānepi bhikkhu-bhikkhunīnaṃ upasampannasadde yattha bhikkhunī anadhippetā hoti, tattha bhikkhuṃ ṭhapetvā avaseso anupasampannoti vuccati; evamidha samānepi pārājikasaṅghādisesānaṃ duṭṭhullasadde yadi pārājikaṃ anadhippetaṃ, ‘‘duṭṭhullā nāma āpatti terasa saṅghādisesā’’ti etadeva vattabbaṃ siyā. Tattha bhaveyya ‘‘yo pārājikaṃ āpanno, so bhikkhubhāvato cuto, tasmā tassa āpattiṃ ārocento dukkaṭaṃ āpajjatī’’ti. Evaṃ sati akkosantopi dukkaṭaṃ āpajjeyya, pācittiyameva ca āpajjati. Vuttañhetaṃ – ‘‘asuddho hoti puggalo aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanno, tañce asuddhadiṭṭhi samāno okāsaṃ kārāpetvā akkosādhippāyo vadati, āpatti omasavādassā’’ti (pārā. 389). Evaṃ pāḷiyā vicāriyamānāya pārājikaṃ ārocentassāpi pācittiyameva dissati. Kiñcāpi dissati, atha kho sabbaaṭṭhakathāsu vuttattā aṭṭhakathācariyāva ettha pamāṇaṃ, na aññā vicāraṇā. Pubbepi ca āvocumha – ‘‘buddhena dhammo vinayo ca vutto, yo tassa puttehi tatheva ñāto’’tiādi (pārā. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā). Aṭṭhakathācariyā hi buddhassa adhippāyaṃ jānanti.

৭৮. নবম শিক্ষাপদে—‘দুঠুল্ল নামক আপত্তি হলো চারটি পারাজিক এবং তেরোটি সংঘাদিসেস’—এই পালি বাক্যে ‘পারাজিকসমূহ দুঠুল্ল শব্দের অর্থ প্রদর্শনের জন্য বলা হয়েছে, কিন্তু এখানে সংঘাদিসেসই অভিপ্রেত’—একথা অট্ঠকথাসমূহে বলা হয়েছে। সেখানে এই বিচার করা হয়েছে—যদি পারাজিক প্রকাশকারীর পাচিত্তি না হতো, তবে যেমন ভিক্ষু ও ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে ‘উপসম্পন্ন’ শব্দ সমান হলেও যেখানে ভিক্ষুণী অভিপ্রেত নয়, সেখানে ভিক্ষুকে বাদ দিয়ে অবশিষ্টকে ‘অনুপসম্পন্ন’ বলা হয়; তেমনই এখানে পারাজিক ও সংঘাদিসেসের ক্ষেত্রে ‘দুঠুল্ল’ শব্দ সমান হলেও যদি পারাজিক অভিপ্রেত না হতো, তবে ‘দুঠুল্ল নামক আপত্তি হলো তেরোটি সংঘাদিসেস’—কেবল এটুকুই বলা উচিত ছিল। সেখানে কারও মনে এই সংশয় হতে পারে—‘যে পারাজিক আপন্ন হয়েছে, সে ভিক্ষুভাব থেকে চ্যুত হয়েছে, তাই তার আপত্তি প্রকাশকারী দুক্কট আপন্ন হয়।’ এমন হলে গালি প্রদানকারীও দুক্কট আপন্ন হতো, কিন্তু সে পাচিত্তিই আপন্ন হয়। কারণ এটি বলা হয়েছে—‘কোনো ব্যক্তি অন্য কোনো পারাজিক ধর্মে আপন্ন হয়ে অশুচি হয়, তাকে অশুচি জেনেও যদি কেউ অবকাশ করিয়ে গালি দেওয়ার উদ্দেশ্যে কথা বলে, তবে ওমসবাদ (তিরস্কারমূলক বাক্য) এর আপত্তি হয়।’ এভাবে পালি বিচার করলে পারাজিক প্রকাশকারীরও পাচিত্তিই দেখা যায়। যদিও তা দেখা যায়, তবুও সমস্ত অট্ঠকথায় বলা থাকার কারণে অট্ঠকথাচার্যগণই এখানে প্রমাণ, অন্য কোনো বিচার নয়। পূর্বেও আমরা বলেছি—‘বুদ্ধ কর্তৃক ধর্ম ও বিনয় উক্ত হয়েছে, যা তাঁর পুত্রগণ (শিষ্যগণ) সেভাবেই জেনেছেন’ ইত্যাদি। অট্ঠকথাচার্যগণই বুদ্ধের অভিপ্রায় জানেন।


Imināpi cetaṃ pariyāyena veditabbaṃ. Aññatra bhikkhusammutiyāti hi vuttaṃ. Bhikkhusammutiyā ca ārocanaṃ āyatiṃ saṃvaratthāya puna tathārūpaṃ āpattiṃ anāpajjanatthāya bhagavatā anuññātaṃ, na tassa bhikkhuno avaṇṇamattappakāsanatthāya, sāsane cassa patiṭṭhānisedhanatthāya, na ca pārājikaṃ āpannassa puna tathārūpāya āpattiyā anāpajjanena bhikkhubhāvo nāma atthi. Tasmā ‘‘pārājikāni duṭṭhullasaddatthadassanatthaṃ vuttāni, saṅghādisesaṃ pana idhādhippeta’’nti yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ, taṃ suvuttameva.

এই কারণেও এটি এই উপায়ে জানা উচিত। কারণ ‘ভিক্ষুসম্মতি ব্যতীত’ বলা হয়েছে। আর ভিক্ষুসম্মতি দ্বারা (অনুপসম্পন্নের নিকট) দুঠুল্ল আপত্তি প্রকাশ করা ভবিষ্যতে সংযমের জন্য এবং পুনরায় সেই রূপ আপত্তিতে যাতে পতিত না হয় সেজন্য ভগবান কর্তৃক অনুমোদিত হয়েছে; সেই ভিক্ষুর কেবল দুর্নাম প্রচারের জন্য বা শাসনে তাঁর অবস্থান নিষিদ্ধ করার জন্য নয়। আর পারাজিক আপন্ন ব্যক্তির পুনরায় সেই রূপ আপত্তিতে পতিত না হওয়ার মাধ্যমে ভিক্ষুভাব বলে কিছু থাকে না। তাই ‘পারাজিকসমূহ দুঠুল্ল শব্দের অর্থ প্রদর্শনের জন্য বলা হয়েছে, কিন্তু এখানে সংঘাদিসেসই অভিপ্রেত’—অট্ঠকথায় যা বলা হয়েছে, তা সুউক্তই।


80. Atthi [Pg.20] bhikkhusammuti āpattipariyantātiādīsu pana yā ayaṃ bhikkhusammuti vuttā, sā na katthaci āgatā, idha vuttattāyeva pana abhiṇhāpattikaṃ bhikkhuṃ disvā evamesa paresu hirottappenāpi āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjissatīti tassa bhikkhuno hitesitāya tikkhattuṃ apaloketvā saṅghena kātabbāti veditabbāti.

৮০. ‘ভিক্ষুসম্মতি আছে, আপত্তি সীমা পর্যন্ত’ ইত্যাদি বাক্যে যে ভিক্ষুসম্মতির কথা বলা হয়েছে, তা অন্য কোথাও আসেনি। কিন্তু এখানে উক্ত হওয়ার কারণেই, বারবার আপত্তিগ্রস্ত ভিক্ষুকে দেখে ‘এভাবে বললে এই ভিক্ষু অন্যদের সামনে লজ্জাবশত ভবিষ্যতেও সংযম লাভ করবে’—এই ভেবে সেই ভিক্ষুর হিতৈষী হয়ে তিনবার অপলোকন (অনুমতি প্রার্থনা) করে সংঘ কর্তৃক তা করা উচিত—এভাবে জানতে হবে।


82. Aduṭṭhullaṃ āpattiṃ āroceti āpatti dukkaṭassāti pañcapi āpattikkhandhe ārocentassa dukkaṭaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana pārājikaṃ ārocentassāpi dukkaṭameva vuttaṃ. Anupasampannassa duṭṭhullaṃ vā aduṭṭhullaṃ vā ajjhācāranti ettha ādito pañca sikkhāpadāni duṭṭhullo nāma ajjhācāro, sesāni aduṭṭhullo. Sukkavissaṭṭhikāyasaṃsaggaduṭṭhullaattakāmā panassa ajjhācāro nāmāti vuttaṃ.

৮২. ‘অদুঠুল্ল আপত্তি প্রকাশ করলে দুক্কট আপত্তি হয়’—এর অর্থ হলো পাঁচটি আপত্তিস্কন্ধ প্রকাশকারীর দুক্কট হয়। মহাপচ্চরীতে অবশ্য পারাজিক প্রকাশকারীরও দুক্কটই বলা হয়েছে। ‘অনুপসম্পন্নের দুঠুল্ল বা অদুঠুল্ল অনাচার’—এখানে প্রথম পাঁচটি শিক্ষাপদ হলো দুঠুল্ল নামক অনাচার, অবশিষ্টগুলো অদুঠুল্ল। তবে শুক্রবিসর্গ, কায়সংসর্গ, দুঠুল্লবাচন ও আত্মকাম—এগুলো তার জন্য অনাচার নামে অভিহিত হয়েছে।


83. Vatthuṃ ārocetīti ‘‘ayaṃ sukkavissaṭṭhiṃ āpanno, duṭṭhullaṃ āpanno, attakāmaṃ āpanno’’ kāyasaṃsaggaṃ āpannoti evaṃ vadantassa anāpatti. Āpattiṃ ārocetīti ettha ‘‘ayaṃ pārājikaṃ āpanno, saṅghādisesaṃ thullaccayaṃ pācittiyaṃ pāṭidesanīyaṃ dukkaṭaṃ dubbhāsitaṃ āpanno’’ti vadati anāpatti. ‘‘Ayaṃ asuciṃ mocetvā saṅghādisesaṃ āpanno’’tiādinā pana nayena vatthunā saddhiṃ āpattiṃ ghaṭetvā ārocentasseva āpatti. Sesamettha uttānameva.

৮৩. ‘বস্তু প্রকাশ করলে’—এর অর্থ হলো: ‘এই ভিক্ষু শুক্রবিসর্গ আপন্ন হয়েছে, দুঠুল্ল আপন্ন হয়েছে, আত্মকাম আপন্ন হয়েছে, কায়সংসর্গ আপন্ন হয়েছে’—এভাবে বললে অনাপত্তি। ‘আপত্তি প্রকাশ করলে’—এখানে ‘এই ভিক্ষু পারাজিক আপন্ন হয়েছে, সংঘাদিসেস, থুল্লচ্চয়, পাচিত্তি, পাটিدهসনীয়া, দুক্কট, দুব্ভাসিত আপন্ন হয়েছে’—এভাবে বললে অনাপত্তি। কিন্তু ‘এই ভিক্ষু অশুচি মোচন করে সংঘাদিসেস আপন্ন হয়েছে’ ইত্যাদি উপায়ে বস্তুর সাথে আপত্তি যুক্ত করে প্রকাশকারীরই আপত্তি হয়। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

ত্রিসমুত্থান—কায়-চিত্ত থেকে, বাক্য-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়া; সংজ্ঞাবিমোক্ষ; সচিত্তক; লোকবজ্য; কায়কর্ম; বচীকর্ম; অকুশল চিত্তযুক্ত; দুঃখবেদনাবিশিষ্ট।


Duṭṭhullārocanasikkhāpadaṃ navamaṃ.

দুঠুল্ল আরোচন শিক্ষাপদ নবম।


10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā

১০. পথবীখনন (মাটি খনন) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


86. Dasamasikkhāpade – jātā ca pathavī ajātā ca pathavīti imehi padehi jātapathaviñca ajātapathaviñca dasseti. Appapāsāṇādīsu appā pāsāṇā etthāti appapāsāṇāti evamattho daṭṭhabbo. Tattha muṭṭhippamāṇato [Pg.21] upari pāsāṇāti veditabbā, muṭṭhippamāṇā sakkharā. Kathalāti kapālakhaṇḍāni. Marumbāti kaṭasakkharā. Vālikāti vālukāyeva. Yebhuyyena paṃsukāti tīsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā paṃsu, eko pāsāṇādīsu aññataro. Adaḍḍhāpīti uddhanapattapacanakumbhakārāvāpādivasena tathā tathā adaḍḍhā. Sā pana visuṃ natthi, suddhapaṃsuādīsu aññatarāva veditabbā. Yebhuyyenasakkharāti bahutarā sakkharā. Hatthikucchiyaṃ kira ekapacchipūraṃ āharāpetvā doṇiyaṃ dhovitvā pathaviyā yebhuyyena sakkharabhāvaṃ ñatvā sayaṃ bhikkhū pokkharaṇiṃ khaṇiṃsu. Yāni pana majjhe ‘‘appapaṃsu appamattikā’’ti dve padāni, tāni yebhuyyenapāsāṇādipañcakameva pavisanti tesaṃyeva hi dvinnaṃ pabhedadassanametaṃ. Sayaṃ khaṇati āpatti pācittiyassāti ettha pahāre pahāre pācittiyaṃ veditabbaṃ. Sakiṃ āṇatto bahukampi khaṇatīti sacepi sakaladivasaṃ khaṇati, āṇāpakassa ekaṃyeva pācittiyaṃ. Sace pana kusito hoti, punappunaṃ āṇāpetabbo. Taṃ āṇāpetvā khaṇāpentassa vācāya vācāya pācittiyaṃ. Ayaṃ tāva pāḷivaṇṇanā.

৮৬. দশম শিক্ষাপদে— 'জাত-পৃথিবী এবং অজাত-পৃথিবী' এই পদগুলির দ্বারা জাত-পৃথিবী (প্রকৃত মাটি) এবং অজাত-পৃথিবী (অপ্রকৃত মাটি) প্রদর্শন করা হয়েছে। 'অল্পপাষাণ' ইত্যাদি পদে 'এখানে অল্প পাথর আছে' এই অর্থে 'অল্পপাষাণ'—এভাবে অর্থ বুঝতে হবে। সেখানে মুষ্টি-পরিমাপের (এক মুঠো পরিমাণ) চেয়ে বড় পাথরকে 'পাষাণ' (পাথর) বলে জানতে হবে, আর মুষ্টি-পরিমাপের পাথরকে 'শর্করা' (কাঁকর) বলে জানতে হবে। 'কঠল' বলতে মাটির পাত্রের টুকরো (খাপরা)। 'মরুম্ব' বলতে শক্ত কাঁকর বা নুড়িপাথর। 'বালিকা' বলতে বালিই। 'যেভুয্যেন পংসুকা' (অধিকাংশই ধূলিময় মাটি) বলতে তিন ভাগের মধ্যে দুই ভাগ ধূলি বা মাটি এবং এক ভাগ পাথর ইত্যাদির যেকোনো একটি। 'অদগ্ধা' (যা পোড়ানো হয়নি) বলতে উনুন তৈরি, পাত্র পোড়ানো বা কুম্ভকারের চুল্লি ইত্যাদির মাধ্যমে যেভাবে পোড়ানো হয়নি এমন মাটি। তা কিন্তু আলাদা কিছু নয়, শুদ্ধ মাটি ইত্যাদির যেকোনো একটি বলেই জানতে হবে। 'যেভুয্যেন শর্করা' বলতে প্রচুর কাঁকরযুক্ত মাটি। কথিত আছে যে, হস্তিকুচ্ছি নামক স্থানে ভিক্ষুগণ এক ঝুড়ি মাটি আনিয়ে তা পাত্রে ধুয়ে মাটির অধিকাংশ কাঁকরময় অবস্থা জেনে নিজেরা পুষ্করিণী খনন করেছিলেন। আর মধ্যে যে 'অল্পপংসু' ও 'অল্পমত্তিকা' নামক দুটি পদ রয়েছে, সেগুলি 'যেভুয্যেন পাষাণ' ইত্যাদি পাঁচটির মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত হয়; কারণ এটি সেই দুটিরই প্রভেদ-প্রদর্শন মাত্র। 'নিজে খনন করলে পচিত্তি আপত্তি হয়'—এখানে প্রতি আঘাতে (কোদাল ইত্যাদির প্রতিটি কোপে) পচিত্তি আপত্তি জানতে হবে। একবার আদেশ পেয়ে যদি কেউ অনেকও খনন করে, এমনকি সারাদিনও খনন করে, তবুও আদেশদাতার একটিই পচিত্তি আপত্তি হয়। কিন্তু যদি সে অলস হয় এবং তাকে বারবার আদেশ দিতে হয়, তবে তাকে আদেশ দিয়ে খনন করানোর সময় প্রতি বাক্যে (আদেশে) পচিত্তি আপত্তি হয়। এটি হলো পালি-বর্ণনা (পালির ব্যাখ্যা)।


Ayaṃ pana pāḷimuttakavinicchayo – ‘‘pokkharaṇiṃ khaṇā’’ti vadati, vaṭṭati. Khatāyeva hi pokkharaṇī nāma hoti, tasmā ayaṃ kappiyavohāro. Esa nayo ‘‘vāpiṃ taḷākaṃ āvāṭaṃ khaṇā’’tiādīsupi. ‘‘Imaṃ okāsaṃ khaṇa, imasmiṃ okāse pokkharaṇiṃ khaṇā’’ti vattuṃ pana na vaṭṭati. ‘‘Kandaṃ khaṇa, mūlaṃ khaṇā’’ti aniyāmetvā vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Imaṃ valliṃ khaṇa, imasmiṃ okāse kandaṃ vā mūlaṃ vā khaṇā’’ti vattuṃ na vaṭṭati. Pokkharaṇiṃ sodhentehi yo kuṭehi ussiñcituṃ sakkā hoti tanukakaddamo, taṃ apanetuṃ vaṭṭati, bahalaṃ na vaṭṭati. Ātapena sukkhakaddamo phalati, tatra yo heṭṭhā pathaviyā asambaddho, tameva apanetuṃ vaṭṭati. Udakena gataṭṭhāne udakapappaṭako nāma hoti, vātappahārena calati, taṃ apanetuṃ vaṭṭati.

আর এটি হলো পালিমুক্তক-বিনিশ্চয় (পালি বহির্ভূত সিদ্ধান্ত)— 'পুষ্করিণী খনন করো'—এভাবে বলা অনুমোদিত। কারণ পুষ্করিণী বলতে খনন করা জিনিসকেই বোঝায়, তাই এটি একটি কল্পনীয় ব্যবহার (অনুমোদিত শব্দপ্রয়োগ)। 'দীঘি, জলাশয় বা গর্ত খনন করো' ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কিন্তু 'এই স্থানটি খনন করো' বা 'এই স্থানে পুষ্করিণী খনন করো'—এভাবে বলা অনুমোদিত নয়। নির্দিষ্ট না করে 'কন্দ (ওল/আলু) খনন করো' বা 'মূল (শিকড়) খনন করো'—এভাবে বলা অনুমোদিত। কিন্তু নির্দিষ্ট করে 'এই লতাটি খনন করো' বা 'এই স্থানে কন্দ বা মূল খনন করো'—এভাবে বলা অনুমোদিত নয়। পুষ্করিণী পরিষ্কার করার সময় যে পাতলা কাদা কলসি দিয়ে ছেঁচে ফেলা সম্ভব, তা অপসারণ করা অনুমোদিত; কিন্তু ঘন কাদা অপসারণ করা অনুমোদিত নয়। রোদে শুকানো কাদা ফেটে যায়, সেখানে নিচের মাটির সাথে যা সংযুক্ত নয়, কেবল তা-ই অপসারণ করা অনুমোদিত। জলপ্রবাহের স্থানে 'জল-পর্পটক' (পানির স্তর বা শ্যাওলাজাতীয় আস্তরণ) উৎপন্ন হয়, যা বাতাসের আঘাতে নড়ে; তা অপসারণ করা অনুমোদিত।


Pokkharaṇīādīnaṃ taṭaṃ bhijjitvā udakasāmantā patati, sace omakacātumāsaṃ ovaṭṭhaṃ, chindituṃ vā bhindituṃ vā vaṭṭati, cātumāsato uddhaṃ na [Pg.22] vaṭṭati. Sace pana udakeyeva patati, deve atirekacātumāsaṃ ovaṭṭhepi udakeyeva udakassa patitattā vaṭṭati. Pāsāṇapiṭṭhiyaṃ soṇḍiṃ khaṇanti, sace tattha paṭhamameva sukhumarajaṃ patati, tañce devena ovaṭṭhaṃ hoti, cātumāsaccayena akappiyapathavīsaṅkhyaṃ gacchati. Udake pariyādiṇṇe soṇḍiṃ sodhentehi taṃ vikopetuṃ na vaṭṭati. Sace paṭhamameva udakena pūrati, pacchā rajaṃ patati, taṃ vikopetuṃ vaṭṭati. Tattha hi deve vassantepi udakeyeva udakaṃ patatīti. Piṭṭhipāsāṇe sukhumarajaṃ hoti, deve phusāyante allīyati, tampi cātumāsaccayena vikopetuṃ na vaṭṭati. Sace pana akatapabbhāre vammiko uṭṭhito hoti, yathāsukhaṃ vikopetuṃ vaṭṭati. Sace abbhokāse uṭṭhahati, omakacātumāsaṃ ovaṭṭhoyeva vaṭṭati. Rukkhādīsu āruḷhaupacikāmattikāyapi eseva nayo. Gaṇḍuppādagūthamūsikukkaragokaṇṭakādīsupi eseva nayo.

পুষ্করিণী ইত্যাদির পাড় ভেঙে পানির নিকটে পড়ে, যদি তা চার মাসের কম সময় ধরে বৃষ্টিতে ভিজে থাকে, তবে তা কাটা বা ভাঙা অনুমোদিত; কিন্তু চার মাসের বেশি হলে অনুমোদিত নয়। কিন্তু যদি তা পানির মধ্যেই পড়ে, তবে চার মাসের বেশি সময় ধরে বৃষ্টিতে ভিজলেও পানির উপরই বৃষ্টির পানি পড়ার কারণে তা কাটা বা ভাঙা অনুমোদিত। পাথরের পিঠে (পাথুরে জমিতে) প্রাকৃতিক জলাধার (সোণ্ডি) খনন করে, যদি সেখানে প্রথমে সূক্ষ্ম ধূলিকণা পড়ে এবং তা বৃষ্টিতে ভিজে যায়, তবে চার মাস অতিক্রান্ত হলে তা অকল্পনীয় পৃথিবীর (অননুমোদিত মাটির) অন্তর্ভুক্ত হয়ে যায়। জল শুকিয়ে গেলে সেই জলাধার পরিষ্কার করার সময় সেই মাটি খনন করা বা নষ্ট করা অনুমোদিত নয়। যদি প্রথমে তা পানিতে পূর্ণ থাকে এবং পরে ধূলিকণা পড়ে, তবে তা নষ্ট করা (খনন করা) অনুমোদিত। কারণ সেখানে বৃষ্টি হলেও পানির উপরই পানি পড়ে। পাথরের পিঠে সূক্ষ্ম ধূলিকণা থাকে, বৃষ্টি ফোঁটা ফোঁটা পড়লে তা লেগে যায়; চার মাস অতিক্রান্ত হলে তাও নষ্ট করা অনুমোদিত নয়। কিন্তু যদি অপ্রস্তুত (প্রাকৃতিক) পাহাড়ের গুহায় উইঢিবি গড়ে ওঠে, তবে তা ইচ্ছামতো ভেঙে ফেলা অনুমোদিত। যদি তা উন্মুক্ত স্থানে গড়ে ওঠে, তবে চার মাসের কম সময় ধরে বৃষ্টিতে ভিজে থাকলে তা ভেঙে ফেলা অনুমোদিত। গাছ ইত্যাদিতে উইপোকার তৈরি মাটির রাস্তার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কেঁচোর মল, ইঁদুরের গর্তের মাটি, কুকুরের আঁচড়ানো মাটি, গো-কণ্টক (গরুর খুরের আঘাতে আলগা হওয়া মাটি) ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম।


Gokaṇṭako nāma gāvīnaṃ khuracchinnakaddamo vuccati. Sace pana heṭṭhimatalena bhūmisambandho hoti, ekadivasampi na vaṭṭati. Kasitaṭṭhānepi naṅgalacchinnamattikāpiṇḍaṃ gaṇhantassa eseva nayo. Purāṇasenāsanaṃ hoti acchadanaṃ vā vinaṭṭhacchadanaṃ vā, atirekacātumāsaṃ ovaṭṭhaṃ jātapathavīsaṅkhyameva gacchati. Tato avasesaṃ chadaniṭṭhakaṃ vā gopānasīādikaṃ upakaraṇaṃ vā ‘‘iṭṭhakaṃ gaṇhāmi gopanasiṃ bhittipādaṃ padarattharaṇaṃ pāsāṇatthambhaṃ gaṇhāmī’’ti saññāya gaṇhituṃ vaṭṭati. Tena saddhiṃ mattikā patati, anāpatti. Bhittimattikaṃ gaṇhantassa pana āpatti. Sace yā yā atintā taṃ taṃ gaṇhāti, anāpatti.

গরুর খুরের আঘাতে ছিন্ন হওয়া কাদাকে 'গো-কণ্টক' বলা হয়। কিন্তু যদি তা নিচের তলের সাথে ভূমির সাথে সংযুক্ত থাকে, তবে একদিনের জন্যও তা নষ্ট করা অনুমোদিত নয়। চাষ করা জমিতে লাঙলের ফলায় কাটা মাটির ঢেলা নেওয়ার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। ছাদহীন বা নষ্ট ছাদযুক্ত প্রাচীন সেনাসন (বিহার) যদি চার মাসের বেশি সময় ধরে বৃষ্টিতে ভিজে থাকে, তবে তা জাত-পৃথিবীর (প্রকৃত মাটির) অন্তর্ভুক্ত হয়ে যায়। সেখান থেকে অবশিষ্ট ছাদের ইট বা রুয়া (গোবানসী) ইত্যাদি উপকরণ 'আমি ইট নিচ্ছি, রুয়া নিচ্ছি, দেয়ালের ভিত্তি নিচ্ছি, কাঠের তক্তা নিচ্ছি, পাথরের খুঁটি নিচ্ছি'—এই ধারণায় গ্রহণ করা অনুমোদিত। সেগুলির সাথে যদি মাটি ভেঙে পড়ে, তবে আপত্তি হয় না। কিন্তু দেয়ালের মাটি গ্রহণ করলে আপত্তি হয়। যদি যে মাটি বৃষ্টিতে ভেজেনি তা গ্রহণ করে, তবে আপত্তি হয় না।


Antogehe mattikāpuñjo hoti, tasmiṃ ekadivasaṃ ovaṭṭhe gehaṃ chādenti, sace sabbo tinto cātumāsaccayena jātapathavīyeva. Athassa uparibhāgoyeva tinto, anto atinto, yattakaṃ tintaṃ taṃ kappiyakārakehi kappiyavohārena apanāmetvā sesaṃ yathāsukhaṃ vaḷañjetuṃ vaṭṭati. Udakena temetvā ekābaddhāyeva hi jātapathavī hoti, na itarāti.

ঘরের ভেতরে মাটির স্তূপ থাকে, তা একদিন বৃষ্টিতে ভেজার পর যদি ঘরটি ছেয়ে দেওয়া হয়, যদি সম্পূর্ণ স্তূপটি ভিজে থাকে, তবে চার মাস অতিক্রান্ত হলে তা জাত-পৃথিবীই (প্রকৃত মাটি) হয়ে যায়। আর যদি তার কেবল উপরিভাগ ভিজে থাকে এবং ভেতরটা না ভিজে থাকে, তবে যতটুকু অংশ ভিজেছে, তা কল্পিয়কারক (অনুমোদিত সেবক) দ্বারা কল্পনীয় বাক্যের মাধ্যমে অপসারণ করিয়ে অবশিষ্ট অংশ ইচ্ছামতো ব্যবহার করা অনুমোদিত। কারণ পানিতে ভিজে একীভূত হওয়া মাটিই জাত-পৃথিবী হয়, অন্যটি নয়—এভাবে জানতে হবে।


Abbhokāse [Pg.23] mattikāpākāro hoti, atirekacātumāsaṃ ce ovaṭṭho jātapathavīsaṅkhyaṃ gacchati. Tattha laggapaṃsuṃ pana allahatthena chupitvā gahetuṃ vaṭṭati. Sace iṭṭhakapākāro hoti, yebhuyyenakathalaṭṭhāne tiṭṭhati, yathāsukhaṃ vikopetuṃ vaṭṭati. Abbhokāse ṭhitamaṇḍapatthambhaṃ ito cito ca sañcāletvā pathaviṃ vikopentena gahetuṃ na vaṭṭati, ujukameva uddharituṃ vaṭṭati. Aññampi sukkharukkhaṃ vā sukkhakhāṇukaṃ vā gaṇhantassa eseva nayo. Navakammatthaṃ pāsāṇaṃ vā rukkhaṃ vā daṇḍakehi uccāletvā pavaṭṭentā gacchanti, tattha pathavī bhijjati, sace suddhacittā pavaṭṭenti, anāpatti. Atha pana tena apadesena pathaviṃ bhinditukāmāyeva honti, āpatti. Sākhādīni kaḍḍhantānampi pathaviyaṃ dārūni phālentānampi eseva nayo.

উন্মুক্ত স্থানে মাটির প্রাচীর থাকে, যদি তা চার মাসের বেশি সময় ধরে বৃষ্টিতে ভিজে থাকে, তবে তা জাত-পৃথিবীর অন্তর্ভুক্ত হয়ে যায়। সেখানে লেগে থাকা ধূলিকণা ভেজা হাত দিয়ে স্পর্শ করে গ্রহণ করা অনুমোদিত। যদি ইটের প্রাচীর হয়, তবে তা সাধারণত খাপরার (অপ্রকৃত মাটির) স্থানে থাকে, তাই তা ইচ্ছামতো ভাঙা অনুমোদিত। উন্মুক্ত স্থানে অবস্থিত মণ্ডপের খুঁটি এদিক-ওদিক নাড়িয়ে মাটি নষ্ট করে তোলা অনুমোদিত নয়, তা সোজাভাবেই উপড়ে ফেলা অনুমোদিত। অন্য কোনো শুকনো গাছ বা শুকনো গাছের গুঁড়ি নেওয়ার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। নবকর্মের (নতুন নির্মাণকাজ) উদ্দেশ্যে পাথর বা কাঠ লাঠি দিয়ে উঁচিয়ে গড়িয়ে নিয়ে যাওয়ার সময় যদি মাটি ভেঙে যায়, আর যদি তারা শুদ্ধ চিত্তে (মাটি ভাঙার উদ্দেশ্য ছাড়া) তা গড়িয়ে নেয়, তবে আপত্তি হয় না। কিন্তু যদি সেই অজুহাতে মাটি ভাঙারই ইচ্ছা থাকে, তবে আপত্তি হয়। ডালপালা টেনে নেওয়ার সময় এবং মাটির উপর কাঠ চেরার সময়ও একই নিয়ম।


Pathaviyaṃ aṭṭhisūcikaṇṭakādīsupi yaṃkiñci ākoṭetuṃ vā pavesetuṃ vā na vaṭṭati. Passāvadhārāya vegena pathaviṃ bhindissāmīti evaṃ passāvampi kātuṃ na vaṭṭati, karontassa bhijjati, āpatti. Visamabhūmiṃ samaṃ karissāmīti sammuñjaniyā ghaṃsitumpi na vaṭṭati, vattasīseneva hi sammajjitabbaṃ. Keci kattarayaṭṭhiyā bhūmiṃ koṭṭenti, pādaṅguṭṭhakena vilikhanti, ‘‘caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmā’’ti punappunaṃ bhūmiṃ bhindantā caṅkamanti, sabbaṃ na vaṭṭati. Vīriyasampaggahatthaṃ pana samaṇadhammaṃ karontena suddhacittena caṅkamituṃ vaṭṭati, ‘‘hatthaṃ dhovissāmā’’ti pathaviyaṃ ghaṃsanti, na vaṭṭati. Aghaṃsantena pana allahatthaṃ pathaviyaṃ ṭhapetvā rajaṃ gahetuṃ vaṭṭati. Keci kaṇḍukacchuādīhi ābādhikā chinnataṭādīsu aṅgapaccaṅgāni ghaṃsanti na vaṭṭati.

মাটিতে হাড়, সুই, কাঁটা ইত্যাদি যেকোনো কিছু পোঁতা বা প্রবেশ করানো অনুমোদিত নয়। 'প্রস্রাবের ধারার বেগে মাটি ভেঙে ফেলব'—এভাবে প্রস্রাব করাও অনুমোদিত নয়; তা করার সময় যদি মাটি ভেঙে যায়, তবে আপত্তি হয়। 'অসমতল ভূমি সমতল করব'—এই উদ্দেশ্যে ঝাড়ু দিয়ে ঘষাও অনুমোদিত নয়; কেবল কর্তব্য পালনের (ঝাড়ু দেওয়ার) নিয়মেই ঝাড়ু দিতে হবে। কেউ কেউ লাঠি দিয়ে মাটিতে আঘাত করে, পায়ের বুড়ো আঙুল দিয়ে আঁচড় কাটে, 'চঙ্ক্রমণের স্থান দেখাব'—এই উদ্দেশ্যে বারবার মাটি ভেঙে চঙ্ক্রমণ করে; এগুলির কোনোটিই অনুমোদিত নয়। কিন্তু বীর্য বৃদ্ধির উদ্দেশ্যে শ্রমণধর্ম পালনকারী ভিক্ষুর শুদ্ধ চিত্তে চঙ্ক্রমণ করা অনুমোদিত। 'হাত ধোব'—এই উদ্দেশ্যে মাটিতে হাত ঘষা অনুমোদিত নয়। কিন্তু না ঘষে ভেজা হাত মাটিতে রেখে ধূলিকণা গ্রহণ করা অনুমোদিত। কেউ কেউ চুলকানি, পাঁচড়া ইত্যাদি রোগে আক্রান্ত হয়ে ভাঙা পাড় ইত্যাদিতে অঙ্গপ্রত্যঙ্গ ঘষে থাকে; তা অনুমোদিত নয়।


87. Khaṇati vā khaṇāpeti vāti antamaso pādaṅguṭṭhakenapi sammajjanīsalākāyapi sayaṃ vā khaṇati, aññena vā khaṇāpeti. Bhindati vā bhedāpeti vāti antamaso udakampi chaḍḍento sayaṃ vā bhindati, aññena vā bhindāpeti. Dahati vā dahāpeti vāti antamaso pattampi pacanto sayaṃ vā dahati, aññena vā dahāpeti. Yattakesu ṭhānesu aggiṃ deti vā dāpeti vā tattakāni pācittiyāni. Pattaṃ pacantenapi hi pubbe pakkaṭṭhāneyeva hi pacitabbo. Adaḍḍhāya pathaviyā aggiṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭati. Pattapacanakapālassa pana upari aggiṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Dārūnaṃ upari ṭhapeti[Pg.24], so aggi tāni dahanto gantvā pathaviṃ dahati, na vaṭṭati. Iṭṭhakakapālādīsupi eseva nayo.

৮৭. 'খনন করে বা খনন করায়' বলতে অন্তত পায়ের বুড়ো আঙুল দিয়ে অথবা ঝাড়ুর কাঠি দিয়েও নিজে খনন করে বা অন্যকে দিয়ে খনন করায়। 'ভাঙে বা ভাঙায়' বলতে অন্তত পানি ঢেলে দিয়েও নিজে মাটি নষ্ট করে বা অন্যকে দিয়ে নষ্ট করায়। 'পোড়ায় বা পোড়ায়' বলতে অন্তত পাত্র পোড়ানোর সময়ও নিজে আগুন দেয় বা অন্যকে দিয়ে আগুন দেওয়ায়। যতগুলি স্থানে নিজে আগুন দেয় বা অন্যকে দিয়ে দেওয়ায়, ততগুলি পচিত্তি আপত্তি হয়। পাত্র পোড়ানোর সময়ও পূর্বে পোড়ানো হয়েছে এমন স্থানেই পোড়ানো উচিত। অদগ্ধ (যা পূর্বে পোড়ানো হয়নি এমন) মাটিতে আগুন রাখা অনুমোদিত নয়। কিন্তু পাত্র পোড়ানোর খাপরার উপর আগুন রাখা অনুমোদিত। কাঠের উপর আগুন রাখলে, সেই আগুন কাঠ পুড়িয়ে গিয়ে যদি মাটিকে পোড়ায়, তবে তা অনুমোদিত নয়। ইটের খাপরা ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম।


Tatrāpi hi iṭṭhakādīnaṃyeva upari ṭhapetuṃ vaṭṭati. Kasmā? Tesaṃ anupādānattā. Na hi tāni aggissa upādānasaṅkhyaṃ gacchanti. Sukkhakhāṇusukkharukkhādīsupi aggiṃ dātuṃ na vaṭṭati. Sace pana pathaviṃ appattameva nibbāpetvā gamissāmīti deti, vaṭṭati. Pacchā nibbāpetuṃ na sakkoti, avisayattā anāpatti. Tiṇukkaṃ gahetvā gacchanto hatthe ḍayhamāne bhūmiyaṃ pāteti, anāpatti. Patitaṭṭhāneyeva upādānaṃ datvā aggiṃ kātuṃ vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Daḍḍhapathaviyā ca yattakaṃ ṭhānaṃ usumāya anugataṃ, sabbaṃ vikopetuṃ vaṭṭatīti tattheva vuttaṃ. Yo pana ajānanako bhikkhu araṇīsahitena aggiṃ nibbattetvā hatthena ukkhipitvā ‘‘kiṃ karomī’’ti vadati, ‘‘jālehī’’ti vattabbo, ‘‘hattho ḍayhatī’’ti vadati, ‘‘yathā na ḍayhati tathā karohī’’ti vattabbo. ‘‘Bhūmiyaṃ pātehī’’ti pana na vattabbo. Sace hatthe ḍayhamāne pāteti ‘‘pathaviṃ dahissāmī’’ti apātitattā anāpatti. Patitaṭṭhāne pana aggiṃ kātuṃ vaṭṭatīti kurundiyaṃ vuttaṃ.

কারণ সেখানেও ইট ইত্যাদির উপরই আগুন রাখা অনুমোদিত। কেন? কারণ সেগুলি দাহ্য বস্তু (জ্বালানি) নয়। কারণ সেগুলি আগুনের জ্বালানি হিসেবে গণ্য হয় না। শুকনো গাছের গুঁড়ি, শুকনো গাছ ইত্যাদিতেও আগুন দেওয়া অনুমোদিত নয়। কিন্তু যদি 'মাটিতে পৌঁছানোর আগেই নিভিয়ে চলে যাব'—এই ভেবে আগুন দেয়, তবে তা অনুমোদিত। পরে যদি নিভাতে না পারে, তবে সাধ্যাতীত হওয়ার কারণে আপত্তি হয় না। খড়ের মশাল নিয়ে যাওয়ার সময় হাত পুড়ে গেলে যদি তা মাটিতে ফেলে দেয়, তবে আপত্তি হয় না। পতন স্থানেই জ্বালানি দিয়ে আগুন জ্বালানো অনুমোদিত—এটি মহাপচ্চরী অট্ঠকথা-য় বলা হয়েছে। এবং দগ্ধ পৃথিবীর যতটুকু স্থান আগুনের উত্তাপ দ্বারা প্রভাবিত হয়েছে, সেই সমস্ত স্থান খনন করা বা নষ্ট করা অনুমোদিত—এটিও সেখানেই বলা হয়েছে। আর যে ভিক্ষু আগুন জ্বালানোর নিয়ম জানে না, সে যদি অরণি-কাঠের সাহায্যে আগুন উৎপন্ন করে তা হাত দিয়ে তুলে ধরে বলে 'আমি কী করব?', তবে তাকে বলতে হবে 'আগুন জ্বালাও'। যদি সে বলে 'হাত পুড়ে যাচ্ছে', তবে তাকে বলতে হবে 'যেভাবে হাত পুড়বে না, সেভাবে করো'। কিন্তু 'মাটিতে ফেলে দাও'—এভাবে বলা যাবে না। যদি হাত পুড়ে যাওয়ার কারণে সে তা ফেলে দেয়, তবে 'মাটি পোড়াব' এই উদ্দেশ্যে না ফেলার কারণে আপত্তি হয় না। কিন্তু পতন স্থানে আগুন জ্বালানো অনুমোদিত—এটি কুরুন্দী অট্ঠকথা-য় বলা হয়েছে।


88. Anāpatti imaṃ jānātiādīsu ‘‘imassa thambhassa āvāṭaṃ jāna, mahāmattikaṃ jāna, thusamattikaṃ jāna, mahāmattikaṃ dehi, thusamattikaṃ dehi, mattikaṃ āhara, paṃsuṃ āhara, mattikāya attho, paṃsunā attho, imassa thambhassa āvāṭaṃ kappiyaṃ karohi, imaṃ mattikaṃ kappiyaṃ karohi, imaṃ paṃsuṃ kappiyaṃ karohī’’ti evamattho veditabbo.

৮৮. অনাপত্তি (আপত্তিহীনতা) 'ইমং জানাতি' ইত্যাদি বাক্যে—'এই খুঁটির গর্তটি জানো, বড় মাটির ডেলাটি জানো, তুষ-মিশ্রিত মাটি জানো, বড় মাটির ডেলাটি দাও, তুষ-মিশ্রিত মাটি দাও, মাটি নিয়ে এসো, ধূলি নিয়ে এসো, মাটি প্রয়োজন, ধূলি প্রয়োজন, এই খুঁটির গর্তটি কল্পনীয় (উপযুক্ত) করো, এই মাটি কল্পনীয় করো, এই ধূলি কল্পনীয় করো'—এভাবে অর্থ বুঝতে হবে।


Asañciccāti pāsāṇarukkhādīni vā pavaṭṭentassa kattaradaṇḍena vā āhacca āhacca gacchantassa pathavī bhijjati, sā ‘‘tena bhindissāmī’’ti evaṃ sañcicca abhinnattā asañcicca bhinnā nāma hoti. Iti asañcicca bhindantassa anāpatti. Asatiyāti aññavihito kenaci saddhiṃ kiñci kathento pādaṅguṭṭhakena vā kattarayaṭṭhiyā vā pathaviṃ vilikhanto tiṭṭhati, evaṃ asatiyā vilikhantassa vā bhindantassa vā anāpatti. Ajānantassāti antogehe ovaṭṭhaṃ channaṃ pathaviṃ ‘‘akappiyapathavī’’ti na jānāti, ‘‘kappiyapathavī’’ti saññāya vikopeti, ‘‘khaṇāmi bhindāmi dahāmī’’ti vā na jānāti[Pg.25], kevalaṃ saṅgopanatthāya khaṇittādīni vā ṭhapeti, ḍayhamānahattho vā aggiṃ pāteti, evaṃ ajānantassa anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

'অসঞ্চিৎচ' (অনিচ্ছাকৃতভাবে) বলতে বোঝায়—পাথর বা কাঠ ইত্যাদি গড়াতে গিয়ে অথবা লাঠি দিয়ে বারবার আঘাত করে চলার সময় যদি মাটি ভেঙে যায়, তবে 'আমি মাটি ভাঙব'—এভাবে জেনে-বুঝে না ভাঙার কারণে তা অনিচ্ছাকৃতভাবে ভাঙা বলে গণ্য হয়। এভাবে অনিচ্ছাকৃতভাবে মাটি ভাঙলে অনাপত্তি হয়। 'অসতিয়া' (অমনোযোগবশত) বলতে বোঝায়—অন্যমনস্ক হয়ে কারও সাথে কোনো বিষয়ে কথা বলার সময় পায়ের বুড়ো আঙুল দিয়ে অথবা লাঠি দিয়ে মাটিতে আঁচড় কাটতে কাটতে দাঁড়িয়ে থাকা; এভাবে অসতর্কভাবে আঁচড় কাটলে বা মাটি ভাঙলে অনাপত্তি হয়। 'অজানন্তস্স' (না জেনে) বলতে বোঝায়—ঘরের ভেতরে বৃষ্টিতে ভেজা ও আচ্ছাদিত মাটিকে 'অকল্পনীয় মাটি' বলে না জেনে, 'কল্পনীয় মাটি' মনে করে নষ্ট করা; অথবা 'আমি খনন করছি, ভাঙছি বা পোড়াচ্ছি'—তা না জেনে কেবল সুরক্ষার জন্য কোদাল ইত্যাদি রাখা, অথবা হাত পুড়ে যাওয়ার কারণে আগুন ফেলে দেওয়া; এভাবে না জেনে করলে অনাপত্তি হয়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

ত্রিসমুত্থান—কায় ও চিত্ত থেকে, বাক্য ও চিত্ত থেকে এবং কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়। এটি ক্রিয়াত্মক, সংজ্ঞাবিমোক্ষ (সচেতনতা না থাকলে আপত্তি থেকে মুক্তি), সচিত্তক (সচেতন চিত্তযুক্ত), প্রজ্ঞপ্তিবজ্য (নিয়ম লঙ্ঘনের কারণে দোষযুক্ত), কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাত্মক।


Pathavīkhaṇanasikkhāpadaṃ dasamaṃ.

দশম পথবীখনন শিক্ষাপদ।


Samatto vaṇṇanākkamena musāvādavaggo paṭhamo.

বর্ণনাক্রম অনুসারে প্রথম মুষাবাদ বর্গ সমাপ্ত।


2. Bhūtagāmavaggo

২. ভূতগাম বর্গ


1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā

১. ভূতগাম শিক্ষাপদ বর্ণনা


89. Senāsanavaggassa paṭhamasikkhāpade – anādiyantoti tassā vacanaṃ agaṇhanto. Dārakassa bāhuṃ ākoṭesīti ukkhittaṃ pharasuṃ niggahetuṃ asakkonto manussānaṃ cakkhuvisayātīte mahārājasantikā laddhe rukkhaṭṭhakadibbavimāne nipannassa dārakassa bāhuṃ thanamūleyeva chindi. Na kho metaṃ patirūpantiādimhi ayaṃ saṅkhepavaṇṇanā – himavante kira pakkhadivasesu devatāsannipāto hoti, tattha rukkhadhammaṃ pucchanti – ‘‘tvaṃ rukkhadhamme ṭhitā na ṭhitā’’ti? Rukkhadhammo nāma rukkhe chijjamāne rukkhadevatāya manopadosassa akaraṇaṃ. Tattha yā devatā rukkhadhamme aṭṭhitā hoti, sā devatāsannipātaṃ pavisituṃ na labhati. Iti sā devatā imañca rukkhadhamme aṭṭhānapaccayaṃ ādīnavaṃ addasa, bhagavato ca sammukhā sutapubbadhammadesanānusārena tathāgatassa chaddantādikāle pubbacaritaṃ anussari. Tenassā etadahosi – ‘‘na kho metaṃ patirūpaṃ…pe… voropeyya’’nti. Yaṃnūnāhaṃ bhagavato etamatthaṃ āroceyyanti idaṃ panassā ‘‘ayaṃ bhikkhu sapitiko putto, addhā bhagavā imaṃ imassa ajjhācāraṃ sutvā mariyādaṃ bandhissati, sikkhāpadaṃ paññapessatī’’ti paṭisañcikkhantiyā ahosi. Sacajja tvaṃ devateti sace ajja tvaṃ devate. Pasaveyyāsīti janeyyāsi uppādeyyāsi. Evañca pana vatvā bhagavā taṃ devataṃ saññāpento –

৮৯. সেনাসন বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—'অনাদিয়ন্তো' বলতে তার (সেই দেবীর) কথা গ্রাহ্য না করা। 'দারকস্স বাহুং আকোটেসি' বলতে উত্তোলিত কুঠারটি শক্ত করে ধরে রাখতে না পেরে, মানুষের দৃষ্টির অগোচরে মহারাজ বৈশ্রবণের কাছ থেকে প্রাপ্ত বৃক্ষস্থিত divise বিমানে ঘুমন্ত দেবশিশুর বাহুটি স্তনমূলেই কেটে ফেলেছিল। 'ন খো মেতং পতিরূপং' ইত্যাদি বাক্যে এই হলো সংক্ষেপ বর্ণনা—কথিত আছে, হিমালয়ে পক্ষ দিবসগুলোতে (চন্দ্রপক্ষের দিনগুলোতে) দেবতাদের মহাসম্মেলন হয়। সেখানে তারা বৃক্ষধর্ম সম্পর্কে জিজ্ঞাসা করে—'তুমি কি বৃক্ষধর্মে প্রতিষ্ঠিত আছ নাকি নও?' বৃক্ষধর্ম বলতে বোঝায়—মানুষ যখন গাছ কাটে, তখন বৃক্ষদেবতার মনে ক্রোধ বা দ্বেষ উৎপন্ন না করা। সেখানে যে দেবতা বৃক্ষধর্মে প্রতিষ্ঠিত থাকে না, সে দেবতাদের সম্মেলনে প্রবেশ করার অধিকার পায় না। তাই সেই দেবী বৃক্ষধর্মে প্রতিষ্ঠিত না থাকার কারণে এই দোষটি দেখতে পেয়েছিল এবং ভগবানের সম্মুখে পূর্বে শোনা ধর্মদেশনা অনুসারে তথাগতের ষড়দন্ত হস্তী ইত্যাদি জন্মের পূর্ববর্তী আচরণ স্মরণ করেছিল। এই কারণে তার মনে এই চিন্তা এসেছিল—'এটি আমার জন্য উপযুক্ত নয়...পে... জীবন নাশ করা।' 'আমি যদি ভগবানের কাছে এই বিষয়টি নিবেদন করি'—এই চিন্তাটি তার মনে এসেছিল যখন সে ভাবছিল—'এই ভিক্ষু তো পিতার (বুদ্ধের) পুত্র; নিশ্চয়ই ভগবান এই ভিক্ষুর এই অতিচার (লঙ্ঘন) শুনে নিয়ম বেঁধে দেবেন এবং শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপন করবেন।' 'সচজ্জ ত্বং দেবতে' বলতে—হে দেবী, আজ যদি তুমি। 'পসবেয্যাসি' বলতে—উৎপন্ন করবে বা সৃষ্টি করবে। এভাবে বলে ভগবান সেই দেবীকে বোঝানোর জন্য—


‘‘Yo [Pg.26] ve uppatitaṃ kodhaṃ, rathaṃ bhantaṃva vāraye;

Tamahaṃ sārathiṃ brūmi, rasmiggāho itaro jano’’ti. (dha. pa. 222);

'যিনি উৎপন্ন ক্রোধকে দ্রুতগামী রথের মতো সংযত করতে পারেন, আমি তাকেই প্রকৃত সারথি বলি; অন্যেরা তো কেবল লাগামধারী মাত্র।'


Imaṃ gāthamabhāsi. Gāthāpariyosāne sā devatā sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Puna bhagavā sampattaparisāya dhammaṃ desento –

এই গাথাটি ভাষণ করেছিলেন। গাথার শেষে সেই দেবী স্রোত্যাপত্তি ফলে প্রতিষ্ঠিত হয়েছিল। পুনরায় ভগবান সমবেত পরিষদের উদ্দেশ্যে ধর্মদেশনা করতে গিয়ে—


‘‘Yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ, visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇa’’nti. (su. ni. 1);

'যিনি উৎপন্ন ক্রোধকে ঔষধ দ্বারা ছড়িয়ে পড়া সাপের বিষের মতো দূর করতে পারেন, সেই ভিক্ষু ইহকাল ও পরকাল (বা পঞ্চ ওরম্ভাগীয় সংযোজন) পরিত্যাগ করেন, যেমন সাপ তার জীর্ণ পুরাতন খোলস বর্জন করে।'


Imaṃ gāthamabhāsi. Tatra paṭhamagāthā dhammapade saṅgahaṃ āruḷhā, dutiyā suttanipāte, vatthu pana vinayeti. Atha bhagavā dhammaṃ desentoyeva tassā devatāya vasanaṭṭhānaṃ āvajjanto patirūpaṃ ṭhānaṃ disvā ‘‘gaccha, devate, asukasmiṃ okāse rukkho vivitto, tasmiṃ upagacchā’’ti āha. So kira rukkho na āḷaviraṭṭhe, jetavanassa antoparikkhepe, yassa devaputtassa pariggaho ahosi, so cuto; tasmā ‘‘vivitto’’ti vutto. Tato paṭṭhāya ca pana sā devatā sammāsambuddhato laddhaparihārā buddhupaṭṭhāyikā ahosi. Yadā devatāsamāgamo hoti, tadā mahesakkhadevatāsu āgacchantīsu aññā appesakkhā devatā yāva mahāsamuddacakkavāḷapabbatā tāva paṭikkamanti. Ayaṃ pana attano vasanaṭṭhāne nisīditvāva dhammaṃ suṇāti. Yampi paṭhamayāme bhikkhū pañhaṃ pucchanti, majjhimayāme devatā, taṃ sabbaṃ tattheva nisīditvā suṇāti. Cattāro ca mahārājānopi bhagavato upaṭṭhānaṃ āgantvā gacchantā taṃ devataṃ disvāva gacchanti.

এই গাথাটি ভাষণ করেছিলেন। সেখানে প্রথম গাথাটি ধম্মপদে সংগৃহীত হয়েছে, দ্বিতীয়টি সুত্তনিপাতে এবং মূল ঘটনাটি বিনয়ে সংগৃহীত হয়েছে। অতঃপর ভগবান ধর্মদেশনা করতে করতেই সেই দেবীর বসবাসের স্থানের কথা চিন্তা করে একটি উপযুক্ত স্থান দেখে বললেন—'যাও দেবী, অমুক স্থানে একটি বৃক্ষ শূন্য (অধিপতিহীন) আছে, তুমি সেখানে আশ্রয় নাও।' কথিত আছে, সেই গাছটি আলবী রাষ্ট্রে নয়, জেতবনের বেষ্টনীর ভেতরে ছিল। যে দেবপুত্রের এটি অধিকারে ছিল, সে চ্যুত (মৃত) হয়েছিল; তাই একে 'শূন্য' বলা হয়েছে। তারপর থেকে সেই দেবী সম্যকসম্বুদ্ধের কাছ থেকে আশ্রয় পেয়ে বুদ্ধের উপাসিকা হয়েছিল। যখন দেবতাদের মহাসম্মেলন হতো, তখন মহেশক্ষ (মহাপ্রভাবশালী) দেবতারা এলে অন্যান্য অল্পেশক্ষ (অল্প প্রভাবশালী) দেবতারা মহাসমুদ্র ও চক্রবাল পর্বত পর্যন্ত পিছিয়ে যেত। কিন্তু এই দেবী নিজের বাসস্থানে বসেই ধর্ম শ্রবণ করতে পারত। প্রথম যামে ভিক্ষুরা এবং মধ্যম যামে দেবতারা যে প্রশ্নই জিজ্ঞাসা করত, সে নিজের বিমানে বসেই তা শুনতে পেত। এমনকি চার মহারাজও ভগবানের উপস্থানে এসে ফিরে যাওয়ার সময় এই দেবীকে দেখেই যেতেন।


90. Bhūtagāmapātabyatāyāti ettha bhavanti ahuvuñcāti bhūtā; jāyanti vaḍḍhanti jātā vaḍḍhitā cāti attho. Gāmoti rāsi; bhūtānaṃ gāmoti bhūtagāmo; bhūtā eva vā gāmo bhūtagāmo; patiṭṭhitaharitatiṇarukkhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Pātabyassa bhāvo pātabyatā; chedanabhedanādīhi yathāruci paribhuñjitabbatāti attho. Tassā bhūtagāmapātabyatāya; nimittatthe bhummavacanaṃ, bhūtagāmapātabyatāhetu, bhūtagāmassa chedanādipaccayā pācittiyanti attho.

৯০. 'ভূতগামপাতব্যতায়া' শব্দে—যারা উৎপন্ন হচ্ছে বা পূর্বে উৎপন্ন হয়েছিল, তারা হলো 'ভূত'; অর্থাৎ যা জন্মায় ও বৃদ্ধি পায় এবং যা জন্মেছে ও বৃদ্ধি পেয়েছে। 'গামো' বলতে রাশি বা সমষ্টি; ভূতদের সমষ্টি হলো 'ভূতগাম'; অথবা ভূতরাই হলো সমষ্টি, তাই ভূতগাম। এটি মাটিতে জন্মানো সবুজ ঘাস, গাছপালা ইত্যাদির নাম। 'পাতব্য' এর ভাব হলো 'পাতব্যতা'; অর্থাৎ ছেদন, ভেদন ইত্যাদির মাধ্যমে নিজের ইচ্ছামতো ব্যবহারযোগ্য হওয়া। 'তস্সা ভূতগামপাতব্যতায়া'—এখানে নিমিত্ত অর্থে সপ্তমী বিভক্তি প্রযুক্ত হয়েছে; ভূতগাম ব্যবহারের কারণে, অর্থাৎ ভূতগাম ছেদন ইত্যাদি করার কারণে পাচিত্তি হয়—এই হলো অর্থ।


91. Idāni [Pg.27] taṃ bhūtagāmaṃ vibhajitvā dassento bhūtagāmo nāma pañca bījajātānītiādimāha. Tattha bhūtagāmo nāmāti bhūtagāmaṃ uddharitvā yasmiṃ sati bhūtagāmo hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘pañca bījajātānī’’ti āhāti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Evaṃ santepi ‘‘yāni vā panaññānipi atthi mūle jāyantī’’tiādīni na samenti. Na hi mūlabījādīni mūlādīsu jāyanti, mūlādīsu jāyamānāni pana tāni bījākatāni, tasmā evamettha vaṇṇanā veditabbā – bhūtagāmo nāmāti vibhajitabbapadaṃ. Pañcāti tassa vibhāgaparicchedo. Bījajātānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Tassattho – bījehi jātāni bījajātāni; rukkhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Aparo nayo – bījāni ca tāni vijātāni ca pasūtāni nibbattapaṇṇamūlānīti bījajātāni. Etena allavālikādīsu ṭhapitānaṃ nibbattapaṇṇamūlānaṃ siṅgiverādīnaṃ saṅgaho kato hoti.

৯১. এখন সেই ভূতগামকে বিভক্ত করে দেখানোর জন্য 'ভূতগামো নাম পঞ্চ বীজজাতানি' ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'ভূতগামো নাম' পদের মাধ্যমে ভূতগামকে নির্দেশ করে, যা থাকলে ভূতগাম হয় তা দেখানোর জন্য 'পঞ্চ বীজজাতানি' বলেছেন—এ কথা অট্ঠকথাগুলোতে বলা হয়েছে। এমন হলেও 'যানি বা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জায়ন্তি' ইত্যাদি বাক্যের সাথে তা মেলে না। কারণ মূল-বীজ ইত্যাদি মূলের মধ্যে জন্মায় না, বরং মূল ইত্যাদিতে জন্মানোর সময় সেগুলোকে বীজ দ্বারা উৎপন্ন বলা হয়। তাই এখানে এভাবে বর্ণনা বুঝতে হবে—'ভূতগামো নাম' হলো বিশ্লেষণযোগ্য পদ। 'পঞ্চ' হলো তার বিভাগের পরিচ্ছেদ (সীমা)। 'বীজজাতানি' হলো পরিচ্ছিন্ন ধর্মের নির্দেশক। এর অর্থ—বীজ থেকে যা উৎপন্ন হয় তা বীজজাত; এটি বৃক্ষ ইত্যাদির নাম। অন্য একটি নিয়ম হলো—যা বীজ এবং যা অঙ্কুরিত ও প্রসূত হয়ে পাতা ও মূল উৎপন্ন করেছে, তা-ই বীজজাত। এর দ্বারা ভেজা বালু ইত্যাদিতে রাখা পাতা ও মূল উৎপন্ন হওয়া আদা ইত্যাদির অন্তর্ভুক্তি ঘটে।


Idāni yehi bījehi jātattā rukkhādīni bījajātānīti vuttāni, tāni dassento ‘‘mūlabīja’’ntiādimāha. Tesaṃ uddeso pākaṭo eva. Niddese yāni vā panaññānipi atthi mūle jāyanti mūle sañjāyantīti ettha bījato nibbattena bījaṃ dassitaṃ, tasmā evamettha attho daṭṭhabbo, yāni vā panaññānipi atthi āluvakaserukamaluppalapuṇḍarīkakuvalayakandapāṭalimūlādibhede mūle gacchavallirukkhādīni jāyanti sañjāyanti, tāni yamhi mūle jāyanti ceva sañjāyanti ca tañca, pāḷiyaṃ vuttaṃ haliddādi ca sabbampi etaṃ mūlabījaṃ nāma. Eseva nayo khandhabījādīsu. Yevāpanakakhandhabījesu panettha ambāṭakaindasālanuhīpāḷibhaddakaṇikārādīni khandhabījāni, amūlavalli caturassavallikaṇavīrādīni phaḷubījāni makacisumanajayasumanādīni aggabījāni, ambajambūpanasaṭṭhiādīni bījabījānīti daṭṭhabbāni.

এখন যেসব বীজ থেকে উৎপন্ন হওয়ার কারণে বৃক্ষ ইত্যাদিকে 'বীজজাত' বলা হয়েছে, সেগুলো দেখানোর জন্য 'মূলবীজং' ইত্যাদি বলেছেন। সেগুলোর উল্লেখ অত্যন্ত স্পষ্ট। নির্দেশে 'যানি বা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জায়ন্তি মূলে সঞ্জায়ন্তি'—এখানে বীজ থেকে উৎপন্ন বৃক্ষের মাধ্যমে বীজকে দেখানো হয়েছে। তাই এখানে এভাবে অর্থ দেখতে হবে—অন্যান্য যেসব আলু (ওলকচু), কসেরু (কেশর আলু), কমল (লাল পদ্ম), উৎপল (নীল পদ্ম), পুণ্ডরীক (শ্বেত পদ্ম), কুবলয় (সাদা শালুক), কন্দ (কন্দমূল), পাটলীমূল ইত্যাদি ভেদে মূলে গুল্ম, লতা ও বৃক্ষাদি জন্মায় ও বৃদ্ধি পায়; সেগুলো যে মূলে জন্মায় ও বৃদ্ধি পায় সেই মূল এবং পালিতে উক্ত হরিদ্রা (হলুদ) ইত্যাদি—এই সবই 'মূলবীজ' নামে পরিচিত। স্কন্ধবীজ ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। তবে 'যেবাপনক' (বিকল্পে উক্ত) স্কন্ধবীজগুলোর মধ্যে আমড়াতক (আমড়া), ইন্দসাল, নুহি (সিজ গাছ), পালভদ্র (পারিজাত), কণিকর (কনকচাঁপা) ইত্যাদি হলো স্কন্ধবীজ; অমূললতা, চতুরস্রলতা (হাড়জোড়া লতা), করবীর (করবী) ইত্যাদি হলো পর্ববীজ (অক্ষিবীজ); মকচি, সুমনা (জুঁই), জয়সুমনা (জবা) ইত্যাদি হলো অগ্রবীজ (ডালপালা বা কুঁড়ি বীজ); এবং আম, জাম, কাঁঠাল ইত্যাদির আঁটি বা বীজ হলো বীজবীজ—এভাবে বুঝতে হবে।


92. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘bhūtagāmapātabyatāya pācittiya’’nti tattha saññāvasena āpattānāpattibhedaṃ pātabyatābhedañca dassento bīje bījasaññītiādimāha. Tattha yathā ‘‘sālīnaṃ cepi odanaṃ bhuñjatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.76) sālitaṇḍulānaṃ odano ‘‘sālīnaṃ odano’’ti vuccati, evaṃ bījato sambhūto bhūtagāmo ‘‘bīja’’nti vuttoti veditabbo. Yaṃ [Pg.28] pana ‘‘bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.10) vuttaṃ bhūtagāmaparimocanaṃ katvā ṭhapitaṃ bījaṃ, taṃ dukkaṭavatthu. Atha vā yadetaṃ ‘‘bhūtagāmo nāmā’’ti sikkhāpadavibhaṅgassa ādipadaṃ, tena saddhiṃ yojetvā yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hoti, tasmiṃ bīje bījasaññī satthakādīni gahetvā sayaṃ vā chindati aññena vā chedāpeti, pāsāṇādīni gahetvā sayaṃ vā bhindati aññena vā bhedāpeti, aggiṃ upasaṃharitvā sayaṃ vā pacati aññena vā pacāpeti, āpatti pācittiyassāti evamettha attho veditabbo. Yathārutaṃ pana gahetvā bhūtagāmavinimuttassa bījassa chindanādibhedāya pātabyatāya pācittiyaṃ na vattabbaṃ.

৯২. এখন যা বলা হয়েছে—'ভূতগামপাতব্যতায়া পাচিত্তিয়ং' (ভূতগাম নষ্ট করার কারণে পাচিত্তি হয়), সেখানে সংজ্ঞার (ধারণার) ভিত্তিতে আপত্তি ও অনাপত্তির ভেদ এবং পাতব্যতার ভেদ দেখানোর জন্য 'বীজে বীজসঞ্ঞী' ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে যেমন 'শালীনাং চেপি ওদনং ভুঞ্জতি' ইত্যাদিতে শালী ধানের চালের ভাতকে 'শালী ধানের ভাত' বলা হয়, তেমনি বীজ থেকে উৎপন্ন ভূতগামকে 'বীজ' বলা হয়েছে বলে বুঝতে হবে। আর 'বীজগাম-ভূতগাম-সমারম্ভা পটিভিরতো' ইত্যাদিতে ভূতগাম থেকে মুক্ত করে রাখা যে বীজ, তা দুক্কট আপত্তির বিষয়। অথবা, শিক্ষাপদ বিভঙ্গের এই যে প্রথম পদ 'ভূতগামো নাম', তার সাথে যুক্ত করে—যে বীজ ভূতগাম নামে পরিচিত, সেই বীজে বীজ-সংজ্ঞী হয়ে ছুরি ইত্যাদি নিয়ে নিজে কাটে বা অন্যকে দিয়ে কাটায়, পাথর ইত্যাদি নিয়ে নিজে ভাঙে বা অন্যকে দিয়ে ভাঙায়, আগুন এনে নিজে পোড়ায় বা অন্যকে দিয়ে পোড়ায়, তবে পাচিত্তি আপত্তি হয়—এভাবে এখানে অর্থ বুঝতে হবে। কিন্তু আক্ষরিক অর্থ গ্রহণ করে ভূতগাম থেকে মুক্ত বীজের ছেদন ইত্যাদিরূপ ব্যবহারের কারণে পাচিত্তি আপত্তি বলা উচিত নয়।


Ayañhettha vinicchayakathā – bhūtagāmaṃ vikopentassa pācittiyaṃ bhūtagāmaparimocitaṃ pañcavidhampi bījagāmaṃ vikopentassa dukkaṭaṃ. Bījagāmabhūtagāmo nāmesa atthi udakaṭṭho, atthi thalaṭṭho. Tattha udakaṭṭho sāsapamattikā tilabījakādibhedā sapaṇṇikā apaṇṇikā ca sabbā sevālajāti antamaso udakapappaṭakaṃ upādāya ‘‘bhūtagāmo’’ti veditabbo. Udakapappaṭako nāma upari thaddho pharusavaṇṇo, heṭṭhā mudu nīlavaṇṇo hoti. Tattha yassa sevālassa mūlaṃ orūhitvā pathaviyaṃ patiṭṭhitaṃ, tassa pathavī ṭhānaṃ. Yo udake sañcarati, tassa udakaṃ. Pathaviyaṃ patiṭṭhitaṃ yattha katthaci vikopentassa uddharitvā vā ṭhānantaraṃ saṅkāmentassa pācittiyaṃ. Udake sañcarantaṃ vikopentasseva pācittiyaṃ. Hatthehi pana ito cito ca viyūhitvā nhāyituṃ vaṭṭati, sakalañhi udakaṃ tassa ṭhānaṃ. Tasmā na so ettāvatā ṭhānantaraṃ saṅkāmito hoti. Udakato pana udakena vinā sañcicca ukkhipituṃ na vaṭṭati, udakena saddhiṃ ukkhipitvā puna udake pakkhipituṃ vaṭṭati. Parissāvanantarena nikkhamati, kappiyaṃ kārāpetvāva udakaṃ paribhuñjitabbaṃ. Uppalinīpaduminīādīni jalajavallitiṇāni udakato uddharantassa vā tattheva vikopentassa vā pācittiyaṃ. Parehi uppāṭitāni vikopentassa dukkaṭaṃ. Tāni hi bījagāme saṅgahaṃ gacchanti. Tilabījakasāsapamattakasevālopi udakato uddhato amilāto aggabījasaṅgahaṃ gacchati. Mahāpaccariyādīsu [Pg.29] ‘‘anantakatilabījakaudakapappaṭakādīni dukkaṭavatthukānī’’ti vuttaṃ, tattha kāraṇaṃ na dissati. Andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘sampuṇṇabhūtagāmo na hoti, tasmā dukkaṭa’’nti vuttaṃ, tampi na sameti, bhūtagāme hi pācittiyaṃ, bījagāme dukkaṭaṃ vuttaṃ. Asampuṇṇabhūtagāmo nāma tatiyo koṭṭhāso neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāsu āgato. Atha etaṃ bījagāmasaṅgahaṃ gacchissatīti, tampi na yuttaṃ, abhūtagāmamūlattā tādisassa bījagāmassāti. Apica ‘‘garukalahukesu garuke ṭhātabba’’nti etaṃ vinayalakkhaṇaṃ.

এই বিষয়ে সিদ্ধান্তমূলক আলোচনা নিম্নরূপ— ভূতগাম (সজীব উদ্ভিদ) ধ্বংসকারী ভিক্ষুর পাচিত্তিয় অপরাধ হয় এবং ভূতগাম থেকে মুক্ত পঞ্চবিধ বীজগাম ধ্বংসকারীর দুক্কট অপরাধ হয়। বীজগাম ও ভূতগাম জলজ এবং স্থলজ—এই দুই প্রকারের আছে। তন্মধ্যে জলজ বলতে সরিষা বা তিল বীজের ন্যায় ক্ষুদ্রাকার পাতাযুক্ত বা পাতাহীন সকল প্রকার শৈবাল, এমনকি জলের উপরিভাগের পাতলা স্তরকে (জলপর্পটক) আদি করে ‘ভূতগাম’ বলে জানতে হবে। জলপর্পটক বলতে যা উপরে শক্ত ও খসখসে এবং নিচে নরম ও নীল বর্ণের হয়। তন্মধ্যে যে শৈবালের মূল নিচে নেমে মাটিতে প্রতিষ্ঠিত হয়েছে, তার স্থান হলো মাটি। যা জলে ভেসে বেড়ায়, তার স্থান হলো জল। মাটিতে প্রতিষ্ঠিত শৈবালকে যেকোনো স্থানে ধ্বংস করলে অথবা উপড়ে অন্য স্থানে স্থানান্তরিত করলে পাচিত্তিয় হয়। জলে ভাসমান শৈবাল ধ্বংস করলেও পাচিত্তিয় হয়। তবে হাত দিয়ে এদিক-ওদিক সরিয়ে স্নান করা অনুমোদিত, কারণ সমগ্র জলই তার স্থান। তাই এর দ্বারা তা অন্য স্থানে স্থানান্তরিত হয়েছে বলে গণ্য হয় না। কিন্তু জল ছাড়া কেবল শৈবালকে স্বেচ্ছায় জল থেকে উপরে তোলা অনুচিত; জলের সাথে তুলে পুনরায় জলে ফেলে দেওয়া অনুমোদিত। যদি জল ছাঁকনির ছিদ্র দিয়ে শৈবাল বের হয়ে আসে, তবে তা কপ্পিয় করিয়ে জল ব্যবহার করতে হবে। নীলপদ্ম, রক্তপদ্ম ইত্যাদি জলজ লতা ও ঘাস জল থেকে তোলা বা সেখানেই ধ্বংস করা ভিক্ষুর পাচিত্তিয় অপরাধ। অন্যদের দ্বারা উৎপাটিত লতা-ঘাস ধ্বংস করলে দুক্কট হয়, কারণ সেগুলো বীজগামের অন্তর্ভুক্ত হয়। তিল বা সরিষা দানার মতো ক্ষুদ্র শৈবালও জল থেকে তোলার পর শুকিয়ে না যাওয়া পর্যন্ত অগ্রবীজের অন্তর্ভুক্ত থাকে। মহাপচ্চরী ইত্যাদি অট্ঠকথাগুলোতে বলা হয়েছে যে, ‘অনন্তক, তিলবীজক ও জলপর্পটক ইত্যাদি দুক্কটের বিষয়।’ কিন্তু সেখানে এর কোনো কারণ দেখা যায় না। অন্ধক-অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে, ‘এটি সম্পূর্ণ ভূতগাম নয়, তাই দুক্কট হয়।’ তাও মেলে না, কারণ ভূতগামে পাচিত্তিয় এবং বীজগামে দুক্কট বলা হয়েছে। ‘অসম্পূর্ণ ভূতগাম’ নামক তৃতীয় কোনো বিভাগ পালিতে বা অট্ঠকথাগুলোতে আসেনি। যদি বলা হয় যে এটি বীজগামের অন্তর্ভুক্ত হবে, তাও যুক্তিসঙ্গত নয়; কারণ এই ধরনের বীজগাম ভূতগামের মূল বা উৎস নয়। অধিকন্তু, ‘গুরুক ও লহুক অপরাধের মধ্যে গুরুতর বিষয়েই স্থির থাকতে হবে’—এটিই বিনয়ের লক্ষণ।


Thalaṭṭhe – chinnarukkhānaṃ avasiṭṭho haritakhāṇu nāma hoti. Tattha kakudhakarañjapiyaṅgupanasādīnaṃ khāṇu uddhaṃ vaḍḍhati, so bhūtagāmena saṅgahito. Tālanāḷikerādīnaṃ khāṇu uddhaṃ na vaḍḍhati, so bījagāmena saṅgahito. Kadaliyā pana aphalitāya khāṇu bhūtagāmena saṅgahito, phalitāya bījagāmena. Kadalī pana phalitā yāva nīlapaṇṇā, tāva bhūtagāmeneva saṅgahitā, tathā phalito veḷu. Yadā pana aggato paṭṭhāya sussati, tadā bījagāmena saṅgahaṃ gacchati. Katarabījagāmena? Phaḷubījagāmena. Kiṃ tato nibbattati? Na kiñci. Yadi hi nibbatteyya, bhūtagāmeneva saṅgahaṃ gaccheyya. Indasālādirukkhe chinditvā rāsiṃ karonti, kiñcāpi rāsikatadaṇḍakehi ratanappamāṇāpi sākhā nikkhamanti, bījagāmeneva saṅgahaṃ gacchanti. Tattha maṇḍapatthāya vā vatiatthāya vā valliāropanatthāya vā bhūmiyaṃ nikhaṇanti, mūlesu ceva paṇṇesu ca niggatesu puna bhūtagāmasaṅkhyaṃ gacchanti. Mūlamattesu pana paṇṇamattesu vā niggatesu bījagāmena saṅgahitā eva.

স্থলজ বীজগাম ও ভূতগামের সিদ্ধান্ত নিম্নরূপ— কেটে ফেলা গাছের অবশিষ্ট অংশকে ‘সবুজ গুঁড়ি’ বলা হয়। তন্মধ্যে ককুধ, করঞ্জ, প্রিয়ঙ্গু, কাঁঠাল ইত্যাদির গুঁড়ি উপরের দিকে বৃদ্ধি পায়, তাই তা ভূতগামের অন্তর্ভুক্ত। তাল, নারকেল ইত্যাদির গুঁড়ি উপরের দিকে বৃদ্ধি পায় না, তাই তা বীজগামের অন্তর্ভুক্ত। ফলহীন কলাগাছের গুঁড়ি ভূতগামের অন্তর্ভুক্ত এবং ফলবান কলাগাছের গুঁড়ি বীজগামের অন্তর্ভুক্ত। ফলবান কলাগাছ যতক্ষণ পর্যন্ত সবুজ পাতাযুক্ত থাকে, ততক্ষণ তা ভূতগামেরই অন্তর্ভুক্ত; ফলবান বাঁশের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কিন্তু যখন তা ডগা থেকে শুকাতে শুরু করে, তখন তা বীজগামের অন্তর্ভুক্ত হয়। কোন বীজগামের অন্তর্ভুক্ত? ফলু-বীজগামের অন্তর্ভুক্ত। তা থেকে কি কিছু উৎপন্ন হয়? কিছুই না। যদি উৎপন্ন হতো, তবে তা ভূতগামেরই অন্তর্ভুক্ত হতো। ইন্দসাল আদি গাছ কেটে স্তূপ করে রাখা হয়। সেই স্তূপীকৃত ডালপালা থেকে যদি এক হাত পরিমাণ শাখাও বের হয়, তবুও তা বীজগামেরই অন্তর্ভুক্ত থাকে। যদি সেগুলো মণ্ডপ তৈরির জন্য, বেড়া দেওয়ার জন্য অথবা লতা আরোহণের জন্য মাটিতে পোঁতা হয় এবং পুনরায় মূল ও পাতা গজায়, তবে তা আবার ভূতগামের পর্যায়ভুক্ত হয়। কিন্তু কেবল মূল অথবা কেবল পাতা বের হলে তা বীজগামের অন্তর্ভুক্তই থাকে।


Yāni kānici bījāni pathaviyaṃ vā udakena siñcitvā ṭhapitāni, kapālādīsu vā allapaṃsuṃ pakkhipitvā nikkhittāni honti, sabbāni mūlamatte paṇṇamatte vā niggatepi bījāniyeva. Sacepi mūlāni ca upari aṅkuro ca niggacchati, yāva aṅkuro harito na hoti, tāva bījāniyeva. Muggādīnaṃ pana paṇṇesu uṭṭhitesu vīhiādīnaṃ vā aṅkure harite nīlapaṇṇavaṇṇe jāte bhūtagāmasaṅgahaṃ gacchanti. Tālaṭṭhīnaṃ paṭhamaṃ sūkaradāṭhā viya mūlaṃ niggacchati. Niggatepi yāva upari pattavaṭṭi na niggacchati, tāva bījagāmoyeva. Nāḷikerassa tacaṃ bhinditvā dantasūci viya aṅkuro niggacchati[Pg.30], yāva migasiṅgasadisā nīlapattavaṭṭi na hoti, tāva bījagāmoyeva. Mūle aniggatepi tādisāya pattavaṭṭiyā jātāya amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchati.

যেকোনো বীজ মাটিতে অথবা জল দিয়ে ভিজিয়ে রাখা হোক, কিংবা পাত্রাদিতে ভেজা মাটি দিয়ে রাখা হোক, কেবল মূল বা কেবল পাতা বের হলেও সে সমস্তই বীজই থাকে। যদিও মূল এবং উপরের অঙ্কুর বের হয়, তবুও যতক্ষণ অঙ্কুরটি সবুজ না হয়, ততক্ষণ তা বীজই থাকে। কিন্তু মুগ ডাল ইত্যাদির পাতা গজিয়ে উঠলে অথবা ধান ইত্যাদির অঙ্কুর সবুজ বা নীল পাতার বর্ণ ধারণ করলে তা ভূতগামের অন্তর্ভুক্ত হয়। তালবীজের প্রথমে বন্য শূকরের দাঁতের মতো মূল বের হয়। মূল বের হলেও যতক্ষণ পর্যন্ত উপরে পাতার কুঁড়ি বের না হয়, ততক্ষণ তা বীজগামই থাকে। নারকেলের খোসা ভেদ করে হাতির দাঁতের সুঁচের মতো অঙ্কুর বের হয়; যতক্ষণ হরিণের শিংয়ের মতো নীল পত্রনালী না হয়, ততক্ষণ তা বীজগামই থাকে। মূল বের না হলেও যদি অনুরূপ পত্রনালী উৎপন্ন হয়, তবে তা অমূলক ভূতগামের অন্তর্ভুক্ত হয়।


Ambaṭṭhiādīni vīhiādīhi vinicchinitabbāni. Vandākā vā aññā vā yā kāci rukkhe jāyitvā rukkhaṃ ottharati, rukkhova tassā ṭhānaṃ, taṃ vikopentassa vā tato uddharantassa vā pācittiyaṃ. Ekā amūlikā latā hoti, aṅguliveṭhako viya vanappagumbadaṇḍake veṭheti, tassāpi ayameva vinicchayo. Gehamukhapākāravedikācetiyādīsu nīlavaṇṇo sevālo hoti, yāva dve tīṇi pattāni na sañjāyanti tāva aggabījasaṅgahaṃ gacchati. Pattesu jātesu pācittiyavatthu. Tasmā tādisesu ṭhānesu sudhālepampi dātuṃ na vaṭṭati. Anupasampannena littassa uparisnehalepo dātuṃ vaṭṭati. Sace nidāghasamaye sukkhasevālo tiṭṭhati, taṃ sammuñjanīādīhi ghaṃsitvā apanetuṃ vaṭṭati. Pānīyaghaṭādīnaṃ bahi sevālo dukkaṭavatthu, anto abbohāriko. Dantakaṭṭhapūvādīsu kaṇṇakampi abbohārikameva. Vuttañhetaṃ – ‘‘sace gerukaparikammakatā bhitti kaṇṇakitā hoti, coḷakaṃ temetvā pīḷetvā pamajjitabbā’’ti (mahāva. 66).

আমের আঁটি ইত্যাদির সিদ্ধান্ত ধান ইত্যাদির মতো করতে হবে। পরজীবী উদ্ভিদ বা অন্য যেকোনো উদ্ভিদ যা গাছে জন্মে গাছকে ঢেকে ফেলে, গাছই তার আশ্রয়স্থল; তা ধ্বংস করলে বা গাছ থেকে উপড়ে ফেললে পাচিত্তিয় হয়। এক প্রকার মূলহীন লতা আছে যা আংটির মতো বনের ঝোপঝাড়ের ডালে জড়িয়ে থাকে; তার ক্ষেত্রেও একই সিদ্ধান্ত। ঘরের প্রবেশদ্বার, প্রাচীর, রেলিং, চেতিয় ইত্যাদিতে যে নীল রঙের শৈবাল জন্মে, যতক্ষণ পর্যন্ত দুই-তিনটি পাতা না গজায়, ততক্ষণ তা অগ্রবীজের অন্তর্ভুক্ত থাকে। পাতা গজালে তা পাচিত্তিয় অপরাধের বস্তু হয়। তাই এই ধরনের স্থানে চুনকাম করাও অনুচিত। অনুউপসম্পন্ন দ্বারা প্রলেপ দেওয়ার পর তার উপর তেলের প্রলেপ দেওয়া অনুমোদিত। যদি গ্রীষ্মকালে শুকনো শৈবাল থাকে, তবে তা ঝাড়ু ইত্যাদি দিয়ে ঘষে পরিষ্কার করা অনুমোদিত। পানীয় জলের কলস ইত্যাদির বাইরে শৈবাল জন্মালে তা দুক্কটের বস্তু, কিন্তু ভিতরে জন্মালে তা ধর্তব্য নয়। দাঁতন কাঠি, পিঠা ইত্যাদিতে ছত্রাক পড়াও ধর্তব্য নয়। যেমন বলা হয়েছে— ‘যদি গৈরিক মাটি দিয়ে মসৃণ করা দেওয়ালে ছত্রাক পড়ে, তবে ভেজা কাপড় চিপে তা আলতোভাবে মুছে পরিষ্কার করতে হবে।’


Pāsāṇajātipāsāṇadaddusevālaseleyyakādīni aharitavaṇṇāni apattakāni ca dukkaṭavatthukāni. Ahicchattakaṃ yāva makuḷaṃ hoti, tāva dukkaṭavatthu. Pupphitakālato paṭṭhāya abbohārikaṃ. Allarukkhato pana ahicchattakaṃ gaṇhanto rukkhattacaṃ vikopeti, tasmā tattha pācittiyaṃ. Rukkhapappaṭikāyapi eseva nayo. Yā pana indasālakakudhādīnaṃ pappaṭikā rukkhato muccitvā tiṭṭhati, taṃ gaṇhantassa anāpatti. Niyyāsampi rukkhato muccitvā ṭhitaṃ sukkharukkhe vā laggaṃ gaṇhituṃ vaṭṭati. Allarukkhato na vaṭṭati. Lākhāyapi eseva nayo. Rukkhaṃ cāletvā paṇḍupalāsaṃ vā pariṇatakaṇikārādipupphaṃ vā pātentassa pācittiyameva. Hatthakukkuccena mudukesu indasālanuhīkhandhādīsu vā tatthajātakatālapaṇṇādīsu vā akkharaṃ chindantassāpi eseva nayo.

পাথরে উৎপন্ন পাথুরে দাদ, শৈবাল, শিলাজতু ইত্যাদি যা সবুজ নয় এবং পাতাহীন, সেগুলো দুক্কটের বস্তু। ব্যাঙের ছাতা যতক্ষণ কুঁড়ি অবস্থায় থাকে, ততক্ষণ তা দুক্কটের বস্তু। তা ফোটার সময় থেকে তা ধর্তব্য নয়। কিন্তু সজীব গাছ থেকে ব্যাঙের ছাতা নেওয়ার সময় গাছের ছাল ক্ষতিগ্রস্ত হয়, তাই সেখানে পাচিত্তিয় হয়। গাছের শুকনো ছাল ছাড়ানোর ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। তবে ইন্দসাল, ককুধ ইত্যাদি গাছের যে ছাল গাছ থেকে আলগা হয়ে ঝুলে থাকে, তা নিলে কোনো আপত্তি নেই। গাছের আঠা যা গাছ থেকে ঝরে পড়েছে বা শুকনো গাছে লেগে আছে, তা নেওয়া অনুমোদিত। সজীব গাছ থেকে নেওয়া অনুচিত। গালা সংগ্রহের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। গাছ ঝাঁকিয়ে হলুদ পাতা বা পরিপক্ব কনকচাঁপা ফুল ইত্যাদি নিচে ফেললে পাচিত্তিয় হয়। হাতের চপলতাবশত নরম ইন্দসাল বা মনসা গাছের কাণ্ডে অথবা সেখানে জন্মানো তালপাতায় নখ বা ধারালো কিছু দিয়ে অক্ষর খোদাই করলেও একই নিয়ম।


Sāmaṇerānaṃ [Pg.31] pupphaṃ ocinantānaṃ sākhaṃ onāmetvā dātuṃ vaṭṭati. Tehi pana pupphehi pānīyaṃ na vāsetabbaṃ. Pānīyavāsatthikena sāmaṇeraṃ ukkhipitvā ocināpetabbāni. Phalasākhāpi attanā khāditukāmena na onāmetabbā. Sāmaṇeraṃ ukkhipitvā phalaṃ gāhāpetabbaṃ. Yaṃkiñci gacchaṃ vā lataṃ vā uppāṭentehi sāmaṇerehi saddhiṃ gahetvā ākaḍḍhituṃ na vaṭṭati. Tesaṃ pana ussāhajananatthaṃ anākaḍḍhantena kaḍḍhanākāraṃ dassentena viya agge gahetuṃ vaṭṭati. Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhati, tesaṃ sākhaṃ makkhikābījanādīnaṃ atthāya kappiyaṃ akārāpetvā gahitaṃ tace vā patte vā antamaso nakhenapi vilikhantassa dukkaṭaṃ. Allasiṅgiverādīsupi eseva nayo. Sace pana kappiyaṃ kārāpetvā sītale padese ṭhapitassa mūlaṃ sañjāyati, uparibhāge chindituṃ vaṭṭati. Sace aṅkuro jāyati, heṭṭhābhāge chindituṃ vaṭṭati. Mūle ca nīlaṅkure ca jāte na vaṭṭati.

শ্রমণরা যখন ফুল তোলে, তখন ডাল নিচু করে দেওয়া অনুমোদিত। কিন্তু সেই ফুল দিয়ে পানীয় জল সুবাসিত করা অনুচিত। পানীয় জল সুবাসিত করতে ইচ্ছুক ভিক্ষু শ্রমণকে উঁচুতে তুলে ফুল তোলবেন। নিজে ফল খাওয়ার উদ্দেশ্যে ফলের ডাল নিচু করা অনুচিত। শ্রমণকে উঁচুতে তুলে ফল সংগ্রহ করাতে হবে। শ্রমণরা কোনো ঝোপ বা লতা উপড়ানোর সময় তাদের সাথে হাত মিলিয়ে তা টানা অনুচিত। তবে তাদের উৎসাহিত করার জন্য নিজে না টেনে, টানার ভঙ্গি দেখানোর মতো করে ডগার দিকে ধরা অনুমোদিত। যে গাছের ডাল মাটিতে রোপণ করলে বেঁচে যায়, মাছি তাড়ানোর পাখা ইত্যাদির জন্য কপ্পিয় না করিয়ে সেই গাছের ডাল নিলে, তার ছাল বা পাতায় এমনকি নখ দিয়ে আঁচড় কাটলেও দুক্কট হয়। কাঁচা আদা ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কিন্তু কপ্পিয় করানোর পর শীতল স্থানে রাখা আদার যদি মূল গজায়, তবে উপরের অংশ কাটা অনুমোদিত। যদি অঙ্কুর গজায়, তবে নিচের অংশ কাটা অনুমোদিত। মূল এবং নীল অঙ্কুর উভয়ই গজিয়ে গেলে কাটা অনুচিত।


Chindati vā chedāpeti vāti antamaso sammuñjanosalākāyapi tiṇāni chindissāmīti bhūmiṃ sammajjanto sayaṃ vā chindati, aññena vā chedāpeti. Bhindati vā bhedāpeti vāti antamaso caṅkamantopi chijjanakaṃ chijjatu, bhijjanakaṃ bhijjatu, caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmīti sañcicca pādehi akkamanto tiṇavalliādīni sayaṃ vā bhindati aññena vā bhedāpeti. Sacepi hi tiṇaṃ vā lataṃ vā gaṇṭhiṃ karontassa bhijjati, gaṇṭhipi na kātabbo. Tālarukkhādīsu pana corānaṃ anāruhanatthāya dārumakkaṭakaṃ ākoṭenti, kaṇṭake bandhanti, bhikkhussa evaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Sace dārumakkaṭako rukkhe allīnamattova hoti, rukkhaṃ na pīḷeti, vaṭṭati. ‘‘Rukkhaṃ chinda, lataṃ chinda, kandaṃ vā mūlaṃ vā uppāṭehī’’ti vattumpi vaṭṭati, aniyāmitattā. Niyāmetvā pana ‘‘imaṃ rukkhaṃ chindā’’tiādi vattuṃ na vaṭṭati. Nāmaṃ gahetvāpi ‘‘ambarukkhaṃ caturassavalliṃ āluvakandaṃ muñjatiṇaṃ asukarukkhacchalliṃ chinda bhinda uppāṭehī’’tiādivacanampi aniyāmitameva hoti. ‘‘Imaṃ ambarukkha’’ntiādivacanameva hi niyāmitaṃ nāma, taṃ na vaṭṭati.

‘কাটে বা কাটায়’ বলতে এমনকি ঝাড়ুর কাঠি দিয়েও ‘ঘাস কাটব’ এই উদ্দেশ্যে মেঝে ঝাড়ু দেওয়ার সময় নিজে কাটে বা অন্যকে দিয়ে কাটায়। ‘ভাঙে বা ভাঙায়’ বলতে এমনকি চংক্রমণ করার সময়ও ‘যা কাটার কেটে যাক, যা ভাঙার ভেঙে যাক, আমি চংক্রমণের পথ দেখাব’ এই উদ্দেশ্যে জেনে-বুঝে পা দিয়ে মাড়িয়ে ঘাস-লতা ইত্যাদি নিজে ভেঙে ফেলে বা অন্যকে দিয়ে ভাঙায়। যদি ঘাস বা লতা দিয়ে গিঁট দেওয়ার সময় তা ভেঙে যায়, তবে গিঁট দেওয়াও অনুচিত। চোরদের আরোহণ রোধ করার জন্য তালগাছ ইত্যাদিতে কাঠের মাঁকড় ঠুকে দেওয়া হয় বা কাঁটা বেঁধে দেওয়া হয়; ভিক্ষুর পক্ষে এমন করা অনুচিত। যদি কাঠের মাঁকড়টি গাছে কেবল লেগে থাকে এবং গাছের কোনো ক্ষতি না করে, তবে তা অনুমোদিত। ‘গাছ কাটো, লতা কাটো, কন্দ বা মূল উপড়ে ফেলো’—এরূপ বলাও অনুমোদিত, কারণ এটি অনির্দিষ্ট। কিন্তু নির্দিষ্ট করে ‘এই গাছটি কাটো’ ইত্যাদি বলা অনুচিত। নাম ধরেও যদি বলা হয়— ‘আমগাছ কাটো, চতুরস্র লতা ভাঙো, আলু কন্দ উপড়াও, মুঞ্জ ঘাস উপড়াও, অমুক গাছের ছাল কাটো, ভাঙো বা উপড়াও’—এরূপ বাক্যও অনির্দিষ্টই থাকে। ‘এই আমগাছটি’ ইত্যাদি বাক্যই কেবল নির্দিষ্ট বাক্য, যা বলা অনুচিত।


Pacati vā pacāpeti vāti antamaso pattampi pacitukāmo tiṇādīnaṃ upari sañcicca aggiṃ karonto sayaṃ vā pacati, aññena vā pacāpetīti [Pg.32] sabbaṃ pathavīkhaṇanasikkhāpade vuttanayena veditabbaṃ. Aniyāmetvā pana ‘‘mugge paca, māse pacā’’tiādi vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Ime mugge paca, ime māse pacā’’ti evaṃ vattuṃ na vaṭṭati.

‘পচতি বা পচাপেতি বা’ (নিজে রান্না করে বা অন্যকে দিয়ে রান্না করায়) বলতে—অন্তত পাত্র (পাত্র পোড়ানোর উদ্দেশ্যে) পোড়াতে ইচ্ছুক হয়ে ঘাস ইত্যাদির উপর ইচ্ছাকৃতভাবে আগুন জ্বালিয়ে নিজে পোড়ায় বা অন্যকে দিয়ে পোড়ায়, এই সমস্ত বিষয় ‘পথবীখনন শিক্ষাপদ’ (মাটি খনন সংক্রান্ত শিক্ষাপদ)-এ বর্ণিত নিয়ম অনুযায়ী জানা উচিত। তবে নির্দিষ্ট না করে যদি বলা হয়—‘মুগ ডাল রান্না করো, মাষকলাই রান্না করো’ ইত্যাদি বলা কল্প বা উপযুক্ত। কিন্তু ‘এই মুগ ডাল রান্না করো, এই মাষকলাই রান্না করো’—এভাবে বলা অকল্প বা অনুপযুক্ত।


Anāpatti imaṃ jānātiādīsu ‘‘imaṃ mūlabhesajjaṃ jāna, imaṃ mūlaṃ vā paṇṇaṃ vā dehi, imaṃ rukkhaṃ vā lataṃ vā āhara, iminā pupphena vā phalena vā paṇṇena vā attho, imaṃ rukkhaṃ vā lataṃ vā phalaṃ vā kappiyaṃ karohī’’ti evamattho daṭṭhabbo. Ettāvatā bhūtagāmaparimocanaṃ kataṃ hoti. Paribhuñjantena pana bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kāretabbaṃ.

‘অনাপত্তি ইমং জানাতি’ ইত্যাদি পদে—‘এই মূল ওষুধটি জানো’, ‘এই মূল বা পাতা দাও’, ‘এই গাছ বা লতা নিয়ে এসো’, ‘এই ফুল, ফল বা পাতা প্রয়োজন’, ‘এই গাছ, লতা বা ফল কল্পিত (অক্লিষ্ট বা গ্রহণযোগ্য) করো’—এভাবে অর্থ বুঝতে হবে। এর দ্বারা ভূতগাম (সজীব উদ্ভিদ) থেকে মুক্ত করা হয়। কিন্তু ভোগ করার সময় বীজগাম (বীজ বা অঙ্কুর) থেকে মুক্ত করার জন্য পুনরায় ‘কপ্পিয়’ (কল্প বা গ্রহণযোগ্য) করিয়ে নিতে হবে।


Kappiyakaraṇañcettha iminā suttānusārena veditabbaṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ aggiparijitaṃ satthaparijitaṃ nakhaparijitaṃ abījaṃ nibbaṭṭabījameva pañcama’’nti. Tattha ‘‘aggiparijita’’nti agginā parijitaṃ adhibhūtaṃ daḍḍhaṃ phuṭṭhanti attho. ‘‘Satthaparijita’’nti satthena parijitaṃ adhibhūtaṃ chinnaṃ viddhaṃ vāti attho. Esa nayo nakhaparijite. Abījanibbaṭṭabījāni sayameva kappiyāni. Agginā kappiyaṃ karontena kaṭṭhaggigomayaggiādīsu yena kenaci antamaso lohakhaṇḍenapi ādittena kappiyaṃ kātabbaṃ. Tañca kho ekadese phusantena ‘‘kappiya’’nti vatvāva kātabbaṃ. Satthena karontena yassa kassaci lohamayasatthassa antamaso sūcinakhacchedanānampi tuṇḍena vā dhārāya vā chedaṃ vā vedhaṃ vā dassentena ‘‘kappiya’’nti vatvāva kātabbaṃ. Nakhena kappiyaṃ karontena pūtinakhena na kātabbaṃ. Manussānaṃ pana sīhabyagghadīpimakkaṭādīnaṃ sakuntānañca nakhā tikhiṇā honti, tehi kātabbaṃ. Assamahiṃsasūkaramigagorūpādīnaṃ khurā atikhiṇā, tehi na kātabbaṃ, katampi akataṃ hoti. Hatthinakhā pana khurā na honti, tehi vaṭṭati. Yehi pana kātuṃ vaṭṭati, tehi tatthajātakehipi uddharitvā gahitakehipi chedaṃ vā vedhaṃ vā dassentena ‘‘kappiya’’nti vatvāva kātabbaṃ.

এখানে কপ্পিয়করণ (কল্প বা গ্রহণযোগ্য করা) এই সূত্রানুসারে জানা উচিত—‘হে ভিক্ষুগণ! আমি পাঁচ প্রকার শ্রমণ-কল্প দ্বারা ফল ভোগ করার অনুমতি দিচ্ছি: অগ্নি-পরিজিত (আগুনে দগ্ধ বা স্পর্শ করা), শস্ত্র-পরিজিত (অস্ত্র দ্বারা কাটা বা বিদ্ধ করা), নখ-পরিজিত (নখ দ্বারা কাটা বা বিদ্ধ করা), অবীজ (বীজহীন) এবং পঞ্চমটি হলো নিব্বট্টবীজ (বীজ বের করে ফেলা)।’ সেখানে ‘অগ্নি-পরিজিত’ বলতে আগুন দ্বারা পরিজিত, অভিভূত, দগ্ধ বা স্পর্শ করা ফলকে বোঝায়। ‘শস্ত্রে-পরিজিত’ বলতে শস্ত্র (অস্ত্র বা ছুরি) দ্বারা পরিজিত, অভিভূত, ছিন্ন বা বিদ্ধ করা ফলকে বোঝায়। নখ-পরিজিতের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। বীজহীন এবং বীজ বের করে নেওয়া ফলগুলো নিজে থেকেই কপ্পিয় (গ্রহণযোগ্য)। আগুন দিয়ে কপ্পিয় করার সময় কাঠ-আগুন, ঘুঁটের আগুন ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো আগুন দিয়ে, অন্তত উত্তপ্ত লোহার টুকরো দিয়েও কপ্পিয় করা যেতে পারে। আর তা ফলের এক অংশে স্পর্শ করে ‘কপ্পিয়’ (কল্প বা গ্রহণযোগ্য) বলে করতে হবে। শস্ত্র দিয়ে করার সময় যেকোনো লৌহময় শস্ত্রের, অন্তত সূঁচ বা নখ কাটার যন্ত্রের ডগা বা ধার দিয়ে কাটা বা বিদ্ধ করার চিহ্ন দেখিয়ে ‘কপ্পিয়’ বলে করতে হবে। নখ দিয়ে কপ্পিয় করার সময় পচা বা রোগাক্রান্ত নখ দিয়ে করা যাবে না। তবে মানুষ, সিংহ, ব্যাঘ্র, চিতাবাঘ, বানর এবং পাখিদের নখ ধারালো হয়, তাই তাদের নখ দিয়ে করা যাবে। ঘোড়া, মহিষ, শূকর, হরিণ, গরু ইত্যাদির খুর ধারালো নয় (বা নখ নয়), তাই সেগুলো দিয়ে করা যাবে না; করলেও তা অকৃত (না করার সমান) হবে। হাতির নখ কিন্তু খুর নয়, তাই তা দিয়ে করা কল্প বা উপযুক্ত। যেসব নখ দিয়ে করা কল্প, তা সেই প্রাণীর শরীরে থাকা অবস্থায় হোক বা শরীর থেকে বিচ্ছিন্ন করে রাখা অবস্থায় হোক, কাটা বা বিদ্ধ করার চিহ্ন দেখিয়ে ‘কপ্পিয়’ বলে করতে হবে।


Tattha sacepi bījānaṃ pabbatamatto rāsi rukkhasahassaṃ vā chinditvā ekābaddhaṃ katvā ucchūnaṃ vā mahābhāro bandhitvā ṭhapito hoti, ekasmiṃ bīje vā rukkhasākhāya vā ucchumhi vā kappiye kate sabbaṃ kataṃ hoti. Ucchū ca dārūni ca ekato baddhāni honti, ucchuṃ kappiyaṃ karissāmīti dāruṃ [Pg.33] vijjhati, vaṭṭatiyeva. Sace pana yāya rajjuyā vā valliyā vā baddhāni, taṃ vijjhati, na vaṭṭati. Ucchukhaṇḍānaṃ pacchiṃ pūretvā āharanti, ekasmiṃ khaṇḍe kappiye kate sabbaṃ katameva hoti. Maricapakkādīhi missetvā bhattaṃ āharanti, ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti vutte sacepi bhattasitthe vijjhati, vaṭṭatiyeva. Tilataṇḍulādīsupi eseva nayo. Yāguyā pakkhittāni pana ekābaddhāni hutvā na santiṭṭhanti, tattha ekamekaṃ vijjhitvā kappiyaṃ kātabbameva. Kapitthaphalādīnaṃ anto miñjaṃ kaṭāhaṃ muñcitvā sañcarati, bhindāpetvā kappiyaṃ kārāpetabbaṃ. Ekābaddhaṃ hoti, kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭati.

সেখানে যদি বীজের পাহাড়সম স্তূপ থাকে, অথবা হাজারটি গাছ কেটে একসাথে বাঁধা থাকে, কিংবা আখের বিশাল বোঝা বেঁধে রাখা থাকে, তবে একটিমাত্র বীজ, একটি গাছের ডাল বা একটি আখ কপ্পিয় (কল্প) করা হলে সমস্তই কপ্পিয় করা হয়। আখ এবং কাঠ যদি একসাথে বাঁধা থাকে এবং ‘আখ কপ্পিয় করব’ এই উদ্দেশ্যে কেউ কাঠকে বিদ্ধ করে, তবে তা কল্প বা উপযুক্তই হয়। কিন্তু যদি যে দড়ি বা লতা দিয়ে সেগুলো বাঁধা হয়েছে, তা বিদ্ধ করে, তবে তা কল্প বা উপযুক্ত হয় না। আখের টুকরো দিয়ে ঝুড়ি পূর্ণ করে নিয়ে আসলে, একটি টুকরো কপ্পিয় করা হলে সমস্তই কপ্পিয় হয়ে যায়। পাকা মরিচ ইত্যাদি মিশ্রিত করে ভাত নিয়ে আসলে, ‘কপ্পিয় করো’ বলা হলে যদি ভাতের দানাও বিদ্ধ করা হয়, তবে তা কল্প বা উপযুক্তই হয়। তিল, চাল ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কিন্তু জাউ বা পায়েসে (যাগু) দেওয়া মরিচ ইত্যাদি একসাথে যুক্ত হয়ে থাকে না, তাই সেখানে একটি একটি করে বিদ্ধ করে কপ্পিয় করতে হবে। কদবেল (কপিত্থ ফল) ইত্যাদির ভেতরের মজ্জা বা শাঁস যদি খোসা থেকে আলগা হয়ে ভেতরে নড়াচড়া করে, তবে তা ভাঙিয়ে কপ্পিয় করাতে হবে। আর যদি খোসার সাথে লেগে থাকে, তবে খোসার উপর কপ্পিয় করাও কল্প বা উপযুক্ত।


Asañciccāti pāsāṇarukkhādīni vā pavaṭṭentassa sākhaṃ vā kaḍḍhantassa kattaradaṇḍena vā bhūmiṃ paharitvā gacchantassa tiṇāni chijjanti, tāni tena chindissāmīti evaṃ sañcicca acchinnattā asañcicca chinnāni nāma honti. Iti asañcicca chindantassa anāpatti.

‘অসঞ্চিৎচ’ (অনিচ্ছাকৃতভাবে) বলতে—পাথর, গাছের গুঁড়ি ইত্যাদি গড়ানোর সময়, অথবা গাছের ডাল টানার সময়, কিংবা লাঠি দিয়ে মাটিতে আঘাত করে হাঁটার সময় যদি ঘাস কেটে যায়, তবে ‘আমি এগুলো কাটব’—এভাবে ইচ্ছাকৃতভাবে না কাটার কারণে এগুলোকে অনিচ্ছাকৃতভাবে কাটা বলা হয়। এভাবে অনিচ্ছাকৃতভাবে কাটার ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি (গুনাহ বা অপরাধ) হয় না।


Asatiyāti aññavihito kenaci saddhiṃ kiñci kathento pādaṅguṭṭhakena vā hatthena vā tiṇaṃ vā lataṃ vā chindanto tiṭṭhati, evaṃ asatiyā chindantassa anāpatti.

‘অসতিয়া’ (অমনোযোগবশত বা অসতর্কতাবশত) বলতে—অন্যমনস্ক হয়ে কারও সাথে কোনো বিষয়ে কথা বলার সময় পায়ের বুড়ো আঙুল বা হাত দিয়ে ঘাস বা লতা কাটতে কাটতে দাঁড়িয়ে থাকে, এভাবে অসতর্কতাবশত কাটার ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না।


Ajānantassāti etthabbhantare bījagāmoti vā bhūtagāmoti vā na jānāti, chindāmītipi na jānāti, kevalaṃ vatiyā vā palālapuñje vā nikhādanaṃ vā khaṇittiṃ vā kudālaṃ vā saṅgopanatthāya ṭhapeti, ḍayhamānahattho vā aggiṃ pāteti, tatra ce tiṇāni chijjanti vā ḍayhanti vā anāpatti. Manussaviggahapārājikavaṇṇanāyaṃ pana sabbaaṭṭhakathāsu ‘‘sace bhikkhu rukkhena vā ajjhotthaṭo hoti, opāte vā patito sakkā ca hoti rukkhaṃ chinditvā bhūmiṃ vā khaṇitvā nikkhamituṃ, jīvitahetupi attanā na kātabbaṃ. Aññena pana bhikkhunā bhūmiṃ vā khaṇitvā rukkhaṃ vā chinditvā allarukkhato vā daṇḍakaṃ chinditvā taṃ rukkhaṃ pavaṭṭetvā nikkhāmetuṃ vaṭṭati, anāpattī’’ti vuttaṃ. Tattha kāraṇaṃ na dissati – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, davaḍāhe ḍayhamāne paṭaggiṃ dātuṃ, parittaṃ kātu’’nti (cūḷava. 283) idaṃ pana ekameva suttaṃ dissati. Sace etassa anulomaṃ ‘‘attano na vaṭṭati, aññassa vaṭṭatī’’ti [Pg.34] idaṃ nānākaraṇaṃ na sakkā laddhuṃ. Attano atthāya karonto attasinehena akusalacitteneva karoti, paro pana kāruññena, tasmā anāpattīti ce. Etampi akāraṇaṃ. Kusalacittenāpi hi imaṃ āpattiṃ āpajjati. Sabbaaṭṭhakathāsu pana vuttattā na sakkā paṭisedhetuṃ. Gavesitabbā ettha yutti. Aṭṭhakathācariyānaṃ vā saddhāya gantabbanti. Sesaṃ uttānameva.

‘অজানন্তস্স’ (না জেনে) বলতে—এর ভেতরে বীজগাম বা ভূতগাম আছে তা জানে না, ‘আমি কাটছি’ তাও জানে না; কেবল সুরক্ষার জন্য বেড়া বা খড়ের গাদায় বাটালি, কোদাল বা খনিত্র রেখে দেয়, অথবা হাত পুড়ে যাওয়ার কারণে আগুন ফেলে দেয়, সেখানে যদি ঘাস কেটে যায় বা পুড়ে যায়, তবে কোনো আপত্তি হয় না। কিন্তু ‘মনুস্সবিগ্গহ পারাজিক’ (নরহত্যা সংক্রান্ত পারাজিক)-এর বর্ণনায় সমস্ত অট্ঠকথা (টীকা)-য় বলা হয়েছে—‘যদি কোনো ভিক্ষু গাছের নিচে চাপা পড়ে বা গর্তে পড়ে যায় এবং গাছ কেটে বা মাটি খুঁড়ে বের হওয়া সম্ভব হয়, তবে জীবনের জন্য হলেও সে নিজে তা করবে না। কিন্তু অন্য কোনো ভিক্ষু মাটি খুঁড়ে, গাছ কেটে বা সজীব গাছ থেকে ডাল কেটে সেই গাছটিকে সরিয়ে তাকে বের করে দিলে তা কল্প বা উপযুক্ত এবং এতে কোনো আপত্তি হয় না।’ সেখানে এর কারণ দেখা যায় না—‘হে ভিক্ষুগণ! দাবানল জ্বললে আমি প্রতি-অগ্নি (পাল্টা আগুন) দিতে এবং সুরক্ষাবেষ্টনী তৈরি করতে অনুমতি দিচ্ছি’—কেবল এই একটি সূত্রই দেখা যায়। যদি এর অনুকরণে ‘নিজের জন্য কল্প নয়, অন্যের জন্য কল্প’—এই পার্থক্য করা হয়, তবে তা যুক্তিযুক্ত হবে না। যদি বলা হয়—‘নিজের উপকারের জন্য যে করে, সে আত্মপ্রীতির কারণে অকুশল চিত্তেই করে, কিন্তু অন্যজন করুণাবশত করে, তাই আপত্তি হয় না’—এটিও কোনো সঠিক কারণ নয়। কারণ কুশল চিত্তেও এই আপত্তি সংঘটিত হতে পারে। কিন্তু সমস্ত অট্ঠকথায় বর্ণিত থাকার কারণে একে অস্বীকার করা যায় না। এখানে যুক্তি অনুসন্ধান করা উচিত। অথবা অট্ঠকথাচার্যদের প্রতি শ্রদ্ধাবশত তা মেনে নেওয়া উচিত। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এই শিক্ষাপদটি ত্রিসমুত্থান (তিনটি উৎস থেকে উৎপন্ন)—কায় ও চিত্ত থেকে, বাক্য ও চিত্ত থেকে এবং কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়। এটি ক্রিয়া (অনুত্পাদনীয় কর্ম), সংজ্ঞাবিমোক্ষ (সচেতনতা না থাকলে আপত্তি থেকে মুক্তি), সচিত্তক (সচেতন চিত্তযুক্ত), প্রজ্ঞপ্তিবজ্য (বিধান লঙ্ঘনের কারণে দোষযুক্ত), কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক (তিন প্রকার চিত্তযুক্ত) এবং ত্রিবেদনক (তিন প্রকার বেদনাবিশিষ্ট)।


Bhūtagāmasikkhāpadaṃ paṭhamaṃ.

প্রথম ভূতগাম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā

২. অঞ্ঞবাদক শিক্ষাপদ বর্ণনা (অন্যথাভাষণ সংক্রান্ত শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা)


94. Dutiyasikkhāpade – anācāraṃ ācaritvāti akātabbaṃ katvā; kāyavacīdvāresu āpattiṃ āpajjitvāti vuttaṃ hoti. Aññenaññaṃ paṭicaratīti aññena vacanena aññaṃ vacanaṃ paṭicarati paṭicchādeti ajjhottharati; idāni taṃ paṭicaraṇavidhiṃ dassento ‘‘ko āpanno’’tiādimāha. Tatrāyaṃ vacanasambandho – so kira kiñci vītikkamaṃ disvā ‘‘āvuso, āpattiṃ āpannosī’’ti saṅghamajjhe āpattiyā anuyuñjiyamāno ‘‘ko āpanno’’ti vadati. ‘‘Tato tva’’nti vutte ‘‘ahaṃ kiṃ āpanno’’ti vadati. Atha ‘‘pācittiyaṃ vā dukkaṭaṃ vā’’ti vutte vatthuṃ pucchanto ‘‘ahaṃ kismiṃ āpanno’’ti vadati. Tato ‘‘asukasmiṃ nāma vatthusmi’’nti vutte ‘‘ahaṃ kathaṃ āpanno, kiṃ karonto āpannomhī’’ti pucchati. Atha ‘‘idaṃ nāma karonto āpanno’’ti vutte ‘‘kaṃ bhaṇathā’’ti vadati. Tato ‘‘taṃ bhaṇāmā’’ti vutte ‘‘kiṃ bhaṇathā’’ti vadati.

৯৪. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—‘অনাচারং আচরিৎবা’ বলতে যা করা অনুচিত তা করা; ‘কায় ও বাক্যদ্বারে আপত্তিতে পতিত হওয়া’—এ কথাই বলা হয়েছে। ‘অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতি’ বলতে এক কথার দ্বারা অন্য কথাকে এড়িয়ে যাওয়া, গোপন করা বা ধামাচাপা দেওয়া বোঝায়। এখন সেই এড়িয়ে যাওয়ার পদ্ধতি দেখানোর জন্য ‘কো আপন্নো’ (কে আপত্তিতে পতিত হয়েছে?) ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে শব্দের সম্বন্ধ এই—সে নাকি কোনো লঙ্ঘন দেখে সংঘের মধ্যে আপত্তি সম্পর্কে জিজ্ঞাসিত হয়ে—‘আয়ুষ্মান, আপনি আপত্তিতে পতিত হয়েছেন’—এরূপ বললে সে বলে—‘কে আপত্তিতে পতিত হয়েছে?’ তখন ‘আপনি’ বলা হলে সে বলে—‘আমি কী আপত্তিতে পতিত হয়েছি?’ এরপর ‘পাচিত্তিয় (পায়শ্চিত্তীয়) বা দুক্কট (দুষ্কৃত)’ বলা হলে বিষয়টি জিজ্ঞাসা করে সে বলে—‘আমি কোন বিষয়ে আপত্তিতে পতিত হয়েছে?’ তখন ‘অমুক বিষয়ে’ বলা হলে সে জিজ্ঞাসা করে—‘আমি কীভাবে আপত্তিতে পতিত হয়েছি, কী করতে গিয়ে আপত্তিতে পতিত হয়েছি?’ এরপর ‘অমুক কাজ করতে গিয়ে আপত্তিতে পতিত হয়েছেন’ বলা হলে সে বলে—‘আপনারা কার কথা বলছেন?’ তখন ‘আপনার কথাই বলছি’ বলা হলে সে বলে—‘আপনারা কী বলছেন?’—এটিই হলো বাক্য-সম্বন্ধ।


Apicettha ayaṃ pāḷimuttakopi aññenaññaṃ paṭicaraṇavidhi – bhikkhūhi ‘‘tava sipāṭikāya kahāpaṇo diṭṭho, kissevamasāruppaṃ karosī’’ti vutto ‘‘sudiṭṭhaṃ, bhante, na paneso kahāpaṇo; tipumaṇḍalaṃ eta’’nti bhaṇanto vā ‘‘tvaṃ suraṃ pivanto diṭṭho, kissevaṃ karosī’’ti vutto [Pg.35] ‘‘sudiṭṭho, bhante, na panesā surā, bhesajjatthāya sampāditaṃ ariṭṭha’’nti bhaṇanto vā ‘‘tvaṃ paṭicchanne āsane mātugāmena saddhiṃ nisinno diṭṭho, kissevamasāruppaṃ karosī’’ti vutto ‘‘yena diṭṭhaṃ sudiṭṭhaṃ, viññū panettha dutiyo atthi, so kissa na diṭṭho’’ti bhaṇanto vā, ‘‘īdisaṃ tayā kiñci diṭṭha’’nti puṭṭho ‘‘na suṇāmī’’ti sotamupanento vā, sotadvāre pucchantānaṃ cakkhuṃ upanento vā, aññenaññaṃ paṭicaratīti veditabbo. Aññavādakaṃ ropetūti aññavādakaṃ āropetu; patiṭṭhāpetūti attho. Vihesakaṃ ropetūti etasmimpi eseva nayo.

তাছাড়া, এখানে পালিগ্রন্থের বাইরেও (পালিযুক্তক) এক কথার দ্বারা অন্য কথা এড়িয়ে যাওয়ার পদ্ধতি রয়েছে—ভিক্ষুগণ কর্তৃক ‘আপনার থলিতে কহা পণ (মুদ্রা) দেখা গেছে, কেন আপনি এমন অনুপযুক্ত কাজ করছেন?’—এরূপ বলা হলে সে বলে—‘ভন্তে, ভালোই দেখেছেন, তবে এটি কহা পণ নয়; এটি একটি সীসার চাক্তি।’ অথবা ‘আপনাকে মদ পান করতে দেখা গেছে, কেন এমন করছেন?’—এরূপ বলা হলে সে বলে—‘ভন্তে, ভালোই দেখেছেন, তবে এটি মদ নয়, চিকিৎসার জন্য প্রস্তুতকৃত অরিষ্ট (ওষুধ)।’ অথবা ‘আপনাকে নির্জন আসনে কোনো মহিলার সাথে বসে থাকতে দেখা গেছে, কেন এমন অনুপযুক্ত কাজ করছেন?’—এরূপ বলা হলে সে বলে—‘যিনি দেখেছেন ভালোই দেখেছেন, তবে এখানে দ্বিতীয় একজন বিজ্ঞ ব্যক্তিও আছেন, তাঁকে কেন দেখা গেল না?’ অথবা ‘আপনি কি এমন কিছু দেখেছেন?’—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে ‘শুনতে পাচ্ছি না’ বলে কান এগিয়ে দেয়, অথবা কানের কাছে প্রশ্নকারীদের দিকে চোখ এগিয়ে দেয়; এই সমস্ত আচরণকে ‘এক কথার দ্বারা অন্য কথা এড়িয়ে যাওয়া’ (অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতি) বলে বুঝতে হবে। ‘অঞ্ঞবাদকং রোপেতু’ বলতে অন্যথাভাষণ বা এড়িয়ে যাওয়ার অপরাধে অভিযুক্ত করা; ‘পতিট্ঠাপেতু’ (প্রতিষ্ঠিত করা) হলো এর অর্থ। ‘বিহেসকং রোপেতু’ (সংঘকে বিরক্ত করার অপরাধে অভিযুক্ত করা)-র ক্ষেত্রেও একই নিয়ম।


98. Aññavādake vihesake pācittiyanti ettha aññaṃ vadatīti aññavādakaṃ; aññenaññaṃ paṭicaraṇassetaṃ nāmaṃ. Vihesetīti vihesakaṃ; tuṇhībhūtassetaṃ nāmaṃ, tasmiṃ aññavādake vihesake. Pācittiyanti vatthudvaye pācittiyadvayaṃ vuttaṃ.

৯৮. ‘অঞ্ঞবাদকে বিহেসকে পাচিত্তিয়ং’—এখানে অন্য কথা বলে বলে ‘অঞ্ঞবাদক’ (অন্যথাভাষী); এটি এক কথার দ্বারা অন্য কথা এড়িয়ে যাওয়ার নাম। বিরক্ত করে বলে ‘বিহেসক’ (বিরক্তকারী); এটি নীরব থাকার (তুষ্ণীভাবের) নাম। ‘পাচিত্তিয়ং’ বলতে এই দুই বিষয়ের জন্য দুটি পাচিত্তিয় (পায়শ্চিত্তীয়) আপত্তির কথা বলা হয়েছে।


100. Aropite aññavādaketi kammavācāya anāropite aññavādake. Aropite vihesaketi etasmimpi eseva nayo.

১০০. ‘আরোপিতে অঞ্ঞবাদকে’ বলতে সংঘকর্মের (কম্মবাচা) দ্বারা অন্যথাভাষণের অপরাধে অভিযুক্ত করার পূর্বে। ‘আরোপিতে বিহেসকে’—এর ক্ষেত্রেও একই নিয়ম।


101. Dhammakamme dhammakammasaññītiādīsu yaṃ taṃ aññavādakavihesakaropanakammaṃ kataṃ, tañce dhammakammaṃ hoti, so ca bhikkhu tasmiṃ dhammakammasaññī aññavādakañca vihesakañca karoti, athassa tasmiṃ aññavādake ca vihesake ca āpatti pācittiyassāti iminā nayena attho veditabbo.

১০১. ‘ধম্মকম্মে ধম্মকম্মসঞ্ঞী’ ইত্যাদি পদে—অন্যথাভাষণ ও বিরক্ত করার অপরাধে অভিযুক্ত করার যে সংঘকর্ম করা হয়েছে, তা যদি ধর্মকর্ম (নিয়মতান্ত্রিক বা বৈধ কর্ম) হয় এবং সেই ভিক্ষুও যদি সেটিকে ধর্মকর্ম বলে মনে করে, তবুও অন্যথাভাষণ ও বিরক্তিকর আচরণ করে, তবে সেই অন্যথাভাষণ ও বিরক্তিকর আচরণের জন্য তার পাচিত্তিয় (পায়শ্চিত্তীয়) আপত্তি হবে—এই নিয়ম অনুযায়ী অর্থ বুঝতে হবে।


102. Ajānanto pucchatīti āpattiṃ vā āpannabhāvaṃ ajānantoyeva ‘‘kiṃ tumhe bhaṇatha, ahaṃ na jānāmī’’ti pucchati. Gilāno vā na kathetīti mukhe tādiso byādhi hoti, yena kathetuṃ na sakkoti. Saṅghassa bhaṇḍanaṃ vātiādīsu saṅghamajjhe kathite tappaccayā saṅghassa bhaṇḍanaṃ vā kalaho vā vivādo vā bhavissati, so mā ahosīti maññamāno na kathetīti iminā nayena attho veditabbo. Sesaṃ uttānamevāti.

১০২. "না জেনে জিজ্ঞাসা করে" (ajānanto pucchati) বলতে বোঝায়— আপত্তি বা আপত্তিতে পতিত হওয়ার বিষয়টি না জেনেই, "আপনারা কী বলছেন? আমি জানি না"— এভাবে জিজ্ঞাসা করা। "পীড়িত ব্যক্তি কথা বলে না" (gilāno vā na katheti) বলতে বোঝায়— মুখে এমন কোনো ব্যাধি বা রোগ হওয়া, যার কারণে সে কথা বলতে পারে না। "সংঘের কলহ ইত্যাদি" (saṅghassa bhaṇḍanaṃ vā) ইত্যাদি পদে— সংঘের মধ্যে কথা বললে সেই কারণে সংঘের মধ্যে ঝগড়া, বিবাদ বা কলহ সৃষ্টি হতে পারে, "তা যেন না হয়"— এরূপ মনে করে কথা না বলা। এই নিয়মে অর্থ বুঝতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট বা সহজবোধ্য।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, siyā kiriyaṃ, siyā akiriyaṃ, aññenaññaṃ paṭicarantassa hi kiriyaṃ [Pg.36] hoti, tuṇhībhāvena vihesantassa akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এই শিক্ষাপদটি ত্রিসমুত্থানিক (তিনটি সমুত্থান বিশিষ্ট)— কায়-চিত্ত থেকে, বাক্য-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়। এটি কখনো ক্রিয়াজন্য (করার মাধ্যমে সংঘটিত), কখনো অক্রিয়াজন্য (না করার মাধ্যমে সংঘটিত) হয়। কারণ, অন্য কথার দ্বারা অন্য কথা আড়ালকারী ভিক্ষুর ক্ষেত্রে এটি ক্রিয়াজন্য হয় এবং মৌন থেকে সংঘকে উত্যক্তকারী ভিক্ষুর ক্ষেত্রে এটি অক্রিয়াজন্য হয়। এটি সংজ্ঞাবিমোক্ষ (অপরাধের সংজ্ঞা বা জ্ঞান না থাকলে আপত্তি থেকে মুক্তি মেলে), সচিত্তক (সচেতন চিত্তে সংঘটিত), লোকবদ্য (লৌকিক দৃষ্টিতে নিন্দনীয়), কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Aññavādakasikkhāpadaṃ dutiyaṃ.

দ্বিতীয় অন্যবাদক শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā

৩. উজ্জ্বাপনক শিক্ষাপদের বর্ণনা (ব্যাখ্যা)।


103. Tatiyasikkhāpade – dabbaṃ mallaputtaṃ bhikkhū ujjhāpentīti ‘‘chandāya dabbo mallaputto’’tiādīni vadantā taṃ āyasmantaṃ tehi bhikkhūhi avajānāpenti, avaññāya olokāpenti, lāmakato vā cintāpentī’’ti attho. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthānusārena veditabbaṃ. Ojjhāpentītipi pāṭho. Ayamevattho. Chandāyāti chandena pakkhapātena; attano attano sandiṭṭhasambhattānaṃ paṇītāni paññapetīti adhippāyo. Khiyyantīti ‘‘chandāya dabbo mallaputto’’tiādīni vadantā pakāsenti.

১০৩. তৃতীয় শিক্ষাপদে— "ভিক্ষুগণ দব্ব মল্লপুত্রকে উজ্জ্বাপিত (অবজ্ঞা বা নিন্দা) করছে" (dabbaṃ mallaputtaṃ bhikkhū ujjhāpenti) বলতে বোঝায়— "দব্ব মল্লপুত্র পক্ষপাতদুষ্ট হয়ে..." ইত্যাদি কথা বলে সেই ভিক্ষুদের দ্বারা আয়ুষ্মান দব্বকে অবজ্ঞা করাচ্ছে, অবজ্ঞার চোখে তাকাতে বাধ্য করছে অথবা হীন বা নিকৃষ্ট বলে চিন্তা করাচ্ছে। এখানে ব্যাকরণগত লক্ষণ শব্দশাস্ত্র (ব্যাকরণ) অনুসারে বুঝতে হবে। "ojjhāpenti" (ওজ্জ্বাপেন্তি) রূপেও পাঠ রয়েছে, এর অর্থও একই। "ছন্দবশত" (chandāya) বলতে— ছন্দের কারণে, পক্ষপাতের কারণে; নিজের পরিচিত ও ঘনিষ্ঠ বন্ধুদের জন্য উত্তম শয়নায়ন বা আসন প্রস্তুত করে দেয়— এটিই (মেত্তিয় ও ভূম্মজক ভিক্ষুদের) অভিপ্রায়। "নিন্দা করছে" (khiyyanti) বলতে— "দব্ব মল্লপুত্র পক্ষপাতদুষ্ট হয়ে..." ইত্যাদি কথা বলে দোষ প্রকাশ করাকে বোঝায়।


105. Ujjhāpanake khiyyanake pācittiyanti ettha yena vacanena ujjhāpenti, taṃ ujjhāpanakaṃ. Yena ca khiyyanti taṃ khiyyanakaṃ. Tasmiṃ ujjhāpanake khiyyanake. Pācittiyanti vatthudvaye pācittiyadvayaṃ vuttaṃ.

১০৫. "উজ্জ্বাপন ও নিন্দার কারণে পাচিত্তি" (ujjhāpanake khiyyanake pācittiyaṃ) এখানে— যে কথার দ্বারা অবজ্ঞা বা উজ্জ্বাপন করা হয়, তা হলো "উজ্জ্বাপনক"। আর যে কথার দ্বারা নিন্দা বা দোষারোপ করা হয়, তা হলো "খিয়্যনক" (নিন্দাজনক)। সেই উজ্জ্বাপন ও নিন্দার ক্ষেত্রে। "পাচিত্তি" বলতে— দুটি বিষয়ের (বস্তুর) কারণে দুটি পাচিত্তি আপত্তির কথা বলা হয়েছে।


106. Ujjhāpanakaṃ nāma upasampannaṃ saṅghena sammataṃ senāsanapaññāpakaṃ vā…pe… appamattakavissajjanakaṃ vāti etesaṃ padānaṃ ‘‘maṅkukattukāmo’’ti iminā sambandho. Avaṇṇaṃ kattukāmo ayasaṃ kattukāmoti imesaṃ pana vasena upasampannantiādīsu ‘‘upasampannassā’’ti evaṃ vibhattivipariṇāmo kātabbo. Ujjhāpeti vā khiyyati vā āpatti pācittiyassāti ettha pana yasmā ‘‘khiyyanakaṃ nāmā’’ti evaṃ mātikāpadaṃ uddharitvāpi ‘‘ujjhāpanakaṃ nāmā’’ti imassa padassa vuttavibhaṅgoyeva vattabbo hoti, aññavādakasikkhāpade viya añño viseso natthi, tasmā taṃ visuṃ anuddharitvā avibhajitvā nigamanameva ekato katanti veditabbaṃ. Dhammakamme dhammakammasaññītiādīsu yaṃ tassa upasampannassa sammutikammaṃ kataṃ tañce dhammakammaṃ hoti, so ca bhikkhu tasmiṃ dhammakammasaññī ujjhāpanakañca khiyyanakañca karoti, athassa tasmiṃ ujjhāpanake ca khiyyanake ca āpatti pācittiyassāti iminā nayena attho veditabbo.

১০৬. "উজ্জ্বাপনক বলতে উপসম্পন্ন, সংঘ কর্তৃক সম্মত শয়নায়ন প্রজ্ঞাপক বা... অল্পমূল্যের জিনিস বিতরণকারী" ইত্যাদি পদের সাথে "লজ্জিত করার ইচ্ছায়" (maṅkukattukāmo) পদের সম্বন্ধ স্থাপন করতে হবে। আবার, "অবর্ণ (নিন্দা) করার ইচ্ছায়, অপযশ করার ইচ্ছায়" ইত্যাদি পদের কারণে "উপসম্পন্ন" ইত্যাদি পদে "উপসম্পন্নের" (upasampannassa) এভাবে বিভক্তি পরিবর্তন করতে হবে। "উজ্জ্বাপন করে বা নিন্দা করে পাচিত্তি আপত্তি হয়" এখানে— যেহেতু "খিয়্যনক (নিন্দাজনক) নাম" এভাবে মাতৃকাপদ উদ্ধার করলেও "উজ্জ্বাপনক নাম" এই পদের পূর্বে বলা বিভঙ্গই বলতে হয়, অন্যবাদক শিক্ষাপদের মতো অন্য কোনো বিশেষত্ব নেই, তাই সেই মাতৃকাপদটি আলাদাভাবে উদ্ধার না করে এবং বিভাজন না করে উপসংহারটি একসাথেই করা হয়েছে বলে জানতে হবে। "ধর্মকর্মে ধর্মকর্মসংজ্ঞী" ইত্যাদি পদে— সেই উপসম্পন্ন ভিক্ষুর প্রতি যে সম্মতিমূলক কর্ম করা হয়েছে, তা যদি ধর্মকর্ম হয় এবং সেই ভিক্ষুও সেই ধর্মকর্মে ধর্মকর্মসংজ্ঞী হয়ে উজ্জ্বাপন ও নিন্দা করে, তবে সেই উজ্জ্বাপন ও নিন্দার কারণে তার পাচিত্তি আপত্তি হয়— এই নিয়মে অর্থ বুঝতে হবে।


Anupasampannaṃ [Pg.37] ujjhāpeti vā khiyyati vāti ettha upasampannaṃ saṅghena sammataṃ aññaṃ anupasampannaṃ ujjhāpeti avajānāpeti, tassa vā taṃ santike khiyyatīti attho. Upasampannaṃ saṅghena asammatanti kammavācāya asammataṃ kevalaṃ ‘‘taveso bhāro’’ti saṅghena āropitabhāraṃ bhikkhūnaṃ vā phāsuvihāratthāya sayameva taṃ bhāraṃ vahantaṃ, yatra vā dve tayo bhikkhū viharanti, tatra vā tādisaṃ kammaṃ karontanti adhippāyo. Anupasampannaṃ saṅghena sammataṃ vā asammataṃ vāti ettha pana kiñcāpi anupasampannassa terasa sammutiyo dātuṃ na vaṭṭanti. Atha kho upasampannakāle laddhasammutiko pacchā anupasampannabhāve ṭhito, taṃ sandhāya ‘‘saṅghena sammataṃ vā’’ti vuttaṃ. Yassa pana byattassa sāmaṇerassa kevalaṃ saṅghena vā sammatena vā bhikkhunā ‘‘tvaṃ idaṃ kammaṃ karohī’’ti bhāro kato, tādisaṃ sandhāya ‘‘asammataṃ vā’’ti vuttaṃ. Sesamettha uttānamevāti.

"অনুপসম্পন্নের কাছে উজ্জ্বাপন করে বা নিন্দা করে" (anupasampannaṃ ujjhāpeti vā khiyyati vā) এখানে— সংঘ কর্তৃক সম্মত উপসম্পন্ন ভিক্ষুকে অন্য কোনো অনুপসম্পন্নের (গৃহী বা শ্রামণরের) কাছে অবজ্ঞা করা বা তার কাছে সেই ভিক্ষুর নিন্দা করা— এটিই অর্থ। "সংঘ কর্তৃক অসম্মত উপসম্পন্ন" বলতে— কর্মবাচনের দ্বারা অসম্মত, কেবল "এটি তোমার দায়িত্ব"— এভাবে সংঘ কর্তৃক অর্পিত দায়িত্বপ্রাপ্ত ব্যক্তিকে অথবা ভিক্ষুদের সুখ-বিহারে বসবাসের জন্য নিজেই সেই দায়িত্ব বহনকারী ব্যক্তিকে, অথবা যেখানে দুই-তিনজন ভিক্ষু বাস করেন সেখানে সেই ধরনের কাজ সম্পাদনকারী ব্যক্তিকে বোঝায়— এটিই অভিপ্রায়। "অনুপসম্পন্ন সংঘ কর্তৃক সম্মত বা অসম্মত" এখানে— যদিও অনুপসম্পন্নকে তেরো প্রকার সম্মতি প্রদান করা অনুচিত, তবুও উপসম্পন্ন থাকাকালে সম্মতি লাভ করে পরবর্তীতে অনুপসম্পন্ন অবস্থায় স্থিত ব্যক্তিকে লক্ষ্য করে "সংঘ কর্তৃক সম্মত" বলা হয়েছে। আর যে বিচক্ষণ শ্রামণরের ওপর কেবল সংঘ বা কোনো সম্মত ভিক্ষু কর্তৃক "তুমি এই কাজটি করো"— এভাবে দায়িত্ব অর্পণ করা হয়েছে, তাকে লক্ষ্য করে "অসম্মত" বলা হয়েছে। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এই শিক্ষাপদটি ত্রিসমুত্থানিক— কায়-চিত্ত থেকে, বাক্য-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়। এটি ক্রিয়াজন্য, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Ujjhāpanakasikkhāpadaṃ tatiyaṃ.

তৃতীয় উজ্জ্বাপনক শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

৪. প্রথম শয়নায়ন শিক্ষাপদের বর্ণনা (ব্যাখ্যা)।


108. Catutthasikkhāpade – hemantike kāleti hemantakāle himapātasamaye. Kāyaṃ otāpentāti mañcapīṭhādīsu nisinnā bālātapena kāyaṃ otāpentā. Kāle ārociteti yāgubhattādīsu yassa kassaci kāle ārocite. Ovaṭṭhaṃ hotīti himavassena ovaṭṭhaṃ tintaṃ hoti.

১০৮. চতুর্থ শিক্ষাপদে— "হেমন্তকালে" (hemantike kāle) বলতে শীতকালে, তুষার বা শিশির পতনের সময়কে বোঝায়। "কায় উত্তপ্ত করা" (kāyaṃ otāpentā) বলতে— মাঞ্চ (খাট) বা পীঠ (আসন) ইত্যাদিতে বসে সকালের রোদে শরীর উত্তপ্ত করা বা রোদ পোহানো। "সময় জ্ঞাপন করা হলে" (kāle ārocite) বলতে— যবূ (জাউভাত) বা ভাত ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো একটির সময় জানানো হলে। "সিক্ত হয়" (ovaṭṭhaṃ hoti) বলতে— শিশির বা তুষারবৃষ্টির দ্বারা সিক্ত বা ভেজা হওয়া।


110. Avassikasaṅketeti vassikavassānamāsāti evaṃ apaññatte cattāro hemantike cattāro ca gimhike aṭṭha māseti attho. Maṇḍape vāti sākhāmaṇḍape vā padaramaṇḍape vā. Rukkhamūle vāti [Pg.38] yassa kassaci rukkhassa heṭṭhā. Yattha kākā vā kulalā vā na ūhadantīti yattha dhuvanivāsena kulāvake katvā vasamānā ete kākakulalā vā aññe vā sakuntā taṃ senāsanaṃ na ūhadanti, tādise rukkhamūle nikkhipituṃ anujānāmīti. Tasmā yattha gocarappasutā sakuntā vissamitvā gacchanti, tassa rukkhassa mūle nikkhipituṃ vaṭṭati. Yasmiṃ pana dhuvanivāsena kulāvake katvā vasanti, tassa rukkhassa mūle na nikkhipitabbaṃ. ‘‘Aṭṭha māse’’ti vacanato yesu janapadesu vassakāle na vassati, tesupi cattāro māse nikkhipituṃ na vaṭṭatiyeva. ‘‘Avassikasaṅkete’’ti vacanato yattha hemante devo vassati, tattha hemantepi ajjhokāse nikkhipituṃ na vaṭṭati. Gimhe pana sabbattha vigatavalāhakaṃ visuddhaṃ nabhaṃ hoti, evarūpe kāle kenacideva karaṇīyena ajjhokāse mañcapīṭhaṃ nikkhipituṃ vaṭṭati.

১১০. "অনাবর্ষিক সংকেতে" (avassikasaṅkete) বলতে— বর্ষার মাসগুলো ব্যতীত, হেমন্তের চার মাস এবং গ্রীষ্মের চার মাস— এই আট মাসকে বোঝায়। "মণ্ডপে" (maṇḍape vā) বলতে— শাখামণ্ডপে (পাতার ছাউনিযুক্ত মণ্ডপ) অথবা পটরখণ্ডপে (কাঠের তক্তা দিয়ে তৈরি মণ্ডপ)। "বৃক্ষমূলে" (rukkhamūle vā) বলতে— যেকোনো বৃক্ষের নিচে। "যেখানে কাক বা চিল মলত্যাগ করে না" (yattha kākā vā kulalā vā na ūhadanti) বলতে— যেখানে স্থায়ীভাবে বাসা তৈরি করে বসবাসকারী কাক, চিল বা অন্য কোনো পাখি সেই শয়নায়নে মলত্যাগ করে না, সেই ধরনের বৃক্ষমূলে রাখার অনুমতি দিচ্ছি। অতএব, যেখানে চারণভূমি থেকে ফিরে পাখিরা বিশ্রাম নিয়ে চলে যায়, সেই বৃক্ষের নিচে রাখা উচিত। কিন্তু যে বৃক্ষে পাখিরা স্থায়ীভাবে বাসা তৈরি করে বাস করে, তার নিচে রাখা উচিত নয়। "আট মাস" এই পালি বচনের কারণে— যে সব জনপদে বর্ষাকালে বৃষ্টি হয় না, সেখানেও বর্ষার চার মাস রাখা অনুচিত। "অনাবর্ষিক সংকেতে" এই পালি বচনের কারণে— যেখানে শীতকালে বৃষ্টি হয়, সেখানে শীতকালেও খোলা জায়গায় রাখা অনুচিত। তবে গ্রীষ্মকালে সর্বত্র মেঘমুক্ত নির্মল আকাশ থাকে, তাই এই ধরনের সময়ে কোনো বিশেষ প্রয়োজনে খোলা জায়গায় মাঞ্চ বা পীঠ রাখা কল্পনীয় বা উচিত।


Abbhokāsikenāpi vattaṃ jānitabbaṃ, tassa hi sace puggalikamañcako atthi, tattheva sayitabbaṃ. Saṅghikaṃ gaṇhantena vettena vā vākena vā vītamañcako gahetabbo. Tasmiṃ asati purāṇamañcako gahetabbo. Tasmimpi asati navavāyimo vā onaddhako vā gahetabbo. Gahetvā ca pana ‘‘ahaṃ ukkaṭṭharukkhamūliko ukkaṭṭhaabbhokāsiko’’ti cīvarakuṭimpi akatvā asamaye ajjhokāse rukkhamūle vā paññapetvā nipajjituṃ na vaṭṭati. Sace pana catugguṇenapi cīvarena katakuṭi atementaṃ rakkhituṃ na sakkoti, sattāhavaddalikādīni bhavanti, bhikkhuno kāyānugatikattā vaṭṭati.

অভাবকাশিক (খোলা জায়গায় বসবাসকারী) ভিক্ষুরও কর্তব্য বা নিয়ম জানা উচিত। যদি তার ব্যক্তিগত মাঞ্চ (খাট) থাকে, তবে সেখানেই শয়ন করা উচিত। সংঘের মাঞ্চ গ্রহণ করতে চাইলে— বেত বা আঁশ (লতা) দিয়ে বোনা মাঞ্চ গ্রহণ করা উচিত। তা না থাকলে পুরাতন মাঞ্চ গ্রহণ করা উচিত। তাও না থাকলে নতুন বোনা বা চামড়া দিয়ে বাঁধানো মাঞ্চ গ্রহণ করা উচিত। তা গ্রহণ করে আবার "আমি উৎকট বৃক্ষমূলিক বা উৎকট অভাবকাশিক"— এভাবে অজুহাত দেখিয়ে চীবরকুটি (চীবর দিয়ে তৈরি কুটির) না বানিয়ে অসময়ে খোলা জায়গায় বা বৃক্ষমূলে আসন পেতে শয়ন করা অনুচিত। কিন্তু যদি চার ভাঁজ করা চীবর দিয়ে তৈরি কুটিরও বৃষ্টি থেকে রক্ষা করতে না পারে এবং সাত দিন ধরে একটানা বৃষ্টি বা মেঘাচ্ছন্ন আবহাওয়া থাকে, তবে ভিক্ষুর শরীরের অনুগামী হওয়ার কারণে (শরীর রক্ষার জন্য) মাঞ্চ-পীঠ ব্যবহার করা উচিত।


Araññe paṇṇakuṭīsu vasantānaṃ sīlasampadāya pasannacittā manussā navaṃ mañcapīṭhaṃ denti ‘‘saṅghikaparibhogena paribhuñjathā’’ti vasitvā gacchantehi sāmantavihāre sabhāgabhikkhūnaṃ pesetvā gantabbaṃ, sabhāgānaṃ abhāve anovassake nikkhipitvā gantabbaṃ, anovassake asati rukkhe laggetvā gantabbaṃ. Cetiyaṅgaṇe sammajjaniṃ gahetvā bhojanasālaṅgaṇaṃ vā uposathāgāraṅgaṇaṃ vā pariveṇadivāṭṭhānaaggisālādīsu vā aññataraṃ sammajjitvā dhovitvā puna sammajjanīmāḷakeyeva ṭhapetabbā. Uposathāgārādīsu aññatarasmiṃ gahetvā avasesāni sammajjantassāpi eseva nayo.

অরণ্যে পর্ণকুটিরে বসবাসকারী ভিক্ষুদের শীলসম্পত্তিতে সন্তুষ্ট চিত্ত হয়ে মানুষ "সংঘের পরিভোগ হিসেবে ব্যবহার করুন"— এই বলে নতুন মাঞ্চ-পীঠ দান করে। সেখানে বসবাস করে চলে যাওয়ার সময় পার্শ্ববর্তী বিহারের সভাগ (সমমনা) ভিক্ষুদের কাছে তা পাঠিয়ে দিয়ে যাওয়া উচিত। সভাগ ভিক্ষুদের অনুপস্থিতিতে বৃষ্টি পড়ে না এমন স্থানে রেখে যাওয়া উচিত। বৃষ্টি পড়ে না এমন স্থান না থাকলে বৃক্ষে ঝুলিয়ে রেখে যাওয়া উচিত। চৈত্য প্রাঙ্গণে ঝাড়ু নিয়ে ভোজনশালার প্রাঙ্গণ, উপোসথাগারের প্রাঙ্গণ, পরিবেণ (আঙিনা), দিবা স্থান (দিনের বিশ্রামের জায়গা) বা অগ্নিশালা (রান্নাঘর বা উনুন ঘর) ইত্যাদির যেকোনো একটি ঝাড়ু দিয়ে ও ধুয়ে পরিষ্কার করার পর পুনরায় ঝাড়ু রাখার মাচায় বা স্থানেই তা রেখে দেওয়া উচিত। উপোসথাগার ইত্যাদির যেকোনো একটি থেকে ঝাড়ু নিয়ে অবশিষ্ট স্থানগুলো ঝাড়ু দেওয়ার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য।


Yo [Pg.39] pana bhikkhācāramaggaṃ sammajjantova gantukāmo hoti, tena sammajjitvā sace antarāmagge sālā atthi, tattha ṭhapetabbā. Sace natthi, valāhakānaṃ anuṭṭhitabhāvaṃ sallakkhetvā ‘‘yāvāhaṃ gāmato nikkhamāmi, tāva na vassissatī’’ti jānantena yattha katthaci nikkhipitvā puna paccāgacchantena pākatikaṭṭhāne ṭhapetabbā. Sace vassissatīti jānanto ajjhokāse ṭhapeti, dukkaṭanti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sace pana tatra tatreva sammajjanatthāya sammajjanī nikkhittā hoti, taṃ taṃ ṭhānaṃ sammajjitvā tatra tatreva nikkhipituṃ vaṭṭati. Āsanasālaṃ sammajjantena vattaṃ jānitabbaṃ. Tatridaṃ vattaṃ – majjhato paṭṭhāya pādaṭṭhānābhimukhā vālikā haritabbā. Kacavaraṃ hatthehi gahetvā bahi chaḍḍetabbaṃ.

আর যে ভিক্ষু ভিক্ষাচর্যা পথ (পিণ্ডচার পথ) ঝাড়ু দিতে দিতে যেতে চান, তিনি ঝাড়ু দেওয়ার পর যদি পথের মাঝে কোনো শালা (বিশ্রামাগার বা জরাপ) থাকে, তবে সেখানে ঝাড়ুটি রেখে দেবেন। যদি না থাকে, তবে মেঘের অবস্থা লক্ষ্য করে "আমি গ্রাম থেকে বের হওয়া পর্যন্ত বৃষ্টি হবে না"— এভাবে জেনে যেকোনো এক জায়গায় রেখে যাবেন এবং ফিরে আসার সময় পুনরায় পূর্বের স্থানে রেখে দেবেন। যদি বৃষ্টি হবে জেনেও খোলা জায়গায় রেখে যান, তবে দুষ্কৃত (দুষ্কট) আপত্তি হবে— এটি মহাপচ্চরী অট্ঠকথা-য় বলা হয়েছে। কিন্তু যদি ঝাড়ু দেওয়ার জন্য সেই সেই স্থানেই ঝাড়ু রাখা থাকে, তবে সেই সেই স্থান ঝাড়ু দেওয়ার পর সেখানেই তা রেখে দেওয়া উচিত। আসনশালা (বসার ঘর বা ভোজনশালা) ঝাড়ু দেওয়ার সময়ও কর্তব্য বা নিয়ম জানা উচিত। সেখানে নিয়মটি হলো— মধ্যভাগ থেকে শুরু করে পায়ের দিকে থাকা বালুগুলো সরিয়ে ফেলতে হবে। আবর্জনা হাত দিয়ে তুলে বাইরে ফেলে দিতে হবে। এটিই হলো নিয়ম।


111. Masārakoti mañcapāde vijjhitvā tattha aṭaniyo pavesetvā kato. Bundikābaddhoti aṭanīhi mañcapāde ḍaṃsāpetvā pallaṅkasaṅkhepena kato. Kuḷīrapādakoti assameṇḍakādīnaṃ pādasadisehi pādehi kato. Yo vā pana koci vaṅkapādako, ayaṃ vuccati kuḷīrapādako. Āhaccapādakoti ayaṃ pana ‘‘āhaccapādako nāma mañco aṅge vijjhitvā kato hotī’’ti evaṃ parato pāḷiyaṃyeva vutto, tasmā aṭaniyo vijjhitvā tattha pādasikhaṃ pavesetvā upari āṇiṃ datvā katamañco ‘‘āhaccapādako’’ti veditabbo. Pīṭhepi eseva nayo. Anto saṃveṭhetvā baddhaṃ hotīti heṭṭhā ca upari ca vitthataṃ majjhe saṅkhittaṃ paṇavasaṇṭhānaṃ katvā baddhaṃ hoti, taṃ kira majjhe sīhabyagghacammaparikkhittampi karonti. Akappiyacammaṃ nāmettha natthi. Senāsanañhi sovaṇṇamayampi vaṭṭati, tasmā taṃ mahagghaṃ hoti. Anupasampannaṃ santharāpeti tassa palibodhoti yena santharāpitaṃ, tassa palibodho. Leḍḍupātaṃ atikkamantassa āpatti pācittiyassāti thāmamajjhimassa purisassa leḍḍupātaṃ atikkamantassa pācittiyaṃ.

১১১. "মসারক" বলতে বোঝায়—খাটের পায়া ছিদ্র করে সেখানে ফ্রেমের বাতা প্রবেশ করিয়ে তৈরি করা খাট। "বুন্দিকাবদ্ধ" বলতে বোঝায়—ফ্রেমের বাতা দিয়ে খাটের পায়া আটকে রেখে পালঙ্কের আকারে তৈরি করা খাট। "কুळীরপাদক" (কাঁকড়াপদী) বলতে বোঝায়—ঘোড়া, ভেড়া ইত্যাদির পায়ের মতো পায়া দিয়ে তৈরি করা খাট; অথবা যেকোনো বাঁকা পায়াবিশিষ্ট খাটকে "কুळীরপাদক" বলা হয়। "আহচ্চপাদক" পদের ক্ষেত্রে—"আহচ্চপাদক নামক খাট ফ্রেমে ছিদ্র করে তৈরি করা হয়"—এইভাবে পরবর্তীতে পালিতেই বলা হয়েছে; তাই ফ্রেম ছিদ্র করে সেখানে পায়ার অগ্রভাগ প্রবেশ করিয়ে উপর থেকে খিল বা পেরেক দিয়ে তৈরি করা খাটকে "আহচ্চপাদক" বলে জানতে হবে। পিঁড়ির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। "ভেতরে গুটিয়ে বাঁধা হয়েছে" বলতে বোঝায়—নিচে ও উপরে চওড়া এবং মাঝখানে সংকুচিত করে ডমরুর আকারে তৈরি করে বাঁধা হয়েছে; শোনা যায়, তারা সেটির মাঝখানে সিংহ বা বাঘের চামড়া দিয়েও মুড়িয়ে দেয়। এখানে অকল্পনীয় (অগ্রহণযোগ্য) চামড়া বলতে কিছু নেই। কারণ শয্যাসন স্বর্ণময় হলেও তা অনুমোদিত, তাই তা অত্যন্ত মূল্যবান হতে পারে। "অনুপসম্পন্নকে দিয়ে বিছানো, তার দায়িত্ব (বাধা)" বলতে বোঝায়—যে ভিক্ষু বিছিয়েছেন, এটি তাঁরই দায়িত্ব। "ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রমকারীর পচিত্তি আপত্তি হয়" বলতে বোঝায়—মাঝারি শক্তির একজন মানুষের ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রমকারী ভিক্ষুর পচিত্তি আপত্তি হয়।


Ayaṃ panettha vinicchayo – thero bhojanasālāyaṃ bhattakiccaṃ katvā daharaṃ āṇāpeti ‘‘gaccha divāṭṭhāne mañcapīṭhaṃ paññapehī’’ti. So tathā katvā nisinno. Thero yathāruciṃ vicaritvā tattha gantvā thavikaṃ vā uttarāsaṅgaṃ vā ṭhapeti, tato paṭṭhāya therassa palibodho. Nisīditvā sayaṃ [Pg.40] gacchanto neva uddharati, na uddharāpeti, leḍḍupātātikkame pācittiyaṃ. Sace pana thero tattha thavikaṃ vā uttarāsaṅgaṃ vā aṭṭhapetvā caṅkamantova daharaṃ ‘‘gaccha tva’’nti bhaṇati, tena ‘‘idaṃ bhante mañcapīṭha’’nti ācikkhitabbaṃ. Sace thero vattaṃ jānāti ‘‘tvaṃ gaccha, ahaṃ pākatikaṃ karissāmī’’ti vattabbaṃ. Sace bālo hoti anuggahitavatto ‘‘gaccha, mā idha tiṭṭha, neva nisīdituṃ na nipajjituṃ demī’’ti daharaṃ tajjetiyeva. Daharena ‘‘bhante sukhaṃ sayathā’’ti kappaṃ labhitvā vanditvā gantabbaṃ. Tasmiṃ gate therasseva palibodho. Purimanayeneva cassa āpatti veditabbā.

এই বিষয়ে সিদ্ধান্ত নিম্নরূপ—স্থবির ভোজনশালায় ভোজনকৃত্য শেষ করে নবীন ভিক্ষুকে আদেশ করেন, "যাও, দিবাবিহারের স্থানে খাট-পিঁড়ি বিছিয়ে দাও।" সে সেইরূপ করে বসে রইল। স্থবির নিজের ইচ্ছামতো ঘুরে বেড়ানোর পর সেখানে গিয়ে থলে অথবা উত্তরাসঙ্গ (চীবর) রাখেন; তখন থেকে এটি স্থবিরের দায়িত্বে পরিণত হয়। সেখানে বসার পর সন্ধ্যায় চলে যাওয়ার সময় তিনি নিজেও তা তুলে নেন না এবং অন্যকে দিয়েও তোলান না; ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রম করলে তাঁর পচিত্তি আপত্তি হয়। কিন্তু যদি স্থবির সেখানে থলে বা উত্তরাসঙ্গ না রেখে, চংক্রমণ করতে করতেই নবীন ভিক্ষুকে বলেন, "তুমি যাও", তখন সেই নবীন ভিক্ষুর বলা উচিত, "ভন্তে, এটি খাট-পিঁড়ি (বিছানো রয়েছে)।" যদি স্থবির নিয়মকানুন জানেন, তবে তাঁর বলা উচিত—"তুমি যাও, আমি এটি যথাস্থানে রেখে দেব।" যদি তিনি অজ্ঞ হন এবং নিয়মকানুন না শিখে থাকেন, তবে—"যাও, এখানে দাঁড়িয়ে থেকো না, আমি বসতেও দেব না, শুতেও দেব না"—এই বলে নবীন ভিক্ষুকে ধমকই দেন। তখন নবীন ভিক্ষুর "ভন্তে, সুখে শয়ন করুন" বলে অনুমতি নিয়ে, বন্দনা করে চলে যাওয়া উচিত। সে চলে গেলে এটি স্থবিরেরই দায়িত্বে থাকে। পূর্বোক্ত নিয়মেই তাঁর আপত্তি জানতে হবে।


Atha pana āṇattikkhaṇeyeva daharo ‘‘mayhaṃ bhante bhaṇḍakadhovanādi kiñci karaṇīyaṃ atthī’’ti vadati, thero ca naṃ ‘‘tvaṃ paññapetvā gacchāhī’’ti vatvā bhojanasālato nikkhamitvā aññattha gacchati, pāduddhārena kāretabbo. Sace tattheva gantvā nisīdati purimanayeneva cassa leḍḍupātātikkame āpatti. Sace pana thero sāmaṇeraṃ āṇāpeti, sāmaṇere tattha mañcapīṭhaṃ paññapetvā nisinnepi bhojanasālato aññattha gacchanto pāduddhārena kāretabbo. Gantvā nisinno puna gamanakāle leḍḍupātātikkame āpattiyā kāretabbo. Sace pana āṇāpento mañcapīṭhaṃ paññapetvā tattheva nisīdāti āṇāpeti, yatricchati tatra gantvā āgantuṃ labhati. Sayaṃ pana pākatikaṃ akatvā gacchantassa leḍḍupātātikkame pācittiyaṃ. Antarasannipāte mañcapīṭhāni paññapetvā nisinnehi gamanakāle ārāmikānaṃ imaṃ paṭisāmethāti vattabbaṃ, avatvā gacchantānaṃ leḍḍupātātikkame āpatti.

কিন্তু যদি আদেশ করার মুহূর্তেই নবীন ভিক্ষু বলেন, "ভন্তে, আমার পাত্র-চীবর ধোয়া ইত্যাদি কোনো করণীয় কাজ আছে", এবং স্থবির তাকে "তুমি বিছিয়ে দিয়ে যাও" বলে ভোজনশালা থেকে বের হয়ে অন্য কোথাও চলে যান, তবে পা তোলার সাথে সাথেই তাঁর আপত্তি নির্ধারণ করতে হবে। যদি তিনি geochemistry সেখানেই গিয়ে বসেন, তবে পূর্বোক্ত নিয়মেই ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রম করলে তাঁর আপত্তি হবে। কিন্তু যদি স্থবির কোনো শ্রামণেরকে আদেশ করেন, শ্রামণের সেখানে খাট-পিঁড়ি বিছিয়ে বসে থাকলেও, ভোজনশালা থেকে অন্য কোথাও যাওয়ার সময় পা তোলার সাথে সাথেই স্থবিরের আপত্তি নির্ধারণ করতে হবে। সেখানে গিয়ে বসার পর পুনরায় চলে যাওয়ার সময় ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রম করলে আপত্তির দ্বারা দণ্ডিত করতে হবে। কিন্তু যদি আদেশ করার সময় "খাট-পিঁড়ি বিছিয়ে সেখানেই বসে থাকো" বলে আদেশ করেন, তবে তিনি যেখানে ইচ্ছা সেখানে গিয়ে ফিরে আসার সুযোগ পান। কিন্তু নিজে তা যথাস্থানে না রেখে চলে গেলে ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রম করার পর পচিত্তি আপত্তি হয়। অন্তর্বর্তীকালীন সভায় খাট-পিঁড়ি বিছিয়ে বসা ভিক্ষুদের চলে যাওয়ার সময় আরামিকদের (আরাম-রক্ষকদের) বলা উচিত, "এটি গুছিয়ে রাখো।" না বলে চলে গেলে ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রম করার পর আপত্তি হয়।


Mahādhammasavanaṃ nāma hoti tattha uposathāgāratopi bhojanasālatopi āharitvā mañcapīṭhāni paññapenti. Āvāsikānaṃyeva palibodho. Sace āgantukā ‘‘idaṃ amhākaṃ upajjhāyassa idaṃ ācariyassā’’ti gaṇhanti, tato paṭṭhāya tesaṃyeva palibodho. Gamanakāle pākatikaṃ akatvā leḍḍupātaṃ atikkamantānaṃ āpatti. Mahāpaccariyaṃ puna vuttaṃ – ‘‘yāva aññe na nisīdanti, tāva yehi paññattaṃ, tesaṃ bhāro. Aññesu āgantvā nisinnesu nisinnakānaṃ bhāro. Sace te anuddharitvā vā anuddharāpetvā vā gacchanti, dukkaṭaṃ. Kasmā? Anāṇattiyā paññapitattā’’ti. Dhammāsane paññatte yāva ussārako vā [Pg.41] dhammakathiko vā nāgacchati, tāva paññāpakānaṃ palibodho, tasmiṃ āgantvā nisinne tassa palibodho. Sakalaṃ ahorattaṃ dhammasavanaṃ hoti, añño ussārako vā dhammakathiko vā uṭṭhahati, añño nisīdati, yo yo āgantvā nisīdati, tassa tassa bhāro. Uṭṭhahantena pana ‘‘idamāsanaṃ tumhākaṃ bhāro’’ti vatvā gantabbaṃ. Sacepi itarasmiṃ anāgateyeva paṭhamaṃ nisinno uṭṭhāya gacchati, tasmiñca antoupacāraṭṭheyeva itaro āgantvā nisīdati, uṭṭhāya gato āpattiyā na kāretabbo. Sace pana itarasmiṃ anāgateyeva paṭhamaṃ nisinno uṭṭhāyāsanā leḍḍupātaṃ atikkamati, āpattiyā kāretabbo. Sabbattha ca ‘‘leḍḍupātātikkame paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiye pācittiya’’nti ayaṃ nayo mahāpaccariyaṃ vutto.

যখন কোনো মহাধর্মসভা হয়, তখন সেখানে উপোসথাগার বা ভোজনশালা থেকেও খাট-পিঁড়ি এনে বিছানো হয়। তখন এটি আবাসিক ভিক্ষুদেরই দায়িত্বে থাকে। যদি আগন্তুক ভিক্ষুরা "এটি আমাদের উপাধ্যায়ের জন্য, এটি আমাদের আচার্যের জন্য" বলে তা গ্রহণ করেন, তবে তখন থেকে এটি সেই আগন্তুকদেরই দায়িত্বে পরিণত হয়। চলে যাওয়ার সময় যথাস্থানে না রেখে ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রম করলে তাঁদের আপত্তি হয়। মহাপ্রচ্চরীতে আবার বলা হয়েছে—"যতক্ষণ পর্যন্ত অন্য কেউ না বসছেন, ততক্ষণ পর্যন্ত যা বিছানো হয়েছে, তা বিছানো ভিক্ষুদেরই দায়িত্ব। অন্যেরা এসে বসলে, যারা বসেছেন এটি তাঁদের দায়িত্বে পরিণত হয়। যদি তাঁরা তা না গুটিয়ে বা না গুছিয়ে চলে যান, তবে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কেন? কারণ আদেশ ছাড়াই তা বিছানো হয়েছিল।" ধর্মাসন বিছানো হলে, যতক্ষণ পর্যন্ত উৎসারক (ঘোষক) অথবা ধর্মকথিক না আসেন, ততক্ষণ পর্যন্ত যা বিছিয়েছেন এটি তাঁদেরই দায়িত্ব; তিনি এসে বসলে এটি তাঁর দায়িত্বে পরিণত হয়। যদি দিন-রাত ব্যাপী ধর্মসভা চলে এবং একজন উৎসারক বা ধর্মকথিক উঠে যান ও অন্যজন বসেন, তবে যিনি যিনি এসে বসবেন, এটি তাঁর তাঁরই দায়িত্ব হবে। তবে আসন ছেড়ে উঠে যাওয়ার সময় "এই আসনটি আপনাদের দায়িত্বে রইল" বলে চলে যাওয়া উচিত। যদি অন্যজন আসার আগেই প্রথম উপবিষ্ট ব্যক্তি উঠে চলে যান এবং তিনি সীমার ভেতরে থাকতেই অন্যজন এসে বসে পড়েন, তবে উঠে চলে যাওয়া ব্যক্তির আপত্তি হবে না। কিন্তু যদি অন্যজন আসার আগেই প্রথম উপবিষ্ট ব্যক্তি আসন থেকে উঠে ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রম করেন, তবে তাঁর আপত্তি হবে। এবং সর্বত্রই "ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রম করার সময় প্রথম পদক্ষেপে দুষ্কৃত এবং দ্বিতীয় পদক্ষেপে পচিত্তি আপত্তি হয়"—এই নিয়মটি মহাপ্রচ্চরীতে বলা হয়েছে।


112. Cimilikaṃ vātiādīsu cimilikā nāma sudhādiparikammakatāya bhūmiyā vaṇṇānurakkhaṇatthaṃ katā hoti, taṃ heṭṭhā pattharitvā upari kaṭasārakaṃ pattharanti. Uttarattharaṇaṃ nāma mañcapīṭhānaṃ upari attharitabbakaṃ paccattharaṇaṃ. Bhūmattharaṇaṃ nāma bhūmiyaṃ attharitabbā kaṭasārakādivikati. Taṭṭikaṃ nāma tālapaṇṇehi vā vākehi vā katataṭṭikā. Cammakhaṇḍo nāma sīhabyagghadīpitaracchacammādīsupi yaṃkiñci cammaṃ. Aṭṭhakathāsu hi senāsanaparibhoge paṭikkhittacammaṃ nāma na dissati, tasmā sīhacammādīnaṃ pariharaṇeyeva paṭikkhepo veditabbo. Pādapuñchanī nāma rajjukehi vā pilotikāhi vā pādapuñchanatthaṃ katā. Phalakapīṭhaṃ nāma phalakamayaṃ pīṭhaṃ. Atha vā phalakañceva dārumayapīṭhañca; etena sabbampi dārubhaṇḍādi saṅgahitaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana vitthāreneva vuttaṃ – ‘‘ādhārakaṃ pattapidhānaṃ pādakathalikaṃ tālavaṇṭaṃ bījanīpattakaṃ yaṃkiñci dārubhaṇḍaṃ antamaso pānīyauḷuṅkaṃ pānīyasaṅkhaṃ ajjhokāse nikkhipitvā gacchantassa dukkaṭa’’nti. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana esa nayo dutiyasikkhāpade dassito. Ajjhokāse rajanaṃ pacitvā rajanabhājanaṃ rajanauḷuṅko rajanadoṇikāti sabbaṃ aggisālāya paṭisāmetabbaṃ. Sace aggisālā natthi, anovassake pabbhāre nikkhipitabbaṃ. Tasmimpi asati yattha olokentā bhikkhū passanti, tādise ṭhāne ṭhapetvāpi gantuṃ vaṭṭati.

১১২. "চিমিলিকা বা..." ইত্যাদি পদে, "চিমিলিকা" বলতে বোঝায়—চুনকাম বা প্লাস্টার করা মেঝের রঙ সুরক্ষার জন্য তৈরি করা মাদুর বা চাদর, যা নিচে বিছিয়ে তার উপরে শীতলপাটি বা মাদুর বিছানো হয়। "উত্তরাস্তরণ" বলতে বোঝায়—খাট-পিঁড়ির উপরে বিছানোর চাদর বা তোশক। "ভূমাস্তরণ" বলতে বোঝায়—মেঝেতে বিছানোর শীতলপাটি বা মাদুর ইত্যাদি। "তট্টি" বলতে বোঝায়—তালপাতা বা গাছের ছাল দিয়ে তৈরি চাটাই। "চর্মখণ্ড" বলতে বোঝায়—সিংহ, বাঘ, চিতাবাঘ, ভালুক ইত্যাদির চামড়ার মধ্যে যেকোনো চামড়া। কারণ অট্ঠকথাগুলোতে শয্যাসন ব্যবহারের ক্ষেত্রে কোনো চামড়া নিষিদ্ধ করা হয়েছে বলে দেখা যায় না; তাই সিংহ ইত্যাদির চামড়া কেবল সঙ্গে নিয়ে ভ্রমণের ক্ষেত্রেই নিষিদ্ধ বলে জানতে হবে। "পাদপুঞ্ছনী" (পাপোশ) বলতে বোঝায়—পা মোছার জন্য দড়ি বা ন্যাকড়া দিয়ে তৈরি পাপোশ। "ফলকপীঠ" বলতে বোঝায়—কাঠের তক্তা দিয়ে তৈরি পিঁড়ি বা আসন; অথবা কাঠের তক্তা এবং কাঠের তৈরি পিঁড়ি উভয়ই; এর দ্বারা সমস্ত কাঠের আসবাবপত্র ইত্যাদি অন্তর্ভুক্ত হয়েছে। মহাপ্রচ্চরীতে অবশ্য বিস্তারিতভাবে বলা হয়েছে—"পাত্রের আধার, পাত্রের ঢাকনা, পা ঘষার পাত্র, তালপাতার পাখা, সাধারণ পাখা, যেকোনো কাঠের জিনিস, এমনকি জল খাওয়ার হাতা বা জল খাওয়ার শঙ্খও খোলা জায়গায় রেখে চলে গেলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়।" মহা-অট্ঠকথায় অবশ্য এই নিয়মটি দ্বিতীয় শিক্ষাপদে দেখানো হয়েছে। খোলা জায়গায় রঞ্জক ফুটিয়ে, রঙের পাত্র, রঙের হাতা, রঙের গামলা ইত্যাদি সমস্ত কিছু অগ্নিশালায় গুছিয়ে রাখতে হবে। যদি অগ্নিশালা না থাকে, তবে বৃষ্টি পড়ে না এমন পাহাড়ের গুহায় বা ছায়াযুক্ত স্থানে রাখতে হবে। তাও যদি না থাকে, তবে যেখানে তাকালে ভিক্ষুরা সহজেই দেখতে পাবেন, এমন স্থানে রেখেও চলে যাওয়া অনুমোদিত।


Aññassa [Pg.42] puggaliketi yasmiṃ vissāsaggāho na ruhati, tassa santake dukkaṭaṃ. Yasmiṃ pana vissāso ruhati, tassa santakaṃ attano puggalikamiva hotīti mahāpaccariyādīsu vuttaṃ.

"অন্যের ব্যক্তিগত জিনিসে" বলতে বোঝায়—যার প্রতি বিশ্বাসের কারণে জিনিস নেওয়ার অধিকার খাটে না, তার জিনিস না গুছিয়ে চলে গেলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু যার প্রতি বিশ্বাস খাটে, তার জিনিস নিজের ব্যক্তিগত জিনিসের মতোই হয়—এই কথা মহাপ্রচ্চরী ইত্যাদি অট্ঠকথায় বলা হয়েছে।


113. Āpucchaṃ gacchatīti yo bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā lajjī hoti, attano palibodhaṃ viya maññati, yo tathārūpaṃ āpucchitvā gacchati, tassa anāpatti. Otāpento gacchatīti ātape otāpento āgantvā uddharissāmīti gacchati; evaṃ gacchato anāpatti. Kenaci palibuddhaṃ hotīti senāsanaṃ kenaci upaddutaṃ hotīti attho. Sacepi hi vuḍḍhataro bhikkhu uṭṭhāpetvā gaṇhāti, sacepi yakkho vā peto vā āgantvā nisīdati, koci vā issaro āgantvā gaṇhāti, senāsanaṃ palibuddhaṃ hoti, sīhabyagghādīsu vā pana taṃ padesaṃ āgantvā ṭhitesupi senāsanaṃ palibuddhaṃ hotiyeva. Evaṃ kenaci palibuddhe anuddharitvāpi gacchato anāpatti. Āpadāsūti jīvitabrahmacariyantarāyesu. Sesaṃ uttānamevāti.

১১৩. "জিজ্ঞেস করে চলে যায়" বলতে বোঝায়—যে ভিক্ষু, শ্রামণের বা আরামিক লজ্জাশীল হন এবং এটিকে নিজের দায়িত্বের মতো মনে করেন, যিনি সেইরূপ ব্যক্তিকে জিজ্ঞেস করে চলে যান, তাঁর আপত্তি হয় না। "রোদে শুকিয়ে চলে যায়" বলতে বোঝায়—রোদে শুকাতে দিয়ে, "ফিরে এসে তুলে নেব" ভেবে চলে যান; এইভাবে চলে যাওয়া ব্যক্তির আপত্তি হয় না। "কারো দ্বারা বাধাপ্রাপ্ত বা অবরুদ্ধ হলে" বলতে বোঝায়—শয্যাসন কারো দ্বারা উপদ্রুত হওয়া। কারণ যদি কোনো বয়োজ্যেষ্ঠ ভিক্ষু তাকে উঠিয়ে দিয়ে তা গ্রহণ করেন, যদি কোনো যক্ষ বা প্রেত এসে বসে পড়ে, অথবা কোনো প্রভাবশালী ব্যক্তি এসে তা নিয়ে নেয়, তবে শয্যাসন অবরুদ্ধ হয়; অথবা সিংহ, বাঘ ইত্যাদি যদি সেই স্থানে এসে অবস্থান করে, তবুও শয্যাসন অবরুদ্ধই হয়। এইভাবে কোনো কারণে অবরুদ্ধ হলে তা না গুছিয়ে চলে গেলেও আপত্তি হয় না। "আপদকালে" বলতে বোঝায়—জীবন ও ব্রহ্মচর্যের বিপদের সময়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি কঠিন-সমুত্থানবিশিষ্ট—কায়-বাক্য এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়; এটি ক্রিয়া-অক্রিয়া রূপ, সংজ্ঞা দ্বারা বিমুক্ত হয় না, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Paṭhamasenāsanasikkhāpadaṃ catutthaṃ.

চতুর্থ প্রথম শয্যাসন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

৫. দ্বিতীয় শয্যাসন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


116. Dutiyasenāsanasikkhāpade – bhisīti mañcakabhisi vā pīṭhakabhisi vā. Cimilikādīnipi purimasikkhāpade vuttappakārāniyeva. Nisīdananti sadasaṃ veditabbaṃ. Paccattharaṇanti pāvāro kojavoti ettakameva vuttaṃ. Tiṇasanthāroti yesaṃ kesañci tiṇānaṃ santhāro. Esa nayo paṇṇasanthāre. Parikkhepaṃ atikkamantassāti ettha paṭhamapādaṃ atikkāmentassa dukkaṭaṃ, dutiyātikkame pācittiyaṃ. Aparikkhittassa upacāro nāma senāsanato dve leḍḍupātā.

১১৬. দ্বিতীয় শয্যাসন শিক্ষাপদে—"ভিসি" (গদি) বলতে বোঝায় খাটের গদি অথবা পিঁড়ির গদি। চিমিলিকা ইত্যাদিও পূর্ববর্তী শিক্ষাপদে বর্ণিত প্রকারেরই। "নিসীদন" বলতে ঝালরযুক্ত আসন জানতে হবে। "প্রত্যাস্তরণ" বলতে বোঝায় চাদর বা গালিচা; অট্ঠকথায় কেবল এইটুকুই বলা হয়েছে। "তৃণসংস্তরণ" বলতে বোঝায় যেকোনো ঘাসের বিছানা। পাতার বিছানার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। "সীমানা অতিক্রমকারীর" ক্ষেত্রে—প্রথম পদক্ষেপ অতিক্রম করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়, দ্বিতীয় পদক্ষেপ অতিক্রম করলে পচিত্তি আপত্তি হয়। বেষ্টনীহীন বিহারের উপচার বলতে বোঝায় শয্যাসন থেকে দুটি ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব।


Anāpucchaṃ [Pg.43] vā gaccheyyāti ettha bhikkhumhi sati bhikkhu āpucchitabbo. Tasmiṃ asati sāmaṇero, tasmiṃ asati ārāmiko, tasmimpi asati yena vihāro kārito so vihārasāmiko, tassa vā kule yo koci āpucchitabbo. Tasmimpi asati catūsu pāsāṇesu mañcaṃ ṭhapetvā mañce avasesamañcapīṭhāni āropetvā upari bhisiādikaṃ dasavidhampi seyyaṃ rāsiṃ karitvā dārubhaṇḍaṃ mattikābhaṇḍaṃ paṭisāmetvā dvāravātapānāni pidahitvā gamiyavattaṃ pūretvā gantabbaṃ. Sace pana senāsanaṃ ovassati, chadanatthañca tiṇaṃ vā iṭṭhakā vā ānītā honti, sace ussahati, chādetabbaṃ. No ce sakkoti, yo okāso anovassako, tattha mañcapīṭhādīni nikkhipitvā gantabbaṃ. Sace sabbampi ovassati, ussahantena antogāme upāsakānaṃ ghare ṭhapetabbaṃ. Sace tepi ‘‘saṅghikaṃ nāma bhante bhāriyaṃ, aggidāhādīnaṃ bhāyāmā’’ti na sampaṭicchanti, ajjhokāsepi pāsāṇānaṃ upari mañcaṃ ṭhapetvā sesaṃ pubbe vuttanayeneva nikkhipitvā tiṇehi ca paṇṇehi ca paṭicchādetvā gantuṃ vaṭṭati. Yañhi tattha aṅgamattampi avasissati, taṃ aññesaṃ tattha āgatānaṃ bhikkhūnaṃ upakāraṃ bhavissatīti.

"না বলে চলে যাওয়া" (অনাবৃচ্ছ গমন) প্রসঙ্গে সিদ্ধান্ত নিম্নরূপ জানা উচিত: ভিক্ষু উপস্থিত থাকলে ভিক্ষুকে জিজ্ঞেস করতে হবে। তিনি না থাকলে শ্রামণরকে জিজ্ঞেস করতে হবে। তিনি না থাকলে আরাম-রক্ষককে জিজ্ঞেস করতে হবে। তিনিও না থাকলে যিনি বিহার নির্মাণ করিয়েছেন সেই বিহারস্বামীকে অথবা তাঁর পরিবারের যেকোনো ব্যক্তিকে জিজ্ঞেস করতে হবে। তাঁরাও না থাকলে চারটি পাথরের উপর খাট স্থাপন করে, সেই খাটের উপর অবশিষ্ট খাট ও আসনসমূহ রেখে, তার উপর তোশক-গদি ইত্যাদি দশ প্রকার শয্যা স্তূপীকৃত করে, কাঠের আসবাবপত্র ও মাটির পাত্রসমূহ গুছিয়ে রেখে, দরজা ও জানালাসমূহ বন্ধ করে, প্রস্থানকালীন কর্তব্যসমূহ পূর্ণ করে চলে যেতে হবে। কিন্তু যদি সেনাসনে বৃষ্টি পড়ে এবং ছাউনির জন্য খড় বা ইট আনা হয়ে থাকে, আর যদি সামর্থ্য থাকে, তবে তা ছেয়ে দিতে হবে। যদি সমর্থ না হয়, তবে যে স্থানে বৃষ্টি পড়ে না, সেখানে খাট-আসন ইত্যাদি রেখে চলে যেতে হবে। যদি সম্পূর্ণ বিহারেই বৃষ্টি পড়ে, তবে সামর্থ্য অনুযায়ী গ্রামের ভেতরে উপাসকদের ঘরে তা রাখতে হবে। যদি তারাও বলেন, 'ভন্তে, সংঘের সম্পত্তি অত্যন্ত গুরুভার, আমরা অগ্নিদাহ ইত্যাদির ভয় করি' এবং তা গ্রহণ না করেন, তবে খোলা আকাশের নিচেও পাথরের উপর খাট রেখে পূর্বোক্ত নিয়মেই অবশিষ্ট জিনিসপত্র রেখে খড় ও পাতা দিয়ে ঢেকে চলে যাওয়া কর্তব্য। কারণ সেখানে যদি সামান্য অংশও অবশিষ্ট থাকে, তবে তা সেখানে আগত অন্যান্য ভিক্ষুদের উপকারে আসবে।


117. Vihārassa upacāretiādīsu vihārassūpacāro nāma pariveṇaṃ. Upaṭṭhānasālāti pariveṇabhojanasālā. Maṇḍapoti pariveṇamaṇḍapo. Rukkhamūlanti pariveṇarukkhamūlaṃ. Ayaṃ tāva nayo kurundaṭṭhakathāyaṃ vutto. Kiñcāpi vutto, atha kho vihāroti antogabbho vā aññaṃ vā sabbaparicchannaṃ guttasenāsanaṃ veditabbaṃ. Vihārassa upacāreti tassa bahi āsanne okāse. Upaṭṭhānasālāyaṃ vāti bhojanasālāyaṃ vā. Maṇḍape vāti aparicchanne paricchanne vāpi bahūnaṃ sannipātamaṇḍape. Rukkhamūle vattabbaṃ natthi. Āpatti dukkaṭassāti vuttappakārañhi dasavidhaṃ seyyaṃ antogabbhādimhi guttaṭṭhāne paññapetvā gacchantassa yasmā seyyāpi senāsanampi upacikāhi palujjati, vammikarāsiyeva hoti, tasmā pācittiyaṃ vuttaṃ. Bahi pana upaṭṭhānasālādīsu paññapetvā gacchantassa seyyāmattameva nasseyya, ṭhānassa aguttatāya [Pg.44] na senāsanaṃ, tasmā ettha dukkaṭaṃ vuttaṃ. Mañcaṃ vā pīṭhaṃ vāti ettha yasmā na sakkā mañcapīṭhaṃ sahasā upacikāhi khāyituṃ, tasmā taṃ vihārepi santharitvā gacchantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ. Vihārūpacāre pana taṃ vihāracārikaṃ āhiṇḍantāpi disvā paṭisāmessanti.

১১৭. "বিহারের উপচারে" ইত্যাদি পদে বিহারের উপচার বলতে প্রাঙ্গণকে বোঝায়। "উপস্থানশালা" বলতে প্রাঙ্গণের ভেতরের ভোজনশালা। "মণ্ডপ" বলতে প্রাঙ্গণের ভেতরের মণ্ডপ। "বৃক্ষমূল" বলতে প্রাঙ্গণের ভেতরের বৃক্ষমূল। এই নিয়মটি কুরুন্দী অট্ঠকথা-য় বলা হয়েছে। যদিও তা বলা হয়েছে, তবুও "বিহার" বলতে ভেতরের কক্ষ অথবা অন্য কোনো সম্পূর্ণ আবৃত ও সুরক্ষিত সেনাসন বুঝতে হবে। "বিহারের উপচারে" বলতে তার বাইরে নিকটবর্তী স্থানে। "উপস্থানশালায়" বলতে ভোজনশালায়। "মণ্ডপে" বলতে অনাবৃত বা আবৃত বহু ভিক্ষুর সম্মেলন মণ্ডপে। "বৃক্ষমূলে" বিষয়ে বিশেষ কিছু বলার নেই। "দুষ্কৃত আপত্তি" বলতে: পূর্বোক্ত দশ প্রকার শয্যা ভেতরের কক্ষ ইত্যাদি সুরক্ষিত স্থানে পেতে রেখে চলে গেলে, যেহেতু শয্যা ও সেনাসন উভয়ই উইপোকা দ্বারা নষ্ট হয়ে যায় এবং উইয়ের ঢিবিতে পরিণত হয়, তাই পাচিত্তি আপত্তির কথা বলা হয়েছে। কিন্তু বাইরে উপস্থানশালা ইত্যাদিতে পেতে রেখে চলে গেলে কেবল শয্যাই নষ্ট হতে পারে, স্থানটি সুরক্ষিত না হওয়ার কারণে সেনাসন নষ্ট হয় না; তাই এখানে দুষ্কৃত আপত্তির কথা বলা হয়েছে। "খাট বা আসন" বলতে: যেহেতু খাট ও আসন উইপোকা সহজে খেয়ে ফেলতে পারে না, তাই তা বিহারের ভেতরেও পেতে রেখে চলে গেলে দুষ্কৃত আপত্তির কথা বলা হয়েছে। বিহারের উপচারে হলে, বিহার পরিভ্রমণকারী ভিক্ষুরাও তা দেখে গুছিয়ে রাখবেন, তাই দুষ্কৃত আপত্তির কথা বলা হয়েছে।


118. Uddharitvā gacchatīti ettha uddharitvā gacchantena mañcapīṭhakavāṭaṃ sabbaṃ apanetvā saṃharitvā cīvaravaṃse laggetvā gantabbaṃ. Pacchā āgantvā vasanakabhikkhunāpi puna mañcapīṭhaṃ vā paññapetvā sayitvā gacchantena tatheva kātabbaṃ. Antokuṭṭato seyyaṃ bahikuṭṭe paññapetvā vasantena gamanakāle gahitaṭṭhāneyeva paṭisāmetabbaṃ. Uparipāsādato oropetvā heṭṭhāpāsāde vasantassapi eseva nayo. Rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu mañcapīṭhaṃ paññapetvāpi gamanakāle puna gahitaṭṭhāneyeva ṭhapetabbaṃ.

১১৮. "তুলে নিয়ে চলে যায়" বলতে: তুলে নিয়ে চলে যাওয়ার সময় খাট-আসনের দড়ি, কাপড় ইত্যাদি সবকিছু সরিয়ে, গুটিয়ে চীবর টাঙানোর বাঁশে ঝুলিয়ে রেখে চলে যেতে হবে। পরে এসে বসবাসকারী ভিক্ষুকেও পুনরায় খাট বা আসন পেতে, শয়ন করে চলে যাওয়ার সময় একইভাবে করতে হবে। দেয়ালের ভেতর থেকে শয্যা এনে দেয়ালের বাইরে পেতে বসবাসকারী ভিক্ষুকে চলে যাওয়ার সময় যেখান থেকে নেওয়া হয়েছিল সেখানেই গুছিয়ে রাখতে হবে। উপরের প্রাসাদ থেকে নিচে নামিয়ে নিচের প্রাসাদে বসবাসকারীর ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। রাত্রিকালীন ও দিবাকালীন স্থানে খাট-আসন পেতে রাখলেও চলে যাওয়ার সময় পুনরায় যেখান থেকে নেওয়া হয়েছিল সেখানেই রেখে যেতে হবে।


Āpucchaṃ gacchatīti etthāyaṃ āpucchitabbānāpucchitabbavinicchayo – yā tāva bhūmiyaṃ dīghasālā vā paṇṇasālā vā hoti, yaṃ vā rukkhatthambhesu, katagehaṃ upacikānaṃ uṭṭhānaṭṭhānaṃ hoti, tato pakkamantena tāva āpucchitvāva pakkamitabbaṃ. Tasmiñhi katipayāni divasāni ajaggiyamāne vammikāva santiṭṭhanti. Yaṃ pana pāsāṇapiṭṭhiyaṃ vā pāsāṇatthambhesu vā katasenāsanaṃ siluccayaleṇaṃ vā sudhālittasenāsanaṃ vā yattha upacikāsaṅkā natthi, tato pakkamantassa āpucchitvāpi anāpucchitvāpi gantuṃ vaṭṭati, āpucchanaṃ pana vattaṃ. Sace tādisepi senāsane ekena passena upacikā ārohanti, āpucchitvāva gantabbaṃ. Yo pana āgantuko bhikkhu saṅghikaṃ senāsanaṃ gahetvā vasantaṃ bhikkhuṃ anuvattanto attano senāsanaṃ aggahetvā vasati, yāva so na gaṇhāti, tāva taṃ senāsanaṃ purimabhikkhusseva palibodho. Yadā pana so senāsanaṃ gahetvā attano issariyena vasati, tato paṭṭhāya āgantukasseva palibodho. Sace ubhopi vibhajitvā gaṇhanti, ubhinnampi palibodho. Mahāpaccariyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘sace dve tayo ekato hutvā paññapenti, gamanakāle sabbehipi āpucchitabbaṃ. Tesu ce paṭhamaṃ gacchanto ‘pacchimo jaggissatī’ti ābhogaṃ katvā gacchati vaṭṭati. Pacchimassa ābhogena mutti natthi. Bahū ekaṃ pesetvā santharāpenti, gamanakāle sabbehi vā āpucchitabbaṃ[Pg.45], ekaṃ vā pesetvā āpucchitabbaṃ. Aññato mañcapīṭhādīni ānetvā aññatra vasitvāpi gamanakāle tattheva netabbāni. Sace aññāvāsato ānetvā vasamānassa añño vuḍḍhataro āgacchati, na paṭibāhitabbo, ‘mayā bhante aññāvāsato ānītaṃ, pākatikaṃ kareyyāthā’ti vattabbaṃ. Tena ‘evaṃ karissāmī’ti sampaṭicchite itarassa gantuṃ vaṭṭati. Evamaññattha haritvāpi saṅghikaparibhogena paribhuñjantassa naṭṭhaṃ vā jiṇṇaṃ vā corehi vā haṭaṃ gīvā na hoti, puggalikaparibhogena paribhuñjantassa pana gīvā hoti. Aññassa mañcapīṭhaṃ pana saṅghikaparibhogena vā puggalikaparibhogena vā paribhuñjantassa naṭṭhaṃ gīvāyeva’’.

"জিজ্ঞেস করে চলে যায়" বলতে জিজ্ঞেস করা ও না করার সিদ্ধান্ত নিম্নরূপ: মাটির উপর যে দীর্ঘশালা বা পর্ণশালা রয়েছে, অথবা কাঠের খুঁটির উপর নির্মিত যে ঘর উইপোকার উৎপত্তিস্থল বা উইপ্রবণ স্থানে অবস্থিত, সেখান থেকে চলে যাওয়ার সময় অবশ্যই জিজ্ঞেস করে চলে যেতে হবে। কারণ সেখানে কয়েকদিন পরিষ্কার না করলে উইয়ের ঢিবি তৈরি হয়ে যায়। কিন্তু পাথরের চাতাল বা পাথরের খুঁটির উপর নির্মিত যে সেনাসন, পাথুরে গুহা অথবা চুনকাম করা সেনাসন যেখানে উইপোকার কোনো আশঙ্কা নেই, সেখান থেকে চলে যাওয়ার সময় জিজ্ঞেস করেও যাওয়া যায়, না জিজ্ঞেস করেও যাওয়া যায়; তবে জিজ্ঞেস করাটা কর্তব্য। যদি এই ধরনের সেনাসনেও কোনো একদিক দিয়ে উইপোকা ওঠে, তবে জিজ্ঞেস করেই যেতে হবে। যে আগন্তুক ভিক্ষু সংঘের সেনাসন গ্রহণ করে বসবাসকারী ভিক্ষুর অনুবর্তী হয়ে নিজের জন্য আলাদা সেনাসন গ্রহণ না করে বসবাস করেন, যতক্ষণ তিনি সেনাসন গ্রহণ না করছেন, ততক্ষণ সেই সেনাসনের দায়িত্ব পূর্ববর্তী ভিক্ষুরই থাকে। যখন তিনি সেনাসন গ্রহণ করে নিজের অধিকারে বসবাস করেন, তখন থেকে দায়িত্ব আগন্তুক ভিক্ষুরই হয়। যদি উভয়েই ভাগ করে গ্রহণ করেন, তবে উভয়েরই দায়িত্ব থাকে। মহাপচ্চরী-তে বলা হয়েছে—"যদি দুই বা তিনজন একত্রে শয্যা পাতেন, তবে চলে যাওয়ার সময় সকলেরই জিজ্ঞেস করা উচিত। তাঁদের মধ্যে যিনি প্রথমে চলে যাচ্ছেন, তিনি যদি পরবর্তী জন যত্ন নেবে এই ভেবে চলে যান, তবে তা অনুমোদিত। কিন্তু শেষ ব্যক্তির ভাবনার কারণে প্রথম জনের আপত্তি থেকে মুক্তি হয় না। অনেকে যদি একজনকে পাঠিয়ে শয্যা পাতান, তবে চলে যাওয়ার সময় সকলেরই জিজ্ঞেস করা উচিত অথবা একজনকে পাঠিয়ে জিজ্ঞেস করানো উচিত। অন্য স্থান থেকে খাট-আসন ইত্যাদি এনে অন্য স্থানে বসবাস করলেও চলে যাওয়ার সময় তা মূল স্থানেই ফিরিয়ে নিয়ে যেতে হবে। যদি অন্য আবাস থেকে এনে বসবাস করার সময় অন্য কোনো প্রবীণ ভিক্ষু আসেন, তবে তাঁকে বাধা দেওয়া যাবে না; বলতে হবে, 'ভন্তে, আমি অন্য আবাস থেকে এটি এনেছি, আপনি এটি ব্যবহার করুন।' তিনি যদি 'হ্যাঁ, করব' বলে স্বীকার করেন, তবে অন্য জনের চলে যাওয়া উচিত। এভাবে অন্য স্থানে নিয়ে গিয়েও সংঘের সম্পত্তি হিসেবে ব্যবহার করার সময় যদি তা নষ্ট হয়, জীর্ণ হয় বা চোর কর্তৃক অপহৃত হয়, তবে ক্ষতিপূরণ দিতে হয় না; কিন্তু ব্যক্তিগত সম্পত্তি হিসেবে ব্যবহার করার সময় নষ্ট হলে ক্ষতিপূরণ দিতে হয়। অন্যের খাট-আসন সংঘের সম্পত্তি হিসেবে বা ব্যক্তিগত সম্পত্তি হিসেবে ব্যবহার করার সময় নষ্ট হলে ক্ষতিপূরণ দিতেই হবে।"


Kenaci palibuddhaṃ hotīti vuḍḍhatarabhikkhūissariyayakkhasīhavāḷamigakaṇhasappādīsu yena kenaci senāsanaṃ palibuddhaṃ hoti. Sāpekkho gantvā tattha ṭhito āpucchati, kenaci palibuddho hotīti ajjeva āgantvā paṭijaggissāmīti evaṃ sāpekkho nadīpāraṃ vā gāmantaraṃ vā gantvā yatthassa gamanacittaṃ uppannaṃ, tattheva ṭhito kañci pesetvā āpucchati, nadīpūrarājacorādīsu vā kenaci palibuddho hoti upadduto, na sakkoti paccāgantuṃ, evaṃbhūtassapi anāpatti. Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayameva saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

"কারো দ্বারা বিঘ্নিত হয়" বলতে: প্রবীণ ভিক্ষু, শাসক, যক্ষ, সিংহ, হিংস্র জন্তু, কেউটে সাপ ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো একটির দ্বারা সেনাসন বিঘ্নিত হওয়া। "সাপেক্ষ হয়ে" বলতে: "আজই ফিরে এসে পরিষ্কার করব" এভাবে প্রত্যাবর্তনের ইচ্ছা রেখে নদীর ওপারে বা অন্য গ্রামে গিয়ে যেখানে তাঁর আরও দূরে যাওয়ার ইচ্ছা জাগ্রত হয়েছে, সেখানেই অবস্থান করে কাউকে পাঠিয়ে জিজ্ঞেস করে। অথবা নদীর বন্যা, রাজা, চোর ইত্যাদির কোনো একটির দ্বারা বিঘ্নিত বা উপদ্রুত হয়ে যদি ফিরে আসতে না পারে, তবে এই ধরনের ভিক্ষুরও আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট নিয়ম প্রথম শিক্ষাপদের মতোই সমুত্থান ইত্যাদির সাথে জানতে হবে।


Dutiyasenāsanasikkhāpadaṃ pañcamaṃ.

দ্বিতীয় সেনাসন শিক্ষাপদ সমাপ্ত (পঞ্চম)।


6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā

৬. অনুপখজ্জ শিক্ষাপদ বর্ণনা


119. Chaṭṭhasikkhāpade – palibundhentīti paṭhamataraṃ gantvā pattacīvaraṃ atiharitvā rumbhitvā tiṭṭhanti. Therā bhikkhū vuṭṭhāpentīti ‘‘amhākaṃ āvuso pāpuṇātī’’ti vassaggena gahetvā vuṭṭhāpenti. Anupakhajja seyyaṃ kappentīti ‘‘tumhākaṃ bhante mañcaṭṭhānaṃyeva pāpuṇāti, na sabbo vihāro. Amhākaṃ dāni idaṃ ṭhānaṃ pāpuṇātī’’ti anupavisitvā mañcapīṭhaṃ paññapetvā nisīdantipi nipajjantipi sajjhāyampi karonti.

১১৯. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে—"বাধা সৃষ্টি করে" বলতে: আগে গিয়ে পাত্র-চীবর রেখে স্থানটি অবরুদ্ধ করে দাঁড়িয়ে থাকে। "স্থবির ভিক্ষুরা উঠিয়ে দেন" বলতে: "হে আয়ুষ্মান, এটি আমাদের প্রাপ্য" এভাবে বর্ষা-অনুযায়ী (জ্যেষ্ঠতা অনুযায়ী) অধিকার করে উঠিয়ে দেন। "ঘেঁষে শয্যা পাতেন" বলতে: "ভন্তে, আপনাদের কেবল খাটের স্থানটুকুই প্রাপ্য, সম্পূর্ণ বিহার নয়। এখন এই স্থানটি আমাদের প্রাপ্য" এভাবে ভেতরে প্রবেশ করে খাট-আসন পেতে বসে, শোয় এবং সূত্রপাঠও করে।


120. Jānanti ‘‘anuṭṭhāpanīyo aya’’nti jānanto; tenevassa vibhaṅge ‘‘vuḍḍhoti jānātī’’tiādi vuttaṃ. Vuḍḍho hi attano vuḍḍhatāya anuṭṭhāpanīyo[Pg.46], gilāno gilānatāya, saṅgho pana bhaṇḍāgārikassa vā dhammakathikavinayadharādīnaṃ vā gaṇavācakaācariyassa vā bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhento dhuvavāsatthāya vihāraṃ sammannitvā deti, tasmā yassa saṅghena dinno, sopi anuṭṭhāpanīyo. Kāmañcettha gilānassāpi saṅghoyeva anucchavikaṃ senāsanaṃ deti, gilāno pana ‘‘apaloketvā saṅghena adinnasenāsanopi na pīḷetabbo anukampitabbo’’ti dassetuṃ visuṃ vutto.

১২০. "জানেন" বলতে "ইনি আসন থেকে উঠিয়ে দেওয়ার অযোগ্য" তা জানা; তাই বিভঙ্গে "বৃদ্ধ বলে জানেন" ইত্যাদি বলা হয়েছে। জ্যেষ্ঠ ভিক্ষু তাঁর জ্যেষ্ঠতার কারণে অনুত্থাপনীয়, গ্লান ভিক্ষু তাঁর অসুস্থতার কারণে অনুত্থাপনীয়। সংঘ ভাণ্ডাগারিক, ধর্মকথিক, বিনয়ধর অথবা গণবাচক আচার্যের বহু উপকারিতা ও গুণগত শ্রেষ্ঠত্ব বিবেচনা করে স্থায়ী বসবাসের জন্য বিহার অনুমোদন করে দান করেন; তাই যাঁকে সংঘ কর্তৃক দান করা হয়েছে, তিনিও অনুত্থাপনীয়। যদিও এখানে গ্লান ভিক্ষুকেও সংঘই উপযুক্ত সেনাসন দান করে, তবুও গ্লান ভিক্ষু "অনুমতি না নিয়ে সংঘ কর্তৃক সেনাসন না পেলেও তাঁকে পীড়ন করা যাবে না, বরং অনুকম্পা করতে হবে" তা দেখানোর জন্য আলাদাভাবে বলা হয়েছে।


121. Upacāreti ettha mañcapīṭhānaṃ tāva mahallake vihāre samantā diyaḍḍho hattho upacāro, khuddake yato pahoti tato diyaḍḍho hattho, pāde dhovitvā pavisantassa passāvatthāya nikkhamantassa ca yāva dvāre nikkhittapādadhovanapāsāṇato passāvaṭṭhānato ca mañcapīṭhaṃ, tāva diyaḍḍhahatthavitthāro maggo upacāro nāma. Tasmiṃ mañcassa vā pīṭhassa vā upacāre ṭhitassa vā bhikkhuno pavisantassa vā nikkhamantassa vā upacāre yo anupakhajja seyyaṃ kappetukāmo seyyaṃ santharati vā santharāpeti vā, āpatti dukkaṭassa.

১২১. "উপচারে" বলতে এখানে খাট-আসনের ক্ষেত্রে: বৃহৎ বিহারে চারদিকে দেড় হাত পরিমাণ স্থান উপচার। ক্ষুদ্র বিহারে যেদিকে পর্যাপ্ত স্থান থাকে সেদিকে দেড় হাত পরিমাণ স্থান উপচার। পা ধুয়ে প্রবেশকারী এবং প্রস্রাবের জন্য নির্গমনকারী ভিক্ষুর দরজায় রাখা পা ধোয়ার পাথর থেকে এবং প্রস্রাবের স্থান থেকে খাট-আসন পর্যন্ত দেড় হাত চওড়া পথকে উপচার বলা হয়। সেই খাট বা আসনের উপচারে অবস্থিত, অথবা প্রবেশকারী বা নির্গমনকারী ভিক্ষুর উপচারে যে ব্যক্তি ঘেঁষে শয্যা পাতার ইচ্ছায় নিজে শয্যা পাতে বা অন্যকে দিয়ে পাতায়, তার দুষ্কৃত আপত্তি হয়।


Abhinisīdati vā abhinipajjati vāti ettha abhinisīdanamattena abhinipajjanamatteneva vā pācittiyaṃ. Sace pana dvepi karoti, dve pācittiyāni. Uṭṭhāyuṭṭhāya nisīdato vā nipajjato vā payoge payoge pācittiyaṃ.

"বসে বা শোয়" বলতে এখানে কেবল বসার কারণে অথবা কেবল শোয়ার কারণে পাচিত্তি আপত্তি হয়। যদি উভয়ই করে, তবে দুটি পাচিত্তি আপত্তি হয়। বারবার উঠে উঠে বসা বা শোয়ার ক্ষেত্রে প্রতিবার প্রচেষ্টায় পাচিত্তি আপত্তি হয়।


122. Upacāraṃ ṭhapetvā seyyaṃ santharati vā santharāpeti vāti imasmiṃ ito pare ca ‘‘vihārassa upacāre’’tiādike dukkaṭavārepi yathā idha abhinisīdanamatte abhinipajjanamatte ubhayakaraṇe payogabhede ca pācittiyappabhedo vutto, evaṃ dukkaṭappabhedo veditabbo. Evarūpena hi visabhāgapuggalena ekavihāre vā ekapariveṇe vā vasantena attho natthi, tasmā sabbatthevassa nivāso vārito. Aññassa puggaliketi idhāpi vissāsikassa puggalikaṃ attano puggalikasadisameva, tattha anāpatti.

১২২. ‘উপচারং ঠপেত্বা সেয্যং সন্থরতি বা সন্থরাপেতি বা’ (উপচার বাদ দিয়ে শয্যা বিছায় বা বিছানো করায়) - এই দুক্কট বারে এবং এর পরবর্তী ‘বিহারস্স উপচারে’ ইত্যাদি সমস্ত দুক্কট বারেও, যেমন এখানে কেবল বসার কারণে, কেবল শোয়ার কারণে, উভয়টি করার কারণে এবং প্রয়োগের ভিন্নতা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তির শ্রেণীবিভাগ বলা হয়েছে, তেমনই দুক্কট আপত্তির শ্রেণীবিভাগও জানা উচিত। কারণ, এই ধরনের বিসভাগ (অসদৃশ বা অনুপযুক্ত) ব্যক্তির সাথে একই বিহারে বা একই পরিবেণে (প্রাঙ্গণে) বসবাস করার কোনো সার্থকতা নেই, তাই সব স্থানেই তার বসবাস নিষিদ্ধ করা হয়েছে। ‘অঞ্ঞস্স পুগ্গলিকে’ (অন্যের ব্যক্তিগত শয্যা-আসনে) - এখানেও বিশ্বাসী (ঘনিষ্ঠ) ব্যক্তির ব্যক্তিগত শয্যা-আসন নিজের ব্যক্তিগত শয্যা-আসনের মতোই গণ্য হয়, সেখানে কোনো আপত্তি (অন্যাপত্তি) হয় না।


123. Āpadāsūti [Pg.47] sace bahi vasantassa jīvitabrahmacariyantarāyo hoti, evarūpāsu āpadāsu yo pavisati, tassāpi anāpatti. Sesaṃ uttānamevāti. Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

১২৩. ‘আপদাসু’ (আপদসমূহে) বলতে - যদি বাইরে বসবাসকারী ভিক্ষুর জীবন বা ব্রহ্মচর্যের কোনো অন্তরায় (বিপদ) উপস্থিত হয়, তবে এই ধরনের আপদকালে যে ভিক্ষু প্রবেশ করে, তারও কোনো আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ অত্যন্ত স্পষ্ট। এটি প্রথম পারাজিকের মতো সমুত্থানবিশিষ্ট, ক্রিয়া (অনুকরণীয় বা করণীয় লঙ্ঘন), সংজ্ঞাবিমোক্ষ (সচেতনতা ছাড়া মুক্তি), সচিত্তক (সচেতন চিত্তযুক্ত), লোকবজ্জ (লোকনিন্দনীয়), কায়কর্ম, অকুশল চিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Anupakhajjasikkhāpadaṃ chaṭṭhaṃ.

অনুপখজ্জ শিক্ষাপদ ষষ্ঠ।


7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā

৭. নিকড্ডহন শিক্ষাপদের বর্ণনা (ব্যাখ্যা)।


126. Sattamasikkhāpade – ekena payogena bahukepi dvāre atikkāmetīti ye catubhūmakapañcabhūmakā pāsādā chasattakoṭṭhakāni vā catussālāni, tādisesu senāsanesu hatthesu vā gīvāya vā gahetvā antarā aṭṭhapento ekena payogena atikkāmeti, ekameva pācittiyaṃ. Ṭhapetvā ṭhapetvā nānāpayogehi atikkāmentassa dvāragaṇanāya pācittiyāni. Hatthena anāmasitvā ‘‘nikkhamā’’ti vatvā vācāya nikkaḍḍhantassāpi eseva nayo.

১২৬. সপ্তম শিক্ষাপদে - ‘একেন পয়োগেন বহুকেপি দ্বারে অতিক্কামেতি’ (একই প্রয়াসে বহু দরজা অতিক্রম করায়) বলতে, চার তলা বা পাঁচ তলা বিশিষ্ট যে প্রাসাদসমূহ অথবা ছয় বা সাতটি কক্ষবিশিষ্ট চতুঃশালা (চারপাশে বারান্দাযুক্ত বিহার) রয়েছে, সেই ধরনের শয্যা-আসনে হাত ধরে অথবা ঘাড়ে ধরে মাঝপথে না থামিয়ে এক প্রয়াসে অতিক্রম করালে একটিমাত্র পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। কিন্তু বারবার থামিয়ে থামিয়ে বিভিন্ন প্রয়াসে অতিক্রম করালে দরজার সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। হাত দিয়ে স্পর্শ না করে ‘বেরিয়ে যাও’ বলে বাক্যের দ্বারা বের করে দেওয়ার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য।


Aññaṃ āṇāpetīti ettha ‘‘imaṃ nikkaḍḍhā’’ti āṇattimatte dukkaṭaṃ. Sace so sakiṃ āṇatto bahukepi dvāre atikkāmeti, ekaṃ pācittiyaṃ. Sace pana ‘‘ettakāni dvārāni nikkaḍḍhāhī’’ti vā ‘‘yāva mahādvāraṃ tāva nikkaḍḍhāhī’’ti vā evaṃ niyāmetvā āṇatto hoti, dvāragaṇanāya pācittiyāni.

‘অঞ্ঞং আণাপেতি’ (অন্যকে আদেশ দেয়) - এখানে ‘একে বের করে দাও’ বলে আদেশ দেওয়ার মাত্রেই দুক্কট আপত্তি হয়। যদি সেই আদিষ্ট ব্যক্তি একবার আদিষ্ট হয়ে বহু দরজা অতিক্রম করায়, তবে একটি পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। কিন্তু যদি ‘এতগুলো দরজা পর্যন্ত বের করে দাও’ অথবা ‘যতক্ষণ না প্রধান দরজায় পৌঁছায় ততক্ষণ বের করে দাও’ - এভাবে সীমা নির্ধারণ করে আদেশ দেওয়া হয়, তবে দরজার সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Tassa parikkhāranti yaṃkiñci tassa santakaṃ pattacīvaraparissāvanadhamakaraṇamañcapīṭhabhisibimbohanādibhedaṃ, antamaso rajanachallimpi; yo nikkaḍḍhati vā nikkaḍḍhāpeti vā; tassa vatthugaṇanāya dukkaṭāni. Gāḷhaṃ bandhitvā ṭhapitesu pana ekāva āpattīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

‘তস্স পরিক্খারং’ (তার পরিষ্খার বা আসবাবপত্র) বলতে - তার মালিকানাধীন যেকোনো পাত্র, চীবর, জলছাঁকনি, ধম্মকরক (জলপাত্র), মাঞ্চা (খাট), পীঠ (চেয়ার), গদি, বালিশ ইত্যাদি বিভিন্ন প্রকারের পরিষ্খার, এমনকি রঞ্জক ছাল (রং করার গাছের ছাল) পর্যন্ত; যে ব্যক্তি নিজে বের করে দেয় বা অন্যকে দিয়ে বের করায়, তার সেই বস্তুর সংখ্যা অনুযায়ী দুক্কট আপত্তি হয়। তবে শক্ত করে বেঁধে রাখা পরিষ্খারের ক্ষেত্রে একটিমাত্র আপত্তি হয় - এটি মহাপচ্চরীতে বলা হয়েছে।


127. Aññassa puggaliketi idhāpi vissāsikapuggalikaṃ attano puggalikasadisameva. Yathā ca idha; evaṃ sabbattha. Yatra pana viseso bhavissati, tatra vakkhāma.

১২৭. ‘অঞ্ঞস্স পুগ্গলিকে’ (অন্যের ব্যক্তিগত সম্পত্তিতে) - এখানেও বিশ্বাসী (ঘনিষ্ঠ) ব্যক্তির ব্যক্তিগত পরিষ্খার নিজের ব্যক্তিগত পরিষ্খারের মতোই গণ্য হয়। যেমন এখানে, তেমনই সর্বত্র (সব শিক্ষাপদেই বিশ্বাসী ব্যক্তির ব্যক্তিগত পরিষ্খার নিজের মতোই গণ্য হয়)। তবে যেখানে কোনো বিশেষ নিয়ম থাকবে, সেখানে আমরা তা আলোচনা করব।


128. Alajjiṃ nikkaḍḍhati vātiādīsu bhaṇḍanakārakakalahakārakameva sakalasaṅghārāmato nikkaḍḍhituṃ labhati, so hi pakkhaṃ labhitvā saṅghampi [Pg.48] bhindeyya. Alajjīādayo pana attano vasanaṭṭhānatoyeva nikkaḍḍhitabbā, sakalasaṅghārāmato nikkaḍḍhituṃ na vaṭṭati. Ummattakassāti sayaṃ ummattakassa anāpatti. Sesaṃ uttānamevāti.

১২৮. ‘অলজ্জিং নিকড্ডহতি বা’ (লজ্জাহীনকে বের করে দেয় বা...) ইত্যাদি বাক্যে - কেবল কলহকারী ও বিবাদকারী ভিক্ষুকেই সমগ্র সংঘারাম থেকে বের করে দেওয়ার অধিকার রয়েছে, কারণ সে দল গঠন করে সংঘভেদ করতে পারে। কিন্তু অলজ্জী (লজ্জাহীন) আদি ভিক্ষুদের কেবল তাদের নিজস্ব বাসস্থান থেকেই বের করে দেওয়া উচিত, সমগ্র সংঘারাম থেকে বের করে দেওয়া অনুচিত। ‘উম্মত্তকস্স’ - নিজে উম্মত্ত (পাগল) হয়ে বের করে দিলে কোনো আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ অত্যন্ত স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি ত্রিসমুত্থানবিশিষ্ট - কায়-চিত্ত থেকে, বাচী-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাচী-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্জ, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশল চিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Nikkaḍḍhanasikkhāpadaṃ sattamaṃ.

নিকড্ডহন শিক্ষাপদ সপ্তম।


8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā

৮. বেহাসকুটি (উন্মুক্ত বা দোতলা কুটির) শিক্ষাপদের বর্ণনা (ব্যাখ্যা)।


129. Aṭṭhamasikkhāpade – uparivehāsakuṭiyāti upari acchannatalāya dvibhūmikakuṭiyā vā tibhūmikādikuṭiyā vā. Mañcaṃ sahasā abhinisīdīti mañcaṃ sahasā abhibhavitvā ajjhottharitvā nisīdi. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ; mañce nisīdīti attho. Abhīti idaṃ pana padasobhanatthaṃ upasaggamattameva. Nippatitvāti nipatitvā nikkhamitvā vā. Tassa hi upari āṇīpi na dinnā, tasmā nikkhanto. Vissaramakāsīti virūpaṃ āturassaramakāsi.

১২৯. অষ্টম শিক্ষাপদে - ‘উপরিবেহাসকুটিয়া’ বলতে উপরে আচ্ছাদনহীন মেঝেযুক্ত দোতলা কুটিরে বা তিন তলা বিশিষ্ট কুটিরে। ‘মঞ্চং সহসা অভিনিসীদি’ বলতে খাটের উপর হঠাৎ সজোরে বসে পড়া। অথবা এখানে ‘মঞ্চং’ দ্বিতীয় বিভক্তিটি সপ্তমীর অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে; অর্থাৎ ‘খাটে বসল’ - এই অর্থ। ‘অভি’ শব্দটি কেবল পদের সৌন্দর্য বৃদ্ধির জন্য ব্যবহৃত একটি উপসর্গ মাত্র। ‘নিಪ್ಪতিত্বা’ বলতে পড়ে গিয়ে বা বের হয়ে গিয়ে। কারণ, সেই খাটের পায়ের উপরে কোনো কীলক (পেরেক বা জোড়) দেওয়া ছিল না, তাই তা খুলে পড়ে যায়। ‘বিস্সর মকাসি’ বলতে বিকৃত বা যন্ত্রণাদায়ক আর্তনাদ করল।


131. Vehāsakuṭi nāma majjhimassa purisassa asīsaghaṭṭāti yā pamāṇamajjhimassa purisassa sabbaheṭṭhimāhi tulāhi sīsaṃ na ghaṭṭeti, etena idha adhippetā vehāsakuṭi dassitā hoti, na vehāsakuṭilakkhaṇaṃ. Yā hi kāci upari acchinnatalā dvibhūmikā kuṭi tibhūmikādikuṭi vā ‘‘vehāsakuṭī’’ti vuccati. Idha pana asīsaghaṭṭā adhippetā. Abhinisīdanādīsu pubbe vuttanayeneva payogavasena āpattibhedo veditabbo.

১৩১. ‘বেহাসকুটি নাম মজ্ঝিমস্স পুরিসস্স অসীসঘট্টা’ বলতে - যে কুটিরের সবচেয়ে নিচের কড়িকাঠের (বীম) সাথে মাঝারি উচ্চতার মানুষের মাথা ঠেকে না, তাকে বেহাসকুটি (উন্মুক্ত বা দোতলা কুটির) বলা হয়। এর দ্বারা এখানে অভীষ্ট বেহাসকুটি প্রদর্শন করা হয়েছে, বেহাসকুটির সাধারণ লক্ষণ নয়। কারণ, উপরে আচ্ছাদনহীন মেঝেযুক্ত যেকোনো দোতলা বা তিন তলা কুটিরকেই ‘বেহাসকুটি’ বলা হয়। কিন্তু এখানে মাথা না ঠেকানোর মতো উঁচু কুটিরই অভীষ্ট। বসা ইত্যাদির ক্ষেত্রে পূর্বে বর্ণিত নিয়ম অনুযায়ী প্রয়োগের ভিন্নতা অনুসারে আপত্তির শ্রেণীবিভাগ জানা উচিত।


133. Avehāsakuṭiyāti bhūmiyaṃ katapaṇṇasālādīsu anāpatti. Na hi sakkā tattha parassa pīḷā kātuṃ. Sīsaghaṭṭāyāti yāyaṃ sīsaghaṭṭā hoti, tatthāpi anāpatti. Na hi sakkā tattha heṭṭhāpāsāde anoṇatena vicarituṃ, tasmā asañcaraṇaṭṭhānattā parapīḷā na bhavissati[Pg.49]. Heṭṭhā aparibhogaṃ hotīti yassā heṭṭhā dabbasambhārādīnaṃ nikkhittattā aparibhogaṃ hoti, tatthāpi anāpatti. Padarasañcitaṃ hotīti yassā uparimatalaṃ dāruphalakehi vā ghanasanthataṃ hoti, sudhādiparikammakataṃ vā tatthāpi anāpatti. Paṭāṇi dinnā hotīti mañcapīṭhānaṃ pādasikhāsu āṇī dinnā hoti, yattha nisīdantepi na nippatanti, tādise mañcapīṭhe nisīdatopi anāpatti. Tasmiṃ ṭhitoti āhaccapādake mañce vā pīṭhe vā ṭhito upari nāgadantakādīsu laggitakaṃ cīvaraṃ vā kiñci vā gaṇhāti vā, aññaṃ vā laggeti, tassāpi anāpatti. Sesaṃ uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kāyato ca kāyacittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১৩৩. ‘অবেহাসকুটিয়া’ বলতে মাটিতে তৈরি পর্ণশালা (পাতার কুটির) ইত্যাদিতে বসলে বা শুলে কোনো আপত্তি হয় না। কারণ সেখানে অন্যের কোনো ক্ষতি বা পীড়ন করা সম্ভব নয়। ‘সীসঘট্টায়া’ বলতে যে কুটিরে মাথা ঠেকে, সেখানেও বসলে বা শুলে কোনো আপত্তি হয় না। কারণ সেখানে প্রাসাদের নিচের তলায় মাথা সোজা করে চলাফেরা করা সম্ভব নয়, তাই চলাচলের স্থান না হওয়ায় অন্যের কোনো পীড়ন হবে না। ‘হেট্ঠা অপরিভোগং হোতি’ বলতে যার নিচে কাঠ-বাঁশ ইত্যাদি নির্মাণ সামগ্রী রাখার কারণে তা ব্যবহারের অযোগ্য হয়ে থাকে, সেখানেও বসলে বা শুলে কোনো আপত্তি হয় না। ‘পদরসংচিতং হোতি’ বলতে যার উপরের মেঝে কাঠের তক্তা দিয়ে ঘনভাবে বিছানো থাকে অথবা চুন-বালি (অঙ্গলেপন) দিয়ে মসৃণ করা থাকে, সেখানেও বসলে বা শুলে কোনো আপত্তি হয় না। ‘পটানি দিন্না হোতি’ বলতে খাট বা চেয়ারের পায়ের মাথায় কীলক (পেরেক বা জোড়) লাগানো থাকে, যার ফলে বসলেও পা খুলে পড়ে যায় না, সেই ধরনের খাট বা চেয়ারে বসলেও কোনো আপত্তি হয় না। ‘তস্মিং ঠিতো’ বলতে খাপযুক্ত পায়ের খাটে বা চেয়ারে দাঁড়িয়ে উপরে গজদন্ত (খুঁটি) ইত্যাদিতে ঝুলিয়ে রাখা চীবর বা অন্য কোনো পরিষ্খার গ্রহণ করলে অথবা অন্য কিছু ঝুলালে, তারও কোনো আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ অত্যন্ত স্পষ্ট। এটি এলকলোম (ভেড়ার লোম) সমুত্থানের মতো - কায় থেকে এবং কায়-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ (সচেতনতা ছাড়াও মুক্তি নেই), অচিত্তক (অসচেতন), পণ্ঞত্তিবজ্জ (প্রজ্ঞপ্তিনিষিদ্ধ), কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Vehāsakuṭisikkhāpadaṃ aṭṭhamaṃ.

বেহাসকুটি শিক্ষাপদ অষ্টম।


9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā

৯. মহল্লক বিহার (বৃহৎ বিহার) শিক্ষাপদের বর্ণনা (ব্যাখ্যা)।


135. Navamasikkhāpade – yāva dvārakosāti ettha dvārakoso nāma piṭṭhasaṅghāṭassa samantā kavāṭavitthārappamāṇo okāso. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘dvārabāhato paṭṭhāya diyaḍḍho hattho’’ti vuttaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘‘dvārassa ubhosu passesu kavāṭappamāṇa’’nti. Mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘kavāṭaṃ nāma diyaḍḍhahatthampi hoti dvihatthampi aḍḍhateyyahatthampī’’ti vuttaṃ, taṃ suvuttaṃ. Tadeva hi sandhāya bhagavatāpi ‘‘piṭṭhasaṅghāṭassa samantā hatthapāsā’’ti ayaṃ ukkaṭṭhaniddeso kato. Aggaḷaṭṭhapanāyāti sakavāṭakadvārabandhaṭṭhapanāya; sakavāṭakassa dvārabandhassa niccalabhāvatthāyāti attho. Dvāraṭṭhapanāyāti idampi hi padabhājanaṃ imamevatthaṃ sandhāya bhāsitaṃ. Ayaṃ panettha adhippāyo – kavāṭañhi lahuparivaṭṭakaṃ vivaraṇakāle bhittiṃ āhanati, pidahanakāle dvārabandhaṃ. Tena āhananena bhitti kampati, tato mattikā calati, calitvā sithilā vā hoti patati vā. Tenāha bhagavā ‘‘yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāyā’’ti. Tattha kiñcāpi ‘‘idaṃ nāma kattabba’’nti neva mātikāyaṃ na padabhājane vuttaṃ, aṭṭhuppattiyaṃ pana ‘‘punappunaṃ chādāpesi punappunaṃ lepāpesī’’ti adhikārato yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya punappunaṃ limpitabbo vā lepāpetabbo vāti evamattho daṭṭhabbo.

১৩৫. নবম শিক্ষাপদে - ‘যাব দ্বারকোসা’ (দরজার ফ্রেম বা চৌকাঠ পর্যন্ত) - এখানে ‘দ্বারকোস’ বলতে দরজার চৌকাঠের চারপাশে দরজার পাল্লার প্রস্থের সমান স্থানকে বোঝায়। তবে মহাপচ্চরীতে বলা হয়েছে - ‘দরজার চৌকাঠ থেকে শুরু করে দেড় হাত (দেড় হাত = এক হাত ও এক বিঘত বা প্রায় ২.২৫ ফুট) স্থানকে দ্বারকোস বলা হয়’। কুরুন্দীতে বলা হয়েছে - ‘দরজার দুই পাশে দরজার পাল্লার পরিমাপের সমান স্থানকে দ্বারকোস বলা হয়’। মহা-অট্ঠকথা-তে বলা হয়েছে - ‘দরজার পাল্লা দেড় হাত, দুই হাত বা আড়াই হাত পর্যন্ত হতে পারে’, এটি যথার্থই বলা হয়েছে। কারণ, সেই আড়াই হাতের পরিমাপকে লক্ষ্য করেই ভগবানও ‘দরজার চৌকাঠের চারপাশে হস্তপাশ’ (এক হাত বা দেড় হাত দূরত্ব) বলে এই সর্বোচ্চ পরিমাপের নির্দেশ দিয়েছেন। ‘অগ্গলট্ঠপনায়’ বলতে দরজার পাল্লাসহ দরজার ফ্রেমকে দৃঢ়ভাবে স্থাপন করার জন্য; অর্থাৎ দরজার পাল্লাসহ দরজার ফ্রেম যাতে নড়াচড়া না করে তার জন্য। ‘দ্বারট্ঠপনায়’ - এই পদভাজনও এই একই অর্থকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। এখানে অট্ঠকথাচার্যের অভিপ্রায় হলো - দরজার পাল্লা হালকা ও দ্রুত ঘূর্ণনশীল হওয়ায় খোলার সময় দেয়ালে আঘাত করে এবং বন্ধ করার সময় দরজার ফ্রেমে আঘাত করে। সেই আঘাতের ফলে দেয়াল কেঁপে ওঠে, যার ফলে মাটির প্রলেপ আলগা হয়ে যায় এবং তা ঢিলে হয়ে খসে পড়ে। সেই কারণে ভগবান বলেছেন - ‘যাব দ্বারকোসা অগ্গলট্ঠপনায়’। সেখানে যদিও ‘এই কাজটি করতে হবে’ বলে মাতৃকায় বা পদভাজনে স্পষ্টভাবে কিছু বলা হয়নি, তবুও নিদান-কাহিনীতে (অট্ঠুপ্পত্তি) ‘বারবার লেপন করাল’ ইত্যাদি প্রসঙ্গের কারণে দরজার চৌকাঠের চারপাশে আড়াই হাত স্থান পর্যন্ত দরজার পাল্লা ও ফ্রেম যাতে নড়াচড়া না করে তার জন্য বারবার নিজে লেপন করা বা অন্যকে দিয়ে লেপন করানো উচিত - এই অর্থই গ্রহণ করতে হবে।


Yaṃ [Pg.50] pana padabhājane ‘‘piṭṭhasaṅghāṭassa samantā hatthapāsā’’ti vuttaṃ. Tattha yassa vemajjhe dvāraṃ hoti, uparibhāge uccā bhitti, tassa tīsu disāsu samantā hatthapāsā upacāro hoti, khuddakassa vihārassa dvīsu disāsu upacāro hoti. Tatrāpi yaṃ bhittiṃ vivariyamānaṃ kavāṭaṃ āhanati, sā aparipūraupacārāpi hoti. Ukkaṭṭhaparicchedena pana tīsu disāsu samantā hatthapāsā dvārassa niccalabhāvatthāya lepo anuññāto. Sace panassa dvārassa adhobhāgepi lepokāso atthi, tampi limpituṃ vaṭṭati. Ālokasandhiparikammāyāti ettha ālokasandhīti vātapānakavāṭakā vuccanti, tepi vivaraṇakāle vidatthimattampi atirekampi bhittippadesaṃ paharanti. Upacāro panettha sabbadisāsu labbhati, tasmā sabbadisāsu kavāṭavitthārappamāṇo okāso ālokasandhiparikammatthāya limpitabbo vā lepāpetabbo vāti ayamettha adhippāyo.

আর পদভাজনে যে বলা হয়েছে - ‘দরজার চৌকাঠের চারপাশে হস্তপাশ’ (দেড় হাত দূরত্ব)। সেখানে যে বিহারের মাঝখানে দরজা থাকে এবং উপরের অংশে উঁচু দেয়াল থাকে, তার তিন দিকে চারপাশে হস্তপাশ পরিমাণ স্থান উপচার (সীমা) হয়; আর ছোট বিহারের ক্ষেত্রে দুই দিকে উপচার হয়। সেখানেও খোলার সময় দরজার পাল্লা যে দেয়ালে আঘাত করে, তা আড়াই হাত পূর্ণ না হলেও উপচার হিসেবে গণ্য হয়। তবে সর্বোচ্চ সীমা নির্ধারণের মাধ্যমে তিন দিকে চারপাশে হস্তপাশ পর্যন্ত দরজার স্থায়িত্বের জন্য লেপন করার অনুমতি দেওয়া হয়েছে। যদি এই দরজার নিচের অংশেও লেপন করার স্থান থাকে, তবে সেখানেও লেপন করা উচিত। ‘আলোকসন্ধিপরিকম্মায়’ - এখানে ‘আলোকসন্ধি’ বলতে বাতায়ন বা জানালার পাল্লাকে বোঝায়; সেগুলোও খোলার সময় এক বিঘত বা তার চেয়ে বেশি দেয়ালের অংশে আঘাত করে। এখানে উপচার সব দিকেই পাওয়া যায়, তাই সব দিকেই জানালার পাল্লার প্রস্থের সমান স্থান জানালার পাল্লাকে দৃঢ় করার জন্য নিজে লেপন করা বা অন্যকে দিয়ে লেপন করানো উচিত - এটাই এখানে ভগবানের অভিপ্রায়।


Setavaṇṇantiādikaṃ na mātikāya padabhājanaṃ. Iminā hi vihārassa bhārikattaṃ nāma natthīti padabhājaneyeva anuññātaṃ, tasmā sabbametaṃ yathāsukhaṃ kattabbaṃ.

‘সেতবণ্ণং’ (শ্বেতবর্ণ বা চুনকাম) ইত্যাদি বাক্যটি মাতৃকার পদভাজন নয়। কারণ এর দ্বারা বিহারের কোনো অতিরিক্ত ভার বা বোঝা বৃদ্ধি পায় না, তাই পদভাজনেই এটি অনুমতি দেওয়া হয়েছে। অতএব, এই সমস্ত শ্বেতবর্ণ ইত্যাদি কাজ নিজের সুবিধা বা ইচ্ছা অনুযায়ী করা যেতে পারে।


Evaṃ lepakamme yaṃ kattabbaṃ, taṃ dassetvā puna chadane kattabbaṃ dassetuṃ ‘‘dvatticchadanassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dvatticchadanassa pariyāyanti chadanassa dvattipariyāyaṃ; pariyāyo vuccati parikkhepo, parikkhepadvayaṃ vā parikkhepattayaṃ vā adhiṭṭhātabbanti attho. Appaharite ṭhitenāti aharite ṭhitena. Haritanti cettha sattadhaññabhedaṃ pubbaṇṇaṃ muggamāsatilakulatthaalābukumbhaṇḍādibhedañca aparaṇṇaṃ adhippetaṃ. Tenevāha – ‘‘haritaṃ nāma pubbaṇṇaṃ aparaṇṇa’’nti.

এভাবে লেপনকর্মে যা করণীয় তা প্রদর্শন করে, পুনরায় ছাউনি বা ছাদ তৈরির ক্ষেত্রে যা করণীয় তা প্রদর্শন করার জন্য ‘দ্বত্তিস্সাদনস্স’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে ‘দ্বত্তিস্সাদনস্স পরিয়ায়ং’ বলতে ছাদের দুই বা তিন স্তর; ‘পরিয়ায়’ বলতে চারপাশের বেষ্টনী বা ছাউনি, অর্থাৎ দুই স্তর বা তিন স্তরের ছাউনি নির্মাণ করা উচিত - এই অর্থ। ‘অপ্পহরিতে ঠিতেন’ বলতে যেখানে কোনো সবুজ শস্য বা কলাই নেই এমন স্থানে দাঁড়িয়ে। আর এখানে ‘হরিত’ বলতে সাত প্রকারের ধান্য বা শস্য (পূর্বান্ন) এবং মুগ, মাষকলাই, তিল, কুলত্থ, লাউ, কুমড়ো ইত্যাদি বিভিন্ন প্রকারের কলাই বা শাকসবজি (অপরান্ন) অভীষ্ট। সেই কারণেই বলা হয়েছে - ‘হরিতং নাম পুব্বণ্ণং অপরণ্ণং’ (হরিত বলতে পূর্বান্ন ও অপরান্ন শস্যকে বোঝায়)।


Sace harite ṭhito adhiṭṭhāti, āpatti dukkaṭassāti ettha pana yasmimpi khette vuttaṃ bījaṃ na tāva sampajjati, vasse vā pana patite sampajjissati, tampi haritasaṅkhyameva gacchati. Tasmā evarūpe khettepi ṭhitena na adhiṭṭhātabbaṃ, ahariteyeva ṭhitena adhiṭṭhātabbaṃ. Tatrāpi ayaṃ paricchedo, piṭṭhivaṃsassa vā kūṭāgārakaṇṇikāya vā upari thupikāya vā passe nisinno chadanamukhavaṭṭiantena olokento yasmiṃ bhūmibhāge ṭhitaṃ passati, yasmiñca bhūmibhāge ṭhito, taṃ upari nisinnakaṃ passati, tasmiṃ [Pg.51] ṭhāne adhiṭṭhātabbaṃ. Tassa anto aharitepi ṭhatvā adhiṭṭhātuṃ na labbhati. Kasmā? Vihārassa hi patantassa ayaṃ patanokāsoti.

যদি সবুজ শস্যের ওপর দাঁড়িয়ে পরিচালনা করে, তবে দুক্কট আপত্তি হয়—এই প্রসঙ্গে বলা হচ্ছে যে, যে জমিতে রোপণ করা বীজ এখনও পূর্ণাঙ্গভাবে উৎপন্ন হয়নি, কিন্তু বৃষ্টি হলে উৎপন্ন হবে, তাও 'হরিত' (সবুজ শস্য) হিসেবেই গণ্য হয়। তাই এই ধরনের জমিতে দাঁড়িয়েও পরিচালনা করা উচিত নয়; যেখানে সবুজ শস্য নেই, সেখানেই দাঁড়িয়ে পরিচালনা করা উচিত। সেখানেও পরিমাপটি এই রূপ: ঘরের চালের প্রধান বাঁশ, চূড়াযুক্ত ঘরের কর্ণিকা অথবা স্তূপিকার পাশে বসা কোনো ব্যক্তি যদি চালের প্রান্ত দিয়ে নিচের দিকে তাকিয়ে ভূমির যে অংশে দাঁড়িয়ে থাকা ভিক্ষুকে দেখতে পায়, অথবা ভূমির যে অংশে দাঁড়িয়ে ভিক্ষু উপরে উপবিষ্ট সেই ব্যক্তিকে দেখতে পায়, সেই স্থানে দাঁড়িয়ে পরিচালনা করতে হবে। এর ভেতরে সবুজ শস্যহীন স্থানে দাঁড়িয়েও পরিচালনা করার অনুমতি নেই। কেন? কারণ বিহারটি ভেঙে পড়লে এটিই হবে তার পতনের স্থান।


136. Maggena chādentassāti ettha maggena chādanaṃ nāma aparikkhipitvā ujukameva chādanaṃ; taṃ iṭṭhakasilāsudhāhi labbhati. Dve magge adhiṭṭhahitvāti dve maggā sace ducchannā honti, apanetvāpi punappunaṃ chādetuṃ labbhati, tasmā yathā icchati; tathā dve magge adhiṭṭhahitvā tatiyaṃmaggaṃ ‘‘idāni evaṃ chādehī’’ti āṇāpetvā pakkamitabbaṃ. Pariyāyenāti parikkhepena. Evaṃchadanaṃ pana tiṇapaṇṇehi labbhati. Tasmā idhāpi yathā icchati tathā dve pariyāye adhiṭṭhahitvā tatiyaṃ pariyāyaṃ ‘‘idāni evaṃ chādehī’’ti āṇāpetvā pakkamitabbaṃ. Sace na pakkamati, tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ. Sabbampi cetaṃ chadanaṃ chadanūpari veditabbaṃ. Uparūparicchanno hi vihāro ciraṃ anovassako hotīti maññamānā evaṃ chādenti. Tato ce uttarinti tiṇṇaṃ maggānaṃ vā pariyāyānaṃ vā upari catutthe magge vā pariyāye vā.

১৩৬. 'সারি অনুসারে ছাউনি দেওয়া' বলতে চারপাশ না ঘুরিয়ে সোজাভাবে ছাউনি দেওয়াকে বোঝায়; তা ইট, পাথর ও চুন-বালি দ্বারা করা যায়। 'দুইটি সারি পরিচালনা করে' বলতে যদি দুটি সারি ভালোভাবে ছাউনি দেওয়া না হয়, তবে তা সরিয়ে পুনরায় বারবার ছাউনি দেওয়া যায়। তাই যেভাবে ইচ্ছা, সেভাবে দুটি সারি পরিচালনা করে, তৃতীয় সারির ক্ষেত্রে 'এখন এভাবে ছাউনি দাও' বলে আদেশ দিয়ে চলে যাওয়া উচিত। 'পর্যায়ের দ্বারা' বলতে চারপাশ ঘুরিয়ে ছাউনি দেওয়া। এই ধরনের ছাউনি ঘাস ও পাতা দিয়ে করা যায়। তাই এখানেও যেভাবে ইচ্ছা, সেভাবে দুটি পর্যায় পরিচালনা করে, তৃতীয় পর্যায়ের ক্ষেত্রে 'এখন এভাবে ছাউনি দাও' বলে আদেশ দিয়ে চলে যাওয়া উচিত। যদি চলে না যায়, তবে মৌন হয়ে দাঁড়িয়ে থাকতে হবে। এই সমস্ত ছাউনিই ছাউনির ওপর অতিরিক্ত স্তর হিসেবে বুঝতে হবে। কারণ উপরে উপরে বারবার ছাউনি দিলে বিহারটি দীর্ঘকাল বৃষ্টি থেকে সুরক্ষিত থাকে—এই মনে করে তারা এভাবে ছাউনি দেয়। 'তার চেয়ে বেশি হলে' বলতে তিনটি সারি বা পর্যায়ের ওপর quarto সারি বা পর্যায়ে।


137. Karaḷe karaḷeti tiṇamuṭṭhiyaṃ tiṇamuṭṭhiyaṃ. Sesamettha uttānamevāti. Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১৩৭. 'করলে করলে' বলতে প্রতি মুষ্টি ঘাসে ঘাসে। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এই শিক্ষাপদটি ছয়টি সমুত্থানযুক্ত—ক্রিয়া, অসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনযুক্ত।


Mahallakavihārasikkhāpadaṃ navamaṃ.

নবম মহল্লক বিহার শিক্ষাপদ।


10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

১০. সপ্রাণক শিক্ষাপদ বর্ণনা।


140. Dasamasikkhāpade – jānaṃ sappāṇakanti sappāṇakaṃ etanti yathā tathā vā jānanto. Siñceyya vā siñcāpeyya vāti tena udakena sayaṃ vā siñceyya, aññaṃ vā āṇāpetvā siñcāpeyya. Pāḷiyaṃ pana ‘‘siñceyyāti sayaṃ siñcatī’’ti īdisānaṃ vacanānaṃ attho pubbe vuttanayeneva veditabbo.

১৪০. দশম শিক্ষাপদে—'জেনে শুনে সপ্রাণক' বলতে এই জল সপ্রাণক (জীবযুক্ত) তা যেকোনো উপায়ে জেনে। 'সেচন করবে বা সেচন করাবে' বলতে সেই জল দিয়ে নিজে সেচন করবে অথবা অন্যকে আদেশ দিয়ে সেচন করাবে। পালিতে 'সেচন করবে বলতে নিজে সেচন করা' ইত্যাদি বাক্যের অর্থ পূর্বে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই বুঝতে হবে।


Tattha dhāraṃ avicchinditvā siñcantassa ekasmiṃ udakaghaṭe ekāva āpatti. Esa nayo sabbabhājanesu. Dhāraṃ vicchindantassa pana payoge payoge āpatti[Pg.52]. Mātikaṃ sammukhaṃ karoti, divasampi sandatu, ekāva āpatti. Sace tattha tattha bandhitvā aññato aññato neti, payoge payoge āpatti. Sakaṭabhāramattañcepi tiṇaṃ ekapayogena udake pakkhipati, ekāva āpatti. Ekekaṃ tiṇaṃ vā paṇṇaṃ vā pakkhipantassa payoge payoge āpatti. Mattikāyapi aññesupi kaṭṭhagomayādīsu eseva nayo. Idaṃ pana mahāudakaṃ sandhāya na vuttaṃ, yaṃ tiṇe vā mattikāya vā pakkhittāya pariyādānaṃ gacchati, āvilaṃ vā hoti, yattha pāṇakā maranti, tādisaṃ udakaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Sesamettha uttānamevāti.

সেখানে জলের ধারা বিচ্ছিন্ন না করে একনাগাড়ে সেচন করলে একটি জলের কলসির জন্য একটিই আপত্তি হয়। সমস্ত পাত্রের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। কিন্তু জলের ধারা বিচ্ছিন্ন করে সেচন করলে প্রতিবার প্রচেষ্টায় আপত্তি হয়। যদি নর্দমা নিজের অভিমুখে উন্মুক্ত করে দেয় এবং সারাদিনও জল প্রবাহিত হয়, তবুও একটিই আপত্তি হয়। যদি স্থানে স্থানে বাঁধ দিয়ে অন্য দিকে নিয়ে যাওয়া হয়, তবে প্রতিবার প্রচেষ্টায় আপত্তি হয়। যদি এক গাড়ি পরিমাণ ঘাসও এক প্রচেষ্টায় জলে নিক্ষেপ করা হয়, তবে একটিই আপত্তি হয়। কিন্তু একটি একটি করে ঘাস বা পাতা নিক্ষেপ করলে প্রতিবার প্রচেষ্টায় আপত্তি হয়। কাদা মাটি, কাঠ, গোবর ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। তবে এটি বিশাল জলাশয়কে লক্ষ্য করে বলা হয়নি; বরং যে জলে ঘাস বা কাদা মাটি নিক্ষেপ করলে জল শুকিয়ে যায় বা ঘোলাটে হয়ে যায় এবং যেখানে ক্ষুদ্র জীবসমূহ মারা যায়, সেই ধরনের অল্প জলকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে—তা বুঝতে হবে। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ tivedananti.

এটি তিনটি সমুত্থানযুক্ত—কায়-চিত্ত থেকে, বাচা-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাচা-চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়; এটি ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ (সচেতনতা না থাকলে আপত্তি থেকে মুক্তি আছে), সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনযুক্ত।


Sappāṇakasikkhāpadaṃ dasamaṃ.

দশম সপ্রাণক শিক্ষাপদ।


Samatto vaṇṇanākkamena senāsanavaggo dutiyo.

বর্ণনাক্রম অনুসারে দ্বিতীয় সেনাসন বর্গ সমাপ্ত।


3. Ovādavaggo

৩. ওবাদ বর্গ।


1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā

১. ওবাদ শিক্ষাপদ বর্ণনা।


141-144. Bhikkhunivaggassa paṭhamasikkhāpade – lābhino hontīti ettha na tesaṃ bhikkhuniyo denti, na dāpenti, mahākulehi pabbajitā pana kuladhītaro attano santikaṃ āgatānaṃ ñātimanussānaṃ ‘‘kuto ayye ovādaṃ uddesaṃ paripucchaṃ labhathā’’ti pucchantānaṃ ‘‘asuko ca asuko ca thero ovadatī’’ti asītimahāsāvake uddisitvā kathānusārena tesaṃ sīlasutācārajātigottādibhedaṃ vijjamānaguṇaṃ kathayanti. Evarūpā hi vijjamānaguṇā kathetuṃ vaṭṭanti. Tato pasannacittā manussā therānaṃ cīvarādibhedaṃ mahantaṃ lābhasakkāraṃ abhihariṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘lābhino honti cīvara…pe… parikkhārāna’’nti.

১৪১-১৪৪. ভিক্ষুণী বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—'লাভী হন' বলতে এখানে ভিক্ষুণীরা তাঁদের নিজেদের পক্ষ থেকে কিছু দান করেন না এবং অন্যকে দিয়েও দান করান না। কিন্তু মহৎ কুল থেকে প্রব্রজ্যা গ্রহণকারী কুলকন্যারা নিজেদের কাছে আসা আত্মীয়-স্বজনদের, যারা জিজ্ঞাসা করে, 'আর্যে! আপনারা কার কাছ থেকে ওবাদ (উপদেশ), উদ্দেস (পাঠ গ্রহণ) ও পরিপুচ্ছা (প্রশ্নোত্তর) লাভ করেন?' তাদের প্রশ্নের উত্তরে 'অমুক অমুক স্থবির উপদেশ দেন'—এইভাবে আশিজন মহাসাবকের নাম উল্লেখ করে কথোপকথন প্রসঙ্গে তাঁদের শীল, শ্রুত, আচার, জাতি, গোত্র ইত্যাদির বিদ্যমান গুণাবলী বর্ণনা করেন। কারণ এই ধরনের বিদ্যমান গুণাবলী কীর্তন করা উচিত। এর ফলে প্রসন্নচিত্ত মানুষ স্থবিরদের উদ্দেশ্যে চীবর আদি প্রচুর লাভ-সৎকার প্রেরণ করেন। সেই কারণে বলা হয়েছে—'চীবর...পে... পরিষ্কারের লাভী হন।'


Bhikkhuniyo [Pg.53] upasaṅkamitvāti tesaṃ kira santike tāsu ekā bhikkhunīpi na āgacchati, lābhataṇhāya pana ākaḍḍhiyamānahadayā tāsaṃ upassayaṃ agamaṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘bhikkhuniyo upasaṅkamitvā’’ti. Tāpi bhikkhuniyo calacittatāya tesaṃ vacanaṃ akaṃsuyeva. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho tā bhikkhuniyo…pe… nisīdiṃsū’’ti. Tiracchānakathanti saggamaggagamanepi tiracchānabhūtaṃ rājakathādimanekavidhaṃ niratthakakathaṃ. Iddhoti samiddho, sahitattho gambhīro bahuraso lakkhaṇapaṭivedhasaṃyuttoti adhippāyo.

'ভিক্ষুণীদের কাছে গিয়ে' বলতে—শোনা যায় যে, তাঁদের কাছে কোনো একজন ভিক্ষুণীও আসেননি। কিন্তু লাভের তৃষ্ণায় আকৃষ্ট হৃদয় হয়ে তাঁরাই ভিক্ষুণীদের আশ্রমে গিয়েছিলেন। তা লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে—'ভিক্ষুণীদের কাছে গিয়ে।' সেই ভিক্ষুণীরাও চঞ্চল চিত্তের কারণে তাঁদের কথা মেনে নিয়েছিলেন। সেই কারণে বলা হয়েছে—'অতঃপর সেই ভিক্ষুণীরা...পে... উপবেশন করলেন।' 'তিরশ্চীন কথা' বলতে স্বর্গ ও মোক্ষ মার্গে গমনের ক্ষেত্রেও যা অন্তরায়, সেই রাজকথা আদি নানা প্রকার নিরর্থক কথাবার্তা। 'ঋদ্ধ' বলতে সমৃদ্ধ, কল্যাণকর অর্থযুক্ত, গভীর, বহু রসযুক্ত এবং লক্ষণ-প্রতিবেধ সম্পর্কিত—এই হলো অভিপ্রায়।


145-147. Anujānāmi bhikkhaveti ettha yasmā te bhikkhū ‘‘mā tumhe bhikkhave bhikkhuniyo ovaditthā’’ti vuccamānā adiṭṭhasaccattā tathāgate āghātaṃ bandhitvā apāyupagā bhaveyyuṃ, tasmā nesaṃ taṃ apāyupagataṃ pariharanto bhagavā aññeneva upāyena te bhikkhunovādato paribāhire kattukāmo imaṃ bhikkhunovādakasammutiṃ anujānīti veditabbo. Evaṃ idha paribāhire kattukāmatāya anujānitvā parato karontova ‘‘anujānāmi bhikkhave aṭṭhahaṅgehi samannāgata’’ntiādimāha. Imāni hi aṭṭhaṅgāni chabbaggiyānaṃ supinantenapi na bhūtapubbānīti.

১৪৫-১৪৭. 'অনুমতি দিচ্ছি, হে ভিক্ষুগণ!'—এখানে যেহেতু সেই ভিক্ষুদের যদি বলা হতো, 'হে ভিক্ষুগণ, তোমরা ভিক্ষুণীদের উপদেশ দিও না,' তবে সত্য দর্শন না করার কারণে তারা তথাগতের প্রতি বিদ্বেষ পোষণ করে অপায়গামী হতে পারত। তাই তাদের সেই অপায়গমন পরিহার করার জন্য ভগবান অন্য উপায়ে তাদেরকে ভিক্ষুণীদের উপদেশ দেওয়া থেকে বিরত রাখার উদ্দেশ্যে এই 'ভিক্ষুণী-উপদেশক সম্মতি' অনুমোদন করেছিলেন—তা বুঝতে হবে। এভাবে এখানে তাদেরকে বিরত রাখার ইচ্ছায় অনুমোদন দিয়ে, পরবর্তীতে তা কার্যকর করার জন্যই 'অনুমতি দিচ্ছি, হে ভিক্ষুগণ, আটটি অঙ্গে সমন্নাগত...' ইত্যাদি বলেছেন। কারণ এই আটটি অঙ্গ ছব্বগ্গীয়দের স্বপ্নেও কখনো ছিল না।


Tattha sīlamassa atthīti sīlavā. Idāni yañca taṃ sīlaṃ, yathā ca taṃ tassa atthi nāma hoti, taṃ dassento ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’tiādimāha. Tattha pātimokkhova saṃvaro pātimokkhasaṃvaro. Pātimokkhasaṃvarena saṃvuto samannāgatoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto.

সেখানে যার শীল আছে, সে 'শীলবান'। এখন সেই শীল কী এবং কীভাবে তা তাঁর মধ্যে বিদ্যমান থাকে, তা প্রদর্শন করার জন্য 'প্রাতিমোক্ষ-সংবর-সংবৃত' ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে প্রাতিমোক্ষই হলো সংবর, তাই তা 'প্রাতিমোক্ষ-সংবর'। প্রাতিমোক্ষ-সংবরের দ্বারা সংবৃত বা যুক্ত, তাই 'প্রাতিমোক্ষ-সংবর-সংবৃত'।


Viharatīti vattati. Vuttañhetaṃ vibhaṅge –

'বিহার করেন' বলতে জীবন অতিবাহিত করেন। বিভঙ্গেও এটি বলা হয়েছে—


‘‘Pātimokkhanti sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mokkhaṃ pamokkhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā; saṃvaroti kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo. Saṃvutoti iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno sampanno samannāgato, tena vuccati ‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’ti. Viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati, tena vuccati ‘viharatī’’’ti (vibha. 511-512).

'প্রাতিমোক্ষ বলতে শীল, প্রতিষ্ঠা, আদি, চরণ, সংযম, সংবর এবং কুশল ধর্মসমূহের প্রাপ্তির জন্য মোক্ষ ও প্রমোক্ষ। সংবর বলতে কায়িক অলঙ্ঘন, বাচনিক অলঙ্ঘন এবং কায়িক-বাচনিক অলঙ্ঘন। সংবৃত বলতে এই প্রাতিমোক্ষ-সংবরের দ্বারা উপগত, সমুপগত, উপপন্ন, সমুপপন্ন, সম্পন্ন ও সমন্নাগত হওয়া; সেই কারণে বলা হয়—প্রাতিমোক্ষ-সংবর-সংবৃত। বিহার করেন বলতে ঈর্যাপথ পরিচালনা করেন, জীবন অতিবাহিত করেন, রক্ষা করেন, যাপন করেন, অতিবাহিত করেন, বিচরণ করেন ও বিহার করেন; সেই কারণে বলা হয়—বিহার করেন।' (বিভঙ্গ ৫১১-৫১২)


Ācāragocarasampannoti [Pg.54] micchājīvapaṭisedhakena na veḷudānādinā ācārena, vesiyādiagocaraṃ pahāya saddhāsampannakulādinā ca gocarena sampanno. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti appamattakesu vajjesu bhayadassāvī, tāni vajjāni bhayato dassanasīloti vuttaṃ hoti. Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti adhisīlasikkhādibhāvena tidhā ṭhitesu sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādāya sammā ādāya sādhukaṃ gahetvā avijahanto sikkhatīti attho. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana yo icchati, tena visuddhimaggato gahetabbo.

'আচার-গোচর-সম্পন্ন' বলতে মিথ্যা জীবিকা বর্জনকারী এবং বংশ বা বাঁশ দান আদি বহির্ভূত আচারের দ্বারা, বেশ্যা আদি অগোচর স্থান বর্জন করে শ্রদ্ধাসম্পন্ন কুল আদি গোচরের দ্বারা সম্পন্ন হওয়া। 'অণুমাত্র দোষেও ভয়দর্শী' বলতে অতি সামান্য দোষেও ভয় দর্শনকারী, অর্থাৎ সেই দোষসমূহকে ভয়ের কারণ হিসেবে দেখার স্বভাবযুক্ত হওয়া—এই কথা বলা হয়েছে। 'শিক্ষাপদসমূহে সমাদান করে শিক্ষা গ্রহণ করে' বলতে অধিশীল শিক্ষা আদি ভেদে তিন প্রকারে অবস্থিত শিক্ষাপদসমূহের মধ্যে সেই সেই শিক্ষাপদ সমাদান করে (উত্তমরূপে গ্রহণ করে), ভালোভাবে গ্রহণ করে, বর্জন না করে শিক্ষা গ্রহণ করে—এই হলো অর্থ। এখানে এটি সংক্ষেপ; কিন্তু যিনি বিস্তারিত জানতে চান, তাঁর বিশুদ্ধিমার্গ থেকে তা গ্রহণ করা উচিত।


Bahu sutamassāti bahussuto. Sutaṃ dhāretīti sutadharo; yadassa taṃ bahu sutaṃ nāma, taṃ na sutamattameva; atha kho naṃ dhāretīti attho. Mañjūsāyaṃ viya ratanaṃ sutaṃ sannicitamasminti sutasannicayo. Etena yaṃ so sutaṃ dhāreti, tassa mañjūsāya gopetvā sannicitaratanasseva cirakālenāpi avināsanaṃ dasseti. Idāni taṃ sutaṃ sarūpato dassento ‘‘ye te dhammā’’tiādimāha, taṃ verañjakaṇḍe vuttanayameva. Idaṃ panettha nigamanaṃ – tathārūpāssa dhammā bahussutā honti, tasmā bahussuto. Dhātā, tasmā sutadharo. Vacasā paricitā manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā; tasmā sutasannicayo. Tattha vacasā paricitāti vācāya paguṇā katā. Manasānupekkhitāti manasā anupekkhitā, āvajjantassa dīpasahassena obhāsitā viya honti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti atthato ca kāraṇato ca paññāya suṭṭhu paṭividdhā supaccakkhakatā honti.

'বহু শ্রুত আছে যার', সে 'বহুশ্রুত'। 'শ্রুত ধারণ করে', তাই 'শ্রুতধর'। তাঁর যে বহু শ্রুত রয়েছে, তা কেবল শোনার মধ্যেই সীমাবদ্ধ নয়; বরং তিনি তা ধারণ করেন—এই হলো অর্থ। 'পেটিকার মধ্যে রত্নের মতো শ্রুত যার মধ্যে সঞ্চিত আছে', সে 'শ্রুতসঞ্চয়'। এর দ্বারা তিনি যে শ্রুত ধারণ করেন, তা পেটিকার মধ্যে সুরক্ষিতভাবে সঞ্চিত রত্নের মতো দীর্ঘকাল পরেও বিনষ্ট না হওয়াকে প্রদর্শন করে। এখন সেই শ্রুতকে স্বরূপত প্রদর্শন করার জন্য 'যেসব ধর্ম...' ইত্যাদি বলেছেন, তা বেরঞ্জকাণ্ডে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই বুঝতে হবে। এখানে এটিই উপসংহার—তাঁর সেই রূপ ধর্মসমূহ বহু শ্রুত হয়েছে, তাই তিনি 'বহুশ্রুত'। ধারণ করেছেন, তাই 'শ্রুতধর'। বচনের দ্বারা পরিচিত, মনের দ্বারা অনুপেক্ষিত এবং দৃষ্টির দ্বারা সুপ্রতিবিদ্ধ; তাই 'শ্রুতসঞ্চয়'। সেখানে 'বচনের দ্বারা পরিচিত' বলতে বাক্যের দ্বারা কণ্ঠস্থ বা অভ্যস্ত করা হয়েছে। 'মনের দ্বারা অনুপেক্ষিত' বলতে মনের দ্বারা বারবার অনুধ্যাত হওয়া, যা চিন্তা করলে সহস্র প্রদীপের দ্বারা আলোকিত হওয়ার মতো প্রতিভাত হয়। 'দৃষ্টির দ্বারা সুপ্রতিবিদ্ধ' বলতে অর্থ ও কারণের দিক থেকে প্রজ্ঞার দ্বারা সুচারুরূপে প্রতিবিদ্ধ ও সুপ্রত্যক্ষ করা হয়েছে।


Ayaṃ pana bahussuto nāma tividho hoti – nissayamuccanako, parisupaṭṭhāpako, bhikkhunovādakoti. Tattha nissayamuccanakena upasampadāya pañcavassena sabbantimena paricchedena dve mātikā paguṇā vācuggatā kātabbā pakkhadivasesu dhammasāvanatthāya suttantato cattāro bhāṇavārā, sampattānaṃ parikathanatthāya andhakavindamahārāhulovādaambaṭṭhasadiso eko kathāmaggo, saṅghabhattamaṅgalāmaṅgalesu anumodanatthāya tisso anumodanā, uposathapavāraṇādijānanatthaṃ kammākammavinicchayo[Pg.55], samaṇadhammakaraṇatthaṃ samādhivasena vā vipassanāvasena vā arahattapariyosānamekaṃ kammaṭṭhānaṃ, ettakaṃ uggahetabbaṃ. Ettāvatā hi ayaṃ bahussuto hoti cātuddiso, yattha katthaci attano issariyena vasituṃ labhati.

এই বহুশ্রুত ব্যক্তি তিন প্রকার হন—নিঃশ্রয়-মুক্তক (নিস্সয়মুচ্চনক), পরিষদ-উপস্থাপক (পরিসুপট্ঠাপক) এবং ভিক্ষুণী-উপদেশক (ভিক্ষুনোবাদক)। তাদের মধ্যে, নিঃশ্রয়-মুক্তক ভিক্ষুর উপসম্পদা লাভের পর পাঁচ বছর পূর্ণ হলে, সর্বনিম্ন সীমা হিসেবে দুটি মাতৃকা (ভিক্ষু ও ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষ) সুকণ্ঠস্থ ও আয়ত্ত করতে হবে; পক্ষ দিবসগুলোতে ধর্ম শ্রবণের জন্য সূত্রান্ত থেকে চারটি ভাণবার; সমাগত পরিষদের উদ্দেশ্যে আলোচনার জন্য অন্ধকবিন্ধ সূত্র, মহারাহুলোবাদ সূত্র অথবা অম্বষ্ঠ সূত্রের মতো যেকোনো একটি আলোচনার ধারা; সংঘভত্ত (সংঘদান), মঙ্গল ও অমঙ্গল অনুষ্ঠানে অনুমোদনের জন্য তিনটি অনুমোদন-দেশনা; উপোসথ ও প্রবারণা আদি বিনয়কর্ম জানার জন্য কর্ম ও অকর্মের বিনিশ্চয়; এবং শ্রমণধর্ম পালনের জন্য সমাধি অথবা বিপশ্যনার মাধ্যমে অর্হত্ত্ব লাভ পর্যন্ত বিস্তৃত একটি কর্মস্থান—এই পরিমাণ জ্ঞান অর্জন করতে হবে। কারণ এই পরিমাণের দ্বারা এই ভিক্ষু বহুশ্রুত হন এবং চাতুর্দিশ (চারদিকের জন্য উপযুক্ত) হন, এবং যেকোনো স্থানে নিজের স্বাধীনতায় বসবাস করার অধিকার লাভ করেন।


Parisupaṭṭhāpakena upasampadāya dasavassena sabbantimena paricchedena parisaṃ abhivinaye vinetuṃ dve vibhaṅgā paguṇā vācuggatā kātabbā, asakkontena tīhi janehi saddhiṃ parivattanakkhamā kātabbā, kammākammañca khandhakavattañca uggahetabbaṃ. Parisāya pana abhidhamme vinayanatthaṃ sace majjhimabhāṇako hoti mūlapaṇṇāsako uggahetabbo, dīghabhāṇakena mahāvaggo, saṃyuttabhāṇakena heṭṭhimā vā tayo vaggā mahāvaggo vā, aṅguttarabhāṇakena heṭṭhā vā upari vā upaḍḍhanikāyo uggahetabbo, asakkontena tikanipātato paṭṭhāya heṭṭhā uggahetumpi vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘ekaṃ uggaṇhantena catukkanipātaṃ vā pañcakanipātaṃ vā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Jātakabhāṇakena sāṭṭhakathaṃ jātakaṃ uggahetabbaṃ, tato oraṃ na vaṭṭati. Dhammapadampi saha vatthunā uggahetuṃ vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Tato tato samuccayaṃ katvā mūlapaṇṇāsakamattaṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? ‘‘Na vaṭṭatī’’ti kurundaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ, itarāsu vicāraṇāyeva natthi. Abhidhamme kiñci uggahetabbanti na vuttaṃ. Yassa pana sāṭṭhakathampi vinayapiṭakaṃ abhidhammapiṭakañca paguṇaṃ, suttante ca vuttappakāro gantho natthi, parisaṃ upaṭṭhāpetuṃ na labhati. Yena pana suttantato vinayato ca vuttappamāṇo gantho uggahito, ayaṃ parisupaṭṭhāpako bahussuto hoti disāpāmokkho yenakāmaṅgamo, parisaṃ upaṭṭhāpetuṃ labhati.

পরিষদ-উপস্থাপক ভিক্ষুর উপসম্পদা লাভের পর দশ বছর পূর্ণ হলে, সর্বনিম্ন সীমা হিসেবে নিজের পরিষদকে উচ্চতর বিনয়ে দীক্ষিত করার জন্য দুটি বিভঙ্গ সুকণ্ঠস্থ ও আয়ত্ত করতে হবে; যদি তা করতে অসমর্থ হন, তবে অন্য তিনজনের সাথে মিলে আবৃত্তি করার মতো যোগ্যতা অর্জন করতে হবে এবং কর্ম-অকর্মের বিনিশ্চয় ও খন্ধকে বর্ণিত কর্তব্যসমূহ শিক্ষা করতে হবে। আর পরিষদকে অভিধর্মে দীক্ষিত করার জন্য, যদি তিনি মজ্ঝিম-ভাণক হন, তবে মূলপণ্নাসক শিক্ষা করতে হবে; দীঘ-ভাণক হলে মহাবর্গ; সংযুত-ভাণক হলে নিচের তিনটি বর্গ অথবা মহাবর্গ; অঙ্গুত্তর-ভাণক হলে নিচের বা উপরের অর্ধেক নিকায় শিক্ষা করতে হবে; যদি এতে অসমর্থ হন, তবে তিক-নিপাত থেকে শুরু করে নিচের অংশ শিক্ষা করাও সংগত। মহ পচ্চরী অট্ঠকথায় বলা হয়েছে—‘যিনি একটি নিপাত শিক্ষা করবেন, তার চতুষ্ক-নিপাত অথবা পঞ্চক-নিপাত গ্রহণ করা সংগত।’ জাতক-ভাণককে অট্ঠকথাসহ জাতক শিক্ষা করতে হবে, এর চেয়ে কম করা সংগত নয়। মহ পচ্চরীতে বলা হয়েছে যে, ধম্মপদও মূল কাহিনীর সাথে শিক্ষা করা সংগত। ‘বিভিন্ন স্থান থেকে সংগ্রহ করে মূলপণ্নাসক পরিমাণ শিক্ষা করা কি সংগত, নাকি সংগত নয়?’—‘সংগত নয়’ বলে কুরুন্দী অট্ঠকথায় এটি প্রত্যাখ্যান করা হয়েছে; অন্যান্য অট্ঠকথায় এ বিষয়ে কোনো বিচারই নেই। অভিধর্মে কোনো নির্দিষ্ট অংশ শিক্ষা করতে হবে—এমন কথা বলা হয়নি। কিন্তু যার অট্ঠকথাসহ বিনয়পিটক ও অভিধর্মপিটক আয়ত্ত আছে, অথচ সূত্রান্তে উল্লিখিত গ্রন্থসমূহ আয়ত্ত নেই, তিনি পরিষদ পরিচালনা করার অধিকার পান না। পক্ষান্তরে, যিনি সূত্রান্ত ও বিনয় থেকে উল্লিখিত পরিমাণের গ্রন্থ শিক্ষা করেছেন, তিনি পরিষদ-উপস্থাপক, বহুশ্রুত, দিকপাল এবং স্বেচ্ছায় বিচরণকারী হন এবং পরিষদ পরিচালনা করার অধিকার লাভ করেন।


Bhikkhunovādakena pana sāṭṭhakathāni tīṇi piṭakāni uggahetabbāni, asakkontena catūsu nikāyesu ekassa aṭṭhakathā paguṇā kātabbā, ekanikāyena hi sesanikāyesupi pañhaṃ kathetuṃ sakkhissati. Sattasu pakaraṇesu catuppakaraṇassa aṭṭhakathā paguṇā kātabbā, tattha laddhanayena hi sesapakaraṇesu pañhaṃ kathetuṃ sakkhissati. Vinayapiṭakaṃ pana nānatthaṃ nānākāraṇaṃ, tasmā taṃ saddhiṃ aṭṭhakathāya paguṇaṃ kātabbameva. Ettāvatā hi bhikkhunovādako bahussuto nāma hotīti.

ভিক্ষুণী-উপদেশক ভিক্ষুর অট্ঠকথাসহ ত্রিপিটক শিক্ষা করা উচিত; যদি তা করতে অসমর্থ হন, তবে চার নিকায়ের মধ্যে যেকোনো একটির অট্ঠকথা আয়ত্ত করতে হবে; কারণ একটি নিকায় আয়ত্ত থাকলে অবশিষ্ট নিকায়গুলোর প্রশ্নের উত্তর দিতেও তিনি সমর্থ হবেন। সাতটি প্রকরণের মধ্যে চারটি প্রকরণের অট্ঠকথা আয়ত্ত করতে হবে; কারণ সেখানে প্রাপ্ত পদ্ধতির সাহায্যে অবশিষ্ট প্রকরণগুলোর প্রশ্নের উত্তর দিতে তিনি সমর্থ হবেন। বিনয়পিটক নানা অর্থ ও নানা কারণে সমৃদ্ধ; তাই তা অট্ঠকথাসহ অবশ্যই আয়ত্ত করতে হবে। এই পরিমাণের দ্বারাই ভিক্ষুণী-উপদেশক বহুশ্রুত বলে অভিহিত হন।


Ubhayāni [Pg.56] kho panassātiādi pana yasmā aññasmiṃ sakale navaṅgepi bāhussacce sati sāṭṭhakathaṃ vinayapiṭakaṃ vinā na vaṭṭatiyeva, tasmā visuṃ vuttaṃ. Tattha vitthārenāti ubhatovibhaṅgena saddhiṃ. Svāgatānīti suṭṭhu āgatāni. Yathā āgatāni pana svāgatāni honti, taṃ dassetuṃ ‘‘suvibhattānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha suvibhattānīti suṭṭhu vibhattāni padapaccābhaṭṭhasaṅkaradosavirahitāni. Suppavattīnīti paguṇāni vācuggatāni. Suvinicchitāni suttasoti khandhakaparivārato āharitabbasuttavasena suṭṭhu vinicchitāni. Anubyañjanasoti akkharapadapāripūriyā ca suvinicchitāni akhaṇḍāni aviparītakkharāni. Etena aṭṭhakathā dīpitā, aṭṭhakathāto hi esa vinicchayo hotīti.

‘উভয়ানি খো পনস্স’ ইত্যাদি কথা বলার কারণ হলো, যেহেতু অন্য সমস্ত নবঙ্গ বুদ্ধবচনে বহুশ্রুত হওয়া সত্ত্বেও অট্ঠকথাসহ বিনয়পিটক ছাড়া ভিক্ষুণীদের উপদেশ দেওয়া একেবারেই সংগত নয়, তাই এটি পৃথকভাবে বলা হয়েছে। সেখানে ‘বিস্তারিতভাবে’ বলতে উভয় বিভঙ্গসহ বোঝায়। ‘স্বাগতানি’ বলতে সুকণ্ঠস্থ বা ভালোভাবে আয়ত্ত বোঝায়। যেভাবে আয়ত্ত হলে তা ‘স্বাগত’ হয়, তা দেখানোর জন্য ‘সুবিভত্তানি’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে ‘সুবিভত্তানি’ বলতে সুবিভক্ত, অর্থাৎ পদের পুনরাবৃত্তি ও পদের মিশ্রণজনিত দোষ থেকে মুক্ত। ‘সুপ্রবত্তীনি’ বলতে ভালোভাবে আয়ত্ত ও কণ্ঠস্থ। ‘সু বিনিশ্চিতানি সুত্তসো’ বলতে খন্ধক ও পরিবার থেকে উদ্ধৃত সূত্রের মাধ্যমে সুমীমাংসিত। ‘অনুব্যঞ্জনসো’ বলতে অক্ষর ও পদের পূর্ণতার দ্বারা সুনিশ্চিত, অখণ্ড এবং অবিকৃত অক্ষরযুক্ত। এর দ্বারা অট্ঠকথাকে প্রকাশ করা হয়েছে, কারণ অট্ঠকথা থেকেই এই বিনিশ্চয় লাভ করা যায়।


Kalyāṇavācoti sithiladhanitādīnaṃ yathāvidhānavacanena parimaṇḍalapadabyañjanāya poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā. Kalyāṇavākkaraṇoti madhurassaro, mātugāmo hi sarasampattirato, tasmā parimaṇḍalapadabyañjanampi vacanaṃ sarasampattirahitaṃ hīḷeti. Yebhuyyena bhikkhunīnaṃ piyo hoti manāpoti sabbāsaṃ piyo nāma dullabho, bahutarānaṃ pana paṇḍitānaṃ bhikkhunīnaṃ sīlācārasampattiyā piyo hoti manavaḍḍhanako. Paṭibalo hoti bhikkhuniyo ovaditunti suttañca kāraṇañca dassento vaṭṭabhayena tajjetvā bhikkhuniyo ovadituṃ tādisaṃ dhammaṃ desetuṃ samattho hoti. Kāsāyavatthavasanāyāti kāsāyavatthanivatthāya. Garudhammanti gihikāle bhikkhuniyā kāyasaṃsaggaṃ vā sikkhamānāsāmaṇerīsu methunadhammaṃ vā anajjhāpannapubbo hoti. Mātugāmo hi pubbe katamanussaranto saṃvare ṭhitassāpi dhammadesanāya gāravaṃ na karoti. Atha vā tasmiyeva asaddhamme cittaṃ uppādeti. Vīsativasso vāti upasampadāya vīsativasso tato atirekavasso vā. Evarūpo hi visabhāgehi vatthūhi punappunaṃ samāgacchantopi daharo viya sahasā sīlavināsaṃ na pāpuṇāti, attano vayaṃ paccavekkhitvā ayuttaṭṭhāne chandarāgaṃ vinetuṃ paṭibalo hoti, tena vuttaṃ – ‘‘vīsativasso vā hoti atirekavīsativasso vā’’ti.

‘কল্যাণবাচো’ বলতে শিথিল ও ধনিত ইত্যাদি অক্ষরের বিধানানুযায়ী উচ্চারণের মাধ্যমে সুন্দর পদ ও ব্যঞ্জনযুক্ত, মার্জিত, স্পষ্ট, লালাহীন এবং অর্থ প্রকাশে সক্ষম বাক্যের অধিকারী। ‘কল্যাণবাক্করণো’ বলতে মধুর কণ্ঠস্বরবিশিষ্ট; কারণ নারীরা কণ্ঠস্বরের মাধুর্য পছন্দ করে; তাই সুন্দর পদ ও ব্যঞ্জনযুক্ত বাক্যও যদি কণ্ঠস্বরের মাধুর্যহীন হয়, তবে তারা তা অবজ্ঞা করে। ‘অধিকাংশ ভিক্ষুণীর প্রিয় ও মনোহর’ বলতে সবার প্রিয় হওয়া তো দুর্লভ; তবে অধিকাংশ বিদুষী ভিক্ষুণীর কাছে তিনি নিজের শীলাচার-সম্পত্তির কারণে প্রিয় ও চিত্তহারী হন। ‘ভিক্ষুণীদের উপদেশ দিতে সমর্থ’ বলতে সূত্র ও কারণ প্রদর্শনপূর্বক সংসারের ভয় দেখিয়ে ভিক্ষুণীদের উপদেশ দিতে এবং সেই রূপ ধর্মদেশনা করতে সক্ষম। ‘কাষায়বস্ত্র পরিহিতা’ বলতে কাষায়বস্ত্র পরিধানকারী ভিক্ষুণী, শিক্ষমাণা বা শ্রমণেরীর প্রতি। ‘গুরুধর্ম’ বলতে গৃহী অবস্থায় বা ভিক্ষুণীর সাথে কায়সংসর্গ অথবা শিক্ষমাণা ও শ্রমণেরীদের সাথে মৈথুনধর্মে লিপ্ত হননি। কারণ নারীরা অতীতে কৃত কর্ম স্মরণ করে সংযমে স্থিত স্থবিরের ধর্মদেশনার প্রতিও শ্রদ্ধা প্রদর্শন করে না; অথবা সেই অসদ্ধর্মেই চিত্ত উৎপন্ন করে। ‘বিশ বছর বয়স্ক’ বলতে উপসম্পদা লাভের পর বিশ বছর বা তার বেশি সময় অতিবাহিত হয়েছে। কারণ এই রূপ স্থবির বিপরীত লিঙ্গের সংস্পর্শে বারবার আসলেও তরুণ ভিক্ষুর মতো সহসা শীলনাশ প্রাপ্ত হন না; তিনি নিজের বয়স বিবেচনা করে অযোগ্য স্থানে ছন্দরাগ দূর করতে সমর্থ হন; তাই বলা হয়েছে—‘বিশ বছর বয়স্ক বা বিশ বছরের অধিক বয়স্ক হন’।


Ettha [Pg.57] ca ‘‘sīlavā’’tiādi ekamaṅgaṃ, ‘‘bahussuto hotī’’tiādi dutiyaṃ, ‘‘ubhayāni kho panassā’’tiādi tatiyaṃ, ‘‘kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo’’ti catutthaṃ, ‘‘yebhuyyena bhikkhunīnaṃ piyo hoti manāpo’’ti pañcamaṃ, ‘‘paṭibalo hoti bhikkhuniyo ovaditu’’nti chaṭṭhaṃ, ‘‘na kho paneta’’ntiādi sattamaṃ, ‘‘vīsativasso’’tiādi aṭṭhamanti veditabbaṃ.

এবং এখানে, ‘শীলবান’ ইত্যাদি প্রথম অঙ্গ, ‘বহুশ্রুত হন’ ইত্যাদি দ্বিতীয় অঙ্গ, ‘উভয় প্রাতিমোক্ষ তার...’ ইত্যাদি তৃতীয় অঙ্গ, ‘কল্যাণবাক ও কল্যাণবাক্করণ হন’ quarto অঙ্গ, ‘অধিকাংশ ভিক্ষুণীর প্রিয় ও মনোহর হন’ পঞ্চম অঙ্গ, ‘ভিক্ষুণীদের উপদেশ দিতে সমর্থ হন’ ষষ্ঠ অঙ্গ, ‘এটি নয়...’ ইত্যাদি সপ্তম অঙ্গ, এবং ‘বিশ বছর বয়স্ক’ ইত্যাদি অষ্টম অঙ্গ বলে জানতে হবে।


148. Ñatticatutthenāti pubbe vatthusmiṃ vutteneva. Garudhammehīti garukehi dhammehi, te hi gāravaṃ katvā bhikkhunīhi sampaṭicchitabbattā garudhammāti vuccanti. Ekatoupasampannāyāti ettha bhikkhunīnaṃ santike ekatoupasampannāya, yo garudhammena ovadati, tassa dukkaṭaṃ. Bhikkhūnaṃ santike upasampannāya pana yathāvatthukameva.

১৪৮. ‘জ্ঞপ্তিশ্চতুর্থের দ্বারা’ বলতে পূর্বে বর্ণিত ঘটনার মতোই জ্ঞপ্তিশ্চতুর্থ কর্মবাচনের দ্বারা। ‘গুরুধর্মের দ্বারা’ বলতে গুরু বা শ্রদ্ধেয় ধর্মসমূহের দ্বারা; কারণ ভিক্ষুণীদের দ্বারা অত্যন্ত শ্রদ্ধার সাথে এগুলো গ্রহণ করতে হয় বলে এগুলোকে ‘গুরুধর্ম’ বলা হয়। ‘একতর উপসম্পন্না’ বলতে এখানে ভিক্ষুণীসংঘের নিকট একতর উপসম্পদা লাভকারী ভিক্ষুণীকে বোঝায়; যে ভিক্ষু তাকে গুরুধর্মের দ্বারা উপদেশ দেন, তার দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু ভিক্ষুসংঘের নিকট উপসম্পদা লাভকারী ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে ঘটনার বিষয়বস্তু অনুযায়ী আপত্তি নির্ধারিত হয়।


149. Pariveṇaṃ sammajjitvāti sace pāto asammaṭṭhaṃ sammaṭṭhampi vā puna tiṇapaṇṇādīhi uklāpaṃ pādappahārehi ca vikiṇṇavālikaṃ jātaṃ, sammajjitabbaṃ. Asammaṭṭhañhi taṃ disvā ‘‘ayyo attano nissitake daharabhikkhūpi vattapaṭipattiyaṃ na yojeti, dhammaṃyeva kathetī’’ti tā bhikkhuniyo asotukāmā viya bhaveyyuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘pariveṇaṃ sammajjitvā’’ti. Antogāmato pana bhikkhuniyo āgacchantiyo pipāsitā ca kilantā ca honti, tā pānīyañca hatthapādamukhasītalakaraṇañca paccāsīsanti, tasmiñca asati purimanayeneva agāravaṃ janetvā asotukāmāpi honti. Tena vuttaṃ – ‘‘pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapetvā’’ti.

১৪৯. ‘অঙ্গন ঝাড়ু দিয়ে’ বলতে যদি সকালে ঝাড়ু দেওয়া না হয়ে থাকে, অথবা ঝাড়ু দেওয়া হলেও পুনরায় ঘাস-পাতা ইত্যাদির কারণে নোংরা হয়ে থাকে এবং পায়ের আঘাতে বালু ছড়িয়ে পড়ে থাকে, তবে তা ঝাড়ু দিতে হবে। কারণ তা অপরিষ্কার দেখে, ‘আর্য নিজের আশ্রিত তরুণ ভিক্ষুদেরও कर्तव्यকর্মে নিযুক্ত করেন না, কেবল ধর্মকথাই বলেন’—এই ভেবে সেই ভিক্ষুণীরা ধর্ম শ্রবণে অনিচ্ছুক হতে পারে। তাই বলা হয়েছে—‘অঙ্গন ঝাড়ু দিয়ে’। গ্রাম থেকে আসার সময় ভিক্ষুণীরা তৃষ্ণার্ত ও ক্লান্ত থাকে; তারা পানীয় জল এবং হাত-পা-মুখ শীতল করার জন্য ব্যবহার্য জল আশা করে; তা না থাকলে পূর্বোক্ত নিয়মেই অশ্রদ্ধা উৎপন্ন হয়ে তারা ধর্ম শ্রবণে অনিচ্ছুক হতে পারে। তাই বলা হয়েছে—‘পানীয় ও ব্যবহার্য জল প্রস্তুত রেখে’।


Āsananti nīcapīṭhakaphalakataṭṭikakaṭasārakādibhedaṃ antamaso sākhābhaṅgampi ‘‘idaṃ tāsaṃ āsanaṃ bhavissatī’’ti evaṃ āsanaṃ paññapetvā. Dhammadesanāpattimocanatthaṃ pana dutiyo icchitabbo. Tena vuttaṃ – ‘‘dutiyaṃ gahetvā nisīditabba’’nti. Nisīditabbanti na vihārapaccante, atha kho vihāramajjhe uposathāgārassa vā bhojanasālāya vā dvāre sabbesaṃ osaraṇaṭṭhāne nisīditabbaṃ. Samaggātthāti sabbā āgatatthāti attho. Vattantīti āgacchanti; paguṇā vācuggatāti attho. Niyyādetabboti appetabbo. Osāretabboti pāḷi vattabbā. Vassasatūpasampannāyātiādi vattabbapāḷidassanaṃ.

‘আসন’ বলতে নিচু পিঁড়ি, কাঠের তক্তা, মাদুর, চাটাই ইত্যাদি, এমনকি সর্বনিম্ন গাছের ডাল ভেঙেও—‘এটি তাদের আসন হবে’ এভাবে আসন প্রস্তুত করে। ধর্মদেশনাজনিত আপত্তি থেকে মুক্ত হওয়ার জন্য দ্বিতীয় একজন ভিক্ষুর উপস্থিতি আবশ্যক। তাই বলা হয়েছে—‘দ্বিতীয় একজনকে সাথে নিয়ে বসতে হবে’। ‘বসতে হবে’ বলতে বিহারের এক কোণে নয়; বরং বিহারের মাঝখানে, উপোসথগার বা ভোজনশালার দ্বারে, যেখানে সবার যাতায়াত আছে, সেখানে বসতে হবে। ‘সমগ্গাত্থা’ বলতে সবাই এসেছে কি না—এই অর্থ। ‘বত্তন্তি’ বলতে এসেছে বা কণ্ঠস্থ আছে কি না—এই অর্থ। ‘নিয়্যাদেতব্বো’ বলতে সমর্পণ করতে হবে। ‘ওসারেতব্বো’ বলতে পালি আবৃত্তি করতে হবে। ‘বস্‌সসতূপসম্পন্নায়’ ইত্যাদি হলো আবৃত্তিযোগ্য পালি প্রদর্শন।


Tattha [Pg.58] sāmīcikammanti maggasampadānabījanapānīyāpucchanādikaṃ anucchavikavattaṃ. Ettha ca bhikkhuniyā bhikkhussa abhivādanaṃ nāma antogāme vā bahigāme vā antovihāre vā bahivihāre vā antaraghare vā rathikāya vā antamaso rājussāraṇāyapi vattamānāya deve vassamāne sakaddamāya bhūmiyā chattapattahatthāyapi hatthiassādīhi anubaddhāyapi kātabbameva. Ekābaddhāya pāḷiyā bhikkhācāraṃ pavisante disvā ekasmiṃ ṭhāne ‘‘vandāmi ayyā’’ti vandituṃ vaṭṭati. Sace antarantarā dvādasahatthe muñcitvā gacchanti, visuṃ visuṃ vanditabbā. Mahāsannipāte nisinne ekasmiṃyeva ṭhāne vandituṃ vaṭṭati. Esa nayo añjalikammepi. Yattha katthaci nisinnāya pana paccuṭṭhānaṃ kātabbaṃ, tassa tassa sāmīcikammassa anurūpe padese ca kāle ca taṃ taṃ kātabbaṃ.

সেখানে ‘সামিচিকর্ম’ বলতে পথ ছেড়ে দেওয়া, বাতাস করা, পানীয় জলের জন্য জিজ্ঞাসা করা ইত্যাদি উপযুক্ত कर्तव्यকর্ম। এবং এখানে ভিক্ষুণী কর্তৃক ভিক্ষুকে অভিবাদন করা—গ্রামে, গ্রামের বাইরে, বিহারের ভেতরে, বিহারের বাইরে, ঘরের ভেতরে, রাস্তায়, এমনকি রাজার আগমনে রাস্তা পরিষ্কার করার সময়ও, বৃষ্টিপাতের সময় কর্দমাক্ত ভূমিতে হাতে ছাতা ও পাত্র থাকা সত্ত্বেও, হাতি-ঘোড়া ইত্যাদি দ্বারা তাড়া খাওয়া সত্ত্বেও অবশ্যই করতে হবে। সারিবদ্ধভাবে ভিক্ষাচারে প্রবেশ করতে দেখে এক স্থানে ‘বন্দামি আর্য’ বলে বন্দনা করা সংগত। যদি তারা মাঝে মাঝে বারো হাত দূরত্ব রেখে চলে, তবে পৃথক পৃথকভাবে বন্দনা করতে হবে। মহাসম্মেলনে উপবিষ্ট ভিক্ষুদের এক স্থানেই বন্দনা করা সংগত। অঞ্জলিকর্মের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। যেকোনো স্থানে উপবিষ্ট ভিক্ষুণীর প্রত্যুত্থান করা উচিত; সেই সেই সামিচিকর্মের উপযুক্ত স্থানে ও সময়ে তা করা উচিত।


Sakkatvāti yathā kato sukato hoti, evaṃ katvā. Garuṃkatvāti tattha gāravaṃ janetvā. Mānetvāti manena piyaṃ katvā. Pūjetvāti imesaṃyeva tiṇṇaṃ kiccānaṃ karaṇena pūjetvā. Anatikkamanīyoti na atikkamitabbo.

‘সৎকৃত্য’ বলতে যেভাবে করলে সুকৃত হয়, সেভাবে করা। ‘গুরুকৃত্য’ বলতে সেখানে গৌরব উৎপন্ন করা। ‘মান্য করে’ বলতে মনের দ্বারা প্রিয় করা। ‘পূজা করে’ বলতে এই তিনটি কাজের সম্পাদনের মাধ্যমে পূজা করা। ‘অনতিক্রমণীয়’ বলতে যা লঙ্ঘন করা উচিত নয়।


Abhikkhuke āvāseti ettha sace bhikkhunupassayato aḍḍhayojanabbhantare ovādadāyakā bhikkhū na vasanti, ayaṃ abhikkhuko āvāso nāma. Ettha vassaṃ na vasitabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘abhikkhuko nāma āvāso na sakkā hoti ovādāya vā saṃvāsāya vā gantu’’nti (pāci. 1048). Na ca sakkā tato paraṃ pacchābhattaṃ gantvā dhammaṃ sutvā āgantuṃ. Sace tattha vassaṃ vasituṃ anicchamānā bhikkhuniyo ñātakā vā upaṭṭhākā vā evaṃvadanti – ‘‘vasatha, ayye, mayaṃ bhikkhū ānessāmā’’ti vaṭṭati. Sace pana vuttappamāṇe padese vassaṃ upagantukāmā bhikkhū āgantvā sākhāmaṇḍapepi ekarattaṃ vutthā honti; na nimantitā hutvā gantukāmā. Ettāvatāpi sabhikkhuko āvāso hoti, ettha vassaṃ upagantuṃ vaṭṭati. Upagacchantīhi ca pakkhassa terasiyaṃyeva bhikkhū yācitabbā – ‘‘mayaṃ ayyā tumhākaṃ ovādena vasissāmā’’ti. Yato pana ujunā maggena aḍḍhayojane bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ, tena pana maggena gacchantīnaṃ jīvitantarāyo vā brahmacariyantarāyo vā hoti, aññena maggena gacchantīnaṃ [Pg.59] atirekaḍḍhayojanaṃ hoti, ayaṃ abhikkhukāvāsaṭṭhāneyeva tiṭṭhati. Sace pana tato gāvutamatte añño bhikkhunupassayo khemaṭṭhāne hoti, tāhi bhikkhunīhi tā bhikkhuniyo yācitvā puna gantvā bhikkhū yācitabbā ‘‘ayyā amhākaṃ ujumagge antarāyo atthi, aññena maggena atirekaḍḍhayojanaṃ hoti. Antarāmagge pana amhākaṃ upassayato gāvutamatte añño bhikkhunupassayo atthi, ayyānaṃ santikā tattha āgataovādena vasissāmā’’ti. Tehi bhikkhūhi sampaṭicchitabbaṃ. Tato tāhi bhikkhunīhi taṃ bhikkhunupassayaṃ āgantvā uposatho kātabbo, tā vā bhikkhuniyo disvā attano upassayameva gantvā kātumpi vaṭṭati.

"অভীক্ষুক আবাসে" এই পাঠে—যদি ভিক্ষুণী বিহার থেকে অর্ধ যোজনের মধ্যে উপদেশ প্রদানকারী ভিক্ষুগণ বাস না করেন, তবে সেই বিহারকে 'অভীক্ষুক আবাস' (ভিক্ষুহীন আবাস) বলা হয়। সেখানে বর্ষাবাস করা উচিত নয়। কারণ ভগবান কর্তৃক এই সূত্রটি উক্ত হয়েছে—"ভিক্ষুহীন আবাসে উপদেশের জন্য বা উপোসথাদি সংবাসের জন্য যাওয়া সম্ভব নয়।" এবং সেই অর্ধ যোজনের অধিক দূরত্বে দুপুরের আহারের পর গিয়ে ধর্ম শ্রবণ করে ফিরে আসা সম্ভব নয়। যদি সেখানে বর্ষাবাস করতে অনিচ্ছুক ভিক্ষুণীগণকে তাঁদের জ্ঞাতিগণ বা উপাসক-উপস্থানকারীগণ এভাবে বলেন—"আর্য্যাগণ, আপনারা এখানে বাস করুন, আমরা (উপদেশ দেওয়ার জন্য) ভিক্ষুগণকে নিয়ে আসব", তবে সেখানে বাস করা সংগত। কিন্তু যদি উক্ত পরিমাপের স্থানে বর্ষাবাস করতে ইচ্ছুক ভিক্ষুগণ এসে পাতার ছাউনিযুক্ত মণ্ডপেও অন্তত এক রাত বাস করেন এবং তাঁরা যদি কেবল নিমন্ত্রিত হয়ে চলে যেতে ইচ্ছুক না হন, তবে এই এক রাত বাসের দ্বারাই তা 'সভীক্ষুক আবাস' (ভিক্ষুসহ আবাস) হয় এবং সেখানে বর্ষাবাস গ্রহণ করা সংগত। বর্ষাবাস গ্রহণকারী ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক পক্ষের ত্রয়োদশী তিথিতেই ভিক্ষুদের কাছে এই বলে যাচ্ঞা করতে হবে—"ভন্তে, আমরা আপনাদের উপদেশের অধীনে বাস করব।" কিন্তু যে ভিক্ষুণী বিহার থেকে সোজা পথে অর্ধ যোজন দূরত্বে ভিক্ষুদের বাসস্থান রয়েছে, অথচ সেই সোজা পথে যাতায়াতকারী ভিক্ষুণীদের জীবননাশের আশঙ্কা বা ব্রহ্মচর্যের অন্তরায় ঘটার সম্ভাবনা থাকে, এবং অন্য পথে গেলে যদি অর্ধ যোজনের বেশি দূরত্ব হয়ে যায়, তবে এই বিহারটি অভীক্ষুক আবাসের পর্যায়েই গণ্য হবে। কিন্তু যদি সেখান থেকে এক গাবুত (প্রায় দুই মাইল) পরিমিত নিরাপদ দূরত্বে অন্য একটি ভিক্ষুণী বিহার থাকে, তবে সেই ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক অন্য বিহারের ভিক্ষুণীদের অনুরোধ করে পুনরায় গিয়ে ভিক্ষুদের কাছে এভাবে যাচ্ঞা করতে হবে—"ভন্তে, আমাদের সোজা পথে বিপদ আছে, অন্য পথে গেলে অর্ধ যোজনের বেশি দূরত্ব হয়। কিন্তু আমাদের বিহার থেকে অন্তর্বর্তী পথের এক গাবুত দূরত্বে অন্য একটি ভিক্ষুণী বিহার আছে। আপনাদের কাছ থেকে সেখানে আগত উপদেশের অধীনে আমরা বাস করব।" সেই ভিক্ষুদের তা স্বীকার করা উচিত। তারপর সেই ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক সেই ভিক্ষুণী বিহারে এসে উপোসথ করতে হবে, অথবা সেই ভিক্ষুণীদের সাথে দেখা করে নিজের বিহারেই ফিরে গিয়ে উপোসথ করাও সংগত।


Sace pana vassaṃ upagantukāmā bhikkhū cātuddase vihāraṃ āgacchanti, bhikkhunīhi ca ‘‘idha ayyā vassaṃ vasissathā’’ti pucchitā ‘‘āmā’’ti vatvā puna tāhi ‘‘tenahi ayyā mayampi tumhākaṃ ovādaṃ anujīvantiyo vasissāmā’’ti vuttā dutiyadivase gāme bhikkhācārasampadaṃ apassantā ‘‘na sakkā idha vasitu’’nti pakkamanti. Atha tā bhikkhuniyo uposathadivase vihāraṃ gantvā bhikkhū na passanti, ettha kiṃ kātabbanti? Yattha bhikkhū vasanti, tattha gantvā pacchimikāya vassaṃ upagantabbaṃ. ‘‘Pacchimikāya vassaṃ upagantuṃ āgamissantī’’ti vā ābhogaṃ katvā āgatānaṃ santike ovādena vasitabbaṃ. Sace pana pacchimikāyapi na keci āgacchanti, antarāmagge ca rājabhayaṃ vā corabhayaṃ vā dubbhikkhaṃ vā hoti, abhikkhukāvāse vasantiyā āpatti, vassacchedaṃ katvā gacchantiyāpi āpatti, sā rakkhitabbā. Āpadāsu hi abhikkhuke āvāse vasantiyā anāpatti vuttā. Sace āgantvā vassaṃ upagatā bhikkhū puna kenaci kāraṇena pakkamanti, vasitabbameva. Vuttañhetaṃ – ‘‘anāpatti vassūpagatā bhikkhū pakkantā vā honti vibbhantā vā kālaṅkatā vā pakkhasaṅkantā vā āpadāsu ummattikāya ādikammikāyā’’ti. Pavārentiyā pana yattha bhikkhū atthi, tattha gantvā pavāretabbaṃ.

যদি বর্ষাবাস করতে ইচ্ছুক ভিক্ষুগণ চতুর্দশী তিথিতে বিহারে আসেন এবং ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক "ভন্তে, আপনারা কি এখানে বর্ষাবাস করবেন?" এভাবে জিজ্ঞাসিত হয়ে "হ্যাঁ" বলেন, এবং পুনরায় সেই ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক "তাহলে ভন্তে, আমরাও আপনাদের উপদেশের অধীনে থেকে বর্ষাবাস করব" এভাবে বলা হলে, দ্বিতীয় দিনে গ্রামে পর্যাপ্ত ভিক্ষাটন না পেয়ে "এখানে বাস করা সম্ভব নয়" এভাবে চিন্তা করে যদি তাঁরা চলে যান; অতঃপর সেই ভিক্ষুণীগণ উপোসথ দিবসে বিহারে গিয়ে যদি ভিক্ষুদের দেখতে না পান, তবে এক্ষেত্রে কী করণীয়? যেখানে ভিক্ষুগণ বাস করেন, সেখানে গিয়ে পশ্চিমি বর্ষাবাস (দ্বিতীয় বর্ষাবাস) গ্রহণ করতে হবে। অথবা "পশ্চিমি বর্ষাবাস গ্রহণের জন্য ভিক্ষুগণ আসবেন"—এরূপ মনে মনে সঙ্কল্প করে আগত ভিক্ষুদের সান্নিধ্যে উপদেশের অধীনে বাস করতে হবে। কিন্তু যদি পশ্চিমি বর্ষাবাসেও কেউ না আসেন এবং অন্তর্বর্তী পথে যদি রাজভয়, চোরভয় বা দুর্ভিক্ষ থাকে, তবে ভিক্ষুহীন আবাসে বসবাসকারী ভিক্ষুণীর আপত্তি হয়, আবার বর্ষাবাস ভঙ্গ করে চলে গেলেও আপত্তি হয়; তা রক্ষা করতে হবে (আপত্তি থেকে বাঁচতে হবে)। কারণ বিপদের সময় ভিক্ষুহীন আবাসে বাস করলেও আপত্তি হয় না—এরূপ বলা হয়েছে। এসে বর্ষাবাস গ্রহণকারী ভিক্ষুগণ যদি পুনরায় কোনো কারণে চলে যান, তবে (ভিক্ষুণীদের) সেখানেই বাস করতে হবে। কারণ ভগবান কর্তৃক এই সূত্রটি উক্ত হয়েছে—"বর্ষাবাস গ্রহণকারী ভিক্ষুগণ যদি চলে যান, গৃহী হয়ে যান, কালগত হন, অন্য পক্ষে চলে যান, অথবা বিপদের সময়, উন্মত্তার ক্ষেত্রে এবং আদিকর্মিকার ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না।" প্রবারণা করার সময় যেখানে ভিক্ষুগণ আছেন, সেখানে গিয়ে প্রবারণা করতে হবে।


Anvaddhamāsanti addhamāse addhamāse. Dve dhammā paccāsīsitabbāti dve dhammā icchitabbā. Uposathapucchakanti uposathapucchanaṃ, tattha pannarasike uposathe pakkhassa cātuddasiyaṃ cātuddasike terasiyaṃ gantvā uposatho [Pg.60] pucchitabbo. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘pakkhassa terasiyaṃyeva gantvā ‘ayaṃ uposatho cātuddasiko pannarasiko’ti pucchitabba’’nti vuttaṃ. Uposathadivase ovādatthāya upasaṅkamitabbaṃ. Pāṭipadadivasato pana paṭṭhāya dhammasavanatthāya gantabbaṃ. Iti bhagavā aññassa kammassa okāsaṃ adatvā nirantaraṃ bhikkhunīnaṃ bhikkhūnaṃ santike gamanameva paññapesi. Kasmā? Mandapaññattā mātugāmassa. Mandapañño hi mātugāmo, tasmā niccaṃ dhammasavanaṃ bahūpakāraṃ. Evañca sati ‘‘yaṃ mayaṃ jānāma, tameva ayyā jānantī’’ti mānaṃ akatvā bhikkhusaṅghaṃ payirūpāsamānā sātthikaṃ pabbajjaṃ karissanti, tasmā bhagavā evamakāsi. Bhikkhuniyopi ‘‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjissāmā’’ti sabbāyeva nirantaraṃ vihāraṃ upasaṅkamiṃsu. Vuttañhetaṃ –

'অন্বদ্ধমাসং' বলতে প্রতি অর্ধমাসে (পক্ষকাল অন্তর)। 'দ্বে ধম্মা পচ্চাসিসিতব্বা' বলতে দুটি ধর্ম আকাঙ্ক্ষা করতে হবে। 'উপোসথপুচ্ছকং' বলতে উপোসথ দিবস জিজ্ঞাসা করা; সেখানে পঞ্চদশী উপোসথ হলে পক্ষের চতুর্দশী তিথিতে এবং চতুর্দশী উপোসথ হলে ত্রয়োদশী তিথিতে গিয়ে উপোসথ জিজ্ঞাসা করতে হবে। কিন্তু মহাপচ্চরী গ্রন্থে বলা হয়েছে—"পক্ষের ত্রয়োদশী তিথিতেই গিয়ে 'এই উপোসথ কি চতুর্দশী নাকি পঞ্চদশী?' এভাবে জিজ্ঞাসা করতে হবে।" উপোসথ দিবসে উপদেশের জন্য উপগমন (উপস্থিত) হতে হবে। প্রতিপদের দিন থেকে শুরু করে ধর্ম শ্রবণের জন্য যেতে হবে। এভাবে ভগবান অন্য কাজের সুযোগ না দিয়ে নিরন্তর ভিক্ষুণীদের ভিক্ষুদের নিকটে যাওয়াকেই প্রজ্ঞপ্ত করেছেন। কেন? মাতৃগ্রামের (নারীদের) অল্পবুদ্ধিসম্পন্ন হওয়ার কারণে। কারণ মাতৃগ্রাম অল্পবুদ্ধিসম্পন্ন, তাই নিত্য ধর্ম শ্রবণ অত্যন্ত উপকারী। এবং এরূপ হলে "আমরা যা জানি, আর্য্যগণও তাই জানেন"—এরূপ মান (অহংকার) না করে ভিক্ষুসংঘের সেবা-উপাসনা করে প্রব্রজ্যাকে সার্থক করতে পারবে; তাই ভগবান এরূপ করেছেন। ভিক্ষুণীগণও "যেভাবে অনুশাসিত হয়েছে, সেভাবে আচরণ করব"—এভাবে চিন্তা করে সকলেই নিরন্তর বিহারে গমন করতে লাগলেন। কারণ এটি উক্ত হয়েছে—


‘‘Tena kho pana samayena sabbo bhikkhunisaṅgho ovādaṃ gacchati. Manussā ujjhāyanti khiyyanti vipācenti ‘jāyāyo imā imesaṃ, jāriyo imā imesaṃ, idānime imāhi saddhiṃ abhiramissantī’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – ‘na, bhikkhave, sabbena bhikkhunisaṅghena ovādo gantabbo, gaccheyya ce, āpatti dukkaṭassa. Anujānāmi bhikkhave catūhi pañcahi bhikkhunīhi ovādaṃ gantu’nti. Punapi tatheva ujjhāyiṃsu. Puna bhagavā ‘anujānāmi, bhikkhave, dve tisso bhikkhuniyo ovādaṃ gantu’’’nti āha.

"সেই সময় সমগ্র ভিক্ষুণীসংঘ উপদেশের জন্য যেত। মানুষ নিন্দা করত, ক্ষোভ প্রকাশ করত এবং অপবাদ ছড়াত—'এরা এদের প্রধানা স্ত্রী, এরা এদের উপপত্নী, এখন এরা এদের সাথে আমোদ-প্রমোদ করবে।' ভগবানের নিকট এই বিষয়টি নিবেদন করা হলো—'ভিক্ষুগণ, সমগ্র ভিক্ষুণীসংঘের উপদেশের জন্য যাওয়া উচিত নয়। যদি যায়, তবে দুষ্কৃত আপত্তি হবে। ভিক্ষুগণ, আমি চার-পাঁচজন ভিক্ষুণী কর্তৃক উপদেশের জন্য যাওয়ার অনুমতি দিচ্ছি।' পুনরায় তারা একইভাবে নিন্দা করতে লাগল। পুনরায় ভগবান বললেন—'ভিক্ষুগণ, আমি দুই-তিনজন ভিক্ষুণীকে উপদেশের জন্য যাওয়ার অনুমতি দিচ্ছি।'"


Tasmā bhikkhunisaṅghena dve tisso bhikkhuniyo yācitvā pesetabbā – ‘‘ethayye, bhikkhusaṅghaṃ ovādūpasaṅkamanaṃ yācatha, bhikkhunisaṅgho ayyā…pe… ovādūpasaṅkamana’’nti (cūḷava. 413). Tāhi bhikkhunīhi ārāmaṃ gantabbaṃ. Tato ovādapaṭiggāhakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā vanditvā so bhikkhu ekāya bhikkhuniyā evamassa vacanīyo ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, bhikkhusaṅghassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira ayya bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. Tena bhikkhunā pātimokkhuddesako bhikkhu upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo ‘‘bhikkhunisaṅgho bhante bhikkhusaṅghassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira bhante bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. Pātimokkhuddesakena vattabbo ‘‘atthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato’’ti. Sace hoti koci bhikkhu [Pg.61] bhikkhunovādako sammato, pātimokkhuddesakena vattabbo ‘‘itthannāmo bhikkhu bhikkhunovādako sammato, taṃ bhikkhunisaṅgho upasaṅkamatū’’ti.

তাই ভিক্ষুণীসংঘ কর্তৃক দুই-তিনজন ভিক্ষুণীকে অনুরোধ করে পাঠাতে হবে—"আসুন আর্য্যাগণ, ভিক্ষুসংঘের কাছে উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি যাচ্ঞা করুন।" কীভাবে যাচ্ঞা করতে হবে? "ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছে এবং উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি যাচ্ঞা করছে। ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ যেন উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি লাভ করে।" সেই ভিক্ষুণীদের আরামে যেতে হবে। তারপর উপদেশ-অনুমতি গ্রহণকারী একজন ভিক্ষুর নিকট উপস্থিত হয়ে বন্দনা করে, সেই ভিক্ষুকে একজন ভিক্ষুণী কর্তৃক এভাবে বলতে হবে—"ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছে এবং উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি যাচ্ঞা করছে। ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ যেন উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি লাভ করে।" সেই ভিক্ষু কর্তৃক প্রাতিমোক্ষ পাঠকারী ভিক্ষুর নিকট উপস্থিত হয়ে তাকে এভাবে বলতে হবে—"ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছে এবং উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি যাচ্ঞা করছে। ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ যেন উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি লাভ করে।" প্রাতিমোক্ষ পাঠকারী ভিক্ষু কর্তৃক জিজ্ঞাসা করতে হবে—"ভিক্ষুণী-উপদেশক হিসেবে মনোনীত কোনো ভিক্ষু কি আছেন?" যদি ভিক্ষুণী-উপদেশক হিসেবে মনোনীত কোনো ভিক্ষু থাকেন, তবে প্রাতিমোক্ষ পাঠকারী ভিক্ষু কর্তৃক বলতে হবে—"অমুক নামের ভিক্ষু ভিক্ষুণী-উপদেশক হিসেবে মনোনীত হয়েছেন, ভিক্ষুণীসংঘ তাঁর নিকট উপস্থিত হোক।"


Sace na hoti koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, pātimokkhuddesakena vattabbo – ‘‘ko āyasmā ussahati bhikkhuniyo ovaditu’’nti. Sace koci bhikkhu ussahati bhikkhuniyo ovadituṃ, so ca hoti aṭṭhahaṅgehi samannāgato, sammannitvā vattabbo – ‘‘itthannāmo bhikkhu bhikkhunovādako sammato, taṃ bhikkhunisaṅgho upasaṅkamatū’’ti.

যদি ভিক্ষুণী-উপদেশক হিসেবে মনোনীত কোনো ভিক্ষু না থাকেন, তবে প্রাতিমোক্ষ পাঠকারী ভিক্ষু কর্তৃক জিজ্ঞাসা করতে হবে—"কোন আয়ুষ্মান ভিক্ষুণীদের উপদেশ দিতে সমর্থ?" যদি কোনো ভিক্ষু ভিক্ষুণীদের উপদেশ দিতে সমর্থ হন এবং তিনি যদি আটটি অঙ্গে সমন্বিত হন, তবে তাঁকে মনোনীত করে বলতে হবে—"অমুক নামের ভিক্ষু ভিক্ষুণী-উপদেশক হিসেবে মনোনীত হয়েছেন, ভিক্ষুণীসংঘ তাঁর নিকট উপস্থিত হোক।"


Sace pana koci na ussahati bhikkhuniyo ovadituṃ, pātimokkhuddesakena vattabbo – ‘‘natthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, pāsādikena bhikkhunisaṅgho sampādetū’’ti. Ettāvatā hi sakalaṃ sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanamārocitaṃ hoti. Tena bhikkhunā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pāṭipade bhikkhunīnaṃ ārocetabbaṃ. Bhikkhunisaṅghenapi tā bhikkhuniyo pesetabbā ‘‘gacchathayye, pucchatha ‘kiṃ ayya labhati bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’’nti. Tāhi ‘‘sādhu ayye’’ti sampaṭicchitvā ārāmaṃ gantvā taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vattabbaṃ – ‘‘kiṃ ayya labhati bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. Tena vattabbaṃ – ‘‘natthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, pāsādikena bhikkhunisaṅgho sampādetū’’ti. Tāhi ‘‘sādhu ayyā’’ti sampaṭicchitabbaṃ. Ekato āgatānaṃ vasena cetaṃ vuttaṃ, tāsu pana ekāya bhikkhuniyā vattabbañca sampaṭicchitabbañca, itarā tassā sahāyikā.

কিন্তু যদি কেউ ভিক্ষুণীদের উপদেশ দিতে সমর্থ না হন, তবে প্রাতিমোক্ষ পাঠকারী ভিক্ষু কর্তৃক বলতে হবে—"ভিক্ষুণী-উপদেশক হিসেবে মনোনীত কোনো ভিক্ষু নেই। ভিক্ষুণীসংঘ শ্রদ্ধাপূর্ণ আচরণের মাধ্যমে ত্রিশিক্ষা সম্পন্ন করুক।" কারণ এই বাক্যের দ্বারাই সমগ্র ত্রিশিক্ষা সম্বলিত শাসন জ্ঞাপন করা হয়। সেই ভিক্ষু কর্তৃক "উত্তম" বলে তা গ্রহণ করে প্রতিপদের দিন ভিক্ষুণীদের জানাতে হবে। ভিক্ষুণীসংঘ কর্তৃকও সেই ভিক্ষুণীদের পাঠাতে হবে—"যান আর্য্যাগণ, জিজ্ঞাসা করুন—'ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ কি উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি লাভ করেছে?'" তারা "উত্তম আর্য্যা" বলে তা গ্রহণ করে আরামে গিয়ে সেই ভিক্ষুর নিকট উপস্থিত হয়ে এভাবে বলতে হবে—"ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ কি উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি লাভ করেছে?" সেই ভিক্ষু কর্তৃক বলতে হবে—"ভিক্ষুণী-উপদেশক হিসেবে মনোনীত কোনো ভিক্ষু নেই। ভিক্ষুণীসংঘ শ্রদ্ধাপূর্ণ আচরণের মাধ্যমে ত্রিশিক্ষা সম্পন্ন করুক।" তারা "উত্তম ভন্তে" বলে তা গ্রহণ করতে হবে। একত্রে আগত ভিক্ষুণীদের উদ্দেশ্যে এই কথাটি বলা হয়েছে; প্রকৃতপক্ষে তাদের মধ্যে একজন ভিক্ষুণী কর্তৃক বলতে হবে এবং গ্রহণ করতে হবে, অন্যেরা তাঁর সহায়িকা মাত্র।


Sace pana bhikkhunisaṅgho vā bhikkhusaṅgho vā na pūrati, ubhayatopi vā gaṇamattameva puggalamattaṃ vā hoti, ekā bhikkhunī vā bahūhi bhikkhunupassayehi ovādatthāya pesitā hoti, tatrāyaṃ vacanakkamo – ‘‘bhikkhuniyo ayya bhikkhusaṅghassa pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira ayya bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Ahaṃ ayya bhikkhusaṅghassa pāde vandāmi; ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ ayya ovādūpasaṅkamana’’nti.

কিন্তু যদি ভিক্ষুণীসংঘ বা ভিক্ষুসংঘ পূর্ণ না হয়, অথবা উভয় পক্ষেই কেবল গণ মাত্র থাকে বা ব্যক্তি মাত্র থাকে, অথবা একজন ভিক্ষুণী বহু ভিক্ষুণী বিহার থেকে উপদেশের জন্য প্রেরিত হন, তবে সেক্ষেত্রে বাক্যপ্রয়োগের নিয়মটি নিম্নরূপ হবে—"ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছেন এবং উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি যাচ্ঞা করছেন। ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ যেন উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি লাভ করেন।" "ভন্তে, আমি ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছি এবং উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি যাচ্ঞা করছি। ভন্তে, আমি যেন উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি লাভ করি।"


‘‘Bhikkhunisaṅgho [Pg.62] ayya ayyānaṃ pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira ayya bhikkhunīsaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhuniyo ayya ayyānaṃ pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira ayya bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Ahaṃ ayya ayyānaṃ pāde vandāmi, ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ ayya ovādūpasaṅkamana’’nti.

"ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ আর্য্যগণের চরণে বন্দনা করছে এবং উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি যাচ্ঞা করছে। ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ যেন উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি লাভ করে।" "ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ আর্য্যগণের চরণে বন্দনা করছেন এবং উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি যাচ্ঞা করছেন। ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ যেন উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি লাভ করেন।" "ভন্তে, আমি আর্য্যগণের চরণে বন্দনা করছি এবং উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি যাচ্ঞা করছি। ভন্তে, আমি যেন উপদেশের জন্য উপস্থিত হওয়ার অনুমতি লাভ করি।"


‘‘Bhikkhunisaṅgho ayya ayyassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira ayya bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhuniyo ayya ayyassa pāde vandanti; ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira ayya bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Ahaṃ ayya ayyassa pāde vandāmi, ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ ayya ovādūpasaṅkamana’’nti.

“আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ আর্যের চরণে বন্দনা করছে এবং ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার প্রার্থনা করছে। আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ যেন ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার সুযোগ লাভ করে।” “আর্য, ভিক্ষুণীগণ আর্যের চরণে বন্দনা করছেন এবং ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার প্রার্থনা করছেন। আর্য, ভিক্ষুণীগণ যেন ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার সুযোগ লাভ করেন।” “আর্য, আমি আর্যের চরণে বন্দনা করছি এবং ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার প্রার্থনা করছি। আর্য, আমি যেন ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার সুযোগ লাভ করি।”


‘‘Bhikkhunisaṅgho ca ayya bhikkhuniyo ca bhikkhunī ca bhikkhusaṅghassa ayyānaṃ ayyassa pāde vandati vandanti vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati yācanti yācati, labhatu kira labhantu kira labhatu kira ayya bhikkhunisaṅgho ca bhikkhuniyo ca bhikkhunī ca ovādūpasaṅkamana’’nti.

“আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ, ভিক্ষুণীগণ এবং ভিক্ষুণী—ভিক্ষুসংঘের, আর্যগণের এবং আর্যের চরণে বন্দনা করছে, বন্দনা করছেন এবং বন্দনা করছে; এবং ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার প্রার্থনা করছে, প্রার্থনা করছেন এবং প্রার্থনা করছে। আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ, ভিক্ষুণীগণ এবং ভিক্ষুণী যেন ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার সুযোগ লাভ করে, লাভ করেন এবং লাভ করে”—এটিই হলো বাক্যপ্রয়োগের নিয়ম।


Tenapi bhikkhunā uposathakāle evaṃ vattabbaṃ – ‘‘bhikkhuniyo bhante bhikkhusaṅghassa pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira bhante bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhunī bhante bhikkhusaṅghassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira bhante bhikkhunī ovādūpasaṅkamana’’nti.

সেই ভিক্ষু কর্তৃকও উপোসথকালে এভাবে বলা উচিত— “ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছেন এবং ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার প্রার্থনা করছেন। ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ যেন ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার সুযোগ লাভ করেন।” “ভন্তে, ভিক্ষুণী ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছে এবং ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার প্রার্থনা করছে। ভন্তে, ভিক্ষুণী যেন ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার সুযোগ লাভ করে।”


‘‘Bhikkhunisaṅgho bhante, bhikkhuniyo bhante, bhikkhunī bhante āyasmantānaṃ pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira bhante bhikkhunī ovādūpasaṅkamana’’nti.

“ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ; ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ; ভন্তে, ভিক্ষুণী—আয়ুষ্মানদের চরণে বন্দনা করছে এবং ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার প্রার্থনা করছে। ভন্তে, ভিক্ষুণী যেন ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার সুযোগ লাভ করে”—এভাবে বলা উচিত।


‘‘Bhikkhunisaṅgho ca bhante, bhikkhuniyo ca bhikkhunī ca bhikkhusaṅghassa āyasmantānaṃ pāde vandati vandanti vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati yācanti yācati, labhatu kira labhantu kira labhatu kira bhante bhikkhunisaṅgho ca bhikkhuniyo ca bhikkhunī ca ovādūpasaṅkamana’’nti.

“ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ, ভিক্ষুণীগণ এবং ভিক্ষুণী—ভিক্ষুসংঘের ও আয়ুষ্মানদের চরণে বন্দনা করছে, বন্দনা করছেন এবং বন্দনা করছে; এবং ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার প্রার্থনা করছে, প্রার্থনা করছেন এবং প্রার্থনা করছে। ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ, ভিক্ষুণীগণ এবং ভিক্ষুণী যেন ওবাদের জন্য উপস্থিত হওয়ার সুযোগ লাভ করে, লাভ করেন এবং লাভ করে”—এভাবে বলা উচিত।


Pātimokkhuddesakenāpi sace sammato bhikkhu atthi, purimanayeneva taṃ bhikkhuniyo, taṃ bhikkhunī, taṃ bhikkhunisaṅgho ca bhikkhuniyo ca bhikkhunī ca upasaṅkamantu upasaṅkamatu upasaṅkamatūti vattabbaṃ. Sace natthi, pāsādikena [Pg.63] bhikkhunisaṅgho ca bhikkhuniyo ca bhikkhunī ca sampādetu sampādentu sampādetūti vattabbaṃ.

প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তিকারীর দ্বারাও, যদি মনোনীত ভিক্ষু উপস্থিত থাকেন, তবে পূর্বের নিয়মেই বলা উচিত— “ভিক্ষুণীগণ তাঁর কাছে উপস্থিত hোন, ভিক্ষুণী তাঁর কাছে উপস্থিত হোক, ভিক্ষুণীসংঘ ও ভিক্ষুণীগণ এবং ভিক্ষুণী তাঁর কাছে উপস্থিত হোক।” যদি মনোনীত ভিক্ষু না থাকেন, তবে বলা উচিত— “ভিক্ষুণীসংঘ, ভিক্ষুণীগণ এবং ভিক্ষুণী যেন শ্রদ্ধার সাথে শীল সম্পাদন করেন।”


Ovādapaṭiggāhakena pāṭipade paccāharitvā tatheva vattabbaṃ. Ovādaṃ pana bālagilānagamike ṭhapetvā añño sacepi āraññako hoti, appaṭiggahetuṃ na labhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ওবাদ গ্রহণকারী ভিক্ষু কর্তৃক প্রতিপদে (পক্ষকালের প্রথম দিনে) তা পুনরায় নিয়ে গিয়ে একইভাবে বলা উচিত। অজ্ঞ, রুগ্ন এবং ভ্রমণকারী ভিক্ষুদের বাদ দিয়ে অন্য কোনো ভিক্ষু যদি আরণ্যকও হন, তবুও ওবাদ গ্রহণ না করে থাকার অনুমতি তিনি পান না। এ বিষয়ে ভগবান বলেছেন—


‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ṭhapetvā bālaṃ ṭhapetvā gilānaṃ ṭhapetvā gamikaṃ avasesehi ovādaṃ gahetu’’nti (cūḷava. 414).

“হে ভিক্ষুগণ! অজ্ঞ, রুগ্ন এবং ভ্রমণকারী ভিক্ষুদের বাদ দিয়ে অবশিষ্ট ভিক্ষুদের দ্বারা ওবাদ গ্রহণ করার অনুমতি আমি দিচ্ছি।”


Tattha yo cātuddasikapannarasikesu vā uposathesu pāṭipade vā gantukāmo, so gamiko dutiyapakkhadivase gacchantopi aggahetuṃ na labhati, ‘‘na, bhikkhave, ovādo na gahetabbo, yo na gaṇheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 414) vuttaṃ āpattiṃ āpajjatiyeva. Ovādaṃ gahetvā ca uposathagge anārocetuṃ vā pāṭipade bhikkhunīnaṃ apaccāharituṃ vā na vaṭṭati. Vuttañhetaṃ –

সেখানে, যিনি চতুর্দশী বা পঞ্চদশী উপোসথ দিবসে অথবা প্রতিপদ দিবসে যাত্রা করতে ইচ্ছুক, তিনি হলেন ‘ভ্রমণকারী’। পক্ষের দ্বিতীয় দিনে যাত্রা করলেও তিনি ওবাদ গ্রহণ না করে থাকতে পারেন না। “হে ভিক্ষুগণ, ওবাদ গ্রহণ না করা উচিত নয়; যে গ্রহণ করবে না, তার দুষ্কৃত আপত্তি হবে”—এই বচন অনুসারে তিনি আপত্তিতে পতিত হন। ওবাদ গ্রহণ করার পর উপোসথগৃহে তা না জানানো অথবা প্রতিপদ দিবসে ভিক্ষুণীদের কাছে তা পুনরায় না নিয়ে যাওয়া অনুচিত। এ বিষয়ে বলা হয়েছে—


‘‘Na, bhikkhave, ovādo na ārocetabbo. Yo na āroceyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 415).

“হে ভিক্ষুগণ, ওবাদ না জানানো উচিত নয়। যে জানাবে না, তার দুষ্কৃত আপত্তি হবে।”


Aparampi vuttaṃ –

আরও বলা হয়েছে—


‘‘Na, bhikkhave, ovādo na paccāharitabbo. Yo na paccāhareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 415).

“হে ভিক্ষুগণ, ওবাদ পুনরায় না নিয়ে যাওয়া উচিত নয়। যে নিয়ে যাবে না, তার দুষ্কৃত আপত্তি হবে।”


Tattha āraññakena paccāharaṇatthaṃ saṅketo kātabbo. Vuttañhetaṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āraññakena bhikkhunā ovādaṃ gahetuṃ, saṅketañca kātuṃ, atra paṭiharissāmī’’ti. Tasmā āraññako bhikkhu sace bhikkhunīnaṃ vasanagāme bhikkhaṃ labhati, tattheva caritvā bhikkhuniyo disvā ārocetvā gantabbaṃ. No cassa tattha bhikkhā sulabhā hoti, sāmantagāme caritvā bhikkhunīnaṃ gāmaṃ āgamma tatheva kātabbaṃ. Sace dūraṃ gantabbaṃ hoti, saṅketo kātabbo – ‘‘ahaṃ amukaṃ nāma tumhākaṃ gāmadvāre sabhaṃ vā maṇḍapaṃ vā rukkhamūlaṃ vā upasaṅkamissāmi, tattha āgaccheyyāthā’’ti[Pg.64]. Bhikkhunīhi tattha gantabbaṃ, agantuṃ na labbhati. Vuttañhetaṃ – ‘‘na, bhikkhave, bhikkhuniyā saṅketaṃ na gantabbaṃ. Yā na gaccheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 415).

সেখানে আরণ্যক ভিক্ষু কর্তৃক ওবাদ পুনরায় নিয়ে যাওয়ার জন্য সংকেত (স্থান ও সময় নির্ধারণ) করা উচিত। এ বিষয়ে বলা হয়েছে— “হে ভিক্ষুগণ, আরণ্যক ভিক্ষু কর্তৃক ওবাদ গ্রহণ করার এবং এই বলে সংকেত করার অনুমতি আমি দিচ্ছি যে, আমি এই স্থানে তা পুনরায় নিয়ে আসব।” অতএব, আরণ্যক ভিক্ষু যদি ভিক্ষুণীদের বসবাসের গ্রামে ভিক্ষা লাভ করেন, তবে সেখানেই ভিক্ষাচরণ করে ভিক্ষুণীদের সাথে দেখা করে ওবাদ জানিয়ে চলে যাওয়া উচিত। যদি সেখানে তাঁর জন্য ভিক্ষা সহজে লভ্য না হয়, তবে নিকটবর্তী গ্রামে ভিক্ষাচরণ করে ভিক্ষুণীদের গ্রামে এসে একইভাবে করা উচিত। যদি দূরে যেতে হয়, তবে সংকেত করা উচিত— “আমি তোমাদের গ্রামদ্বারে অমুক নামক সভায় বা মণ্ডপে অথবা বৃক্ষমূলে উপস্থিত হব, তোমরা সেখানে এসো।” ভিক্ষুণীদের সেখানে যাওয়া উচিত, না যাওয়ার কোনো সুযোগ নেই। এ বিষয়ে বলা হয়েছে— “হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুণী কর্তৃক সংকেত স্থানে না যাওয়া উচিত নয়। যে যাবে না, তার দুষ্কৃত আপত্তি হবে।”


Ubhatosaṅghe tīhi ṭhānehi pavāretabbanti ettha bhikkhunīhi cātuddase attanā pavāretvā uposathe bhikkhusaṅghe pavāretabbaṃ. Vuttañhetaṃ –

“উভয় সংঘে তিন প্রকারে প্রবারণা করতে হবে”—এখানে ভিক্ষুণীদের দ্বারা চতুর্দশী দিবসে নিজেরা প্রবারণা সম্পন্ন করে উপোসথ দিবসে ভিক্ষুসংঘের নিকট প্রবারণা করা উচিত। এ বিষয়ে বলা হয়েছে—


‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ajjatanāya pavāretvā aparajju bhikkhusaṅghaṃ pavāretu’’nti (cūḷava. 427).

“হে ভিক্ষুগণ, আজ প্রবারণা করে পরদিন ভিক্ষুসংঘের নিকট প্রবারণা করার অনুমতি আমি দিচ্ছি।”


Bhikkhunikhandhake vuttanayeneva cettha vinicchayo veditabbo. Vuttañhetaṃ –

ভিক্ষুণী স্কন্ধকে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই এখানে সিদ্ধান্ত জ্ঞাত হওয়া উচিত। এ বিষয়ে বলা হয়েছে—


‘‘Tena kho pana samayena sabbo bhikkhunisaṅgho pavārento kolāhalamakāsi. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Anujānāmi, bhikkhave, ekaṃ bhikkhuniṃ byattaṃ paṭibalaṃ sammannituṃ bhikkhunisaṅghassa atthāya bhikkhusaṅghaṃ pavāretuṃ. Evañca pana, bhikkhave, sammannitabbā. Paṭhamaṃ bhikkhunī yācitabbā, yācitvā byattāya bhikkhuniyā paṭibalāya saṅgho ñāpetabbo –

“সেই সময় সমগ্র ভিক্ষুণীসংঘ প্রবারণা করার সময় কোলাহল সৃষ্টি করেছিল। ভিক্ষুগণ ভগবানের নিকট এই বিষয়টি জানালেন। (ভগবান বললেন—) হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুণীসংঘের কল্যাণে ভিক্ষুসংঘের নিকট প্রবারণা করার জন্য একজন বিদুষী ও সমর্থা ভিক্ষুণীকে মনোনীত করার অনুমতি আমি দিচ্ছি। এবং হে ভিক্ষুগণ, এভাবে মনোনীত করতে হবে। প্রথমে সেই ভিক্ষুণীকে অনুরোধ করতে হবে, অনুরোধ করার পর বিদুষী ও সমর্থা ভিক্ষুণী কর্তৃক সংঘকে জ্ঞাপন করতে হবে—


‘‘Suṇātu me, ayye saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmaṃ bhikkhuniṃ sammanneyya bhikkhunisaṅghassa atthāya bhikkhusaṅghaṃ pavāretuṃ. Esā ñatti.

“আর্যাগণ, সংঘ আমার কথা শুনুন। যদি সংঘের অনুকূল সময় হয়, তবে সংঘ অমুক নাম্নী ভিক্ষুণীকে ভিক্ষুণীসংঘের কল্যাণে ভিক্ষুসংঘের নিকট প্রবারণা করার জন্য মনোনীত করুক। এটিই জ্ঞপ্তি।”


‘‘Suṇātu me, ayye saṅgho, saṅgho itthannāmaṃ bhikkhuniṃ sammanneyya bhikkhunisaṅghassa atthāya bhikkhusaṅghaṃ pavāretuṃ. Yassā ayyāya khamati itthannāmāya bhikkhuniyā sammuti bhikkhunisaṅghassa atthāya bhikkhusaṅghaṃ pavāretuṃ, sā tuṇhassa; yassā nakkhamati, sā bhāseyya.

“আর্যাগণ, সংঘ আমার কথা শুনুন। সংঘ অমুক নাম্নী ভিক্ষুণীকে ভিক্ষুণীসংঘের কল্যাণে ভিক্ষুসংঘের নিকট প্রবারণা করার জন্য মনোনীত করুক। অমুক নাম্নী ভিক্ষুণীকে ভিক্ষুণীসংঘের কল্যাণে ভিক্ষুসংঘের নিকট প্রবারণা করার জন্য মনোনীত করার বিষয়ে যে আর্যার সম্মতি আছে, তিনি নীরব থাকুন; যাঁর সম্মতি নেই, তিনি বলুন।”


‘‘Sammatā saṅghena itthannāmā bhikkhunī bhikkhunisaṅghassa atthāya bhikkhusaṅghaṃ pavāretuṃ. Khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (cūḷava. 427).

“সংঘ কর্তৃক অমুক নাম্নী ভিক্ষুণী ভিক্ষুণীসংঘের কল্যাণে ভিক্ষুসংঘের নিকট প্রবারণা করার জন্য মনোনীত হলেন। যেহেতু সংঘের এটি সম্মত, তাই সংঘ নীরব রয়েছে—এভাবে আমি এটি ধারণ করছি।”


Tāya [Pg.65] sammatāya bhikkhuniyā bhikkhunisaṅghaṃ ādāya bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo – ‘‘bhikkhunisaṅgho ayya, bhikkhusaṅghaṃ pavāreti – diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā. Vadatayya bhikkhusaṅgho bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissati. Dutiyampi ayya, tatiyampi ayya, bhikkhunisaṅgho…pe… paṭikarissatī’’ti.

সেই মনোনীত ভিক্ষুণী কর্তৃক ভিক্ষুণীসংঘকে সাথে নিয়ে ভিক্ষুসংঘের নিকট উপস্থিত হয়ে, এক কাঁধে উত্তরাসঙ্গ পরিধান করে, অঞ্জলিবদ্ধ হয়ে এভাবে বলা উচিত— “আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ ভিক্ষুসংঘের নিকট প্রবারণা করছে—দর্শনের দ্বারা, শ্রবণের দ্বারা অথবা আশঙ্কার দ্বারা। আর্য ভিক্ষুসংঘ অনুকম্পাবশত ভিক্ষুণীসংঘকে বলুন, দোষ দেখতে পেলে তা সংশোধন করা হবে। দ্বিতীয়বারও আর্য, তৃতীয়বারও আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ...পে... সংশোধন করবে।”


Sace bhikkhunisaṅgho na pūrati, ‘‘bhikkhuniyo ayya bhikkhusaṅghaṃ pavārenti – diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatayya bhikkhusaṅgho bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘ahaṃ ayya bhikkhusaṅghaṃ pavāremi – diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatu maṃ ayya bhikkhusaṅgho anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ.

যদি ভিক্ষুণীসংঘ পূর্ণ না হয়, তবে— “আর্য, ভিক্ষুণীগণ ভিক্ষুসংঘের নিকট প্রবারণা করছেন—দর্শনের দ্বারা, শ্রবণের দ্বারা অথবা আশঙ্কার দ্বারা। আর্য ভিক্ষুসংঘ অনুকম্পাবশত ভিক্ষুণীগণকে বলুন, দোষ দেখতে পেলে তাঁরা সংশোধন করবেন।” এবং “আর্য, আমি ভিক্ষুসংঘের নিকট প্রবারণা করছি—দর্শনের দ্বারা, শ্রবণের দ্বারা অথবা আশঙ্কার দ্বারা। আর্য ভিক্ষুসংঘ অনুকম্পাবশত আমাকে বলুন, দোষ দেখতে পেলে আমি সংশোধন করব।”—এভাবে তিনবার বলা উচিত।


Sace bhikkhusaṅgho na pūrati, ‘‘bhikkhunisaṅgho ayyā ayye pavāreti – diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantayyā bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissatī’’ti ca, ‘‘bhikkhunisaṅgho ayya ayyaṃ pavāreti – diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatayyo bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissatī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ.

যদি ভিক্ষুসংঘ পূর্ণ না হয়, তবে— “আর্যাগণ, ভিক্ষুণীসংঘ আর্যদের নিকট প্রবারণা করছে—দর্শনের দ্বারা, শ্রবণের দ্বারা অথবা আশঙ্কার দ্বারা। আর্যগণ অনুকম্পাবশত ভিক্ষুণীসংঘকে বলুন, দোষ দেখতে পেলে সংশোধন করা হবে।” এবং “আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ আর্যের নিকট প্রবারণা করছে—দর্শনের দ্বারা, শ্রবণের দ্বারা অথবা আশঙ্কার দ্বারা। আর্য অনুকম্পাবশত ভিক্ষুণীসংঘকে বলুন, দোষ দেখতে পেলে সংশোধন করা হবে।”—এভাবে তিনবার বলা উচিত।


Ubhinnaṃ apāripūriyā ‘‘bhikkhuniyo ayyā ayye pavārenti – diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantayyā bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘bhikkhuniyo ayya ayyaṃ pavārenti – diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatayyo bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘ahaṃ ayyā ayye pavāremi – diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantu maṃ ayyā anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca, ‘‘ahaṃ ayya ayyaṃ pavāremi – diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatu maṃ ayyo anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ.

উভয় সংঘের অপূর্ণতায়— “আর্যাগণ, ভিক্ষুণীগণ আর্যদের নিকট প্রবারণা করছেন—দর্শনের দ্বারা, শ্রবণের দ্বারা অথবা আশঙ্কার দ্বারা। আর্যগণ অনুকম্পাবশত ভিক্ষুণীগণকে বলুন, দোষ দেখতে পেলে তাঁরা সংশোধন করবেন।” এবং “আর্য, ভিক্ষুণীগণ আর্যের নিকট প্রবারণা করছেন—দর্শনের দ্বারা, শ্রবণের দ্বারা অথবা আশঙ্কার দ্বারা। আর্য অনুকম্পাবশত ভিক্ষুণীগণকে বলুন, দোষ দেখতে পেলে তাঁরা সংশোধন করবেন।” এবং “আর্যাগণ, আমি আর্যদের নিকট প্রবারণা করছি—দর্শনের দ্বারা, শ্রবণের দ্বারা অথবা আশঙ্কার দ্বারা। আর্যগণ অনুকম্পাবশত আমাকে বলুন, দোষ দেখতে পেলে আমি সংশোধন করব।” এবং “আর্য, আমি আর্যের নিকট প্রবারণা করছি—দর্শনের দ্বারা, শ্রবণের দ্বারা অথবা আশঙ্কার দ্বারা। আর্য অনুকম্পাবশত আমাকে বলুন, দোষ দেখতে পেলে আমি সংশোধন করব।”—এভাবে তিনবার বলা উচিত।


Mānattacaraṇañca upasampadāpariyesanā ca yathāṭhāneyeva āvi bhavissati.

মানত্ত আচরণ এবং উপসম্পদা অন্বেষণ যথাস্থানেই স্পষ্ট হবে।


Na [Pg.66] bhikkhuniyā kenaci pariyāyenāti dasahi vā akkosavatthūhi aññena vā kenaci pariyāyena bhikkhu neva akkositabbo, na paribhāsitabbo, na bhayena tajjetabbo. Ovaṭoti pihito vārito paṭikkhitto. Vacanayeva vacanapatho. Anovaṭoti apihito avārito appaṭikkhitto. Tasmā bhikkhuniyā ādhipaccaṭṭhāne jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhatvā ‘‘evaṃ abhikkama, evaṃ paṭikkama, evaṃ nivāsehi, evaṃ pārupāhī’’ti kenaci pariyāyena neva bhikkhu ovaditabbo, na anusāsitabbo. Dosaṃ pana disvā ‘‘pubbe mahātherā na evaṃ abhikkamanti, na paṭikkamanti, na nivāsenti, na pārupanti, īdisaṃ kāsāvampi na dhārenti, na evaṃ akkhīni añjentī’’tiādinā nayena vijjamānadosaṃ dassetuṃ vaṭṭati. Bhikkhūhi pana ‘‘ayaṃ vuḍḍhasamaṇī evaṃ nivāseti, evaṃ pārupati, mā evaṃ nivāsehi, mā evaṃ pārupāhi, mā tilakammapaṇṇakammādīni karohī’’ti yathāsukhaṃ bhikkhuniṃ ovadituṃ anusāsituṃ vaṭṭati.

‘কোনো উপায়েই ভিক্ষুণী কর্তৃক নয়’ (ন ভিক্খুনিয়া কেনচি পরিয়ায়েন) বলতে বোঝায়—দশটি আক্রোশ-বস্তুর (গালিগালাজের কারণ) মাধ্যমে অথবা অন্য কোনো উপায়ে ভিক্ষুণী কর্তৃক ভিক্ষুকে গালি দেওয়া যাবে না, তিরস্কার করা যাবে না এবং ভয় দেখিয়ে হুমকি দেওয়া যাবে না। ‘ওবটো’ (ovaṭo) অর্থ আবৃত, বারিত বা নিষিদ্ধ। বচনই হলো বচনপথ। ‘অনোবটো’ (anovaṭo) অর্থ অনাবৃত, অবারিত বা অনিষিদ্ধ। অতএব, ভিক্ষুণী কর্তৃক আধিপত্যের স্থানে বা জ্যেষ্ঠের স্থানে অবস্থান করে “এভাবে অগ্রসর হও, এভাবে প্রত্যাবর্তন করো, এভাবে অন্তর্বাস পরিধান করো, এভাবে চীবর পরিধান করো”—এরূপ কোনো উপায়েই ভিক্ষুকে উপদেশ বা অনুশাসন দেওয়া যাবে না। তবে দোষ দেখে “পূর্বে মহাস্থবিরগণ এভাবে অগ্রসর হতেন না, এভাবে প্রত্যাবর্তন করতেন না, এভাবে অন্তর্বাস পরতেন না, এভাবে চীবর পরতেন না, এই ধরনের কাষায় বস্ত্র ধারণ করতেন না, এভাবে চোখে অঞ্জন লাগাতেন না” ইত্যাদি উপায়ে বিদ্যমান দোষ প্রদর্শন করা কর্তব্য। কিন্তু ভিক্ষুদের পক্ষে “এই বৃদ্ধা শ্রমণী এভাবে অন্তর্বাস পরে, এভাবে চীবর পরে; এভাবে অন্তর্বাস পরিও না, এভাবে চীবর পরিও না, তিলকর্ম বা শাকসবজি তোলার কাজ ইত্যাদি করো না”—এভাবে নিজের ইচ্ছানুযায়ী ভিক্ষুণীকে উপদেশ ও অনুশাসন দেওয়া কর্তব্য।


Samaggamhayyāti bhaṇantanti ‘‘samaggā amha ayya’’ iti bhaṇantaṃ bhikkhunisaṅghaṃ. Aññaṃ dhammaṃ bhaṇatīti aññaṃ suttantaṃ vā abhidhammaṃ vā. Samaggamhayyāti vacanena hi ovādaṃ paccāsīsanti, tasmā ṭhapetvā ovādaṃ aññaṃ dhammaṃ bhaṇantassa dukkaṭaṃ. Ovādaṃ aniyyādetvāti eso bhaginiyo ovādoti avatvā.

‘আমরা ঐক্যবদ্ধ হয়েছি আর্য’ (সমগ্গম্হয্যাতি) বলে ভাষণকারী বলতে— “হে আর্য, আমরা ঐক্যবদ্ধ হয়েছি” এরূপ বলনেওয়ালা ভিক্ষুণীসংঘকে বোঝায়। ‘অন্য ধর্ম বলে’ (অঞ্ঞং ধম্মং ভণতি) বলতে অন্য সূত্রান্ত বা অভিধর্ম বলাকে বোঝায়। কারণ, “আমরা ঐক্যবদ্ধ হয়েছি আর্য” এই বচনের মাধ্যমে তারা ওবাদ (উপদেশ) প্রত্যাশা করে; তাই ওবাদ প্রদান না করে অন্য ধর্ম প্রচার করলে ভিক্ষুর দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়। ‘ওবাদ সমর্পণ না করে’ (ওবাদং অনিয্যাদেত্বা) বলতে— “হে ভগ্নিগণ, এই হলো ওবাদ” এ কথা না বলে বা উপসংহার না টেনে চলে যাওয়া।


150. Adhammakammetiādīsu bhikkhunovādakasammutikammaṃ kammanti veditabbaṃ. Tattha adhammakamme dvinnaṃ navakānaṃ vasena aṭṭhārasa pācittiyāni. Dhammakamme dutiyassa navakassa avasānapade anāpatti, sesesu sattarasa dukkaṭāni.

১৫০. ‘অধর্মকর্মে’ ইত্যাদি পদে ভিক্ষুণী-উপদেশক সম্মতি কর্মকে ‘কর্ম’ বলে জানতে হবে। সেখানে অধর্মকর্মে দুটি নবকের (নয়টি পদের দুটি সেট) নিয়মে আঠারোটি প্রாய்ச்சிও (পাচিত্তিয়) আপত্তি হয়। ধর্মকর্মে দ্বিতীয় নবকের শেষ পদে আপত্তিহীনতা (অন্যাপত্তি) হয় এবং অবশিষ্ট পদগুলোতে সতেরোটি দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়।


152. Uddesaṃ dentoti aṭṭhannaṃ garudhammānaṃ pāḷiṃ uddisanto. Paripucchaṃ dentoti tassāyeva paguṇāya garudhammapāḷiyā aṭṭhakathaṃ kathentoti attho. Osārehi ayyāti vuccamāno osāretīti evaṃ vuccamāno aṭṭhagarudhammapāḷiṃ osāretīti attho. Evaṃ uddesaṃ dento, paripucchaṃ dento, yo ca osārehīti vuccamāno aṭṭha garudhamme bhaṇati, tassa pācittiyena anāpatti. Aññaṃ dhammaṃ bhaṇantassa dukkaṭena anāpatti. Pañhaṃ pucchati, pañhaṃ puṭṭho kathetīti bhikkhunī garudhammanissitaṃ vā khandhādinissitaṃ vā pañhaṃ pucchati, taṃ yo bhikkhu katheti, tassāpi [Pg.67] anāpatti. Aññassatthāya bhaṇantanti catuparisatiṃ dhammaṃ desentaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā bhikkhuniyo suṇanti, tatrāpi bhikkhussa anāpatti. Sikkhamānāya sāmaṇeriyāti etāsaṃ desentassāpi anāpatti. Sesaṃ uttānatthameva.

১৫২. ‘উদ্দেশ দানকারী’ (উদ্দেসং দেন্তো) বলতে আটটি গুরুধর্মের পালি আবৃত্তি করাকে বোঝায়। ‘পরিপৃচ্ছা দানকারী’ (পরিপুচ্ছং দেন্তো) বলতে সেই সুঅভ্যস্ত গুরুধর্ম-পালিরই অট্ঠকথা (ব্যাখ্যা) বলাকে বোঝায়। “হে আর্য, আবৃত্তি করুন” এভাবে ভিক্ষুণীদের দ্বারা অনুরুদ্ধ হয়ে আবৃত্তি করা বলতে—এরূপ অনুরুদ্ধ হয়ে আটটি গুরুধর্ম-পালি আবৃত্তি করাকে বোঝায়। এভাবে উদ্দেশ্য দান করার সময়, পরিপৃচ্ছা দান করার সময় এবং “আবৃত্তি করুন” বলে অনুরুদ্ধ হয়ে যে ভিক্ষু আটটি গুরুধর্ম পাঠ করেন, তাঁর প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয় না। অন্য ধর্ম পাঠ করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয় না। ‘প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করে এবং জিজ্ঞাসিত হয়ে উত্তর দেয়’ বলতে—ভিক্ষুণী যদি গুরুধর্ম-সংক্রান্ত অথবা স্কন্ধাদি-সংক্রান্ত কোনো প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করে এবং যে ভিক্ষু তার উত্তর দেন, তাঁরও কোনো আপত্তি হয় না। ‘অন্যের উদ্দেশ্যে ভাষণকারী’ বলতে—চতুষ্পরিষদের উদ্দেশ্যে ধর্মদেশনাকারী ভিক্ষুর সমীপে এসে যদি ভিক্ষুণীরা ধর্ম শ্রবণ করে, তবে সেখানেও ভিক্ষুর কোনো আপত্তি হয় না। ‘শিক্ষমাণা ও শ্রমণীদের’ বলতে—তাদের উদ্দেশ্যে দেশনা করলেও ভিক্ষুর কোনো আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Padasodhammasamuṭṭhānaṃ – vācato ca vācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ tivedananti.

এই শিক্ষাপদটি পদশোধন-সমুত্থানবিশিষ্ট—এটি বাক্য থেকে এবং বাক্য ও চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়; এটি ক্রিয়া-স্বরূপ, নোসংজ্ঞা-বিমোক্ষ (সচেতন জ্ঞান না থাকলেও আপত্তি থেকে মুক্তি নেই), অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Ovādasikkhāpadaṃ paṭhamaṃ.

প্রথম ওবাদ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā

২. অস্তঙ্গত শিক্ষাপদের বর্ণনা (ব্যাখ্যা)।


153. Dutiyasikkhāpade – pariyāyenāti vārena, paṭipāṭiyāti attho. Adhicetasoti adhicittavato, sabbacittānaṃ adhikena arahattaphalacittena samannāgatassāti attho. Appamajjatoti nappamajjato, appamādena kusalānaṃ dhammānaṃ sātaccakiriyāya samannāgatassāti vuttaṃ hoti. Muninoti ‘‘yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti (dha. pa. 269) evaṃ ubhayalokamunanena vā, monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena ñāṇena samannāgatattā vā khīṇāsavo muni nāma vuccati, tassa munino. Monapathesu sikkhatoti arahattañāṇasaṅkhātassa monassa pathesu sattatiṃsabodhipakkhiyadhammesu tīsu vā sikkhāsu sikkhato. Idañca pubbabhāgapaṭipadaṃ gahetvā vuttaṃ, tasmā evaṃ pubbabhāge sikkhato imāya sikkhāya munibhāvaṃ pattassa muninoti evamettha attho daṭṭhabbo. Sokā na bhavanti tādinoti tādisassa khīṇāsavamunino abbhantare iṭṭhaviyogādivatthukā sokā na santi. Atha vā tādinoti tādilakkhaṇasamannāgatassa evarūpassa munino sokā na bhavantīti ayamettha attho. Upasantassāti rāgādīnaṃ upasamena upasantassa. Sadā satīmatoti sativepullappattattā niccakālaṃ satiyā avirahitassa. Ākāse antalikkheti antalikkhasaṅkhāte ākāse, na kasiṇugghāṭime, na pana rūpaparicchede. Caṅkamatipi tiṭṭhatipīti tāsaṃ bhikkhunīnaṃ kathaṃ [Pg.68] sutvā ‘‘imā bhikkhuniyo maṃ ‘ettakameva ayaṃ jānātī’ti avamaññanti, handa dāni etāsaṃ attano ānubhāvaṃ dassemī’’ti dhammabahumānaṃ uppādetvā abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya evarūpaṃ iddhipāṭihāriyaṃ dassesi – ‘‘ākāse antalikkhe caṅkamatipi…pe… antaradhāyatipī’’ti. Tattha antaradhāyatipīti antaradhāyatipi adassanampi gacchatīti attho. Tañceva udānaṃ bhaṇati aññañca bahuṃ buddhavacananti thero kira attano bhātutherassa santike –

১৫৩. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— ‘পর্যায়েণ’ (পরিয়ায়েন) অর্থ বার বা অনুক্রম (পরিপাটী)। ‘অধিচেতসো’ অর্থ অধিচিত্তবান, অর্থাৎ সমস্ত চিত্তের চেয়ে শ্রেষ্ঠ অর্হত্ত্বফল চিত্তের সাথে যুক্ত ব্যক্তির। ‘অপ্রমাদ্যতো’ (অপ্পমজ্জতো) অর্থ প্রমাদহীন, অর্থাৎ অপ্রমাদের সাথে কুশল ধর্মসমূহের নিরন্তর অনুশীলনে যুক্ত ব্যক্তির—এ কথাই বলা হয়েছে। ‘মুনিনো’ অর্থ— “যিনি উভয় লোক জানেন, তিনি মুনি বলে কথিত হন” এভাবে উভয় লোক জানার কারণে অথবা জ্ঞানকে ‘মোন’ বলা হয়, সেই জ্ঞানের সাথে যুক্ত হওয়ার কারণে ক্ষীণাস্ত্রবকে ‘মুনি’ বলা হয়; সেই মুনির। ‘মোনপথসমূহে শিক্ষণরত’ (মোনপহেসু সিক্খতো) বলতে অর্হত্ত্বজ্ঞান নামক মোনের পথস্বরূপ সাঁইত্রিশটি বোধিপক্ষীয় ধর্মে অথবা তিন শিক্ষায় শিক্ষণরত। এটি পূর্বভাগ প্রতিপদাকে (অর্হত্ত্বের পূর্ববর্তী সাধনা) গ্রহণ করে বলা হয়েছে; তাই এভাবে পূর্বভাগে শিক্ষণরত এবং এই শিক্ষার দ্বারা মুনিভাব প্রাপ্ত মুনির—এভাবে এখানে অর্থ দেখতে হবে। ‘তাদৃশ ব্যক্তির শোক হয় না’ (সোকা ন ভবন্তি তাদিনো) বলতে সেই ক্ষীণাস্ত্রব মুনির অন্তরে ইষ্টবিয়োগাদিজনিত কোনো শোক থাকে না। অথবা ‘তাদিনো’ অর্থ তাদি-লক্ষণযুক্ত এরূপ মুনির শোক হয় না—এখানে এটাই অর্থ। ‘উপশান্তস্য’ (উপসন্তস্স) অর্থ রাগাদির উপশমের দ্বারা শান্ত ব্যক্তির। ‘সদা স্মৃতিমতঃ’ (সদা সতীমতো) অর্থ স্মৃতির প্রাচুর্য লাভের কারণে সর্বদা স্মৃতিমান ব্যক্তির। ‘আকাশে অন্তরীক্ষে’ বলতে অন্তরীক্ষ নামক আকাশে; এটি কসিণ-উদ্ধাটনজনিত আকাশও নয়, রূপ-পরিচ্ছেদ আকাশও নয়। ‘চংক্রমণও করেন, অবস্থানও করেন’ বলতে—সেই ভিক্ষুণীদের কথা শুনে “এই ভিক্ষুণীরা আমাকে ‘এ কেবল এতটুকুই জানে’ বলে অবজ্ঞা করছে; আচ্ছা, এখন এদের কাছে নিজের প্রভাব প্রদর্শন করি”—এভাবে ধর্মের প্রতি বহুমান উৎপন্ন করে অভিজ্ঞা-পাদক চতুর্থ ধ্যান লাভ করে, তা থেকে উঠে আকাশে অন্তরীক্ষে চংক্রমণও করেন...পে... অন্তর্হিতও হন—এরূপ ঋদ্ধি-প্রাতিহার্য প্রদর্শন করলেন। সেখানে ‘অন্তর্হিতও হন’ অর্থ অদৃশ্য হয়ে যান। ‘সেই উদানই পাঠ করেন এবং অন্য বহু বুদ্ধবচনও’—স্থবির নাকি তাঁর জ্যেষ্ঠ ভ্রাতা স্থবিরের সমীপে—


‘‘Padumaṃ yathā kokanudaṃ sugandhaṃ,Pāto siyā phullamavītagandhaṃ;

Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ,Tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (saṃ. ni. 1.123);

“যেমন সুগন্ধি রক্তপদ্ম প্রাতঃকালে প্রস্ফুটিত ও অক্ষুণ্ণ সুবাসযুক্ত হয়ে শোভা পায়, তেমনি আকাশে দীপ্তিমান সূর্যের মতো উজ্জ্বল অঙ্গীরসকে (বুদ্ধকে) দর্শন করো।”


Imaṃ gāthaṃ uddisāpetvā cattāro māse sajjhāyi. Na ca paguṇaṃ kattumasakkhi. Tato naṃ thero ‘‘abhabbo tvaṃ imasmiṃ sāsane’’ti vihārā nikkaḍḍhāpesi, so rodamāno dvārakoṭṭhake aṭṭhāsi. Atha bhagavā buddhacakkhunā veneyyasatte olokento taṃ disvā vihāracārikaṃ caramāno viya tassa santikaṃ gantvā ‘‘cūḷapanthaka, kasmā rodasī’’ti āha. So tamatthaṃ ārocesi. Athassa bhagavā suddhaṃ pilotikakhaṇḍaṃ datvā ‘‘idaṃ ‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’nti parimajjāhī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā attano nivāsaṭṭhāne nisīditvā tassa ekamantaṃ parimajji, parimajjitaṭṭhānaṃ kāḷakamahosi. So ‘‘evaṃ parisuddhampi nāma vatthaṃ imaṃ attabhāvaṃ nissāya kāḷakaṃ jāta’’nti saṃvegaṃ paṭilabhitvā vipassanaṃ ārabhi. Athassa bhagavā āraddhavīriyabhāvaṃ ñatvā ‘‘adhicetaso’’ti imaṃ obhāsagāthaṃ abhāsi. Thero gāthāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi. Tasmā thero pakatiyāva imaṃ gāthaṃ mamāyati, so taṃ imissā gāthāya mamāyanabhāvaṃ jānāpetuṃ taṃyeva bhaṇati. Aññañca antarantarā āharitvā bahuṃ buddhavacanaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘tañceva udānaṃ bhaṇati, aññañca bahuṃ buddhavacana’’nti.

এই গাথাটি নিয়ে তিনি চার মাস ধরে আবৃত্তি করলেন। কিন্তু তা আয়ত্ত করতে পারলেন না। তারপর জ্যেষ্ঠ স্থবির (মহা পন্থক) তাঁকে বললেন, “তুমি এই শাসনে থাকার অযোগ্য” এবং বিহার থেকে বের করে দিলেন। তিনি কাঁদতে কাঁদতে তোরণদ্বারে দাঁড়িয়ে রইলেন। তখন ভগবান বুদ্ধচক্ষু দ্বারা বিনেয় সত্ত্বদের অবলোকন করার সময় তাঁকে দেখতে পেলেন এবং বিহারে পরিভ্রমণ করার মতো করে তাঁর নিকটে গিয়ে বললেন, “চূড়পন্থক, কেন কাঁদছ?” তিনি সেই ঘটনা নিবেদন করলেন। তখন ভগবান তাঁকে একটি পরিষ্কার কাপড়ের টুকরো দিয়ে বললেন, “এটি ‘রজোহরণ, রজোহরণ’ (ধূলি হরণকারী) বলে ghosh-te thako।” তিনি “সাধু” বলে তা গ্রহণ করে নিজের থাকার জায়গায় বসে কাপড়ের এক প্রান্ত ঘষতে লাগলেন। ঘষার স্থানটি কালো হয়ে গেল। তিনি ভাবলেন, “এমন পরিষ্কার কাপড়ও এই দেহকে আশ্রয় করে কালো হয়ে গেল!”—এভাবে সংবেগ লাভ করে তিনি বিপশ্যনা আরম্ভ করলেন। তখন ভগবান তাঁর বীর্য আরম্ভ করার কথা জেনে “অধিচেতসো” ইত্যাদি এই প্রভাস-গাথাটি ভাষণ করলেন। গাথার শেষে স্থবির অর্হত্ত্ব লাভ করলেন। তাই স্থবির স্বভাবতই এই গাথাটিকে নিজের বলে মনে করতেন। তিনি এই গাথার প্রতি তাঁর মমত্ববোধ প্রকাশ করার জন্য সেই গাথাটিই আবৃত্তি করতেন এবং মাঝে মাঝে অন্য বহু বুদ্ধবচনও নিয়ে আসতেন। তাই বলা হয়েছে— “সেই উদানই পাঠ করেন এবং অন্য বহু বুদ্ধবচনও।”


156. Ekato upasampannāyāti [Pg.69] bhikkhunisaṅghe upasampannāya, bhikkhusaṅghe pana upasampannaṃ ovadantassa pācittiyaṃ. Sesamettha uttānameva. Idampi ca padasodhammasamuṭṭhānameva.

১৫৬. ‘একতর উপসম্পন্না’ (একতো উপসম্পন্নায়া) বলতে ভিক্ষুণীসংঘে উপসম্পন্নাকে বোঝায়। কিন্তু ভিক্ষুসংঘে উপসম্পন্নাকে উপদেশ দিলে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্ট। এটিও पदশোধন-সমুত্থানবিশিষ্ট।


Atthaṅgatasikkhāpadaṃ dutiyaṃ.

দ্বিতীয় অস্তঙ্গত শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā

৩. ভিক্ষুণী-উপশ্রয় (ভিক্ষুণী-আবাস) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


162. Tatiyasikkhāpade – aññatra samayā ovadati āpatti pācittiyassātiādīsu aṭṭhahi garudhammehi ovadantasseva pācittiyaṃ, aññena dhammena dukkaṭanti veditabbaṃ. Ekatoupasampannāyāti bhikkhunisaṅghe upasampannāya, bhikkhusaṅghe upasampannāya pana ovadato pācittiyameva. Ito parampi yattha yattha ‘‘ekatoupasampannā’’ti vuccati, sabbattha ayameva attho daṭṭhabbo. Sesaṃ uttānameva.

১৬২. তৃতীয় শিক্ষাপদে— “সময় ব্যতীত উপদেশ দিলে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়” ইত্যাদিতে কেবল আটটি গুরুধর্ম দ্বারা উপদেশ দিলেই প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়, অন্য ধর্ম দ্বারা উপদেশ দিলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়—এরূপ জানতে হবে। ‘একতর উপসম্পন্না’ বলতে ভিক্ষুণীসংঘে উপসম্পন্নাকে বোঝায়। কিন্তু ভিক্ষুসংঘে উপসম্পন্নাকে উপদেশ দিলে প্রாய்ச்சிও আপত্তিই হয়। এর পরেও যেখানে যেখানে “একতর উপসম্পন্না” বলা হয়েছে, সর্বত্র এই অর্থই দেখতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato, kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এই শিক্ষাপদটি কঠিন-সমুত্থানবিশিষ্ট—এটি কায়-বাক্য থেকে এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়; এটি ক্রিয়া-স্বরূপ, নোসংজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Bhikkhunupassayasikkhāpadaṃ tatiyaṃ.

তৃতীয় ভিক্ষুণী-উপশ্রয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Idaṃ panettha mahāpaccariyaṃ vuttaṃ pakiṇṇakaṃ – asammato ce bhikkhu atthaṅgate sūriye bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā aṭṭhahi garudhammehi ovadati, tīṇi pācittiyāni. Aññena dhammena ovadato dve dukkaṭāni, ekaṃ pācittiyaṃ. Kathaṃ? Asammatamūlakaṃ dukkaṭaṃ, upassayaṃ gantvā aññena dhammena ovadanamūlakaṃ dukkaṭaṃ, atthaṅgate sūriye ovadanamūlakaṃ pācittiyanti. Sammatassa atthaṅgate sūriye tattha gantvā aṭṭhahi garudhammehi ovadantassa ekā anāpatti, dve pācittiyāni. Kathaṃ? Sammatattā anāpatti, atthaṅgate sūriye ovadanamūlakaṃ ekaṃ, gantvā garudhammehi ovadanamūlakaṃ ekanti dve pācittiyāni. Tasseva aññena dhammena ovadato ekā anāpatti, ekaṃ dukkaṭaṃ, ekaṃ pācittiyaṃ. Kathaṃ? Sammatattā anāpatti, gantvā aññena dhammena ovadanamūlakaṃ dukkaṭaṃ, atthaṅgate sūriye ovadanamūlakaṃ pācittiyanti. Divā [Pg.70] pana gantvā ovadato sammatassa ca asammatassa ca rattiṃ ovadanamūlakaṃ ekaṃ pācittiyaṃ apanetvā avasesā āpattānāpattiyo veditabbāti.

এখানে মহাপ্রচ্চরী গ্রন্থে বর্ণিত প্রাকীর্ণক (বিবিধ) সিদ্ধান্ত নিম্নরূপ— অসম্মত (অননুমোদিত) ভিক্ষু যদি সূর্যাস্তের পর ভিক্ষুণী-আবাসে গিয়ে আটটি গুরুধর্ম দ্বারা উপদেশ দেন, তবে তিনটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। অন্য ধর্ম দ্বারা উপদেশ দিলে দুটি দুষ্কৃত এবং একটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। কীভাবে? অসম্মত হওয়ার কারণে একটি দুষ্কৃত, আবাসে গিয়ে অন্য ধর্ম দ্বারা উপদেশ দেওয়ার কারণে একটি দুষ্কৃত এবং সূর্যাস্তের পর উপদেশ দেওয়ার কারণে একটি প্রாய்ச்சிও—এভাবে। সম্মত (অনুমোদিত) ভিক্ষু যদি সূর্যাস্তের পর সেখানে গিয়ে আটটি গুরুধর্ম দ্বারা উপদেশ দেন, তবে একটি আপত্তিহীনতা এবং দুটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। কীভাবে? সম্মত হওয়ার কারণে আপত্তিহীনতা; সূর্যাস্তের পর উপদেশ দেওয়ার কারণে একটি প্রாய்ச்சிও এবং আবাসে গিয়ে গুরুধর্ম দ্বারা উপদেশ দেওয়ার কারণে একটি প্রாய்ச்சிও—এভাবে দুটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। তাঁরই (সম্মত ভিক্ষুরই) অন্য ধর্ম দ্বারা উপদেশ দিলে একটি আপত্তিহীনতা, একটি দুষ্কৃত এবং একটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। কীভাবে? সম্মত হওয়ার কারণে আপত্তিহীনতা; আবাসে গিয়ে অন্য ধর্ম দ্বারা উপদেশ দেওয়ার কারণে একটি দুষ্কৃত এবং সূর্যাস্তের পর উপদেশ দেওয়ার কারণে একটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি—এভাবে। কিন্তু দিনের বেলা গিয়ে উপদেশ দিলে, সম্মত ও অসম্মত উভয় ভিক্ষুর ক্ষেত্রেই, রাতের বেলা উপদেশ দেওয়ার কারণে সৃষ্ট একটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি বাদ দিয়ে অবশিষ্ট আপত্তি ও আপত্তিহীনতার বিষয়গুলো জানতে হবে।


Pakiṇṇakakathā niṭṭhitā.

প্রাকীর্ণক কথা সমাপ্ত।


4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā

৪. আমিष শিক্ষাপদের বর্ণনা।


164. Catutthasikkhāpade – na bahukatāti na katabahumānā, na dhamme bahumānaṃ katvā ovadantīti adhippāyo. ‘‘Bhikkhunovādakaṃ avaṇṇaṃ kattukāmo’’tiādīnaṃ ujjhāpanake vuttanayenevattho veditabbo.

১৬৪. চতুর্থ শিক্ষাপদে— 'ন বহুকতা' (na bahukatā) বলতে বোঝায় যে, তারা বহু সম্মান বা শ্রদ্ধা প্রদর্শন না করে, অর্থাৎ ধর্মের প্রতি বহু সম্মান প্রদর্শন না করে উপদেশ প্রদান করে না—এটাই অভিপ্রায়। "ভিক্ষুণী-উপদেশকের অখ্যাতি করতে ইচ্ছুক" ইত্যাদি পদের অর্থ উজ্জ্বাপনক (উজ্জ্বাপন) শিক্ষাপদে যেভাবে বলা হয়েছে, সেভাবেই বুঝতে হবে।


Upasampannaṃ saṅghena asammatanti ettha asammato nāma sammatena vā saṅghena vā bhāraṃ katvā ṭhapito veditabbo. Anupasampannaṃ sammataṃ vā asammataṃ vāti ettha pana bhikkhukāle sammutiṃ labhitvā sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito sammato, sammatena vā saṅghena vā ṭhapito bahussuto sāmaṇero asammatoti veditabbo. Sesaṃ vuttanayattā uttānameva.

"উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন অসম্মতং" (সঙ্ঘ কর্তৃক অসম্মত উপসম্পন্ন)—এখানে 'অসম্মত' বলতে বুঝতে হবে যে, কোনো সম্মত (মনোনীত) ভিক্ষু বা সঙ্ঘ কর্তৃক দায়িত্ব অর্পণ করে যাকে নিযুক্ত করা হয়নি। "অনুপসম্পন্নং সম্মতং বা অসম্মতং বা"—এখানে ভিক্ষু অবস্থায় সম্মতি (ভিক্ষুণী-উপদেশক সম্মতি) লাভ করে পরবর্তীতে শ্রামণের অবস্থায় অধিষ্ঠিত শ্রামণকে 'সম্মত' বলা হয়; আর কোনো সম্মত ভিক্ষু বা সঙ্ঘ কর্তৃক দায়িত্ব দিয়ে নিযুক্ত বহুশ্রুত শ্রামণকে 'অসম্মত' বলে বুঝতে হবে। অবশিষ্ট অংশ পূর্বে বর্ণিত নিয়মানুযায়ী অত্যন্ত স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি ত্রিসমুত্থানবিশিষ্ট শিক্ষাপদ—কায়-চিত্ত থেকে, বাক্য-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়; এটি ক্রিয়াত্মক (অকরণীয় কাজ করার মাধ্যমে সংঘটিত), সংজ্ঞাবিমোক্ষ (লঙ্ঘনের সংজ্ঞা না থাকলে আপত্তি থেকে মুক্তি), সচিত্তক (লঙ্ঘনের চিত্তসহকারে সংঘটিত), লোকবদ্য (লৌকিক অপরাধ), কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Āmisasikkhāpadaṃ catutthaṃ.

আমিষ শিক্ষাপদ চতুর্থ।


5. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā

৫. চীবরদান শিক্ষাপদের বর্ণনা।


169. Pañcamasikkhāpade – visikhāyāti rathikāya. Piṇḍāya caratīti nibaddhacāravasena abhiṇhaṃ carati. Sandiṭṭhāti sandiṭṭhamittā ahesuṃ. Sesamettha padato uttānatthaṃ, vinicchayato cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ saddhiṃ samuṭṭhānādīhi. Tatra hi bhikkhu paṭiggāhako, idha bhikkhunī, ayaṃ viseso. Sesaṃ tādisamevāti.

১৬৯. পঞ্চম শিক্ষাপদে— 'বিশিখায়া' (visikhāyā) বলতে রথচলার পথ বা রাজপথ বোঝায়। 'পিণ্ডায় চরতি' বলতে নিয়মিত ভ্রমণের মাধ্যমে অনবরত বিচরণ করা বোঝায়। 'সন্দিষ্ঠা' বলতে পরিচিত বা পূর্বে দেখা হয়েছে এমন মিত্রদের বোঝায়। এখানে অবশিষ্ট পদগুলোর অর্থ অত্যন্ত স্পষ্ট; সিদ্ধান্তের ক্ষেত্রে সমুত্থান ইত্যাদিসহ চীবর-প্রতিগ্রহণ শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুযায়ী বুঝতে হবে। কারণ সেখানে ভিক্ষু হলেন প্রতিগ্রাহক (গ্রহণকারী), আর এখানে ভিক্ষুণী হলেন প্রতিগ্রাহিকা (গ্রহণকারিণী)—এটুকুই বিশেষ পার্থক্য। অবশিষ্ট বিষয়গুলো ঠিক সেরূপই।


Cīvaradānasikkhāpadaṃ pañcamaṃ.

চীবরদান শিক্ষাপদ পঞ্চম।


6. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā

৬. চীবর-সীবন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


175. Chaṭṭhasikkhāpade [Pg.71] – udāyīti lāḷudāyī. Paṭṭhoti paṭibalo, nipuṇo ceva samattho cāti vuttaṃ hoti. Aññatarā bhikkhunīti tasseva purāṇadutiyikā. Paṭibhānacittanti attano paṭibhānena katacittaṃ, so kira cīvaraṃ rajitvā tassa majjhe nānāvaṇṇehi vippakatamethunaṃ itthipurisarūpamakāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘majjhe paṭibhānacittaṃ vuṭṭhāpetvā’’ti. Yathāsaṃhaṭanti yathāsaṃharitameva.

১৭৫. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— 'উদায়ী' বলতে লালুদায়ী (চপল স্বভাবের উদায়ী)। 'পট্টো' বলতে সমর্থ, অর্থাৎ নিপুণ ও সক্ষম—এটাই বলা হয়েছে। 'অন্যতরা ভিক্ষুণী' বলতে তারই প্রাক্তন স্ত্রী। 'প্রতিভানচিত্ত' বলতে নিজের উপস্থিত বুদ্ধি বা কল্পনা দ্বারা অঙ্কিত চিত্র; কথিত আছে যে, তিনি চীবরটি রঞ্জিত করে তার মাঝখানে বিভিন্ন রঙের সুতো দিয়ে অসমাপ্ত মৈথুনরত নারী-পুরুষের চিত্র অঙ্কন করেছিলেন। তাই বলা হয়েছে— "মাঝখানে প্রতিভানচিত্ত ফুটিয়ে তুলে"। 'যথাসংহৃতং' বলতে যেভাবে ভাঁজ করা হয়েছিল ঠিক সেভাবেই।


176. Cīvaranti yaṃ nivāsituṃ vā pārupituṃ vā sakkā hoti, evañhi mahāpaccariyādīsu vuttaṃ. Sayaṃ sibbatīti ettha sibbissāmīti vicārentassāpi chindantassāpi dukkaṭaṃ, sibbantassa pana pācittiyaṃ. Ārāpathe ārāpatheti sūciṃ pavesetvā pavesetvā nīharaṇe. Sace pana sakalasūciṃ anīharanto dīghasuttappavesanatthaṃ satakkhattumpi vijjhitvā nīharati, ekameva pācittiyaṃ. Sakiṃ āṇattoti sakiṃ ‘‘cīvaraṃ sibbā’’ti vutto. Bahukampi sibbatīti sacepi sabbaṃ sūcikammaṃ pariyosāpetvā cīvaraṃ niṭṭhāpeti, ekameva pācittiyaṃ. Atha pana ‘‘imasmiṃ cīvare kattabbakammaṃ tava bhāro’’ti vutto karoti, āṇattassa ārāpathe ārāpathe ekamekaṃ pācittiyaṃ, āṇāpakassa ekavācāya sambahulānipi. Punappunaṃ āṇattiyaṃ pana vattabbameva natthi.

১৭৬. 'চীবর' বলতে যা পরিধান করা বা গায়ে জড়ানো সম্ভব; মহাপ্রচ্চরী ইত্যাদি অট্ঠকথাগুলোতে এমনই বলা হয়েছে। 'স্বয়ং সেলাই করে'—এখানে "আমি সেলাই করব" এভাবে চিন্তা করে পরিকল্পনা করার সময় এবং কাটার সময়ও দুষ্কৃত (দুষ্কট) হয়, কিন্তু সেলাই করার সময় প্রாய்ச்சிও (পাচিত্তিয়) হয়। 'আরাপথে আরাপথে' (প্রতিটি সুঁইয়ের ফোঁড়ে) বলতে সুঁই বারবার প্রবেশ করিয়ে বের করাকে বোঝায়। কিন্তু যদি পুরো সুঁইটি বের না করে দীর্ঘ সুতো প্রবেশের উদ্দেশ্যে একশত বারও বিদ্ধ করে তারপর বের করে, তবে একটিমাত্র প্রாய்ச்சிও হয়। 'একবার আদিষ্ট হয়ে' বলতে একবার "চীবরটি সেলাই করো" এভাবে বলা হয়েছে। 'অনেক সেলাই করলেও' বলতে যদি সমস্ত সুঁইয়ের কাজ শেষ করে চীবরটি সম্পন্ন করে, তবুও একটিমাত্র প্রாய்ச்சிও হয়। কিন্তু যদি "এই চীবরের করণীয় কাজ তোমার দায়িত্ব" এভাবে বলা হয় এবং সে তা করে, তবে আদিষ্ট অত্যন্ত ব্যক্তির প্রতিটি সুঁইয়ের ফোঁড়ে একটি করে প্রாய்ச்சிও হয়, আর আদেশদাতার এক বাক্যের কারণে বহু প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। বারবার আদেশ দেওয়ার ক্ষেত্রে তো বহু আপত্তির কথা বলাই বাহুল্য।


Yepi sace ācariyupajjhāyesu attano ñātikānaṃ cīvaraṃ sibbantesu tesaṃ nissitakā ‘‘ācariyupajjhāyavattaṃ vā kathinavattaṃ vā karomā’’ti sibbanti, tesampi ārāpathagaṇanāya āpattiyo. Ācariyupajjhāyā attano ñātikānaṃ cīvaraṃ antevāsikehi sibbāpenti, ācariyupajjhāyānaṃ dukkaṭaṃ, antevāsikānaṃ pācittiyaṃ. Antevāsikā attano ñātikānaṃ ācariyupajjhāyehi sibbāpenti, tatrāpi eseva nayo. Antevāsikānampi ācariyupajjhāyānampi ñātikāya cīvaraṃ hoti, ācariyupajjhāyā pana antevāsike vañcetvā sibbāpenti, ubhinnampi dukkaṭaṃ. Kasmā? Antevāsikānaṃ aññātikasaññāya sibbitattā, itaresaṃ akappiye niyojitattā. Tasmā ‘‘idaṃ te mātu cīvaraṃ, idaṃ bhaginiyā’’ti ācikkhitvā sibbāpetabbaṃ.

যদি আচার্য ও উপাধ্যায়গণ নিজেদের আত্মীয় (ভিক্ষুণী)-দের চীবর সেলাই করেন এবং তাদের আশ্রিত শিষ্যরা "আমরা আচার্য-উপাধ্যায়ের কর্তব্য বা কঠিন-কর্তব্য পালন করছি" এই ভেবে সেলাই করে, তবে তাদেরও সুঁইয়ের ফোঁড়ের সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হয়। আচার্য ও উপাধ্যায়গণ যদি নিজেদের আত্মীয়ের চীবর অন্তেবাসিকদের (শিষ্যদের) দিয়ে সেলাই করান, তবে আচার্য-উপাধ্যায়দের দুষ্কৃত হয় এবং অন্তেবাসিকদের প্রாய்ச்சிও হয়। অন্তেবাসিকরা যদি নিজেদের আত্মীয়ের চীবর আচার্য-উপাধ্যায়দের দিয়ে সেলাই করায়, তবে সেখানেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। যদি চীবরটি অন্তেবাসিক ও আচার্য-উপাধ্যায় উভয়েরই আত্মীয়ার হয়, কিন্তু আচার্য-উপাধ্যায়গণ অন্তেবাসিকদের কাছে আত্মীয়তার কথা গোপন করে প্রতারণার মাধ্যমে সেলাই করান, তবে উভয়েরই দুষ্কৃত হয়। কেন? কারণ অন্তেবাসিকরা অনাত্মীয় মনে করে সেলাই করেছে এবং অন্য পক্ষ (আচার্য-উপাধ্যায়) অকল্পনীয় (অযোগ্য) কাজে তাদের নিয়োজিত করেছে। তাই "এটি তোমার মাতার চীবর, এটি তোমার ভগিনীর চীবর" এভাবে স্পষ্ট করে বলে সেলাই করাতে হবে।


179. Aññaṃ [Pg.72] parikkhāranti yaṃkiñci upāhanatthavikādiṃ. Sesaṃ uttānameva. Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১৭৯. 'অন্য পরিষ্খার' বলতে পাদুকা (জুতো), থলে ইত্যাদি যেকোনো পরিষ্খার (প্রয়োজনীয় সামগ্রী) বোঝায়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এটি ছয়টি সমুত্থানবিশিষ্ট—ক্রিয়াত্মক, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ (সংজ্ঞা না থাকলেও আপত্তি থেকে মুক্তি নেই), অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য (নিয়ম লঙ্ঘনের কারণে অপরাধ), কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Cīvarasibbanasikkhāpadaṃ chaṭṭhaṃ.

চীবর-সীবন শিক্ষাপদ ষষ্ঠ।


7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সংবিধান শিক্ষাপদের বর্ণনা।


181. Sattamasikkhāpade – pacchā gacchantīnaṃ corā acchindiṃsūti pacchā gacchantīnaṃ pattacīvaraṃ corā hariṃsu. Dūsesunti tā bhikkhuniyo corā dūsayiṃsu, sīlavināsaṃ pāpayiṃsūti attho.

১৮১. সপ্তম শিক্ষাপদে— 'পশ্চাৎ গমনকারিণীদের চোরেরা ছিনিয়ে নিল' বলতে পেছনে পেছনে গমনকারী ভিক্ষুণীদের পাত্র ও চীবর চোরেরা হরণ করল। 'দূষিত করল' বলতে চোরেরা সেই ভিক্ষুণীদের শ্লীলতাহানি করল, অর্থাৎ তাদের শীলনাশ ঘটাল—এটাই অর্থ।


182-3. Saṃvidhāyāti saṃvidahitvā, gamanakāle saṅketaṃ katvāti attho. Kukkuṭasampādeti ettha yasmā gāmā nikkhamitvā kukkuṭo padasāva aññaṃ gāmaṃ gacchati, ayaṃ kukkuṭasampādoti vuccati. Tatrāyaṃ vacanattho – sampadanti etthāti sampādo. Ke sampadanti? Kukkuṭā. Kukkuṭānaṃ sampādo kukkuṭasampādo. Atha vā sampādoti gamanaṃ, kukkuṭānaṃ sampādo ettha atthītipi kukkuṭasampādo. Kukkuṭasampāte itipi pāṭho, tattha yassa gāmassa gehacchadanapiṭṭhito kukkuṭo uppatitvā aññassa gehacchadanapiṭṭhiyaṃ patati, ayaṃ kukkuṭasampātoti vuccati. Vacanattho panettha vuttanayeneva veditabbo. Dvidhā vuttappakāropi cesa gāmo accāsanno hoti, upacāro na labbhati. Yasmiṃ pana gāme paccūse vassantassa kukkuṭassa saddo anantare gāme suyyati, tādisehi gāmehi sampuṇṇaraṭṭhe gāmantare gāmantare pācittiyanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Kiñcāpi vuttaṃ, ‘‘gāmantare gāmantare āpatti pācittiyassā’’ti vacanato pana sacepi ratanamattantaro gāmo hoti, yo tassa manussehi ṭhapitaupacāro, taṃ okkamantassa āpattiyeva.

১৮২-৩. 'সংবিধায়' বলতে পরিকল্পনা বা পরামর্শ করে, অর্থাৎ যাত্রার সময় সংকেত (время ও স্থান নির্ধারণ) করে—এটাই অর্থ। 'কুক্কুটসম্পাদে'—এখানে যে গ্রাম থেকে বের হয়ে একটি মোরগ কেবল পায়ে হেঁটে অন্য গ্রামে যেতে পারে, তাকে 'কুক্কুটসম্পাদ' গ্রাম বলা হয়। সেখানে শব্দার্থ হলো— 'সম্পদন্তি এন্থাতি সম্পাদো' (যেখানে ভালোভাবে যাওয়া যায় তা-ই সম্পাদ)। কারা যায়? মোরগসমূহ। মোরগদের গমনাগমনের গ্রাম হলো কুক্কুটসম্পাদ। অথবা, 'সম্পাদ' বলতে গমন করা; মোরগদের গমন যেখানে সম্ভব, তাকেও কুক্কুটসম্পাদ বলে। 'কুক্কুটসম্পাতে' রূপেও পাঠ রয়েছে; সেখানে যে গ্রামের শেষ প্রান্তের ঘরের ছাদ থেকে মোরগ উড়ে গিয়ে অন্য গ্রামের ঘরের ছাদে পড়ে, তাকে 'কুক্কুটসম্পাত' গ্রাম বলা হয়। এখানেও শব্দার্থ পূর্বে বর্ণিত নিয়মেই বুঝতে হবে। এই দুই প্রকারের গ্রামই অত্যন্ত নিকটবর্তী হয়, তাই এর উপচার (সীমানা) পাওয়া যায় না। কিন্তু যে গ্রামে প্রত্যুষে মোরগের ডাক পার্শ্ববর্তী গ্রামে শোনা যায়, সেরূপ গ্রামসমূহে পূর্ণ দেশে এক গ্রাম থেকে অন্য গ্রামে গমনের ক্ষেত্রে প্রாய்ச்சிও হয়—এ কথা অট্ঠকথায় বলা হয়েছে। যদিও এ কথা বলা হয়েছে, তবুও "এক গ্রাম থেকে অন্য গ্রামে গমনের ক্ষেত্রে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়" এই বচনের কারণে যদি গ্রাম দুটির মধ্যবর্তী দূরত্ব মাত্র এক রত্ন (এক হাত) পরিমাণও হয়, তবুও মানুষের দ্বারা নির্ধারিত সেই গ্রামের উপচারে (সীমানায়) প্রবেশকারী ভিক্ষুর আপত্তিই হবে।


Tatrāyaṃ āpattivinicchayo – saṃvidhānakāle hi sace ubhopi bhikkhunupassaye vā antarārāme vā āsanasālāya vā titthiyaseyyāya vā ṭhatvā saṃvidahanti, anāpatti kappiyabhūmi kirāyaṃ. Tasmā ettha saṃvidahanapaccayā [Pg.73] dukkaṭāpattiṃ na vadanti, gacchantassa yathāvatthukameva. Sace pana antogāme bhikkhunupassayadvāre rathikāya aññesu vā catukkasiṅghāṭakahatthisālādīsu saṃvidahanti, bhikkhuno āpatti dukkaṭassa. Evaṃ saṃvidahitvā gāmato nikkhamanti, nikkhamane anāpatti, anantaragāmassa upacārokkamane pana bhikkhuno pācittiyaṃ. Tatrāpi ‘‘paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiya’’nti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Gāmato nikkhamitvā pana yāva anantaragāmassa upacāraṃ na okkamanti, etthantare saṃvidahitepi bhikkhuno dukkaṭaṃ, anantaragāmassa upacārokkamane purimanayeneva āpatti. Sace dūraṃ gantukāmā honti, gāmūpacāragaṇanāya okkamane okkamane āpatti, tassa tassa pana gāmassa atikkamane anāpatti. Sace pana bhikkhunī ‘‘asukaṃ nāma gāmaṃ gamissāmī’’ti upassayato nikkhamati, bhikkhupi tameva gāmaṃ sandhāya ‘‘asukaṃ nāma gāmaṃ gamissāmī’’ti vihārato nikkhamati. Atha dvepi gāmadvāre samāgantvā ‘‘tumhe kuhiṃ gacchatha, asukaṃ nāma gāmaṃ tumhe kuhinti, mayampi tatthevā’’ti vatvā ‘‘ehi dāni, gacchāmā’’ti saṃvidhāya gacchanti, anāpatti. Kasmā? Pubbameva gamissāmāti nikkhantattāti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Taṃ neva pāḷiyā na sesaaṭṭhakathāya sameti.

সেখানে আপত্তির সিদ্ধান্ত নিম্নরূপ— পরামর্শ করার সময় যদি ভিক্ষু ও ভিক্ষুণী উভয়েই ভিক্ষুণী-আবাসে, অন্তরারামে (গ্রামের ভেতরের বিহারে), আসনশালায় (ভোজনশালায়) অথবা তীর্থিকদের আবাসে অবস্থান করে পরামর্শ করে, তবে আপত্তি হয় না; কারণ এগুলো কল্পনীয় ভূমি (অনুমোদিত স্থান)। তাই এখানে পরামর্শ করার কারণে দুষ্কৃত আপত্তি হয় না বলে তারা মনে করেন; গমনকারীর ক্ষেত্রে বস্তুর প্রকৃতি অনুযায়ীই আপত্তি হবে। কিন্তু যদি গ্রামের ভেতরে ভিক্ষুণী-আবাসের দ্বারে, রথচলার পথে অথবা চতুষ্পথ (চার রাস্তার মোড়), ত্রিপথ বা হস্তীশালা ইত্যাদিতে পরামর্শ করে, তবে ভিক্ষুর দুষ্কৃত আপত্তি হয়। এভাবে পরামর্শ করে গ্রাম থেকে বের হলে, বের হওয়ার সময় আপত্তি হয় না; কিন্তু পরবর্তী গ্রামের উপচারে (সীমানায়) প্রবেশ করার সময় ভিক্ষুর প্রாய்ச்சிও হয়। সেখানেও "প্রথম পদক্ষেপে দুষ্কৃত, দ্বিতীয় পদক্ষেপে প্রாய்ச்சிও" হয়—এ কথা মহাপ্রচ্চরীতে বলা হয়েছে। গ্রাম থেকে বের হয়ে যতক্ষণ পর্যন্ত পরবর্তী গ্রামের উপচারে প্রবেশ না করছে, এই মধ্যবর্তী স্থানে পরামর্শ করলেও ভিক্ষুর দুষ্কৃত হয়; পরবর্তী গ্রামের উপচারে প্রবেশ করার সময় পূর্বোক্ত নিয়মেই আপত্তি হয়। যদি তারা দূরে যেতে ইচ্ছুক হয়, তবে গ্রামের উপচারের সংখ্যা অনুযায়ী প্রতিটি উপচারে প্রবেশ করার সময় আপত্তি হবে; কিন্তু সেই সেই গ্রাম অতিক্রম করার সময় আপত্তি হবে না। কিন্তু যদি ভিক্ষুণী "আমি অমুক গ্রামে যাব" এই ভেবে বিহার থেকে বের হয়, এবং ভিক্ষুও সেই গ্রামকে লক্ষ্য করে "আমি অমুক গ্রামে যাব" এই ভেবে বিহার থেকে বের হয়; অতঃপর উভয়েই গ্রামের দ্বারে মিলিত হয়ে যদি জিজ্ঞাসা করে— "আপনারা কোথায় যাচ্ছেন? অমুক গ্রামে যাচ্ছি। আপনারা কোথায় যাচ্ছেন? আমরাও সেখানেই যাচ্ছি।" এভাবে বলে যদি "আসুন, এখন আমরা যাই" এভাবে পরামর্শ করে গমন করে, তবে আপত্তি হয় না। কেন? কারণ পরামর্শ করার পূর্বেই তারা গমনের উদ্দেশ্যে বের হয়েছিল—এ কথা মহাপ্রচ্চরীতে বলা হয়েছে। কিন্তু এই বক্তব্য পালি বা অবশিষ্ট অট্ঠকথার সাথে সংগতিপূর্ণ নয়।


Addhayojane addhayojaneti ekamekaṃ addhayojanaṃ atikkamantassa idāni atikkamissatīti paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ. Imasmiñhi naye atikkamane āpatti, okkamane anāpatti.

'অর্ধযোজনে অর্ধযোজনে' বলতে প্রতিটি অর্ধযোজন (অর্ধেক যোজন) পথ অতিক্রম করার সময়— "এখন অতিক্রম করবে" এই অবস্থায় প্রথম পদক্ষেপে দুষ্কৃত এবং দ্বিতীয় পদক্ষেপে প্রாய்ச்சிও হয়। কারণ এই নিয়মে অতিক্রম করার সময় আপত্তি হয়, কিন্তু উপচারে প্রবেশ করার সময় আপত্তি হয় না।


184. Bhikkhu saṃvidahatīti nagaradvāre vā rathikāya vā bhikkhuniṃ disvā ‘‘asukaṃ gāmaṃ nāma gatapubbatthā’’ti vadati, ‘‘nāmhi ayya gatapubbā’’ti ‘‘ehi gacchāmā’’ti vā ‘‘sve ahaṃ gamissāmi, tvampi āgaccheyyāsī’’ti vā vadati. Bhikkhunī saṃvidahatīti gāmantare cetiyavandanatthaṃ gāmato nikkhamantaṃ bhikkhuṃ disvā ‘‘ayya kuhiṃ gacchathā’’ti vadati. ‘‘Asukaṃ nāma gāmaṃ cetiyavandanattha’’nti. ‘‘Ahampi ayya āgacchāmī’’ti evaṃ bhikkhunīyeva saṃvidahati, na bhikkhu.

১৮৪. 'ভিক্ষু পরামর্শ করে' বলতে নগরের দ্বারে বা রথচলার পথে কোনো ভিক্ষুণীকে দেখে যদি বলে— "অমুক গ্রামে কি পূর্বে কখনো গিয়েছ?" ভিক্ষুণী যদি বলে— "না আর্য, পূর্বে যাইনি।" তখন ভিক্ষু যদি বলে— "আসুন, আমরা যাই" অথবা "আগামীকাল আমি যাব, আপনিও আসুন।" 'ভিক্ষুণী পরামর্শ করে' বলতে অন্য গ্রামে চৈত্য-বন্দনার উদ্দেশ্যে গ্রাম থেকে বের হওয়া কোনো ভিক্ষুকে দেখে যদি বলে— "আর্য, কোথায় যাচ্ছেন?" ভিক্ষু যদি বলে— "অমুক গ্রামে চৈত্য-বন্দনার জন্য যাচ্ছি।" তখন ভিক্ষুণী যদি বলে— "আর্য, আমিও আসছি।" এভাবে কেবল ভিক্ষুণীই পরামর্শ করে, ভিক্ষু নয়।


185. Visaṅketenāti ettha ‘‘purebhattaṃ gacchissāmā’’ti vatvā pacchābhattaṃ gacchanti, ‘‘ajja vā gamissāmā’’ti vatvā sve gacchanti. Evaṃ kālavisaṅketeyeva [Pg.74] anāpatti, dvāravisaṅkete pana maggavisaṅkete vā satipi āpattiyeva. Āpadāsūti raṭṭhabhede cakkasamāruḷhā janapadā pariyāyanti evarūpāsu āpadāsu anāpatti. Sesaṃ uttānamevāti.

১৮৫. 'বিসংকেত' (সংকেত বা প্রতিশ্রুতি ভঙ্গ) বলতে— "পূর্বাহ্ণে যাব" বলে যদি অপরাহ্ণে যায়, অথবা "আজ যাব" বলে যদি আগামীকাল যায়। এভাবে কেবল সময়ের সংকেত ভঙ্গ হলেই আপত্তি হয় না; কিন্তু দ্বারের সংকেত ভঙ্গ বা পথের সংকেত ভঙ্গ হলেও আপত্তিই হবে। 'আপদসমূহে' বলতে রাষ্ট্র বা দেশ ভেঙে পড়ার সময় যখন জনগণ যানবাহনে (চক্র বা গাড়িতে) আরোহণ করে ঘুরে বেড়ায়, এরূপ আপদকালীন সময়ে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Catusamuṭṭhānaṃ – kāyato kāyavācato kāyacittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি চতুঃসমুত্থানবিশিষ্ট—কায় থেকে, কায়-বাক্য থেকে, কায়-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়; এটি ক্রিয়াত্মক, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ (সংজ্ঞা না থাকলেও আপত্তি থেকে মুক্তি নেই), অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Saṃvidhānasikkhāpadaṃ sattamaṃ.

সংবিধান শিক্ষাপদ সপ্তম।


8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā

৮. নৌকারোহণ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


188. Aṭṭhamasikkhāpade – saṃvidhāyāti lokassādamittasanthavavasena kīḷāpurekkhārā saṃvidahitvā. Uddhaṃgāmininti uddhaṃ nadiyā paṭisotaṃ gacchantiṃ. Yasmā pana yo uddhaṃ javanato ujjavanikāya nāvāya kīḷati, so ‘‘uddhaṃgāminiṃ abhiruhatī’’ti vuccati. Tenassa padabhājane atthameva dassetuṃ ‘‘ujjavanikāyā’’ti vuttaṃ. Adhogāmininti adho anusotaṃ gacchantiṃ. Yasmā pana yo adho javanato ojavanikāya nāvāya kīḷati, so ‘‘adhogāminiṃ abhiruhatī’’ti vuccati. Tenassāpi padabhājane atthameva dassetuṃ ‘‘ojavanikāyā’’ti vuttaṃ. Tattha yaṃ titthasampaṭipādanatthaṃ uddhaṃ vā adho vā haranti, ettha anāpatti. Tiriyaṃ taraṇāyāti upayogatthe nissakkavacanaṃ.

১৮৮. অষ্টম শিক্ষাপদে— 'সংবিধায়' বলতে লোকসমাজে প্রীতিকর বন্ধুত্ব ও সম্পর্কের বশে আমোদ-প্রমোদকে সামনে রেখে পারস্পরিক পরামর্শ বা আয়োজন করে। 'উদ্ধংগামিনী' বলতে নদীর উজান দিকে (স্রোতের বিপরীতে) গমনকারী নৌকাকে। কারণ, যে ভিক্ষু উজানে দ্রুত গমনের জন্য উজানগামী নৌকায় ক্রীড়া করে, তাকে 'উদ্ধংগামিনী নৌকায় আরোহণ করে' বলা হয়। সেই কারণে পদভাজনীয়তে এর অর্থ প্রদর্শন করার জন্যই 'উজ্জবনিকায়' (উজানগামী নৌকায়) বলা হয়েছে। 'অধোগামিনী' বলতে নিচের দিকে স্রোতের অনুকূলে গমনকারী নৌকাকে। কারণ, যে ভিক্ষু ভাটির দিকে দ্রুত গমনের জন্য ভাটিগামী নৌকায় ক্রীড়া করে, তাকে 'অধোগামিনী নৌকায় আরোহণ করে' বলা হয়। সেই কারণে পদভাজনীয়তে এরও অর্থ প্রদর্শন করার জন্যই 'ওজবনিকায়' (ভাটিগামী নৌকায়) বলা হয়েছে। সেখানে ঘাট বা পারাপারের স্থান ঠিকভাবে পাওয়ার জন্য যদি নৌকাকে উজানে বা ভাটিতে নিয়ে যাওয়া হয়, তবে এতে অনাপত্তি। 'তিরিয়ং তরণায়' (আড়াআড়ি পার হওয়ার জন্য)—এখানে 'তরণায়' শব্দটি দ্বিতীয় বিভক্তির অর্থে পঞ্চমী বিভক্তিযুক্ত শব্দ।


189. Gāmantare gāmantareti ettha yassā nadiyā ekaṃ tīraṃ kukkuṭasampādagāmehi nirantaraṃ, ekaṃ agāmakaṃ araññaṃ, tassā sagāmakatīrapassena gamanakāle gāmantaragaṇanāya pācittiyāni, agāmakatīrapassena gamanakāle addhayojanagaṇanāya. Yā pana yojanavitthatā hoti, tassā majjhena gamanepi addhayojanagaṇanāya pācittiyāni veditabbāni. Anāpatti tiriyaṃ taraṇāyāti ettha na kevalaṃ nadiyā, yopi mahātitthapaṭṭanato tāmalittiṃ vā suvaṇṇabhūmiṃ vā gacchati, tassāpi anāpatti. Sabbaaṭṭhakathāsu hi nadiyaṃyeva āpatti vicāritā, na samudde.

১৮৯. গ্রামান্তরে গ্রামান্তরে—এখানে যে নদীর এক তীরে মুরগি উড়ে যেতে পারে এমন ব্যবধানে অবস্থিত গ্রামসমূহ নিরবচ্ছিন্নভাবে রয়েছে এবং অন্য তীরটি গ্রামহীন অরণ্য, সেই নদীর গ্রামযুক্ত তীরের পাশ দিয়ে যাওয়ার সময় এক গ্রাম থেকে অন্য গ্রামে যাওয়ার গণনায় পচিত্তি আপত্তি হয়, এবং গ্রামহীন তীরের পাশ দিয়ে যাওয়ার সময় প্রতি অর্ধ-যোজন গণনায় পচিত্তি আপত্তি হয়। আর যে নদী এক যোজন চওড়া, তার মধ্যভাগ দিয়ে যাওয়ার সময়ও প্রতি অর্ধ-যোজন গণনায় পচিত্তি আপত্তি জানতে হবে। 'আড়াআড়ি পার হওয়ার জন্য অনাপত্তি'—এখানে কেবল নদী পার হওয়ার ক্ষেত্রেই অনাপত্তি নয়, যে ভিক্ষু মহাতীর্থ বন্দর থেকে তাম্রলিপ্তি বা সুবর্ণভূমিতে যান, তাঁর জন্যও অনাপত্তি। কারণ, সমস্ত অট্ঠকথাতেই কেবল নদীর ক্ষেত্রেই আপত্তির বিচার করা হয়েছে, সমুদ্রে নয়।


191. Visaṅketenāti [Pg.75] idhāpi kālavisaṅketeneva anāpatti, titthavisaṅketena pana nāvāvisaṅketena vā gacchantassa āpattiyeva. Sesaṃ paṭhamasikkhāpadasadisameva saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

১৯১. সংকেত বা চুক্তি ভঙ্গ করে (বিসংকেতেন)—এখানেও কেবল সময়ের সংকেত বা চুক্তি ভিন্ন হওয়ার কারণেই অনাপত্তি হয়। কিন্তু ঘাটের সংকেত বা নৌকার সংকেত ভিন্ন হওয়ার কারণে গমনকারীর আপত্তিই হয়। সমুত্থান ইত্যাদিসহ অবশিষ্ট অংশ প্রথম শিক্ষাপদের মতোই।


Nāvābhiruhanasikkhāpadaṃ aṭṭhamaṃ.

অষ্টম নৌকারোহণ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā

৯. পরিপাচিত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


192. Navamasikkhāpade – mahānāge tiṭṭhamāneti bhummatthe upayogavacanaṃ, mahānāgesu tiṭṭhamānesūti attho. Atha vā mahānāge tiṭṭhamāne ‘‘adisvā’’ti ayamettha pāṭhaseso daṭṭhabbo. Itarathā hi attho na yujjati. Antarākathāti avasānaṃ appatvā ārambhassa ca avasānassa ca vemajjhaṭṭhānaṃ pattakathā. Vippakatāti kayiramānā hoti. Saccaṃ mahānāgā kho tayā gahapatīti addhacchikena olokayamānā there pavisante disvā tehi sutabhāvaṃ ñatvā evamāha.

১৯২. নবম শিক্ষাপদে— 'মহানাগে তিট্ঠমানে' (মহানাগগণ বিদ্যমান থাকতে) এই পদটি সপ্তমী বিভক্তির অর্থে দ্বিতীয় বিভক্তির প্রয়োগ; অর্থাৎ 'মহানাগগণ বিদ্যমান থাকতে'—এইরূপ অর্থ। অথবা, 'মহানাগগণ বিদ্যমান থাকতে'—এখানে 'না দেখে' (অদিস্বা) এই অবশিষ্ট পদটি যুক্ত করে দেখতে হবে। কারণ অন্যথায় অর্থ সংগত হয় না। 'অন্তরাকথা' বলতে সমাপ্তিতে না পৌঁছে আরম্ভ ও সমাপ্তির মধ্যবর্তী স্থানে উপনীত হওয়া কথা। 'বিপ্পকতা' বলতে যা বলা বা করা হচ্ছিল (অসমাপ্ত)। 'হে গৃহপতি, সত্যিই কি তোমার দ্বারা মহানাগগণ...'—এখানে আড়চোখে তাকিয়ে স্থবিরদের প্রবেশ করতে দেখে এবং তাঁরা যে কথাটি শুনেছেন তা জানতে পেরে তিনি এভাবে বলেছিলেন।


194. Bhikkhuniparipācitanti bhikkhuniyā paripācitaṃ, guṇappakāsanena nipphāditaṃ; laddhabbaṃ katanti attho. Padabhājane panassa bhikkhuniñca tassā paripācanākārañca dassetuṃ ‘‘bhikkhunī nāma ubhatosaṅghe upasampannā, paripāceti nāma pubbe adātukāmāna’’ntiādi vuttaṃ. Pubbe gihisamārambhāti ettha pubbeti paṭhamaṃ. Samārambhoti samāraddhaṃ vuccati, paṭiyāditassetaṃ adhivacanaṃ. Gihīnaṃ samārambho gihisamārambho. Bhikkhuniyā paripācanato paṭhamameva yaṃ gihīnaṃ paṭiyāditaṃ bhattaṃ, tato aññatra taṃ piṇḍapātaṃ ṭhapetvā aññaṃ bhuñjantassa āpatti, taṃ pana bhuñjantassa anāpattīti vuttaṃ hoti. Padabhājane pana yasmā ñātakapavāritehi bhikkhussatthāya asamāraddhopi piṇḍapāto atthato samāraddhova hoti, yathāsukhaṃ āharāpetabbato, tasmā byañjanaṃ anādiyitvā atthameva dassetuṃ ‘‘gihisamārambho nāma ñātakā vā honti pavāritā vā’’ti vuttaṃ.

১৯৪. 'ভিক্ষুণীপরিপাচিত' বলতে ভিক্ষুণী কর্তৃক পরিপাচিত (আয়োজিত), গুণ কীর্তনের মাধ্যমে নিষ্পন্ন করা বা পাওয়ার যোগ্য করা—এইরূপ অর্থ। পদভাজনীয়তে এই পদের ভিক্ষুণী এবং তাঁর পরিপাচন করার প্রণালী দেখানোর জন্য 'ভিক্ষুণী বলতে উভয় সংঘে উপসম্পন্না, পরিপাচন করা বলতে পূর্বে যারা দান করতে অনিচ্ছুক ছিল...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'পূর্বে গৃহীসমারম্ভ'—এখানে 'পূর্বে' বলতে প্রথমে (ভিক্ষুণীর পরিপাচনের পূর্বে)। 'সমারম্ভ' বলতে সমারব্ধ (উদ্যোগ নেওয়া) বোঝায়, এটি প্রস্তুতকৃত খাদ্যেরই নামান্তর। গৃহীদের সমারম্ভই হলো গৃহীসমারম্ভ। ভিক্ষুণীর পরিপাচন করার পূর্বেই গৃহীদের দ্বারা প্রস্তুতকৃত যে খাদ্য রয়েছে, তা ছাড়া অন্য কোনো খাদ্য—অর্থাৎ সেই পিণ্ডপাত বাদ দিয়ে অন্য পরিপাচিত খাদ্য ভোজন করলে আপত্তি হয়, কিন্তু সেই প্রস্তুতকৃত খাদ্য ভোজন করলে অনাপত্তি হয়—এ কথাই বলা হয়েছে। পদভাজনীয়তে আবার যেহেতু জ্ঞাতি ও প্রবারিত ব্যক্তিদের দ্বারা ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে পূর্বে উদ্যোগ না নেওয়া হলেও সেই পিণ্ডপাত অর্থগতভাবে সমারব্ধই (উদ্যোগ নেওয়া) হয়, কারণ তা ইচ্ছামতো আনিয়ে নেওয়া যায়; তাই শব্দের বাহ্যিক রূপ গ্রহণ না করে কেবল অর্থ প্রকাশের জন্য 'গৃহীসমারম্ভ বলতে জ্ঞাতি অথবা প্রবারিত ব্যক্তিগণ...' ইত্যাদি বলা হয়েছে।


195. Pakatipaṭiyattanti [Pg.76] pakatiyā tasseva bhikkhuno atthāya paṭiyāditaṃ hoti ‘‘therassa dassāmā’’ti. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘tassa aññassā’’ti avatvā ‘‘bhikkhūnaṃ dassāmāti paṭiyattaṃ hotī’’ti avisesena vuttaṃ.

১৯৫. 'প্রকৃতিপ্রস্তুত' বলতে স্বাভাবিকভাবেই সেই ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে 'স্থবিরকে দান করব'—এই ভেবে প্রস্তুত করা হয়েছে। কিন্তু মহাপচ্চরী অট্ঠকথায় 'তাঁর জন্য বা অন্যের জন্য' এভাবে নির্দিষ্ট না করে 'ভিক্ষুদের দান করব বলে প্রস্তুত করা হয়েছে'—এভাবে সাধারণভাবে বলা হয়েছে।


197. Pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha anāpattīti yāgukhajjakaphalāphale sabbattha bhikkhuniparipācitepi anāpatti. Sesaṃ uttānameva. Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – kāyacittato samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১৯৭. 'পাঁচটি ভোজন বাদ দিয়ে সর্বত্র অনাপত্তি' বলতে যবূ (যাগু), খাদ্যদ্রব্য (খজ্জক) এবং ছোট-বড় ফলমূল ইত্যাদির ক্ষেত্রে ভিক্ষুণী কর্তৃক পরিপাচিত হলেও সর্বত্র অনাপত্তি হয়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই। এটি প্রথম পারাজিকের মতো সমুত্থানবিশিষ্ট—কায় ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়, ক্রিয়াত্মক (করণীয় লঙ্ঘন), সংজ্ঞাবিমোক্ষ (লঙ্ঘন সংজ্ঞা না থাকলে আপত্তি থেকে মুক্তি), সচিত্তক (লঙ্ঘন চিত্তসহ), প্রজ্ঞপ্তিবজ্য (বিধান লঙ্ঘনের কারণে দোষযুক্ত), কায়কর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Paripācitasikkhāpadaṃ navamaṃ.

নবম পরিপাচিত শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā

১০. রহোনিসজ্জা (নির্জন স্থানে উপবেশন) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


198. Dasamasikkhāpade – sabbo pāḷiattho ca vinicchayo ca dutiyaaniyate vuttanayeneva veditabbo. Idañhi sikkhāpadaṃ dutiyāniyatena ca upari upanandhassa catutthasikkhāpadena ca saddhiṃ ekaparicchedaṃ, aṭṭhuppattivasena pana visuṃ paññattanti.

১৯৮. দশম শিক্ষাপদে—সমস্ত পালি অর্থ এবং সিদ্ধান্ত দ্বিতীয় অনিয়ত শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুসারেই জানতে হবে। কারণ এই শিক্ষাপদটি দ্বিতীয় অনিয়ত এবং পরবর্তী উপানন্দ-সংক্রান্ত চতুর্থ শিক্ষাপদের সাথে একই সীমানাবিশিষ্ট, তবে ঘটনার উৎপত্তি অনুসারে এটি পৃথকভাবে প্রজ্ঞাপিত হয়েছে।


Rahonisajjasikkhāpadaṃ dasamaṃ.

দশম রহোনিসজ্জা শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Samatto vaṇṇanākkamena bhikkhunivaggo tatiyo.

বর্ণনাক্রম অনুসারে তৃতীয় ভিক্ষুণীবর্গ সমাপ্ত।


4. Bhojanavaggo

৪. ভোজনবর্গ।


1. Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā

১. আবসথপিণ্ড (পান্থশালার খাদ্য) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


203. Bhojanavaggassa paṭhamasikkhāpade – āvasathapiṇḍoti āvasathe piṇḍo. Samantā parikkhittaṃ addhikagilānagabbhinipabbajitānaṃ yathānurūpaṃ paññattamañcapīṭhaṃ anekagabbhapamukhaparicchedaṃ āvasathaṃ katvā tattha puññakāmatāya piṇḍo paññatto hoti, yāgubhattabhesajjādi sabbaṃ tesaṃ tesaṃ dānatthāya ṭhapitaṃ hotīti attho. Hiyyopīti svepi. Apasakkantīti [Pg.77] apagacchanti. Manussā ujjhāyantīti titthiye apassantā ‘‘titthiyā kuhiṃ gatā’’‘‘ime passitvā pakkantā’’ti sutvā ujjhāyanti. Kukkuccāyantoti kukkuccaṃ karonto, akappiyasaññaṃ uppādentoti attho.

২০৩. ভোজনবর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— 'আবসথপিণ্ড' বলতে পান্থশালা বা বিশ্রামাগারে পরিবেশিত খাদ্য। চারপাশ ঘেরা, পথিক, রোগী, গর্ভবতী নারী ও প্রব্রজিতদের জন্য উপযুক্তভাবে সাজানো খাট-আসনযুক্ত এবং বহু কক্ষ ও বারান্দাবিশিষ্ট একটি বিশ্রামাগার তৈরি করে সেখানে পুণ্য অর্জনের ইচ্ছায় যে খাদ্য প্রস্তুত রাখা হয়; এবং যবূ, ভাত, ঔষধ ইত্যাদি সমস্ত ব্যবহার্য সামগ্রী সেইসব পথিক, রোগী ইত্যাদির দানের উদ্দেশ্যে রাখা হয়—এইরূপ অর্থ। 'হিয়্যো পি' (গতকালও) বলতে আগামীকালও। 'অপসক্কন্তি' বলতে চলে যায়। 'মানুষেরা ক্ষুব্ধ হয়' বলতে তীর্থিকদের না দেখে 'তীর্থিকরা কোথায় গেল?' এবং 'এদের দেখে চলে গেছে' এইরূপ শুনে মানুষ নিন্দা বা ক্ষোভ প্রকাশ করে। 'কুক্কুচ্চায়ন্তো' বলতে সংশয় প্রকাশ করে, অর্থাৎ অকল্পনীয় বা অযোগ্য মনে করে সংশয় উৎপন্ন করা—এইরূপ অর্থ।


206. Sakkoti tamhā āvasathā pakkamitunti addhayojanaṃ vā yojanaṃ vā gantuṃ sakkoti. Na sakkotīti ettakameva na sakkoti. Anodissāti imesaṃyeva vā ettakānaṃyeva vāti ekaṃ pāsaṇḍaṃ anuddisitvā sabbesaṃ paññatto hoti. Yāvadatthoti bhojanampi ettakanti aparicchinditvā yāvadattho paññatto hoti. Sakiṃ bhuñjitabbanti ekadivasaṃ bhuñjitabbaṃ, dutiyadivasato paṭṭhāya paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

২০৬. 'সেই বিশ্রামাগার থেকে চলে যেতে সমর্থ' বলতে অর্ধ-যোজন বা এক যোজন পথ যেতে সমর্থ। 'সমর্থ নয়' বলতে এই পরিমাণ পথ যেতেও সমর্থ নয়। 'অনোদিস্সা' (নির্দিষ্ট না করে) বলতে কেবল এদের জন্য বা কেবল এই পরিমাণ ব্যক্তিদের জন্য—এভাবে কোনো নির্দিষ্ট সম্প্রদায়কে লক্ষ্য না করে সকলের জন্য প্রস্তুত রাখা হয়েছে। 'যাবদত্থ' বলতে ভোজনও এই পরিমাণ বলে সীমাবদ্ধ না করে প্রয়োজন অনুযায়ী প্রস্তুত রাখা হয়েছে। 'একবার ভোজন করতে হবে' বলতে একদিন ভোজন করা যাবে; দ্বিতীয় দিন থেকে গ্রহণ করার কারণে দুষ্কৃত অপরাধ হয় এবং প্রতি গ্রাস গিলবার সময় পচিত্তি আপত্তি হয়।


Ayaṃ panettha vinicchayo – ekakulena vā nānākulehi vā ekato hutvā ekasmiṃ ṭhāne vā nānāṭhānesu vā ‘‘ajja ekasmiṃ; sve ekasmi’’nti evaṃ aniyamitaṭṭhāne vā paññattaṃ ekasmiṃ ṭhāne ekadivasaṃ bhuñjitvā dutiyadivase tasmiṃ ṭhāne aññasmiṃ vā bhuñjituṃ na vaṭṭati. Nānākulehi pana nānāṭhānesu paññattaṃ ekasmiṃ ṭhāne ekadivasaṃ bhuñjitvā dutiyadivase aññattha bhuñjituṃ vaṭṭati. Paṭipāṭiṃ pana khepetvā puna ādito paṭṭhāya bhuñjituṃ na vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Ekapūganānāpūgaekagāmanānāgāmesupi eseva nayo. Yopi ekakulassa vā nānākulānaṃ vā ekato paññatto taṇḍulādīnaṃ abhāvena antarantarā chijjati, sopi na bhuñjitabbo. Sace pana ‘‘na sakkoma dātu’’nti upacchinditvā puna kalyāṇacitte uppanne dātuṃ ārabhanti, etaṃ puna ekadivasaṃ bhuñjituṃ vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

এখানে সিদ্ধান্ত এই—এক কুল (পরিবার) কর্তৃক অথবা বহু কুল একত্রিত হয়ে এক স্থানে বা বহু স্থানে, অথবা 'আজ এক স্থানে, কাল অন্য স্থানে' এভাবে অনির্ধারিত স্থানে প্রস্তুতকৃত খাদ্য এক স্থানে একদিন ভোজন করে দ্বিতীয় দিন সেই স্থানে বা অন্য কোনো স্থানে ভোজন করা অকল্পনীয় (উচিত নয়)। কিন্তু বিভিন্ন কুল কর্তৃক বিভিন্ন স্থানে প্রস্তুতকৃত খাদ্য এক স্থানে একদিন ভোজন করে দ্বিতীয় দিন অন্য স্থানে ভোজন করা কল্পনীয় (উচিত)। তবে পর্যায়ক্রম শেষ করে পুনরায় প্রথম থেকে শুরু করে ভোজন করা উচিত নয়—এ কথা মহাপচ্চরী অট্ঠকথায় বলা হয়েছে। এক সংঘ, বহু সংঘ, এক গ্রাম ও বহু গ্রামের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। যে খাদ্য এক কুল বা বহু কুল কর্তৃক যৌথভাবে প্রস্তুত করা হয়েছিল, কিন্তু চাল ইত্যাদির অভাবে মাঝে মাঝে বন্ধ হয়ে যায়, তাও পুনরায় ভোজন করা উচিত নয়। কিন্তু যদি 'আমরা দিতে পারছি না' বলে বন্ধ করে দেওয়ার পর পুনরায় শুভ বুদ্ধির উদয় হওয়ায় দান করতে শুরু করে, তবে তা পুনরায় একদিন ভোজন করা উচিত—এ কথা মহাপচ্চরী অট্ঠকথায় বলা হয়েছে।


208. Anāpatti gilānassāti gilānassa anuvasitvā bhuñjantassa anāpatti. Gacchanto vāti yo gacchanto antarāmagge ekadivasaṃ gataṭṭhāne ca ekadivasaṃ bhuñjati, tassāpi anāpatti. Āgacchantepi eseva nayo. Gantvā paccāgacchantopi antarāmagge ekadivasaṃ āgataṭṭhāne ca ekadivasaṃ bhuñjituṃ labhati. Gacchissāmīti bhuñjitvā nikkhantassa nadī vā pūrati corādibhayaṃ vā hoti, so nivattitvā khemabhāvaṃ ñatvā gacchanto puna ekadivasaṃ bhuñjituṃ labhatīti sabbamidaṃ mahāpaccariyādīsu vuttaṃ[Pg.78]. Odissa paññatto hotīti bhikkhūnaṃyeva atthāya uddisitvā paññatto hoti. Na yāvadatthoti yāvadatthaṃ paññatto na hoti, thokaṃ thokaṃ labbhati, tādisaṃ niccampi bhuñjituṃ vaṭṭati. Pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbatthāti yāgukhajjakaphalāphalādibhede sabbattha anāpatti. Yāguādīni hi niccampi bhuñjituṃ vaṭṭati. Sesaṃ uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kāyato ca kāyacittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ ticittaṃ, tivedananti.

২০৮. 'রোগীর জন্য অনাপত্তি' বলতে রোগী ভিক্ষু প্রতিদিন অবস্থান করে ভোজন করলেও অনাপত্তি হয়। 'অথবা গমনকারী' বলতে যে ভিক্ষু যাওয়ার পথে একদিন এবং গন্তব্য স্থানে একদিন ভোজন করেন, তাঁর জন্যও অনাপত্তি। ফিরে আসার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। গিয়ে পুনরায় ফিরে আসার সময়ও পথের মাঝে একদিন এবং ফিরে আসার স্থানে একদিন ভোজন করার সুযোগ পান। 'যাব' এই ভেবে ভোজন করে বের হওয়ার পর যদি নদী প্লাবিত হয় অথবা চোর ইত্যাদির ভয় দেখা দেয়, তখন তিনি ফিরে এসে নিরাপদ পরিস্থিতি জেনে পুনরায় যাওয়ার সময় আরও একদিন ভোজন করার সুযোগ পান—এই সমস্ত সিদ্ধান্ত মহাপচ্চরী আদি অট্ঠকথাগুলোতে বলা হয়েছে। 'নির্দিষ্ট করে প্রস্তুত রাখা' বলতে কেবল ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যেই প্রস্তুত রাখা হয়েছে। 'যাবদত্থ নয়' বলতে প্রয়োজন অনুযায়ী অসীমভাবে প্রস্তুত রাখা হয়নি, অল্প অল্প পাওয়া যায়; এই ধরনের খাদ্য প্রতিদিনও ভোজন করা উচিত। 'পাঁচটি ভোজন বাদ দিয়ে সর্বত্র' বলতে যবূ, খাদ্যদ্রব্য, ছোট-বড় ফলমূল ইত্যাদির ক্ষেত্রে সর্বত্র অনাপত্তি হয়। কারণ যবূ ইত্যাদি প্রতিদিনও ভোজন করা উচিত। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই। এটি এলকলোম শিক্ষাপদের মতো সমুত্থানবিশিষ্ট—কায় থেকে এবং কায় ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়, ক্রিয়াত্মক, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ (সংজ্ঞা না থাকলেও আপত্তি থেকে মুক্তি নেই), অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Āvasathapiṇḍasikkhāpadaṃ paṭhamaṃ.

প্রথম আবসথপিণ্ড শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

২. গণভোজন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


209. Dutiyasikkhāpade – parihīnalābhasakkāroti so kira ajātasattunā rājānaṃ mārāpetvāpi abhimāre yojetvāpi ruhiruppādaṃ katvāpi guḷhapaṭicchanno ahosi. Yadā pana divāyeva dhanapālakaṃ payojesi, tadā pākaṭo jāto. ‘‘Kathaṃ devadatto hatthiṃ payojesī’’ti parikathāya uppannāya ‘‘na kevalaṃ hatthiṃ payojesi, rājānampi mārāpesi, abhimārepi pesesi, silampi pavijjhi, pāpo devadatto’’ti pākaṭo ahosi. ‘‘Kena saddhiṃ idaṃ kammamakāsī’’ti ca vutte ‘‘raññā ajātasattunā’’ti āhaṃsu. Tato nāgarā ‘‘kathañhi nāma rājā evarūpaṃ coraṃ sāsanakaṇṭakaṃ gahetvā vicarissatī’’ti uṭṭhahiṃsu. Rājā nagarasaṅkhobhaṃ ñatvā devadattaṃ nīhari. Tato paṭṭhāya cassa pañcathālipākasatāni upacchindi, upaṭṭhānampissa na agamāsi, aññepissa manussā na kiñci dātabbaṃ vā kātabbaṃ vā maññiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘parihīnalābhasakkāro’’ti. Kulesu viññāpetvā viññāpetvā bhuñjatīti ‘‘mā me gaṇo bhijjī’’ti parisaṃ posento ‘‘tvaṃ ekassa bhikkhuno bhattaṃ dehi, tvaṃ dvinna’’nti evaṃ viññāpetvā sapariso kulesu bhuñjati.

২০৯. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—'পরিহীনলাভসৎকার' (লাভ ও সৎকার থেকে বঞ্চিত) বলতে বোঝায় যে, সেই দেবদত্ত অজাতশত্রুর মাধ্যমে রাজাকে (বিম্বিসারকে) হত্যা করিয়ে, ঘাতকদের নিযুক্ত করে এবং (বুদ্ধের) রক্তপাত ঘটিয়েও নিজের অপরাধ গোপন করে রেখেছিল। কিন্তু যখন সে দিনের বেলাতেই ধনপালক হস্তীকে প্রেরণ করল, তখন তার অপরাধ প্রকাশ পেয়ে গেল। 'দেবদত্ত কীভাবে হাতি পাঠাল?'—লোকদের মধ্যে এই আলোচনা শুরু হলে এটিও প্রকাশ পেয়ে গেল যে, 'সে কেবল হাতিই পাঠায়নি, রাজাকেও হত্যা করিয়েছে, ঘাতকদেরও পাঠিয়েছে, পাথরও গড়িয়ে দিয়েছে; দেবদত্ত অত্যন্ত পাপী।' 'কার সাথে মিলে সে এই কাজ করেছে?'—এই প্রশ্নের উত্তরে লোকেরা বলল, 'রাজা অজাতশত্রুর সাথে।' তখন নগরবাসী ক্ষুব্ধ হয়ে উঠল এবং বলতে লাগল, 'রাজা কীভাবে এমন চোর ও ধর্মের শত্রুকে সাথে নিয়ে ঘুরে বেড়াতে পারেন?' রাজা নগরের এই বিশৃঙ্খলা জানতে পেরে দেবদত্তকে বের করে দিলেন। তারপর থেকে তিনি দেবদত্তের জন্য বরাদ্দ পাঁচশত হাঁড়ি খাদ্য বন্ধ করে দিলেন, তার কাছে যাওয়াও বন্ধ করলেন এবং অন্যান্য মানুষও তাকে কিছু দেওয়া বা তার জন্য কিছু করা উচিত বলে মনে করল না। এই কারণেই বলা হয়েছে—'পরিহীনলাভসৎকার'। 'কুলেষু বিজ্ঞাপয়িত্বা বিজ্ঞাপয়িত্বা ভুঞ্জতি' (গৃহস্থদের ঘরে চেয়ে চেয়ে খাওয়া) বলতে বোঝায়—'আমার দল যেন ভেঙে না যায়'—এই ভেবে নিজের অনুসারীদের ভরণপোষণ করার জন্য সে গৃহস্থদের বলত, 'তুমি একজন ভিক্ষুর জন্য অন্ন দাও, তুমি দুজনের জন্য দাও।' এভাবে চেয়ে চেয়ে সে অনুসারীসহ গৃহস্থদের ঘরে ভোজন করত।


211. Cīvaraṃ parittaṃ uppajjatīti bhattaṃ agaṇhantānaṃ cīvaraṃ na denti, tasmā parittaṃ uppajjati.

২১১. 'চীবরং পরিত্তং উপজ্জতি' (অল্প চীবর উৎপন্ন হয়) বলতে বোঝায়—যারা অন্ন গ্রহণ করে না, লোকেরা তাদের চীবরও দান করে না; এই কারণে অল্প চীবর উৎপন্ন হয়।


212. Cīvarakārake [Pg.79] bhikkhū bhattena nimantentīti gāme piṇḍāya caritvā cirena cīvaraṃ niṭṭhāpente disvā ‘‘evaṃ lahuṃ niṭṭhāpetvā cīvaraṃ paribhuñjissantī’’ti puññakāmatāya nimantenti.

২১২. 'চীবরকারক ভিক্ষুদের অন্ন দ্বারা নিমন্ত্রণ করে' বলতে বোঝায়—গ্রামে পিণ্ডচরণের পর দীর্ঘ সময় ধরে চীবর প্রস্তুত করতে দেখে, 'এভাবে তারা দ্রুত চীবর প্রস্তুত শেষ করে তা পরিধান করতে পারবে'—এই ভেবে পুণ্য অর্জনের কামনায় গৃহস্থরা তাদের নিমন্ত্রণ করে।


215. Nānāverajjaketi nānāvidhehi aññarajjehi āgate. ‘‘Nānāvirajjake’’tipi pāṭho, ayamevattho.

২১৫. 'নানাভেরজ্জকে' বলতে বিভিন্ন ভিন্ন রাজ্য থেকে আগত ব্যক্তিদের বোঝায়। 'নানাবিরজ্জকে' রূপেও পাঠ রয়েছে, যার অর্থ একই।


217-8. Gaṇabhojaneti gaṇassa bhojane. Idha ca gaṇo nāma cattāro bhikkhū ādiṃ katvā tatuttariṃ bhikkhū adhippetā, teneva sabbantimaṃ paricchedaṃ dassento āha ‘‘yattha cattāro bhikkhū…pe… etaṃ gaṇabhojanaṃ nāmā’’ti. Taṃ panetaṃ gaṇabhojanaṃ dvīhākārehi pasavati nimantanato vā viññattito vā. Kathaṃ nimantanato pasavati? Cattāro bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘tumhe, bhante, odanena nimantemi, odanaṃ me gaṇhatha ākaṅkhatha oloketha adhivāsetha paṭimānethā’’ti evaṃ yena kenaci vevacanena vā bhāsantarena vā pañcannaṃ bhojanānaṃ nāmaṃ gahetvā nimanteti. Evaṃ ekato nimantitā paricchinnakālavasena ajjatanāya vā svātanāya vā ekato gacchanti, ekato gaṇhanti, ekato bhuñjanti, gaṇabhojanaṃ hoti, sabbesaṃ āpatti. Ekato nimantitā ekato vā nānato vā gacchanti, ekato gaṇhanti, nānato bhuñjanti, āpattiyeva. Paṭiggahaṇameva hi ettha pamāṇaṃ. Ekato nimantitā ekato vā nānato vā gacchanti, nānato gaṇhanti, ekato vā nānato vā bhuñjanti, anāpatti. Cattāri pariveṇāni vā vihāre vā gantvā nānato nimantitā ekaṭṭhāne ṭhitesuyeva vā eko puttena eko pitarāti evampi nānato nimantitā ekato vā nānato vā gacchantu, ekato vā nānato vā bhuñjantu, sace ekato gaṇhanti, gaṇabhojanaṃ hoti, sabbesaṃ āpatti. Evaṃ tāva nimantanato pasavati.

২১৭-৮. 'গণভোজন' বলতে গণের (দলের) ভোজনকে বোঝায়। এখানে 'গণ' বলতে চারজন ভিক্ষুকে আদি করে তার চেয়ে বেশি সংখ্যক ভিক্ষুকে বোঝানো হয়েছে। এই কারণেই সর্বাপেক্ষা শেষ সীমা প্রদর্শন করে ভগবান বলেছেন—'যেখানে চারজন ভিক্ষু... ইত্যাদি... একে গণভোজন বলা হয়।' এই গণভোজন দুই উপায়ে উৎপন্ন হয়—নিমন্ত্রণবশত অথবা যাচ্ঞাবশত (চাওয়ার কারণে)। নিমন্ত্রণবশত কীভাবে উৎপন্ন হয়? চারজন ভিক্ষুর কাছে গিয়ে যদি কেউ বলে, 'ভন্তে, আপনাদের অন্নের দ্বারা নিমন্ত্রণ করছি, আমার অন্ন গ্রহণ করুন, ইচ্ছা করুন, অবলোকন করুন, অনুমোদন করুন, সমাদর করুন'—এভাবে যেকোনো প্রতিশব্দ বা অন্য ভাষার মাধ্যমে পাঁচ প্রকার ভোজনের নাম উল্লেখ করে নিমন্ত্রণ করে। এভাবে একত্রে নিমন্ত্রিত হয়ে নির্দিষ্ট সময়ের ভিত্তিতে আজ বা কালকের ভোজনের জন্য তারা একত্রে যায়, একত্রে গ্রহণ করে এবং একত্রে ভোজন করে, তবে তা গণভোজন হয় এবং সবার আপত্তি (বিনয় অপরাধ) হয়। একত্রে নিমন্ত্রিত হয়ে একত্রে বা পৃথকভাবে যায়, একত্রে গ্রহণ করে কিন্তু পৃথকভাবে ভোজন করে, তবুও আপত্তিই হয়। কারণ এখানে গ্রহণ করাই (প্রতিগ্রহণ) হলো প্রধান পরিমাপ। একত্রে নিমন্ত্রিত হয়ে একত্রে বা পৃথকভাবে যায়, পৃথকভাবে গ্রহণ করে এবং একত্রে বা পৃথকভাবে ভোজন করে, তবে অনাপত্তি (অপরাধ নেই)। চারজন ভিক্ষু চারটি পরিবেণে (বিহারের আঙিনায়) বা বিহারে গিয়ে পৃথকভাবে নিমন্ত্রিত হয়ে, অথবা এক স্থানে অবস্থানকালেই একজন পুত্রের দ্বারা এবং অন্যজন পিতার দ্বারা—এভাবে পৃথকভাবে নিমন্ত্রিত হয়ে একত্রে বা পৃথকভাবে যাক এবং একত্রে বা পৃথকভাবে ভোজন করুক, কিন্তু যদি তারা একত্রে গ্রহণ করে, তবে তা গণভোজন হয় এবং সবার আপত্তি হয়। এভাবে নিমন্ত্রণবশত গণভোজন উৎপন্ন হয়।


Kathaṃ viññattito? Cattāro bhikkhū ekato ṭhitā vā nisinnā vā upāsakaṃ disvā ‘‘amhākaṃ catunnampi bhattaṃ dehī’’ti vā viññāpeyyuṃ, pāṭekkaṃ vā passitvā ‘‘mayhaṃ dehi, mayhaṃ dehī’’ti evaṃ ekato vā nānato vā viññāpetvā ekato vā gacchantu nānato vā, bhattaṃ gahetvāpi ekato vā bhuñjantu nānato vā, sace ekato gaṇhanti, gaṇabhojanaṃ hoti, sabbesaṃ āpatti. Evaṃ viññattito pasavati.

যাচ্ঞাবশত কীভাবে উৎপন্ন হয়? চারজন ভিক্ষু একত্রে দাঁড়িয়ে বা বসে কোনো উপাসককে দেখে যদি বলে, 'আমাদের চারজনকেই অন্ন দাও', অথবা পৃথকভাবে দেখে যদি বলে, 'আমাকে দাও, আমাকে দাও'—এভাবে একত্রে বা পৃথকভাবে যাচ্ঞা করে একত্রে বা পৃথকভাবে যাক, অন্ন গ্রহণ করার পরও একত্রে বা পৃথকভাবে ভোজন করুক, কিন্তু যদি তারা একত্রে গ্রহণ করে, তবে তা গণভোজন হয় এবং সবার আপত্তি হয়। এভাবে যাচ্ঞাবশত গণভোজন উৎপন্ন হয়।


Pādāpi [Pg.80] phalitāti yathā mahācammassa parato maṃsaṃ dissati; evaṃ phālitā, vālikāya vā sakkharāya vā pahaṭamatte dukkhaṃ uppādenti, na sakkā hoti antogāme piṇḍāya carituṃ. Īdise gelaññe gilānasamayoti bhuñjitabbaṃ, na lesakappiyaṃ kātabbaṃ.

'পাদাপি ফলিতা' (পা ফেটে যাওয়া) বলতে বোঝায়—যেমন মোটা চামড়ার নিচে মাংস দেখা যায়, তেমনভাবে পা ফেটে যাওয়া; বালি বা কাঁকরের সামান্য আঘাতেই তা তীব্র বেদনা সৃষ্টি করে এবং গ্রামের ভেতরে পিণ্ডচরণের জন্য যাওয়া সম্ভব হয় না। এই ধরনের অসুস্থতায় 'গ্লান সময়' (অসুস্থতার সময়) বিবেচনা করে গণভোজন করা যাবে, তবে কোনো ছলাকলা বা অজুহাত তৈরি করা যাবে না।


Cīvare kayiramāneti yadā sāṭakañca suttañca labhitvā cīvaraṃ karonti tadā; visuñhi cīvarakārasamayo nāma natthi. Tasmā yo tattha cīvare kattabbaṃ yaṃkiñci kammaṃ karoti, mahāpaccariyañhi ‘‘antamaso sūcivedhanako’’tipi vuttaṃ, tena cīvarakārasamayoti bhuñjitabbaṃ. Kurundiyaṃ pana vitthāreneva vuttaṃ. Yo cīvaraṃ vicāreti, chindati, moghasuttaṃ ṭhapeti, āgantukapaṭṭaṃ ṭhapeti, paccāgataṃ sibbati, āgantukapaṭṭaṃ bandhati, anuvātaṃ chindati ghaṭṭeti āropeti, tattha paccāgataṃ sibbati, suttaṃ karoti valeti, pipphalikaṃ niseti, parivattanaṃ karoti, sabbopi cīvaraṃ karotiyevāti vuccati. Yo pana samīpe nisinno jātakaṃ vā dhammapadaṃ vā katheti, ayaṃ na cīvarakārako. Etaṃ ṭhapetvā sesānaṃ gaṇabhojane anāpattīti.

'চীবর প্রস্তুত করার সময়' বলতে বোঝায়—যখন কাপড় ও সুতো পেয়ে চীবর তৈরি করা হয়; কারণ চীবর প্রস্তুত করার জন্য আলাদা কোনো সময় নেই। তাই যে কেউ চীবর তৈরির যেকোনো কাজ করে—এমনকি মহাপচ্চরী গ্রন্থে বলা হয়েছে, 'অন্তত সূঁচ ফোটানোর কাজও যদি করে'—তার জন্য 'চীবর প্রস্তুত করার সময়' বিবেচনা করে গণভোজন করা যাবে। কুরুন্দী গ্রন্থে অবশ্য বিস্তারিতভাবে বলা হয়েছে—যে চীবর বিন্যাস করে, কাটে, অস্থায়ী সুতো বসায়, অতিরিক্ত জোড়াতালি দেয়, পুনরায় সেলাই করে, পাড় কাটে, হাত দিয়ে মসৃণ করে, ওপরে পাড় বসায়, পুনরায় সেলাই করে, সুতো তৈরি করে বা পেঁচায়, ছোট ছুরি ধার দেয়, সুতো জড়ানোর যন্ত্র তৈরি করে—তাদের সবাইকে চীবর প্রস্তুতকারী বলা হয়। কিন্তু যে ব্যক্তি পাশে বসে জাতক বা ধম্মপদ পাঠ করে, সে চীবর প্রস্তুতকারী নয়। তাকে বাদ দিয়ে অবশিষ্টদের জন্য গণভোজনে অনাপত্তি হয়।


Addhayojananti ettakampi addhānaṃ gantukāmena. Yo pana dūraṃ gantukāmo, tattha vattabbameva natthi. Gacchantenāti addhānaṃ gacchantena, addhayojanabbhantare gāvutepi bhuñjituṃ vaṭṭati. Gatena bhuñjitabbanti gatena ekadivasaṃ bhuñjitabbaṃ. Nāvābhiruhanepi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – abhiruḷhena icchitaṭṭhānaṃ gantvāpi yāva na orohati tāva bhuñjitabbanti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Catutthe āgateti ayaṃ antimaparicchedo, catutthepi āgate yattha na yāpenti; so mahāsamayo. Yattha pana sataṃ vā sahassaṃ vā sannipatanti, tattha vattabbameva natthi. Tasmā tādise kāle ‘‘mahāsamayo’’ti adhiṭṭhahitvā bhuñjitabbaṃ. Yo koci paribbājakasamāpannoti sahadhammikesu vā titthiyesu vā aññataro, etesañhi yena kenaci kate bhatte ‘‘samaṇabhattasamayo’’ti bhuñjitabbaṃ.

'অর্ধযোজন' বলতে অন্তত এই পরিমাণ পথ অতিক্রম করতে ইচ্ছুক ব্যক্তির ক্ষেত্রে প্রযোজ্য। আর যিনি আরও দূরে যেতে চান, তার ক্ষেত্রে তো কোনো কথাই নেই। 'গচ্ছন্তেন' বলতে পথ অতিক্রমকারী ভিক্ষু অর্ধযোজনের মধ্যে এক গাবুত দূরত্বেও ভোজন করতে পারেন। 'গতেন ভুঞ্জিতব্বং' বলতে গন্তব্যে পৌঁছানোর পর একদিন ভোজন করা যাবে। নৌকায় আরোহণের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। তবে বিশেষত্ব এই যে—নৌকায় আরোহণ করে কাঙ্ক্ষিত স্থানে পৌঁছানোর পরও যতক্ষণ নৌকা থেকে অবতরণ না করা হয়, ততক্ষণ ভোজন করা যাবে; এটি মহাপচ্চরী গ্রন্থে বলা হয়েছে। 'চতুর্থে আগতে' (চতুর্থ ভিক্ষু এলে) হলো শেষ সীমা; quarto ভিক্ষু আসার পরও যেখানে তারা জীবনধারণ করতে পারে না, তা হলো 'মহাসময়'। আর যেখানে একশত বা একসহস্র ভিক্ষু সমবেত হন, সেখানে তো কোনো কথাই নেই। তাই এই ধরনের সময়ে 'মহাসময়' মনে করে অধিষ্ঠানপূর্বক ভোজন করা যাবে। 'যো কোচি পরিব্বাজকসমাপন্নো' বলতে সধর্মী বা অন্য তীর্থিকদের যেকোনো একজনকে বোঝায়; এদের যেকোনো একজনের দ্বারা অন্ন প্রস্তুত করা হলে 'শ্রমণ-ভোজন সময়' মনে করে ভোজন করা যাবে।


220. Anāpatti samayeti sattasu samayesu aññatarasmiṃ anāpatti. Dve tayo ekatoti yepi akappiyanimantanaṃ sādiyitvā dve vā tayo vā ekato gahetvā bhuñjanti, tesampi anāpatti.

২২০. 'অনাপত্তি সময়ে' বলতে সাতটি সময়ের যেকোনো একটিতে ভোজন করলে অনাপত্তি হয়। 'দুই, তিন, একত্রে' বলতে বোঝায়—যারা অকল্পনীয় (অযোগ্য) নিমন্ত্রণ গ্রহণ করেও দুই বা তিনজন একত্রে অন্ন গ্রহণ করে ভোজন করে, তাদেরও অনাপত্তি হয়।


Tattha [Pg.81] animantitacatutthaṃ, piṇḍapātikacatutthaṃ, anupasampannacatutthaṃ, pattacatutthaṃ, gilānacatutthanti pañcannaṃ catukkānaṃ vasena vinicchayo veditabbo. Kathaṃ? Idhekacco cattāro bhikkhū ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti nimanteti. Tesu tayo gatā, eko na gato. Upāsako ‘‘eko bhante thero kuhi’’nti pucchati. Nāgato upāsakāti. So aññaṃ taṅkhaṇappattaṃ kañci ‘‘ehi bhante’’ti pavesetvā catunnampi bhattaṃ deti, sabbesaṃ anāpatti. Kasmā? Gaṇapūrakassa animantitattā. Tayo eva hi tattha nimantitā gaṇhiṃsu, tehi gaṇo na pūrati, gaṇapūrako ca animantito, tena gaṇo bhijjatīti idaṃ animantitacatutthaṃ.

সেখানে অনাহূত চতুর্থ, পিণ্ডপাতিক চতুর্থ, অনুপসম্পন্ন চতুর্থ, পাত্র চতুর্থ এবং গ্লান চতুর্থ—এই পাঁচ প্রকার চতুষ্কের মাধ্যমে সিদ্ধান্ত জানা উচিত। কীভাবে? এখানে কোনো এক উপাসক চারজন ভিক্ষুকে 'অন্ন গ্রহণ করুন' বলে নিমন্ত্রণ করল। তাদের মধ্যে তিনজন গেল, একজন গেল না। উপাসক জিজ্ঞেস করল, 'ভন্তে, একজন স্থবির কোথায়?' ভিক্ষুরা বললেন, 'উপাসক, তিনি আসেননি।' তখন সেই উপাসক সেই মুহূর্তে উপস্থিত অন্য কোনো ভিক্ষুকে 'আসুন ভন্তে' বলে ভেতরে নিয়ে চারজনকেই অন্ন দান করল। এতে সবার অনাপত্তি হয়। কেন? কারণ গণপূরণকারী (চতুর্থ ভিক্ষু) নিমন্ত্রিত ছিলেন না। সেখানে কেবল তিনজন নিমন্ত্রিত ভিক্ষুই অন্ন গ্রহণ করেছিলেন, যার দ্বারা গণ (চারজনের দল) পূর্ণ হয় না; আর যিনি গণ পূর্ণ করলেন তিনি নিমন্ত্রিত ছিলেন না, ফলে গণ ভেঙে যায়। একেই 'অনাহূত চতুর্থ' বলা হয়।


Piṇḍapātikacatutthe – nimantanakāle eko piṇḍapātiko hoti, so nādhivāseti. Gamanavelāya pana ‘‘ehi bhante’’ti vutte anadhivāsitattā anāgacchantampi ‘‘etha bhikkhaṃ lacchathā’’ti gahetvā gacchanti, so taṃ gaṇaṃ bhindati. Tasmā sabbesaṃ anāpatti.

পিণ্ডপাতিক চতুষ্কে—নিমন্ত্রণের সময় একজন ভিক্ষু পিণ্ডপাতিক (কেবল ভিক্ষালব্ধ অন্ন গ্রহণকারী) ছিলেন, তিনি নিমন্ত্রণ গ্রহণ করেননি। কিন্তু যাওয়ার সময় 'আসুন ভন্তে' বলায়, নিমন্ত্রণ গ্রহণ না করায় তিনি যেতে না চাইলেও, 'আসুন, ভিক্ষা পাবেন' বলে তাকে সাথে নিয়ে যাওয়া হলো। তিনি সেই গণকে ভেঙে দেন। তাই সবার অনাপত্তি হয়।


Anupasampannacatutthe – sāmaṇerena saddhiṃ nimantitā honti, sopi gaṇaṃ bhindati.

অনুপসম্পন্ন চতুষ্কে—সামণেরের সাথে নিমন্ত্রিত হলে, সেই সামণেরও গণকে ভেঙে দেয় (ফলে সবার অনাপত্তি হয়)।


Pattacatutthe – eko sayaṃ agantvā pattaṃ peseti; evampi gaṇo bhijjati. Tasmā sabbesaṃ anāpatti.

পাত্র চতুষ্কে—একজন নিজে না গিয়ে পাত্র (ভিক্ষাপাত্র) পাঠিয়ে দেয়; এভাবেও গণ ভেঙে যায়। তাই সবার অনাপত্তি হয়।


Gilānacatutthe – gilānena saddhiṃ nimantitā honti, tattha gilānasseva anāpatti, itaresaṃ pana gaṇapūrako hoti. Na hi gilānena gaṇo bhijjati. Tasmā tesaṃ āpattiyeva. Mahāpaccariyaṃ pana avisesena vuttaṃ.

গ্লান চতুষ্কে—অসুস্থ ভিক্ষুর সাথে নিমন্ত্রিত হলে, সেখানে কেবল অসুস্থ ভিক্ষুরই অনাপত্তি হয়; অন্যদের জন্য তিনি গণপূরণকারী হন। কারণ অসুস্থ ভিক্ষুর দ্বারা গণ ভেঙে যায় না। তাই অন্যদের আপত্তিই হয়। তবে মহাপচ্চরী গ্রন্থে এটি সাধারণভাবে বলা হয়েছে।


Samayaladdhako sayameva muccati, sesānaṃ gaṇapūrakattā āpattikaro hoti. Tasmā cīvaradānasamayaladdhakādīnampi vasena catukkāni veditabbāni. Sace pana adhivāsetvā gatesupi catūsu janesu eko paṇḍito bhikkhu ‘‘ahaṃ tumhākaṃ gaṇaṃ bhindissāmi, nimantanaṃ sādiyathā’’ti vatvā yāgukhajjakāvasāne bhattatthāya pattaṃ gaṇhantānaṃ adatvā ‘‘ime tāva bhikkhū bhojetvā vissajjetha, ahaṃ pacchā anumodanaṃ katvā gamissāmī’’ti nisinno. Tesu bhutvā gatesu ‘‘detha bhante patta’’nti upāsakena pattaṃ gahetvā bhatte dinne bhuñjitvā anumodanaṃ [Pg.82] katvā gacchati, sabbesaṃ anāpatti. Pañcannañhi bhojanānaṃyeva vasena gaṇabhojane visaṅketaṃ natthi. Odanena nimantitā kummāsaṃ gaṇhantāpi āpattiṃ āpajjanti. Tāni ca tehi ekato na gahitāni. Yāguādīsu pana visaṅketaṃ hoti, tāni tehi ekato gahitānīti. Evaṃ eko paṇḍito aññesampi anāpattiṃ karoti.

যিনি সময়-অনুমতি লাভ করেছেন তিনি নিজেই মুক্ত হন, কিন্তু অন্যদের জন্য তিনি গণপূরণকারী হওয়ায় তাদের আপত্তি হয়। তাই চীবরদান সময়-অনুমতি প্রাপ্ত ভিক্ষুদের ক্ষেত্রেও এই চতুষ্কগুলো জানা উচিত। কিন্তু যদি নিমন্ত্রণ গ্রহণ করে চারজন ভিক্ষু যাওয়ার পর, তাদের মধ্যে একজন পণ্ডিত ভিক্ষু বলেন, 'আমি আপনাদের গণ ভেঙে দেব, আপনারা নিমন্ত্রণ গ্রহণ করুন।' এরপর যবাগূ (জাউ) ও খাদ্য গ্রহণের শেষে অন্নের জন্য পাত্র গ্রহণকারী উপাসকদের নিজের পাত্র না দিয়ে তিনি বললেন, 'আপনারা প্রথমে এই ভিক্ষুদের ভোজন করিয়ে বিদায় দিন, আমি পরে অনুমোদন (প্রার্থনা) করে যাব।' এভাবে তিনি বসে রইলেন। তারা ভোজন করে চলে যাওয়ার পর উপাসক যখন বলল, 'ভন্তে, পাত্র দিন', তখন তিনি পাত্র দিলেন এবং অন্ন দেওয়া হলে তা ভোজন করে অনুমোদনপূর্বক চলে গেলেন। এতে সবার অনাপত্তি হয়। কারণ পাঁচ প্রকার ভোজনের ক্ষেত্রেই গণভোজনে কোনো সঙ্কেতভঙ্গ (ভুল বোঝাবুঝি) হয় না। অন্নের দ্বারা নিমন্ত্রিত হয়ে কুন্মাষ (যব বা ডালের পিঠা) গ্রহণ করলেও আপত্তি হয়। কিন্তু তারা তা একত্রে গ্রহণ করেনি। যবাগূ ইত্যাদির ক্ষেত্রে সঙ্কেতভঙ্গ হয় এবং তারা তা একত্রে গ্রহণ করেছিল। এভাবে একজন পণ্ডিত ভিক্ষু অন্যদেরও অনাপত্তি করিয়ে দেন।


Tasmā sace koci saṅghabhattaṃ kattukāmena nimantanatthāya pesito vihāraṃ āgamma ‘‘bhante, sve amhākaṃ ghare bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti avatvā ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vā ‘‘saṅghabhattaṃ gaṇhathā’’ti vā ‘‘saṅgho bhattaṃ gaṇhātū’’ti vā vadati, bhattuddesakena paṇḍitena bhavitabbaṃ, nemantanikā gaṇabhojanato piṇḍapātikā ca dhutaṅgabhedato mocetabbā. Kathaṃ? Evaṃ tāva vattabbaṃ – ‘‘sve na sakkā upāsakā’’ti. ‘‘Punadivase, bhante’’ti. ‘‘Punadivasepi na sakkā’’ti. Evaṃ yāva addhamāsampi haritvā puna vattabbo – ‘‘tvaṃ kiṃ avacā’’ti? Sace punapi ‘‘saṅghabhattaṃ gaṇhathā’’ti vadati, tato ‘‘imaṃ tāva upāsaka pupphaṃ kappiyaṃ karohi, imaṃ tiṇa’’nti evaṃ vikkhepaṃ katvā puna ‘‘kiṃ kathayitthā’’ti pucchitabbo. Sace punapi tatheva vadati, ‘‘āvuso, tvaṃ piṇḍapātike vā mahāthere vā na lacchasi, sāmaṇere lacchasī’’ti vattabbo. ‘‘Nanu, bhante asukasmiñca asukasmiñca gāme bhadante bhojesuṃ, ahaṃ kasmā na labhāmī’’ti ca vutte ‘‘te nimantetuṃ jānanti, tvaṃ na jānāsī’’ti. Te kathaṃ nimantesuṃ bhanteti? Te evamāhaṃsu – ‘‘amhākaṃ, bhante, bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. Sace sopi tatheva vadati, vaṭṭati. Atha punapi ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vadati, ‘‘na dāni tvaṃ, āvuso, bahū bhikkhū lacchasi, tayo eva lacchasī’’ti vattabbo. ‘‘Nanu, bhante, asukasmiñca asukasmiñca gāme sakalaṃ bhikkhusaṅghaṃ bhojesuṃ, ahaṃ kasmā na labhāmī’’ti? ‘‘Tvaṃ nimantetuṃ na jānāsī’’ti. ‘‘Te kathaṃ nimantesu’’nti? Te ‘‘bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āhaṃsūti. Sace sopi ‘‘bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vadati, vaṭṭati. Atha punapi ‘‘bhattamevā’’ti vadati, tato vattabbo – ‘‘gaccha tvaṃ, natthamhākaṃ tava bhattenattho, nibaddhagocaro esa amhākaṃ, mayamettha piṇḍāya carissāmā’’ti. Taṃ ‘‘caratha, bhante’’ti vatvā āgataṃ pucchanti – ‘‘kiṃ bho laddhā bhikkhū’’ti. ‘‘Kiṃ etena bahu ettha vattabbaṃ, ‘therā sve piṇḍāya carissāmā’ti āhaṃsu. Mā dāni tumhe pamajjitthā’’ti. Dutiyadivase cetiyavattaṃ katvā ṭhitā bhikkhū saṅghattherena [Pg.83] vattabbā – ‘‘āvuso, dhuragāme saṅghabhattaṃ apaṇḍitamanusso pana agamāsi, gacchāma dhuragāme piṇḍāya carissāmā’’ti. Bhikkhūhi therassa vacanaṃ kātabbaṃ, na dubbacehi bhavitabbaṃ, gāmadvāre aṭṭhatvāva piṇḍāya caritabbaṃ. Tesu pattāni gahetvā nisīdāpetvā bhojentesu bhuñjitabbaṃ. Sace āsanasālāya bhattaṃ ṭhapetvā rathikāsu āhiṇḍantā ārocenti – ‘‘āsanasālāya, bhante, bhattaṃ gaṇhathā’’ti na vaṭṭati.

অতএব, যদি সংঘভাত (সংঘের উদ্দেশ্যে অন্নদান) করতে ইচ্ছুক কোনো ব্যক্তির দ্বারা নিমন্ত্রণের উদ্দেশ্যে প্রেরিত হয়ে কেউ বিহারে এসে, "ভন্তে, আগামীকাল আমাদের ঘরে ভিক্ষা গ্রহণ করুন"—এ কথা না বলে, "ভাত গ্রহণ করুন" অথবা "সংঘভাত গ্রহণ করুন" অথবা "সংঘ ভাত গ্রহণ করুক"—এরূপ বলে, তবে ভাত-বণ্টনকারী বিজ্ঞ ভিক্ষুর দায়িত্ব হবে নিমন্ত্রিত ভিক্ষুদের গণভোজন আপত্তি থেকে এবং পিণ্ডপাতিক (ভিক্ষাটনকারী) ভিক্ষুদের ধুতঙ্গ ভঙ্গ হওয়া থেকে মুক্ত করা। কীভাবে মুক্ত করতে হবে? প্রথমে এভাবে বলতে হবে— "উপাসক, আগামীকাল আসা সম্ভব নয়।" "ভন্তে, তাহলে তার পরের দিন?" "তার পরের দিনও সম্ভব নয়।" এভাবে পক্ষকাল (পনেরো দিন) পর্যন্ত সময় পিছিয়ে নিয়ে পুনরায় বলতে হবে— "তুমি কী বলেছিলে?" যদি সে পুনরায় বলে, "সংঘভাত গ্রহণ করুন", তবে "উপাসক, প্রথমে এই ফুলটিকে কল্পীয় (গ্রহণযোগ্য) করো, এই ঘাসটিকে কল্পীয় করো"—এভাবে তার মনকে অন্যমনস্ক করে দিয়ে পুনরায় জিজ্ঞাসা করতে হবে— "তুমি কী বলেছিলে?" যদি সে পুনরায় আগের মতোই বলে, তবে বলতে হবে— "আয়ুষ্মান, তুমি পিণ্ডপাতিক বা মহাস্থবিরদের পাবে না, কেবল শ্রামণরদের পাবে।" "ভন্তে, অমুক অমুক গ্রামে তো ভদন্তদের ভোজন করানো হয়েছে, আমি কেন পাব না?"—এরূপ বললে, "তারা নিমন্ত্রণ করতে জানে, তুমি জানো না"—এভাবে বলতে হবে। "ভন্তে, তারা কীভাবে নিমন্ত্রণ করেছিল?" "তারা এভাবে বলেছিল— 'ভন্তে, আমাদের ভিক্ষা গ্রহণ করুন'।" যদি সেও সেভাবেই বলে, তবে তা কল্পনীয় (উচিত) হবে। আর যদি সে পুনরায় "ভাত গ্রহণ করুন" বলে, তবে বলতে হবে— "আয়ুষ্মান, এখন তুমি বহু ভিক্ষু পাবে না, কেবল তিনজনকে পাবে।" "ভন্তে, অমুক অমুক গ্রামে তো সমগ্র ভিক্ষুসংঘকে ভোজন করানো হয়েছে, আমি কেন পাব না?" "তুমি নিমন্ত্রণ করতে জানো না।" "তারা কীভাবে নিমন্ত্রণ করেছিল?" "তারা বলেছিল— 'ভিক্ষা গ্রহণ করুন'।" যদি সেও "ভিক্ষা গ্রহণ করুন" বলে, তবে তা কল্পনীয় হবে। আর যদি সে পুনরায় "ভাতই" বলে, তবে তাকে বলতে হবে— "তুমি যাও, তোমার ভাত দিয়ে আমাদের কোনো প্রয়োজন নেই। এটি আমাদের নিয়মিত ভিক্ষাচরণের গ্রাম, আমরা এখানেই পিণ্ডচরণের জন্য পরিভ্রমণ করব।" তাকে "ভন্তে, পরিভ্রমণ করুন" বলে ফিরে আসতে দেখে অন্যেরা জিজ্ঞাসা করে— "হে হে, ভিক্ষুদের পাওয়া গেল কি?" "এতে কী লাভ? এখানে অনেক কথা বলার আছে। স্থবিরগণ বলেছেন— 'আগামীকাল আমরা পিণ্ডচরণের জন্য পরিভ্রমণ করব।' এখন তোমরা প্রমত্ত হয়ো না।" দ্বিতীয় দিন চৈত্য-কর্তব্য সম্পাদন করে দাঁড়িয়ে থাকা ভিক্ষুদের সংঘস্থবিরের বলা উচিত— "আয়ুষ্মানগণ, প্রধান গ্রামে সংঘভাতের জন্য এক অজ্ঞ মানুষ এসেছিল। চলুন, আমরা প্রধান গ্রামে পিণ্ডচরণের জন্য পরিভ্রমণ করি।" ভিক্ষুদের স্থবিরের কথা মান্য করা উচিত, অবাধ্য হওয়া উচিত নয়। গ্রামের দ্বারে না দাঁড়িয়েই পিণ্ডচরণের জন্য পরিভ্রমণ করতে হবে। তারা পাত্র গ্রহণ করে, বসিয়ে ভোজন করালে ভোজন করা যাবে। যদি আসনশালায় ভাত রেখে রাজপথে ঘুরে ঘুরে তারা নিবেদন করে— "ভন্তে, আসনশালায় ভাত গ্রহণ করুন", তবে তা গ্রহণ করা কল্পনীয় নয়।


Atha pana bhattaṃ ādāya tattha tattha gantvā ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vadanti, paṭikacceva vā vihāraṃ abhiharitvā patirūpe ṭhāne ṭhapetvā āgatāgatānaṃ denti, ayaṃ abhihaṭabhikkhā nāma vaṭṭati. Sace pana bhattasālāya dānaṃ sajjetvā taṃ taṃ pariveṇaṃ pahiṇanti ‘‘bhattasālāya bhattaṃ gaṇhathā’’ti, na vaṭṭati. Ye pana manussā piṇḍacārike bhikkhū disvā āsanasālaṃ sammajjitvā tattha nisīdāpetvā bhojenti, na te paṭikkhipitabbā. Ye pana gāme bhikkhaṃ alabhitvā gāmato nikkhamante bhikkhū disvā ‘‘bhante bhattaṃ gaṇhathā’’ti vadanti, te paṭikkhipitabbā, na vā nivattitabbaṃ. Sace ‘‘nivattatha, bhante, bhattaṃ gaṇhathā’’ti vadanti, ‘‘nivattathā’’ti vuttapade nivattituṃ vaṭṭati. ‘‘Nivattatha bhante, ghare bhattaṃ kataṃ, gāme bhattaṃ kata’’nti vadanti, gehe ca gāme ca bhattaṃ nāma yassa kassaci hotīti nivattituṃ vaṭṭati. ‘‘Nivattatha, bhattaṃ gaṇhathā’’ti sambandhaṃ katvā vadanti, nivattituṃ na vaṭṭati. Āsanasālato piṇḍāya carituṃ nikkhamante disvā ‘‘nisīdatha bhante bhattaṃ gaṇhathā’’ti vuttepi eseva nayo. Niccabhattanti dhuvabhattaṃ vuccati. ‘‘Niccabhattaṃ gaṇhathā’’ti vadanti, bahūnampi ekato gahetuṃ vaṭṭati. Salākabhattādīsupi eseva nayo. Sesamettha uttānameva.

কিন্তু যদি তারা ভাত নিয়ে সেখানে সেখানে গিয়ে বলে, "ভাত গ্রহণ করুন", অথবা সকালেই বিহারে নিয়ে এসে উপযুক্ত স্থানে রেখে আগত ভিক্ষুদের দান করে, তবে একে 'অভিহট-ভিক্ষা' (আনীত ভিক্ষা) বলা হয় এবং তা গ্রহণ করা কল্পনীয়। কিন্তু যদি তারা ভোজনশালায় দান প্রস্তুত করে বিভিন্ন পরিবেণে লোক পাঠিয়ে বলে, "ভোজনশালায় ভাত গ্রহণ করুন", তবে তা গ্রহণ করা কল্পনীয় নয়। আর যেসকল মানুষ পিণ্ডচারী ভিক্ষুদের দেখে আসনশালা ঝাড়ু দিয়ে সেখানে বসিয়ে ভোজন করায়, তাদের প্রত্যাখ্যান করা উচিত নয়। কিন্তু যারা গ্রামে ভিক্ষা না পেয়ে গ্রাম থেকে বের হয়ে যাওয়া ভিক্ষুদের দেখে বলে, "ভন্তে, ভাত গ্রহণ করুন", তাদের প্রত্যাখ্যান করতে হবে অথবা ফিরে যাওয়া যাবে না। যদি তারা বলে, "ভন্তে, ফিরে আসুন, ভাত গ্রহণ করুন", তবে "ফিরে আসুন" এই শব্দের কারণে ফিরে যাওয়া কল্পনীয়। যদি তারা বলে, "ভন্তে, ফিরে আসুন, ঘরে ভাত রান্না করা হয়েছে, গ্রামে ভাত রান্না করা হয়েছে", তবে ঘরে বা গ্রামে ভাত যেকোনো ব্যক্তির জন্যই হতে পারে, তাই ফিরে যাওয়া কল্পনীয়। কিন্তু যদি তারা "ফিরে আসুন, ভাত গ্রহণ করুন" এভাবে যুক্ত করে বলে, তবে ফিরে যাওয়া কল্পনীয় নয়। আসনশালা থেকে পিণ্ডচরণের জন্য বের হওয়ার সময় দেখে যদি বলে, "ভন্তে, বসুন, ভাত গ্রহণ করুন", তবে সে ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। নিত্যভাত বলতে ধ্রুবভাত (নিয়মিত খাদ্য) বোঝায়। যদি তারা বলে, "নিত্যভাত গ্রহণ করুন", তবে বহু ভিক্ষুর পক্ষেও একত্রে তা গ্রহণ করা কল্পনীয়। শলাকা-ভাত ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। এ বিষয়ে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি এড়কলম (মেষলোম) শিক্ষাপদের মতো সমুত্থানবিশিষ্ট— ক্রিয়া (অনুতপন বা লঙ্ঘনমূলক), নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ (লঙ্ঘনের সংজ্ঞা না থাকলেও আপত্তি থেকে মুক্তি নেই), অচিত্তক (লঙ্ঘনকারী চিত্ত ছাড়াই সংঘটিত), প্রজ্ঞপ্তিবজ্য (প্রজ্ঞপ্তির কারণে দোষযুক্ত), কায়কর্ম, ত্রিচিত্তক (তিন প্রকার চিত্তযুক্ত) এবং ত্রিবেদনক (তিন প্রকার বেদনাবিশিষ্ট)।


Gaṇabhojanasikkhāpadaṃ dutiyaṃ.

দ্বিতীয় গণভোজন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. পরম্পরভোজন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


221. Tatiyasikkhāpade – na kho idaṃ orakaṃ bhavissati, yathayime manussā sakkaccaṃ bhattaṃ karontīti, yena niyāmena ime manussā sakkaccaṃ bhattaṃ [Pg.84] karonti, tena ñāyati – ‘‘idaṃ sāsanaṃ idaṃ vā buddhappamukhe saṅghe dānaṃ na kho orakaṃ bhavissati, parittaṃ lāmakaṃ neva bhavissatī’’ti. Kirapatikoti ettha ‘‘kiro’’ti tassa kulaputtassa nāmaṃ; adhipaccaṭṭhena pana ‘‘kirapatiko’’ti vuccati. So kira issaro adhipati māsautusaṃvaccharaniyāmena vetanaṃ datvā kammakārake kammaṃ kāreti. Badarā paṭiyattāti upacāravasena vadati. Badaramissenāti badarasāḷavena.

২২১. তৃতীয় শিক্ষাপদে— "এই দানটি তুচ্ছ হবে না, যেভাবে এই মানুষেরা শ্রদ্ধাসহকারে ভাত প্রস্তুত করছে" এর অর্থ: যে নিয়মে এই মানুষেরা শ্রদ্ধাসহকারে ভাত প্রস্তুত করছে, তা দ্বারা জানা যায়— "এই শাসন অথবা বুদ্ধ-প্রধান সংঘে এই দানটি তুচ্ছ হবে না, সামান্য বা নিকৃষ্ট একেবারেই হবে না।" "Kirapatiko" এখানে "Kiro" হলো সেই কুলপুত্রের নাম; কিন্তু আধিপত্য অর্থে তাকে "কিরপতিক" বলা হয়। সে নাকি প্রভু ও অধিপতি হয়ে মাস, ঋতু বা বছরের নিয়মে বেতন দিয়ে শ্রমিকদের দ্বারা কাজ করাত। "Badarā paṭiyattā" (কুল প্রস্তুত করা হয়েছে) এ কথাটি উপচারবশে (লৌকিক কথনশৈলী অনুযায়ী) বলা হয়েছে। "Badaramissena" বলতে কুলের শরবত বা কুলের চাটনি মিশ্রিত বোঝায়।


222. Ussūre āhariyitthāti atidivā āhariyittha.

২২২. "Ussūre āhariyittha" (বেলায় আনা হয়েছিল) বলতে বেলা অনেক গড়ালে বা অতি বিলম্বে আনা হয়েছিল বোঝায়।


226. Mayhaṃ bhattapaccāsaṃ itthannāmassa dammīti ayaṃ bhattavikappanā nāma sammukhāpi parammukhāpi vaṭṭati. Sammukhā disvā ‘‘tuyhaṃ vikappemī’’ti vatvā bhuñjitabbaṃ, adisvā pañcasu sahadhammikesu ‘‘itthannāmassa vikappemī’’ti vatvā bhuñjitabbaṃ. Mahāpaccariyādīsu pana parammukhāvikappanāva vuttā. Sā cāyaṃ yasmā vinayakammena saṅgahitā, tasmā bhagavato vikappetuṃ na vaṭṭati. Bhagavati hi gandhakuṭiyaṃ nisinnepi saṅghamajjhe nisinnepi saṅghena gaṇappahonake bhikkhū gahetvā taṃ taṃ kammaṃ kataṃ sukatameva hoti, bhagavā neva kammaṃ kopeti; na sampādeti. Na kopeti dhammissarattā, na sampādeti agaṇapūrakattā.

২২৬. "আমার ভাতের প্রত্যাশা অমুক নামের ভিক্ষুকে দান করছি"— এই ভাত-বিকল্পনা (ভাতের অধিকার হস্তান্তর) সম্মুখে বা পরোক্ষে (অনুপস্থিতিতে) উভয়ভাবেই করা কল্পনীয়। সম্মুখে দেখে "তোমাকে বিকল্পনা করছি" বলে ভোজন করা উচিত; আর না দেখে পাঁচ প্রকার সহধর্মিকের মধ্যে "অমুক নামের ভিক্ষুকে বিকল্পনা করছি" বলে ভোজন করা উচিত। কিন্তু মহাপচ্চরী ইত্যাদি অট্ঠকথাগুলোতে কেবল পরোক্ষ বিকল্পনার কথাই বলা হয়েছে। আর যেহেতু এই বিকল্পনা বিনয়কর্মের অন্তর্ভুক্ত, তাই ভগবানের উদ্দেশ্যে বিকল্পনা করা কল্পনীয় নয়। কারণ ভগবান গন্ধকুটিতে উপবিষ্ট থাকুন বা সংঘের মধ্যে উপবিষ্ট থাকুন, সংঘ কর্তৃক গণ-পর্যাপ্ত ভিক্ষুদের নিয়ে সেই সেই কর্ম সম্পাদন করা হলে তা সুসম্পন্নই হয়; ভগবান সেই কর্ম বাতিলও করেন না, আবার তা সম্পন্নও করেন না। ধর্মের অধিপতি হওয়ার কারণে তিনি বাতিল করেন না, এবং গণপূরক (সংঘের সংখ্যা পূরণকারী) না হওয়ার কারণে তিনি তা সম্পন্ন করেন না।


229. Dve tayo nimantane ekato bhuñjatīti dve tīṇi nimantanāni ekapatte pakkhipitvā missetvā ekaṃ katvā bhuñjatīti attho. Dve tīṇi kulāni nimantetvā ekasmiṃ ṭhāne nisīdāpetvā ito cito ca āharitvā bhattaṃ ākiranti, sūpabyañjanaṃ ākiranti, ekamissakaṃ hoti, ettha anāpattīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sace pana mūlanimantanaṃ heṭṭhā hoti, pacchimaṃ pacchimaṃ upari, taṃ uparito paṭṭhāya bhuñjantassa āpatti. Hatthaṃ pana anto pavesetvā paṭhamanimantanato ekampi kabaḷaṃ uddharitvā bhuttakālato paṭṭhāya yathā tathā vā bhuñjantassa anāpatti. Sacepi tattha khīraṃ vā rasaṃ vā ākiranti, yena ajjhotthataṃ bhattaṃ ekarasaṃ hoti, koṭito paṭṭhāya bhuñjantassa anāpattīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘khīrabhattaṃ vā rasabhattaṃ vā labhitvā nisinnassa tattheva aññepi khīrabhattaṃ vā rasabhattaṃ vā ākiranti, khīraṃ vā rasaṃ vā pivato anāpatti. Bhuñjantena pana paṭhamaṃ laddhamaṃsakhaṇḍaṃ vā bhattapiṇḍaṃ [Pg.85] vā mukhe pakkhipitvā koṭito paṭṭhāya bhuñjituṃ vaṭṭati. Sappipāyāsepi eseva nayo’’ti.

২২৯. "দুই বা তিনটি নিমন্ত্রণ একত্রে ভোজন করে" বলতে দুই বা তিনটি নিমন্ত্রণের খাদ্য একটি পাত্রে রেখে, মিশ্রিত করে এক করে ভোজন করা বোঝায়। দুই বা তিনটি পরিবার নিমন্ত্রণ করে এক স্থানে বসিয়ে এদিক-ওদিক থেকে এনে ভাত ঢেলে দেয়, ব্যঞ্জন ঢেলে দেয় এবং তা একসাঙ্গে মিশ্রিত হয়ে যায়, তবে সে ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না— এটি মহাপচ্চরীতে বলা হয়েছে। কিন্তু যদি মূল নিমন্ত্রণের খাদ্য নিচে থাকে এবং পরবর্তী নিমন্ত্রণের খাদ্যগুলো উপরে থাকে, তবে উপর থেকে খাওয়া শুরু করলে আপত্তি হবে। কিন্তু পাত্রের ভেতরে হাত ঢুকিয়ে প্রথম নিমন্ত্রণের খাদ্য থেকে অন্তত একটি গ্রাস তুলে নিয়ে খাওয়ার পর থেকে যেভাবে খুশি সেভাবে ভোজন করলে আপত্তি হয় না। যদি সেখানে দুধ বা ঝোল ঢেলে দেওয়া হয়, যার দ্বারা প্লাবিত ভাত একরস (একই স্বাদযুক্ত) হয়ে যায়, তবে এক প্রান্ত থেকে খাওয়া শুরু করলে আপত্তি হয় না— এটি মহাপচ্চরীতে বলা হয়েছে। মহা-অট্ঠকথায় অবশ্য বলা হয়েছে— "দুধ-ভাত বা মাংসের ঝোল-ভাত পেয়ে উপবিষ্ট ভিক্ষুর পাত্রে যদি অন্যরাও দুধ-ভাত বা মাংসের ঝোল-ভাত ঢেলে দেয়, তবে সেই দুধ বা ঝোল পান করলে আপত্তি নেই। কিন্তু ভোজনকারী ভিক্ষুর পক্ষে প্রথমে প্রাপ্ত মাংসের টুকরো বা ভাতের গ্রাস মুখে দিয়ে এক প্রান্ত থেকে খাওয়া শুরু করা কল্পনীয়। ঘৃত-পায়েসের (ক্ষীর) ক্ষেত্রেও একই নিয়ম।"


Mahāupāsako bhikkhuṃ nimanteti, tassa kulaṃ upagatassa upāsakopi tassa puttadārabhātikabhaginiādayopi attano attano koṭṭhāsaṃ āharitvā patte pakkhipanti, upāsakena paṭhamaṃ dinnaṃ abhuñjitvā pacchā laddhaṃ bhuñjantassa ‘‘anāpattī’’ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Kurundaṭṭhakathāyaṃ pana vaṭṭatīti vuttaṃ. Mahāpaccariyaṃ ‘‘sace pāṭekkaṃ pacanti, attano attano pakkabhattato āharitvā denti, tattha pacchā āhaṭaṃ paṭhamaṃ bhuñjantassa pācittiyaṃ. Yadi pana sabbesaṃ ekova pāko hoti, paramparabhojanaṃ na hotī’’ti vuttaṃ. Mahāupāsako nimantetvā nisīdāpeti, añño manusso pattaṃ gaṇhāti, na dātabbaṃ. Kiṃ bhante na dethāti? Nanu upāsaka tayā nimantitamhāti! Hotu bhante, laddhaṃ laddhaṃ bhuñjathāti vadati, bhuñjituṃ vaṭṭati. Aññena āharitvā bhatte dinne āpucchitvāpi bhuñjituṃ vaṭṭatīti kurundiyaṃ vuttaṃ.

কোনো মহা-উপাসক ভিক্ষুকে নিমন্ত্রণ করল; তাঁর গৃহে উপস্থিত ভিক্ষুর পাত্রে সেই উপাসক এবং তাঁর পুত্র, স্ত্রী, ভাই, বোন প্রমুখ প্রত্যেকে নিজ নিজ অংশ এনে পাত্রে ঢেলে দিল। উপাসক কর্তৃক প্রথমে প্রদত্ত খাদ্য না খেয়ে পরে প্রাপ্ত খাদ্য ভোজন করলে "আপত্তি হয় না"— এটি মহা-অট্ঠকথায় বলা হয়েছে। কুরুন্দি-অট্ঠকথায় অবশ্য বলা হয়েছে যে, তা কল্পনীয়। মহাপচ্চরীতে বলা হয়েছে— "যদি তারা আলাদা আলাদাভাবে রান্না করে এবং নিজ নিজ রান্না করা ভাত থেকে এনে দান করে, তবে পরে আনা ভাত প্রথমে ভোজন করলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। কিন্তু যদি সকলের রান্না একসাঙ্গেই হয়, তবে তা পরম্পরভোজন হয় না।" মহা-উপাসক নিমন্ত্রণ করে বসাল, অন্য কোনো মানুষ পাত্র গ্রহণ করতে চাইল; পাত্র দেওয়া উচিত নয়। "ভন্তে, কেন দিচ্ছেন না?"— এরূপ বললে, "উপাসক, আমরা কি তোমার দ্বারাই নিমন্ত্রিত নই?"— এভাবে বলতে হবে। "ভন্তে, তা হোক, যা পেয়েছেন তা-ই ভোজন করুন"— যদি সে এরূপ বলে, তবে ভোজন করা কল্পনীয়। অন্য কেউ ভাত এনে দিলে, মূল নিমন্ত্রণকারীকে জিজ্ঞাসা করেও ভোজন করা কল্পনীয়— এটি কুরুন্দি-অট্ঠকথায় বলা হয়েছে।


Anumodanaṃ katvā gacchantaṃ dhammaṃ sotukāmā ‘‘svepi bhante āgaccheyyāthā’’ti sabbe nimantenti, punadivase āgantvā laddhaṃ laddhaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati. Kasmā? Sabbehi nimantitattā. Eko bhikkhu piṇḍāya caranto bhattaṃ labhati, tamañño upāsako nimantetvā ghare nisīdāpeti, na ca tāva bhattaṃ sampajjati. Sace so bhikkhu piṇḍāya caritvā laddhabhattaṃ bhuñjati, āpatti. Abhutvā nisinne ‘‘kiṃ bhante na bhuñjasī’’ti vutte ‘‘tayā nimantitattā’’ti vatvā laddhaṃ laddhaṃ bhuñjatha bhante’’ti vutto bhuñjati, vaṭṭati.

অনুমোদন করে প্রস্থানরত ভিক্ষুকে ধর্ম শোনার অভিলাষে সকল উপাসক যদি নিমন্ত্রণ করেন যে, 'ভন্তে, আগামীকালও অনুগ্রহ করে আসবেন', তবে পরদিন এসে যা যা খাদ্য লাভ করা যায়, তা ভোজন করা কল্পনীয়। কেন? কারণ সকলের দ্বারা নিমন্ত্রিত হওয়ার কারণে। কোনো একজন ভিক্ষু পিণ্ডাচরণ করতে করতে খাদ্য লাভ করেন, অন্য একজন উপাসক তাঁকে নিমন্ত্রণ করে ঘরে বসান, কিন্তু তখনও খাদ্য প্রস্তুত হয়নি। যদি সেই ভিক্ষু পিণ্ডাচরণ করে প্রাপ্ত খাদ্য ভোজন করেন, তবে আপত্তি হয়। ভোজন না করে বসে থাকার সময় যদি বলা হয়, 'ভন্তে, কেন ভোজন করছেন না?' এবং তিনি যদি বলেন, 'তোমার দ্বারা নিমন্ত্রিত হওয়ার কারণে খাচ্ছি না', অতঃপর যদি বলা হয়, 'ভন্তে, যা যা পেয়েছেন তা ভোজন করুন' এবং তিনি ভোজন করেন, তবে তা কল্পনীয়।


Sakalena gāmenāti sakalena gāmena ekato hutvā nimantitasseva yattha katthaci bhuñjato anāpatti. Pūgepi eseva nayo. Nimantiyamāno bhikkhaṃ gahessāmīti bhaṇatīti ‘‘bhattaṃ gaṇhā’’ti nimantiyamāno ‘‘na mayhaṃ tava bhattenattho, bhikkhaṃ gaṇhissāmī’’ti vadati. Ettha pana mahāpadumatthero āha – ‘‘evaṃ vadanto imasmiṃ sikkhāpade animantanaṃ kātuṃ sakkoti, bhuñjanatthāya pana okāso kato hotīti neva gaṇabhojanato na cārittato muccatī’’ti. Mahāsumatthero āha – ‘‘yadaggena animantanaṃ kātuṃ sakkoti, tadaggena neva gaṇabhojanaṃ na cārittaṃ hotī’’ti. Sesaṃ uttānameva.

'সমগ্র গ্রাম কর্তৃক' বলতে সমগ্র গ্রামবাসী একত্রিত হয়ে নিমন্ত্রণ করলে, যেকোনো স্থানে ভোজন করলে অনাপত্তি হয়। পূগ (সঙ্ঘ বা সমিতি) এর ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। 'নিমন্ত্রণ করার সময় ভিক্ষা গ্রহণ করব বলে' বলতে - 'খাদ্য গ্রহণ করুন' এভাবে নিমন্ত্রিত হওয়ার সময় 'তোমার খাদ্যে আমার প্রয়োজন নেই, আমি ভিক্ষা গ্রহণ করব' - এভাবে বলে। এ বিষয়ে মহাপদুম থের বলেন - 'এরূপ বলা ভিক্ষু এই শিক্ষাপদে অনিমন্ত্রণ করতে সমর্থ হলেও, ভোজনের জন্য সুযোগ তৈরি করা হয়েছে বিধায় তিনি গণভোজনজনিত আপত্তি এবং চারিত্রজনিত আপত্তি থেকে মুক্ত হন না।' মহাসুম থের বলেন - 'যেহেতু তিনি অনিমন্ত্রণ করতে সমর্থ হয়েছেন, সেহেতু তাঁর গণভোজন বা চারিত্র আপত্তি কোনোটিই হয় না।' অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Kathinasamuṭṭhānaṃ [Pg.86] – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ ettha hi bhojanaṃ kiriyā, avikappanaṃ akiriyā, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি কঠিন-সমুত্থান বিশিষ্ট - কায় ও বাক্য থেকে এবং কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়। এটি ক্রিয়া-অক্রিয়া রূপ শিক্ষাপদ; কারণ এখানে ভোজন করা হলো 'ক্রিয়া' এবং অবিকল্পন হলো 'অক্রিয়া'। এতে সংজ্ঞাহীনতায় মুক্তি নেই, এটি অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম ও বচীকর্ম বিশিষ্ট, ত্রিচিত্তক এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Paramparabhojanasikkhāpadaṃ tatiyaṃ.

পরম্পরভোজন শিক্ষাপদ সমাপ্ত (তৃতীয়)।


4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā

৪. কাণমাতা শিক্ষাপদের বর্ণনা।


230. Catutthasikkhāpade – kāṇamātāti kāṇāya mātā. Sā kirassā dhītā abhirūpā ahosi, ye ye taṃ passanti, te te rāgena kāṇā honti, rāgandhā hontīti attho. Tasmā paresaṃ kāṇabhāvakaraṇato ‘‘kāṇā’’ti vissutā ahosi. Tassā vasena mātāpissā ‘‘kāṇamātā’’ti pākaṭā jātā. Āgatanti āgamanaṃ. Kismiṃ viyāti kīdisaṃ viya; lajjanakaṃ viya hotīti adhippāyo. Rittahatthaṃ gantunti rittā hatthā asmiṃ gamane tadidaṃ rittahatthaṃ, taṃ rittahatthaṃ gamanaṃ gantuṃ lajjanakaṃ viya hotīti vuttaṃ hoti. Parikkhayaṃ agamāsīti upāsikā ariyasāvikā bhikkhū disvā santaṃ adātuṃ na sakkoti, tasmā tāva dāpesi, yāva sabbaṃ parikkhayaṃ agamāsi. Dhammiyā kathāyāti ettha kāṇāpi mātu atthāya desiyamānaṃ dhammaṃ suṇantī desanāpariyosāne sotāpannā ahosi. Uṭṭhāyāsanā pakkāmīti āsanato uṭṭhahitvā gato. Sopi puriso ‘‘satthā kira kāṇamātāya nivesanaṃ agamāsī’’ti sutvā kāṇaṃ ānetvā pakatiṭṭhāneyeva ṭhapesi.

২৩০. চতুর্থ শিক্ষাপদে - 'কাণমাতা' বলতে কাণার মাতা। শোনা যায়, তাঁর সেই কন্যা অত্যন্ত রূপবতী ছিলেন। যারা যারা তাঁকে দেখত, তারা সকলেই রাগের (আসক্তির) কারণে অন্ধ হয়ে যেত, অর্থাৎ রাগান্ধ হয়ে যেত। তাই অন্যদের অন্ধ করার কারণে তিনি 'কাণা' নামে প্রসিদ্ধ হয়েছিলেন। তাঁর সম্পর্কের কারণে তাঁর মাতাও 'কাণমাতা' নামে পরিচিত হয়েছিলেন। 'আগত' বলতে আগমন। 'কিসের মতো' বলতে কেমন; লজ্জাজনক বিষয়ের মতো হয় - এটিই কাণমাতার অভিপ্রায়। 'রিক্তহস্তে যাওয়া' বলতে - এই যাত্রায় হাত শূন্য থাকা, তাই একে রিক্তহস্ত বলা হয়। সেই রিক্তহস্তে যাওয়া লজ্জাজনক মনে হয় - এটাই বলা হয়েছে। 'ক্ষয়প্রাপ্ত হলো' বলতে - সেই আর্যশ্রাবিকা উপাসিকা ভিক্ষুদের দেখে ঘরে বিদ্যমান বস্তু দান না করে থাকতে পারতেন না। তাই তিনি যতক্ষণ না সমস্ত পিঠা শেষ হলো, ততক্ষণ দান করতে থাকলেন। 'ধর্মীয় কথা দ্বারা' বলতে - এখানে কাণাও মাতার কল্যাণের জন্য দেশিত ধর্ম শ্রবণ করতে করতে দেশনার শেষে স্রোতাপন্ন হয়েছিলেন। 'আসন থেকে উঠে চলে গেলেন' বলতে - আসন থেকে উঠে প্রস্থান করলেন। সেই পুরুষও (কাণার স্বামী) 'শাস্তা নাকি কাণমাতার গৃহে গিয়েছেন' - এ কথা শুনে কাণাকে ফিরিয়ে এনে পুনরায় প্রধান স্ত্রীর মর্যাদায় স্থাপন করলেন।


231. Imasmiṃ pana vatthusmiṃ uppannamatte appaññatteyeva sikkhāpade pātheyyavatthu udapādi, tasmā anantarameva cetaṃ dassetuṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’tiādi vuttaṃ. Sopi ca upāsako ariyasāvakattā sabbameva dāpesi. Tena vuttaṃ – ‘‘parikkhayaṃ agamāsī’’ti.

২৩১. কিন্তু এই পিঠার ঘটনাটি ঘটার সাথে সাথেই, শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হওয়ার পূর্বেই, পাথেয় (পথের খাদ্য) সংক্রান্ত ঘটনাটি ঘটেছিল। তাই এর অব্যবহিত পরেই তা দেখানোর জন্য সংগীতিকারগণ 'তেন খো পন সমযেন' ইত্যাদি বাক্য বলেছেন। এবং সেই উপাসকও আর্যশ্রাবক হওয়ার কারণে সমস্ত ছাতুই দান করে দিয়েছিলেন। তাই বলা হয়েছে - 'ক্ষয়প্রাপ্ত হলো'।


233. Yaṃkiñci paheṇakatthāyāti paṇṇākāratthāya paṭiyattaṃ yaṃkiñci atirasakamodakasakkhalikādi sabbaṃ idha pūvotveva saṅkhyaṃ gacchati. Yaṃkiñci [Pg.87] pātheyyatthāyāti maggaṃ gacchantānaṃ antarāmaggatthāya paṭiyattaṃ yaṃkiñci baddhasattuabaddhasattutilataṇḍulādi sabbaṃ idha manthotveva saṅkhyaṃ gacchati. Tato ce uttarinti sacepi tatiyaṃ pattaṃ thūpīkataṃ gaṇhāti, pūvagaṇanāya pācittiyaṃ.

২৩৩. 'উপহারের উদ্দেশ্যে যেকোনো কিছু' বলতে উপহারের জন্য প্রস্তুতকৃত যেকোনো অতিরাসক পিঠা, মোদক (লাড্ডু), সক্ষলিকা ইত্যাদি সমস্ত কিছুই এখানে 'পূব' (পিঠা) হিসেবে গণ্য হবে। 'পথের খাদ্যের উদ্দেশ্যে যেকোনো কিছু' বলতে পথযাত্রীদের পথের মধ্যে খাওয়ার জন্য প্রস্তুতকৃত যেকোনো বাঁধা ছাতু, খোলা ছাতু, তিল, চাল ইত্যাদি সমস্ত কিছুই এখানে 'মন্থ' (ছাতু) হিসেবে গণ্য হবে। 'তার চেয়ে বেশি হলে' বলতে যদি তৃতীয় পাত্রটিও স্তূপাকার করে গ্রহণ করে, তবে পিঠার সংখ্যাধিক্যের কারণে পাচিত্তিয় হয়।


Dvattipattapūre paṭiggahetvāti mukhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhāya samapūre patte gahetvā. Amutra mayā dvattipattapūrāti ettha sace dve gahitā, ‘‘atra mayā dve pattapūrā paṭiggahitā, tvaṃ ekaṃ gaṇheyyāsī’’ti vattabbaṃ. Tenāpi aññaṃ passitvā ‘‘paṭhamaṃ āgatena dve pattapūrā gahitā, mayā eko, mā tvaṃ gaṇhī’’ti vattabbaṃ. Yena paṭhamaṃ eko gahito, tassāpi paramparārocane eseva nayo. Yena pana sayameva tayo gahitā, tena aññaṃ disvā ‘‘mā kho ettha paṭiggaṇhi’’ cceva vattabbaṃ. Paṭikkamanaṃ nīharitvāti āsanasālaṃ haritvā, āsanasālaṃ gacchantena ca chaḍḍitasālā na gantabbā. Yattha mahā bhikkhusaṅgho nisīdati, tattha gantabbaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana vuttaṃ ‘‘yā laddhaṭṭhānato āsannā āsanasālā, tattha gantabbaṃ. Attano ‘sandiṭṭhānaṃ vā sambhattānaṃ vā ekanikāyikānaṃ vā dassāmī’ti aññattha gantuṃ na labbhati. Sace panassa nibaddhanisīdanaṭṭhānaṃ hoti, dūrampi gantuṃ vaṭṭatī’’ti.

'দুই বা তিন পাত্র পূর্ণ করে গ্রহণ করে' বলতে পাত্রের মুখের ভেতরের কিনারা পর্যন্ত সমানভাবে পূর্ণ পাত্র গ্রহণ করে। 'অমুক স্থানে আমি দুই বা তিন পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করেছি' - এখানে যদি দুটি পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করা হয়ে থাকে, তবে বলতে হবে, 'এখানে আমি দুটি পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করেছি, আপনি একটি গ্রহণ করুন।' তিনিও অন্য ভিক্ষুকে দেখে বলবেন, 'প্রথমে আগত ভিক্ষু দুটি পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করেছেন, আমি একটি গ্রহণ করেছি। আপনি আর গ্রহণ করবেন না।' যিনি প্রথমে একটি গ্রহণ করেছেন, তাঁর ক্ষেত্রেও পর্যায়ক্রমে জানানোর নিয়ম একই। কিন্তু যিনি নিজেই তিনটি পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করেছেন, তিনি অন্য ভিক্ষুকে দেখে কেবল বলবেন, 'এখানে আর গ্রহণ করবেন না।' 'প্রত্যাবর্তন করে বের করে নিয়ে' বলতে আসনশালায় নিয়ে গিয়ে। এবং আসনশালায় যাওয়ার সময় পরিত্যক্ত বা নির্জন শালায় যাওয়া উচিত নয়। যেখানে ভিক্ষুসংঘ উপবিষ্ট থাকেন, সেখানে যাওয়া উচিত। মহাপচ্চরী গ্রন্থে অবশ্য বলা হয়েছে - 'প্রাপ্তিস্থান থেকে সবচেয়ে নিকটবর্তী যে আসনশালা রয়েছে, সেখানেই যাওয়া উচিত। নিজের পরিচিত, বন্ধু বা একই নিকায়ের ভিক্ষুদের দেব - এই ভেবে অন্য কোথাও যাওয়ার অনুমতি নেই। তবে যদি তাঁর নিয়মিত বসার স্থান থাকে, তবে দূরে গেলেও তা কল্পনীয়।'


Saṃvibhajitabbanti sace tayo pattapūrā gahitā, ekaṃ attano ṭhapetvā dve bhikkhusaṅghassa dātabbā. Sacce dve gahitā, ekaṃ attano ṭhapetvā eko saṅghassa dātabbo, yathāmittaṃ pana dātuṃ na labbhati. Yena eko gahito, na tena kiñci akāmā dātabbaṃ, yathāruci kātabbaṃ.

'বিভাগ করে দিতে হবে' বলতে যদি তিনটি পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করা হয়ে থাকে, তবে একটি নিজের জন্য রেখে দুটি ভিক্ষুসংঘকে দিতে হবে। যদি দুটি পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করা হয়ে থাকে, তবে একটি নিজের জন্য রেখে একটি সংঘকে দিতে হবে। কিন্তু নিজের ইচ্ছামতো কোনো বন্ধুকে দেওয়ার অনুমতি নেই। যিনি একটি পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করেছেন, তাঁর অনিচ্ছাসত্ত্বেও কিছু দেওয়ার প্রয়োজন নেই, তিনি নিজের ইচ্ছানুযায়ী করতে পারেন।


235. Gamane paṭippassaddheti antarāmagge upaddavaṃ vā disvā anatthikatāya vā ‘‘mayaṃ idāni na pesissāma, na gamissāmā’’ti evaṃ gamane paṭippassaddhe upacchinne. Ñātakānaṃ pavāritānanti etesaṃ bahumpi dentānaṃ paṭiggaṇhantassa anāpatti. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘tesampi pātheyyapaheṇakatthāya paṭiyattato pamāṇameva vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Sesaṃ uttānameva.

২৩৫. 'যাত্রা স্থগিত বা নিবৃত্ত হলে' বলতে পথিমধ্যে কোনো বিপদ দেখে অথবা যাওয়ার অনিচ্ছার কারণে 'আমরা এখন আর পাঠাব না, যাব না' - এভাবে যাত্রা স্থগিত বা বন্ধ হয়ে গেলে। 'জ্ঞাতি ও নিমন্ত্রণকারীদের' বলতে এঁরা যদি প্রচুর পরিমাণেও দান করেন, তবে তা গ্রহণকারী ভিক্ষুর অনাপত্তি হয়। কিন্তু অট্ঠকথাগুলোতে বলা হয়েছে - 'তাঁদের ক্ষেত্রেও পথের খাদ্য বা উপহারের উদ্দেশ্যে প্রস্তুতকৃত খাদ্য থেকে নির্ধারিত পরিমাণই গ্রহণ করা কল্পনীয়।' অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি sechsটি সমুত্থান বিশিষ্ট - ক্রিয়া রূপ শিক্ষাপদ, এতে সংজ্ঞাহীনতায় মুক্তি নেই, এটি অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম ও বচীকর্ম বিশিষ্ট, ত্রিচিত্তক এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Kāṇamātāsikkhāpadaṃ catutthaṃ.

কাণমাতা শিক্ষাপদ সমাপ্ত (চতুর্থ)।


5. Paṭhamapavāraṇasikkhāpadavaṇṇanā

৫. প্রথম প্রবারণা শিক্ষাপদের বর্ণনা।


236. Pañcamasikkhāpade [Pg.88] – bhikkhū bhuttāvī pavāritāti brāhmaṇena ‘‘gaṇhatha, bhante, yāva icchathā’’ti evaṃ yāvadatthapavāraṇāya, sayañca ‘‘alaṃ, āvuso, thokaṃ thokaṃ dehī’’ti evaṃ paṭikkhepapavāraṇāya pavāritā. Paṭivissaketi sāmantagharavāsike.

২৩৬. পঞ্চম শিক্ষাপদে - 'ভিক্ষুগণ ভোজন করে প্রবারিত হয়েছেন' বলতে ব্রাহ্মণ কর্তৃক 'ভন্তে, আপনাদের ইচ্ছা অনুযায়ী গ্রহণ করুন' - এভাবে ইচ্ছা অনুযায়ী প্রবারণা দ্বারা, এবং ভিক্ষুগণ নিজেরা 'থাক, হে দায়ক, অল্প অল্প দিন' - এভাবে প্রত্যাখ্যান প্রবারণা দ্বারা প্রবারিত হয়েছেন। 'প্রতিবেশীদের' বলতে নিকটবর্তী ঘরে বসবাসকারীদের।


237. Kākoravasaddanti kākānaṃ oravasaddaṃ; sannipatitvā viravantānaṃ saddaṃ. Alametaṃ sabbanti ettha tikāraṃ avatvāva ‘‘alametaṃ sabbaṃ’’ ettakaṃ vattuṃ vaṭṭati.

২৩৭. 'কাকের কোলাহল শব্দ' বলতে কাকদের সম্মিলিত চিৎকার বা ডাক। 'এসবই যথেষ্ট' - এখানে 'তি' অক্ষরটি উচ্চারণ না করে কেবল 'আলমেতং সব্বং' (এসবই যথেষ্ট) এতটুকু বলাই উচিত।


238-9. Bhuttāvīti bhuttavā. Tattha ca yasmā yena ekampi sitthaṃ saṅkhāditvā vā asaṅkhāditvā vā ajjhoharitaṃ hoti, so ‘‘bhuttāvī’’ti saṅkhyaṃ gacchati, tenassa padabhājane ‘‘bhuttāvī nāma pañcannaṃ bhojanāna’’ntiādi vuttaṃ. Pavāritoti katapavāraṇo, katapaṭikkhepo. Sopi ca yasmā na paṭikkhepamattena, atha kho pañcaṅgavasena, tenassa padabhājane ‘‘pavārito nāma asanaṃ paññāyatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yasmā ‘‘asanaṃ paññāyatī’’ti iminā vippakatabhojano, ‘‘pavārito’’ti vutto. Yo ca vippakatabhojano, tena kiñci bhuttaṃ, kiñci abhuttaṃ, yañca bhuttaṃ; taṃ sandhāya ‘‘bhuttāvī’’tipi saṅkhyaṃ gacchati, tasmā bhuttāvīvacanena visuṃ kañci atthasiddhiṃ na passāma. ‘‘Dirattatirattaṃ, chappañcavācāhī’’tiādīsu (pāci. 61-62) pana dirattādivacanaṃ viya pavāritapadassa parivārakabhāvena byañjanasiliṭṭhatāya cetaṃ vuttanti veditabbaṃ.

২৩৮-৯. 'ভুক্তাবী' বলতে ভোজনকারী। এবং সেখানে যেহেতু কোনো ভিক্ষু একটিমাত্র অন্নকণাও চিবিয়ে বা না চিবিয়ে গিলে ফেলেছেন, তিনি 'ভুক্তাবী' হিসেবে গণ্য হন। তাই তাঁর পদভাজনে 'ভুক্তাবী বলতে পাঁচ প্রকার ভোজনের...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'প্রবারিত' বলতে যিনি প্রবারণা বা প্রত্যাখ্যান করেছেন। এবং তিনিও যেহেতু কেবল প্রত্যাখ্যানের দ্বারাই প্রবারিত হন না, বরং পাঁচটি অঙ্গের কারণে হন, তাই তাঁর পদভাজনে 'প্রবারিত বলতে ভোজন দৃশ্যমান হওয়া...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে যেহেতু 'ভোজন দৃশ্যমান হওয়া' এর দ্বারা অর্ধভুক্ত ব্যক্তিকে 'প্রবারিত' বলা হয়েছে। এবং যিনি অর্ধভুক্ত, তাঁর কিছু অংশ ভোজন করা হয়েছে এবং কিছু অংশ ভোজন করা হয়নি। যা ভোজন করা হয়েছে, তা লক্ষ্য করে তাঁকে 'ভুক্তাবী' হিসেবেও গণ্য করা হয়। তাই 'ভুক্তাবী' শব্দের দ্বারা আলাদা কোনো অর্থসিদ্ধি আমরা দেখতে পাই না। তবে 'দ্বিরাত্র-ত্রিরাত্র, পাঁচ-ছয়টি বাক্য' ইত্যাদির মতো এখানেও 'প্রবারিত' পদের পরিপূরক হিসেবে এবং শব্দের শ্রুতিমাধুর্যের জন্য এই 'ভুক্তাবী' শব্দটি বলা হয়েছে বলে জানতে হবে।


Asanaṃ paññāyatītiādīsu vippakatabhojanaṃ dissati, bhuñjamāno ceso puggalo hotīti attho. Bhojanaṃ paññāyatīti pavāraṇappahonakabhojanaṃ dissati. Odanādīnaṃ ce aññataraṃ paṭikkhipitabbaṃ bhojanaṃ hotīti attho. Hatthapāse ṭhitoti pavāraṇappahonakaṃ bhojanaṃ gaṇhitvā dāyako aḍḍhateyyahatthappamāṇe okāse hotīti attho. Abhiharatīti so ce dāyako tassa taṃ bhattaṃ kāyena abhiharatīti attho. Paṭikkhepo paññāyatīti paṭikkhepo dissati; tañce abhihaṭaṃ so bhikkhu kāyena vā vācāya vā paṭikkhipatīti attho. Evaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ vasena pavārito nāma hotīti. Vuttampi cetaṃ –

'ভোজন দৃশ্যমান হওয়া' ইত্যাদিতে অর্ধভুক্ত ভোজন দেখা যায়, অর্থাৎ সেই ব্যক্তি ভোজনরত আছেন - এটিই অর্থ। 'খাদ্য দৃশ্যমান হওয়া' বলতে প্রবারণার যোগ্য খাদ্য দেখা যায়। ভাত ইত্যাদি পাঁচ প্রকার ভোজ্য খাদ্যের মধ্যে যেকোনো একটি প্রত্যাখ্যানযোগ্য খাদ্য হলে - এটিই অর্থ। 'হস্তপরিমিত দূরত্বে অবস্থিত' বলতে প্রবারণার যোগ্য খাদ্য নিয়ে দাতা আড়াই হাত পরিমিত স্থানে অবস্থান করছেন - এটিই অর্থ। 'উপস্থাপন করে' বলতে যদি সেই দাতা তাঁর জন্য সেই খাদ্য কায়িকভাবে উপস্থাপন করেন - এটিই অর্থ। 'প্রত্যাখ্যান দৃশ্যমান হওয়া' বলতে প্রত্যাখ্যান দেখা যায়; উপস্থাপিত সেই খাদ্য যদি সেই ভিক্ষু কায় বা বাক্যের দ্বারা প্রত্যাখ্যান করেন - এটিই অর্থ। এভাবে পাঁচটি অঙ্গের মাধ্যমে 'প্রবারিত' হওয়া যায়। এ বিষয়েও বলা হয়েছে -


‘‘Pañcahi [Pg.89] upāli ākārehi pavāraṇā paññāyati – asanaṃ paññāyati, bhojanaṃ paññāyati, hatthapāse ṭhito, abhiharati, paṭikkhepo paññāyatī’’ti (pari. 428).

'হে উপালি, পাঁচটি উপায়ে প্রবারণা দৃশ্যমান হয় - ভোজন দৃশ্যমান হয়, খাদ্য দৃশ্যমান হয়, হস্তপরিমিত দূরত্বে অবস্থিত থাকে, উপস্থাপন করে এবং প্রত্যাখ্যান দৃশ্যমান হয়।'


Tatrāyaṃ vinicchayo – ‘‘asana’’ntiādīsu tāva yañca asnāti yañca bhojanaṃ hatthapāse ṭhitena abhihaṭaṃ paṭikkhipati, taṃ ‘‘odano, kummāso, sattu, maccho, maṃsa’’nti imesaṃ aññatarameva veditabbaṃ. Tattha odano nāma – sāli, vīhi, yavo, godhumo, kaṅgu, varako, kudrūsakoti sattannaṃ dhaññānaṃ taṇḍulehi nibbatto. Tattha ‘‘sālī’’ti antamaso nīvāraṃ upādāya sabbāpi sālijāti. ‘‘Vīhī’’ti sabbāpi vīhijāti. ‘‘Yavagodhumesu’’ bhedo natthi. ‘‘Kaṅgū’’ti setarattakāḷabhedā sabbāpi kaṅgujāti. ‘‘Varako’’ti antamaso varakacorakaṃ upādāya sabbā setavaṇṇā varakajāti. ‘‘Kudrūsako’’ti kāḷako dravo ceva sāmākādibhedā ca sabbāpi tiṇadhaññajāti.

সেখানে এই সিদ্ধান্ত - 'ভোজন' ইত্যাদিতে প্রথমত যা ভোজন করা হয় এবং হস্তপরিমিত দূরত্বে অবস্থিত ব্যক্তির দ্বারা উপস্থাপিত যে খাদ্য প্রত্যাখ্যান করা হয়, তা 'ভাত, যব-খাদ্য (কুম্মাস), ছাতু, মাছ, মাংস' - এই পাঁচটির যেকোনো একটি বলে জানতে হবে। সেখানে 'ওদন' (ভাত) বলতে - শালি, ব্রীহি, যব, গোধূম (গম), কঙ্গু (কাওন), বরক, কুদ্রূষক - এই সাত প্রকার শস্যের চাল থেকে প্রস্তুতকৃত অন্ন। সেখানে 'শালি' বলতে অন্তত নীবার থেকে শুরু করে সমস্ত শালি ধানের জাত। 'ব্রীহি' বলতে সমস্ত ব্রীহি ধানের জাত। 'যব ও গোধূম' এর মধ্যে কোনো ভেদ নেই। 'কঙ্গু' বলতে শ্বেত, রক্ত ও কৃষ্ণ ভেদে সমস্ত কঙ্গু ধানের জাত। 'বরক' বলতে অন্তত বরকচোরক থেকে শুরু করে সমস্ত শ্বেতবর্ণের বরক শস্যের জাত। 'কুদ্রূষক' বলতে কৃষ্ণবর্ণের দ্রব এবং শ্যামাক ইত্যাদি ভেদে সমস্ত তৃণধান্য জাত।


Nīvāravarakacorakā cettha ‘‘dhaññānulomā’’ti vadanti. Dhaññāni vā hontu dhaññānulomāni vā, etesaṃ vuttappabhedānaṃ sattannaṃ dhaññānaṃ taṇḍule gahetvā ‘‘bhattaṃ pacissāmā’’ti vā ‘‘yāguṃ pacissāmā’’ti vā ‘‘ambilapāyāsādīsu aññataraṃ pacissāmā’’ti vā yaṃkiñci sandhāya pacantu, sace uṇhaṃ sītalaṃ vā bhuñjantānaṃ bhojanakāle gahitagahitaṭṭhāne odhi paññāyati, odanasaṅgahameva gacchati, pavāraṇaṃ janeti. Sace odhi na paññāyati, yāgusaṅgahaṃ gacchati, pavāraṇaṃ na janeti.

এখানে নীবার (বুনো ধান), বরক ও চোরক নামক শস্যসমূহকে 'ধান্যসদৃশ' বলা হয়। প্রকৃত ধান্যই হোক বা ধান্যসদৃশ খাদ্যই হোক, উল্লিখিত প্রকারের এই সাতটি ধান্যের চাল নিয়ে 'আমরা ভাত রান্না করব' অথবা 'আমরা যাগু রান্না করব' অথবা 'টক পায়েস ইত্যাদি কোনো একটি রান্না করব'—এইরূপ যেকোনো উদ্দেশ্যে রান্না করা হোক না কেন; যদি তা গরম বা ঠান্ডা অবস্থায় খাওয়ার সময়, পাত্র থেকে খাবার তুলে নেওয়ার স্থানে সীমানা বা চিহ্ন স্পষ্ট দেখা যায়, তবে তা ভাতের (ওদন) অন্তর্ভুক্ত হবে এবং তা পবারণা উৎপন্ন করে। যদি সীমানা বা চিহ্ন স্পষ্ট দেখা না যায়, তবে তা যাগুর অন্তর্ভুক্ত হবে এবং তা পবারণা উৎপন্ন করে না।


Yopi pāyāso vā paṇṇaphalakaḷīramissakā ambilayāgu vā uddhanato otāritamattā abbhuṇhā hoti, āvajjitvā pivituṃ sakkā, hatthena gahitokāsepi odhiṃ na dasseti, pavāraṇaṃ na janeti. Sace pana usumāya vigatāya sītalībhūtā ghanabhāvaṃ gacchati, odhiṃ dasseti, puna pavāraṇaṃ janeti. Pubbe tanubhāvo na rakkhati. Sacepi dadhitakkādīni āropetvā bahupaṇṇaphalakaḷīre pakkhipitvā muṭṭhimattāpi taṇḍulā pakkhittā honti, bhojanakāle ce odhi paññāyati, pavāraṇaṃ janeti. Ayāguke nimantane ‘‘yāguṃ dassāmā’’ti bhatte udakakañjikakhīrādīni ākiritvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti denti. Kiñcāpi tanukā honti, pavāraṇaṃ janetiyeva[Pg.90]. Sace pana pakkuthitesu udakādīsu pakkhipitvā pacitvā denti, yāgusaṅgahameva gacchati. Yāgusaṅgahaṃ gatepi tasmiṃ vā aññasmiṃ vā yattha macchamaṃsaṃ pakkhipanti, sace sāsapamattampi macchamaṃsakhaṇḍaṃ vā nhāru vā paññāyati, pavāraṇaṃ janeti.

এমনকি কোনো পায়েস অথবা পাতা, ফল ও বাঁশের অঙ্কুর মিশ্রিত টক যাগুই হোক না কেন, যা উনুন থেকে নামানো মাত্র অত্যন্ত গরম থাকে, পাত্র কাত করে পান করা যায় এবং হাত দিয়ে তুলে নেওয়ার স্থানে কোনো সীমানা বা চিহ্ন দেখায় না, তা পবারণা উৎপন্ন করে না। কিন্তু যদি বাষ্প বা তাপ চলে যাওয়ার পর তা ঠান্ডা হয়ে ঘন হয়ে যায় এবং সীমানা বা চিহ্ন দেখায়, তবে তা পুনরায় পবারণা উৎপন্ন করে। পূর্বে পাতলা থাকা অবস্থা একে রক্ষা করতে পারে না। যদি দই, ঘোল ইত্যাদি উনুনে চড়িয়ে তাতে প্রচুর পাতা, ফল ও বাঁশের অঙ্কুর দেওয়া হয় এবং মাত্র এক মুঠো চালও তাতে ফেলা হয়, খাওয়ার সময় যদি সীমানা বা চিহ্ন স্পষ্ট দেখা যায়, তবে তা পবারণা উৎপন্ন করে। যাগুবিহীন নিমন্ত্রণে 'আমরা যাগু দেব' এই ভেবে ভাতের ওপর জল, কাঞ্জি (টক জল) বা দুধ ইত্যাদি ঢেলে দিয়ে 'যাগু গ্রহণ করুন' বলে দান করা হয়; তা যতই পাতলা হোক না কেন, তা পবারণা উৎপন্ন করেই। কিন্তু যদি ফুটন্ত জল ইত্যাদিতে ভাত ফেলে ফুটিয়ে রান্না করে দেওয়া হয়, তবে তা যাগুর অন্তর্ভুক্তই হয়। যাগুর অন্তর্ভুক্ত হলেও, সেই যাগুতে বা অন্য কোনো ঝোলে যেখানে মাছ বা মাংস দেওয়া হয়, সেখানে যদি সরিষাদানা পরিমাণও মাছ বা মাংসের টুকরো অথবা রগ দেখা যায়, তবে তা পবারণা উৎপন্ন করে।


Suddharasako pana rasakayāgu vā na janeti. Ṭhapetvā vuttadhaññānaṃ taṇḍule aññehi veṇutaṇḍulādīhi vā kandamūlaphalehi vā yehi kehici kataṃ bhattampi pavāraṇaṃ na janeti, pageva ghanayāgu. Sace panettha macchamaṃsaṃ pakkhipanti, janeti. Mahāpaccariyaṃ ‘‘pupphaatthāya bhattampi pavāraṇaṃ janetī’’ti vuttaṃ. Pupphiatthāya bhattaṃ nāma pupphikhajjakatthāya kuthitatūdake pakkhipitvā seditataṇḍulā vuccanti. Sace pana te taṇḍule sukkhāpetvā khādanti, vaṭṭati; neva sattusaṅkhyaṃ na bhattasaṅkhyaṃ gacchanti. Puna tehi katabhattaṃ pavāretiyeva. Te taṇḍule sappitelādīsu vā pacanti, pūvaṃ vā karonti, na pavārenti. Puthukā vā tāhi katasattubhattādīni vā na pavārenti.

কিন্তু কেবল খাঁটি মাংসের ঝোল অথবা মাংসের ঝোলযুক্ত যাগু পবারণা উৎপন্ন করে না। উল্লিখিত শস্যের চাল বাদ দিয়ে, অন্য বাঁশের বীজ ইত্যাদি অথবা আলু, মূল ও ফল—এইরূপ যেকোনো উপাদান দিয়ে তৈরি ভাতও পবারণা উৎপন্ন করে না, ঘন যাগুর তো কথাই নেই। কিন্তু যদি এতে মাছ বা মাংস মেশানো হয়, তবে তা পবারণা উৎপন্ন করে। মহাপচ্চরী অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে—'পুপ্ফি (খই বা পিঠা)-এর উদ্দেশ্যে প্রস্তুত ভাতও পবারণা উৎপন্ন করে।' পুপ্ফি নামক খাদ্যের উদ্দেশ্যে ফুটন্ত জলে চাল ফেলে সেদ্ধ করা চালকে 'পুপ্ফি-এর উদ্দেশ্যে প্রস্তুত ভাত' বলা হয়। কিন্তু যদি সেই চাল শুকিয়ে খাওয়া হয়, তবে তা কল্পনীয় (অনুমোদিত); তা ছাতু (সত্তু) বা ভাত (ভত্ত)—কোনোটিরই অন্তর্ভুক্ত হয় না। পুনরায় সেই চাল দিয়ে তৈরি ভাত অবশ্যই পবারণা উৎপন্ন করে। যদি সেই চাল ঘি, তেল ইত্যাদিতে রান্না করা হয় অথবা পিঠা তৈরি করা হয়, তবে তা পবারণা উৎপন্ন করে না। চিঁড়ে অথবা তা দিয়ে তৈরি ছাতু, ভাত ইত্যাদি পবারণা উৎপন্ন করে না।


Kummāso nāma yavehi katakummāso. Aññehi pana muggādīhi katakummāso pavāraṇaṃ na janeti. Sattu nāma sālivīhiyavehi katasattu. Kaṅguvarakakudrūsakasīsānipi bhajjitvā īsakaṃ koṭṭetvā thuse palāpetvā puna daḷhaṃ koṭṭetvā cuṇṇaṃ karonti. Sacepi taṃ allattā ekābaddhaṃ hoti, sattusaṅgahameva gacchati. Kharapākabhajjitānaṃ vīhīnaṃ taṇḍule koṭṭetvā denti, tampi cuṇṇaṃ sattusaṅgahameva gacchati. Samapākabhajjitānaṃ pana vīhīnaṃ vā vīhipalāpānaṃ vā taṇḍulā bhajjitataṇḍulā eva vā na pavārenti. Tesaṃ pana taṇḍulādīnaṃ cuṇṇaṃ pavāreti. Kharapākabhajjitānaṃ vīhīnaṃ kuṇḍakampi pavāreti. Samapākabhajjitānaṃ pana ātapasukkhānaṃ vā kuṇḍakaṃ na pavāreti. Lājā vā tehi katabhattasattuādīni vā na pavārenti. Bhajjitapiṭṭhaṃ vā yaṃkiñci suddhakhajjakaṃ vā na pavāreti. Macchamaṃsapūritakhajjakaṃ pana sattumodako vā pavāreti. Maccho maṃsañca pākaṭameva. Ayaṃ pana viseso – sacepi yāguṃ pivantassa yāgusitthamattāneva dve macchakhaṇḍāni vā maṃsakhaṇḍāni vā ekabhājane vā nānābhājane vā denti, tāni ce akhādanto aññaṃ yaṃkiñci pavāraṇappahonakaṃ paṭikkhipati[Pg.91], na pavāreti. Tato ekaṃ khāditaṃ, ekaṃ hatthe vā patte vā hoti, so ce aññaṃ paṭikkhipati, pavāreti. Dvepi khāditāni honti, mukhe sāsapamattampi avasiṭṭhaṃ natthi, sacepi aññaṃ paṭikkhipati, na pavāreti.

কুক্মাস বলতে যব বা গম দ্বারা তৈরি কুক্মাসকে বোঝায়। কিন্তু অন্য মুগ ডাল ইত্যাদি দ্বারা তৈরি কুক্মাস পবারণা উৎপন্ন করে না। ছাতু (সত্তু) বলতে শালি ধান, ব্রীহি ধান বা যব দ্বারা তৈরি ছাতুকে বোঝায়। কাউন, বরক ও লূই ধানের শীষও ভেজে নিয়ে সামান্য ছেঁচে তুষ উড়িয়ে দিয়ে পুনরায় ভালো করে গুঁড়ো করে ছাতু তৈরি করা হয়। তা যদি ভেজা থাকার কারণে দলা পাকিয়েও যায়, তবুও তা ছাতুর অন্তর্ভুক্তই হয়। কড়া করে ভাজা ব্রীহি ধানের চাল গুঁড়ো করে দিলে, সেই গুঁড়োও ছাতুর অন্তর্ভুক্ত হয়। কিন্তু মাঝারিভাবে ভাজা ব্রীহি ধান বা ধানের তুষের চাল অথবা কেবল ভাজা চাল পবারণা উৎপন্ন করে না। তবে সেই চাল ইত্যাদির গুঁড়ো পবারণা উৎপন্ন করে। কড়া করে ভাজা ব্রীহি ধানের কুঁড়োও পবারণা উৎপন্ন করে। কিন্তু মাঝারিভাবে ভাজা বা রোদে শুকানো ধানের কুঁড়ো পবারণা উৎপন্ন করে না। খই অথবা তা দিয়ে তৈরি ভাত, ছাতু ইত্যাদি পবারণা উৎপন্ন করে না। ভাজা ময়দা বা যেকোনো সাধারণ শুকনো খাদ্য পবারণা উৎপন্ন করে না। কিন্তু মাছ বা মাংস দিয়ে ভরা পিঠা অথবা ছাতুর মোদক (লাড্ডু) পবারণা উৎপন্ন করে। মাছ ও মাংসের বিষয়টি তো স্পষ্টই। তবে বিশেষত্ব এই যে—যদি যাগু পান করার সময় কাউকে যাগুর দানার মতো ছোট আকারের দুটি মাছের টুকরো বা মাংসের টুকরো একই পাত্রে বা ভিন্ন পাত্রে দেওয়া হয়, এবং সে তা না খেয়ে যদি অন্য কোনো পবারণার যোগ্য খাদ্য প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা বলে গণ্য হয় না। যদি তার মধ্যে একটি খাওয়া হয় এবং অন্যটি হাতে বা পাত্রে থাকে, আর সে যদি অন্য খাদ্য প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা বলে গণ্য হয়। যদি দুটিই খাওয়া হয়ে যায় এবং মুখে সরিষাদানা পরিমাণও অবশিষ্ট না থাকে, তবে সে যদি অন্য খাদ্য প্রত্যাখ্যানও করে, তবুও তা পবারণা বলে গণ্য হয় না।


Kappiyamaṃsaṃ khādanto kappiyamaṃsaṃ paṭikkhipati, pavāreti. Kappiyamaṃsaṃ khādanto akappiyamaṃsaṃ paṭikkhipati, na pavāreti. Kasmā? Avatthutāya. Yañhi bhikkhuno khādituṃ vaṭṭati, taṃyeva paṭikkhipato pavāraṇā hoti. Idaṃ pana jānanto akappiyattā paṭikkhipati, ajānantopi paṭikkhipitabbaṭṭhāne ṭhitameva paṭikkhipati nāma, tasmā na pavāreti. Sace pana akappiyamaṃsaṃ khādanto kappiyamaṃsaṃ paṭikkhipati, pavāreti. Kasmā? Vatthutāya. Yañhi tena paṭikkhittaṃ, taṃ pavāraṇāya vatthu. Yaṃ pana khādati, taṃ kiñcāpi paṭikkhipitabbaṭṭhāne ṭhitaṃ, khādiyamānaṃ pana maṃsabhāvaṃ na jahati, tasmā pavāreti. Akappiyamaṃsaṃ khādanto akappiyamaṃsaṃ paṭikkhipati, purimanayeneva na pavāreti. Kappiyamaṃsaṃ vā akappiyamaṃsaṃ vā khādanto pañcannaṃ bhojanānaṃ yaṃkiñci kappiyabhojanaṃ paṭikkhipati, pavāreti. Kuladūsakavejjakammauttarimanussadhammārocanasāditarūpiyādīhi nibbattaṃ buddhapaṭikuṭṭhaṃ anesanāya uppannaṃ akappiyabhojanaṃ paṭikkhipati, na pavāreti. Kappiyabhojanaṃ vā akappiyabhojanaṃ vā bhuñjantopi kappiyabhojanaṃ paṭikkhipati, pavāreti. Akappiyabhojanaṃ paṭikkhipati, na pavāretīti sabbattha vuttanayeneva kāraṇaṃ veditabbaṃ.

কল্পনীয় (অনুমোদিত) মাংস খাওয়ার সময় যদি কেউ কল্পনীয় মাংস প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা হয়। কল্পনীয় মাংস খাওয়ার সময় যদি অকল্পনীয় (অননুমোদিত) মাংস প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা হয় না। কেন? কারণ তা পবারণার বস্তু নয়। ভিক্ষুর জন্য যা খাওয়া কল্পনীয়, কেবল তা প্রত্যাখ্যান করলেই পবারণা হয়। এটি জেনে অকল্পনীয় হওয়ার কারণে সে তা প্রত্যাখ্যান করে; আর না জেনে প্রত্যাখ্যান করলেও তা প্রত্যাখ্যানযোগ্য স্থানে অবস্থিত বস্তুকে প্রত্যাখ্যান করা বোঝায়, তাই তা পবারণা হয় না। কিন্তু যদি অকল্পনীয় মাংস খাওয়ার সময় কল্পনীয় মাংস প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা হয়। কেন? কারণ তা পবারণার বস্তু। কেননা সে যা প্রত্যাখ্যান করেছে, তা পবারণার বস্তু। আর সে যা খাচ্ছে, তা যদিও প্রত্যাখ্যানযোগ্য স্থানে অবস্থিত, তবুও খাওয়ার সময় তা মাংসের স্বভাব ত্যাগ করে না, তাই তা পবারণা হয়। অকল্পনীয় মাংস খাওয়ার সময় অকল্পনীয় মাংস প্রত্যাখ্যান করলে পূর্বোক্ত নিয়মেই পবারণা হয় না। কল্পনীয় বা অকল্পনীয় মাংস খাওয়ার সময় যদি পাঁচ প্রকার ভোজ্য খাদ্যের মধ্যে যেকোনো কল্পনীয় খাদ্য প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা হয়। can কুলদূষক কাজ, চিকিৎসকের কাজ, উত্তর-মনুষ্যধর্ম প্রকাশ করা, সোনা-রূপা গ্রহণ করা ইত্যাদির মাধ্যমে অর্জিত, বুদ্ধ কর্তৃক নিন্দিত এবং অসাধু উপায়ে (অনেসনা) প্রাপ্ত অকল্পনীয় খাদ্য যদি প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা হয় না। কল্পনীয় বা অকল্পনীয় খাদ্য খাওয়ার সময়ও যদি কল্পনীয় খাদ্য প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা হয়; অকল্পনীয় খাদ্য প্রত্যাখ্যান করলে পবারণা হয় না—এইভাবে সর্বত্র উল্লিখিত নিয়মেই কারণ বুঝতে হবে।


Evaṃ ‘‘asana’’ntiādīsu yañca asnāti, yañca bhojanaṃ hatthapāse ṭhitena abhihaṭaṃ paṭikkhipanto pavāraṇaṃ āpajjati, taṃ ñatvā idāni yathā āpajjati, tassa jānanatthaṃ ayaṃ vinicchayo – ‘‘‘asanaṃ bhojana’nti ettha tāva yena ekasitthampi ajjhohaṭaṃ hoti, so sace pattamukhahatthānaṃ yattha katthaci pañcasu bhojanesu ekasmimpi sati aññaṃ pañcasu bhojanesu ekampi paṭikkhipati, pavāreti. Katthaci bhojanaṃ natthi, āmisagandhamattaṃ paññāyati, na pavāreti. Mukhe ca hatthe ca bhojanaṃ natthi, patte atthi, tasmiṃ pana āsane na bhuñjitukāmo, vihāraṃ pavisitvā bhuñjitukāmo, aññassa vā dātukāmo, tasmiṃ ce antare bhojanaṃ paṭikkhipati, na pavāreti. Kasmā? Vippakatabhojanabhāvassa upacchinnattā. Yopi aññatra gantvā bhuñjitukāmo mukhe bhattaṃ [Pg.92] gilitvā sesaṃ ādāya gacchanto antarāmagge aññaṃ bhojanaṃ paṭikkhipati, tassāpi pavāraṇā na hotī’’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Yathā ca patte; evaṃ hatthepi. Mukhepi vā vijjamānabhojanaṃ sace anajjhoharitukāmo hoti, tasmiñca khaṇe aññaṃ paṭikkhipati, na pavāreti. Ekasmiñhi pade vuttalakkhaṇaṃ sabbattha veditabbaṃ hoti. Apica kurundiyaṃ esa nayo dassitoyeva. Vuttañhi tattha ‘‘mukhe bhattaṃ gilitaṃ, hatthe bhattaṃ vighāsādassa dātukāmo, patte bhattaṃ bhikkhussa dātukāmo, sace tasmiṃ khaṇe paṭikkhipati, na pavāretī’’ti. Hatthapāse ṭhitoti ettha pana sace bhikkhu nisinno hoti, āsanassa pacchimantato paṭṭhāya, sace ṭhito, paṇhiantato paṭṭhāya, sace nipanno, yena passena nipanno, tassa pārimantato paṭṭhāya, dāyakassa nisinnassa vā ṭhitassa vā nipannassa vā ṭhapetvā pasāritahatthaṃ yaṃ āsannataraṃ aṅgaṃ, tassa orimantena paricchinditvā aḍḍhateyyahattho ‘‘hatthapāso’’ti veditabbo. Tasmiṃ ṭhatvā abhihaṭaṃ paṭikkhipantasseva pavāraṇā hoti, na tato paraṃ.

এইভাবে 'অসন' (আহার) ইত্যাদি বাক্যাংশে যা আহার করা হয় এবং হস্তপাশের মধ্যে দাঁড়িয়ে থাকা ব্যক্তির দ্বারা আনীত খাদ্য প্রত্যাখ্যান করলে যেভাবে পবারণা সংঘটিত হয়, তা জেনে এখন কীভাবে তা সংঘটিত হয় তা জানার জন্য এই সিদ্ধান্ত—প্রথমত 'অসনং ভোজনং' (খাদ্য আহার করা) এই বিষয়ে, যার দ্বারা অন্তত একটি ভাতের দানাও গেলা হয়েছে, সে যদি পাত্র, মুখ বা হাতের যেকোনো স্থানে পাঁচ প্রকার ভোজ্য খাদ্যের কোনো একটি থাকা অবস্থায় অন্য কোনো ভোজ্য খাদ্য প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা হয়। যদি কোথাও কোনো খাদ্য না থাকে, কেবল খাদ্যের গন্ধ পাওয়া যায়, তবে তা পবারণা হয় না। মুখে ও হাতে কোনো খাদ্য নেই, কিন্তু পাত্রে আছে; তবে সে সেই আসনে বসে খেতে ইচ্ছুক নয়, বিহারে প্রবেশ করে খেতে ইচ্ছুক অথবা অন্য কাউকে দিতে ইচ্ছুক—এই অবস্থায় যদি সে খাদ্য প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা হয় না। কেন? কারণ অসমাপ্ত আহারের অবস্থা ছিন্ন হয়ে গেছে। মহাপচ্চরী অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে—'যে ব্যক্তি অন্য কোথাও গিয়ে খাওয়ার ইচ্ছায় মুখের ভাত গিলে ফেলে অবশিষ্ট খাদ্য নিয়ে যাওয়ার সময় পথিমধ্যে অন্য খাদ্য প্রত্যাখ্যান করে, তারও পবারণা হয় না।' পাত্রের মতো হাতের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। অথবা মুখে থাকা খাদ্যও যদি সে গিলতে ইচ্ছুক না হয় এবং সেই মুহূর্তে অন্য খাদ্য প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা হয় না। কারণ একটি পদে বর্ণিত লক্ষণ সর্বত্রই প্রযোজ্য বলে জানতে হবে। তাছাড়া কুরুন্দী অট্ঠকথাতেও এই নিয়মটি স্পষ্টভাবে দেখানো হয়েছে। সেখানে বলা হয়েছে—'মুখের ভাত গেলা হয়েছে, হাতের ভাত উচ্ছিষ্টভোজীকে দিতে ইচ্ছুক, পাত্রের ভাত অন্য ভিক্ষুকে দিতে ইচ্ছুক; এই অবস্থায় যদি সে খাদ্য প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা হয় না।' 'হস্তপাশে অবস্থিত' এই বিষয়ে—যদি ভিক্ষু বসা থাকেন তবে আসনের পেছনের প্রান্ত থেকে, যদি দাঁড়িয়ে থাকেন তবে গোড়ালির পেছনের প্রান্ত থেকে, যদি শুয়ে থাকেন তবে যে পাশে শুয়ে আছেন তার বাইরের প্রান্ত থেকে শুরু করে; দাতার (যে বসে, দাঁড়িয়ে বা শুয়ে আছে) প্রসারিত হাত বাদ দিয়ে তার শরীরের যে অঙ্গটি সবচেয়ে কাছে থাকে, তার ভেতরের প্রান্ত থেকে পরিমাপ করে আড়াই হাত দূরত্বকে 'হস্তপাশ' বলে জানতে হবে। সেই হস্তপাশের মধ্যে দাঁড়িয়ে আনীত খাদ্য প্রত্যাখ্যান করলেই কেবল পবারণা হয়, তার বাইরে নয়।


Abhiharatīti hatthapāsabbhantare ṭhito gahaṇatthaṃ upanāmeti. Sace pana anantaranisinnopi bhikkhu hatthe vā ūrūsu vā ādhārake vā ṭhitapattaṃ anabhiharitvāva ‘‘bhattaṃ gaṇhā’’ti vadati, taṃ paṭikkhipato pavāraṇā natthi. Bhattapacchiṃ ānetvā purato bhūmiyaṃ ṭhapetvā ‘‘gaṇhāhī’’ti vuttepi eseva nayo. Īsakaṃ pana uddharitvā vā apanāmetvā vā ‘‘gaṇhathā’’ti vutte paṭikkhipato pavāraṇā hoti. Therāsane nisinno thero dūre nisinnassa daharabhikkhussa pattaṃ pesetvā ‘‘ito odanaṃ gaṇhāhī’’ti vadati, gaṇhitvā pana gato tuṇhī tiṭṭhati, daharo ‘‘alaṃ mayha’’nti paṭikkhipati, na pavāreti. Kasmā? Therassa dūrabhāvato dūtassa ca anabhiharaṇatoti. Sace pana gahetvā āgato bhikkhu ‘‘idaṃ bhattaṃ gaṇhā’’ti vadati, taṃ paṭikkhipato pavāraṇā hoti.

‘অভিহরতি’ (সম্মুখে আনা) বলতে হস্তপাশের মধ্যে অবস্থানকারী ব্যক্তি কর্তৃক গ্রহণের উদ্দেশ্যে খাদ্য নিকটবর্তী করাকে বোঝায়। কিন্তু যদি পাশে বসা কোনো ভিক্ষুও নিজের হাতে, উরুর ওপর বা পাত্রাধারে রাখা পাত্রটি সম্মুখে না এনেই কেবল বলেন—‘ভাত নিন’, তবে তা প্রত্যাখ্যানকারীর পবারণা হয় না। ভাতের ঝুড়ি এনে সামনে মাটিতে রেখে ‘নিন’ বললেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। কিন্তু যদি তা সামান্য ওপরে তুলে বা সম্মুখে বাড়িয়ে দিয়ে ‘নিন’ বলা হয়, তবে তা প্রত্যাখ্যানকারীর পবারণা হয়। থেরাসনে উপবিষ্ট থেরো যদি দূরে উপবিষ্ট নবীন ভিক্ষুর কাছে পাত্র পাঠিয়ে বলেন—‘এখান থেকে ভাত নাও’, এবং পাত্র নিয়ে যাওয়া দূত যদি নীরব হয়ে দাঁড়িয়ে থাকে, আর নবীন ভিক্ষু ‘আমার লাগবে না’ বলে প্রত্যাখ্যান করে, তবে তা পবারণা হয় না। কেন? কারণ থেরো দূরে থাকার কারণে এবং দূত তা সম্মুখে উপস্থাপন না করার কারণে। কিন্তু যদি পাত্র নিয়ে আসা ভিক্ষু বলেন—‘এই ভাত নিন’, তবে তা প্রত্যাখ্যানকারীর পবারণা হয়।


Parivesanāya eko ekena hatthena odanapacchiṃ ekena kaṭacchuṃ gahetvā bhikkhū parivisati, tatra ce añño āgantvā ‘‘ahaṃ pacchiṃ dhāressāmi, tvaṃ odanaṃ dehī’’ti vatvā gahitamattakameva karoti, parivesako eva pana taṃ dhāreti, tasmā sā abhihaṭāva hoti. Tato dātukāmatāya gaṇhantaṃ paṭikkhipantassa pavāraṇā hoti. Sace [Pg.93] pana parivisakena phuṭṭhamattāva hoti, itarova naṃ dhāreti, tato dātukāmatāya gaṇhantaṃ paṭikkhipantassa pavāraṇā na hoti. Kaṭacchunā uddhaṭabhatte pana hoti. Kaṭacchuabhihāroyeva hi tassa abhihāro. Dvinnaṃ samabhārepi paṭikkhipanto pavāretiyevāti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Anantarassa bhikkhuno bhatte diyyamāne itaro pattaṃ hatthehi pidahati, pavāraṇā natthi. Kasmā? Aññassa abhihaṭe paṭikkhittattā.

পরিবেশনের সময় কোনো এক দাতা এক হাতে ভাতের ঝুড়ি এবং অন্য হাতে হাতা নিয়ে ভিক্ষুদের পরিবেশন করেন। সেখানে যদি অন্য কেউ এসে বলেন, "আমি ঝুড়িটি ধরছি, আপনি ভাত দিন" এবং কেবল নামমাত্র স্পর্শ করেন, কিন্তু মূল পরিবেশনকারীই তা ধরে রাখেন, তবে সেটি পরিবেশনকারী কর্তৃক উপস্থাপিতই (আনীতই) হয়। সেখান থেকে দান করার ইচ্ছায় অন্ন গ্রহণ করার সময় যে ভিক্ষু তা প্রত্যাখ্যান করেন, তাঁর প্রবারণা হয়। কিন্তু যদি পরিবেশনকারী কেবল স্পর্শমাত্র করেন এবং অন্যজনই তা ধরে রাখেন, তবে সেখান থেকে দান করার ইচ্ছায় অন্ন গ্রহণ করার সময় প্রত্যাখ্যানকারী ভিক্ষুর প্রবারণা হয় না। তবে হাতা দিয়ে অন্ন তুলে নেওয়ার ক্ষেত্রে প্রবারণা হয়। কারণ হাতা দিয়ে সামনে নিয়ে আসাই তার জন্য উপস্থাপন করা। দুজনের সমানভাবে বহনের ক্ষেত্রেও প্রত্যাখ্যানকারী ভিক্ষুর প্রবারণা হয়েই যায়—এটি মহাপচ্চরী অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে। পাশের ভিক্ষুকে অন্ন দান করার সময় অন্য ভিক্ষু হাত দিয়ে নিজের পাত্র ঢেকে রাখলে প্রবারণা হয় না। কেন? কারণ অন্যের জন্য উপস্থাপিত অন্ন প্রত্যাখ্যান করা হয়েছে বলে।


Paṭikkhepo paññāyatīti ettha vācāya abhihaṭaṃ paṭikkhipato pavāraṇā natthi. Kāyena abhihaṭaṃ pana kāyena vā vācāya vā paṭikkhipantassa pavāraṇā hotīti veditabbo.

‘প্রত্যাখ্যান জানা যায়’—এই বিষয়ে, কেবল বাক্যের দ্বারা উপস্থাপিত অন্ন প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয় না। কিন্তু কায়িকভাবে উপস্থাপিত অন্নকে কায়িকভাবে অথবা বাক্যের দ্বারা প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয় বলে জানতে হবে।


Tattha kāyena paṭikkhepo nāma aṅguliṃ vā hatthaṃ vā macchikabījaniṃ vā cīvarakaṇṇaṃ vā cāleti, bhamukāya vā ākāraṃ karoti, kuddho vā oloketi, vācāya paṭikkhepo nāma ‘‘ala’’nti vā, ‘‘na gaṇhāmī’’ti vā, ‘‘mā ākirā’’ti vā, ‘‘apagacchā’’ti vā vadati; evaṃ yena kenaci ākārena kāyena vā vācāya vā paṭikkhitte pavāraṇā hoti.

সেখানে কায়িক প্রত্যাখ্যান বলতে আঙুল, হাত, মাছি তাড়ানোর পাখা বা চীবরের কোণ নাড়ানো, অথবা ভ্রু কুঁচকে প্রত্যাখ্যানের ভঙ্গি করা, অথবা ক্রুদ্ধ হয়ে তাকানোকে বোঝায়। বাচনিক প্রত্যাখ্যান বলতে "থাক, আর লাগবে না", "নেব না", "ঢালবেন না" অথবা "দূরে যান" বলাকে বোঝায়। এভাবে যেকোনো উপায়ে কায়িকভাবে অথবা বাচনিকভাবে প্রত্যাখ্যান করলে প্রবারণা হয়।


Eko abhihaṭe bhatte pavāraṇāya bhīto hattha apanetvā punappunaṃ patte odanaṃ ākirantaṃ ‘‘ākira ākira koṭṭetvā pūrehī’’ti vadati, ettha kathanti? Mahāsumatthero tāva ‘‘anākiraṇatthāya vuttattā pavāraṇā hotī’’ti āha. Mahāpadumatthero pana ‘‘‘ākira pūrehī’ti vadantassa nāma ‘kassaci pavāraṇā atthī’ti vatvā ‘na pavāretī’’’ti āha. Aparo bhattaṃ abhiharantaṃ bhikkhuṃ sallakkhetvā ‘‘kiṃ āvuso itopi kiñci gaṇhissasi, dammi te kiñcī’’ti āha. Tatrāpi ‘‘‘evaṃ nāgamissatī’ti vuttattā ‘pavāraṇā hotī’’’ti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero pana ‘‘‘gaṇhissasī’ti vadantassa nāma ‘kassaci pavāraṇā atthī’ti vatvā ‘na pavāretī’’’ti āha.

এক ভিক্ষু অন্ন উপস্থাপিত হলে প্রবারণা হওয়ার ভয়ে হাত সরিয়ে নিয়ে, বারবার পাত্রে ভাত ঢালতে থাকা দাতাকে বলেন, "ঢালুন, ঢালুন, চেপে চেপে পূর্ণ করুন"। এই বিষয়ে সিদ্ধান্ত কী? প্রথমে মহাসুম থের বলেন, "না ঢালার উদ্দেশ্যে (ব্যঙ্গ করে) বলা হয়েছে বলে প্রবারণা হয়।" কিন্তু মহাপদুম থের বলেন, "'ঢালুন, পূর্ণ করুন' বলা ব্যক্তির কি কখনো প্রবারণা হতে পারে?" এই বলে তিনি বলেন, "প্রবারণা হয় না।" অন্য এক ভিক্ষু অন্ন নিয়ে আসা ভিক্ষুকে লক্ষ্য করে বলেন, "আবুসো! এখান থেকেও কি কিছু নেবেন? আপনাকে কিছু দিই?" সেখানেও মহাসুম থের বলেন, "এভাবে বললে সে আর সামনে আসবে না—এই উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে বলে প্রবারণা হয়।" কিন্তু মহাপদুম থের বলেন, "'নেবেন কি?' বলা ব্যক্তির কি কখনো প্রবারণা হতে পারে?" এই বলে তিনি বলেন, "প্রবারণা হয় না।"


Eko samaṃsakaṃ rasaṃ abhiharitvā ‘‘rasaṃ gaṇhathā’’ti vadati, taṃ sutvā paṭikkhipato pavāraṇā natthi. ‘‘Maccharasaṃ maṃsarasa’’nti vutte paṭikkhipato hoti, ‘‘idaṃ gaṇhathā’’ti vuttepi hotiyeva. Maṃsaṃ visuṃ katvā ‘‘maṃsarasaṃ gaṇhathā’’ti vadati, tattha ce sāsapamattampi maṃsakhaṇḍaṃ atthi[Pg.94], taṃ paṭikkhipato pavāraṇā hoti. Sace pana parissāvito hoti, ‘‘vaṭṭatī’’ti abhayatthero āha.

এক দাতা মাংসযুক্ত ঝোল নিয়ে এসে বলেন, "ঝোল গ্রহণ করুন"। তা শুনে প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয় না। কিন্তু "মাছের ঝোল" বা "মাংসের ঝোল" বললে প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয়; "এটি গ্রহণ করুন" বললেও প্রবারণা হয়েই যায়। মাংস আলাদা করে কেবল "মাংসের ঝোল গ্রহণ করুন" বললে, সেখানে যদি সরিষাদানা পরিমাণও মাংসের টুকরো থাকে, তবে তা প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয়। কিন্তু যদি তা ছেঁকে নেওয়া হয়, তবে অভয় থের বলেন, "তা গ্রহণ করা কল্পনীয় (শুদ্ধ)।"


Maṃsarasena āpucchantaṃ mahāthero ‘‘muhuttaṃ āgamehī’’ti vatvā ‘‘thālakaṃ āvuso āharā’’ti āha. Ettha kathanti? Mahāsumatthero tāva ‘‘abhihārakassa gamanaṃ paṭhamaṃ upacchinnaṃ, tasmā pavāretī’’ti āha. Mahāpadumatthero pana ‘‘ayaṃ kuhiṃ gacchati, kīdisaṃ etassa gamanaṃ, gaṇhantassāpi nāma pavāraṇā atthī’’ti vatvā ‘‘na pavāretī’’ti āha. Kaḷīrapanasādīhi missetvā maṃsaṃ pacanti, taṃ gahetvā ‘‘kaḷīrasūpaṃ gaṇhatha, panasabyañjanaṃ gaṇhathā’’ti vadanti, evampi na pavāreti. Kasmā? Apavāraṇārahassa nāmena vuttattā. Sace pana ‘‘macchasūpaṃ maṃsasūpa’’nti vā ‘‘imaṃ gaṇhathā’’ti vā vadanti, pavāreti. Maṃsakarambako nāma hoti, taṃ dātukāmopi ‘‘karambakaṃ gaṇhathā’’ti vadati, vaṭṭati; na pavāreti. ‘‘Maṃsakarambaka’’nti vā ‘‘ida’’nti vā vutte pana pavāreti. Eseva nayo sabbesu macchamaṃsamissakesu.

মাংসের ঝোল দিয়ে যাচ্ঞা করার সময় মহাস্থবির "একটু অপেক্ষা করুন" বলে বলেন, "আবুসো! বাটিটি নিয়ে এসো"। এই বিষয়ে সিদ্ধান্ত কী? প্রথমে মহাসুম থের বলেন, "উপস্থাপনকারীর গমন প্রথমে বাধাগ্রস্ত করা হয়েছে, তাই প্রবারণা হয়।" কিন্তু মহাপদুম থের বলেন, "এই দাতা কোথায় যাচ্ছেন? তাঁর গমন কেমন? বাটি দিয়ে গ্রহণকারীর কি কখনো প্রবারণা হতে পারে?" এই বলে তিনি বলেন, "প্রবারণা হয় না।" বাঁশের কোঁড়ল, কাঁঠাল ইত্যাদির সাথে মিশিয়ে মাংস রান্না করা হয়; তা নিয়ে যদি বলেন, "বাঁশের কোঁড়লের ঝোল গ্রহণ করুন, কাঁঠালের ব্যঞ্জন গ্রহণ করুন", এভাবে বললেও প্রবারণা হয় না। কেন? কারণ প্রবারণার অযোগ্য ব্যঞ্জনের নামে বলা হয়েছে বলে। কিন্তু যদি "মাছের ঝোল, মাংসের ঝোল" অথবা "এটি গ্রহণ করুন" বলেন, তবে প্রবারণা হয়। মাংসের সাথে মিশ্রিত খাদ্য (মাংস-করম্বক) বলে একটি জিনিস আছে; তা দান করতে ইচ্ছুক হয়েও যদি বলেন, "করম্বক গ্রহণ করুন", তবে তা কল্পনীয় (শুদ্ধ); প্রবারণা হয় না। কিন্তু যদি "মাংস-করম্বক" বা "এটি" বলেন, তবে প্রবারণা হয়। মাছ ও মাংস মিশ্রিত সমস্ত খাদ্যের ক্ষেত্রে এই একই নিয়ম।


Yo pana nimantane bhuñjamāno maṃsaṃ abhihaṭaṃ ‘‘uddissa kata’’nti maññamāno paṭikkhipati, pavāritova hotīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Missakakathā pana kurundiyaṃ suṭṭhu vuttā. Evañhi tattha vuttaṃ – piṇḍapātacāriko bhikkhu bhattamissakaṃ yāguṃ āharitvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti vadati, na pavāreti. ‘‘Bhattaṃ gaṇhathā’’ti vutte pavāreti. Kasmā? Yenāpucchito, tassa atthitāya. Ayamettha adhippāyo – ‘‘yāgumissakaṃ gaṇhathā’’ti vadati, tatra ce yāgu bahutarā vā hoti samasamā vā, na pavāreti. Yāgu mandā, bhattaṃ bahutaraṃ, pavāreti. Idañca sabbaaṭṭhakathāsu vuttattā na sakkā paṭikkhipituṃ, kāraṇaṃ panettha duddasaṃ. ‘‘Bhattamissakaṃ gaṇhathā’’ti vadati, bhattaṃ bahukaṃ vā samaṃ vā appataraṃ vā hoti, pavāretiyeva. Bhattaṃ vā yāguṃ vā anāmasitvā ‘‘missakaṃ gaṇhathā’’ti vadati, tatra ce bhattaṃ bahutaraṃ vā samakaṃ vā hoti, pavāreti. Appataraṃ na pavāreti. Idañca karambakena na samānetabbaṃ. Karambako hi maṃsamissakopi hoti amaṃsamissakopi, tasmā ‘‘karambaka’’nti vutte pavāraṇā natthi. Idaṃ pana bhattamissakameva. Ettha vuttanayeneva pavāraṇā hoti. Bahurase bhatte rasaṃ, bahukhīre khīraṃ bahusappimhi ca [Pg.95] pāyāse sappiṃ gaṇhathāti visuṃ katvā deti, taṃ paṭikkhipato pavāraṇā natthi.

কিন্তু যে ভিক্ষু নিমন্ত্রণে ভোজন করার সময় উপস্থাপিত মাংসকে 'উদ্দিষ্ট মাংস' (রন্ধনের উদ্দেশ্যে প্রাণীবধ করে প্রস্তুত মাংস) মনে করে প্রত্যাখ্যান করেন, তাঁর প্রবারণা হয়েই যায়—এটি মহাপচ্চরী অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে। কিন্তু মিশ্রিত খাদ্যের আলোচনা কুরুন্দী অট্ঠকথাতে ভালোভাবে বলা হয়েছে। সেখানে এভাবে বলা হয়েছে—পিণ্ডচারী ভিক্ষু ভাত-মিশ্রিত জাউ (যাগু) নিয়ে এসে যদি বলেন, "জাউ গ্রহণ করুন", তবে প্রবারণা হয় না। কিন্তু "ভাত গ্রহণ করুন" বললে প্রবারণা হয়। কেন? কারণ যে ভাতের কথা জিজ্ঞাসা করা হয়েছে, তা সেখানে বিদ্যমান আছে বলে। এখানে কুরুন্দী আচার্যের অভিপ্রায় এই—"জাউ-মিশ্রিত খাদ্য গ্রহণ করুন" বললে, সেখানে যদি জাউয়ের পরিমাণ বেশি বা সমান সমান হয়, তবে প্রবারণা হয় না। যদি জাউ কম এবং ভাত বেশি হয়, তবে প্রবারণা হয়। এবং এই কথাটি সমস্ত অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে বলে তা প্রত্যাখ্যান করা যায় না, তবে এখানে কারণটি বোঝা কঠিন। "ভাত-মিশ্রিত খাদ্য গ্রহণ করুন" বললে, ভাতের পরিমাণ বেশি, সমান বা কম যাই হোক না কেন, প্রবারণা হয়েই যায়। ভাত বা জাউয়ের নাম উল্লেখ না করে কেবল "মিশ্রিত খাদ্য গ্রহণ করুন" বললে, সেখানে যদি ভাতের পরিমাণ বেশি বা সমান হয়, তবে প্রবারণা হয়। কম হলে প্রবারণা হয় না। এবং এটিকে করম্বকের সাথে তুলনা করা উচিত নয়। কারণ করম্বক মাংস-মিশ্রিতও হতে পারে আবার মাংস-বিহীনও হতে পারে, তাই "করম্বক" বললে প্রবারণা হয় না। কিন্তু এটি কেবল ভাত-মিশ্রিত খাদ্যই। এখানে উক্ত নিয়মেই প্রবারণা হয়। প্রচুর ঝোলযুক্ত ভাতে ঝোল, প্রচুর দুধযুক্ত ভাতে দুধ এবং প্রচুর ঘিযুক্ত পায়েসে ঘি আলাদা করে দিলে, তা প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয় না—এটি কুরুন্দী অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে।


Yo pana gacchanto pavāreti, so gacchantova bhuñjituṃ labhati. Kaddamaṃ vā udakaṃ vā patvā ṭhitena atirittaṃ kāretabbaṃ. Sace antarā nadī pūrā hoti, nadītīre gumbaṃ anupariyāyantena bhuñjitabbaṃ. Atha nāvā vā setu vā atthi, taṃ abhiruhitvāpi caṅkamantenava bhuñjitabbaṃ, gamanaṃ na upacchinditabbaṃ. Yāne vā hatthiassapiṭṭhe vā candamaṇḍale vā sūriyamaṇḍale vā nisīditvā pavāritena yāva majjhanhikaṃ, tāva tesu gacchantesupi nisinneneva bhuñjitabbaṃ. Yo ṭhito pavāreti, ṭhiteneva, yo nisinno pavāreti, nisinneneva bhuñjitabbaṃ. Taṃ taṃ iriyāpathaṃ kopentena atirittaṃ kāretabbaṃ. Yo ukkuṭiko nisīditvā pavāreti, tena ukkuṭikeneva bhuñjitabbaṃ. Tassa pana heṭṭhā palālapīṭhaṃ vā kiñci vā nisīdanakaṃ dātabbaṃ. Pīṭhake nisīditvā pavāritena āsanaṃ acāletvāva catasso disā parivattantena bhuñjituṃ labbhati. Mañce nisīditvā pavāritena ito vā etto vā saṃsarituṃ na labbhati. Sace pana naṃ saha mañcena ukkhipitvā aññatra nenti, vaṭṭati. Nipajjitvā pavāritena nipanneneva bhuñjitabbaṃ. Parivattantena yena passena nipanno, tassa ṭhānaṃ nātikkametabbaṃ.

কিন্তু যে ভিক্ষু চলতে চলতে প্রবারণা করেন, তিনি চলতে চলতেই ভোজন করতে পারেন। কাদা বা জল পেয়ে যদি দাঁড়িয়ে যান, তবে অতিরেক বিনয়কর্ম করাতে হবে। যদি পথিমধ্যে নদী পূর্ণ থাকে, তবে নদীর তীরে ঝোপের চারপাশে ঘুরতে ঘুরতে ভোজন করতে হবে। অথবা যদি নৌকা বা সেতু থাকে, তবে তাতে চড়েও চংক্রমণ করতে করতেই ভোজন করতে হবে, গমনক্রিয়া বন্ধ করা যাবে না। যানবাহনে, হাতি বা ঘোড়ার পিঠে, অথবা চন্দ্র বা সূর্যের বিমানে বসে প্রবারণা করলে, মধ্যাহ্ন পর্যন্ত সেগুলি চলতে থাকলেও বসে বসেই ভোজন করতে হবে। যিনি দাঁড়িয়ে প্রবারণা করেন, তাঁকে দাঁড়িয়েই ভোজন করতে হবে; যিনি বসে প্রবারণা করেন, তাঁকে বসেই ভোজন করতে হবে। সেই সেই ঈর্যাপথ পরিবর্তন করলে অতিরেক বিনয়কর্ম করাতে হবে। যিনি উবু হয়ে বসে প্রবারণা করেন, তাঁকে উবু হয়ে বসেই ভোজন করতে হবে। তবে তাঁর নিচে খড়ের আসন বা কোনো বসার আসন দেওয়া যেতে পারে। পিঁড়িতে বসে প্রবারণা করলে আসন না নাড়িয়েই চারদিকে ঘুরে ভোজন করা যায়। খাটে বসে প্রবারণা করলে এদিকে-সেদিকে সরে যাওয়া যায় না। কিন্তু যদি তাঁকে খাটসহ তুলে অন্য জায়গায় নিয়ে যাওয়া হয়, তবে তা কল্পনীয় (শুদ্ধ)। শুয়ে প্রবারণা করলে শুয়ে শুয়েই ভোজন করতে হবে। পাশ পরিবর্তন করার সময় যে পাশে শুয়েছিলেন, সেই স্থান অতিক্রম করা যাবে না।


Anatirittanti na atirittaṃ; na adhikanti attho. Taṃ pana yasmā kappiyakatādīhi sattahi vinayakammākārehi akataṃ vā gilānassa anadhikaṃ vā hoti, tasmā padabhājane ‘‘akappiyakata’’ntiādi vuttaṃ. Tattha akappiyakatanti yaṃ tattha phalaṃ vā kandamūlādi vā pañcahi samaṇakappehi kappiyaṃ akataṃ; yañca akappiyamaṃsaṃ vā akappiyabhojanaṃ vā, etaṃ akappiyaṃ nāma. Taṃ akappiyaṃ ‘‘alametaṃ sabba’’nti evaṃ atirittaṃ katampi akappiyakatanti veditabbaṃ. Appaṭiggahitakatanti bhikkhunā appaṭiggahitaṃyeva purimanayeneva atirittaṃ kataṃ. Anuccāritakatanti kappiyaṃ kārāpetuṃ āgatena bhikkhunā īsakampi anukkhittaṃ vā anapanāmitaṃ vā kataṃ. Ahatthapāse katanti kappiyaṃ kārāpetuṃ āgatassa hatthapāsato bahi ṭhitena kataṃ. Abhuttāvinā katanti yo ‘‘alametaṃ sabba’’nti atirittaṃ karoti, tena pavāraṇappahonakaṃ bhojanaṃ abhuttena kataṃ. Bhuttāvinā pavāritena āsanā vuṭṭhitena katanti idaṃ uttānameva. Alametaṃ sabbanti avuttanti vacībhedaṃ katvā evaṃ avuttaṃ hoti. Iti imehi [Pg.96] sattahi vinayakammākārehi yaṃ atirittaṃ kappiyaṃ akataṃ, yañca na gilānātirittaṃ, tadubhayampi anatirittanti veditabbaṃ.

‘অনতিরিও’ বলতে যা অতিরেক নয়, অর্থাৎ অতিরিক্ত নয়—এই অর্থ। কিন্তু যেহেতু তা কল্পনীয়করণ আদি সাতটি বিনয়কর্মের নিয়মে করা হয়নি অথবা গ্লান (অসুস্থ) ভিক্ষুর জন্য অতিরিক্ত নয়, তাই পদভাজনে 'অকপ্পিয়কত' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে 'অকপ্পিয়কত' বলতে যে ফল বা কন্দমূল আদি পাঁচ প্রকার শ্রমণকল্প দ্বারা কল্পনীয় করা হয়নি এবং যা অকল্পনীয় মাংস বা অকল্পনীয় ভোজন, তা অকল্পনীয় নামে পরিচিত। সেই অকল্পনীয় খাদ্যকে 'এই সমস্তই যথেষ্ট' বলে অতিরেক করা হলেও তা 'অকপ্পিয়কত' (অকল্পনীয়ভাবে অতিরেককৃত) বলে জানতে হবে। 'অপ্পটিগ্গহিতকত' বলতে ভিক্ষু কর্তৃক অগ্রহণকৃত (অকাপ্ত) খাদ্যকেই পূর্বোক্ত নিয়মে অতিরেক করা হয়েছে। 'অনুচ্চারিতকত' বলতে কল্পনীয় করানোর জন্য আগত ভিক্ষু কর্তৃক সামান্যও উপরে তোলা হয়নি বা বিনয়ধরের দিকে চালিত করা হয়নি এমনভাবে করা হয়েছে। 'অহস্তপাসে কত' বলতে কল্পনীয় করানোর জন্য আগত ভিক্ষুর হস্তপ্রদেশের (হস্তপাশ) বাইরে দাঁড়িয়ে করা হয়েছে। 'অভুত্তাবিনা কত' বলতে যিনি 'এই সমস্তই যথেষ্ট' বলে অতিরেক করেন, তিনি প্রবারণা হওয়ার মতো ভোজন না করেই তা করেছেন। 'ভোজনকারী, প্রবারিত এবং আসন থেকে উঠে যাওয়া ব্যক্তি কর্তৃক করা হয়েছে'—এই অঙ্গটি অত্যন্ত স্পষ্ট। 'এই সমস্তই যথেষ্ট' কথাটি না বলা বলতে বাক্য উচ্চারণ করে এভাবে না বলাকে বোঝায়। এভাবে এই সাতটি বিনয়কর্মের নিয়মে যা অতিরেক বা কল্পনীয় করা হয়নি এবং যা গ্লানের অতিরিক্ত নয়, সেই উভয় প্রকার খাদ্যকেই 'অনতিরিও' বলে জানতে হবে।


Atirittaṃ pana tasseva paṭipakkhanayena veditabbaṃ. Apicettha bhuttāvinā kataṃ hotīti anantare nisinnassa sabhāgassa bhikkhuno pattato ekampi sitthaṃ vā maṃsahīraṃ vā khāditvā katampi bhuttāvināva kataṃ hotīti veditabbaṃ. Āsanā avuṭṭhitenāti ettha pana asammohatthaṃ ayaṃ vinicchayo – dve bhikkhū pātova bhuñjamānā pavāritā honti – ekena tattheva nisīditabbaṃ, itarena niccabhattaṃ vā salākabhattaṃ vā ānetvā upaḍḍhaṃ tassa bhikkhuno patte ākiritvā hatthaṃ dhovitvā sesaṃ tena bhikkhunā kappiyaṃ kārāpetvā bhuñjitabbaṃ. Kasmā? Yañhi tassa hatthe laggaṃ, taṃ akappiyaṃ hoti. Sace pana paṭhamaṃ nisinno bhikkhu sayameva tassa pattato hatthena gaṇhāti, hatthadhovanakiccaṃ natthi. Sace pana evaṃ kappiyaṃ kārāpetvā bhuñjantassa puna kiñci byañjanaṃ vā khādanīyaṃ vā patte ākiranti, yena paṭhamaṃ kappiyaṃ kataṃ, so puna kātuṃ na labhati. Yena akataṃ, tena kātabbaṃ. Yañca akataṃ, taṃ kātabbaṃ. ‘‘Yena akata’’nti aññena bhikkhunā yena paṭhamaṃ na kataṃ, tena kātabbaṃ. ‘‘Yañca akata’’nti yena paṭhamaṃ kappiyaṃ kataṃ, tenāpi yaṃ akataṃ taṃ kātabbaṃ. Paṭhamabhājane pana kātuṃ na labbhati. Tattha hi kariyamānaṃ paṭhamaṃ katena saddhiṃ kataṃ hoti, tasmā aññasmiṃ bhājane kātuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Evaṃ kataṃ pana tena bhikkhunā paṭhamaṃ katena saddhiṃ bhuñjituṃ vaṭṭati.

অতিরিক্ত (অনতিরিক্তের বিপরীত) উপায়ে জানতে হবে। আরও বিশেষ কথা এই যে, ভোজন সমাপ্তকারী কর্তৃক অতিরিক্ত করা হয়েছে বলতে কী বোঝায়? অব্যাবহিত পাশে উপবিষ্ট সমভাগী (অনুরূপ) ভিক্ষুর পাত্র থেকে একটিমাত্র ভাতের কণা বা মাংসের টুকরো খেয়েও যদি অতিরিক্ত করা হয়, তবে তাও ভোজন সমাপ্তকারী কর্তৃকই করা হয়েছে বলে জানতে হবে। "আসন থেকে না উঠে" - এই পদের বিষয়ে বিভ্রান্তি দূর করার জন্য এই সিদ্ধান্ত: দুই ভিক্ষু সকালে আহার করার সময় প্রবারিত (ভোজন প্রত্যাখ্যানকারী) হয়েছেন। তাদের মধ্যে একজন ভিক্ষু সেই আসনেই বসে থাকবেন। অন্যজন নিত্যভাত বা শলাকাভাত এনে তার অর্ধেক সেই উপবিষ্ট ভিক্ষুর পাত্রে ঢেলে দিয়ে, হাত ধুয়ে, অবশিষ্ট অংশ সেই ভিক্ষুর দ্বারা কল্পিত (অতিরিক্ত) করিয়ে আহার করবেন। কেন? কারণ তার হাতে যা লেগে থাকে, তা অকল্পনীয় (অগ্রহণযোগ্য) হয়ে যায়। কিন্তু যদি প্রথমে উপবিষ্ট ভিক্ষু নিজেই তার পাত্র থেকে হাত দিয়ে তা গ্রহণ করেন, তবে হাত ধোয়ার কোনো প্রয়োজন নেই। কিন্তু এভাবে অতিরিক্ত করিয়ে আহার করার সময় যদি পুনরায় কোনো ব্যঞ্জন বা খাদ্য পাত্রে ঢেলে দেওয়া হয়, তবে যিনি প্রথমে অতিরিক্ত করেছিলেন, তিনি পুনরায় তা করতে পারবেন না। যিনি করেননি, তাকে করতে হবে। এবং যা করা হয়নি, তা করতে হবে। "যিনি করেননি" বলতে অন্য ভিক্ষু, যিনি প্রথমে করেননি, তাকে করতে হবে। "যা করা হয়নি" বলতে যিনি প্রথমে অতিরিক্ত করেছিলেন, তিনিও যা অতিরিক্ত করা হয়নি তা করতে পারেন। কিন্তু প্রথম পাত্রে তা করা যাবে না। কারণ সেখানে পুনরায় করলে তা প্রথমে করা খাদ্যের সাথেই করা হয়ে যায়, তাই অন্য পাত্রে করা উচিত - এটাই অভিপ্রায়। এভাবে অতিরিক্ত করা খাদ্য সেই ভিক্ষুর পক্ষে প্রথমে অতিরিক্ত করা খাদ্যের সাথে আহার করা কল্পনীয় (উচিত)।


Kappiyaṃ karontena ca na kevalaṃ patteyeva, kuṇḍepi pacchiyampi yattha katthaci purato ṭhapetvā onāmitabhājane kātabbaṃ. Taṃ sacepi bhikkhusataṃ pavāritaṃ hoti, sabbesaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati, appavāritānampi vaṭṭati. Yena pana kappiyaṃ kataṃ, tassa na vaṭṭati. Sacepi pavāretvā piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ pattaṃ gahetvā avassaṃ bhuñjanake maṅgalanimantane nisīdāpenti, atirittaṃ kāretvāva bhuñjitabbaṃ. Sace tattha añño bhikkhu natthi, āsanasālaṃ vā vihāraṃ vā pattaṃ pesetvā kāretabbaṃ. Kappiyaṃ karontena pana anupasampannassa hatthe ṭhitaṃ na kātabbaṃ. Sace āsanasālāyaṃ abyatto bhikkhu hoti, sayaṃ gantvā kappiyaṃ kārāpetvā ānetvā bhuñjitabbaṃ.

অতিরিক্ত (কল্পিত) করার সময় কেবল পাত্রেই নয়, ভাতের হাঁড়িতে, ঝুড়িতে বা যেকোনো পাত্রে সামনে রেখে পাত্রটি সামান্য কাত করে তা করা উচিত। সেই খাদ্য যদি একশত প্রবারিত ভিক্ষুও হন, সকলের জন্যই আহার করা কল্পনীয় (উচিত) এবং অপ্রবারিত ভিক্ষুদের জন্যও উচিত। কিন্তু যিনি অতিরিক্ত করেছেন, তাঁর জন্য তা আহার করা উচিত নয়। যদি প্রবারিত হয়ে পিণ্ডাচরণের জন্য গ্রামে প্রবেশকারী ভিক্ষুকে পাত্র গ্রহণ করে অবশ্যই আহার করতে হবে এমন কোনো মাঙ্গলিক নিমন্ত্রণে বসানো হয়, তবে অতিরিক্ত করিয়েই আহার করতে হবে। যদি সেখানে অন্য কোনো ভিক্ষু না থাকেন, তবে আসনশালায় (ভোজনশালায়) বা বিহারে পাত্র পাঠিয়ে তা অতিরিক্ত করিয়ে নিতে হবে। কিন্তু অতিরিক্ত করার সময় অনুপসম্পন্নের (গৃহী বা শ্রমণের) হাতে থাকা খাদ্যের ওপর তা করা যাবে না। যদি আসনশালায় কোনো অনভিজ্ঞ (বিনয় না জানা) ভিক্ষু থাকেন, তবে নিজে গিয়ে অতিরিক্ত করিয়ে এনে আহার করতে হবে।


Gilānātirittanti [Pg.97] ettha na kevalaṃ yaṃ gilānassa bhuttāvasesaṃ hoti, taṃ gilānātirittaṃ; atha kho yaṃkiñci gilānaṃ uddissa ajja vā sve vā yadā vā icchati, tadā khādissatīti āhaṭaṃ, taṃ sabbaṃ ‘‘gilānātiritta’’nti veditabbaṃ. Yaṃ yāmakālikādīsu ajjhohāre ajjhohāre dukkaṭaṃ, taṃ asaṃsaṭṭhavasena vuttaṃ. Sace pana āmisasaṃsaṭṭhāni honti, āhāratthāyapi anāhāratthāyapi paṭiggahetvā ajjhoharantassa pācittiyameva.

"গ্লানাতিরিক্ত" (পীড়িতের অতিরিক্ত) বলতে এখানে কেবল পীড়িত ভিক্ষুর আহারের অবশিষ্ট অংশকেই বোঝায় না; বরং পীড়িত ভিক্ষুকে উদ্দেশ্য করে আজ, আগামীকাল বা যখনই তিনি ইচ্ছা করবেন তখন আহার করবেন—এই ভেবে যা কিছু আনা হয়েছে, সে সমস্তই "গ্লানাতিরিক্ত" বলে জানতে হবে। যামকালিক আদি খাদ্যের ক্ষেত্রে প্রতি গ্রাস গিলবার সময় যে দুষ্কৃত আপত্তি হয়, তা অমিশ্রিত (অন্য খাদ্যের সাথে না মেশানো) অবস্থার প্রেক্ষিতে বলা হয়েছে। কিন্তু যদি তা আমিষের (খাদ্যের) সাথে মিশ্রিত হয়, তবে আহারের উদ্দেশ্যে হোক বা আহারের উদ্দেশ্য ছাড়া হোক, তা গ্রহণ করে আহার করলে পচিত্তি আপত্তিই হয়।


241. Sati paccayeti yāmakālikaṃ pipāsāya sati pipāsacchedanatthaṃ, sattāhakālikaṃ yāvajīvikañca tena tena upasametabbake ābādhe sati tassa upasamanatthaṃ paribhuñjato anāpatti. Sesamettha uttānameva.

২৪১. "প্রত্যয় (কারণ) থাকলে" বলতে—তৃষ্ণা থাকলে তৃষ্ণা নিবারণের জন্য যামকালিক, এবং রোগ থাকলে সেই সেই ওষুধ দ্বারা উপশমযোগ্য রোগের উপশমের জন্য সপ্তাহকালিক ও যাবজ্জীবিক ঔষধাদি ভোগ করলে কোনো আপত্তি হয় না। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এই শিক্ষাপদটি কঠিনসমুত্থান—কায় ও বাক্য থেকে এবং কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি করণীয় ও অকরণীয় (ক্রিয়া-অক্রিয়া) সংক্রান্ত; এতে সংজ্ঞা না থাকলেও আপত্তি থেকে মুক্তি নেই (নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ); এটি অচিত্তক (সচেতন চিত্ত ছাড়াও আপত্তি ঘটে); এটি প্রজ্ঞপ্তিবজ্র (বুদ্ধের বিধান লঙ্ঘনের কারণে দোষযুক্ত); এটি কায়কর্ম ও বচীকর্মযুক্ত; এবং এটি ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাত্মক।


Paṭhamapavāraṇasikkhāpadaṃ pañcamaṃ.

প্রথম প্রবারণা শিক্ষাপদ সমাপ্ত (পঞ্চম)।


6. Dutiyapavāraṇasikkhāpadavaṇṇanā

৬. দ্বিতীয় প্রবারণা শিক্ষাপদের বর্ণনা।


242. Chaṭṭhasikkhāpade – anācāraṃ ācaratīti paṇṇattivītikkamaṃ karoti. Upanandhīti upanāhaṃ janento tasmiṃ puggale attano kodhaṃ bandhi; punappunaṃ āghātaṃ janesīti attho. Upanaddho bhikkhūti so janitaupanāho bhikkhu.

২৪২. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে—"অনাচার আচরণ করে" বলতে প্রজ্ঞপ্তি (নিয়ম) লঙ্ঘন করে। "উপনন্দী" বলতে বৈরিতা বা শত্রুতা পোষণ করে সেই ব্যক্তির প্রতি নিজের ক্রোধকে আবদ্ধ করে; অর্থাৎ বারবার আক্রোশ বা ক্রোধ উৎপন্ন করে। "উপনদ্ধ ভিক্ষু" বলতে সেই শত্রুতা পোষণকারী ভিক্ষু।


243. Abhihaṭṭhuṃ pavāreyyāti abhiharitvā ‘‘handa bhikkhu khāda vā bhuñja vā’’ti evaṃ pavāreyya. Padabhājane pana ‘‘handa bhikkhū’’tiādiṃ anuddharitvā sādhāraṇameva abhihaṭṭhuṃ pavāraṇāya atthaṃ dassetuṃ ‘‘yāvatakaṃ icchasi tāvatakaṃ gaṇhāhī’’ti vuttaṃ. Jānanti pavāritabhāvaṃ jānanto. Taṃ panassa jānanaṃ yasmā tīhākārehi hoti, tasmā ‘‘jānāti nāma sāmaṃ vā jānātī’’tiādinā nayena padabhājanaṃ vuttaṃ. Āsādanāpekkhoti āsādanaṃ codanaṃ maṅkukaraṇabhāvaṃ apekkhamāno.

২৪৩. "সামনে এনে নিমন্ত্রণ করবে" বলতে খাদ্য সামনে এনে "নিন ভিক্ষু, চর্বণ করুন বা ভোজন করুন"—এভাবে নিমন্ত্রণ করবে। পদভাজনে অবশ্য "নিন ভিক্ষু" ইত্যাদি শব্দ উল্লেখ না করে সাধারণভাবেই সামনে এনে নিমন্ত্রণের অর্থ প্রকাশ করতে "যতটুকু ইচ্ছা ততটুকু গ্রহণ করুন" বলা হয়েছে। "জেনে" বলতে প্রবারিত হওয়ার বিষয়টি জেনে। তাঁর এই জানা যেহেতু তিনটি উপায়ে হতে পারে, তাই "জানে বলতে নিজে জানে" ইত্যাদি উপায়ে পদভাজন বলা হয়েছে। "অপমান করার ইচ্ছায়" বলতে দোষারোপ করা বা মুখ মলিন (অপ্রতিভ) করার উদ্দেশ্য নিয়ে।


Paṭiggaṇhāti [Pg.98] āpatti dukkaṭassāti yassa abhihaṭaṃ tasmiṃ paṭiggaṇhante abhihārakassa bhikkhuno dukkaṭaṃ. Itarassa pana sabbo āpattibhedo paṭhamasikkhāpade vutto, imasmiṃ pana sikkhāpade sabbā āpattiyo abhihārakasseva veditabbā. Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayattā pākaṭameva.

"গ্রহণ করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়" বলতে—যার জন্য খাদ্য আনা হয়েছে, তিনি তা গ্রহণ করলে খাদ্য বহনকারী ভিক্ষুর দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অন্য ভিক্ষুর সমস্ত আপত্তির বিবরণ প্রথম শিক্ষাপদে বলা হয়েছে, কিন্তু এই শিক্ষাপদে সমস্ত আপত্তি কেবল খাদ্য বহনকারী ভিক্ষুরই হবে বলে জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ প্রথম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুযায়ী স্পষ্টই।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এই শিক্ষাপদটি ত্রিসমুত্থান—কায় ও চিত্ত থেকে, বাক্য ও চিত্ত থেকে এবং কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়াত্মক (অকরণীয় কাজ করার মাধ্যমে ঘটে); এতে সংজ্ঞা থাকলে আপত্তি থেকে মুক্তি মেলে (সংজ্ঞাবিমোক্ষ); এটি সচিত্তক (সচেতন চিত্তে ঘটে); এটি লোকবজ্র (লৌকিক দৃষ্টিতেও নিন্দনীয়); এটি কায়কর্ম ও বচীকর্মযুক্ত; এবং এটি অকুশল চিত্ত ও দুঃখবেদনাযুক্ত।


Dutiyapavāraṇasikkhāpadaṃ chaṭṭhaṃ.

দ্বিতীয় প্রবারণা শিক্ষাপদ সমাপ্ত (ষষ্ঠ)।


7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

৭. বিকালভোজন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


247. Sattamasikkhāpade – giraggasamajjoti girimhi aggasamajjo, girissa vā aggadese samajjo. So kira sattame divase bhavissatīti nagare ghosanā kariyati, nagarassa bahiddhā same bhūmibhāge pabbatacchāyāya mahājanakāyo sannipatati, anekappakārāni naṭanāṭakāni pavattanti, tesaṃ dassanatthaṃ mañcātimañce bandhanti. Sattarasavaggiyā apaññatte sikkhāpade daharāva upasampannā, te ‘‘nāṭakāni āvuso passissāmā’’ti tattha agamaṃsu. Atha nesaṃ ñātakā ‘‘amhākaṃ ayyā āgatā’’ti tuṭṭhacittā nhāpetvā vilimpetvā bhojetvā aññampi pūvakhādanīyādiṃ hatthe adaṃsu. Te sandhāya vuttaṃ – ‘‘manussā sattarasavaggiye bhikkhū passitvā’’tiādi.

২৪৭. সপ্তম শিক্ষাপদে—"গিরগ্গসমজ্জ" বলতে পাহাড়ে অনুষ্ঠিত শ্রেষ্ঠ উৎসব, অথবা পাহাড়ের চূড়ায় অনুষ্ঠিত মেলা বা উৎসব। শোনা যায়, সপ্তম দিনে এই উৎসব অনুষ্ঠিত হবে বলে শহরে ঘোষণা করা হয়েছিল। শহরের বাইরে সমতল ভূমিতে পাহাড়ের ছায়ায় বহু মানুষ সমবেত হয়েছিল। সেখানে নানা প্রকার নাচ-গান ও নাটকের আয়োজন চলছিল। সেগুলো দেখার জন্য মাচা ও মঞ্চ তৈরি করা হয়েছিল। সপ্তদশ বর্গীয় ভিক্ষুগণ তখন শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হওয়ার পূর্বে অল্প বয়সেই উপসম্পদা লাভ করেছিলেন। তাঁরা "হে আবসো (বন্ধুগণ), চলুন নাটক দেখে আসি" বলে সেখানে গিয়েছিলেন। তখন তাঁদের আত্মীয়স্বজনরা "আমাদের আর্যগণ এসেছেন" বলে আনন্দিত চিত্তে তাঁদের স্নান করিয়ে, সুগন্ধি লেপন করে, ভোজন করিয়ে এবং অন্যান্য পিঠা ও খাদ্যসামগ্রী তাঁদের হাতে দিয়েছিলেন। তাঁদের উদ্দেশ্যেই বলা হয়েছে—"মানুষেরা সপ্তদশ বর্গীয় ভিক্ষুদের দেখে" ইত্যাদি।


248-9. Vikāleti vigate kāle. Kāloti bhikkhūnaṃ bhojanakālo adhippeto, so ca sabbantimena paricchedena majjhanhiko, tasmiṃ vītivatteti adhippāyo. Tenevassa padabhājane ‘‘vikālo nāma majjhanhike vītivatte yāva aruṇuggamanā’’ti vuttaṃ, ṭhitamajjhanhikopi kālasaṅgahaṃ gacchati. Tato paṭṭhāya pana khādituṃ vā bhuñjituṃ vā na sakkā, sahasā pivituṃ sakkā bhaveyya, kukkuccakena pana na kattabbaṃ. Kālaparicchedajānanatthañca kālatthambho yojetabbo, kālantareva bhattakiccaṃ kātabbaṃ.

২৪৮-৯. "বিকাল" বলতে কাল (উপযুক্ত সময়) অতিবাহিত হলে। "কাল" বলতে ভিক্ষুদের ভোজনের সময়কে বোঝানো হয়েছে, যা সর্বশেষ সীমা অনুযায়ী মধ্যাহ্ন বা দুপুর পর্যন্ত; তা অতিবাহিত হলে বিকাল বোঝায়—এটাই অভিপ্রায়। এই কারণেই এর পদভাজনে বলা হয়েছে—"বিকাল বলতে মধ্যাহ্ন অতিবাহিত হওয়ার পর থেকে অরুণোদয় পর্যন্ত সময়।" মধ্যাহ্নের স্থির সময়টিও কালের অন্তর্ভুক্ত। তবে তারপর থেকে চর্বণ বা ভোজন করা যায় না; দ্রুত পান করা যেতে পারে। কিন্তু কুক্ষুচ্চ (সন্দেহপ্রবণ) ভিক্ষুর পক্ষে তা করা উচিত নয়। সময় নির্ধারণের জন্য সময়-নির্দেশক স্তম্ভ (সূর্যঘড়ি বা ছায়ামাপক দণ্ড) ব্যবহার করা উচিত এবং উপযুক্ত সময়ের মধ্যেই ভোজনকার্য সম্পন্ন করা উচিত।


Avasesaṃ [Pg.99] khādanīyaṃ nāmāti ettha yaṃ tāva sakkhalimodakādipubbaṇṇāparaṇṇamayaṃ, tattha vattabbameva natthi. Yampi vanamūlādippabhedaṃ āmisagatikaṃ hoti, seyyathidaṃ – mūlakhādanīyaṃ kandakhādanīyaṃ mūḷālakhādanīyaṃ matthakakhādanīyaṃ khandhakhādanīyaṃ tacakhādanīyaṃ pattakhādanīyaṃ pupphakhādanīyaṃ phalakhādanīyaṃ aṭṭhikhādanīyaṃ piṭṭhakhādanīyaṃ niyyāsakhādanīyanti, idampi khādanīyasaṅkhyameva gacchati.

"অবशिष्ट খাদনীয়" বলতে—প্রথমত যা পিঠা, লাড্ডু ইত্যাদি পূর্বান্ন ও অপরান্ন (শস্য ও ডাল) দ্বারা তৈরি, সে বিষয়ে তো বলার কিছু নেই (তা খাদনীয় বটেই)। বন্য মূল ইত্যাদি বিভিন্ন প্রকারের যা কিছু আমিষের সমতুল্য, যেমন—মূল খাদনীয় (শিকড়), কন্দ খাদনীয় (আলু বা ওল), মৃণাল খাদনীয় (পদ্মনাড়), মস্তক খাদনীয় (কচি ডগা), স্কন্ধ খাদনীয় (কাণ্ড), ত্বক খাদনীয় (ছাল), পত্র খাদনীয় (পাতা), পুষ্প খাদনীয় (ফুল), ফল খাদনীয় (ফল), অস্থি খাদনীয় (বীজ), পিষ্ট খাদনীয় (গুঁড়ো বা ময়দা) এবং নির্যাস খাদনীয় (আঠা)—এগুলোও খাদনীয়ের মধ্যেই গণ্য হয়।


Tattha pana āmisagatikasallakkhaṇatthaṃ idaṃ mukhamattanidassanaṃ – mūlakhādanīye tāva mūlakamūlaṃ khārakamūlaṃ caccumūlaṃ tambakamūlaṃ taṇḍuleyyakamūlaṃ vatthuleyyakamūlaṃ vajakalimūlaṃ jajjharīmūlanti evamādīni sūpeyyapaṇṇamūlāni āmisagatikāni. Ettha ca vajakalimūle jaraṭṭhaṃ chinditvā chaḍḍenti, taṃ yāvajīvikaṃ hoti. Aññampi evarūpaṃ eteneva nayena veditabbaṃ. Mūlakakhārakajajjharīmūlānaṃ pana jaraṭṭhānipi āmisagatikānevāti vuttaṃ. Yāni pana pāḷiyaṃ –

সেখানে আমিষ-সমতুল্য খাদ্য চেনার জন্য এটি একটি সংক্ষিপ্ত উদাহরণ মাত্র—মূল খাদনীয়ের মধ্যে মূলা, ক্ষারক মূল, চচ্চু মূল, তাম্র মূল, table-তণ্ডুলীয়ক মূল, বাস্তুক মূল, বজ্রকলি মূল, জজ্জরী মূল ইত্যাদি শাকের মূলগুলো আমিষ-সমতুল্য। এর মধ্যে বজ্রকলি মূলের শক্ত বা বুড়ো অংশ কেটে ফেলে দেওয়া হয়, তা যাবজ্জীবিক ঔষধের অন্তর্ভুক্ত। অনুরূপ অন্যান্য মূলের ক্ষেত্রেও একই নিয়মে জানতে হবে। মূলা, ক্ষারক ও জজ্জরী মূলের শক্ত অংশগুলোও আমিষ-সমতুল্য বলেই বলা হয়েছে। আর পালিতে যা বলা হয়েছে—


‘‘Anujānāmi, bhikkhave, mūlāni bhesajjāni haliddiṃ siṅgiveraṃ vacaṃ vacattaṃ ativisaṃ kaṭukarohiṇiṃ usīraṃ bhaddamuttakaṃ, yāni vā panaññānipi atthi mūlāni bhesajjāni neva khādanīye khādanīyatthaṃ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṃ pharantī’’ti (mahāva. 263) –

"হে ভিক্ষুগণ, আমি মূলজাতীয় ঔষধসমূহ অনুমোদন করছি, যথা—হলুদ, আদা, বচ, শ্বেতবচ, অতিবিষ, কটুরোহিণী, উশীর (বীরণ মূল), ভদ্রমুস্তক (নাগরমুথা), এবং অন্য যেসব মূলজাতীয় ঔষধ রয়েছে যা খাদনীয়ের কাজও করে না এবং ভোজনীয়ের কাজও করে না।"


Vuttāni, tāni yāvajīvikāni. Tesaṃ cūḷapañcamūlaṃ mahāpañcamūlantiādinā nayena gaṇiyamānānaṃ gaṇanāya anto natthi. Khādanīyatthaṃ bhojanīyatthañca pharaṇābhāvoyeva pana tesaṃ lakkhaṇaṃ. Tasmā yaṃkiñci mūlaṃ tesu tesu janapadesu pakatiāhāravasena manussānaṃ khādanīyatthaṃ bhojanīyatthañca pharati, taṃ yāvakālikaṃ; itaraṃ yāvajīvikanti veditabbaṃ. Tesu bahuṃ vatvāpi hi imasmiṃyeva lakkhaṇe ṭhātabbaṃ. Nāmasaññāsu pana vuccamānāsu taṃ taṃ nāmaṃ ajānantānaṃ sammohoyeva hoti, tasmā nāmasaññāya ādaraṃ akatvā lakkhaṇameva dassitaṃ.

এভাবে যা বলা হয়েছে, সেগুলো যাবজ্জীবিক। ক্ষুদ্র পঞ্চমূল, বৃহৎ পঞ্চমূল ইত্যাদি নিয়মে গণনা করলে সেগুলোর সংখ্যার কোনো শেষ নেই। তবে খাদনীয় বা ভোজনীয়ের কাজ না করাই হলো সেগুলোর প্রধান লক্ষণ। অতএব, যেসব মূল বিভিন্ন জনপদে মানুষের স্বাভাবিক খাদ্য হিসেবে খাদনীয় বা ভোজনীয়ের কাজ সম্পন্ন করে, তা যাবকালিক; এবং অন্যগুলো যাবজ্জীবিক বলে জানতে হবে। এ বিষয়ে অনেক কথা বললেও এই লক্ষণের ওপরেই স্থির থাকতে হবে। নামের সংজ্ঞাগুলো বলতে গেলে যারা সেই সেই নাম জানে না তাদের বিভ্রান্তিই ঘটবে, তাই নামের ওপর জোর না দিয়ে কেবল লক্ষণটিই দেখানো হয়েছে।


Yathā ca mūle; evaṃ kandādīsupi yaṃ lakkhaṇaṃ dassitaṃ, tasseva vasena vinicchayo veditabbo. Yañca taṃ pāḷiyaṃ haliddādi aṭṭhavidhaṃ vuttaṃ, tassa khandhatacapupphaphalampi sabbaṃ yāvajīvikanti vuttaṃ.

মূলের মতো কন্দ ইত্যাদির ক্ষেত্রেও যে লক্ষণ দেখানো হয়েছে, সেই অনুযায়ীই সিদ্ধান্ত জানতে হবে। আর পালিতে হলুদ ইত্যাদি যে আট প্রকার মূলের কথা বলা হয়েছে, সেগুলোর কাণ্ড, ছাল, ফুল ও ফল—সবকিছুই যাবজ্জীবিক বলে বলা হয়েছে।


Kandakhādanīye [Pg.100] duvidho kando – dīgho ca rasso ca bhisakiṃsukakandādi vaṭṭo uppalakaserukakandādi, yaṃ ‘‘gaṇṭhī’’tipi vadanti. Tattha sabbesaṃ kandānaṃ jiṇṇajaraṭṭhānañca challi ca sukhumamūlāni ca yāvajīvikāni. Taruṇo pana sukhakhādanīyo, sālakalyāṇīpotakakando kiṃsukapotakakando ambāṭakakando ketakakando māluvakando bhisasaṅkhāto padumapuṇḍarīkakando piṇḍālumasāluādayo ca khīravallikando āluvakando siggukando tālakando nīluppalarattuppalakumudasogandhikānaṃ kandā kadalikando veḷukando kaserukakandoti evamādayo tesu tesu janapadesu pakatiāhāravasena manussānaṃ khādanīyatthañca bhojanīyatthañca pharaṇakakandā yāvakālikā.

কন্দ (মূল বা আলু) জাতীয় খাদ্যের মধ্যে কন্দ দুই প্রকার—দীর্ঘ (লম্বা) এবং হ্রস্ব (খাটো), যেমন পদ্মমূল ও পলাশমূল ইত্যাদি; এবং গোলাকার, যেমন নীলপদ্মমূল ও কেশুরমূল ইত্যাদি, যাকে 'গ্রন্থি' (গিট) বলেও অভিহিত করা হয়। সেখানে সকল কন্দেরই জূর্ণ বা অতিপক্ব অংশ, ছাল এবং সূক্ষ্ম শিকড়সমূহ যাবজ্জীবিক (আজীবন ব্যবহারের যোগ্য ঔষধ)। কিন্তু কচি এবং সহজে চর্বণযোগ্য শালকল্যাণী উদ্ভিদের কচি কন্দ, কচি পলাশ কন্দ, কচি আমড়া কন্দ, কেয়া কন্দ, মালুবা কন্দ, মৃণাল নামে পরিচিত পদ্ম ও পুণ্ডরীক পদ্মের কন্দ, পিণ্ডালু (গোল আলু) ও শালু ইত্যাদি, ক্ষীরবল্লী কন্দ, আলু কন্দ, সজিনা কন্দ, তাল কন্দ, নীলপদ্ম, রক্তপদ্ম, কুমুদ ও সৌগন্ধিক পদ্মের কন্দসমূহ, কলা কন্দ, বাঁশ কন্দ, কেশুর কন্দ ইত্যাদি—যা সেই সেই জনপদে স্বাভাবিক আহার হিসেবে মানুষের খাদ্য ও ভোজ্য হিসেবে ব্যবহৃত হয়, তা যাবকালিক (মধ্যাহ্ন পর্যন্ত গ্রহণীয় খাদ্য)।


Khīravallikando adhoto yāvajīviko, dhoto yāvakāliko. Khīrakākolījīvikausabhakalasuṇādikandā pana yāvajīvikā. Te pāḷiyaṃ – ‘‘yāni vā panaññānipi atthi mūlāni bhesajjānī’’ti evaṃ mūlabhesajjasaṅgaheneva saṅgahitā.

ক্ষীরবল্লী কন্দ না ধুয়ে থাকলে যাবজ্জীবিক, কিন্তু ধুয়ে পরিষ্কার করা হলে তা যাবকালিক হয়। ক্ষীরকাকোলী, জীবক, ঋষভক, রসুন ইত্যাদি কন্দসমূহ কিন্তু যাবজ্জীবিক। সেগুলি পালিতে—'অন্যান্য যে-সকল মূলজাতীয় ঔষধ রয়েছে'—এভাবে মূল-ঔষধের (মূলভেষজ) অন্তর্ভুক্ত করা হয়েছে।


Mūḷālakhādanīye pana padumamūḷālaṃ puṇḍarīkamuḷālasadisameva. Erakamūlaṃ kandulamūlanti evamādi tesu tesu janapadesu pakatiāhāravasena manussānaṃ khādanīyatthañca bhojanīyatthañca pharaṇakamuḷālaṃ yāvakālikaṃ. Haliddisiṅgiveramakacicaturassavalliketakatālahintālakuntālanāḷikerapūgarukkhādimuḷālaṃ pana yāvajīvikaṃ, taṃ sabbampi pāḷiyaṃ – ‘‘yāni vā panaññānipi atthi mūlāni bhesajjānī’’ti (mahāva. 263) evaṃ mūlabhesajjasaṅgaheneva saṅgahitaṃ.

মৃণাল (ডাঁটা) জাতীয় খাদ্যের মধ্যে পদ্মের মৃণাল পুণ্ডরীক পদ্মের মৃণালের মতোই। এরাকা মূল, কন্দুলা মূল ইত্যাদি—যা সেই সেই জনপদে স্বাভাবিক আহার হিসেবে মানুষের খাদ্য ও ভোজ্য হিসেবে ব্যবহৃত হয়, তা যাবকালিক। কিন্তু হলুদ, আদা, মকচি, চতুরঙ্গবল্লী, কেয়া, তাল, হিন্তাল, কুন্তাল, নারিকেল, সুপারি গাছ ইত্যাদির মৃণাল যাবজ্জীবিক; সেগুলি সবই পালিতে—'অন্যান্য যে-সকল মূলজাতীয় ঔষধ রয়েছে'—এভাবে মূল-ঔষধের অন্তর্ভুক্ত করা হয়েছে।


Matthakakhādanīye tālahintālakuntālaketakanāḷikerapūgarukkhakhajjūrīvettaerakakadalīnaṃ kaḷīrasaṅkhātā matthakā veṇukaḷīro naḷakaḷīro ucchukaḷīro mūlakakaḷīro sāsapakaḷīro satāvarikaḷīro sattannaṃ dhaññānaṃ kaḷīrāti evamādi tesu tesu janapadesu pakatiāhāravasena manussānaṃ khādanīyatthaṃ bhojanīyatthañca pharaṇako rukkhavalliādīnaṃ matthako yāvakāliko. Haliddisiṅgiveravacamakacilasuṇānaṃkaḷīrā tālahintālakuntālanāḷikerakaḷīrānañca chinditvā pātito jaraṭṭhabundo yāvajīviko.

মস্তক (ডগা বা কচি অঙ্কুর) জাতীয় খাদ্যের মধ্যে তাল, হিন্তাল, কুন্তাল, কেয়া, নারিকেল, সুপারি গাছ, খেজুর, বেত, এরাকা ও কলা গাছের কচি অঙ্কুর বা ডগা, বাঁশের অঙ্কুর (বাঁশকরুল), নলের অঙ্কুর, আখের অঙ্কুর, মুলার অঙ্কুর, সরিষার অঙ্কুর, শতাবরীর অঙ্কুর, সপ্ত প্রকার শস্যের অঙ্কুর ইত্যাদি—যা সেই সেই জনপদে স্বাভাবিক আহার হিসেবে মানুষের খাদ্য ও ভোজ্য হিসেবে ব্যবহৃত হয়, সেই বৃক্ষ ও লতা ইত্যাদির ডগা যাবকালিক। হলুদ, আদা, বচ, মকচি ও রসুনের অঙ্কুরসমূহ এবং তাল, হিন্তাল, কুন্তাল ও নারিকেলের অঙ্কুর কেটে ফেলার পর অবশিষ্ট শক্ত বা পক্ব গোড়ার অংশ যাবজ্জীবিক।


Khandhakhādanīye [Pg.101] antopathavīgato sālakalyāṇīkhandho ucchukhandho nīluppalarattuppalakumudasogandhikānaṃ khandhakāti evamādi tesu tesu janapadesu pakatiāhāravasena manussānaṃ khādanīyatthaṃ bhojanīyatthañca pharaṇako khandho yāvakāliko. Uppalajātīnaṃ paṇṇadaṇḍako padumajātīnaṃ sabbopi daṇḍako kāravindakadaṇḍādayo ca avasesasabbakhandhā yāvajīvikā.

কাণ্ড জাতীয় খাদ্যের মধ্যে মাটির নিচে থাকা শালকল্যাণী কাণ্ড, আখের কাণ্ড, নীলপদ্ম, রক্তপদ্ম, কুমুদ ও সৌগন্ধিক পদ্মের কাণ্ডসমূহ ইত্যাদি—যা সেই সেই জনপদে স্বাভাবিক আহার হিসেবে মানুষের খাদ্য ও ভোজ্য হিসেবে ব্যবহৃত হয়, সেই কাণ্ড যাবকালিক। উৎপল (নীলপদ্ম) জাতীয় উদ্ভিদের পাতার বোঁটা, পদ্ম জাতীয় উদ্ভিদের সমস্ত বোঁটা, কারবিন্দক ইত্যাদির বোঁটা এবং অবশিষ্ট সমস্ত কাণ্ড যাবজ্জীবিক।


Tacakhādanīye ucchutacova eko yāvakāliko, sopi saraso. Seso sabbo yāvajīviko. Tesaṃ pana matthakakhandhatacānaṃ tiṇṇaṃ pāḷiyaṃ kasāvabhesajjena saṅgaho veditabbo. Vuttañhetaṃ –

ত্বক (ছাল) জাতীয় খাদ্যের মধ্যে একমাত্র আখের ছালই যাবকালিক, এবং তাও রসযুক্ত হতে হবে। অবশিষ্ট সমস্ত ছাল যাবজ্জীবিক। কিন্তু এই মস্তক, কাণ্ড ও ত্বক—এই তিনটির পালিতে কষায়-ঔষধের (কষায়ভেষজ) অন্তর্ভুক্ত বলে জানতে হবে। কারণ এটি বলা হয়েছে—


‘‘Anujānāmi, bhikkhave, kasāvāni bhesajjāni nimbakasāvaṃ, kuṭajakasāvaṃ, paṭolakasāvaṃ, phaggavakasāvaṃ nattamālakasāvaṃ, yāni vā panaññānipi atthi kasāvāni bhesajjāni neva khādanīye khādanīyatthaṃ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṃ pharantī’’ti (mahāva. 263).

'হে ভিক্ষুগণ, আমি কষায়-ঔষধের অনুমতি দিচ্ছি, যেমন—নিম কষায়, কুড়চি কষায়, পটল কষায়, ফগ্গব কষায়, করঞ্জ কষায় এবং অন্যান্য যে-সকল কষায়-ঔষধ রয়েছে, যা খাদ্য হিসেবে খাদ্যের কাজ করে না এবং ভোজ্য হিসেবে ভোজ্যের কাজ করে না।'


Ettha hi etesampi saṅgaho sijjhati. Vuttakasāvāni ca sabbāni kappiyānīti veditabbāni.

এখানে এগুলিরও (মস্তক, কাণ্ড ও ত্বক) অন্তর্ভুক্তকরণ সিদ্ধ হয়। এবং উল্লিখিত সমস্ত কষায়ই কল্পিক (কোনো বাধা নেই বা গ্রহণযোগ্য) বলে জানতে হবে।


Pattakhādanīye mūlakaṃ khārako caccu tambako taṇḍuleyyako papunnāgo vatthuleyyako vajakali jajjharī sellu siggu kāsamaddako ummā cīnamuggo māso rājamāso ṭhapetvā mahānipphāvaṃ avasesanipphāvo aggimantho sunisannako setavaraṇo nāḷikā bhūmiyaṃ jātaloṇīti etesaṃ pattāni aññāni ca evarūpāni tesu tesu janapadesu pakatiāhāravasena manussānaṃ khādanīyatthaṃ bhojanīyatthañca pharaṇakāni pattāni ekaṃsena yāvakālikāni. Yā panaññā mahānakhapiṭṭhimattā paṇṇaloṇi rukkhe ca gacche ca ārohati, tassā pattaṃ yāvajīvikaṃ. Brahmīpattañca yāvakālikanti dīpavāsino vadanti. Ambapallavaṃ yāvakālikaṃ, asokapallavaṃ pana yāvajīvikaṃ.

পত্র (পাতা) জাতীয় খাদ্যের মধ্যে মুলা পাতা, ক্ষারক শাক, চচ্চু শাক, তাম্বাক শাক, কাঁটাখুড়িয়া শাক, চকমকি শাক, বেতো শাক, বজ্রকলী শাক, জঝরী শাক, শেলু শাক, സজিনা পাতা, কালকাসুন্দা পাতা, তিসি পাতা, মুগ ডালের পাতা, মাষকলাই পাতা, রাজমাষ পাতা, বড় শিম বাদে অবশিষ্ট শিম পাতা, গণিয়ারী পাতা, শুশনি শাক, শ্বেত বরুণ পাতা, পাট শাক, মাটিতে জন্মানো নোনতা শাক—এগুলির পাতা এবং এই জাতীয় অন্যান্য পাতা, যা সেই সেই জনপদে স্বাভাবিক আহার হিসেবে মানুষের খাদ্য ও ভোজ্য হিসেবে ব্যবহৃত হয়, সেগুলি নিশ্চিতভাবেই যাবকালিক। কিন্তু অন্য যে বড় নখের পিঠের মতো পাতাযুক্ত লোনা শাক গাছ ও ঝোপঝাড়ে আরোহণ করে, তার পাতা যাবজ্জীবিক। সিংহলদ্বীপবাসীরা বলেন যে ব্রাহ্মী শাকের পাতাও যাবকালিক। আমের কচি পাতা যাবকালিক, কিন্তু অশোকের কচি পাতা যাবজ্জীবিক।


Yāni vā panaññāni pāḷiyaṃ –

এবং পালিতে অন্যান্য যে-সকল পাতার কথা বলা হয়েছে—


‘‘Anujānāmi, bhikkhave, paṇṇāni bhesajjāni nimbapaṇṇaṃ kuṭajapaṇṇaṃ paṭolapaṇṇaṃ sulasipaṇṇaṃ kappāsakapaṇṇaṃ yāni vā panaññānipi atthi [Pg.102] paṇṇāni bhesajjāni neva khādanīye khādanīyatthaṃ pharanti na bhojanīye bhojanīyatthaṃ pharantī’’ti (mahāva. 263) –

'হে ভিক্ষুগণ, আমি পত্র-ঔষধের অনুমতি দিচ্ছি, যেমন—নিম পাতা, কুড়চি পাতা, পটল পাতা, তুলসী পাতা, কার্পাস পাতা এবং অন্যান্য যে-সকল পত্র-ঔষধ রয়েছে, যা খাদ্য হিসেবে খাদ্যের কাজ করে না এবং ভোজ্য হিসেবে ভোজ্যের কাজ করে না।'


Vuttāni, tāni yāvajīvikāni. Na kevalañca paṇṇāniyeva tesaṃ pupphaphalādīnipi yāvajīvikāni. Paṇṇānaṃ phaggavapaṇṇaṃ ajjukapaṇṇaṃ phaṇijjakapaṇṇaṃ paṭolapaṇṇaṃ tambūlapaṇṇaṃ paduminipaṇṇanti evaṃ gaṇanavasena anto natthi.

উল্লিখিত সেই পাতাগুলি যাবজ্জীবিক। এবং কেবল পাতাই নয়, সেই গাছগুলির ফুল ও ফল ইত্যাদিও যাবজ্জীবিক। পাতার মধ্যে ফগ্গব পাতা, অর্জক পাতা, ফণিজ্জক পাতা, পটল পাতা, পান পাতা, পদ্ম পাতা ইত্যাদি গণনার কোনো শেষ নেই।


Pupphakhādanīye mūlakapupphaṃ khārakapupphaṃ caccupupphaṃ tambakapupphaṃ vajakalipupphaṃ jajjharīpupphaṃ cūḷanipphāvapupphaṃ mahānipphāvapupphaṃ kaserukapupphaṃ nāḷikeratālaketakānaṃ taruṇapupphāni setavaraṇapupphaṃ siggupupphaṃ uppalapadumajātikānaṃ pupphāni kaṇṇikamattaṃ agandhikapupphaṃ kaḷīrapupphaṃ jīvantīpupphanti evamādi tesu tesu janapadesu pakatiāhāravasena manussānaṃ khādanīyatthaṃ bhojanīyatthañca pharaṇakapupphaṃ yāvakālikaṃ. Asokabakulakuyyakapunnāgacampakajātikaṇavīrakaṇikārakundanavamālikamallikādīnaṃ pana pupphaṃ yāvajīvikaṃ tassa gaṇanāya anto natthi. Pāḷiyaṃ panassa kasāvabhesajjeneva saṅgaho veditabbo.

পুষ্প (ফুল) জাতীয় খাদ্যের মধ্যে মুলা ফুল, ক্ষারক ফুল, চচ্চু ফুল, তাম্বাক ফুল, বজ্রকলী ফুল, জঝরী ফুল, ছোট শিম ফুল, বড় শিম ফুল, কেশুর ফুল, নারিকেল, তাল ও কেয়ার কচি ফুলসমূহ, শ্বেত বরুণ ফুল, সজিনা ফুল, উৎপল ও পদ্ম জাতীয় ফুলসমূহ, কেবল বীজকোষযুক্ত গন্ধহীন পলাশ ফুল, কলীর ফুল, জীবন্তী ফুল ইত্যাদি—যা সেই সেই জনপদে স্বাভাবিক আহার হিসেবে মানুষের খাদ্য ও ভোজ্য হিসেবে ব্যবহৃত হয়, সেই ফুল যাবকালিক। কিন্তু অশোক, বকুল, কুয্যক, পুন্নাগ, চম্পক, জুঁই, করবী, কর্ণিকার, কুন্দ, নবমালিকা, মল্লিকা ইত্যাদির ফুল যাবজ্জীবিক; তার গণনার কোনো শেষ নেই। এবং পালিতে এগুলিকে কষায়-ঔষধের অন্তর্ভুক্ত বলে জানতে হবে।


Phalakhādanīye panasalabujatālanāḷikeraambajambūambāṭakatintiṇikamātuluṅgakapitthalābukumbhaṇḍapussaphalatimbarūsakatipusavātiṅgaṇacocamocamadhukādīnaṃ phalāni yāni loke tesu tesu janapadesu pakatiāhāravasena manussānaṃ khādanīyatthaṃ bhojanīyatthañca pharanti, sabbāni tāni yāvakālikāni. Nāmagaṇanavasena nesaṃ na sakkā pariyantaṃ dassetuṃ. Yāni pana pāḷiyaṃ –

ফল জাতীয় খাদ্যের মধ্যে কাঁঠাল, ডেউয়া, তাল, নারিকেল, আম, জাম, আমড়া, তেঁতুল, বাতাবি লেবু, কয়েতবেল, লাউ, কুমড়া, শসা, গাব, ক্ষীরা, বেগুন, বুনো কলা, গৃহকলা, মহুয়া ইত্যাদির ফল—যা জগতে সেই সেই জনপদে স্বাভাবিক আহার হিসেবে মানুষের খাদ্য ও ভোজ্য হিসেবে ব্যবহৃত হয়, সেগুলি সবই যাবকালিক। নাম গণনার মাধ্যমে এগুলির শেষ সীমা দেখানো সম্ভব নয়। কিন্তু যেগুলি পালিতে—


‘‘Anujānāmi, bhikkhave, phalāni bhesajjāni – bilaṅgaṃ, pipphaliṃ, maricaṃ, harītakaṃ, vibhītakaṃ, āmalakaṃ, goṭṭhaphalaṃ, yāni vā panaññānipi atthi phalāni bhesajjāni neva khādanīye khādanīyatthaṃ pharanti na bhojanīye bhojanīyatthaṃ pharantī’’ti (mahāva. 263) –

'হে ভিক্ষুগণ, আমি ফল-ঔষধের অনুমতি দিচ্ছি, যেমন—বিড়ঙ্গ, পিপুল, মরিচ, হরিতকী, বহেড়া, আমলকী, গোষ্ঠফল এবং অন্যান্য যে-সকল ফল-ঔষধ রয়েছে, যা খাদ্য হিসেবে খাদ্যের কাজ করে না এবং ভোজ্য হিসেবে ভোজ্যের কাজ করে না।'


Vuttāni, tāni yāvajīvikāni. Tesampi aparipakkāni acchiva bimbavaraṇaketakakāsmarīādīnaṃ phalāni jātiphalaṃ kaṭukaphalaṃ eḷā takkolanti evaṃ nāmavasena na sakkā pariyantaṃ dassetuṃ.

উল্লিখিত সেই ফলগুলি যাবজ্জীবিক। এবং সেগুলির অপক্ব ফলসমূহ, রিঠা, তেলাকুচা, বরুণ, কেয়া, গামারি ইত্যাদির ফলসমূহ, জয়ফল, কটূফল, এলাচ, তক্কোল ইত্যাদি—এভাবে নাম উল্লেখ করে এগুলির শেষ সীমা দেখানো সম্ভব নয়।


Aṭṭhikhādanīye [Pg.103] labujaṭṭhi panasaṭṭhi ambāṭakaṭṭhi sālaṭṭhi khajjūrīketakatimbarūsakānaṃ taruṇaphalaṭṭhi tintiṇikaṭṭhi bimbaphalaṭṭhi uppala padumajātīnaṃ pokkharaṭṭhīti evamādīni tesu tesu janapadesu manussānaṃ pakatiāhāravasena khādanīyatthaṃ bhojanīyatthañca pharaṇakāni aṭṭhīni yāvakālikāni. Madhukaṭṭhi punnāgaṭṭhi harītakādīnaṃ aṭṭhīni siddhatthakaṭṭhi rājikaṭṭhīti evamādīni aṭṭhīni yāvajīvikāni. Tesaṃ pāḷiyaṃ phalabhesajjeneva saṅgaho veditabbo.

বীজ (আঁটি) জাতীয় খাদ্যের মধ্যে ডেউয়া বীজ, কাঁঠাল বিচি, আমড়া আঁটি, শাল বীজ, খেজুর, কেয়া ও গাবের কচি ফলের বীজ, তেঁতুল বিচি, তেলাকুচা বীজ, উৎপল ও পদ্ম জাতীয় উদ্ভিদের পদ্মবীজ ইত্যাদি—যা সেই সেই জনপদে মানুষের স্বাভাবিক আহার হিসেবে খাদ্য ও ভোজ্য হিসেবে ব্যবহৃত হয়, সেই বীজসমূহ যাবকালিক। মহুয়া বীজ, পুন্নাগ বীজ, হরিতকী ইত্যাদির বীজ, শ্বেত সরিষা বীজ, কালো সরিষা বীজ ইত্যাদি বীজসমূহ যাবজ্জীবিক। এবং পালিতে এগুলিকে ফল-ঔষধের অন্তর্ভুক্ত বলে জানতে হবে।


Piṭṭhakhādanīye sattannaṃ tāva dhaññānaṃ dhaññānulomānaṃ aparaṇṇānañca piṭṭhaṃ panasapiṭṭhaṃ labujapiṭṭhaṃ ambāṭakapiṭṭhaṃ sālapiṭṭhaṃ dhotakatālapiṭṭhañca khīravallipiṭṭhañcāti evamādīni tesu tesu janapadesu pakatiāhāravasena manussānaṃ khādanīyatthaṃ bhojanīyatthañca pharaṇakāni piṭṭhāni yāvakālikāni. Adhotakaṃ tālapiṭṭhaṃ khīravallipiṭṭhaṃ assagandhādipiṭṭhāni ca yāvajīvikāni. Tesaṃ pāḷiyaṃ kasāvehi ca mūlaphalehi ca saṅghaho veditabbo.

পিষ্টক (গুঁড়ো) জাতীয় খাদ্যের মধ্যে প্রথমত সপ্ত প্রকার শস্যের, শস্য-সদৃশ অন্যান্য দানার এবং ডালজাতীয় শস্যের গুঁড়ো, কাঁঠাল বিচির গুঁড়ো, ডেউয়া বীজের গুঁড়ো, আমড়া আঁটির গুঁড়ো, শাল বীজের গুঁড়ো, ধুয়ে পরিষ্কার করা তালবীজের গুঁড়ো এবং ক্ষীরবল্লীর গুঁড়ো ইত্যাদি—যা সেই সেই জনপদে স্বাভাবিক আহার হিসেবে মানুষের খাদ্য ও ভোজ্য হিসেবে ব্যবহৃত হয়, সেই গুঁড়োসমূহ যাবকালিক। না ধোয়া তালবীজের গুঁড়ো, ক্ষীরবল্লীর গুঁড়ো এবং অশ্বগন্ধা ইত্যাদির গুঁড়ো যাবজ্জীবিক। এবং পালিতে এগুলিকে কষায়, মূল ও ফলের অন্তর্ভুক্ত বলে জানতে হবে।


Niyyāsakhādanīye eko ucchuniyyāsova sattāhakāliko. Sesā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, jatūni bhesajjāni – hiṅguṃ hiṅgujatuṃ hiṅgusipāṭikaṃ takaṃ takapattiṃ takapaṇṇiṃ sajjulasaṃ yāni vā panaññānipi atthi jatūni bhesajjānī’’ti (mahāva. 263) evaṃ pāḷiyaṃ vuttaniyyāsā yāvajīvikā. Tattha yevāpanakavasena saṅgahitānaṃ ambaniyyāso kaṇikāraniyyāsoti evaṃ nāmavasena na sakkā pariyantaṃ dassetuṃ. Evaṃ imesu mūlakhādanīyādīsu yaṃkiñci yāvakālikaṃ, sabbampi imasmiṃ atthe ‘‘avasesaṃ khādanīyaṃ nāmā’’ti saṅgahitaṃ.

নির্যাস (আঠা) জাতীয় খাদ্যের মধ্যে একমাত্র আখের আঠাই সপ্তাহকালিক। অবশিষ্টগুলি—'হে ভিক্ষুগণ, আমি আঠা-ঔষধের অনুমতি দিচ্ছি, যেমন—হিং, হিং-আঠা, হিং-পত্রী, লাক্ষা, লাক্ষা-পত্রী, লাক্ষা-পত্র, ধুনা এবং অন্যান্য যে-সকল আঠা-ঔষধ রয়েছে'—এভাবে পালিতে উল্লিখিত নির্যাসসমূহ যাবজ্জীবিক। সেখানে 'অন্যান্য যে-সকল' শব্দের দ্বারা গৃহীত আমের আঠা, কর্ণিকারের আঠা ইত্যাদি নাম উল্লেখ করে শেষ সীমা দেখানো সম্ভব নয়। এভাবে এই মূলজাতীয় খাদ্য ইত্যাদির মধ্যে যা কিছু যাবকালিক, সেগুলি সবই এই প্রসঙ্গে 'অবশিষ্ট খাদ্য' নামে অন্তর্ভুক্ত করা হয়েছে।


Bhojanīyaṃ nāma pañca bhojanānītiādimhi yaṃ vattabbaṃ taṃ vuttameva. Khādissāmi bhuñjissāmīti, paṭiggaṇhātīti yo bhikkhu vikāle etaṃ khādanīyaṃ bhojanīyañca paṭiggaṇhāti, tassa paṭiggahaṇe tāva āpatti dukkaṭassa. Sesamettha uttānameva.

'ভোজ্য বলতে পঞ্চ ভোজ্য' ইত্যাদি বিষয়ে যা বলার ছিল, তা পূর্বেই বলা হয়েছে। 'আমি খাব, ভোজন করব' এই উদ্দেশ্যে যে গ্রহণ করে—যে ভিক্ষু অকালে এই খাদ্য ও ভোজ্য গ্রহণ করে, তার গ্রহণের কারণে প্রথমে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। এখানে অবশিষ্ট বিষয়গুলি স্পষ্টই রয়েছে।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kāyato ca kāyacittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি এড়কলোম শিক্ষাপদের মতো সমুত্থানবিশিষ্ট—কায় এবং কায়-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Vikālabhojanasikkhāpadaṃ sattamaṃ.

সপ্তম বিকালভোজন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā

৮. সন্নিধিকারক শিক্ষাপদ বর্ণনা


252. Aṭṭhamasikkhāpade [Pg.104] – belaṭṭhasīso nāma jaṭilasahassabbhantaro mahāthero. Araññe viharatīti jetavanassa avidūre padhānaghare ekasmiṃ āvāse vasati. Sukkhakuranti asūpabyañjanaṃ odanaṃ. So kira antogāme bhuñjitvā pacchā piṇḍāya caritvā tādisaṃ odanaṃ āharati, tañca kho appicchatāya, na paccayagiddhatāya. Thero kira sattāhaṃ nirodhasamāpattiyā vītināmetvā samāpattito vuṭṭhāya taṃ piṇḍapātaṃ udakena temetvā bhuñjati, tato puna sattāhaṃ samāpattiyā nisīdati. Evaṃ dvepi tīṇipi cattāripi sattāhāni vītināmetvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati. Tena vuttaṃ – ‘‘cirena gāmaṃ piṇḍāya pavisatī’’ti.

২৫২. অষ্টম শিক্ষাপদে—বেলাট্ঠসীস নামক মহাস্থবির ছিলেন এক হাজার জটিলের (জটাধারী তপস্বী) অন্যতম। "অরণ্যে বিহার করেন" বলতে জেতবনের অদূরে প্রধানঘরে (ধ্যানকুটিরে) একটি আবাসে তিনি বাস করতেন। "শুষ্ককুর" বলতে ডাল ও ব্যঞ্জনহীন শুকনো ভাত। তিনি নাকি গ্রামের ভেতরে ভোজন করার পর পুনরায় পিণ্ডাচরণ করে সেই রূপ ভাত নিয়ে আসতেন; এবং তা তিনি অল্পেচ্ছতার কারণে করতেন, প্রত্যয়ের (বস্তুর) প্রতি আসক্তির কারণে নয়। স্থবির নাকি সাত দিন নিরোধ সমাপত্তিতে অতিবাহিত করে সমাপত্তি থেকে উঠে সেই পিণ্ডপাত জল দিয়ে ভিজিয়ে ভোজন করতেন; তারপর পুনরায় সাত দিন সমাপত্তিতে মগ্ন থাকতেন। এইভাবে দুই, তিন বা চার সপ্তাহও অতিবাহিত করে তিনি গ্রামে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করতেন। সেইজন্য (সঙ্গীতিকারগণ কর্তৃক) বলা হয়েছে—"দীর্ঘকাল পর তিনি গ্রামে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করেন।"


253. Kāro karaṇaṃ kiriyāti atthato ekaṃ, sannidhikāro assāti sannidhikāraṃ; sannidhikārameva sannidhikārakaṃ. Paṭiggahetvā ekarattaṃ vītināmitassetaṃ adhivacanaṃ. Tenevassa padabhājane vuttaṃ – ‘‘sannidhikārakaṃ nāma ajja paṭiggahitaṃ aparajjū’’ti.

২৫৩. 'কার', 'করণ' ও 'ক্রিয়া'—অর্থের দিক থেকে একই। যার সঞ্চয় বা জমা করা আছে, তা-ই 'সন্নিধিকার'; আর সন্নিধিকারই হলো 'সন্নিধিকারক'। (খাদ্যদ্রব্য) গ্রহণ করার পর এক রাত অতিবাহিত হওয়ার এটি একটি অধিবচন (নাম)। সেইজন্যই এর পদভাজনীতে বলা হয়েছে—"সন্নিধিকারক বলতে আজ গ্রহণ করে আগামীকাল (রাখা খাদ্যকে বোঝায়)।"


Paṭiggaṇhāti āpatti dukkaṭassāti evaṃ sannidhikataṃ yaṃkiñci yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā ajjhoharitukāmatāya gaṇhantassa paṭiggahaṇe tāva āpatti dukkaṭassa. Ajjhoharato pana ekamekasmiṃ ajjhohāre pācittiyaṃ. Sacepi patto duddhoto hoti, yaṃ aṅguliyā ghaṃsantassa lekhā paññāyati, gaṇṭhikapattassa vā gaṇṭhikantare sneho paviṭṭho hoti, so uṇhe otāpentassa paggharati, uṇhayāguyā vā gahitāya sandissati, tādise pattepi punadivase bhuñjantassa pācittiyaṃ. Tasmā pattaṃ dhovitvā puna tattha acchodakaṃ vā āsiñcitvā aṅguliyā vā ghaṃsitvā nisnehabhāvo jānitabbo. Sace hi udake vā snehabhāvo patte vā aṅgulilekhā paññāyati, duddhoto hoti. Telavaṇṇapatte pana aṅgulilekhā paññāyati, sā abbohārikā. Yaṃ bhikkhū nirapekkhā sāmaṇerānaṃ pariccajanti, tañce sāmaṇerā nidahitvā denti, sabbaṃ vaṭṭati. Sayaṃ paṭiggahetvā apariccattameva hi dutiyadivase na vaṭṭati. Tato hi ekasitthampi ajjhoharato pācittiyameva.

"গ্রহণ করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়" বলতে—এইভাবে সঞ্চিত যেকোনো যাবকালিক বা যামকালিক খাদ্য ভক্ষণ করার উদ্দেশ্যে গ্রহণকারী ভিক্ষুর প্রথমে গ্রহণের কারণে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু ভক্ষণ করার সময় প্রতি গ্রাস গিলবার কারণে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। যদি পাত্রটি অপূর্ণ ধৌত হয়, যাতে আঙুল দিয়ে ঘষলে দাগ দেখা যায়, অথবা গিঁটযুক্ত পাত্রের গিঁটের অন্তরালে তেল বা চর্বি প্রবেশ করে থাকে, যা রোদে শুকাতে দিলে গলে পড়ে অথবা গরম যবূ (কাঞ্জি) গ্রহণ করলে ভেসে ওঠে; এই রূপ পাত্রে পরদিন ভোজন করলেও প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। অতএব পাত্র ধৌত করে পুনরায় তাতে পরিষ্কার জল ঢেলে অথবা আঙুল দিয়ে ঘষে তেল বা চর্বিহীন অবস্থা নিশ্চিত করতে হবে। কারণ যদি জলে তেলের ভাব অথবা পাত্রে আঙুলের দাগ দেখা যায়, তবে তা অপূর্ণ ধৌত বলে গণ্য হয়। কিন্তু তেল রঙের পাত্রে যদি আঙুলের দাগ দেখা যায়, তা আপত্তিযোগ্য নয় (উপেক্ষণীয়)। ভিক্ষুগণ আসক্তিহীন হয়ে যে খাদ্য শ্রামণরদের দান করে দেন, তা যদি শ্রামণেরা সংরক্ষণ করে (পরদিন) দান করে, তবে তা সমস্তই কল্পনীয় (গ্রহণযোগ্য) হয়। নিজে গ্রহণ করে দান না করা খাদ্যই মূলত দ্বিতীয় দিনে অগ্রহণযোগ্য হয়। কারণ তা থেকে এক কণা ভাতও ভক্ষণ করলে প্রாய்ச்சிও আপত্তিই হয়।


Akappiyamaṃsesu [Pg.105] manussamaṃse thullaccayena sadviṃ pācittiyaṃ, avasesesu dukkaṭena saddhiṃ. Yāmakālikaṃ sati paccaye ajjhoharato pācittiyaṃ. Āhāratthāya ajjhoharato dukkaṭena saddhiṃ pācittiyaṃ. Sace pavārito hutvā anatirittakataṃ ajjhoharati, pakatiāmise dve pācittiyāni, manussamaṃse thullaccayena saddhiṃ dve, sesaakappiyamaṃse dukkaṭena saddhiṃ, yāmakālikaṃ sati paccaye sāmisena mukhena ajjhoharato dve, nirāmisena ekameva. Āhāratthāya ajjhoharato vikappadvayepi dukkaṭaṃ vaḍḍhati. Sace vikāle ajjhoharati, pakatibhojane sannidhipaccayā ca vikālabhojanapaccayā ca dve pācittiyāni, akappiyamaṃsesu thullaccayañca dukkaṭañca vaḍḍhati. Yāmakālikesu vikālapaccayā anāpatti, anatirittapaccayā pana vikāle sabbavikappesu anāpatti.

অকল্পনীয় মাংসসমূহের মধ্যে মানুষের মাংস ভক্ষণ করলে থুল্লচ্চয় আপত্তির সাথে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়; অবশিষ্ট (নয় প্রকার) অকল্পনীয় মাংসে দুষ্কৃত আপত্তির সাথে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। যামকালিক বস্তু কারণ (তৃষ্ণা ইত্যাদি) থাকলে ভক্ষণ করলে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। আহারের উদ্দেশ্যে ভক্ষণ করলে দুষ্কৃত আপত্তির সাথে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। যদি প্রবারিত (ভোজন সমাপ্ত) হয়ে অতিরিক্ত না করা খাদ্য ভক্ষণ করে, তবে সাধারণ খাদ্যে দুটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়; মানুষের মাংসে থুল্লচ্চয়ের সাথে দুটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়; অবশিষ্ট অকল্পনীয় মাংসে দুষ্কৃতের সাথে দুটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। যামকালিক বস্তু কারণ থাকলে আমিষযুক্ত মুখে ভক্ষণ করলে দুটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়; আমিষহীন মুখে ভক্ষণ করলে একটি মাত্র প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। আহারের উদ্দেশ্যে ভক্ষণ করলে উভয় বিকল্পেই দুষ্কৃত আপত্তি যুক্ত হয়। যদি অকালে (বিকাল বেলা) ভক্ষণ করে, তবে সাধারণ ভোজনে সঞ্চয় করার কারণে এবং অকাল ভোজনের কারণে দুটি প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়; অকল্পনীয় মাংসসমূহে থুল্লচ্চয় এবং দুষ্কৃত আপত্তি যুক্ত হয়। যামকালিক বস্তুসমূহে অকালের কারণে আপত্তি হয় না; কিন্তু অতিরিক্ত না করার কারণে অকালে সমস্ত বিকল্পেই আপত্তি হয় না।


255. Sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ āhāratthāyāti āhāratthāya paṭiggaṇhato paṭiggahaṇapaccayā tāva dukkaṭaṃ, ajjhoharato pana sace nirāmisaṃ hoti, ajjhohāre ajjhohāre dukkaṭaṃ. Atha āmisasaṃsaṭṭhaṃ paṭiggahetvā ṭhapitaṃ hoti, yathāvatthukaṃ pācittiyameva.

২৫৫. "সপ্তাহকালিক ও যাবজ্জীবিক বস্তু আহারের উদ্দেশ্যে" বলতে—আহারের উদ্দেশ্যে গ্রহণকারী ভিক্ষুর গ্রহণের কারণে প্রথমে দুষ্কৃত আপত্তি হয়; কিন্তু ভক্ষণ করার সময় যদি তা আমিষহীন হয়, তবে প্রতি গ্রাস গিলবার কারণে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। আর যদি আমিষ মিশ্রিত বস্তু গ্রহণ করে রাখা হয়ে থাকে, তবে বস্তু অনুসারে প্রாய்ச்சிও আপত্তিই হয়।


256. Anāpatti yāvakālikantiādimhi vikālabhojanasikkhāpade niddiṭṭhaṃ khādanīyabhojanīyaṃ yāva majjhantikasaṅkhāto kālo, tāva bhuñjitabbato yāvakālikaṃ. Saddhiṃ anulomapānehi aṭṭhavidhaṃ pānaṃ yāva rattiyā pacchimayāmasaṅkhāto yāmo, tāva paribhuñjitabbato yāmo kālo assāti yāmakālikaṃ. Sappiādi pañcavidhaṃ bhesajjaṃ sattāhaṃ nidhetabbato sattāho kālo assāti sattāhakālikaṃ. Ṭhapetvā udakaṃ avasesaṃ sabbampi yāvajīvaṃ pariharitvā sati paccaye paribhuñjitabbato yāvajīvakanti vuccati.

২৫৬. "যাবকালিক বস্তুতে আপত্তি নেই" ইত্যাদি বাক্যে—অকালভোজন শিক্ষাপদে নির্দেশিত খাদ্য ও ভোজ্য বস্তু মধ্যাহ্ন (দুপুর) পর্যন্ত ভোজন করা যায় বলে তাকে 'যাবকালিক' বলা হয়। অনুলোম পানীয়ের সাথে আট প্রকার পানীয় রাত্রির শেষ প্রহর পর্যন্ত পান করা যায় বলে তার সময়সীমা হলো এক যাম, তাই তাকে 'যামকালিক' বলা হয়। ঘৃত (ঘি) আদি পাঁচ প্রকার ভেষজ সাত দিন পর্যন্ত সংরক্ষণ করা যায় বলে তার সময়সীমা হলো সাত দিন, তাই তাকে 'সপ্তাহকালিক' বলা হয়। জল বাদ দিয়ে অবশিষ্ট সমস্ত বস্তুই যাবজ্জীবন বহন করে কারণ থাকলে ব্যবহার করা যায় বলে তাকে 'যাবজ্জীবিক' বলা হয়।


Tattha aruṇodayeva paṭiggahitaṃ yāvakālikaṃ satakkhattumpi nidahitvā yāvakālo nātikkamati tāva, yāmakālikaṃ ekaṃ ahorattaṃ, sattāhakālikaṃ sattarattaṃ, itaraṃ sati paccaye, yāvajīvampi paribhuñjantassa anāpatti. Sesamettha uttānameva. Aṭṭhakathāsu pana imasmiṃ ṭhāne pānakathā kappiyānulomakathā ‘‘kappati nu kho yāvakālikena yāmakālika’’ntiādikathā ca kappiyabhūmikathā ca vitthāritā, taṃ mayaṃ āgataṭṭhāneyeva kathayissāma.

সেগুলোর মধ্যে, অরুণোদয়ের সময়েই গৃহীত যাবকালিক বস্তু একশত বারও সংরক্ষণ করে যতক্ষণ পর্যন্ত সময় অতিবাহিত না হয়, যামকালিক বস্তু এক দিন-রাত, সপ্তাহকালিক বস্তু সাত রাত এবং অন্যটি (যাবজ্জীবিক) কারণ থাকলে জীবনভরও ব্যবহার করলে আপত্তি হয় না। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই। কিন্তু অট্ঠকথাগুলোতে এই স্থানে পানীয় সংক্রান্ত আলোচনা, কল্পনীয় অনুলোম সংক্রান্ত আলোচনা, "যাবকালিকের সাথে যামকালিক কল্পনীয় কি না" ইত্যাদি আলোচনা এবং কল্পনীয় ভূমি সংক্রান্ত আলোচনা বিস্তারিতভাবে করা হয়েছে; তা আমরা যথাস্থানেই আলোচনা করব।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ [Pg.106] – kāyato ca kāyacittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি এড়কলোম (ভেড়ার লোম) শিক্ষাপদের মতো সমুত্থান বিশিষ্ট—কায় এবং কায়-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়া-স্বরূপ, সংজ্ঞা না থাকলেও মুক্তি নেই (অজ্ঞাতসারে করলেও আপত্তি হয়), অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্র (বুদ্ধের প্রজ্ঞপ্তির কারণে অপরাধ), কায়কর্ম, ত্রিচিত্তক এবং ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Sannidhikārakasikkhāpadaṃ aṭṭhamaṃ.

অষ্টম সন্নিধিকারক শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. প্রণীতভোজন শিক্ষাপদ বর্ণনা


257. Navamasikkhāpade – paṇītabhojanānīti uttamabhojanāni. Kassa sampannaṃ na manāpanti sampattiyuttaṃ kassa na piyaṃ. Sādunti surasaṃ.

২৫৭. নবম শিক্ষাপদে—"প্রণীতভোজনসমূহ" বলতে উত্তম ভোজনসমূহ। "কার নিকট সম্পন্ন (উত্তম খাদ্য) প্রিয় নয়?" বলতে গুণসম্পন্ন ভোজন কার নিকট প্রিয় নয়? "স্বাদু" বলতে সুস্বাদু।


259. Yo pana bhikkhu evarūpāni paṇītabhojanāni agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjeyyāti ettha suddhāni sappiādīni viññāpetvā bhuñjanto pācittiyaṃ nāpajjati, sekhiyesu sūpodanaviññattidukkaṭaṃ āpajjati, odanasaṃsaṭṭhāni pana viññāpetvā bhuñjanto pācittiyaṃ āpajjatīti veditabbo, ayaṃ kirettha adhippāyo. Teneva ca ‘‘paṇītānī’’ti avatvā ‘‘paṇītabhojanānī’’ti sutte vuttaṃ. ‘‘Paṇītānī’’ti hi vutte sappiādīnaṃyeva gahaṇaṃ hoti, ‘‘paṇītabhojanānī’’ti vutte pana paṇītasaṃsaṭṭhāni sattadhaññanibbattāni bhojanāni paṇītabhojanānīti ayamattho paññāyati.

২৫৯. "যে ভিক্ষু অসুস্থ না হয়ে নিজের জন্য এই রূপ প্রণীতভোজন চেয়ে নিয়ে ভোজন করে"—এখানে কেবল ঘৃত (ঘি) আদি বস্তু চেয়ে নিয়ে ভোজন করলে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয় না, তবে শেখিয় ধর্মসমূহে ব্যঞ্জন ও ভাত যাচ্ঞা করার কারণে দুষ্কৃত আপত্তি হয়; কিন্তু ভাতের সাথে মিশ্রিত ঘৃত আদি চেয়ে নিয়ে ভোজন করলে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয় বলে জানতে হবে, এটিই এখানে অভিপ্রায়। এবং সেইজন্যই "প্রণীতসমূহ" না বলে সূত্রে "প্রণীতভোজনসমূহ" বলা হয়েছে। কারণ "প্রণীতসমূহ" বললে কেবল ঘৃত আদির গ্রহণ হতো, কিন্তু "প্রণীতভোজনসমূহ" বললে প্রণীত বস্তুর সাথে মিশ্রিত সপ্ত প্রকার শস্য থেকে উৎপন্ন ভোজনসমূহকে প্রণীতভোজন বলা হয়—এই অর্থ স্পষ্ট হয়।


Idāni viññāpeti payoge dukkaṭantiādīsu ayaṃ vinicchayo – ‘‘sappinā bhattaṃ dehi, sappiṃ ākiritvā dehi, sappimissakaṃ katvā dehi, sahasappinā dehi, sappiñca bhattañca dehī’’ti viññāpentassa viññattiyā dukkaṭaṃ, paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre pācittiyaṃ. ‘‘Sappibhattaṃ dehī’’ti vutte pana yasmā sālibhattaṃ viya sappibhattaṃ nāma natthi; tasmā sūpodanaviññattidukkaṭameva veditabbaṃ.

এখন "চেয়ে নিলে প্রয়োগে দুষ্কৃত হয়" ইত্যাদি বাক্যে এই সিদ্ধান্ত—"ঘৃত দিয়ে ভাত দিন, ঘৃত ঢেলে দিন, ঘৃত মিশ্রিত করে দিন, ঘৃতের সাথে দিন, ঘৃত এবং ভাত দিন"—এইভাবে যাচ্ঞাকারী ভিক্ষুর যাচ্ঞা করার কারণে দুষ্কৃত, গ্রহণের কারণে দুষ্কৃত এবং ভক্ষণ করার কারণে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। কিন্তু "ঘৃত-ভাত দিন" বললে যেহেতু শালি ধানের ভাতের মতো ঘৃত-ভাত নামক কোনো বস্তু নেই, সেইজন্য কেবল ব্যঞ্জন ও ভাত যাচ্ঞা করার দুষ্কৃত আপত্তিই জানতে হবে।


Sace pana ‘‘sappinā bhattaṃ dehī’’ti vutte bhattaṃ datvā ‘‘sappiṃ katvā bhuñjā’’ti navanītaṃ vā khīraṃ vā dadhiṃ vā deti, mūlaṃ vā pana deti, ‘‘iminā sappiṃ gahetvā bhuñjā’’ti yathāvatthukameva. ‘‘Gosappinā bhattaṃ dehī’’ti vutte pana gosappinā vā detu, gosappimhi asati, purimanayeneva gonavanītādīni vā gāviṃyeva vā detu ‘‘ito sappinā bhuñjā’’ti yathāvatthukameva. Sace [Pg.107] pana gosappinā yācito ajiyā sappiādīhi deti, visaṅketaṃ. Evañhi sati aññaṃ yācitena aññaṃ dinnaṃ nāma hoti, tasmā anāpatti. Esa nayo ajiyā sappinā dehīti ādīsupi.

কিন্তু যদি "ঘৃত দিয়ে ভাত দিন" বলার পর দাতা ভাত দিয়ে "ঘৃত বানিয়ে ভোজন করুন" বলে মাখন, দুধ বা দধি দেয়, অথবা মূল্য (টাকা) দিয়ে বলে "এটি দিয়ে ঘৃত কিনে ভোজন করুন", তবে তা বস্তু অনুসারেই আপত্তি হবে। কিন্তু "গো-ঘৃত (গরুর ঘি) দিয়ে ভাত দিন" বললে গো-ঘৃতই দিক; গো-ঘৃত না থাকলে পূর্বের নিয়ম অনুসারেই গরুর মাখন আদি অথবা গাভীই দিয়ে বলুক "এর থেকে ঘৃত নিয়ে ভোজন করুন", তবে তাও বস্তু অনুসারেই আপত্তি হবে। কিন্তু যদি গো-ঘৃত যাচ্ঞা করার পর ছাগলের ঘৃত আদি দেয়, তবে তা সংকেত বহির্ভূত (ভিন্ন বস্তু) হয়। কারণ এই রূপ হলে এক বস্তু যাচ্ঞা করার পর অন্য বস্তু দান করা হয়েছে বলে গণ্য হয়, সেইজন্য আপত্তি হয় না। এই নিয়ম "ছাগলের ঘৃত দিয়ে দিন" ইত্যাদি যাচ্ঞার ক্ষেত্রেও প্রযোজ্য।


‘‘Kappiyasappinā dehī’’ti vutte akappiyasappinā deti, visaṅketameva. ‘‘Akappiyasappināti vutte akappiyasappinā deti, paṭiggahaṇepi paribhogepi dukkaṭameva. Akappiyasappimhi asati purimanayeneva akappiyanavanītādīni deti ‘‘sappiṃ katvā bhuñjā’’ti akappiyasappināva dinnaṃ hoti. ‘‘Akappiyasappinā’’ti vutte kappiyena deti, visaṅketaṃ. ‘‘Sappinā’’ti vutte sesesu navanītādīsu aññatarena deti, visaṅketameva. Esa nayo navanītena dehītiādīsupi. Yena yena hi viññatti hoti, tasmiṃ vā tassa mūle vā laddhe, taṃ taṃ laddhameva hoti.

"কল্পনীয় (গ্রহণযোগ্য পশুর) ঘৃত দিয়ে দিন" বললে যদি অকল্পনীয় ঘৃত দেয়, তবে তা সংকেত বহির্ভূতই হয়। "অকল্পনীয় ঘৃত দিয়ে দিন" বললে যদি অকল্পনীয় ঘৃতই দেয়, তবে গ্রহণে এবং ব্যবহারে দুষ্কৃত আপত্তিই হয়। অকল্পনীয় ঘৃত না থাকলে যদি পূর্বের নিয়ম অনুসারেই অকল্পনীয় মাখন আদি দিয়ে বলে "ঘৃত বানিয়ে ভোজন করুন", তবে তা অকল্পনীয় ঘৃতই দান করা হয়েছে বলে গণ্য হয়। "অকল্পনীয় ঘৃত দিয়ে দিন" বললে যদি কল্পনীয় ঘৃত দেয়, তবে তা সংকেত বহির্ভূত হয়। "ঘৃত দিয়ে দিন" বললে যদি অবশিষ্ট মাখন আদির যেকোনো একটি দেয়, তবে তা সংকেত বহির্ভূতই হয়। এই নিয়ম "মাখন দিয়ে দিন" ইত্যাদি যাচ্ঞার ক্ষেত্রেও প্রযোজ্য। কারণ যে যে বস্তু যাচ্ঞা করা হয়, সেই বস্তু অথবা তার মূল্য পাওয়া গেলে সেই সেই বস্তুই লাভ হয়েছে বলে গণ্য হয়।


Sace pana aññaṃ pāḷiyā āgataṃ vā anāgataṃ vā denti, visaṅketaṃ. Pāḷiyaṃ āgatanavanītādīni ṭhapetvā aññehi navanītādīhi viññāpentassa dukkaṭaṃ. Yathā ca ‘‘sappibhattaṃ dehī’’ti vutte sālibhattassa viya sappibhattassa abhāvā sūpodanaviññattidukkaṭameva hotīti vuttaṃ. Evaṃ navanītabhattaṃ dehītiādīsupi. Paṭipāṭiyā ekamekaṃ vitthāretvā vuccamānepi hi ayamevattho vattabbo siyā, so ca saṅkhepenapi sakkā ñātuṃ, kiṃ tattha vitthārena? Tena vuttaṃ – ‘‘esa nayo navanītena dehītiādīsupī’’ti.

কিন্তু যদি পালিতে উল্লিখিত হোক বা অনুক্ত হোক, অন্য কোনো বস্তু দান করে, তবে তা সংকেত বহির্ভূত হয়। পালিতে উল্লিখিত মাখন আদি বাদ দিয়ে অন্যান্য মাখন আদি যাচ্ঞাকারী ভিক্ষুর দুষ্কৃত আপত্তি হয়। এবং যেমন "ঘৃত-ভাত দিন" বললে শালি ধানের ভাতের মতো ঘৃত-ভাতের অস্তিত্ব না থাকায় কেবল ব্যঞ্জন ও ভাত যাচ্ঞা করার দুষ্কৃত আপত্তিই হয় বলে বলা হয়েছে; তেমনি "মাখন-ভাত দিন" ইত্যাদি যাচ্ঞার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। ক্রমানুসারে প্রতিটি বিষয় বিস্তারিতভাবে বলা হলেও এই একই অর্থ বলতে হবে, এবং তা সংক্ষেপেও জানা সম্ভব, সেখানে বিস্তারিত আলোচনার কী প্রয়োজন? সেইজন্য বলা হয়েছে—"এই নিয়ম 'মাখন দিয়ে দিন' ইত্যাদি যাচ্ঞার ক্ষেত্রেও প্রযোজ্য।"


Sace pana sabbehipi sappiādīhi ekaṭṭhāne vā nānāṭṭhāne vā viññāpetvā paṭiladdhaṃ ekabhājane ākiritvā ekarasaṃ katvā tato kusaggenāpi jivhagge binduṃ ṭhapetvā ajjhoharati, nava pācittiyāni āpajjati. Vuttampi cetaṃ parivāre –

কিন্তু যদি ঘৃত আদি সমস্ত প্রণীতভোজনই এক স্থানে হোক বা ভিন্ন ভিন্ন স্থানে হোক যাচ্ঞা করে লাভ করার পর এক পাত্রে ঢেলে এক রস (মিশ্রিত) করে তা থেকে কুশ ঘাসের ডগা দিয়েও জিহ্বাগ্রে এক ফোঁটা রেখে ভক্ষণ করে, তবে নয়টি প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। পরিবার গ্রন্থেও এটি বলা হয়েছে—


‘‘Kāyikāni na vācasikāni,Sabbāni nānāvatthukāni;

Apubbaṃ acarimaṃ āpajjeyya ekato,Pañhāmesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 481);

"কায়িক, বাচনিক নয়, সমস্তই ভিন্ন ভিন্ন বস্তু বিষয়ক; আগে-পরে নয়, একসাথে আপত্তিতে পতিত হয়—এই প্রশ্নটি দক্ষ (পণ্ডিতগণ) কর্তৃক চিন্তিত হয়েছে।"


261. Agilāno gilānasaññīti ettha sace gilānasaññīpi hutvā bhesajjatthāya pañca bhesajjāni viññāpeti, mahānāmasikkhāpadena kāretabbo[Pg.108]. Nava paṇītabhojanāni viññāpento pana iminā sikkhāpadena kāretabbo. Bhikkhunīnaṃ pana etāni pāṭidesanīyavatthūni honti, sūpodanaviññattiyaṃ ubhayesampi sekhapaṇṇattidukkaṭameva. Sesamettha uttānameva.

২৬১. এখানে 'অগিলানো গিলানসঞ্ঞী' (অসুস্থ না হয়েও নিজেকে অসুস্থ মনে করা) বিষয়ে সিদ্ধান্ত এভাবে জানা উচিত: যদি কেউ অসুস্থ না হয়েও নিজেকে অসুস্থ মনে করে এবং ভেষজের জন্য পাঁচটি ভেষজ প্রার্থনা করে, তবে তাকে মহানাম শিক্ষাপদ অনুযায়ী শাসন করতে হবে। কিন্তু যদি সে নয়টি প্রণীত ভোজন প্রার্থনা করে, তবে তাকে এই শিক্ষাপদ (প্রণীতভোজন শিক্ষাপদ) দ্বারা শাসন করতে হবে। ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে এগুলি পাটিদেসনীয় আপত্তির বিষয় হয়। ডাল ও ভাত প্রার্থনার ক্ষেত্রে উভয়েরই (ভিক্ষু ও ভিক্ষুণী) শেখিয় নিয়মে প্রজ্ঞাপিত দুক্কট আপত্তিই হয়। এখানে অবশিষ্ট অংশ অত্যন্ত স্পষ্ট।


Catusamuṭṭhānaṃ – kāyato kāyavācato kāyacittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti,

এই শিক্ষাপদটি চতুঃসমুত্থান বিশিষ্ট—এটি কায় (শরীর) থেকে, কায় ও বাক্য থেকে, কায় ও চিত্ত থেকে এবং কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়।


Kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇativajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি ক্রিয়া (অনুকরণীয় কাজ করা), নোসঞ্ঞাবিমোক্خ (লঙ্ঘনের সংজ্ঞা না থাকলেও আপত্তি থেকে মুক্তি না পাওয়া), অচিত্তক (লঙ্ঘনকারী চিত্ত ছাড়াই সংঘটিত হওয়া), পণ্ঞত্তিভজ্জ (প্রজ্ঞপ্তির কারণে দোষযুক্ত হওয়া), কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক (তিন প্রকার চিত্তযুক্ত) এবং ত্রিবেদনক (তিন প্রকার বেদনাবিশিষ্ট) শিক্ষাপদ।


Paṇītabhojanasikkhāpadaṃ navamaṃ.

নবম প্রণীতভোজন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā

১০. দন্তপোন শিক্ষাপদের বর্ণনা (দাঁতন শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা)


263. Dasamasikkhāpade – catūsu paccayesu antamaso dantakaṭṭhampi sabbaṃ paṃsukūlameva assāti sabbapaṃsukūliko. So kira susāne chaḍḍitabhājanameva pattaṃ katvā tattha chaḍḍitacoḷakeheva cīvaraṃ katvā tattha chaḍḍitamañcapīṭhakāniyeva gahetvā paribhuñjati. Ayyavosāṭitakānīti ettha ayyā vuccanti kālaṅkatā pitipitāmahā. Vosāṭitakāni vuccanti tesaṃ atthāya susānādīsu chaḍḍitakāni khādanīyabhojanīyāni; manussā kira kālaṅkate ñātake uddissa yaṃ tesaṃ sajīvakāle piyaṃ hoti, taṃ etesu susānādīsu piṇḍaṃ piṇḍaṃ katvā ‘‘ñātakā no paribhuñjantūti ṭhapenti. So bhikkhu taṃ gahetvā bhuñjati, aññaṃ paṇītampi diyyamānaṃ na icchati. Tena vuttaṃ – ‘‘susānepi rukkhamūlepi ummārepi ayyavosāṭitakāni sāmaṃ gahetvā paribhuñjatī’’ti. Theroti thiro ghanabaddho. Vaṭharoti thūlo; thūlo ca ghanasarīro cāyaṃ bhikkhūti vuttaṃ hoti. Manussamaṃsaṃ maññe khādatīti manussamaṃsaṃ khādatīti naṃ sallakkhema; manussamaṃsaṃ khādantā hi īdisā bhavantīti ayaṃ tesaṃ adhippāyo.

২৬৩. দশম শিক্ষাপদে—চারটি প্রত্যয়ের মধ্যে অন্তত দাঁতন পর্যন্ত সবকিছুই যার পাংশুকুলিক (পরিত্যক্ত বস্তু থেকে নেওয়া), সে হলো 'সর্বপাংশুকুলিক'। কথিত আছে যে, সে শ্মশানে ফেলে দেওয়া পাত্রকেই নিজের পাত্র করত, সেখানে ফেলে দেওয়া কাপড় দিয়েই চীবর তৈরি করত এবং সেখানে ফেলে দেওয়া ছোট খাট ও পিঁড়ি নিয়েই ব্যবহার করত। 'অয্যবোসাটিতকানি' (আর্যদের দ্বারা পরিত্যক্ত)—এখানে 'অয্য' বলতে মৃত পিতা-পিতামহ বা পূর্বপুরুষদের বোঝায়। তাদের উদ্দেশ্যে শ্মশানাদিতে ফেলে দেওয়া খাদ্য ও ভোজ্য বস্তুকে 'বোসাটিতক' বলা হয়। মানুষ তাদের মৃত আত্মীয়দের উদ্দেশ্যে, জীবিতকালে তাদের যা প্রিয় ছিল, তা শ্মশানাদিতে পিণ্ড আকারে রেখে বলত, 'আমাদের আত্মীয়রা এটি ভোগ করুক'। সেই ভিক্ষু তা কুড়িয়ে নিয়ে ভোজন করত এবং অন্য কোনো উত্তম খাদ্য দান করলেও তা গ্রহণ করতে চাইত না। এই কারণে বলা হয়েছে—'শ্মশানে, বৃক্ষমূলে বা ঘরের চৌকাঠে আর্যদের দ্বারা পরিত্যক্ত বস্তু নিজে গ্রহণ করে ভোগ করে'। 'থেরো' শব্দের অর্থ স্থির ও সুদৃঢ় শরীরবিশিষ্ট। 'বঠরো' শব্দের অর্থ স্থূল বা মোটা। এই ভিক্ষুটি স্থূল এবং সুদৃঢ় শরীরের অধিকারী—এটাই বোঝানো হয়েছে। 'মানুষের মাংস খাচ্ছে বলে মনে হয়'—এর অর্থ হলো, আমরা তাকে মানুষের মাংস ভক্ষণকারী বলে মনে করি; কারণ মানুষের মাংস ভক্ষণকারীরা এইরকম স্থূল ও সুদৃঢ় শরীরের হয়ে থাকে—এটাই নিন্দাকারী মানুষদের অভিপ্রায়।


264. Udakadantapone kukkuccāyantīti ettha te bhikkhū ‘‘adinnaṃ mukhadvāraṃ āhāraṃ āhareyyā’’ti padassa sammā atthaṃ asallakkhetvā kukkuccāyisuṃ, bhagavā pana yathāuppannassa vatthussa vasena pitā viya dārake te bhikkhū saññāpento anupaññattiṃ ṭhapesi.

২৬৪. 'জল ও দাঁতন গ্রহণে সংশয়গ্রস্ত হওয়া'—এখানে ভিক্ষুগণ 'অদত্ত বস্তু মুখদ্বারে আহার হিসেবে গ্রহণ করবে না' এই পদের প্রকৃত অর্থ সম্যকভাবে বুঝতে না পেরে সংশয়গ্রস্ত হয়েছিলেন। অতঃপর ভগবান, যেমন পিতা তার সন্তানদের বোঝান, তেমনি উদ্ভূত ঘটনার পরিপ্রেক্ষিতে সেই ভিক্ষুদের বোঝানোর জন্য অনুপ্রজ্ঞপ্তি স্থাপন করেছিলেন।


265. Adinnanti [Pg.109] kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā gaṇhantassa kāyakāyapaṭibaddhanissaggiyānaṃ aññataravasena na dinnaṃ. Etadeva hi sandhāya padabhājane ‘‘adinnaṃ nāma appaṭiggahitakaṃ vuccatī’’ti vuttaṃ. Dutiyapārājike pana ‘‘adinnaṃ nāma parapariggahitakaṃ vuccatī’’ti vuttaṃ. Dinnanti idaṃ pana tasseva adinnassa paṭipakkhavasena lakkhaṇadassanatthaṃ uddhaṭaṃ. Niddese cassa ‘‘kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā nissaggiyena vā dente’’ti evaṃ aññasmiṃ dadamāne ‘‘hatthapāse ṭhito kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā paṭiggaṇhātīti taṃ evaṃ diyyamānaṃ antamaso rathareṇumpi sace pubbe vuttalakkhaṇe hatthapāse ṭhito kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā paṭiggaṇhāti, etaṃ evaṃ paṭiggahitaṃ dinnaṃ nāma vuccati. Na ‘‘idaṃ gaṇha, idaṃ tava hotū’’tiādivacanena nissaṭṭhaṃ.

২৬৫. 'অদত্ত' বলতে কায় (শরীর) দ্বারা অথবা কায়-প্রতিবদ্ধ (শরীরের সাথে যুক্ত বস্তু) দ্বারা গ্রহণকারী ভিক্ষুর প্রতি কায়, কায়-প্রতিবদ্ধ বা নিসর্গীয় (নিক্ষেপ করা)—এই তিন প্রকার প্রয়োগের কোনো একটির মাধ্যমে যা দেওয়া হয়নি, তাকে বোঝায়। এটি লক্ষ্য করেই পদভাজনীতে বলা হয়েছে—'অদত্ত বলতে অপ্রাতিগৃহীত (যা আনুষ্ঠানিকভাবে গ্রহণ করা হয়নি) বোঝায়'। কিন্তু দ্বিতীয় পারাজিকের ক্ষেত্রে বলা হয়েছে—'অদত্ত বলতে পর-পরিগৃহীত (অন্যের মালিকানাধীন) বোঝায়'। আর 'দত্ত' (প্রদত্ত) শব্দটি সেই অদত্তের বিপরীত হিসেবে লক্ষণ দেখানোর জন্য পদভাজনীতে উত্থাপন করা হয়েছে। এর নির্দেশে 'কায় দ্বারা, কায়-প্রতিবদ্ধ দ্বারা অথবা নিসর্গীয় (নিক্ষেপ) দ্বারা দান করার সময়'—এভাবে অন্য কেউ দান করার সময়, 'হস্তপাশে অবস্থান করে কায় দ্বারা বা কায়-প্রতিবদ্ধ দ্বারা গ্রহণ করে'—এভাবে প্রদত্ত বস্তুটি যদি অন্তত রথরেণু (ধূলিকণা) পরিমাণও হয় এবং পূর্বে বর্ণিত লক্ষণযুক্ত হস্তপাশে অবস্থান করে কায় বা কায়-প্রতিবদ্ধ দ্বারা গ্রহণ করা হয়, তবে তাকে 'দত্ত' (প্রদত্ত) বলা হয়। কিন্তু 'এটি নাও, এটি তোমার হোক' ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা উৎসর্গ করা বস্তুকে এখানে 'দত্ত' বলা হয় না (যদি না তা আনুষ্ঠানিকভাবে হস্তপাশে গ্রহণ করা হয়)।


Tattha kāyenāti hatthādīsu yena kenaci sarīrāvayavena; antamaso pādaṅguliyāpi diyyamānaṃ kāyena dinnaṃ nāma hoti, paṭiggahaṇepi eseva nayo. Yena kenaci hi sarīrāvayavena gahitaṃ kāyena gahitameva hoti. Sacepi natthukaraṇiyā diyyamānaṃ nāsāpuṭena akallako vā mukhena paṭiggaṇhāti. Ābhogamattameva hi ettha pamāṇanti ayaṃ nayo mahāpaccariyaṃ vutto. Kāyapaṭibaddhenāti kaṭacchuādīsu yena kenaci upakaraṇena dinnaṃ kāyapaṭibaddhena dinnaṃ nāma hoti. Paṭiggahaṇepi eseva nayo. Yena kenaci sarīrapaṭibaddhena pattathālakādinā gahitaṃ kāyapaṭibaddhena gahitameva hoti. Nissaggiyenāti kāyato ca kāyapaṭibaddhato ca mocetvā hatthapāse ṭhitassa kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā pātiyamānampi nissaggiyena payogena dinnaṃ nāma hoti. Ayaṃ tāva pāḷivaṇṇanā.

সেখানে 'কায় দ্বারা' বলতে হাত ইত্যাদি শরীরের যেকোনো অঙ্গের দ্বারা বোঝায়; এমনকি পায়ের আঙুল দিয়ে দিলেও তা 'কায় দ্বারা প্রদত্ত' হয় এবং গ্রহণের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। কারণ শরীরের যেকোনো অঙ্গ দিয়ে গ্রহণ করা হলে তা 'কায় দ্বারা গৃহীত' বলেই গণ্য হয়। যদি কোনো অসুস্থ ব্যক্তি নস্যি দেওয়ার নল দিয়ে দেওয়া নস্যি নাকের ছিদ্র দিয়ে অথবা মুখ দিয়ে গ্রহণ করে, তবুও তা 'কায় দ্বারা গৃহীত' হয়। কারণ এখানে গ্রহণের মানসিক ইচ্ছাই প্রধান প্রমাণ—এই নিয়মটি মহাপচ্চরী অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে। 'কায়-প্রতিবদ্ধ দ্বারা' বলতে চামচ ইত্যাদি যেকোনো পাত্র বা উপকরণের মাধ্যমে দেওয়া হলে তা 'কায়-প্রতিবদ্ধ দ্বারা প্রদত্ত' হয়। গ্রহণের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। শরীর-প্রতিবদ্ধ পাত্র বা থালা ইত্যাদির মাধ্যমে গ্রহণ করা হলে তা 'কায়-প্রতিবদ্ধ দ্বারা গৃহীত' হয়। 'নিসর্গীয় দ্বারা' বলতে কায় বা কায়-প্রতিবদ্ধ থেকে মুক্ত করে হস্তপাশে অবস্থিত ব্যক্তির প্রতি কায় বা কায়-প্রতিবদ্ধ দ্বারা নিক্ষেপ করে ফেলা খাদ্যবস্তুও নিসর্গীয় প্রয়োগের দ্বারা 'প্রদত্ত' বলে গণ্য হয়। এটি হলো প্রথমত পালি ব্যাখ্যা।


Ayaṃ panettha pāḷimuttakavinicchayo – pañcaṅgehi paṭiggahaṇaṃ ruhati – thāmamajjhimassa purisassa uccāraṇamattaṃ hoti, hatthapāso paññāyati, abhihāro paññāyati, devo vā manusso vā tiracchānagato vā kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā nissaggiyena vā deti, taṃ ce bhikkhu kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā paṭiggaṇhāti. Evaṃ pañcahaṅgehi paṭiggahaṇaṃ ruhati.

এখানে পালি-মুক্তক সিদ্ধান্ত (পালির অতিরিক্ত ব্যাখ্যা) নিম্নরূপ—পাঁচটি অঙ্গের দ্বারা গ্রহণ সিদ্ধ বা কার্যকর হয়: ১. মধ্যম বলসম্পন্ন মানুষের উত্তোলন করার মতো ওজন বা পরিমাপ হওয়া, ২. হস্তপাশ স্পষ্ট হওয়া, ৩. সম্মুখে আনা বা নিবেদন করা স্পষ্ট হওয়া, ৪. দেব, মানুষ বা তির্যক (পশু-পাখি) কায় দ্বারা, কায়-প্রতিবদ্ধ দ্বারা অথবা নিসর্গীয় দ্বারা দান করা এবং ৫. ভিক্ষু তা কায় দ্বারা বা কায়-প্রতিবদ্ধ দ্বারা গ্রহণ করা। এভাবে এই পাঁচটি অঙ্গের দ্বারা গ্রহণ সিদ্ধ হয়।


Tattha ṭhitanisinnanipannānaṃ pavāraṇasikkhāpade vuttanayeneva hatthapāso veditabbo. Sace pana dāyakapaṭiggāhakesu eko ākāse hoti, eko [Pg.110] bhūmiyaṃ, bhūmaṭṭhassa ca sīsena ākāsaṭṭhassa ca ṭhapetvā dātuṃ vā gahetuṃ vā pasāritahatthaṃ, yaṃ āsannataraṃ aṅgaṃ, tassa orimantena hatthapāsappamāṇaṃ paricchinditabbaṃ. Sacepi eko kūpe hoti, eko kūpataṭe, eko vā pana rukkhe, eko pathaviyaṃ, vuttanayeneva hatthapāsappamāṇaṃ paricchinditabbaṃ. Evarūpe hatthapāse ṭhatvā sacepi pakkhī mukhatuṇḍakena vā hatthī vā soṇḍāya gahetvā pupphaṃ vā phalaṃ vā deti, paṭiggahaṇaṃ ruhati. Sace pana addhaṭṭhamaratanassāpi hatthino khandhe nisinno, tena soṇḍāya diyyamānaṃ gaṇhāti, vaṭṭatiyeva.

সেখানে দণ্ডায়মান, উপবিষ্ট বা শায়িত ব্যক্তিদের ক্ষেত্রে প্রবারণা শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই হস্তপাশ বুঝতে হবে। কিন্তু যদি দাতা ও গ্রহীতার মধ্যে একজন আকাশে এবং অন্যজন ভূমিতে থাকে, তবে ভূমিষ্ঠ ব্যক্তির মস্তক এবং আকাশস্থিত ব্যক্তির দান করার জন্য বা গ্রহণ করার জন্য প্রসারিত হাত বাদ দিয়ে যে অঙ্গটি সবচেয়ে নিকটবর্তী হবে, তার নিকটতম প্রান্ত থেকে হস্তপাশের পরিমাপ নির্ধারণ করতে হবে। যদি একজন কূপে এবং অন্যজন কূপের পাড়ে থাকে, অথবা একজন বৃক্ষে এবং অন্যজন মাটিতে থাকে, তবুও উক্ত নিয়ম অনুসারেই হস্তপাশের পরিমাপ নির্ধারণ করতে হবে। এই ধরনের হস্তপাশে অবস্থান করে যদি কোনো পাখি তার ঠোঁট দিয়ে অথবা হাতি তার শুঁড় দিয়ে ফুল বা ফল দান করে, তবে গ্রহণ সিদ্ধ হয়। যদি কোনো ভিক্ষু সাড়ে সাত হাত উচ্চতাবিশিষ্ট হাতির কাঁধে বসে হাতিটির শুঁড় দিয়ে দেওয়া বস্তু গ্রহণ করে, তবে তাও কল্পনীয় (বৈধ) হয়।


Eko bahūni bhattabyañjanabhājanāni sīse katvā bhikkhussa santikaṃ āgantvā ṭhitakova gaṇhathāti vadati, na tāva abhihāro paññāyati, tasmā na gahetabbaṃ. Sace pana īsakampi onamati, bhikkhunā hatthaṃ pasāretvā heṭṭhimabhājanaṃ ekadesenāpi sampaṭicchitabbaṃ. Ettāvatā sabbabhājanāni paṭiggahitāni honti, tato paṭṭhāya oropetvā vā ugghāṭetvā vā yaṃ icchati, taṃ gahetvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Sabhattapacchiādimhi pana ekabhājane vattabbameva natthi, kājena bhattaṃ harantopi sace kājaṃ onāmetvā deti, vaṭṭati. Tiṃsahattho veṇu hoti, ekasmiṃ ante guḷakumbho baddho, ekasmiṃ sappikumbho, tañce paṭiggaṇhāti, sabbaṃ paṭiggahitameva. Ucchuyantadoṇito paggharantameva rasaṃ gaṇhathāti vadati, abhihāro na paññāyatīti na gahetabbo. Sace pana kasaṭaṃ chaḍḍetvā hatthena ussiñcitvā ussiñcitvā deti, vaṭṭati.

যদি কোনো ব্যক্তি মাথায় অনেকগুলো অন্ন ও ব্যঞ্জনের পাত্র নিয়ে ভিক্ষুর নিকটে এসে দাঁড়িয়েই বলে, 'নিন গ্রহণ করুন', তবে যতক্ষণ পর্যন্ত নিবেদন করা স্পষ্ট না হয়, ততক্ষণ তা গ্রহণ করা উচিত নয়। কিন্তু যদি সে সামান্যও অবনত হয়, তবে ভিক্ষু হাত প্রসারিত করে নিচের পাত্রটির এক অংশ হলেও স্পর্শ করে গ্রহণ করবে। এর দ্বারা সমস্ত পাত্রই গৃহীত হয়েছে বলে গণ্য হবে; এরপর থেকে সেগুলি নিচে নামিয়ে বা খুলে নিজের ইচ্ছামতো খাদ্য নিয়ে ভোজন করা কল্পনীয় (বৈধ)। ভাতসহ ঝুড়ি ইত্যাদির মতো একক পাত্রের ক্ষেত্রে তো কথাই নেই (তা সহজেই গৃহীত হয়)। বাঁক দিয়ে অন্ন বহন করার সময়ও যদি বাঁকটি নিচু করে দান করে, তবে তা গ্রহণ করা কল্পনীয়। যদি ত্রিশ হাত দীর্ঘ একটি বাঁশ থাকে, যার এক প্রান্তে গুড়ের কলস এবং অন্য প্রান্তে ঘৃতের কলস বাঁধা থাকে, আর ভিক্ষু যদি তা গ্রহণ করে, তবে সমস্তই গৃহীত হয়েছে বলে গণ্য হবে। আখ মাড়াইয়ের যন্ত্রের পাত্র থেকে ঝরে পড়া রস যদি কেউ বলে, 'গ্রহণ করুন', তবে নিবেদন স্পষ্ট না হওয়ায় তা গ্রহণ করা উচিত নয়। কিন্তু যদি সে আখের ছিবড়ে ফেলে দিয়ে হাত দিয়ে ছেঁকে ছেঁকে দান করে, তবে তা গ্রহণ করা কল্পনীয়।


Bahū pattā mañce vā pīṭhe vā kaṭasārake vā doṇiyaṃ vā phalake vā ṭhapitā honti, yattha ṭhitassa dāyako hatthapāse hoti, tattha ṭhatvā paṭiggahaṇasaññāya mañcādīni aṅguliyāpi phusitvā ṭhitena vā nisinnena vā nipannena vā yaṃ tesu pattesu diyyati, taṃ sabbaṃ paṭiggahitaṃ hoti. Sacepi paṭiggahessāmīti mañcādīni āruhitvā nisīdati, vaṭṭatiyeva. Sace pana mañcādīni hatthena gahetvā mañce nisīdati, vattabbameva natthi.

যদি অনেকগুলো পাত্র খাট, পিঁড়ি, মাদুর, কাঠের পাত্র বা তক্তার ওপর রাখা থাকে এবং যেখানে অবস্থানকারী ভিক্ষুর হস্তপাশে দাতা থাকে, সেখানে দাঁড়িয়ে, বসে বা শুয়ে থাকা ভিক্ষু যদি গ্রহণের উদ্দেশ্যে খাট ইত্যাদিকে আঙুল দিয়েও স্পর্শ করে থাকে, তবে সেই পাত্রগুলিতে যা কিছু দেওয়া হবে, তা সবই গৃহীত হয়েছে বলে গণ্য হবে। যদি ভিক্ষু 'আমি গ্রহণ করব' এই উদ্দেশ্যে খাট ইত্যাদিতে উঠে বসে, তবুও তা কল্পনীয় হয়। আর যদি খাট ইত্যাদি হাত দিয়ে ধরে খাটের ওপর বসে, তবে তো কথাই নেই (তা অবশ্যই সিদ্ধ হবে)।


Pathaviyaṃ pana sacepi kucchiyā kucchiṃ āhacca ṭhitā honti, yaṃ yaṃ aṅguliyā vā sūciyā vā phusitvā nisinno hoti, tattha tattha diyyamānameva paṭiggahitaṃ hoti. ‘‘Yattha katthaci mahākaṭasārahatthattharaṇādīsu ṭhapitapatte paṭiggahaṇaṃ na ruhatī’’ti vuttaṃ, taṃ hatthapāsātikkamaṃ sandhāya [Pg.111] vuttanti veditabbaṃ. Hatthapāse pana sati yattha katthaci vaṭṭati aññatra tatthajātakā.

কিন্তু মাটিতে যদি পাত্রগুলি একটির সাথে আরেকটি গা ঘেঁষেও রাখা থাকে, তবে ভিক্ষু যে যে পাত্রকে আঙুল বা সূচ দিয়ে স্পর্শ করে বসে থাকবে, কেবল সেই সেই পাত্রে দেওয়া খাদ্যই গৃহীত হয়েছে বলে গণ্য হবে। 'বড় মাদুর বা হাতির পিঠের বড় আসনের ওপর রাখা পাত্রে গ্রহণ সিদ্ধ হয় না'—যে কথাটি বলা হয়েছে, তা হস্তপাশ অতিক্রম করার বিষয়টিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। কিন্তু হস্তপাশ বজায় থাকলে, সেই গাছে উৎপন্ন পাতা ছাড়া অন্য যেকোনো পাত্রে গ্রহণ করা কল্পনীয়।


Tatthajātake pana paduminipaṇṇe vā kiṃsukapaṇṇādimhi vā na vaṭṭati. Na hi taṃ kāyapaṭibaddhasaṅkhyaṃ gacchati. Yathā ca tatthajātake; evaṃ khāṇuke bandhitvā ṭhapitamañcādimhi asaṃhārime phalake vā pāsāṇe vā na ruhatiyeva, tepi hi tatthajātakasaṅkhepupagā honti. Bhūmiyaṃ atthatesu sukhumesu tintiṇikādipaṇṇesupi paṭiggahaṇaṃ na ruhati, na hi tāni sandhāretuṃ samatthānīti. Mahantesu pana paduminipaṇṇādīsu ruhati. Sace hatthapāsaṃ atikkamma ṭhito dīghadaṇḍakena uḷuṅkena deti, āgantvā dehīti vattabbo. Vacanaṃ asutvā vā anādiyitvā vā patte ākiratiyeva, puna paṭiggahetabbaṃ. Dūre ṭhatvā bhattapiṇḍaṃ khipantepi eseva nayo.

কিন্তু সেই গাছে উৎপন্ন পদ্মপাতা বা পলাশপাতা ইত্যাদিতে গ্রহণ করা কল্পনীয় নয়। কারণ তা কায়-প্রতিবদ্ধের মধ্যে গণ্য হয় না। যেমন সেই গাছে উৎপন্ন পাতার ক্ষেত্রে নিয়ম, তেমনি খুঁটিতে বেঁধে রাখা খাট ইত্যাদিতে, অথবা স্থানান্তর করা যায় না এমন তক্তা বা পাথরের ওপর গ্রহণ সিদ্ধ হয় না; কারণ সেগুলিও গাছে উৎপন্ন বা ভূমির সাথে যুক্ত বস্তুর অন্তর্ভুক্ত। মাটিতে বিছানো তেঁতুল পাতা ইত্যাদির মতো সূক্ষ্ম পাতাতেও গ্রহণ সিদ্ধ হয় না, কারণ সেগুলি খাদ্যবস্তু ধারণ করতে সমর্থ নয়। কিন্তু বড় পদ্মপাতা ইত্যাদিতে (যা গাছ থেকে ছেঁড়া হয়েছে) গ্রহণ সিদ্ধ হয়। যদি হস্তপাশ অতিক্রম করে দাঁড়িয়ে থাকা কোনো দাতা দীর্ঘ হাতলযুক্ত হাতা দিয়ে দান করে, তবে তাকে বলতে হবে, 'কাছে এসে দিন'। যদি সে কথা না শুনে বা গ্রাহ্য না করে পাত্রে ঢেলে দেয়, তবে তা পুনরায় গ্রহণ করতে হবে। দূরে দাঁড়িয়ে ভাতের পিণ্ড ছুঁড়ে দেওয়ার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম।


Sace pattatthavikato nīhariyamāne patte rajanacuṇṇāni honti, sati udake dhovitabbo, asati rajanacuṇṇaṃ pucchitvā paṭiggahetvā vā piṇḍāya caritabbaṃ. Sace piṇḍāya carantassa rajaṃ patati, paṭiggahetvā bhikkhā gaṇhitabbā. Appaṭiggahetvā gaṇhato vinayadukkaṭaṃ. Taṃ pana puna paṭiggahetvā bhuñjato anāpatti. Sace pana ‘‘paṭiggahetvā dethā’’ti vutte vacanaṃ asutvā vā anādiyitvā vā bhikkhaṃ dentiyeva, vinayadukkaṭaṃ natthi, puna paṭiggahetvā aññā bhikkhā gahetabbā.

যদি পাত্রের থলি থেকে পাত্র বের করার সময় পাত্রে রঞ্জক চূর্ণ (রঙের গুঁড়ো) থাকে, তবে জল থাকলে তা ধুয়ে নিতে হবে। জল না থাকলে রঞ্জক চূর্ণ মুছে ফেলে বা আনুষ্ঠানিকভাবে গ্রহণ করে পিণ্ডাচারে যেতে হবে। যদি পিণ্ডাচারে যাওয়ার সময় ধূলিকণা পড়ে, তবে তা পুনরায় গ্রহণ করে ভিক্ষা গ্রহণ করতে হবে। গ্রহণ না করে ভোজন করলে বিনয়গত দুক্কট আপত্তি হয়। কিন্তু তা পুনরায় গ্রহণ করে ভোজন করলে আপত্তি হয় না। যদি 'গ্রহণ করিয়ে দিন' বলার পরও দাতা কথা না শুনে বা গ্রাহ্য না করে ভিক্ষা দিয়েই দেয়, তবে দুক্কট আপত্তি হয় না; কিন্তু তা পুনরায় গ্রহণ করে অন্য ভিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


Sace mahāvāto tato tato rajaṃ pāteti, na sakkā hoti bhikkhaṃ gahetuṃ, ‘‘anupasampannassa dassāmī’’ti suddhacittena ābhogaṃ katvā gaṇhituṃ vaṭṭati. Evaṃ piṇḍāya caritvā vihāraṃ vā āsanasālaṃ vā gantvā taṃ anupasampannassa datvā puna tena dinnaṃ vā tassa vissāsena vā paṭiggahetvā bhuñjituṃ vaṭṭati.

যদি প্রবল বাতাস এদিক-ওদিক থেকে ধূলিকণা উড়ায়, যার ফলে ভিক্ষান্ন গ্রহণ করা সম্ভব না হয়, তবে ‘আমি অনুউপসম্পন্নকে (শ্রমণ বা গৃহীকে) দেব’—এরূপ বিশুদ্ধ চিত্তে সংকল্প করে তা গ্রহণ করা কল্পে। এভাবে পিণ্ডচারণ শেষ করে বিহারে বা আসনশালায় গিয়ে তা অনুউপসম্পন্নকে দান করে, পুনরায় তার প্রতি বিশ্বাসের কারণে তার কাছ থেকে তা গ্রহণ করে ভোজন করা কল্পে।


Sace bhikkhācāre sarajaṃ pattaṃ bhikkhussa deti, so vattabbo – ‘‘imaṃ paṭiggahetvā bhikkhaṃ vā gaṇheyyāsi, paribhuñjeyyāsi vā’’ti tena tathā kātabbaṃ. Sace rajaṃ upari uppilavati, kañjikaṃ pavāhetvā sesaṃ bhuñjitabbaṃ. Sace anto paviṭṭhaṃ hoti, paṭiggahetabbaṃ. Anupasampanne asati hatthato amocentena, yattha anupasampanno atthi tattha netvā paṭiggahetabbaṃ[Pg.112]. Sukkhabhatte patitarajaṃ apanetvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Sace atisukhumaṃ hoti, uparibhattena saddhiṃ apanetabbaṃ, paṭiggahetvā vā bhuñjitabbaṃ. Yāguṃ vā sūpaṃ vā purato ṭhapetvā ālulentānaṃ bhājanato phusitāni uggantvā patte patanti, patto paṭiggahetabbo.

যদি ভিক্ষাটনকালে কোনো ভিক্ষু অন্য ভিক্ষুকে ধূলিযুক্ত পাত্র দেয়, তবে তাকে বলা উচিত—‘এটি গ্রহণ করে ভিক্ষান্ন নাও অথবা ভোজন করো।’ তার দ্বারা তেমনই করা উচিত। যদি ধূলি উপরে ভেসে থাকে, তবে কাঞ্জি (তরল অংশ) ফেলে দিয়ে অবশিষ্ট অংশ ভোজন করা উচিত। যদি ধূলি ভেতরে প্রবেশ করে থাকে, তবে পুনরায় গ্রহণ করা উচিত। যদি অনুউপসম্পন্ন কেউ উপস্থিত না থাকে, তবে হাত থেকে পাত্র না ছেড়ে, যেখানে অনুউপসম্পন্ন আছে সেখানে পাত্রটি নিয়ে গিয়ে পুনরায় গ্রহণ করানো উচিত। শুকনো ভাতে পড়া ধূলি দূর করে ভোজন করা কল্পে। যদি ধূলি অত্যন্ত সূক্ষ্ম হয়, তবে উপরের ভাতের সাথে তা ফেলে দেওয়া উচিত অথবা পুনরায় গ্রহণ করে ভোজন করা উচিত। সামনে যবাগূ বা ঝোল রেখে নাড়াচাড়া করার সময় যদি অনুউপসম্পন্নদের পাত্র থেকে ফোঁটা ছিটকে উঠে ভিক্ষুর পাত্রে পড়ে, তবে পাত্রটি পুনরায় গ্রহণ করা উচিত।


Uḷuṅkena āharitvā dentānaṃ paṭhamataraṃ uḷuṅkato thevā patte patanti, supatitā, abhihaṭattā doso natthi. Sacepi carukena bhatte ākiriyamāne carukato masi vā chārikā vā patati, abhihaṭattā nevatthi doso. Anantarassa bhikkhuno diyyamānaṃ pattato uppatitvā itarassa patte patati, supatitaṃ. Paṭiggahitameva hi taṃ hoti.

হাতা বা চামচ দিয়ে এনে দেওয়ার সময়, পাত্রে ঢালার পূর্বেই যদি হাতা থেকে ফোঁটা ভিক্ষুর পাত্রে পড়ে, তবে তা ভালোভাবে পড়েছে বলে গণ্য হবে; উৎসর্গ করার উদ্দেশ্যে আনার কারণে এতে কোনো দোষ নেই। যদি ছোট পাত্র দিয়ে ভাত ঢালার সময় ছোট পাত্র থেকে কয়লা বা ছাইও পড়ে, তবে উৎসর্গ করার উদ্দেশ্যে আনার কারণে কোনো দোষ নেই। পাশের ভিক্ষুকে দেওয়ার সময় যদি খাদ্য পাত্র থেকে ছিটকে উঠে অন্য ভিক্ষুর পাত্রে পড়ে, তবে তা ভালোভাবে পড়েছে বলে গণ্য হবে। কারণ তা ইতিমধ্যেই গৃহীত হয়েছে।


Sace jajjharisākhādiṃ phāletvā ekassa bhikkhuno dentānaṃ sākhato phusitāni aññassa patte patanti, patto paṭiggahetabbo. Yassa pattassa upari phālenti, tassa patte patitesu dātukāmatāya abhihaṭattā doso natthi. Pāyāsassa pūretvā pattaṃ denti, uṇhattā heṭṭhā gahetuṃ na sakkoti, mukhavaṭṭiyāpi gahetuṃ vaṭṭati. Sace tathāpi na sakkoti, ādhārakena gaṇhitabbo.

যদি হিংচেশাক বা তরকারির ডালপালা ইত্যাদি চিরে এক ভিক্ষুকে দেওয়ার সময় ডাল থেকে কণা বা রস অন্য ভিক্ষুর পাত্রে পড়ে, তবে পাত্রটি পুনরায় গ্রহণ করা উচিত। যার পাত্রের উপরে চেরা হচ্ছে, তার পাত্রে পড়লে দান করার ইচ্ছা এবং উৎসর্গ করার উদ্দেশ্যে আনার কারণে কোনো দোষ নেই। পায়েস দিয়ে পাত্র পূর্ণ করে দেওয়ার সময়, গরম হওয়ার কারণে যদি নিচে ধরতে না পারে, তবে পাত্রের কিনারা (মুখ) ধরেও গ্রহণ করা কল্পে। যদি তবুও না পারে, তবে পাত্রের স্ট্যান্ড (আধারক) ধরে গ্রহণ করা উচিত।


Āsanasālāya pattaṃ gahetvā nisinno bhikkhu niddaṃ okkanto hoti, neva āhariyamānaṃ na diyyamānaṃ jānāti, appaṭiggahitaṃ hoti. Sace pana ābhogaṃ katvā nisinno hoti, vaṭṭati. Sacepi so hatthena ādhārakaṃ muñcitvā pādena pelletvā niddāyati, vaṭṭatiyeva. Pādena ādhārakaṃ akkamitvā paṭiggaṇhantassa pana jāgarantassapi anādarapaṭiggahaṇaṃ hoti, tasmā na kātabbaṃ. Keci evaṃ ādhārakena paṭiggahaṇaṃ kāyapaṭibaddhapaṭibaddhena paṭiggahaṇaṃ nāma hoti, tasmā na vaṭṭatīti vadanti. Taṃ tesaṃ vacanamattameva. Atthato pana sabbampetaṃ kāyapaṭibaddhameva hoti. Kāyasaṃsaggepi cesa nayo dassitova. Yampi bhikkhussa diyyamānaṃ patati, tampi sāmaṃ gahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Tatridaṃ suttaṃ –

আসনশালায় পাত্র ধরে বসে থাকা ভিক্ষু যদি ঘুমিয়ে পড়ে এবং খাদ্য আনা হচ্ছে বা দেওয়া হচ্ছে তা না জানে, তবে তা অ-গৃহীত (অকপ না হওয়া) হয়। কিন্তু যদি সে সংকল্প করে বসে থাকে, তবে তা কল্পে। যদি সে হাত দিয়ে স্ট্যান্ড ছেড়ে দিয়ে পা দিয়ে চেপে ধরেও ঘুমায়, তবুও তা কল্পে। কিন্তু পা দিয়ে স্ট্যান্ড মাড়িয়ে গ্রহণ করলে, জাগ্রত ভিক্ষুর পক্ষেও তা অনাদরে গ্রহণ করা হয়; তাই তা করা উচিত নয়। কোনো কোনো আচার্য বলেন যে, এভাবে স্ট্যান্ডের মাধ্যমে গ্রহণ করা হলো কায়-প্রতিবদ্ধের সাথে প্রতিবদ্ধ বস্তুর দ্বারা গ্রহণ করা, তাই তা অকল্পনীয়। তা কেবল তাদের কথামাত্র। কিন্তু অর্থগতভাবে এই পাত্র ও স্ট্যান্ডের সমস্তই কায়-প্রতিবদ্ধ (শরীরের সাথে যুক্ত)। কায়-সংসর্গ শিক্ষাপদেও এই নিয়ম দেখানো হয়েছে। ভিক্ষুকে দেওয়ার সময় যা পড়ে যায়, তাও নিজে কুড়িয়ে নিয়ে ভোজন করা কল্পে। এ বিষয়ে এই সূত্রটি রয়েছে—


‘‘Anujānāmi, bhikkhave, yaṃ diyyamānaṃ patati, taṃ sāmaṃ gahetvā paribhuñjituṃ pariccattaṃ taṃ, bhikkhave, dāyakehī’’ti (cūḷava. 273).

‘হে ভিক্ষুগণ, আমি অনুমতি দিচ্ছি যে, দেওয়ার সময় যা পড়ে যায়, তা নিজে কুড়িয়ে নিয়ে ভোজন করতে পারবে। হে ভিক্ষুগণ, দাতা তা পরিত্যাগ করেছেন।’


Idañca [Pg.113] pana suttaṃ neyyatthaṃ. Tasmā evamettha adhippāyo veditabbo – yaṃ diyyamānaṃ dāyakassa hatthato parigaḷitvā suddhāya vā bhūmiyā paduminipaṇṇavatthakaṭasārakādīsu vā patati, taṃ sāmaṃ gahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Yaṃ pana sarajāya bhūmiyā patati, taṃ rajaṃ puñchitvā vā dhovitvā vā paṭiggahetvā vā paribhuñjitabbaṃ. Sace pana pavaṭṭantaṃ aññassa bhikkhuno santikaṃ gacchati, tena āharāpetumpi vaṭṭati. Sace taṃ bhikkhuṃ vadati ‘‘tvaṃyeva khādā’’ti tassāpi khādituṃ vaṭṭati. Anāṇattena pana tena na gahetabbaṃ. Anāṇattenāpi ‘‘itarassa dassāmī’’ti gahetuṃ vaṭṭatīti kurundiyaṃ vuttaṃ. Kasmā panetaṃ itarassa bhikkhuno gahetuṃ na vaṭṭatīti? Bhagavatā ananuññātattā. Bhagavatā hi ‘‘sāmaṃ gahetvā paribhuñjitu’’nti vadantena yasseva taṃ diyyamānaṃ patati, tassa appaṭiggahitakampi taṃ gahetvā paribhogo anuññāto. ‘‘Pariccattaṃ taṃ bhikkhave dāyakehī’’ti vacanena panettha parasantakābhāvo dīpito. Tasmā aññassa sāmaṃ gahetvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati, tassa pana āṇattiyā vaṭṭatīti ayaṃ kirettha adhippāyo.

আর এই সূত্রটি নেয্যার্থ (ব্যাখ্যামূলক)। তাই এখানে এরূপ অভিপ্রায় জানা উচিত—দেওয়ার সময় দাতার হাত থেকে ফসকে গিয়ে যদি পরিষ্কার মাটিতে অথবা পদ্মপাতা, বস্ত্র, মাদুর ইত্যাদির উপর পড়ে, তবে তা নিজে কুড়িয়ে নিয়ে ভোজন করা কল্পে। কিন্তু যা ধূলিময় মাটিতে পড়ে, তা ধূলি মুছে বা ধুয়ে পুনরায় গ্রহণ করে ভোজন করা উচিত। কিন্তু যদি তা গড়িয়ে অন্য ভিক্ষুর কাছে যায়, তবে তার দ্বারা তা আনিয়ে নেওয়াও কল্পে। যদি সেই ভিক্ষুকে (মূল ভিক্ষু) বলে—‘আপনিই খেয়ে নিন’, তবে তারও ভোজন করা কল্পে। কিন্তু আদেশ না পেয়ে তার তা নেওয়া উচিত নয়। আদেশ না পেলেও ‘অন্য ভিক্ষুকে দেব’ এই ভেবে তা নেওয়া কল্পে—এরূপ কুরুন্দি-অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে। কিন্তু কেন অন্য ভিক্ষুর পক্ষে তা নেওয়া কল্পে নয়? কারণ ভগবান কর্তৃক তা অনুমোদিত হয়নি। কারণ ভগবান ‘নিজে কুড়িয়ে নিয়ে ভোজন করতে’ বলার মাধ্যমে, যাকে দেওয়ার সময় তা পড়ে গেছে, কেবল তার জন্যই অ-গৃহীত হলেও তা কুড়িয়ে নিয়ে ভোজন করা অনুমোদন করেছেন। আর এখানে ‘হে ভিক্ষুগণ, দাতা তা পরিত্যাগ করেছেন’ এই বচনের দ্বারা তা অন্যের সম্পত্তি নয় বলে দর্শানো হয়েছে। তাই অন্য ভিক্ষুর পক্ষে নিজে কুড়িয়ে নিয়ে ভোজন করা কল্পে নয়, কিন্তু তার আদেশে তা কল্পে—এখানে এটাই অভিপ্রায়।


Yasmā ca taṃ appaṭiggahitakattā anuññātaṃ, tasmā yathāṭhitaṃyeva anāmasitvā kenaci pidahitvā ṭhapitaṃ dutiyadivasepi paribhuñcituṃ vaṭṭati, sannidhipaccayā anāpatti. Paṭiggahetvā pana paribhuñjitabbaṃ. Taṃdivasaṃyeva hi tassa sāmaṃ gahetvā paribhogo anuññāto, na tato paranti ayampi kirettha adhippāyo.

যেহেতু তা অ-গৃহীত হওয়ার কারণে অনুমোদিত হয়েছে, তাই যেভাবে আছে সেভাবেই স্পর্শ না করে কোনো কিছু দিয়ে ঢেকে রাখা হলে, দ্বিতীয় দিনেও তা ভোজন করা কল্পে; এতে সন্নিধি (সঞ্চয়) জনিত আপত্তি হবে না। তবে পুনরায় গ্রহণ করে ভোজন করা উচিত। কারণ সেই দিনই তার নিজে কুড়িয়ে নিয়ে ভোজন করা অনুমোদিত হয়েছে, তার পরে নয়—এখানে এটাও অভিপ্রায়।


Idāni abbohārikanayo vuccati – bhuñjantānañhi dantā khiyyanti, nakhā khiyyanti, pattassa vaṇṇo khiyyati, sabbaṃ abbohārikaṃ. Yampi satthakena ucchuādīsu phālitesu malaṃ paññāyati, etaṃ navasamuṭṭhitaṃ nāma paṭiggahetvā paribhuñjitabbaṃ. Satthakaṃ dhovitvā phālitesu malaṃ na paññāyati, lohagandhamattaṃ hoti, taṃ abbohārikaṃ. Yampi satthakaṃ gahetvā pariharanti, tena phālitepi eseva nayo. Na hi taṃ paribhogatthāya pariharantīti. Mūlabhesajjādīni pisantānaṃ vā koṭṭentānaṃ vā nisadanisadapotakaudukkhalamusalādīni khiyyanti, pariharaṇakavāsiṃ tāpetvā bhesajjatthāya takke vā khīre vā pakkhipanti, tattha nīlikā paññāyati. Satthake vuttasadisova vinicchayo. Āmakatakkādīsu pana sayaṃ na pakkhipitabbā. Pakkhipati ce, sāmapākato na muccati.

এখন অব্বোহারিক (অতি সূক্ষ্ম বিধায় ক্ষমার্হ) নিয়ম বলা হচ্ছে—ভোজন করার সময় দাঁত ক্ষয় হয়, নখ ক্ষয় হয়, পাত্রের রঙ ক্ষয় হয়; এই সমস্তই অব্বোহারিক। ছুরি দিয়ে আখ ইত্যাদি কাটার সময় যে ময়লা দেখা যায়, তা ‘নবসমুট্ঠিত’ (নতুন উৎপন্ন ময়লা) নামে পরিচিত; তা পুনরায় গ্রহণ করে ভোজন করা উচিত। ছুরি ধুয়ে কাটার সময় যদি ময়লা দেখা না যায়, কেবল লোহার গন্ধ থাকে, তবে তা অব্বোহারিক। যে ছুরিটি গ্রহণ না করে (অকপ না করে) সাথে নিয়ে ঘোরে, তা দিয়ে কাটলেও একই নিয়ম। কারণ তারা তা ভোজনের উদ্দেশ্যে সাথে নিয়ে ঘোরে না। মূল ওষুধ ইত্যাদি পেষার বা কুটার সময় শিল-নোড়া, উদূখল-মুষল ইত্যাদি ক্ষয় হয়। সাথে রাখা ছুরি গরম করে ওষুধের উদ্দেশ্যে ঘোল বা দুধে ডোবালে যদি সেখানে নীলচে রঙ দেখা যায়, তবে ছুরির ক্ষেত্রে বলা নিয়মের মতোই সিদ্ধান্ত হবে। কিন্তু কাঁচা ঘোল ইত্যাদিতে নিজে ডোবানো উচিত নয়। যদি ডোবায়, তবে সামপাক (নিজে রান্না করা) জনিত দুষ্কৃত আপত্তি থেকে মুক্ত হবে না।


Deve [Pg.114] vassante piṇḍāya carantassa sarīrato vā cīvarato vā kiliṭṭhaudakaṃ patte patati, taṃ paṭiggahetabbaṃ. Rukkhamūlādīsu bhuñjantassa patitepi eseva nayo. Sace pana sattāhaṃ vassante deve suddhaṃ udakaṃ hoti, abbhokāsato vā patati, vaṭṭati. Sāmaṇerassa odanaṃ dentena tassa pattagataṃ acchupanteneva dātabbo. Patto vāssa paṭiggahetabbo. Appaṭiggahite odanaṃ chupitvā puna attano patte odanaṃ gaṇhantassa uggahitako hoti.

বৃষ্টি পড়ার সময় পিণ্ডচারের জন্য ভ্রমণরত ভিক্ষুর শরীর বা চীবর থেকে ময়লা জল যদি পাত্রে পড়ে, তবে তা পুনরায় গ্রহণ করা উচিত। গাছের নিচে ইত্যাদি স্থানে ভোজন করার সময় জল পড়লেও একই নিয়ম। কিন্তু যদি সাত দিন ধরে বৃষ্টি পড়ার সময় জল পরিষ্কার হয় অথবা খোলা আকাশ থেকে পড়ে, তবে তা কল্পে। শ্রমণকে ভাত দেওয়ার সময় তার পাত্রে থাকা খাদ্য স্পর্শ না করেই দেওয়া উচিত, অথবা তার পাত্রটি গ্রহণ করা উচিত। অ-গৃহীত পাত্রে ভাত স্পর্শ করে পুনরায় নিজের পাত্রে ভাত গ্রহণকারী ভিক্ষুর তা উগ্গহিতক (অকপ না করে নিজে তুলে নেওয়া) হয়।


Sace pana dātukāmo hutvā ‘‘āhara sāmaṇera pattaṃ, odanaṃ gaṇhā’’ti vadati, itaro ca ‘‘alaṃ mayha’’nti paṭikkhipati, puna tavevetaṃ mayā pariccatta’’nti ca vuttepi ‘‘na mayhaṃ etenattho’’ti vadati. Satakkhattumpi pariccajatu, yāva attano hatthagataṃ paṭiggahitameva hoti.

কিন্তু যদি দেওয়ার ইচ্ছা নিয়ে ভিক্ষু বলে—‘হে শ্রমণ, পাত্রটি আনো, ভাত নাও’, এবং শ্রমণ ‘আমার লাগবে না’ বলে প্রত্যাখ্যান করে, পুনরায় ‘এটি আমি তোমার জন্যই পরিত্যাগ করেছি’ বললেও যদি সে বলে—‘আমার এটির প্রয়োজন নেই’, তবে একশত বারও যদি পরিত্যাগ করা হয়, যতক্ষণ তা নিজের হাতে থাকে, ততক্ষণ তা গৃহীতই থাকে।


Sace pana ādhārake ṭhitaṃ nirapekkho ‘‘gaṇhā’’ti vadati, puna paṭiggahetabbaṃ. Sāpekkho ādhārake pattaṃ ṭhapetvā ‘‘etto pūvaṃ vā bhattaṃ vā gaṇhā’’ti sāmaṇeraṃ vadati, sāmaṇero hatthaṃ dhovitvā sacepi satakkhattuṃ gahetvā attano pattagataṃ aphusantova attano patte pakkhipati, puna paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. Yadi pana attano pattagataṃ phusitvā tato gaṇhāti, sāmaṇerasantakena saṃsaṭṭhaṃ hoti, puna paṭiggahetabbaṃ. Keci pana ‘‘sacepi gayhamānaṃ chijjitvā tattha patati, puna paṭiggahetabba’’nti vadanti. Taṃ ‘‘ekaṃ bhattapiṇḍaṃ gaṇha, ekaṃ pūvaṃ gaṇha, imassa guḷapiṇḍassa ettakaṃ padesaṃ gaṇhā’’ti evaṃ paricchinditvā vutte veditabbaṃ. Idha pana paricchedo natthi. Tasmā yaṃ sāmaṇerassa patte patati, tadeva paṭiggahaṇaṃ vijahati. Hatthagataṃ pana yāva sāmaṇero vā ‘‘ala’’nti na oramati, bhikkhu vā na vāreti, tāva bhikkhusseva santakaṃ, tasmā paṭiggahaṇaṃ na vijahati.

কিন্তু যদি স্ট্যান্ডে রাখা পাত্রকে অনাসক্ত হয়ে (কোনো আকাঙ্ক্ষা না রেখে) ‘নাও’ বলে, তবে পুনরায় গ্রহণ করা উচিত। আকাঙ্ক্ষা রেখে স্ট্যান্ডে পাত্রটি রেখে যদি শ্রমণকে বলে—‘এখান থেকে পিঠা বা ভাত নাও’, তবে শ্রমণ হাত ধুয়ে যদি একশত বারও নিয়ে নিজের পাত্রে থাকা খাদ্য স্পর্শ না করেই নিজের পাত্রে রাখে, তবে পুনরায় গ্রহণ করার প্রয়োজন নেই। কিন্তু যদি নিজের পাত্রে থাকা খাদ্য স্পর্শ করে সেখান থেকে নেয়, তবে তা শ্রমণের জিনিসের সাথে মিশ্রিত হয়; পুনরায় গ্রহণ করা উচিত। কোনো কোনো আচার্য বলেন—‘নেওয়ার সময় যদি ভেঙে সেখানে পড়ে, তবে পুনরায় গ্রহণ করা উচিত।’ তা ‘একটি ভাতের দলা নাও, একটি পিঠা নাও, এই গুড়ের দলার এই অংশটুকু নাও’—এভাবে নির্দিষ্ট করে বললে প্রযোজ্য হবে। কিন্তু এখানে কোনো নির্দিষ্ট সীমা নেই। তাই যা শ্রমণের পাত্রে পড়ে, কেবল সেটাই গ্রহণত্ব হারায়। কিন্তু হাতেরটি যতক্ষণ শ্রমণ ‘আর লাগবে না’ বলে বিরত না হয় অথবা ভিক্ষু নিষেধ না করে, ততক্ষণ তা ভিক্ষুরই সম্পত্তি; তাই তা গ্রহণত্ব হারায় না।


Sace attano vā bhikkhūnaṃ vā yāgupacanakabhājane kesañci atthāya odanaṃ pakkhipati, ‘‘sāmaṇera, bhājanassa upari hatthaṃ karohī’’ti vatvā tassa hatthe pakkhipitabbaṃ, tassa hatthato bhājane patitañhi dutiyadivase bhājanassa akappiyabhāvaṃ na karoti, pariccattattā. Sace evaṃ akatvā pakkhipati, pattamiva bhājanaṃ nirāmisaṃ katvā paribhuñjitabbaṃ. Dāyakā yāgukuṭaṃ ṭhapetvā gatā, taṃ daharasāmaṇero paṭiggaṇhāpetuṃ na sakkoti, bhikkhu pattaṃ upanāmeti, sāmaṇero kuṭassa gīvaṃ pattassa mukhavaṭṭiyaṃ [Pg.115] ṭhapetvā āvajjeti, pattagatā yāgu paṭiggahitāva hoti. Atha vā bhikkhu bhūmiyaṃ hatthaṃ ṭhapeti, sāmaṇero pavaṭṭetvā tattha āropeti, vaṭṭati. Pūvapacchibhattapacchiucchubhārādīsupi eseva nayo.

যদি নিজের বা ভিক্ষুদের যবাগূ রান্নার পাত্রে কারো উদ্দেশ্যে ভাত রাখতে চায়, তবে ‘হে শ্রমণ, পাত্রের উপরে হাত রাখো’ বলে তার হাতের উপর রাখা উচিত। কারণ তার হাত থেকে পাত্রে পড়া ভাত দ্বিতীয় দিনে পাত্রটিকে অকল্পনীয় (ব্যবহারের অযোগ্য) করে না, যেহেতু তা পরিত্যক্ত হয়েছে। যদি তা না করে রাখে, তবে পাত্রের মতো ভাজনটিকেও আমিষহীন (খাদ্যহীন) করে ব্যবহার করা উচিত। দাতারা যবাগূর বড় পাত্র রেখে চলে গেছে, তা ছোট শ্রমণ উৎসর্গ করতে (অকপ করাতে) পারছে না; ভিক্ষু পাত্রটি এগিয়ে দেয় এবং শ্রমণ বড় পাত্রের মুখ ভিক্ষুর পাত্রের কিনারায় রেখে কাত করে দেয়, তবে পাত্রে পড়া যবাগূ গৃহীতই হয়। অথবা ভিক্ষু মাটিতে hatth হাত রাখে এবং শ্রমণ তা গড়িয়ে সেখানে তুলে দেয়, তবে তা কল্পে। পিঠার ঝুড়ি, ভাতের ঝুড়ি, আখের আঁটি ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম।


Sace paṭiggahaṇūpagaṃ bhāraṃ dve tayo sāmaṇerā denti, ekena vā balavatā ukkhittaṃ dve tayo bhikkhū gaṇhanti, vaṭṭati. Mañcassa vā pīṭhassa vā pāde telaghaṭaṃ vā phāṇitaghaṭaṃ vā navanītaghaṭaṃ vā laggenti, bhikkhussa mañcepi pīṭhepi nisīdituṃ vaṭṭati. Uggahitakaṃ nāma na hoti.

যদি উৎসর্গ করার যোগ্য ভার দুই-তিনজন শ্রমণ মিলে দেয়, অথবা একজন বলবান শ্রমণ কর্তৃক উত্তোলিত ভার দুই-তিনজন ভিক্ষু মিলে গ্রহণ করে, তবে তা কল্পে। খাটের বা চেয়ারের পায়ে যদি তেলের পাত্র, গুড়ের পাত্র বা মাখনের পাত্র ঝুলিয়ে রাখা হয়, তবে ভিক্ষুর সেই খাটে বা চেয়ারে বসা কল্পে; তা উগ্গহিতক হয় না।


Nāgadantake vā aṅkusake vā dve telaghaṭā laggitā honti, upari paṭiggahitako heṭṭhā appaṭiggahitako, uparimaṃ gahetuṃ vaṭṭati. Heṭṭhā paṭiggahitako upari appaṭiggahitako, uparimaṃ gahetvā itaraṃ gaṇhato uparimo uggahitako hoti. Heṭṭhāmañce appaṭiggahitakaṃ telathālakaṃ hoti, taṃ ce sammajjanto sammuñjaniyā ghaṭṭeti, uggahitakaṃ na hoti. Paṭiggahitakaṃ gaṇhissāmīti appaṭiggahitakaṃ gahetvā ñatvā puna ṭhapeti, uggahitakaṃ na hoti. Bahi nīharitvā sañjānāti, bahi aṭṭhapetvā haritvā tattheva ṭhapetabbaṃ, natthi doso. Sace pana pubbe vivaritvā ṭhapitaṃ na pidahitabbaṃ; yathā pubbe ṭhitaṃ tatheva ṭhapetabbaṃ. Sace bahi ṭhapeti, puna na chupitabbaṃ.

হাতির দাঁতের তৈরি হুকে বা আংটায় যদি দুটি তেলের পাত্র ঝুলানো থাকে, যার মধ্যে উপরেরটি অকপ করা (দান গ্রহণ করা) এবং নিচেরটি অনকপ করা, তবে উপরের পাত্রটি নেওয়া কল্পনীয়। যদি নিচেরটি অকপ করা এবং উপরেরটি অনকপ করা হয়, তবে উপরেরটি নিয়ে অন্যটি (নিচেরটি) গ্রহণ করার সময় উপরের পাত্রটি 'উগ্গহিতক' (অনুমতি ছাড়া নিজে নিজে উঠানো) হয়ে যায়। খাটের নিচে যদি অনকপ করা তেলের পাত্র থাকে এবং ঝাড়ু দেওয়ার সময় ঝাড়ুদার ভিক্ষু যদি ঝাড়ু দিয়ে তা স্পর্শ করেন, তবে তা উগ্গহিতক হয় না। 'অকপ করা বস্তু গ্রহণ করব' ভেবে অনকপ করা বস্তু গ্রহণ করার পর যদি বুঝতে পেরে পুনরায় রেখে দেওয়া হয়, তবে তা উগ্গহিতক হয় না। বাইরে নিয়ে যাওয়ার পর যদি বুঝতে পারে, তবে বাইরে না রেখে পুনরায় ফিরিয়ে এনে সেই স্থানেই রাখা উচিত, এতে কোনো দোষ নেই। কিন্তু যদি পূর্বে তা খোলা অবস্থায় রাখা হয়ে থাকে, তবে তা ঢাকা দেওয়া উচিত নয়; পূর্বে যেভাবে ছিল, ঠিক সেভাবেই রাখা উচিত। যদি বাইরে রেখে দেওয়া হয়, তবে পুনরায় তা স্পর্শ করা উচিত নয়।


Heṭṭhāpāsādaṃ orohanto nisseṇimajjhe sañjānāti, anokāsattā uddhaṃ vā adho vā haritvā ṭhapetabbaṃ. Paṭiggahitake telādimhi kaṇṇakaṃ uṭṭheti, siṅgiverādimhi ghanacuṇṇaṃ, taṃsamuṭṭhānameva nāmetaṃ, puna paṭiggahaṇakiccaṃ natthi.

প্রাসাদের নিচে নামার সময় সিঁড়ির মাঝখানে যদি কেউ বুঝতে পারে (যে এটি অনকপ করা), তবে সেখানে রাখার মতো উপযুক্ত স্থান না থাকায় তা উপরে বা নিচে নিয়ে গিয়ে রাখা উচিত। অকপ করা তেল ইত্যাদিতে যদি ছত্রাক পড়ে এবং আদা ইত্যাদিতে যদি ঘন গুঁড়ো বা ছত্রাক উৎপন্ন হয়, তবে তা সেই বস্তু থেকেই উৎপন্ন হয়েছে বলে গণ্য হয়; তাই পুনরায় অকপ করার প্রয়োজন নেই।


Tālaṃ vā nāḷikeraṃ vā āruḷho yottena phalapiṇḍiṃ otāretvā upari ṭhitova gaṇhathāti vadati, na gahetabbaṃ. Sace añño bhūmiyaṃ ṭhito yottapāsake gahetvā ukkhipitvā deti, vaṭṭati. Saphalaṃ mahāsākhaṃ kappiyaṃ kāretvā paṭiggaṇhāti, phalāni paṭiggahitāneva honti, yathāsukhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati.

তালগাছ বা নারকেল গাছে আরোহণকারী কোনো ব্যক্তি যদি দড়ি দিয়ে ফলের ছড়া নিচে নামিয়ে গাছের উপর থেকেই বলে, 'গ্রহণ করুন', তবে তা গ্রহণ করা উচিত নয়। যদি মাটিতে দাঁড়িয়ে থাকা অন্য কোনো ব্যক্তি দড়ির ফাঁস ধরে তা উপরে তুলে দান করে, তবে তা কল্পনীয়। ফলসহ বড় গাছের ডালকে কল্পীয় করিয়ে নিয়ে যদি দান গ্রহণ করা হয়, তবে ফলগুলোও অকপ করা হয়েছে বলেই গণ্য হয় এবং তা ইচ্ছামতো ভোগ করা কল্পনীয়।


Antovatiyaṃ ṭhatvā vatiṃ chinditvā ucchuṃ vā timbarūsakaṃ vā denti, hatthapāse sati vaṭṭati. Vatidaṇḍakesu appaharitvā niggataṃ gaṇhantassa vaṭṭati. Paharitvā niggate aṭṭhakathāsu doso na dassito. Mayaṃ pana yaṃ [Pg.116] ṭhānaṃ pahaṭaṃ, tato sayaṃpatitameva hotīti takkayāma. Tasmimpi aṭṭhatvā gacchante yujjati, suṅkaghātato pavaṭṭetvā bahipatitabhaṇḍaṃ viya. Vatiṃ vā pākāraṃ vā laṅghāpetvā denti, sace pana na puthulo pākāro, antopākāre ca bahipākāre ca ṭhitassa hatthapāso pahoti, hatthasatampi uddhaṃ gantvā sampattaṃ gahetuṃ vaṭṭati.

বেড়ার ভেতরে দাঁড়িয়ে বেড়া কেটে বা ফুটো করে যদি কেউ আখ বা গাব ফল দান করে, তবে হস্তপাশের মধ্যে থাকলে তা কল্পনীয়। বেড়ার খুঁটিতে আঘাত না করে বাইরে বেরিয়ে আসা ফল গ্রহণ করা কল্পনীয়। আঘাত করে বাইরে বের করা ফলের ক্ষেত্রে অট্ঠকথাগুলোতে কোনো দোষ দেখানো হয়নি। কিন্তু আমরা মনে করি যে, যে স্থানে আঘাত করা হয়েছে, সেখান থেকে ফলটি নিজে নিজেই পড়েছে বলে গণ্য হয়। তাই সেই আঘাতপ্রাপ্ত বেড়ার খুঁটিতে না থেমে চলে যাওয়ার সময় তা গ্রহণ করা যুক্তিযুক্ত, যেমন শুল্ক ফাঁড়ি থেকে গড়িয়ে বাইরে পড়ে যাওয়া পণ্যের মতো। বেড়া বা প্রাচীর পার করে যদি দান করে, এবং প্রাচীরটি যদি চওড়া না হয় এবং প্রাচীরের ভেতরে ও বাইরে দাঁড়িয়ে থাকা ব্যক্তির হস্তপাশ যদি পর্যাপ্ত হয়, তবে একশত হাত উপরে উঠে আসা ফলও গ্রহণ করা কল্পনীয়।


Bhikkhu gilānaṃ sāmaṇeraṃ khandhena vahati, so phalāphalaṃ disvā gahetvā khandhe nisinnova deti, vaṭṭati. Aparo bhikkhuṃ vahanto khandhe nisinnassa bhikkhuno deti, vaṭṭatiyeva.

কোনো ভিক্ষু যদি অসুস্থ শ্রমণকে কাঁধে করে বহন করেন এবং সেই শ্রমণ ফলমূল দেখে তা সংগ্রহ করে কাঁধে বসে থাকা অবস্থাতেই ভিক্ষুকে দান করেন, তবে তা কল্পনীয়। অন্য কোনো ব্যক্তি ভিক্ষুকে বহন করার সময় কাঁধে বসে থাকা ভিক্ষুকে যদি দান করেন, তবে তাও কল্পনীয়।


Bhikkhu phaliniṃ sākhaṃ chāyatthāya gahetvā gacchati, phalāni khādituṃ citte uppanne paṭiggahāpetvā khādituṃ vaṭṭati. Macchikavāraṇatthaṃ kappiyaṃ kāretvā paṭiggaṇhāti, khāditukāmo ce hoti, mūlapaṭiggahaṇameva vaṭṭati, khādantassa natthi doso.

কোনো ভিক্ষু যদি ছায়ার উদ্দেশ্যে ফলসহ গাছের ডাল নিয়ে যান এবং পরে ফল খাওয়ার ইচ্ছা মনে জাগ্রত হয়, তবে তা অন্যকে দিয়ে অকপ করিয়ে নিয়ে খাওয়া কল্পনীয়। মাছি তাড়ানোর উদ্দেশ্যে কল্পীয় করিয়ে নিয়ে যদি তা গ্রহণ করা হয় এবং পরে তা খাওয়ার ইচ্ছা হয়, তবে মূল অকপ বা দান গ্রহণ করাই যথেষ্ট; তা ভক্ষণকারীর কোনো দোষ নেই।


Bhikkhu paṭiggahaṇārahaṃ bhaṇḍaṃ manussānaṃ yāne ṭhapetvā maggaṃ gacchati, yānaṃ kaddame laggati, daharo cakkaṃ gahetvā ukkhipati, vaṭṭati, uggahitakaṃ nāma na hoti. Nāvāya ṭhapetvā nāvaṃ arittena vā pājeti, hatthena vā kaḍḍhati, vaṭṭati. Uḷumpepi eseva nayo. Cāṭiyaṃ kuṇḍake vā ṭhapetvāpi taṃ anupasampannena gāhāpetvā anupasampannaṃ bāhāyaṃ gahetvā tarituṃ vaṭṭati. Tasmimpi asati anupasampannaṃ gāhāpetvā taṃ bāhāyaṃ gahetvā tarituṃ vaṭṭati.

কোনো ভিক্ষু যদি অকপ করার যোগ্য বস্তু মানুষের গাড়িতে রেখে পথ চলেন এবং গাড়িটি কাদায় আটকে যায়, আর তরুণ ভিক্ষু চাকা ধরে উপরে তোলেন, তবে তা কল্পনীয়; তা উগ্গহিতক হয় না। নৌকায় রেখে বৈঠা দিয়ে নৌকা চালনা করলে অথবা হাত দিয়ে টানলে তা কল্পনীয়। ভেলাতেও একই নিয়ম। বড় পাত্রে বা ভাতের হাঁড়িতে রেখেও তা অনুউপসম্পন্নকে দিয়ে বহন করিয়ে, অনুউপসম্পন্নের বাহু ধরে নদী পার হওয়া কল্পনীয়। যদি সেই পাত্র বা হাঁড়ি না থাকে, তবে অনুউপসম্পন্নকে দিয়ে তা বহন করিয়ে তার বাহু ধরে পার হওয়া কল্পনীয়।


Upāsakā gamikabhikkhūnaṃ pātheyyataṇḍule denti. Sāmaṇerā bhikkhūnaṃ taṇḍule gahetvā attano taṇḍule gahetuṃ na sakkonti, bhikkhū tesaṃ taṇḍule gaṇhanti. Sāmaṇerā attanā gahitataṇḍulesu khīṇesu itarehi taṇḍulehi yāguṃ pacitvā sabbesaṃ pattāni paṭipāṭiyā ṭhapetvā yāguṃ ākiranti. Paṇḍito sāmaṇero attano pattaṃ gahetvā therassa deti, therassa pattaṃ anutherassāti evaṃ sabbāni parivatteti, sabbehi sāmaṇerassa santakaṃ bhuttaṃ hoti, vaṭṭati.

উপাসকেরা ভ্রমণকারী ভিক্ষুদের যাত্রাপথের পাথেয় হিসেবে চাল দান করেন। শ্রমণরা ভিক্ষুদের চাল বহন করার কারণে নিজেদের চাল বহন করতে পারে না, তাই ভিক্ষুরা তাদের চাল বহন করেন। শ্রমণদের নিজেদের বহন করা চাল শেষ হয়ে গেলে, ভিক্ষুদের বহন করা চাল দিয়ে জাউ রান্না করে সকলের পাত্র ক্রমানুসারে সাজিয়ে রেখে জাউ ঢেলে দেয়। বুদ্ধিমান শ্রমণ নিজের পাত্রটি নিয়ে স্থবিরকে দেয় এবং স্থবিরের পাত্রটি নিয়ে অনুস্থবিরকে দেয়—এভাবে সব পাত্র অদলবদল করে দেয়। এতে সকলের দ্বারা শ্রমণের নিজস্ব চালের জাউ খাওয়া হয়, তাই তা কল্পনীয়।


Sacepi sāmaṇero apaṇḍito hoti, attano patte yāguṃ sayameva pātuṃ ārabhati, ‘‘āvuso tuyhaṃ yāguṃ mayhaṃ dehī’’ti evaṃ therehi paṭipāṭiyā yācitvāpi pivituṃ vaṭṭati, sabbehi sāmaṇerassa santakameva [Pg.117] bhuttaṃ hoti, neva uggahitapaccayā na sannidhipaccayā vajjaṃ phusanti. Ettha pana mātāpitūnaṃ telādīni chāyādīnaṃ atthāya sākhādīni ca harantānaṃ imesañca viseso na dissati. Tasmā kāraṇaṃ upaparikkhitabbaṃ.

যদি শ্রমণ নির্বোধ হয় এবং নিজের পাত্রের জাউ নিজেই পান করতে শুরু করে, তবে 'হে শ্রমণ, তোমার জাউ আমাকে দাও'—এভাবে স্থবিরদের দ্বারা ক্রমানুসারে চেয়ে নিয়েও পান করা কল্পনীয়। এতে সকলের দ্বারা শ্রমণের নিজস্ব বস্তুই খাওয়া হয়; উগ্গহিতক বা সন্নিধি (সঞ্চয়) জনিত কারণে কোনো দোষ স্পর্শ করে না। তবে এখানে পিতা-মাতার জন্য তেল ইত্যাদি এবং ছায়ার জন্য ডালপালা ইত্যাদি বহনকারী ভিক্ষুদের এবং এই ভিক্ষুদের মধ্যে কোনো পার্থক্য দেখা যায় না। তাই এর কারণ অনুসন্ধান করা উচিত।


Sāmaṇero bhattaṃ pacitukāmo taṇḍule dhovitvā niccāletuṃ na sakkoti. Bhikkhunā taṇḍule ca bhājanañca paṭiggahetvā taṇḍule dhovitvā niccāletvā bhājanaṃ uddhanaṃ āropetabbaṃ, aggi na kātabbo, pakkakāle vivaritvā pakkabhāvo jānitabbo. Sace duppakkaṃ hoti, pākatthāya pidahituṃ na vaṭṭati. Rajassa vā chārikāya vā apatanatthāya vaṭṭati, pakkakāle āropetumpi bhuñjitumpi vaṭṭati, puna paṭiggahaṇakiccaṃ natthi.

শ্রমণ ভাত রান্না করতে ইচ্ছুক হয়ে যদি চাল ধুয়ে ভালো করে ঝরাতে না পারে, তবে ভিক্ষু চাল ও পাত্র অকপ করে নিয়ে, চাল ধুয়ে ভালো করে ঝরিয়ে পাত্রটি চুলার উপর বসিয়ে দেবেন; কিন্তু আগুন জ্বালানো উচিত নয়। রান্না শেষ হওয়ার সময় ঢাকনা খুলে তা সেদ্ধ হয়েছে কি না তা জানা উচিত। যদি ভালো করে সেদ্ধ না হয়, তবে সেদ্ধ করার উদ্দেশ্যে পুনরায় ঢাকনা দেওয়া কল্পনীয় নয়। তবে ধুলোবালি বা ছাই যাতে না পড়ে, সে উদ্দেশ্যে ঢাকনা দেওয়া কল্পনীয়। রান্না শেষ হলে তা নামানো এবং ভক্ষণ করা কল্পনীয়; পুনরায় অকপ করার প্রয়োজন নেই।


Sāmaṇero paṭibalo pacituṃ, khaṇo panassa natthi, katthaci gantukāmo. Bhikkhunā sataṇḍulodakabhājanaṃ paṭiggahetvā uddhanaṃ āropetvā aggiṃ jāletvā gacchāhīti vattabbo. Tato paraṃ purimanayeneva sabbaṃ kātuṃ vaṭṭati.

শ্রমণ রান্না করতে সক্ষম, কিন্তু তার অবসর নেই এবং সে কোথাও যেতে ইচ্ছুক। এমতাবস্থায় ভিক্ষু চাল ও জলসহ পাত্রটি অকপ করে নিয়ে, চুলার উপর বসিয়ে এবং আগুন জ্বালিয়ে দিয়ে তাকে বলবেন, 'তুমি যাও'। তার পর থেকে পূর্বের নিয়মেই সবকিছু করা কল্পনীয়।


Bhikkhu yāguatthāya suddhaṃ bhājanaṃ āropetvā udakaṃ tāpeti, vaṭṭati. Tatte udake sāmaṇero taṇḍule pakkhipati, tato paṭṭhāya bhikkhunā aggi na kātabbo. Pakkayāguṃ paṭiggahetvā pātuṃ vaṭṭati.

ভিক্ষু জাউ রান্নার উদ্দেশ্যে পরিষ্কার পাত্র চুলার উপর বসিয়ে জল গরম করলে তা কল্পনীয়। গরম জলে শ্রমণ চাল ছেড়ে দিলে, তার পর থেকে ভিক্ষুর আর আগুন জ্বালানো উচিত নয়। জাউ রান্না শেষ হলে তা অকপ করে নিয়ে পান করা কল্পনীয়।


Sāmaṇero yāguṃ pacati, hatthakukkuccako bhikkhu kīḷanto bhājanaṃ āmasati, pidhānaṃ āmasati, uggataṃ pheṇaṃ chinditvā harati, tasseva pātuṃ na vaṭṭati, durupaciṇṇaṃ nāma hoti. Sace pana dabbiṃ vā uḷuṅkaṃ vā gahetvā anukkhipanto āluḷeti, sabbesaṃ na vaṭṭati, sāmapākañceva hoti durupaciṇṇañca. Sace ukkhipati, uggahitakampi hoti.

শ্রমণ জাউ রান্না করার সময় চঞ্চল স্বভাবের কোনো ভিক্ষু যদি খেলার ছলে পাত্র স্পর্শ করেন, ঢাকনা স্পর্শ করেন অথবা উতলে ওঠা ফেনা কেটে ফেলে দেন, তবে কেবল সেই ভিক্ষুর জন্যই তা পান করা কল্পনীয় নয়; একে অসদাচরণ (দুরুপচিন্ন) বলা হয়। কিন্তু যদি হাতা বা চামচ নিয়ে তা উপরে না তুলে নাড়াচাড়া করেন, তবে সকলের জন্যই তা পান করা কল্পনীয় নয়; কারণ তা স্বয়ং-পাক এবং অসদাচরণ উভয়ই হয়ে যায়। যদি পাত্রটি উপরে তোলেন, তবে তা উগ্গহিতকও হয়ে যায়।


Bhikkhunā piṇḍāya caritvā ādhārake patto ṭhapito hoti, tatra ce añño lolabhikkhu kīḷanto pattaṃ āmasati, pattapidhānaṃ āmasati, tasseva tato laddhaṃ bhattaṃ na vaṭṭati. Sace pana pattaṃ ukkhipitvā ṭhapeti, sabbesaṃ na vaṭṭati. Tatthajātakaphalāni sākhāya vā valliyā vā gahetvā cāleti, tasseva tato laddhaṃ phalaṃ na vaṭṭati, durupaciṇṇadukkaṭañca āpajjati. Phalarukkhaṃ pana apassayituṃ vā tattha kaṇḍake vā bandhituṃ vaṭṭati, durupaciṇṇaṃ na hotīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

ভিক্ষু পিণ্ডচারণ করে এসে পাত্রাধারে পাত্রটি রাখার পর, সেখানে যদি অন্য কোনো চঞ্চল ভিক্ষু খেলার ছলে পাত্রটি স্পর্শ করেন বা পাত্রের ঢাকনা স্পর্শ করেন, তবে কেবল সেই ভিক্ষুর জন্যই সেই পাত্র থেকে প্রাপ্ত খাদ্য ভক্ষণ করা কল্পনীয় নয়। কিন্তু যদি পাত্রটি উপরে তুলে পুনরায় রাখেন, তবে সকলের জন্যই তা কল্পনীয় নয়। গাছে উৎপন্ন ফলগুলোকে ডাল বা লতা ধরে যদি ঝাঁকুনি দেওয়া হয়, তবে কেবল সেই ভিক্ষুর জন্যই সেই গাছ থেকে প্রাপ্ত ফল কল্পনীয় নয় এবং তিনি অসদাচরণজনিত দুক্কট আপত্তিগ্রস্ত হন। কিন্তু ফলবান গাছে হেলান দেওয়া অথবা সেখানে কাঁটা বেঁধে দেওয়া কল্পনীয়; তা অসদাচরণ না হওয়ার কথা মহাপচ্চরী গ্রন্থে বলা হয়েছে।


Araññe [Pg.118] patitaṃ pana ambaphalādiṃ disvā sāmaṇerassa dassāmīti āharitvā dātuṃ vaṭṭati. Sīhavighāsādiṃ disvāpi sāmaṇerassa dassāmīti paṭiggahetvā vā appaṭiggahetvā vā āharitvā dātuṃ vaṭṭati. Sace pana sakkoti vitakkaṃ sodhetuṃ, tato laddhaṃ khāditumpi vaṭṭati, neva āmakamaṃsapaṭiggahaṇapaccayā na uggahitakapaccayā vajjaṃ phusati.

বনে পড়ে থাকা আম ইত্যাদি ফল দেখে 'শ্রমণকে দেব' ভেবে নিয়ে এসে দান করা কল্পনীয়। সিংহের ভুক্তাবশিষ্ট মাংস ইত্যাদি দেখেও 'শ্রমণকে দেব' ভেবে অকপ করে বা অনকপ অবস্থায় নিয়ে এসে দান করা কল্পনীয়। কিন্তু যদি নিজের মনের সংকল্প শুদ্ধ করতে সক্ষম হন, তবে তার থেকে প্রাপ্ত বস্তু ভক্ষণ করাও কল্পনীয়; কাঁচা মাংস গ্রহণের কারণে বা উগ্গহিতক হওয়ার কারণে কোনো দোষ স্পর্শ করে না।


Mātāpitūnaṃ atthāya telādīni gahetvā gacchato antarāmagge byādhi uppajjati, tato yaṃ icchati, taṃ paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Sace pana mūlepi paṭiggahitaṃ hoti, puna paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. Mātāpitūnaṃ taṇḍule āharitvā deti, te tatoyeva yāguādīni sampādetvā tassa denti, vaṭṭati sannidhipaccayā vā uggahitakapaccayā vā doso natthi.

পিতা-মাতার জন্য তেল ইত্যাদি নিয়ে যাওয়ার সময় পথের মধ্যে যদি রোগ উৎপন্ন হয়, তবে তার মধ্য থেকে যা ইচ্ছা হয়, তা অকপ করে নিয়ে ভোগ করা কল্পনীয়. কিন্তু যদি শুরুতেই তা অকপ করা হয়ে থাকে, তবে পুনরায় অকপ করার প্রয়োজন নেই। পিতা-মাতাকে চাল এনে দিলে, তাঁরা তা থেকেই জাউ ইত্যাদি তৈরি করে ভিক্ষুকে দান করলে তা কল্পনীয়; এতে সন্নিধি বা উগ্গহিতক জনিত কোনো দোষ নেই।


Bhikkhu pidahitvā udakaṃ tāpeti, yāva parikkhayā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Sace panettha chārikā patati, paṭiggahetabbaṃ. Dīghasaṇḍāsena thālakaṃ gahetvā telaṃ pacantassa chārikā patati, hatthena amuñcanteneva pacitvā otāretvā paṭiggahetabbaṃ. Sace aṅgārāpi dārūni vā paṭiggahetvā ṭhapitāni, mūlapaṭiggahaṇameva vaṭṭati.

ভিক্ষু পাত্র ঢেকে জল গরম করলে, তা শেষ না হওয়া পর্যন্ত ব্যবহার করা কল্পনীয়। যদি এতে ছাই পড়ে, তবে তা পুনরায় অকপ করতে হবে। লম্বা চিমটা দিয়ে পাত্র ধরে তেল রান্না করার সময় যদি ছাই পড়ে, তবে হাত দিয়ে না ছেড়ে রান্না শেষ করে নিচে নামিয়ে পুনরায় অকপ করতে হবে। যদি জ্বলন্ত কয়লা বা কাঠ অকপ করে রাখা হয়ে থাকে, তবে মূল অকপ করাই যথেষ্ট।


Bhikkhu ucchuṃ khādati, sāmaṇero ‘‘mayhampi dethā’’ti vadati. ‘‘Ito chinditvā gaṇhā’’ti vutto gaṇhāti, avasese puna paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. Guḷapiṇḍakaṃ khādantassāpi eseva nayo. Vuttokāsato chinditvā gahitāvasesañhi ajahitapaṭiggahaṇameva hoti.

ভিক্ষু আখ খাওয়ার সময় শ্রমণ যদি বলেন, 'আমাকে একটু দিন', এবং ভিক্ষু বলেন, 'এখান থেকে কেটে নাও' আর শ্রমণ তা কেটে নেয়, তবে অবশিষ্ট অংশের জন্য পুনরায় অকপ করার প্রয়োজন নেই। গুড়ের ঢেলা খাওয়ার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কারণ নির্দেশিত স্থান থেকে কেটে নেওয়ার পর অবশিষ্ট অংশটি অকপ ত্যাগ না করা অবস্থাতেই থাকে।


Bhikkhu guḷaṃ bhājento paṭiggahetvā koṭṭhāse karoti, bhikkhūpi sāmaṇerāpi āgantvā ekagahaṇeneva ekamekaṃ koṭṭhāsaṃ gaṇhanti, gahitāvasesaṃ paṭiggahitameva hoti. Sace lolasāmaṇero gaṇhitvā gaṇhitvā puna ṭhapeti, tassa gahitāvasesaṃ appaṭiggahitakaṃ hoti.

ভিক্ষু গুড় বণ্টন করতে ইচ্ছুক হয়ে তা অকপ করে নিয়ে ভাগ করার পর, ভিক্ষু ও শ্রমণরা এসে একবার স্পর্শ করেই একেকটি ভাগ গ্রহণ করলে, নেওয়ার পর অবশিষ্ট অংশটি অকপ করা অবস্থাতেই থাকে। কিন্তু যদি কোনো চঞ্চল শ্রমণ বারবার নিয়ে পুনরায় রেখে দেয়, তবে তার নেওয়ার পর অবশিষ্ট অংশটি অনকপ হয়ে যায়।


Bhikkhu dhūmavaṭṭiṃ paṭiggahetvā dhūmaṃ pivati, mukhañca kaṇṭho ca manosilāya litto viya hoti, yāvakālikaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati, yāvakālikena yāvajīvikasaṃsagge doso natthi.

ভিক্ষু ধূম্রবর্তিকা অকপ করে নিয়ে ধোঁয়া পান করার পর যদি মুখ ও গলা মনঃশিলা দ্বারা প্রলিপ্তের মতো হয়ে যায়, তবুও যাবকালিক খাদ্য ভক্ষণ করা কল্পনীয়; যাবকালিক খাদ্যের সাথে যাবজীবন ওষুধের মিশ্রণে কোনো দোষ নেই।


Pattaṃ [Pg.119] vā rajanaṃ vā pacantassa kaṇṇanāsamukhacchiddehi dhūmo pavisati, byādhipaccayā pupphaṃ vā phalaṃ vā upasiṅghati, abbohārikattā vaṭṭati. Bhattuggāro tāluṃ āhacca antoyeva pavisati, avisayattā vaṭṭati. Mukhaṃ paviṭṭhaṃ pana ajjhoharato vikāle āpatti. Dantantare laggassa āmisassa raso pavisati, āpattiyeva. Sace sukhumaṃ āmisaṃ hoti, raso na paññāyati, abbohārikapakkhaṃ bhajati.

ভিক্ষাপাত্র পোড়ানোর সময় অথবা রঞ্জক দ্রব্য জ্বাল দেওয়ার সময় যদি কান, নাক ও মুখের ছিদ্র দিয়ে ধোঁয়া প্রবেশ করে, কিংবা অসুস্থতার কারণে ফুল বা ফল শুঁকে, তবে তা অব্যাবহারিক (অতি সামান্য) হওয়ার কারণে অনুমোদিত। ঢেকুর তোলার কারণে খাদ্য তালুতে আঘাত করে যদি ভেতরেই ফিরে যায়, তবে তা নিয়ন্ত্রণাতীত হওয়ার কারণে অনুমোদিত। কিন্তু মুখে চলে আসা সেই খাদ্য যদি অকালে (বিকাল বেলা) পুনরায় গিলে ফেলে, তবে আপত্তি হয়। দাঁতের ফাঁকে লেগে থাকা খাদ্যের রস যদি ভেতরে প্রবেশ করে, তবে আপত্তিই হয়। যদি খাদ্যটি অতি সূক্ষ্ম হয় এবং তার রস স্পষ্ট না হয়, তবে তা অব্যাবহারিক পক্ষের অন্তর্ভুক্ত হয়।


Upakaṭṭhe kāle nirudakaṭṭhāne bhattaṃ bhuñjitvā kakkhāretvā dve tayo kheḷapiṇḍe pātetvā udakaṭṭhānaṃ gantvā mukhaṃ vikkhāletabbaṃ. Paṭiggahetvā ṭhapitasiṅgiverādīnaṃ aṅkurā nikkhamanti, puna paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. Loṇe asati samuddodakena loṇakiccaṃ kātuṃ vaṭṭati. Paṭiggahetvā ṭhapitaṃ loṇodakaṃ loṇaṃ hoti, loṇaṃ vā udakaṃ hoti, raso vā phāṇitaṃ hoti, phāṇitaṃ vā raso hoti, mūlapaṭiggahaṇameva vaṭṭati. Himakarakā udakagatikā eva. Parihārikena katakaṭṭhinā udakaṃ pasādenti, taṃ abbohārikaṃ, āmisena saddhiṃ vaṭṭati. Āmisagatikehi kapitthaphalādīhi pasāditaṃ purebhattameva vaṭṭati.

মধ্যাহ্নকাল নিকটবর্তী হলে জলহীন স্থানে আহার করার পর, গলা খাকারি দিয়ে দুই-তিনবার থুতু ফেলে জলাশয়ে গিয়ে মুখ ধুয়ে নিতে হবে। গ্রহণ করে রাখা আদা ইত্যাদির অঙ্কুর যদি বের হয়, তবে পুনরায় তা গ্রহণ করার প্রয়োজন নেই। লবণ না থাকলে সমুদ্রের জল দিয়ে লবণের কাজ করা অনুমোদিত। গ্রহণ করে রাখা লবণ-জল যদি লবণ হয়, অথবা লবণ যদি জল হয়, কিংবা আখের রস যদি গুড় হয়, অথবা গুড় যদি রস হয়, তবে মূল প্রতিগ্রহণই অনুমোদিত। তুষার ও শিলাবৃষ্টি জলের মতোই স্বভাবযুক্ত। সঙ্গে বহনযোগ্য কতক বীজ দ্বারা যদি জল পরিষ্কার করা হয়, তবে তা অব্যাবহারিক এবং তা খাদ্যের সাথে পান করা অনুমোদিত। খাদ্য-স্বভাবযুক্ত কয়েতবেল আদি ফল দ্বারা পরিষ্কার করা জল কেবল পূর্বাহ্নেই অনুমোদিত।


Pokkharaṇīādīsu udakaṃ bahalaṃ hoti, vaṭṭati. Sace pana mukhe ca hatthe ca laggati, na vaṭṭati, paṭiggahetvā paribhuñjitabbaṃ. Khettesu kasitaṭṭhāne bahalaṃ udakaṃ hoti, paṭiggahetabbaṃ. Sace sanditvā kandarādīni pavisitvā nadiṃ pūreti, vaṭṭati. Kakudhasobbhādayo honti, rukkhato patitehi pupphehi sañchannodakā, sace puppharaso na paññāyati, paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. Parittaṃ udakaṃ hoti, raso paññāyati, paṭiggahetabbaṃ. Pabbatakandarādīsu kāḷavaṇṇapaṇṇasañchannaudakepi eseva nayo.

পুষ্করিণী ইত্যাদিতে জল যদি ঘন হয়, তবে তা অনুমোদিত। কিন্তু যদি তা মুখে ও হাতে লেগে থাকে, তবে তা অনুমোদিত নয়, তা প্রতিগ্রহণ করে ব্যবহার করতে হবে। চাষ করা জমিতে ঘন জল থাকলে তা প্রতিগ্রহণ করতে হবে। যদি তা প্রবাহিত হয়ে গিরিখাত ইত্যাদিতে প্রবেশ করে নদী পূর্ণ করে, তবে তা অনুমোদিত। অর্জুন বৃক্ষযুক্ত জলাশয় প্রভৃতিতে গাছ থেকে পড়া ফুল দ্বারা জল যদি আচ্ছাদিত থাকে এবং ফুলের রস যদি স্পষ্ট না হয়, তবে প্রতিগ্রহণের প্রয়োজন নেই। যদি জল অল্প হয় এবং ফুলের রস স্পষ্ট অনুভূত হয়, তবে তা প্রতিগ্রহণ করতে হবে। পর্বতকন্দর ইত্যাদিতে কালো রঙের পাতায় আচ্ছাদিত জলের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম।


Pānīyaghaṭe sareṇukāni vā savaṇṭakhīrāni vā pupphāni pakkhittāni honti, paṭiggahetabbaṃ. Pupphāni vā paṭiggahetvā pakkhipitabbāni. Pāṭalicampakamallikā pakkhittā honti, vāsamattaṃ tiṭṭhati taṃ abbohārikaṃ, dutiyadivasepi āmisena saddhiṃ vaṭṭati. Bhikkhunā ṭhapitapupphavāsitakapānīyato sāmaṇero pānīyaṃ gahetvā pītāvasesaṃ tattheva ākirati, paṭiggahetabbaṃ. Padumasarādīsu udakaṃ santharitvā ṭhitaṃ pupphareṇuṃ ghaṭena [Pg.120] vikkhambhetvā udakaṃ gahetuṃ vaṭṭati. Kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggahetvā ṭhapitaṃ dantakaṭṭhaṃ hoti, sace tassa rasaṃ pivitukāmo, mūlapaṭiggahaṇameva vaṭṭati. Appaṭiggahetvā ṭhapitaṃ paṭiggahetabbaṃ. Ajānantassa rase paviṭṭhepi āpattiyeva. Acittakañhi idaṃ sikkhāpadaṃ.

পানীয় জলের পাত্রে যদি পরাগরেণুযুক্ত অথবা বোঁটাসহ কষযুক্ত ফুল ফেলা হয়ে থাকে, তবে তা প্রতিগ্রহণ করতে হবে। অথবা ফুলগুলোকে প্রতিগ্রহণ করে পাত্রে ফেলতে হবে। পারুল, চাঁপা ও মল্লিকা ফুল যদি ফেলা হয়ে থাকে এবং কেবল সুবাস অবশিষ্ট থাকে, তবে তা অব্যাবহারিক এবং দ্বিতীয় দিনেও খাদ্যের সাথে তা পান করা অনুমোদিত। ভিক্ষু কর্তৃক প্রতিগ্রহণ করে রাখা ফুল-সুবাসিত পানীয় জল থেকে শ্রামণের জল নিয়ে পান করার পর অবশিষ্ট জল যদি সেখানেই ঢেলে দেয়, তবে তা পুনরায় প্রতিগ্রহণ করতে হবে। পদ্মপুকুর ইত্যাদিতে জলের ওপর ছড়িয়ে থাকা পদ্মরেণু পাত্র দিয়ে সরিয়ে জল নেওয়া অনুমোদিত। অনুমোদিত করিয়ে প্রতিগ্রহণ করে রাখা দন্তকাষ্ঠ যদি থাকে এবং কেউ তার রস পান করতে চায়, তবে মূল প্রতিগ্রহণই অনুমোদিত। প্রতিগ্রহণ না করে রাখা দন্তকাষ্ঠের রস পান করতে চাইলে তা প্রতিগ্রহণ করতে হবে। অজান্তে রস ভেতরে প্রবেশ করলেও আপত্তিই হয়, কারণ এই শিক্ষাপদটি অসচ্চিত্তক।


Mahābhūtesu kiṃ vaṭṭati, kiṃ na vaṭṭatīti? Khīraṃ tāva vaṭṭati, kappiyamaṃsakhīraṃ vā akappiyamaṃsakhīraṃ vā hotu, pivantassa anāpatti. Assu kheḷo siṅghāṇikā muttaṃ karīsaṃ semhaṃ dantamalaṃ akkhigūthako kaṇṇagūthako sarīre uṭṭhitaloṇanti idaṃ sabbaṃ vaṭṭati. Yaṃ panettha ṭhānato cavitvā patte vā hatthe vā patati, taṃ paṭiggahetabbaṃ. Aṅgalaggaṃ paṭiggahitakameva. Uṇhaṃpāyāsaṃ bhuñjantassa sedo aṅgulianusārena ekābaddhova hutvā pāyāse santiṭṭhati, piṇḍāya vā carantassa hatthato pattassa mukhavaṭṭiṃto vā pattatalaṃ orohati, ettha paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. Jhāmamahābhūtesu idaṃ nāma na vaṭṭatīti natthi, dujjhāpitaṃ pana na vaṭṭati. Sujjhāpitaṃ manussaṭṭhimpi cuṇṇaṃ katvā lehe upanetuṃ vaṭṭati.

মহাভূতসমূহের মধ্যে কোনটি অনুমোদিত এবং কোনটি অনুমোদিত নয়? প্রথমত দুগ্ধ অনুমোদিত; তা অনুমোদিত মাংসের পশুর দুগ্ধ হোক বা অননুমোদিত মাংসের পশুর দুগ্ধ হোক, পানকারীর আপত্তি হয় না। চোখের জল, থুতু, শ্লেষ্মা, মূত্র, মল, কফ, দাঁতের ময়লা, চোখের পিচুটি, কানের খৈল এবং শরীরে উৎপন্ন লবণ—এইসবই অনুমোদিত। তবে এগুলোর মধ্যে যা নিজের স্থান থেকে চ্যুত হয়ে পাত্রে বা হাতে পড়ে, তা প্রতিগ্রহণ করতে হবে। শরীরে লেগে থাকা বস্তু প্রতিগৃহীত বলেই গণ্য। গরম পায়েস খাওয়ার সময় যদি ঘাম আঙুল বেয়ে পায়েসের সাথে মিশে যায়, অথবা পিণ্ডচারের সময় হাত থেকে বা পাত্রের কিনারা থেকে পাত্রের তলদেশে নেমে যায়, তবে এখানে প্রতিগ্রহণের প্রয়োজন নেই। দগ্ধ মহাভূতসমূহের মধ্যে 'এটি অনুমোদিত নয়' এমন কোনো কথা নেই; তবে যা ভালোভাবে দগ্ধ হয়নি তা অনুমোদিত নয়। ভালোভাবে দগ্ধ মানুষের হাড়ও চূর্ণ করে চাটনযোগ্য ওষুধের সাথে গ্রহণ করা অনুমোদিত।


Cattāri mahāvikaṭāni asati kappiyakārake sāmampi gahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Ettha ca dubbacopi asamatthopi kappiyakārako asantapakkheyeva tiṭṭhati. Chārikāya asati sukkhadāruṃ jhāpetvā chārikā gahetabbā. Sukkhadārumhi asati alladāruṃ rukkhato chinditvāpi kātuṃ vaṭṭati. Idaṃ pana catubbidhampi mahāvikaṭaṃ kālodissaṃ nāma sappadaṭṭhakkhaṇeyeva vaṭṭati. Sesamettha uttānameva.

কল্পকারক না থাকলে চারটি মহাবিকট ওষুধ ভিক্ষু নিজেও গ্রহণ করে ভোগ করতে পারেন। এবং এখানে অবাধ্য বা অসমর্থ কল্পকারকও অনুপস্থিত বলেই গণ্য হয়। ভস্ম না থাকলে শুকনো কাঠ পুড়িয়ে ভস্ম সংগ্রহ করতে হবে। শুকনো কাঠ না থাকলে গাছ থেকে কাঁচা কাঠ কেটেও তা করা অনুমোদিত। তবে এই চার প্রকার মহাবিকট ওষুধ 'কালোদ্দিষ্ট' নামে পরিচিত, যা কেবল সর্পদংশনের মুহূর্তেই অনুমোদিত। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kāyato ca kāyacittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এডকলোম শিক্ষাপদের মতো সমুত্থান—কায় এবং কায়-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অসচ্চিত্তক, pragnaptivajja (প্রজ্ঞপ্তিবজ্র), কায়কর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাত্মক।


Dantaponasikkhāpadaṃ dasamaṃ.

দশম দন্তকাষ্ঠ শিক্ষাপদ।


Samatto vaṇṇanākkamena bhojanavaggo catuttho.

বর্ণনাক্রম অনুসারে চতুর্থ ভোজনবর্গ সমাপ্ত।


5. Acelakavaggo

৫. অচেলকবর্গ


1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā

১. অচেলক শিক্ষাপদের বর্ণনা


269. Acelakavaggassa [Pg.121]9 paṭhamasikkhāpade – parivesananti parivisanaṭṭhānaṃ. Paribbājakasamāpannoti pabbajjaṃ samāpanno. Deti āpatti pācittiyassāti samatittikaṃ yāgupattaṃ ekapayogena deti, ekaṃ pācittiyaṃ. Avacchinditvā avacchinditvā deti, payoge payoge pācittiyaṃ. Eseva nayo pūvabhattādīsu. Titthiye atitthiyasaññīti mātā vā pitā vā titthiyesu pabbajati, tesaṃ mātāpitusaññāya dentassāpi pācittiyameva hoti. Dāpetīti anupasampannena dāpeti.

২৬৯. অচেলক বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—'পরিবেশন' বলতে পরিবেশনের স্থানকে বোঝায়। 'পরিব্রাজক সমাপন্ন' বলতে প্রব্রজ্যা গ্রহণকারীকে বোঝায়। 'দান করলে প্রাচিত্তিয় আপত্তি হয়'—কানায় কানায় পূর্ণ জাউ ভাতের পাত্র একবারে দান করলে একটি প্রাচিত্তিয় আপত্তি হয়। যদি বারবার ভাগ করে করে দান করে, তবে প্রতিবারে প্রাচিত্তিয় আপত্তি হয়। পিঠা, ভাত ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। 'তীর্থক হওয়া সত্ত্বেও অ-তীর্থক মনে করে'—মাতা বা পিতা যদি তীর্থকদের ধর্মে দীক্ষিত হন, তবে তাঁদের মাতা-পিতা মনে করে দান করলেও প্রাচিত্তিয় আপত্তিই হয়। 'দান করায়' বলতে অনুপসম্পন্ন দ্বারা দান করায়।


273. Upanikkhipitvā detīti tathārūpe bhājane ṭhapetvā taṃ bhājanaṃ tesaṃ santike bhūmiyaṃ nikkhipitvā deti, tesaṃ vā bhājanaṃ nikkhipāpetvā tattha deti, pattaṃ ādhārake vā bhūmiyaṃ vā ṭhapetvāpi ‘‘ito gaṇhathā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Sace titthiyo vadati ‘‘mayhaṃ nāma idaṃ santakaṃ, idha na ākirathā’’ti ākiritabbaṃ. Tassa santakattā sahatthā dānaṃ nāma na hoti. Sesamettha uttānameva.

২৭৩. 'কাছে রেখে দান করে' বলতে—উপযুক্ত পাত্রে রেখে সেই পাত্রটি তাদের নিকটে মাটিতে রেখে দান করে, অথবা তাদের পাত্রটি মাটিতে রাখিয়ে তাতে দান করে। পাত্রটি পাত্রাধারে বা মাটিতে রেখেও 'এখান থেকে গ্রহণ করুন' বলা অনুমোদিত। যদি তীর্থক বলে, 'এটি আমার নিজস্ব বস্তু, এখানে ঢেলে দিন', তবে ঢেলে দেওয়া যাবে। তার নিজস্ব বস্তু হওয়ার কারণে নিজের হাতে দান করা বলে গণ্য হয় না। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এডকলোম শিক্ষাপদের মতো সমুত্থান—এটি ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অসচ্চিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্র, কায়কর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাত্মক।


Acelakasikkhāpadaṃ paṭhamaṃ.

প্রথম অচেলক শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā

২. উয্যোজন (বিদায় করা) শিক্ষাপদের বর্ণনা


274. Dutiyasikkhāpade – paṭikkamanepīti āsanasālāyampi. Bhattavissagganti bhattakiccaṃ. Na sambhāvesīti na pāpuṇi.

২৭৪. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—'প্রতিক্রমণেও' বলতে ভোজনশালাতেও বোঝায়। 'ভক্তবিসর্গ' বলতে ভোজনকৃত্যকে বোঝায়। 'সম্ভাবনা করেনি' বলতে উপস্থিত হতে পারেনি বোঝায়।


276. Anācāranti vuttāvasesaṃ kāyavacīdvāravītikkamaṃ. Dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vā vijahantassāti ettha yadi ṭhito vā nisinno vā uyyojeti; yo uyyojito, so vijahati, tassa ca āpatti nāma natthi. Tasmiṃ pana vijahantepi atthato itarena vijahitameva hoti. Tasmā yo uyyojeti, tassevāyaṃ āpatti. Tattha sace [Pg.122] upacārabbhantare eko pādo hoti, dukkaṭaṃ. Sīmātikkame pācittiyaṃ. Ettha ca dassanūpacārassa abbhokāse dvādasahatthappamāṇaṃ, tathā savanūpacārassa. Sace pana antarā kuṭṭadvārapākārādayo honti, tehi antaritabhāvo dassanūpacārātikkamo, tassa vasena āpatti veditabbā. Na añño koci paccayo hotīti ṭhapetvā vuttappakāramanācāraṃ aññaṃ kiñci kāraṇaṃ na hoti.

২৭৬. 'অনাচার' বলতে উক্ত অবশিষ্ট কায় ও বাক্যদ্বারের লঙ্ঘন। 'দর্শনোপচার বা শ্রবণোপচার অতিক্রম করার ক্ষেত্রে'—যদি দাঁড়িয়ে বা বসে বিদায় করে; যাকে বিদায় করা হয়েছে সে যদি চলে যায়, তবে তার কোনো আপত্তি হয় না। কিন্তু সে চলে গেলেও প্রকৃতপক্ষে অপরজন (বিদায়কারী) দ্বারাই তা অতিক্রান্ত হয়েছে বলে গণ্য হয়। তাই যে বিদায় করে, তারই এই আপত্তি হয়। সেখানে যদি উপচারের ভেতরে এক পা থাকে, তবে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। উপচার সীমা অতিক্রম করলে প্রাচিত্তিয় আপত্তি হয়। এখানে উন্মুক্ত স্থানে দর্শনোপচারের পরিমাপ বারো হাত, শ্রবণোপচারের ক্ষেত্রেও তাই। কিন্তু যদি মাঝে দেয়াল, দরজা, প্রাচীর ইত্যাদি থাকে, তবে সেগুলোর দ্বারা আড়াল হওয়া দর্শনোপচার অতিক্রম বলে গণ্য হবে এবং সেই অনুযায়ী আপত্তি নির্ধারণ করতে হবে। 'অন্য কোনো কারণ নেই' বলতে উক্ত অনাচার ছাড়া অন্য কোনো কারণ না থাকাকে বোঝায়।


277. Kalisāsanaṃ āropetīti ‘‘kalī’’ti kodho; tassa sāsanaṃ āropeti; kodhassa āṇaṃ āropeti; kodhavasena ṭhānanisajjādīsu dosaṃ dassetvā ‘‘passatha bho imassa ṭhānaṃ, nisajjaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ khāṇuko viya tiṭṭhati, sunakho viya nisīdati, makkaṭo viya ito cito ca viloketī’’ti evaṃ amanāpavacanaṃ vadati ‘‘appeva nāma imināpi ubbāḷho pakkameyyā’’ti. Sesaṃ uttānameva.

২৭৭. 'কলি-শাসন আরোপ করে' বলতে—'কলি' মানে ক্রোধ; তার শাসন আরোপ করে অর্থাৎ ক্রোধের আজ্ঞা আরোপ করে। ক্রোধবশত দাঁড়ানো, বসা ইত্যাদিতে দোষ দেখিয়ে—'দেখুন হে, এর দাঁড়ানো, বসা, তাকানো ও অবলোকন করা; শুকনো কাঠের মতো দাঁড়িয়ে থাকে, কুকুরের মতো বসে থাকে, বানরের মতো এদিক-ওদিক তাকায়'—এভাবে অপ্রিয় কথা বলে। 'হয়তো এতে অতিষ্ঠ হয়ে সে চলে যাবে'—এই উদ্দেশ্যে বলে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

ত্রিসমুত্থান—কায়-চিত্ত, বাক্য-চিত্ত এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচ্চিত্তক, লোকবজ্র, কায়কর্ম, বাক্যকর্ম, অকুশল চিত্তযুক্ত ও ত্রিবেদনাত্মক।


Uyyojanasikkhāpadaṃ dutiyaṃ.

দ্বিতীয় উয্যোজন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. সভোজন শিক্ষাপদের বর্ণনা


279. Tatiyasikkhāpade – sayanighareti sayaniyaghare. Yato ayyassa bhikkhā dinnāti yasmā bhikkhā dinnā, yaṃ āgatena laddhabbaṃ taṃ vo laddhaṃ; gacchathāti adhippāyo. Pariyuṭṭhitoti rāgapariyuṭṭhito; methunādhippāyoti attho.

২৭৯. তৃতীয় শিক্ষাপদে—'শয়নীঘরে' বলতে শয়নকক্ষকে বোঝায়। 'যেহেতু আর্যকে ভিক্ষা দেওয়া হয়েছে'—যেহেতু ভিক্ষা দেওয়া হয়েছে, আগন্তুকের যা পাওয়ার তা আপনারা পেয়েছেন; এখন চলে যান—এই হলো উদ্দেশ্য। 'পর্যুত্থিত' বলতে কামাসক্ত এবং 'মৈথুনাভিপ্রায়'—এই হলো অর্থ।


280. Saha ubhohi janehīti sabhojanaṃ; tasmiṃ sabhojane. Atha vā sabhojaneti sabhoge. Rāgapariyuṭṭhitassa hi purisassa itthī bhogo itthiyā ca puriso. Tenevassa padabhājane – ‘‘itthī ceva hoti puriso cā’’tiādi vuttaṃ. Mahallake ghareti mahallake sayanighare. Piṭṭhasaṅghāṭassa hatthapāsaṃ vijahitvāti tassa sayanighare gabbhassa yo piṭṭhasaṅghāṭo, tassa hatthapāsaṃ vijahitvā; antosayanassa āsanne [Pg.123] ṭhāne nisīdatīti attho. Īdisañca sayanigharaṃ mahācatussālādīsu hoti. Piṭṭhivaṃsaṃ atikkamitvāti iminā majjhātikkamaṃ dasseti. Tasmā yathā vā tathā vā katassa khuddakassa sayanigharassa majjhātikkame āpatti veditabbā. Sesamettha uttānameva.

২৮০. 'উভয় ব্যক্তির সাথে' বলতে সভোজন (দম্পতিসহ); সেই সভোজনে। অথবা 'সভোজন' বলতে সভোগ (পরسبর ভোগকারী নারী ও পুরুষের সাথে)। কামাসক্ত পুরুষের জন্য নারী হলো ভোগ এবং নারীর জন্য পুরুষ হলো ভোগ। এই কারণেই পদভাজনে—'নারীও থাকে এবং পুরুষও থাকে' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'মহল্লক ঘরে' বলতে বৃহৎ শয়নকক্ষকে বোঝায়। 'দ্বারকাঠের হস্তপাশ ত্যাগ করে' বলতে—সেই শয়নকক্ষের ভেতরের কক্ষের যে দ্বারকাঠ, তার হস্তপাশ ত্যাগ করে শয্যার ভেতরের নিকটবর্তী স্থানে বসে—এই হলো অর্থ। এই ধরনের শয়নকক্ষ বৃহৎ চতুঃশালা ইত্যাদিতে থাকে। 'পৃষ্ঠবংশ অতিক্রম করে'—এর দ্বারা মধ্যভাগ অতিক্রম করা বোঝানো হয়েছে। তাই যেকোনোভাবে নির্মিত ক্ষুদ্র শয়নকক্ষের মধ্যভাগ অতিক্রম করলে আপত্তি নির্ধারণ করতে হবে। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

প্রথম পারাজিকা সমুত্থান—এটি ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচ্চিত্তক, লোকবজ্র, কায়কর্ম, অকুশল চিত্তযুক্ত ও দ্বিবেদনাত্মক।


Sabhojanasikkhāpadaṃ tatiyaṃ.

তৃতীয় সভোজন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


284. Catutthapañcamasikkhāpadesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ aniyatadvaye vuttanayameva. Yathā ca sabhojanasikkhāpadaṃ, evametānipi paṭhamapārājikasamuṭṭhānānevāti.

২৮৪. চতুর্থ ও পঞ্চম শিক্ষাপদে যা বলার আছে, তা সবই অনিয়ত দ্বয়ের ক্ষেত্রে উক্ত নিয়মের মতোই। এবং সভোজন শিক্ষাপদের মতো এগুলোও প্রথম পারাজিকা সমুত্থানবিশিষ্ট।


Rahopaṭicchannasikkhāpadaṃ catutthaṃ, rahonisajjasikkhāpadaṃ pañcamaṃ.

রহোপটিচ্ছন্ন শিক্ষাপদ চতুর্থ, রহোনিসজ্জ শিক্ষাপদ পঞ্চম।


6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā

৬. চারিত্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা


294. Chaṭṭhasikkhāpade – dethāvuso bhattanti ettha taṃ kira bhattaṃ abhihaṭaṃ ahosi, tasmā evamāhaṃsu. Anabhihaṭe pana evaṃ vattuṃ na labbhati, payuttavācā hoti.

২৯৪. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— ‘হে আয়ুষ্মানগণ, ভাত দিন’ এখানে সেই ভাত সম্মুখে আনা হয়েছিল, তাই তারা এভাবে বলেছিলেন। কিন্তু সম্মুখে আনা না হলে এভাবে বলা যায় না, তা প্রয়ুক্ত বাক্য (ইঙ্গিতপূর্ণ বাক্য) হয়।


295. Tena hi bhikkhave paṭiggahetvā nikkhipathāti idaṃ pana bhagavā kulassa saddhānurakkhaṇatthāya āha. Yadi ‘‘bhājetvā khādathā’’ti vadeyya, manussānaṃ pasādaññathattaṃ siyā. Ussāriyitthāti paṭihariyittha; gharaṃyeva naṃ gahetvā agamaṃsūti vuttaṃ hoti.

২৯৫. ‘অতএব হে ভিক্ষুগণ, গ্রহণ করে রেখে দাও’—ভগবান কুলের (গৃহস্থের) শ্রদ্ধা রক্ষার উদ্দেশ্যে এটি বলেছিলেন। যদি তিনি বলতেন ‘ভাগ করে খাও’, তবে মানুষের প্রসন্নতা নষ্ট হতে পারত। ‘উৎসায়িত করা হয়েছিল’ (উস্সারিয়িত্থা) অর্থ ফিরিয়ে নেওয়া হয়েছিল; অর্থাৎ তারা তা নিয়ে ঘরেই ফিরে গিয়েছিল।


298. Santaṃ bhikkhunti ettha kittāvatā santo hoti, kittāvatā asantoti? Antovihāre yattha ṭhitassa kulāni payirupāsanacittaṃ uppannaṃ, tato paṭṭhāya yaṃ passe vā abhimukhe vā passati, yassa sakkā hoti pakativacanena ārocetuṃ, ayaṃ santo nāma. Ito cito ca pariyesitvā ārocanakiccaṃ nāma natthi. Yo hi evaṃ pariyesitabbo, so asantoyeva. Apica antoupacārasīmāya bhikkhuṃ disvā āpucchissāmīti gantvā tattha yaṃ passati, so [Pg.124] āpucchitabbo. No ce passati, asantaṃ bhikkhuṃ anāpucchā paviṭṭho nāma hoti.

২৯৮. ‘বিদ্যমান ভিক্ষু’ (সন্তং ভিক্ষুং)—এখানে কতটুকু সীমার মধ্যে ভিক্ষু বিদ্যমান হন এবং কতটুকু সীমার মধ্যে অবিদ্যমান হন? বিহারের অভ্যন্তরে যেখানে অবস্থানকারী ভিক্ষুর গৃহস্থদের কাছে যাওয়ার ইচ্ছা উৎপন্ন হয়, সেখান থেকে শুরু করে যাকে পাশে বা সম্মুখে দেখা যায় এবং যাকে স্বাভাবিক কণ্ঠে জানানো সম্ভব হয়, তিনি ‘বিদ্যমান’ ভিক্ষু নামে অভিহিত। এদিক-ওদিক খুঁজে জানানোর কোনো প্রয়োজন নেই। যাকে এভাবে খুঁজতে হয়, তিনি ‘অবিদ্যমান’ ভিক্ষুই। তাছাড়া, উপচার সীমার অভ্যন্তরে ভিক্ষুকে দেখে ‘অনুমতি নেব’ বলে গিয়ে সেখানে যাকে দেখা যায়, তাকে জিজ্ঞেস করতে হবে। যদি দেখা না যায়, তবে অবিদ্যমান ভিক্ষুকে না জানিয়ে প্রবেশ করা হয়েছে বলে গণ্য হয়।


302. Antarārāmanti antogāme vihāro hoti, taṃ gacchati. Bhattiyagharanti nimantitagharaṃ vā salākabhattādidāyakānaṃ vā gharaṃ. Āpadāsūti jīvitabrahmacariyantarāyesu sati gantuṃ vaṭṭati. Sesamettha uttānameva.

৩০২. ‘অন্তরা রাম’ (অন্তরারামং) অর্থ গ্রামের অভ্যন্তরে যে বিহার থাকে, সেখানে যাওয়া। ‘ভক্তিঘর’ (ভত্তিযঘরং) অর্থ নিমন্ত্রিত গৃহ অথবা শলাকা-ভাত আদি দানকারীদের গৃহ। ‘আপদসমূহে’ (আপদাসু) অর্থ জীবন ও ব্রহ্মচর্যের অন্তরায় উপস্থিত হলে যাওয়া উচিত। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākirayaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

কঠিনসমুত্থান—কায় ও বাক্য থেকে এবং কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়া-অক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাত্মক।


Cārittasikkhāpadaṃ chaṭṭhaṃ.

চারিত্ত শিক্ষাপদ ষষ্ঠ।


7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā

৭. মহানাম শিক্ষাপদের বর্ণনা


303. Sattamasikkhāpade – mahānāmo nāma bhagavato cūḷapituputto māsamattena mahallakataro dvīsu phalesu patiṭṭhito ariyasāvako. Bhesajjaṃ ussannaṃ hotīti vajato āharitvā ṭhapitasappi bahu hoti.

৩০৩. সপ্তম শিক্ষাপদে— মহানাম হলেন ভগবানের খুড়তুতো ভাই, যিনি বয়সে এক মাসের বড় এবং দুটি ফলে (স্রোত্যাপত্তি ও সকৃদাগামী ফলে) প্রতিষ্ঠিত আর্যশ্রাবক। ‘ভেষজ প্রচুর পরিমাণে আছে’ (ভেসজ্জং উস্সন্নং হোতি) অর্থ গোয়াল থেকে এনে রাখা ঘৃত প্রচুর পরিমাণে আছে।


306. Sāditabbāti tasmiṃ samaye rogo natthīti na paṭikkhipitabbā; roge sati viññāpessāmīti adhivāsetabbā. Ettakehi bhesajjehi pavāremīti nāmavasena sappitelādīsu dvīhi tīhi vā parimāṇavasena patthena nāḷiyā āḷhakenāti vā.Aññaṃ bhesajjaṃ viññāpetīti sappinā pavārito telaṃ viññāpeti, āḷhakena pavārito doṇaṃ. Na bhesajjena karaṇīyenāti missakabhattenapi ce yāpetuṃ sakkoti, na bhesajjakaraṇīyaṃ nāma hoti.

৩০৬. ‘গ্রহণ করা উচিত’ (সাদিতব্বা) অর্থ ‘এই মুহূর্তে রোগ নেই’ বলে প্রত্যাখ্যান করা উচিত নয়; বরং ‘রোগ হলে জানাব’ এই ভেবে তা গ্রহণ করা উচিত। ‘এতগুলি ভেষজ দ্বারা নিমন্ত্রণ করছি’ অর্থ নাম অনুসারে ঘৃত, তৈল ইত্যাদির মধ্যে দুটি বা তিনটি দ্বারা, অথবা পরিমাণ অনুসারে এক প্রস্থ, এক নালী বা এক আঢ়ক দ্বারা নিমন্ত্রণ করা। ‘অন্য ভেষজ প্রার্থনা করে’ অর্থ ঘৃতের দ্বারা নিমন্ত্রিত হয়ে তৈল প্রার্থনা করা, অথবা এক আঢ়ক দ্বারা নিমন্ত্রিত হয়ে এক দ্রোণ প্রার্থনা করা। ‘ভেষজের প্রয়োজন নেই’ (ন ভেসজ্জেন করণীয়েন) অর্থ যদি মিশ্রিত ভাতের দ্বারাও জীবনধারণ করতে সক্ষম হয়, তবে ভেষজের কোনো প্রয়োজন থাকে না।


310. Pavāritānanti ye attano puggalikāya pavāraṇāya pavāritā; tesaṃ pavāritānurūpena viññattiyā anāpatti. Saṅghavasena pavāritesu pana pamāṇaṃ sallakkhetabbamevāti. Sesaṃ uttānameva.

৩১০. ‘নিমন্ত্রিতদের’ (পবারিতানং) অর্থ যারা নিজের ব্যক্তিগত নিমন্ত্রণের দ্বারা নিমন্ত্রণ করেছেন; তাদের কাছে নিমন্ত্রণ অনুরূপ প্রার্থনায় আপত্তি হয় না। কিন্তু সংঘের উদ্দেশ্যে নিমন্ত্রিতদের ক্ষেত্রে পরিমাণ অবশ্যই লক্ষ্য রাখতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Chasamuṭṭhānaṃ [Pg.125] – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

ছয় সমুত্থান—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাত্মক।


Mahānāmasikkhāpadaṃ sattamaṃ.

মহানাম শিক্ষাপদ সপ্তম।


8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā

৮. উদ্যুক্তসেনা শিক্ষাপদের বর্ণনা


311. Aṭṭhame – abbhuyyātoti abhiuyyāto; parasenaṃ abhimukho gamissāmīti nagarato niggatoti attho. Uyyuttanti katauyyogaṃ; gāmato nikkhantanti attho.

৩১১. অষ্টম শিক্ষাপদে— ‘অভ্যুদ্যাত’ (অব্ধুয্যাতো) অর্থ সম্মুখে প্রস্থানকারী; অর্থাৎ ‘শত্রুসেনার মুখোমুখি যাব’ বলে নগর থেকে নির্গত হওয়া। ‘উদ্যুক্ত’ (উদ্যুত্তং) অর্থ যুদ্ধযাত্রা সম্পন্নকারী; অর্থাৎ গ্রাম থেকে নির্গত হওয়া।


314. Dvādasapuriso hatthīti cattāro ārohakā ekekapādarakkhakā dve dveti evaṃ dvādasapuriso hoti. Tipuriso assoti eko ārohako dve pādarakkhakāti evaṃ tipuriso hoti. Catupuriso rathoti eko sārathi eko yodho dve āṇirakkhakāti evaṃ catupuriso hoti. Cattāro purisā sarahatthāti āvudhahatthā cattāro purisāti ayaṃ pacchimakoṭiyā caturaṅgasamannāgatā senā nāma. Īdisaṃ senaṃ dassanāya gacchato pade pade dukkaṭaṃ. Dassanūpacāraṃ vijahitvāti kenaci antaritā vā ninnaṃ oruḷhā vā na dissati; idha ṭhatvā na sakkā daṭṭhunti aññaṃ ṭhānaṃ gantvā passato payoge payoge pācittiyanti attho.

৩১৪. ‘বারোজন পুরুষবিশিষ্ট হস্তী’ অর্থ চারজন আরোহী এবং প্রতিটি পায়ের রক্ষক দুজন করে—এভাবে বারোজন পুরুষবিশিষ্ট হয়। ‘তিনজন পুরুষবিশিষ্ট অশ্ব’ অর্থ একজন আরোহী এবং দুজন পায়ের রক্ষক—এভাবে তিনজন পুরুষবিশিষ্ট হয়। ‘চারজন পুরুষবিশিষ্ট রথ’ অর্থ একজন সারথি, একজন যোদ্ধা এবং দুজন অক্ষ-রক্ষক—এভাবে চারজন পুরুষবিশিষ্ট হয়। ‘ধনুর্বাণধারী চারজন পুরুষ’ অর্থ অস্ত্রধারী চারজন পুরুষ; এটি সর্বনিম্ন সীমা অনুসারে চতুরঙ্গ সমন্বিত সেনা নামে অভিহিত। এই ধরনের সেনা দেখতে গমনকারীর প্রতি পদক্ষেপে দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়। ‘দর্শনের উপচার অতিক্রম করে’ অর্থ কোনো কিছুর দ্বারা আড়াল হওয়ায় অথবা নিচু স্থানে নেমে যাওয়ায় যখন দেখা যায় না, তখন ‘এখানে দাঁড়িয়ে দেখা সম্ভব নয়’ ভেবে অন্য স্থানে গিয়ে দর্শনকারীর প্রতি প্রয়োগে প্রায়শ্চিত্তীয় (পাচিত্তিয়) আপত্তি হয়।


315. Ekamekanti hatthiādīsu catūsu aṅgesu ekamekaṃ; antamaso ekapurisāruḷhakahatthimpi ekampi sarahatthaṃ purisaṃ. Anuyyuttā nāma rājā uyyānaṃ vā nadiṃ vā gacchati; evaṃ anuyyuttā hoti.

৩১৫. ‘একটি একটি করে’ (একমেকং) অর্থ হস্তী আদি চতুরঙ্গের মধ্যে একটি একটি করে; অন্ততপক্ষে একজন পুরুষ আরোহণ করেছে এমন হস্তী অথবা একজন ধনুর্বাণধারী পুরুষকেও। রাজা যখন উদ্যানে বা নদীতে যান, তখন যে সেনা সাথে যায় তা ‘অনুষঙ্গী সেনা’ (অনন্যুক্তা) নামে অভিহিত; এভাবে সেনা অনুষঙ্গী হয়।


316. Āpadāsūti jīvitabrahmacariyantarāyesu sati ettha gato muñcissāmīti gacchato anāpatti. Sesamettha uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

৩১৬. ‘আপদসমূহে’ (আপদাসু) অর্থ জীবন ও ব্রহ্মচর্যের অন্তরায় উপস্থিত হলে ‘এখানে গেলে রক্ষা পাব’ ভেবে গমনকারীর আপত্তি হয় না। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই। সমুত্থান এড়কলোম সমুত্থানের সদৃশ—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত ও ত্রিবেদনাত্মক।


Uyyuttasenāsikkhāpadaṃ aṭṭhamaṃ.

উদ্যুক্তসেনা শিক্ষাপদ অষ্টম।


9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

৯. সেনাবাস শিক্ষাপদের বর্ণনা


319. Navame [Pg.126] – atthaṅgate sūriye senāya vasatīti tiṭṭhatu vā nisīdatu vā sayatu vā sacepi ākāse iddhiyā kañci iriyāpathaṃ kappeti, pācittiyameva. Senā vā paṭisenāya ruddhā hotīti yathā sañcāro chijjati; evaṃ ruddhā hoti. Palibuddhoti verikena vā issarena vā ruddho. Sesaṃ uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৩১৯. নবম শিক্ষাপদে— ‘সূর্য অস্ত গেলে সেনার মধ্যে বাস করে’ অর্থ দাঁড়িয়ে থাকুক, বসে থাকুক বা শুয়ে থাকুক, এমনকি যদি আকাশে ঋদ্ধিবলে কোনো ঈর্যাপথ ধারণ করে, তবুও প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তিই হয়। ‘অথবা সেনা প্রতিপক্ষ সেনা দ্বারা রুদ্ধ হয়’ অর্থ যেভাবে যাতায়াত বিচ্ছিন্ন হয়, সেভাবে রুদ্ধ হওয়া। ‘প্রতিবন্ধকগ্রস্ত’ (পলিবুদ্ধো) অর্থ শত্রু দ্বারা বা শাসক দ্বারা রুদ্ধ হওয়া। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই। সমুত্থান এড়কলোম সমুত্থানের সদৃশ—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাত্মক।


Senāvāsasikkhāpadaṃ navamaṃ.

সেনাবাস শিক্ষাপদ নবম।


10. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā

১০. উয্যোধিক শিক্ষাপদের বর্ণনা


322. Dasame – uggantvā uggantvā ettha yujjhantīti uyyodhikaṃ; sampahāraṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Balassa aggaṃ jānanti etthāti balaggaṃ; balagaṇanaṭṭhānanti attho. Senāya viyūhaṃ senābyūhaṃ; senānivesassetaṃ adhivacanaṃ. Tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīkanti yo pubbe vutto dvādasapuriso hatthīti tena hatthinā tayo hatthī. Sesesupi eseva nayo. Sesaṃ uyyuttasenāsikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

৩২২. দশম শিক্ষাপদে— ‘এগিয়ে এগিয়ে এখানে যুদ্ধ করে’ তাই এটি ‘উয্যোধিক’ (যুদ্ধক্ষেত্র); এটি যুদ্ধক্ষেত্রেরই নামান্তর। ‘এখানে সেনার প্রধান অংশ জানা যায়’ তাই এটি ‘বলগ্র’ (বলগ্গং); অর্থাৎ সেনা গণনার স্থান। সেনার ব্যূহ রচনা হলো ‘সেনাব্যূহ’; এটি সেনাশিবিরের নামান্তর। ‘তিনটি হস্তী সর্বনিম্ন হস্তী-সেনา’ (তয়ো হথী পচ্ছিমং হথানীকং) অর্থ পূর্বে যে বারোজন পুরুষবিশিষ্ট হস্তীর কথা বলা হয়েছে, সেই হস্তীসহ তিনটি হস্তী। অবশিষ্ট অঙ্গসমূহের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। সমুত্থানাদিসহ অবশিষ্ট অংশ উদ্যুক্তসেনা শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে।


Uyyodhikasikkhāpadaṃ dasamaṃ.

উয্যোধিক শিক্ষাপদ দশম।


Samatto vaṇṇanākkamena acelakavaggo pañcamo.

বর্ণনাক্রম অনুসারে পঞ্চম অচে লক বর্গ সমাপ্ত।


6. Surāpānavaggo

৬. সুরাপান বর্গ


1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā

১. সুরাপান শিক্ষাপদের বর্ণনা


326. Surāpānavaggassa paṭhamasikkhāpade – bhaddavatikāti eko gāmo, so bhaddikāya vatiyā samannāgatattā etaṃ nāma labhi. Pathāvinoti addhikā. Tejasā tejanti attano tejasā ānubhāvena nāgassa tejaṃ. Kāpotikāti kapotapādasamavaṇṇarattobhāsā. Pasannāti surāmaṇḍassetaṃ [Pg.127] adhivacanaṃ. Ananucchaviyaṃ bhikkhave sāgatassāti pañcābhiññassa sato majjapānaṃ nāma na anucchaviyanti vuttaṃ hoti.

৩২৬. সুরাপান বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— ‘ভদ্দবতিকা’ হলো একটি গ্রাম, যা সুন্দর বেষ্টনীযুক্ত হওয়ার কারণে এই নাম লাভ করেছে। ‘পথচারী’ (পথাবিনো) অর্থ পথিকগণ। ‘তেজ দ্বারা তেজ’ (তেজসা তেজং) অর্থ নিজের তেজ ও অনুভাবের দ্বারা নাগের তেজকে (পরাস্ত করা)। ‘কাপোতিকা’ অর্থ পায়রার পায়ের রঙের মতো লালচে আভা বিশিষ্ট। ‘প্রসন্না’ হলো মদের উপরিভাগের স্বচ্ছ অংশের (সুরামণ্ড) নামান্তর। ‘হে ভিক্ষুগণ, সাগতের জন্য এটি অনুচিত’ অর্থ পঞ্চঅভিজ্ঞাসম্পন্ন হওয়া সত্ত্বেও সাগতের জন্য মদ্যপান অনুচিত—এটাই বলা হয়েছে।


328. Pupphāsavo nāma madhukapupphādīnaṃ rasena kato. Phalāsavo nāma muddikaphalādīni madditvā tesaṃ rasena kato. Madhvāsavo nāma muddikānaṃ jātirasena kato; makkhikamadhunāpi kariyatīti vadanti. Guḷāsavo nāma ucchurasādīhi kariyati. Surā nāma piṭṭhakiṇṇapakkhittā; nāḷikerādīnampi rasena katā surātveva saṅkhyaṃ gacchati, tassāyeva kiṇṇapakkhittāya maṇḍe gahite merayotveva saṅkhyaṃ gacchatīti vadanti. Antamaso kusaggenapi pivatīti etaṃ suraṃ vā merayaṃ vā bījato paṭṭhāya kusaggena pivatopi pācittiyanti attho. Ekena pana payogena bahumpi pivantassa ekā āpatti. Vicchinditvā vicchinditvā pivato payogagaṇanāya āpattiyo.

৩২৮. ‘পুষ্পাসব’ হলো মধুক (মহুয়া) ফুল ইত্যাদির রস দ্বারা প্রস্তুত মদ। ‘ফলাসব’ হলো দ্রাক্ষা ফল ইত্যাদি মর্দন করে তার রস দ্বারা প্রস্তুত মদ। ‘মধ্বাসব’ হলো দ্রাক্ষার খাঁটি রস দ্বারা প্রস্তুত মদ; কেউ কেউ বলেন মৌমাছির মধু দ্বারাও এটি প্রস্তুত করা হয়। ‘গুড়াসব’ হলো ইক্ষুরস ইত্যাদি দ্বারা প্রস্তুত মদ। ‘সুরা’ হলো পিষ্টক ও খামির মিশ্রিত মদ; নারিকেল ইত্যাদির রস দ্বারা প্রস্তুত মদও সুরা হিসেবেই গণ্য হয়। সেই খামির মিশ্রিত সুরার উপরিভাগের স্বচ্ছ অংশ গ্রহণ করলে তা ‘মেরয়’ (মৈরেয়) হিসেবে গণ্য হয় বলে তারা বলেন। ‘অন্তত কুশাগ্র দিয়েও পান করে’ অর্থ এই সুরা বা মেরয় বীজ থেকে শুরু করে কুশাগ্র দিয়ে পান করলেও প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়। কিন্তু একবারের চেষ্টায় প্রচুর পরিমাণে পান করলেও একটিই আপত্তি হয়। বিরতি দিয়ে দিয়ে পানকারীর চেষ্টার সংখ্যা অনুসারে একাধিক আপত্তি হয়।


329. Amajjañca hoti majjavaṇṇaṃ majjagandhaṃ majjarasanti loṇasovīrakaṃ vā suttaṃ vā hoti. Sūpasampāketi vāsagāhāpanatthaṃ īsakaṃ majjaṃ pakkhipitvā sūpaṃ pacanti, tasmiṃ anāpatti. Maṃsasampākepi eseva nayo. Telaṃ pana vātabhesajjatthaṃ majjena saddhiṃ pacanti, tasmimpi anatikkhittamajjeyeva anāpatti, yaṃ pana atikkhittamajjaṃ hoti, ettha majjassa vaṇṇagandharasā paññāyanti, tasmiṃ āpattiyeva. Amajjaṃ ariṭṭhanti yo ariṭṭho majjaṃ na hoti, tasmiṃ anāpatti. Āmalakādīnaṃyeva kira rasena ariṭṭhaṃ karonti, so majjavaṇṇagandharasoyeva hoti, na ca majjaṃ; taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yo pana sambhārapakkhitto, so majjaṃ hoti, bījato paṭṭhāya na vaṭṭati. Sesamettha uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ akusalacittaṃ, tivedananti. Vatthuajānanatāya cettha acittakatā veditabbā, akusaleneva pātabbatāya lokavajjatāti.

৩২৯. ‘মদ নয় কিন্তু মদের মতো বর্ণ, গন্ধ ও স্বাদযুক্ত’ অর্থ লোনা-সৌবীরক বা সুত্ত নামক পানীয়। ‘ব্যঞ্জন রান্নায়’ (সূূপসম্পাকে) অর্থ সুগন্ধি করার জন্য সামান্য মদ মিশিয়ে ব্যঞ্জন রান্না করা; তাতে আপত্তি হয় না। মাংস রান্নাতেও এই একই নিয়ম। কিন্তু বাত রোগের ঔষধের জন্য তৈল মদের সাথে রান্না করা হলে, তাতেও অতিরিক্ত মদ না মেশালে আপত্তি হয় না। কিন্তু যাতে অতিরিক্ত মদ মেশানো হয় এবং মদের বর্ণ, গন্ধ ও স্বাদ স্পষ্ট বোঝা যায়, তাতে আপত্তিই হয়। ‘মদ নয় এমন অরিষ্ট’ (অমুজ্জং অরিট্ঠং) অর্থ যে অরিষ্ট মদ নয়, তাতে আপত্তি হয় না। আমলকী ইত্যাদির রস দিয়েই অরিষ্ট তৈরি করা হয়, যা মদের মতো বর্ণ, গন্ধ ও স্বাদযুক্ত হলেও মদ নয়; তা লক্ষ্য করেই এটি বলা হয়েছে। কিন্তু যাতে মদ্যপানের উপাদান মেশানো হয়, তা মদ হয় এবং তা বীজ থেকে শুরু করে নিষিদ্ধ। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই। সমুত্থান এড়কলোম সমুত্থানের সদৃশ—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত ও ত্রিবেদনাত্মক। বস্তু না জানার কারণে এখানে অচিত্তকতা এবং অকুশল চিত্তেই পান করতে হয় বলে এটি লোকবজ্য (সামাজিকভাবে নিন্দনীয়) বলে জানতে হবে।


Surāpānasikkhāpadaṃ paṭhamaṃ.

সুরাপান শিক্ষাপদ প্রথম।


2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā

২. অঙ্গুলিপতোদক শিক্ষাপদের বর্ণনা


330. Dutiye [Pg.128] – aṅgulipatodakenāti aṅgulīhi upakacchakādighaṭṭanaṃ vuccati. Uttasantoti atihāsena kilamanto. Anassāsakoti upacchinnaassāsapassāsasañcāro hutvā. Anupasampannaṃ kāyena kāyanti ettha bhikkhunīpi anupasampannaṭṭhāne ṭhitā, tampi khiḍḍādhippāyena phusantassa dukkaṭaṃ. Sesamettha uttānameva.

৩৩০. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— ‘অঙ্গুলিপতোদক’ (আঙুল দিয়ে খোঁচানো) বলতে আঙুল দিয়ে বগল ইত্যাদিতে খোঁচানো বা শুড়শুড়ি দেওয়াকে বোঝায়। ‘ত্রস্ত হওয়া’ (উত্তসন্তো) অর্থ অতিরিক্ত হাসির কারণে ক্লান্ত হওয়া। ‘শ্বাসহীন’ (অনস্সাসকো) অর্থ শ্বাস-প্রশ্বাসের যাতায়াত বন্ধ হয়ে যাওয়া। ‘অনুপসম্পন্নের কায় দ্বারা কায়’ এখানে ভিক্ষুণীও অনুপসম্পন্নের স্থানে অবস্থিত; কৌতুক বা খেলার উদ্দেশ্যে তাকেও স্পর্শ করলে দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

সমুত্থান প্রথম পারাজিকের সদৃশ—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত ও দ্বিবেদনাত্মক।


Aṅgulipatodakasikkhāpadaṃ dutiyaṃ.

অঙ্গুলিপতোদক শিক্ষাপদ দ্বিতীয়।


3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā

৩. হাসধর্ম শিক্ষাপদের বর্ণনা


335. Tatiye – appakataññunoti yaṃ bhagavatā pakataṃ paññattaṃ, taṃ na jānantīti attho.

৩৩৫. তৃতীয় শিক্ষাপদে— ‘অপ্রজ্ঞপ্তজ্ঞ’ (অপ্পকতঞ্ঞুনো) অর্থ ভগবান যা প্রজ্ঞপ্ত (বিধান) করেছেন, তা না জানা।


336. Udake hasadhammeti udakakīḷikā vuccati. Uparigopphaketi gopphakānaṃ uparibhāgappamāṇe. Hasādhippāyoti kīḷādhippāyo. Nimujjati vātiādīsu nimujjanatthāya orohantassa padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Nimujjanummujjanesu payoge payoge pācittiyaṃ. Nimujjitvā antoudakeyeva gacchantassa hatthavārapadavāresu sabbattha pācittiyaṃ. Palavatīti tarati. Hatthehi tarantassa hatthavāre hatthavāre pācittiyaṃ. Pādesupi eseva nayo. Yena yena aṅgena tarati, tassa tassa payoge payoge pācittiyaṃ. Tīrato vā rukkhato vā udake patati, pācittiyameva. Nāvāya kīḷatīti phiyārittādīhi nāvaṃ pājento vā tīre ussārento vā nāvāya kīḷati, dukkaṭaṃ.

৩৩৬. "পানিতে হাস্যকৌতুক করা" (উদকে হাসধম্মেতি) বলতে পানিতে খেলা করাকে বোঝায়। "গোড়ালির উপরে" (উপরিগোফকেতি) বলতে গোড়ালির উপরের অংশ পরিমাণ পানিতে। "হাস্যকৌতুকের অভিপ্রায়ে" (হাসাধিপ্পায়োতি) বলতে খেলার অভিপ্রায়ে। পানিতে ডুব দেওয়ার উদ্দেশ্যে অবতরণকারী ভিক্ষুর প্রতিটি পদক্ষেপে 'দুষ্কৃত' (দুক্কট) আপত্তি হয়। পানিতে ডুব দেওয়া এবং ভেসে ওঠার প্রতিটি প্রচেষ্টায় 'পাচিত্তিয়' আপত্তি হয়। ডুব দিয়ে পানির তলদেশ দিয়ে গমনকারী ভিক্ষুর প্রতিটি হাত ও পায়ের সঞ্চালনে সর্বাবস্থায় 'পাচিত্তিয়' আপত্তি হয়। "সাঁতার কাটা" (পলবতীতি) বলতে পার হওয়া। হাত দিয়ে সাঁতার কেটে পার হওয়ার সময় প্রতিটি হাত সঞ্চালনে 'পাচিত্তিয়' আপত্তি হয়। পায়ের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। যে যে অঙ্গ দ্বারা সাঁতার কাটে, সেই সেই অঙ্গের প্রতিটি সঞ্চালনে 'পাচিত্তিয়' আপত্তি হয়। তীর থেকে বা গাছ থেকে পানিতে লাফিয়ে পড়লে 'পাচিত্তিয়' আপত্তিই হয়। "নৌকা নিয়ে খেলা করা" (নাবায় কীড়তীতি) বলতে বৈঠা বা লগি ইত্যাদি দ্বারা নৌকা চালানো বা তールの দিকে সরানো ইত্যাদির মাধ্যমে নৌকা নিয়ে খেলা করলে 'দুষ্কৃত' আপত্তি হয়।


Hatthena vātiādīsupi payoge payoge dukkaṭaṃ. Keci hatthena udake khittāya kathalāya patanuppatanavāresu dukkaṭaṃ vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Tattha hi ekapayogattā ekameva dukkaṭaṃ, apica uparigopphake vuttāni ummujjanādīni ṭhapetvā aññena yena kenaci ākārena udakaṃ otaritvā vā anotaritvā vā yattha katthaci ṭhitaṃ udakaṃ [Pg.129] antamaso binduṃ gahetvā khipanakīḷāyapi kīḷantassa dukkaṭameva, atthajotakaṃ pana akkharaṃ likhituṃ vaṭṭati, ayamettha vinicchayo. Sesamettha uttānameva.

"হাত দিয়ে" ইত্যাদি স্থলেও প্রতিটি প্রচেষ্টায় 'দুষ্কৃত' আপত্তি হয়। কোনো কোনো আচার্য বলেন যে, হাত দিয়ে পানিতে ছুঁড়ে মারা মাটির পাত্রের টুকরো (খোলা) পানিতে পড়া ও লাফিয়ে ওঠার প্রতিটি বারে বহু 'দুষ্কৃত' আপত্তি হয়; কিন্তু তা গ্রহণীয় নয়। কারণ সেখানে এক প্রচেষ্টার কারণে কেবল একটিই 'দুষ্কৃত' আপত্তি হয়। তাছাড়া, গোড়ালির উপর পরিমাণ পানিতে পূর্বে বর্ণিত ডুব দেওয়া ও ভেসে ওঠা ইত্যাদি বাদ দিয়ে, অন্য যেকোনো উপায়ে পানিতে নেমে বা না নেমে, যেকোনো স্থানে থাকা পানি থেকে অন্তত এক ফোঁটা পানি নিয়ে ছুঁড়ে মারার খেলার মাধ্যমে খেলা করলেও 'দুষ্কৃত' আপত্তিই হয়। তবে অর্থ প্রকাশকারী অক্ষর পানিতে লেখার অনুমতি আছে। এই বিষয়ে এটিই সিদ্ধান্ত। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্টই।


Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

এটি প্রথম পারাজিকের মতো সমুত্থান সম্পন্ন—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Hasadhammasikkhāpadaṃ tatiyaṃ.

হাস্যকৌতুক (জলক্রীড়া) শিক্ষাপদ সমাপ্ত—তৃতীয়।


4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā

৪. অনাদরিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


342. Catutthe – kathāyaṃ nasseyyāti kathaṃ ayaṃ dhammo tanti paveṇī nasseyya. Taṃ vā na sikkhitukāmoti yena paññattena vuccati, taṃ paññattaṃ na sikkhitukāmo. Apaññattenāti sutte vā abhidhamme vā āgatena.

৩৪২. চতুর্থ শিক্ষাপদে— "কীভাবে এই কথা বিনষ্ট হবে" (কথায়ং নস্সেইয়াতি) বলতে কীভাবে এই ধর্ম, এই ধারা, এই ঐতিহ্য বিনষ্ট হবে। "অথবা তা শিখতে অনিচ্ছুক" (তং বা ন সিক্খিতুকামোতি) বলতে যে প্রজ্ঞাপিত শিক্ষাপদ সম্পর্কে বলা হয়েছে, সেই প্রজ্ঞাপিত শিক্ষাপদ শিখতে বা অনুশীলন করতে অনিচ্ছুক। "অপ্রজ্ঞাপিত দ্বারা" (অপ্রঞ্ঞত্তেনাতি) বলতে সূত্র বা অভিধর্মে বর্ণিত ধর্মোপদেশ দ্বারা।


344. Evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggahoti ettha gārayho ācariyuggaho na gahetabbo; paveṇiyā āgato ācariyuggahova gahetabbo. Kurundiyaṃ pana ‘‘lokavajje ācariyuggaho na vaṭṭati, paṇṇattivajje pana vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Mahāpaccariyaṃ ‘‘suttaṃ suttānulomañca uggahitakānaṃyeva ācariyānaṃ uggaho pamāṇaṃ, ajānantānaṃ kathā appamāṇanti vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ paveṇiyā āgatesamodhānaṃ gacchati. Sesaṃ uttānamevāti.

৩৪৪. "এইভাবে আমাদের আচার্যদের শিক্ষা" (এবং অম্হাকং আচারিয়ানং উগ্গহোতি) এই পাঠে—নিন্দনীয় আচার্য-শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত নয়; বংশানুক্রমিকভাবে বা ঐতিহ্যগতভাবে আগত আচার্য-শিক্ষাই কেবল গ্রহণ করা উচিত। তবে কুরুন্দি-অট্ঠকথা-য় বলা হয়েছে: "লোকবদ্য (লৌকিক অপরাধমূলক) শিক্ষাপদে আচার্য-শিক্ষা গ্রহণীয় নয়, কিন্তু প্রজ্ঞপ্তিবদ্য (শাসনগত অপরাধমূলক) শিক্ষাপদে আচার্য-শিক্ষা গ্রহণীয়।" মহাপচ্চরী-তে বলা হয়েছে: "যাঁরা সূত্র এবং সূত্রের অনুগামী অট্ঠকথা অধ্যয়ন করেছেন, কেবল সেই আচার্যদের শিক্ষাই প্রমাণ বা গ্রহণযোগ্য; যাঁরা তা জানেন না, তাঁদের কথা অপ্রমাণ বা অগ্রহণযোগ্য।" এই সমস্ত বক্তব্য ঐতিহ্যগতভাবে আগত শিক্ষার সাথে সামঞ্জস্যপূর্ণ হয়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি ত্রিসমুত্থান সম্পন্ন—কায়-চিত্ত থেকে, বাচা-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাচা-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Anādariyasikkhāpadaṃ catutthaṃ.

অনাদরিয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত—চতুর্থ।


5. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā

৫. ভীতি প্রদর্শন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


345. Pañcame – rūpūpahārādayo manussaviggahe vuttanayeneva veditabbā. Sesaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīni anādariyasadisānevāti.

৩৪৫. পঞ্চম শিক্ষাপদে— রূপ প্রদর্শন ইত্যাদি বিষয়গুলো 'মনুষ্যবিগ্রহ' শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই। সমুত্থান ইত্যাদি বিষয়গুলো অনাদরিয় শিক্ষাপদের মতোই।


Bhiṃsāpanasikkhāpadaṃ pañcamaṃ.

ভীতি প্রদর্শন শিক্ষাপদ সমাপ্ত—পঞ্চম।


6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā

৬. জ্যোতি (অগ্নি) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


350. Chaṭṭhe [Pg.130] – bhaggāti janapadassa nāmaṃ. Saṃsumāragiranti nagarassa. Bhesakaḷāvananti tannissitavanassa. Taṃ pana migānaṃ phāsuvihāratthāya dinnattā migadāyoti vuccati. Samādahitvāti jāletvā. Paripātesīti anubandhi.

৩৫০. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— "ভর্গ" (ভগ্গা) হলো জনপদের নাম। "শুমশুমারগিরি" (সংসুমারগির) হলো নগরের নাম। "ভেষকলাবন" (ভেসকলাবন) হলো সেই নগরের নিকটবর্তী বনের নাম। সেই বনটি মৃগদের (পশুদের) সুখে বসবাসের জন্য অভয়ারণ্য হিসেবে দান করায় একে "মৃগদাব" (মিগদায়) বলা হয়। "জ্বালিয়ে" (সমাদহিত্বা) বলতে অগ্নি প্রজ্বলিত করে। "পিছু ধাওয়া করল" (পরিপাতেসী) বলতে তাড়া করল বা অনুসরণ করল।


352. Padīpepīti padīpujjalanepi. Jotikepīti pattapacanasedakammādīsu jotikaraṇe. Tathārūpapaccayāti padīpādipaccayā.

৩৫২. "প্রদীপেও" (পদীপেপি) বলতে প্রদীপ প্রজ্বলন বা আলো জ্বালানোর ক্ষেত্রেও। "অগ্নিতেও" (জ্যোতিকেپی) বলতে পাত্র (পাত্র পোড়ানো) বা স্বেদকর্ম (ঘাম ঝরানো চিকিৎসা) ইত্যাদির জন্য আগুন জ্বালানোর ক্ষেত্রে। "তদ্রূপ প্রত্যয় বা কারণে" (তথারূপপচ্চয়াতি) বলতে প্রদীপ জ্বালানো ইত্যাদির মতো কারণে।


354-5. Sayaṃ samādahatīti ettha jotiṃ samādahitukāmatāya araṇisaṇṭhapanato paṭṭhāya yāva jālā na uṭṭhahati, tāva sabbapayogesu dukkaṭaṃ. Paṭilātaṃ ukkhipatīti dayhamānaṃ alātaṃ patitaṃ ukkhipati, puna yathāṭhāne ṭhapetīti attho. Evaṃ avijjhātaṃ ukkhipitvā pakkhipantasseva dukkaṭaṃ, vijjhātaṃ puna jālāpentassa pācittiyameva.

৩৫৪-৫. "নিজে আগুন জ্বালায়" (সয়ং সমাদহতি) এই বিষয়ে—আগুন জ্বালানোর ইচ্ছায় অরণি (অগ্নি-উৎপাদক কাঠ) স্থাপন করার সময় থেকে শুরু করে যতক্ষণ না অগ্নিশিখা উৎপন্ন হয়, ততক্ষণ পর্যন্ত প্রতিটি প্রচেষ্টায় 'দুষ্কৃত' আপত্তি হয়। "অঙ্গার বা জ্বলন্ত কাঠ তুলে নেওয়া" (পটিলাতং উক্খিপতি) বলতে জ্বলন্ত কাঠ উনুন থেকে পড়ে গেলে তা তুলে নেওয়া এবং পুনরায় যথাস্থানে স্থাপন করা—এটিই অর্থ। এইভাবে না নেভা জ্বলন্ত কাঠ তুলে নিয়ে পুনরায় উনুনে নিক্ষেপকারী ভিক্ষুর কেবল 'দুষ্কৃত' আপত্তি হয়; কিন্তু নিভে যাওয়া কাঠ পুনরায় প্রজ্বলিত করলে 'পাচিত্তিয়' আপত্তিই হয়।


356. Tathārūpapaccayāti ṭhapetvā padīpādīni aññenapi tathārūpena paccayena samādahantassa anāpatti. Āpadāsūti duṭṭhavāḷamigaamanussehi upaddavo hoti, tattha samādahantassāpi anāpatti. Sesaṃ uttānamevāti. Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৩৫৬. "তদ্রূপ প্রত্যয় বা কারণে" (তথারূপপচ্চয়াতি) বলতে প্রদীপ জ্বালানো ইত্যাদি বাদ দিয়ে অন্য কোনো তদ্রূপ (আগুন জ্বালানোর মতো উপযুক্ত) কারণে আগুন জ্বালালে আপত্তি হয় না। "আপদকালে" (আপদাসূতি) বলতে হিংস্র বন্যপশু বা দুষ্ট মানুষের দ্বারা উপদ্রব বা ভয় সৃষ্টি হলে, সেখানে আগুন জ্বালালেও আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই। এটি ছয় সমুত্থান সম্পন্ন—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, pragnaptivajja (প্রজ্ঞপ্তিবদ্য), কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Jotisikkhāpadaṃ chaṭṭhaṃ.

জ্যোতি (অগ্নি) শিক্ষাপদ সমাপ্ত—ষষ্ঠ।


7. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā

৭. স্নান শিক্ষাপদের বর্ণনা।


364. Sattame – cuṇṇena vā mattikāya vāti ettha cuṇṇamattikānaṃ abhisaṅkharaṇakālato paṭṭhāya sabbapayogesu dukkaṭaṃ.

৩৬৪. সপ্তম শিক্ষাপদে— "চূর্ণ (সাবান গুঁড়ো) বা মাটি দ্বারা" (চুন্নেন বা মত্তিকায় বাতি) এই বিষয়ে—চূর্ণ বা মাটি প্রস্তুত করার সময় থেকে শুরু করে প্রতিটি প্রচেষ্টায় 'দুষ্কৃত' আপত্তি হয়।


366. Pāraṃ gacchanto nhāyatīti ettha sukkhāya nadiyā vālikaṃ ukkiritvā kataāvāṭakesupi nhāyituṃ vaṭṭati. Āpadāsūti bhamarādīhi anubaddhassa udake nimujjituṃ vaṭṭatīti. Sesamettha uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৩৬৬. "পার হওয়ার সময় স্নান করে" (পারং গচ্ছন্তো ন্হায়তীতি) এই বিষয়ে—শুকনো নদীর বালু খুঁড়ে তৈরি করা ছোট গর্তের পানিতেও স্নান করা অনুমোদিত। "আপদকালে" (আপদাসূতি) বলতে ভীমরুল বা মৌমাছি ইত্যাদি দ্বারা তাড়া খাওয়া ভিক্ষুর পানিতে ডুব দেওয়া অনুমোদিত। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্টই। এটি এলকলোম (মেষলোম) শিক্ষাপদের মতো সমুত্থান সম্পন্ন—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Nahānasikkhāpadaṃ sattamaṃ.

স্নান শিক্ষাপদ সমাপ্ত—সপ্তম।


8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā

৮. দুব্বর্ণকরণ (বিরূপকরণ) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


368-9. Aṭṭhame [Pg.131] – navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhenāti ettha alabhīti labho; labhoyeva lābho. Kiṃ alabhi? Cīvaraṃ. Kīdisaṃ? Navaṃ. Iti ‘‘navacīvaralābhenā’’ti vattabbe anunāsikalopaṃ akatvā ‘‘navacīvaralābhenā’’ti vuttaṃ; paṭiladdhanavacīvarenāti attho. Majjhe ṭhitapadadvaye panāti nipāto. Bhikkhunāti yena laddhaṃ tassa nidassanaṃ. Padabhājane pana byañjanaṃ anādiyitvā yaṃ laddhaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘cīvaraṃ nāma channaṃ cīvarāna’’ntiādi vuttaṃ. Cīvaranti ettha yaṃ nivāsetuṃ vā pārupituṃ vā sakkā hoti, tadeva veditabbaṃ. Teneva ‘‘vikappanupagapacchima’’nti na vuttaṃ. Kaṃsanīlanti cammakāranīlaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘ayomalaṃ lohamalaṃ etaṃ kaṃsanīlaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Palāsanīlanti yo koci nīlavaṇṇo paṇṇaraso. Dubbaṇṇakaraṇaṃ ādātabbanti etaṃ kappabinduṃ sandhāya vuttaṃ; na nīlādīhi sakalacīvarassa dubbaṇṇakaraṇaṃ. Tañca pana kappaṃ ādiyantena cīvaraṃ rajitvā catūsu vā koṇesu tīsu vā dvīsu vā ekasmiṃ vā koṇe morassa akkhimaṇḍalamattaṃ vā maṅkulapiṭṭhimattaṃ vā ādātabbaṃ. Mahāpaccariyaṃ ‘‘patte vā gaṇṭhiyaṃ vā na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vaṭṭatiyevā’’ti vuttaṃ. Pāḷikappakaṇṇikakappādayo pana sabbattha paṭisiddhā, tasmā ṭhapetvā ekaṃ vaṭṭabinduṃ aññena kenacipi vikārena kappo na kātabbo.

৩৬৮-৯. অষ্টম শিক্ষাপদে— "ভিক্ষু কর্তৃক নতুন চীবর লাভ হলে" (নবং পন ভিক্খুনা চীবরলাভেনাতি) এই বাক্যের শব্দার্থ এভাবে জানতে হবে: লাভ করেছে বলে 'লাভ' (লভো); লাভই হলো 'লাভ' (লাভো)। কী লাভ করেছে? চীবর। কেমন চীবর? নতুন। এভাবে "নবচীবরলাভেন" বলা উচিত হলেও অনুনাসিক লোপ না করে ভগবান "নবং চীবরলাভেন" বলেছেন; এর অর্থ হলো "প্রাপ্ত নতুন চীবরধারী ভিক্ষু কর্তৃক"। মাঝখানে অবস্থিত পদদ্বয়ের মধ্যে "পন" শব্দটি একটি নিপাত (অব্যয়)। "ভিক্খুনা" শব্দটি যার দ্বারা লাভ হয়েছে তাকে নির্দেশ করে। পদভাজনে শব্দের আক্ষরিক অর্থকে গুরুত্ব না দিয়ে যা লাভ হয়েছে তা দেখানোর জন্য ভগবান "cīvaraṃ nāma channaṃ cīvarānaṃ" (চীবরং নাম ছন্নং চীবরানং) ইত্যাদি বলেছেন। এখানে "চীবর" বলতে যা পরিধান করা বা পরিধানের উপযোগী করা যায়, তাকেই বুঝতে হবে। এই কারণেই "বিকল্পনোপগ-পশ্চিম" (বিকল্পনের উপযোগী সর্বনিম্ন চীবর) বলা হয়নি। "কংসনীল" (কংসনীলন্তি) বলতে চর্মকারদের ব্যবহৃত নীল বা কালো রঙ। তবে মহাপচ্চরী-তে বলা হয়েছে: "লোহার মরিচা বা তামার মরিচার রঙকে কংসনীল বলা হয়।" "পলাশনীল" (পলাশনীলন্তি) বলতে যেকোনো সবুজ বা নীল রঙের পাতার রস। "দুব্বর্ণকরণ (বিরূপকরণ) করতে হবে" (দুব্বন্নকরণং আদাতব্বন্তি) এই কথাটি কপ্পবিন্দু (কল্পবিন্দু বা চীবর চিহ্নিতকরণ বিন্দু) লক্ষ্য করে বলা হয়েছে; নীল ইত্যাদি রঙ দ্বারা সম্পূর্ণ চীবরকে বিরূপ করার উদ্দেশ্যে বলা হয়নি। আর সেই কপ্পবিন্দু গ্রহণকারী ভিক্ষু চীবর রঞ্জিত করার পর চার কোণে, তিন কোণে, দুই কোণে বা এক কোণে ময়ূরের চোখের মণ্ডলের মতো অথবা ছারপোকার পিঠের আকারের কপ্পবিন্দু গ্রহণ করবেন। মহাপচ্চরী-তে বলা হয়েছে: "চীবরের পাড়ে বা গ্রন্থিতে (গিঁটে) কপ্পবিন্দু দেওয়া অনুচিত।" তবে মহা-অট্ঠকথা-য় বলা হয়েছে: "তা দেওয়া উচিত।" কিন্তু সারিবদ্ধ কপ্পবিন্দু বা পদ্মফুলের পাপড়ির মতো কপ্পবিন্দু ইত্যাদি সমস্ত অট্ঠকথাতেই নিষিদ্ধ করা হয়েছে। অতএব, একটি গোলাকার বিন্দু ছাড়া অন্য কোনো বিশেষ উপায়ে কপ্পবিন্দু দেওয়া উচিত নয়।


371. Aggaḷetiādīsu etāni aggaḷādīni kappakatacīvare pacchā āropetvā kappakaraṇakiccaṃ natthi. Sesaṃ uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ; kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৩৭১. "তালি" (অগ্গলেতি) ইত্যাদি শব্দে—পূর্বে কপ্পবিন্দু করা চীবরে পরবর্তীতে তালি ইত্যাদি লাগালে পুনরায় কপ্পবিন্দু করার প্রয়োজন নেই। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই। এটি এলকলোম (মেষলোম) শিক্ষাপদের মতো সমুত্থান সম্পন্ন—ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadaṃ aṭṭhamaṃ.

দুব্বর্ণকরণ (বিরূপকরণ) শিক্ষাপদ সমাপ্ত—অষ্টম।


9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. বিকল্পন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


374. Navame – tassa vā adinnanti cīvarasāmikassa ‘‘paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti evaṃ vatvā adinnaṃ. Tassa vā avissasantoti yena vinayakammaṃ kataṃ, tassa avissāsena vā. Tena [Pg.132] pana dinnaṃ vā tassa vissāsena vā paribhuñjantassa anāpatti. Sesamettha tiṃsakavaṇṇanāyaṃ vuttanayattā uttānamevāti. Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৩৭৪. নবম শিক্ষাপদে— "অথবা তাকে না দিয়ে" (তস্স বা অদিন্নন্তি) বলতে চীবরের মূল মালিককে "ভোগ করো বা দান করো বা প্রয়োজনমতো ব্যবহার করো" এভাবে না বলে চীবরটি ব্যবহার করা। "অথবা তার প্রতি বিশ্বাস না রেখে" (তস্স বা অবিস্সসন্তোতি) বলতে যার সাথে বিনয়কর্ম (বিকল্পন) করা হয়েছে, তার প্রতি বিশ্বাস বা ঘনিষ্ঠতা ছাড়াই চীবরটি ব্যবহার করা; একে 'অপচ্চুদ্ধারণ' (প্রত্যুদ্ধার না করা) বলা হয়। তবে তার দ্বারা প্রদত্ত চীবর অথবা তার প্রতি বিশ্বাসের কারণে ব্যবহার করলে আপত্তি হয় না। এই শিক্ষাপদের অবশিষ্ট অংশ 'তিংসক' (ত্রিশক) বর্ণনায় বর্ণিত নিয়মের মতোই স্পষ্ট। এটি কঠিন সমুত্থানের মতো সমুত্থান সম্পন্ন—কায়-বাচা থেকে এবং কায়-বাচা-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Vikappanasikkhāpadaṃ navamaṃ.

বিকল্পন শিক্ষাপদ সমাপ্ত—নবম।


10. Cīvarāpanidhānasikkhāpadavaṇṇanā

১০. চীবরাপনিধান (চীবর লুকিয়ে রাখা) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


377-81. Dasame – apanidhentīti apanetvā nidhenti. Hasāpekkhoti hasādhippāyo. Aññaṃ parikkhāranti pāḷiyā anāgataṃ pattatthavikādiṃ. Dhammiṃ kathaṃ katvāti ‘‘samaṇena nāma anihitaparikkhārena bhavituṃ na vaṭṭatī’’ti evaṃ dhammakathaṃ kathetvā dassāmīti nikkhipato anāpatti. Sesamettha uttānameva. Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

৩৭৭-৮১. দশম শিক্ষাপদে— "লুকিয়ে রাখে" (অপনিধেন্তীতি) বলতে মূল স্থান থেকে সরিয়ে লুকিয়ে রাখা। "হাস্যরসাত্মক বা কৌতুকের উদ্দেশ্যে" (হাসাপেক্খোতি) বলতে কৌতুক বা পরিহাস করার অভিপ্রায়ে। "অন্যান্য পরিষ্করণ" (অঞঞং পরিক্খারন্তি) বলতে পালিতে উল্লেখ না থাকা পাত্রের থলি ইত্যাদি পরিষ্করণ সামগ্রী। "ধর্মীয় আলোচনা করে" (ধম্মিং কথং কত্বাতি) বলতে "শ্রমণদের পরিষ্করণ সামগ্রী অগোছালো বা অরক্ষিত রাখা অনুচিত" এভাবে ধর্মীয় উপদেশ দিয়ে "পরে ফেরত দেব" এই উদ্দেশ্যে লুকিয়ে রাখলে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই। এটি ত্রিসমুত্থান সম্পন্ন—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Cīvarāpanidhānasikkhāpadaṃ dasamaṃ.

চীবরাপনিধান (চীবর লুকিয়ে রাখা) শিক্ষাপদ সমাপ্ত—দশম।


Samatto vaṇṇanākkamena surāpānavaggo chaṭṭho.

বর্ণনাক্রম অনুসারে ষষ্ঠ সুরাপান বর্গ সমাপ্ত।


7. Sappāṇakavaggo

৭. সপ্রাণক (সজীব প্রাণী) বর্গ।


1. Sañciccapāṇasikkhāpadavaṇṇanā

১. সঞ্চিচ্চপাণ (ইচ্ছাকৃতভাবে প্রাণী হত্যা) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


382. Sappāṇakavaggassa paṭhamasikkhāpade – issāso hotīti gihikāle dhanuggahācariyo hoti. Jīvitā voropitāti jīvitā viyojitā.

৩৮২. সপ্রাণক বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— "ধনুর্ধর হয়" (ইস্সাসো হোতীতি) বলতে গৃহী অবস্থায় (মানুষ থাকাকালীন) ধনুর্ধরদের শিক্ষক বা ধনুর্বিদ্যা শিক্ষক ছিলেন। "জীবন থেকে বঞ্চিত করা" (জীবিতা বোরোপিতীতি) বলতে জীবন বা জীবিতেন্দ্রিয় থেকে বিচ্ছিন্ন করা।


Sikkhāpadepi voropeyyāti viyojeyya. Yasmā pana vohāramattamevetaṃ; na hettha kiñci viyojite sīsālaṅkāre sīsaṃ viya jīvitā voropite pāṇepi jīvitaṃ nāma visuṃ tiṭṭhati, aññadatthu antaradhānameva [Pg.133] gacchati, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ padabhājane ‘‘jīvitindriyaṃ upacchindatī’’tiādi vuttaṃ. Imasmiñca sikkhāpade tiracchānagatoyeva ‘‘pāṇo’’ti veditabbo. Taṃ khuddakampi mahantampi mārentassa āpattinānākaraṇaṃ natthi. Mahante pana upakkamamahantattā akusalamahattaṃ hoti. Pāṇe pāṇasaññīti antamaso mañcapīṭhaṃ sodhento maṅgulabījakepi pāṇasaññī nikkāruṇikatāya taṃ bhindanto apaneti, pācittiyaṃ. Tasmā evarūpesu ṭhānesu kāruññaṃ upaṭṭhapetvā appamattena vattaṃ kātabbaṃ. Sesaṃ manussaviggahe vuttanayeneva veditabbaṃ saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

শিক্ষাপদেও 'বোরোপেয্য' (বিনাশ করবে) পদের অর্থ বিযুক্ত করবে। কারণ এটি কেবল লোকব্যবহার মাত্র; এখানে যেমন মস্তকের অলঙ্কার খুলে ফেললে মস্তকটি পৃথকভাবে থাকে, তেমনি জীবন থেকে প্রাণীকে বিযুক্ত করলে 'জীবন' নামক কোনো কিছু পৃথকভাবে অবস্থান করে না, বরং তা কেবল অন্তর্হিতই হয়ে যায়। তাই সেই অর্থ প্রদর্শন করার জন্য পদভাজনে 'জীবিতেন্দ্রিয় উপচ্ছিন্ন করে' ইত্যাদি বলা হয়েছে। এবং এই শিক্ষাপদে কেবল তির্যক প্রাণীকে (পশু-পাখি ইত্যাদি) 'প্রাণী' বলে জানতে হবে। সেই ক্ষুদ্র বা বৃহৎ প্রাণীকে হত্যা করলে আপত্তির কোনো তারতম্য নেই। তবে বৃহৎ প্রাণীর ক্ষেত্রে প্রচেষ্টার গুরুত্বের কারণে অকুশলের গুরুত্ব বেশি হয়। 'প্রাণীতে প্রাণী সংজ্ঞী' বলতে অন্ততপক্ষে খাট-আসন পরিষ্কার করার সময় ছারপোকার ডিমেও প্রাণী জ্ঞান থাকা সত্ত্বেও করুণাহীনতার কারণে তা ফাটিয়ে দূর করলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। অতএব এই প্রকার স্থানে করুণা জাগ্রত করে অপ্রমত্ত হয়ে কর্তব্য পালন করা উচিত। অবশিষ্ট বিষয়সমূহ সমুত্থান ইত্যাদির সাথে 'মনুষ্যবিগ্রহ' শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মেই জানতে হবে।


Sañciccapāṇasikkhāpadaṃ paṭhamaṃ.

সঞ্চিচ্চপাণ শিক্ষাপদ প্রথম।


2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

২. সপ্পাণক শিক্ষাপদ বর্ণনা।


387. Dutiye – sappāṇakanti ye pāṇakā paribhogena maranti, tehi pāṇakehi sappāṇakaṃ, tādisañhi jānaṃ paribhuñjato payoge payoge pācittiyaṃ. Pattapūrampi avicchinditvā ekapayogena pivato ekā āpatti. Tādisena udakena sāmisaṃ pattaṃ āviñchitvā dhovatopi tādise udake uṇhayāgupattaṃ nibbāpayatopi taṃ udakaṃ hatthena vā uḷuṅkena vā gahetvā nhāyatopi payoge payoge pācittiyaṃ. Udakasoṇḍiṃ vā pokkharaṇiṃ vā pavisitvā bahinikkhamanatthāya vīciṃ uṭṭhāpayatopi. Soṇḍiṃ vā pokkharaṇiṃ vā sodhentehi tato gahitaudakaṃ udakeyeva āsiñcitabbaṃ. Samīpamhi udake asati kappiyaudakassa aṭṭha vā dasa vā ghaṭe udakasaṇṭhānakappadese āsiñcitvā tattha āsiñcitabbaṃ. ‘‘Pavaṭṭitvā udake patissatī’’ti uṇhapāsāṇe udakaṃ nāsiñcitabbaṃ. Kappiyaudakena pana pāsāṇaṃ nibbāpetvā āsiñcituṃ vaṭṭati. Sesamettha uttānameva.

৩৮৭. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—'সপ্পাণক' (সপ্রাণক) বলতে যে সকল ক্ষুদ্র পোকা জল ব্যবহারের কারণে মারা যায়, সেই সকল পোকাযুক্ত জলকে সপ্রাণক জল বলে। এই প্রকার জল জেনে-শুনে ব্যবহার করলে প্রতি প্রয়োগে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। পাত্রপূর্ণ জলও ধারা বিচ্ছিন্ন না করে এক চুমুকে পান করলে একটি আপত্তি হয়। এই প্রকার জল দিয়ে খাদ্যযুক্ত পাত্র ঘুরিয়ে ধৌত করলেও, এই প্রকার জলে গরম যাগু-পাত্র ঠান্ডা করলেও, সেই জল হাত দিয়ে বা হাতা দিয়ে নিয়ে স্নান করলেও প্রতি প্রয়োগে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। প্রাকৃতিক জলাশয় বা পুষ্করিণীতে প্রবেশ করে জল বাইরে বের করার উদ্দেশ্যে তরঙ্গ সৃষ্টি করলেও (প্রতি প্রয়োগে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়)। জলাশয় বা পুষ্করিণী পরিষ্কার করার সময় সেখান থেকে তোলা জল জলেই ঢালতে হবে। নিকটে জল না থাকলে, কল্পিত (অনুমোদিত) জলের আট বা দশ কলসি জল যেখানে জল ভালোভাবে থাকতে পারে এমন স্থানে ঢেলে সেখানে সেই জল ঢালতে হবে। 'গড়িয়ে গিয়ে জলে পড়বে' এই ভেবে উত্তপ্ত পাথরের ওপর জল ঢালা উচিত নয়। তবে কল্পিত জল দিয়ে পাথরটিকে ঠান্ডা করে তারপর ঢালা চলে। এখানে অবশিষ্ট বিষয় স্পষ্টই।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ,

এটি ত্রিসমুত্থানিক—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম,


Vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. Ettha ca paṭaṅgapāṇakānaṃ patanaṃ ñatvāpi suddhacittatāya dīpajālane viya sappāṇakabhāvaṃ ñatvāpi udakasaññāya paribhuñjitabbato paṇṇattivajjatā veditabbāti.

বাক্কর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাযুক্ত। এবং এখানে যেমন ফড়িং বা পতঙ্গের পতন জেনেও শুদ্ধ চিত্তে প্রদীপ জ্বালানোর মতো, সপ্রাণক অবস্থা জেনেও জল জ্ঞানে ব্যবহার করার কারণে এটি যে প্রজ্ঞপ্তিবদ্য তা জানতে হবে।


Sappāṇakasikkhāpadaṃ dutiyaṃ.

সপ্পাণক শিক্ষাপদ দ্বিতীয়।


3. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. উক্কোটন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


392. Tatiyasikkhāpade [Pg.134] – ukkoṭentīti tassa tassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘akataṃ kamma’’ntiādīni vadantā uccālenti; yathāpatiṭṭhitabhāvena patiṭṭhātuṃ na denti.

৩৯২. তৃতীয় শিক্ষাপদে—'উক্কোটেন্তি' (পুনরুত্থাপন করে) বলতে সেই সেই ভিক্ষুর নিকটে গিয়ে 'কর্মটি করা হয়নি' ইত্যাদি বলে বিষয়টিকে পুনরায় নাড়া দেয়; যেভাবে মীমাংসিত হয়েছিল সেভাবে থাকতে দেয় না।


393. Yathādhammanti yo yassa adhikaraṇassa vūpasamanāya dhammo vutto, teneva dhammenāti attho. Nihatādhikaraṇanti nihataṃ adhikaraṇaṃ; satthārā vuttadhammeneva vūpasamitaṃ adhikaraṇanti attho.

৩৯৩. 'যথাধর্ম' বলতে যে অধিকরণের উপশমের জন্য যে ধর্ম বলা হয়েছে, সেই ধর্ম অনুসারেই—এই অর্থ। 'নিহতাদিকরণ' বলতে মীমাংসিত অধিকরণ; অর্থাৎ শাস্তা কর্তৃক উক্ত ধর্ম অনুসারেই উপশমিত অধিকরণ—এই অর্থ।


395. Dhammakamme dhammakammasaññīti yena kammena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamitaṃ, tañce dhammakammaṃ hoti, tasmiṃ dhammakamme ayampi dhammakammasaññī hutvā yadi ukkoṭeti, pācittiyaṃ āpajjatīti attho. Etena nayena sesapadānipi veditabbāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana ‘‘imesaṃ catunnaṃ adhikaraṇānaṃ kati ukkoṭanā’’tiādinā nayena parivāre vutto. Aṭṭhakathāsu taṃ sabbaṃ āharitvā tassevattho vaṇṇito. Mayaṃ pana taṃ tattheva vaṇṇayissāma. Idha āharitvā vaṇṇiyamāne hi suṭṭhutaraṃ sammoho bhaveyyāti na vaṇṇayimha. Sesamettha uttānameva. Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

৩৯৫. ‘ধর্মকর্মে ধর্মকর্মসংজ্ঞী’ বলতে যে কর্মের দ্বারা সেই অধিকরণ উপশমিত হয়েছে, তা যদি ধর্মকর্ম (ন্যায়সঙ্গত সংঘকর্ম) হয় এবং সেই ধর্মকর্মে এই ভিক্ষুও ধর্মকর্ম জ্ঞান থাকা সত্ত্বেও যদি তা পুনরায় উত্থাপন করে, তবে পাচিত্তিয় আপত্তিগ্রস্ত হয়—এই অর্থ। এই নিয়মে অবশিষ্ট পদগুলোও জানতে হবে। এটি এখানে সংক্ষেপ, বিস্তারিত বিবরণ কিন্তু ‘এই চার প্রকার অধিকরণের কতটি উক্কোটন (পুনরুত্থাপন) আছে’ ইত্যাদি নিয়মে পরিবারে (পরিবার পাঠে) বলা হয়েছে। অট্ঠকথাগুলোতে সেই সমস্ত কথা এখানে এনে তারই অর্থ বর্ণনা করা হয়েছে। কিন্তু আমরা তা সেখানে (পরিবার পাঠেই) বর্ণনা করব। কারণ এখানে এনে তা বর্ণনা করলে অত্যন্ত বিভ্রান্তির সৃষ্টি হতে পারে, তাই এখানে বর্ণনা করা হয়নি। এখানে অবশিষ্ট বিষয় স্পষ্টই। এটি ত্রিসমুত্থানিক—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বাক্কর্ম, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদনাযুক্ত।


Ukkoṭanasikkhāpadaṃ tatiyaṃ.

উক্কোটন শিক্ষাপদ তৃতীয়।


4. Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā

৪. দুট্ঠুল্ল শিক্ষাপদ বর্ণনা।


399. Catutthe – duṭṭhullā nāma āpattīti ettha cattāri pārājikāni atthuddhāravasena dassitāni, saṅghādisesāpatti pana adhippetā, taṃ chādentassa pācittiyaṃ. Dhuraṃ nikkhittamatteti dhure nikkhittamatte. Sacepi dhuraṃ nikkhipitvā pacchā āroceti, na rakkhati; dhuraṃ nikkhittamatteyeva pācittiyanti vuttaṃ hoti. Sace pana evaṃ dhuraṃ nikkhipitvā paṭicchādanatthameva aññassa āroceti, sopi aññassāti etenupāyena samaṇasatampi samaṇasahassampi āpattiṃ āpajjatiyeva tāva, yāva koṭi na chijjati. Kadā pana koṭi chijjatīti? Mahāsumatthero tāva vadati – ‘‘āpattiṃ āpanno ekassa [Pg.135] āroceti, so paṭinivattitvā tasseva āroceti; evaṃ koṭi chijjatī’’ti. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘ayañhi vatthupuggaloyeva. Āpattiṃ āpanno pana ekassa bhikkhuno āroceti, ayaṃ aññassa āroceti, so paṭinivattitvā yenassa ārocitaṃ, tasseva āroceti; evaṃ tatiyena puggalena dutiyassa ārocite koṭi chinnā hotī’’ti.

৩৯৯. চতুর্থ শিক্ষাপদে—'দুট্ঠুল্লা নাম আপত্তি' বলতে এখানে অর্থ উদ্ধারের মাধ্যমে চারটি পারাজিক আপত্তিকে দেখানো হয়েছে, তবে এখানে সঙ্ঘাদিশেষ আপত্তিই অভিপ্রেত, তা গোপনকারী ভিক্ষুর পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। 'ধুরং নিকখিত্তমত্তে' বলতে দায়িত্ব ত্যাগ করার মাত্রেই। যদি দায়িত্ব ত্যাগ করে পরে প্রকাশও করে, তবুও তা রক্ষা করে না; দায়িত্ব ত্যাগ করার মাত্রেই পাচিত্তিয় আপত্তি হয়—এটাই বলা হয়েছে। কিন্তু যদি এভাবে দায়িত্ব ত্যাগ করে কেবল গোপন করার উদ্দেশ্যেই অন্যকে বলে, সে আবার অন্যকে বলে—এই উপায়ে শত ভিক্ষু বা সহস্র ভিক্ষুও আপত্তিগ্রস্ত হতে থাকে যতক্ষণ না এই ধারা ছিন্ন হয়। কখন এই ধারা ছিন্ন হয়? মহাসুম থের বলেন—'আপত্তিগ্রস্ত ভিক্ষু একজনকে বলে, সে আবার ফিরে এসে সেই আপত্তিগ্রস্ত ভিক্ষুকেই বলে; এভাবে ধারাটি ছিন্ন হয়।' মহাপদুম থের কিন্তু বলেন—'ইনি তো মূল ব্যক্তিই। বরং আপত্তিগ্রস্ত ভিক্ষু এক ভিক্ষুকে বলে, সে অন্যকে বলে, সে আবার ফিরে এসে যার দ্বারা উক্ত হয়েছিল তাকেই বলে; এভাবে তৃতীয় ব্যক্তি কর্তৃক দ্বিতীয় ব্যক্তিকে বলা হলে ধারাটি ছিন্ন হয়।'


400. Aduṭṭhullaṃ āpattinti avasese pañcāpattikkhandhe. Anupasampannassa duṭṭhullaṃ vā aduṭṭhullaṃ vā ajjhācāranti ettha anupasampannassa sukkavissaṭṭhi ca kāyasaṃsaggo cāti ayaṃ duṭṭhullaajjhācāro nāma. Sesamettha uttānamevāti. Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – kāyavācācittato samuṭṭhāti, akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

৪০০. ‘অদুট্ঠুল্লা আপত্তি’ বলতে অবশিষ্ট পাঁচ প্রকার আপত্তিসমূহকে বোঝায়। ‘অনুপসম্পন্নের দুট্ঠুল্ল বা অদুট্ঠুল্ল অতিচার’ বলতে এখানে অনুপসম্পন্নের (অদীক্ষিতের) শুক্রবিসর্গ এবং কায়সংসর্গ—এটিই ‘দুট্ঠুল্ল অতিচার’ নামে অভিহিত। এখানে অবশিষ্ট বিষয় স্পষ্টই। এটি ধুরনিক্ক্ষেপসমুত্থানিক—কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়, অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বাক্কর্ম, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদনাযুক্ত।


Duṭṭhullasikkhāpadaṃ catutthaṃ.

দুট্ঠুল্ল শিক্ষাপদ quarto।


5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā

৫. ঊনবীশতিবর্ষ শিক্ষাপদ বর্ণনা।


402. Pañcamasikkhāpade – aṅguliyo dukkhā bhavissantīti akkharāni likhantassa aṅguliyo dukkhā bhavissantīti cintesuṃ. Urassa dukkhoti gaṇanaṃ sikkhantena bahuṃ cintetabbaṃ hoti, tenassa uro dukkho bhavissatīti maññiṃsu. Akkhīni dukkhā bhavissantīti rūpasuttaṃ sikkhantena kahāpaṇā parivattetvā parivattetvā passitabbā honti, tenassa akkhīni dukkhāni bhavissantīti maññiṃsu. Ḍaṃsādīsu ḍaṃsāti piṅgalamakkhikāyo. Dukkhānanti dukkhamānaṃ. Tibbānanti bahalānaṃ. Kharānanti tikhiṇānaṃ. Kaṭukānanti pharusānaṃ; amanāpatāya vā kaṭukarasasadisānaṃ. Asātānanti amadhurānaṃ. Pāṇaharānanti jīvitaharānaṃ.

৪০২. পঞ্চম শিক্ষাপদে—'আঙ্গুলগুলো কষ্টদায়ক হবে' বলতে অক্ষর লেখার সময় আঙ্গুলগুলো কষ্ট পাবে—এরূপ তারা চিন্তা করেছিলেন। 'বুকের কষ্ট' বলতে গণনা শেখার সময় অনেক চিন্তা করতে হয়, তাই তার বুক ব্যথিত হবে—এরূপ তারা মনে করেছিলেন। 'চোখ কষ্টদায়ক হবে' বলতে রূপসূত্র শেখার সময় কহা পণগুলো উল্টেপাল্টে দেখতে হয়, তাই তার চোখগুলো কষ্ট পাবে—এরূপ তারা মনে করেছিলেন। ডংশ ইত্যাদির মধ্যে 'ডংশ' বলতে পিঙ্গল বর্ণের মাছি। 'দুঃখানাং' বলতে যা সহ্য করা কঠিন। 'তিব্বানাং' বলতে তীব্র বা ঘন। 'খরানাং' বলতে তীক্ষ্ণ। 'কটুকানাং' বলতে কর্কশ; অথবা অপ্রিয় হওয়ার কারণে কটু রসের সদৃশ। 'অসাতানাং' বলতে অমধুর। 'প্রাণহরাণাং' বলতে জীবন হরণকারী।


404. Sīmaṃ sammannatīti navaṃ sīmaṃ bandhati. Kurundiyaṃ pana udakukkhepaparicchindanepi dukkaṭaṃ vuttaṃ. Paripuṇṇavīsativassoti paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya paripuṇṇavīsativasso; gabbhavīsopi hi paripuṇṇavīsativassotveva saṅkhye gacchati. Yathāha –

৪০৪. 'সীমাং সম্মন্নতি' বলতে নতুন সীমা নির্ধারণ বা বন্ধন করা। কুরুন্দি অট্ঠকথায় কিন্তু উদকুক্ষেপ (জলে সীমা নির্ধারণ) পরিচ্ছেদেও দুক্কট আপত্তি বলা হয়েছে। 'পরিপূর্ণবিশতিবর্ষ' বলতে গর্ভধারণের সময় থেকে শুরু করে পরিপূর্ণ বিশ বছর বয়সী; কারণ গর্ভস্থ সময়সহ বিশ বছর পূর্ণ হলেও তা পরিপূর্ণ বিশ বছর হিসেবেই গণনায় আসে। যেমন বলা হয়েছে—


‘‘Tena [Pg.136] kho pana samayena āyasmā kumārakassapo gabbhavīso upasampanno hoti. Atha kho āyasmato kumārakassapassa etadahosi – ‘bhagavatā paññattaṃ, na ūnavīsativasso puggalo upasampādetabboti. Ahañcamhi gabbhavīso upasampanno. Upasampanno nukhomhi, nanu kho upasampanno’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Yaṃ bhikkhave mātukucchimhi paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ, paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ tadupādāya sāvassa jāti. Anujānāmi, bhikkhave, gabbhavīsaṃ upasampādetu’’nti (mahāva. 124).

“সেই সময় আয়ুষ্মান কুমারকশ্যপ গর্ভস্থ সময়সহ বিশ বছর বয়সে উপসম্পন্ন হয়েছিলেন। তখন আয়ুষ্মান কুমারকশ্যপের মনে এই চিন্তা হলো—'ভগবান প্রজ্ঞপ্ত করেছেন যে, ঊনবিংশতি বর্ষীয় (উনিশ বছরের কম বয়সী) ব্যক্তিকে উপসম্পদা প্রদান করা উচিত নয়। আর আমি গর্ভস্থ সময়সহ বিশ বছর বয়সে উপসম্পন্ন হয়েছি। আমি কি উপসম্পন্ন হয়েছি, নাকি উপসম্পন্ন হইনি?' ভগবানের নিকট এই বিষয়টি নিবেদন করা হলো। (ভগবান বললেন—) 'হে ভিক্ষুগণ, মাতৃগর্ভে প্রথম যে চিত্ত উৎপন্ন হয়, প্রথম যে বিজ্ঞান প্রাদুর্ভূত হয়, তা থেকে শুরু করেই তার জন্ম গণনা করা হয়। হে ভিক্ষুগণ, আমি গর্ভস্থ সময়সহ বিশ বছর বয়স পূর্ণ হলে উপসম্পদা প্রদানের অনুমতি দিচ্ছি।'” (মহাবগ্গ ১২৪)


Tattha yo dvādasamāse mātukucchismiṃ vasitvā mahāpavāraṇāya jāto, so tato paṭṭhāya yāva ekūnavīsatime vasse mahāpavāraṇā, taṃ atikkamitvā pāṭipade upasampādetabbo. Etenupāyena hāyanavaḍḍhanaṃ veditabbaṃ.

সেখানে যে ব্যক্তি বারো মাস মাতৃগর্ভে বাস করে মহাপ্রবারণা তিথিতে জন্মগ্রহণ করেছে, সে সেই জন্মতিথি থেকে শুরু করে ঊনবিংশতি বর্ষের (উনিশতম বছরের) মহাপ্রবারণা অতিবাহিত হওয়ার পর প্রতিপদ তিথিতে উপসম্পন্ন হতে পারবে। এই উপায়ে হ্রাস-বৃদ্ধি জানতে হবে।


Porāṇakattherā pana ekūnavīsativassaṃ sāmaṇeraṃ nikkhamanīyapuṇṇamāsiṃ atikkamma pāṭipadadivase upasampādenti, taṃ kasmāti? Vuccate – ekasmiṃ vasse cha cātuddasikauposathā honti. Iti vīsatiyā vassesu cattāro māsā parihāyanti. Rājāno tatiye tatiye vasse vassaṃ ukkaḍḍhanti. Iti aṭṭhārasasu vassesu cha māsā vaḍḍhanti, tato uposathavasena parihīne cattāro māse apanetvā dve māsā avasesā honti, te dve māse gahetvā vīsativassāni paripuṇṇāni hontīti nikkaṅkhā hutvā nikkhamanīyapuṇṇamāsiṃ atikkamma pāṭipade upasampādenti. Ettha pana yo pavāretvā vīsativasso bhavissati, taṃ sandhāya ‘‘ekūnavīsativassa’’nti vuttaṃ. Tasmā yo mātukucchismiṃ dvādasamāse vasi, so ekavīsativasso hoti. Yo sattamāse vasi, so sattamāsādhikavīsativasso. Chamāsajāto pana na jīvati.

প্রাচীন থেরগণ কিন্তু ঊনবিংশতি বর্ষীয় শ্রামণরকে নিকখমনীয় পূর্ণিমা অতিবাহিত হওয়ার পর প্রতিপদ দিবসে উপসম্পদা প্রদান করতেন, তা কেন? উত্তর দেওয়া হচ্ছে—এক বছরে ছয়টি চাতুর্দশী উপোসথ থাকে। এভাবে বিশ বছরে চার মাস হ্রাস পায়। রাজাগণ প্রতি তৃতীয় বছরে এক মাস বৃদ্ধি করেন। এভাবে আঠারো বছরে seis মাস বৃদ্ধি পায়। সেখান থেকে উপোসথ অনুসারে হ্রাস পাওয়া চার মাস বাদ দিলে দুই মাস অবশিষ্ট থাকে। সেই দুই মাস গ্রহণ করে বিশ বছর পূর্ণ হয়—এই বিষয়ে নিঃসংশয় হয়ে তারা নিকখমনীয় পূর্ণিমা অতিবাহিত হওয়ার পর প্রতিপদ তিথিতে উপসম্পদা প্রদান করতেন। এখানে কিন্তু যে প্রবারণা করে বিশ বছর বয়সী হবে, তাকে উদ্দেশ্য করেই 'ঊনবিংশতি বর্ষীয়' বলা হয়েছে। অতএব যে মাতৃগর্ভে বারো মাস বাস করেছে, সে একুশ বছর বয়সী হয়। যে সাত মাস বাস করেছে, সে সাত মাস অধিক বিশ বছর বয়সী হয়। কিন্তু ছয় মাসে জন্মগ্রহণকারী বেঁচে থাকে না।


406. Anāpatti ūnavīsativassaṃ paripuṇṇavīsativassasaññīti ettha kiñcāpi upasampādentassa anāpatti, puggalo pana anupasampannova hoti. Sace pana so dasavassaccayena aññaṃ upasampādeti, tañce muñcitvā gaṇo pūrati, sūpasampanno. Sopi ca yāva na jānāti, tāvassa neva saggantarāyo [Pg.137] na mokkhantarāyo, ñatvā pana puna upasampajjitabbaṃ. Sesaṃ uttānameva.

৪০৬. ‘ঊনবিংশতি বর্ষীয়কে পরিপূর্ণ বিশ বছর বয়সী মনে করে উপসম্পদা প্রদান করলে আপত্তি নেই’—এখানে যদিও উপসম্পদা প্রদানকারী ভিক্ষুর আপত্তি হয় না, কিন্তু সেই ব্যক্তি অনুপসম্পন্নই থেকে যায়। কিন্তু যদি সে দশ বছর অতিবাহিত হওয়ার পর অন্যকে উপসম্পদা প্রদান করে এবং তাকে বাদ দিয়ে যদি গণ পূর্ণ হয়, তবে সে সু-উপসম্পন্ন হয়। এবং সেও যতক্ষণ না জানতে পারে, ততক্ষণ তার স্বর্গলাভের অন্তরায় বা মোক্ষলাভের অন্তরায় হয় না; কিন্তু জানার পর পুনরায় উপসম্পদা গ্রহণ করতে হবে। অবশিষ্ট বিষয় স্পষ্টই।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ,

এটি ত্রিসমুত্থানিক—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম,


Vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

বাক্কর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Ūnavīsativassasikkhāpadaṃ pañcamaṃ.

ঊনবিংশতিবর্ষ (অনূর্ধ্ব বিশ বছর বয়সীদের উপসম্পদা প্রদান) শিক্ষাপদ সমাপ্ত—পঞ্চম।


6. Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā

৬. থেয়্যসত্থ (চোর-দলের সাথে ভ্রমণ) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


407. Chaṭṭhe – paṭiyālokanti sūriyālokassa paṭimukhaṃ; pacchimadisanti attho. Kammiyāti suṅkaṭṭhāne kammikā.

৪০৭. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— "সূর্যালোকের বিপরীত দিকে" (পটিয়ালোকন্তি) বলতে সূর্যালোকের মুখোমুখি দিক অর্থাৎ পশ্চিম দিক—এটিই অর্থ। "কর্মচারী" (কম্মিয়াতি) বলতে শুল্ক আদায়কারী স্থানে কর্মরত ব্যক্তিগণ।


409. Rājānaṃ vā theyyaṃ gacchantīti rājānaṃ vā thenetvā vañcetvā rañño santakaṃ kiñci gahetvā idāni na tassa dassāmāti gacchanti.

৪০৯. "রাজার কর ফাঁকি দিয়ে গমন করে" (রাজানং বা থেয্যং গচ্ছন্তীতি) বলতে রাজাকে ফাঁকি দিয়ে বা প্রতারণা করে রাজার কোনো সম্পত্তি বা করযোগ্য দ্রব্য নিয়ে "এখন আমরা তা রাজাকে দেব না" এই উদ্দেশ্যে গমন করা।


411. Visaṅketenāti kālavisaṅketena divasavisaṅketena ca gacchato anāpatti. Maggavisaṅketena pana aṭavivisaṅketena vā āpattiyeva. Sesamettha bhikkhunivagge vuttanayattā uttānatthameva. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ – kāyacittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৪১১. ‘বিসংকেতেন’ বলতে কাল-বিসংকেত (সময়ের ভুল) এবং দিবস-বিসংকেত (দিনের ভুল) দ্বারা গমনকারীর আপত্তি হয় না। কিন্তু মার্গ-বিসংকেত (পথের ভুল) অথবা অটবী-বিসংকেত (অরণ্যের ভুল) দ্বারা গমনকারীর আপত্তিই হয়। এই বিষয়ে অবশিষ্ট অংশ ভিক্ষুণী-বর্গে বর্ণিত নিয়মানুসারেই অত্যন্ত স্পষ্ট। স্তেয়সার্থ-সমুত্থান— কায়-চিত্ত এবং কায়-বাণী-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Theyyasatthasikkhāpadaṃ chaṭṭhaṃ.

ষষ্ঠ স্তেয়সার্থ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সংবিধান শিক্ষাপদ বর্ণনা


412. Sattame – padhūpento nisīdīti pajjhāyanto attānaṃyeva paribhāsanto nisīdi. Nāyyo so bhikkhu maṃ nippātesīti ayyo ayaṃ bhikkhu maṃ na nikkhāmesi; na maṃ gahetvā agamāsīti attho. Sesamettha bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhānasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

৪১২. সপ্তম শিক্ষাপদে— ‘পধূপেন্তো নিসীদি’ বলতে চিন্তামগ্ন হয়ে এবং নিজেকেই তিরস্কার করতে করতে উপবেশন করেছিল। ‘নায়্যো সো ভিক্খু মং নিಪ್ಪাতেসি’ বলতে— ‘আর্য! এই ভিক্ষু আমাকে বের করে দেননি, আমাকে সঙ্গে নিয়ে যাননি’— এই অর্থ। এই বিষয়ে অবশিষ্ট অংশ ভিক্ষুণীর সাথে সংবিধান শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুসারেই সমুত্থান ইত্যাদিসহ জানতে হবে।


Saṃvidhānasikkhāpadaṃ sattamaṃ.

সপ্তম সংবিধান শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8. Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৮. অরিষ্ট শিক্ষাপদ বর্ণনা


417. Aṭṭhame [Pg.138] – gaddhe bādhayiṃsūti gaddhabādhino; gaddhabādhino pubbapurisā assāti gaddhabādhipubbo, tassa gaddhabādhipubbassa gijjhaghātakakulappasutassāti attho.

৪১৭. অষ্টম শিক্ষাপদে— ‘গদ্ধে বাধয়িংসু’ (যারা শকুনদের পীড়ন করত) তারা ‘গদ্ধবাধী’; যার পূর্বপুরুষগণ গদ্ধবাধী ছিল, সে ‘গদ্ধবাধিপূর্ব’। ‘তস্স গদ্ধবাধিপুব্বস্স’ বলতে সেই অরিষ্টের, যে শকুন-হত্যাকারী কুলে জন্মগ্রহণ করেছে— এই অর্থ।


Saggamokkhānaṃ antarāyaṃ karontīti antarāyikā. Te kammakilesavipākaupavādaāṇāvītikkamavasena pañcavidhā. Tattha pañcānantariyakammā kammantarāyikā nāma. Tathā bhikkhunīdūsakakammaṃ, taṃ pana mokkhasseva antarāyaṃ karoti, na saggassa. Niyatamicchādiṭṭhidhammā kilesantarāyikā nāma. Paṇḍakatiracchānagataubhatobyañjanakānaṃ paṭisandhidhammā vipākantarāyikā nāma. Ariyūpavādā upavādantarāyikā nāma, te pana yāva ariye na khamāpenti tāvadeva, na tato paraṃ. Sañcicca āpannā āpattiyo āṇāvītikkamantarāyikā nāma, tāpi yāva bhikkhubhāvaṃ vā paṭijānāti, na vuṭṭhāti vā na deseti vā tāvadeva, na tato paraṃ.

যারা স্বর্গ ও মোক্ষের অন্তরায় (বাধা) সৃষ্টি করে, তারা ‘অন্তরায়িক’ (অন্তরায় সৃষ্টিকারী ধর্ম)। সেগুলি কর্ম, ক্লেশ, বিপাক, উপবাদ এবং আজ্ঞাবাতিক্রম ভেদে পাঁচ প্রকার। তার মধ্যে পাঁচটি আনন্তর্য কর্মকে ‘কর্মান্তরায়িক’ বলা হয়। তদ্রূপ ভিক্ষুণী-দূষক কর্মও (কর্মান্তরায়িক), তবে তা কেবল মোক্ষের অন্তরায় সৃষ্টি করে, স্বর্গের নয়। নিয়ত-মিথ্যাদৃষ্টি ধর্মসমূহ ‘ক্লেশান্তরারিক’ নামে পরিচিত। পণ্ডিত (নপুংসক), তির্যক (পশু) এবং উভয়ব্যঞ্জনকদের প্রতিসন্ধি-ধর্ম ‘বিপাকান্তরায়িক’ নামে পরিচিত। আর্য-উপবাদ (আর্যদের নিন্দা করা) ‘উপবাদান্তরায়িক’ নামে পরিচিত; তবে তা যতক্ষণ না আর্যদের নিকট ক্ষমা প্রার্থনা করা হয় ততক্ষণ পর্যন্তই অন্তরায় সৃষ্টি করে, তার পরে নয়। জেনেশুনে আপত্তিতে পতিত হওয়া ‘আজ্ঞাবাতিক্রান্তরায়িক’ নামে পরিচিত; সেগুলিও যতক্ষণ পর্যন্ত ভিক্ষুভাব স্বীকার করে, কিন্তু আপত্তি থেকে মুক্ত হয় না বা দেশনা করে না, ততক্ষণ পর্যন্তই অন্তরায় সৃষ্টি করে, তার পরে নয়।


Tatrāyaṃ bhikkhu bahussuto dhammakathiko sesantarāyike jānāti, vinaye pana akovidattā paṇṇattivītikkamantarāyike na jānāti, tasmā rahogato evaṃ cintesi – ‘‘ime āgārikā pañca kāmaguṇe paribhuñjantā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi honti, bhikkhūpi manāpikāni cakkhuviññeyyāni rūpāni passanti…pe… kāyaviññeyye phoṭṭhabbe phusanti, mudukāni attharaṇapāvuraṇādīni paribhuñjanti, etaṃ sabbaṃ vaṭṭati. Kasmā itthirūpā…pe… itthiphoṭṭhabbā eva na vaṭṭanti, etepi vaṭṭantī’’ti. Evaṃ rasena rasaṃ saṃsanditvā sacchandarāgaparibhogañca nicchandarāgaparibhogañca ekaṃ katvā thūlavākehi saddhiṃ atisukhumasuttaṃ ghaṭento viya sāsapena saddhiṃ sineruṃ upasaṃharanto viya pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppādetvā ‘‘kiṃ bhagavatā mahāsamuddaṃ bandhantena viya mahatā ussāhena paṭhamapārājikaṃ paññattaṃ, natthi ettha doso’’ti sabbaññutaññāṇena saddhiṃ paṭivirujjhanto bhabbapuggalānaṃ āsaṃ chindanto jinassa āṇācakke pahāramadāsi. Tenāha – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādi.

সেখানে এই ভিক্ষু বহুশ্রুত ও ধর্মকথিক হওয়ায় অন্যান্য অন্তরায়িক ধর্মসমূহ জানতেন, কিন্তু বিনয়ে অকোবিদ (অদক্ষ) হওয়ার কারণে প্রজ্ঞপ্তিবাতিক্রম-অন্তরায়িক ধর্মসমূহ জানতেন না। তাই তিনি নির্জনে গিয়ে এভাবে চিন্তা করলেন— 'এই গৃহীরা পঞ্চ কামগুণ উপভোগ করেও স্রোতাপন্ন, সকৃদাগামী এবং অনাগামীও হয়ে থাকেন; ভিক্ষুরাও মনোহর চক্ষুবিজ্ঞানগ্রাহ্য রূপসমূহ দর্শন করেন...পে... কায়বিজ্ঞানগ্রাহ্য স্পর্শসমূহ স্পর্শ করেন, মৃদু আস্তরণ ও প্রাবরণ (বিছানা ও চাদর) ইত্যাদি ব্যবহার করেন, এ সমস্তই যদি কল্পিত (অনুমোদিত) হয়, তবে কেন স্ত্রীরূপ...পে... স্ত্রীস্পর্শই কেবল অকল্পিত হবে? এগুলিও কল্পিত (অনুমোদিত)।' এভাবে রসের সাথে রস মিশ্রিত করে, সচ্ছন্দরাগ-পরিভোগ এবং নিচ্ছন্দরাগ-পরিভোগকে এক করে, স্থূল পাটের সুতার সাথে অতি সূক্ষ্ম সুতা জোড়া দেওয়ার মতো অথবা সরিষার দানার সাথে সুমেরু পর্বতের তুলনা করার মতো পাপময় মিথ্যাদৃষ্টি উৎপন্ন করে চিন্তা করলেন— 'ভগবান কেন মহাসমুদ্রে বাঁধ দেওয়ার মতো মহৎ উৎসাহের সাথে প্রথম পারাজিক প্রজ্ঞাপন করেছেন? এতে কোনো দোষ নেই।' এভাবে সর্বজ্ঞতা-জ্ঞানের সাথে বিরোধিতা করে, ভব্য পুদ্গলদের (মুক্তির যোগ্য ব্যক্তিদের) আশা ছিন্ন করে, জিনদেবের আজ্ঞাচক্রে আঘাত করলেন। সেইজন্যই বলা হয়েছে— 'তথাহং ভগবতা ধম্মং দেসিতং আজানামি' ইত্যাদি।


Aṭṭhikaṅkalūpamātiādimhi [Pg.139] aṭṭhikaṅkalūpamā appassādaṭṭhena. Maṃsapesūpamā bahusādhāraṇaṭṭhena. Tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena. Aṅgārakāsūpamā mahābhitāpanaṭṭhena. Supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena. Rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena. Sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena. Sappasirūpamā sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhenāti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana papañcasūdaniyaṃ majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. 1.234 ādayo; 2.42 ādayo) gahetabbo. Evaṃ byākhoti evaṃ viya kho. Sesamettha pubbe vuttanayattā uttānameva.

‘অট্ঠিকাঙ্কলূপমা’ ইত্যাদি পদে— অল্প আস্বাদন অর্থে ‘অস্থিকঙ্কাল-উপমা’ (কঙ্কালের মতো)। বহু সাধারণের ভোগ্য অর্থে ‘মাংসপেশী-উপমা’ (মাংসখণ্ডের মতো)। অনুদহন (ক্রমাগত দহন) অর্থে ‘তৃণোল্কা-উপমা’ (তৃণের মশালসদৃশ)। মহাতাপদাহ অর্থে ‘অঙ্গারকর্ষূ-উপমা’ (জ্বলন্ত কয়লার গর্তসদৃশ)। ক্ষণস্থায়ী প্রতিভাস অর্থে ‘স্বপ্ন-উপমা’ (স্বপ্নের মতো)। সাময়িক ব্যবহার অর্থে ‘যাচিতক-উপমা’ (ধার করা অলঙ্কারের মতো)। সর্ব অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ ভেঙে ফেলার অর্থে ‘বৃক্ষফল-উপমা’ (গাছের ফলের মতো)। কর্তন ও খণ্ডন অর্থে ‘অসিসূনা-উপমা’ (কসাইখানার মাংস কাটার কাঠের মতো)। বিদ্ধ করার অর্থে ‘শক্তিশূল-উপমা’ (শূলের মতো)। আশঙ্কাজনক ও ভীতিপ্রদ অর্থে ‘সর্পশির-উপমা’ (সাপের মাথার মতো)— এই হলো এখানে সংক্ষেপ। বিস্তারিত বিবরণ কিন্তু মজ্ঝিম নিকায়ের অট্ঠকথা ‘পপঞ্চসূদনী’ থেকে গ্রহণ করতে হবে। ‘এবং ব্যাক্খো’ বলতে ‘এবং বিয় খো’ (এরূপই যেন)। এই বিষয়ে অবশিষ্ট অংশ পূর্বে বর্ণিত নিয়মানুসারেই অত্যন্ত স্পষ্ট।


Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ – kāyavācācittato samuṭṭhāti, akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

সমনুভাষণ-সমুত্থান— কায়-বাণী-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশল চিত্ত ও দুঃখবেদনাযুক্ত।


Ariṭṭhasikkhāpadaṃ aṭṭhamaṃ.

অষ্টম অরিষ্ট শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā

৯. উক্ষিপ্তসম্ভোগ শিক্ষাপদ বর্ণনা


424-5. Navame – akaṭānudhammenāti anudhammo vuccati āpattiyā adassane vā appaṭikamme vā pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge vā dhammena vinayena satthusāsanena ukkhittakassa anulomavattaṃ disvā katā osāraṇā; so osāraṇasaṅkhāto anudhammo yassa na kato, ayaṃ akaṭānudhammo nāma, tādisena saddhinti attho. Tenevassa padabhājane ‘‘akaṭānudhammo nāma ukkhitto anosārito’’ti vuttaṃ.

৪২৪-৫. নবম শিক্ষাপদে— ‘অকোটানুধম্মেন’ বলতে আপত্তি দর্শন না করার কারণে, অথবা আপত্তি প্রতিকার না করার কারণে, অথবা পাপময় মিথ্যাদৃষ্টি পরিত্যাগ না করার কারণে ধর্ম অনুযায়ী, বিনয় অনুযায়ী এবং শাস্ত্রের শাসন (জ্ঞপ্তি-কর্মবাণী) অনুযায়ী বহিষ্কৃত (উক্ষিপ্ত) ভিক্ষুর অনুলোম-ব্রত দেখে যে ‘ওসারণা’ (পুনর্বহাল বা সংঘে ফিরিয়ে নেওয়া) করা হয়, তাকে ‘অনুধর্ম’ বলা হয়। যার প্রতি ওসারণা নামক সেই অনুধর্ম করা হয়নি, সে ‘অকৃতানুধর্ম’ নামে পরিচিত; তার সাথে— এই অর্থ। সেইজন্যই পদভাজনীতে বলা হয়েছে— ‘অকৃতানুধর্ম বলতে উক্ষিপ্ত কিন্তু অনবসারিদ (সংঘে পুনর্বহাল না করা)’।


Deti vā paṭiggaṇhāti vāti ekapayogena bahumpi dadato vā gaṇhato vā ekaṃ pācittiyaṃ. Vicchinditvā vicchinditvā dentassa ca gaṇhantassa ca payogagaṇanāya pācittiyāni. Sesamettha uttānameva. Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

‘দেতি বা পটিগ্গণ্হাতি বা’ বলতে এক প্রয়াসে বহু বস্তু দানকারী বা গ্রহণকারীর একটিই প্রাচিত্ত্য হয়। কিন্তু বারবার বিচ্ছিন্ন করে করে দানকারী ও গ্রহণকারীর প্রয়াস-সংখ্যা অনুযায়ী প্রাচিত্ত্যসমূহ হয়। এই বিষয়ে অবশিষ্ট অংশ অত্যন্ত স্পষ্ট। ত্রিসমুত্থান— ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Ukkhittasambhogasikkhāpadaṃ navamaṃ.

নবম উক্ষিপ্তসম্ভোগ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā

১০. কণ্টক শিক্ষাপদ বর্ণনা


428. Dasame [Pg.140] – diṭṭhigataṃ uppannanti ariṭṭhassa viya etassāpi ayoniso ummujjantassa uppannaṃ. Nāsetūti ettha tividhā nāsanā – saṃvāsanāsanā, liṅganāsanā, daṇḍakammanāsanāti. Tattha āpattiyā adassanādīsu ukkhepanā saṃvāsanāsanā nāma. ‘‘Dūsako nāsetabbo (pārā. 66) mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’ti (pārā. 384) ayaṃ liṅganāsanā nāma. ‘‘Ajjatagge te āvuso samaṇuddesa na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo’’ti ayaṃ daṇḍakammanāsanā nāma. Ayaṃ idha adhippetā. Tenāha – ‘‘evañca pana bhikkhave nāsetabbo…pe… vinassā’’ti. Tattha carāti gaccha. Pireti para amāmaka. Vinassāti nassa; yattha te na passāma, tattha gacchāti.

৪২৮. দশম শিক্ষাপদে— ‘দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং’ বলতে অরিষ্টের মতো এই কণ্টকেরও অযোনিশ (অসঙ্গত) চিন্তাভাবনা করার সময় মিথ্যাদৃষ্টি উৎপন্ন হয়েছিল। ‘নাসেতু’ পদের ক্ষেত্রে তিন প্রকার নাশন (বহিষ্কার) রয়েছে— সংবাস-নাশন, লিঙ্গ-নাশন এবং দণ্ডকর্ম-নাশন। তার মধ্যে আপত্তি দর্শন না করা ইত্যাদির কারণে যে উক্ষেপণ (বহিষ্কার) করা হয়, তাকে ‘সংবাস-নাশন’ বলা হয়। ‘দূষক (চরিত্রহীন) শ্রামণরকে নাশ (বহিষ্কার) করতে হবে’ এবং ‘মেত্তিযা ভিক্ষুণীকে নাশ (বহিষ্কার) করো’— এটি ‘লিঙ্গ-নাশন’ নামে পরিচিত। ‘আজ থেকে হে শ্রামণর! তুমি সেই ভগবান বুদ্ধকে তোমার শাস্তা বলে উল্লেখ করতে পারবে না’— এটি ‘দণ্ডকর্ম-নাশন’ নামে পরিচিত। এখানে এটিই অভিপ্রেত। সেইজন্যই বলা হয়েছে— ‘এবং চ পন ভিক্খবে নাসেতব্বো...পে... বিনস্সা’। সেখানে ‘চরা’ বলতে যাও। ‘পিরে’ বলতে হে পর (শাসনবহির্ভূত), অমামক (ত্রিরত্নের প্রতি শ্রদ্ধাহীন)। ‘বিনস্সা’ বলতে বিনষ্ট হও; যেখানে আমরা তোমাকে দেখতে পাব না, সেখানে চলে যাও— এই অর্থ।


429. Upalāpeyyāti saṅgaṇheyya. Upaṭṭhāpeyyāti tena attano upaṭṭhānaṃ kārāpeyya. Sesaṃ ariṭṭhasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

৪২৯. ‘উপলাপেয্যা’ বলতে অনুগ্রহ বা সংগ্রহ করবে। ‘উপট্ঠাপেয্যা’ বলতে তার দ্বারা নিজের পরিচর্যা করাবে। অবশিষ্ট অংশ অরিষ্ট শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুসারেই সমুত্থান ইত্যাদিসহ জানতে হবে।


Kaṇṭakasikkhāpadaṃ dasamaṃ.

দশম কণ্টক শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Samatto vaṇṇanākkamena sappāṇakavaggo sattamo.

বর্ণনাক্রম অনুসারে সপ্তম সপ্রাণক বর্গ সমাপ্ত।


8. Sahadhammikavaggo

৮. সহধর্মিক বর্গ


1. Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā

১. সহধর্মিক শিক্ষাপদ বর্ণনা


434. Sahadhammikavaggassa paṭhamasikkhāpade – etasmiṃ sikkhāpadeti etasmiṃ sikkhāpade yaṃ vuttaṃ, taṃ na tāva sikkhissāmi. Āpatti pācittiyassāti ettha pana vācāya vācāya āpatti veditabbā. Sikkhamānena bhikkhave bhikkhunāti ovādaṃ sirasā sampaṭicchitvā sikkhitukāmeneva hutvā ājānitabbañceva pucchitabbañca upaparikkhitabbañca. Sesamettha dubbacasikkhāpade vuttanayeneva padatthato veditabbaṃ. Vinicchayato uttānameva.

৪৩৪. সহধর্মিক বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— ‘এতস্মিং শিক্ষাপদে’ বলতে এই শিক্ষাপদে যা বলা হয়েছে, তা আমি এখন শিখব না। ‘আপত্তি পাচিত্তিয়স্স’ পদের ক্ষেত্রে প্রতি বাক্যে বাক্যে আপত্তি জানতে হবে। ‘সিক্খমানেন ভিক্খবে ভিক্খুনা’ বলতে উপদেশ মস্তক পেতে গ্রহণ করে, শিক্ষা করার অভিলাষী হয়ে জানতেও হবে, জিজ্ঞাসা করতেও হবে এবং অনুসন্ধানও করতে হবে। এই বিষয়ে অবশিষ্ট অংশ দুব্বচ (দুর্বাচ্য) শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুসারেই পদ অনুসারে জানতে হবে। সিদ্ধান্তের দিক থেকে এটি অত্যন্ত স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

ত্রিসমুত্থান— ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশল চিত্ত ও দুঃখবেদনাযুক্ত।


Sahadhammikasikkhāpadaṃ paṭhamaṃ.

প্রথম সহধর্মিক শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā

২. বিলেখন শিক্ষাপদ বর্ণনা


438. Dutiye [Pg.141] – vinayakathaṃ kathetīti vinayakathā nāma kappiyākappiyaāpattānāpattisaṃvarapahānapaṭisaṃyuttakathā, taṃ katheti. Vinayassa vaṇṇaṃ bhāsatīti vinayassa vaṇṇo nāma pañcannampi sattannampi āpattikkhandhānaṃ vasena mātikaṃ nikkhipitvā padabhājanena vaṇṇanā, taṃ bhāsati. Vinayapariyattiyā vaṇṇaṃ bhāsatīti vinayaṃ pariyāpuṇantānaṃ vinayapariyattimūlakaṃ vaṇṇaṃ guṇaṃ ānisaṃsaṃ bhāsati. Vinayadharo hi vinayapariyattimūlake pañcānisaṃse chānisaṃse sattānisaṃse aṭṭhānisaṃse navānisaṃse dasānisaṃse ekādasānisaṃse ca labhati te sabbe bhāsatīti attho. Katame pañcānisaṃse labhatīti? Attano sīlakkhandhasuguttiādike. Vuttañhetaṃ –

৪৩৮. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— ‘বিনয়কথাং কথেতি’ বলতে বিনয়কথা হলো কল্পিত-অকল্পিত (অনুমোদিত-অননুমোদিত), আপত্তি-অন আপত্তি, সংবর (সংযম) ও প্রহাণের সাথে যুক্ত কথা; তিনি তা বলেন। ‘বিনয়স্স বণ্ণং ভাসতি’ বলতে বিনয়ের প্রশংসা বা বর্ণনা হলো— পাঁচ প্রকার অথবা সাত প্রকার আপত্তি-স্কন্ধের ভিত্তিতে মাতৃকা স্থাপন করে পদভাজনী দ্বারা ব্যাখ্যা করা; তিনি তা বলেন। ‘বিনয়পরিযত্তিযা বণ্ণং ভাসতি’ বলতে বিনয় পাঠকারীদের বিনয়-পর্যাপ্তি ভিত্তিক প্রশংসা, গুণ ও আনিশংস (সুফল) বর্ণনা করেন। কারণ বিনয়ধর ভিক্ষু বিনয়-পর্যাপ্তি ভিত্তিক পাঁচ প্রকার, ছয় প্রকার, সাত প্রকার, আট প্রকার, নয় প্রকার, দশ প্রকার এবং এগারো প্রকার আনিশংস লাভ করেন; তিনি সেই সমস্তই বলেন— এই অর্থ। কোন পাঁচটি আনিশংস লাভ করেন? নিজের শীলস্কন্ধের সুগুপ্ততা (উত্তম সুরক্ষা) ইত্যাদি। এ বিষয়ে বলা হয়েছে—


‘‘Pañcime, bhikkhave, ānisaṃsā vinayadhare puggale – attano sīlakkhandho sugutto hoti surakkhito, kukkuccapakatānaṃ paṭisaraṇaṃ hoti, visārado saṅghamajjhe voharati, paccatthike sahadhammena suniggahitaṃ niggaṇhāti, saddhammaṭṭhitiyā paṭipanno hotī’’ti (pari. 325).

“হে ভিক্ষুগণ! বিনয়ধর পুদ্গলের এই পাঁচটি আনিশংস (সুফল) রয়েছে— নিজের শীলস্কন্ধ সুগুপ্ত ও সুসংরক্ষিত হয়, কুক্কুচ্চগ্রস্ত (সন্দিহান) ভিক্ষুদের আশ্রয়স্থল হয়, বিশারদ (নির্ভীক) হয়ে সংঘের মধ্যে কথা বলেন, প্রতিপক্ষকে সহধর্মের সাথে সুনিগৃহীত করে দমন করেন এবং সদ্ধর্মের স্থায়িত্বের জন্য প্রতিপন্ন (ব্রতী) হন।”


Kathamassa attano sīlakkhandho sugutto hoti surakkhito? Idhekacco bhikkhu āpattiṃ āpajjanto chahākārehi āpajjati – alajjitā, aññāṇatā, kukkuccapakatatā, akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā, satisammosāti.

কীভাবে তার নিজের শীলস্কন্ধ সুগুপ্ত ও সুসংরক্ষিত হয়? এই শাসনে কোনো কোনো ভিক্ষু আপত্তিতে পতিত হওয়ার সময় ছয়টি কারণে পতিত হন— অলজ্জিতা (নির্লজ্জতা), অজ্ঞানতা, কুক্কুচ্চগ্রস্ততা (সন্দেহপ্রবণতা), অকল্পিত বস্তুতে কল্পিত সংজ্ঞা (অননুমোদিত বস্তুকে অনুমোদিত মনে করা), কল্পিত বস্তুতে অকল্পিত সংজ্ঞা (অনুমোদিত বস্তুকে অননুমোদিত মনে করা) এবং স্মৃতিসম্মোষ (অমনোযোগিতা বা বিস্মৃতি)।


Kathaṃ alajjitāya āpattiṃ āpajjati? Akappiyabhāvaṃ jānantoyeva madditvā vītikkamaṃ karoti. Vuttampi cetaṃ –

কীভাবে অলজ্জিতা (নির্লজ্জতা) দ্বারা আপত্তিতে পতিত হন? অকল্পিত ভাব (অননুমোদিত হওয়া) জেনেও প্রজ্ঞপ্তিকে অবজ্ঞা করে অতিক্রম (লঙ্ঘন) করেন। এ বিষয়ে বলাও হয়েছে—


‘‘Sañcicca āpattiṃ āpajjati, āpattiṃ parigūhati;

Agatigamanañca gacchati, ediso vuccati alajjipuggalo’’ti. (pari. 359);

“যে ব্যক্তি জেনে-বুঝে আপত্তি (অপরাধ)গ্রস্ত হয়, আপত্তি গোপন করে এবং অগতিতে গমন করে (অন্যায় পথে চলে), এই প্রকার ব্যক্তিকে 'অলাজ্জী পুদ্গল' (লজ্জাহীন ব্যক্তি) বলা হয়।”


Kathaṃ aññāṇatāya āpajjati? Aññāṇapuggalo hi mando momūho kattabbākattabbaṃ ajānanto akattabbaṃ karoti, kattabbaṃ virādheti; evaṃ aññāṇatāya āpajjati.

অজ্ঞতাবশত কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়? অজ্ঞ ব্যক্তি মূলত মন্দবুদ্ধি ও অত্যন্ত মোহগ্রস্ত হয়ে করণীয় ও অকরণীয় বিষয় না জেনে অকরণীয় কাজ করে ফেলে এবং করণীয় কাজ থেকে বিচ্যুত হয়; এভাবেই অজ্ঞতাবশত আপত্তিগ্রস্ত হয়।


Kathaṃ [Pg.142] kukkuccapakatatāya āpajjati? Kappiyākappiyaṃ nissāya kukkucce uppanne vinayadharaṃ pucchitvā kappiyañce kattabbaṃ siyā, akappiyañce na kattabbaṃ, ayaṃ pana ‘‘vaṭṭatī’’ti madditvā vītikkamatiyeva; evaṃ kukkuccapakatatāya āpajjati.

সংশয়গ্রস্ততার (কুক্কুচ্চপকততা) কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়? করণীয় ও অকরণীয় (কল্পিত ও অকল্পিত) বিষয় নিয়ে সংশয় উৎপন্ন হলে, বিনয়ধর ভিক্ষুকে জিজ্ঞাসা করে যদি তা কল্পিত (অনুমোদিত) হয় তবে তা করা উচিত, আর যদি অকল্পিত (অননুমোদিত) হয় তবে তা করা উচিত নয়। কিন্তু এই সংশয়গ্রস্ত ব্যক্তি "এটি অনুমোদিত" মনে করে নিয়ম লঙ্ঘন করে অতিক্রম করে যায়; এভাবেই সংশয়গ্রস্ততার কারণে আপত্তিগ্রস্ত হয়।


Kathaṃ akappiye kappiyasaññitāya āpajjati? Acchamaṃsaṃ sūkaramaṃsanti khādati, dīpimaṃsaṃ migamaṃsanti khādati, akappiyabhojanaṃ kappiyabhojananti bhuñjati, vikāle kālasaññāya bhuñjati, akappiyapānakaṃ kappiyapānakanti pivati; evaṃ akappiye kappiyasaññitāya āpajjati.

অকল্পিত (অননুমোদিত) বিষয়ে কল্পিত (অনুমোদিত) ধারণার কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়? ভালুকের মাংসকে শূকরের মাংস মনে করে আহার করে, চিতাবাঘের মাংসকে হরিণের মাংস মনে করে আহার করে, অকল্পিত ভোজনকে কল্পিত ভোজন মনে করে ভক্ষণ করে, বিকালের (অসময়ের) খাদ্যকে সময়ের খাদ্য মনে করে ভক্ষণ করে, অকল্পিত পানীয়কে কল্পিত পানীয় মনে করে পান করে; এভাবেই অকল্পিত বিষয়ে কল্পিত ধারণার কারণে আপত্তিগ্রস্ত হয়।


Kathaṃ kappiye akappiyasaññitāya āpajjati? Sūkaramaṃsaṃ acchamaṃsanti khādati, migamaṃsaṃ dīpimaṃsanti khādati, kappiyabhojanaṃ akappiyabhojananti bhuñjati, kāle vikālasaññāya bhuñjati, kappiyapānakaṃ akappiyapānakanti pivati; evaṃ kappiye akappiyasaññitāya āpajjati.

কল্পিত (অনুমোদিত) বিষয়ে অকল্পিত (অননুমোদিত) ধারণার কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়? শূকরের মাংসকে ভালুকের মাংস মনে করে আহার করে, হরিণের মাংসকে চিতাবাঘের মাংস মনে করে আহার করে, কল্পিত ভোজনকে অকল্পিত ভোজন মনে করে ভক্ষণ করে, উপযুক্ত সময়ে বিকালের (অসময়ের) ধারণা নিয়ে ভক্ষণ করে, কল্পিত পানীয়কে অকল্পিত পানীয় মনে করে পান করে; এভাবেই কল্পিত বিষয়ে অকল্পিত ধারণার কারণে আপত্তিগ্রস্ত হয়।


Kathaṃ satisammosāya āpajjati? Sahaseyyacīvaravippavāsabhesajjacīvarakālātikkamanapaccayā āpattiñca satisammosāya āpajjati; evamidhekacco bhikkhu imehi chahākārehi āpattiṃ āpajjati.

স্মৃতিবিভ্রমের (অমনোযোগিতার) কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়? সহশয্যা (অনুপসম্পন্নের সাথে ঘুমানো), চীবর-বিপ্রবাস (চীবর ছাড়া রাত্রিযাপন), এবং ঔষধ ও চীবরের সময় অতিক্রম করার কারণে স্মৃতিবিভ্রমবশত আপত্তিগ্রস্ত হয়; এভাবে এ জগতে কোনো কোনো ভিক্ষু এই ছয়টি উপায়ে আপত্তিগ্রস্ত হন।


Vinayadharo pana imehi chahākārehi āpattiṃ nāpajjati. Kathaṃ lajjitāya nāpajjati? So hi ‘‘passatha bho, ayaṃ kappiyākappiyaṃ jānantoyeva paṇṇattivītikkamaṃ karotī’’ti imaṃ parūpavādaṃ rakkhantopi nāpajjati; evaṃ lajjitāya nāpajjati. Sahasā āpannampi desanāgāminiṃ desetvā vuṭṭhānagāminiyā vuṭṭhahitvā suddhante patiṭṭhāti. Tato –

কিন্তু বিনয়ধর ভিক্ষু এই can-not-be-violated ছয়টি উপায়ে আপত্তিগ্রস্ত হন না। লজ্জাশীলতার কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হন না? তিনি মূলত "হে মহোদয়গণ, দেখুন, এই ভিক্ষু কল্পিত ও অকল্পিত বিষয় জেনেও নিয়ম লঙ্ঘন করছেন"—অপরের এই প্রকার নিন্দা থেকে নিজেকে রক্ষা করার কারণে আপত্তিগ্রস্ত হন না; এভাবেই লজ্জাশীলতার কারণে আপত্তিগ্রস্ত হন না। হঠাৎ কোনো আপত্তিতে পতিত হলেও, দেশনাগামিনী আপত্তি দেশনা করে এবং বুত্থানগামিনী আপত্তি থেকে মুক্ত হয়ে পরিশুদ্ধিতে প্রতিষ্ঠিত হন। অতঃপর—


‘‘Sañcicca āpattiṃ na āpajjati, āpattiṃ na parigūhati;

Agatigamanañca na gacchati, ediso vuccati lajjipuggalo’’ti. (pari. 359)

“যে ব্যক্তি জেনে-বুঝে আপত্তিগ্রস্ত হন না, আপত্তি গোপন করেন না এবং অগতিতে গমন করেন না, এই প্রকার ব্যক্তিকে 'লজ্জী পুদ্গল' (লজ্জাশীল ব্যক্তি) বলা হয়।”


Imasmiṃ lajjibhāve patiṭṭhitova hoti.

তিনি এই লজ্জাশীলতাতেই প্রতিষ্ঠিত থাকেন।


Kathaṃ ñāṇatāya nāpajjati? So hi kappiyākappiyaṃ jānāti, tasmā kappiyameva karoti, akappiyaṃ na karoti; evaṃ ñāṇatāya nāpajjati.

জ্ঞানের কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হন না? তিনি মূলত কল্পিত ও অকল্পিত বিষয় জানেন, তাই কেবল কল্পিত (অনুমোদিত) কাজই করেন, অকল্পিত (অননুমোদিত) কাজ করেন না; এভাবেই জ্ঞানের কারণে আপত্তিগ্রস্ত হন না।


Kathaṃ akukkuccapakatatāya nāpajjati? So hi kappiyākappiyaṃ nissāya kukkucce uppanne vatthuṃ oloketvā mātikaṃ padabhājanaṃ antarāpattiṃ [Pg.143] āpattiṃ anāpattiñca oloketvā kappiyañce hoti karoti, akappiyañce na karoti; evaṃ akukkuccapakatatāya nāpajjati.

সংশয়হীনতার কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হন না? কল্পিত ও অকল্পিত বিষয় নিয়ে সংশয় উৎপন্ন হলে, তিনি বিষয়বস্তু (বস্তু), মাতৃকা (মূল নিয়ম), পদভাজন (শব্দার্থ বিশ্লেষণ), অন্তরাপত্তি (মধ্যবর্তী আপত্তি), আপত্তি এবং অনাপত্তি পর্যালোচনা করে যদি তা কল্পিত (অনুমোদিত) হয় তবে তা করেন, আর যদি অকল্পিত (অননুমোদিত) হয় তবে তা করেন না; এভাবেই সংশয়হীনতার কারণে আপত্তিগ্রস্ত হন না।


Kathaṃ akappiyādisaññitāya nāpajjati? So hi kappiyākappiyaṃ jānāti, tasmā akappiye kappiyasaññī na hoti, kappiye akappiyasaññī na hoti; suppatiṭṭhitā cassa sati hoti, adhiṭṭhātabbaṃ adhiṭṭheti, vikappetabbaṃ vikappeti. Iti imehi chahākārehi āpattiṃ nāpajjati. Āpattiṃ anāpajjanto akhaṇḍasīlo hoti parisuddhasīlo; evamassa attano sīlakkhandho sugutto hoti surakkhito.

অকল্পিত ইত্যাদি বিষয়ে ভ্রান্ত ধারণামুক্ত হওয়ার কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হন না? তিনি মূলত কল্পিত ও অকল্পিত বিষয় জানেন, তাই অকল্পিত বিষয়ে তাঁর কল্পিত ধারণা হয় না এবং কল্পিত বিষয়ে অকল্পিত ধারণা হয় না; তাঁর স্মৃতি সুপ্রতিষ্ঠিত থাকে, তিনি অধিষ্ঠানযোগ্য বস্তুকে অধিষ্ঠান করেন এবং বিকল্পনযোগ্য বস্তুকে বিকল্পন করেন। এভাবে এই ছয়টি উপায়ে তিনি আপত্তিগ্রস্ত হন না। আপত্তিগ্রস্ত না হওয়ায় তিনি অখণ্ডশীল ও পরিশুদ্ধশীল হন; এভাবে তাঁর নিজের শীলস্কন্ধ সুরক্ষিত ও সুসংরক্ষিত থাকে।


Kathaṃ kukkuccapakatānaṃ paṭisaraṇaṃ hoti? Tiroraṭṭhesu tirojanapadesu ca uppannakukkuccā bhikkhū ‘‘asukasmiṃ kira vihāre vinayadharo vasatī’’ti dūratopi tassa santikaṃ āgantvā kukkuccaṃ pucchanti, so tehi katassa kammassa vatthuṃ oloketvā āpattānāpattigarukalahukādibhedaṃ sallakkhetvā desanāgāminiṃ desāpetvā vuṭṭhānagāminiyā vuṭṭhāpetvā suddhante patiṭṭhāpeti; evaṃ kukkuccapakatānaṃ paṭisaraṇaṃ hoti.

সংশয়গ্রস্ত ভিক্ষুদের জন্য কীভাবে তিনি আশ্রয়স্থল হন? ভিন্ন ভিন্ন দেশে ও ভিন্ন ভিন্ন জনপদে সংশয় উৎপন্ন হওয়া ভিক্ষুগণ "অমুক বিহারে নাকি একজন বিনয়ধর বাস করেন" শুনে দূর থেকেও তাঁর নিকটে এসে সংশয় জিজ্ঞাসা করেন। তিনি তাঁদের কৃত কর্মের বিষয়বস্তু পর্যালোচনা করে আপত্তি-অনাপত্তি, গুরুক-লহুক ইত্যাদির পার্থক্য নিরূপণ করেন; দেশনাগামিনী আপত্তি দেশনা করান এবং বুত্থানগামিনী আপত্তি থেকে মুক্ত করিয়ে তাঁদের পরিশুদ্ধিতে প্রতিষ্ঠিত করেন। এভাবেই সংশয়গ্রস্ত ভিক্ষুদের জন্য তিনি আশ্রয়স্থল হন।


Visārado saṅghamajjhe voharatīti avinayadharassa hi saṅghamajjhe kathentassa bhayaṃ sārajjaṃ okkamati, vinayadharassa taṃ na hoti. Kasmā? ‘‘Evaṃ kathentassa doso hoti; evaṃ na doso’’ti ñatvā kathanato.

"তিনি সঙ্ঘের মধ্যে নির্ভীকভাবে কথা বলেন"—কারণ অবিনয়ধর ব্যক্তি সঙ্ঘের মধ্যে কথা বলার সময় তাঁর মনে ভয় ও জড়তা (সংকোচ) প্রবেশ করে, কিন্তু বিনয়ধরের ক্ষেত্রে তা হয় না। কেন? "এভাবে কথা বললে দোষ হয়, আর এভাবে বললে দোষ হয় না"—তা জেনে কথা বলার কারণে।


Paccatthike sahadhammena suniggahitaṃ niggaṇhātīti ettha dvidhā paccatthikā nāma – attapaccatthikā ca sāsanapaccatthikā ca. Tattha mettiyabhummajakā ca bhikkhū vaḍḍho ca licchavī amūlakena antimavatthunā codesuṃ, ime attapaccatthikā nāma. Ye vā panaññepi dussīlā pāpadhammā, sabbe te attapaccatthikā. Viparītadassanā pana ariṭṭhabhikkhukaṇṭakasāmaṇeravesālikavajjiputtakā parūpahāraaññāṇakaṅkhāparavitaraṇādivādā mahāsaṅghikādayo ca abuddhasāsanaṃ ‘‘buddhasāsana’’nti vatvā katapaggahā sāsanapaccatthikā nāma. Te sabbepi sahadhammena sakāraṇena vacanena yathā taṃ asaddhammaṃ patiṭṭhāpetuṃ na sakkonti, evaṃ suniggahitaṃ katvā niggaṇhāti.

"তিনি ধর্মসম্মত উপায়ে বিপক্ষদের (শত্রুদের) দমন করেন"—এখানে বিপক্ষ দুই প্রকার: আত্মবিপক্ষ (ব্যক্তিগত শত্রু) এবং শাসনবিপক্ষ (ধর্মের শত্রু)। তাদের মধ্যে মেত্তিয়-ভুম্মজক ভিক্ষুগণ এবং বড্ড লিচ্ছবি অমূলক অন্তিম বস্তু (পারাজিকা) দ্বারা অভিযুক্ত করেছিলেন, এরা হলেন 'আত্মবিপক্ষ'। এছাড়া অন্য যারা দুঃশীল ও পাপী, তারা সকলেই 'আত্মবিপক্ষ'। অন্যদিকে, বিপরীত দৃষ্টিসম্পন্ন অরিট্ঠ ভিক্ষু, কণ্টক সামণের, বৈশালীর বজ্জিপuত্তক ভিক্ষুগণ এবং পরোপহারবাদ, অজ্ঞানবাদ, কঙ্ক্ষাবাদ, পরবিতরণবাদ ইত্যাদি মতাবলম্বী মহাসঙ্ঘিক প্রমুখ ব্যক্তিগণ, যারা বুদ্ধের শাসন নয় এমন কথাকে "বুদ্ধের শাসন" বলে প্রচার করে সমর্থন লাভ করেছিল, তারা হলেন 'শাসনবিপক্ষ'। তিনি তাঁদের সকলকে ধর্মসম্মত ও যুক্তিযুক্ত বাক্যের দ্বারা এমনভাবে দমন করেন যাতে তারা সেই অসদ্ধর্ম প্রতিষ্ঠা করতে সমর্থ না হয়; এভাবে তিনি তাঁদের সুসংযত করে দমন করেন।


Saddhammaṭṭhitiyā [Pg.144] paṭipanno hotīti ettha pana tividho saddhammo pariyattipaṭipattiadhigamavasena. Tattha tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ pariyattisaddhammo nāma. Terasa dhutaṅgaguṇā cuddasa khandhakavattāni dveasīti mahāvattānīti ayaṃ paṭipattisaddhammo nāma. Cattāro maggā ca phalāni cāti ayaṃ adhigamasaddhammo nāma.

"তিনি সদ্ধর্মের স্থায়িত্বের জন্য প্রতিপন্ন (ব্রতী) হন"—এখানে সদ্ধর্ম তিন প্রকার: পরিযত্তি (শাস্ত্রজ্ঞান), পটিপত্তি (সাধন) এবং অধিগম (প্রাপ্তি) ভেদে। তার মধ্যে ত্রিপিটক রূপ বুদ্ধবচন হলো 'পরিযত্তিসদ্ধর্ম'। তেরোটি ধূতাঙ্গ গুণ, চৌদ্দটি খন্ধক ব্রত এবং বিরাশিটি মহাব্রত হলো 'পটিপত্তিসদ্ধর্ম'। চার মার্গ ও চার ফল হলো 'অধিগমসদ্ধর্ম'।


Tattha keci therā ‘‘yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216) iminā suttena ‘‘sāsanassa pariyatti mūla’’nti vadanti. Keci therā ‘‘ime ca subhadda bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’’ti (dī. ni. 2.214) iminā suttena ‘‘sāsanassa paṭipattimūla’’nti vatvā ‘‘yāva pañca bhikkhū sammā paṭipannā saṃvijjanti, tāva sāsanaṃ ṭhitaṃ hotī’’ti āhaṃsu. Itare pana therā pariyattiyā antarahitāya suppaṭipannassapi dhammābhisamayo natthī’’ti āhaṃsu. Sace pañca bhikkhū cattāri pārājikāni rakkhaṇakā honti, te saddhe kulaputte pabbājetvā paccantime janapade upasampādetvā dasavaggaṃ gaṇaṃ pūretvā majjhime janapadepi upasampadaṃ karissanti, etenupāyena vīsativaggagaṇaṃ saṅghaṃ pūretvā attanopi abbhānakammaṃ katvā sāsanaṃ vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ gamayissanti. Evamayaṃ vinayadharo tividhassāpi saddhammassa ciraṭṭhitiyā paṭipanno hotīti evamayaṃ vinayadharo ime tāva pañcānisaṃse paṭilabhatīti veditabbo.

সেখানে কোনো কোনো স্থবির "হে আনন্দ, আমি তোমাদের উদ্দেশ্যে যে ধর্ম ও বিনয় দেশনা ও প্রজ্ঞাপন করেছি, আমার অবর্তমানে তা-ই তোমাদের শাস্তা হবে" এই সূত্রানুসারে বলেন যে, "পরিযত্তিই শাসনের মূল"। কোনো কোনো স্থবির "হে সুভদ্র, যদি এই ভিক্ষুগণ সম্যকভাবে বিহার করেন, তবে জগৎ অর্হৎশূন্য হবে না" এই সূত্রানুসারে "পটিপত্তিই শাসনের মূল" বলে উল্লেখ করে বলেন, "যতক্ষণ পর্যন্ত পাঁচজন ভিক্ষু সম্যক প্রতিপন্ন থাকবেন, ততক্ষণ शासन প্রতিষ্ঠিত থাকবে।" অন্য স্থবিরগণ অবশ্য বলেন, "পরিযত্তি অন্তর্হিত হলে সম্যক প্রতিপন্ন ভিক্ষুরও ধর্মাভিসময় (সত্য উপলব্ধি) হয় না।" যদি চার পারাজিকা রক্ষাকারী পাঁচজন ভিক্ষু থাকেন, তবে তাঁরা শ্রদ্ধাবান কুলপুত্রদের প্রব্রজ্যা দিয়ে প্রত্যন্ত জনপদে উপসম্পদা প্রদান করে দশবর্গীয় গণ পূর্ণ করবেন এবং মধ্যম জনপদেও উপসম্পদা প্রদান করবেন। এই উপায়ে বিশবর্গীয় সঙ্ঘ পূর্ণ করে নিজেদের আব্বহান কর্ম সম্পাদন করে শাসনকে বৃদ্ধি, সমৃদ্ধি ও বিস্তৃতির দিকে নিয়ে যাবেন। এভাবে এই বিনয়ধর ভিক্ষু ত্রিবিধ সদ্ধর্মের দীর্ঘস্থায়িত্বের জন্য ব্রতী হন; এভাবে এই বিনয়ধর ভিক্ষু প্রথমে এই পাঁচটি আনিশংস (সুফল) লাভ করেন—তা জানা উচিত।


Katame cha ānisaṃse labhatīti? Tassādheyyo uposatho, pavāraṇā, saṅghakammaṃ, pabbajjā, upasampadā, nissayaṃ deti sāmaṇeraṃ upaṭṭhāpeti.

কোন ছয়টি আনিশংস (সুফল) লাভ করেন? উপোসথ তাঁর অধীনস্থ (সম্পত্তি), প্রবারণা তাঁর অধীনস্থ, সঙ্ঘকর্ম তাঁর অধীনস্থ, প্রব্রজ্যা ও উপসম্পদা তাঁর অধীনস্থ, তিনি নিশ্রয় (আশ্রয়) প্রদান করেন এবং শ্রামণরকে পরিচর্যা করান।


Ye ime cātuddasiko, pannarasiko, sāmaggiuposatho, saṅghe uposatho, gaṇe puggale uposatho, suttuddeso, pārisuddhi, adhiṭṭhānauposathoti nava uposathā, sabbe te vinayadharāyattā.

চাতুর্দ্দশিক, পাঞ্চদশিক, সামগ্রী উপোসথ, সঙ্ঘে উপোসথ, গণে উপোসথ, পুদ্গলে উপোসথ, সুত্তুদ্দেশ উপোসথ, পারিশুদ্ধি উপোসথ এবং অধিষ্ঠান উপোসথ—এই যে নয় প্রকার উপোসথ রয়েছে, এগুলি সবই বিনয়ধরের উপর নির্ভরশীল (অধীনস্থ)।


Yāpi ca imā cātuddasikā pannarasikā, sāmaggipavāraṇā, saṅghe pavāraṇā gaṇe puggale pavāraṇā, tevācikā, dvevācikā, samānavassikā pavāraṇāti nava pavāraṇāyo, tāpi vinayadharāyattā eva, tassa santakā, so tāsaṃ sāmī.

চাতুর্দ্দশিকা, পাঞ্চদশিকা, সামগ্রী প্রবারণা, সঙ্ঘে প্রবারণা, গণে প্রবারণা, পুদ্গলে প্রবারণা, তেবাচিকা (ত্রিবচন) প্রবারণা, দ্বেবাচিকা (দ্বিবচন) প্রবারণা এবং সমানবর্ষিকা প্রবারণা—এই যে নয় প্রকার প্রবারণা রয়েছে, সেগুলিও বিনয়ধরের উপরই নির্ভরশীল, এগুলি তাঁরই সম্পত্তি এবং তিনি এগুলির স্বামী (অধিপতি)।


Yānipi [Pg.145] imāni apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakammanti cattāri saṅghakammāni, tāni vinayadharāyattāni.

অপলোকন কর্ম, জ্ঞপ্তি কর্ম, জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয় কর্ম এবং জ্ঞপ্তি-চতুর্থ কর্ম—এই যে চার প্রকার সঙ্ঘকর্ম রয়েছে, সেগুলিও বিনয়ধরের উপর নির্ভরশীল।


Yāpi cāyaṃ upajjhāyena hutvā kulaputtānaṃ pabbajjā ca upasampadā ca kātabbā, ayampi vinayadharāyattāva. Na hi añño dvipiṭakadharopi etaṃ kātuṃ labhati. So eva nissayaṃ deti, sāmaṇeraṃ upaṭṭhāpeti. Añño neva nissayaṃ dātuṃ labhati, na sāmaṇeraṃ upaṭṭhāpetuṃ. Sāmaṇerūpaṭṭhānaṃ paccāsīsanto pana vinayadharassa santike upajjhaṃ gāhāpetvā vattapaṭipattiṃ sādituṃ labhati. Ettha ca nissayadānañceva sāmaṇerūpaṭṭhānañca ekamaṅgaṃ.

উপাধ্যায় হয়ে কুলপুত্রদের যে প্রব্রজ্যা ও উপসম্পদা প্রদান করতে হয়, তাও বিনয়ধরের উপরই নির্ভরশীল। কারণ অন্য কোনো দ্বিপিটকধারী ভিক্ষুও উপাধ্যায় হয়ে এটি করার অধিকার পান না। কেবল তিনিই নিশ্রয় প্রদান করেন এবং শ্রামণরকে পরিচর্যা করান। অন্য কেউ নিশ্রয় প্রদান করতে পারেন না এবং শ্রামণরকে পরিচর্যাও করাতে পারেন না। তবে শ্রামণরের পরিচর্যা প্রত্যাশী ব্যক্তি বিনয়ধরের নিকট উপাধ্যায় গ্রহণ করে ব্রত ও প্রতিপত্তি আচরণ করার সুযোগ পান। এখানে নিশ্রয় প্রদান এবং শ্রামণরের পরিচর্যা করানো—এই দুটি মিলে একটি অঙ্গ হিসেবে গণ্য।


Iti imesu chasu ānisaṃsesu ekena saddhiṃ purimā pañca cha honti, dvīhi saddhiṃ satta, tīhi saddhiṃ aṭṭha, catūhi saddhiṃ nava, pañcahi saddhiṃ dasa, sabbehi petehi saddhiṃ ekādasāti evaṃ vinayadharo puggalo pañca cha satta aṭṭha nava dasa ekādasa ca ānisaṃse labhatīti veditabbo. Evaṃ bhagavā ime ānisaṃse dassento vinayapariyattiyā vaṇṇaṃ bhāsatīti veditabbo.

এভাবে এই sechsটি আনিশংসের মধ্যে একটির সাথে পূর্বের পাঁচটি মিলে ছয়টি হয়, দুটির সাথে সাতটি, তিনটির সাথে আটটি, চারটির সাথে নয়টি, পাঁচটির সাথে দশটি এবং সবগুলির সাথে মিলে এগারোটি হয়; এভাবে বিনয়ধর ব্যক্তি পাঁচ, sechs, সাত, আট, নয়, দশ এবং এগারোটি আনিশংস লাভ করেন—তা জানা উচিত। এভাবে ভগবান এই আনিশংসসমূহ প্রদর্শন করে বিনয়-পরিযত্তির প্রশংসা কীর্তন করেছেন—তা জানা উচিত।


Ādissa ādissāti punappunaṃ vavatthapetvā visuṃ visuṃ katvā. Āyasmato upālissa vaṇṇaṃ bhāsatīti vinayapariyattiṃ nissāya upālittherassa guṇaṃ bhāsati thometi pasaṃsati. Kasmā? Appeva nāma mama vaṇṇanaṃ sutvāpi bhikkhū upālissa santike vinayaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ maññeyyuṃ, evamidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ bhavissati, pañcavassasahassāni pavattissatīti.

"আদিস্স আদিস্স" (নির্দিষ্ট করে করে) বলতে বারবার পৃথক পৃথক করে অন্য সবার থেকে আলাদা করাকে বোঝায়। "আয়ুষ্মান উপালির প্রশংসা কীর্তন করছেন" বলতে বিনয়-পরিযত্তিকে আশ্রয় করে স্থবির উপালির গুণের কথা বলছেন, স্তুতি করছেন ও প্রশংসা করছেন। কেন? "সম্ভবত আমার এই প্রশংসা শুনে ভিক্ষুগণ উপালির নিকট বিনয় শিক্ষা ও অধ্যয়ন করা কর্তব্য বলে মনে করবেন; এভাবে এই শাসন দীর্ঘস্থায়ী হবে এবং পাঁচ হাজার বছর পর্যন্ত টিকে থাকবে"—এই কারণে।


Tedha bahū bhikkhūti te imaṃ bhagavato vaṇṇanaṃ sutvā ‘‘ime kirānisaṃse neva suttantikā na ābhidhammikā labhantī’’ti yathāparikittitānisaṃsādhigame ussāhajātā bahū bhikkhū therā ca navā ca majjhimā ca āyasmato upālissa santike vinayaṃ pariyāpuṇantīti ayamettha attho. Idhāti nipātamattameva.

"সেখানে বহু ভিক্ষু" (তেধ বহু ভিক্খূতি) - এর অর্থ হলো: তারা ভগবানের এই প্রশংসা শুনে চিন্তা করলেন, "সূত্রধারী (সূত্রান্তিক) ভিক্ষুরাও এই সুফল লাভ করতে পারেন না, আবার অভিধর্মধারী (আভিধাম্মিক) ভিক্ষুরাও এটি লাভ করতে পারেন না।" এভাবে বর্ণিত সুফলসমূহ লাভের জন্য উৎসাহিত হয়ে বহু স্থবির (দশ বর্ষ বা তদূর্ধ্ব দীক্ষিত), নবীন (পাঁচ বর্ষের কম দীক্ষিত) এবং মধ্যম (পাঁচ থেকে দশ বর্ষের মধ্যে দীক্ষিত) ভিক্ষুগণ আয়ুষ্মান উপালির সমীপে বিনয় শিক্ষা করতে লাগলেন। "ইধ" (এখানে) শব্দটি কেবল একটি নিপাত মাত্র (অব্যয়)।


439-40. Uddissamāneti ācariyena antevāsikassa uddissamāne, so pana yasmā ācariye attano ruciyā uddisante vā ācariyaṃ yācitvā [Pg.146] antevāsikena uddisāpente vā yo naṃ dhāreti, tasmiṃ sajjhāyaṃ karonte vā uddissamāno nāma hoti, tasmā ‘‘uddisante vā uddisāpente vā sajjhāyaṃ vā karonte’’ti padabhājanaṃ vuttaṃ. Khuddānukhuddakehīti khuddakehi ca anukhuddakehi ca. Yāvadevāti tesaṃ saṃvattanamariyādaparicchedavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – etāni hi ye uddisanti, uddisāpenti sajjhāyanti vā, tesaṃ tāva saṃvattanti yāva ‘‘kappati nu kho, na kappati nu kho’’ti kukkuccasaṅkhāto vippaṭisāro vihesā vicikicchāsaṅkhāto manovilekho ca uppajjatiyeva. Atha vā yāvadevāti atisayavavatthāpanaṃ; tassa saṃvattantīti iminā sambandho, kukkuccāya vihesāya vilekhāya ativiya saṃvattantiyevāti vuttaṃ hoti. Upasampannassa vinayaṃ vivaṇṇetīti upasampannassa santike tassa tasmiṃ vimatiṃ uppādetukāmo vinayaṃ vivaṇṇeti nindati garahati. Sesamettha uttānameva.

৪৩৯-৪০. "আবৃত্তি করার সময়" (উদ্দ্দিসমানেতি) বলতে আচার্য কর্তৃক অন্তেবাসিককে (শিষ্যকে) আবৃত্তি করে শোনানোর সময়কে বোঝায়। কিন্তু যেহেতু আচার্য নিজের ইচ্ছায় আবৃত্তি করার সময় অথবা অন্তেবাসিক কর্তৃক আচার্যকে অনুরোধ করে আবৃত্তি করানোর সময় যে ভিক্ষু তা ধারণ করে, সে যখন তা স্বাধ্যায় (পাঠ) করে, তখনও তা "আবৃত্তি করা হচ্ছে" বলেই গণ্য হয়; তাই পদভাজনে বলা হয়েছে—"আবৃত্তি করার সময়, আবৃত্তি করানোর সময় অথবা স্বাধ্যায় করার সময়"। "ক্ষুদ্রানুক্ষুদ্রক দ্বারা" (খুদ্দানুখুদ্দকেহীতি) বলতে ক্ষুদ্র এবং তার চেয়েও ক্ষুদ্রতর শিক্ষাপদসমূহকে বোঝায়। "যাবদেব" (যাবদেবাতী) শব্দটি তাদের উৎপন্ন হওয়ার সীমানা নির্ধারণকারী শব্দ। এর অর্থ হলো—যারা এই ক্ষুদ্রানুক্ষুদ্র শিক্ষাপদসমূহ আবৃত্তি করে, আবৃত্তি করায় অথবা স্বাধ্যায় করে, তাদের মনে যতক্ষণ পর্যন্ত "এটি কি কল্পনীয় (বৈধ) নাকি অকল্পনীয়?"—এইরূপ কুক্কুচ্চ নামক অনুশোচনা, ক্লান্তি এবং বিচিকিৎসা নামক মানসিক দ্বিধাদ্বন্দ্ব উৎপন্ন হতে থাকে, ততক্ষণ পর্যন্ত তা কার্যকর থাকে। অথবা, "যাবদেব" শব্দটি আতিশয্য বা তীব্রতা নির্ধারণকারী শব্দ; এর সাথে "সংবত্তন্তি" (পরিণত হয়) পদের সম্বন্ধ রয়েছে। অর্থাৎ, তা কুক্কুচ্চ (অনুশোচনা), বিহেসা (ক্লান্তি) এবং বিলেখ (মানসিক দ্বিধা)-এর জন্য অত্যন্ত তীব্রভাবে কার্যকর হয়—এটাই বলা হয়েছে। "উপসম্পন্নের বিনয়কে অবজ্ঞা করে" (উপসম্পন্নস্স বিনয়ং বিবণ্ণেতীতি) বলতে উপসম্পন্ন ভিক্ষুর সমীপে তার মনে সেই শিক্ষাপদের প্রতি সংশয় উৎপন্ন করার ইচ্ছায় বিনয়ের নিন্দা, কুৎসা বা অবজ্ঞা করাকে বোঝায়। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি ত্রিসমুত্থানবিশিষ্ট—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Vilekhanasikkhāpadaṃ dutiyaṃ.

দ্বিতীয় বিলেখন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. মোহন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


444. Tatiye – anvaddhamāsanti anupaṭipāṭiyā addhamāse addhamāse; yasmā pana so uposathadivase uddisiyati, tasmā ‘‘anuposathika’’nti padabhājane vuttaṃ. Uddissamāneti uddisiyamāne. Yasmā pana so pātimokkhuddesake uddisante uddisiyamāno nāma hoti, tasmā ‘‘uddisante’’ti padabhājane vuttaṃ. Yañca tattha āpattiṃ āpannoti tasmiṃ anācāre ciṇṇe yaṃ āpattiṃ āpanno. Yathādhammo kāretabboti aññāṇena āpannattā tassā āpattiyā mokkho natthi, yathā pana dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā kāretabbo. Desanāgāminiñce āpanno hoti, desāpetabbo, vuṭṭhānagāminiñce, vuṭṭhāpetabboti attho. Sādhukanti suṭṭhu. Aṭṭhiṃkatvāti atthikabhāvaṃ katvā; atthiko hutvāti vuttaṃ hoti.

৪৪৪. can be translated as: তৃতীয় শিক্ষাপদে—"অর্ধমাস অন্তর" (অন্বদ্ধমাসন্তি) বলতে পর্যায়ক্রমে প্রতি অর্ধমাসে (পক্ষকাল পর পর)। যেহেতু তা উপোসথ দিবসে আবৃত্তি করা হয়, তাই পদভাজনে "আনুপোসথিকং" (উপোসথ সংক্রান্ত) বলা হয়েছে। "আবৃত্তি করার সময়" (উদ্দ্দিসমানেতি) বলতে আবৃত্তি করা হওয়ার সময়। যেহেতু প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তিকারক ভিক্ষু যখন আবৃত্তি করেন, তখন তা আবৃত্তি করা হচ্ছে বলে গণ্য হয়, তাই পদভাজনে "আবৃত্তি করার সময়" (উদ্দ্দিসন্তে) বলা হয়েছে। "এবং সেখানে যে আপত্তিগ্রস্ত হয়েছে" (যঞ্চ তত্থ আপত্তিং আপণ্ণোতি) বলতে সেই অনাচারে লিপ্ত হয়ে যে আপত্তিতে পতিত হয়েছে। "যথাধর্ম বিধান করতে হবে" (যথাধম্মো কারেতব্বোতি) বলতে অজ্ঞতাবশত আপত্তিতে পতিত হওয়ার কারণে সেই আপত্তি থেকে মুক্তি নেই; বরং ধর্ম ও বিনয় যেভাবে প্রতিষ্ঠিত রয়েছে, সেই অনুযায়ী ব্যবস্থা গ্রহণ করতে হবে। যদি দেশনাগামিনী আপত্তিতে পতিত হয়, তবে দেশনা করাতে হবে; আর যদি উত্থানগামিনী আপত্তিতে পতিত হয়, তবে উত্থাপন (প্রতিকার) করাতে হবে—এটাই অর্থ। "সাধুকং" (সাধুকন্তি) বলতে ভালোভাবে। "অট্ঠিংকত্বা" (অট্ঠিংকত্বাতী) বলতে হিতৈষী বা আগ্রহী হয়ে; অর্থাৎ আগ্রহী হয়ে—এটাই বলা হয়েছে।


447. Dhammakammetiādīsu [Pg.147] mohāropanakammaṃ adhippetaṃ. Sesamettha uttānameva. Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

৪৪৭. "ধর্মকর্ম" ইত্যাদি পদে মোহরোপন কর্ম (বিভ্রান্তি সৃষ্টির উদ্দেশ্যে কৃত কর্ম) অভিপ্রেত। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্ট। এটি ত্রিসমুত্থানবিশিষ্ট—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Mohanasikkhāpadaṃ tatiyaṃ.

তৃতীয় মোহন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā

৪. প্রহার শিক্ষাপদের বর্ণনা।


449. Catutthe – pahāraṃ dentīti ‘‘āvuso pīṭhakaṃ paññapetha, pādadhovanaṃ āharathā’’tiādīni vatvā tathā akarontānaṃ pahāraṃ denti.

৪৪৯. চতুর্থ শিক্ষাপদে—"প্রহার করে" (পহারং দেন্তীতি) বলতে "আয়ুষ্মানগণ, আসন প্রস্তুত করো, পাদপ্রক্ষালনের জল নিয়ে এসো" ইত্যাদি বলে, যারা সে অনুযায়ী কাজ করেনি (যেমন সত্তরসভাগী ভিক্ষুগণ), তাদেরকে প্রহার করে।


451. Pahāraṃ deti āpatti pācittiyassāti ettha paharitukāmatāya pahāre dinne sacepi marati pācittiyameva. Pahārena hattho vā pādo vā bhijjati, sīsaṃ vā bhinnaṃ hoti, pācittiyameva. ‘‘Yathāyaṃ saṅghamajjhe na virocati, tathā naṃ karomī’’ti evaṃ virūpakaraṇādhippāyena kaṇṇaṃ vā nāsaṃ vā chindati, dukkaṭaṃ.

৪৫১. "প্রহার করলে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়" (পহারং দেতি আপত্তি পাচিত্তিয়স্সাতী) - এখানে প্রহার করার ইচ্ছায় প্রহার করার পর যদি সে মারাও যায়, তবুও প্রாய்ச்சிও আপত্তিই হয়। প্রহারের কারণে যদি হাত বা পা ভেঙে যায়, অথবা মাথা ফেটে যায়, তবুও প্রாய்ச்சிও আপত্তিই হয়। "যাতে সে সংঘের মধ্যে শোভা না পায়, আমি তাকে সেরূপ করব"—এইভাবে বিকৃত করার উদ্দেশ্যে যদি কান বা নাক কেটে ফেলা হয়, তবে দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়।


452. Anupasampannassāti gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā itthiyā vā purisassa vā antamaso tiracchānagatassāpi pahāraṃ deti, dukkaṭaṃ. Sace pana rattacitto itthiṃ paharati, saṅghādiseso.

৪৫২. "অনুপসম্পন্নকে" (অনুপসম্পন্নস্সাতী) বলতে গৃহী, প্রব্রজিত (শামণের), নারী, পুরুষ অথবা অন্তত তির্যক প্রাণীকেও যদি প্রহার করে, তবে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু যদি রাগান্বিত বা আসক্ত চিত্তে কোনো নারীকে প্রহার করে, তবে সংঘাদিশেষ আপত্তি হয়।


453. Kenaci viheṭhiyamānoti manussena vā tiracchānagatena vā viheṭhiyamāno. Mokkhādhippāyoti tato attano mokkhaṃ patthayamāno. Pahāraṃ detīti kāyakāyapaṭibaddhanissaggiyānaṃ aññatarena pahāraṃ deti, anāpatti. Sacepi antarāmagge coraṃ vā paccatthikaṃ vā viheṭhetukāmaṃ disvā ‘‘upāsaka, ettheva tiṭṭha, mā āgamī’’ti vatvā vacanaṃ anādiyitvā āgacchantaṃ ‘‘gaccha re’’ti muggarena vā satthakena vā paharitvā yāti, so ce tena pahārena marati, anāpattiyeva. Vāḷamigesupi eseva nayo. Sesamettha uttānameva. Samuṭṭhānādīni panassa paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

৪৫৩. "কারো দ্বারা নিপীড়িত হয়ে" (কেনচি বিহেঠিয়মানোতি) বলতে মানুষ বা তির্যক প্রাণী দ্বারা নিপীড়িত হয়ে। "মুক্তির উদ্দেশ্যে" (মোক্خাধিপ্পায়োতি) বলতে তা থেকে নিজের মুক্তি কামনা করে। "প্রহার করে" (পহারং দেতীতি) বলতে কায় বা কায়-সংশ্লিষ্ট কোনো বস্তুর দ্বারা প্রহার করলে আপত্তি হয় না (অন আপত্তি)। যদি পথিমধ্যে কোনো চোর বা শত্রুকে নিজেকে নিপীড়ন করতে উদ্যত দেখে "উপাসক, ওখানেই দাঁড়াও, সামনে এসো না" বলার পরও সে কথা না শুনে এগিয়ে আসে, তখন "যা এখান থেকে" বলে মুগুর বা ছোট ছুরি দিয়ে আঘাত করে চলে যায়, এবং সে যদি সেই আঘাতের কারণে মারাও যায়, তবুও আপত্তি হয় না। হিংস্র পশুর ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্ট। এর সমুত্থান আদি প্রথম পারাজিকের সদৃশ, তবে এটি দুঃখবেদনাযুক্ত।


Pahārasikkhāpadaṃ catutthaṃ.

চতুর্থ প্রহার শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā

৫. তলসত্তিক (হাত উঁচানো) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


454. Pañcame [Pg.148] – talasattikaṃ uggirantīti pahāradānākāraṃ dassetvā kāyampi kāyapaṭibaddhampi uccārenti. Te pahārasamuccitā rodantīti te pahāraparicitā pubbepi laddhapahārattā idāni ca pahāraṃ dassantīti maññamānā rodantīti attho. ‘‘Pahārassa muccitā’’tipi sajjhāyanti, tattha ‘‘pahārassa bhītā’’ti attho.

৪৫৪. পঞ্চম শিক্ষাপদে—"তলসত্তিক (হাত বা অস্ত্র) উঁচিয়ে ধরে" (তলসত্তিকং উগ্গিরন্তীতি) বলতে প্রহার করার ভঙ্গি প্রদর্শন করে শরীর বা শরীরের সাথে যুক্ত কোনো অস্ত্র উঁচিয়ে ধরে। "তারা প্রহারের ভয়ে ক্রন্দন করে" (তে পহারসমুચ્চিতা রদন্তীতি) বলতে তারা প্রহারে অভ্যস্ত থাকায় এবং পূর্বেও প্রহার পাওয়ার কারণে "এখনও প্রহার করবে" এই ভেবে ক্রন্দন করে—এটাই অর্থ। "পহারস্স মুচ্চিতা" রূপেও পাঠ করা হয়, সেখানে অর্থ হলো "প্রহারের ভয়ে ভীত হয়ে"।


457. Uggirati āpatti pācittiyassāti ettha sace uggiritvā viraddho pahāraṃ deti, avassaṃ dhāretuṃ asakkontassa pahāro sahasā patati, na paharitukāmatāya dinnattā dukkaṭaṃ. Tena pahārena hatthādīsu yaṃkiñci bhijjati, dukkaṭameva.

৪৫৭. "উঁচিয়ে ধরলে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়" (উগ্গিরতি আপত্তি পাচিত্তিয়স্সাতী) - এখানে যদি হাত উঁচিয়ে লক্ষ্যভ্রষ্ট হয়ে আঘাত করে ফেলে, এবং আঘাত রোধ করতে অসমর্থ ভিক্ষুর আঘাত যদি হঠাৎ লেগে যায়, তবে প্রহার করার ইচ্ছা না থাকায় দুষ্কৃত আপত্তি হয়। সেই আঘাতের কারণে হাত ইত্যাদির কোনো অংশ যদি ভেঙে যায়, তবে দুষ্কৃত আপত্তিই হয়।


458. Mokkhādhippāyo talasattikaṃ uggiratīti ettha pubbe vuttesu vatthūsu purimanayeneva talasattikaṃ uggirantassa anāpatti. Sacepi virajjhitvā pahāraṃ deti, anāpattiyeva. Sesaṃ purimasadisameva saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

৪৫৮. "মুক্তির উদ্দেশ্যে তলসত্তিক উঁচিয়ে ধরলে" (মোক্খাধিপ্পায়ো তলসত্তিকং উগ্গিরতীতি) - এখানে পূর্বে বর্ণিত বিষয়সমূহে পূর্বোক্ত নিয়মেই তলসত্তিক উঁচিয়ে ধরলে আপত্তি হয় না। যদি লক্ষ্যভ্রষ্ট হয়ে আঘাতও লেগে যায়, তবুও আপত্তি হয় না। সমুত্থানাদিসহ অবশিষ্ট অংশ পূর্বের সদৃশ।


Talasattikasikkhāpadaṃ pañcamaṃ.

পঞ্চম তলসত্তিক শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


6. Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā

৬. অমূলক শিক্ষাপদের বর্ণনা।


459. Chaṭṭhe – anuddhaṃsentīti te kira sayaṃ ākiṇṇadosattā ‘‘evaṃ bhikkhū amhe neva codessanti, na sāressantī’’ti attaparittāṇaṃ karontā paṭikacceva bhikkhū amūlakena saṅghādisesena codenti. Sesamettha terasakamhi amūlakasikkhāpade vuttanayattā uttānameva.

৪৫৯. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে—"অভিযুক্ত করে" (অনুদ্দধংসেন্তীতি) বলতে তারা নিজেরা দোষে লিপ্ত থাকায় "এভাবে আমরা আগে অভিযুক্ত করলে ভিক্ষুরা আমাদের অভিযুক্ত করবে না বা আমাদের দোষ স্মরণ করিয়ে দেবে না" এই ভেবে নিজেদের আত্মরক্ষার জন্য আগেভাগেই ভিক্ষুদের অমূলক সংঘাদিশেষ আপত্তিতে অভিযুক্ত করে। অবশিষ্ট অংশ এখানে তেরোটি সংঘাদিশেষের অন্তর্গত অমূলক শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুযায়ী স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি ত্রিসমুত্থানবিশিষ্ট—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Amūlakasikkhāpadaṃ chaṭṭhaṃ.

ষষ্ঠ অমূলক শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সঞ্চিচ্চ (ইচ্ছাকৃত) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


464. Sattame – upadahantīti uppādenti. Kukkuccaṃ upadahati āpatti pācittiyassāti vācāya vācāya āpatti. Anupasampannassāti sāmaṇerassa[Pg.149]. Mātugāmena saddhiṃ raho maññe tayā nisinnaṃ nipannaṃ bhuttaṃ pītaṃ, saṅghamajjhe idañcidañca katantiādinā nayena kukkuccaṃ upadahati, vācāya vācāya dukkaṭaṃ. Sesamettha uttānameva. Samuṭṭhānādīnipi amūlakasadisānevāti.

৪৬৪. সপ্তম শিক্ষাপদে—"উৎপন্ন করে" (উপদহন্তীতি) বলতে উৎপন্ন করে। "কুক্কুচ্চ (অনুশোচনা) উৎপন্ন করলে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়" (কুক্কুচ্চং উপদহতি আপত্তি পাচিত্তিয়স্সাতী) - প্রতি বাক্যে আপত্তি হয়। "অনুপসম্পন্নের" (অনুপসম্পন্নস্সাতী) বলতে শামণেরের প্রতি। "মাতৃগ্রামের (নারীর) সাথে নির্জনে তুমি বসেছিলে বলে আমার মনে হয়, শুয়েছিলে বলে আমার মনে হয়, ভোজন করেছিলে, পান করেছিলে, সংঘের মধ্যে এই এই কাজ করেছিলে" ইত্যাদি উপায়ে যদি কুক্কুচ্চ উৎপন্ন করে, তবে প্রতি বাক্যে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্ট। সমুত্থান আদিও অমূলক শিক্ষাপদের সদৃশ।


Sañciccasikkhāpadaṃ sattamaṃ.

সপ্তম সঞ্চিচ্চ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā

৮. উপশ্রুতি (আড়ি পেতে শোনা) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


471. Aṭṭhame – adhikaraṇajātānanti etehi bhaṇḍanādīhi uppannavivādādhikaraṇānaṃ. Upassutinti sutisamīpaṃ; yattha ṭhatvā sakkā hoti tesaṃ vacanaṃ sotuṃ, tatthāti attho. Gacchati āpatti dukkaṭassāti ettha padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Mantentanti aññena saddhiṃ aññasmiṃ mantayamāne; ‘‘mantente’’ti vā pāṭho, ayamevattho.

৪৭১. অষ্টম শিক্ষাপদে—"অধিকরণ উৎপন্ন হলে" (অধিকরণজাতানন্তি) বলতে এই কলহ ইত্যাদির দ্বারা উৎপন্ন বিবাদাধিকরণসমূহের। "উপশ্রুতি" (উপস্সুতিন্তি) বলতে শ্রবণের নিকটবর্তী স্থান; যেখানে দাঁড়িয়ে তাদের কথা শোনা সম্ভব, সেই স্থানে—এটাই অর্থ। "যায়, তবে দুষ্কৃত আপত্তি হয়" (গচ্ছতি আপত্তি দুক্কটস্সাতী) - এখানে প্রতি পদক্ষেপে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। "পরামর্শ করার সময়" (মন্তেন্তন্তি) বলতে অন্যের সাথে অন্য ভিক্ষুর পরামর্শ করার সময়; "মন্তেন্তে" রূপেও পাঠ রয়েছে, অর্থ একই।


473. Vūpasamissāmīti upasamaṃ gamissāmi, kalahaṃ na karissāmi. Attānaṃ parimocessāmīti mama akārakabhāvaṃ kathetvā attānaṃ mocessāmi. Sesamettha uttānameva.

৪৭৩. "উপশম করব" (বূপসমিস্সামীতি) বলতে শান্ত করব, কলহ করব না। "নিজেকে মুক্ত করব" (অত্তানং পরিমোচেস্সামীতি) বলতে আমার নির্দোষিতা প্রকাশ করে নিজেকে অধিকরণ থেকে মুক্ত করব। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্ট।


Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ – kāyacittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, siyā kiriyaṃ sotukāmatāya gamanavasena, siyā akiriyaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ āgantvā mantayamānānaṃ ajānāpanavasena, rūpiyaṃ aññavādakaṃ upassutīti imāni hi tīṇi sikkhāpadāni ekaparicchedāni, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি স্তেয়সার্থ সমুত্থানবিশিষ্ট—কায়-চিত্ত এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়। শোনার ইচ্ছায় যাওয়ার কারণে কখনো ক্রিয়া রূপ হয়, আবার নিজের অবস্থানে এসে যারা পরামর্শ করছে তাদের না জানানোর কারণে কখনো অক্রিয়া রূপ হয়। রূপিয়, অন্যবাদক এবং উপশ্রুতি—এই তিনটি শিক্ষাপদ একই সীমাযুক্ত, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Upassutisikkhāpadaṃ aṭṭhamaṃ.

অষ্টম উপশ্রুতি শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Kammapaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. কর্মপ্রতিবাহন (সংঘকর্ম বাধা দেওয়া) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


474. Navame – sace ca mayaṃ jāneyyāmāti sace mayaṃ jāneyyāma; cakāro pana nipātamattameva. Dhammikānanti dhammena vinayena satthusāsanena katattā dhammā etesu atthīti dhammikāni; tesaṃ dhammikānaṃ catunnaṃ saṅghakammānaṃ. Khiyyati āpatti pācittiyassāti ettha vācāya vācāya pācittiyaṃ[Pg.150]. Sesaṃ uttānameva. Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

৪৭৪. নবম শিক্ষাপদে—"যদি আমরা জানতাম" (সচে চ ময়ং জানেয্যামাতি) বলতে যদি আমরা জানতাম; 'চ' শব্দটি কেবল নিপাত মাত্র। "ধার্মিকসমূহের" (ধম্মিকানন্তি) বলতে ধর্ম, বিনয় এবং শাস্ত্রানুযায়ী সম্পাদিত হওয়ার কারণে যেগুলোতে ধর্ম বিদ্যমান রয়েছে, সেগুলো ধার্মিক; সেই ধার্মিক চারটি সংঘকর্মের। "নিন্দা করলে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়" (খিয়্যতি আপত্তি পাচিত্তিয়স্সাতী) - এখানে প্রতি বাক্যে প্রாய்ச்சிও আপত্তি হয়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এটি ত্রিসমুত্থানবিশিষ্ট—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Kammapaṭibāhanasikkhāpadaṃ navamaṃ.

নবম কর্মপ্রতিবাহন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā

১০. ছন্দ না দিয়ে চলে যাওয়া শিক্ষাপদের বর্ণনা।


481. Dasame – vatthu vā ārocitanti codakena ca cuditakena ca attano kathā kathitā, anuvijjako sammato, ettāvatāpi vatthumeva ārocitaṃ hoti. Sesamettha uttānameva.

৪৮১. দশম শিক্ষাপদে—"অথবা বিষয়বস্তু জানানো হয়েছে" (বত্থু বা আরোচিতন্তি) বলতে অভিযোগকারী এবং অভিযুক্ত ব্যক্তি কর্তৃক নিজেদের বক্তব্য বলা হয়েছে, এবং মীমাংসাকারী (বিনয়ধর) মনোনীত হয়েছেন; এইটুকু কাজের মাধ্যমেই বিষয়বস্তু জানানো হয়েছে বলে গণ্য হয়। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্ট।


Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – kāyavācācittato samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি ধুরনিক্ক্ষেপ সমুত্থানবিশিষ্ট—কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়, ক্রিয়া-অক্রিয়া রূপ, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Chandaṃ adatvā gamanasikkhāpadaṃ dasamaṃ.

দশম ছন্দ না দিয়ে চলে যাওয়া শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā

১১. দুর্বল শিক্ষাপদের বর্ণনা।


484. Ekādasame – yathāmittatāti yathāmittatāya; yo yo mitto, tassa tassa detīti vuttaṃ hoti. Esa nayo sabbapadesu. Sesaṃ ujjhāpanakādīsu vuttanayattā uttānatthameva.

৪৮৪. একাদশ শিক্ষাপদে—"যথা মিত্রতা" (যথামিত্ততাতী) বলতে মিত্রতা অনুযায়ী; যে যার বন্ধু, তাকেই দান করে—এটাই বলা হয়েছে। সমস্ত পদের ক্ষেত্রে এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। অবশিষ্ট অংশ উজ্জ্যাপনক (অভিযোগ করা) ইত্যাদি শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুযায়ী অত্যন্ত স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

তিনটি সমুত্থান—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনা।


Dubbalasikkhāpadaṃ ekādasamaṃ.

একাদশ দুর্বল শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


12. Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā

১২. পরিণামন শিক্ষাপদের বর্ণনা


489. Dvādasame – yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ tiṃsake pariṇāmanasikkhāpade vuttanayameva. Ayameva hi viseso – tattha attano pariṇāmitattā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, idha puggalassa pariṇāmitattā suddhikapācittiyanti.

৪৮৯. দ্বাদশ শিক্ষাপদে—যা কিছু বলা উচিত, তা সবই তিংশক (ত্রিশ) নিসর্গীয় পাচিত্তিয়ের পরিণামন শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই বুঝতে হবে। বিশেষত্ব কেবল এইটুকুই—সেখানে নিজের দিকে চালিত করার কারণে নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়, আর এখানে অন্য ব্যক্তির দিকে চালিত করার কারণে শুদ্ধ পাচিত্তিয় হয়।


Tisamuṭṭhānaṃ [Pg.151] – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

তিনটি সমুত্থান—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং ত্রিবেদনা।


Pariṇāmanasikkhāpadaṃ dvādasamaṃ.

দ্বাদশ পরিণামন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Samatto vaṇṇanākkamena sahadhammikavaggo aṭṭhamo.

বর্ণনাক্রম অনুসারে অষ্টম সহধর্মিক বর্গ সমাপ্ত।


9. Ratanavaggo

৯. রতন বর্গ


1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā

১. অন্তঃপুর শিক্ষাপদের বর্ণনা


494. Rājavaggassa paṭhamasikkhāpade – orakoti parittako. Uparipāsādavaragatoti pāsādavarassa uparigato. Ayyānaṃ vāhasāti ayyānaṃ kāraṇā; tehi jānāpitattā jānāmīti vuttaṃ hoti.

৪৯৪. রাজবর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—'ওরকো' বলতে ক্ষুদ্র বা নিকৃষ্ট। 'উপরিপ্রাসাদবরগতো' বলতে শ্রেষ্ঠ প্রাসাদের উপরিভাগে গমনকারী। 'অয্যানং বাহসা' বলতে আর্যদের (ভান্তিদের) কারণে; তাদের দ্বারা জানানো হয়েছে বলে আমি জানি—এরূপ বলা হয়েছে।


497. Pitaraṃ patthetīti antaraṃ passitvā ghātetuṃ icchati. Rājantepuraṃ hatthisammaddantiādīsu hatthīhi sammaddo etthāti hatthisammaddaṃ; hatthisambādhanti attho. Assarathasammaddapadepi eseva nayo. ‘‘Sammatta’’nti keci paṭhanti, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Rañño antepure hatthisammadda’’ntipi pāṭho, tattha hatthīnaṃ sammaddaṃ hatthisammaddanti attho, rañño antepure hatthisammaddo atthīti vuttaṃ hoti. Esa nayo sesapadesupi. Rajanīyānīti tasmiṃ antepure edisāni rūpādīni.

৪৯৭. 'পিতরং পত্থেতি' বলতে সুযোগ বা ছিদ্র দেখে হত্যা করতে ইচ্ছা করে। 'রাজন্তিপুরং হস্তিসম্মদ্দং' ইত্যাদি পদে—যেখানে হাতিদের দ্বারা ভিড় বা সংকীর্ণতা সৃষ্টি হয়, তা 'হস্তিসম্মদ্দ'; এর অর্থ হাতিদের দ্বারা সংকীর্ণ হওয়া। 'অশ্বসম্মদ্দ' ও 'রথসম্মদ্দ' পদের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। কেউ কেউ 'সম্মত্তং' পাঠ করেন, তা গ্রহণ করা উচিত নয়। 'রঞ্ঞো অন্তেপুরে হস্তিসম্মদ্দং' রূপ পাঠও রয়েছে, সেখানে হাতিদের পারস্পরিক ঠেলাঠেলি বা ভিড়কে 'হস্তিসম্মদ্দ' বলা হয়েছে; অর্থাৎ রাজার অন্তঃপুরে হাতিদের ভিড় রয়েছে—এরূপ বলা হয়েছে। অবশিষ্ট পদগুলোর ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। 'রজনীয়ানি' বলতে সেই অন্তঃপুরে এই প্রকারের (আসক্তিকর) রূপ ইত্যাদি বিদ্যমান।


498. Muddhāvasittassāti muddhani avasittassa. Anikkhanto rājā itoti anikkhantarājakaṃ, tasmiṃ anikkhantarājake; sayanighareti attho. Ratanaṃ vuccati mahesī, niggatanti nikkhantaṃ, aniggataṃ ratanaṃ itoti aniggataratanakaṃ, tasmiṃ aniggataratanake; sayanighareti attho. Sesamettha uttānameva.

৪৯৮. 'মুদ্ধাবসিত্তস্স' বলতে মস্তকে অভিষিক্ত জল ঢালা হয়েছে এমন (অভিষিক্ত রাজা)। এই শয়নকক্ষ থেকে রাজা বের হননি বলে একে 'অনিক্খন্তরাজকং' বলা হয়; 'অনিক্খন্তরাজকে' বলতে সেই শয়নকক্ষে যেখানে রাজা বের হননি—এই অর্থ। মহিষীকে (রানিকে) 'রতন' বলা হয়। 'নিগ্গতিং' বলতে নিষ্ক্রান্ত বা বের হওয়া। এই শয়নকক্ষ থেকে রানি রত্ন বের হননি বলে একে 'অনিগ্গতরতনকং' বলা হয়; 'অনিগ্গতরতনকে' বলতে সেই শয়নকক্ষে যেখানে রানি বের হননি—এই অর্থ। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

কঠিন সমুত্থান—কায় ও বাক্য থেকে এবং কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনা।


Antepurasikkhāpadaṃ paṭhamaṃ.

প্রথম অন্তঃপুর শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā

২. রতন শিক্ষাপদের বর্ণনা


502-3. Dutiye [Pg.152] – vissaritvāti pamussitvā. Puṇṇapattaṃ nāma satato pañca kahāpaṇā. Kyāhaṃ karissāmīti kiṃ ahaṃ karissāmi. Ābharaṇaṃ omuñcitvāti mahālataṃ nāma navakoṭiagghanakaṃ alaṅkāraṃ apanetvā.

৫০২-৩. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—'বিস্সরিৎবা' বলতে বিস্মৃত হয়ে বা ভুলে গিয়ে। 'পুণ্ণপত্ত' বলতে একশত থেকে পাঁচ কহা পণ। 'ক্যা হং করিস্সামি' বলতে আমি কী করব? 'আভরণং ওমুঞ্চিত্বা' বলতে নয় কোটি মূল্যের 'মহালতা' নামক অলঙ্কার খুলে বা সরিয়ে রেখে।


504. Antevāsīti paricārako.

৫০৪. 'অন্তেবাসী' বলতে পরিচারক বা সেবক।


506. Aparikkhittassa upacāroti ettha upacāro nāma ārāmassa dve leḍḍupātā – ‘‘āvasathassa pana suppapāto vā musalapāto vā’’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Uggaṇhāti āpatti pācittiyassāti ettha jātarūparajataṃ attano atthāya uggaṇhantassa vā uggaṇhāpentassa vā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, saṅghagaṇapuggalacetiyanavakammānaṃ atthāya dukkaṭaṃ, avasesaṃ muttādiratanaṃ attano vā saṅghādīnaṃ vā atthāya uggaṇhantassa vā uggaṇhāpentassa vā dukkaṭaṃ. Kappiyavatthu vā akappiyavatthu vā hotu, antamaso mātu kaṇṇapiḷandhanatāḷapaṇṇampi gihisantakaṃ bhaṇḍāgārikasīsena paṭisāmentassa pācittiyameva.

৫০৬. 'অপরিক্খিত্তস্স উপচারো'—এখানে উপচার বলতে আরামের (বিহারের) ক্ষেত্রে দুই ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব। 'গৃহের ক্ষেত্রে চালুনির পতনের দূরত্ব অথবা মুষল (উড়ুখলের দণ্ড) পতনের দূরত্ব'—এরূপ মহাপচ্চরীতে বলা হয়েছে। 'উগ্গণ্হাতি আপত্তি পাচিত্তিয়স্স'—এখানে নিজের প্রয়োজনে সোনা-রুপা নিজে গ্রহণ করলে বা অন্যকে দিয়ে গ্রহণ করালে নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়; সংঘ, গণ, পুদ্গল, চৈত্য বা নবকর্মের প্রয়োজনে গ্রহণ করলে বা করালে দুষ্কৃত হয়। সোনা-রুপা ছাড়া অবশিষ্ট মুক্তা ইত্যাদি রত্ন নিজের জন্য অথবা সংঘ ইত্যাদির জন্য নিজে গ্রহণ করলে বা অন্যকে দিয়ে গ্রহণ করালে দুষ্কৃত হয়। তা কল্পীয় (গ্রহণযোগ্য) বস্তু হোক বা অকল্পীয় বস্তু হোক, এমনকি মায়ের কানের দুল বা তালপাতার তৈরি অলঙ্কার হলেও, গৃহীদের মালিকানাধীন কোনো বস্তু যদি ভাণ্ডারিকের (কোষাধ্যক্ষের) মতো সংরক্ষণ বা জমা করে রাখা হয়, তবে পাচিত্তিয়ই হবে।


Sace pana mātāpitūnaṃ santakaṃ avassaṃ paṭisāmetabbaṃ kappiyabhaṇḍaṃ hoti, attano atthāya gahetvā paṭisāmetabbaṃ. ‘‘Idaṃ paṭisāmetvā dehī’’ti vutte pana ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhipitabbaṃ. Sace ‘‘paṭisāmehī’’ti pātetvā gacchanti, palibodho nāma hoti, paṭisāmetuṃ vaṭṭati. Vihāre kammaṃ karontā vaḍḍhakīādayo vā rājavallabhā vā attano upakaraṇabhaṇḍaṃ vā sayanabhaṇḍaṃ vā ‘‘paṭisāmetvā dethā’’ti vadanti, chandenapi bhayenapi na kātabbameva, guttaṭṭhānaṃ pana dassetuṃ vaṭṭati. Balakkārena pātetvā gatesu ca paṭisāmetuṃ vaṭṭati.

কিন্তু যদি পিতা-মাতার মালিকানাধীন কোনো বস্তু অবশ্যই সংরক্ষণযোগ্য কল্পীয় বস্তু হয়, তবে তা নিজের প্রয়োজনে গ্রহণ করে সংরক্ষণ করা উচিত। কিন্তু যদি তারা বলে, 'এটি সংরক্ষণ করে দিন', তবে 'এটি করা অকল্পীয় (অনুপযুক্ত)' বলে প্রত্যাখ্যান করতে হবে। যদি তারা 'সংরক্ষণ করুন' বলে ফেলে রেখে চলে যায়, তবে তা পরিবোধ (দায়িত্ব) হয়ে দাঁড়ায়, তখন তা সংরক্ষণ করা কল্পীয় বা উপযুক্ত। বিহারে কাজ করা কাঠমিস্ত্রি ইত্যাদি বা রাজ অনুগ্রহভাজন ব্যক্তিরা যদি নিজেদের কাজের সরঞ্জাম বা শয্যা সামগ্রী 'সংরক্ষণ করে দিন' বলে অনুরোধ করে, তবে স্নেহের বশবর্তী হয়ে বা ভয়ের কারণেও তা করা উচিত নয়; তবে নিরাপদ স্থানটি দেখিয়ে দেওয়া যেতে পারে। আর যদি তারা জোরপূর্বক ফেলে রেখে চলে যায়, তবে তা সংরক্ষণ করা উপযুক্ত।


Ajjhārāme vā ajjhāvasathe vāti ettha sace mahāvihārasadiso mahārāmo hoti, tattha pākāraparikkhitte pariveṇe yattha bhikkhūhi vā sāmaṇerehi vā gahitaṃ bhavissatīti saṅkā uppajjati, tādise eva ṭhāne uggaṇhitvā vā uggaṇhāpetvā vā ṭhapetabbaṃ. Mahābodhidvārakoṭṭhakaambaṅgaṇasadisesu pana mahājanasañcaraṇaṭṭhānesu na gahetabbaṃ, palibodho na hoti. Kurundiyaṃ pana vuttaṃ ‘‘eko maggaṃ gacchanto nimanussaṭṭhāne kiñci bhaṇḍaṃ passati, ākiṇṇamanussepi jāte manussā tameva [Pg.153] bhikkhuṃ āsaṅkanti, tasmā maggā okkamma nisīditabbaṃ. Sāmikesu āgatesu taṃ ācikkhitabbaṃ. Sace sāmike na passati patirūpaṃ karissatī’’ti.

'অজ্জারামে বা অজ্জাবসথে বা'—এখানে যদি মহাবিহারের মতো কোনো বড় আরাম (বিহার) হয়, তবে সেখানে প্রাচীরবেষ্টিত প্রাঙ্গণে যেখানে ভিক্ষু বা শ্রামণরদের দ্বারা তা গৃহীত হতে পারে বলে আশঙ্কা জাগে, কেবল সেই রকম স্থানেই নিজে তুলে নিয়ে বা অন্যকে দিয়ে তোলাইয়ে রাখা উচিত। কিন্তু মহাবোধি, তোরণদ্বার বা আম্রকাননের মতো জনাকীর্ণ স্থানে তা তুলে নেওয়া উচিত নয়, কারণ সেখানে কোনো পরিবোধ (দায়িত্ব) থাকে না। কুরুন্দি অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে—'কোনো ভিক্ষু পথে যাওয়ার সময় নির্জন স্থানে কোনো বস্তু দেখতে পেলে, পরবর্তীতে সেখানে লোকসমাগম হলেও মানুষ সেই ভিক্ষুকেই সন্দেহ করতে পারে। তাই পথ থেকে সরে গিয়ে বসা উচিত। মালিকরা ফিরে আসলে তাদের তা জানানো উচিত। যদি মালিকদের দেখা না পাওয়া যায়, তবে উপযুক্ত ব্যবস্থা গ্রহণ করতে হবে।'


Rūpena vā nimittena vā saññāṇaṃ katvāti ettha rūpaṃ nāma antobhaṇḍikāya bhaṇḍaṃ; tasmā bhaṇḍikaṃ muñcitvā gaṇetvā ettakā kahāpaṇā vā jātarūparajataṃ vāti sallakkhetabbaṃ. Nimittanti lañchanādi; tasmā lañchitāya bhaṇḍikāya mattikālañchananti vā lākhālañchananti vā nīlapilotikāya bhaṇḍikā katāti vā setapilotikāya katāti vā evamādi sabbaṃ sallakkhetabbaṃ.

'রূপের দ্বারা বা চিহ্নের দ্বারা লক্ষণ করে'—এখানে 'রূপ' বলতে পুঁটুলির ভেতরের বস্তু; তাই পুঁটুলিটি খুলে, গণনা করে 'এতগুলো কহা পণ' অথবা 'এতখানি সোনা-রুপা'—এভাবে চিহ্নিত করতে হবে। 'নিমিত্ত' বলতে সিলমোহর বা চিহ্ন ইত্যাদি; তাই সিলমোহরযুক্ত পুঁটুলির ক্ষেত্রে 'মাটির সিলমোহর' অথবা 'গালা বা লাক্ষার সিলমোহর', অথবা 'নীল কাপড়ের পুঁটুলি' অথবা 'সাদা কাপড়ের পুঁটুলি' ইত্যাদি সমস্ত লক্ষণ ভালোভাবে চিহ্নিত করে রাখতে হবে।


Bhikkhū patirūpāti lajjino kukkuccakā. Lolajātikānañhi hatthe ṭhapetuṃ na labhati. Yo pana neva tamhā āvāsā pakkamati, na sāmike passati, tenāpi attano cīvarādimūlaṃ na kātabbaṃ; thāvaraṃ pana senāsanaṃ vā cetiyaṃ vā pokkharaṇī vā kāretabbā. Sace dīghassa addhuno accayena sāmiko āgacchati, ‘‘upāsaka tava santakena idaṃ nāma kataṃ, anumodāhī’’ti vattabbo. Sace anumodati, iccetaṃ kusalaṃ; no ce anumodati, ‘‘mama dhanaṃ dethā’’ti codetiyeva, aññaṃ samādapetvā dātabbaṃ.

'ভিক্ষু প্রতিরূপ' বলতে লজ্জাশীল ও কুক্কুচ্চক (পাপভীরু) ভিক্ষুগণ। চঞ্চল স্বভাবের ভিক্ষুদের হাতে তা রাখা যাবে না। যে ভিক্ষু সেই বিহার থেকে চলে যান না এবং মালিককেও খুঁজে পান না, তিনিও সেই অর্থ দিয়ে নিজের চীবর ইত্যাদির মূল্য পরিশোধ করতে পারবেন না; বরং স্থায়ী শয্যাসন (বিহার), চৈত্য বা পুষ্করিণী (দীঘি) নির্মাণ করাতে হবে। দীর্ঘকাল পর যদি মালিক ফিরে আসে, তবে তাকে বলতে হবে, 'উপাসক, আপনার অর্থ দিয়ে এই নির্মাণকাজ করা হয়েছে, আপনি অনুমোদন (পুণ্য অনুমোদন) করুন।' যদি সে অনুমোদন করে, তবে তা উত্তম; আর যদি অনুমোদন না করে এবং 'আমার অর্থ ফেরত দিন' বলে দাবি করে, তবে অন্য কাউকে দিয়ে দান করিয়ে তা পরিশোধ করতে হবে।


507. Ratanasammataṃ vissāsaṃ gaṇhātītiādīsu āmāsameva sandhāya vuttaṃ. Anāmāsaṃ na vaṭṭatiyeva. Sesamettha uttānameva. Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৫০৭. 'রতনসম্মতং বিশ্বাসং গণ্হাতি' ইত্যাদি পদে কেবল আমাস (স্পর্শযোগ্য) বস্তুর উদ্দেশ্যেই বলা হয়েছে। অনামাস (অস্পর্শযোগ্য) বস্তু বিশ্বাসের বশে গ্রহণ করা একেবারেই অকল্পীয় বা অনুপযুক্ত। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। ছয়টি সমুত্থান—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনা।


Ratanasikkhāpadaṃ dutiyaṃ.

দ্বিতীয় রতন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. বিকালগামপ্রবেশন শিক্ষাপদের বর্ণনা


508. Tatiye – tiracchānakathanti ariyamaggassa tiracchānabhūtaṃ kathaṃ. Rājakathanti rājapaṭisaṃyutta kathaṃ. Corakathādīsupi eseva nayo.

৫০৮. তৃতীয় শিক্ষাপদে—'তিরচ্ছানকথা' বলতে আর্যমার্গের পরিপন্থী বা অন্তরায়স্বরূপ কথা। 'রাজকথা' বলতে রাজা সংক্রান্ত কথা। চোরকথা ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম।


512. Santaṃ bhikkhunti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ cārittasikkhāpade vuttameva. Sace sambahulā kenaci kammena gāmaṃ pavisanti, ‘‘vikāle gāmappavesanaṃ āpucchāmī’’ti [Pg.154] sabbehi aññamaññaṃ āpucchitabbaṃ. Tasmiṃ gāme taṃ kammaṃ na sampajjatīti aññaṃ gāmaṃ gacchanti, gāmasatampi hotu, puna āpucchanakiccaṃ natthi. Sace pana ussāhaṃ paṭippassambhetvā vihāraṃ gacchantā antarā aññaṃ gāmaṃ pavisitukāmā honti, puna āpucchitabbameva.

৫১২. 'সন্তং ভিক্ষুং'—এখানে যা বলা উচিত, তা চারিত্র শিক্ষাপদেই বলা হয়েছে। যদি বহু ভিক্ষু কোনো কাজের জন্য গ্রামে প্রবেশ করেন, তবে 'বিকালবেলা গ্রামে প্রবেশের অনুমতি প্রার্থনা করছি'—এভাবে সকলের একে অপরের কাছ থেকে অনুমতি নেওয়া উচিত। যদি সেই গ্রামে সেই কাজটি সম্পন্ন না হওয়ার কারণে অন্য গ্রামে যান, তবে একশত গ্রাম হলেও পুনরায় অনুমতি নেওয়ার প্রয়োজন নেই। কিন্তু যদি গ্রামে প্রবেশের ইচ্ছা ত্যাগ করে বিহারের দিকে যাওয়ার সময় পথিমধ্যে অন্য কোনো গ্রামে প্রবেশ করতে চান, তবে পুনরায় অনুমতি নিতেই হবে।


Kulaghare vā āsanasālāya vā bhattakiccaṃ katvā telabhikkhāya vā sappibhikkhāya vā caritukāmo hoti, sace passe bhikkhu atthi, āpucchitvā gantabbaṃ. Asante natthīti gantabbaṃ. Vīthiṃ otaritvā bhikkhuṃ passati, āpucchanakiccaṃ natthi, anāpucchitvāpi caritabbameva. Gāmamajjhena maggo hoti, tena gacchantassa telādibhikkhāya carissāmīti citte uppanne sace passe bhikkhu atthi, āpucchitvā caritabbaṃ. Maggā anokkamma bhikkhāya carantassa pana āpucchanakiccaṃ natthi, aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabbo.

কুলগৃহে বা আসনশালায় (ভোজনশালায়) ভোজনকৃত্য সম্পন্ন করে তেল বা ঘির ভিক্ষার জন্য ঘুরে বেড়াতে চাইলে, যদি পাশে কোনো ভিক্ষু থাকেন, তবে অনুমতি নিয়ে যাওয়া উচিত। ভিক্ষু না থাকলে, 'কেউ নেই' মনে করে চলে যাওয়া যাবে। রাস্তায় নামার পর যদি কোনো ভিক্ষুকে দেখেন, তবে অনুমতি নেওয়ার প্রয়োজন নেই, অনুমতি না নিয়েও ঘুরে বেড়ানো যাবে। যদি গ্রামের মাঝখান দিয়ে পথ থাকে এবং সেই পথ দিয়ে যাওয়ার সময় ভিক্ষুর মনে 'তেল ইত্যাদির ভিক্ষার জন্য যাব' এরূপ চিন্তা জাগে, তবে পাশে কোনো ভিক্ষু থাকলে অনুমতি নিয়ে যাওয়া উচিত। কিন্তু পথ থেকে বিচ্যুত না হয়ে ভিক্ষার জন্য ঘুরে বেড়ালে অনুমতি নেওয়ার প্রয়োজন নেই। অবেষ্টিত বা প্রাচীরহীন গ্রামের উপচার অদিন্নাদান শিক্ষাপদে (দ্বিতীয় পারাজিক শিক্ষাপদে) বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই বুঝতে হবে।


515. Antarārāmantiādīsu na kevalaṃ anāpucchā kāyabandhanaṃ abandhitvā saṅghāṭiṃ apārupitvā gacchantassapi anāpatti. Āpadāsūti sīho vā byaggho vā āgacchati, megho vā uṭṭheti, añño vā koci upaddavo uppajjati, anāpatti. Evarūpāsu āpadāsu bahigāmato antogāmaṃ pavisituṃ vaṭṭati. Sesamettha uttānameva.

৫১৫. 'অন্তরা রামে' ইত্যাদি পদে কেবল অনুমতি না নিয়ে যাওয়াই নয়, বরং কোমরবন্ধনী না বেঁধে এবং সঙ্ঘাটি না জড়িয়ে গেলেও আপত্তি (অপরাধ) হয় না। 'আপদাসু' বলতে সিংহ বা বাঘ আসলে, মেঘ উঠলে (বৃষ্টির সম্ভাবনা হলে) অথবা অন্য কোনো উপদ্রব বা বিপদ দেখা দিলে আপত্তি হয় না। এই প্রকার বিপদের সময় গ্রামের বাইরে থেকে গ্রামের ভেতরে প্রবেশ করা উপযুক্ত। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

কঠিন সমুত্থান—কায় ও বাক্য থেকে এবং কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনা।


Vikālagāmappavisanasikkhāpadaṃ tatiyaṃ.

তৃতীয় বিকালগামপ্রবেশন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā

৪. সূচিঘর শিক্ষাপদের বর্ণনা


517-20. Catutthe – bhedanameva bhedanakaṃ; taṃ assa atthīti bhedanakameva. Araṇiketi araṇidhanuke. Vidheti vedhake. Sesamettha uttānameva. Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৫১৭-২০. চতুর্থ শিক্ষাপদে—ভেদন (ভেঙে ফেলা) করাই হলো 'ভেদনক'; তা যার আছে, তা 'ভেদনকই'। 'অরণিকে' বলতে অরণিধনু বা মন্থনদণ্ডে। 'বিধে' বলতে বেধক বা কোমরবন্ধনীর বোতামে। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। privatisation ছয়টি সমুত্থান—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনা।


Sūcigharasikkhāpadaṃ catutthaṃ.

চতুর্থ সূচিঘর শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


5. Mañcasikkhāpadavaṇṇanā

৫. মঞ্চ শিক্ষাপদের বর্ণনা


522. Pañcame [Pg.155] – chedanakaṃ vuttanayameva.

৫২২. পঞ্চম শিক্ষাপদে—ছেদনক (কেটে ফেলা) পূর্বে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই বুঝতে হবে।


525. Chinditvā paribhuñjatīti ettha sace na chinditukāmo hoti, bhūmiyaṃ nikhaṇitvā pamāṇaṃ upari dasseti, uttānaṃ vā katvā paribhuñjati, ukkhipitvā vā tulāsaṅghāṭe ṭhapetvā aṭṭaṃ katvā paribhuñjati, sabbaṃ vaṭṭati. Sesamettha uttānameva. Chasamuṭṭhānaṃ.

৫২৫. 'ছিন্দিত্বা পরিভুঞ্জতি'—এখানে যদি কেটে ফেলার ইচ্ছা না থাকে, তবে মাটিতে পুঁতে রেখে পরিমাণের অতিরিক্ত অংশ ওপরে প্রদর্শন করবে, অথবা উল্টো করে ব্যবহার করবে, অথবা ওপরে তুলে কড়িকাঠের ওপর রেখে মাচা বানিয়ে ব্যবহার করবে; এ সমস্তই কল্পীয় বা উপযুক্ত। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। ছয়টি সমুত্থান।


Mañcasikkhāpadaṃ pañcamaṃ.

পঞ্চম মঞ্চ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā

৬. তূলোনদ্ধ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


526. Chaṭṭhe – tūlaṃ onaddhametthāti tūlonaddhaṃ; tūlaṃ pakkhipitvā upari cimilikāya onaddhanti vuttaṃ hoti. Sesamettha uttānameva. Chasamuṭṭhānaṃ.

৫২৬. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— 'তূলোনদ্ধ' বলতে বোঝায় যাতে তুলা দ্বারা আবৃত বা ঠাসা হয়েছে; অর্থাৎ তুলা ভেতরে ঢুকিয়ে উপরে মোটা কাপড় (চিমিলিকা) দিয়ে সেলাই বা আবৃত করা হয়েছে। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এর ছয়টি সমুত্থান রয়েছে।


Tūlonaddhasikkhāpadaṃ chaṭṭhaṃ.

ষষ্ঠ তূলোনদ্ধ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

৭. নিসীদন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


531-4. Sattame – nisīdanaṃ anuññātaṃ hotīti kattha anuññātaṃ? Cīvarakkhandhake paṇītabhojanavatthusmiṃ. Vuttañhi tattha – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, kāyaguttiyā cīvaraguttiyā senāsanaguttiyā nisīdana’’nti (mahāva. 353). Seyyathāpi purāṇāsikoṭṭhoti yathā nāma purāṇacammakāroti attho. Yathā hi cammakāro cammaṃ vitthataṃ karissāmīti ito cito ca samañchati, kaḍḍhati; evaṃ sopi taṃ nisīdanaṃ. Tena taṃ bhagavā evamāha – ‘‘nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatī’’ti santhatasadisaṃ santharitvā ekasmiṃ ante sugatavidatthiyā vidatthimatte padese dvīsu ṭhānesu phāletvā tisso dasā kariyanti, tāhi dasāhi sadasaṃ nāma vuccati. Sesamettha uttānameva. Chasamuṭṭhānaṃ.

৫৩১-৪. সপ্তম শিক্ষাপদে— 'নিসীদন (বসার আসন) অনুমোদিত হয়েছে' বলতে কোথায় অনুমোদিত হয়েছে? চীবর স্কন্ধকের প্রণীত ভোজন বস্তুতে। সেখানে বলা হয়েছে— "হে ভিক্ষুগণ, শরীর রক্ষার জন্য, চীবর রক্ষার জন্য এবং শয্যাসন রক্ষার জন্য আমি নিসীদনের অনুমতি দিচ্ছি।" 'যেমন প্রাচীন অসিকোষ্ঠ' বলতে যেমন প্রাচীন চর্মকার—এই অর্থ। যেমন চর্মকার চামড়াকে প্রসারিত করার জন্য এদিক-ওদিক টানে ও প্রসারিত করে; তেমনি সেও (উদায়ী) সেই নিসীদনকে টেনেছিল। সেই কারণে ভগবান তাকে এভাবে বলেছিলেন। 'নিসীদন সদশ (ঝালরযুক্ত) বলা হয়' বলতে সন্থতের (আস্তরণের) মতো বিছিয়ে এক প্রান্তে সুগত-বিঘতের এক বিঘত পরিমিত স্থানে দুটি জায়গায় কেটে তিনটি ঝালর (দশা) তৈরি করা হয়, সেই ঝালরগুলোর কারণে একে 'সদশ' (ঝালরযুক্ত) বলা হয়। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এর ছয়টি সমুত্থান রয়েছে।


Nisīdanasikkhāpadaṃ sattamaṃ.

সপ্তম নিসীদন শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8. Kaṇḍupaṭicchādisikkhāpadavaṇṇanā

৮. কণ্ডuপ্রটিচ্ছাদি (চুলকানি বা ঘা ঢাকার চীবর) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


537. Aṭṭhame [Pg.156] – kaṇḍupaṭicchādi anuññātā hotīti kattha anuññātā? Cīvarakkhandhake belaṭṭhasīsavatthusmiṃ. Vuttañhi tattha – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yassa kaṇḍu vā piḷakā vā assāvo vā thullakacchu vā ābādho tassa kaṇḍupaṭicchādi’’nti (mahāva. 354).

৫৩৭. অষ্টম শিক্ষাপদে— 'কণ্ডuপ্রটিচ্ছাদি অনুমোদিত হয়েছে' বলতে কোথায় অনুমোদিত হয়েছে? চীবর স্কন্ধকের বেলট্ঠসীস বস্তুতে। সেখানে বলা হয়েছে— "হে ভিক্ষুগণ, যার চুলকানি, ফুসকুড়ি, রস ঝরা ঘা বা স্থূল কচ্ছু (বড় চুলকানি) রোগ আছে, তার জন্য আমি কণ্ডuপ্রটিচ্ছাদির (ঘা ঢাকার চীবরের) অনুমতি দিচ্ছি।"


539. Yassa adhonābhi ubbhajāṇumaṇḍalanti yassa bhikkhuno nābhiyā heṭṭhā jāṇumaṇḍalānaṃ upari. Kaṇḍūti kacchu. Piḷakāti lohitatuṇḍikā sukhumapiḷakā. Assāvoti arisabhagandaramadhumehādīnaṃ vasena asucipaggharaṇakaṃ. Thullakacchu vā ābādhoti mahāpiḷakābādho vuccati. Sesamettha uttānameva. Chasamuṭṭhānaṃ.

৫৩৯. 'যার নাভির নিচে এবং জানুমণ্ডলের (হাঁটু) উপরে' বলতে যে ভিক্ষুর নাভির নিচে এবং হাঁটুর উপরে। 'কণ্ডu' বলতে চুলকানি। 'পিড়কা' বলতে মাথায় রক্তযুক্ত ছোট ফুসকুড়ি। 'অস্রাব' বলতে অর্শ, ভগন্দর, বহুমূত্র (ডায়াবেটিস) ইত্যাদির কারণে অপবিত্র রস ঝরা ঘা। 'স্থূল কচ্ছু রোগ' বলতে বড় চুলকানির রোগকে বোঝায়। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এর ছয়টি সমুত্থান রয়েছে।


Kaṇḍupaṭicchādisikkhāpadaṃ aṭṭhamaṃ.

অষ্টম কণ্ডuপ্রটিচ্ছাদি শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā

৯. বর্ষিকশাটিকা (বর্ষাতি চীবর) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


542. Navame – vassikasāṭikā anuññātā hotīti kattha anuññātā? Cīvarakkhandhake visākhāvatthusmiṃ. Vuttañhi tattha – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vassikasāṭika’’nti (mahāva. 352). Sesamettha uttānameva. Chasamuṭṭhānaṃ.

৫৪২. নবম শিক্ষাপদে— 'বর্ষিকশাটিকা অনুমোদিত হয়েছে' বলতে কোথায় অনুমোদিত হয়েছে? চীবর স্কন্ধকের বিশাখা বস্তুতে। সেখানে বলা হয়েছে— "হে ভিক্ষুগণ, আমি বর্ষিকশাটিকার (বর্ষাতি চীবরের) অনুমতি দিচ্ছি।" এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এর ছয়টি সমুত্থান রয়েছে।


Vassikasāṭikasikkhāpadaṃ navamaṃ.

নবম বর্ষিকশাটিকা শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Nandattherasikkhāpadavaṇṇanā

১০. স্থবির নন্দ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


547. Dasame – caturaṅgulomakoti catūhi aṅgulehi ūnakappamāṇo. Sesaṃ uttānameva. Chasamuṭṭhānaṃ.

৫৪৭. দশম শিক্ষাপদে— 'চতুরঙ্গুলোমক' বলতে চার আঙুল কম পরিমাপের। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এর ছয়টি সমুত্থান রয়েছে।


Nandattherasikkhāpadaṃ dasamaṃ.

দশম স্থবির নন্দ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Samatto vaṇṇanākkamena ratanavaggo navamo.

বর্ণনাক্রম অনুসারে নবম রতন বর্গ সমাপ্ত।


Uddiṭṭhā khotiādi vuttanayamevāti.

'উদ্দিষ্টানি খো' ইত্যাদি পূর্বোক্ত নিয়মেই বুঝতে হবে।


Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

সমন্তপাসাদিকা নামক বিনয় বর্ণনায়—


Khuddakavaṇṇanā samattā.

ক্ষুদ্রক বর্ণনা সমাপ্ত।


Pācittiyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

পাচিত্তিয় কাণ্ড সমাপ্ত।


6. Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ

৬. পাটিদেসনীয় কাণ্ড।


1. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Pāṭidesanīyā [Pg.157] dhammā, khuddakānaṃ anantarā;

Ṭhapitā ye ayaṃ dāni, tesaṃ bhavati vaṇṇanā.

ক্ষুদ্রক শিক্ষাপদসমূহের অব্যাবহিত পরেই সংগীতিকারগণ কর্তৃক যে পাটিদেসনীয় ধর্মসমূহ স্থাপিত হয়েছে, এখন সেগুলোর বর্ণনা করা হচ্ছে।


552. Paṭhamapāṭidesanīye tāva paṭikkamanakāleti piṇḍāya caritvā paṭiāgamanakāle. Sabbeva aggahesīti sabbameva aggahesi. Pavedhentīti kampamānā. Apehīti apagaccha.

৫৫২. প্রথম পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদে— 'প্রতিক্রমণকালে' বলতে পিণ্ডাচরণ করে ফিরে আসার সময়। 'সবই গ্রহণ করেছিল' বলতে সমস্ত খাদ্যই গ্রহণ করেছিল। 'প্রবেধন্তী' বলতে কম্পমান অবস্থায়। 'অপেহি' বলতে চলে যাও বা সরে যাও।


553-5. Gārayhaṃ āvusotiādi paṭidesetabbākāradassanaṃ. Rathikāti racchā. Byūhanti anibbijjhitvā ṭhitā gatapaccāgataracchā. Siṅghāṭakanti catukkoṇaṃ vā tikoṇaṃ vā maggasamodhānaṭṭhānaṃ. Gharanti kulagharaṃ. Etesu yattha katthaci ṭhatvā gaṇhantassa gahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāragaṇanāya pāṭidesanīyaṃ. Hatthisālādīsu gaṇhantassāpi eseva nayo. Bhikkhunī rathikāya ṭhatvā deti, bhikkhu sacepi antarārāmādīsu ṭhatvā gaṇhāti, āpattiyeva. ‘‘Antaragharaṃ paviṭṭhāyā’’ti hi vacanato bhikkhuniyā antaraghare ṭhatvā dadamānāya vasenettha āpatti veditabbā, bhikkhussa ṭhitaṭṭhānaṃ pana appamāṇaṃ. Tasmā sacepi vīthiādīsu ṭhito bhikkhu antarārāmādīsu ṭhatvā dadamānāya bhikkhuniyā gaṇhāti, anāpattiyeva.

৫৫৩-৫. 'গর্হণীয় হে আয়ুষ্মান' ইত্যাদি শব্দ দ্বারা প্রতিদেশনা করার (স্বীকার করার) নিয়ম প্রদর্শন করা হয়েছে। 'রথিকা' বলতে রথের রাস্তা বা গলি। 'ব্যূহ' বলতে এমন রাস্তা যা শেষ পর্যন্ত না গিয়ে বন্ধ হয়ে গেছে এবং যেখান থেকে ফিরে আসতে হয় (কানাগলি)। 'শৃঙ্গাটক' বলতে চারকোণা বা তিনকোণা রাস্তার মিলনস্থল (চৌরাস্তা বা তিনমাথার মোড়)। 'ঘর' বলতে কুলগৃহ (গৃহস্থের বাড়ি)। এগুলোর মধ্যে যেকোনো স্থানে দাঁড়িয়ে গ্রহণ করলে গ্রহণের কারণে দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয় এবং গলাধঃকরণ করলে প্রতিবার গলাধঃকরণের সংখ্যা অনুযায়ী পাটিদেসনীয় আপত্তি হয়। হস্তীশালা ইত্যাদিতে দাঁড়িয়ে গ্রহণ করার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। ভিক্ষুণী যদি রাস্তায় দাঁড়িয়ে দান করে এবং ভিক্ষু যদি বিহারের ভেতরে দাঁড়িয়েও তা গ্রহণ করে, তবুও আপত্তিই হবে। কারণ "অন্তর্গৃহে প্রবেশ করে" এই বচন অনুসারে, ভিক্ষুণী অন্তর্গৃহে (গ্রামের ভেতরে) দাঁড়িয়ে দান করার কারণেই এখানে আপত্তি জানতে হবে; ভিক্ষুর দাঁড়ানোর স্থানটি এখানে মুখ্য নয়। তাই ভিক্ষু যদি রাস্তায় দাঁড়িয়েও বিহারের ভেতরে থাকা ভিক্ষুণীর হাত থেকে গ্রহণ করে, তবে অন আপত্তি (আপত্তি হয় না)।


Yāmakālikaṃ sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ āhāratthāya paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassa. Ajjhohāre ajjhohāre āpatti dukkaṭassāti idaṃ āmisena asambhinnaṃ sandhāya vuttaṃ, sambhinne pana ekarase pāṭidesanīyameva. Ekato upasampannāyāti bhikkhunīnaṃ santike upasampannāya. Bhikkhūnaṃ santike upasampannāya pana yathāvatthukameva.

যদি আহারের উদ্দেশ্যে যামকালিক, সপ্তাহকালিক বা যাবজ্জীবিক বস্তু গ্রহণ করে, তবে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। প্রতিবার গলাধঃকরণে দুষ্কৃত আপত্তি হয়—এই কথাটি আহারের (আমীষের) সাথে মিশ্রিত নয় এমন বস্তুর ক্ষেত্রে বলা হয়েছে। কিন্তু যদি আহারের সাথে মিশ্রিত হয়ে একরস হয়ে যায়, তবে পাটিদেসনীয় আপত্তিই হবে। 'একতো উপসম্পন্না' বলতে কেবল ভিক্ষুণী সংঘের নিকট উপসম্পন্না। কিন্তু কেবল ভিক্ষু সংঘের নিকট উপসম্পন্নার হাত থেকে গ্রহণ করলে বস্তুর প্রকৃতি অনুযায়ী (যথা-বস্তুক) আপত্তি হবে।


556. Dāpeti na detīti aññātikā aññena kenaci dāpeti taṃ gaṇhantassa anāpatti. Upanikkhipitvā detīti bhūmiyaṃ ṭhapetvā ‘‘idaṃ ayya tumhākaṃ dammī’’ti deti, evaṃ dinnaṃ ‘‘sādhu bhaginī’’ti sampaṭicchitvā tāya eva vā bhikkhuniyā aññena vā kenaci paṭiggahāpetvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Sikkhamānāya [Pg.158] sāmaṇeriyāti etāsaṃ dadamānānaṃ gaṇhantassa anāpatti. Sesamettha uttānameva.

৫৫৬. 'প্রদান করায়, নিজে দেয় না' বলতে আত্মীয় নয় এমন ভিক্ষুণী যদি অন্য কাউকে দিয়ে দান করায়, তবে তা গ্রহণ করলে অন আপত্তি (আপত্তি হয় না)। 'নিচে রেখে দান করে' বলতে মাটিতে রেখে "ভন্তে, এটি আপনাদের দান করছি" এভাবে দান করে। এভাবে দেওয়া খাদ্য "সাধু ভগিনী" বলে গ্রহণ করে সেই ভিক্ষুণী বা অন্য কাউকে দিয়ে পুনরায় গ্রহণ করিয়ে ভোজন করা কল্পে (অনুমোদিত)। 'শিক্ষমাণা ও শ্রামণেরী' বলতে এরা দান করলে তা গ্রহণ করলে অন আপত্তি। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এর সমুত্থান এলকলোম শিক্ষাপদের মতো— ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Paṭhamapāṭidesanīyaṃ.

প্রথম পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


558. Dutiye – apasakka tāva bhaginītiādi apasādetabbākāradassanaṃ.

৫৫৮. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— 'ভগিনী, একটু সরে যাও' ইত্যাদি বাক্য দ্বারা দূরে সরিয়ে দেওয়ার নিয়ম প্রদর্শন করা হয়েছে।


561. Attano bhattaṃ dāpeti na detīti ettha sacepi attano bhattaṃ deti, iminā sikkhāpadena anāpattiyeva, purimasikkhāpadena āpatti. Aññesaṃ bhattaṃ deti na dāpetīti ettha sacepi dāpeyya, iminā sikkhāpadena āpatti bhaveyya. Dentiyā pana neva iminā na purimena āpatti. Sesamettha uttānameva. Kathinasamuṭṭhānaṃ – kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৫৬১. 'নিজের ভাত দান করায়, নিজে দেয় না'—এখানে যদি নিজের ভাত দান করে, তবে এই শিক্ষাপদ অনুসারে অন আপত্তিই হবে, কিন্তু পূর্ববর্তী শিক্ষাপদ অনুসারে আপত্তি হবে। 'অন্যদের ভাত দান করে, নিজে দান করায় না'—এখানে যদি দান করায়, তবে এই শিক্ষাপদ অনুসারে আপত্তি হবে। কিন্তু যে দান করছে তার ক্ষেত্রে এই শিক্ষাপদ বা পূর্ববর্তী শিক্ষাপদ কোনোটি অনুসারেই আপত্তি হবে না। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এর সমুত্থান কঠিন সমুত্থানের মতো— ক্রিয়া-অক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Dutiyapāṭidesanīyaṃ.

দ্বিতীয় পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


562. Tatiye – ubhatopasannanti dvīhi pasannaṃ upāsakenapi upāsikāyapi. Tasmiṃ kira kule ubhopi te sotāpannāyeva. Bhogena hāyatīti edisañhi kulaṃ sacepi asītikoṭidhanaṃ hoti, bhogehi hāyatiyeva. Kasmā? Yasmā tattha neva upāsikā na upāsako bhoge rakkhati.

৫৬২. তৃতীয় শিক্ষাপদে— 'উভতোপ্রসন্ন' বলতে উপাসক ও উপাসিকা উভয়ের দ্বারাই শ্রদ্ধাশীল বা প্রসন্ন। কথিত আছে, সেই কুলে (পরিবারে) তারা উভয়েই শ্রোতাপন্ন ছিলেন। 'ভোগের দ্বারা ক্ষয়প্রাপ্ত হয়' বলতে এই ধরনের পরিবার যদি আশি কোটি ধনের অধিকারীও হয়, ভোগের (সম্পদের) দিক থেকে ক্ষয়প্রাপ্ত হবেই। কেন? কারণ সেখানে opasika বা উপাসক কেউই সম্পদ রক্ষা করে না।


569. Gharato nīharitvā dentīti āsanasālaṃ vā vihāraṃ vā ānetvā denti. Sacepi anāgate bhikkhumhi paṭhamaṃyeva nīharitvā dvāre ṭhapetvā pacchā sampattassa denti, vaṭṭati. Bhikkhuṃ pana disvā antogehato nīharitvā diyyamānaṃ na vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānameva[Pg.159]. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ ticittaṃ, tivedananti.

৫৬৯. 'ঘর থেকে বের করে দান করে' বলতে আসনশালায় (ভোজনশালায়) বা বিহারে এনে দান করে। ভিক্ষু আসার আগেই যদি প্রথমে ঘর থেকে বের করে দরজায় রেখে দেওয়া হয় এবং পরে আগত ভিক্ষুকে দান করা হয়, তবে তা কল্পে (অনুমোদিত)। কিন্তু ভিক্ষুকে দেখে ঘরের ভেতর থেকে বের করে এনে দান করা হলে তা কল্পে নয় (অনুমোদিত নয়)—একথা মহাপচ্চরী অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এর সমুত্থান এলকলোম সমুত্থানের মতো— ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Tatiyapāṭidesanīyaṃ.

তৃতীয় পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


570. Catutthe – avaruddhā hontīti paṭiviruddhā honti.

৫৭০. চতুর্থ শিক্ষাপদে— 'অবরুদ্ধা হোন্তি' বলতে তারা পরস্পর বিরোধী বা শত্রুভাবাপন্ন হয়।


573. Pañcannaṃ paṭisaṃviditanti pañcasu sahadhammikesu yaṃkiñci pesetvā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ āharissāmāti paṭisaṃviditaṃ katampi appaṭisaṃviditamevāti attho. Ārāmaṃ ārāmūpacāraṃ ṭhapetvāti āraññakasenāsanārāmañca tassa upacārañca ṭhapetvā; upacārato nikkhantaṃ antarāmagge bhikkhuṃ disvā vā gāmaṃ āgatassa vā paṭisaṃviditaṃ katampi appaṭisaṃviditameva hotīti veditabbaṃ. Sace sāsaṅkaṃ hoti sāsaṅkanti ācikkhitabbanti kasmā ācikkhitabbaṃ? Ārāme core vasante amhākaṃ nārocentīti vacanapaṭimocanatthaṃ. Corā vattabbā manussā idhūpacarantīti kasmā vattabbaṃ? Attano upaṭṭhākehi amhe gaṇhāpentīti vacanapaṭimocanatthaṃ.

৫৭৩. 'পাঁচজনের প্রতিসংবিদিত' বলতে পাঁচজন সহধর্মিকের (সতীর্থের) মধ্যে যেকোনো একজনকে পাঠিয়ে "আমরা খাদ্য বা ভোজ্য নিয়ে আসব" এভাবে প্রতিসংবিদিত (পূর্বেই অবহিত) করা হলেও তা অপ্রতিসংবিদিতই (অবহিত করা হয়নি) বলে গণ্য হবে—এই অর্থ। 'আরাম ও আরামের উপচার বাদ দিয়ে' বলতে অরণ্যসেনাসন আরাম এবং তার উপচার বাদ দিয়ে; উপচার থেকে বের হয়ে পথের মধ্যে ভিক্ষুকে দেখে অথবা গ্রামে আগত ভিক্ষুর ক্ষেত্রে প্রতিসংবিদিত করা হলেও তা অপ্রতিসংবিদিতই হয় বলে জানতে হবে। 'যদি সশঙ্ক হয়, সশঙ্ক'—'জানাতে হবে' কেন জানাতে হবে? "আরামে চোরেরা বাস করছে অথচ আমাদের জানায়নি"—এই অপবাদ বা নিন্দা থেকে মুক্ত হওয়ার জন্য জানাতে হবে। "চোরেরা এখানে বিচরণ করছে" এই কথাটি মানুষকে কেন বলতে হবে? "নিজেদের উপাসকদের দ্বারা আমাদের ধরিয়ে দিচ্ছে"—এই অপবাদ থেকে মুক্ত হওয়ার জন্য বলতে হবে।


Yāguyā paṭisaṃvidite tassā parivāro āhariyyatīti yāguyā paṭisaṃviditaṃ katvā ‘‘kiṃ suddhayāguyā dinnāya pūvabhattādīnipi etissā yāguyā parivāraṃ katvā dassāmā’’ti evaṃ yaṃ kiñci āharanti, sabbaṃ paṭisaṃviditameva hoti. Bhattena paṭisaṃviditetiādīsupi eseva nayo. Asukaṃ nāma kulaṃ paṭisaṃviditaṃ katvā khādanīyādīni gahetvā gacchatīti sutvā aññānipi tena saddhiṃ attano deyyadhammaṃ āharanti, vaṭṭati. Yāguyā paṭisaṃviditaṃ katvā pūvaṃ vā bhattaṃ vā āharanti, etampi vaṭṭatīti kurundiyaṃ vuttaṃ.

'যাগুর (জাউ ভাত) জন্য প্রতিসংবিদিত করা হলে তার আনুষঙ্গিক জিনিসপত্র আনা হয়' বলতে যাগুর জন্য প্রতিসংবিদিত করে "শুধু যাগু দিলে কী লাভ হবে, পিঠা ও ভাত ইত্যাদিও এই যাগুর আনুষঙ্গিক হিসেবে দেব" এভাবে ভেবে যা কিছু আনা হয়, সে সমস্তই প্রতিসংবিদিত বলেই গণ্য হয়। ভাতের জন্য প্রতিসংবিদিত করা ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। "অমুক পরিবার প্রতিসংবিদিত করে খাদ্যদ্রব্য নিয়ে যাচ্ছে" তা শুনে অন্য পরিবারগুলোও তাদের সাথে নিজেদের দানীয় বস্তু নিয়ে আসলে তা গ্রহণ করা কল্পে (অনুমোদিত)। যাগুর জন্য প্রতিসংবিদিত করে পিঠা বা ভাত নিয়ে আসলে তাও গ্রহণ করা কল্পে—একথা কুরুন্দি অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে।


575. Gilānassāti appaṭisaṃviditepi gilānassa anāpatti. Paṭisaṃvidite vā gilānassa vā sesakanti ekassatthāya paṭisaṃviditaṃ katvā āhaṭaṃ, tassa sesakaṃ aññassāpi bhuñjituṃ vaṭṭati. Catunnaṃ pañcannaṃ vā paṭisaṃviditaṃ katvā bahuṃ āhaṭaṃ hoti, aññesampi dātuṃ icchanti, etampi [Pg.160] paṭisaṃviditasesakameva, sabbesampi vaṭṭati. Atha adhikameva hoti, sannidhiṃ mocetvā ṭhapitaṃ dutiyadivasepi vaṭṭati. Gilānassa āhaṭāvasesepi eseva nayo. Yaṃ pana appaṭisaṃviditameva katvā ābhataṃ, taṃ bahiārāmaṃ pesetvā paṭisaṃviditaṃ kāretvā āharāpetabbaṃ, bhikkhūhi vā gantvā antarāmagge gahetabbaṃ. Yampi vihāramajjhena gacchantā vā vanacarakādayo vā vanato āharitvā denti, purimanayeneva paṭisaṃviditaṃ kāretabbaṃ. Tatthajātakanti ārāme jātakameva; mūlakhādanīyādiṃ aññena kappiyaṃ katvā dinnaṃ paribhuñjato anāpatti. Sace pana taṃ gāmaṃ haritvā pacitvā āharanti, na vaṭṭati. Paṭisaṃviditaṃ kāretabbaṃ. Sesamettha uttānameva.

৫৭৫. ‘গিলানস্স’ (পীড়িতের জন্য) বলতে—পূর্বেই না জানানো খাদ্য বা ভোজ্য হলেও, তা চিবিয়ে বা চর্বণ করে খেলেও পীড়িত বা অসুস্থ ভিক্ষুর কোনো আপত্তি (অপরাধ) হয় না। ‘পটিসংবিদিতে বা... সেসকং’ বলতে—এক ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে জানিয়ে আনা হয়েছে এমন খাদ্যের অবশিষ্ট অংশ অন্য ভিক্ষুর পক্ষেও ভোজন করা কল্প বা উপযুক্ত। চার বা পাঁচজন ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে জানিয়ে প্রচুর খাদ্য আনা হয়েছে এবং তারা অন্যদেরও তা দিতে ইচ্ছা করেন, তবে এটিও পূর্বজ্ঞাত অবশিষ্ট খাদ্য হিসেবেই গণ্য এবং সকলের জন্যই তা উপযুক্ত। অথবা যদি অতিরিক্ত হয়, তবে সন্নিধি (সঞ্চয়জনিত) আপত্তি মুক্ত করে রাখা খাদ্য দ্বিতীয় দিনেও উপযুক্ত হয়। পীড়িত ভিক্ষুর জন্য আনা খাদ্যের অবশিষ্টাংশেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। কিন্তু যা না জানিয়েই আনা হয়েছে, তা আরামের (বিহারের) বাইরে পাঠিয়ে দিয়ে, জানিয়ে পুনরায় আনানো উচিত; অথবা ভিক্ষুদের নিজে গিয়ে পথিমধ্যে তা গ্রহণ করা উচিত। বিহারের মধ্য দিয়ে যাওয়ার সময় বনচর (শিকারী) প্রভৃতি ব্যক্তিরা বন থেকে এনে যা দান করে, তাও পূর্বোক্ত নিয়মেই জানিয়ে কল্প করিয়ে নেওয়া উচিত। ‘তত্থজাতকং’ বলতে—আরামে বা বিহারের ভেতরে উৎপন্ন মূলজাত খাদ্য প্রভৃতিকে অন্য কারো দ্বারা কল্পনীয় (উপযুক্ত) করিয়ে দান করা হলে, তা ভোগ বা গ্রহণ করলে কোনো আপত্তি হয় না। কিন্তু যদি তা গ্রামে নিয়ে গিয়ে, রান্না করে পুনরায় নিয়ে আসা হয়, তবে তা গ্রহণ করা উপযুক্ত নয়; তা জানিয়ে কল্প করিয়ে নিতে হবে। এ বিষয়ে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট বা সহজবোধ্য।


Kathinasamuṭṭhānaṃ – kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

কঠিনসমুত্থান—ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Catutthapāṭidesanīyaṃ.

চতুর্থ পাটিদেসনীয়।


Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

সমন্তপাসাদিকা নামক বিনয়-সংবর্ণনায় (বিনয় অট্ঠকথা)


Pāṭidesanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

পাটিদেসনীয়-বর্ণনা সমাপ্ত।


Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

পাটিদেসনীয় কাণ্ড সমাপ্ত।


7. Sekhiyakaṇḍaṃ

৭. সেখিয় কাণ্ড


1. Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā

১. পরিমণ্ডল বর্গ বর্ণনা


Yāni [Pg.161] sikkhitasikkhena, sekhiyānīti tādinā;

Bhāsitāni ayaṃ dāni, tesampi vaṇṇanākkamo.

যিনি ত্রিসীমা শিক্ষা সম্পন্ন করেছেন এবং যিনি লোকধর্মে অবিচলিত (তাদিগুণসম্পন্ন), সেই বুদ্ধ কর্তৃক যেসকল শিক্ষাপদ ‘সেখিয়’ নামে দেশনা করা হয়েছে, এখন সেই শিক্ষাপদসমূহেরও এই বর্ণনাক্রম (ব্যাখ্যা) আরম্ভ হচ্ছে।


576. Tattha parimaṇḍalanti samantato maṇḍalaṃ. Nābhimaṇḍalaṃ jāṇumaṇḍalanti uddhaṃ nābhimaṇḍalaṃ adho jāṇumaṇḍalaṃ paṭicchādentena jāṇumaṇḍalassa heṭṭhā jaṅghaṭṭhikato paṭṭhāya aṭṭhaṅgulamattaṃ nivāsanaṃ otāretvā nivāsetabbaṃ, tato paraṃ otārentassa dukkaṭanti vuttaṃ. Yathā nisinnassa jāṇumaṇḍalato heṭṭhā caturaṅgulamattaṃ paṭicchannaṃ hotīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ; evaṃ nivāsentassa pana nivāsanaṃ pamāṇikaṃ vaṭṭati. Tatridaṃ pamāṇaṃ – dīghato muṭṭhipañcakaṃ, tiriyaṃ aḍḍhateyyahatthaṃ. Tādisassa pana alābhe tiriyaṃ dvihatthapamāṇampi vaṭṭati jāṇumaṇḍalapaṭicchādanatthaṃ, nābhimaṇḍalaṃ pana cīvarenāpi sakkā paṭicchādetunti. Tattha ekapaṭṭacīvaraṃ evaṃ nivatthampi nivatthaṭṭhāne na tiṭṭhati, dupaṭṭaṃ pana tiṭṭhati.

৫৭৬. সেখানে ‘পরিমণ্ডল’ বলতে চারদিকে গোলাকার বা সুষমভাবে পরিবেষ্টিত। ‘নাভিমণ্ডল ও জানুমণ্ডল’ বলতে—উপরে নাভিমণ্ডল এবং নিচে জানুমণ্ডল (হাঁটু) ঢেকে রেখে, হাঁটুর নিচে নলার হাড় থেকে শুরু করে প্রায় আট আঙুল পরিমাণ অন্তর্বাস (চীবর) নিচে নামিয়ে পরিধান করতে হবে; তার চেয়ে বেশি নিচে নামিয়ে পরিধান করলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়—এ কথা মহা-অট্ঠকথায় বলা হয়েছে। যাতে বসা অবস্থায় হাঁটুর নিচে চার আঙুল পরিমাণ স্থান ঢাকা থাকে—এ কথা মহাপচ্চরী অট্ঠকথায় বলা হয়েছে। এভাবে পরিধানকারীর অন্তর্বাসটি পরিমাপ অনুযায়ী হওয়া উপযুক্ত। সেখানে পরিমাপটি হলো—দৈর্ঘ্যে মুষ্টিসহ পাঁচ হাত এবং প্রস্থে আড়াই হাত। কিন্তু তেমন চীবর না পাওয়া গেলে, হাঁটু ঢাকার উদ্দেশ্যে প্রস্থে দুই হাত পরিমাপের চীবরও উপযুক্ত হয়; আর নাভিমণ্ডল তো চীবর দ্বারাও ঢেকে রাখা সম্ভব। সেখানে একস্তরবিশিষ্ট চীবর এভাবে পরিধান করলেও তা যথাস্থানে স্থির থাকে না, কিন্তু দ্বিন্তরবিশিষ্ট চীবর স্থির থাকে।


Olambento nivāseti āpatti dukkaṭassāti ettha na kevalaṃ purato ca pacchato ca olambetvā nivāsentasseva dukkaṭaṃ, ye panaññe ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū gihinivatthaṃ nivāsenti hatthisoṇḍakaṃ macchavālakaṃ catukkaṇṇakaṃ tālavaṇṭakaṃ satavalikaṃ nivāsentī’’tiādinā (cūḷava. 280) nayena khandhake nivāsanadosā vuttā, tathā nivāsentassāpi dukkaṭameva. Te sabbe vuttanayena parimaṇḍalaṃ nivāsentassa na honti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana tattheva āvi bhavissati.

‘ঝুলিয়ে পরিধান করলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়’—এই পাঠে মীমাংসা এভাবে জানতে হবে: কেবলমাত্র সামনে ও পেছনে ঝুলিয়ে পরিধানকারীরই দুষ্কৃত অপরাধ হয় না, বরং অন্যান্য উপায়েও—যেমন ‘সেই সময় ষড়বর্গীয় ভিক্ষুরা গৃহীদের মতো পরিধান করত; তারা হস্তীশুণ্ডের মতো ঝুলিয়ে, মৎস্যপুচ্ছের মতো ঝুলিয়ে, চার কোণ ঝুলিয়ে, তালপাতার পাখার মতো ঝুলিয়ে এবং শত ভাঁজ বা কুঁচি দিয়ে পরিধান করত’ ইত্যাদি নিয়মে খন্ধকে ভগবান কর্তৃক পরিধানের যেসকল দোষের কথা বলা হয়েছে, সেভাবে পরিধান করলেও দুষ্কৃত অপরাধই হয়। পূর্বোক্ত নিয়মে পরিমণ্ডল (সুষম) ভাবে পরিধানকারীর ক্ষেত্রে সেই সকল দোষ ঘটে না। এটিই এখানে সংক্ষেপ; বিস্তারিতভাবে সেখানেই স্পষ্ট হবে।


Asañciccāti purato vā pacchato vā olambetvā nivāsessāmīti evaṃ asañcicca; atha kho parimaṇḍalaṃyeva nivāsessāmīti virajjhitvā aparimaṇḍalaṃ nivāsentassa anāpatti. Assatiyāti aññavihitassāpi tathā nivāsentassa anāpatti. Ajānantassāti ettha nivāsanavattaṃ ajānantassa mokkho natthi. Nivāsanavattañhi sādhukaṃ uggahetabbaṃ, tassa anuggahaṇamevassa anādariyaṃ. Taṃ pana sañcicca anuggaṇhantassa yujjati, tasmā uggahitavattopi yo āruḷhabhāvaṃ vā oruḷhabhāvaṃ vā na jānāti, tassa [Pg.162] anāpatti. Kurundiyaṃ pana ‘‘parimaṇḍalaṃ nivāsetuṃ ajānantassa anāpattī’’ti vuttaṃ. Yo pana sukkhajaṅgho vā mahāpiṇḍikamaṃso vā hoti, tassa sāruppatthāya jāṇumaṇḍalato aṭṭhaṅgulādhikampi otāretvā nivāsetuṃ vaṭṭati.

‘অসঞ্চিৎস্য’ (অসচেতনভাবে) বলতে—সামনে বা পেছনে ঝুলিয়ে পরিধান করব এরূপ সচেতন ইচ্ছা ছাড়া, বরং পরিমণ্ডল (সুষম) ভাবেই পরিধান করব এরূপ মনে করে ভুলবশত অসুষমভাবে পরিধান হয়ে গেলে কোনো অপরাধ হয় না। ‘অস্মৃতিবশত’ বলতে—অন্যমনস্ক ভিক্ষুরও সেভাবে পরিধান হয়ে গেলে কোনো অপরাধ হয় না। ‘অজানন্তস্য’ (না জানার কারণে) বলতে—পরিধানের নিয়ম না জানা ভিক্ষুর অপরাধ থেকে মুক্তি নেই। কারণ পরিধানের নিয়ম ভালোভাবে শিক্ষা করা উচিত, তা শিক্ষা না করাই তার অনাদর (অবহেলা)। তা জেনে-বুঝে শিক্ষা না নেওয়া ভিক্ষুর ক্ষেত্রেই প্রযোজ্য; তাই যে ভিক্ষু নিয়ম শিক্ষা করেছেন, তবুও চীবরটি উপরে উঠে গেছে নাকি নিচে নেমে গেছে তা বুঝতে পারেন না, তাঁর কোনো অপরাধ হয় না। কুরুন্দি অট্ঠকথায় অবশ্য বলা হয়েছে—‘পরিমণ্ডলভাবে পরিধান করতে না জানা ভিক্ষুর কোনো অপরাধ হয় না’। কিন্তু যে ভিক্ষুর পা শুকিয়ে গেছে বা পায়ের পেশী অত্যন্ত বড়, তাঁর উপযুক্ততার জন্য হাঁটু থেকে আট আঙুলের চেয়েও বেশি নিচে নামিয়ে পরিধান করা উপযুক্ত।


Gilānassāti jaṅghāya vā pāde vā vaṇo hoti, ukkhipitvā vā otāretvā vā nivāsetuṃ vaṭṭati. Āpadāsūti vāḷamigā vā corā vā anubandhanti, evarūpāsu āpadāsu anāpatti. Sesamettha uttānameva.

‘গিলানস্স’ (পীড়িতের জন্য) বলতে—যার পায়ে বা জঙ্ঘায় ক্ষত (ঘা) আছে, তিনি উপরে তুলে বা নিচে নামিয়ে পরিধান করতে পারেন, তা উপযুক্ত। ‘আপদাসু’ (আপদসমূহে) বলতে—হিংস্র জন্তু বা চোর-ডাকাত তাড়া করলে, এরূপ আপদসমূহের কারণে অসুষমভাবে পরিধান করলেও কোনো অপরাধ হয় না। এ বিষয়ে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti. Phussadevatthero ‘‘acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, tivedana’’nti āha. Upatissatthero pana ‘‘anādariyaṃ paṭiccā’’ti vuttattā ‘‘lokavajjaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedana’’nti āha.

প্রথম পারাজিকসমুত্থান—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদনাযুক্ত। ফুস্সদেব থের বলেছেন—‘অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য ও ত্রিবেদনাযুক্ত’। উপতিস্স থের অবশ্য ‘অনাদরকে কেন্দ্র করে’ বলা হয়েছে বিধায় একে ‘লোকবজ্য, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদনাযুক্ত’ বলেছেন।


577. Parimaṇḍalaṃ pārupitabbanti ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū gihipārutaṃ pārupantī’’ti (cūḷava. 280) evaṃ vuttaṃ anekappakāraṃ gihipārupanaṃ apārupitvā idha vuttanayeneva ubho kaṇṇe samaṃ katvā pārupanavattaṃ pūrentena parimaṇḍalaṃ pārupitabbaṃ. Imāni ca dve sikkhāpadāni avisesena vuttāni. Tasmā vihārepi antaragharepi parimaṇḍalameva nivāsetabbañca pārupitabbañcāti. Samuṭṭhānādīni paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabbāni saddhiṃ theravādena.

৫৭৭. ‘পরিমণ্ডলং পারুপিতব্বং’ (পরিমণ্ডলভাবে চীবর আবৃত করতে হবে) বলতে—‘সেই সময় ষড়বর্গীয় ভিক্ষুরা গৃহীদের মতো চীবর আবৃত করত’ এভাবে বর্ণিত নানা প্রকার গৃহীসুলভ চীবর পরিধান না করে, এখানে বর্ণিত নিয়মেই চীবরের দুই কোণ সমান করে, চীবর আবৃত করার নিয়ম পূর্ণ করে পরিমণ্ডল (সুষম) ভাবে আবৃত করতে হবে। এবং এই দুটি শিক্ষাপদ কোনো বিশেষ পার্থক্য ছাড়াই সাধারণ অর্থে বলা হয়েছে। তাই বিহারেও এবং অন্তর্গৃহেও পরিমণ্ডলভাবেই পরিধান ও আবৃত করতে হবে—এরূপ জানতে হবে। সমুত্থান প্রভৃতি বিষয় থেরবাদের সাথে প্রথম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মেই জানতে হবে।


578. Kāyaṃ vivaritvāti jattumpi urampi vivaritvā. Suppaṭicchannenāti na sasīsaṃ pārutena; atha kho gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā anuvātantena gīvaṃ paṭicchādetvā ubho kaṇṇe samaṃ katvā paṭisaṃharitvā yāva maṇibandhaṃ paṭicchādetvā antaraghare gantabbaṃ. Dutiyasikkhāpade – galavāṭakato paṭṭhāya sīsaṃ maṇibandhato paṭṭhāya hatthe piṇḍikamaṃsato ca paṭṭhāya pāde vivaritvā nisīditabbaṃ.

৫৭৮. ‘কায়ং বিবরিত্বা’ (কায় উন্মুক্ত করে) বলতে—কাঁধের উপরিভাগ এবং বুক উন্মুক্ত করে। ‘সুপ্রতিচ্ছন্নেন’ (সুপ্রতিচ্ছন্নভাবে) বলতে—মাথাসহ শরীর চীবর দিয়ে ঢেকে যাওয়া উচিত নয়; বরং চীবরের গ্রন্থি (বোতাম) লাগিয়ে, চীবরের পাড় দিয়ে গলা ঢেকে, দুই কোণ সমান করে, ভাঁজ করে কবজি পর্যন্ত ঢেকে অন্তর্গৃহে প্রবেশ করতে হবে। দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—গলার খাঁজ থেকে শুরু করে মাথা, কবজি থেকে শুরু করে হাত দুটি এবং পায়ের পেশী থেকে শুরু করে পা দুটি উন্মুক্ত করে বসতে হবে।


579. Vāsūpagatassāti vāsatthāya upagatassa rattibhāge vā divasabhāge vā kāyaṃ vivaritvāpi nisīdato anāpatti.

৫৭৯. ‘বাসূপগতস্স’ (বাসস্থানে উপগত ভিক্ষুর) বলতে—বাস করার উদ্দেশ্যে উপগত হয়ে রাতে বা দিনে কায় উন্মুক্ত করে বসলেও কোনো অপরাধ হয় না।


580. Susaṃvutoti hatthaṃ vā pādaṃ vā akīḷāpento; suvinītoti attho.

৫৮০. ‘সুসংবৃতো’ বলতে—হাত বা পা নিয়ে খেলাধুলা বা নাড়াচাড়া না করা; সুসংযত হওয়া—এই হলো অর্থ।


582. Okkhittacakkhūti [Pg.163] heṭṭhā khittacakkhu hutvā. Yugamattaṃ pekkhamānoti yugayuttako hi danto ājāneyyo yugamattaṃ pekkhati, purato catuhatthappamāṇaṃ bhūmibhāgaṃ; imināpi ettakaṃ pekkhantena gantabbaṃ. Yo anādariyaṃ paṭicca tahaṃ tahaṃ olokentoti yo taṃtaṃdisābhāgaṃ pāsādaṃ kūṭāgāraṃ vīthiṃ olokento gacchati, āpatti dukkaṭassa. Ekasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā hatthiassādiparissayābhāvaṃ oloketuṃ vaṭṭati. Nisīdantenāpi okkhittacakkhunāva nisīditabbaṃ.

৫৮২. ‘অক্ষিক্ষিপ্ত’ (অবনত চক্ষু) বলতে—নিচের দিকে দৃষ্টি অবনত করে। ‘যুগমাত্র দেখতে দেখতে’ বলতে—জোয়ালে যুক্ত সুশিক্ষিত আজানীয় অশ্ব যেমন এক জোয়াল পরিমাণ পথ দেখে, অর্থাৎ সামনে চার হাত পরিমাণ ভূমিভাগ দেখে; এই ভিক্ষুরও সে পরিমাণ পথ দেখতে দেখতে চলা উচিত। ‘যে অনাদরবশত এদিক-ওদিক তাকায়’ বলতে—যে ভিক্ষু সেই সেই দিক, প্রাসাদ, চূড়াবিশিষ্ট গৃহ বা রাস্তা দেখতে দেখতে যায়, তার দুষ্কৃত অপরাধ হয়। তবে এক স্থানে দাঁড়িয়ে হাতি, ঘোড়া প্রভৃতি বিপদের অনুপস্থিতি দেখার জন্য তাকানো উপযুক্ত। বসার সময়ও অবনত চক্ষেই বসতে হবে।


584. Ukkhittakāyāti ukkhepena; itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ ekato vā ubhato vā ukkhittacīvaro hutvāti attho. Antoindakhīlato paṭṭhāya na evaṃ gantabbaṃ. Nisinnakāle pana dhamakaraṇaṃ nīharantenāpi cīvaraṃ anukkhipitvāva nīharitabbanti.

৫৮৪. ‘উক্ষিপ্তকায়া’ বলতে—চীবর উপরে তোলার মাধ্যমে; এটি করণ কারকের বিভক্তিযুক্ত শব্দ, যার অর্থ একদিকে বা উভয়দিকে চীবর উপরে তুলে ধরা। দরজার চৌকাঠের ভেতর থেকে শুরু করে এভাবে যাওয়া উচিত নয়। তবে বসার সময় জলছাঁকনি (ধমকরণ) বের করার সময়ও চীবর উপরে না তুলেই তা বের করতে হবে।


Paṭhamo vaggo.

প্রথম বর্গ।


2. Ujjagghikavaggavaṇṇanā

২. উজ্জগ্‌ঘিক বর্গ বর্ণনা


586. Ujjagghikāyāti mahāhasitaṃ hasanto. Vuttanayenevettha karaṇavacanaṃ.

৫৮৬. ‘উজ্জগ্‌ঘিকা’ বলতে—উচ্চৈঃস্বরে হাসা। এখানেও পূর্বোক্ত নিয়মেই করণ কারকের বিভক্তি হয়েছে।


588. Appasaddo antaraghareti ettha kittāvatā appasaddo hoti? Dvādasahatthe gehe ādimhi saṅghatthero, majjhe dutiyatthero, ante tatiyattheroti evaṃ nisinnesu saṅghatthero dutiyena saddhiṃ manteti, dutiyatthero tassa saddañceva suṇāti, kathañca vavatthapeti. Tatiyatthero pana saddameva suṇāti, kathaṃ na vavatthapeti. Ettāvatā appasaddo hoti. Sace pana tatiyatthero kathaṃ vavatthapeti, mahāsaddo nāma hoti.

৫৮৮. ‘অন্তর্গৃহে অল্পশব্দ’ (মৃদুস্বরে) বলতে—কতটুকু পরিমাপে মৃদুস্বর হয়? বারো হাত বিশিষ্ট ঘরে প্রথমে সংঘস্থবির, মাঝখানে দ্বিতীয় স্থবির এবং শেষে তৃতীয় স্থবির—এভাবে বসা অবস্থায় সংঘস্থবির যদি দ্বিতীয় স্থবিরের সাথে কথা বলেন, তবে দ্বিতীয় স্থবির তাঁর শব্দও শুনতে পান এবং কথাও বুঝতে পারেন; কিন্তু তৃতীয় স্থবির কেবল শব্দই শুনতে পান, কথা বুঝতে পারেন না। এই পরিমাণ কথা বলাকেই মৃদুস্বর বলা হয়। কিন্তু যদি তৃতীয় স্থবিরও কথা বুঝতে পারেন, তবে তা উচ্চশব্দ বলে গণ্য হয়।


590. Kāyaṃ paggahetvāti niccalaṃ katvā ujukena kāyena samena iriyāpathena gantabbañceva nisīditabbañca.

৫৯০. ‘কায় প্রগ্রহ’ (সংযত কায়) বলতে—শরীরকে স্থির করে, সোজা শরীরে এবং শান্ত ঈর্যাপথে চলতে এবং বসতে হবে।


592. Bāhuṃ paggahetvāti niccalaṃ katvā.

৫৯২. ‘বাহু প্রগ্রহ’ (সংযত বাহু) বলতে—বাহুকে স্থির বা কম্পনহীন করে চলা ও বসা।


594. Sīsaṃ paggahetvāti niccalaṃ ujuṃ ṭhapayitvā.

৫৯৪. ‘শীর্ষ প্রগ্রহ’ (সংযত মস্তক) বলতে—মাথাকে স্থির ও সোজা রেখে চলা ও বসা।


Dutiyo vaggo.

দ্বিতীয় বর্গ।


3. Khambhakatavaggavaṇṇanā

৩. খম্ভকত বর্গ বর্ণনা


596-8. Khambhakato [Pg.164] nāma kaṭiyaṃ hatthaṃ ṭhapetvā katakhambho. Oguṇṭhitoti sasīsaṃ pāruto.

৫৯৬-৮. ‘খম্ভকত’ বলতে—কোমরে হাত রাখা। ‘অবগুণ্ঠিত’ বলতে—মাথাসহ শরীর আবৃত করা।


600. Ukkuṭikāyāti ettha ukkuṭikā vuccati paṇhiyo ukkhipitvā aggapādehi vā, aggapāde vā ukkhipitvā paṇhīhiyeva vā bhūmiṃ phusantassa gamanaṃ. Karaṇavacanaṃ panettha vuttalakkhaṇameva.

৬০০. ‘উত্কুটিকা’ বলতে—গোড়ালি উপরে তুলে কেবল পায়ের আঙুলের ডগা দিয়ে, অথবা পায়ের আঙুলের ডগা উপরে তুলে কেবল গোড়ালি দিয়ে ভূমি স্পর্শ করে চলাকে বোঝায়। এখানেও করণ কারকের বিভক্তি পূর্বোক্ত লক্ষণযুক্তই।


601. Dussapallatthikāyāti ettha āyogapallatthikāpi dussapallatthikā eva.

৬০১. ‘দুস্সপল্লত্থিকা’ বলতে—আযোগপট্ট (কোমরবন্ধনী) দিয়ে বাঁধা পল্লত্থিকাও দুস্সপল্লত্থিকার মতোই।


602. Sakkaccanti satiṃ upaṭṭhapetvā.

৬০২. ‘সৎকৃত্য’ (আদরের সাথে) বলতে—স্মৃতি বা সচেতনতা উপস্থিত করে।


603. Ākirantepīti piṇḍapātaṃ dentepi. Pattasaññīti patte saññaṃ katvā.

৬০৩. ‘আকীর্ণ করার সময়ও’ বলতে—পিণ্ডপাত (খাদ্য) দান করার সময়ও। ‘পাত্রসংজ্ঞী’ বলতে—পাত্রে (ভিক্ষাপাত্রে) মনোযোগ নিবদ্ধ করে।


604. Samasūpako nāma yattha bhattassa catutthabhāgappamāṇo sūpo hoti. Muggasūpo māsasūpoti ettha kulatthādīhi katasūpāpi saṅgahaṃ gacchantiyevāti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Rasaraseti ettha ṭhapetvā dve sūpe avasesāni oloṇīsākasūpeyyamaccharasamaṃsarasādīni rasarasāti veditabbāni. Taṃ rasarasaṃ bahumpi gaṇhantassa anāpatti.

৬০৪. ‘সমসূপক’ বলতে—যেখানে ভাতের চার ভাগের এক ভাগ পরিমাণ ডাল (ব্যঞ্জন) থাকে। ‘মুগ ডাল ও মাষকলাই ডাল’ বলতে—কুরত্থ প্রভৃতি ডাল দিয়ে তৈরি ব্যঞ্জনও এর অন্তর্ভুক্ত হয়—এ কথা মহাপচ্চরী অট্ঠকথায় বলা হয়েছে। ‘রসরস’ বলতে—উক্ত দুই প্রকার ডাল বাদ দিয়ে অবশিষ্ট লবণাক্ত ব্যঞ্জন, শাকসবজির ঝোল, মাছের ঝোল, মাংসের ঝোল প্রভৃতিকে সুস্বাদু ব্যঞ্জনের রস বলে জানতে হবে। সেই রসরস প্রচুর পরিমাণে গ্রহণ করলেও কোনো অপরাধ হয় না।


605. Samatittikanti samapuṇṇaṃ samabharitaṃ. Thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassāti ettha thūpīkato nāma pattassa antomukhavaṭṭilekhaṃ atikkamitvā kato; patte pakkhitto racito pūritoti attho. Evaṃ kataṃ agahetvā antomukhavaṭṭilekhāsamappamāṇo gahetabbo.

৬০৫. "সমতিত্তিক" বলতে সমানভাবে পূর্ণ বা কানায় কানায় পূর্ণ বোঝায়। "স্তূপীকৃত পিণ্ডপাত গ্রহণ করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়"—এখানে "স্তূপীকৃত" বলতে পাত্রের ভেতরের মুখের কিনারা বা রেখা অতিক্রম করে স্তূপের মতো উঁচু করে তৈরি করা পিণ্ডপাতকে বোঝায়; অর্থাৎ পাত্রে রাখা, সাজানো বা পূর্ণ করা খাদ্য। এই প্রকার স্তূপীকৃত খাদ্য গ্রহণ না করে পাত্রের ভেতরের মুখের কিনারার সমান পরিমাণ খাদ্যই গ্রহণ করা উচিত।


Tattha thūpīkataṃ nāma ‘‘pañcahi bhojanehi kata’’nti abhayatthero āha. Tipiṭakacūḷanāgatthero pana ‘‘piṇḍapāto nāma yāgupi bhattampi khādanīyampi cuṇṇapiṇḍopi dantakaṭṭhampi dasikasuttampī’’ti idaṃ suttaṃ vatvā dasikasuttampi thūpīkataṃ na vaṭṭatīti āha. Tesaṃ vādaṃ sutvā bhikkhū rohaṇaṃ gantvā cūḷasumanattheraṃ pucchiṃsu – ‘‘bhante thūpīkatapiṇḍapāto kena paricchinno’’ti? Tesañca therānaṃ vādaṃ ārocesuṃ. Thero sutvā āha [Pg.165] – ‘‘aho, cūḷanāgo sāsanato bhaṭṭho, ahaṃ etassa sattakkhattuṃ vinayaṃ vācento na kadāci evaṃ avacaṃ, ayaṃ kuto labhitvā evaṃ vadasī’’ti. Bhikkhū theraṃ yāciṃsu – ‘‘kathetha dāni, bhante, kena paricchinno’’ti? ‘‘Yāvakālikenāvuso’’ti thero āha. Tasmā yaṃkiñci yāgubhattaṃ vā phalāphalaṃ vā āmisajātikaṃ samatittikameva gahetabbaṃ. Tañca kho adhiṭṭhānupagena pattena, itarena pana thūpīkatampi vaṭṭati. Yāmakālikasattāhakālikayāvajīvikāni pana adhiṭṭhānupagapattepi thūpīkatāni vaṭṭanti. Dvīsu pattesu bhattaṃ gahetvā ekasmiṃ pūretvā vihāraṃ pesetuṃ vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ pana vuttaṃ. Yaṃ patte pakkhipiyamānaṃ pūvaucchukhaṇḍaphalāphalādi heṭṭhā orohati, taṃ thūpīkataṃ nāma na hoti. Pūvavaṭaṃsakaṃ ṭhapetvā piṇḍapātaṃ denti, thūpīkatameva hoti. Pupphavaṭaṃsakatakkolakaṭukaphalādivaṭaṃsake pana ṭhapetvā dinnaṃ thūpīkataṃ na hoti. Bhattassa upari thālakaṃ vā pattaṃ vā ṭhapetvā pūretvā gaṇhāti, thūpīkataṃ nāma na hoti. Kurundiyampi vuttaṃ – ‘‘thālake vā paṇṇe vā pakkhipitvā taṃ pattamatthake ṭhapetvā denti, pāṭekkabhājanaṃ vaṭṭatī’’ti.

সেখানে "স্তূপীকৃত" বলতে অভয় স্থবির বলেছেন, "পাঁচ প্রকার ভোজ্য দ্বারা প্রস্তুত খাদ্য।" কিন্তু ত্রিপিটক চূলনাগ স্থবির বলেন, "যাগু (জাউ), ভাত, খাদ্য (খাদ্যদ্রব্য), চূর্ণপিণ্ড (সাবান গুঁড়ো বা সাবান খণ্ড), দন্তকাষ্ঠ এবং সুতার আঁশও পিণ্ডপাত নামে অভিহিত"—এই সূত্রটি উল্লেখ করে তিনি বলেন যে সুতার আঁশও স্তূপীকৃত করে গ্রহণ করা অনুচিত। তাঁদের এই মতভেদ শুনে ভিক্ষুগণ রোহণ জনপদে গিয়ে চূলসুমন স্থবিরকে জিজ্ঞাসা করলেন—"ভন্তে, স্তূপীকৃত পিণ্ডপাত কীসের দ্বারা নির্ধারিত বা সীমাবদ্ধ?" এবং তাঁরা সেই স্থবিরদ্বয়ের মতের কথাও জানালেন। স্থবির তা শুনে বললেন—"আশ্চর্য! চূলনাগ শাসন (ধর্ম) থেকে ভ্রষ্ট হয়েছে। আমি তাকে সাতবার বিনয় পড়ানোর সময় কখনো এমন কথা বলিনি। সে কোথা থেকে এটি পেয়ে এভাবে বলছে?" ভিক্ষুগণ স্থবিরকে পুনরায় অনুরোধ করলেন—"ভন্তে, এখন দয়া করে বলুন, এটি কীসের দ্বারা নির্ধারিত?" স্থবির বললেন—"হে আয়ুষ্মানগণ, এটি যাবকালিক বস্তু দ্বারা নির্ধারিত।" অতএব, যেকোনো যাগু, ভাত, ফলমূল বা আমিষজাতীয় যাবকালিক বস্তু পাত্রের কিনারার সমান সমানই গ্রহণ করা উচিত। এবং তা অধিষ্ঠানযোগ্য পাত্রের মাধ্যমেই গ্রহণ করা উচিত; তবে অন্য পাত্রের ক্ষেত্রে স্তূপীকৃত হলেও তা গ্রহণ করা চলে। কিন্তু যামকালিক, সপ্তাহকালিক ও যাবজ্জীবিক বস্তুসমূহ অধিষ্ঠানযোগ্য পাত্রেও স্তূপীকৃত অবস্থায় গ্রহণ করা যায়। দুটি পাত্রে খাদ্য গ্রহণ করে একটিতে পূর্ণ করে বিহারে পাঠানো চলে—এ কথা মহাপচ্চরী অট্ঠকথাতেও বলা হয়েছে। পাত্রে রাখার সময় পিঠা, আখের টুকরো, ফলমূল ইত্যাদি যদি নিচে পড়ে যায়, তবে তা স্তূপীকৃত বলে গণ্য হয় না। পিঠার মুকুট বা চূড়া বানিয়ে যদি পিণ্ডপাত দেওয়া হয়, তবে তা স্তূপীকৃতই হয়। কিন্তু ফুলের মুকুট, তক্কোল (কুরচি বা কস্তুরী ফল) বা কটুফল ইত্যাদির মুকুট উপরে রেখে দিলে তা স্তূপীকৃত হয় না। ভাতের উপর ছোট বাটি বা পাতা রেখে তা পূর্ণ করে গ্রহণ করলে তা স্তূপীকৃত হয় না। কুরুন্দি অট্ঠকথাতেও বলা হয়েছে—"বাটিতে বা পাতায় রেখে তা পাত্রের উপরে স্থাপন করে দান করলে, তা পৃথক পাত্র হিসেবে গণ্য হওয়ায় তা গ্রহণ করা চলে।"


Idha anāpattiyaṃ gilāno na āgato, tasmā gilānassapi thūpīkataṃ na vaṭṭati. Sabbattha pana paṭiggahetumeva na vaṭṭati. Paṭiggahitaṃ pana supaṭiggahitameva hoti, paribhuñjituṃ vaṭṭatīti.

এই শিক্ষাপদে অনাপত্তি (অপরাধহীনতা) অধ্যায়ে গ্লান (অসুস্থ) ভিক্ষুর কথা উল্লেখ নেই, তাই অসুস্থ ভিক্ষুর জন্যও স্তূপীকৃত যাবকালিক বস্তু গ্রহণ করা চলে না। তবে সর্বাবস্থায় কেবল গ্রহণ করাই অনুচিত। কিন্তু যদি গ্রহণ করা হয়ে যায়, তবে তা সুগৃহীতই হয় এবং তা ভোগ বা আহার করা চলে।


Tatiyo vaggo.

তৃতীয় বর্গ।


4. Sakkaccavaggavaṇṇanā

৪. সক্চ্চ বর্গ বর্ণনা (সাদর বর্গ বর্ণনা)।


606. Sakkaccanti etthāpi asakkaccaṃ paṭiggahaṇeyeva āpatti, paṭiggahitaṃ pana supaṭiggahitameva. Sakkaccanti ca pattasaññīti cāti ubhayaṃ vuttanayameva.

৬০৬. "সক্চ্চং" (সাদরে) বলতে—এই শিক্ষাপদেও অসাদরে বা অবহেলার সাথে কেবল গ্রহণ করলেই আপত্তি হয়, কিন্তু গ্রহণ করা হয়ে গেলে তা সুগৃহীতই হয়। "সক্চ্চং" এবং "পত্তসঞ্ঞী" (পাত্রের দিকে দৃষ্টি রেখে)—এই উভয় পদের ব্যাখ্যা পূর্বোক্ত নিয়ম অনুসারেই বুঝতে হবে।


608. Sapadānanti tattha tattha odhiṃ akatvā anupaṭipāṭiyā. Samasūpake vattabbaṃ vuttameva.

৬০৮. "সপদাদং" (ধারাবাহিকভাবে) বলতে—সেখানে সেখানে কোনো সীমা বা ব্যবধান না রেখে ক্রমানুসারে গ্রহণ করা। "সমসূপক" শিক্ষাপদে যা বলার ছিল, তা ইতিমধ্যেই বলা হয়েছে।


610. Thūpakatoti matthakato; vemajjhatoti attho.

৬১০. "স্তূপকতো" বলতে মস্তক বা শীর্ষ থেকে অথবা মধ্যভাগ থেকে—এই অর্থ বোঝায়।


611. Paṭicchādetvā [Pg.166] dentīti māghātasamayādīsu paṭicchannaṃ byañjanaṃ katvā denti. Viññattiyaṃ vattabbaṃ natthi.

৬১১. "ঢেকে দেয়" বলতে—মাঘাত (পশুহত্যা নিষিদ্ধের) সময় ইত্যাদিতে ব্যঞ্জন (তরকারি বা মাংস) লুকিয়ে বা ঢেকে দেয়। "বিজ্ঞপ্তি" (অনুরোধ) শিক্ষাপদে যা বলার ছিল, এখানে নতুন করে বলার কিছু নেই।


614. Ujjhānasaññīsikkhāpadepi gilāno na muccati.

৬১৪. "উজ্ঝানসঞ্ঞী" (দোষদর্শী) শিক্ষাপদেও অসুস্থ ভিক্ষু আপত্তি থেকে মুক্ত নন।


615. Nātimahanto kabaḷoti mayūraṇḍaṃ atimahantaṃ, kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddakaṃ, tesaṃ vemajjhappamāṇo. Khajjaketi ettha mūlakhādanīyādi sabbaṃ gahetabbaṃ.

৬১৫. "নাতিমহন্তো কবল" (খুব বড় নয় এমন গ্রাস) বলতে—ময়ূরের ডিম অত্যন্ত বড় এবং মুরগির ডিম অত্যন্ত ছোট, এই উভয়ের মধ্যম পরিমাপের গ্রাসকে বোঝায়। "খজ্জকে" (খাদ্যদ্রব্য) বলতে এখানে মূলখাদ্য (মূলজাতীয় খাদ্য) ইত্যাদি সমস্ত খাদ্যদ্রব্যই গ্রহণ করতে হবে।


Catuttho vaggo.

চতুর্থ বর্গ।


5. Kabaḷavaggavaṇṇanā

৫. কবল বর্গ বর্ণনা (গ্রাস বর্গ বর্ণনা)।


617. Anāhaṭeti anāharite; mukhadvāraṃ asampāpiteti attho.

৬১৭. "অনাহটে" বলতে যা আনা হয়নি; অর্থাৎ মুখের দ্বারে বা মুখের ভেতরে পৌঁছানো হয়নি—এই অর্থ।


618. Sabbaṃ hatthanti sakalahatthaṃ.

৬১৮. "সব্বং হথং" (সমগ্র হাত) বলতে হাতের সমস্ত আঙুলসহ পুরো হাতকে বোঝায়।


619. Sakabaḷenāti ettha dhammaṃ kathento harītakaṃ vā laṭṭhimadhukaṃ vā mukhe pakkhipitvā katheti. Yattakena vacanaṃ aparipuṇṇaṃ na hoti, tattake mukhamhi sante kathetuṃ vaṭṭati.

৬১৯. "সকবলেন" (মুখের ভেতর গ্রাস থাকা অবস্থায়) বলতে—এখানে ধর্মদেশনা করার সময় হরিতকী বা যষ্টিমধু মুখে রেখে কথা বলা। যে পরিমাণ হরিতকী বা যষ্টিমধু মুখে থাকলে উচ্চারণ অস্পষ্ট বা অপূর্ণ হয় না, সেই পরিমাণ মুখে রেখে কথা বলা চলে।


620. Piṇḍukkhepakanti piṇḍaṃ ukkhipitvā ukkhipitvā.

৬২০. "পিণ্ডুক্ক্ষেপকং" বলতে পিণ্ড বা গ্রাসকে শূন্যে ছুড়ে ছুড়ে বা লুফে লুফে খাওয়া।


621. Kabaḷāvacchedakanti kabaḷaṃ avacchinditvā avacchinditvā.

৬২১. "কবলাবচ্ছেদকং" বলতে গ্রাসকে কামড়ে কামড়ে বা কেটে কেটে খাওয়া।


622. Avagaṇḍakārakanti makkaṭo viya gaṇḍe katvā katvā.

৬২২. "অবগণ্ডকারকং" বলতে বানরের মতো গালের পাশে জমিয়ে জমিয়ে বা ফুলিয়ে খাওয়া।


623. Hatthaniddhunakanti hatthaṃ niddhunitvā niddhunitvā.

৬২৩. "হথনিদ্ধুনকং" বলতে হাত ঝেড়ে ঝেড়ে বা নাড়িয়ে নাড়িয়ে খাওয়া।


624. Sitthāvakārakanti sitthāni avakiritvā avakiritvā.

৬২৪. "সিত্থাবকারকং" বলতে ভাতের দানা বা কণা ছড়িয়ে ছড়িয়ে বা ছিটিয়ে ছিটিয়ে খাওয়া।


625. Jivhānicchārakanti jivhaṃ nicchāretvā nicchāretvā.

৬২৫. "জিহ্বানিচ্ছারকং" বলতে জিহ্বা বের করে করে বা ললিয়ে ললিয়ে খাওয়া।


626. Capucapukārakanti capu capūti evaṃ saddaṃ katvā katvā.

৬২৬. "চপুচপুকারকং" বলতে 'চপু চপু' বা চপ চপ শব্দ করে করে খাওয়া।


Pañcamo vaggo.

পঞ্চম বর্গ।


6. Surusuruvaggavaṇṇanā

৬. সুরুসুরু বর্গ বর্ণনা (সুপ বা তরল পানের শব্দ বর্গ বর্ণনা)।


627. Surusurukārakanti [Pg.167] surusurūti evaṃ saddaṃ katvā katvā. Davoti parihāsavacanaṃ; taṃ yena kenaci pariyāyena ‘‘kiṃ buddho, silakabuddho, paṭibuddho; kiṃ dhammo, godhammo, ajadhammo; kiṃ saṅgho, migasaṅgho, pasusaṅgho’’tiādinā nayena tīṇi ratanāni ārabbha na kātabbanti attho.

৬২৭. "surusurukārakaṃ" বলতে 'সুরু সুরু' বা সুর সুর শব্দ করে করে পান করা। "davo" বলতে পরিহাস বা তামাশামূলক বাক্য; কোনো উপায়ে বা ছলে "কেমন বুদ্ধ? পাথরের বুদ্ধ নাকি জাগ্রত বুদ্ধ? কেমন ধর্ম? গরুর ধর্ম নাকি ছাগলের ধর্ম? কেমন সংঘ? হরিণের সংঘ নাকি পশুর সংঘ?" ইত্যাদি উপায়ে ত্রিরত্নকে উদ্দেশ্য করে পরিহাস করা উচিত নয়—এই হলো অর্থ।


628. Hatthanillehakanti hatthaṃ nillehitvā nillehitvā. Bhuñjantena hi aṅgulimattampi nillehituṃ na vaṭṭati. Ghanayāguphāṇitapāyāsādike pana aṅgulīhi gahetvā aṅguliyo mukhe pavesetvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Pattanillehakaoṭṭhanillehakesupi eseva nayo. Tasmā ekaṅguliyāpi patto na nillehitabbo, ekaoṭṭhopi jivhāya na nillehitabbo, oṭṭhamaṃsehi eva pana gahetvā anto pavesetuṃ vaṭṭati.

৬২৮. "হথনিল্লেহকং" বলতে হাত চেটে চেটে খাওয়া। আহার করার সময় আঙুলও চাটা অনুচিত। তবে ঘন যাগু, গুড় বা রাব, পায়েস ইত্যাদি আঙুল দিয়ে তুলে আঙুল মুখে প্রবেশ করিয়ে আহার করা চলে। পাত্র চাটা (পত্তনিল্লেহক) এবং ঠোঁট চাটা (ওট্ঠনিল্লেহক) শিক্ষাপদেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। অতএব, একটি আঙুল দিয়েও পাত্র চেটে পরিষ্কার করা উচিত নয়, জিহ্বা দিয়ে ঠোঁটও চাটা উচিত নয়; তবে কেবল ঠোঁটের সাহায্যে খাদ্য মুখে প্রবেশ করানো চলে।


631. Kokanadeti evaṃnāmake. Kokanadanti padumaṃ vuccati, so ca pāsādo padumasaṇṭhāno, tenassa kokanadotveva nāmaṃ akaṃsu. Na sāmisena hatthena pānīyathālakanti etaṃ paṭikkūlavasena paṭikkhittaṃ, tasmā saṅghikampi puggalikampi gihisantakampi attano santakampi saṅkhampi sarāvampi thālakampi na gahetabbameva, gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Sace pana hatthassa ekadeso āmisamakkhito na hoti, tena padesena gahetuṃ vaṭṭati.

৬৩১. "কোকনদ" বলতে এই নামের প্রাসাদকে বোঝায়। কোকনদ বলতে পদ্মফুলকেও বোঝায়, এবং সেই প্রাসাদটি পদ্মফুলের আকৃতির ছিল বলে তার নাম "কোকনদ" রাখা হয়েছিল। "আমিষযুক্ত (খাদ্যলিপ্ত) হাতে পানীয় জলের পাত্র গ্রহণ করবে না"—এটি ঘৃণ্য বা নোংরা হওয়ার কারণে নিষিদ্ধ করা হয়েছে। অতএব, সংঘের সম্পত্তি হোক, ব্যক্তিগত হোক, গৃহীর হোক বা নিজের হোক—জলপানের শঙ্খ, সরা বা বাটি আমিষযুক্ত হাতে স্পর্শ করা বা গ্রহণ করা একেবারেই অনুচিত; গ্রহণ করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। তবে হাতের কোনো অংশ যদি আমিষ বা খাদ্যলিপ্ত না থাকে, তবে সেই অংশ দিয়ে তা গ্রহণ করা চলে।


632. Uddharitvā vāti sitthāni udakato uddharitvā ekasmiṃ ṭhāne rāsiṃ katvā udakaṃ chaḍḍeti. Bhinditvā vāti sitthāni bhinditvā udakagatikāni katvā chaḍḍeti. Paṭiggahe vāti paṭiggahena paṭicchanto naṃ paṭiggahe chaḍḍeti. Nīharitvāti bahi nīharitvā chaḍḍeti; evaṃ chaḍḍentassa anāpatti.

৬৩২. "তুলে নিয়ে অথবা" বলতে—ভাতের দানাগুলো জল থেকে তুলে এক জায়গায় জড়ো করে জল ফেলে দেওয়া। "ভেঙে নিয়ে অথবা" বলতে—ভাতের দানাগুলো ভেঙে জলের সাথে মিশিয়ে ফেলে দেওয়া। "পাত্রে অথবা" বলতে—হাত ধোয়ার পাত্রে বা জলগ্রাহক পাত্রে তা ফেলে দেওয়া। "বাইরে নিয়ে" বলতে—বাইরে নিয়ে গিয়ে ফেলে দেওয়া; এভাবে ফেলে দিলে কোনো আপত্তি হয় না।


634. Setacchattanti vatthapaliguṇṭhitaṃ paṇḍaracchattaṃ. Kilañjacchattanti vilīvacchattaṃ. Paṇṇacchattanti tālapaṇṇādīhi yehi kehici kataṃ. Maṇḍalabaddhaṃ salākabaddhanti idaṃ pana tiṇṇampi chattānaṃ pañjaradassanatthaṃ vuttaṃ. Tāni hi maṇḍalabaddhāni ceva honti salākabaddhāni ca. Yampi tatthajātakadaṇḍakena kataṃ ekapaṇṇacchattaṃ hoti, tampi chattameva. Etesu yaṃkiñci chattaṃ pāṇimhi [Pg.168] assāti chattapāṇi. So taṃ chattaṃ dhārayamāno vā aṃse vā katvā ūrumhi vā ṭhapetvā yāva hatthena na muccati, tāvassa dhammaṃ desetuṃ na vaṭṭati, desentassa vuttanayena dukkaṭaṃ. Sace panassa añño chattaṃ dhāreti, chattapādukāya vā ṭhitaṃ hoti, hatthato apagatamatte chattapāṇi nāma na hoti. Tassa dhammaṃ desetuṃ vaṭṭati. Dhammaparicchedo panettha padasodhamme vuttanayeneva veditabbo.

৬৩৪. "শ্বেতছত্র" বলতে কাপড় দিয়ে মোড়ানো সাদা ছাতা। "কিলাঞ্জছত্র" বলতে বাঁশের চটা দিয়ে তৈরি ছাতা। "পর্ণছত্র" বলতে তালপাতা বা অন্য যেকোনো পাতা দিয়ে তৈরি ছাতা। "মণ্ডলাবদ্ধ ও শলাকাবদ্ধ" এই কথাটি তিনটি ছাতারই খাঁচা বা কাঠামো বোঝানোর জন্য বলা হয়েছে। কারণ সেগুলো মণ্ডলাবদ্ধ (গোল করে বাঁধা) এবং শলাকাবদ্ধ (শলাকা দিয়ে তৈরি) হয়ে থাকে। গাছের ডাল দিয়ে তৈরি এক পাতার ছাতাও ছাতা হিসেবেই গণ্য। এগুলোর মধ্যে যেকোনো একটি ছাতা যার হাতে থাকে, তাকে "ছত্রপাণি" (হাতে ছাতাধারী) বলা হয়। সে যদি সেই ছাতা মাথায় ধরে থাকে, কাঁধে রাখে বা উরুর ওপর রাখে এবং যতক্ষণ তা হাত থেকে মুক্ত না হয়, ততক্ষণ তাকে ধর্মদেশনা করা অনুচিত; দেশনা করলে পূর্বোক্ত নিয়মে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু যদি অন্য কেউ তার ছাতা ধরে থাকে, অথবা ছাতাটি ছাতার স্ট্যান্ডে রাখা থাকে, তবে হাত থেকে মুক্ত হওয়া মাত্রই সে আর ছত্রপাণি থাকে না। তখন তাকে ধর্মদেশনা করা চলে। এখানে ধর্মের পরিমাপ বা সীমা "পদশ ধর্ম" শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই বুঝতে হবে।


635. Daṇḍapāṇissāti ettha daṇḍo nāma majjhimassa purisassa catuhatthappamāṇo daṇḍapāṇibhāvo panassa chattapāṇimhi vuttanayeneva veditabbo.

৬৩৫. "দণ্ডপাণি" (হাতে লাঠিধারী) বলতে—এখানে দণ্ড বা লাঠি হলো মাঝারি গড়নের মানুষের চার হাত পরিমাণ লাঠি। তার দণ্ডপাণি হওয়ার বিষয়টি ছত্রপাণির ক্ষেত্রে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই বুঝতে হবে।


636. Satthapāṇimhipi eseva nayo. Asiṃ sannahitvā ṭhitopi hi satthapāṇisaṅkhyaṃ na gacchati.

৬৩৬. "শস্ত্রপাণি" (হাতে অস্ত্রধারী) শিক্ষাপদেও একই নিয়ম। তরবারি ধারণ করে দাঁড়িয়ে থাকলেও সে শস্ত্রপাণি হিসেবে গণ্য হয় না (যদি না তা হাতে ধরা থাকে)।


637. Āvudhapāṇissāti ettha kiñcāpi vuttaṃ – ‘‘āvudhaṃ nāma cāpo kodaṇḍo’’ti, atha kho sabbāpi dhanuvikati saddhiṃ saravikatiyā āvudhanti veditabbaṃ. Tasmā saddhiṃ vā sarena dhanuṃ gahetvā suddhadhanuṃ vā suddhasaraṃ vā sajiyadhanuṃ vā nijjiyadhanuṃ vā gahetvā ṭhitassa vā nisinnassa vā dhammo desetuṃ na vaṭṭati. Sace panassa dhanuṃ kaṇṭhepi paṭimukkaṃ hoti, yāva hatthena na gaṇhāti, tāva dhammaṃ desetuṃ vaṭṭatiyevāti.

৬৩৭. "আয়ুধপাণি" (হাতে ধনুর্বাণধারী) বলতে—এখানে যদিও বলা হয়েছে "আয়ুধ বলতে চাপ বা কোদণ্ড (ধনু)", তবুও তীরসহ সমস্ত প্রকার ধনুককেই আয়ুধ বা অস্ত্র বলে বুঝতে হবে। অতএব, তীরসহ ধনুক ধারণ করে, অথবা কেবল ধনুক, কেবল তীর, জ্যা-যুক্ত ধনুক বা জ্যা-হীন ধনুক ধারণ করে দাঁড়িয়ে থাকা বা বসে থাকা ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করা অনুচিত। কিন্তু যদি ধনুকটি তার গলায় ঝোলানো থাকে এবং যতক্ষণ সে তা হাত দিয়ে স্পর্শ না করে, ততক্ষণ তাকে ধর্মদেশনা করা চলে।


Chaṭṭho vaggo.

ষষ্ঠ বর্গ।


7. Pādukavaggavaṇṇanā

৭. পাদুকা বর্গ বর্ণনা (জুতো বা খড়ম বর্গ বর্ণনা)।


638. Akkantassāti chattadaṇḍake aṅgulantaraṃ appavesetvā kevalaṃ pādukaṃ akkamitvā ṭhitassa. Paṭimukkassāti paṭimuñcitvā ṭhitassa. Upāhanāyapi eseva nayo. Omukkoti panettha paṇhikabaddhaṃ omuñcitvā ṭhito vuccati.

৬৩৮. "আক্রান্তস্য" (পাদুকা পরিহিত) বলতে—খড়মের বৃদ্ধাঙ্গুলির খাঁজে আঙুল প্রবেশ না করিয়ে কেবল পাদুকায় পা দিয়ে দাঁড়িয়ে থাকা ব্যক্তিকে বোঝায়। "পটিমুক্তস্য" বলতে জুতো পরে দাঁড়িয়ে থাকা ব্যক্তিকে বোঝায়। উপাহনা (চামড়ার জুতো) শিক্ষাপদেও একই নিয়ম। এখানে "ওমুক্ত" বলতে গোড়ালি ঢাকার অংশ খুলে বা আলগা করে দাঁড়িয়ে থাকা ব্যক্তিকে বোঝায়।


640. Yānagatassāti ettha sacepi dvīhi janehi hatthasaṅghāṭena gahito, sāṭake vā ṭhapetvā vaṃsena vayhati, ayutte vā vayhādike yāne[Pg.169], visaṅkharitvā vā ṭhapite cakkamattepi nisinno yānagatotveva saṅkhyaṃ gacchati. Sace pana dvepi ekayāne nisinnā honti, vaṭṭati. Visuṃ nisinnesupi ucce yāne nisinnena nīce nisinnassa desetuṃ vaṭṭati, samappamāṇepi vaṭṭati. Purime yāne nisinnena pacchime nisinnassa vaṭṭati. Pacchime pana uccatarepi nisinnena desetuṃ na vaṭṭati.

৬৪০. "যানগত" (যানে আরোহী) বলতে—এখানে যদি দুজনে হাত ধরাধরি করে বা কাপড়ে বসিয়ে বাঁশ দিয়ে বহন করে, অথবা পশু না জোড়া গাড়ি বা যানে বসে থাকে, অথবা খুলে রাখা চাকার ওপরও বসে থাকে, তবুও সে যানগত বা যানে আরোহী হিসেবেই গণ্য হবে। তবে যদি দুজনেই একই যানে বসে থাকে, তবে ধর্মদেশনা করা চলে। আলাদা আলাদা যানে বসে থাকার ক্ষেত্রেও, উঁচু যানে বসা ভিক্ষু নিচু যানে বসা ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করতে পারেন, সমান উচ্চতার যানে বসেও দেশনা করা চলে। সামনের যানে বসা ভিক্ষু পেছনের যানে বসা ব্যক্তিকে দেশনা করতে পারেন। কিন্তু পেছনের যানে বসা ভিক্ষু যদি অপেক্ষাকৃত উঁচুতেও বসেন, তবুও পেছনের যান থেকে দেশনা করা অনুচিত।


641. Sayanagatassāti antamaso kaṭasārakepi pakatibhūmiyampi nipannassa uccepi mañcapīṭhe vā bhūmipadese vā ṭhitena nisinnena vā desetuṃ na vaṭṭati. Sayanagatena pana sayanagatassa uccatare vā samappamāṇe vā nipannena desetuṃ vaṭṭati. Nipannena ca ṭhitassa vā nisinnassa vā desetuṃ vaṭṭati, nisinnenāpi ṭhitassa vā nisinnassa vā vaṭṭati. Ṭhitena ṭhitasseva vaṭṭati.

৬৪১. "শয়নগত" (শয্যায় শায়িত) বলতে—অন্তত মাদুর বা পাটি অথবা সাধারণ মাটিতে শুয়ে থাকা ব্যক্তিকে, উঁচু খাটে বা পিঁড়িতে অথবা মাটিতে দাঁড়িয়ে বা বসে থাকা ভিক্ষুর পক্ষে ধর্মদেশনা করা অনুচিত। তবে শয্যায় শায়িত ভিক্ষু শয্যায় শায়িত অন্য ব্যক্তিকে অপেক্ষাকৃত উঁচু শয্যায় বা সমান শয্যায় শুয়ে ধর্মদেশনা করতে পারেন। এবং শায়িত ভিক্ষু দাঁড়িয়ে থাকা বা বসে থাকা ব্যক্তিকে দেশনা করতে পারেন, বসা ভিক্ষুও দাঁড়িয়ে থাকা বা বসে থাকা ব্যক্তিকে দেশনা করতে পারেন। দাঁড়িয়ে থাকা ভিক্ষু কেবল দাঁড়িয়ে থাকা ব্যক্তিকেই দেশনা করতে পারেন।


642. Pallatthikāyāti āyogapallatthikāya vā hatthapallatthikāya vā dussapallatthikāya vā yāya kāyaci pallatthikāya nisinnassa agilānassa desetuṃ na vaṭṭati.

৬৪২. 'পল্লত্থিকা' (হাঁটু মুড়ে বসা বা কাপড়/হাত দিয়ে হাঁটু বেঁধে বসা) বলতে বোঝায়—আযোগপট্ট (হাঁটু বাঁধার ফিতা) দিয়ে বেঁধে বসা, অথবা হাত দিয়ে হাঁটু জড়িয়ে বসা, অথবা কাপড় দিয়ে হাঁটু জড়িয়ে বসা; এই প্রকার যেকোনো উপায়ে হাঁটু জড়িয়ে বসে থাকা সুস্থ (অগিলান) ব্যক্তিকে ধর্মোপদেশ দেওয়া অনুচিত।


643. Veṭhitasīsassāti dussaveṭhanena vā moḷiādīhi vā yathā kesanto na dissati; evaṃ veṭhitasīsassa.

৬৪৩. 'বেঠিতসীস' (মাথা জড়ানো বা পাগড়ি পরিহিত) বলতে বোঝায়—কাপড় দিয়ে মাথা জড়িয়ে রাখা অথবা মুকুট ইত্যাদি পরিধান করা, যার ফলে চুলের শেষ প্রান্ত দেখা যায় না; এভাবে মাথা জড়িয়ে রাখা ব্যক্তিকে বোঝায়।


644. Oguṇṭhitasīsassāti sasīsaṃ pārutassa.

৬৪৪. 'ওগুণ্ঠিতসীস' (মাথা অবগুণ্ঠিত বা ঢাকা) বলতে বোঝায়—মাথাসহ সমগ্র শরীর চাদর বা কাপড় দিয়ে ঢেকে রাখা ব্যক্তিকে।


645. Chamāyaṃ nisinnenāti bhūmiyaṃ nisinnena. Āsane nisinnassāti antamaso vatthampi tiṇānipi santharitvā nisinnassa.

৬৪৫. 'ছমায়ং নিসিন্নেন' বলতে মাটিতে বসে থাকা ভিক্ষুকে বোঝায়। 'আসনে নিসিন্নস্স' বলতে অন্ততপক্ষে কাপড় বা ঘাস বিছিয়ে তার ওপর বসে থাকা ব্যক্তিকে বোঝায়।


647. Chapakassāti caṇḍālassa. Chapakīti caṇḍālī. Nilīnoti paṭicchanno hutvā. Yatra hi nāmāti yo hi nāma. Sabbamidaṃ carimaṃ katanti tattheva paripatīti ‘‘sabbo ayaṃ loko saṅkaraṃ gato nimmariyādo’’ti imaṃ vacanaṃ vatvā tattheva tesaṃ dvinnampi antarā rukkhato patito. Patitvā ca pana ubhinnampi purato ṭhatvā imaṃ gāthaṃ abhāsi –

৬৪৭. 'ছপকস্স' বলতে চণ্ডালকে বোঝায়। 'ছপকী' বলতে চণ্ডালিনীকে বোঝায়। 'নিলীনো' বলতে আত্মগোপন করে বা লুকিয়ে থাকা। 'যত্র হি নাম' বলতে যে কেউ। 'সব্বমিদং চরিমিং কতন্তি তত্থেব পরিপতীতি' বলতে—'এই সমগ্র জগৎ বিশৃঙ্খল ও মর্যাদাহীন হয়ে পড়েছে (যেখানে গুরু ও শিষ্যের কোনো ভেদাভেদ নেই)'—এই কথা বলে সেই গাছের উপর থেকে সেই দুইজনের (রাজা ও ব্রাহ্মণ) মাঝখানে পতিত হলো। পতিত হয়ে সেই দুইজনের সামনে দাঁড়িয়ে এই গাথাটি বলল—


‘‘Ubho atthaṃ na jānanti…pe… asmā kumbhamivābhidā’’ti.

'উভয়ই অর্থ বোঝে না...পে... পাথর যেমন জলের কলসিকে ভেঙে ফেলে।'


Tattha ubho atthaṃ na jānantīti dvepi janā pāḷiyā atthaṃ na jānanti. Dhammaṃ na passareti pāḷiṃ na passanti. Katame te ubhoti? ‘‘Yo cāyaṃ mantaṃ [Pg.170] vāceti, yo cādhammenadhīyatī’’ti. Evaṃ brāhmaṇañca rājānañca ubhopi adhammikabhāve ṭhapesi.

সেখানে 'উভয়ই অর্থ বোঝে না' বলতে রাজা ও ব্রাহ্মণ উভয় ব্যক্তিই পালির অর্থ বোঝে না। 'ধর্ম দেখে না' বলতে পালি দেখে না (বা বোঝে না)। 'সেই উভয় ব্যক্তি কারা?'—'যে এই মন্ত্র শিক্ষা দেয় এবং যে অধর্মের সাথে তা গ্রহণ করে।' এভাবে সে ব্রাহ্মণ ও রাজা উভয়কেই অধার্মিকতার অবস্থানে স্থাপন করল।


Tato brāhmaṇo sālīnanti gāthamāha. Tassattho – jānāmahaṃ bho ‘‘ayaṃ adhammo’’ti; api ca kho mayā dīgharattaṃ saputtadāraparijanena rañño santako sālīnaṃ odano bhutto. Sucimaṃsūpasecanoti nānappakāravikatisampāditaṃ sucimaṃsūpasecanaṃ missīkaraṇamassāti sucimaṃsūpasecano. Tasmā dhamme na vattāmīti yasmā evaṃ mayā rañño odano bhutto, aññe ca bahū lābhā laddhā, tasmā dhamme ahaṃ na vattāmi udare baddho hutvā, na dhammaṃ ajānanto. Ayañhi dhammo ariyehi vaṇṇito pasattho thomitoti jānāmi.

তারপর ব্রাহ্মণ 'সালীনাং' ইত্যাদি গাথাটি বলল। তার অর্থ—হে সৌম্য! আমি জানি যে 'এটি অধর্ম'; তবুও আমি দীর্ঘকাল ধরে স্ত্রী-পুত্র ও পরিজনসহ রাজার মালিকানাধীন শালী ধানের অন্ন ভোজন করেছি। 'শুচিমংসূপসেচনো' বলতে বোঝায়—নানা প্রকার উপাদেয় উপাদানে প্রস্তুত ও মিশ্রিত বিশুদ্ধ মাংসের ঝোলযুক্ত অন্ন। 'তস্মা ধম্মে ন ওত্তামী' (তাই আমি ধর্মে চলছি না) বলতে বোঝায়—যেহেতু আমি রাজার অন্ন ভোজন করেছি এবং অন্যান্য অনেক লাভও লাভ করেছি, তাই আমি উদরের দাস হয়ে ধর্মে চলছি না, ধর্ম না জানার কারণে নয়। কারণ এই ধর্ম আর্যদের দ্বারা প্রশংসিত, পূজিত ও অভিনন্দিত—তা আমি জানি।


Atha naṃ chapako ‘‘dhiratthū’’tiādinā gāthādvayena ajjhabhāsi. Tassattho – yo tayā dhanalābho ca yasalābho ca laddho, dhiratthu taṃ dhanalābhaṃ yasalābhañca brāhmaṇa. Kasmā? Yasmā ayaṃ tayā laddho lābho āyatiṃ apāyesu vinipātanahetunā sampati ca adhammacaraṇena vutti nāma hoti. Evarūpā yā vutti āyatiṃ vinipātena idha adhammacaraṇena vā nippajjati, kiṃ tāya vuttiyā? Tena vuttaṃ –

তখন চণ্ডাল তাকে 'ধিক্' ইত্যাদি দুটি গাথার মাধ্যমে সম্বোধন করল। তার অর্থ—হে ব্রাহ্মণ! তুমি যে ধনলাভ ও যশলাভ করেছ, সেই ধনলাভ ও যশলাভকে ধিক্। কেন? কারণ তোমার দ্বারা প্রাপ্ত এই লাভ ভবিষ্যতে অপায়ে পতনের কারণ এবং বর্তমানে অধর্মাচরণের মাধ্যমে জীবিকা নির্বাহের উপায় মাত্র। যে জীবিকা ভবিষ্যতে অপায়ে পতনের কারণ এবং ইহলোকে অধর্মাচরণের মাধ্যমে অর্জিত হয়, সেই জীবিকা দিয়ে কী লাভ? তাই বলা হয়েছে—


‘‘Dhiratthu taṃ dhanalābhaṃ, yasalābhañca brāhmaṇa;

Yā vutti vinipātena, adhammacaraṇena vā’’ti.

'হে ব্রাহ্মণ! সেই ধনলাভ ও যশলাভকে ধিক্; যে জীবিকা অপায়ে পতনের মাধ্যমে অথবা অধর্মাচরণের মাধ্যমে অর্জিত হয়।'


Paribbaja mahābrahmeti mahābrāhmaṇa ito disā sīghaṃ palāyassu. Pacantaññepi pāṇinoti aññepi sattā pacanti ceva bhuñjanti ca; na kevalaṃ tvañceva rājā ca. Mā tvaṃ adhammo ācarito asmā kumbhamivābhidāti sace hi tvaṃ ito aparibbajitvā imaṃ adhammaṃ ācarissasi, tato tvaṃ so adhammo evaṃ ācarito yathā udakakumbhaṃ pāsāṇo bhindeyya; evaṃ bhecchati, tena mayaṃ taṃ vadāma –

'পরিব্বজ মহাব্রহ্মে' বলতে—হে মহাব্রাহ্মণ! এই স্থান থেকে দ্রুত চলে যাও। 'পচন্তঞ্ঞেپی পাণিনো' বলতে—অন্যান্য প্রাণীরাও রান্না করে এবং আহার করে; কেবল তুমি এবং রাজাই রান্না ও আহার করো না। 'মা ত্বং অধম্মো আচরিতো অস্মা কুম্ভমিবাভিদা' বলতে—যদি তুমি এখান থেকে চলে না গিয়ে এই অধর্ম আচরণ করতে থাকো, তবে তোমার দ্বারা আচরিত সেই অধর্ম তোমাকে সেভাবেই ধ্বংস করবে যেমন পাথর জলের কলসিকে ভেঙে ফেলে; তাই আমরা তোমাকে বলছি—


‘‘Paribbaja mahābrahme, pacantaññepi pāṇino;

Mā tvaṃ adhammo ācarito, asmā kumbhamivābhidā’’ti.

'হে মহাব্রাহ্মণ! তুমি চলে যাও, অন্যান্য প্রাণীরাও আহার প্রস্তুত করে; তোমার আচরিত অধর্ম যেন তোমাকে সেভাবে ধ্বংস না করে, যেমন পাথর জলের কলসিকে ভেঙে ফেলে।'


Ucce āsaneti antamaso bhūmippadesepi unnataṭṭhāne nisinnassa desetuṃ na vaṭṭati.

'উচ্চ আসনে' বলতে অন্ততপক্ষে ভূমির কোনো উঁচু স্থানে বসে থাকা সুস্থ ব্যক্তিকে ধর্মোপদেশ দেওয়া অনুচিত।


648. Na [Pg.171] ṭhito nisinnassāti sacepi therupaṭṭhānaṃ gantvā ṭhitaṃ daharabhikkhuṃ āsane nisinno mahāthero pañhaṃ pucchati, na kathetabbaṃ. Gāravena pana theraṃ uṭṭhahitvā pucchathāti vattuṃ na sakkā, passe ṭhitabhikkhussa kathemīti kathetuṃ vaṭṭati.

৬৪৮. 'দাঁড়িয়ে থাকা অবস্থায় বসে থাকা ব্যক্তিকে ধর্মোপদেশ দেবে না' বলতে—যদি কোনো নবীন ভিক্ষু স্থবিরের পরিচর্যার জন্য গিয়ে দাঁড়িয়ে থাকেন এবং আসনে উপবিষ্ট মহাস্থবির তাকে কোনো প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করেন, তবে দাঁড়িয়ে উত্তর দেওয়া উচিত নয়। কিন্তু শ্রদ্ধাবশত স্থবিরকে 'উঠে দাঁড়িয়ে জিজ্ঞাসা করুন' বলাও সম্ভব নয়; তাই 'পাশে দাঁড়িয়ে থাকা ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে বলছি' মনে করে উত্তর দেওয়া উচিত।


649. Na pacchato gacchantenāti ettha sace purato gacchanto pacchato gacchantaṃ pañhaṃ pucchati, na kathetabbaṃ. Pacchimassa bhikkhuno kathemīti kathetuṃ vaṭṭati. Saddhiṃ uggahitadhammaṃ pana sajjhāyituṃ vaṭṭati. Samadhurena gacchantassa kathetuṃ vaṭṭati.

৬৪৯. 'পেছন পেছন হেঁটে যাওয়ার সময় ধর্মোপদেশ দেবে না' এর ব্যাখ্যায়—যদি সামনে হেঁটে যাওয়া ব্যক্তি পেছনে হেঁটে যাওয়া ব্যক্তিকে কোনো প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করেন, তবে উত্তর দেওয়া উচিত নয়। 'পেছনের ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে বলছি' মনে করে উত্তর দেওয়া উচিত। তবে একসাথে অধীত ধর্ম বা সূত্র আবৃত্তি (সজ্ঝায়) করা যায়। পাশাপাশি সমানভাবে হেঁটে যাওয়া ব্যক্তিকে ধর্মোপদেশ দেওয়া বা উত্তর দেওয়া উচিত।


650. Na uppathenāti etthāpi sace dvepi sakaṭapathe ekekacakkapathena vā uppathena vā samadhuraṃ gacchanti, vaṭṭati.

৬৫০. 'পথের বাইরে যাওয়ার সময় ধর্মোপদেশ দেবে না' এর ক্ষেত্রেও—যদি উভয় ব্যক্তিই গরুর গাড়ির রাস্তায় একটি চাকার পথ ধরে অথবা পথের বাইরে দিয়ে পাশাপাশি সমানভাবে হেঁটে যান, তবে ধর্মোপদেশ দেওয়া উচিত।


651. Asañciccāti paṭicchannaṭṭhānaṃ gacchantassa sahasā uccāro vā passāvo vā nikkhamati, asañcicca kato nāma anāpatti.

৬৫১. 'অসঞ্চিৎচ' (অনিচ্ছাকৃতভাবে) বলতে বোঝায়—কোনো আবৃত স্থানে যাওয়ার সময় যদি হঠাৎ মল বা মূত্র নির্গত হয়ে যায়, তবে তা অনিচ্ছাকৃত কাজ বলে গণ্য হয় এবং এতে কোনো আপত্তি (অপরাধ) হয় না।


652. Na hariteti ettha yampi jīvarukkhassa mūlaṃ pathaviyaṃ dissamānaṃ gacchati, sākhā vā bhūmilaggā gacchati, sabbaṃ haritasaṅkhātameva. Khandhe nisīditvā appaharitaṭṭhāne pātetuṃ vaṭṭati. Appaharitaṭṭhānaṃ olokentasseva sahasā nikkhamati, gilānaṭṭhāne ṭhito hoti, vaṭṭati. Appaharite katoti appaharitaṃ alabhantena tiṇaṇḍupakaṃ vā palālaṇḍupakaṃ vā ṭhapetvā katopi pacchā haritaṃ ottharati, vaṭṭatiyeva. Kheḷena cettha siṅghāṇikāpi saṅgahitāti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

৬৫২. 'সজীব উদ্ভিদের ওপর মলমূত্র ত্যাগ করবে না' এর ব্যাখ্যায়—জীবন্ত গাছের যে মূল মাটির ওপর দৃশ্যমান থাকে অথবা যে ডালপালা মাটির সাথে লেগে থাকে, সে সমস্তই 'হরিত' (সজীব উদ্ভিদ) বলে গণ্য। গাছের কাণ্ডের ওপর বসে সজীব উদ্ভিদহীন স্থানে মলমূত্র ত্যাগ করা উচিত। সজীব উদ্ভিদহীন স্থান খোঁজার সময় যদি হঠাৎ নির্গত হয়ে যায়, তবে তা অসুস্থতার পর্যায়ভুক্ত হয় এবং এতে দোষ নেই। 'সজীব উদ্ভিদহীন স্থানে কৃত' বলতে—সজীব উদ্ভিদহীন স্থান না পেয়ে যদি ঘাসের কুন্ডলী বা খড়ের কুন্ডলী রেখে তার ওপর মলমূত্র ত্যাগ করা হয় এবং পরে তা সজীব উদ্ভিদের ওপর ছড়িয়ে পড়ে, তবুও তা করা উচিত। 'মহাপচ্চরী' গ্রন্থে বলা হয়েছে যে, এখানে থুতুর সাথে সর্দিও অন্তর্ভুক্ত করা হয়েছে।


653. Na udaketi etaṃ paribhogaudakameva sandhāya vuttaṃ, vaccakuṭisamuddādiudakesu pana aparibhogesu anāpatti. Deve vassante samantato udakogho hoti, anudakaṭṭhānaṃ olokentasseva nikkhamati, vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ vuttaṃ – ‘‘etādise kāle anudakaṭṭhānaṃ alabhantena kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Sesaṃ sabbasikkhāpadesu uttānatthameva.

৬৫৩. 'জলে মলমূত্র ত্যাগ করবে না' এই নিয়মটি কেবল ব্যবহারযোগ্য জলের উদ্দেশ্যেই ভগবান বুদ্ধ কর্তৃক বলা হয়েছে। কিন্তু শৌচাগারের জল, সমুদ্রের জল ইত্যাদি ব্যবহার অযোগ্য জলে মলমূত্র ত্যাগ করলে কোনো আপত্তি (অপরাধ) হয় না। বৃষ্টি হওয়ার সময় যদি চারদিকে জল প্লাবিত হয়ে যায় এবং জলহীন স্থান খোঁজার সময় হঠাৎ নির্গত হয়ে যায়, তবে দোষ নেই। 'মহাপচ্চরী' গ্রন্থে বলা হয়েছে—'এইরূপ সময়ে জলহীন স্থান না পেলে জলে মলমূত্র ত্যাগ করা উচিত।' অবশিষ্ট সমস্ত শিক্ষাপদের অর্থ অত্যন্ত স্পষ্ট।


Sattamo vaggo.

সপ্তম বর্গ সমাপ্ত।


Samuṭṭhānādidīpanatthāya panettha idaṃ pakiṇṇakaṃ – ujjagghikauccāsaddapaṭisaṃyuttāni cattāri, sakabaḷena mukhena byāharaṇaṃ ekaṃ, chamānīcāsanaṭhānapacchatogamanauppathagamanapaṭisaṃyuttāni pañcāti imāni dasa sikkhāpadāni samanubhāsanasamuṭṭhānāni kāyavācācittato samuṭṭhahanti, kiriyāni, saññāvimokkhāni[Pg.172], sacittakāni, lokavajjāni, kāyakammavacīkammāni, akusalacittāni, dukkhavedanānīti.

এখানে সমুত্থান ইত্যাদি প্রদর্শনের জন্য এই বিবিধ সিদ্ধান্ত দেওয়া হলো—উচ্চহাসি ও উচ্চশব্দ সম্পর্কিত চারটি শিক্ষাপদ, মুখে গ্রাস নিয়ে কথা বলা সম্পর্কিত একটি শিক্ষাপদ, এবং ভূমি, নিচু আসন, দাঁড়িয়ে থাকা, পেছনে চলা ও পথের বাইরে চলা সম্পর্কিত পাঁচটি শিক্ষাপদ; এই দশটি শিক্ষাপদ সমনুভাষণ সমুত্থানের সদৃশ সমুত্থানযুক্ত, যা কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়। এগুলো করণীয় (ক্রিয়া), সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম ও বাচীকর্ম, অকুশল চিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত বলে জানতে হবে।


Sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ kāyacittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

ব্যঞ্জন ও অন্ন ভিক্ষা করা সম্পর্কিত শিক্ষাপদটি থেইয়সত্থ (চৌর্য) সমুত্থানের সদৃশ, যা কায়-চিত্ত এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়। এটি ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, অকুশল চিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Chattapāṇidaṇḍapāṇisatthapāṇiāvudhapāṇipādukaupāhanayānasayanapallatthikaveṭhitaoguṇṭhitanāmakāni ekādasa sikkhāpadāni dhammadesanasamuṭṭhānāni vācācittato samuṭṭhahanti, kiriyākiriyāni, saññāvimokkhāni, sacittakāni, lokavajjāni, vacīkammāni, akusalacittāni, dukkhavedanānīti.

ছাতা হাতে থাকা, লাঠি হাতে থাকা, অস্ত্র হাতে থাকা, আয়ুধ হাতে থাকা, পাদুকা পরিহিত, জুতো পরিহিত, যানে আরূঢ়, শয্যায় শায়িত, হাঁটু জড়িয়ে বসা, মাথা জড়ানো এবং অবগুণ্ঠিত মাথা বিশিষ্ট—এই এগারোটি শিক্ষাপদ ধর্মদেশনা সমুত্থানযুক্ত, যা বাক্য ও চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়। এগুলো ক্রিয়াক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, lokavajjāni, বাচীকর্ম, অকুশল চিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত বলে জানতে হবে।


Avasesāni tepaṇṇāsa sikkhāpadāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānānīti.

অবশিষ্ট তিপান্নটি শিক্ষাপদ প্রথম পারাজিকা সমুত্থানযুক্ত বলে জানতে হবে।


Sabbasekhiyesu ābādhapaccayā anāpatti, thūpīkatapiṇḍapāte sūpabyañjanena paṭicchādane ujjhānasaññimhīti tīsu sikkhāpadesu gilāno natthīti.

সমস্ত শেখিয় শিক্ষাপদে অসুস্থতার কারণে কোনো আপত্তি (অপরাধ) হয় না। তবে স্তূপীকৃত পিণ্ডপাত, ব্যঞ্জন দিয়ে অন্ন ঢেকে রাখা এবং দোষদর্শী মনোভাব (উজ্জ্বানসজ্ঞী)—এই তিনটি শিক্ষাপদে অসুস্থ ব্যক্তির জন্য কোনো ছাড় নেই।


Sekhiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

শেখিয় শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা সমাপ্ত।


Sekhiyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

শেখিয় কাণ্ড সমাপ্ত।


8. Sattādhikaraṇasamathā

৮. সপ্ত অধিকরণ সমথ।


655. Adhikaraṇasamathesu – sattāti tesaṃ dhammānaṃ saṅkhyāparicchedo. Catubbidhaṃ adhikaraṇaṃ samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Tesaṃ vitthāro khandhake ca parivāre ca vutto, tassatthaṃ tattheva vaṇṇayissāma. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

৬৫৫. অধিকরণ সমথসমূহের মধ্যে—'সপ্ত' শব্দটি সেই ধর্মসমূহের সংখ্যার পরিমাপক। যে ধর্মসমূহ চার প্রকার অধিকরণকে শান্ত বা প্রশমিত করে, সেগুলোকে অধিকরণ সমথ বলা হয়। এগুলোর বিস্তারিত বিবরণ খন্ধক ও পরিবার গ্রন্থে ভগবান বুদ্ধ কর্তৃক বর্ণিত হয়েছে, তার অর্থ আমরা সেখানেই ব্যাখ্যা করব। অবশিষ্ট সমস্ত পদের অর্থ অত্যন্ত স্পষ্ট।


Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

সমন্তপাসাদিকা নামক বিনয় অট্ঠকথা বা ব্যাখ্যায়—


Bhikkhuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভিক্ষু বিভঙ্গ ব্যাখ্যা সমাপ্ত।


Anantarāyena yathā, niṭṭhitā vaṇṇanā ayaṃ;

Anantarāyena tathā, santiṃ pappontu pāṇino.

এই ব্যাখ্যা যেভাবে কোনো অন্তরায় বা বিঘ্ন ছাড়াই সমাপ্ত হয়েছে, ঠিক সেভাবেই সমস্ত প্রাণী যেন কোনো অন্তরায় ছাড়াই পরম শান্তি (নির্বাণ) লাভ করতে পারে।


Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, kāle vassaṃ ciraṃ pajaṃ;

Tappetu devo dhammena, rājā rakkhatu medaninti.

সদ্ধর্ম চিরকাল টিকে থাকুক, মেঘ যথাসময়ে বৃষ্টি বর্ষণ করে প্রজাকুলকে চিরকাল তৃপ্ত করুক, এবং রাজা ধর্ম অনুসারে এই পৃথিবীকে রক্ষা করুন।


Mahāvibhaṅgo niṭṭhito.

মহাবিভঙ্গ সমাপ্ত।


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যক সম্বুদ্ধকে নমস্কার।


Bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā

ভিক্ষুণী বিভঙ্গ ব্যাখ্যা।


1. Pārājikakaṇḍaṃ (bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā)

১. পারাজিকা কাণ্ড (ভিক্ষুণী বিভঙ্গ ব্যাখ্যা)।


Yo [Pg.173] bhikkhūnaṃ vibhaṅgassa, saṅgahito anantaraṃ;

Bhikkhunīnaṃ vibhaṅgassa, tassa saṃvaṇṇanākkamo.

ভিক্ষু বিভঙ্গের ঠিক পরেই যে ভিক্ষুণী বিভঙ্গ সংকলিত হয়েছে, এটি হলো সেই ভিক্ষুণী বিভঙ্গের ব্যাখ্যার ক্রম।


Patto yato tato tassa, apubbapadavaṇṇanaṃ;

Kātuṃ pārājike tāva, hoti saṃvaṇṇanā ayaṃ.

যেহেতু সেই ক্রমটি এখন উপস্থিত হয়েছে, তাই ভিক্ষুণী বিভঙ্গের পূর্বে ব্যাখ্যাত না হওয়া নতুন পদসমূহের ব্যাখ্যা করার জন্য প্রথমে সংগীতিকারদের দ্বারা সংকলিত পারাজিকা কাণ্ডে এই ব্যাখ্যাটি করা হচ্ছে।


1. Paṭhamapārājikasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম পারাজিকা শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা।


656. Tena samayena buddho bhagavā sāvatthiyaṃ viharati…pe… sāḷho migāranattāti ettha sāḷhoti tassa nāmaṃ; migāramātuyā pana nattā hoti, tena vuttaṃ – ‘‘migāranattā’’ti. Navakammikanti navakammādhiṭṭhāyikaṃ. Paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā. Byattāti veyyattikena samannāgatā. Medhāvinīti pāḷiggahaṇe satipubbaṅgamāya paññāya atthaggahaṇe paññāpubbaṅgamāya satiyā samannāgatā. Dakkhāti chekā; avirajjhitvā sīghaṃ kattabbakārinīti attho. Analasāti ālasiyavirahitā. Tatrupāyāyāti tesu tesu kammesu upāyabhūtāya. Vīmaṃsāyāti kattabbakammupaparikkhāya. Samannāgatāti sampayuttā. Alaṃ kātunti samatthā taṃ taṃ kammaṃ kātuṃ. Alaṃ saṃvidhātunti evañca evañca idaṃ hotūti evaṃ saṃvidahitumpi samatthā. Katākataṃ jānitunti katañca akatañca jānituṃ. Teti te ubho; sā ca sundarīnandā so ca sāḷhoti attho. Bhattaggeti parivesanaṭṭhāne. Nikūṭeti koṇasadisaṃ katvā dassite gambhīre. Vissaro me bhavissatīti virūpo me saro [Pg.174] bhavissati; vippakārasaddo bhavissatīti attho. Patimānentīti apekkhamānā. Kyāhanti kiṃ ahaṃ. Jarādubbalāti jarāya dubbalā. Caraṇagilānāti pādarogena samannāgatā.

৬৫৬. সেই সময় বুদ্ধ ভগবান শ্রাবস্তীতে বিহার করছিলেন...পে... 'সাল্হ মৃগার-নপ্তা' (সাল্হ মৃগারের দৌহিত্র বা নাতি) - এখানে 'সাল্হ' হলো তার নাম; কিন্তু সে মৃগারমাতা বিশাখার নাতি ছিল বলে তাকে 'মৃগার-নপ্তা' (মৃগারনত্তা) বলা হয়েছে। 'নবকর্মিক' বলতে নবকর্মের (নতুন নির্মাণ কাজের) তত্ত্বাবধায়ক বা অধিষ্ঠায়ককে বোঝায়। 'পণ্ডিতা' বলতে প্রজ্ঞাসম্পন্না বা বুদ্ধিমতীকে বোঝায়। 'ব্যক্তা' বলতে বিচক্ষণা বা অভিজ্ঞাকে বোঝায়। 'মেধাবিনী' বলতে পালি বা মূলপাঠ গ্রহণের ক্ষেত্রে স্মৃতিপূর্বক প্রজ্ঞা এবং অর্থ গ্রহণের ক্ষেত্রে প্রজ্ঞাপূর্বক স্মৃতি দ্বারা যুক্তাকে বোঝায়। 'দক্ষা' বলতে কুশলা; অর্থাৎ ভুল না করে দ্রুত কর্তব্য সম্পাদনকারিণী - এই অর্থ। 'অনলসা' বলতে অলসতাহীনা। 'তত্রুপায়ায়া' বলতে সেই সেই কার্যে উপায়ভূতা বা কৌশলযুক্তা। 'বীমাংসায়া' বলতে কর্তব্য কর্মের অনুসন্ধান বা বিচারবুদ্ধিযুক্তা। 'সমন্বাগতা' বলতে যুক্তা বা সম্পযুক্তা। 'অলং কাতুং' বলতে সেই সেই কাজ নিজে করতে সমর্থা। 'অলং সংবিধাতুং' বলতে 'এভাবে এভাবে এটি হোক' - এভাবে ব্যবস্থা বা পরিচালনা করতেও সমর্থা। 'কৃতাকৃতং জানিতুং' বলতে কৃত (যা করা হয়েছে) এবং অকৃত (যা করা হয়নি) কাজ জানতে সমর্থা। 'তে' বলতে তারা উভয়; অর্থাৎ সুন্দরী নন্দা এবং সাল্হ - এই অর্থ। 'ভত্তগ্গো' (ভোজনশালা) বলতে পরিবেশন স্থানে। 'নিকূটে' বলতে কোণসদৃশ করে দেখানো গভীর বা নির্জন স্থানে। 'বিস্সরো মে ভবিস্সতি' বলতে আমার কণ্ঠস্বর বিকৃত হবে বা অস্বাভাবিক শব্দ হবে - এই অর্থ। 'পতিমানেন্তী' বলতে প্রতীক্ষমাণা বা অপেক্ষা করতে করতে। 'ক্যা হং' (ক্যাঁহং) বলতে 'কিমহং' বা 'আমি কী'। 'জরাদুব্বলা' বলতে বার্ধক্যের কারণে দুর্বল। 'চরণগিলানা' বলতে পায়ের রোগে আক্রান্তা।


657-8. Avassutāti kāyasaṃsaggarāgena avassutā; tintā kilinnāti attho. Padabhājane panassa tameva rāgaṃ gahetvā ‘‘sārattā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sārattāti vatthaṃ viya raṅgajātena kāyasaṃsaggarāgena suṭṭhu rattā. Apekkhavatīti tasseva rāgassa vasena tasmiṃ purise pavattāya apekkhāya samannāgatā. Paṭibaddhacittāti tena rāgena tasmiṃ purise bandhitvā ṭhapitacittā viya. Esa nayo dutiyapadavibhaṅgepi. Purisapuggalassāti purisasaṅkhātassa puggalassa. Adhakkhakanti akkhakānaṃ adho. Ubbhajāṇumaṇḍalanti jāṇumaṇḍalānaṃ upari. Padabhājane pana padapaṭipāṭiyā eva ‘‘heṭṭhakkhakaṃ uparijāṇumaṇḍala’’nti vuttaṃ. Ettha ca ubbhakapparampi ubbhajāṇumaṇḍaleneva saṅgahitaṃ. Sesaṃ mahāvibhaṅge vuttanayeneva veditabbaṃ. Purimāyo upādāyāti sādhāraṇapārājikehi pārājikāyo catasso upādāyāti attho. Ubbhajāṇumaṇḍalikāti idaṃ pana imissā pārājikāya nāmamattaṃ, tasmā padabhājane na vicāritaṃ.

৬৫৭-৮. 'অবস্সুতা' (আর্দ্রা বা সিক্তা) বলতে কায়সংসর্গজনিত রাগে আর্দ্র বা সিক্তা; অর্থাৎ সিক্তা বা ক্লিষ্ট - এই অর্থ। পদভাজনে (শব্দ-বিশ্লেষণে) অবশ্য সেই রাগকে গ্রহণ করেই 'সারত্তা' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে 'সারত্তা' বলতে রঞ্জক দ্রব্য দ্বারা রঞ্জিত বস্ত্রের মতো কায়সংসর্গজনিত রাগে অত্যন্ত আসক্তা বা রঞ্জিতা। 'অপেক্ষাবতী' বলতে সেই রাগের বশে সেই পুরুষের প্রতি আকাঙ্ক্ষা বা আসক্তিযুক্তা। 'প্রতিবদ্ধচিত্তা' বলতে সেই রাগের দ্বারা সেই পুরুষের প্রতি চিত্ত আবদ্ধ রাখার মতো। দ্বিতীয় পদ-বিভঙ্গেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। 'পুরুষপুদ্গলের' বলতে পুরুষ নামক পুদ্গলের। 'অধক্খকং' বলতে কণ্ঠাস্থিদ্বয়ের (জতুত্রুর) নিচে। 'উব্ভজাণুমণ্ডলং' বলতে জানুমণ্ডল বা হাঁটুদ্বয়ের উপরে। পদভাজনে অবশ্য পদের ক্রমানুসারেই 'কণ্ঠাস্থির নিচে, হাঁটুর উপরে' (হেট্ঠক্খকং উপরিজাণুমণ্ডলং) বলা হয়েছে। আর এখানে কনুইয়ের উপরকেও (উব্ভকপ্পরং) 'উব্ভজাণুমণ্ডল' শব্দের দ্বারাই গ্রহণ করা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ মহাবিভঙ্গে উক্ত নিয়মে জ্ঞাতব্য। 'পূর্ববর্তীগুলোকে গ্রহণ করে' (পুরিমাযো উপাদায) বলতে সাধারণ পারাজিকা চারটিকে গ্রহণ করে - এই অর্থ। 'উব্ভজাণুমণ্ডলিকা' এটি অবশ্য এই পারাজিকার নামমাত্র, তাই পদভাজনে এর বিচার বা বিশ্লেষণ করা হয়নি।


659. Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni avassutādibhedena āpattibhedaṃ dassetuṃ ‘‘ubhatoavassute’’tiādimāha. Tattha ubhatoavassuteti ubhatoavassave; bhikkhuniyā ceva purisassa ca kāyasaṃsaggarāgena avassutabhāve satīti attho. Kāyena kāyaṃ āmasatīti bhikkhunī yathāparicchinnena kāyena purisassa yaṃkiñci kāyaṃ puriso vā yena kenaci kāyena bhikkhuniyā yathāparicchinnaṃ kāyaṃ āmasati, ubhayathāpi bhikkhuniyā pārājikaṃ. Kāyena kāyapaṭibaddhanti vuttappakāreneva attano kāyena purisassa kāyapaṭibaddhaṃ. Āmasatīti ettha sayaṃ vā āmasatu, tassa vā āmasanaṃ sādiyatu, thullaccayameva. Kāyapaṭibaddhena kāyanti attano vuttappakārakāyapaṭibaddhena purisassa kāyaṃ. Āmasatīti idhāpi sayaṃ vā āmasatu, tassa vā āmasanaṃ sādiyatu, thullaccayameva. Avasesapadesupi imināva nayena vinicchayo veditabbo.

৬৫৯. এভাবে উদ্দিষ্ট শিক্ষাপদকে পদের ক্রমানুসারে বিভাজন করে, এখন অবস্সুত (আর্দ্র) ইত্যাদির ভেদে আপত্তির ভেদ দেখানোর জন্য 'উভতো অবস্সুতে' ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'উভতো অবস্সুতে' বলতে উভয়েরই আর্দ্র বা সিক্ত হওয়া অবস্থায়; অর্থাৎ ভিক্ষুণী এবং পুরুষ উভয়েরই কায়সংসর্গজনিত রাগে আর্দ্র বা সিক্ত হওয়া অবস্থায় - এই অর্থ। 'কায় দ্বারা কায় স্পর্শ করে' বলতে ভিক্ষুণী নিজের নির্দিষ্ট কায় (শরীর) দ্বারা পুরুষের যেকোনো কায় স্পর্শ করে অথবা পুরুষ যেকোনো কায় দ্বারা ভিক্ষুণীর নির্দিষ্ট কায় স্পর্শ করে, উভয় ক্ষেত্রেই ভিক্ষুণীর পারাজিকা আপত্তি হয়। 'কায় দ্বারা কায়সংলগ্ন বস্তু' বলতে উক্ত নিয়মে নিজের কায় দ্বারা পুরুষের কায়সংলগ্ন কোনো বস্তু স্পর্শ করা। 'স্পর্শ করে' - এখানে সে নিজে স্পর্শ করুক বা তার স্পর্শ করা অনুমোদন করুক, উভয় ক্ষেত্রেই স্থূলচ্চয় (থুল্লচ্চয়) আপত্তিই হয়। 'কায়সংলগ্ন বস্তু দ্বারা কায়' বলতে নিজের উক্ত প্রকার কায়সংলগ্ন বস্তু দ্বারা পুরুষের কায় স্পর্শ করা। 'স্পর্শ করে' - এখানেও সে নিজে স্পর্শ করুক বা তার স্পর্শ করা অনুমোদন করুক, স্থূলচ্চয় আপত্তিই হয়। অবশিষ্ট পদগুলোতেও এই নিয়মেই সিদ্ধান্ত জ্ঞাতব্য।


Sace [Pg.175] pana bhikkhu ceva bhikkhunī ca hoti, tatra ce bhikkhunī āmasati, bhikkhu niccalo hutvā cittena sādiyati, bhikkhu āpattiyā na kāretabbo. Sace bhikkhu āmasati, bhikkhunī niccalā hutvā citteneva adhivāseti, kāyaṅgaṃ acopayamānāpi pārājikakkhette pārājikena, thullaccayakkhette thullaccayena, dukkaṭakkhette dukkaṭena kāretabbā. Kasmā? ‘‘Kāyasaṃsaggaṃ sādiyeyyā’’ti vuttattā. Ayaṃ aṭṭhakathāsu vinicchayo. Evaṃ pana sati kiriyāsamuṭṭhānatā na dissati, tasmā tabbahulanayena sā vuttāti veditabbā.

যদি অবশ্য ভিক্ষু এবং ভিক্ষুণী উভয়ই থাকে, সেখানে যদি ভিক্ষুণী স্পর্শ করে এবং ভিক্ষু নিশ্চল হয়ে মনে মনে তা অনুমোদন করে, তবে ভিক্ষুকে আপত্তিতে দণ্ডিত করা যাবে না। যদি ভিক্ষু স্পর্শ করে এবং ভিক্ষুণী নিশ্চল হয়ে মনে মনেই তা সহ্য বা অনুমোদন করে, তবে অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ না নাড়ালেও পারাজিকার ক্ষেত্রে পারাজিকা দ্বারা, স্থূলচ্চয়ের ক্ষেত্রে স্থূলচ্চয় দ্বারা এবং দুক্কটের ক্ষেত্রে দুক্কট দ্বারা তাকে দণ্ডিত করতে হবে। কেন? যেহেতু বলা হয়েছে: 'কায়সংসর্গ আস্বাদন বা অনুমোদন করবে'। এটি অট্ঠকথা সমূহের সিদ্ধান্ত। কিন্তু এমন হলে ক্রিয়াসমুত্থানতা (সক্রিয় উদ্যোগ) দেখা যায় না, তাই অধিকাংশ ক্ষেত্রে ক্রিয়াসমুত্থানতা থাকে বিধায় (তব্বহুলনয়েন) তা বলা হয়েছে - এটি বুঝতে হবে।


660. Ubbhakkhakanti akkhakānaṃ upari. Adhojāṇumaṇḍalanti jāṇumaṇḍalānaṃ heṭṭhā. Ettha ca adhokapparampi adhojāṇumaṇḍaleneva saṅgahitaṃ.

৬৬০. 'উব্ভক্খকং' বলতে কণ্ঠাস্থিদ্বয়ের উপরে। 'অধোজাণুমণ্ডলং' বলতে জানুমণ্ডল বা হাঁটুর নিচে। আর এখানে কনুইয়ের নিচেও (অধোকপ্পরং) 'অধোজাণুমণ্ডল' শব্দের দ্বারাই গ্রহণ করা হয়েছে।


662. Ekatoavassuteti ettha kiñcāpi ekatoti avisesena vuttaṃ, tathāpi bhikkhuniyā eva avassute sati ayaṃ āpattibhedo vuttoti veditabbo.

৬৬২. 'একতো অবস্সুতে' (একতরফাভাবে সিক্ত হওয়া অবস্থায়) - এখানে যদিও 'একতো' (একতরফা) বলে সাধারণভাবে কোনো বিশেষত্ব ছাড়া বলা হয়েছে, তবুও কেবল ভিক্ষুণীরই কায়সংসর্গজনিত রাগে আর্দ্র বা সিক্ত হওয়া অবস্থায় এই আপত্তির ভেদ বলা হয়েছে - এটি বুঝতে হবে।


Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya vinicchayo – bhikkhunī kāyasaṃsaggarāgena avassutā, purisopi tatheva. Adhakkhake ubbhajāṇumaṇḍale kāyappadese kāyasaṃsaggasādiyane sati bhikkhuniyā pārājikaṃ. Bhikkhuniyā kāyasaṃsaggarāgo, purisassa methunarāgo vā gehassitapemaṃ vā suddhacittaṃ vā hotu, thullaccayameva. Bhikkhuniyā methunarāgo, purisassa kāyasaṃsaggarāgo vā methunarāgo vā gahessitapemaṃ vā suddhacittaṃ vā hotu, dukkaṭaṃ. Bhikkhuniyā gehassitapemaṃ, purisassa vuttesu catūsu yaṃ vā taṃ vā hotu, dukkaṭameva. Bhikkhuniyā suddhacittaṃ, purisassa vuttesu catūsu yaṃ vā taṃ vā hotu, anāpatti.

সেখানে প্রথম থেকে সিদ্ধান্ত এই রূপ - ভিক্ষুণী কায়সংসর্গজনিত রাগে আর্দ্র বা সিক্তা এবং পুরুষও তদ্রূপ। কণ্ঠাস্থির নিচে এবং হাঁটুর উপরে শরীরের অংশে কায়সংসর্গ অনুমোদন করলে ভিক্ষুণীর পারাজিকা হয়। ভিক্ষুণীর কায়সংসর্গজনিত রাগ এবং পুরুষের মৈথুনরাগ বা গৃহাশ্রিত প্রেম অথবা শুদ্ধচিত্ত যা-ই হোক না কেন, স্থূলচ্চয় আপত্তিই হয়। ভিক্ষুণীর মৈথুনরাগ এবং পুরুষের কায়সংসর্গজনিত রাগ, মৈথুনরাগ, গৃহাশ্রিত প্রেম অথবা শুদ্ধচিত্ত যা-ই হোক না কেন, দুক্কট আপত্তি হয়। ভিক্ষুণীর গৃহাশ্রিত প্রেম এবং পুরুষের উক্ত চারটির মধ্যে যেকোনো একটি হোক না কেন, দুক্কট আপত্তিই হয়। ভিক্ষুণীর শুদ্ধচিত্ত এবং পুরুষের উক্ত চারটির মধ্যে যেকোনো একটি হোক না কেন, অনাপত্তি (কোনো আপত্তি হয় না)।


Sace pana bhikkhu ceva hoti bhikkhunī ca ubhinnaṃ kāyasaṃsaggarāgo, bhikkhussa saṅghādiseso, bhikkhuniyā pārājikaṃ. Bhikkhuniyā kāyasaṃsaggarāgo, bhikkhussa methunarāgo vā gehassitapemaṃ vā, bhikkhuniyā thullaccayaṃ, bhikkhussa dukkaṭaṃ. Ubhinnaṃ methunarāgo vā gehassitapemaṃ vā, ubhinnampi dukkaṭameva. Yassa yattha suddhacittaṃ, tassa tattha anāpatti. Ubhinnampi suddhacittaṃ, ubhinnampi anāpatti.

যদি অবশ্য ভিক্ষু এবং ভিক্ষুণী উভয়ই থাকে এবং উভয়েরই কায়সংসর্গজনিত রাগ থাকে, তবে ভিক্ষুর সঙ্ঘাদিশেষ এবং ভিক্ষুণীর পারাজিকা হয়। ভিক্ষুণীর কায়সংসর্গজনিত রাগ এবং ভিক্ষুর মৈথুনরাগ বা গৃহাশ্রিত প্রেম থাকলে ভিক্ষুণীর স্থূলচ্চয় এবং ভিক্ষুর দুক্কট আপত্তি হয়। উভয়েরই মৈথুনরাগ বা গৃহাশ্রিত প্রেম থাকলে উভয়েরই দুক্কট আপত্তিই হয়। যার সেখানে শুদ্ধচিত্ত থাকে, তার সেখানে অনাপত্তি হয়। উভয়েরই শুদ্ধচিত্ত থাকলে উভয়েরই অনাপত্তি হয়।


663. Anāpatti [Pg.176] asañciccātiādīsu virajjhitvā vā āmasantiyā aññavihitāya vā ‘‘ayaṃ puriso vā itthī vā’’ti ajānantiyā vā tena phuṭṭhāyapi taṃ phassaṃ asādiyantiyā vā āmasanepi sati anāpatti. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

৬৬৩. 'অনাপত্তি অসংচিচ্চ' (অসাবধানতাবশত অনাপত্তি) ইত্যাদি পদে - ভুলবশত বা অসাবধানতাবশত স্পর্শ করলে, অথবা অন্যমনস্ক হয়ে স্পর্শ করলে, অথবা 'ইনি পুরুষ নাকি নারী' তা না জেনে স্পর্শ করলে, অথবা তার দ্বারা স্পৃষ্ট হলেও সেই স্পর্শ আস্বাদন বা অনুমোদন না করলে, স্পর্শ করলেও অনাপত্তি হয়। অবশিষ্ট অংশ সর্বত্রই স্পষ্টার্থ।


Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

প্রথম পারাজিকার সমুত্থান - ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দ্বিবেদন (সুখ ও অদুঃখমসুখ বেদনা)।


Paṭhamapārājikaṃ.

প্রথম পারাজিকা সমাপ্ত।


2. Dutiyapārājikasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় পারাজিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


664. Dutiye pārājike – kacci no sāti kacci nu sā. Avaṇṇoti aguṇo. Akittīti nindā. Ayasoti parivāravipatti; parammukhagarahā vā.

৬৬৪. দ্বিতীয় পারাজিকায় - 'কচ্চি নো সা' বলতে সে কি সত্যিই? 'অবণ্ণো' বলতে অপযশ বা অগুণ। 'অকিত্তী' বলতে নিন্দা। 'অযসো' বলতে অনুগামী বা পরিজনদের বিনাশ; অথবা পরোক্ষ নিন্দা (পরোক্ষে কুৎসা রটনা)।


665. Vajjapaṭicchādikāti idampi imissā pārājikāya nāmamattameva, tasmā padabhājane na vicāritaṃ. Sesamettha uttānameva.

৬৬৫. 'বজ্জপটিচ্ছাদিকা' (অপরাধ গোপনকারিণী) - এটিও এই পারাজিকার নামমাত্র, তাই পদভাজনে এর বিচার বা বিশ্লেষণ করা হয়নি। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্টার্থ।


666. Sā vā ārocetīti yā pārājikaṃ āpannā, sā sayaṃ āroceti. Aṭṭhannaṃ pārājikānaṃ aññataranti bhikkhūhi sādhāraṇānaṃ catunnaṃ asādhāraṇānañca catunnameva aññataraṃ. Idañca pārājikaṃ pacchā paññattaṃ, tasmā ‘‘aṭṭhanna’’nti vibhaṅge vuttaṃ. Purimena pana saddhiṃ yugaḷattā imasmiṃ okāse ṭhapitanti veditabbaṃ. Dhuraṃ nikkhittamatteti dhure nikkhittamatte. Vitthārakathā panettha sappāṇakavaggamhi duṭṭhullasikkhāpade vuttanayeneva veditabbā. Tatra hi pācittiyaṃ, idha pārājikanti ayameva viseso. Sesaṃ tādisameva. Vajjapaṭicchādikāti idampiimissā pārājikāya nāmamatthāmeva, tasmā padabhājane na vicāritaṃ. Sesamettha uttānameva.

৬৬৬. 'সা বা আরোচেতি' বলতে যে পারাজিকা আপত্তিতে পতিত হয়েছে, সে নিজেই প্রকাশ করে বা জানায়। 'আটটি পারাজিকার যেকোনো একটি' বলতে ভিক্ষুদের সাথে সাধারণ চারটি এবং অসাধারণ চারটির মধ্যে যেকোনো একটি। আর এই পারাজিকাটি পরে প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে, তাই বিভঙ্গে 'আটটির' বলা হয়েছে। তবে পূর্ববর্তীটির সাথে যুগল হওয়ার কারণে এই স্থানে স্থাপিত হয়েছে - এটি বুঝতে হবে। 'ধুরং নিক্খিত্তমত্তে' বলতে দায়িত্ব বা ভার পরিত্যাগ করার মাত্রেই। এখানে বিস্তারিত আলোচনা সপ্পাণক-বর্গের দুট্ঠুল্ল-শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মে জ্ঞাতব্য। সেখানে পাচিত্তি এবং এখানে পারাজিকা - এটাই একমাত্র বিশেষত্ব বা পার্থক্য। অবশিষ্ট অংশ তদ্রূপই। 'বজ্জপটিচ্ছাদিকা' এটিও এই পারাজিকার নামমাত্র, তাই পদভাজনে এর বিচার বা বিশ্লেষণ করা হয়নি। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্টার্থ।


Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – kāyavācācittato samuṭṭhāti, akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

ভার বা দায়িত্ব পরিত্যাগের সমুত্থান - কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়, অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনা।


Dutiyapārājikaṃ.

দ্বিতীয় পারাজিকা সমাপ্ত।


3. Tatiyapārājikasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় পারাজিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


669. Tatiye [Pg.177] – dhammenāti bhūtena vatthunā. Vinayenāti codetvā sāretvā. Padabhājanaṃ panassa ‘‘yena dhammena yena vinayena ukkhitto suukkhitto hotī’’ti imaṃadhippāyamattaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Satthusāsanenāti ñattisampadāya ceva anusāvanasampadāya ca. Padabhājane panassa ‘‘jinasāsanena buddhasāsanenā’’ti vevacanamattameva vuttaṃ. Saṅghaṃ vā gaṇaṃ vātiādīsu yena saṅghena kammaṃ kataṃ, taṃ saṅghaṃ vā tattha sambahulapuggalasaṅkhātaṃ gaṇaṃ vā, ekapuggalaṃ vā taṃ kammaṃ vā na ādiyati, na anuvattati, na tattha ādaraṃ janetīti attho. Samānasaṃvāsakā bhikkhū vuccanti sahāyā, so tehi saddhiṃ natthīti ettha ‘‘ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatā’’ti ayaṃ tāva saṃvāso; samāno saṃvāso etesanti samānasaṃvāsakā.Evarūpā bhikkhū bhikkhussa tasmiṃ saṃvāse saha ayanabhāvena sahāyāti vuccanti. Idāni yena saṃvāsena te samānasaṃvāsakāti vuttā, so saṃvāso tassa ukkhittakassa tehi saddhiṃ natthi. Yehi ca saddhiṃ tassa so saṃvāso natthi, na tena te bhikkhū attano sahāyā katā honti. Tasmā vuttaṃ ‘‘samānasaṃvāsakā bhikkhū vuccanti sahāyā, so tehi saddhiṃ natthi, tena vuccati akatasahāyo’’ti. Sesaṃ saṅghabhedasikkhāpadādīsu vuttanayattā uttānatthameva.

৬৬৯. তৃতীয় পারাজিকে— 'ধম্মেন' (ধর্মত) বলতে যথার্থ ঘটনার দ্বারা। 'বিনয়েন' (বিনয়ত) বলতে অভিযোগ করে ও স্মরণ করিয়ে দিয়ে। এর পদভাজন (শব্দার্থ বিশ্লেষণ) মূলত 'যে ধর্ম ও যে বিনয় দ্বারা উৎক্ষিপ্ত (বহিষ্কৃত) ব্যক্তি সুউৎক্ষিপ্ত হয়'—এই অভিপ্রায় প্রকাশ করার জন্য বলা হয়েছে। 'সত্থুসাসনেন' (শাস্তার শাসনে) বলতে জ্ঞপ্তি-সম্পদা এবং অনুশ্রাবণ-সম্পদার দ্বারা। এর পদভাজনে 'জিনশাসন বা বুদ্ধশাসন'—এই প্রতিশব্দ মাত্র বলা হয়েছে। 'সঙ্ঘং বা গণং বা' ইত্যাদি পদে—যে সঙ্ঘের দ্বারা কর্ম (উৎক্ষেপণীয় কর্ম) করা হয়েছে, সেই সঙ্ঘকে অথবা সেখানে বহু ব্যক্তিবিশিষ্ট গণকে অথবা একক পুদ্গলকে অথবা সেই কর্মকে গ্রহণ করে না, অনুবর্তন করে না, সেখানে শ্রদ্ধা উৎপন্ন করে না—এটিই অর্থ। 'সমানসংবাসক ভিক্ষুগণকে সহায় বলা হয়, তা তাদের সাথে নেই'—এখানে 'এককর্ম, একউদ্দেশ ও সমশিক্ষিতা'—এটিই প্রথমত সংবাস (সহবাস); যাদের সংবাস সমান, তারা 'সমানসংবাসক'। এই রূপ ভিক্ষুগণকে ভিক্ষুর সেই সংবাসে সহগামী হওয়ার কারণে 'সহায়' বলা হয়। এখন, যে সংবাসের কারণে তাদেরকে 'সমানসংবাসক' বলা হয়েছে, সেই সংবাস সেই উৎক্ষিপ্ত (বহিষ্কৃত) ভিক্ষুর তাদের সাথে নেই। এবং যাদের সাথে তার সেই সংবাস নেই, তার দ্বারা সেই ভিক্ষুগণ নিজের সহায় হন না। তাই বলা হয়েছে—'সমানসংবাসক ভিক্ষুগণকে সহায় বলা হয়, তা তাদের সাথে নেই, তাই তাকে অকৃতসহায় বলা হয়।' অবশিষ্টাংশ সঙ্ঘভেদ শিক্ষাপদ ইত্যাদিতে বলা নিয়মানুযায়ী স্পষ্টার্থই।


Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ – kāyavācācittato samuṭṭhāti, akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

সমনুভাষণ সমুত্থান—কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; অক্রিয়, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত, দুঃখবেদনাযুক্ত।


Tatiyapārājikaṃ.

তৃতীয় পারাজিক সমাপ্ত।


4. Catutthapārājikasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ পারাজিক শিক্ষাপদ বর্ণনা


675. Catutthe – avassutāti lokassādamittasanthavavasena kāyasaṃsaggarāgena avassutā. Dutiyapadepi eseva nayo. Purisapuggalassa hatthaggahaṇaṃ vātiādīsu pana yaṃ purisapuggalena hatthe gahaṇaṃ kataṃ, taṃ purisapuggalassa hatthaggahaṇanti vuttaṃ. Eseva nayo saṅghāṭikaṇṇaggahaṇepi. Hatthaggahaṇanti ettha ca hatthaggahaṇañca aññampi apārājikakkhette gahaṇañca [Pg.178] ekajjhaṃ katvā hatthaggahaṇanti vuttanti veditabbaṃ. Tenevassa padabhājane ‘‘hatthaggahaṇaṃ vā sādiyeyyāti hattho nāma kapparaṃ upādāya yāva agganakhā, etassa asaddhammassa paṭisevanatthāya ubbhakkhakaṃ adhojāṇumaṇḍalaṃ gahaṇaṃ sādiyati, āpatti thullaccayassā’’ti vuttaṃ. Ettha ca asaddhammoti kāyasaṃsaggo veditabbo, na methunadhammo. Na hi methunassa sāmantā thullaccayaṃ hoti. ‘‘Viññū paṭibalo kāyasaṃsaggaṃ samāpajjitunti vacanampi cettha sādhakaṃ.

৬৭৫. চতুর্থ পারাজিকে— 'অবস্রুতা' বলতে জাগতিক আসক্তি ও মৈত্রী-সংসর্গের বশে কায়সংসর্গজনিত রাগে আর্দ্র বা সিক্ত হওয়া। দ্বিতীয় পদেও এই একই নিয়ম। 'পুরুষপুদ্গলের হস্তগ্রহণ বা...' ইত্যাদি পদে—পুরুষপুদ্গলের দ্বারা হস্তে যে গ্রহণ (ধরা) করা হয়েছে, তাকে 'পুরুষপুদ্গলের হস্তগ্রহণ' বলা হয়েছে। সঙ্ঘাটি-কোণ গ্রহণেও এই একই নিয়ম। 'হস্তগ্রহণ' বলতে এখানে হস্তগ্রহণ এবং অপরাজিক ক্ষেত্রে (যেখানে পারাজিক হয় না এমন অঙ্গে) অন্য কোনো গ্রহণকে একত্রিত করে 'হস্তগ্রহণ' বলা হয়েছে—এটি জানতে হবে। এইজন্যই এর পদভাজনে বলা হয়েছে—'হস্তগ্রহণ অনুমোদন করে অর্থাৎ কনুই থেকে নখের অগ্রভাগ পর্যন্ত হাত বলা হয়, এই অসদ্ধর্ম সেবনের উদ্দেশ্যে কণ্ঠাস্থির উপর থেকে হাঁটুর নিচ পর্যন্ত গ্রহণ অনুমোদন করে, তবে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়।' এখানে 'অসদ্ধর্ম' বলতে কায়সংসর্গ বুঝতে হবে, মৈথুনধর্ম নয়। কারণ মৈথুনের নিকটবর্তী অবস্থায় থুল্লচ্চয় হয় না। 'বিজ্ঞ ব্যক্তি কায়সংসর্গে লিপ্ত হতে সমর্থ'—এই বাক্যটিও এখানে প্রমাণ।


‘‘Tissitthiyo methunaṃ taṃ na seve,Tayo purise tayo ca anariyapaṇḍake;

Na cācare methunaṃ byañjanasmiṃ,Chejjā siyā methunadhammapaccayā;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 481);

তিন প্রকার নারীর সাথে মৈথুন সেবন করবে না, তিন প্রকার পুরুষ এবং তিন প্রকার অনার্য পণ্ডিতের (নপুংসক) সাথেও নয়; নিজের ব্যঞ্জনে (যৌনাঙ্গে) মৈথুন আচরণ করবে না। মৈথুনধর্মের কারণে চ্যুতি (পারাজিক) হতে পারে; এই প্রশ্নটি কুশলী (বিনয়ধর) পণ্ডিতগণ চিন্তা করেছেন।


Imāya parivāre vuttāya sedamocakagāthāya virujjhatīti ce? Na; methunadhammassa pubbabhāgattā. Parivāreyeva hi ‘‘methunadhammassa pubbabhāgo jānitabbo’’ti ‘‘vaṇṇāvaṇṇo kāyasaṃsaggo duṭṭhullavācā attakāmapāricariyāgamanuppādana’’nti evaṃ sukkavissaṭṭhiādīni pañca sikkhāpadāni methunadhammassa pubbabhāgoti vuttāni. Tasmā kāyasaṃsaggo methunadhammassa pubbabhāgattā paccayo hoti. Iti chejjā siyā methunadhammapaccayāti ettha iminā pariyāyena attho veditabbo. Etenupāyena sabbapadesu vinicchayo veditabbo. Apica ‘‘saṅketaṃ vā gaccheyyā’’ti etassa padabhājane ‘‘itthannāmaṃ āgacchā’’ti. Evaṃnāmakaṃ ṭhānaṃ āgacchāti attho.

পরিবারে উক্ত এই স্বেদমোচক গাথার সাথে কি এটি বিরোধপূর্ণ? না; কারণ এটি মৈথুনধর্মের পূর্বভাগ (পূর্ববর্তী অবস্থা)। পরিবারেই বলা হয়েছে—'মৈথুনধর্মের পূর্বভাগ জানতে হবে'—এভাবে শুক্রবিসর্গ, কায়সংসর্গ, দুষ্টুল্লবাচা (অশ্লীল বাক্য), আত্মকামপার চর্যা এবং গমনোৎপাদন (দূতগিরি)—এই পাঁচটি শিক্ষাপদকে মৈথুনধর্মের পূর্বভাগ বলা হয়েছে। অতএব, কায়সংসর্গ মৈথুনধর্মের পূর্বভাগ হওয়ার কারণে তার প্রত্যয় (কারণ) হয়। 'মৈথুনধর্মের কারণে চ্যুতি হতে পারে'—এখানে এই পর্যায়ের দ্বারা অর্থ বুঝতে হবে। এই উপায়ে সকল পদে বিনিশ্চয় (সিদ্ধান্ত) জানতে হবে। তাছাড়া, 'সংকেতে গমন করবে'—এর পদভাজনে 'অমুক স্থানে এসো' অর্থাৎ এই নামের স্থানে এসো—এটিই অর্থ।


676. Aṭṭhamaṃ vatthuṃ paripūrentī assamaṇī hotīti anulomato vā paṭilomato vā ekantarikāya vā yena tena nayena aṭṭhamaṃ vatthuṃ paripūrentīyeva assamaṇī hoti. Yā pana ekaṃ vā vatthuṃ satta vā vatthūni satakkhattumpi pūreti, neva assamaṇī hoti. Āpannā āpattiyo desetvā muccati. Apicettha gaṇanūpikā āpatti veditabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘atthāpatti desitā gaṇanūpikā, atthāpatti desitā na gaṇanūpikā’’ti. Tatrāyaṃ vinicchayo – idāni nāpajjissāmīti dhuranikkhepaṃ katvā desitā gaṇanūpikā desitagaṇanaṃ upeti pārājikassa aṅgaṃ na [Pg.179] hoti. Tasmā yā ekaṃ āpannā dhuranikkhepaṃ katvā desetvā puna kilesavasena āpajjati, puna deseti, evaṃ aṭṭha vatthūni pūrentīpi pārājikā na hoti. Yā pana āpajjitvā punapi aññaṃ vatthuṃ āpajjissāmīti saussāhāva deseti, tassā sā āpatti nagaṇanūpikā, desitāpi adesitā hoti, desitagaṇanaṃ na gacchati, pārājikasseva aṅgaṃ hoti. Aṭṭhame vatthumhi paripuṇṇamatte pārājikā hoti. Sesaṃ uttānamevāti.

৬৭৬. অষ্টম বস্তু পরিপূর্ণ করলে অশ্রামণী (অভিক্ষুণী) হয়—অনুলোম বা প্রতিলোম বা একান্তরিকা (একটি বাদ দিয়ে একটি) অথবা যেকোনো উপায়ে অষ্টম বস্তু পূর্ণ করলেই অশ্রামণী হয়। কিন্তু যে ভিক্ষুণী একটি বস্তু বা সাতটি বস্তু শতবারও পূর্ণ করে, সে অশ্রামণী হয় না। আপত্তিতে আপন্ন হয়ে দেশনা (স্বীকার) করে মুক্ত হয়। তবে এখানে গণনোপিকা আপত্তি জানতে হবে। এটি বলা হয়েছে—'এমন আপত্তি আছে যা দেশিত হলে গণনোপিকা হয়, আবার এমন আপত্তি আছে যা দেশিত হলেও গণনোপিকা হয় না।' সেখানে এই বিনিশ্চয়—'এখন থেকে আর আপত্তিতে আপন্ন হব না'—এভাবে ধুরনিক্ষেপ (সংকল্প বা দায়িত্ব ত্যাগ) করে দেশিত আপত্তি গণনোপিকা হয়, তা দেশিত গণনায় অন্তর্ভুক্ত হয় এবং পারাজিকের অঙ্গ হয় না। অতএব, যে ভিক্ষুণী একটি বস্তুতে আপন্ন হয়ে ধুরনিক্ষেপ করে দেশনা করার পর পুনরায় ক্লেশের বশে আপত্তিতে আপন্ন হয় এবং পুনরায় দেশনা করে, এভাবে আটটি বস্তু পূর্ণ করলেও সে পারাজিকা হয় না। কিন্তু যে আপত্তিতে আপন্ন হয়ে 'পুনরায় অন্য বস্তুতে আপন্ন হব'—এভাবে উৎসাহের সাথে দেশনা করে, তার সেই আপত্তি গণনোপিকা হয় না; দেশিত হলেও তা অদেশিত সমতুল্য হয়, দেশিত গণনায় যায় না এবং পারাজিকেরই অঙ্গ হয়। অষ্টম বস্তু পরিপূর্ণ হওয়া মাত্রই সে পারাজিকা হয়। অবশিষ্টাংশ স্পষ্টার্থই।


Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – kāyavācācittato samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

ধুরনিক্ষেপ সমুত্থান—কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত, দ্বিবেদনাযুক্ত।


Catutthapārājikaṃ.

চতুর্থ পারাজিক সমাপ্ত।


Uddiṭṭhā kho ayyāyo aṭṭha pārājikā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā cattāro ime ca cattāroti evaṃ pātimokkhuddesamaggena uddiṭṭhā kho ayyāyo aṭṭha pārājikā dhammāti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ mahāvibhaṅge vuttanayamevāti.

হে আর্যাগণ, আটটি পারাজিক ধর্ম উদ্দিষ্ট (পাঠ) হয়েছে—ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে প্রজ্ঞপ্ত সাধারণ চারটি এবং এই (ভিক্ষুণীদের অসাধারণ) চারটি—এভাবে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি ক্রমানুসারে 'হে আর্যাগণ, আটটি পারাজিক ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে'—এখানে এভাবে অর্থ দেখতে হবে। অবশিষ্টাংশ মহাবিভঙ্গে উক্ত নিয়মানুযায়ীই।


Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya bhikkhunīvibhaṅge

সমন্তপাসাদিকা নামক বিনয়-সংবর্ণনায় ভিক্ষুণীবিভঙ্গে—


Pārājikakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

পারাজিক কাণ্ড বর্ণনা সমাপ্ত।


Pārājikakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

পারাজিক কাণ্ড সমাপ্ত।


2. Saṅghādisesakaṇḍaṃ (bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā)

২. সঙ্ঘাদিশেষ কাণ্ড (ভিক্ষুণীবিভঙ্গ বর্ণনা)


1. Paṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম সঙ্ঘাদিশেষ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pārājikānantarassa[Pg.180], ayaṃ dāni bhavissati;

Saṅghādisesakaṇḍassa, anuttānatthavaṇṇanā.

পারাজিকের অব্যাবহিত পরের এই সঙ্ঘাদিশেষ কাণ্ডের অনুত্তানার্থ (অস্পষ্ট পদের অর্থ) বর্ণনা এখন করা হবে।


678. Udositanti bhaṇḍasālā. Māyyo evaṃ avacāti ayyo mā evaṃ avaca. Apināyyāti apinu ayyā. Accāvadathāti atikkamitvā vadatha; akkosathāti vuttaṃ hoti.

৬৭৮. 'উদোসিত' বলতে ভাণ্ডারশালা (গুদামঘর)। 'মায্যো এবং অবচ' বলতে 'আর্য, এমন বলো না'। 'অপিনায্যা' পদের পদচ্ছেদ হবে 'অپی নু আর্যা'। 'অচ্চাবদথ' বলতে অতিক্রম করে বলা বা গালি দেওয়া—এটিই বলা হয়েছে।


679. Ussayavādikāti mānussayavasena kodhussayavasena vivadamānā. Yasmā pana sā atthato aṭṭakārikā hoti, tasmā ‘‘ussayavādikā nāma aḍḍakārikā vuccatī’’ti padabhājane vuttaṃ. Ettha ca aḍḍoti vohārikavinicchayo vuccati, yaṃ pabbajitā ‘‘adhikaraṇa’’ntipi vadanti. Dutiyaṃ vā pariyesatīti sakkhiṃ vā sahāyaṃ vā pariyesati, dukkaṭaṃ. Gacchati vāti upassayo vā hotu bhikkhācāramaggo vā, yattha ṭhitāya ‘‘aḍḍaṃ karissāmī’’ti cittaṃ uppajjati, tato vohārikānaṃ santikaṃ gacchantiyā padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Ekassa ārocetīti dvīsu janesu yassa kassaci ekassa kathaṃ yo koci vohārikānaṃ āroceti. Dutiyassa ārocetīti etthāpi eseva nayo.

৬৭৯. উস্সয়বাদিকা বলতে মান বা ক্রোধের আতিশয্যে বিবাদকারিণী। যেহেতু সে অর্থগতভাবে মামলা দায়েরকারিণী (অভিযোগকারিণী), তাই পদভাজনে বলা হয়েছে—'উস্সয়বাদিকা বলতে মামলা দায়েরকারিণীকে (অড্ডকারিকা) বোঝায়।' এখানে 'অড্ড' বলতে বিচারকদের সিদ্ধান্ত বা মামলা বোঝায়, যাকে প্রব্রজিতগণ 'অধিকরণ'ও বলে থাকেন। 'দ্বিতীয় কাউকে খোঁজা' বলতে সাক্ষী বা সহায় খোঁজা—এতে দুক্কট আপত্তি হয়। 'গমন করা' বলতে বিহার হোক বা ভিক্ষাচরণ পথ হোক, যেখানে অবস্থানকালে 'আমি মামলা করব'—এই চিত্ত উৎপন্ন হয়, সেখান থেকে বিচারকদের নিকট গমনকারিণীর প্রতি পদক্ষেপে দুক্কট আপত্তি হয়। 'একজনের নিকট প্রকাশ করা' বলতে দুই ব্যক্তির মধ্যে যেকোনো একজনের কথা বিচারকদের নিকট প্রকাশ করা। 'দ্বিতীয় ব্যক্তির নিকট প্রকাশ করা'—এখানেও এই একই নিয়ম।


Ayaṃ panettha asammohatthāya vitthārakathā – yattha katthaci antamaso bhikkhunupassayaṃ āgatepi vohārike disvā bhikkhunī attano kathaṃ āroceti, bhikkhuniyā dukkaṭaṃ. Upāsako attano kathaṃ āroceti, bhikkhuniyā thullaccayaṃ. Paṭhamaṃ upāsako attano kathaṃ āroceti, bhikkhuniyā dukkaṭaṃ. Atha sā attano kathaṃ āroceti, thullaccayaṃ. Bhikkhunī upāsakaṃ vadati – ‘‘mama ca tava ca kathaṃ tvaṃyeva ārocehī’’ti, so attano vā kathaṃ paṭhamaṃ ārocetu bhikkhuniyā vā, paṭhamārocane dukkaṭaṃ, dutiyārocane thullaccayaṃ. Upāsako bhikkhuniṃ vadati – ‘‘mama ca tava ca kathaṃ tvaṃyeva ārocehī’’ti, etthāpi eseva nayo.

এখানে বিভ্রান্তি দূর করার জন্য বিস্তারিত আলোচনা এই—যেকোনো স্থানে, এমনকি ভিক্ষুণী বিহারে আগত বিচারকদের দেখেও যদি ভিক্ষুণী নিজের কথা প্রকাশ করে, তবে ভিক্ষুণীর দুক্কট আপত্তি হয়। উপাসক যদি নিজের কথা প্রকাশ করে, তবে ভিক্ষুণীর থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। প্রথমে উপাসক নিজের কথা প্রকাশ করলে ভিক্ষুণীর দুক্কট আপত্তি হয়। তারপর সে (ভিক্ষুণী) নিজের কথা প্রকাশ করলে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। ভিক্ষুণী যদি উপাসককে বলে—'আমার এবং তোমার কথা তুমিই প্রকাশ করো', তবে সে নিজের কথা প্রথমে প্রকাশ করুক বা ভিক্ষুণীর কথা, প্রথম প্রকাশে দুক্কট এবং দ্বিতীয় প্রকাশে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। উপাসক যদি ভিক্ষুণীকে বলে—'আমার এবং তোমার কথা তুমিই প্রকাশ করো', এখানেও এই একই নিয়ম।


Bhikkhunī [Pg.181] kappiyakārakena kathāpeti, tattha kappiyakārako vā bhikkhuniyā kathaṃ paṭhamaṃ ārocetu, itaro vā attano kathaṃ, kappiyakārako vā ubhinnampi kathaṃ, itaro vā ubhinnampi kathaṃ ārocetu, yathā vā tathā vā ārociyamāne paṭhame ārocane bhikkhuniyā dukkaṭaṃ, dutiye thullaccayaṃ. Yathā vā tathā vā ārocitaṃ pana ubhinnampi kathaṃ sutvā vohārikehi vinicchaye kate aḍḍapariyosānaṃ nāma hoti, tasmiṃ aḍḍapariyosāne bhikkhuniyā jayepi parājayepi saṅghādiseso. Sace pana gatigataṃ adhikaraṇaṃ hoti, sutapubbaṃ vohārikehi. Atha te bhikkhuniñca aḍḍakārakañca disvāva ‘‘tumhākaṃ kathanakiccaṃ natthi, jānāma mayaṃ ettha pavatti’’nti sayameva vinicchinitvā denti, evarūpe aḍḍapariyosānepi bhikkhuniyā anāpatti.

ভিক্ষুণী যদি কল্পিয়কারকের (সেবক) দ্বারা কথা বলায়, সেখানে কল্পিয়কারক ভিক্ষুণীর কথা প্রথমে প্রকাশ করুক, অথবা অন্যজন নিজের কথা প্রথমে প্রকাশ করুক, অথবা কল্পিয়কারক উভয়ের কথাই প্রকাশ করুক, অথবা অন্যজন উভয়ের কথাই প্রকাশ করুক—যেকোনোভাবেই প্রকাশ করা হোক না কেন, প্রথম প্রকাশে ভিক্ষুণীর দুক্কট এবং দ্বিতীয় প্রকাশে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। যেকোনোভাবেই প্রকাশিত উভয়ের কথাই শুনে বিচারকদের দ্বারা সিদ্ধান্ত দেওয়া হলে তাকে 'মামলার সমাপ্তি' (অড্ডপরিয়োসান) বলা হয়। সেই মামলার সমাপ্তিতে ভিক্ষুণীর জয় হোক বা পরাজয় হোক, সঙ্ঘাদিশেষ আপত্তি হয়। কিন্তু যদি মামলাটি বিভিন্ন স্থানে গিয়ে থাকে এবং বিচারকদের দ্বারা পূর্বে শ্রুত হয়ে থাকে, অতঃপর তারা ভিক্ষুণী এবং মামলাকারীকে দেখামাত্রই বলেন—'আপনাদের কিছু বলার প্রয়োজন নেই, আমরা এখানকার ঘটনা জানি'—এবং নিজেরাই সিদ্ধান্ত দিয়ে দেন, এরূপ মামলার সমাপ্তিতে ভিক্ষুণীর আপত্তি হয় না (অন আপত্তি)।


Paṭhamaṃ āpatti etassāti paṭhamāpattiko; vītikkamakkhaṇeyeva āpajjitabboti attho, taṃ paṭhamāpattikaṃ. Padabhājane pana adhippāyamattaṃ dassetuṃ ‘‘saha vatthujjhācārā āpajjati asamanubhāsanāyā’’ti vuttaṃ. Ayañhettha attho – saha vatthujjhācārā yaṃ bhikkhunī āpajjati, na tatiyāya samanubhāsanāya, ayaṃ paṭhamameva saha vatthujjhācārena āpajjitabbattā paṭhamāpattikoti. Bhikkhunisaṅghato nissāretīti nissāraṇīyo; taṃ nissāraṇīyaṃ. Padabhājane pana adhippāyamattaṃ dassetuṃ ‘‘saṅghamhā nissārīyatīti vuttaṃ. Tattha yaṃ āpannā bhikkhunī saṅghato nissārīyati, so nissāraṇīyoti evamattho daṭṭhabbo. Na hi so eva dhammo saṅghamhā kenaci nissārīyati. Tena pana dhammena bhikkhunī nissārīyati, tasmā so nissāretīti nissāraṇīyo.

প্রথমেই আপত্তিতে পতিত হওয়া যায় বলে একে 'প্রথমা পত্তিক' (প্রথমেই আপত্তিতে পতিত হওয়া) বলা হয়; অর্থাৎ লঙ্ঘন করার ক্ষণেই আপত্তিতে পতিত হওয়া উচিত, তা-ই প্রথমা পত্তিক। পদভাজনে কিন্তু কেবল অভিপ্রায় প্রদর্শন করার জন্য বলা হয়েছে—'বস্তু লঙ্ঘন করার সাথে সাথেই আপত্তিতে পতিত হয়, সমনুভাষণ (সতর্কীকরণ) ছাড়াই'। এখানে এই অর্থ—বস্তু লঙ্ঘন করার সাথে সাথেই যে ভিক্ষুণী আপত্তিতে পতিত হয়, তৃতীয় সমনুভাষণের দ্বারা নয়; এটি প্রথমেই বস্তু লঙ্ঘনের সাথে সাথে আপত্তিতে পতিত হওয়ার যোগ্য হওয়ার কারণে 'প্রথমা পত্তিক' নামে অভিহিত। ভিক্ষুণীসংঘ থেকে বহিষ্কার করে বলে একে 'নিঃসারণীয়' (বহিষ্কারযোগ্য) বলা হয়; তা-ই নিঃসারণীয়। পদভাজনে কিন্তু কেবল অভিপ্রায় প্রদর্শন করার জন্য বলা হয়েছে—'সংঘ থেকে বহিষ্কৃত হয়'। সেখানে যে আপত্তিতে পতিত ভিক্ষুণীকে সংঘ থেকে বহিষ্কার করা হয়, সেই আপত্তিকে 'নিঃসারণীয়' বলা হয়—এভাবে অর্থ বুঝতে হবে। কারণ সেই আপত্তি নিজেই সংঘ থেকে কাউকে বহিষ্কার করে না। কিন্তু সেই আপত্তির কারণে ভিক্ষুণীকে বহিষ্কার করা হয়, তাই সেই আপত্তি বহিষ্কার করে বলে একে 'নিঃসারণীয়' বলা হয়।


Ākaḍḍhiyamānā gacchatīti aḍḍakārakamanussehi sayaṃ vā āgantvā dūtaṃ vā pesetvā ehīti vuccamānā vohārikānaṃ santikaṃ gacchati, tato aḍḍakārako attano vā kathaṃ paṭhamaṃ ārocetu bhikkhuniyā vā, neva paṭhamārocane dukkaṭaṃ, na dutiyārocane thullaccayaṃ. Amaccehi vinicchinitvā kate aḍḍapariyosānepi anāpattiyeva. Sacepi aḍḍakārako bhikkhuniṃ vadati ‘‘mama ca tava ca kathaṃ tvameva kathehī’’ti; kathentiyāpi kathaṃ sutvā kate aḍḍapariyosānepi anāpattiyeva.

‘টেনে নিয়ে যাওয়ার মতো করে যায়’ বলতে—মামলাকারী ব্যক্তিদের দ্বারা নিজে এসে অথবা দূত পাঠিয়ে 'এসো' এভাবে বলা হয়ে বিচারকদের নিকটে যায়। তারপর মামলাকারী নিজের কথা প্রথমে জানাক অথবা ভিক্ষুণীর কথা প্রথমে জানাক, প্রথমবার জানানোর ক্ষেত্রে দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয় না এবং দ্বিতীয়বার জানানোর ক্ষেত্রে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয় না। অমাত্যদের (বিচারকদের) দ্বারা বিচার-মীমাংসা করে মামলার সমাপ্তি করা হলেও আপত্তিহীনই হয়। যদি মামলাকারী ভিক্ষুণীকে বলে—'আমার এবং তোমার কথা তুমি নিজেই বলো'; এভাবে বলার পর ভিক্ষুণীর কথাও শুনে মামলার সমাপ্তি করা হলেও আপত্তিহীনই হয়।


Rakkhaṃ [Pg.182] yācatīti dhammikaṃ rakkhaṃ yācati, anāpatti. Idāni yathāyācitā rakkhā dhammikā hoti, taṃ dassetuṃ anodissa ācikkhatīti āha. Tattha atītaṃ ārabbha atthi odissaācikkhanā, atthi anodissaācikkhanā, anāgataṃ ārabbhāpi atthi odissaācikkhanā, atthi anodissaācikkhanā.

‘রক্ষা প্রার্থনা করে’ বলতে—ন্যায়সঙ্গত রক্ষা বা নিরাপত্তা প্রার্থনা করে, এতে আপত্তি হয় না (আপত্তিহীন)। এখন যেভাবে প্রার্থিত রক্ষা ন্যায়সঙ্গত হয়, তা দেখানোর জন্য 'নির্দিষ্ট না করে বলে' এটি বলা হয়েছে। সেখানে অতীত ঘটনাকে কেন্দ্র করে নির্দিষ্ট করে বলাও আছে, নির্দিষ্ট না করে বলাও আছে; আবার অনাগত (ভবিষ্যৎ) ঘটনাকে কেন্দ্র করেও নির্দিষ্ট করে বলা আছে এবং নির্দিষ্ট না করে বলাও আছে।


Kathaṃ atītaṃ ārabbha odissaācikkhanā hoti? Bhikkhunupassaye gāmadārakā dhuttādayo vā ye keci anācāraṃ vā ācaranti, rukkhaṃ vā chindanti, phalāphalaṃ vā haranti, parikkhāre vā acchindanti. Bhikkhunī vohārike upasaṅkamitvā ‘‘amhākaṃ upassaye idaṃ nāma kata’’nti vadati. ‘‘Kenā’’ti vutte ‘‘asukena ca asukena cā’’ti ācikkhati. Evaṃ atītaṃ ārabbha odissaācikkhanā hoti, sā na vaṭṭati. Tañce sutvā te vohārikā tesaṃ daṇḍaṃ karonti, sabbaṃ bhikkhuniyā gīvā hoti. Daṇḍaṃ gaṇhissantīti adhippāyepi sati gīvāyeva hoti. Sace pana tassa daṇḍaṃ gaṇhathāti vadati, pañcamāsakamatte gahite pārājikaṃ hoti.

কীভাবে অতীত ঘটনাকে কেন্দ্র করে নির্দিষ্ট করে বলা হয়? ভিক্ষুণী বিহারে গ্রাম্য বালকেরা অথবা লম্পট আদি যে কেউ অনাচার আচরণ করে, গাছ কাটে, ফলমূল নিয়ে যায় অথবা জিনিসপত্র কেড়ে নেয়। ভিক্ষুণী বিচারকদের কাছে গিয়ে বলে—'আমাদের বিহারে অমুক কাজ করা হয়েছে'। 'কে করেছে?' এভাবে জিজ্ঞাসা করা হলে 'অমুক এবং অমুক করেছে'—এভাবে বলে দেয়। এভাবে অতীতকে কেন্দ্র করে নির্দিষ্ট করে বলা হয়, যা করা উচিত নয়। তা শুনে যদি সেই বিচারকেরা তাদের ওপর জরিমানা বা শাস্তি আরোপ করে, তবে তার সমস্ত দায় ভিক্ষুণীর গলগ্রহ (ক্ষতিপূরণ) হয়। 'তারা জরিমানা গ্রহণ করবে'—এমন অভিপ্রায় থাকলেও তা গলগ্রহই হয়। কিন্তু যদি বলে—'তার ওপর জরিমানা আরোপ করুন', তবে পাঁচ মাষক পরিমাণ জরিমানা গ্রহণ করা হলে ভিক্ষুণীর পারাজিকা আপত্তি হয়।


‘‘Kenā’’ti vutte pana ‘‘asukenāti vattuṃ amhākaṃ na vaṭṭati, tumheyeva jānissatha. Kevalañhi mayaṃ rakkhaṃ yācāma, taṃ no detha, avahaṭabhaṇḍañca āharāpethā’’ti vattabbaṃ. Evaṃ anodissa ācikkhanā hoti, sā vaṭṭati. Evaṃ vutte sacepi te vohārikā kārake gavesitvā tesaṃ daṇḍaṃ karonti, sabbaṃ sāpateyyampi gahitaṃ bhikkhuniyā, neva gīvā na āpatti.

কিন্তু 'কে করেছে?' এভাবে জিজ্ঞাসা করা হলে—'অমুক করেছে এ কথা বলা আমাদের জন্য উচিত নয়, আপনারাই তা জানতে পারবেন। আমরা কেবল নিরাপত্তা প্রার্থনা করছি, তা আমাদের দিন এবং অপহৃত জিনিসপত্র ফিরিয়ে আনার ব্যবস্থা করুন'—এভাবে বলা উচিত। এভাবে নির্দিষ্ট না করে বলা হয়, যা করা উচিত। এভাবে বলা হলে যদি সেই বিচারকেরা অপরাধীদের খুঁজে বের করে তাদের ওপর জরিমানা আরোপ করে, এমনকি সমস্ত ধনসম্পত্তিও যদি গ্রহণ করা হয়, তবুও ভিক্ষুণীর কোনো গলগ্রহ হয় না এবং আপত্তিও হয় না।


Parikkhāraṃ harante disvā tesaṃ anatthakāmatāya coro coroti vattumpi na vaṭṭati. Evaṃ vuttepi hi yaṃ tesaṃ daṇḍaṃ karonti, sabbampi bhikkhuniyā gīvā hoti. Attano vacanakaraṃ pana ‘‘iminā me parikkhāro gahito, taṃ āharāpehi, mā cassa daṇḍaṃ karohī’’ti vattuṃ vaṭṭati. Dāsadāsīvāpiādīnaṃ atthāya aḍḍaṃ karonti, ayaṃ akappiyaaḍḍo nāma, na vaṭṭati.

জিনিসপত্র নিয়ে যেতে দেখে তাদের অনিষ্ট কামনায় 'চোর, চোর!' এভাবে বলাও উচিত নয়। কারণ এভাবে বলা হলেও তাদের ওপর যে জরিমানা আরোপ করা হয়, তার সমস্তই ভিক্ষুণীর গলগ্রহ হয়। কিন্তু নিজের কথা শোনে এমন ব্যক্তিকে (বিচারককে)—'এই ব্যক্তি আমার জিনিসপত্র নিয়েছে, তা ফিরিয়ে দেওয়ার ব্যবস্থা করুন এবং তার ওপর কোনো জরিমানা আরোপ করবেন না'—এভাবে বলা উচিত। দাস-দাসী, জলাশয় ইত্যাদির জন্য মামলা করাকে 'অকল্পনীয় মামলা' বলা হয়, তা করা উচিত নয়।


Kathaṃ anāgataṃ ārabbha odissaācikkhanā hoti? Vuttanayeneva parehi anācārādīsu katesu bhikkhunī vohārike evaṃ vadati ‘‘amhākaṃ upassaye idañcidañca karonti, rakkhaṃ no detha āyatiṃ akaraṇatthāyā’’ti. ‘‘Kena evaṃ kata’’nti vutte ca ‘‘asukena asukena cā’’ti [Pg.183] ācikkhati. Evaṃ anāgataṃ ārabbha odissaācikkhanā hoti, sāpi na vaṭṭati. Tesañhi daṇḍe kate purimanayeneva sabbaṃ bhikkhuniyā gīvā. Sesaṃ purimasadisameva.

কীভাবে অনাগত (ভবিষ্যৎ) ঘটনাকে কেন্দ্র করে নির্দিষ্ট করে বলা হয়? উক্ত নিয়মেই অন্যদের দ্বারা অনাচার আদি করা হলে ভিক্ষুণী বিচারকদের এভাবে বলে—'আমাদের বিহারে এই এই কাজ করে, ভবিষ্যতে যেন এমন না করে সেজন্য আমাদের নিরাপত্তা দিন'। এবং 'কে এমন করেছে?' এভাবে জিজ্ঞাসা করা হলে 'অমুক এবং অমুক করেছে'—এভাবে বলে দেয়। এভাবে অনাগতকে কেন্দ্র করে নির্দিষ্ট করে বলা হয়, তাও করা উচিত নয়। কারণ তাদের ওপর জরিমানা করা হলে পূর্বের নিয়মেই সমস্ত জরিমানা ভিক্ষুণীর গলগ্রহ হয়। অবশিষ্ট অংশ পূর্বের মতোই।


Sace pana vohārikā ‘‘bhikkhunupassaye evarūpaṃ anācāraṃ karontānaṃ imaṃ nāma daṇḍaṃ karomā’’ti bheriṃ carāpetvā āṇāya atiṭṭhamāne pariyesitvā daṇḍaṃ karonti, bhikkhuniyā neva gīvā na āpatti.

কিন্তু যদি বিচারকেরা—'ভিক্ষুণী বিহারে এই প্রকার অনাচারকারীদের ওপর এই নামের জরিমানা আরোপ করব'—এভাবে ঢোল পিটিয়ে ঘোষণা করে আদেশ অমান্যকারীদের খুঁজে বের করে জরিমানা আরোপ করে, তবে ভিক্ষুণীর কোনো গলগ্রহ হয় না এবং আপত্তিও হয় না।


Yo cāyaṃ bhikkhunīnaṃ vutto, bhikkhūnampi eseva nayo. Bhikkhunopi hi odissaācikkhanā na vaṭṭati. Yaṃ tathā ācikkhite daṇḍaṃ karonti, sabbaṃ gīvā hoti. Vuttanayeneva daṇḍaṃ gaṇhāpentassa pārājikaṃ. Yo pana ‘‘daṇḍaṃ karissantī’’ti jānantopi anodissa katheti, te ca pariyesitvā daṇḍaṃ karontiyeva, na doso. Vihārasīmāya rukkhādīni chindantānaṃ vāsipharasuādīni gahetvā pāsāṇehi koṭṭenti, na vaṭṭati. Sace dhārā bhijjati, kārāpetvā dātabbā. Upadhāvitvā tesaṃ parikkhāre gaṇhanti, tampi na kātabbaṃ, lahuparivattañhi cittaṃ, theyyacetanāya uppannāya mūlacchejjampi gaccheyya. Sesaṃ uttānameva.

ভিক্ষুণীদের জন্য যে নিয়ম বলা হয়েছে, ভিক্ষুদের জন্যও এই নিয়মই প্রযোজ্য। কারণ ভিক্ষুর জন্যও নির্দিষ্ট করে বলা উচিত নয়। সেভাবে বলা হলে যে জরিমানা করা হয়, তার সমস্তই গলগ্রহ হয়। উক্ত নিয়মেই জরিমানা আদায়কারী ভিক্ষুর পারাজিকা আপত্তি হয়। কিন্তু যে ভিক্ষু 'তারা জরিমানা করবে' জেনেও নির্দিষ্ট না করে বলে এবং তারা (বিচারকেরা) খুঁজে বের করে জরিমানা আরোপ করে, তবে কোনো দোষ হয় না। বিহারের সীমানায় গাছপালা কর্তনকারীদের কুঠার, কুড়ুল ইত্যাদি কেড়ে নিয়ে পাথর দিয়ে আঘাত করে ভেঙে ফেলা উচিত নয়। যদি ধার নষ্ট হয়, তবে তা মেরামত করিয়ে ফেরত দেওয়া উচিত। পেছনে ছুটে গিয়ে তাদের জিনিসপত্র কেড়ে নেওয়াও উচিত নয়; কারণ মন অত্যন্ত দ্রুত পরিবর্তনশীল, চুরির চেতনার উদয় হলে মূলচ্ছেদ (পারাজিকা আপত্তি) হতে পারে। অবশিষ্ট অংশ অত্যন্ত স্পষ্ট।


Kathinasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

কঠিন-সমুত্থান—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ নয়, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্র, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Sattarasake paṭhamasikkhāpadaṃ.

সতেরোটি শিক্ষাপদের মধ্যে প্রথম শিক্ষাপদ (সমাপ্ত)।


2. Dutiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় সংঘাদিশেষ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


682. Dutiye – varabhaṇḍanti muttāmaṇiveḷuriyādi mahagghabhaṇḍaṃ.

৬৮২. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—'বরভাণ্ড' বলতে মুক্তা, মণি, বৈদূর্য ইত্যাদি মহামূল্যবান জিনিসপত্র।


683. Anapaloketvāti anāpucchitvā. Gaṇaṃ vāti mallagaṇabhaṭiputtagaṇādikaṃ. Pūganti dhammagaṇaṃ. Seṇinti gandhikaseṇidussikaseṇiādikaṃ. Yattha yattha hi rājāno gaṇādīnaṃ gāmanigame niyyātenti ‘‘tumheva ettha anusāsathā’’ti, tattha tattha te eva issarā honti. Tasmā te sandhāya idaṃ vuttaṃ. Ettha ca rājānaṃ vā gaṇādike vā āpucchitvāpi bhikkhunisaṅgho āpucchitabbova. Ṭhapetvā kappanti titthiyesu vā [Pg.184] aññabhikkhunīsu vā pabbajitapubbaṃ kappagatikaṃ ṭhapetvāti. Sesaṃ uttānameva.

৬৮৩. ‘অনপলোকিত’ বলতে না বলে বা অনুমতি না নিয়ে। 'গণ' বলতে মল্লগণ, ভটিপুত্রগণ ইত্যাদি। 'পূগ' বলতে ধর্মগণ। 'শ্রেণী' বলতে গন্ধবণিক শ্রেণী, বস্ত্রবণিক শ্রেণী ইত্যাদি। কারণ যেখানে যেখানে রাজারা গণ ইত্যাদির হাতে গ্রাম ও নিগমসমূহ অর্পণ করে বলেন—'আপনারাই এখানে শাসন করুন', সেখানে সেখানে তারাই অধিপতি হয়। তাই তাদের উদ্দেশ্য করে এটি বলা হয়েছে। এবং এখানে রাজাকে অথবা গণ ইত্যাদিকে জিজ্ঞাসা করার পরও ভিক্ষুণীসংঘকে অবশ্যই জিজ্ঞাসা করতে হবে। 'কল্পকে বাদ দিয়ে' বলতে তীর্থিকদের মধ্যে অথবা অন্য ভিক্ষুণীদের মধ্যে পূর্বে প্রব্রজ্যা গ্রহণকারী উপযুক্ত ব্যক্তিকে বাদ দিয়ে—এই অর্থ। অবশিষ্ট অংশ অত্যন্ত স্পষ্ট।


Corīvuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ – kenaci karaṇīyena pakkantāsu bhikkhunīsu agantvā khaṇḍasīmaṃ yathānisinnaṭṭhāneyeva attano nissitakaparisāya saddhiṃ vuṭṭhāpentiyā vācācittato samuṭṭhāti, khaṇḍasīmaṃ vā nadiṃ vā gantvā vuṭṭhāpentiyā kāyavācācittato samuṭṭhāti, anāpucchā vuṭṭhāpanavasena kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

চোরী-উত্থাপন সমুত্থান—কোনো করণীয় কাজের জন্য ভিক্ষুণীরা চলে গেলে খণ্ড সীমায় না গিয়ে যেখানে বসেছিল সেই আসনেই নিজের আশ্রিত শিষ্যাদের সাথে উপসম্পদা প্রদানকারী উপাধ্যায়ার বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; খণ্ড সীমায় বা নদীতে গিয়ে উপসম্পদা প্রদানকারীর কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; না বলে উপসম্পদা দেওয়ার কারণে ক্রিয়াক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্র, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Dutiyasikkhāpadaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদ (সমাপ্ত)।


3. Tatiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় সংঘাদিশেষ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


692. Tatiye – parikkhepaṃ atikkāmentiyāti ettha ekaṃ pādaṃ atikkāmentiyā thullaccayaṃ, dutiyena atikkantamatte saṅghādiseso. Aparikkhittassa gāmassa upacāranti ettha parikkhepārahaṭṭhānaṃ ekena pādena atikkamati thullaccayaṃ, dutiyena atikkantamatte saṅghādiseso. Apicettha sakagāmato nikkhamantiyā gāmantarapaccayā anāpatti, nikkhamitvā pana gāmantaraṃ gacchantiyā padavāre padavāre dukkaṭaṃ, ekena pādena itarassa gāmassa parikkhepe vā upacāre vā atikkantamatte thullaccayaṃ, dutiyena atikkantamatte saṅghādiseso. Tato nikkhamitvā puna sakagāmaṃ pavisantiyāpi eseva nayo. Sace pana khaṇḍapākārena vā vatichiddena vā bhikkhunivihārabhūmiyeva sakkā hoti pavisituṃ, evaṃ pavisamānāya kappiyabhūmiṃ nāma paviṭṭhā hoti, tasmā vaṭṭati. Sacepi hatthipiṭṭhiādīhi vā iddhiyā vā pavisati, vaṭṭatiyeva. Padasā gamanameva hi idhādhippetaṃ. Teneva ‘‘paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmentiyā’’tiādimāha.

৬৯২. তৃতীয় শিক্ষাপদে—'সীমানা অতিক্রম করার ক্ষেত্রে' বলতে এখানে এক পা অতিক্রমকারী ভিক্ষুণীর থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়, দ্বিতীয় পায়ের দ্বারা অতিক্রম করার সাথে সাথেই সংঘাদিশেষ আপত্তি হয়। 'বেষ্টনীহীন গ্রামের উপচারে' বলতে এখানে বেষ্টনী দেওয়ার যোগ্য স্থানকে এক পায়ের দ্বারা অতিক্রম করলে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়, দ্বিতীয় পায়ের দ্বারা অতিক্রম করার সাথে সাথেই সংঘাদিশেষ আপত্তি হয়। তাছাড়া এখানে নিজের গ্রাম থেকে অন্য গ্রামে যাওয়ার উদ্দেশ্যে বের হওয়ার সময় আপত্তি হয় না; কিন্তু বের হয়ে অন্য গ্রামে গমনকারী ভিক্ষুণীর প্রতি পদক্ষেপে দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়। এক পায়ের দ্বারা অন্য গ্রামের বেষ্টনীতে অথবা উপচারে অতিক্রম করার সাথে সাথেই থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়, দ্বিতীয় পায়ের দ্বারা অতিক্রম করার সাথে সাথেই সংঘাদিশেষ আপত্তি হয়। সেখান থেকে বের হয়ে পুনরায় নিজের গ্রামে প্রবেশকারী ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রেও এই নিয়মই প্রযোজ্য। কিন্তু যদি ভাঙা প্রাচীর দিয়ে অথবা বেড়ার ছিদ্র দিয়ে ভিক্ষুণী বিহারের ভূমিতেই প্রবেশ করতে সক্ষম হয়, তবে এভাবে প্রবেশ করলে কল্পীয় (উপযুক্ত) ভূমিতে প্রবেশ করেছে বলে গণ্য হয়, তাই তা কল্পনীয় (উচিত)। যদিও হাতির পিঠে চড়ে অথবা ঋদ্ধি দ্বারা প্রবেশ করে, তবুও তা কল্পনীয়ই হয়। কারণ পায়ে হেঁটে গমন করাই এখানে অভিপ্রেত। সেই কারণেই 'প্রথম পা অতিক্রম করার ক্ষেত্রে' ইত্যাদি বলেছেন।


Dve gāmā bhikkhunivihārena sambaddhavatikā honti, yasmiṃ gāme bhikkhunivihāro, tattha piṇḍāya caritvā puna vihāraṃ pavisitvā sace vihāramajjhena itarassa gāmassa maggo atthi, gantuṃ vaṭṭati. Tato pana gāmato teneva maggena paccāgantabbaṃ. Sace gāmadvārena nikkhamitvā āgacchati, purimanayeneva āpattibhedo veditabbo. Sakagāmato kenaci [Pg.185] karaṇīyena bhikkhunīhi saddhiṃ nikkhantāya puna pavisanakāle hatthi vā muccati, ussāraṇā vā hoti, itarā bhikkhuniyo sahasā gāmaṃ pavisanti, yāva aññā bhikkhunī āgacchati, tāva bahigāmadvāre ṭhātabbaṃ. Sace na āgacchati, dutiyikā bhikkhunī pakkantā nāma hoti, pavisituṃ vaṭṭati.

দুটি গ্রাম যদি ভিক্ষুণী বিহারের মাধ্যমে সংযুক্ত বেড়া বিশিষ্ট হয়, তবে যে গ্রামে ভিক্ষুণী বিহার আছে, সেখানে পিণ্ডপাতের জন্য বিচরণ করে পুনরায় বিহারে প্রবেশ করে যদি বিহারের মধ্য দিয়ে অন্য গ্রামের পথ থাকে, তবে যাওয়া কল্পনীয় (উচিত)। কিন্তু সেই গ্রাম থেকে সেই পথেই ফিরে আসতে হবে। যদি গ্রামের প্রধান দরজা দিয়ে বের হয়ে ফিরে আসে, তবে পূর্বের নিয়মেই আপত্তির প্রকারভেদ জানতে হবে। নিজের গ্রাম থেকে কোনো করণীয় কাজের জন্য ভিক্ষুণীদের সাথে বের হওয়া ভিক্ষুণীর পুনরায় প্রবেশ করার সময় হাতি যদি ছুটে আসে অথবা মানুষের ভিড় হয় এবং অন্য ভিক্ষুণীরা দ্রুত গ্রামে প্রবেশ করে, তবে যতক্ষণ না অন্য ভিক্ষুণী আসে, ততক্ষণ গ্রামের দরজার বাইরে দাঁড়িয়ে থাকতে হবে। যদি না আসে, তবে দ্বিতীয় সঙ্গিনী ভিক্ষুণী চলে গেছে বলে গণ্য হয়, তাই প্রবেশ করা কল্পনীয় (উচিত)।


Pubbe mahāgāmo hoti, majjhe bhikkhunivihāro. Pacchā taṃ gāmaṃ cattāro janā labhitvā visuṃ visuṃ vatiparikkhepaṃ katvā vibhajitvā bhuñjanti, vihārato ekaṃ gāmaṃ gantuṃ vaṭṭati. Tato aparaṃ gāmaṃ dvārena vā vatichiddena vā pavisituṃ na vaṭṭati. Puna vihārameva paccāgantuṃ vaṭṭati. Kasmā? Vihārassa catugāmasādhāraṇattā.

পূর্বে একটি বড় গ্রাম ছিল, তার মধ্যে ভিক্ষুণী বিহার ছিল। পরবর্তীতে সেই গ্রামটিকে চারজন ব্যক্তি পেয়ে আলাদা আলাদাভাবে বেড়া দিয়ে বিভক্ত করে ভোগ করতে থাকে; তবে বিহার থেকে একটি গ্রামে যাওয়া কল্পনীয় (উচিত)। সেখান থেকে অন্য গ্রামে দরজা দিয়ে অথবা বেড়ার ছিদ্র দিয়ে প্রবেশ করা উচিত নয়। পুনরায় বিহারেই ফিরে আসা কল্পনীয় (উচিত)। কেন? কারণ বিহারটি চারটি গ্রামের সাথেই সংযুক্ত।


Antaravāsako temiyatīti yattha yathā timaṇḍalapaṭicchādanaṃ hoti; evaṃ nivatthāya bhikkhuniyā vassakāle titthena vā atitthena vā otaritvā yattha katthaci uttarantiyā ekadvaṅgulamattampi antaravāsako temiyati. Sesaṃ nadīlakkhaṇaṃ nadīnimittakathāya āvi bhavissati. Evarūpaṃ nadiṃ titthena vā atitthena vā otaritvā uttaraṇakāle paṭhamaṃ pādaṃ uddharitvā tīre ṭhapentiyā thullaccayaṃ, dutiyapāduddhāre saṅghādiseso. Setunā gacchati, anāpatti. Padasā otaritvā uttaraṇakāle setuṃ ārohitvā uttarantiyāpi anāpatti. Setunā pana gantvā uttaraṇakāle padasā gacchantiyā āpattiyeva. Yānanāvāākāsagamanādīsupi eseva nayo. Orimatīrato pana paratīrameva akkamantiyā anāpatti. Rajanakammatthaṃ gantvā dārusaṅkaḍḍhanādikiccena dve tisso ubhayatīresu vicaranti, vaṭṭati. Sace panettha kāci kalahaṃ katvā itaraṃ tīraṃ gacchati, āpatti. Dve ekato uttaranti, ekā majjhe nadiyā kalahaṃ katvā nivattitvā orimatīrameva āgacchati, āpatti. Itarissā pana ayaṃ pakkantaṭṭhāne ṭhitā hoti, tasmā paratīraṃ gacchantiyāpi anāpatti. Nhāyituṃ vā pātuṃ vā otiṇṇā tameva tīraṃ paccuttarati, anāpatti.

'অন্তর্বাসক ভিজে যায়' বলতে বোঝায়: যে নদীতে যেভাবে পরিধান করলে ত্রিমণ্ডল (দুই হাঁটু ও নাভি) আবৃত থাকে, বর্ষাকালে সেইভাবে পরিধানকারী ভিক্ষুণী ঘাট দিয়ে বা ঘাট ছাড়া অন্য স্থান দিয়ে নেমে যেকোনো স্থান দিয়ে ওঠার সময় যদি এক বা দুই আঙুল পরিমাণও অন্তর্বাসক ভিজে যায়, (তবে তা নদী নামে অভিহিত)। নদীর অবশিষ্ট লক্ষণ 'নদীনিমিত্তকথা'-য় স্পষ্ট হবে। এই রূপ নদীতে ঘাট দিয়ে বা ঘাট ছাড়া নেমে ওঠার সময় প্রথম পা তুলে তীরে রাখার সময় ভিক্ষুণীর থুল্লচ্চয় (স্থূলাত্যয়) আপত্তি হয় এবং দ্বিতীয় পা তোলার সময় সংঘাদিশেষ আপত্তি হয়। সেতু দিয়ে পার হলে অনাপত্তি। পায়ে হেঁটে নেমে ওঠার সময় সেতুতে আরোহণ করে তীরে উঠলেও অনাপত্তি। কিন্তু সেতু দিয়ে গিয়ে ওঠার সময় পায়ে হেঁটে গেলে আপত্তিই হয়। যানবাহন, নৌকা, আকাশপথ ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। এপার থেকে সরাসরি ওপারে পা রাখলে অনাপত্তি। রঞ্জন কাজ (চীবর রং করা) অথবা কাঠ কুড়ানোর মতো কাজের জন্য দুই বা তিনজন ভিক্ষুণী উভয় তীরে বিচরণ করলে তা কল্পনীয় (অনুমোদিত)। কিন্তু যদি তাদের মধ্যে কেউ ঝগড়া করে অন্য তীরে চলে যায়, তবে আপত্তি হয়। দুজনে একসাথে পার হওয়ার সময় একজন নদীর মাঝে ঝগড়া করে ফিরে এসে এপারেই চলে আসে, তবে আপত্তি হয়। অন্য ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে, যেহেতু সে চলে যাওয়া ভিক্ষুণীর স্থানেই অবস্থান করছে, তাই ওপারে গেলেও অনাপত্তি। স্নান করার জন্য বা জল পান করার জন্য নেমে সেই তীরেই ফিরে আসলে অনাপত্তি।


Saha aruṇuggamanāti ettha sace sajjhāyaṃ vā padhānaṃ vā aññaṃ vā kiñci kammaṃ kurumānā purearuṇeyeva dutiyikāya santikaṃ gamissāmīti ābhogaṃ karoti, ajānantiyā eva cassā aruṇo uggacchati, anāpatti. Atha pana ‘‘yāva aruṇuggamanā idheva bhavissāmī’’ti vā anābhogena vā vihārassa ekadese acchati, dutiyikāya hatthapāsaṃ na [Pg.186] otarati, aruṇuggamane saṅghādiseso. Hatthapāsoyeva hi idha pamāṇaṃ, hatthapāsātikkame ekagabbhopi na rakkhati.

'অরুণোদয়ের সাথে সাথে' (সহ অরুণুগ্গমনা) - এ বিষয়ে সিদ্ধান্ত এই রূপ জানতে হবে: যদি সজ্ঝায় (আবৃত্তি), প্রধান (ধ্যান অনুশীলন) অথবা অন্য কোনো কাজ করার সময়, অরুণোদয়ের পূর্বেই সঙ্গিনীর কাছে যাব—এই রূপ মনস্থ করে এবং তার অজান্তেই অরুণ উদিত হয়ে যায়, তবে অনাপত্তি। কিন্তু যদি 'অরুণোদয় পর্যন্ত এখানেই থাকব'—এই রূপ চিন্তা করে অথবা কোনো মনস্থ না করেই বিহারের একপাশে অবস্থান করে এবং সঙ্গিনীর হস্তপাশের মধ্যে না পৌঁছায়, তবে অরুণোদয়ের সাথে সাথে সংঘাদিশেষ আপত্তি হয়। কারণ এখানে হস্তপাশই হচ্ছে পরিমাপ; হস্তপাশ অতিক্রম করলে একই কক্ষে অবস্থান করলেও তা আপত্তি থেকে রক্ষা করে না।


Agāmake araññeti ettha ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti evaṃ vuttalakkhaṇameva araññaṃ. Taṃ panetaṃ kevalaṃ gāmābhāvena ‘‘agāmaka’’nti vuttaṃ, na viñjhāṭavisadisatāya. Tādise araññe okkante dassanūpacāre vijahite sacepi savanūpacāro atthi, āpatti. Teneva vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sace bhikkhunīsu mahābodhiaṅgaṇaṃ pavisantīsu ekā bahi tiṭṭhati, tassāpi āpatti. Lohapāsādaṃ pavisantīsupi pariveṇaṃ pavisantīsupi eseva nayo. Mahācetiyaṃ vandamānāsu ekā uttaradvārena nikkhamitvā gacchati, tassāpi āpatti. Thūpārāmaṃ pavisantīsu ekā bahi tiṭṭhati, tassāpi āpattī’’ti. Ettha ca dassanūpacāro nāma yattha ṭhitaṃ dutiyikā passati. Sace pana sāṇipākārantarikāpi hoti, dassanūpacāraṃ vijahati nāma. Savanūpacāro nāma yattha ṭhitā maggamūḷhasaddena viya dhammasavanārocanasaddena viya ca ‘‘ayye’’ti saddāyantiyā saddaṃ suṇāti. Ajjhokāse dūrepi dassanūpacāro nāma hoti. So evarūpe savanūpacāre vijahite na rakkhati, vijahitamatteva āpatti saṅghādisesassa.

'অগ্রামক অরণ্যে' (জনমানবহীন অরণ্যে) - এ বিষয়ে সিদ্ধান্ত এই রূপ জানতে হবে: 'দ্বারসীমা (ইন্দ্রখীল) থেকে বাইরে বের হলে এই সমস্ত স্থানই অরণ্য'—এই রূপ উক্ত লক্ষণযুক্ত স্থানই অরণ্য। তা কেবল গ্রামের অভাবের কারণেই 'অগ্রামক' বলা হয়েছে, বিন্ধ্য অরণ্যের মতো গভীর অরণ্য হওয়ার কারণে নয়। এই রূপ অরণ্যে প্রবেশ করার পর দর্শন-উপচার (দৃষ্টিসীমা) অতিক্রম করলে, শ্রবণ-উপচার (শ্রবণসীমা) থাকলেও আপত্তি হয়। এই কারণেই অট্ঠকথা-য় বলা হয়েছে: 'যদি ভিক্ষুণীগণ মহাবোধি প্রাঙ্গণে প্রবেশ করার সময় একজন বাইরে দাঁড়িয়ে থাকে, তবে তারও আপত্তি হয়। লোহপ্রাসাদে প্রবেশ করার সময় অথবা তার প্রাঙ্গণে প্রবেশ করার সময়ও এই একই নিয়ম। মহাচৈত্য বন্দনা করার সময় একজন উত্তর দ্বার দিয়ে বের হয়ে চলে গেলে তারও আপত্তি হয়। থূপারামে প্রবেশ করার সময় একজন বাইরে দাঁড়িয়ে থাকলে তারও আপত্তি হয়।' এখানে দর্শন-উপচার বলতে বোঝায়—যেখানে অবস্থানকারীকে সঙ্গিনী দেখতে পায়। কিন্তু যদি কাপড়ের পর্দার আড়ালে থাকে, তবে দর্শন-উপচার পরিত্যক্ত হয়। শ্রবণ-উপচার বলতে বোঝায়—যেখানে অবস্থান করে পথ হারানো ব্যক্তির শব্দের মতো অথবা ধর্মশ্রবণের ঘোষণার শব্দের মতো 'আর্যে!' বলে ডাকলে সেই শব্দ শুনতে পাওয়া যায়। উন্মুক্ত স্থানে দূরে হলেও দর্শন-উপচার বজায় থাকে। কিন্তু এই রূপ শ্রবণ-উপচারও পরিত্যক্ত হলে তা আপত্তি থেকে রক্ষা করে না; শ্রবণ-উপচার পরিত্যক্ত হওয়া মাত্রই সংঘাদিশেষ আপত্তি হয়।


Ekā maggaṃ gacchantī ohīyati. Saussāhā ce hutvā idāni pāpuṇissāmīti anubandhati, anāpatti. Sace purimāyo aññena maggena gacchanti, pakkantā nāma honti, anāpattiyeva. Dvinnaṃ gacchantīnaṃ ekā anubandhituṃ asakkontī ‘‘gacchatu aya’’nti ohīyati, itarāpi ‘‘ohīyatu aya’’nti, gacchati, dvinnampi āpatti. Sace pana gacchantīsu purimāpi aññaṃ maggaṃ gaṇhāti, pacchimāpi aññaṃ, ekā ekissā pakkantaṭṭhāne tiṭṭhati, dvinnampi anāpatti.

এক ভিক্ষুণী পথে যাওয়ার সময় পিছিয়ে পড়ে। যদি সে উৎসাহের সাথে 'এখনই তাদের ধরে ফেলব' এই রূপ চেষ্টা করে পেছনে পেছনে যায়, তবে অনাপত্তি। যদি সামনের ভিক্ষুণীগণ অন্য পথ দিয়ে চলে যায়, তবে তারা প্রস্থান করেছে বলে গণ্য হবে, তাই অনাপত্তিই হয়। একসাথে গমনকারী দুই ভিক্ষুণীর মধ্যে একজন সাথে চলতে অসমর্থ হয়ে 'সে চলে যাক' এই ভেবে পিছিয়ে পড়ে এবং অন্যজনও 'সে পিছিয়ে থাকুক' এই ভেবে চলে যায়, তবে উভয়েরই আপত্তি হয়। কিন্তু যদি গমনকারীদের মধ্যে সামনের জনও অন্য পথ ধরে এবং পেছনের জনও অন্য পথ ধরে, তবে একজন অন্যজনের প্রস্থান করা স্থানে অবস্থান করছে বলে গণ্য হবে, তাই উভয়েরই অনাপত্তি।


693. Pakkhasaṅkantā vāti titthāyatanaṃ saṅkantā, sesaṃ uttānameva. Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৬৯৩. 'পক্ষসংক্রান্তা বা' বলতে বোঝায়—তীর্থিকদের আশ্রমে বা সম্প্রদায়ে চলে যাওয়া। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ। এটি প্রথম পারাজিকের মতো সমুত্থান বিশিষ্ট—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদন।


Tatiyasikkhāpadaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Catutthasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ সংঘাদিশেষ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


694-8. Catutthe [Pg.187] – pādapīṭhaṃ nāma dhotapādaṭṭhapanakaṃ. Pādakaṭhalikā nāma adhotapādaṭṭhapanakaṃ. Anaññāya gaṇassa chandanti tasseva kārakagaṇassa chandaṃ ajānitvā. Vatte vattantinti tecattālīsappabhede netthāravatte vattamānaṃ. Sesaṃ uttānameva.

৬৯৪-৮. চতুর্থ শিক্ষাপদে—পাদপীঠ বলতে ধৌত পা রাখার পিঁড়ি বোঝায়। পাদকাঠলিকা বলতে অধৌত পা রাখার পিঁড়ি বোঝায়। 'অনঞ্জায় গণস্স ছন্দং' বলতে বোঝায়—সেই কার্য সম্পাদনকারী গণের সম্মতি না জেনে। 'বত্তে বত্তন্তিং' বলতে বোঝায়—তেতাল্লিশ প্রকার ভেদযুক্ত উদ্ধারকারী ব্রতে (নেত্তারবত্তে) নিয়োজিত ভিক্ষুণীকে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – kāyavācācittato samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি ধুরনিক্ক্ষেপ সমুত্থান বিশিষ্ট—কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়াক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদন।


Catutthasikkhāpadaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


5. Pañcamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

৫. পঞ্চম সংঘাদিশেষ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


701. Pañcame – ekato avassuteti ettha ‘‘bhikkhuniyā avassutabhāvo daṭṭhabbo’’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ panetaṃ na vuttaṃ, taṃ pāḷiyā sameti. Sesaṃ uttānameva.

৭০১. পঞ্চম শিক্ষাপদে—'একতো অবস্সুতে' (একপক্ষে কামাসক্ত) - এ বিষয়ে: 'ভিক্ষুণীর কামাসক্ত ভাব বুঝতে হবে'—এটি মহাপচ্চরী গ্রন্থে বলা হয়েছে। কিন্তু মহা-অট্ঠকথা-য় এটি বলা হয়নি, যা পালির সাথে সংগতিপূর্ণ। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

এটি প্রথম পারাজিকের মতো সমুত্থান বিশিষ্ট—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত ও দ্বিবেদন।


Pañcamasikkhāpadaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


6. Chaṭṭhasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

৬. ষষ্ঠ সংঘাদিশেষ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


705-6. Chaṭṭhe – yato tvanti yasmā tvaṃ. Uyyojeti āpatti dukkaṭassātiādikā saṅghādisesapariyosānā āpattiyo kassā hontīti? Uyyojikāya. Vuttañcetaṃ parivārepi –

৭০৫-৬. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে—'যতো ত্বং' বলতে বোঝায়—যেহেতু তুমি। 'উদ্যোগী করে (প্ররোচিত করে), দুক্কট আপত্তি হয়' ইত্যাদি সংঘাদিশেষ পর্যন্ত আপত্তি কার হয়? প্ররোচনাকারী ভিক্ষুণীর। এটি পরিবার গ্রন্থেও বলা হয়েছে—


‘‘Na deti na paṭiggaṇhāti, paṭiggaho tena na vijjati;

Āpajjati garukaṃ na lahukaṃ, tañca paribhogapaccayā;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 481);

'সে দেয় না, গ্রহণও করে না, তাই সেখানে কোনো গ্রহণ করা ঘটে না; তবুও সে লঘু আপত্তি নয়, বরং গুরু আপত্তি প্রাপ্ত হয়, এবং তা পরিভোগের কারণে; কুশলী পণ্ডিতগণ কর্তৃক এই প্রশ্নটি চিন্তিত হয়েছে।'


Ayañhi [Pg.188] gāthā imaṃ uyyojikaṃ sandhāya vuttā. Itarissā pana āpattibhedo paṭhamasikkhāpade vibhattoti. Sesaṃ uttānameva.

এই গাথাটি মূলত এই প্ররোচনাকারী ভিক্ষুণীকে উদ্দেশ্য করে বলা হয়েছে। অন্য ভিক্ষুণীর আপত্তির প্রকারভেদ প্রথম শিক্ষাপদে বিশ্লেষণ করা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

এটি ত্রিসমুত্থান বিশিষ্ট—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, অকুশলচিত্ত ও ত্রিবেদন।


Chaṭṭhasikkhāpadaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Sattamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সপ্তম সংঘাদিশেষ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


709. Sattame – yāvatatiyakapadattho mahāvibhaṅge vuttanayeneva veditabbo. Sesaṃ uttānamevāti.

৭০৯. সপ্তম শিক্ষাপদে—'যাবততীয়ক' পদের অর্থ মহাবিভঙ্গে উক্ত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি সমনুভাষণ সমুত্থান বিশিষ্ট—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদন।


Sattamasikkhāpadaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8. Aṭṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

৮. অষ্টম সংঘাদিশেষ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


715. Aṭṭhame – kismiñcideva adhikaraṇeti catunnaṃ aññatarasmiṃ. Padabhājane pana kevalaṃ adhikaraṇavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘adhikaraṇaṃ nāma cattāri adhikaraṇānī’’tiādi vuttaṃ. Sesaṃ uttānameva saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

৭১৫. অষ্টম শিক্ষাপদে—'কিস্মিঞ্চিদেব অধিকরণে' বলতে চার প্রকার অধিকরণের যেকোনো একটিকে বোঝায়। পদভাজনে কেবল অধিকরণের প্রকারভেদ দেখানোর জন্য 'অধিকরণ বলতে চার প্রকার অধিকরণকে বোঝায়' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সমুত্থান ইত্যাদিসহ অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Aṭṭhamasikkhāpadaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Navamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

৯. নবম সংঘাদিশেষ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


723. Navame – saṃsaṭṭhāti missībhūtā. Ananulomikenāti pabbajitānaṃ ananulomena kāyikavācasikena. Saṃsaṭṭhāti gihīnaṃ koṭṭanapacanagandhapisanamālāganthanādinā kāyikena sāsanapaṭisāsanāharaṇasañcarittādinā vācasikena ca saṃsaṭṭhā. Pāpo kittisaddo etāsanti pāpasaddā[Pg.189]. Pāpo ājīvasaṅkhāto siloko etāsanti pāpasilokā. Sesaṃ uttānameva saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

৭২৩. নবম শিক্ষাপদে—'সংসট্ঠা' বলতে সংসর্গযুক্ত হওয়া বোঝায়। 'অননুলোমিকেন' বলতে প্রব্রজিতদের অনুপযুক্ত কায়িক ও বাচনিক আচরণকে বোঝায়। 'সংসট্ঠা' বলতে গৃহীদের ধান ভানা, রান্না করা, সুগন্ধি পিষে দেওয়া, মালা গাঁথা ইত্যাদি কায়িক কাজের মাধ্যমে এবং বার্তা আদান-প্রদান করা, ঘটকালি করা ইত্যাদি বাচনিক কাজের মাধ্যমে সংসর্গ করাকে বোঝায়। যাদের কুখ্যাতি বা মন্দ যশ রয়েছে, তারা 'পাপসদ্দা' (মন্দ যশস্বী)। যাদের জীবিকা সংক্রান্ত মন্দ খ্যাতি রয়েছে, তারা 'পাপসিলোক' (মন্দ খ্যাতিসম্পন্ন)। সমুত্থান ইত্যাদিসহ অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Navamasikkhāpadaṃ.

নবম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Dasamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

১০. দশম সংঘাদিশেষ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


727. Dasame – evācārāti evaṃācārā. Yādiso tumhākaṃ ācāro, tādisā ācārāti attho. Esa nayo sabbattha. Uññāyāti avaññāya nīcaṃ katvā jānanāya. Paribhavenāti kiṃ imā karissantīti evaṃ paribhavitvā jānanena. Akkhantiyāti asahanatāya; kodhenāti attho. Vebhassiyāti balavabhassabhāvena; attano balappakāsanena samutrāsanenāti attho. Dubbalyāti tumhākaṃ dubbalabhāvena. Sabbattha uññāya ca paribhavena cāti evaṃ samuccayattho daṭṭhabbo. Viviccathāti vinā hotha. Sesaṃ uttānameva saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

৭২৭. দশম শিক্ষাপদে—'এবাচারা' বলতে এই রূপ আচরণকারী বোঝায়; অর্থাৎ তোমাদের যেমন আচরণ, তাদেরও তেমন আচরণ। সর্বত্র এই একই নিয়ম। 'উঞ্ঞায়' বলতে অবজ্ঞা করে, tuচ্ছ জ্ঞান করে জানাকে বোঝায়। 'পরিভবেন' বলতে 'এরা কী করতে পারবে?'—এই রূপ অবহেলা বা পরাভব করে জানাকে বোঝায়। 'অক্খন্তিয়া' বলতে অসহনশীলতার কারণে; অর্থাৎ ক্রোধের কারণে। 'বেভস্সিয়া' বলতে কর্কশ বা প্রবল বাক্যালাপের মাধ্যমে; নিজের শক্তি প্রদর্শন করে ভয় দেখানোর উদ্দেশ্যে। 'দুব্বল্যা' বলতে তোমাদের দুর্বলতার কারণে। সর্বত্র 'উঞ্ঞায় চ পরিভবেন চ'—এই রূপ সমুচ্চয় অর্থ বুঝতে হবে। 'বিবিচ্চথ' বলতে পৃথক বা আলাদা হও। সমুত্থান ইত্যাদিসহ অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Dasamasikkhāpadaṃ.

দশম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Uddiṭṭhā kho ayyāyo sattarasa saṅghādisesāti ettha channaṃ paṭhamāpattikānaṃ anantarā sañcarittaṃ, dve duṭṭhadosāti imāni tīṇi sikkhāpadāni mahāvibhaṅgato pakkhipitvā nava paṭhamāpattikā, catunnaṃ yāvatatiyakānaṃ anantarā mahāvibhaṅgatopi cattāro yāvatatiyake pakkhipitvā aṭṭha yāvatatiyakā veditabbā. Evaṃ sabbepi pātimokkhuddesamaggena uddiṭṭhā kho ayyāyo sattarasa saṅghādisesā dhammāti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ uttānameva aññatra pakkhamānattā. Taṃ pana khandhake vitthārena vaṇṇayissāmāti.

'হে আর্যাগণ, সতেরোটি সংঘাদিশেষ আবৃত্তি করা হলো'—এ বিষয়ে: ছয়টি প্রথমা পত্তিক আপত্তির সাথে সঞ্চরিত্ত শিক্ষাপদ এবং দুটি দুষ্টদোষ শিক্ষাপদ—এই তিনটি শিক্ষাপদ মহাবিভঙ্গ থেকে যুক্ত করে নয়টি প্রথমা পত্তিক আপত্তি, এবং চারটি যাবততীয়ক আপত্তির সাথে মহাবিভঙ্গ থেকেও চারটি যাবততীয়ক আপত্তি যুক্ত করে আটটি যাবততীয়ক আপত্তি জানতে হবে। এইভাবে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তির নিয়মানুসারে 'হে আর্যাগণ, সতেরোটি সংঘাদিশেষ ধর্ম আবৃত্তি করা হলো'—এখানে এই রূপ অর্থ বুঝতে হবে। পক্ষমানত্ত (পক্ষমানত্ব) ব্যতীত অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ। তা খন্ধকে বিস্তারিতভাবে বর্ণনা করব।


Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya bhikkhunīvibhaṅge

সমন্তপাসাদিকা বিনয়সংবর্ণনায় ভিক্ষুণীবিভঙ্গে—


Sattarasakavaṇṇanā niṭṭhitā.

সতেরোটি সংঘাদিশেষের বর্ণনা সমাপ্ত।


Saṅghādisesakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

সংঘাদিশেষ কাণ্ড সমাপ্ত।


3. Nissaggiyakaṇḍaṃ (bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā)

৩. নিসর্গীয় কাণ্ড (ভিক্ষুণীবিভঙ্গ বর্ণনা)।


Paṭhamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

প্রথম নিসর্গীয় পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Tiṃsa [Pg.190] nissaggiyā dhammā, bhikkhunīnaṃ pakāsitā;

Ye tesaṃ dāni bhavati, ayaṃ saṃvaṇṇanākkamo.

ভিক্ষুণীদের জন্য ত্রিশটি নিসর্গীয় ধর্ম (আপত্তি) ভগবান কর্তৃক প্রকাশিত হয়েছে; এখন সেই আপত্তিগুলোর বর্ণনাক্রম শুরু হচ্ছে।


733. Āmattikāpaṇanti amattāni vuccanti bhājanāni; tāni ye vikkiṇanti, te vuccanti āmattikā; tesaṃ āpaṇo āmattikāpaṇo; taṃ vā pasāressantīti attho.

৭৩৩. 'আমত্তিকাপণং' বলতে—পাত্র বা অণ্ড-ভাণ্ডকে 'আমত্ত' বলা হয়; যারা সেগুলো বিক্রি করে, তাদের 'আমত্তিক' বলা হয়; তাদের দোকানই হলো 'আমত্তিকাপণ' (মৃৎপাত্রের দোকান); অর্থাৎ তারা তা প্রসারিত করবে (দোকান সাজিয়ে বসবে)।


734. Pattasannicayaṃ kareyyāti pattasannidhiṃ kareyya; ekāhaṃ anadhiṭṭhahitvā vā avikappetvā vā pattaṃ ṭhapeyyāti attho. Sesaṃ mahāvibhaṅge vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayameva hi viseso – tattha dasāhaṃ parihāro, idha ekāhampi natthi. Sesaṃ tādisameva.

৭৩৪. ‘পত্তসন্নিচয়ং করেয্য’ (পাত্র সঞ্চয় করবে) বলতে পাত্রের মজুত বা সঞ্চয় করাকে বোঝায়; অর্থাৎ একদিনের জন্যও অধিষ্ঠান না করে অথবা বিকল্পন না করে পাত্র রেখে দেওয়া—এই হলো অর্থ। অবশিষ্ট অংশ মহাবিভঙ্গে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে। বিশেষত্ব কেবল এইটুকুই যে—সেখানে (মহাবিভঙ্গে) দশ দিনের অবকাশ বা ছাড় আছে, কিন্তু এখানে একদিনের জন্যও ছাড় নেই। অবশিষ্ট অংশ অনুরূপই।


Idampi kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, akiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এই শিক্ষাপদটিও কঠিন-সমুত্থান—কায় ও বাক্য থেকে এবং কায়, বাক্য ও চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি অক্রিয়, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ (সংজ্ঞা দ্বারা মুক্ত নয়), অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্র, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, ত্রিচিত্তক এবং ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Paṭhamasikkhāpadaṃ.

প্রথম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Dutiyanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

দ্বিতীয় নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


738. Dutiye – duccoḷāti virūpacoḷā; jiṇṇacoḷāti attho. Apayyāhīti api ayyāhi.

৭৩৮. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—‘দুচ্চোলা’ বলতে বিকৃত বস্ত্র পরিহিত বা জীর্ণ বস্ত্র পরিহিত হওয়া—এই অর্থ। ‘অপয্যাহি’ বলতে ‘অপি অয়্যাহি’ (আর্যাগণ কি কিছু পেয়েছেন?)।


740. Ādissa dinnanti sampattā bhājentūti vatvāpi idaṃ gaṇassa idaṃ tumhākaṃ dammīti vatvā vā dātukamyatāya pādamūle ṭhapetvā vā dinnampi ādissa dinnaṃ nāma hoti. Etaṃ sabbampi akālacīvaraṃ. Ayyāya dammīti evaṃ paṭiladdhaṃ pana yathādāneyeva upanetabbaṃ. Sesaṃ uttānameva.

৭৪০. ‘আদিস্স দিন্নং’ (নির্দিষ্ট করে দান করা) বলতে—‘উপস্থিত ভিক্ষুণীগণ এটি বণ্টন করে নিন’—এরূপ বলে দান করা চীবর, অথবা ‘এই চীবরটি আমি গণকে (ভিক্ষুণী সংঘের অংশবিশেষকে) দান করছি’ কিংবা ‘এটি আপনাদের দান করছি’—এরূপ বলে দান করা চীবর, অথবা দানের ইচ্ছায় পায়ের কাছে রেখে দেওয়া চীবরকেও নির্দিষ্ট করে দান করা চীবর বলা হয়। এই সমস্ত চীবরই অকাল-চীবর। তবে ‘আর্যাকে দান করছি’—এরূপ বলে প্রাপ্ত চীবরকে যেভাবে দান করা হয়েছে, সেই অকাল-চীবর হিসেবেই গ্রহণ করতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

ত্রিসমুত্থান—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্র, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Dutiyasikkhāpadaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Tatiyanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

তৃতীয় নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


743-5. Tatiye [Pg.191] – handāti gaṇha. Sayaṃ acchindatīti ekaṃ datvā ekaṃ acchindantiyā ekaṃ nissaggiyaṃ, bahūsu bahūni. Sace saṃharitvā ṭhapitāni ekato acchindati, vatthugaṇanāya āpattiyo. Bandhitvā ṭhapitesu pana ekāva āpatti. Sesaṃ uttānameva.

৭৪৩-৫. তৃতীয় শিক্ষাপদে—‘হন্দ’ বলতে ‘গ্রহণ করো’। ‘স্বয়ং কেড়ে নেয়’ বলতে—একটি চীবর দিয়ে পুনরায় একটি কেড়ে নিলে একটি নৈসর্গিক আপত্তি হয়, আর বহু চীবরের ক্ষেত্রে বহু আপত্তি হয়। যদি ভাঁজ করে রাখা চীবরগুলো একসাথে কেড়ে নেয়, তবে চীবরের সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হবে। কিন্তু যদি বেঁধে রাখা চীবরগুলো কেড়ে নেয়, তবে একটিই আপত্তি হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

ত্রিসমুত্থান—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্র, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাবিশিষ্ট।


Tatiyasikkhāpadaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Catutthanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

চতুর্থ নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


748. Catutthe – kayenāti mūlena. Na me āvuso sappinā attho; telena me atthoti idaṃ kira sā āhaṭasappiṃ datvā telampi āharissatīti maññamānā āha. Viññāpetvāti jānāpetvā; idaṃ nāma āharāti yācitvā vā.

৭৪৮. চতুর্থ শিক্ষাপদে—‘ক্রয় দ্বারা’ বলতে মূল্য বা দাম দিয়ে। ‘হে আবসো, আমার ঘিয়ে প্রয়োজন নেই, আমার তেলে প্রয়োজন আছে’—এই কথাটি নাকি সেই স্থূলনন্দা ভিক্ষুণী আনীত ঘি ফেরত দিয়ে ভাবল যে সে তেলও এনে দেবে, তাই বলেছিল। ‘বিজ্ঞাপন করে’ বলতে নিজের প্রয়োজনের কথা জানিয়ে; অথবা ‘অমুক বস্তু নিয়ে এসো’—এরূপ প্রার্থনা করে।


752. Taññeva viññāpetīti yaṃ paṭhamaṃ viññattaṃ taṃ thokaṃ nappahoti, tasmā puna taññeva viññāpetīti attho. Aññañca viññāpetīti sace paṭhamaṃ sappiviññattaṃ, yamakaṃ pacitabbanti ca vejjena vuttattā telena attho hoti, tato telenāpi me atthoti evaṃ aññañca viññāpeti. Ānisaṃsaṃ dassetvāti sace kahāpaṇassa sappi ābhataṃ hoti, iminā mūlena diguṇaṃ telaṃ labbhati, tenāpi ca idaṃ kiccaṃ nipphajjati, tasmā telaṃ āharāti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā viññāpetīti. Sesaṃ uttānameva.

৭৫২. ‘তাকেই বিজ্ঞাপন করে’ বলতে প্রথমে যে বস্তুর জন্য প্রার্থনা করা হয়েছিল তা অল্প হওয়ায় পর্যাপ্ত নয়, তাই পুনরায় সেই প্রথম প্রার্থিত বস্তুর জন্যই বিজ্ঞাপন করে—এই হলো অর্থ। ‘অন্য বস্তু বিজ্ঞাপন করে’ বলতে যদি প্রথমে ঘি চাওয়া হয়ে থাকে, এবং কবিরাজ বা চিকিৎসক যদি বলেন যে ঘি ও তেল একত্রে মিশিয়ে রান্না করতে হবে, তবে তেলের প্রয়োজন হয়; তখন ‘আমার তেলেও প্রয়োজন আছে’—এভাবে অন্য বস্তু বিজ্ঞাপন করে। ‘উপকারিতা প্রদর্শন করে’ বলতে যদি এক কাহাপণ দিয়ে ঘি আনা হয়ে থাকে, তবে সেই একই মূল্যে দ্বিগুণ তেল পাওয়া যাবে এবং তা দিয়েও এই চিকিৎসার কাজ সম্পন্ন হবে, তাই ‘তেল নিয়ে এসো’—এভাবে উপকারিতা প্রদর্শন করে বিজ্ঞাপন করে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

ছয় সমুত্থান—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্র, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, ত্রিচিত্তক এবং ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Catutthasikkhāpadaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদ।


Pañcamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

পঞ্চম নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


753. Pañcame [Pg.192] – na me sikkhamāneti idaṃ kira sā kuladhītā ‘‘ayaṃ addhā evaṃ vuttā idaṃ telaṃ ṭhapetvā sappimpi me attano kulagharā āharissatī’’ti maññamānā āha. Cetāpetvāti jānāpetvā icceva attho. Sesaṃ sabbattha catutthasadisamevāti.

৭৫৩. পঞ্চম শিক্ষাপদে—‘হে শিক্ষমানা, আমার প্রয়োজন নেই’—এই কথাটি নাকি সেই কুলপুত্রী (শিক্ষমানা) ভেবেছিল যে, ‘একে এভাবে বললে সে নিশ্চয়ই এই তেল রেখে দিয়ে আমার জন্য নিজের বাপের বাড়ি থেকে ঘিও এনে দেবে’—এরূপ মনে করে বলেছিল। ‘চেতাপেত্বা’ পদের অর্থ ‘জানাপেত্বা’ (জানিয়ে বা বিজ্ঞাপন করে) মাত্র। অবশিষ্ট সমস্ত অংশ চতুর্থ শিক্ষাপদের মতোই।


Pañcamasikkhāpadaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদ।


Chaṭṭhanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

ষষ্ঠ নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


758. Chaṭṭhe – chandakanti ‘‘idaṃ nāma dhammakiccaṃ karissāma, yaṃ sakkotha; taṃ dethā’’ti evaṃ paresaṃ chandañca ruciñca uppādetvā gahitaparikkhārassetaṃ adhivacanaṃ. Aññadatthikenāti aññassatthāya dinnena. Aññuddisikenāti aññaṃ uddisitvā dinnena. Saṅghikenāti saṅghassa pariccattena.

৭৫৮. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে—‘ছন্দক’ বলতে ‘আমরা অমুক ধর্মীয় কাজ করব, আপনারা যা দান করতে পারেন তা দিন’—এভাবে অন্যদের ইচ্ছা ও আগ্রহ জাগিয়ে তুলে সংগৃহীত পরিষ্কারের (উপকরণের) নাম। ‘অন্যদত্থিকেন’ বলতে অন্য কোনো উদ্দেশ্যে বা অন্য কোনো উপকরণের জন্য দান করা বস্তু দ্বারা। ‘অন্যুদ্দিসিকেন’ বলতে অন্য কাউকে উদ্দেশ্য করে দান করা বস্তু দ্বারা। ‘সংঘিকেন’ বলতে সংঘের উদ্দেশ্যে উৎসর্গীকৃত বস্তু দ্বারা।


762. Sesakaṃ upanetīti yadatthāya dinno, taṃ cetāpetvā avasesaṃ aññassatthāya upaneti. Sāmike apaloketvāti ‘‘tumhehi cīvaratthāya dinno, amhākañca cīvaraṃ atthi, telādīhi pana attho’’ti evaṃ āpucchitvā upaneti. Āpadāsūti tathārūpesu upaddavesu; bhikkhuniyo vihāraṃ chaḍḍetvā pakkamanti, evarūpāsu āpadāsu yaṃ vā taṃ vā cetāpetuṃ vaṭṭati. Sesaṃ uttānameva.

৭৬২. ‘অবशिष्ट অংশ অন্য কাজে লাগায়’ বলতে যে উদ্দেশ্যে দান করা হয়েছে, তা পরিবর্তন বা ক্রয় করার পর অবশিষ্ট মূল্য অন্য কোনো প্রয়োজনে ব্যবহার করে। ‘মালিকদের অনুমতি নিয়ে’ বলতে—‘আপনারা চীবরের জন্য দান করেছেন, আমাদের চীবর আছে, তবে তেল ইত্যাদির প্রয়োজন আছে’—এভাবে অনুমতি চেয়ে অন্য কাজে লাগায়। ‘আপদসমূহে’ বলতে সেই ধরনের উপদ্রব বা বিপদের সময় যখন ভিক্ষুণীগণ বিহার পরিত্যাগ করে চলে যান; এই ধরনের আপদকালে যেকোনো বস্তু পরিবর্তন বা ক্রয় করা কল্পনীয় বা সংগত। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

ছয় সমুত্থান—ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্র, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, ত্রিচিত্তক এবং ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Chaṭṭhasikkhāpadaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Sattamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

সপ্তম নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


764. Sattame – saññācikenāti sayaṃ yācitakena. Etadevettha nānākaraṇaṃ. Sesaṃ chaṭṭhasadisamevāti.

৭৬৪. সপ্তম শিক্ষাপদে—‘সঞ্ঞাচিকেন’ বলতে নিজের যাচনা বা প্রার্থনার দ্বারা প্রাপ্ত উপকরণ। এই শিক্ষাপদে কেবল এইটুকুই পার্থক্য। অবশিষ্ট অংশ ষষ্ঠ শিক্ষাপদের মতোই।


Sattamasikkhāpadaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Aṭṭhamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

অষ্টম নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


769. Aṭṭhame [Pg.193] – mahājanikenāti gaṇassa pariccattena. Etadevettha nānākaraṇaṃ.

৭৬৯. অষ্টম শিক্ষাপদে—‘মহাজনিতেন’ বলতে গণের (ভিক্ষুণী দলের) উদ্দেশ্যে উৎসর্গীকৃত উপকরণ দ্বারা। এই শিক্ষাপদে কেবল এইটুকুই পার্থক্য।


Aṭṭhamasikkhāpadaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Navamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

নবম নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


774. Navamasikkhāpade – saññācikenāti idaṃ padaṃ ito adhikataraṃ.

৭৭৪. নবম শিক্ষাপদে—‘সঞ্ঞাচিকেন’ এই পদটি এই অষ্টম শিক্ষাপদ থেকে অতিরিক্ত।


Navamasikkhāpadaṃ.

নবম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Dasamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

দশম নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


778. Dasame – pariveṇaṃ undriyatīti pariveṇaṃ vinassati; paripatatīti attho. Idañca padaṃ puggalikena saññācikenāti idañca ettakameva nānākaraṇaṃ. Sesaṃ pubbasadisamevāti.

৭৭৮. দশম শিক্ষাপদে—‘পরিবেণং উন্দ্রিয়তি’ বলতে পরিবেণ (আঙিনা বা বিহারের অংশ) বিনষ্ট হয় বা ভেঙে পড়ে—এই হলো অর্থ। এই পদটি এবং ‘পুগ্গলিকেন সঞ্ঞাচিকেন’ (ব্যক্তিগত যাচনার দ্বারা)—কেবল এই পদগুলোই এখানে পার্থক্য। অবশিষ্ট অংশ পূর্বের মতোই।


Dasamasikkhāpadaṃ.

দশম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Ekādasamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

একাদশ নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


784. Ekādasame – garupāvuraṇanti sītakāle pāvuraṇaṃ. Catukkaṃsaparamanti ettha kaṃso nāma catukkahāpaṇiko hoti; tasmā padabhājane ‘‘soḷasakahāpaṇagghanaka’’nti vuttaṃ.

৭৮৪. একাদশ শিক্ষাপদে—‘গরুপাবুরণং’ বলতে শীতকালের ভারী চাদর বা পরিধেয় বস্ত্র। ‘চতুঙ্কংসপরমং’ বলতে—এখানে ‘কংস’ হলো চার কাহাপণ মূল্যের সমান; তাই পদভাজনীতে ভগবান একে ‘ষোলো কাহাপণ মূল্যের’ বলেছেন।


Ekādasamasikkhāpadaṃ.

একাদশ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Dvādasamanissaggiyapācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

দ্বাদশ নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


789. Dvādasame – lahupāvuraṇanti uṇhakāle pāvuraṇaṃ. Sesaṃ sikkhāpadadvayepi uttānameva.

৭৮৯. দ্বাদশ শিক্ষাপদে—‘লহুপাবুরণং’ বলতে গরমকালের হালকা চাদর বা পরিধেয় বস্ত্র। অবশিষ্ট অংশ উভয় শিক্ষাপদেই স্পষ্ট।


Chasamuṭṭhānaṃ [Pg.194] – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

ছয় সমুত্থান—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, preজ্ঞপ্তিবজ্র, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, ত্রিচিত্তক এবং ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Dvādasamasikkhāpadaṃ.

দ্বাদশ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Uddiṭṭhā kho ayyāyo tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammāti ettha mahāvibhaṅge cīvaravaggato dhovanañca paṭiggahaṇañcāti dve sikkhāpadāni apanetvā akālacīvaraṃ kālacīvaranti adhiṭṭhahitvā bhājitasikkhāpadena ca parivattetvā acchinnacīvarena ca paṭhamavaggo pūretabbo. Puna eḷakalomavaggassa ādito satta sikkhāpadāni apanetvā satta aññadatthikāni pakkhipitvā dutiyavaggo pūretabbo. Tatiyavaggato paṭhamapattaṃ vassikasāṭikaṃ āraññakasikkhāpadanti imāni tīṇi apanetvā pattasannicayagarupāvuraṇalahupāvuraṇasikkhāpadehi tatiyavaggo pūretabbo. Iti bhikkhunīnaṃ dvādasa sikkhāpadāni ekatopaññattāni, aṭṭhārasa ubhatopaññattānīti evaṃ sabbepi pātimokkhuddesamaggena ‘‘uddiṭṭhā kho ayyāyo tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā’’ti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti.

‘উদ্ধিট্ঠা খো অয়্যাযো তিংস নিস্সগ্গিয়া পাচিত্তিয়া ধম্মা’—এই পাঠে, মহাবিভঙ্গের চীবর বর্গ থেকে ধোবন (ধৌতকরণ) এবং পটিগ্গহণ (গ্রহণ)—এই দুটি শিক্ষাপদ বাদ দিয়ে, অকাল-চীবর ও কাল-চীবর অধিষ্ঠান করে বণ্টন করার শিক্ষাপদ এবং অচ্ছিন্ন-চীবর শিক্ষাপদ দ্বারা পরিবর্তন করে প্রথম বর্গটি পূর্ণ করতে হবে। পুনরায়, এলকলোম (মেষলোম) বর্গের শুরু থেকে সাতটি শিক্ষাপদ বাদ দিয়ে সাতটি অন্যদত্থিক শিক্ষাপদ যুক্ত করে দ্বিতীয় বর্গটি পূর্ণ করতে হবে। তৃতীয় বর্গ থেকে প্রথম পত্ত (পাত্র), বস্‌সিকসাটিক (বর্ষাবাসিক বস্ত্র) এবং আরণ্যক শিক্ষাপদ—এই তিনটি বাদ দিয়ে পত্তসন্নিচয় (পাত্র সঞ্চয়), গরুপাবুরণ (ভারী চাদর) ও লহুপাবুরণ (হালকা চাদর) শিক্ষাপদগুলো দ্বারা তৃতীয় বর্গটি পূর্ণ করতে হবে। এভাবে ভিক্ষুণীদের বারোটি শিক্ষাপদ একতোপ্রজ্ঞপ্ত (কেবল ভিক্ষুণীদের জন্য প্রজ্ঞপ্ত) এবং আঠারোটি উভয়তোপ্রজ্ঞপ্ত (ভিক্ষু ও ভিক্ষুণী উভয়ের জন্য প্রজ্ঞপ্ত)। এভাবে আর্যাগণের জন্য সমস্ত ত্রিশটি নৈসর্গিক পাচিত্তিয় ধর্ম প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি ক্রমে ‘উদ্ধিট্ঠা খো অয়্যাযো তিংস নিস্সগ্গিয়া পাচিত্তিয়া ধম্মা’—এভাবে এখানে অর্থ বুঝতে হবে। অবশিষ্ট অংশ পূর্বে বর্ণিত নিয়মের মতোই।


Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya bhikkhunīvibhaṅge

সমন্তপাসাদিকা নামক বিনয়-সংবর্ণনায় (বিনয় ভাষ্যে) ভিক্ষুণীবিভঙ্গে—


Tiṃsakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ত্রিশক-বর্ণনা (ত্রিশটি নৈসর্গিক পাচিত্তিয় শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা) সমাপ্ত।


Nissaggiyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

নৈসর্গিক কাণ্ড সমাপ্ত।


4. Pācittiyakaṇḍaṃ (bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā)

৪. পাচিত্তিয় কাণ্ড (ভিক্ষুণীবিভঙ্গ বর্ণনা)।


1. Lasuṇavaggo

১. লশুন বর্গ।


1. Paṭhamalasuṇasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম লশুন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Tiṃsakānantaraṃ [Pg.195] dhammā, chasaṭṭhisatasaṅgahā;

Saṅgītā ye ayaṃ dāni, hoti tesampi vaṇṇanā.

ত্রিশটি শিক্ষাপদের অব্যবহিত পরে, সংগীতি কারক স্থবিরগণ কর্তৃক সংগীতিভুক্ত একশত ছেষট্টিটি যে ধর্ম (শিক্ষাপদ) রয়েছে, এখন সেগুলোরও এই বর্ণনা (ব্যাখ্যা) করা হচ্ছে।


793. Tattha lasuṇavaggassa tāva paṭhamasikkhāpade – dve tayo bhaṇḍiketi dve vā tayo vā poṭṭalike; sampuṇṇamiñjānametaṃ adhivacanaṃ. Na mattaṃ jānitvāti pamāṇaṃ ajānitvā khettapālassa vārentassa bahuṃ lasuṇaṃ harāpesi.

৭৯৩. সেখানে লশুন বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—‘দ্বে তয়ো ভণ্ডিকে’ বলতে দুটি বা তিনটি কোঁয়া বা পুটলি; এটি পূর্ণ কোঁয়াযুক্ত লশুনের (রসুন) প্রতিশব্দ। ‘ন মত্তং জানিত্বা’ বলতে পরিমাণ না জেনে; ক্ষেত-রক্ষক নিষেধ করা সত্ত্বেও প্রচুর পরিমাণে লশুন আনিয়েছিলেন।


Aññataraṃ haṃsayoninti suvaṇṇahaṃsayoniṃ. So tāsaṃ ekekanti so haṃso jātissaro ahosi, atha pubbasinehena āgantvā tāsaṃ ekekaṃ pattaṃ deti, taṃ tāpanatālanacchedanakkhamaṃ suvaṇṇameva hoti.

‘অন্যতরং হংসযোনিং’ বলতে সুবর্ণহংস যোনিতে (সোনার হাঁসের বংশে)। ‘সো তাসাং একৈকং’ বলতে—সেই হাঁসটি জাতিস্মর (পূর্বজন্মের স্মৃতি স্মরণকারী) ছিল; অতঃপর পূর্বের স্নেহের কারণে এসে তাদের প্রত্যেককে একটি করে পালক দিত, যা আগুনে পোড়ানো, পিটানো বা কাটার উপযোগী খাঁটি সোনা ছিল।


795. Māgadhakanti magadhesu jātaṃ. Magadharaṭṭhe jātalasuṇameva hi idha lasuṇanti adhippetaṃ, tampi bhaṇḍikalasuṇameva, na ekadvitimiñjakaṃ. Kurundiyaṃ pana jātadesaṃ avatvā ‘‘māgadhakaṃ nāma bhaṇḍikalasuṇa’’nti vuttaṃ. Ajjhohāre ajjhohāreti ettha sace dve tayo bhaṇḍike ekatoyeva saṅkhāditvā ajjhoharati, ekaṃ pācittiyaṃ. Bhinditvā ekekaṃ miñjaṃ khādantiyā pana payogagaṇanāya pācittiyānīti.

৭৯৫. ‘মাগধকং’ বলতে মগধ দেশে উৎপন্ন। মগধ রাষ্ট্রে উৎপন্ন লশুনকেই এখানে ‘লশুন’ হিসেবে অভিপ্রেত করা হয়েছে; তাও আবার বহু কোঁয়াযুক্ত লশুনই অভিপ্রেত, এক, দুই বা তিন কোঁয়াযুক্ত লশুন নয়। তবে কুরুন্দি অট্ঠকথা-তে উৎপত্তিস্থল উল্লেখ না করে বলা হয়েছে—‘মাগধক বলতে বহু কোঁয়াযুক্ত লশুন’। ‘অজ্জোহারে অজ্জোহারে’ (প্রতিটি গ্রাসে গ্রাসে) এই পাঠে—যদি দুটি বা তিনটি লশুনের পুটলি একসাথে চিবিয়ে গিলে ফেলে, তবে একটি পাচিত্তিয় হয়। কিন্তু যদি আলাদা করে একটি একটি কোঁয়া চিবিয়ে খায়, তবে চিবিয়ে খাওয়ার প্রয়াস বা সংখ্যা অনুযায়ী বহু পাচিত্তিয় হবে।


797. Palaṇḍukādīnaṃ vaṇṇena vā miñjāya vā nānattaṃ veditabbaṃ – vaṇṇena tāva palaṇḍuko paṇḍuvaṇṇo hoti. Bhañjanako lohitavaṇṇo. Haritako haritapaṇṇavaṇṇo. Miñjāya pana palaṇḍukassa ekā miñjā hoti, bhañjanakassa dve, haritakassa tisso. Cāpalasuṇo amiñjako, aṅkuramattameva hi tassa hoti. Mahāpaccariyādīsu pana ‘‘palaṇḍukassa tīṇi miñjāni, bhañjanakassa dve, haritakassa eka’’nti vuttaṃ[Pg.196]. Ete palaṇḍukādayo sabhāveneva vaṭṭanti. Sūpasampākādīsu pana māgadhakampi vaṭṭati. Tañhi paccamānesu muggasūpādīsu vā macchamaṃsavikatiyā vā telādīsu vā badarasāḷavādīsu vā ambilasākādīsu vā uttaribhaṅgesu vā yattha katthaci antamaso yāgubhattepi pakkhipituṃ vaṭṭati. Sesamettha uttānameva.

৭৯৭. পলাণ্ডু (পেঁয়াজ) ইত্যাদির বর্ণ (রং) বা কোঁয়া অনুযায়ী পার্থক্য জানতে হবে—বর্ণের দিক থেকে পলাণ্ডু হলো পাণ্ডুবর্ণ (ফ্যাকাশে হলুদ)। ভঞ্জনকো (লাল পেঁয়াজ) হলো লোহিতবর্ণ (লাল)। হরিতকো (সবুজ পেঁয়াজ) হলো সবুজ পাতার মতো বর্ণবিশিষ্ট। কোঁয়ার দিক থেকে পলাণ্ডুর একটি কোঁয়া থাকে, ভঞ্জনকের দুটি এবং হরিতকের তিনটি। চাপলশুন (চাপ রসুন) হলো কোঁয়াহীন, তার কেবল অঙ্কুর বা কুঁড়িটুকুই থাকে। তবে মহাপচ্চরী ইত্যাদি অট্ঠকথা-তে বলা হয়েছে—‘পলাণ্ডুর তিনটি কোঁয়া থাকে, ভঞ্জনকের দুটি এবং হরিতকের একটি’। এই পলাণ্ডু ইত্যাদি পেঁয়াজ প্রাকৃতিকভাবেই (কাঁচা বা রান্না ছাড়া) কল্পনীয় বা ব্যবহারযোগ্য। তবে স্যুপ বা ব্যঞ্জন রান্নার ক্ষেত্রে মাগধক লশুনও কল্পনীয়। কারণ রান্না করা মুগ ডাল ইত্যাদিতে, অথবা বিশেষভাবে প্রস্তুত মাছ-মাংসের ব্যঞ্জনে, তেলে, কুল বা বরইয়ের আচার ইত্যাদিতে, টক শাক ইত্যাদিতে, সালাদ বা চাটনি ইত্যাদিতে, যেকোনো খাদ্যদ্রব্যে, এমনকি অন্তত যবূ (জাউ ভাত) বা ভাতেও তা মেশানো কল্পনীয় বা সংগত। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এড়কলম-সমুত্থান (মেষলোম শিক্ষাপদের সমুত্থান সদৃশ) — ক্রিয়া, নোসংজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Lasuṇasikkhāpadaṃ paṭhamaṃ.

রসুন শিক্ষাপদ প্রথম (সমাপ্ত)।


2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা


799. Dutiye – sambādheti paṭicchannokāse. Tassa vibhāgadassanatthaṃ pana ‘‘ubho upakacchakā muttakaraṇa’’nti vuttaṃ. Ekampi lomanti kattariyā vā saṇḍāsakena vā khurena vā yena kenaci ekapayogena vā nānāpayogena vā ekaṃ vā bahūni vā saṃharāpentiyā payogagaṇanāya pācittiyāni, na lomagaṇanāya.

৭৯৯. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— 'সম্বাধে' বলতে আবৃত বা ঢাকা স্থানে। সেই সম্বাধ স্থানের বিভাগ প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে ভগবান বলেছেন— 'উভয় বগল এবং মূত্রকরণ (গুপ্তাঙ্গ)'। 'একটি লোমও' বলতে কাঁচি দিয়ে, চিমটা দিয়ে, ক্ষুর দিয়ে বা অন্য যেকোনো বস্তু দিয়ে, একবারের চেষ্টায় বা বহুবারের চেষ্টায়, একটি বা বহু লোম উৎপাটন করালে বা দূর করালে, চেষ্টার (প্রয়োগের) সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তি আপত্তি হয়, লোমের সংখ্যা অনুযায়ী নয়।


801. Ābādhapaccayāti kaṇḍukacchuādiābādhapaccayā saṃharāpentiyā anāpatti. Sesaṃ uttānameva. Catusamuṭṭhānaṃ – kāyato kāyavācato kāyacittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৮০১. 'পীড়া প্রত্যয়' বলতে চুলকানি, খোসপাঁচড়া ইত্যাদি রোগের কারণে লোম দূর করালে অনাপত্তি। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই। চতুঃসমুত্থান— কায় থেকে, কায়-বাণী থেকে, কায়-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাণী-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়া, নোসংজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Dutiyasikkhāpadaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা


803-4. Tatiye – talaghātaketi muttakaraṇatalaghātane. Antamaso uppalapattenāpīti ettha pattaṃ tāva mahantaṃ, kesarenāpi pahāraṃ dentiyā āpattiyeva.

৮০৩-৪. তৃতীয় শিক্ষাপদে— 'তলঘাতক' বলতে মূত্রকরণে (গুপ্তাঙ্গে) চাপড় বা আঘাত করা। 'এমনকি পদ্মপাতা দিয়েও'—এখানে পদ্মপাতা তো অনেক বড় জিনিস, পদ্মের পরাগ বা কেশর দিয়েও আঘাত করলে আপত্তিই হয়।


805. Ābādhapaccayāti [Pg.197] gaṇḍaṃ vā vaṇaṃ vā paharituṃ vaṭṭati. Sesaṃ uttānameva. Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

৮০৫. 'পীড়া প্রত্যয়' বলতে ফোড়া বা ঘায়ে আঘাত করা (বা চাপ দেওয়া) অনুমোদিত। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই। প্রথম পারাজিক সমুত্থান— ক্রিয়া, সংজ্ঞা-বিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবর্জ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত, ত্রিবেদন।


Tatiyasikkhāpadaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Catutthasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ শিক্ষাপদের বর্ণনা


806. Catutthe – purāṇarājorodhāti purāṇe gihibhāve rañño orodhā. Cirāciraṃ gacchatīti cirena cirena gacchati. Dhārethāti sakkotha. Kassidaṃ kammanti vutte anārocitepi etā mayi āsaṅkaṃ karissantīti maññamānā evamāha – ‘‘mayhidaṃ kamma’’nti.

৮০৬. চতুর্থ শিক্ষাপদে— 'পুরাণরাজোরোধা' বলতে পূর্বে গৃহী অবস্থায় রাজার অন্তঃপুরিকা (রানী বা দাসী)। 'চিরাচিরং গচ্ছতি' বলতে দীর্ঘ সময় পর পর যায়। 'ধারেথ' বলতে তোমরা কি সমর্থ হবে? 'এটি কার কাজ?'—এরূপ জিজ্ঞাসা করা হলে, না বললেও 'এরা আমার প্রতি সন্দেহ করবে' মনে করে তিনি এভাবে বলেছিলেন— 'এটি আমারই কাজ'।


807. Jatumaṭṭhaketi jatunā kate maṭṭhadaṇḍake. Vatthuvasenevetaṃ vuttaṃ, yaṃkiñci pana daṇḍakaṃ pavesentiyā āpattiyeva. Tenāha – ‘‘antamaso uppalapattampi muttakaraṇaṃ pavesetī’’ti. Etampi ca atimahantaṃ, kesaramattampi pana pavesentiyā āpatti eva. Sesaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīni talaghātake vuttasadisānevāti.

৮০৭. 'জতুমাঠক' বলতে গালা (লাক্ষা) দিয়ে তৈরি মসৃণ দণ্ড। এটি ঘটনার পরিপ্রেক্ষিতে ভগবান বলেছেন, কিন্তু যেকোনো দণ্ডই প্রবেশ করালে আপত্তিই হয়। তাই বলা হয়েছে— 'এমনকি পদ্মপাতাও মূত্রকরণে প্রবেশ করালে'। এটিও অত্যন্ত বড় জিনিস, কিন্তু পদ্মের কেশর পরিমাণও প্রবেশ করালে আপত্তিই হয়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই। সমুত্থান ইত্যাদি তলঘাতক শিক্ষাপদে বর্ণিত বিষয়ের সদৃশ।


Catutthasikkhāpadaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


5. Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā

৫. পঞ্চম শিক্ষাপদের বর্ণনা


810. Pañcame – atigambhīraṃ udakasuddhikaṃ ādiyantīti atianto pavesetvā udakena dhovanaṃ kurumānā.

৮১০. পঞ্চম শিক্ষাপদে— 'অতিগম্ভীরং উদকশুদ্ধিকং আদিয়ন্তি' বলতে অত্যন্ত ভেতরে প্রবেশ করিয়ে জল দিয়ে ধৌত করার কাজ করলে।


812. Kesaggamattampi atikkāmetīti vitthārato tatiyaṃ vā catutthaṃ vā aṅgulaṃ gambhīrato dvinnaṃ pabbānaṃ upari kesaggamattampi pavesentiyā pācittiyanti attho. Vuttañhetaṃ mahāpaccariyaṃ – ‘‘ekissā aṅguliyā tīṇi pabbāni ādātuṃ na labhati, tiṇṇaṃ vā catunnaṃ vā ekekampi pabbaṃ ādātuṃ na [Pg.198] labhatī’’ti. Sesaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīnipi talaghātake vuttasadisānevāti.

৮১২. 'এক চুল পরিমাণও অতিক্রম করালে' বলতে প্রস্থে তৃতীয় বা চতুর্থ আঙুল এবং গভীরতায় দুই করের (আঙুলের গাঁটের) উপরে এক চুল পরিমাণও প্রবেশ করালে পাচিত্তি হয়—এই অর্থ। মহাপচ্চরী গ্রন্থে বলা হয়েছে— 'একটি আঙুলের তিনটি কর প্রবেশ করাতে পারবে না, অথবা তিন বা চার আঙুলের একটি করও প্রবেশ করাতে পারবে না।' অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই। সমুত্থান ইত্যাদিও তলঘাতক শিক্ষাপদে বর্ণিত বিষয়ের সদৃশ।


Pañcamasikkhāpadaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


6. Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৬. ষষ্ঠ শিক্ষাপদের বর্ণনা


815. Chaṭṭhe – bhattavissagganti bhattakiccaṃ. Pānīyena ca vidhūpanena ca upatiṭṭhitvāti ekena hatthena pānīyathālakaṃ ekena bījaniṃ gahetvā bījamānā samīpe ṭhatvāti attho. Accāvadatīti pubbepi tumhe evaṃ bhuñjatha, ahaṃ evaṃ upaṭṭhānaṃ karomī’’ti pabbajitacārittaṃ atikkamitvā gehassitakathaṃ kathetīti attho.

৮১৫. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— 'ভত্তবিসর্গ' বলতে ভোজনকৃত্য। 'পানীয়েন চ বিধূপনেন চ উপতিট্ঠিত্বা' বলতে এক হাতে পানীয় জলের পাত্র এবং অন্য হাতে পাখা নিয়ে বাতাস করতে করতে নিকটে অবস্থান করা—এই অর্থ। 'অত্যাবদন্তি' বলতে পূর্বেও আপনারা এভাবে ভোজন করতেন, আমি এভাবে সেবা করতাম—এরূপ প্রব্রজিতের আচরণ অতিক্রম করে গৃহস্থালী সংক্রান্ত কথাবার্তা বলা—এই অর্থ।


817. Yaṃkiñci pānīyanti suddhaudakaṃ vā hotu, takkadadhimatthurasakhīrādīnaṃ vā aññataraṃ. Yā kāci bījanīti antamaso cīvarakaṇṇopi. Hatthapāse tiṭṭhati āpatti pācittiyassāti idha ṭhānapaccayāva pācittiyaṃ vuttaṃ. Pahārapaccayā pana khandhake dukkaṭaṃ paññattaṃ.

৮১৭. 'যেকোনো পানীয়' বলতে বিশুদ্ধ জলই হোক অথবা ঘোল, দইয়ের জল, ফলের রস, দুধ ইত্যাদির যেকোনো একটি হোক। 'যেকোনো পাখা' বলতে অন্তত চীবরের কোণও পাখারূপে গণ্য। 'হস্তপাশে অবস্থান করলে পাচিত্তি আপত্তি হয়'—এখানে কেবল অবস্থানের কারণে পাচিত্তি বলা হয়েছে। কিন্তু আঘাত করার কারণে খন্ধকে দুক্কট আপত্তি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে।


819. Deti dāpetīti pānīyaṃ vā sūpādiṃ vā imaṃ pivatha, iminā bhuñjathāti deti; tālavaṇṭaṃ iminā bījantā bhuñjathāti deti; aññena vā ubhayampi dāpeti, anāpatti. Anupasampannaṃ āṇāpetīti upatiṭṭhanatthaṃ sāmaṇeriṃ āṇāpeti, anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

৮১৯. 'দেয় বা দেওয়ায়' বলতে পানীয় জল বা ব্যঞ্জন ইত্যাদি দিয়ে 'এটি পান করুন, এটি দিয়ে ভোজন করুন' বলে দেয়; তালপাতার পাখা দিয়ে 'এটি দিয়ে বাতাস করতে করতে ভোজন করুন' বলে দেয়; অথবা অন্য কারো দ্বারা উভয়ই দেওয়ায়, তবে অনাপত্তি। 'অনুপসম্পন্নকে আদেশ করে' বলতে সেবার জন্য শ্রমণেরীকে আদেশ করে, তবে অনাপত্তি। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এড়কলম-সমুত্থান— ক্রিয়া, নোসংজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Chaṭṭhasikkhāpadaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Sattamasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সপ্তম শিক্ষাপদের বর্ণনা


822. Sattame – bhuñjissāmīti paṭiggaṇhāti āpatti dukkaṭassāti idaṃ payogadukkaṭaṃ nāma, tasmā na kevalaṃ paṭiggahaṇeyeva [Pg.199] hoti, paṭiggaṇhitvā pana araññato āharaṇepi sukkhāpanepi vaddalidivase bhajjanatthāya uddhanasajjanepi kapallasajjanepi dabbisajjanepi dārūni ādāya aggikaraṇepi kapallamhi dhaññapakkhipanepi dabbiyā saṅghaṭṭanesupi koṭṭanatthaṃ udukkhalamusalādisajjanesupi koṭṭanapapphoṭanadhovanādīsupi yāva mukhe ṭhapetvā ajjhoharaṇatthaṃ dantehi saṅkhādati, tāva sabbapayogesu dukkaṭāni, ajjhoharaṇakāle pana ajjhoharaṇagaṇanāya pācittiyāni. Ettha ca viññatti ceva bhojanañca pamāṇaṃ. Tasmā sayaṃ viññāpetvā aññāya bhajjanakoṭṭanapacanāni kārāpetvā bhuñjantiyāpi āpatti. Aññāya viññāpetvā sayaṃ bhajjanādīni katvā bhuñjantiyāpi āpatti. Mahāpaccariyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘idaṃ āmakadhaññaṃ nāma mātarampi viññāpetvā bhuñjantiyā pācittiyameva, aviññattiyā laddhaṃ sayaṃ bhajjanādīni katvā vā kārāpetvā vā bhuñjantiyā dukkaṭaṃ. Aññāya viññattiyā laddhaṃ sayaṃ vā bhajjanādīni katvā tāya vā kārāpetvā aññāya vā kārāpetvā bhuñjantiyāpi dukkaṭamevā’’ti. Punapi vuttaṃ ‘‘aññāya viññattiyā laddhaṃ, sayaṃ bhajjanādīni katvā bhuñjantiyā pācittiyameva. Bhajjanādīni kārāpetvā bhuñjantiyā pana dukkaṭa’’nti. Taṃ pubbāparaviruddhaṃ hoti, na hi bhajjanādīnaṃ karaṇe vā kārāpane vā viseso atthi. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘aññāya viññattaṃ bhuñjantiyā dukkaṭa’’nti avisesena vuttaṃ.

৮২২. সপ্তম শিক্ষাপদে— 'ভোজন করব বলে গ্রহণ করলে দুক্কট আপত্তি হয়'—এটি প্রয়োগ-দুক্কট নামে পরিচিত। অতএব, কেবল গ্রহণের ক্ষেত্রেই দুক্কট হয় না; বরং গ্রহণ করার পর বন থেকে নিয়ে আসা, শুকানো, বর্ষার দিনে ভাজার জন্য চুলা প্রস্তুত করা, কড়াই প্রস্তুত করা, হাতা প্রস্তুত করা, কাঠ নিয়ে আগুন জ্বালানো, কড়াইতে শস্য ঢালা, হাতা দিয়ে নাড়াচাড়া করা বা ভাজা, কুটার জন্য উদূখল (উখলি) ও মুষল (ছেঁদো) ইত্যাদি প্রস্তুত করা, কুটা, ঝাড়া, চাল ধোয়া ইত্যাদি থেকে শুরু করে মুখে রেখে চিবানো পর্যন্ত সমস্ত প্রয়োগে দুক্কট আপত্তি হয়। আর গিলে ফেলার সময় গ্রাস বা গেলার সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তি আপত্তি হয়। এখানে যাচ্ঞা (বিজ্ঞপ্তি) এবং ভোজনই হলো পরিমাপ বা মূল বিষয়। অতএব, নিজে চেয়ে নিয়ে অন্যের দ্বারা ভাজানো, কুটানো বা রান্না করিয়ে ভোজন করলেও আপত্তি হয়। অন্যের দ্বারা চাইয়ে নিজে ভাজা ইত্যাদি করে ভোজন করলেও আপত্তি হয়। মহাপচ্চরী গ্রন্থে অবশ্য বলা হয়েছে— 'এই কাঁচা শস্য নিজের মায়ের কাছ থেকে চেয়ে নিয়ে ভোজন করলেও পাচিত্তিই হয়। না চেয়ে প্রাপ্ত কাঁচা শস্য নিজে ভাজা ইত্যাদি করে বা অন্যের দ্বারা করিয়ে ভোজন করলে দুক্কট হয়। অন্যের যাচ্ঞার দ্বারা প্রাপ্ত কাঁচা শস্য নিজে ভাজা ইত্যাদি করে অথবা তার দ্বারা করিয়ে কিংবা অন্য কারো দ্বারা করিয়ে ভোজন করলেও দুক্কটই হয়।' আবার বলা হয়েছে— 'অন্যের যাচ্ঞার দ্বারা প্রাপ্ত কাঁচা শস্য নিজে ভাজা ইত্যাদি করে ভোজন করলে পাচিত্তিই হয়। কিন্তু ভাজা ইত্যাদি করিয়ে ভোজন করলে দুক্কট হয়।' এই বক্তব্যটি পূর্বাপর বিরোধী (পরস্পরবিরোধী) হয়; কারণ ভাজা ইত্যাদি নিজে করা বা অন্যের দ্বারা করানোর মধ্যে কোনো বিশেষ পার্থক্য নেই। মহা-অট্ঠকথা গ্রন্থে অবশ্য— 'অন্যের দ্বারা যাচ্ঞা করা শস্য ভোজন করলে দুক্কট হয়'—এভাবে কোনো বিশেষ উল্লেখ ছাড়াই সাধারণভাবে বলা হয়েছে।


823. Ābādhapaccayāti sedakammādīnaṃ atthāya dhaññaviññattiyā anāpatti. ‘‘Aviññattiyā labbhamānaṃ pana navakammatthāya sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Aparaṇṇaṃ viññāpetīti ṭhapetvā satta dhaññāni muggamāsādiṃ vā lābukumbhaṇḍādiṃ vā aññaṃ yaṃkiñci ñātakapavāritaṭṭhāne viññāpentiyā anāpatti. Āmakadhaññaṃ pana ñātakapavāritaṭṭhāne na vaṭṭati. Sesaṃ uttānameva.

৮২৩. 'পীড়া প্রত্যয়' বলতে স্বেদকর্ম (ঘাম ঝরানো চিকিৎসা) ইত্যাদির উদ্দেশ্যে শস্য যাচ্ঞা করলে অনাপত্তি। মহাপচ্চরী গ্রন্থে বলা হয়েছে— 'না চেয়ে প্রাপ্ত কাঁচা শস্য নবকর্মের (নির্মাণ কাজের) উদ্দেশ্যে গ্রহণ করা অনুমোদিত।' 'অপরান্ন যাচ্ঞা করে' বলতে সপ্ত শস্য বাদ দিয়ে মুগ, মাষকলাই ইত্যাদি অথবা লাউ, কুমড়ো ইত্যাদি অন্য যেকোনো শস্য জ্ঞাতি বা নিমন্ত্রণকারীর কাছ থেকে যাচ্ঞা করলে অনাপত্তি। কিন্তু কাঁচা শস্য জ্ঞাতি বা নিমন্ত্রণকারীর কাছ থেকেও যাচ্ঞা করা অনুচিত। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Catusamuṭṭhānaṃ – kāyato kāyavācato kāyacittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

চতুঃসমুত্থান— কায় থেকে, কায়-বাণী থেকে, কায়-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাণী-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়া, নোসংজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Sattamasikkhāpadaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8. Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

৮. অষ্টম শিক্ষাপদের বর্ণনা


824. Aṭṭhame [Pg.200] – nibbiṭṭho rājabhaṭo rañño bhati keṇi etenāti nibbiṭṭharājabhaṭo, ekaṃ ṭhānantaraṃ keṇiyā gahetvā tato laddhaudayoti attho. Taññeva bhaṭapathaṃ yācissāmīti rañño keṇiṃ datvā puna taṃyeva ṭhānantaraṃ yācissāmīti cintento. Paribhāsīti tā bhikkhuniyo ‘‘mā puna evaṃ karitthā’’ti santajjesi.

৮২৪. অষ্টম শিক্ষাপদে— 'নিব্বিট্ঠো রাজভটো' বলতে যার দ্বারা রাজার কর বা বেতন নির্ধারিত হয়েছে, সে হলো নিব্বিট্ঠরাজভট; অর্থাৎ কর দিয়ে একটি নির্দিষ্ট স্থান গ্রহণ করে সেখান থেকে লাভ বা আয় অর্জনকারী। 'তাঁকেই সেই ভটপথ যাচ্ঞা করব' বলতে রাজাকে কর দিয়ে পুনরায় সেই নির্দিষ্ট স্থানটিই যাচ্ঞা করব—এরূপ চিন্তা করে। 'পরিভাসি' বলতে সেই ভিক্ষুণীদের 'পুনরায় এরূপ করো না' বলে তিরস্কার বা ভয় প্রদর্শন করেছিলেন।


826. Sayaṃ chaḍḍetīti cattāripi vatthūni ekapayogena chaḍḍentiyā ekāva āpatti, pāṭekkaṃ chaḍḍentiyā vatthugaṇanāya āpattiyo. Āṇattiyampi eseva nayo. Dantakaṭṭhachaḍḍanepi bhikkhuniyā pācittiyameva. Bhikkhussa sabbattha dukkaṭaṃ. Sesaṃ uttānameva.

৮২৬. 'নিজে নিক্ষেপ করলে' বলতে চারটি বস্তুই (মল, মূত্র, আবর্জনা, উচ্ছিষ্ট খাদ্য) এক চেষ্টায় নিক্ষেপ করলে একটিই আপত্তি হয়, পৃথক পৃথকভাবে নিক্ষেপ করলে বস্তুর সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তিগুলো হয়। আদেশের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। দাঁতন কাঠি নিক্ষেপ করলেও ভিক্ষুণীর পাচিত্তিই হয়। ভিক্ষুর ক্ষেত্রে সর্বত্র দুক্কট হয়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

ষড়্সমুত্থান— ক্রিয়া-অক্রিয়া, নোসংজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Aṭṭhamasikkhāpadaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā

৯. নবম শিক্ষাপদের বর্ণনা


830-2. Navame – yaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ropimanti khettaṃ vā hotu nāḷikerādiārāmo vā, yattha katthaci ropimaharitaṭṭhāne etāni vatthūni chaḍḍentiyā purimanayeneva āpattibhedo veditabbo. Khette vā ārāme vā nisīditvā bhuñjamānā ucchuādīni vā khādantī; gacchamānā ucchiṭṭhodakacalakādīni haritaṭṭhāne chaḍḍeti, antamaso udakaṃ pivitvā matthakacchinnanāḷikerampi chaḍḍeti, pācittiyameva. Bhikkhuno dukkaṭaṃ. Kasitaṭṭhāne pana nikkhittabīje yāva aṅkuraṃ na uṭṭhahati, tāva sabbesaṃ dukkaṭaṃ. Anikkhittabījesu khettakoṇādīsu vā asañjātaropimesu khettamariyādādīsu vā chaḍḍetuṃ vaṭṭati. Manussānaṃ kacavarachaḍḍanaṭṭhānepi vaṭṭati. Chaḍḍitakhetteti manussesu sassaṃ uddharitvā gatesu chaḍḍitakhettaṃ nāma hoti, tattha vaṭṭati. Yattha pana lāyitampi pubbaṇṇādi puna uṭṭhahissatīti rakkhanti, tattha yathāvatthukameva. Sesaṃ uttānameva. Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyākiriyaṃ…pe… tivedananti.

৮৩০-২. নবম শিক্ষাপদে— 'যা মানুষের ব্যবহার্য রোপণযোগ্য স্থান' বলতে জমিই হোক বা নারকেল বাগানই হোক, যেকোনো রোপণকৃত সবুজ স্থানে এই বস্তুগুলো নিক্ষেপ করলে পূর্বের নিয়ম অনুসারেই আপত্তির প্রকারভেদ জানতে হবে। জমিতে বা বাগানে বসে ভোজন করার সময় অথবা যাওয়ার সময় আখ ইত্যাদি চিবিয়ে উচ্ছিষ্ট জল, আখের ছিবড়ে ইত্যাদি সবুজ স্থানে নিক্ষেপ করলে, এমনকি জল পান করে মাথা কাটা ডাব নিক্ষেপ করলেও পাচিত্তিই হয়। ভিক্ষুর ক্ষেত্রে দুক্কট হয়। তবে চাষ করা জমিতে বীজ বপন করার পর যতক্ষণ না অঙ্কুর বের হচ্ছে, ততক্ষণ সবারই দুক্কট হয়। বীজ বপন না করা জমির কোণে বা যেখানে রোপণকৃত চারা জন্মায়নি এমন জমির আইল ইত্যাদিতে নিক্ষেপ করা অনুমোদিত। মানুষের আবর্জনা ফেলার স্থানেও নিক্ষেপ করা যায়। 'পরিত্যক্ত জমিতে' বলতে মানুষ শস্য কেটে নিয়ে চলে যাওয়ার পর তাকে পরিত্যক্ত জমি বলা হয়, সেখানে নিক্ষেপ করা যায়। কিন্তু যে জমিতে শস্য কাটার পরও পুনরায় শস্য গজাবে বলে রক্ষা করা হয়, সেখানে বস্তুর প্রকৃতি অনুযায়ী আপত্তি হয়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই। ষড়্সমুত্থান— ক্রিয়া-অক্রিয়া...পে... ত্রিবেদন।


Navamasikkhāpadaṃ.

নবম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā

১০. দশম শিক্ষাপদের বর্ণনা


835. Dasame [Pg.201] – yaṃkiñci naccanti naṭādayo vā naccantu soṇḍā vā, antamaso morasuvamakkaṭādayopi, sabbampetaṃ naccameva. Yaṃkiñci gītanti yaṃkiñci naṭādīnaṃ vā gītaṃ hotu, ariyānaṃ parinibbānakāle ratanattayaguṇūpasaṃhitaṃ sādhukīḷitagītaṃ vā asaṃyatabhikkhūnaṃ dhammabhāṇakagītaṃ vā, sabbampetaṃ gītameva. Yaṃkiñci vāditanti tantibaddhādivādanīyabhaṇḍavāditaṃ vā hotu, kuṭabherivāditaṃ vā, antamaso udakabherivāditampi, sabbampetaṃ vāditameva.

৮৩৫. দশম শিক্ষাপদে— 'যংকিন্চি নচ্চন্তি' (যেকোনো নৃত্য) বলতে বোঝায়— নর্তক বা অভিনেতা প্রভৃতিরাই নৃত্য করুক, অথবা মদ্যপায়ীরাই নৃত্য করুক, এমনকি ময়ূর, তোতাপাখি, বানর প্রভৃতি পশু-পাখিরাই নৃত্য করুক না কেন, এই সমস্তই নৃত্য হিসেবেই গণ্য হবে। 'যংকিন্চি গীতং' (যেকোনো গীত) বলতে বোঝায়— নর্তক প্রভৃতির গীতই হোক, অথবা আর্যগণের পরিনির্বাণকালে ত্রিরত্নের গুণকীর্তন সম্বলিত সৎপুরুষদের আনন্দোৎসবের গীতই হোক, কিংবা অসংযত ভিক্ষুদের ধর্মদেশনা-সংক্রান্ত গীতই হোক, এই সমস্তই গীত হিসেবেই গণ্য হবে। 'যংকিন্চি বাদিতং' (যেকোনো বাদ্য) বলতে বোঝায়— তারযুক্ত বাদ্যযন্ত্র প্রভৃতি বাজানোর শব্দই হোক, অথবা কলসী-ঢোল (কুটাভেরি) বাজানোর শব্দই হোক, এমনকি জল-ঢোল (উদকভেরি) বাজানোর শব্দই হোক না কেন, এই সমস্তই বাদ্য হিসেবেই গণ্য হবে।


836. Dassanāya gacchati āpatti dukkaṭassāti padavāragaṇanāya āpatti dukkaṭassa. Yattha ṭhitā passati vā suṇāti vāti ekapayogena olokentī passati, tesaṃyeva gītavāditaṃ suṇāti, ekameva pācittiyaṃ. Sace pana ekaṃ disaṃ oloketvā naccaṃ passati, puna aññato oloketvā gāyante passati aññato vādente, pāṭekkā āpattiyo. Bhikkhunī sayampi naccituṃ vā gāyituṃ vā vādituṃ vā na labhati, aññe ‘‘nacca, gāya, vādehī’’ti vattumpi na labhati. ‘‘Cetiyassa upahāraṃ detha, upāsakā’’ti vattumpi ‘‘tumhākaṃ cetiyassa upaṭṭhānaṃ karomā’’ti vutte ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitumpi na labhati. Sabbattha pācittiyanti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ. Bhikkhuno dukkaṭaṃ. ‘‘Tumhākaṃ cetiyassa upaṭṭhānaṃ karomā’’ti vutte pana ‘‘upaṭṭhānakaraṇaṃ nāma sundara’’nti vattuṃ vaṭṭati.

৮৩৬. 'দস্সনায় গচ্ছতি আপত্তি দুক্কটস্স' (দেখার জন্য গেলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়) বলতে বোঝায়— পদক্ষেপের সংখ্যা অনুযায়ী দুষ্কৃত আপত্তি হয়। 'যত্থ ঠিতা পস্সতি বা সুণাতি বা' (যেখানে দাঁড়িয়ে দেখে বা শোনে) বলতে বোঝায়— এক প্রচেষ্টায় (একই সাথে) তাকিয়ে যদি দেখে এবং তাদেরই গীত ও বাদ্য শোনে, তবে একটিমাত্র প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়। কিন্তু যদি এক দিকে তাকিয়ে নৃত্য দেখে, আবার অন্য দিকে তাকিয়ে গায়কদের দেখে এবং অন্য দিকে তাকিয়ে বাদকদের দেখে, তবে পৃথক পৃথক আপত্তি হয়। ভিক্ষুণী নিজেও নাচতে, গাইতে বা বাজাতে পারেন না; অন্যদের "নাচো, গাও, বাজাও" এ কথাও বলতে পারেন না। "হে উপাসকগণ, চৈত্যে পূজা উৎসর্গ করো" এ কথা বলতে পারেন না, অথবা যখন উপাসকেরা বলেন, "আমরা আপনাদের চৈত্যের পরিচর্যা করতে চাই", তখন "উত্তম" বলে তা গ্রহণ করতেও পারেন না। সব ক্ষেত্রেই প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়— এ কথা সকল অট্ঠকথাতেই বলা হয়েছে। ভিক্ষুর ক্ষেত্রে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। তবে যখন উপাসকেরা বলেন, "আমরা আপনাদের চৈত্যের পরিচর্যা করতে চাই", তখন "পরিচর্যা করা উত্তম কাজ" এ কথা বলা কর্তব্য।


837. Ārāme ṭhitāti ārāme ṭhatvā antarārāme vā bahiārāme vā naccādīni passati vā suṇāti vā, anāpatti. Sati karaṇīyeti salākabhattādīnaṃ vā atthāya aññena vā kenaci karaṇīyena gantvā gataṭṭhāne passati vā suṇāti vā, anāpatti. Āpadāsūti tādisena upaddavena upaddutā samajjaṭṭhānaṃ pavisati, evaṃ pavisitvā passantiyā vā suṇantiyā vā anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

৮৩৭. 'আরামে ঠিতা' (আরামে অবস্থান করে) বলতে বোঝায়— আরামে (নিজের বিহারে) অবস্থান করে আরামের ভেতরে বা আরামের বাইরে নৃত্য প্রভৃতি দেখে বা শোনে, তবে আপত্তি হয় না (অন আপত্তি)। 'সতি করণীয়ে' (করণীয় কাজ থাকলে) বলতে বোঝায়— শলাকা-ভাত (শলাকাভত্ত) প্রভৃতির উদ্দেশ্যে অথবা অন্য কোনো প্রয়োজনীয় কাজের জন্য গিয়ে গন্তব্য স্থানে যদি দেখে বা শোনে, তবে আপত্তি হয় না। 'আপদাসু' (বিপদের সময়) বলতে বোঝায়— সেই ধরনের কোনো বিপদের দ্বারা আক্রান্ত হয়ে যদি উৎসবের স্থানে প্রবেশ করে এবং সেখানে প্রবেশ করে দেখে বা শোনে, তবে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

এটি এড়কলোম-সমুত্থান— ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত এবং ত্রিবেদ বিশিষ্ট।


Dasamasikkhāpadaṃ.

দশম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Lasuṇavaggo paṭhamo.

প্রথম লশুন বর্গ সমাপ্ত।


2. Andhakāravaggo

২. অন্ধকার বর্গ


1. Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম শিক্ষাপদ বর্ণনা


839. Andhakāravaggassa [Pg.202] paṭhamasikkhāpade – appadīpeti padīpacandasūriyaaggīsu ekenāpi anobhāsite. Tenevassa padabhājane ‘‘anāloke’’ti vuttaṃ. Sallapeyya vāti gehassitakathaṃ katheyya.

৮৩৯. অন্ধকার বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— 'অপ্পদীপে' (প্রদীপহীন স্থানে) বলতে বোঝায়— প্রদীপ, চন্দ্র, সূর্য ও অগ্নির মধ্যে একটির দ্বারাও আলোকিত নয় এমন স্থানে। সেই কারণেই এর পদভাজনে ভগবান কর্তৃক "অনালোকে" (অন্ধকারে) বলা হয়েছে। 'সল্লাপেয়্য বা' (আলাপ করলে) বলতে বোঝায়— গৃহস্থালী সংক্রান্ত কথাবার্তা বললে।


841. Arahopekkhā aññavihitāti na rahoassādāpekkhā rahoassādato aññavihitāva hutvā ñātiṃ vā pucchati, dāne vā pūjāya vā manteti. Sesaṃ uttānameva. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ – kāyacittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

৮৪১. 'রহো পেক্খা অঞ্ঞবিহিতা' (নির্জনতার আসক্তিহীন ও অন্যমনস্ক) বলতে বোঝায়— নির্জনে আসক্তিহীন হয়ে এবং নির্জনতার আস্বাদ থেকে মনকে অন্য বিষয়ে নিবিষ্ট করে যদি আত্মীয়ের খোঁজখবর জিজ্ঞাসা করে, অথবা দান বা পূজার বিষয়ে আলোচনা করে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ। এটি থেয্যসত্থ-সমুত্থান— কায়-চিত্ত এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়, ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দ্বিবেদ বিশিষ্ট।


Paṭhamasikkhāpadaṃ.

প্রথম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā

২. второй শিক্ষাপদ বর্ণনা


842. Dutiye – paṭicchanne okāseti idameva nānaṃ. Sesaṃ sabbaṃ purimasadisamevāti.

৮৪২. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— 'পটিচ্ছন্নে ওকাসে' (আচ্ছাদিত স্থানে) কেবল এই পদটিই ভিন্ন। অবশিষ্ট সমস্তই পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের মতোই।


Dutiyasikkhāpadaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


846. Tatiye – ajjhokāseti nānaṃ, sesaṃ sabbaṃ tādisamevāti.

৮৪৬. তৃতীয় শিক্ষাপদে— 'অজ্ঝোকাসে' (উন্মুক্ত স্থানে) এই পদটিই ভিন্ন, অবশিষ্ট সমস্তই পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের মতোই।


Tatiyasikkhāpadaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Catutthasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ শিক্ষাপদ বর্ণনা


850-3. Catutthe – nikaṇṇikanti kaṇṇamūlaṃ vuccati; kaṇṇamūle jappeyyāti vuttaṃ hoti. Sati karaṇīyeti salākabhattādīnaṃ āharaṇatthāya vihāre vā dunnikkhittaṃ paṭisāmanatthāya. Sesaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīni purimasadisānevāti.

৮৫০-৩. চতুর্থ শিক্ষাপদে— 'নিকণ্ণিকং' বলতে কানের গোড়াকে (কর্ণমূল) বোঝায়; কানের গোড়ায় ফিসফিস করে কথা বলাকে বোঝানো হয়েছে। 'সতি করণীয়ে' বলতে বোঝায়— শলাকা-ভাত প্রভৃতি আনার জন্য অথবা বিহারে অযত্নে রাখা জিনিসপত্র গুছিয়ে রাখার জন্য। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ। সমুত্থান প্রভৃতি প্রথম শিক্ষাপদের মতোই।


Catutthasikkhāpadaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


5. Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā

৫. পঞ্চম শিক্ষাপদ বর্ণনা


854. Pañcame [Pg.203] – gharaṃ sodhentāti tesaṃ kira etadahosi – ‘‘theriyā koci kāyikavācasiko vītikkamo na dissati, gharampi tāva sodhemā’’ti, tato gharaṃ sodhentā naṃ addasaṃsu.

৮৫৪. পঞ্চম শিক্ষাপদে— 'ঘরং সোধেন্তা' (ঘর পরিষ্কার করার সময়) বলতে বোঝায়— সেই গৃহস্থদের মনে নাকি এই চিন্তা এসেছিল: "স্থবিরা ভিক্ষুণীর কায়িক বা বাচনিক কোনো অপরাধ দেখা যাচ্ছে না, তবে আমরা ঘরটি পরিষ্কার করি।" এরপর ঘর পরিষ্কার করার সময় তারা সেই বিছানাটি দেখতে পেয়েছিল।


856. Anovassakaṃ atikkāmentiyāti paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmentiyā dukkaṭaṃ, dutiyaṃ atikkāmentiyā pācittiyaṃ, upacārātikkame eseva nayo.

৮৫৬. 'অনোবস্‌সকং অতিক্কামেন্তিয়া' (ছাদহীন বা অনাবৃত স্থান অতিক্রম করার সময়) বলতে বোঝায়— প্রথম পদক্ষেপ অতিক্রম করার সময় দুষ্কৃত আপত্তি হয়, দ্বিতীয় পদক্ষেপ অতিক্রম করার সময় প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়। উপচার (সীমানা) অতিক্রম করার ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য।


858. Gilānāyāti yā tādisena gelaññena āpucchituṃ na sakkoti. Āpadāsūti ghare aggi vā uṭṭhito hoti, corā vā; evarūpe upaddave anāpucchā pakkamati, anāpatti. Sesamettha uttānameva.

৮৫৮. 'গিলানায়' (পীড়িতা হলে) বলতে বোঝায়— যে ভিক্ষুণী এমন অসুস্থতার কারণে গৃহস্থকে বলে যেতে অসমর্থ হন, তাঁর ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। 'আপদাসু' (বিপদের সময়) বলতে বোঝায়— ঘরে যদি আগুন লাগে অথবা চোর-ডাকাত হানা দেয়; এই ধরনের বিপদের সময় না বলে চলে গেলে আপত্তি হয় না। এই শিক্ষাপদের অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি কঠিন-সমুত্থান— কায়-বাক্য এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়, ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদ বিশিষ্ট।


Pañcamasikkhāpadaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


6. Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৬. ষষ্ঠ শিক্ষাপদ বর্ণনা


860. Chaṭṭhe – abhinisīdeyyāti nisīdeyya. Nisīditvā gacchantiyā ekā āpatti, anisīditvā nipajjitvā gacchantiyā ekā, nisīditvā nipajjitvā gacchantiyā dve.

৮৬০. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— 'অভিনিসীদেয়্য' বলতে বোঝায়— বসলে। বসে চলে গেলে একটি আপত্তি হয়; না বসে শুয়ে চলে গেলে একটি আপত্তি হয়; বসে ও শুয়ে চলে গেলে দুটি আপত্তি হয়।


863. Dhuvapaññatteti bhikkhunīnaṃ atthāya niccapaññatte. Sesaṃ uttānameva. Kathinasamuṭṭhānaṃ…pe… tivedananti.

৮৬৩. 'ধ্রুবপঞ্ঞত্তে' (নিয়মিতভাবে প্রস্তুত আসনে) বলতে বোঝায়— ভিক্ষুণীদের ব্যবহারের জন্য সর্বদা প্রস্তুত রাখা আসনে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ। এটি কঠিন-সমুত্থান... ইত্যাদি ত্রিবেদ বিশিষ্ট।


Chaṭṭhasikkhāpadaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Sattamasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সপ্তম শিক্ষাপদ বর্ণনা


864. Sattamepi – sabbaṃ chaṭṭhe vuttanayeneva veditabbaṃ.

৮৬৪. সপ্তম শিক্ষাপদেও— সমস্ত নিয়ম ষষ্ঠ শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে।


Sattamasikkhāpadaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8. Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

৮. অষ্টম শিক্ষাপদ বর্ণনা


869. Aṭṭhame [Pg.204] – sabbaṃ uttānameva. Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

৮৬৯. অষ্টম শিক্ষাপদে— সমস্তই স্পষ্টার্থ। এটি ত্রিসমুত্থান— ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনা বিশিষ্ট।


Aṭṭhamasikkhāpadaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā

৯. নবম শিক্ষাপদ বর্ণনা


875. Navame – abhisapeyyāti sapathaṃ kareyya. Nirayena abhisapati nāma ‘‘niraye nibbattāmi, avīcimhi nibbattāmi, niraye nibbattatu, avīcimhi nibbattatū’’ti evamādinā nayena akkosati. Brahmacariyena abhisapati nāma ‘‘gihinī homi, odātavatthā homi, paribbājikā homi, itarā vā edisā hotū’’ti evamādinā nayena akkosati; vācāya vācāya pācittiyaṃ. Ṭhapetvā pana nirayañca brahmacariyañca ‘‘sunakhī sūkarī kāṇā kuṇī’’tiādinā nayena akkosantiyā vācāya vācāya dukkaṭaṃ.

৮৭৫. নবম শিক্ষাপদে— 'অভিসপেয়্য' বলতে বোঝায়— শপথ বা অভিশাপ দিলে। নরক দ্বারা অভিশাপ দেওয়া (নিরয়েন অভিসপতি) বলতে বোঝায়— "আমি নরকে উৎপন্ন হই, আমি অবীচিতে উৎপন্ন হই, এই ভিক্ষুণী নরকে উৎপন্ন হোক, সে অবীচিতে উৎপন্ন হোক" ইত্যাদি উপায়ে গালি দেওয়া। ব্রহ্মচর্য দ্বারা অভিশাপ দেওয়া (ব্রহ্মচরিয়েন অভিসপতি) বলতে বোঝায়— "আমি গৃহিণী হই, আমি শ্বেতবস্ত্র পরিহিতা নারী হই, আমি পরিব্রাজিকা হই, অথবা অন্য ভিক্ষুণীও এই রূপ হোক" ইত্যাদি উপায়ে গালি দেওয়া; প্রতি বাক্যে প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়। তবে নরক ও ব্রহ্মচর্য বাদ দিয়ে যদি "কুত্তী, শূকরী, কানী, খোঁড়ী" ইত্যাদি উপায়ে গালি দেয়, তবে প্রতি বাক্যে দুষ্কৃত আপত্তি হয়।


878. Atthapurekkhārāyāti aṭṭhakathaṃ kathentiyā. Dhammapurekkhārāyāti pāḷiṃ vācentiyā. Anusāsanipurekkhārāyāti ‘‘idānipi tvaṃ edisā, sādhu viramassu, no ce viramasi, addhā puna evarūpāni kammāni katvā niraye uppajjissasi, tiracchānayoniyā uppajjissasī’’ti evaṃ anusāsaniyaṃ ṭhatvā vadantiyā anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

৮৭৮. 'অত্থপুরেক্খারায' (অর্থকে প্রাধান্য দিলে) বলতে বোঝায়— অট্ঠকথা ব্যাখ্যা করার সময় আপত্তি হয় না। 'ধম্মপুরেক্খারায' (ধর্মকে প্রাধান্য দিলে) বলতে বোঝায়— পালি পাঠ বা শিক্ষা দেওয়ার সময় আপত্তি হয় না। 'অনুশাসনীপুরেক্খারায' (উপদেশকে প্রাধান্য দিলে) বলতে বোঝায়— "এখনও তুমি এই রূপ আচরণ করছ, দয়া করে বিরত হও; যদি বিরত না হও, তবে অবশ্যই পুনরায় এই রূপ কর্ম করে নরকে উৎপন্ন হবে অথবা তির্যক যোনিতে উৎপন্ন হবে"— এভাবে উপদেশের ভিত্তিতে কথা বললে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি ত্রিসমুত্থান— ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনা বিশিষ্ট।


Navamasikkhāpadaṃ.

নবম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā

১০. দশম শিক্ষাপদ বর্ণনা


879. Dasame – sabbaṃ uttānameva. Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – kāyavācācittato samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalakammaṃ, dukkhavedananti.

৮৭৯. দশম শিক্ষাপদে— সমস্তই স্পষ্টার্থ। এটি ধুরনিক্ক্ষেপ-সমুত্থান— কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়, ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলকর্ম এবং দুঃখবেদনা বিশিষ্ট।


Dasamasikkhāpadaṃ.

দশম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Andhakāravaggo dutiyo.

দ্বিতীয় অন্ধকার বর্গ সমাপ্ত।


3. Naggavaggo

৩. নগ্ন বর্গ


1. Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম শিক্ষাপদ বর্ণনা


883-6. Naggavaggassa [Pg.205] paṭhamasikkhāpade – brahmacariyaṃ ciṇṇenāti brahmacariyena ciṇṇena; atha vā brahmacariyassa caraṇenāti; evaṃ karaṇatthe vā sāmiatthe vā upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Acchinnacīvarikāyāti idaṃ udakasāṭikaṃ sandhāya vuttaṃ, na aññaṃ cīvaraṃ. Tasmā udakasāṭikāya acchinnāya vā naṭṭhāya vā naggāya nhāyantiyā anāpatti. Sacepi udakasāṭikacīvaraṃ mahagghaṃ hoti, na sakkā nivāsetvā bahi gantuṃ, evampi naggāya nhāyituṃ vaṭṭati. Sesamettha uttānameva.

৮৮৩-৬. নগ্ন বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— 'ব্রহ্মচরিয়ং চিন্নেন' বলতে বোঝায়— আচরিত ব্রহ্মচর্যের দ্বারা; অথবা ব্রহ্মচর্য আচরণের দ্বারা; এভাবে করণ কার্যের অর্থে বা সম্বন্ধ পদের অর্থে দ্বিতীয় বিভক্তি বুঝতে হবে। 'অচ্ছিন্নচীবরিকায়' (চীবর ছিনিয়ে নেওয়া হয়েছে এমন) এই কথাটি জলশাটিকা (স্নানবস্ত্র) লক্ষ্য করে ভগবান বলেছেন, অন্য চীবর লক্ষ্য করে নয়। অতএব, জলশাটিকা ছিনিয়ে নেওয়া হলে বা হারিয়ে গেলে নগ্ন অবস্থায় স্নানকারী ভিক্ষুণীর কোনো আপত্তি হয় না। যদি জলশাটিকা চীবরটি অত্যন্ত মূল্যবান হয় এবং মূল্যবান হওয়ার কারণে তা পরিধান করে বাইরে যাওয়া সম্ভব না হয়, তবে সে ক্ষেত্রেও নগ্ন অবস্থায় স্নান করা কর্তব্য। এই শিক্ষাপদের অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি এড়কলোম-সমুত্থান— ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদ বিশিষ্ট।


Paṭhamasikkhāpadaṃ.

প্রথম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


887. Dutiye – sabbaṃ uttānameva. Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৮৮৭. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— সমস্তই স্পষ্টার্থ। এটি ছয়-সমুত্থান— ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদ বিশিষ্ট।


Dutiyasikkhāpadaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


893-4. Tatiye – anantarāyikinīti dasasu antarāyesu ekenapi antarāyena anantarāyā. Dhuraṃ nikkhittamatteti dhuraṃ nikkhipitvā sacepi pacchā sibbati, āpattiyevāti attho. Sesaṃ uttānameva.

৮৯৩-৪. তৃতীয় শিক্ষাপদে— 'অনন্তরায়িকিনী' বলতে বোঝায়— দশটি অন্তরায়ের (রাজা, চোর ইত্যাদি বিপদ) মধ্যে একটি অন্তরায়ও না থাকায় অন্তরায়হীন হয়ে। 'ধুরং নিক্খিত্তমত্তে' বলতে বোঝায়— সেলাই করার দায়িত্ব অর্পণ করার পর যদি পরেও সেলাই করে, তবুও আপত্তিই হয়— এটিই অর্থ। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি ধুরনিক্ক্ষেপ-সমুত্থান— অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনা বিশিষ্ট।


Tatiyasikkhāpadaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Catutthasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ শিক্ষাপদ বর্ণনা


898-9. Catutthe [Pg.206] – pañca ahāni pañcāhaṃ, pañcāhameva pañcāhikaṃ. Saṅghāṭīnaṃ cāro saṅghāṭicāro; paribhogavasena vā otāpanavasena vā saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭīti laddhanāmānaṃ pañcannaṃ cīvarānaṃ parivattananti attho. Tasmāyeva padabhājane ‘‘pañcamaṃ divasaṃ pañca cīvarānī’’tiādimāha. Āpatti pācittiyassāti ettha ca ekasmiṃ cīvare ekā āpatti; pañcasu pañca.

৮৯৮-৯. চতুর্থ শিক্ষাপদে— পাঁচ দিনকে 'পঞ্চাহ' বলা হয়, পাঁচ দিনই হলো 'পঞ্চাহিক'। 'সঙ্ঘাটিচারো' বলতে বোঝায়— সঙ্ঘাটি (সেলাই করা চীবর) সমূহের আবর্তন; ব্যবহারের মাধ্যমে অথবা রোদে শুকানোর মাধ্যমে, সেলাই করা অর্থে 'সঙ্ঘাটি' নামপ্রাপ্ত পাঁচটি চীবরের পারস্পরিক পরিবর্তন— এটিই অর্থ। সেই কারণেই পদভাজনে ভগবান "পঞ্চম দিবসে পাঁচটি চীবর" ইত্যাদি বলেছেন। 'আপত্তি পাচিত্তিয়স্স' এই পাঠে— একটি চীবরের ক্ষেত্রে একটি আপত্তি হয়; পাঁচটি চীবরের ক্ষেত্রে পাঁচটি আপত্তি হয়।


900. Āpadāsūti mahagghaṃ cīvaraṃ, na sakkā hoti corabhayādīsu paribhuñjituṃ; evarūpe upaddave anāpatti. Sesaṃ uttānameva. Kathinasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৯০০. 'আপদাসু' (বিপদের সময়) বলতে বোঝায়— চোরের ভয় ইত্যাদির কারণে যদি মূল্যবান চীবর ব্যবহার করা সম্ভব না হয়; এই রূপ বিপদের সময় পাঁচ দিনের সঙ্ঘাটি-আবর্তন অতিক্রম করলেও আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ। এটি কঠিন-সমুত্থান— অক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদ বিশিষ্ট।


Catutthasikkhāpadaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


5. Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā

৫. পঞ্চম শিক্ষাপদের বর্ণনা


903. Pañcame – cīvarasaṅkamanīyanti saṅkametabbaṃ cīvaraṃ; aññissā santakaṃ anāpucchā gahitaṃ puna paṭidātabbacīvaranti attho.

৯০৩. পঞ্চম শিক্ষাপদে— 'চীবরসংকমনীয়' বলতে স্থানান্তরযোগ্য চীবরকে বোঝায়; অন্য ভিক্ষুণীর মালিকানাধীন চীবর না বলে গ্রহণ করে পুনরায় ফেরতযোগ্য চীবর—এই হলো অর্থ।


906. Āpadāsūti sace apārutaṃ vā anivatthaṃ vā corā haranti, evarūpāsu āpadāsu dhārentiyā anāpatti. Sesaṃ uttānameva. Kathinasamuṭṭhānaṃ – kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৯০৬. 'আপদসমূহে' বলতে যদি চোরেরা পরিধান না করা বা আবৃত না করা চীবর হরণ করে নিয়ে যায়, তবে এই রূপ আপদকালে তা ধারণকারী ভিক্ষুণীর আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই। কঠিনসমুত্থান—ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Pañcamasikkhāpadaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


6. Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৬. ষষ্ঠ শিক্ষাপদের বর্ণনা


909-10. Chaṭṭhe – aññaṃ parikkhāranti yaṃkiñci thālakādīnaṃ vā sappitelādīnaṃ vā aññataraṃ. Ānisaṃsanti ‘‘kittakaṃ agghanakaṃ dātukāmatthā’’ti pucchati, ‘‘ettakaṃ nāmā’’ti vadanti, ‘‘āgametha tāva, idāni vatthaṃ mahagghaṃ, katipāhena kappāse āgate samagghaṃ bhavissatī’’ti evaṃ vatvā nivārentiyā anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

৯০৯-১০. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— 'অন্য পরিষ্করণ' বলতে পাত্র ইত্যাদি অথবা ঘি, তেল ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো একটিকে বোঝায়। 'আনিশংস' বলতে— 'আপনারা কত মূল্যের দানীয় সামগ্রী দিতে চান?' এভাবে জিজ্ঞাসা করলে, তারা যদি বলে, 'এই পরিমাণ মূল্যের দিতে চাই।' তখন যদি ভিক্ষুণী বলেন, 'এখন অপেক্ষা করুন, বর্তমানে কাপড়ের মূল্য অনেক বেশি; কয়েকদিন পর তুলা আসলে সস্তা হবে।' এভাবে বলে বারণ করলে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Tisamuṭṭhānaṃ [Pg.207] – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

ত্রিসমুত্থান—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত, ত্রিবেদন।


Chaṭṭhasikkhāpadaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Sattamasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সপ্তম শিক্ষাপদের বর্ণনা


911. Sattame – pakkamiṃsūti aññāsampi āgamanaṃ āgamentī ‘‘addhā amhākampi āgamessatī’’ti tattha tattha agamaṃsu. Paṭibāheyyāti paṭisedheyya.

৯১১. সপ্তম শিক্ষাপদে— 'প্রস্থান করল' বলতে অন্য ভিক্ষুণীদেরও ফিরে আসার অপেক্ষা করে, 'অবশ্যই আমাদের জন্যও অপেক্ষা করবে'—এরূপ চিন্তা করে সেখানে সেখানে চলে গেল। 'প্রতিহত করবে' বলতে নিষেধ করাকে বোঝায়।


915. Ānisaṃsanti ‘‘ekissā ekaṃ sāṭakaṃ nappahoti, āgametha tāva, katipāhena uppajjissati, tato bhājessāmī’’ti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā paṭibāhantiyā anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

৯১৫. 'আনিশংস' বলতে— 'একজনের জন্য একটি কাপড় যথেষ্ট নয়, আপনারা একটু অপেক্ষা করুন, কয়েকদিনের মধ্যে চীবর উৎপন্ন হবে, তখন আমি তা বণ্টন করব।' এভাবে সুফলের কথা প্রদর্শন করে বারণ করলে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

ত্রিসমুত্থান—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Sattamasikkhāpadaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8. Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

৮. অষ্টম শিক্ষাপদের বর্ণনা


916-8. Aṭṭhame – naṭā nāma ye nāṭakaṃ nāṭenti. Naṭakā nāma ye naccanti. Laṅghakā nāma ye vaṃsavarattādīsu laṅghanakammaṃ karonti. Sokajjhāyikā nāma māyākārā. Kumbhathūṇikā nāma ghaṭakena kīḷanakā; bimbisakavādakātipi vadanti. Deti āpatti pācittiyassāti ettha cīvaragaṇanāya āpattiyo veditabbā. Sesaṃ uttānameva.

৯১৬-৮. অষ্টম শিক্ষাপদে— 'নট' বলতে যারা নাটক পরিচালনা করে বা নাচায়। 'নাটক' বলতে যারা নিজেরা নৃত্য করে। 'লঙ্ঘক' বলতে যারা বাঁশ বা চামড়ার দড়ি ইত্যাদির উপর লাফানোর খেলা দেখায়। 'শোকঝায়িক' বলতে জাদুকরদের বোঝায়। 'কুম্ভথੂণিক' বলতে যারা ছোট কলসি বাজিয়ে খেলা দেখায়; কেউ কেউ এদের চারকোণা ঢোল বাদকও বলেন। 'দান করলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়'—এখানে চীবরের সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Chasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

ষট্সমুত্থান—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Aṭṭhamasikkhāpadaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā

৯. নবম শিক্ষাপদের বর্ণনা


921-4. Navame [Pg.208] – dubbalacīvarapaccāsāyāti dubbalāya cīvarapaccāsāya. Ānisaṃsanti kiñcāpi ‘‘na mayaṃ ayye sakkomā’’ti vadanti, ‘‘idāni pana tesaṃ kappāso āgamissati, saddho pasanno puriso āgamissati, addhā dassatī’’ti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā nivārentiyā anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

৯২১-৪. নবম শিক্ষাপদে— 'দুর্বল চীবর প্রত্যাশায়' বলতে চীবরের দুর্বল প্রত্যাশার কারণে। 'আনিশংস' বলতে— যদিও তারা বলে, 'আর্য্যা, আমরা সমর্থ নই', তবুও যদি ভিক্ষুণী বলেন, 'এখন তাদের তুলা আসবে, শ্রদ্ধাবান ও প্রসন্ন ব্যক্তি আসবেন, তিনি অবশ্যই দান করবেন।' এভাবে সুফল প্রদর্শন করে বারণ করলে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

ত্রিসমুত্থান—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত, ত্রিবেদন।


Navamasikkhāpadaṃ.

নবম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā

১০. দশম শিক্ষাপদের বর্ণনা


927. Dasame – kathinuddhāraṃ na dassantīti kīdiso kathinuddhāro dātabbo, kīdiso na dātabboti? Yassa atthāramūlako ānisaṃso mahā, ubbhāramūlako appo, evarūpo na dātabbo. Yassa pana atthāramūlako ānisaṃso appo, ubbhāramūlako mahā, evarūpo dātabbo. Samānisaṃsopi saddhāparipālanatthaṃ dātabbova.

৯২৭. দশম শিক্ষাপদে— 'কঠিন উদ্ধার দেবে না' বলতে কেমন কঠিন উদ্ধার দেওয়া উচিত এবং কেমন দেওয়া উচিত নয়? যার কঠিন বিস্তারের কারণে উৎপন্ন আনিশংস বেশি এবং উদ্ধারের কারণে উৎপন্ন আনিশংস কম, এই রূপ কঠিন উদ্ধার দেওয়া উচিত নয়। পক্ষান্তরে, যার বিস্তারের কারণে উৎপন্ন আনিশংস কম এবং উদ্ধারের কারণে উৎপন্ন আনিশংস বেশি, এই রূপ কঠিন উদ্ধার দেওয়া উচিত। সমান আনিশংস হলেও দায়কের শ্রদ্ধা রক্ষার জন্য তা দেওয়া উচিত।


931. Ānisaṃsanti bhikkhunisaṅgho jiṇṇacīvaro, kathinānisaṃsamūlako mahālābhoti evarūpaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā paṭibāhantiyā anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

৯৩১. 'আনিশংস' বলতে— 'ভিক্ষুণীসংঘের চীবর জীর্ণ হয়ে গেছে, কঠিন আনিশংসের কারণে প্রচুর লাভ হবে।' এভাবে সুফল প্রদর্শন করে বারণ করলে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

ত্রিসমুত্থান—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত, ত্রিবেদন।


Dasamasikkhāpadaṃ.

দশম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Naggavaggo tatiyo.

তৃতীয় নগ্নবর্গ।


4. Tuvaṭṭavaggo

৪. তুবাট্ট বর্গ


1. Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম শিক্ষাপদের বর্ণনা


933. Tuvaṭṭavaggassa [Pg.209] paṭhamasikkhāpade – tuvaṭṭeyyunti nipajjeyyuṃ. Sesaṃ uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৯৩৩. তুবাট্ট বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— 'তুবাট্টেয়্যুং' বলতে শয়ন করবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই। এডকলোমসমুত্থান—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Paṭhamasikkhāpadaṃ.

প্রথম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā

২. второй শিক্ষাপদের বর্ণনা


937. Dutiye – ekaṃ attharaṇañceva pāvuraṇañca etāsanti ekattharaṇapāvuraṇā; saṃhārimānaṃ pāvārattharaṇakaṭasārakādīnaṃ ekaṃ antaṃ attharitvā ekaṃ pārupitvā tuvaṭṭentīnametaṃ adhivacanaṃ.

৯৩৭. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— যাদের একটিই বিছানা এবং একটিই চাদর, তারা হলো 'একস্তরণ-প্রাবরণা'; এটি স্থানান্তরযোগ্য চাদর, বিছানা, মাদুর ইত্যাদির এক প্রান্ত বিছিয়ে এবং অন্য প্রান্ত গায়ে জড়িয়ে শয়নকারী ভিক্ষুণীদের বিশেষণ।


940. Vavatthānaṃ dassetvāti majjhe kāsāvaṃ vā kattarayaṭṭhiṃ vā antamaso kāyabandhanampi ṭhapetvā nipajjantīnaṃ anāpattīti attho. Sesaṃ uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৯৪০. 'ব্যবস্থান প্রদর্শন করে' বলতে মাঝখানে চীবর বা লাঠি অথবা অন্ততপক্ষে কোমরবন্ধনী রেখে শয়ন করলে আপত্তি হয় না—এই হলো অর্থ। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই। এডকলোমসমুত্থান—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Dutiyasikkhāpadaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা


941. Tatiye – uḷārasambhāvitāti uḷārakulā pabbajitattā guṇehi ca uḷārattā uḷārāti sambhāvitā. Issāpakatāti issāya apakatā; abhibhūtāti attho. Saññatti bahulā etāsanti saññattibahulā; divasaṃ mahājanaṃ saññāpayamānāti attho. Viññatti bahulā etāsanti viññattibahulā. Viññattīti hetūdāharaṇādīhi vividhehi nayehi ñāpanā veditabbā, na yācanā.

৯৪১. তৃতীয় শিক্ষাপদে— 'উদারসম্ভাবিতা' বলতে উচ্চ বংশ থেকে প্রব্রজ্যা গ্রহণ করার কারণে এবং শীল আদি গুণের দ্বারা মহান হওয়ার কারণে 'উদার' বলে প্রশংসিত। 'ঈর্ষ্যাপকতা' বলতে ঈর্ষার দ্বারা অভিভূত বা পরাভূত—এই হলো অর্থ। decorate যাদের অনেক 'সংজ্ঞপ্তি' আছে, তারা হলো 'সংজ্ঞপ্তিবহুলা'; অর্থাৎ সারাদিন সাধারণ মানুষকে বোঝাতে থাকে। যাদের অনেক 'বিজ্ঞপ্তি' আছে, তারা হলো 'বিজ্ঞপ্তিবহুলা'। 'বিজ্ঞপ্তি' বলতে হেতু, উদাহরণ ইত্যাদি বিভিন্ন উপায়ে বোঝানোকে জানতে হবে, যাচ্ঞা করা নয়।


943. Caṅkamane [Pg.210] nivattanagaṇanāya āpattiyo veditabbā. Tiṭṭhati vātiādīsu payogagaṇanāya. Uddisati vātiādīsu padādigaṇanāya. Sesaṃ uttānameva.

৯৪৩. চংক্রমণে প্রত্যাবর্তনের সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি জানতে হবে। 'তিষ্ঠতি বা' ইত্যাদি পদে প্রয়োগের সংখ্যা অনুযায়ী। 'উদ্দিশতি বা' ইত্যাদি পদে পদের সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

ত্রিসমুত্থান—ক্রিয়াক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত, দুঃখবেদন।


Tatiyasikkhāpadaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Catutthasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ শিক্ষাপদের বর্ণনা


949. Catutthe – sati antarāyeti dasavidhe antarāye sati. Pariyesitvā na labhatīti aññaṃ upaṭṭhāyikaṃ na labhati. Gilānāyāti sayaṃ gilānāya. Āpadāsūti tathārūpe upaddave sati anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

৯৪৯. চতুর্থ শিক্ষাপদে— 'অন্তরায় থাকলে' বলতে দশ প্রকার অন্তরায় থাকলে। 'খুঁজে না পেলে' বলতে অন্য কোনো সেবাকারী না পেলে। 'গ্লানার জন্য' বলতে নিজে অসুস্থ হওয়ার কারণে। 'আপদসমূহে' বলতে সেই রূপ উপদ্রব বা বিপদ থাকলে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

ধুরনিক্ষেপসমুত্থান—অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত, দুঃখবেদন।


Catutthasikkhāpadaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


5. Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā

৫. পঞ্চম শিক্ষাপদের বর্ণনা


952. Pañcame – aññaṃ āṇāpetīti ettha sace nikkaḍḍhāti āṇattā ekapayogena bahūnipi dvārāni atikkāmeti, ekā āpatti. Atha imañcimañca dvāraṃ atikkāmehīti evaṃ āṇattā atikkāmeti, dvāragaṇanāya āpattiyo. Sesaṃ uttānameva.

৯৫২. পঞ্চম শিক্ষাপদে— 'অন্যকে আদেশ করে' এখানে যদি 'বের করে দাও'—এভাবে আদিষ্ট ভিক্ষুণী এক প্রয়াসে অনেকগুলো দরজাও পার করে দেয়, তবে একটি আপত্তি হয়। আর যদি 'এই এই দরজা পার করে দাও'—এভাবে আদিষ্ট হয়ে পার করে, তবে দরজার সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হয়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

ত্রিসমুত্থান—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত, দুঃখবেদন।


Pañcamasikkhāpadaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


6. Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৬. ষষ্ঠ শিক্ষাপদের বর্ণনা


955. Chaṭṭhe [Pg.211] – sabbaṃ uttānameva. Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

৯৫৫. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— সবকিছু স্পষ্টার্থই। সমনুভাষণসমুত্থান—অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত, দুঃখবেদন।


Chaṭṭhasikkhāpadaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7-8-9. Sattamaaṭṭhamanavamasikkhāpadavaṇṇanā

৭-৮-৯. সপ্তম, অষ্টম ও নবম শিক্ষাপদের বর্ণনা


961. Sattamaaṭṭhamanavamesu sabbaṃ uttānameva. Sabbāni eḷakalomasamuṭṭhānāni, kiriyāni, nosaññāvimokkhāni, acittakāni, paṇṇattivajjāni, kāyakammāni, ticittāni tivedanānīti.

৯৬১. সপ্তম, অষ্টম ও নবম শিক্ষাপদে সবকিছু স্পষ্টার্থই। সবকটিই এডকলোমসমুত্থান, ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Sattamaaṭṭhamanavamasikkhāpadāni.

সপ্তম, অষ্টম ও নবম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā

১০. দশম শিক্ষাপদের বর্ণনা


973. Dasame – āhundarikāti sambādhā.

৯৭৩. দশম শিক্ষাপদে— 'আহুন্দরিকে' বলতে সংকীর্ণ বা সংকুল।


975. Dhuraṃ nikkhittamatteti sacepi dhuraṃ nikkhipitvā pacchā pakkamati, āpattiyevāti attho. Pavāretvā pañca yojanāni gacchantiyāpi anāpatti. Chasu vattabbameva natthi. Sace pana tīṇi gantvā teneva maggena paccāgacchati, na vaṭṭati. Aññena maggena āgantuṃ vaṭṭati.

৯৭৫. 'ধুর নিক্ষেপ মাত্রেই' বলতে যদি দায়িত্ব ত্যাগ করে পরে চলে যায়, তবুও আপত্তিই হবে—এই হলো অর্থ। প্রবারণা করে পাঁচ যোজন পর্যন্ত গেলেও আপত্তি হয় না। ছয় যোজনের ক্ষেত্রে তো বলারই কিছু নেই। কিন্তু যদি তিন যোজন গিয়ে সেই পথেই ফিরে আসে, তবে তা করা উচিত নয়। অন্য পথে ফিরে আসা উচিত।


976. Antarāyeti dasavidhe antarāye – paraṃ gacchissāmīti nikkhantā, nadīpūro pana āgato, corā vā magge honti, megho vā uṭṭhāti, nivattituṃ vaṭṭati. Sesaṃ uttānameva. Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

৯৭৬. 'অন্তরায় থাকলে' বলতে দশ প্রকার অন্তরায় থাকলে— 'অন্যত্র যাব' বলে রওনা হয়ে যদি নদী প্লাবিত হয়ে যায়, অথবা পথে চোর থাকে, অথবা মেঘের সৃষ্টি হয়, তবে ফিরে আসা উচিত। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই। প্রথম পারাজিকসমুত্থান—অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত, দুঃখবেদন।


Dasamasikkhāpadaṃ.

দশম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Tuvaṭṭavaggo catuttho.

চতুর্থ তুবাট্টবর্গ।


5. Cittāgāravaggo

৫. চিত্তাগার বর্গ


1. Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম শিক্ষাপদ বর্ণনা


978. Cittāgāravaggassa [Pg.212] paṭhamasikkhāpade – rājāgāranti rañño kīḷanagharaṃ. Cittāgāranti kīḷanacittasālaṃ. Ārāmanti kīḷanaupavanaṃ. Uyyānanti kīḷanuyyānaṃ. Pokkharaṇīnti kīḷanapokkharaṇiṃ. Tasmāyeva padabhājane ‘‘yattha katthaci rañño kīḷitu’’ntiādi vuttaṃ. Dassanāya gacchati āpatti dukkaṭassāti ettha padavāragaṇanāya dukkaṭaṃ. Yattha ṭhitā passatīti ettha pana sace ekasmiṃyeva ṭhāne ṭhitā padaṃ anuddharamānā pañcapi passati, ekameva pācittiyaṃ. Taṃ taṃ disābhāgaṃ oloketvā passantiyā pana pāṭekkā āpattiyo. Bhikkhussa pana sabbattha dukkaṭaṃ.

৯৭৮. চিত্তাগার বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— 'রাজাগার' বলতে রাজার ক্রীড়াগৃহ। 'চিত্তাগার' বলতে ক্রীড়ার জন্য নির্মিত বিচিত্র চিত্রশালা। 'আরাম' বলতে ক্রীড়ার জন্য নির্মিত উপবন (শহরের ভেতরের উদ্যান)। 'উদ্যান' বলতে ক্রীড়ার জন্য নির্মিত উদ্যান (শহরের বাইরের উদ্যান)। 'পুষ্করিণী' বলতে ক্রীড়ার জন্য নির্মিত পুষ্করিণী। সেইজন্যই পদভাজনে 'যে কোনো স্থানে রাজার ক্রীড়ার জন্য...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'দর্শনের জন্য গমন করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়'— এখানে পদক্ষেপ গণনার ভিত্তিতে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। 'যেখানে দাঁড়িয়ে দেখে'— এখানে যদি এক স্থানেই দাঁড়িয়ে পা না বাড়িয়ে পাঁচটির সবকটিই দেখে, তবে একটিই পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। কিন্তু সেই সেই দিকভাগে তাকিয়ে দেখার ক্ষেত্রে আলাদা আলাদা আপত্তি হয়। ভিক্ষুর ক্ষেত্রে অবশ্য সর্বাবস্থায় দুষ্কৃত আপত্তি হয়।


981. Ārāme ṭhitāti ajjhārāme rājāgārādīni karonti, tāni passantiyā anāpatti. Gacchantī vā āgacchantī vāti piṇḍapātādīnaṃ atthāya gacchantiyā maggo hoti, tāni passati, anāpatti. Sati karaṇīye gantvāti rañño santikaṃ kenaci karaṇīyena gantvā passati, anāpatti. Āpadāsūti kenaci upaddutā pavisitvā passati, anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

৯৮১. 'আরামে অবস্থিত' বলতে আরামের অভ্যন্তরে রাজাগার ইত্যাদি তৈরি করে, তা দেখার ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। 'যাওয়ার সময় বা আসার সময়' বলতে পিণ্ডপাত ইত্যাদির উদ্দেশ্যে গমনকারী ভিক্ষুণীর পথ যদি সেখানে হয় এবং সে তা দেখে, তবে আপত্তি হয় না। 'করণীয় থাকলে গিয়ে' বলতে রাজার কাছে কোনো করণীয় কাজের জন্য গিয়ে যদি দেখে, তবে আপত্তি হয় না। 'আপদকালে' বলতে কোনো উপদ্রব বা বিপদের কারণে প্রবেশ করে যদি দেখে, তবে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

এড়কলম-সমুত্থান— ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত, ত্রিবেদন।


Paṭhamasikkhāpadaṃ.

প্রথম শিক্ষাপদ।


2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


982. Dutiye – abhinisīdanābhinipajjanesu payogagaṇanāya āpattiyo veditabbā. Sesaṃ uttānameva.

৯৮২. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— বসা এবং শোয়ার ক্ষেত্রে প্রয়াস গণনার ভিত্তিতে আপত্তি জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এড়কলম-সমুত্থান— ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, পন্নত্তিবদ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Dutiyasikkhāpadaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদ।


3. Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


988. Tatiye [Pg.213] – ujjavujjaveti yattakaṃ hatthena añchitaṃ hoti, tasmiṃ takkamhi veṭhite ekā āpatti. Kantanato pana pubbe kappāsavicinanaṃ ādiṃ katvā sabbapayogesu hatthavāragaṇanāya dukkaṭaṃ.

৯৮৮. তৃতীয় শিক্ষাপদে— 'উজ্ববুজ্ববেতি' বলতে হাত দিয়ে যতটুকু টানা হয়, তা টাকুতে জড়ানো হলে একটি আপত্তি হয়। কিন্তু সুতা কাটার পূর্বে তুলা বাছাই করা থেকে শুরু করে সমস্ত প্রয়াসে হাতের স্পর্শ গণনার ভিত্তিতে দুষ্কৃত আপত্তি হয়।


989. Kantitasuttanti dasikasuttādiṃ saṅghāṭetvā kantati, dukkantitaṃ vā paṭikantati. Sesaṃ uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৯৮৯. 'কাটা সুতা' বলতে পাড়ের সুতা ইত্যাদি একত্রিত করে কাটা, অথবা ভালোভাবে কাটা হয়নি এমন সুতা পুনরায় কাটা। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ। এড়কলম-সমুত্থান— ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, পন্নত্তিবদ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Tatiyasikkhāpadaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদ।


4. Catutthasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ শিক্ষাপদ বর্ণনা


992. Catutthe – yāguṃ vātiādīsu taṇḍulakoṭṭanaṃ ādiṃ katvā sabbesu pubbapayogesu payogagaṇanāya dukkaṭaṃ. Yāgubhattesu bhājanagaṇanāya, khādanīyādīsu rūpagaṇanāya pācittiyāni.

৯৯২. চতুর্থ শিক্ষাপদে— 'যাগু' ইত্যাদি তৈরির ক্ষেত্রে চাল কোটা থেকে শুরু করে সমস্ত পূর্বপ্রয়াসে প্রয়াস গণনার ভিত্তিতে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। যাগু ও ভাতের ক্ষেত্রে পাত্র গণনার ভিত্তিতে এবং খাদ্যদ্রব্য ইত্যাদির ক্ষেত্রে আকৃতি গণনার ভিত্তিতে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


993. Yāgupāneti manussehi saṅghassatthāya kariyamāne yāgupāne vā saṅghabhatte vā tesaṃ sahāyikabhāvena yaṃkiñci pacantiyā anāpatti. Cetiyapūjāya sahāyikā hutvā gandhādīni pūjeti, vaṭṭati. Attano veyyāvaccakarassāti sacepi mātāpitaro āgacchanti, yaṃkiñci bījaniṃ vā sammuñjanidaṇḍakaṃ vā kārāpetvā veyyāvaccakaraṭṭhāne ṭhapetvāva yaṃkiñci pacituṃ vaṭṭati. Sesaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīni tatiyasadisānevāti.

৯৯৩. 'যাগুপান' বলতে মানুষের দ্বারা সংঘের উদ্দেশ্যে প্রস্তুতকৃত যাগুপান বা সংঘভাতের ক্ষেত্রে তাদের সহায়িকা হিসেবে কোনো কিছু রান্না করলে আপত্তি হয় না। চৈত্যপূজায় সহায়িকা হয়ে গন্ধদ্রব্য ইত্যাদি পূজা করলে তা করা কল্প। 'নিজের বৈয়াবৃত্যকারকের জন্য' বলতে যদি পিতামাতাও আসেন, তবে তাদের দিয়ে কোনো তালপাখা বা ঝাড়ু তৈরি করিয়ে বৈয়াবৃত্যকারকের স্থানে রেখে যেকোনো কিছু রান্না করা কল্প। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ। সমুত্থান আদি তৃতীয় শিক্ষাপদের সদৃশ।


Catutthasikkhāpadaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদ।


5. Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā

৫. পঞ্চম শিক্ষাপদ বর্ণনা


996. Pañcame – asati antarāyeti dasavidhe antarāye asati. Dhuraṃ nikkhipitvā pacchā vinicchinantī āpattiṃ āpajjitvāva vinicchināti.

৯৯৬. পঞ্চম শিক্ষাপদে— 'অন্তরায় না থাকলে' বলতে দশ প্রকার অন্তরায় না থাকলে। দায়িত্ব পরিত্যাগ করে পরে বিচার-মীমাংসা করলে আপত্তিতে পতিত হয়েই বিচার করা হয়।


998. Pariyesitvā [Pg.214] na labhatīti sahāyikā bhikkhuniyo na labhati. Sesaṃ uttānameva. Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ dukkhavedananti.

৯৯৮. 'খুঁজে না পেলে' বলতে সহায়িকা ভিক্ষুণীদের না পেলে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ। ধুরনিক্ক্ষেপ-সমুত্থান— অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, অকুশলচিত্ত, দুঃখবেদন।


Pañcamasikkhāpadaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদ।


6. Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৬. ষষ্ঠ শিক্ষাপদ বর্ণনা


999. Chaṭṭhe – sabbaṃ naggavagge āgārikasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso, taṃ chasamuṭṭhānaṃ. Idaṃ ‘‘sahatthā’’ti vuttattā eḷakalomasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

৯৯৯. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— সমস্ত কিছু নগ্নবর্গের আগারিক শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মেই জানতে হবে। তবে এই বিশেষত্ব রয়েছে যে, সেটি ছয় সমুত্থানবিশিষ্ট। এটি 'স্বহস্তে' বলা হওয়ার কারণে এড়কলম-সমুত্থান, ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, পন্নত্তিবদ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Chaṭṭhasikkhāpadaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদ।


7. Sattamasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সপ্তম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1007. Sattame – puna pariyāyenāti punavāre. Āpadāsūti mahagghacīvaraṃ sarīrato mocetvā supaṭisāmitampi corā haranti, evarūpāsu āpadāsu anissajjitvā nivāsentiyā anāpatti. Sesaṃ uttānamevāti.

১০০৭. সপ্তম শিক্ষাপদে— 'পুনরায় পর্যায়ক্রমে' বলতে পুনরায়। 'আপদকালে' বলতে মূল্যবান চীবর শরীর থেকে খুলে ভালোভাবে লুকিয়ে রাখলেও চোরেরা তা চুরি করে নিয়ে যেতে পারে, এই রূপ আপদকালে চীবর উৎসর্গ না করে পরিধান করলে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

কঠিন-সমুত্থান— কায়-বাক্য থেকে এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, পন্নত্তিবদ্য, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Sattamasikkhāpadaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদ।


8. Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

৮. অষ্টম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1008. Aṭṭhame – anissajjitvāti rakkhaṇatthāya adatvā; ‘‘imaṃ jaggeyyāsī’’ti evaṃ anāpucchitvāti attho.

১০০৮. অষ্টম শিক্ষাপদে— 'উৎসর্গ না করে' বলতে রক্ষার জন্য না দিয়ে; 'এটি পাহারা দিও'— এভাবে না বলে বা অনুমতি না নিয়ে— এই অর্থ।


1012. Pariyesitvā na labhatīti paṭijaggikaṃ na labhati. Gilānāyāti vacībhedaṃ kātuṃ asamatthāya. Āpadāsūti raṭṭhe bhijjante āvāse [Pg.215] chaḍḍetvā gacchanti, evarūpāsu āpadāsu anāpatti. Sesaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīni anantarasikkhāpadasadisānevāti.

১০১২. 'খুঁজে না পেলে' বলতে রক্ষণাবেক্ষণকারীকে না পেলে। 'গ্লানার জন্য' বলতে বাক্য উচ্চারণ করতে অসমর্থ হওয়ার কারণে। 'আপদকালে' বলতে দেশ ভেঙে গেলে বিহার পরিত্যাগ করে চলে যেতে হয়, এই রূপ আপদকালে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ। সমুত্থান আদি পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের সদৃশ।


Aṭṭhamasikkhāpadaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদ।


9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā

৯. নবম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1015-6. Navame – bāhirakaṃ anatthasaṃhitanti hatthiassarathadhanutharusippaāthabbaṇakhīlanavasīkaraṇasosāpanamantāgadappayogādibhedaṃ parūpaghātakaraṃ. Parittanti yakkhaparittanāgamaṇḍalādibhedaṃ sabbampi vaṭṭati. Sesaṃ uttānameva.

১০১৫-৬. নবম শিক্ষাপদে— 'অনর্থযুক্ত বাহ্যিক বিদ্যা' বলতে হস্তীবিদ্যা, অশ্ববিদ্যা, রথবিদ্যা, ধনুবিদ্যা, খড়্গবিদ্যা, আথর্বণ মন্ত্র, কীলন মন্ত্র, বশীকরণ মন্ত্র, শ্মশান মন্ত্র এবং বিষপ্রয়োগ ইত্যাদি প্রকারের পরপীড়াদায়ক বিদ্যা। 'পরিত্রাণ' বলতে যক্ষ-পরিত্রাণ, নাগমণ্ডল ইত্যাদি প্রকারের সমস্তই কল্প। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Padasodhammasamuṭṭhānaṃ – vācato vācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

পদশোধন-সমুত্থান— বাক্য থেকে এবং বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, পন্নত্তিবদ্য, বাচীকর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Navamasikkhāpadaṃ.

নবম শিক্ষাপদ।


10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā

১০. দশম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1018. Dasame vāceyyāti padaṃ viseso, sesaṃ navame vuttanayeneva veditabbaṃ saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

১০১৮. দশম শিক্ষাপদে— 'পাঠ করাবে' পদটি বিশেষ, অবশিষ্ট অংশ সমুত্থান আদিসহ নবম শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মেই জানতে হবে।


Dasamasikkhāpadaṃ.

দশম শিক্ষাপদ।


Cittāgāravaggo pañcamo.

পঞ্চম চিত্তাগার বর্গ।


6. Ārāmavaggo

৬. আরাম বর্গ


1. Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1025. Ārāmavaggassa paṭhamasikkhāpade – parikkhepaṃ atikkāmentiyā, upacāraṃ okkamantiyāti ettha paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ.

১০২৫. আরাম বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— 'সীমানা অতিক্রম করলে, উপচারে প্রবেশ করলে'— এখানে প্রথম পদক্ষেপে দুষ্কৃত এবং দ্বিতীয় পদক্ষেপে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


1027. Sīsānulokikāti paṭhamaṃ pavisantīnaṃ bhikkhunīnaṃ sīsaṃ anulokentī pavisati, anāpatti. Yattha bhikkhuniyoti yattha bhikkhuniyo paṭhamataraṃ pavisitvā sajjhāyacetiyavandanādīni karonti, tattha tāsaṃ [Pg.216] santikaṃ gacchāmīti gantuṃ vaṭṭati. Āpadāsūti kenaci upaddutā hoti, evarūpāsu āpadāsu pavisituṃ vaṭṭati. Sesaṃ uttānameva.

১০২৭. 'শীষানুলোকিকা' বলতে প্রথমে প্রবেশকারী ভিক্ষুণীদের মস্তক নিরীক্ষণ করতে করতে প্রবেশ করলে আপত্তি হয় না। 'যেখানে ভিক্ষুণীগণ' বলতে যেখানে ভিক্ষুণীগণ প্রথমে প্রবেশ করে সজ্ঝায়, চৈত্যবন্দনা ইত্যাদি করছেন, সেখানে 'তাদের কাছে যাচ্ছি' ভেবে যাওয়া কল্প। 'আপদকালে' বলতে কোনো উপদ্রব বা বিপদের সম্মুখীন হলে, এই রূপ আপদকালে প্রবেশ করা কল্প। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

ধুরনিক্ক্ষেপ-সমুত্থান— ক্রিয়াক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, পন্নত্তিবদ্য, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Paṭhamasikkhāpadaṃ.

প্রথম শিক্ষাপদ।


2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


1028. Dutiye – āyasmā kappitakoti ayaṃ jaṭilasahassabbhantaro thero. Saṃharīti saṅkāmesi. Saṃhaṭoti saṅkāmito. Kāsāvaṭoti nhāpitā kāsāvaṃ nivāsetvā kammaṃ karonti, taṃ sandhāyāhaṃsu. Sesaṃ uttānameva.

১০২৮. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— 'আয়ুষ্মান কপ্পিতক' বলতে ইনি এক হাজার জটিলের অন্তর্ভুক্ত স্থবির। 'সংহরি' বলতে স্থানান্তরিত করলেন। 'সংহত' বলতে স্থানান্তরিত করা হয়েছে। 'কাশাবট' বলতে ক্ষৌরকারগণ কাষায় বস্ত্র পরিধান করে কাজ করে, তা লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ।


Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

ত্রিসমুত্থান— ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, অকুশলচিত্ত, দুঃখবেদন।


Dutiyasikkhāpadaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদ।


3. Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


1036. Tatiye – anusāsanipurekkhārāyāti idānipi tvaṃ bālā abyattātiādinā nayena anusāsanipakkhe ṭhatvā vadantiyā anāpatti. Sesaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīni anantarasikkhāpadasadisānevāti.

১০৩৬. তৃতীয় শিক্ষাপদে— 'শাসনকে অগ্রগণ্য করে' বলতে 'এখনও তুমি মূর্খ, অদক্ষ' ইত্যাদি নিয়মে উপদেশের পক্ষে থেকে কথা বললে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থ। সমুত্থান আদি পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের সদৃশ।


Tatiyasikkhāpadaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদ।


4. Catutthasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ শিক্ষাপদ বর্ণনা


1037. Catutthe – sabbaṃ uttānameva. Catusamuṭṭhānaṃ – kāyato kāyavācato kāyacittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Nimantitāya anāpucchā bhuñjantiyā āpattisambhavato siyā kiriyākiriyaṃ, pavāritāya kappiyaṃ kāretvāpi akāretvāpi bhuñjantiyā āpattisambhavato [Pg.217] siyā kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১০৩৭. চতুর্থ শিক্ষাপদে— সমস্ত অংশ স্পষ্টার্থ। চতুঃসমুত্থান— কায় থেকে, কায়-বাক্য থেকে, কায়-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়। নিমন্ত্রিত হয়ে না বলে ভোজন করলে আপত্তি হওয়ার সম্ভাবনা থাকায় কখনো ক্রিয়াক্রিয়া হয়। প্রবারিত হয়ে কল্পিত করিয়ে বা না করিয়ে ভোজন করলে আপত্তি হওয়ার সম্ভাবনা থাকায় কখনো ক্রিয়া হয়, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, পন্নত্তিবদ্য, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, ত্রিচিত্ত, ত্রিবেদন।


Catutthasikkhāpadaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদ।


5. Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā

৫. পঞ্চম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1043. Pañcame – kule maccharo kulamaccharo, kulamaccharo etissā atthīti kulamaccharinī kulaṃ vā maccharāyatīti kulamaccharinī. Kulassa avaṇṇanti taṃ kulaṃ assaddhaṃ appasannanti. Bhikkhunīnaṃ avaṇṇanti bhikkhuniyo dussīlā pāpadhammāti.

১০৪৩. পঞ্চম শিক্ষাপদে— কুলে মাৎসর্য হলো কুলমাৎসর্য। যার কুলমাৎসর্য আছে সে হলো 'কুলমাৎসরিনী', অথবা কুলের প্রতি মাৎসর্য প্রকাশ করে যে, সে হলো 'কুলমাৎসরিনী'। 'কুলের অখ্যাতি' বলতে সেই কুলটি শ্রদ্ধাহীন, অপ্রসন্ন। 'ভিক্ষুণীদের অখ্যাতি' বলতে ভিক্ষুণীগণ দুঃশীল, পাপধর্মী।


1045. Santaṃyeva ādīnavanti kulassa vā bhikkhunīnaṃ vā santaṃ aguṇaṃ. Sesaṃ uttānameva. Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ dukkhavedananti.

১০৪৫. ‘সন্তংযেব আদিনবং’ বলতে কুল বা ভিক্ষুণীদের বিদ্যমান দোষ বা গুণহীনতাকে বোঝায়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এটি ত্রিসমুট্ঠান (তিনটি উৎস থেকে উৎপন্ন) – ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Pañcamasikkhāpadaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


6. Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৬. ষষ্ঠ শিক্ষাপদ বর্ণনা


1048. Chaṭṭhe – ovādāyāti garudhammatthāya. Saṃvāsāyāti uposathapavāraṇāpucchanatthāya. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana bhikkhunovādakasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva.

১০৪৮. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে – ‘ওবাদায়’ বলতে গরুধর্ম উপদেশের উদ্দেশ্যে। ‘সংবাসায়’ বলতে উপোসথ ও প্রবারণা জিজ্ঞাসার উদ্দেশ্যে। এটি এখানে সংক্ষেপ। বিস্তারিত বিবরণ তো ভিক্ষুণী-ওবাদক শিক্ষাপদ বর্ণনায় বলা হয়েছে।


Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি এলকলোমসমুট্ঠান (মেষলোম সদৃশ উত্থানবিশিষ্ট) – ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, পন্নত্তিবদ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Chaṭṭhasikkhāpadaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Sattamasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সপ্তম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1053. Sattame – pariyesitvā na labhatīti bhikkhuniṃ na labhati. Sesaṃ uttānameva. Imassāpi vitthāro bhikkhunovādake vuttoyeva.

১০৫৩. সপ্তম শিক্ষাপদে – ‘পরিয়েসিত্বা ন লভতি’ বলতে ভিক্ষুণীকে খুঁজে না পাওয়াকে বোঝায়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এরও বিস্তারিত বিবরণ ভিক্ষুণী-ওবাদক শিক্ষাপদে বলা হয়েছে।


Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ [Pg.218] – akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি ধুরনিক্ক্ষেপসমুট্ঠান (দায়িত্ব ত্যাগজনিত উত্থানবিশিষ্ট) – অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Sattamasikkhāpadaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8. Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

৮. অষ্টম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1056. Aṭṭhame – ekakammantiādīhi uposathapavāraṇāyeva vuttā. Sesaṃ uttānameva. Imassāpi vitthāro bhikkhunovādake vuttoyeva.

১০৫৬. অষ্টম শিক্ষাপদে – ‘এককম্মং’ ইত্যাদি পদের দ্বারা উপোসথ ও প্রবারণাকেই বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এরও বিস্তারিত বিবরণ ভিক্ষুণী-ওবাদক শিক্ষাপদে বলা হয়েছে।


Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি প্রথম পারাজিকসমুট্ঠান (প্রথম পারাজিকের ন্যায় উত্থানবিশিষ্ট) – অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Aṭṭhamasikkhāpadaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā

৯. নবম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1058. Navame – sabbaṃ uttānameva. Imassāpi vitthāro bhikkhunovādake vuttoyeva.

১০৫৮. নবম শিক্ষাপদে – সবকিছুই স্পষ্ট। এরও বিস্তারিত বিবরণ ভিক্ষুণী-ওবাদক শিক্ষাপদে বলা হয়েছে।


Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

এটি ধুরনিক্ক্ষেপসমুট্ঠান – অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Navamasikkhāpadaṃ.

নবম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā

১০. দশম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1062. Dasame – pasākheti adhokāye. Adhokāyo hi yasmā tato rukkhassa sākhā viya ubho ūrū pabhijjitvā gatā, tasmā pasākhoti vuccati.

১০৬২. দশম শিক্ষাপদে – ‘পসাখে’ বলতে শরীরের নিম্নভাগে। কারণ শরীরের নিম্নভাগ থেকে বৃক্ষের শাখার মতো উভয় উরু বিভক্ত হয়ে বিস্তৃত হয়েছে, তাই একে ‘পসাখ’ (প্রশাখা) বলা হয়।


1065. Bhindātiādīsu sace ‘‘bhinda, phālehī’’ti sabbāni āṇāpeti, so ca tatheva karoti, cha āṇattidukkaṭāni cha ca pācittiyāni āpajjati. Athāpi evaṃ āṇāpeti – ‘‘upāsaka, yaṃkiñci ettha kātabbaṃ, taṃ sabbaṃ karohī’’ti, so ca sabbānipi bhedanādīni karoti; ekavācāya cha [Pg.219] dukkaṭāni cha pācittiyānīti dvādasa āpattiyo. Sace pana bhedanādīsupi ekaṃyeva vatvā ‘‘idaṃ karohī’’ti āṇāpeti, so ca sabbāni karoti, yaṃ āṇattaṃ, tasseva karaṇe pācittiyaṃ. Sesesu anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

১০৬৫. ‘ভিন্দ’ (ভেদ করো) ইত্যাদি বিষয়ে যদি কেউ ‘ভেদ করো, বিদীর্ণ করো’ বলে সবকিছুর আদেশ দেয় এবং সেও ঠিক সেভাবেই করে, তবে canটি আজ্ঞপ্তি-দুষ্কৃত এবং canটি পচিত্তি আপত্তি হয়। আবার যদি এভাবে আদেশ দেয় – ‘উপাসক, এখানে যা কিছু করা দরকার, তা সবই করো’ এবং সেও ভেদন ইত্যাদি সমস্ত কাজ করে; তবে এক বাক্যের কারণে canটি দুষ্কৃত এবং canটি পচিত্তি—এই বারোটি আপত্তি হয়। কিন্তু যদি ভেদন ইত্যাদির মধ্যে কেবল একটির কথা উল্লেখ করে ‘এটি করো’ বলে আদেশ দেয় এবং সে সমস্ত কাজ করে, তবে যা আদেশ করা হয়েছে কেবল তা করার কারণেই পচিত্তি হয়। অবশিষ্ট বিষয়ে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Kathinasamuṭṭhānaṃ – kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এটি কঠিনসমুট্ঠান (কঠিন চীবর দানের ন্যায় উত্থানবিশিষ্ট) – ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, পন্নত্তিবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Dasamasikkhāpadaṃ.

দশম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Ārāmavaggo chaṭṭho.

ষষ্ঠ আরাম বর্গ সমাপ্ত।


7. Gabbhinivaggo

৭. গর্ভিনী বর্গ


1. Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1069. Gabbhinivaggassa paṭhamasikkhāpade – āpannasattāti kucchipaviṭṭhasattā.

১০৬৯. গর্ভিনী বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে – ‘আপন্নসত্তা’ বলতে গর্ভে সন্তান ধারণকারী নারীকে বোঝায়।


Paṭhamasikkhāpadaṃ.

প্রথম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


1073-4. Dutiye – pāyantinti thaññaṃ pāyamānaṃ. Mātā vā hotīti yaṃ dārakaṃ pāyeti, tassa mātā vā hoti dhāti vā. Sesaṃ uttānameva. Ubhayampi tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১০৭৩-৪. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে – ‘পায়ন্তী’ বলতে স্তন্যদানকারী নারীকে বোঝায়। ‘মাতা বা হোতি’ বলতে যে শিশুকে স্তন্যপান করায়, সে তার মা অথবা ধাত্রী হয়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। উভয় শিক্ষাপদই ত্রিসমুট্ঠান – ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, পন্নত্তিবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Dutiyasikkhāpadaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


1077. Tatiye – sikkhāsammutiṃ dātunti kasmā dāpesi? ‘‘Mātugāmo nāma lolo hoti dve vassāni chasu dhammesu asikkhitvā sīlāni pūrayamāno kilamati, sikkhitvā pana pacchā na kilamissati, nittharissatī’’ti dāpesi.

১০৭৭. তৃতীয় শিক্ষাপদে – ‘শিক্ষা-সম্মতি প্রদানের জন্য’ কেন প্রদান করতে আদেশ দিলেন? ‘নারীরা স্বভাবতই চঞ্চল হয়, দুই বছর canটি ধর্মে (নিয়মে) শিক্ষা গ্রহণ না করে শীল পূরণ করতে গেলে তারা ক্লান্ত বা পরিশ্রান্ত হয়ে পড়ে; কিন্তু শিক্ষা গ্রহণ করার পর পরবর্তীতে তারা পরিশ্রান্ত হবে না এবং তা সফলভাবে সম্পন্ন করতে পারবে’—এই বিবেচনায় তিনি শিক্ষা-সম্মতি প্রদানের আদেশ দিয়েছিলেন।


1079. Pāṇātipātā [Pg.220] veramaṇiṃ dve vassāni avītikkamma samādānaṃ samādiyāmīti yaṃ taṃ pāṇātipātā veramaṇīti paññattaṃ sikkhāpadaṃ, taṃ pāṇātipātā veramaṇisikkhāpadaṃ dve vassāni avītikkamitabbasamādānaṃ katvā samādiyāmīti attho. Esa nayo sabbattha. Imā cha sikkhāyo saṭṭhivassāyapi pabbajitāya dātabbāyeva, na etāsu asikkhitā upasampādetabbā.

১০৭৯. ‘প্রাণাতিপাত থেকে বিরত থাকার নিয়মটি দুই বছর লঙ্ঘন না করে সমাদান করছি’ বলতে—প্রাণাতিপাত বিরতি রূপ যে শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে, সেই প্রাণাতিপাত বিরতি শিক্ষাপদটি দুই বছর লঙ্ঘন না করার প্রতিজ্ঞা করে ‘সমাদান করছি’—এই অর্থ প্রকাশ করে। সর্বত্রই এই নিয়ম প্রযোজ্য। এই canটি শিক্ষা ষাট বছর বয়সী প্রব্রজিতা রমণীকেও অবশ্যই দিতে হবে, এগুলোতে অশিক্ষিত (দীক্ষিত নয় এমন) কাউকে উপসম্পদা দেওয়া যাবে না।


Tatiyasikkhāpadaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Catutthasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ শিক্ষাপদ বর্ণনা


1084. Catutthe – sabbaṃ uttānameva. Sace pana paṭhamaṃ vuṭṭhānasammuti na dinnā hoti, upasampadamāḷakepi dātabbāyeva. Imā dvepi mahāsikkhamānā nāma.

১০৮৪. চতুর্থ শিক্ষাপদে – সবকিছুই স্পষ্ট। তবে যদি প্রথমে উট্ঠান-সম্মতি (উপসম্পদার অনুমতি) দেওয়া না হয়ে থাকে, তবে উপসম্পদা সীমার মধ্যেও তা অবশ্যই দিতে হবে। এই উভয়কেই ‘মহাসিক্কমান’ বলা হয়।


Catutthasikkhāpadaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


5. Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā

৫. পঞ্চম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1090. Pañcame – kiñcāpi ūnadvādasavassaṃ paripuṇṇasaññāya vuṭṭhāpentiyā anāpatti, sā pana anupasampannāva hoti. Sesaṃ uttānameva.

১০৯০. পঞ্চম শিক্ষাপদে – বারো বছরের কম বয়সী গৃহীগতা (বিবাহিতা) নারীকে যদি বারো বছর পূর্ণ হয়েছে মনে করে উপসম্পদা দেওয়া হয়, তবে আপত্তি হয় না; কিন্তু সে উপসম্পন্না (ভিক্ষুণী) হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Pañcamasikkhāpadaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


6. Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৬. ষষ্ঠ শিক্ষাপদ বর্ণনা


1095. Chaṭṭhe – dasavassāya gihigatāya sikkhāsammutiṃ datvā paripuṇṇadvādasavassaṃ upasampādetuṃ vaṭṭati.

১০৯৫. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে – দশ বছর বয়সী গৃহীগতা (বিবাহিতা) নারীকে শিক্ষা-সম্মতি প্রদান করে, বারো বছর পূর্ণ হলে তাকে উপসম্পদা দেওয়া কর্তব্য।


Chaṭṭhasikkhāpadaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Sattamasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সপ্তম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1101. Sattame [Pg.221] – sabbaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīnipi sabbesu dutiye vuttasadisāneva. Ayaṃ pana viseso – yattha sammuti atthi, tattha kiriyākiriyaṃ hotīti.

১১০১. সপ্তম শিক্ষাপদে – সবকিছুই স্পষ্ট। উত্থান (সমুট্ঠান) ইত্যাদিও সমস্ত শিক্ষাপদে দ্বিতীয় শিক্ষাপদে বর্ণিত বিষয়ের মতোই। তবে বিশেষত্ব এই যে – যেখানে সম্মতি আছে, সেখানে ক্রিয়াক্রিয়া হয়।


Sattamasikkhāpadaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8. Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

৮. অষ্টম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1108. Aṭṭhame – na anuggaṇhāpeyyāti ‘‘imissā ayye uddesādīni dehī’’ti evaṃ uddesādīhi na anuggaṇhāpeyya.

১১০৮. অষ্টম শিক্ষাপদে – ‘ন অনুগ্গণ্হাপেয়্য’ বলতে ‘আর্যে, একে উদ্দেস (পাঠদান) ইত্যাদি দিন’—এভাবে উদ্দেস ইত্যাদির দ্বারা যেন সাহায্য না করায়।


1110. Pariyesitvāti aññaṃ pariyesitvā na labhati, sayaṃ gilānā hoti, na sakkoti uddesādīni dātuṃ, tassā anāpatti. Sesaṃ uttānameva. Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

১১১০. ‘পরিয়েসিত্বা’ বলতে অন্য শিক্ষক খুঁজেও যদি না পাওয়া যায়, নিজে অসুস্থ থাকে এবং উদ্দেস ইত্যাদি দিতে অসমর্থ হয়, তবে তার আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এটি ধুরনিক্ক্ষেপসমুট্ঠান – অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Aṭṭhamasikkhāpadaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā

৯. নবম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1113. Navame – na upaṭṭhaheyyāti cuṇṇena mattikāya dantakaṭṭhena mukhodakenāti evaṃ tena tena karaṇīyena na upaṭṭhaheyya. Sesaṃ uttānameva. Paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

১১১৩. নবম শিক্ষাপদে – ‘ন উপট্ঠহেয়্য’ বলতে স্নানচূর্ণ, মাটি, দন্তকাষ্ঠ, মুখ ধোয়ার জল ইত্যাদি বিভিন্ন প্রয়োজনীয় কাজের দ্বারা যেন পরিচর্যা না করে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এটি প্রথম পারাজিকসমুট্ঠান – অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Navamasikkhāpadaṃ.

নবম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā

১০. দশম শিক্ষাপদ বর্ণনা


1116. Dasame – neva vūpakāseyyāti na gahetvā gaccheyya. Na vūpakāsāpeyyāti ‘‘imaṃ ayye gahetvā gacchā’’ti aññaṃ na āṇāpeyya. Sesamettha uttānameva. Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ[Pg.222], sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

১১১৬. দশম শিক্ষাপদে – ‘নেব বূপকাসেয়্য’ বলতে সঙ্গে নিয়ে যেন না যায়। ‘ন বূপকাসাপেয়্য’ বলতে ‘আর্যে, একে সঙ্গে নিয়ে যান’—এভাবে অন্য কাউকে যেন আদেশ না দেয়। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এটি ধুরনিক্ক্ষেপসমুট্ঠান – অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Dasamasikkhāpadaṃ.

দশম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Gabbhinivaggo sattamo.

সপ্তম গর্ভিনী বর্গ সমাপ্ত।


8. Kumāribhūtavaggo

৮. কুমারীভূতা বর্গ


1-2-3. Paṭhamadutiyatatiyasikkhāpadavaṇṇanā

১-২-৩. প্রথম, দ্বিতীয় ও তৃতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


1119. Kumāribhūtavaggassa paṭhamadutiyatatiyasikkhāpadāni tīṇi tīhi gihigatasikkhāpadehi sadisāni. Yā pana tā sabbapaṭhamā dve mahāsikkhamānā, tā atikkantavīsativassāti veditabbā. Tā gihigatā vā hontu agihigatā vā, sikkhamānā icceva vattabbā, gihigatāti vā kumāribhūtāti vā na vattabbā. Gihigatāya dasavassakāle sikkhāsammutiṃ datvā dvādasavassakāle upasampadā kātabbā. Ekādasavassakāle datvā terasavassakāle kātabbā, dvādasaterasacuddasapannarasasoḷasasattarasaaṭṭhārasavassakāle sammutiṃ datvā vīsativassakāle upasampadā kātabbā. Aṭṭhārasavassakālato paṭṭhāya ca panāyaṃ gihigatātipi kumāribhūtātipi vattuṃ vaṭṭati, kumāribhūtā pana gihigatāti na vattabbā, kumāribhūtā icceva vattabbā. Mahāsikkhamānā pana gihigatātipi vattuṃ na vaṭṭati, kumāribhūtātipi vattuṃ na vaṭṭati, sikkhāsammutidānavasena pana tissopi sikkhamānāti vattuṃ vaṭṭati.

১১১৯. কুমারীভূতবর্গের প্রথম, দ্বিতীয় ও তৃতীয় এই তিনটি শিক্ষাপদ তিনটি গৃহীগতা শিক্ষাপদের সদৃশ। সর্বপ্রথমে যে দুজন মহাসিক্কমানা (মহা-শিক্ষমাণা) আছেন, তাঁদের বিশ বছর বয়স অতিক্রমকারী বলে জানতে হবে। তাঁরা গৃহীগতা হোন বা অগৃহীগতা হোন, তাঁদের কেবল 'সিক্কমানা' বলেই বলতে হবে; 'গৃহীগতা' বা 'কুমারীভূতা' বলা যাবে না। গৃহীগতাকে দশ বছর বয়সে শিক্ষা-সম্মতি দিয়ে বারো বছর বয়সে উপসম্পদা প্রদান করতে হবে। এগারো বছর বয়সে সম্মতি দিয়ে তেরো বছর বয়সে উপসম্পদা প্রদান করতে হবে। বারো, তেরো, চৌদ্দ, পনেরো, ষোলো, সতেরো বা আঠারো বছর বয়সে সম্মতি দিয়ে বিশ বছর বয়সে উপসম্পদা প্রদান করতে হবে। আর আঠারো বছর বয়স থেকে শুরু করে এই সিক্কমানাকে 'গৃহীগতা' বা 'কুমারীভূতা' বলাও সংগত। কিন্তু কুমারীভূতাকে 'গৃহীগতা' বলা যাবে না, কেবল 'কুমারীভূতা' বলেই বলতে হবে। মহাসিক্কমানাকে 'গৃহীগতা' বলাও সংগত নয়, 'কুমারীভূতা' বলাও সংগত নয়। তবে শিক্ষা-সম্মতি প্রদানের কারণে এই তিন প্রকারকেই 'সিক্কমানা' বলা সংগত।


Paṭhamadutiyatatiyāni.

প্রথম, দ্বিতীয় ও তৃতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4-5-6. Catutthapañcamachaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৪-৫-৬. চতুর্থ, পঞ্চম ও ষষ্ঠ শিক্ষাপদের বর্ণনা


1136. Catutthapañcamachaṭṭhesu sabbaṃ uttānameva. Sabbāni tisamuṭṭhānāni catutthaṃ kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. Pañcamaṃ kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ[Pg.223], kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. Yañcettha saṅghena paricchinditabbāti vuttaṃ, tassa upaparikkhitabbāti attho. Chaṭṭhaṃ kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ dukkhavedananti. Yaṃ panettha ‘‘paricchinditvā’’ti vuttaṃ, tassa upaparikkhitvāti attho.

১১৩৬. চতুর্থ, পঞ্চম ও ষষ্ঠ শিক্ষাপদে সবকিছুই স্পষ্ট। সবগুলিই তিন সমুত্থানবিশিষ্ট। চতুর্থ শিক্ষাপদটি ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাবিশিষ্ট। পঞ্চম শিক্ষাপদটি ক্রিয়াক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাবিশিষ্ট। এখানে যে 'সংঘ কর্তৃক নির্ধারণ করতে হবে' (saṅghena paricchinditabbā) বলা হয়েছে, তার অর্থ হলো 'পরীক্ষা বা বিবেচনা করতে হবে'। ষষ্ঠ শিক্ষাপদটি ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদনাবিশিষ্ট। আর এখানে যে 'নির্ধারণ করে' (paricchinditvā) বলা হয়েছে, তার অর্থ হলো 'পরীক্ষা বা বিবেচনা করে'।


Catutthapañcamachaṭṭhasikkhāpadāni

চতুর্থ, পঞ্চম ও ষষ্ঠ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Sattamasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সপ্তম শিক্ষাপদের বর্ণনা


1150. Sattame – sabbaṃ uttānameva. Dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

১১৫০. সপ্তম শিক্ষাপদে—সবকিছুই স্পষ্ট। এটি ধুরনিক্ক্ষেপ-সমুত্থানবিশিষ্ট—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদনাবিশিষ্ট।


Sattamasikkhāpadaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8. Aṭṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

৮. অষ্টম শিক্ষাপদের বর্ণনা


1154. Aṭṭhamepi – sabbaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīnipi anantarasadisānevāti.

১১৫৪. অষ্টম শিক্ষাপদেও—সবকিছুই স্পষ্ট। সমুত্থান আদিও পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের সদৃশ।


Aṭṭhamasikkhāpadaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


9. Navamasikkhāpadavaṇṇanā

৯. নবম শিক্ষাপদের বর্ণনা


1158. Navame – sokāvāsanti saṅketaṃ katvā agacchamānā purisānaṃ anto sokaṃ pavesetīti sokāvāsā, taṃ sokāvāsaṃ. Tenevāha – ‘‘sokāvāsā nāma paresaṃ dukkhaṃ uppādetī’’ti. Atha vā gharaṃ viya gharasāmikā, ayampi purisasamāgamaṃ alabhamānā sokaṃ āvisati. Iti yaṃ āvisati, svāssā āvāso hotīti sokāvāsā. Tenāha – ‘‘sokaṃ āvisatī’’ti. Ajānantīti edisā [Pg.224] ayanti ajānamānā. Sesaṃ uttānameva. Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১১৫৮. নবম শিক্ষাপদে—'শোকাবাসা' বলতে, সাক্ষাতের সময় নির্ধারণ করে না গিয়ে পুরুষদের অন্তরে শোক প্রবেশ করায় বলে সে 'শোকাবাসা'; সেই শোকাবাসাকে। এইজন্যই বলা হয়েছে—'শোকাবাসা অন্যের দুঃখ উৎপন্ন করে।' অথবা, গৃহস্বামীরা যেমন গৃহে প্রবেশ করে, এই সিক্কমানাও তেমনি পুরুষদের সাথে মিলনের সুযোগ না পেয়ে শোকে প্রবেশ করে (শোকাভিভূত হয়)। এভাবে সে যে শোকে প্রবেশ করে, সেই শোকই তার আবাস হয় বলে সে 'শোকাবাসা'। এইজন্য বলা হয়েছে—'শোকে প্রবেশ করে।' 'অজানন্তী' বলতে, এই সিক্কমানা যে এইরকম (শোকাবাসা) তা না জেনে। অবশিষ্টাংশ স্পষ্ট। এটি তিন সমুত্থানবিশিষ্ট—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Navamasikkhāpadaṃ.

নবম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā

১০. দশম শিক্ষাপদের বর্ণনা


1164. Dasame – anāpucchāti anāpucchitvā. Bhikkhunīhi dvikkhattuṃ āpucchitabbaṃ – pabbajjākāle ca upasampadākāle ca, bhikkhūnaṃ pana sakiṃ āpucchitepi vaṭṭati.

১১৬৪. দশম শিক্ষাপদে—'অনপুচ্ছা' বলতে অনুমতি না নিয়ে (জিজ্ঞাসা না করে)। ভিক্ষুণীদের দুইবার অনুমতি নিতে হবে—প্রব্রজ্যার সময়ে এবং উপসম্পদার সময়ে; কিন্তু ভিক্ষুদের ক্ষেত্রে একবার অনুমতি নিলেই চলে।


1165. Ajānantīti mātādīnaṃ atthibhāvaṃ ajānantī. Sesaṃ uttānameva. Idaṃ apubbasamuṭṭhānasīsaṃ. Catusamuṭṭhānaṃ – vācato kāyavācato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Kathaṃ? Abbhānakammādīsu kenacideva karaṇīyena khaṇḍasīmāyaṃ nisinnā ‘‘pakkosatha sikkhamānaṃ, idheva naṃ upasampādessāmā’’ti upasampādeti; evaṃ vācato samuṭṭhāti. Upassayato paṭṭhāya upasampādessāmīti vatvā khaṇḍasīmaṃ gacchantiyā kāyavācato samuṭṭhāti. Dvīsupi ṭhānesu paṇṇattibhāvaṃ jānitvāva vītikkamaṃ karontiyā vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Ananujānāpetvā upasampādanato kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১১৬৫. 'অজানন্তী' বলতে মাতা আদির অস্তিত্বের কথা না জেনে। অবশিষ্টাংশ স্পষ্ট। এটি এক নতুন সমুত্থানের উৎস (অপূর্বসমুত্থanশীর্ষ)। এটি চার সমুত্থানবিশিষ্ট—বাক্য থেকে, কায়-বাক্য থেকে, বাক্য-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়। কীভাবে? আব্বহান কর্ম আদি কোনো করণীয় কাজের জন্য খণ্ডসীমায় বসে 'সিক্কমানাকে ডাকো, এখানেই তাকে উপসম্পদা দেব'—এই বলে উপসম্পদা প্রদান করলে; এভাবে বাক্য থেকে সমুত্থিত হয়। বিহার থেকে শুরু করে 'উপসম্পদা দেব' বলে খণ্ডসীমার দিকে গমনকারিণীর কায়-বাক্য থেকে সমুত্থিত হয়। উভয় স্থানেই প্রজ্ঞপ্তির অস্তিত্ব জেনেও নিয়ম লঙ্ঘনকারিণীর বাক্য-চিত্ত এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়। অনুমতি না নিয়ে উপসম্পদা দেওয়ার কারণে এটি ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Dasamasikkhāpadaṃ.

দশম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


11. Ekādasamasikkhāpadavaṇṇanā

১১. একাদশ শিক্ষাপদের বর্ণনা


1167-8. Ekādasame – pārivāsikachandadānenāti pārivāsiyena chandadānena. Tattha catubbidhaṃ pārivāsiyaṃ – parisapārivāsiyaṃ, rattipārivāsiyaṃ, chandapārivāsiyaṃ, ajjhāsayapārivāsiyanti. Tattha parisapārivāsiyaṃ nāma bhikkhū kenacideva karaṇīyena sannipatitā honti, atha megho vā uṭṭhāti, ussāraṇā vā kariyati, manussā vā ajjhottharantā āgacchanti, bhikkhū [Pg.225] ‘‘anokāsā mayaṃ aññatra gacchāmā’’ti chandaṃ avissajjetvāva uṭṭhahanti. Idaṃ parisapārivāsiyaṃ. Kiñcāpi parisapārivāsiyaṃ, chandassa pana avissaṭṭhattā kammaṃ kātuṃ vaṭṭati.

১১৬৭-৮. একাদশ শিক্ষাপদে—'পারিবাসিক ছন্দদানেন' বলতে পারিবাসিক (বিলুপ্ত) ছন্দ প্রদানের দ্বারা। সেখানে পারিবাসিক চার প্রকার—পরিষদ-পারিবাসিক, রাত্রি-পারিবাসিক, ছন্দ-পারিবাসিক এবং অধ্যাশয়-পারিবাসিক। সেখানে পরিষদ-পারিবাসিক বলতে—ভিক্ষুগণ কোনো করণীয় কাজের জন্য সমবেত হয়েছেন, তখন মেঘ উঠল, অথবা লোকজনকে সরিয়ে দেওয়ার কাজ করা হলো, অথবা মানুষজন ভিড় করে আসতে লাগল, তখন ভিক্ষুগণ 'আমাদের এখানে সুযোগ নেই, আমরা অন্য কোথাও যাই'—এই বলে ছন্দ (সম্মতি) ত্যাগ না করেই উঠে গেলেন। এটি হলো পরিষদ-পারিবাসিক। যদিও এটি পরিষদ-পারিবাসিক, তবুও ছন্দ ত্যাগ না করার কারণে অন্য স্থানে কর্ম সম্পাদন করা সংগত।


Puna bhikkhū ‘‘uposathādīni karissāmā’’ti rattiṃ sannipatitvā ‘‘yāva sabbe sannipatanti, tāva dhammaṃ suṇissāmā’’ti ekaṃ ajjhesanti, tasmiṃ dhammakathaṃ kathenteyeva aruṇo uggacchati. Sace ‘‘cātuddasikaṃ uposathaṃ karissāmā’’ti nisinnā ‘‘pannaraso’’ti kātuṃ vaṭṭati. Sace pannarasikaṃ kātuṃ nisinnā pāṭipade anuposathe uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭati, aññaṃ pana saṅghakiccaṃ kātuṃ vaṭṭati. Idaṃ rattipārivāsiyaṃ nāma.

আবার, ভিক্ষুগণ 'উপোসথ আদি করব' বলে রাতে সমবেত হয়ে 'যতক্ষণ সবাই সমবেত না হচ্ছে, ততক্ষণ ধর্ম শ্রবণ করি'—এই বলে একজনকে অনুরোধ করলেন, তিনি ধর্মকথা বলতে বলতেই অরুণোদয় হয়ে গেল। যদি তাঁরা 'চাতুর্দশী উপোসথ করব' বলে বসে থাকেন, তবে 'পঞ্চদশী' হিসেবে তা করা সংগত। যদি পঞ্চদশী উপোসথ করার জন্য বসে থাকেন, তবে প্রতিপদ নামক অনুপোসথ দিনে উপোসথ করা সংগত নয়, তবে অন্য কোনো সংঘকার্য করা সংগত। এটি হলো রাত্রি-পারিবাসিক।


Puna bhikkhū ‘‘kiñcideva abbhānādisaṅghakammaṃ karissāmā’’ti nisinnā honti, tatreko nakkhattapāṭhako bhikkhu evaṃ vadati – ‘‘ajja nakkhattaṃ dāruṇaṃ, mā imaṃ kammaṃ karothā’’ti. Te tassa vacanena chandaṃ vissajjetvā tattheva nisinnā honti. Athañño āgantvā ‘‘nakkhattaṃ paṭimānentaṃ attho bālaṃ upaccagā’’ti (jā. 1.1.49) vatvā ‘‘kiṃ nakkhattena karothā’’ti vadati. Idaṃ chandapārivāsiyañceva ajjhāsayapārivāsiyañca. Etasmiṃ pārivāsiye puna chandapārisuddhiṃ anānetvā kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati.

আবার, ভিক্ষুগণ 'কোনো আব্বহান আদি সংঘকর্ম করব' বলে বসে আছেন, সেখানে একজন নক্ষত্রবিদ ভিক্ষু বললেন—'আজ নক্ষত্র প্রতিকূল, এই কর্ম করবেন না।' তাঁরা তাঁর কথায় ছন্দ (সম্মতি) ত্যাগ করে সেখানেই বসে রইলেন। তখন অন্য একজন এসে 'নক্ষত্রের প্রতীক্ষাকারী মূর্খের হাত থেকে সুযোগ চলে যায়'—এই বলে 'নক্ষত্র দিয়ে কী করবেন?' বললেন। এটি ছন্দ-পারিবাসিক এবং অধ্যাশয়-পারিবাসিক উভয়ই। এই পারিবাসিকে পুনরায় ছন্দ-পারিশুদ্ধি না এনে কর্ম করা সংগত নয়।


Vuṭṭhitāya parisāyāti chandaṃ vissajjetvā kāyena vā vācāya vā chandavissajjanamatteneva vā uṭṭhitāya parisāya.

'উত্থিতায়া পরিসায়া' বলতে—ছন্দ ত্যাগ করে কায় বা বাক্যের দ্বারা অথবা কেবল ছন্দ ত্যাগের মাধ্যমেই পরিষদ উঠে গেলে।


1169. Anāpatti avuṭṭhitāya parisāyāti chandaṃ avissajjetvā avuṭṭhitāya anāpatti. Sesaṃ uttānameva. Tisamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১১৬৯. 'অন্যাপত্তি অবুত্থিতায়া পরিসায়া' বলতে—ছন্দ ত্যাগ না করে পরিষদ উঠে না গেলে আপত্তি হয় না। অবশিষ্টাংশ স্পষ্ট। এটি তিন সমুত্থানবিশিষ্ট—ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Ekādasamasikkhāpadaṃ.

একাদশ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


12. Dvādasamasikkhāpadavaṇṇanā

১২. দ্বাদশ শিক্ষাপদের বর্ণনা


1170. Dvādasame – upassayo na sammatīti vasanokāso nappahoti. Sesaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīni anantarasadisānevāti.

১১৭০. দ্বাদশ শিক্ষাপদে—'উপশ্রয় না সম্মতি' বলতে বসবাসের স্থান পর্যাপ্ত না হওয়া। অবশিষ্টাংশ স্পষ্ট। সমুত্থান আদিও পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের সদৃশ।


Dvādasamasikkhāpadaṃ.

দ্বাদশ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


13. Terasamasikkhāpadavaṇṇanā

১৩. ত্রয়োদশ শিক্ষাপদের বর্ণনা


1175. Terasame [Pg.226] – ekaṃ vassaṃ dveti ekantarike ekasmiṃ saṃvacchare dve vuṭṭhāpeti. Sesaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīnipi vuttasadisānevāti.

১১৭৫. ত্রয়োদশ শিক্ষাপদে—'এক বছর দুই' বলতে এক বছর অন্তর এক বছরে দুজনকে উপসম্পদা প্রদান করা। অবশিষ্টাংশ স্পষ্ট। সমুত্থান আদিও উক্ত শিক্ষাপদের সদৃশ।


Terasamasikkhāpadaṃ.

ত্রয়োদশ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Kumāribhūtavaggo aṭṭhamo.

অষ্টম কুমারীভূতবর্গ সমাপ্ত।


9. Chattupāhanavaggo

৯. ছত্র-উপানহ বর্গ


1. Paṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম শিক্ষাপদের বর্ণনা


1181. Chattavaggassa paṭhamasikkhāpade – sakimpi dhāreti āpatti pācittiyassāti maggagamane ekapayogeneva divasampi dhāreti, ekāva āpatti. Sace kaddamādīni patvā upāhanā omuñcitvā chattameva dhārentī gacchati, dukkaṭaṃ. Athāpi gacchādīni disvā chattaṃ apanāmetvā upāhanāruḷhāva gacchati, dukkaṭameva. Sace chattampi apanāmetvā upāhanāpi omuñcitvā puna dhāreti, puna pācittiyaṃ. Evaṃ payogagaṇanāya āpattiyo veditabbā. Sesaṃ uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১১৮১. ছত্রবর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—'একবারও ধারণ করলে প্রাচিত্তিয় আপত্তি হয়' বলতে, পথ চলার সময় একবারের প্রচেষ্টাতেই সারাদিনও ধারণ করলে একটিই আপত্তি হয়। যদি কাদা আদি স্থানে পৌঁছে পাদুকা খুলে কেবল ছত্র ধারণ করে গমন করে, তবে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। আবার, ঝোপঝাড় আদি দেখে ছত্র সরিয়ে নিয়ে পাদুকা পরিহিত অবস্থায় গমন করে, তবুও দুষ্কৃত আপত্তিই হয়। যদি ছত্রও সরিয়ে নিয়ে পাদুকাও খুলে পুনরায় ধারণ করে, তবে পুনরায় প্রাচিত্তিয় আপত্তি হয়। এভাবে প্রয়োগ গণনার দ্বারা আপত্তিগুলি জানতে হবে। অবশিষ্টাংশ স্পষ্ট। এটি এড়কলোম-সমুত্থানবিশিষ্ট—ক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাবিশিষ্ট।


Paṭhamasikkhāpadaṃ.

প্রথম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


2. Dutiyasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা


1184. Dutiye – yānena yāyantīti etthāpi orohitvā punappunaṃ abhiruhantiyā payogagaṇanāya āpattiyo veditabbā. Sesaṃ paṭhame vuttanayamevāti.

১১৮৪. দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—'যানের দ্বারা গমন করে' এখানেও যান থেকে নেমে বারবার আরোহণকারিণীর প্রয়োগ গণনার দ্বারা আপত্তিগুলি জানতে হবে। অবশিষ্টাংশ প্রথম শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের মতোই।


Dutiyasikkhāpadaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


3. Tatiyasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা


1190. Tatiye [Pg.227] – vippakiriyiṃsūti maṇayo vippakiṇṇā. Idhāpi omuñcitvā dhārentiyā payogagaṇanāya āpattiyo. Samuṭṭhānādīni vuttanayāneva. Kevalaṃ idha akusalacittaṃ hotīti.

১১৯০. তৃতীয় শিক্ষাপদে—'বিপ্রকিরিয়িংসু' বলতে মণিগুলি ছড়িয়ে পড়েছিল। এখানেও খুলে পুনরায় পরিধানকারিণীর প্রয়োগ গণনার দ্বারা আপত্তিগুলি জানতে হবে। সমুত্থান আদিও উক্ত নিয়মের মতোই। কেবল এখানে অকুশল চিত্ত হয়।


Tatiyasikkhāpadaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


4. Catutthasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ শিক্ষাপদের বর্ণনা


1194. Catutthe – sīsūpagādīsu yaṃ yaṃ dhāreti, tassa tassa vasena vatthugaṇanāya āpattiyo veditabbā. Sesaṃ tatiye vuttanayamevāti.

১১৯৪. চতুর্থ শিক্ষাপদে—শিরোভূষণ আদি অলঙ্কারের মধ্যে যে যে অলঙ্কার পরিধান করে, সেই সেই অলঙ্কারের বস্তু গণনার দ্বারা আপত্তিগুলি জানতে হবে। অবশিষ্টাংশ তৃতীয় শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের মতোই।


Catutthasikkhāpadaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


5. Pañcamasikkhāpadavaṇṇanā

৫. পঞ্চম শিক্ষাপদের বর্ণনা


1199. Pañcame – gandhavaṇṇakenāti gandhena ca vaṇṇakena ca. Sesaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīni tatiyasadisānevāti.

১১৯৯. পঞ্চম শিক্ষাপদে—'গন্ধবর্ণকেন' বলতে সুগন্ধি ও রঞ্জক (প্রসাধন) দ্বারা। অবশিষ্টাংশ স্পষ্ট। সমুত্থান আদিও তৃতীয় শিক্ষাপদের সদৃশ।


Pañcamasikkhāpadaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


6. Chaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৬. ষষ্ঠ শিক্ষাপদের বর্ণনা


1202. Chaṭṭhe – sabbaṃ pañcame vuttasadisamevāti.

১২০২. ষষ্ঠ শিক্ষাপদে—সবকিছুই পঞ্চম শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের সদৃশ।


Chaṭṭhasikkhāpadaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


7. Sattamasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সপ্তম শিক্ষাপদের বর্ণনা


1208-9. Sattame – ummaddāpeti āpatti pācittiyassāti ettha hatthaṃ amocetvā ummaddane ekāva āpatti, mocetvā mocetvā ummaddane payogagaṇanāya [Pg.228] āpattiyo. Sambāhanepi eseva nayo. Gilānāyāti antamaso maggagamanaparissamenāpi sābādhāya. Āpadāsūti corabhayādīhi sarīrakampanādīsu. Sesaṃ uttānameva. Samuṭṭhānādīni tatiyasadisānevāti.

১২০৮-৯. সপ্তম শিক্ষাপদে— 'উম্মদ্দাপেতি আপত্তি পাচিত্তিয়স্স' (মর্দন করালে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়)—এখানে হাত না সরিয়ে মর্দন করলে একটিই আপত্তি হয়; হাত সরিয়ে সরিয়ে মর্দন করলে প্রয়োগের সংখ্যা অনুযায়ী বহু আপত্তি হয়। মর্দন বা মালিশ করার ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। 'গিলানায়' (পীড়িতার জন্য) বলতে অন্তত পথ চলার ক্লান্তির কারণেও পীড়িত হওয়াকে বোঝায়। 'আপদাসু' (আপদসমূহে) বলতে চোরের ভয় ইত্যাদির কারণে শরীরের কম্পন ইত্যাদি হওয়াকে বোঝায়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। সমুত্থান আদি তৃতীয় শিক্ষাপদের সদৃশ।


Sattamasikkhāpadaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


8-9-10. Aṭṭhamanavamadasamasikkhāpadavaṇṇanā

৮-৯-১০. অষ্টম, নবম ও দশম শিক্ষাপদের বর্ণনা।


1210. Aṭṭhamādīsu tīsu sikkhamānāya sāmaṇeriyā, gihiniyāti idameva nānākaraṇaṃ, sesaṃ sattame vuttasadisamevāti.

১২১০. অষ্টম আদি তিনটি শিক্ষাপদে 'শিক্ষমানা, শ্রামণেরী, গৃহিণী'—কেবল এইটুকুই পার্থক্য; অবশিষ্ট অংশ সপ্তম শিক্ষাপদে যা বলা হয়েছে তার সদৃশ।


Aṭṭhamanavamadasamasikkhāpadāni.

অষ্টম, নবম ও দশম শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


11. Ekādasamasikkhāpadavaṇṇanā

১১. একাদশ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


1214. Ekādasame – bhikkhussa puratoti abhimukhamevāti attho. Idaṃ pana upacāraṃ sandhāya kathitanti veditabbaṃ. Sesaṃ uttānameva. Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১২১৪. একাদশ শিক্ষাপদে— 'ভিক্خুস্স পুরতো' (ভিক্ষুর সম্মুখে) পদের অর্থ হলো তাঁর মুখোমুখি বা সম্মুখে। তবে এটি দ্বাদশ হাত উপচার (সীমা) লক্ষ্য করে বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। কঠিনসমুত্থান—কায়-বাক্য এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়াক্রিয়া, নোসজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, পণ্নত্তি-বজ্জ, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদন।


Ekādasamasikkhāpadaṃ.

একাদশ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


12. Dvādasamasikkhāpadavaṇṇanā

১২. দ্বাদশ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


1219-23. Dvādasame – anokāsakatanti asukasmiṃ nāma ṭhāne pucchāmīti evaṃ akataokāsaṃ. Tenevāha – ‘‘anokāsakatanti anāpucchā’’ti. Anodissāti asukasmiṃ nāma ṭhāne pucchāmīti evaṃ aniyametvā kevalaṃ ‘‘pucchitabbaṃ atthi, pucchāmi ayyā’’ti evaṃ vatvā. Sesaṃ uttānameva. Padasodhammasamuṭṭhānaṃ – vācato vācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১২১৯-২৩. দ্বাদশ শিক্ষাপদে— 'অনোকাসকতং' বলতে 'অমুক স্থানে আমি জিজ্ঞাসা করতে চাই' এভাবে অনুমতি না নেওয়াকে বোঝায়। এইজন্যই বলা হয়েছে— 'অনোকাসকতং অর্থাৎ না বলে বা না জিজ্ঞেস করে'। 'অনোদিস্সা' বলতে অমুক স্থানে জিজ্ঞাসা করব এভাবে নির্দিষ্ট না করে কেবল 'জিজ্ঞাস্য আছে, হে আর্য, আমি জিজ্ঞাসা করতে চাই' এভাবে বলে জিজ্ঞাসা করাকে বোঝায়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। পদশোধনসমুত্থান—বাক্য এবং বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়াক্রিয়া, নোসজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, পণ্নত্তি-বজ্জ, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদন।


Dvādasamasikkhāpadaṃ.

দ্বাদশ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


13. Terasamasikkhāpadavaṇṇanā

১৩. ত্রয়োদশ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


1226. Terasame [Pg.229] – parikkhepaṃ atikkāmentiyāti ekena pādena atikkante dukkaṭaṃ, dutiyena pācittiyaṃ. Upacārepi eseva nayo.

১২২৬. ত্রয়োদশ শিক্ষাপদে— 'পরিক্খেপং অতিক্কামেন্তিয়া' (বেষ্টনী অতিক্রম করার সময়) বলতে এক পা দিয়ে বেষ্টনী অতিক্রম করলে দুক্কট আপত্তি হয়, দ্বিতীয় পা দিয়ে অতিক্রম করলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। উপচারের (সীমার) ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম।


1227. Acchinnacīvarikāyātiādīsu saṅkaccikacīvarameva cīvaranti veditabbaṃ. Āpadāsūti mahagghaṃ hoti saṅkaccikaṃ, pārupitvā gacchantiyāva upaddavo uppajjati, evarūpāsu āpadāsu anāpatti. Sesaṃ uttānameva. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ – kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১২২৭. ‘অচ্ছিন্নচীবরিকা’ ইত্যাদি পদে ‘সংকচ্চিক চীবর’ (বক্ষবন্ধনী চীবর)-কেই চীবর বলে জানতে হবে। ‘আপদাসু’ বলতে যদি সংকচ্চিক চীবরটি অত্যন্ত মূল্যবান হয় অথবা তা পরিধান করে যাওয়ার সময় কোনো বিপদের আশঙ্কা থাকে, তবে এই ধরনের আপদকালে সংকচ্চিক চীবর ছাড়া গ্রামে প্রবেশ করলে আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এলকলোমসমুত্থান—ক্রিয়া, নোসজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, পণ্নত্তি-বজ্জ, কায়কর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদন।


Terasamasikkhāpadaṃ.

ত্রয়োদশ শিক্ষাপদ সমাপ্ত।


Chattupāhanavaggo navamo.

ছত্র-উপানহ বর্গ নামক নবম বর্গ সমাপ্ত।


Uddiṭṭhā kho ayyāyo chasaṭṭhisataṃ pācittiyā dhammāti ettha sabbāneva bhikkhunīnaṃ khuddakesu channavuti, bhikkhūnaṃ dvenavutīti aṭṭhāsītisataṃ sikkhāpadāni, tato sakalaṃ bhikkhunīvaggaṃ, paramparabhojanaṃ, anatirittabhojanaṃ, anatirittena abhihaṭṭhuṃ pavāraṇaṃ, paṇītabhojanaviññatti, acelakasikkhāpadaṃ, duṭṭhullapaṭicchādanaṃ, ūnavīsativassupasampādanaṃ, mātugāmena saddhiṃ saṃvidhāya addhānagamanaṃ, rājantepurappavesanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā vikāle gāmappavesanaṃ, nisīdanaṃ vassikasāṭikanti imāni dvāvīsati sikkhāpadāni apanetvā sesāni satañca chasaṭṭhi ca sikkhāpadāni pātimokkhuddesamaggena uddiṭṭhāni hontīti veditabbāni. Tenāha – ‘‘uddiṭṭhā kho ayyāyo chasaṭṭhisataṃ pācittiyā dhammā…pe… evametaṃ dhārayāmī’’ti.

‘উদ্দিষ্টানি খো আর্য্যায়ো ছসট্ঠিসতং পাচিত্তিয়া ধম্মা’ (হে আর্য্যাগণ, একশত ছেষট্টিটি পাচিত্তিয় ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে)—এখানে ভিক্ষুণীদের ক্ষুদ্রক শিক্ষাপদসমূহের মধ্যে ছিয়ানব্বইটি এবং ভিক্ষুদের বিরানব্বইটি, এভাবে মোট একশত আটাশিটি শিক্ষাপদ উদ্দিষ্ট হয়েছে। তা থেকে সমগ্র ভিক্ষুণীবর্গ, পরম্পরভোজন, অনতিরিক্তভোজন, অনতিরিক্তেন অভিহট্ঠুং পবারণা, প্রণীতভোজনবিজ্ঞপ্তি, অচে লক শিক্ষাপদ, দুট্ঠুল্লপটিচ্ছাদন, ঊনবিংশতিবর্ষ উপসম্পাদন, মাতৃগ্রামের সাথে পরামর্শ করে পথ চলা, রাজান্তঃপুরে প্রবেশ, সন্ত ভিক্ষুকে না বলে অকালে গ্রামে প্রবেশ, নিসীদন ও বর্ষিকশাটিকা—এই বাইশটি শিক্ষাপদ বাদ দিয়ে অবশিষ্ট একশত ছেষট্টিটি শিক্ষাপদ প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি পদ্ধতিতে উদ্দিষ্ট হয়েছে বলে জানতে হবে। এইজন্যই বলা হয়েছে— ‘উদ্দিষ্টানি খো আর্য্যায়ো ছসট্ঠিসতং পাচিত্তিয়া ধম্মা...পে... এবমেতং ধারয়ামি’।


Tatrāyaṃ saṅkhepato samuṭṭhānavinicchayo – giraggasamajjaṃ, cittāgārasikkhāpadaṃ, saṅghāṇi, itthālaṅkāro, gandhavaṇṇako, vāsitakapiññāko, bhikkhunīādīhi ummaddanaparimaddanānīti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni lokavajjāni. Ayaṃ panettha adhippāyo – vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni. Avasesāni acittakāni, paṇṇattivajjāneva. Corīvuṭṭhāpanaṃ, gāmantaraṃ, ārāmasikkhāpadaṃ gabbhinivagge ādito paṭṭhāya satta, kumāribhūtavagge ādito paṭṭhāya pañca, purisasaṃsaṭṭhaṃ pārivāsiyachandadānaṃ, anuvassavuṭṭhāpanaṃ, ekantarikavuṭṭhāpananti [Pg.230] imāni ekūnavīsati sikkhāpadāni sacittakāni paṇṇattivajjāni, avasesāni sacittakāni lokavajjānevāti.

সেখানে সংক্ষেপে সমুত্থান-নির্ণয় নিম্নরূপ— গিরগ্গসমজ্জ (গিরি-উৎসব), চিত্তাগার শিক্ষাপদ, সঙ্ঘাণী (কোমরবন্ধনী), ইথালঙ্কার (নারী অলঙ্কার), গন্ধবর্ণক, বাসিতকপিঞ্ঞাক (সুগন্ধি খৈল), এবং ভিক্ষুণী আদি দ্বারা মর্দন ও পরিমর্দন করানো—এই দশটি শিক্ষাপদ অচিত্তক ও লোকবজ্জ (লৌকিক দোষযুক্ত)। এখানে অভিপ্রায় হলো—বস্তুজ্ঞানসম্পন্ন চিত্ত ছাড়াও আপত্তির সম্মুখীন হতে হয় বলে এগুলো অচিত্তক; কিন্তু চিত্ত থাকলে কেবল অকুশল চিত্তের দ্বারাই আপত্তির সম্মুখীন হতে হয় বলে এগুলো লোকবজ্জ। অবশিষ্ট শিক্ষাপদগুলো অচিত্তক ও পণ্নত্তিবজ্জ (প্রজ্ঞপ্তিগত দোষযুক্ত)। চোরীবুটঠাপন (চোর রমণীকে প্রব্রজ্যা দেওয়া), গামন্তর (গ্রামান্তর), আরাম শিক্ষাপদ, গর্ভিণীবর্গে প্রথম থেকে শুরু করে সাতটি, কুমারীভূতবর্গে প্রথম থেকে শুরু করে পাঁচটি, পুরুষসংসৃষ্ট, পারিবাসিক ছন্দদান, অনুবর্ষবুটঠাপন এবং একান্তরক বুটঠাপন—এই উনিশটি শিক্ষাপদ সচিত্তক ও পণ্নত্তিবজ্জ। অবশিষ্ট তেত্রিশটি শিক্ষাপদ সচিত্তক ও লোকবজ্জ।


Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya bhikkhunīvibhaṅge

সমন্তপাসাদিকা নামক বিনয়-সংবর্ণনায় ভিক্ষুণীবিভঙ্গে—


Khuddakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ক্ষুদ্রক শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


Pācittiyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

পাচিত্তিয় কাণ্ড সমাপ্ত।


5. Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ (bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā)

৫. পাটিদেসনীয় কাণ্ড (ভিক্ষুণীবিভঙ্গ বর্ণনা)।


Pāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Pāṭidesanīyā nāma, khuddakānaṃ anantarā;

Ye dhammā aṭṭha āruḷhā, saṅkhepeneva saṅgahaṃ;

Tesaṃ pavattate esā, saṅkhepeneva vaṇṇanā.

ক্ষুদ্রক শিক্ষাপদসমূহের অব্যবহিত পরেই পাটিদেসনীয় নামক যে আটটি ধর্ম সংক্ষেপে সংগীতির অন্তর্ভুক্ত করা হয়েছে, সেগুলোর এই সংক্ষিপ্ত বর্ণনা আরম্ভ করা হচ্ছে।


1228. Yāni hi ettha pāḷiyaṃ sappitelādīni niddiṭṭhāni, tāniyeva viññāpetvā bhuñjantiyā pāṭidesanīyā. Pāḷivinimuttakesu pana sabbesu dukkaṭaṃ. Sesamettha uttānameva. Aṭṭhavidhampi panetaṃ pāṭidesanīyaṃ catusamuṭṭhānaṃ – kāyato kāyavācato kāyacittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

১২২৮. প্রকৃতপক্ষে, এখানে পালি গ্রন্থে যে ঘি, তেল ইত্যাদি নির্দেশ করা হয়েছে, সেগুলো চেয়ে নিয়ে ভোজন করলে পাটিদেসনীয় আপত্তি হয়। কিন্তু পালি গ্রন্থের বহির্ভূত অন্যান্য সমস্ত বস্তুর ক্ষেত্রে দুক্কট আপত্তি হয়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট। এই আট প্রকার পাটিদেসনীয় আপত্তি চার সমুত্থানবিশিষ্ট—কায় থেকে, কায়-বাক্য থেকে, কায়-চিত্ত থেকে এবং কায়-বাক্য-চিত্ত থেকে সমুত্থিত হয়; এটি ক্রিয়া, নোসজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, পণ্নত্তি-বজ্জ, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদন।


Pāṭidesanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

পাটিদেসনীয় বর্ণনা সমাপ্ত।


Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

পাটিদেসনীয় কাণ্ড সমাপ্ত।


Sekhiyā pana uddiṭṭhā, ye dhammā pañcasattati;

Tesaṃ anantarāyeva, sattādhikaraṇavhayā.

পঁচাত্তরটি সেখিয় ধর্ম উদ্দিষ্ট হওয়ার অব্যবহিত পরেই অধিকরণসমথ নামক সাতটি ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে।


Mahāvibhaṅge yo vutto, tesaṃ atthavinicchayo;

Bhikkhunīnaṃ vibhaṅgepi, tādisaṃyeva taṃ vidū.

মহাবিভঙ্গে সেগুলোর যে অর্থ-নির্ণয় বলা হয়েছে, ভিক্ষুণীবিভঙ্গেও পণ্ডিতগণ সেটিকে ঠিক তেমনই বলে জানবেন।


Yasmā [Pg.231] tasmā visuṃ tesaṃ, dhammānaṃ atthavaṇṇanā;

Na vuttā tattha yā vuttā, vuttāyeva hi sā idhāti.

যেহেতু পণ্ডিতগণ তা জানেন, সেইজন্য সেই ধর্মগুলোর অর্থ-বর্ণনা আমি পৃথকভাবে বলিনি; কারণ সেখানে যা বলা হয়েছে, তা এখানেও বলা হয়েছে বলেই গণ্য হবে।


Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

সমন্তপাসাদিকা নামক বিনয়-সংবর্ণনায়—


Bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভিক্ষুণীবিভঙ্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


Sabbāsavapahaṃ esā, niṭṭhitā vaṇṇanā yathā;

Sabbāsavapahaṃ maggaṃ, patvā passantu nibbutinti.

সর্ব-আসব বিনাশকারী এই বর্ণনা যেভাবে সমাপ্ত হলো, ঠিক তেমনি সমস্ত সত্ত্ব সর্ব-আসব বিনাশকারী মার্গে পৌঁছে নির্বাণ দর্শন করুন।


Ubhatovibhaṅgaṭṭhakathā niṭṭhitā.

উভয়বিভঙ্গ-অট্ঠকথা সমাপ্ত।


中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi