. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

අංගුත්තර නිකායෙහි

အဋ္ဌကနိပါတ-အဋ္ဌကထာ

අට්ඨක නිපාත අටුවාව

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

၁. မေတ္တာဝဂ္ဂေါ

1. මෙත්තා වර්ගය

၁. မေတ္တာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. මෙත්තා සූත්‍ර වර්ණනාව

၁. အဋ္ဌကနိပါတဿ [Pg.193] ပဌမေ အာသေဝိတာယာတိ အာဒရေန သေဝိတာယ. ဘာဝိတာယာတိ ဝဍ္ဎိတာယ. ဗဟုလီကတာယာတိ ပုနပ္ပုနံ ကတာယ. ယာနိကတာယာတိ ယုတ္တယာနသဒိသကတာယ. ဝတ္ထုကတာယာတိ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝတ္ထု ဝိယ ကတာယ. အနုဋ္ဌိတာယာတိ ပစ္စုပဋ္ဌိတာယ. ပရိစိတာယာတိ သမန္တတော စိတာယ ဥပစိတာယ. သုသမာရဒ္ဓါယာတိ သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါယ သုကတာယ. အာနိသံသာတိ ဂုဏာ. သုခံ သုပတီတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဧကာဒသကနိပါတေ ဝက္ခာမ.

1. අට්ඨක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'ආසේවිතාය' යනු ගෞරවයෙන් සේවනය කරන ලද යන්නයි. 'භාවිතාය' යනු වඩවන ලද යන්නයි. 'බහුලීකතාය' යනු නැවත නැවත කරන ලද යන්නයි. 'යානිකතාය' යනු සකස් කරන ලද වාහනයක් (රථයක්) මෙන් ප්‍රගුණ කරන ලද යන්නයි. 'වත්ථුකතාය' යනු පිහිටක් වන අර්ථයෙන් ස්ථානයක් (පදනමක්) මෙන් කරන ලද යන්නයි. 'අනුට්ඨිතාය' යනු මැනවින් එළඹ සිටි (පිහිටුවන ලද) යන්නයි. 'පරිචිතාය' යනු හාත්පසින් පුහුණු කරන ලද හෙවත් රැස් කරන ලද යන්නයි. 'සුසමාරද්ධාය' යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද හෙවත් මැනවින් කරන ලද යන්නයි. 'ආනිසංසා' යනු ගුණාංගයන් ය. 'සුවසේ නිදයි' යනාදියෙහි යම් කිවයුත්තක් වේ නම්, එය ඒකාදසක නිපාතයෙහි විස්තර කරන්නෙමු.

အပ္ပမာဏန္တိ ဖရဏဝသေန အပ္ပမာဏံ. တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တိ, ပဿတော ဥပဓိက္ခယန္တိ မေတ္တာပဒဋ္ဌာနာယ ဝိပဿနာယ အနုက္ကမေန ဥပဓိက္ခယသင်္ခါတံ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ ဒသ သံယောဇနာ ပဟီယန္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တီတိ ပဋိဃဉ္စေဝ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တသံယောဇနာ စ တနုကာ ဟောန္တိ. ပဿတော ဥပဓိက္ခယန္တိ တေသံယေဝ ကိလေသူပဓီနံ ခယသင်္ခါတံ မေတ္တံ အဓိဂမဝသေန ပဿန္တဿ. ကုသလီ တေန ဟောတီတိ တေန မေတ္တာယနေန ကုသလော ဟောတိ. သတ္တသဏ္ဍန္တိ သတ္တသင်္ခါတေန သဏ္ဍေန သမန္နာဂတံ, သတ္တဘရိတန္တိ အတ္ထော. ဝိဇေတွာတိ အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေန ဓမ္မေနေဝ ဝိဇိနိတွာ. ရာဇိသယောတိ ဣသိသဒိသာ ဓမ္မိကရာဇာနော. ယဇမာနာတိ ဒါနာနိ ဒဒမာနာ. အနုပရိယဂါတိ ဝိစရိံသု.

‘අප්පමාණං’ යනු පැතිරවීමේ වශයෙන් ප්‍රමාණයක් නොමැති යන්නයි. ‘තනු සංයෝජනා හොන්ති පස්සතෝ උපධික්ඛයං’ යනු මෙත්තා පදට්ඨාන කොට ඇති විපස්සනාව මඟින් පිළිවෙළින් උපධි ක්ෂය වීම නම් වූ අර්හත් ඵලයට පත් වූ තැනැත්තාට දස සංයෝජනයෝ ප්‍රහීණ වෙති යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, ‘තනු සංයෝජනා හොන්ති’ යනු ක්‍රෝධය සහ ක්‍රෝධය හා සම්ප්‍රයුක්ත සංයෝජනයෝ තුනී වෙති යන්නයි. ‘පස්සතෝ උපධික්ඛයං’ යනු කෙලෙස් උපධීන්ගේ ක්ෂය වීම නම් වූ මෙත් වැඩීම ලැබීමේ වශයෙන් දකින්නාට යන්නයි. ‘කුසලී තේන හෝති’ යනු ඒ මෙත් වැඩීමෙන් කුසල් ඇත්තේ වෙයි. ‘සත්තසණ්ඩං’ යනු සත්ත්ව සමූහයාගෙන් යුක්ත වූ, එනම් සත්ත්වයන්ගෙන් පිරී පවතින යන අර්ථයයි. ‘විජේත්වා’ යනු දණ්ඩෙන් හා ආයුධයෙන් තොරව ධර්මයෙන්ම දිනා යන්නයි. ‘රාජිසයෝ’ යනු සෘෂිවරුන් හා සමාන වූ ධාර්මික රජවරු ය. ‘යජමානා’ යනු දානමානාදිය පිරිනමමින් යන්නයි. ‘අනුපරියාගා’ යනු සැරිසැරූහ.

အဿမေဓန္တိအာဒီသု ပေါရာဏကရာဇကာလေ ကိရ သဿမေဓံ, ပုရိသမေဓံ, သမ္မာပါသံ, ဝါစာပေယျန္တိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ အဟေသုံ, ယေဟိ ရာဇာနော [Pg.194] လောကံ သင်္ဂဏှိံသု. တတ္ထ နိပ္ဖန္နသဿတော ဒသမဘာဂဂ္ဂဟဏံ သဿမေဓံ နာမ, သဿသမ္ပာဒနေ မေဓာဝိတာတိ အတ္ထော. မဟာယောဓာနံ ဆမာသိကံ ဘတ္တဝေတနာနုပ္ပဒါနံ ပုရိသမေဓံ နာမ, ပုရိသသင်္ဂဏှနေ မေဓာဝိတာတိ အတ္ထော. ဒလိဒ္ဒမနုဿာနံ ဟတ္ထတော လေခံ ဂဟေတွာ တီဏိ ဝဿာနိ ဝိနာ ဝဍ္ဎိယာ သဟဿဒွိသဟဿမတ္တဓနာနုပ္ပဒါနံ သမ္မာပါသံ နာမ. တဉှိ သမ္မာ မနုဿေ ပါသေတိ ဟဒယေ ဗန္ဓိတွာ ဝိယ ဌပေတိ, တသ္မာ သမ္မာပါသန္တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘တာတ, မာတုလာ’’တိအာဒိနာ နယေန ပန သဏှဝါစာဘဏနံ ဝါစာပေယျံ နာမ, ပိယဝါစာတိ အတ္ထော. ဧဝံ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဟိတံ ရဋ္ဌံ ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဟောတိ, ဖီတဉ္စ, ဗဟုအန္နပါနံ, ခေမံ, နိရဗ္ဗုဒံ. မနုဿာ မုဒါ မောဒမာနာ ဥရေ ပုတ္တေ နစ္စေန္တာ အပါရုတဃရာ ဝိဟရန္တိ. ဣဒံ ဃရဒွါရေသု အဂ္ဂဠာနံ အဘာဝတော နိရဂ္ဂဠန္တိ ဝုစ္စတိ. အယံ ပေါရာဏိကာ ပဝေဏိ.

‘අස්සමේධං’ යනාදියෙහි: අතීත රජ දවස ‘සස්සමේධ’, ‘පුරිසමේධ’, ‘සම්මාපාස’, ‘වාචාපෙය්‍ය’ යන සතර සංග්‍රහ වස්තූන් පැවති බව කියැවේ, රජවරුන් ලෝකයාට සංග්‍රහ කළේ ඒවායිනි. එහි ‘සස්සමේධ’ යනු අස්වැන්නෙන් දහයෙන් එකක් බදු ලෙස ගැනීමයි; ධාන්‍ය සම්පාදනයෙහි ඇති දක්ෂ බව යනු එහි අර්ථයයි. මහා යෝධයන්ට මාස හයකට ප්‍රමාණවත් ආහාර හා වැටුප් දීම ‘පුරිසමේධ’ නම් වේ; සේවක පුරුෂයන් සංග්‍රහ කිරීමෙහි ඇති දක්ෂ බව යනු එහි අර්ථයයි. දිළිඳු මිනිසුන්ගෙන් අත්සනක් හෝ ලේඛනයක් ගෙන වසර තුනක් පොලී රහිතව දහසක දෙදහසක පමණ මුදලක් දීම ‘සම්මාපාස’ නම් වේ. එය මිනිසුන්ගේ හදවත් බැඳ තබන්නාක් මෙන් වන බැවින් ‘සම්මාපාස’ යයි කියනු ලැබේ. ‘පියාණෙනි, මාමණ්ඩියනි’ ආදී මෘදු වචනයෙන් කතා කිරීම ‘වාචාපෙය්‍ය’ නම් වේ; එනම් ප්‍රිය වචනයයි. මෙලෙස සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් සංග්‍රහ කරන ලද රට සමෘද්ධිමත් වෙයි, ආහාර පානයෙන් පිරී පවතියි, නිර්භය වෙයි, පීඩා රහිත වෙයි. මිනිසුන් ප්‍රීතියෙන් යුතුව දරුවන් නටවමින් තම නිවෙස්වල දොරවල් විවෘතව තබාගෙන වෙසෙති. නිවෙස්වල අගුල් නොමැති බැවින් මෙය ‘නිරග්ගළ’ (අගුල් රහිත) යයි කියනු ලැබේ. මෙය පැරණි සම්ප්‍රදායයි.

အပရဘာဂေ ပန ဩက္ကာကရာဇကာလေ ဗြာဟ္မဏာ ဣမာနိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ ဣမဉ္စ ရဋ္ဌသမ္ပတ္တိံ ပရိဝတ္တေတွာ ဥဒ္ဓံမူလကံ ကတွာ အဿမေဓံ ပုရိသမေဓန္တိအာဒိကေ ပဉ္စ ယညေ နာမ အကံသု. တေသု အဿမေတ္ထ မေဓန္တိ ဝဓေန္တီတိ အဿမေဓော. ဒွီဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ ဧကဝီသတိယူပဿ ဧကသ္မိံ ပစ္ဆိမဒိဝသေယေဝ သတ္တနဝုတိပဉ္စပသုသတဃာတဘိံသနဿ ဌပေတွာ ဘူမိဉ္စ ပုရိသေ စ အဝသေသသဗ္ဗဝိဘဝဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ. ပုရိသမေတ္ထ မေဓန္တီတိ ပုရိသမေဓော. စတူဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ သဒ္ဓိံ ဘူမိယာ အဿမေဓေ ဝုတ္တဝိဘဝဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ. သမ္မမေတ္ထ ပါသန္တီတိ သမ္မာပါသော. ဒိဝသေ ဒိဝသေ ယုဂစ္ဆိဂ္ဂဠေ ပဝေသနဒဏ္ဍကသင်္ခါတံ သမ္မံ ခိပိတွာ တဿ ပတိတောကာသေ ဝေဒိံ ကတွာ သံဟာရိမေဟိ ယူပါဒီဟိ သရဿတီနဒိယာ နိမုဂ္ဂေါကာသတော ပဘုတိ ပဋိလောမံ ဂစ္ဆန္တေန ယဇိတဗ္ဗဿ သတြယာဂဿေတံ အဓိဝစနံ. ဝါဇမေတ္ထ ပိဝန္တီတိ ဝါဇပေယျော. ဧကေန ပရိယညေန သတ္တရသဟိ ပသူဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ ဗေလုဝယူပဿ သတ္တရသကဒက္ခိဏဿ ယညဿေတံ အဓိဝစနံ. နတ္ထိ ဧတ္ထ အဂ္ဂဠာတိ နိရဂ္ဂဠော. နဝဟိ ပရိယညေဟိ ယဇိတဗ္ဗဿ သဒ္ဓိံ ဘူမိယာ စ ပုရိသေဟိ စ အဿမေဓေ ဝုတ္တဝိဘဝဒက္ခိဏဿ သဗ္ဗမေဓပရိယာယနာမဿ အဿမေဓဝိကပ္ပဿေတံ အဓိဝစနံ.

පසු කලෙක ඔක්කාක රජුගේ කාලයේදී බමුණන් මෙම සතර සංග්‍රහ වස්තූන් සහ රාජ්‍ය සමෘද්ධිය පෙරළා, සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් කොට ‘අස්සමේධ’, ‘පුරිසමේධ’ ආදී පස් මහා යාගයන් බවට පත් කළහ. එහි අශ්වයන් මරන (යාග කරන) බැවින් ‘අස්සමේධ’ නම් වේ. මෙය සතුන් සිය ගණනක් මරා කරන, පූජා ස්තම්භ 21කින් යුත්, සියලු ධනය දන් දීමක් ලෙසින් හැඳින්වෙන බියකරු යාගයකි. මිනිසුන් මරා යාග කරන බැවින් ‘පුරිසමේධ’ නම් වේ. ‘සම්මාපාස’ යනු වියගසක සිදුරට දමන දණ්ඩ (සම්ම) වීසි කොට එය වැටෙන තැන වේදිකාවක් තනා සරස්වතී නදිය දිගේ කරන දීර්ඝ යාගයකි. මන්ත්‍රවලින් පූජා කළ ගිතෙල් මීපැණි බොන බැවින් එය ‘වාජපෙය්‍ය’ නම් වේ. අගුල් නොමැති බැවින් ‘නිරග්ගළ’ නම් වන අතර, එය සතුන් මැරීම සඳහා කරනු ලබන අතිශය බියකරු පූජා ක්‍රමයකි.

ကလမ္ပိ [Pg.195] တေ နာနုဘဝန္တိ သောဠသိန္တိ တေ သဗ္ဗေပိ မဟာယာဂါ ဧကဿ မေတ္တာစိတ္တဿ ဝိပါကမဟန္တတာယ သောဠသိံ ကလံ န အဂ္ဃန္တိ, သောဠသမံ ဘာဂံ န ပါပုဏန္တီတိ အတ္ထော. န ဇိနာတီတိ န အတ္တနာ ပရဿ ဇာနိံ ကရောတိ. န ဇာပယေတိ န ပရေန ပရဿ ဇာနိံ ကာရေတိ. မေတ္တံသောတိ မေတ္တာယမာနစိတ္တကောဋ္ဌာသော ဟုတွာ. သဗ္ဗဘူတာနန္တိ သဗ္ဗသတ္တေသု. ဝေရံ တဿ န ကေနစီတိ တဿ ကေနစိ သဒ္ဓိံ အကုသလဝေရံ ဝါ ပုဂ္ဂလဝေရံ ဝါ နတ္ထိ.

‘කලම්පි තේ නානුභවන්ති සෝළසිං’ යනු ඒ සියලු මහා යාගයන් එක් මෙත් සිතක මහත් වූ විපාකයට සසඳන කල දහසයෙන් පංගුවක් තරම්වත් නොවටිනා බවයි. ‘න ජිනාති’ යනු තමා විසින් අන් අයට පරාජයක් හෝ හානියක් සිදු නොකිරීමයි. ‘න ජාපයේති’ යනු අන් ලවා අන් අයට හානි සිදු නොකරවීමයි. ‘මෙත්තංසෝ’ යනු මෙත් වැඩූ සිතේ කොටසක් ඇත්තෙකු වීමයි. ‘සබ්බභූතානං’ යනු සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘වේරං තස්ස න කේනචී’ යනු ඔහුට කිසිවෙකු සමඟ අකුසල වෛරයක් හෝ පුද්ගල වෛරයක් නොමැති බවයි.

၂. ပညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව

၂. ဒုတိယေ အာဒိဗြဟ္မစရိယိကာယာတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတာယ. ပညာယာတိ ဝိပဿနာယ. ဂရုဋ္ဌာနိယန္တိ ဂါရဝုပ္ပတ္တိပစ္စယဘူတံ ဂရုဘာဝနီယံ. တိဗ္ဗန္တိ ဗဟလံ. ပရိပုစ္ဆတီတိ အတ္ထပါဠိအနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရံ ပုစ္ဆတိ. ပရိပဉှတီတိ ပဉှံ ကရောတိ, ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ပဋိပုစ္ဆိဿာမီတိ ဝိတက္ကေတိ. ဒွယေနာတိ ဒုဝိဓေန. အနာနာကထိကောတိ အနာနတ္တကထိကော ဟောတိ. အတိရစ္ဆာနကထိကောတိ နာနာဝိဓံ တိရစ္ဆာနကထံ န ကထေတိ. အရိယံ ဝါ တုဏှီဘာဝန္တိ အရိယတုဏှီဘာဝေါ နာမ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ, သေသကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရောပိ ဝဋ္ဋတိ. ဇာနံ ဇာနာတီတိ ဇာနိတဗ္ဗကံ ဇာနာတိ. ပဿံ ပဿတီတိ ပဿိတဗ္ဗကံ ပဿတိ. ပိယတ္တာယာတိ ပိယဘာဝတ္ထာယ. ဂရုတ္တာယာတိ ဂရုဘာဝတ္ထာယ. ဘာဝနာယာတိ ဘာဝနတ္ထာယ ဂုဏသမ္ဘာဝနာယ ဝါ. သာမညာယာတိ သမဏဓမ္မတ္ထာယ. ဧကီဘာဝါယာတိ နိရန္တရဘာဝတ္ထာယ.

2. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි: ‘ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාය’ යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට පදනම (ආරම්භය) වූ යන්නයි. ‘පඤ්ඤාය’ යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවෙනි. ‘ගරුට්ඨානියං’ යනු ගෞරවය ඉපදවීමට හේතු වූ හෙවත් ගුරු කොට සැලකිය යුතු වූ යන්නයි. ‘තිබ්බං’ යනු බලවත් වූ (ඝන වූ) යන්නයි. ‘පරිපුච්ඡති’ යනු අර්ථය, පාළි අනුසන්ධිය සහ පූර්වාපර සබඳතාව විමසයි. ‘පරිපඤ්හති’ යනු ප්‍රශ්න කරයි, ‘මේ මේ දේ නැවත විමසන්නෙමි’ යි සිතයි. ‘ද්වයේන’ යනු දෙයාකාරයකින්. ‘අනානාකථිකෝ’ යනු අසම්බන්ධ කතා නොකරන්නෙකි. ‘අතිරච්ඡානකථිකෝ’ යනු විවිධ වූ තිරිසන් කතා (නිශ්ඵල කතා) නොකියන්නෙකි. ‘අරියං වා තුණ්හීභාවං’ යනු ආර්ය නිහඬතාව හෙවත් සිවුවැනි දැහැනයි; සෙසු කමටහන් මෙනෙහි කිරීම ද මෙයට ඇතුළත් වේ. ‘ජානං ජානාති’ යනු දතයුත්ත දනියි. ‘පස්සං පස්සති’ යනු දැකිය යුත්ත දකියි. ‘පියත්ථාය’ යනු ප්‍රිය බව පිණිසයි. ‘ගරුත්තාය’ යනු ගෞරවය පිණිසයි. ‘භාවනාය’ යනු ගුණ වැඩීම හෝ පුහුණු කිරීම පිණිසයි. ‘සාමඤ්ඤාය’ යනු ශ්‍රමණ ධර්මය පිණිසයි. ‘ඒකීභාවාය’ යනු නිරන්තර බව පිණිසයි.

၃-၄. အပ္ပိယသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

3-4. අප්පිය සූත්‍ර ද්වය වර්ණනාව

၃-၄. တတိယေ အပ္ပိယပသံသီတိ အပ္ပိယဇနဿ ပသံသကော ဝဏ္ဏဘာဏီ. ပိယဂရဟီတိ ပိယဇနဿ နိန္ဒကော ဂရဟကော. စတုတ္ထေ အနဝညတ္တိကာမောတိ ‘‘အဟော ဝတ မံ အညေန အဝဇာနေယျု’’န္တိ အနဝဇာနနကာမော. အကာလညူတိ ကထာကာလံ န ဇာနာတိ, အကာလေ ကထေတိ. အသုစီတိ အသုစီဟိ ကာယကမ္မာဒီဟိ သမန္နာဂတော.

3-4. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'අප්පියපසංසී' යනු අපි‍්‍රය පුද්ගලයා පසසන්නා වූ, ඔහුගේ ගුණ ගයන්නා වූ තැනැත්තා ය. 'පියගරහී' යනු පි‍්‍රය පුද්ගලයාට නින්දා කරන්නා වූ, ගරහන්නා වූ තැනැත්තා ය. සිව්වන සූත්‍රයෙහි: 'අනවඤ්ඤත්තිකාමෝ' යනු 'අහෝ! අන්‍යයෝ මට අවමන් නොකරත්වා' යි අවමන් නොලැබීමට කැමති තැනැත්තා ය. 'අකාලඤ්ඤූ' යනු කථා කළ යුතු කාලය නොදන්නා, අකාලයෙහි කථා කරන තැනැත්තා ය. 'අසුචී' යනු අශුද්ධ වූ කාය කර්මාදියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය.

၅. ပဌမလောကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. පළමු ලෝකධර්ම සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

၅. ပဉ္စမေ လောကဿ ဓမ္မာတိ လောကဓမ္မာ. ဧတေဟိ မုတ္တာ နာမ နတ္ထိ, ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဟောန္တိ. တေနေဝါဟ – လောကံ အနုပရိဝတ္တန္တီတိ အနုဗန္ဓန္တိ နပ္ပဇဟန္တိ[Pg.196], လောကတော န နိဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. လောကော စ အဋ္ဌ လောကဓမ္မေ အနုပရိဝတ္တတီတိ အယဉ္စ လောကော ဧတေ အနုဗန္ဓတိ န ပဇဟတိ, တေဟိ ဓမ္မေဟိ န နိဝတ္တတီတိ အတ္ထော.

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි: ලෝකයාගේ ධර්මතාවන් බැවින් 'ලෝකධම්මා' නම් වේ. මේවායින් මිදුණු සත්වයෙක් නම් නැත, බුදුවරුන්ට ද මේවා ඇති වේ. එබැවින් 'ලෝකය අනුව පවතිත්' (ලෝකං අනුපරිවත්තන්ති) යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් අනුබද්ධව පවතින බවත්, අත් නොහරින බවත්, ලෝකයෙන් ඉවත් නොවන බවත් ය. 'ලෝකය ද අෂ්ට ලෝකධර්මයන් අනුව පවතී' (ලෝකෝ ච අට්ඨ ලෝකධම්මේ අනුපරිවත්තති) යන්නෙහි අර්ථය නම්, මේ ලෝකය ද එම ධර්මයන් අනුගමනය කරන බවත්, ඒවා අත් නොහරින බවත්, එම ධර්මයන්ගෙන් බැහැර නොවන බවත් ය.

လာဘော အလာဘောတိ လာဘေ အာဂတေ အလာဘော အာဂတောယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယသာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အဝေက္ခတိ ဝိပရိဏာမဓမ္မေတိ ‘‘ဝိပရိဏာမဓမ္မာ ဣမေ’’တိ ဧဝံ အဝေက္ခတိ. ဝိဓူပိတာတိ ဝိဓမိတာ ဝိဒ္ဓံသိတာ. ပဒဉ္စ ဉတွာတိ နိဗ္ဗာနပဒံ ဇာနိတွာ. သမ္မပ္ပဇာနာတိ ဘဝဿ ပါရဂူတိ ဘဝဿ ပါရံ ဂတော နိပ္ဖတ္တိံ မတ္ထကံ ပတ္တော, နိဗ္ဗာနပဒံ ဉတွာဝ တံ ပါရံ ဂတဘာဝံ သမ္မပ္ပဇာနာတီတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

'ලාභෝ අලාභෝ' යන්නෙහි ලාභයක් පැමිණි කල්හි අලාභය ද පැමිණියේම යැයි දත යුතුය. අයස ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අවෙක්ඛති විපරිණාමධම්මේ' යනු 'මේවා වෙනස්වන සුළු ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය' මෙසේ මෙනෙහි කරයි යන්නයි. 'විධූපිතා' යනු විනාශ කරන ලද, සුන්බුන් කරන ලද යන්නයි. 'පදඤ්ච ඤත්වා' යනු නිර්වාණ පදය දැනගෙන යන්නයි. 'සම්මප්පජානාති භවස්ස පාරගූ' යනු භවයේ එතෙරට ගිය, අවසානයට පත් වූ තැනැත්තා නිර්වාණ පදය දැනගෙනම ඒ එතෙරට ගිය බව මැනවින් දැනගනියි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) සහ විවට්ටය (නිර්වාණය) දේශනා කරන ලදී.

၆. ဒုတိယလောကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. දෙවන ලෝකධර්ම සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

၆. ဆဋ္ဌေ ကော ဝိသေသောတိ ကိံ ဝိသေသကာရဏံ. ကော အဓိပ္ပယာသောတိ ကော အဓိကပ္ပယောဂေါ. ပရိယာဒါယာတိ ဂဟေတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ. ဣဓာပိ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'කෝ විසේසෝ' යනු විශේෂ වූ හේතුව කුමක්ද යන්නයි. 'කෝ අධිප්පායෝ' යනු කුමන අධික ප්‍රයෝගයක්ද යන්නයි. 'පරියාදායා' යනු ග්‍රහණය කර අවසන් කොට යන්නයි. මෙහි ද වට්ටය සහ විවට්ටයම දේශනා කරන ලදී.

၇. ဒေဝဒတ္တဝိပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දේවදත්ත විපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

၇. သတ္တမေ အစိရပက္ကန္တေတိ သံဃံ ဘိန္ဒိတွာ န စိရပက္ကန္တေ. အာရဗ္ဘာတိ အာဂမ္မ ပဋိစ္စ သန္ဓာယ. အတ္တဝိပတ္တိန္တိ အတ္တနော ဝိပတ္တိံ ဝိပန္နာကာရံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. အဘိဘုယျာတိ အဘိဘဝိတွာ မဒ္ဒိတွာ.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'අචිරපක්කන්තේ' යනු සංඝයා භේද කොට නික්ම ගොස් වැඩි කල් නොගිය කල්හි යන්නයි. 'ආරබ්භ' යනු ඇසුරු කොට, පටිච්ච කොට, අරමුණු කොට යන්නයි. 'අත්තවිපත්තිං' යනු තමාගේ විපත්තිය හෙවත් විපන්න ආකාරය යි. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අභිභුය්‍ය' යනු මැඩ පවත්වා, යටපත් කොට යන්නයි.

၈. ဥတ္တရဝိပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. උත්තර විපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

၈. အဋ္ဌမေ ဝဋဇာလိကာယန္တိ ဧဝံနာမကေ ဝိဟာရေ. သော ကိရ ဝဋဝနေ နိဝိဋ္ဌတ္တာ ဝဋဇာလိကာတိ သင်္ခံ ဂတော. ပါတုရဟောသီတိ ဣမမတ္ထံ ဒေဝရညော အာရောစေဿာမီတိ ဂန္တွာ ပါကဋော အဟောသိ. အာဒိဗြဟ္မစရိယကောတိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟဿ သကလသာသနဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတော.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි: 'වටජාලිකායං' යනු එම නම ඇති විහාරයෙහි ය. එම විහාරය නුග වනයක පිහිටි බැවින් 'වටජාලිකා' යන නමට පත් වූ බව කියවේ. 'පාතුරහෝසි' යනු මෙම කරුණ දෙව්රජුට (ශක්‍රයාට) දන්වන්නෙමියි ගොස් ප්‍රකට විය යන්නයි. 'ආදිබ්‍රහ්මචරියකෝ' යනු ත්‍රිශික්ෂා සංග්‍රහයෙන් යුත් සකල ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිකාලීන වූ යන්නයි.

၉. နန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. නන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

၉. နဝမေ ကုလပုတ္တောတိ ဇာတိကုလပုတ္တော. ဗလဝါတိ ထာမသမ္ပန္နော. ပါသာဒိကောတိ ရူပသမ္ပတ္တိယာ ပသာဒဇနကော. တိဗ္ဗရာဂေါတိ ဗဟလရာဂေါ. ကိမညတြာတိအာဒီသု အယမတ္ထော – ကိံ အညေန ကာရဏေန [Pg.197] ကထိတေန, အယံ နန္ဒော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ ဇာဂရိယမနုယုတ္တော သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော, ယေဟိ နန္ဒော သက္ကောတိ ပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယံ စရိတုံ. သစေ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ သမန္နာဂတော နာဘဝိဿ, န သက္ကုဏေယျာတိ. ဣတိဟ တတ္ထာတိ ဧဝံ တတ္ထ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'කුලපුත්තෝ' යනු උතුම් කුලයක උපන් පුත්‍රයා ය. 'බලවා' යනු ශක්තියෙන් සම්පන්න වූ යන්නයි. 'පාසාදිකෝ' යනු රූප සම්පත්තියෙන් පැහැදීම ඇති කරන්නා වූ යන්නයි. 'තිබ්බරාගෝ' යනු තදබල රාගයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'කිමඤ්ඤත්‍ර' යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේ ය - 'වෙනත් කවර කරුණක් කීමෙන් පලක් ද? මේ නන්ද තෙමේ ඉඳුරන්හි වැසූ දොරටු ඇත්තෙකි, භෝජනයෙහි පමණ දන්නෙකි, නිදි වැරීමෙහි යෙදුණෙකි, සති සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූවෙකි. යම් හෙයකින් නන්ද තෙමේ පිරිපුන් හා පිරිසිදු බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීමට සමර්ථ වන්නේ ද, ඉදින් මේ කරුණුවලින් යුක්ත නොවූයේ නම් එයට සමර්ථ නොවන්නේ ය' යනුයි. 'ඉතිහ තත්ථ' යනු එසේ එහි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) පමණක් දේශනා කරන ලදී.

၁၀. ကာရဏ္ဍဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. කාරණ්ඩව සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

၁၀. ဒသမေ အညေနာညံ ပဋိစရတီတိ အညေန ကာရဏေန ဝစနေန ဝါ အညံ ကာရဏံ ဝစနံ ဝါ ပဋိစ္ဆာဒေတိ. ဗဟိဒ္ဓါ ကထံ အပနာမေတီတိ ဗာဟိရတော အညံ အာဂန္တုကကထံ ဩတာရေတိ. အပနေယျေသောတိ အပနေယျော နီဟရိတဗ္ဗော ဧသ. သမဏဒူသီတိ သမဏဒူသကော. သမဏပလာပေါတိ ဝီဟီသု ဝီဟိပလာပေါ ဝိယ နိဿာရတာယ သမဏေသု သမဏပလာပေါ. သမဏကာရဏ္ဍဝေါတိ သမဏကစဝရော. ဗဟိဒ္ဓါ နာသေန္တီတိ ဗဟိ နီဟရန္တိ. ယဝကရဏေတိ ယဝခေတ္တေ. ဖုဏမာနဿာတိ ဥစ္စေ ဌာနေ ဌတွာ မဟာဝါတေ ဩပုနိယမာနဿ. အပသမ္မဇ္ဇန္တီတိ သာရဓညာနံ ဧကတော ဒုဗ္ဗလဓညာနံ ဧကတော ကရဏတ္ထံ ပုနပ္ပုနံ အပသမ္မဇ္ဇန္တိ, အပသမ္မဇ္ဇနိသင်္ခါတေန ဝါတဂ္ဂါဟိနာ သုပ္ပေန ဝါ ဝတ္ထေန ဝါ နီဟရန္တိ. ဒဒ္ဒရန္တိ ဒဒ္ဒရသဒ္ဒံ.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි: 'අඤ්ඤේනඤ්ඤං පටිචරති' යනු වෙනත් කරුණකින් හෝ වචනයකින් සැබෑ කරුණ හෝ වචනය වසා තබයි යන්නයි. 'බහිද්ධා කථං අපනාමේති' යනු පිටතින් වෙනත් අගන්තුක කථාවක් මතු කරයි යන්නයි. 'අපනෙය්‍යෝ' යනු ඉවත් කළ යුතු, බැහැර කළ යුතු තැනැත්තා ය. 'සමණදූසී' යනු ශ්‍රමණයන් දූෂණය කරන්නා ය. 'සමණපලාපෝ' යනු වී වගාවක බොල් වී මෙන් නිස්සාර බැවින් ශ්‍රමණයන් අතර සිටින බොල් වූ ශ්‍රමණයා ය. 'සමණකාරණ්ඩවෝ' යනු ශ්‍රමණ කසළ ය. 'බහිද්ධා නාසෙන්ති' යනු පිටතට නෙරපා දමති යන්නයි. 'යවකරණේ' යනු යව කෙතෙහි ය. 'ඵුණමානස්ස' යනු උස් තැනක සිට දැඩි සුළඟේ පොළනු ලබන විට යන්නයි. 'අපසම්මජ්ජන්ති' යනු හරවත් ධාන්‍ය එක් දෙසකට ද, නිස්සාර ධාන්‍ය එක් දෙසකට ද කරනු පිණිස නැවත නැවතත් පවිත්‍ර කරති (පොළති); සුළඟ අල්ලන කුල්ලෙන් හෝ රෙදිකඩකින් ඉවත් කරති යන්නයි. 'දද්දරං' යනු දඩ-දඩ යන ශබ්දය යි.

သံဝါသာယန္တိ သံဝါသေန အယံ. ဝိဇာနာထာတိ ဇာနေယျာထ. သန္တဝါစောတိ သဏှဝါစော. ဇနဝတီတိ ဇနမဇ္ဈေ. ရဟော ကရောတိ ကရဏန္တိ ကရဏံ ဝုစ္စတိ ပါပကမ္မံ, တံ ရဟော ပဋိစ္ဆန္နော ဟုတွာ ကရောတိ. သံသပ္ပီ စ မုသာဝါဒီတိ သံသပ္ပိတွာ မုသာဝါဒီ, မုသာ ဘဏန္တော သံသပ္ပတိ ဖန္ဒတီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထေတွာ ဂါထာသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ.

'සංවාසාය' යනු එක්ව විසීමෙන් මේ තැනැත්තා (හඳුනාගත හැකිය) යන්නයි. 'විජානාථ' යනු දැනගනිත්වා යන්නයි. 'සන්තවාචෝ' යනු මෘදු මොළොක් වචන ඇති තැනැත්තා ය. 'ජනවති' යනු මිනිසුන් මැද යන්නයි. 'රහෝ කරෝති කරණං' යන මෙහි 'කරණ' යනු පාප කර්මයයි, එය රහසේ සැඟවී සිට කරයි යන්නයි. 'සංසප්පී ච මුසාවාදී' යනු සැලෙමින් බොරු කියන තැනැත්තා ය; බොරු කියමින් සැලෙන බවත්, වෙව්ලන බවත් අර්ථය යි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) පමණක් දේශනා කොට, ගාථාවලදී වට්ටය හා විවට්ටය (නිර්වාණය) දේශනා කරන ලදී.

မေတ္တာဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමුවන මෙත්තා වර්ගය නිමාවට පත් විය.

၂. မဟာဝဂ္ဂေါ

2. මහා වර්ගය.

၁. ဝေရဉ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. වේරඤ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ အဘိဝါဒေတီတိ ဧဝမာဒီနိ န သမဏော ဂေါတမောတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနကာရေန ယောဇေတွာ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော [Pg.198] ‘‘န ဝန္ဒတိ နာသနာ ဝုဋ္ဌာတိ, နာပိ ‘ဣဓ ဘောန္တော နိသီဒန္တူ’တိ ဧဝံ အာသနေန ဝါ နိမန္တေတီ’’တိ. ဧတ္ထ ဟိ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဝိဘာဝနေ နာမ အတ္ထေ ‘‘ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဧဝံ ဝတွာ အထ အတ္တနော အဘိဝါဒနာဒီနိ အကရောန္တံ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ အာဟ – တယိဒံ, ဘော ဂေါတမ, တထေဝါတိ. ယံ တံ မယာ သုတံ, တံ တထေဝ, တံ သဝနဉ္စ မေ ဒဿနဉ္စ သံသန္ဒတိ သမေတိ, အတ္ထတော ဧကီဘာဝံ ဂစ္ဆတိ. န ဟိ ဘဝံ ဂေါတမော…ပေ… အာသနေန ဝါ နိမန္တေတီတိ. ဧဝံ အတ္တနာ သုတံ ဒိဋ္ဌေန နိဂမေတွာ နိန္ဒန္တော အာဟ – တယိဒံ, ဘော ဂေါတမ, န သမ္ပန္နမေဝါတိ တံ အဘိဝါဒနာဒီနံ အကရဏံ အယုတ္တမေဝါတိ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'අභිවාදේති' යනාදී පද, 'න සමණෝ ගෝතමෝ' යන මෙහි වදාළ 'න' කාරය හා යොදා මෙසේ අර්ථය දත යුතුය: 'නමස්කාර නොකරයි, අසුනෙන් නැගී නොසිටියි, 'පින්වතුනි මෙහි වැඩ හිඳින්න' යැයි අසුනෙන් හෝ ආරාධනා නොකරයි' යනුයි. මෙහි 'වා' ශබ්දය 'රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා' යනාදී තන්හි මෙන් ස්වභාවය විවරණය කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. මෙසේ පවසා, පසුව තමන්ට වැඳීම් ආදිය නොකරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, එය එසේමය' යි කීවේය. 'මා විසින් යමක් අසන ලද ද, එය එසේමය, එම ඇසීම සහ මාගේ දැකීම එකඟ වේ, සැසඳේ, අර්ථයෙන් එක් බවට පත් වේ' යන්නයි. 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ... පෙ... අසුනෙන් හෝ ආරාධනා නොකරයි' යනුයි. මෙසේ තමා ඇසූ දෙය දුටු දෙයින් තහවුරු කොට නින්දා කරමින් 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, එය සම්පූර්ණ (සුදුසු) නැත' යි වැඳීම් ආදිය නොකිරීම නුසුදුසු බව පැවසීය.

အထဿ ဘဂဝါ အတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနဒေါသံ အနုပဂမ္မ ကရုဏာသီတလေန ဟဒယေန တံ အညာဏံ ဝိဓမိတွာ ယုတ္တဘာဝံ ဒဿေတုကာမော နာဟံ တံ ဗြာဟ္မဏာတိအာဒိမာဟ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – အဟံ, ဗြာဟ္မဏ, အပ္ပဋိဟတေန သဗ္ဗညုတညာဏစက္ခုနာ ဩလောကေန္တောပိ တံ ပုဂ္ဂလံ ဧတသ္မိံ သဒေဝကာဒိဘေဒေ လောကေ န ပဿာမိ, ယမဟံ အဘိဝါဒေယျံ ဝါ ပစ္စုဋ္ဌေယျံ ဝါ အာသနေန ဝါ နိမန္တေယျံ. အနစ္ဆရိယံ ဝါ ဧတံ, သွာဟံ အဇ္ဇ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော ဧဝရူပံ နိပစ္စာကာရာရဟံ ပုဂ္ဂလံ န ပဿာမိ. အပိစ ခေါ ယဒါပါဟံ သမ္ပတိဇာတောဝ ဥတ္တရေန မုခေါ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂန္တွာ သကလံ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဩလောကေသိံ, တဒါပိ ဧတသ္မိံ သဒေဝကာဒိဘေဒေ လောကေ တံ ပုဂ္ဂလံ န ပဿာမိ, ယမဟံ ဧဝရူပံ နိပစ္စကာရံ ကရေယျံ. အထ ခေါ မံ သောဠသကပ္ပသဟဿာယုကော ခီဏာသဝမဟာဗြဟ္မာပိ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ ‘‘တွံ လောကေ မဟာပုရိသော, တွံ သဒေဝကဿ လောကဿ အဂ္ဂေါ စ ဇေဋ္ဌော စ သေဋ္ဌော စ, နတ္ထိ တယာ ဥတ္တရိတရော’’တိ သဉ္ဇာတသောမနဿော ပတိမာနေသိ. တဒါပိ စာဟံ အတ္တနာ ဥတ္တရိတရံ အပဿန္တော အာသဘိံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေသိံ – ‘‘အဂ္ဂေါဟမသ္မိ လောကဿ, ဇေဋ္ဌောဟမသ္မိ လောကဿ, သေဋ္ဌောဟမသ္မိ လောကဿာ’’တိ. ဧဝံ သမ္ပတိဇာတဿာပိ မယှံ အဘိဝါဒနာဒိရဟော ပုဂ္ဂလော နတ္ထိ, သွာဟံ ဣဒါနိ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော ကံ အဘိဝါဒေယျံ. တသ္မာ တွံ, ဗြာဟ္မဏ, မာ တထာဂတာ ဧဝရူပံ ပရမနိပစ္စကာရံ ပတ္ထယိ. ယဉှိ, ဗြာဟ္မဏ, တထာဂတော အဘိဝါဒေယျ ဝါ…ပေ… အာသနေန ဝါ နိမန္တေယျ, မုဒ္ဓါပိ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ရတ္တိပရိယောသာနေ ပရိပါကသိထိလဗန္ဓနံ ဝဏ္ဋာ မုတ္တတာလဖလံ ဝိယ ဂီဝတော ဆိဇ္ဇိတွာ သဟသာဝ ဘူမိယံ နိပတေယျ.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන්ව උසස් කොට සැලකීම හෝ අන්‍යයන් හෙළා දැකීම යන දෝෂයන්ට හසු නොවී, කරුණාවෙන් සිසිල් වූ හදවතින් යුතුව, එම වේරංජ බ්‍රාහ්මණයාගේ නොදැනුවත්කම දුරු කරමින් සුදුසු තත්ත්වය පෙන්වා දෙනු කැමති වූ සේක. ඒ සඳහා උන්වහන්සේ 'බ්‍රාහ්මණය, මම එබඳු පුද්ගලයෙකු නොදකිමි' යනාදී ප්‍රකාශය වදාළ සේක. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: 'බ්‍රාහ්මණය, මම කිසිදු බාධාවකින් තොර වූ සර්වඥතා ඥානය නමැති ඇසින් බලන කල්හි පවා, දෙවියන් සහිත වූ මේ ලෝකයෙහි මා විසින් වැඳුම් පිදුම් කළ යුතු, දැක හුනස්නෙන් නැගී සිටිය යුතු හෝ ආසනයකින් ආරාධනා කළ යුතු එබඳු පුද්ගලයෙකු නොදකිමි. එය පුදුමයක් නොවේ. සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ අද දවසෙහි පමණක් නොව, මා උපන් සැණින් උතුරු දිශාවට අභිමුඛව පියවර හතක් ගොස් මුළු දසදහසක් ලෝකධාතුව දෙස බලන විට ද, දෙවියන් සහිත වූ මේ ලෝකයෙහි මා විසින් එබඳු ගෞරවයක් දැක්විය යුතු පුද්ගලයෙකු දුටුවේ නැත. එසමයෙහි කල්ප දහසයදහසක් ආයුෂ ඇති, රහතන් වහන්සේ නමක් වූ මහා බ්‍රහ්මයා පවා දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කරමින් - ඔබ වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මහා පුරුෂයාණන්ය, ඔබ වහන්සේ අග්‍රය, ජ්‍යෙෂ්ඨය, ශ්‍රේෂ්ඨය. ඔබ වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙකු නැත - යනුවෙන් මහත් වූ සොම්නසින් යුතුව ගෞරව කළේය. එකල්හි ද මම මට වඩා උසස් කෙනෙකු නොදැක - මම ලෝකයට අග්‍ර වෙමි, මම ලෝකයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙමි, මම ලෝකයට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි - යනුවෙන් අභීත වචන වදාළෙමි. මෙසේ උපන් සැණින් වූ මට පවා වැඳුම් පිදුම් කිරීමට සුදුසු කෙනෙකු නොවූයේ නම්, දැන් සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ මම කාට නම් වඳින්නෙම්ද? එබැවින් බ්‍රාහ්මණය, තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙන් මෙබඳු වූ අතිමහත් ගෞරවයක් බලාපොරොත්තු නොවන්න. මන්දයත් බ්‍රාහ්මණය, ඉදින් තථාගතයන් වහන්සේ යමෙකුට වඳින්නේ නම් හෝ ආසනයකින් ආරාධනා කරන්නේ නම්, රැය අවසානයේ නටුවෙන් ගිලිහී වැටෙන ඉදුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඒ පුද්ගලයාගේ හිස ද ගෙලෙන් සිඳී වහාම පොළොව මත පතිත වන්නේය.'

ဧဝံ [Pg.199] ဝုတ္တေပိ ဗြာဟ္မဏော ဒုပ္ပညတာယ တထာဂတဿ လောကဇေဋ္ဌဘာဝံ အသလ္လက္ခေန္တော ကေဝလံ တံ ဝစနံ အသဟမာနော အာဟ – အရသရူပေါ ဘဝံ ဂေါတမောတိ. အယံ ကိရဿ အဓိပ္ပာယော – ယံ လောကေ အဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မသာမီစိကမ္မံ ‘‘သာမဂ္ဂိရသော’’တိ ဝုစ္စတိ, တံ ဘောတော ဂေါတမဿ နတ္ထိ. တသ္မာ အရသရူပေါ ဘဝံ ဂေါတမော, အရသဇာတိကော အရသသဘာဝေါတိ. အထဿ ဘဂဝါ စိတ္တမုဒုဘာဝဇနနတ္ထံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘာဝံ ပရိဟရန္တော အညထာ တဿ ဝစနဿ အတ္ထံ အတ္တနိ သန္ဒဿေန္တော အတ္ထိ ခွေသ, ဗြာဟ္မဏ, ပရိယာယောတိအာဒိမာဟ.

මෙසේ වදාළ නමුදු, වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා තමාගේ අඥානකම නිසා තථාගතයන් වහන්සේගේ ලෝක ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය වටහා නොගෙන, හුදෙක් එම වචනය ඉවසාගත නොහැකිව 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ රසයක් නැති කෙනෙකි (අරසරූප)' යි පැවසීය. ඔහුගේ අදහස වූයේ මෙයයි: ලෝකයෙහි වැඩිහිටියන්ට වැඳීම, දැක හුනස්නෙන් නැගී සිටීම, ඇඳිලි බැඳ වැඳීම වැනි සාමීචි කර්ම 'සාමග්ගි රසය' ලෙස හැඳින්වේ. භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ තුළ එය නැත. එබැවින් උන්වහන්සේ රසයක් නැති කෙනෙකි යන්නයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණයාගේ සිත මෘදු කරනු පිණිසත්, සෘජු විරුද්ධත්වයක් ඇති වීම වළක්වනු පිණිසත්, එම වචනයෙහි අර්ථය වෙනත් ආකාරයකින් තමන් වහන්සේ කෙරෙහි දක්වමින් 'බ්‍රාහ්මණය, යම් ආකාරයකින් මා රසයක් නැති කෙනෙකු යැයි කෙනෙකු පවසන්නේ නම්, එය නිවැරදි විය හැකි කරුණක් (පරියාය) ඇත' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

တတ္ထ အတ္ထိ ခွေသာတိ အတ္ထိ ခေါ ဧသ. ပရိယာယောတိ ကာရဏံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အတ္ထိ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, ဧတံ ကာရဏံ, ယေန ကာရဏေန မံ ‘‘အရသရူပေါ ဘဝံ ဂေါတမော’’တိ ဝဒမာနော ပုဂ္ဂလော သမ္မာ ဝဒေယျ, အဝိတထဝါဒီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆေယျ. ကတမော ပန သောတိ? ယေ တေ, ဗြာဟ္မဏ, ရူပရသာ…ပေ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗရသာ, တေ တထာဂတဿ ပဟီနာတိ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယေ တေ ဇာတိဝသေန ဝါ ဥပပတ္တိဝသေန ဝါ သေဋ္ဌသမ္မတာနမ္ပိ ပုထုဇ္ဇနာနံ ရူပါရမ္မဏာဒီနိ အဿာဒေန္တာနံ အဘိနန္ဒန္တာနံ ရဇ္ဇန္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ကာမသုခဿာဒသင်္ခါတာ ရူပရသာ, သဒ္ဒရသာ, ဂန္ဓရသာ, ရသရသာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗရသာ, ယေ ဣမံ လောကံ ဂီဝါယ ဗန္ဓိတွာ ဝိယ အာဝိဉ္ဆန္တိ, ဝတ္ထာရမ္မဏာဒိသာမဂ္ဂိယဉ္စ ဥပ္ပန္နတ္တာ သာမဂ္ဂိရသာတိ ဝုစ္စန္တိ. တေ သဗ္ဗေပိ တထာဂတဿ ပဟီနာ. ‘‘မယှံ ပဟီနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေပိ မမာကာရေန အတ္တာနံ အနုက္ခိပန္တော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဒေသနာဝိလာသော ဝါ ဧသ တထာဂတဿ.

එහි 'අත්ථි ඛ්වේස' යනු 'අත්ථි ඛො එස' යන්නයි. 'පරියාය' යනු හේතුවයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: 'බ්‍රාහ්මණය, යම් හේතුවක් නිසා මා රසයක් නැති කෙනෙකි යි පවසන පුද්ගලයෙකු නිවැරදි දෙයක් පවසන්නෙකු ලෙස ද, සත්‍යවාදියෙකු ලෙස ද හැඳින්විය හැකිද, එබඳු හේතුවක් ඇත. ඒ කුමක්ද? බ්‍රාහ්මණය, රූප රස ආදී වූ යම් පංචකාම රසයන් ඇද්ද, ඒවා තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණ කර ඇත.' මෙහි අදහස කුමක්ද? උපතින් හෝ සම්මතයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි සැලකෙන, රූප ආදී අරමුණුවල ඇලී ගැලී සතුටු වන පෘථග්ජනයන් තුළ හටගන්නා වූ, කාම සැපය නමැති යම් රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස සහ ස්පර්ශ රසයන් ඇද්ද, මේ ලෝකය ගෙලෙන් බැඳ ඇදගන්නාක් වැනි වූ ඒ සියලු රසයන් තථාගතයන් වහන්සේ සම්පූර්ණයෙන් අත්හැර ඇත. වස්තු සහ අරමුණු ආදියේ සමගියෙන් හටගන්නා බැවින් මේවා 'සාමග්ගි රස' ලෙස හැඳින්වේ. ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ ප්‍රහීණ කළ සේක. 'මා විසින් ප්‍රහීණ කරන ලදී' යි පැවසිය යුතු වුවත්, 'මම' යන අහංකාරයෙන් තමා උසස් කොට නොදක්වමින් උන්වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසයයි.

တတ္ထ ပဟီနာတိ စိတ္တသန္တာနတော ဝိဂတာ, ပဇဟိတာ ဝါ. ဧတသ္မိံ ပနတ္ထေ ကရဏေ သာမိဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အရိယမဂ္ဂသတ္ထေန ဥစ္ဆိန္နံ တဏှာဝိဇ္ဇာမယံ မူလံ ဧတေသန္တိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ. တာလဝတ္ထု ဝိယ နေသံ ဝတ္ထု ကတန္တိ တာလာဝတ္ထုကတာ. ယထာ ဟိ တာလရုက္ခံ သမူလံ ဥဒ္ဓရိတွာ တဿ ဝတ္ထုမတ္တေ တသ္မိံ ပဒေသေ ကတေ န ပုန တဿ တာလဿ ဥပ္ပတ္တိ ပညာယတိ, ဧဝံ အရိယမဂ္ဂသတ္ထေန သမူလေ ရူပါဒိရသေ ဥဒ္ဓရိတွာ တေသံ ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗဘာဝေန ဝတ္ထုမတ္တေ စိတ္တသန္တာနေ ကတေ သဗ္ဗေပိ တေ တာလာဝတ္ထုကတာတိ ဝုစ္စန္တိ. အဝိရုဠှိဓမ္မတ္တာ ဝါ မတ္ထကစ္ဆိန္နတာလော ဝိယ ကတာတိ တာလာဝတ္ထုကတာ. ယသ္မာ ပန ဧဝံ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ ဟောန္တိ[Pg.200], ယထာ နေသံ ပစ္ဆာဘာဝေါ န ဟောတိ, တထာ ကတာ ဟောန္တိ. တသ္မာ အာဟ – အနဘာဝံကတာတိ. အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာတိ အနာဂတေ အနုပ္ပဇ္ဇနကသဘာဝါ.

එහි 'පහීනා' යනු සිතෙහි සන්තතියෙන් ඉවත් වූ හෝ අත්හරින ලද යන්නයි. ආර්ය මාර්ගය නමැති ආයුධයෙන් තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව නමැති මුල් සිඳ දමා ඇති බැවින් ඒවා 'උච්ඡින්නමූල' නම් වේ. තල් ගසක් උදුරා දැමූ පසු එම ස්ථානය මෙන් කර ඇති බැවින් 'තාලාවත්ථුකතා' නම් වේ. යම් සේ මුල් සහිතව තල් ගසක් උදුරා දැමූ පසු එම ස්ථානයේ නැවත තල් ගසක් හට නොගන්නේද, එලෙසම ආර්ය මාර්ගය නමැති ආයුධයෙන් මුල් සහිතවම රූප ආදී රසයන් උදුරා දමා, පෙර පැවති ස්වභාවය පමණක් සිතෙහි ඉතිරි කර ඇති බැවින් ඒවා 'තාලාවත්ථුකතා' ලෙස හැඳින්වේ. නැවත හට නොගන්නා ස්වභාවය නිසා, කරටිය කැපූ තල් ගසක් මෙන් කර ඇති බැවින් ද 'තාලාවත්ථුකතා' නම් වේ. මෙසේ තාලාවත්ථුකත කරන ලද බැවින් ඒවා නැවත ඇති නොවන (අනභාවංකතා) තත්ත්වයට පත් වේ. එබැවින් 'අනභාවංකතා' යැයි වදාරන ලදී. 'ආයතිං අනුප්පාදධම්මා' යනු මතු කිසි කලෙකත් හට නොගන්නා ස්වභාවයයි.

နော စ ခေါ ယံ တွံ သန္ဓာယ ဝဒေသီတိ ယဉ္စ ခေါ တွံ သန္ဓာယ ဝဒေသိ, သော ပရိယာယော န ဟောတိ. နနု စ ဧဝံ ဝုတ္တေ ယော ဗြာဟ္မဏေန ဝုတ္တော သာမဂ္ဂိရသော, တဿ အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနတာ အနုညာတာ ဟောတီတိ? န ဟောတိ. ယော ဟိ နံ သာမဂ္ဂိရသံ ကာတုံ ဘဗ္ဗော ဟုတွာ န ကရောတိ, သော တဒဘာဝေန အရသရူပေါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ဘဂဝါ ပန အဘဗ္ဗောဝ ဧတံ ကာတုံ, တေနဿ ကာရဏေ အဘဗ္ဗတံ ပကာသေန္တော အာဟ – ‘‘နော စ ခေါ ယံ တွံ သန္ဓာယ ဝဒေသီ’’တိ. ယံ ပရိယာယံ သန္ဓာယ တွံ မံ ‘‘အရသရူပေါ’’တိ ဝဒေသိ, သော အမှေသု နေဝ ဝတ္တဗ္ဗောတိ.

බ්‍රාහ්මණයා අදහස් කළ ආකාරයේ හේතුව (පරියාය) මෙහි නැත යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, බ්‍රාහ්මණයා පැවසූ සාමීචි රසය තමන් වහන්සේ තුළ නැති බව පිළිගැනීමක් නොවේ. යමෙකු එම සාමීචි කර්ම කිරීමට සුදුස්සෙකුව සිටියදී එය නොකරන්නේ නම්, ඔහුට රසයක් නැති කෙනෙකැයි කීම සුදුසුය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එබඳු දේ කිරීමට කොහෙත්ම නුසුදුසු (අභබ්බ) බැවින්, තමන් වහන්සේ තුළ පවතින ඒ අසමත්කම පෙන්වමින් 'ඔබ ඔය අදහස් කරන හේතුව මෙහි නැත' යි වදාළ සේක. 'ඔබ මා රසයක් නැති කෙනෙකැයි කීවේ යම් කරුණක් අරභයා ද, එම කරුණ අප කෙරෙහි ප්‍රකාශ නොකළ යුත්තකි' යනු මෙහි අභිප්‍රායයි.

ဧဝံ ဗြာဟ္မဏော အတ္တနာ အဓိပ္ပေတံ အရသရူပတံ အာရောပေတုံ အသက္ကောန္တော အထာပရံ နိဗ္ဘောဂေါ ဘဝန္တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗပရိယာယေသု စေတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇနာက္ကမံ ဝိဒိတွာ သန္ဓာယဘာသိတမတ္ထံ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဗြာဟ္မဏော တဒေဝ ဝယောဝုဒ္ဓါနံ အဘိဝါဒနာဒိကမ္မံ လောကေ ‘‘သာမဂ္ဂိပရိဘောဂေါ’’တိ မညမာနော တဒဘာဝေန စ ဘဂဝန္တံ ‘‘နိဗ္ဘောဂေါ’’တိအာဒိမာဟ. ဘဂဝါ စ ယွာယံ ရူပါဒီသု သတ္တာနံ ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂေါ, တဒဘာဝံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရံ ပရိယာယမနုဇာနိ.

මෙසේ බ්‍රාහ්මණයා තමා අදහස් කළ ආකාරයේ 'රසයක් නැති බව' බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි පැටවීමට නොහැකි වී, ඉන්පසු 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ පරිභෝගයක් නැති (නිබ්භෝග) කෙනෙකි' යනාදී වශයෙන් තවත් කරුණක් පැවසීය. මේ සියලු අවස්ථාවලදී පෙර පරිදිම යෙදුම් ක්‍රමය වටහාගත යුතුය. බ්‍රාහ්මණයා ලෝකයෙහි වැඩිහිටියන්ට කරන වැඳුම් පිදුම් ආදිය ම 'සාමග්ගි පරිභෝගය' ලෙස සලකා, එය නොකරන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'නිබ්භෝග' යැයි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද රූප ආදී අරමුණුවල සත්ත්වයන් තුළ පවතින යම් ඡන්දරාග පරිභෝගයක් ඇද්ද, එම පරිභෝගය තමන් වහන්සේ තුළ නොමැති බව දැක, වෙනත් අර්ථයකින් එම වචනය පිළිගත් සේක.

ပုန ဗြာဟ္မဏော ယံ လောကေ ဝယောဝုဒ္ဓါနံ အဘိဝါဒနာဒိကုလသမုဒါစာရကမ္မံ လောကိယာ ကရောန္တိ, တဿ အကိရိယံ သမ္ပဿမာနော ဘဂဝန္တံ အကိရိယဝါဒေါတိ အာဟ. ဘဂဝါ ပန ယသ္မာ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ အကိရိယံ ဝဒတိ, တသ္မာ တံ အကိရိယဝါဒိတံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရံ ပရိယာယမနုဇာနိ. တတ္ထ ဌပေတွာ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ အဝသေသာ အကုသလာ ဓမ္မာ အနေကဝိဟိတာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, ලෝකයා විසින් වයෝවෘද්ධ අයට කරනු ලබන වැඳීම් පිදීම් ආදි යම් කුල සිරිත් සමූහයක් ලෝකවාසීන් විසින් කරනු ලබයි ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය නොකරන බව දැක, උන්වහන්සේ 'අකිරියවාදියෙක්' යයි පැවසීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාය දුශ්චරිතාදිය නොකිරීම (අකිරිය) ගැන වදාරන බැවින්, තමන් වහන්සේ තුළ පවත්නා එම අකිරියවාදී ගුණය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. එහිදී කාය දුශ්චරිතාදිය හැර ඉතිරි සියලු අකුසල ධර්මයන් ද විවිධ වූ ලාමක අකුසල ධර්මයන් ලෙස දත යුතුය.

ပုန ဗြာဟ္မဏော တဒေဝ အဘိဝါဒနာဒိကမ္မံ ဘဂဝတိ အပဿန္တော ‘‘ဣမံ အာဂမ္မ အယံ လောကတန္တိ လောကပဝေဏီ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ မညမာနော ဘဂဝန္တံ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါတိ အာဟ. ဘဂဝါ ပန ယသ္မာ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဿ စေဝ အကုသလစိတ္တဒွယသမ္ပယုတ္တဿ စ ဒေါသဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ဥစ္ဆေဒံ ဝဒတိ, သဗ္ဗာကုသလသမ္ဘဝဿ ပန မောဟဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဥစ္ဆေဒံ [Pg.201] ဝဒတိ, ဌပေတွာ တေ တယော အဝသေသာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ယထာနုရူပံ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ဥစ္ဆေဒံ ဝဒတိ, တသ္မာ တံ ဥစ္ဆေဒဝါဒံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရံ ပရိယာယမနုဇာနိ.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා එම වැඳීම් පිදීම් ආදි කටයුතුම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි නොදැක, "මෙය නිසා මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ලෝක සම්ප්‍රදාය හා ලෝක පරම්පරාව සිඳලයි" යනුවෙන් සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'උච්ඡේදවාදියෙක්' යයි පැවසීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගය ද, අකුසල් සිත් දෙක හා සම්ප්‍රයුක්ත ද්වේෂය ද අනාගාමී මාර්ගයෙන් සිඳලීම (උච්ඡේදය) ගැන වදාරන බැවින් ද, සියලු අකුසලයන්ට මුල් වන මෝහය අරිහත් මාර්ගයෙන් සිඳලීම ගැන වදාරන බැවින් ද, එම ක්ලේශයන් තිදෙනා හැර සෙසු ලාමක අකුසල ධර්මයන් සිව්මඟින් උචිත පරිදි සිඳලීම ගැන වදාරන බැවින් ද, තමන් වහන්සේ තුළ ඇති එම උච්ඡේද භාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ.

ပုန ဗြာဟ္မဏော ‘‘ဇိဂုစ္ဆတိ မညေ သမဏော ဂေါတမော ဣဒံ ဝယောဝုဒ္ဓါနံ အဘိဝါဒနာဒိကုလသမုဒါစာရကမ္မံ, တေန တံ န ကရောတီ’’တိ မညမာနော ဘဂဝန္တံ ဇေဂုစ္ဆီတိ အာဟ. ဘဂဝါ ပန ယသ္မာ ဇိဂုစ္ဆတိ ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ, ယာနိ ကာယဝစီမနောဒုစ္စရိတာနိ စေဝ ယာဝ စ အကုသလာနံ လာမကဓမ္မာနံ သမာပတ္တိ သမာပဇ္ဇနာ သမင်္ဂိဘာဝေါ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဂူထံ ဝိယ မဏ္ဍနကဇာတိကော ပုရိသော ဇိဂုစ္ဆတိ ဟိရီယတိ, တသ္မာ တံ ဇေဂုစ္ဆိတံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရံ ပရိယာယမနုဇာနိ. တတ္ထ ကာယဒုစ္စရိတေနာတိအာဒိ ကရဏဝစနံ ဥပယောဂတ္ထေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වයෝවෘද්ධ අයට කරනු ලබන වැඳීම් පිදීම් ආදි මේ කුල සිරිත් පිළිකුල් කරන්නේ යයි සිතමි, ඒ නිසා උන්වහන්සේ එය නොකරති" යි සිතා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ජේගුච්ඡී' (පිළිකුල් කරන්නෙක්) යයි පැවසීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාය දුශ්චරිතාදිය පිළිකුල් කරන බැවින් ද, ශරීරය හැඩගන්වන ස්වභාවය ඇති පුද්ගලයෙකු අසූචි පිළිකුල් කරන්නා සේ සියලු කාය, වචී, මනෝ දුශ්චරිතයන් ද, ලාමක අකුසල ධර්මයන්ට පැමිණීම හා එක්වීම ද පිළිකුල් කරන හා ලජ්ජා වන බැවින් ද, තමන් වහන්සේ තුළ පවත්නා එම පිළිකුල් කරන ස්වභාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. මෙහි 'කාය දුශ්චරිතයෙන්' (කර්ම විභක්තිය වෙනුවට කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත) යන්නෙහි අර්ථය 'කාය දුශ්චරිතය' ලෙස දත යුතුය.

ပုန ဗြာဟ္မဏော တဒေဝ အဘိဝါဒနာဒိကမ္မံ ဘဂဝတိ အပဿန္တော ‘‘အယံ ဣဒံ လောကဇေဋ္ဌကကမ္မံ ဝိနေတိ ဝိနာသေတိ, အထ ဝါ ယသ္မာ ဧတံ သာမီစိကမ္မံ န ကရောတိ, တသ္မာ အယံ ဝိနေတဗ္ဗော နိဂ္ဂဏှိတဗ္ဗော’’တိ မညမာနော ဘဂဝန္တံ ဝေနယိကောတိ အာဟ. တတြာယံ ပဒတ္ထော – ဝိနယတီတိ ဝိနယော, ဝိနာသေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိနယော ဧဝ ဝေနယိကော. ဝိနယံ ဝါ အရဟတီတိ ဝေနယိကော, နိဂ္ဂဟံ အရဟတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဘဂဝါ ပန ယသ္မာ ရာဂါဒီနံ ဝိနယာယ ဝူပသမာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, တသ္မာ ဝေနယိကော ဟောတိ. အယမေဝ စေတ္ထ ပဒတ္ထော – ဝိနယာယ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ဝေနယိကော. ဝိစိတြာ ဟိ တဒ္ဓိတဝုတ္တိ. သွာယံ တံ ဝေနယိကဘာဝံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရံ ပရိယာယမနုဇာနိ.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා එම වැඳීම් පිදීම් ආදි කටයුතුම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි නොදැක, "මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයා ලෝකයේ වැඩිහිටියන්ට කළ යුතු මේ උතුම් කාර්යය විනාශ කරයි, නැතහොත් මේ ගරුබුහුමන් නොකරන බැවින් මොහු හික්මවිය යුතුය, මර්ධනය කළ යුතුය" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'වේනයික' යයි පැවසීය. එහි පද අර්ථය නම්: විනාශ කරයි යන අර්ථයෙන් 'විනය' නම් වේ, වේනයික යනු ද එයමයි. නැතහොත් හික්මවීමට (මර්ධනයට) සුදුසු යන අර්ථයෙන් වේනයික නම් වේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාගාදිය විනයනය කිරීම (දුරු කිරීම) හා සංසිඳවීම සඳහා දහම් දෙසන බැවින් 'වේනයික' නම් වන සේක. මෙහි පද අර්ථය ද මෙයමයි: විනයනය සඳහා දහම් දෙසන බැවින් 'වේනයික' නම් වේ. තද්ධිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ යෙදීම විවිධ ස්වභාව ගනී. තමන් වහන්සේ තුළ පවත්නා එම වේනයික භාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ.

ပုန ဗြာဟ္မဏော ယသ္မာ အဘိဝါဒနာဒီနိ သာမီစိကမ္မာနိ ကရောန္တာ ဝယောဝုဒ္ဓေ တောသေန္တိ ဟာသေန္တိ, အကရောန္တာ ပန တာပေန္တိ ဝိဟေသေန္တိ ဒေါမနဿံ နေသံ ဥပ္ပာဒေန္တိ, ဘဂဝါ စ တာနိ န ကရောတိ, တသ္မာ ‘‘အယံ ဝယောဝုဒ္ဓေ တပတီ’’တိ မညမာနော သပ္ပုရိသာစာရဝိရဟိတတ္တာ ဝါ ‘‘ကပဏပုရိသော အယ’’န္တိ မညမာနော ဘဂဝန္တံ တပဿီတိ အာဟ. တတြာယံ ပဒတ္ထော – တပတီတိ တပေါ, ရောသေတိ ဝိဟေသေတီတိ အတ္ထော. သာမီစိကမ္မာကရဏဿေတံ အဓိဝစနံ. တပေါ အဿ အတ္ထီတိ တပဿီ. ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ ဗျဉ္ဇနာနိ အဝိစာရေတွာ လောကေ ကပဏပုရိသော တပဿီတိ [Pg.202] ဝုစ္စတိ. ဘဂဝါ ပန ယေ အကုသလာ ဓမ္မာ လောကံ တပနတော တပနီယာနိ ဝုစ္စန္တိ, တေသံ ပဟီနတ္တာ ယသ္မာ တပဿီတိ သင်္ခံ ဂတော. တသ္မာ တံ တပဿိတံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရံ ပရိယာယမနုဇာနိ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – တပန္တီတိ တပါ, အကုသလဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစနံ. တေ တပေ အဿိ နိရဿိ ပဟာသိ ဝိဒ္ဓံသီတိ တပဿီ.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, වැඩිහිටියන්ට වැඳීම් පිදීම් ආදි ගරුබුහුමන් කරන්නන් ඔවුන්ව සතුටු කරන හා ප්‍රීතිමත් කරන බවත්, ඒවා නොකරන්නන් ඔවුන්ව තවන (පීඩාවට පත් කරන) හා දොම්නස උපදවන බවත් සලකා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා නොකරන බැවින් "මොහු වැඩිහිටියන්ව තවයි" යනුවෙන් සිතා හෝ, සත්පුරුෂාචාරයෙන් තොර බැවින් "මොහු අසරණ (නපුරු) මිනිසෙකි" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'තපස්වී' යයි පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: 'තවයි' (පීඩා කරයි) යන අරුතින් 'තප' නම් වේ. ගරුබුහුමන් නොකිරීමට මෙය නමකි. එවැනි පීඩාවක් ඇති බැවින් 'තපස්වී' නම් වේ. දෙවන අර්ථ විග්‍රහයේදී, ලෝකයෙහි අසරණ (පිළිසරණක් නැති) පුද්ගලයාට ද 'තපස්වී' යයි කියනු ලැබේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝකය තවන (පිළිස්සීමට පත් කරන) බැවින් 'තපනීය' යයි කියනු ලබන යම් අකුසල ධර්මයන් වේ ද, ඒවා ප්‍රහීණ කළ බැවින් 'තපස්වී' යන නාමයට පැමිණි සේක. තමන් වහන්සේ තුළ ඇති එම තපස්වී ගුණය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. එහි වචන අර්ථය නම්: තවයි යන අරුතින් 'තප' නම් වේ, එය අකුසල ධර්මයන්ට නමකි. ඒ අකුසලයන් නැසූ හෙයින් 'තපස්වී' නම් වේ.

ပုန ဗြာဟ္မဏော တံ အဘိဝါဒနာဒိကမ္မံ ဒေဝလောကဂဗ္ဘသမ္ပတ္တိယာ ဒေဝလောကပဋိသန္ဓိပဋိလာဘာယ သံဝတ္တတီတိ မညမာနော ဘဂဝတိ စဿ အဘာဝံ ဒိသွာ ဘဂဝန္တံ အပဂဗ္ဘောတိ အာဟ. ကောဓဝသေန ဝါ ဘဂဝတော မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏေ ဒေါသံ ဒဿေန္တောပိ ဧဝမာဟ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – ဂဗ္ဘတော အပဂတောတိ အပဂဗ္ဘော, အဘဗ္ဗော ဒေဝလောကူပပတ္တိံ ပါပုဏိတုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဟီနော ဝါ ဂဗ္ဘော အဿာတိ အပဂဗ္ဘော. ဒေဝလောကဂဗ္ဘပရိဗာဟိရတ္တာ အာယတိံ ဟီနဂဗ္ဘပဋိလာဘဘာဂီတိ. ဟီနော ဝါဿ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ဂဗ္ဘဝါသော အဟောသီတိ အဓိပ္ပာယော. ဘဂဝတော ပန ယသ္မာ အာယတိံ ဂဗ္ဘသေယျာ အပဂတာ, တသ္မာ သော တံ အပဂဗ္ဘတံ အတ္တနိ သမ္ပဿမာနော အပရံ ပရိယာယမနုဇာနိ. တတြ စ ယဿ ခေါ, ဗြာဟ္မဏ, အာယတိံ ဂဗ္ဘသေယျာ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပဟီနာတိ ဧတေသံ ပဒါနံ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ‘‘ဗြာဟ္မဏ, ယဿ ပုဂ္ဂလဿ အနာဂတေ ဂဗ္ဘသေယျာ ပုနဗ္ဘဝေ စ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ အနုတ္တရေန မဂ္ဂေန ဝိဟတကာရဏတ္တာ ပဟီနာ. ဂဗ္ဘသေယျာဂဟဏေန စေတ္ထ ဇလာဗုဇယောနိ ဂဟိတာ, ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိဂ္ဂဟဏေန ဣတရာ တိဿော’’ပိ.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, වැඳීම් පිදීම් ආදිය දෙව්ලොව උපත ලැබීමට (දේවගර්භ සම්පත්තියට) හේතු වන බව සලකා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඒවා නොමැති බව දැක උන්වහන්සේට 'අපගබ්භ' යයි පැවසීය. නැතහොත් ක්‍රෝධයෙන් යුතුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මව්කුසක පිළිසිඳ ගැනීම පිළිබඳ දෝෂ දක්වමින් ද මෙසේ පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: දෙව්ලොව උපතින් තොර වූයේ 'අපගබ්භ' නම් වේ, දෙව්ලොව උපතක් ලැබීමට නුසුදුසු යන්න මෙහි අදහසයි. නැතහොත් ලාමක උපතක් ඇති බැවින් 'අපගබ්භ' නම් වේ. දෙව්ලොව උපතින් බැහැර වූ බැවින් මතු ලාමක උපතක් ලබන්නෙක් යන්න එහි වචන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් උන්වහන්සේගේ මව්කුසක වාසය කිරීම ලාමක එකක් විය යන අදහසයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මතු මව්කුසක සැතපීමක් නොමැති බැවින්, තමන් වහන්සේ තුළ ඇති එම 'අපගබ්භ' භාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. එහි "බ්‍රාහ්මණය, යමෙකුට මතු මව්කුසක සැතපීම හා නැවත භවයක ඉපදීම ප්‍රහීණ වී ද" යන පදයන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "බ්‍රාහ්මණය, යම් පුද්ගලයෙකුට අනාගතයෙහි මව්කුසක සැතපීම ද, නැවත භවයක ඉපදීම ද අනුත්තර මාර්ගයෙන් නැසූ බැවින් ප්‍රහීණ වී ද (ඔහු අපගබ්භ නම් වේ)." මෙහි 'ගබ්භසෙය්‍යා' යන්නෙන් ජලාබුජ යෝනිය ද, 'පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති' යන්නෙන් සෙසු යෝනි තුන ද (අණ්ඩජ, සංසේදජ, ඕපපාතික) ගැනේ.

အပိစ ဂဗ္ဘဿ သေယျာ ဂဗ္ဘသေယျာ. ပုနဗ္ဘဝေါ ဧဝ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ စ ဝိညာဏဋ္ဌိတီတိ ဝုတ္တေပိ န ဝိညာဏတော အညာ ဌိတိ အတ္ထိ, ဧဝမိဓာပိ န ဂဗ္ဘတော အညာ သေယျာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဘိနိဗ္ဗတ္တိ စ နာမ ယသ္မာ ပုနဗ္ဘဝဘူတာပိ အပုနဗ္ဘဝဘူတာပိ အတ္ထိ, ဣဓ စ ပုနဗ္ဘဝဘူတာ အဓိပ္ပေတာ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘ပုနဗ္ဘဝေါ ဧဝ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တီ’’တိ.

තවද, ගැබෙහි සැතපීම 'ගබ්භසෙය්‍යා' නම් වේ. නැවත භවයක වීමම 'අභිනිබ්බත්ති' (පැවැත්ම) නම් වේ. 'විඤ්ඤාණට්ඨිති' කී කල විඤ්ඤාණයෙන් තොරව වෙනත් පැවැත්මක් නැත්තා සේ, මෙහි ද ගැබෙන් තොරව වෙනත් සැතපීමක් නැත. 'අභිනිබ්බත්ති' යන්න නැවත භවයක් ලෙස හෝ නැවත භවයක් නොවන ලෙස ද විය හැකි වුවත්, මෙහිදී අදහස් කළේ නැවත භවයක උපත ලැබීමයි. එබැවින් 'නැවත භවයක වීමම අභිනිබ්බත්ති' යයි කියන ලදී.

ဧဝံ အာဂတကာလတော ပဋ္ဌာယ အရသရူပတာဒီဟိ အဋ္ဌဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသန္တမ္ပိ ဗြာဟ္မဏံ ဘဂဝါ ဓမ္မိဿရော ဓမ္မရာဇာ ဓမ္မသာမီ တထာဂတော အနုကမ္ပာယ သီတလေနေဝ စက္ခုနာ ဗြာဟ္မဏံ ဩလေကေန္တော ယံ ဓမ္မဓာတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တာ နာမ ဟောတိ, တဿာ [Pg.203] ဓမ္မဓာတုယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဝိဂတဝလာဟကေ နဘေ ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ စ သရဒကာလေ သူရိယော ဝိယ စ ဗြာဟ္မဏဿ ဟဒယန္ဓကာရံ ဝိဓမေန္တော တာနိယေဝ အက္ကောသဝတ္ထူနိ တေန တေန ပရိယာယေန အညထာ ဒဿေတွာ ပုနပိ အတ္တနော ကရုဏာဝိပ္ဖာရံ အဋ္ဌဟိ လောကဓမ္မေဟိ အကမ္ပိယဘာဝေန ပဋိလဒ္ဓတာဒိဂုဏလက္ခဏံ ပထဝိသမစိတ္တတံ အကုပ္ပဓမ္မတဉ္စ ပကာသေန္တော ‘‘အယံ ဗြာဟ္မဏော ကေဝလံ ပလိတသိရခဏ္ဍဒန္တဝလိတ္တစတာဒီဟိ အတ္တနော ဝုဒ္ဓဘာဝံ သလ္လက္ခေတိ, နော စ ခေါ ဇာနာတိ အတ္တာနံ ဇာတိယာ အနုဂတံ ဇရာယ အနုသဋံ ဗျာဓိနော အဓိဘူတံ မရဏေန အဗ္ဘာဟတံ အဇ္ဇ မရိတွာ ပုန သွေဝ ဥတ္တာနသေယျဒါရကဘာဝဂမနီယံ. မဟန္တေန ခေါ ပန ဥဿာဟေန မမ သန္တိကံ အာဂတော, တဒဿ အာဂမနံ သာတ္ထကံ ဟောတူ’’တိ စိန္တေတွာ ဣမသ္မိံ လောကေ အတ္တနော အပ္ပဋိသမံ ပုရေဇာတဘာဝံ ဒဿေန္တော သေယျထာပိ, ဗြာဟ္မဏာတိအာဒိနာ နယေန ဗြာဟ္မဏဿ ဓမ္မဒေသနံ ဝဍ္ဎေသိ.

මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ දින සිට, වැඩිහිටියන්ට ගරු නොකිරීම ආදී වූ අසභ්‍ය කරුණු අටකින් යුත් ආක්‍රෝශ වස්තූන්ගෙන් ආක්‍රෝශ කළා වූ ඒ බ්‍රාහ්මණයා දෙස, ධර්මයට අධිපති වූ, ධර්මරාජ වූ, ධර්මයේ ස්වාමියා වූ, තථාගත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණාවෙන් යුතුව ශීතල වූ නේත්‍රයකින් (සර්වඥතා ඥාන නේත්‍රයෙන්) බලමින්, යම් ධර්ම ධාතුවක් ප්‍රතිවේධ කර (අවබෝධ කර) දේශනා විලාසයට පැමිණි සේක් ද, ඒ ධර්ම ධාතුව මැනවින් අවබෝධ කරගත් බැවින්, වලාවන්ගෙන් තොර ආකාශයෙහි පුන්සඳ මෙන් ද, ශරත් කාලයෙහි සූර්යයා මෙන් ද බ්‍රාහ්මණයාගේ හෘදයෙහි පැවති මෝහය නැමති අන්ධකාරය දුරු කරමින්, ඒ ආක්‍රෝශ වස්තූන්ම ඒ ඒ පරියාය මගින් අන්‍යාකාරයකින් දක්වා, නැවතත් තමන් වහන්සේගේ කරුණා මහිමය ද, අටලෝ දහමෙන් කම්පා නොවන ස්වභාවයෙන් යුත් තාදී ගුණ ලක්ෂණ ද, පෘථිවිය හා සමාන වූ සිත ද, ක්‍රෝධ නොකරන ස්වභාවය ද ප්‍රකාශ කරමින්, “මේ බ්‍රාහ්මණයා හුදෙක් හිස කෙස් පැසීම, දත් වැටීම, සම රැළි වැටීම ආදියෙන් තමාගේ වයසින් මුහුකුරා ගිය බව පමණක් සලකයි. නමුත් තමා ජාතියෙන් ලුහුබඳින ලද, ජරාවෙන් වෙළන ලද, ව්‍යාධියෙන් මඩන ලද, මරණයෙන් පහර දෙන ලද බවත්, අද මිය ගොස් හෙට නැවතත් උඩුකුරුව වැතිරී සිටින බිළිඳු බවට පත්වන බවත් ඔහු නොදන්නේය. ඔහු මහත් වෙහෙසක් දරා මා වෙත පැමිණියේය. ඔහුගේ ඒ පැමිණීම සාර්ථක වේවා” යි සිතා, මේ ලෝකයෙහි තමන් වහන්සේගේ අසමසම ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය දක්වමින් “සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණ” යනාදී ක්‍රමයෙන් බ්‍රාහ්මණයාට ධර්ම දේශනාව පවත්වන ලදී.

တတ္ထ သေယျထာပီတိအာဒီနံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဟိ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ပက္ခေ ဝိဓုနန္တာ တံခဏာနုရူပံ ဝိရဝန္တာ နိက္ခမန္တိ. ဧဝံ နိက္ခမန္တာနဉ္စ တေသံ ယော ပဌမတရံ နိက္ခမတိ, သော ဇေဋ္ဌောတိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ တာယ ဥပမာယ အတ္တနော ဇေဋ္ဌဘာဝံ သာဓေတုကာမော ဗြာဟ္မဏံ ပုစ္ဆတိ – ယော နု ခေါ တေသံ ကုက္ကုဋစ္ဆာပေါတကာနံ…ပေ… ကိန္တိ သွာဿ ဝစနီယောတိ. တတ္ထ ကုက္ကုဋစ္ဆာပကာနန္တိ ကုက္ကုဋပေါတကာနံ. ကိန္တိ သွာဿ ဝစနီယောတိ သော ကိန္တိ ဝစနီယော အဿ, ကိံ ဝတ္တဗ္ဗော ဘဝေယျ ဇေဋ္ဌော ဝါ ကနိဋ္ဌော ဝါတိ.

එහි “සෙය්‍යථාපි” යනාදී පදවල අර්ථය කලින් සඳහන් කළ ආකාරයටම දත යුතුය. මෙහි විශේෂත්වය නම්, කලින් කී පරිදිම ඒ කුකුළු පැටවුන් පියාපත් ගසමින්, ඒ අවස්ථාවට අනුකූලව හඬ නගමින් පිටතට එති. මෙසේ පිටතට එන ඔවුන් අතරින් යමෙක් පළමුවෙන්ම පිටතට එන්නේ ද, ඔහු “වැඩිමලා” (ජ්‍යෙෂ්ඨයා) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ උපමාවෙන් තමන් වහන්සේගේ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය තහවුරු කරනු කැමතිව, “ඒ කුකුළු පැටවුන් අතරින්... ඔහුට කුමක් යැයි කිව යුතු ද?” යනුවෙන් බ්‍රාහ්මණයාගෙන් විමසූ සේක. එහි “කුක්කුටච්ඡාපකානං” යනු කුකුළු පැටවුන්ටය. “කින්ති ස්වාස්ස වචනීයෝ” යනු ඔහුට කුමක් කිව යුතු ද? එනම් ඔහු වැඩිමලා ද බාලයා ද යනුවෙන් කුමක් කිව යුතු වන්නේ ද යන්නයි.

‘‘ဇေဋ္ဌော’’တိဿ, ဘော ဂေါတမ, ဝစနီယောတိ, ဘော ဂေါတမ, သော ဇေဋ္ဌော ဣတိ အဿ ဝစနီယော. ကသ္မာတိ စေ? သော ဟိ နေသံ ဇေဋ္ဌောတိ, ယသ္မာ သော နေသံ ဝုဒ္ဓတရောတိ အတ္ထော. အထဿ ဘဂဝါ ဩပမ္မံ သမ္ပဋိပါဒေန္တော ဧဝမေဝ ခေါတိ အာဟ, ယထာ သော ကုက္ကုဋပေါတကော, ဧဝံ အဟမ္ပိ. အဝိဇ္ဇာဂတာယ ပဇာယာတိ အဝိဇ္ဇာ ဝုစ္စတိ အညာဏံ, တတ္ထ ဂတာယ. ပဇာယာတိ သတ္တဓိဝစနမေတံ, အဝိဇ္ဇာကောသဿ အန္တော ပဝိဋ္ဌေသု သတ္တေသူပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဏ္ဍဘူတာယာတိ အဏ္ဍေ ဘူတာယ ပဇာတာယ သဉ္ဇာတာယ. ယထာ ဟိ အဏ္ဍေ နိဗ္ဗတ္တာ ဧကစ္စေ သတ္တာ အဏ္ဍဘူတာတိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝမယံ [Pg.204] သဗ္ဗာပိ ပဇာ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ အဏ္ဍဘူတာတိ ဝုစ္စတိ. ပရိယောနဒ္ဓါယာတိ တေန အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသေန သမန္တတော ဩနဒ္ဓါယ ဗဒ္ဓါယ ဝေဌိတာယ. အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာတိ တံ အဝိဇ္ဇာမယံ အဏ္ဍကောသံ ဘိန္ဒိတွာ. ဧကောဝ လောကေတိ သကလေပိ လောကသန္နိဝါသေ အဟမေဝ ဧကော အဒုတိယော. အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဥတ္တရရဟိတံ သဗ္ဗသေဋ္ဌံ သမ္မာ သာမဉ္စ ဗောဓိံ, အထ ဝါ ပသတ္ထံ သုန္ဒရဉ္စ ဗောဓိံ. အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏဿေတံ နာမံ, သဗ္ဗညုတညာဏဿာပိ နာမမေဝ. ဥဘယမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. အညေသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အနုတ္တရာ ဗောဓိ ဟောတိ, န ဟောတီတိ? န ဟောတိ. ကသ္မာ? အသဗ္ဗဂုဏဒါယကတ္တာ. တေသဉှိ ကဿစိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အရဟတ္တဖလမေဝ ဒေတိ, ကဿစိ တိဿော ဝိဇ္ဇာ, ကဿစိ ဆ အဘိညာ, ကဿစိ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ, ကဿစိ သာဝကပါရမိဉာဏံ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏမေဝ ဒေတိ, ဗုဒ္ဓါနံ ပန သဗ္ဗဂုဏသမ္ပတ္တိံ ဒေတိ အဘိသေကော ဝိယ ရညော သဗ္ဗလောကိဿရဘာဝံ. တသ္မာ အညဿ ကဿစိပိ အနုတ္တရာ ဗောဓိ န ဟောတီတိ. အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ အဗ္ဘညာသိံ ပဋိဝိဇ္ဈိံ, ပတ္တောမှိ အဓိဂတောမှီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

“භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඔහු වැඩිමලා යැයි කිව යුතුය” යනුවෙන් බ්‍රාහ්මණයා පැවසූ විට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ උපමාව තහවුරු කරමින් “බ්‍රාහ්මණය, එසේමයි” යනුවෙන් වදාළ සේක. ඒ කුකුළු පැටවා යම් සේ වැඩිමලා වේ ද, එසේම මම ද (වැඩිමලා වෙමි). “අවිජ්ජාගතයා පජායා” යන්නෙහි අවිද්‍යාව යනු නොදැනීමයි. එහි පැමිණි යන්නෙන් සත්ව ප්‍රජාව අදහස් වේ. අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව තුළට පිවිස සිටින සත්වයන් ගැන මෙහි කියැවේ. “අණ්ඩභූතායා” යනු බිත්තරයෙහි උපන් හෙවත් හටගත් යන්නයි. යම් සේ බිත්තරයක උපන් ඇතැම් සත්වයන් අණ්ඩභූත යැයි කියනු ලැබේ ද, එසේම මේ මුළු සත්ව ප්‍රජාවම අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව තුළ උපන් බැවින් අණ්ඩභූත යැයි කියනු ලැබේ. “පරියොනද්ධායා” යනු ඒ අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුවෙන් හාත්පසින්ම වට වූ, බැඳුණු හෙවත් වෙළනු ලැබූ යන්නයි. “අවිජ්ජණ්ඩකෝසං පදාලෙත්වා” යනු ඒ අවිද්‍යාමය බිත්තර කටුව බිඳ දමා යන්නයි. “එකෝව ලෝකේ” යනු මුළු සත්ව ලෝකයෙහිම මම තනිවම, දෙවැන්නෙකු නොමැතිව අසමසම වීමයි. “අනුත්තරං සම්මා සම්බෝධිං අභිසම්බුද්ධෝ” යනු උතුම් වූ, සියල්ලටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, මැනවින් තමන් වහන්සේම අවබෝධ කරගත් චතුරාර්ය සත්‍යය නැමති අරිහත් මග ඥානයයි. මෙය අරිහත් මග ඥානයට මෙන්ම සර්වඥතා ඥානයට ද නමකි. මේ දෙකම මෙහිදී යෝග්‍ය වේ. අන්‍යයන්ගේ (ශ්‍රාවකයන්ගේ) අරිහත් මග අනුත්තර බෝධිය නොවේ ද? නැත, එය අනුත්තර බෝධිය නොවේ. ඒ මන්ද යත්, එය සියලු ගුණ සම්පත්තීන් ලබා නොදෙන බැවිනි. සැබවින්ම ඔවුන් අතරින් ඇතැමෙකුට අරිහත් මාර්ගය මගින් අරිහත් ඵලය පමණක් ද, ඇතැමෙකුට ත්‍රිවිද්‍යාවන් ද, ඇතැමෙකුට සවැදෑරුම් අභිඥාවන් ද, ඇතැමෙකුට සිව්පිළිසිඹියා මගින් ද, ඇතැමෙකුට ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ද ලබා දෙයි. පසේබුදුන් වහන්සේලාට ද පසේබුදු ඥානය පමණක් ලබා දෙයි. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අරිහත් මාර්ගය වනාහි රජෙකුගේ අභිෂේකය මුළු ලොවටම අධිපති බව ලබා දෙන්නාක් මෙන්, සියලු ගුණ සම්පත්තීන් ලබා දෙයි. එබැවින් අන් කිසිවෙකුගේ අරිහත් මාර්ගය අනුත්තර බෝධිය නොවේ. “අභිසම්බුද්ධෝ” යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කළෙමි, ප්‍රතිවේධ කළෙමි, පැමිණියෙමි හෙවත් ලබා ගත්තෙමි යන්නයි.

ဣဒါနိ ယဒေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တံ ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနံ, တံ ဧဝံ အတ္ထေန သံသန္ဒိတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ယထာ ဟိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာ အတ္တနော အဏ္ဍေသု အဓိသယနာဒိတိဝိဓကိရိယာကရဏံ, ဧဝံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နဿ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော အတ္တနော သန္တာနေ အနိစ္စံ, ဒုက္ခံ, အနတ္တာတိ တိဝိဓာနုပဿနာကရဏံ. ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာသမ္ပာဒနေန အဏ္ဍာနံ အပူတိဘာဝေါ ဝိယ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဝိပဿနာဉာဏဿ အပရိဟာနိ. ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန အဏ္ဍာနံ အလ္လသိနေဟပရိယာဒါနံ ဝိယ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဘဝတ္တယာနုဂတနိကန္တိသိနေဟပရိယာဒါနံ. ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန အဏ္ဍကပါလာနံ တနုဘာဝေါ ဝိယ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသဿ တနုဘာဝေါ, ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန ကုက္ကုဋပေါတကဿ ပါဒနခတုဏ္ဍကာနံ ထဒ္ဓခရဘာဝေါ ဝိယ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဝိပဿနာဉာဏဿ တိက္ခခရဝိပ္ပသန္နသူရဘာဝေါ. ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန ကုက္ကုဋပေါတကဿ ပရိဏာမကာလော ဝိယ ဗောဓိသတ္တဘူတဿ [Pg.205] ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဝိပဿနာဉာဏဿ ပရိဏာမကာလော ဝဍ္ဎိကာလော ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏကာလော. ကုက္ကုဋိယာ တိဝိဓကိရိယာကရဏေန ကုက္ကုဋပေါတကဿ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဒါကာလော ဝိယ ဘဂဝတော တိဝိဓာနုပဿနာသမ္ပာဒနေန ဝိပဿနာဉာဏဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတွာ အနုပုဗ္ဗာဓိဂတေန အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ အဘိညာပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ သောတ္ထိနာ သကလဗုဒ္ဓဂုဏသစ္ဆိကတကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော.

දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "එසේම ය" යනාදී නයින් වදාළ ඒ උපමා සැසඳීම, අර්ථය සමඟ මෙසේ ගලපා දත යුතුය. එනම්, ඒ කිරිකුකුළිය විසින් තම බිත්තර පිරිමැදීම හා උණුසුම් කිරීම ආදී ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් සිදු කරන්නාක් මෙන්, බෝධි පර්යංකයේ වැඩසිටි බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තම සන්තානයෙහි අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සිදු කිරීම දත යුතුය. කුකුළියගේ ඒ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා බිත්තර නරක් නොවීම මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් විදර්ශනා ඥානය පිරිහී නොයෑම දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා බිත්තරවල තෙතමනය වියළී යන්නාක් මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් භවත්‍රයෙහිම පවතින තෘෂ්ණා නැමැති තෙතමනය වියළී ගිය බව දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා බිත්තර කටුව තුනී වන්නාක් මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් අවිද්‍යා නැමැති බිත්තර කටුව තුනී වූ බව දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා කුකුළු පැටවාගේ නිය අග හා හොට අග ශක්තිමත් වන්නාක් මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් විදර්ශනා ඥානය තියුණු, පිරිසිදු හා විදාරණය කරන සුළු (සූර) වූ බව දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා කුකුළු පැටවා මේරූ කාලය මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් විදර්ශනා ඥානය මේරූ කාලය, වැඩුණු කාලය හා මාර්ග ඥානය ලැබීමට සූදානම් කාලය දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා කුකුළු පැටවා නිය අගින් හෝ හොට අගින් බිත්තර කටුව බිඳ දමා, පියාපත් ගසා සුවසේ පිටතට එන කාලය මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් විදර්ශනා ඥාන ගර්භය ඇති කොට, පිළිවෙළින් ලත් අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යා නැමැති බිත්තර කටුව බිඳ දමා, අභිඥා නැමැති පියාපත් ගසා සුවසේ සකල බුද්ධ ගුණයන් සාක්ෂාත් කළ බව දත යුතුය.

အဟဉှိ, ဗြာဟ္မဏ, ဇေဋ္ဌော သေဋ္ဌော လောကဿာတိ, ဗြာဟ္မဏ, ယထာ တေသံ ကုက္ကုဋပေါတကာနံ ပဌမတရံ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ အဘိနိဗ္ဗတ္တော ကုက္ကုဋပေါတကော ဇေဋ္ဌော ဟောတိ, ဧဝံ အဝိဇ္ဇာဂတာယ ပဇာယ တံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ပဌမတရံ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတတ္တာ အဟဉှိ ဇေဋ္ဌော ဝုဒ္ဓတမောတိ သင်္ခံ ဂတော, သဗ္ဗဂုဏေဟိ ပန အပ္ပဋိသမတ္တာ သေဋ္ဌောတိ.

"බ්‍රාහ්මණය, මමම ලොවට වැඩිමහල් වෙමි, ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි" යනු: බ්‍රාහ්මණය, ඒ කුකුළු පැටවුන් අතරින් යම් පැටවෙක් පළමුව බිත්තර කටුව බිඳගෙන බිහි වේ ද, ඔහු වැඩිමහල් (ජ්‍යෙෂ්ඨ) වන්නාක් මෙන්, අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු සත්ව ප්‍රජාව අතරින් ඒ අවිද්‍යා නැමැති බිත්තර කටුව බිඳ දමා, පළමුව ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් මමම ලොවට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූයෙමි, වෘද්ධතම යන සංඛ්‍යාවට පත්වූයෙමි. සියලු ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් අසමසම බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ යන සංඛ්‍යාවට ද පත්වූයෙමි.

ဧဝံ ဘဂဝါ အတ္တနော အနုတ္တရံ ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝံ ဗြာဟ္မဏဿ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ ယာယ ပဋိပဒါယ တံ အဓိဂတော, တံ ပဋိပဒံ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဘုတိ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓံ ခေါ ပန မေ, ဗြာဟ္မဏာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာရဒ္ဓံ ခေါ ပန မေ, ဗြာဟ္မဏ, ဝီရိယံ အဟောသီတိ, ဗြာဟ္မဏ, န မယာ အယံ အနုတ္တရော ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝေါ ကုသီတေန မုဋ္ဌဿတိနာ သာရဒ္ဓကာယေန ဝိက္ခိတ္တစိတေန အဓိဂတော, အပိစ ခေါ တဒဓိဂမာယ အာရဒ္ဓံ ခေါ ပန မေ ဝီရိယံ အဟောသိ. ဗောဓိမဏ္ဍေ နိသိန္နေန မယာ စတုသမ္မပ္ပဓာနဘေဒံ ဝီရိယံ အာရဒ္ဓံ အဟောသိ, ပဂ္ဂဟိတံ အသိထိလပ္ပဝတ္တိတံ. အာရဒ္ဓတ္တာယေဝ စ မေ တံ အသလ္လီနံ အဟောသိ. န ကေဝလဉ္စ ဝီရိယမေဝ, သတိပိ မေ အာရမ္မဏာဘိမုခဘာဝေန ဥပဋ္ဌိတာ အဟောသိ, ဥပဋ္ဌိတတ္တာယေဝ စ အသမ္မုဋ္ဌာ. ပဿဒ္ဓေါ ကာယော အသာရဒ္ဓေါတိ ကာယစိတ္တပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန ကာယောပိ မေ ပဿဒ္ဓေါ အဟောသိ. တတ္ထ ယသ္မာ နာမကာယေ ပဿဒ္ဓေ ရူပကာယောပိ ပဿဒ္ဓေါယေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘နာမကာယော ရူပကာယော’’တိ အဝိသေသေတွာဝ ‘‘ပဿဒ္ဓေါ ကာယော’’တိ ဝုတ္တံ. အသာရဒ္ဓေါတိ သော စ ခေါ ပဿဒ္ဓတ္တာယေဝ အသာရဒ္ဓေါ, ဝိဂတဒရထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ[Pg.206]. သမာဟိတံ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂန္တိ စိတ္တမ္ပိ မေ သမ္မာ အာဟိတံ သုဋ္ဌု ဌပိတံ အပ္ပိတံ ဝိယ အဟောသိ, သမာဟိတတ္တာ ဧဝ စ ဧကဂ္ဂံ အစလံ နိပ္ဖန္ဒနန္တိ. ဧတ္တာဝတာ ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ကထိတာ ဟောတိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ අනුත්තර ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය බ්‍රාහ්මණයාට ප්‍රකාශ කොට, දැන් යම් පිළිවෙතකින් එය ලබාගත්තේද, ඒ පිළිවෙත මුල සිට පෙන්වීමට "බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී" යනු, බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් මේ අනුත්තර ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ලබන ලද්දේ අලසව, මුළා වූ සිහියෙන්, දාහ සහිත කයින් හෝ වික්ෂිප්ත වූ සිතින් නොවේ. එසේ වුවත්, එය ලබාගැනීම සඳහා මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී. බෝධි මණ්ඩපයේ වැඩසිටි මා විසින් සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී, එය මැනවින් ප්‍රගුණ කළ, නොපසුබටව පවත්වන ලද්දකි. ආරම්භ කළ බැවින්ම මාගේ ඒ වීර්යය පසුබට නොවන (අසල්ලීන) එකක් විය. වීර්යය පමණක් නොව, මාගේ සිහිය ද අරමුණ කෙරෙහි අභිමුඛව මැනවින් පිහිටා තිබුණි. පිහිටා තිබූ බැවින්ම එය මුළා නොවන සිහියක් විය. "කය සන්සුන් විය, නොදැවුණි" යනු, කාය සහ චිත්ත පස්සද්ධිය නිසා මාගේ කය ද සන්සුන් විය. එහි නාම කය (වේදනාදී කොටස්) සන්සුන් වූ විට රූප කය ද සන්සුන් වන බැවින්, විශේෂ කොට නොදක්වා "කය සන්සුන් විය" යැයි වදාරන ලදී. "නොදැවුණි" යනු සන්සුන් වූ බැවින්ම පීඩාවන්ගෙන් තොර වූ බවයි. "සිත සමාහිත විය, එකඟ විය" යනු, මාගේ සිත ද මැනවින් සමාධිගත විය, මැනවින් පිහිටුවන ලදී. සමාහිත වූ බැවින්ම ඒ සිත එකඟ විය, නොසැලෙන සුළු විය. මෙපමණකින් ධ්‍යානයට පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව පවසන ලදී.

ဣဒါနိ ဣမာယ ပဋိပဒါယ အဓိဂတံ ပဌမဇ္ဈာနံ အာဒိံ ကတွာ ဝိဇ္ဇာတ္တယပရိယောသာနံ ဝိသေသံ ဒဿေန္တော သော ခေါ အဟန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယံ ယာဝ ဝိနိစ္ဆယနယေန ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၆၉) ဝုတ္တမေဝ.

දැන් මෙම පිළිවෙතින් ලබාගත් ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදිකොට ත්‍රිවිද්‍යාවන් කෙළවර කොට ඇති සුවිශේෂී ගුණයන් පෙන්වීමට "ඒ මම..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි විනිශ්චය ක්‍රමයෙන් පවසන යමක් වේ නම්, එය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය.

အယံ ခေါ မေ, ဗြာဟ္မဏာတိအာဒီသု ပန ဝိဇ္ဇာတိ ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ. ကိံ ဝိဒိတံ ကရောတိ? ပုဗ္ဗေနိဝါသံ. အဝိဇ္ဇာတိ တဿေဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသဿ အဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန တပ္ပဋိစ္ဆာဒကမောဟော. တမောတိ သွေဝ မောဟော တပ္ပဋိစ္ဆာဒကဋ္ဌေန တမော နာမ. အာလောကောတိ သာ ဧဝ ဝိဇ္ဇာ ဩဘာသကရဏဋ္ဌေန အာလောကောတိ. ဧတ္ထ စ ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာတိ အတ္ထော, သေသံ ပသံသာဝစနံ. ယောဇနာ ပနေတ္ထ – အယံ ခေါ မေ ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာ, တဿ မေ အဓိဂတဝိဇ္ဇဿ အဝိဇ္ဇာ ဝိဟတာ, ဝိနဋ္ဌာတိ အတ္ထော. ကသ္မာ? ယသ္မာ ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပန္နာ. ဧသ နယော ဣတရသ္မိမ္ပိ ပဒဒွယေ. ယထာ တန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ. သတိယာ အဝိပ္ပဝါသေန အပ္ပမတ္တဿ ဝီရိယာတာပေန အာတာပိနော ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ အနပေက္ခာတာယ ပဟိတတ္တဿ ပေသိတတ္တဿာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ အပ္ပမတ္တဿ အာတာပိနော ပဟိတတ္တဿ ဝိဟရတော အဝိဇ္ဇာ ဝိဟညေယျ, ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ တမော ဝိဟညေယျ, အာလောကော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ဧဝမေဝ မမ အဝိဇ္ဇာ ဝိဟတာ, ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပန္နာ, တမော ဝိဟတော, အာလောကော ဥပ္ပန္နော. ဧတဿ မေ ပဓာနာနုယောဂဿ အနုရူပမေဝ ဖလံ လဒ္ဓန္တိ.

"බ්‍රාහ්මණය, මෙය මට..." යනාදියෙහි "විද්‍යාව" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැනගන්නා අර්ථයෙන් විද්‍යාවයි. කුමක් දැනගන්නේ ද? පූර්වේනිවාසානුස්මෘතියයි (පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළයි). "අවිද්‍යාව" යනු එම පූර්වේනිවාසානුස්මෘතියම දැනගත නොහැකි වන සේ වසා සිටින මෝහයයි. "තමස" (අඳුර) යනු එම වසාගන්නා අර්ථයෙන් මෝහයටම නමකි. "ආලෝකය" යනු ආලෝකය පතුරුවන අර්ථයෙන් එම විද්‍යාවටම නමකි. මෙහි "විද්‍යාව ලබාගන්නා ලදී" යනු අර්ථයයි; ඉතිරි පද ප්‍රශංසා වචන වේ. මෙහි සම්බන්ධය මෙසේ දත යුතුය: "මා විසින් මේ විද්‍යාව ලබන ලදී, විද්‍යාව ලැබූ මාගේ අවිද්‍යාව දුරු විය, විනාශ විය" යනු අර්ථයයි. ඒ මන්ද? විද්‍යාව උපන් බැවිනි. සෙසු පද දෙකෙහි ද (තමස දුරු විය, ආලෝකය උපන්නේය) ක්‍රමය මෙයම වේ. "යථා තං" යන්නෙහි "තං" යනු නිපාතයකි. සිහියෙන් යුතුව, අප්‍රමාදීව, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුතුව, කය හා ජීවිතය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව, නිවනට යොමු කළ සිතින් යුත් තැනැත්තාට යන අර්ථයයි. මෙයින් පවසන ලද්දේ මෙයයි: "යම් සේ අප්‍රමාදීව, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුතුව, නිවනට යොමු කළ සිතින් යුතුව වසන්නාට අවිද්‍යාව දුරු වේ ද, විද්‍යාව උපදී ද, අඳුර දුරු වී ආලෝකය උපදී ද, එසේම මාගේ ද අවිද්‍යාව දුරු විය, විද්‍යාව උපන්නී ය, අඳුර දුරු විය, ආලෝකය උපන්නේ ය. මාගේ මේ ප්‍රධාන වීර්යයට අනුරූප වූ ඵලයම ලැබුණි" යන්නයි.

အယံ ခေါ မေ, ဗြာဟ္မဏ, ပဌမာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ အဟောသိ ကုက္ကုဋစ္ဆာပကဿေဝ အဏ္ဍကောသမှာတိ အယံ ခေါ မမ, ဗြာဟ္မဏ, ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏမုခတုဏ္ဍကေန ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထခန္ဓပ္ပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ပဌမာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ ပဌမာ နိက္ခန္တိ ပဌမာ အရိယာဇာတိ အဟောသိ ကုက္ကုဋစ္ဆာပကဿေဝ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ ပါဒနခသိခါယ ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ တမှာ အဏ္ဍကောသမှာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ နိက္ခန္တိ ကုက္ကုဋနိကာယေ ပစ္စာဇာတီတိ. အယံ တာဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသကထာယံ နယော.

බ්‍රාහ්මණය, බිත්තර කටුව බිඳගෙන එළියට එන කුකුළු පැටවෙකු මෙන්, මෙය මාගේ ප්‍රථම බිඳීම (අවිද්‍යාවෙන් මිදීම) විය. බ්‍රාහ්මණය, එනම් මාගේ පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය නමැති හොටයෙන්, පෙර විසූ ඛන්ධයන් වසා සිටි අවිද්‍යාව නමැති බිත්තර කටුව බිඳ දැමීමෙන් වූ මාගේ ඒ ප්‍රථම බිඳීමය, ප්‍රථම නික්මීමය, ආර්යත්වයට පත්වීම නමැති ප්‍රථම ආර්ය ජාතිය විය. එය කුකුළු පැටවෙකු සිය හොටයෙන් හෝ පියුම් නිය අගින් හෝ බිත්තර කටුව පලා ඒ බිත්තර කටුවෙන් නික්මීම මෙන් ද, කුකුළු වර්ගයා අතර උපත ලැබීම මෙන් ද වේ. පූර්වේනිවාසානුස්සති කථාවෙහි ක්‍රමය මෙසේය.

စုတုပပါတကထာယ [Pg.207] ပန ဝိဇ္ဇာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဝိဇ္ဇာ. အဝိဇ္ဇာတိ စုတုပပါတပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ အဝိဇ္ဇာ. ယထာ ပန ပုဗ္ဗေနိဝါသကထာယံ ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏမုခတုဏ္ဍကေန ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓပ္ပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝမိဓ ‘‘စုတုပပါတဉာဏမုခတုဏ္ဍကေန စုတုပပါတပ္ပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

චුතූපපාත කථාවෙහි වනාහි 'විජ්ජා' යනු දිව්‍ය චක්ෂු ඥාන විද්‍යාවයි. 'අවිජ්ජා' යනු සත්ත්වයන්ගේ චුතිය හා උප්පත්තිය වසා සිටින අවිද්‍යාවයි. පූර්වේනිවාසානුස්සති කථාවෙහි 'පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය නමැති හොටයෙන් පෙර විසූ ඛන්ධයන් වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දමා' යැයි යම් සේ පවසන ලද්දේ ද, මෙහිදී ද 'චුතූපපාත ඥානය නමැති හොටයෙන් චුතිය හා උප්පත්තිය වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දමා' යැයි කිව යුතුය.

ယံ ပနေတံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏပရိဂ္ဂဟိတံ အာသဝါနံ ခယဉာဏာဓိဂမံ ဗြာဟ္မဏဿ ဒဿေန္တော အယံ ခေါ မေ, ဗြာဟ္မဏ, တတိယာ ဝိဇ္ဇာတိအာဒိမာဟ, တတ္ထ ဝိဇ္ဇာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာ. အဝိဇ္ဇာတိ စတုသစ္စပ္ပဋိစ္ဆာဒိကာ အဝိဇ္ဇာ. အယံ ခေါ မေ, ဗြာဟ္မဏ, တတိယာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ အဟောသီတိ ဧတ္ထ အယံ ခေါ မမ, ဗြာဟ္မဏ, အာသဝါနံ ခယဉာဏမုခတုဏ္ဍကေန စတုသစ္စပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ တတိယာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ တတိယာ နိက္ခန္တိ တတိယာ အရိယဇာတိ အဟောသိ ကုက္ကုဋစ္ဆာပကဿေဝ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ ပါဒနခသိခါယ ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ တမှာ အဏ္ဍကောသမှာ အဘိနိဗ္ဘိဒါ နိက္ခန္တိ ကုက္ကုဋနိကာယေ ပစ္စာဇာတီတိ.

ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් පිරිසිඳ ගන්නා ලද ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය ලබා ගැනීම බ්‍රාහ්මණයාට පෙන්වා දෙමින් 'බ්‍රාහ්මණය, මෙය මාගේ තුන්වන විද්‍යාවයි' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි 'විද්‍යාව' යනු අර්හත් මාර්ග ඥාන විද්‍යාවයි. 'අවිද්‍යාව' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටින අවිද්‍යාවයි. 'බ්‍රාහ්මණය, මෙය මාගේ තුන්වන බිඳීම විය' යන මෙහි අර්ථය නම්, බ්‍රාහ්මණය, මාගේ ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය නමැති හොටයෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දැමීමෙන් වූ තුන්වන බිඳීමය, තුන්වන නික්මීමය, තුන්වන ආර්ය ජාතිය විය. එය කුකුළු පැටවෙකු සිය හොටයෙන් හෝ පියුම් නිය අගින් හෝ බිත්තර කටුව පලා ඒ බිත්තර කටුවෙන් නික්මී කුකුළු වර්ගයා අතර උපත ලැබීම වැනිය.

ဧတ္တာဝတာ ကိံ ဒဿေသီတိ? သော ဟိ, ဗြာဟ္မဏ, ကုက္ကုဋစ္ဆာပကော အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ တတော နိက္ခမန္တော သကိမေဝ ဇာယတိ, အဟံ ပန ပုဗ္ဗေနိဝုတ္ထက္ခန္ဓပ္ပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ဘိန္ဒိတွာ ပဌမံ တာဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဝိဇ္ဇာယ ဇာတော. တတော သတ္တာနံ စုတိပဋိသန္ဓိပ္ပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ ဒုတိယံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဝိဇ္ဇာယ ဇာတော, ပုန စတုသစ္စပ္ပဋိစ္ဆာဒကံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ တတိယံ အာသဝါနံ ခယဉာဏဝိဇ္ဇာယ ဇာတော. ဧဝံ တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ တိက္ခတ္တုံ ဇာတောမှိ. သာ စ မေ ဇာတိ အရိယာ သုပရိသုဒ္ဓါတိ ဣဒံ ဒဿေတိ. ဧဝံဒဿေန္တော စ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေန အတီတံသဉာဏံ, ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတံသဉာဏံ, အာသဝက္ခယေန သကလလောကိယလောကုတ္တရဂုဏန္တိ ဧဝံ တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ သဗ္ဗေပိ သဗ္ဗညုဂုဏေ ပကာသေတွာ အတ္တနော အရိယာယ ဇာတိယာ ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝံ ဗြာဟ္မဏဿ ဒဿေသိ.

මෙපමණකින් කුමක් පෙන්වයිද? බ්‍රාහ්මණය, ඒ කුකුළු පැටවා බිත්තර කටුව බිඳ ඉන් නික්මෙන විට එක් වරක්ම උපදියි. එහෙත් මම වනාහි පෙර විසූ ඛන්ධයන් වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ පළමුව පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥාන විද්‍යාවෙන් උපන්නෙමි. ඉන්පසු සත්ත්වයන්ගේ චුත වීම හා උපත වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දෙවනුව දිව්‍ය චක්ෂු ඥාන විද්‍යාවෙන් උපන්නෙමි. නැවතත් චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ තෙවනුව ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥාන විද්‍යාවෙන් උපන්නෙමි. මෙසේ විද්‍යාවන් තුනකින් තුන් වරක් උපන්නෙමි. මාගේ ඒ ජාතිය ආර්ය වූවකි, අතිශයින්ම පිරිසිදු වූවකි යන්න මෙයින් පෙන්වා දෙයි. මෙසේ පෙන්වා දෙමින් පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් අතීතය පිළිබඳ ඥානය ද, දිව්‍ය චක්ෂුසින් වර්තමාන හා අනාගතය පිළිබඳ ඥානය ද, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමෙන් සියලු ලෞකික ලෝකෝත්තර ගුණයන් ද යන මෙසේ ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් සියලු සර්වඥතා ගුණයන් ප්‍රකාශ කොට, තමන් වහන්සේගේ ආර්ය ජාතියෙන් (උපතින්) ලොවට ජ්‍යෙෂ්ඨ හා ශ්‍රේෂ්ඨ බව බ්‍රාහ්මණයාට පෙන්වා දුන් සේක.

ဧဝံ ဝုတ္တေ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏောတိ ဧဝံ ဘဂဝတာ လောကာနုကမ္ပကေန ဗြာဟ္မဏံ အနုကမ္ပမာနေန နိဂုဟိတဗ္ဗေပိ အတ္တနော အရိယာယ ဇာတိယာ ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝေ ဝိဇ္ဇာတ္တယပကာသိကာယ ဓမ္မဒေသနာယ ဝုတ္တေ ပီတိဝိပ္ဖာရပရိပုဏ္ဏဂတ္တစိတ္တော ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော တံ ဘဂဝတော အရိယာယ ဇာတိယာ ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဘာဝံ ဝိဒိတွာ ‘‘ဤဒိသံ နာမာဟံ သဗ္ဗလောကဇေဋ္ဌံ [Pg.208] သဗ္ဗဂုဏသမန္နာဂတံ သဗ္ဗညုံ ‘အညေသံ အဘိဝါဒနာဒိကမ္မံ န ကရောတီ’တိ အဝစံ, ဓိရတ္ထု ဝတ, ဘော, အညာဏ’’န္တိ အတ္တာနံ ဂရဟိတွာ ‘‘အယံ ဒါနိ လောကေ အရိယာယ ဇာတိယာ ပုရေဇာတဋ္ဌေန ဇေဋ္ဌော, သဗ္ဗဂုဏေဟိ အပ္ပဋိသမဋ္ဌေန သေဋ္ဌော’’တိ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ဇေဋ္ဌော ဘဝံ ဂေါတမော သေဋ္ဌော ဘဝံ ဂေါတမောတိ. ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ပုန တံ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ အဗ္ဘနုမောဒမာနော အဘိက္ကန္တံ ဘော ဂေါတမာတိအာဒိမာဟ. တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝါတိ.

මෙසේ වදාළ කල්හි වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා යනු, ලෝකානුකම්පාවෙන් යුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බ්‍රාහ්මණයාට අනුකම්පා කරමින්, රහසිගතව තබාගත යුතු වූ ද තමන් වහන්සේගේ ආර්ය ජාතියේ ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨ බව ත්‍රිවිද්‍යාවන් ප්‍රකාශ කරන ධර්ම දේශනාවෙන් වදාළ කල්හි, පීතියෙන් පිරී ගිය ශරීරයක් හා සිතක් ඇති වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ආර්ය ජාතියේ ජ්‍යෙෂ්ඨ හා ශ්‍රේෂ්ඨ බව දැනගෙන මෙසේ සිතීය: 'මෙබඳු වූ, මුළු ලොවටම ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, සියලු ගුණයෙන් සමන්විත වූ සර්වඥයන් වහන්සේට "අන්‍යයන්ට වැඳීම් ආදිය නොකරයි" කියා මම කීවෙමි. අහෝ, මගේ නොදැනුවත්කම නින්දිතය' කියා තමාටම ගර්හා කරගෙන, 'දැන් ඉතින් මේ ගෞතමයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි ආර්ය ජාතියෙන් ප්‍රථමයෙන් උපන් බැවින් ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙති, සියලු ගුණයෙන් අසමසම බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති' යි තීරණයකට පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය: 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ජ්‍යෙෂ්ඨය, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨය.' මෙසේ කියා නැවතත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ධර්ම දේශනාව අතිශයින් අනුමෝදන් වෙමින් 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ, ඉතා මැනවි' ආදී වශයෙන් පැවසීය. එහි අර්ථය පෙර කී පරිදිම වේ. පළමුවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව මෙතෙකින් නිම විය.

၂. သီဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සීහ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၂. ဒုတိယေ အဘိညာတာတိ ဉာတာ ပညာတာ ပါကဋာ. သန္ထာဂါရေတိ မဟာဇနဿ ဝိဿမနတ္ထာယ ကတေ အဂါရေ. သာ ကိရ သန္ထာဂါရသာလာ နဂရမဇ္ဈေ အဟောသိ, စတူသု ဌာနေသု ဌိတာနံ ပညာယတိ, စတူဟိ ဒိသာဟိ အာဂတမနုဿာ ပဌမံ တတ္ထ ဝိဿမိတွာ ပစ္ဆာ အတ္တနော အတ္တနော ဖာသုကဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တိ. ရာဇကုလာနံ ရဇ္ဇကိစ္စသန္ထရဏတ္ထာယ ကတံ အဂါရန္တိပိ ဝဒန္တိယေဝ. တတ္ထ ဟိ နိသီဒိတွာ လိစ္ဆဝိရာဇာနော ရဇ္ဇကိစ္စံ သန္ထရန္တိ ကရောန္တိ ဝိစာရေန္တိ. သန္နိသိန္နာတိ တေသံ နိသီဒနတ္ထညေဝ ပညတ္တေသု မဟာရဟဝရပစ္စတ္ထရဏေသု သမုဿိတသေတစ္ဆတ္တေသု အာသနေသု သန္နိသိန္နာ. အနေကပရိယာယေန ဗုဒ္ဓဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တီတိ ရာဇကုလေ ကိစ္စဉ္စေဝ လောကတ္ထစရိယဉ္စ ဝိစာရေတွာ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တိ ကထေန္တိ ဒီပေန္တိ. ပဏ္ဍိတာ ဟိ တေ ရာဇာနော သဒ္ဓါ ပသန္နာ သောတာပန္နာပိ သကဒါဂါမိနောပိ အနာဂါမိနောပိ အရိယသာဝကာ, တေ သဗ္ဗေပိ လောကိယဇဋံ ဆိန္ဒိတွာ ဗုဒ္ဓါဒီနံ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တိ. တတ္ထ တိဝိဓော ဗုဒ္ဓဝဏ္ဏော နာမ စရိယဝဏ္ဏော, သရီရဝဏ္ဏော, ဂုဏဝဏ္ဏောတိ. တတြိမေ ရာဇာနော စရိယာယ ဝဏ္ဏံ အာရဘိံသု – ‘‘ဒုက္ကရံ ဝတ ကတံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ခေယျာနိ ဒသ ပါရမိယော, ဒသ ဥပပါရမိယော, ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတ္တိံသ ပါရမိယော ပူရေန္တေန, ဉာတတ္ထစရိယံ, လောကတ္ထစရိယံ, ဗုဒ္ဓစရိယံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ ပရိစ္စဇန္တေနာ’’တိ အဍ္ဎစ္ဆက္ကေဟိ ဇာတကသတေဟိ ဗုဒ္ဓဝဏ္ဏံ ကထေန္တာ တုသိတဘဝနံ ပါပေတွာ ဌပယိံသု.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'අභිඤ්ඤාතා' යනු දන්නා ලද, ප්‍රසිද්ධ වූ, ප්‍රකට වූ යන්නයි. 'සන්ථාගාරයෙහි' යනු මහා ජනයාට විවේක ගැනීම පිණිස කරන ලද ශාලාවෙහිය. ඒ සන්ථාගාර ශාලාව නගරය මැද තිබූ බවත්, සතර දිශාවෙන්ම සිටින්නන්ට පෙනෙන බවත් කියනු ලැබේ. සතර දිශාවෙන් එන මිනිස්සු පළමුව එහි විවේක ගෙන පසුව තමන්ට පහසු ස්ථානයන් කරා යති. රාජ කුලයන්ගේ රාජ්‍ය කටයුතු සාකච්ඡා කිරීම සඳහා කළ ශාලාව යැයි ද කියනු ලැබේ. එහි හිඳගෙන ලිච්ඡවී රජවරු රාජ්‍ය කටයුතු සාකච්ඡා කරති, කරවති, විමසති. 'සන්නිසින්නා' යනු ඔවුන්ට වාඩි වීම පිණිසම පනවන ලද, මහඟු ඇතිරිලි ඇති, සේසත් ඔසවන ලද ආසනයන්හි මැනවින් වාඩි වී සිටින්නෝ යන්නයි. 'අනේක පරියායෙන් බුදුන්ගේ ගුණ කියති' යනු රජ මැදුරේ කළ යුතු කටයුතු සහ ලෝක වැඩ පිණිස කළ යුතු දෑ විමසා බලා, බොහෝ කරුණුවලින් බුදුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරති, පවසති, පෙන්වා දෙති යන්නයි. ඒ රජවරු පණ්ඩිතයෝය, ශ්‍රද්ධාවන්තයෝය, පැහැදුණාහුය. ඔවුන් අතර සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ ද සිටිති. ඔවුන් සැවොම ලෞකික බැඳීම් සිඳ බුද්ධාදී රත්නත්‍රයේ ගුණ වර්ණනා කරති. එහි බුදුගුණ යනු චර්යා ගුණය, ශරීර ගුණය සහ ශීල සමාධි ආදී ගුණ වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී මේ රජවරු චර්යා ගුණය වර්ණනා කිරීමට පටන් ගත්හ: 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලේ දස පාරමී, දස උප පාරමී, දස පරමත්ථ පාරමී වශයෙන් සමතිස් පෙරුම් පුරා, ඥාතීන් වෙනුවෙන් හැසිරීම (ඥාතත්ථ චර්යාව), ලොව වෙනුවෙන් හැසිරීම (ලෝකත්ථ චර්යාව), බුදු බව පිණිස හැසිරීම (බුද්ධත්ථ චර්යාව) යන මේවා මස්තකප්‍රාප්ත කොට, පංච මහා පරිත්‍යාගයන් සිදු කරමින් සැබවින්ම කළ නොහැකි දෙයක් කරන ලද්දේය' යි සයසිය පණහක් පමණ ජාතක කථාවලින් බුදුගුණ කියමින්, තුසිත භවනය දක්වා විස්තර කළහ.

ဓမ္မဿ [Pg.209] ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တာ ပန ‘‘တေန ဘဂဝတာ ဓမ္မော ဒေသိတော, နိကာယတော ပဉ္စ နိကာယာ, ပိဋကတော တီဏိ ပိဋကာနိ, အင်္ဂတော နဝ အင်္ဂါနိ, ခန္ဓတော စတုရာသီတိဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီ’’တိ ကောဋ္ဌာသဝသေန ဓမ္မဂုဏံ ကထယိံသု.

ධර්මයේ ගුණ පවසන්නාහු වනාහි 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී. එය නිකාය වශයෙන් පංච නිකායකි, පිටක වශයෙන් තුන් පිටකයකි, අංග වශයෙන් නව අංගයකි, ඛන්ධ වශයෙන් අසූ හතර දහසක් ධර්මස්කන්ධයෝ වෙති' යි මෙසේ කොටස් වශයෙන් ධර්මයේ ගුණ පැවසුවෝය.

သံဃဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ‘‘ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓါ ကုလပုတ္တာ ဘောဂက္ခန္ဓဉ္စေဝ ဉာတိပရိဝဋ္ဋဉ္စ ပဟာယ သေတစ္ဆတ္တံ ဩပရဇ္ဇံ သေနာပတိသေဋ္ဌိဘဏ္ဍာဂါရိကဋ္ဌာနန္တရာဒီနိ အဂဏေတွာ နိက္ခမ္မ သတ္ထု ဝရသာသနေ ပဗ္ဗဇန္တိ. သေတစ္ဆတ္တံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဘဒ္ဒိယရာဇမဟာကပ္ပိနပုက္ကုသာတိအာဒီနံ ရာဇပဗ္ဗဇိတာနံယေဝ ဗုဒ္ဓကာလေ အသီတိသဟဿာနိ အဟေသုံ. အနေကကောဋိသတံ ဓနံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာနံ ပန ယသကုလပုတ္တသောဏသေဋ္ဌိပုတ္တရဋ္ဌပါလကုလပုတ္တာဒီနံ ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထိ. ဧဝရူပါ စ ဧဝရူပါ စ ကုလပုတ္တာ သတ္ထု သာသနေ ပဗ္ဗဇန္တီ’’တိ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခေပဝသေန သံဃဂုဏေ ကထယိံသု.

සංඝයා වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ලිච්ඡවී රජවරුන්ගෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට, ඒ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගත් කුලපුත්‍රයෝ භෝග සම්පත් හා නෑ පිරිවර අතහැර, සේසත්, යුවරාජ තනතුරු, සේනාපති, සිටු සහ භාණ්ඩාගාරික වැනි උසස් නිලතල ද නොසලකා, ගිහිගෙයින් නික්ම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උතුම් ශාසනයෙහි පැවිදි වෙති. සේසත් අතහැර පැවිදි වූ භද්දිය රජු, මහා කප්පින රජු, පුක්කුසාති රජු ආදී රජ පරපුරෙන් පැමිණි පැවිදි වූවෝම බුද්ධ කාලයේදී අසූ හතර දහසක් වූහ. කෝටි සිය ගණන් ධනය අතහැර පැවිදි වූ යස කුලපුත්‍රයා, සෝණ සිටු පුත්‍රයා, රට්ඨපාල කුලපුත්‍රයා ආදීන්ගේ සංඛ්‍යාව මෙතෙකැයි ප්‍රමාණ කළ නොහැකිය. මෙබඳු වූ කුලපුත්‍රයන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වන බව පවසමින්, පැවිද්දේ සංක්ෂේපය මඟින් සංඝ ගුණයන් ප්‍රකාශ කළහ.

သီဟော သေနာပတီတိ ဧဝံနာမကော သေနာယ အဓိပတိ. ဝေသာလိယဉှိ သတ္တ သဟဿာနိ သတ္တ သတာနိ သတ္တ စ ရာဇာနော. တေ သဗ္ဗေပိ သန္နိပတိတွာ သဗ္ဗေသံ မနံ ဂဟေတွာ ‘‘ရဋ္ဌံ ဝိစာရေတုံ သမတ္ထံ ဧကံ ဝိစိနထာ’’တိ ဝိစိနန္တာ သီဟံ ရာဇကုမာရံ ဒိသွာ ‘‘အယံ သက္ခိဿတီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ တဿ ရတ္တမဏိဝဏ္ဏံ ကမ္ဗလပရိယောနဒ္ဓံ သေနာပတိစ္ဆတ္တံ အဒံသု. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သီဟော သေနာပတီ’’တိ. နိဂဏ္ဌသာဝကောတိ နိဂဏ္ဌဿ နာဋပုတ္တဿ ပစ္စယဒါယကော ဥပဋ္ဌာကော. ဇမ္ဗုဒီပတလသ္မိဉှိ တယော ဇနာ နိဂဏ္ဌာနံ အဂ္ဂုပဋ္ဌာကာ – နာဠန္ဒာယံ, ဥပါလိ ဂဟပတိ, ကပိလပုရေ ဝပ္ပော သက္ကော, ဝေသာလိယံ အယံ သီဟော သေနာပတီတိ. နိသိန္နော ဟောတီတိ သေသရာဇူနံ ပရိသာယ အန္တရန္တရေ အာသနာနိ ပညာပယိံသု, သီဟဿ ပန မဇ္ဈေ ဌာနေတိ တသ္မိံ ပညတ္တေ မဟာရဟေ ရာဇာသနေ နိသိန္နော ဟောတိ. နိဿံသယန္တိ နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆံ အဒ္ဓါ ဧကံသေန, န ဟေတေ ယဿ ဝါ တဿ ဝါ အပ္ပေသက္ခဿ ဧဝံ အနေကသတေဟိ ကာရဏေဟိ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တိ.

'සීහ සේනාපති' යනු සීහ යන නම ඇති සේනාවේ අධිපතියාය. විශාලා මහනුවර ලිච්ඡවී රජවරු හත්දහස් හත්සිය හත් දෙනෙක් (7707) සිටියහ. ඔවුන් සියල්ලෝම රැස්ව, සැමගේ එකඟතාවයෙන් රට පාලනය කිරීමට සමර්ථ අයෙකු සොයන්නැයි සම්මත කරගෙන, පිරික්සා බලද්දී සීහ රාජකුමාරයා දැක, 'මොහු එයට සමර්ථ වනු ඇතැයි' තීරණය කොට, ඔහුට රතු මැණික් පැහැති කම්බලයකින් වට කරන ලද සේනාපති ධුරයට හිමි සේසත පිරිනැමූහ. එය අරභයා 'සීහ සේනාපති' යැයි කියනු ලැබේ. 'නිගණ්ඨ ශ්‍රාවකයෙක්' යනු නිගණ්ඨ නාටපුත්තට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරන දායකයෙකි. දඹදිව් තලයෙහි නිගණ්ඨයන්ගේ ප්‍රධාන උපස්ථායකයෝ තිදෙනෙක් වූහ. එනම්, නාලන්දාවේ උපාලි ගෘහපතියා, කිඹුල්වත්පුර වප්ප ශාක්‍යයා සහ විශාලාවේ මෙම සීහ සේනාපතිය. 'හිඳගෙන සිටියි' යනු සෙසු රජවරුන්ගේ පිරිස අතර අතරතුර අසුන් පනවා තිබූ නමුත්, සීහ සේනාපති වෙනුවෙන් මධ්‍යයෙහි පනවන ලද මහාර්ඝ වූ රාජ ආසනයක ඔහු හිඳගෙන සිටීමයි. 'නිසැකවම' යනු කිසිදු සැකයකින් තොරව ඒකාන්තයෙන්ම යන්නයි. මෙම ලිච්ඡවී රජවරු යම් කිසි අල්ප පිනැති අයෙකුගේ ගුණ මෙසේ සිය ගණන් කරුණුවලින් වර්ණනා නොකරන්නාහ.

ယေန နိဂဏ္ဌော နာဋပုတ္တော တေနုပသင်္ကမီတိ နိဂဏ္ဌော ကိရ နာဋပုတ္တော ‘‘သစာယံ သီဟော ကဿစိဒေဝ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တဿ သုတွာ သမဏံ ဂေါတမံ ဒဿနာယ ဥပသင်္ကမိဿတိ, မယှံ ပရိဟာနိ ဘဝိဿတီ’’တိ [Pg.210] စိန္တေတွာ ပဌမတရံယေဝ သီဟံ သေနာပတိံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သေနာပတိ ဣမသ္မိံ လောကေ ‘အဟံ ဗုဒ္ဓေါ အဟံ ဗုဒ္ဓေါ’တိ ဗဟူ ဝိစရန္တိ. သစေ တွံ ကဿစိ ဒဿနာယ ဥပသင်္ကမိတုကာမော အဟောသိ, မံ ပုစ္ဆေယျာသိ. အဟံ တေ ယုတ္တဋ္ဌာနံ ပေသေဿာမိ, အယုတ္တဋ္ဌာနတော နိဝါရေဿာမီ’’တိ. သော တံ ကထံ အနုဿရိတွာ ‘‘သစေ မံ ပေသေဿတိ, ဂမိဿာမိ. နော စေ, န ဂမိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ယေန နိဂဏ္ဌော နာဋပုတ္တော, တေနုပသင်္ကမိ.

නිගණ්ඨ නාටපුත්ත සිටි තැනට පැමිණියේය යනු, නිගණ්ඨ නාටපුත්ත මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් මෙම සීහ සේනාපතියා යම් අයෙකු ශ්‍රමණ ගෝතමයන්ගේ ගුණ කියනු අසා, ශ්‍රමණ ගෝතමයන් දැකීමට යන්නේ නම්, එයින් මට විශාල හානියක් වනු ඇත." මෙසේ සිතූ ඔහු පළමුවෙන්ම සීහ සේනාපතියාට මෙසේ කීවේය: "සේනාපතිය, මෙලොව 'මම බුදු වෙමි, මම බුදු වෙමි' යි බොහෝ දෙනා පවසමින් සැරිසරති. ඉදින් ඔබ යම් අයෙකු දැකීමට යාමට කැමති නම්, මුලින් මගෙන් විමසන්න. මම ඔබට සුදුසු ස්ථානවලට යන්නට අනුබල දෙන්නෙමි, නුසුදුසු ස්ථානවලට යාම වළක්වන්නෙමි." සීහ සේනාපතියා එම වචනය සිහිපත් කොට, "ඉදින් ඔහු මා යවන්නේ නම් යන්නෙමි, නැතහොත් නොයන්නෙමි" යි සිතා නිගණ්ඨ නාටපුත්ත වෙත ගියේය.

အထဿ ဝစနံ သုတွာ နိဂဏ္ဌော မဟာပဗ္ဗတေန ဝိယ ဗလဝသောကေန ဩတ္ထဋော ‘‘ယတ္ထ ဒါနိဿာဟံ ဂမနံ န ဣစ္ဆာမိ, တတ္ထေဝ ဂန္တုကာမော ဇာတော, ဟတောဟမသ္မီ’’တိ အနတ္တမနော ဟုတွာ ‘‘ပဋိဗာဟနုပါယမဿ ကရိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ကိံ ပန တွန္တိအာဒိမာဟ. ဧဝံ ဝဒန္တော ဝိစရန္တံ ဂေါဏံ ဒဏ္ဍေန ပဟရန္တော ဝိယ ဇလမာနံ ပဒီပံ နိဗ္ဗာပေန္တော ဝိယ ဘတ္တဘရိတံ ပတ္တံ နိက္ကုဇ္ဇန္တော ဝိယ စ သီဟဿ ဥပ္ပန္နပီတိံ ဝိနာသေသိ. ဂမိယာဘိသင်္ခါရောတိ ဟတ္ထိယာနာဒီနံ ယောဇာပနဂန္ဓမာလာဒိဂ္ဂဟဏဝသေန ပဝတ္တော ပယောဂေါ. သော ပဋိပ္ပဿမ္ဘီတိ သော ဝူပသန္တော.

ඉන්පසු ඔහුගේ වචනය අසා නිගණ්ඨයා මහා පර්වතයකින් තෙරපුණාක් මෙන් බලවත් ශෝකයකින් වැසී ගියේය. "දැන් මා යාමට අකමැති තැනටම මොහු යාමට කැමති වී තිබේ, මම විනාශ වුණෙමි" යි නොසතුටු සිතින් යුතුව, "මොහු වැළැක්වීමේ උපක්‍රමයක් කරන්නෙමි" යි සිතා 'කිං පන ත්වං' ආදී වචන පැවසීය. මෙසේ පවසන නිගණ්ඨයා, නිදැල්ලේ යන ගොනෙකුට දණ්ඩකින් පහර දෙන්නාක් මෙන් ද, දැල්වෙන පහනක් නිවන්නාක් මෙන් ද, ආහාරයෙන් පිරුණු පාත්‍රයක් උඩුයටිකුරු කරන්නාක් මෙන් ද, සීහ සේනාපතියා තුළ හටගත් ප්‍රීතිය විනාශ කළේය. 'ගමියාභිසංඛාරෝ' යනු ඇතුන් ආදී යානාවන් සූදානම් කිරීම, සුවඳ විලවුන් හා මල් ආදිය රැගෙන යාම සඳහා කළ සියලු සූදානම් වීම්ය. 'සෝ පටිප්පස්සම්භි' යනු එම ගමන සඳහා වූ උත්සාහය සංසිඳී ගියේය යන්නයි.

ဒုတိယမ္ပိ ခေါတိ ဒုတိယဝါရမ္ပိ. ဣမသ္မိဉ္စ ဝါရေ ဗုဒ္ဓဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တာ တုသိတဘဝနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကာ ဒသဗလဿ ဟေဋ္ဌာ ပါဒတလေဟိ ဥပရိ ကေသဂ္ဂေဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာနံ ဝသေန သရီရဝဏ္ဏံ ကထယိံသု. ဓမ္မဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တာ ‘‘ဧကပဒေပိ ဧကဗျဉ္ဇနေပိ အဝခလိတံ နာမ နတ္ထီ’’တိ သုကထိတဝသေနေဝ ဓမ္မဂုဏံ ကထယိံသု. သံဃဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တာ ‘‘ဧဝရူပံ ယသသိရိဝိဘဝံ ပဟာယ သတ္ထု သာသနေ ပဗ္ဗဇိတာ န ကောသဇ္ဇပကတိကာ ဟောန္တိ, တေရသသု ပန ဓုတင်္ဂဂုဏေသု ပရိပူရကာရိနော ဟုတွာ သတ္တသု အနုပဿနာသု ကမ္မံ ကရောန္တိ, အဋ္ဌတိံသာရမ္မဏဝိဘတ္တိယော ဝဠဉ္ဇေန္တီ’’တိ ပဋိပဒါဝသေန သံဃဂုဏေ ကထယိံသု.

'දුතියම්පි ඛෝ' යනු දෙවන වරටත් යන්නයි. මෙම වාරයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ලිච්ඡවීහු, තුසිත භවනයේ සිට මහා බෝධි පර්යංකය දක්වා දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය යටිපතුල්වල සිට කෙස් කළඹ දක්වා පිරික්සා බලමින්, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ, අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන සහ බ්‍යමප්‍රභා රශ්මි මාලාවන්හි අනුසාරයෙන් ශරීර ශෝභාව වර්ණනා කළහ. ධර්මයේ ගුණ වර්ණනා කරමින්, "එක් පදයක හෝ එක් අකුරක පවා කිසිදු දෝෂයක් නැතැයි" පවසමින් මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්මයේ ගුණයන් වර්ණනා කළහ. සංඝයාගේ ගුණ පවසමින්, "මොවුන් මෙබඳු වූ යසස හා ශ්‍රී විභූතිය අතහැර ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී අලස ස්වභාවයක් ඇත්තෝ නොවෙති, දහතුන් වැදෑරුම් ධුතාංග ගුණයන් සම්පූර්ණ කරන්නෝ වී, සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන්හි යෙදෙමින් තිස් අට වැදෑරුම් කර්මස්ථාන අරමුණු පරිශීලනය කරති" යි පිළිවෙත් මාර්ගය මඟින් සංඝ ගුණයන් වර්ණනා කළහ.

တတိယဝါရေ ပန ဗုဒ္ဓဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသမာနာ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိ သုတ္တန္တပရိယာယေနေဝ ဗုဒ္ဓဂုဏေ ကထယိံသု, ‘‘သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ သုတ္တန္တပရိယာယေနေဝ ဓမ္မဂုဏေ, ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော ဘဂဝတော [Pg.211] သာဝကသံဃော’’တိအာဒိနာ သုတ္တန္တပရိယာယေနေဝ သံဃဂုဏေ စ ကထယိံသု. တတော သီဟော စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေသဉ္စ လိစ္ဆဝိရာဇကုမာရာနံ တတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုဏေ ကထေန္တာနံ မုခံ နပ္ပဟောတိ, အဒ္ဓါ အနောမဂုဏေန သမန္နာဂတာ သော ဘဂဝါ, ဣမံ ဒါနိ ဥပ္ပန္နံ ပီတိံ အဝိဇဟိတွာဝ အဟံ အဇ္ဇ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ပဿိဿာမီ’’တိ. အထဿ ‘‘ကိံ ဟိ မေ ကရိဿန္တိ နိဂဏ္ဌာ’’တိ ဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ. တတ္ထ ကိံ ဟိ မေ ကရိဿန္တီတိ ကိံ နာမ မယှံ နိဂဏ္ဌာ ကရိဿန္တိ. အပလောကိတာ ဝါ အနပလောကိတာ ဝါတိ အာပုစ္ဆိတာ ဝါ အနာပုစ္ဆိတာ ဝါ. န ဟိ မေ တေ အာပုစ္ဆိတာ ယာနဝါဟနသမ္ပတ္တိံ, န စ ဣဿရိယဝိသေသံ ဒဿန္တိ, နာပိ အနာပုစ္ဆိတာ ဟရိဿန္တိ, အဖလံ ဧတေသံ အာပုစ္ဆနန္တိ အဓိပ္ပာယော.

තුන්වන වාරයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ලිච්ඡවීහු 'ඉතිපි සෝ භගවා' යන සූත්‍ර දේශනා ක්‍රමයටම බුදුගුණ ප්‍රකාශ කළහ. 'ස්වාක්ඛාතෝ භගවතා ධම්මෝ' යනාදී සූත්‍ර ක්‍රමයට ධර්ම ගුණ ද, 'සුප්පටිපන්නෝ භගවතෝ සාවකසංඝෝ' යනාදී සූත්‍ර ක්‍රමයට සංඝ ගුණ ද ප්‍රකාශ කළහ. එකල්හි සීහ සේනාපති මෙසේ සිතුවේය: "තුන්වන දිනයේ සිට බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රයේ ගුණ පවසන මෙම ලිච්ඡවී රජකුමාරවරුන්ගේ ප්‍රශංසා වචන පවා ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඒකාන්තයෙන්ම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපරිමිත ගුණයෙන් යුක්ත වන්නාහ. දැන් උපන් මෙම ප්‍රීතිය අත්නොහැරම මම අද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව දැක ගන්නෙමි." ඉන්පසු, "නිගණ්ඨයෝ මට කුමක් කරත්ද?" යන කල්පනාව ඔහු තුළ ඇති විය. එහි අදහස නම්, අවසර ගෙන හෝ නොගෙන ගියත් නිගණ්ඨයන් මට කුමක් නම් කළ හැකිද? ඔවුන් මට යාන වාහන සම්පත් හෝ කිසිදු බලයක් ලබා නොදෙන්නාහ, ගිය පමණින් ඒවා උදුරා ගැනීමට ද ඔවුන්ට නොහැකිය. එබැවින් ඔවුන්ගෙන් විමසීම නිෂ්ඵල බව ඔහුගේ අදහස විය.

ဝေသာလိယာ နိယျာသီတိ ယထာ ဟိ ဂိမှကာလေ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ဥဒကံ သန္ဒမာနံ နဒိံ ဩတရိတွာ ထောကမေဝ ဂန္တွာ တိဋ္ဌတိ နပ္ပဝတ္တတိ, ဧဝံ သီဟဿ ပဌမဒိဝသေ ‘‘ဒသဗလံ ပဿိဿာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နာယ ပီတိယာ နိဂဏ္ဌေန ပဋိဗာဟိတကာလော. ယထာပိ ဒုတိယဒိဝသေ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ဥဒကံ သန္ဒမာနံ နဒိံ ဩတရိတွာ ထောကံ ဂန္တွာ ဝါလိကာပုဉ္ဇံ ပဟရိတွာ အပ္ပဝတ္တံ ဟောတိ, ဧဝံ သီဟဿ ဒုတိယဒိဝသေ ‘‘ဒသဗလံ ပဿိဿာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နာယ ပီတိယာ နိဂဏ္ဌေန ပဋိဗာဟိတကာလော. ယထာ တတိယဒိဝသေ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ဥဒကံ သန္ဒမာနံ နဒိံ ဩတရိတွာ ပုရာဏပဏ္ဏသုက္ခဒဏ္ဍကဋ္ဌကစဝရာဒီနိ ပရိကဍ္ဎန္တံ ဝါလိကာပုဉ္ဇံ ဘိန္ဒိတွာ သမုဒ္ဒနိန္နမေဝ ဟောတိ, ဧဝံ သီဟော တတိယဒိဝသေ တိဏ္ဏံ ဝတ္ထူနံ ဂုဏကထံ သုတွာ ဥပ္ပန္နေ ပီတိပါမောဇ္ဇေ ‘‘အဖလာ နိဂဏ္ဌာ နိပ္ဖလာ နိဂဏ္ဌာ, ကိံ မေ ဣမေ ကရိဿန္တိ, ဂမိဿာမဟံ သတ္ထုသန္တိက’’န္တိ မနံ အဘိနီဟရိတွာ ဝေသာလိယာ နိယျာသိ. နိယျန္တော စ ‘‘စိရဿာဟံ ဒသဗလဿ သန္တိကံ ဂန္တုကာမော ဇာတော, န ခေါ ပန မေ ယုတ္တံ အညာတကဝေသေန ဂန္တု’’န္တိ ‘‘ယေကေစိ ဒသဗလဿ သန္တိကံ ဂန္တုကာမာ, သဗ္ဗေ နိက္ခမန္တူ’’တိ ဃောသနံ ကာရေတွာ ပဉ္စရထသတာနိ ယောဇာပေတွာ ဥတ္တမရထေ ဌိတော တေဟိ စေဝ ပဉ္စဟိ ရထသတေဟိ မဟတိယာ စ ပရိသာယ ပရိဝုတော ဂန္ဓပုပ္ဖစုဏ္ဏဝါသာဒီနိ ဂါဟာပေတွာ နိယျာသိ. ဒိဝါ ဒိဝဿာတိ ဒိဝသဿ စ ဒိဝါ, မဇ္ဈနှိကေ အတိက္ကန္တမတ္တေ.

‘වෙසාලියෙන් පිටත්ව ගියේය’ යන්නෙහි විස්තරය මෙසේය: ගිම්හාන කාලයේ වැසි වැටුණු කල්හි ගලා යන ජලය ගඟට බැස ස්වල්ප දුරක් ගොස් නතර වන්නාක් මෙන්, ගලා නොයන්නාක් මෙන්, සීහ සේනාපතියාට පළමු දිනයේ “දසබලයන් වහන්සේව දකින්නෙමි” යි ඇති වූ ප්‍රීතිය නිගණ්ඨයා විසින් වළක්වන ලද අවස්ථාව එසේ තේරුම් ගත යුතුය. දෙවන දිනයේ වැසි වැටුණු කල්හි ගලා යන ජලය ගඟට බැස ස්වල්ප දුරක් ගොස් වැලි ගොඩක වැදී නතර වන්නාක් මෙන්, සීහ සේනාපතියාට දෙවන දිනයේ “දසබලයන් වහන්සේව දකින්නෙමි” යි ඇති වූ ප්‍රීතිය නිගණ්ඨයා විසින් වළක්වන ලද අවස්ථාව ද එසේම තේරුම් ගත යුතුය. තුන්වන දිනයේ වැසි වැටුණු කල්හි ගලා යන ජලය ගඟට බැස පරණ කොළ, වියළි දඬු, කසළ ආදිය ඇදගෙන වැලි කන්ද බිඳගෙන මුහුද දෙසටම ගලා යන්නාක් මෙන්, සීහ සේනාපතියා තුන්වන දිනයේ තෙරුවන්ගේ ගුණකතා අසා ඇති වූ ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් යුතුව “නිගණ්ඨයෝ නිෂ්ඵලයහ, නිගණ්ඨයෝ ප්‍රයෝජනයක් රහිතයහ, මොවුන් මට කුමක් කරත්ද? මම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත යන්නෙමි” යි සිත මෙහෙයවා වෙසාලියෙන් නික්ම ගියේය. නික්ම යන ඔහු “මම බොහෝ කලක සිට දසබලයන් වහන්සේ වෙත යනු කැමැත්තෙන් සිටියෙමි, එහෙත් අප්‍රකට වෙස් ගෙන යාම මට සුදුසු නැත” යි සිතා, “යමෙක් දසබලයන් වහන්සේ වෙත යනු කැමතිද, ඒ සියල්ලෝම නික්මෙත්වා” යි අණබෙර යවා, රථ පන්සියයක් සරසා, උතුම් රථයක නැගී ඒ රථ පන්සියය හා මහත් පිරිස පිරිවරාගෙන, සුවඳ මල් හා සුවඳ කුඩු ආදිය ගෙන්වාගෙන නික්මුණේය. ‘දිවා දිවස්ස’ යනු දහවල් කාලයේ, මධ්‍යහ්නය ඉක්ම ගිය පමණින්මය.

ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ အာရာမံ ပဝိသန္တော ဒူရတောဝ အသီတိ-အနုဗျဉ္ဇန-ဗျာမပ္ပဘာ-ဒွတ္တိံသ-မဟာပုရိသလက္ခဏာနိ ဆဗ္ဗဏ္ဏဃနဗုဒ္ဓရသ္မိယော စ ဒိသွာ ‘‘ဧဝရူပံ နာမ ပုရိသံ ဧဝံ အာသန္နေ ဝသန္တံ ဧတ္တကံ ကာလံ နာဒ္ဒသံ, ဝဉ္စိတော [Pg.212] ဝတမှိ, အလာဘာ ဝတ မေ’’တိ စိန္တေတွာ မဟာနိဓိံ ဒိသွာ ဒလိဒ္ဒပုရိသော ဝိယ သဉ္ဇာတပီတိပါမောဇ္ဇော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ ဗျာကရောန္တီတိ ဘောတာ ဂေါတမေန ဝုတ္တကာရဏဿ အနုကာရဏံ ကထေန္တိ. ကာရဏဝစနော ဟေတ္ထ ဓမ္မသဒ္ဒေါ ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၂၀) ဝိယ. ကာရဏန္တိ စေတ္ထ တထာပဝတ္တဿ သဒ္ဒဿ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော တဿ ပဝတ္တိဟေတုဘာဝတော. အတ္ထပ္ပယုတ္တော ဟိ သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ. အနုကာရဏန္တိ ဧသော ဧဝ ပရေဟိ တထာ ဝုစ္စမာနော. သဟဓမ္မိကော ဝါဒါနုဝါဒေါတိ. ပရေဟိ ဝုတ္တကာရဏေဟိ သကာရဏော ဟုတွာ တုမှာကံ ဝါဒေါ ဝါ တတော ပရံ တဿ အနုဝါဒေါ ဝါ ကောစိ အပ္ပမတ္တကောပိ ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗံ ဌာနံ ကာရဏံ န အာဂစ္ဆတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကိံ သဗ္ဗာကာရေနပိ တဝ ဝါဒေ ဂါရယှံ ကာရဏံ နတ္ထီတိ. အနဗ္ဘက္ခာတုကာမာတိ န အဘူတေန ဝတ္တုကာမာ. အတ္ထိ သီဟပရိယာယောတိအာဒီနံ အတ္ထော ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍေ အာဂတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရမေန အဿာသေနာတိ စတုမဂ္ဂစတုဖလသင်္ခါတေန ဥတ္တမေန. အဿာသာယ ဓမ္မံ ဒေသေမီတိ အဿာသနတ္ထာယ သန္ထမ္ဘနတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေမိ. ဣတိ ဘဂဝါ အဋ္ဌဟင်္ဂေဟိ သီဟဿ သေနာပတိဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩ සිටි සේක්ද, එතැනට ගියේය’ යන්නෙහි අර්ථය නම්: ආරාමයට ඇතුළු වන විටම දුරදීම අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන, ව්‍යාමප්‍රභා (බඹයක් පමණ පැතිරෙන රැස්), තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ සහ සවනක් ඝන බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් දැක, “මෙබඳු ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයෙකු මෙතරම් සමීපයේ වාසය කරද්දී මෙතෙක් කල් මා නොදැක්කේය, සැබවින්ම මම රැවටුනෙමි, මට මහත් අලාභයකි” යි සිතා, මහා නිධානයක් දුටු දිළිඳු මිනිසෙකු මෙන් හටගත් මහත් ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් යුතුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. ‘ධර්මයට අනුකූලව ධර්මය ප්‍රකාශ කරති’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ වදාළ කරුණට අනුකූලව කරුණු දක්වන බවයි. මෙහි ‘ධම්ම’ ශබ්දය හේතුව යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. ‘පරම අස්වැසිල්ලෙන්’ යනු සතර මඟ සතර ඵල සංඛ්‍යාත උතුම් සැනසීමෙනි. ‘අස්වැසිල්ල සඳහා ධර්මය දේශනා කරමි’ යනු සැනසීම පිණිස හා ධර්මයෙහි ස්ථාවර භාවය පිණිස දේශනා කිරීමයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අංග අටකින් යුක්තව සීහ සේනාපතියාට ධර්ම දේශනා කළ සේක.

အနုဝိစ္စကာရန္တိ အနုဝိဒိတွာ စိန္တေတွာ တုလယိတွာ ကတ္တဗ္ဗံ ကရောဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာဓု ဟောတီတိ သုန္ဒရော ဟောတိ. တုမှာဒိသသ္မိဉှိ မံ ဒိသွာ မံ သရဏံ ဂစ္ဆန္တေ နိဂဏ္ဌံ ဒိသွာ နိဂဏ္ဌံ သရဏံ ဂစ္ဆန္တေ ‘‘ကိံ အယံ သီဟော ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌမေဝ သရဏံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဂရဟာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ အနုဝိစ္စကာရော တုမှာဒိသာနံ သာဓူတိ ဒဿေတိ. ပဋာကံ ပရိဟရေယျုန္တိ တေ ကိရ ဧဝရူပံ သာဝကံ လဘိတွာ ‘‘အသုကော နာမ ရာဇာ ဝါ ရာဇမဟာမတ္တော ဝါ သေဋ္ဌိ ဝါ အမှာကံ သရဏံ ဂတော သာဝကော ဇာတော’’တိ ပဋာကံ ဥက္ခိပိတွာ နဂရေ ဃောသေန္တာ အာဟိဏ္ဍန္တိ. ကသ္မာ? ဧဝံ နော မဟန္တဘာဝေါ အာဝိဘဝိဿတီတိ စ. သစေ ပနဿ ‘‘ကိမဟံ ဧတေသံ သရဏံ ဂတော’’တိ ဝိပ္ပဋိသာရော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, တမ္ပိ သော ‘‘ဧတေသံ မေ သရဏဂတဘာဝံ ဗဟူ ဇာနန္တိ, ဒုက္ခံ ဣဒါနိ ပဋိနိဝတ္တိတု’’န္တိ ဝိနောဒေတွာ န ပဋိက္ကမိဿတီတိ စ. တေနာဟ – ‘‘ပဋာကံ ပရိဟရေယျု’’န္တိ. ဩပါနဘူတန္တိ ပဋိယတ္တဥဒပါနော ဝိယ ဌိတံ. ကုလန္တိ တဝ နိဝေသနံ. ဒါတဗ္ဗံ မညေယျာသီတိ ပုဗ္ဗေ ဒသပိ ဝီသတိပိ သဋ္ဌိပိ ဇနေ အာဂတေ ဒိသွာ [Pg.213] နတ္ထီတိ အဝတွာ ဒေသိ, ဣဒါနိ မံ သရဏံ ဂတကာရဏမတ္တေနေဝ မာ ဣမေသံ ဒေယျဓမ္မံ ဥပစ္ဆိန္ဒိ. သမ္ပတ္တာနဉှိ ဒါတဗ္ဗမေဝါတိ ဩဝဒိ. သုတံ မေတံ, ဘန္တေတိ ကုတော သုတန္တိ? နိဂဏ္ဌာနံ သန္တိကာ. တေ ကိရ ကုလဃရေသု ဧဝံ ပကာသေန္တိ ‘‘မယံ ယဿ ကဿစိ သမ္ပတ္တဿ ဒါတဗ္ဗန္တိ ဝဒါမ, သမဏော ပန ဂေါတမော ‘မယှမေဝ ဒါနံ ဒါတဗ္ဗံ နာညေသံ, မယှမေဝ သာဝကာနံ ဒါနံ ဒါတဗ္ဗံ, နာညေသံ သာဝကာနံ, မယှမေဝ ဒိန္နံ ဒါနံ မဟပ္ဖလံ, နာညေသံ, မယှမေဝ သာဝကာနံ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ, နာညေသ’န္တိ ဧဝံ ဝဒတီ’’တိ. တံ သန္ဓာယ အယံ ‘‘သုတံ မေတ’’န္တိ အာဟ.

‘විමසා බලා කටයුතු කිරීම’ යනු මැනවින් දැන, සිතා, බුද්ධියෙන් කිරා බලා කළ යුත්ත කරන්නැයි කීවා වේ. ‘එය යහපත්ය’ යනු එය උතුම් බවයි. ඔබ වැනි ප්‍රකට පුද්ගලයන් මා දැක මා සරණ යන විට හෝ නිගණ්ඨයෙකු දැක නිගණ්ඨයෙකු සරණ යන විට “මේ සීහ සේනාපතියා දුටු දුටු දේ සරණ යන්නේ ඇයිද?” යි ගැරහීමක් ඇති විය හැක, එබැවින් විමසා බලා කටයුතු කිරීම ඔබ වැන්නන්ට යහපත් බව දක්වයි. ‘ධජයක් මෙන් ඔසවාගෙන යන්නාහුය’ යනු, ඒ නිගණ්ඨයෝ මෙබඳු ශ්‍රාවකයෙකු ලැබූ විට “අසවල් රජු හෝ රජ ඇමතියා හෝ සිටුවරයා අප සරණ ගිය ශ්‍රාවකයෙකු විය” යැයි ධජයක් ඔසවා නගරයේ අණබෙර යවමින් සැරිසරති. ඒ මන්ද? මෙසේ කිරීමෙන් අපගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ප්‍රකට වේ යැයි සිතාය. තවද, යම් හෙයකින් “මම ඇයි මොවුන් සරණ ගියේ?” යි ඔහුට පසුතැවිල්ලක් ඇති වුවහොත්, “මම මොවුන් සරණ ගිය බව බොහෝ දෙනා දනිති, දැන් ඉන් ඉවත් වීම ලැජ්ජාවකි, දුෂ්කරය” යි සිතා ඔහු ඉවත් නොවන නිසාය. එබැවින් ‘ධජයක් මෙන් ඔසවාගෙන යන්නාහුය’ යි වදාළහ. ‘පැන් පොකුණක් බඳු’ යනු පිළියෙළ කරන ලද ළිඳක් මෙනි. ‘කුලය’ යනු ඔබගේ නිවසයි. ‘දීම සුදුසු යැයි සිතන්න’ යනු පෙර දස දෙනෙකු, විසි දෙනෙකු හෝ සැට දෙනෙකු පැමිණි කල්හි “නැත” යි නොකියා දන් දුන්නාක් මෙන්, දැන් මා සරණ ගිය පමණින්ම මොවුන්ට දෙන දානය නතර නොකරන්න, පැමිණි අයට දීමම සුදුසු යැයි අවවාද කළ සේක. “ස්වාමීනි, මම මෙය අසා ඇත්තෙමි” යන්නෙහි, කාගෙන් ඇසුවේද? නිගණ්ඨයන්ගෙනි. ඔවුන් දායකයන්ගේ නිවෙස්වල මෙසේ පවසති: “අපි නම් පැමිණි ඕනෑම අයෙකුට දිය යුතු යැයි කියමු, නමුත් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් පවසන්නේ මටම දිය යුතුය, අන් අයට නොදිය යුතුය, මගේ ශ්‍රාවකයන්ටම දිය යුතුය, අන් අයගේ ශ්‍රාවකයන්ට නොදිය යුතුය, මට දෙන දානයම මහා පිනකි, අන් අයට දෙන දානය මහා පිනක් නොවේ” යනුවෙනි. එය අරමුණු කරගෙන සීහ සේනාපතියා “මම මෙය අසා ඇත්තෙමි” යි පැවසීය.

အနုပုဗ္ဗိံ ကထန္တိ ဒါနာနန္တရံ သီလံ, သီလာနန္တရံ သဂ္ဂံ, သဂ္ဂါနန္တရံ မဂ္ဂန္တိ ဧဝံ အနုပဋိပါဋိကထံ. တတ္ထ ဒါနကထန္တိ ဣဒံ ဒါနံ နာမ သုခါနံ နိဒါနံ, သမ္ပတ္တီနံ မူလံ, ဘောဂါနံ ပတိဋ္ဌာ, ဝိသမဂတဿ တာဏံ လေဏံ ဂတိ ပရာယဏံ, ဣဓလောကပရလောကေသု ဒါနသဒိသော အဝဿယော ပတိဋ္ဌာ အာရမ္မဏံ တာဏံ လေဏံ ဂတိ ပရာယဏံ နတ္ထိ. ဣဒဉှိ အဝဿယဋ္ဌေန ရတနမယသီဟာသနသဒိသံ, ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန မဟာပထဝီသဒိသံ, အာရမ္မဏဋ္ဌေန အာလမ္ဗနရဇ္ဇုသဒိသံ. ဣဒဉှိ ဒုက္ခနိတ္ထရဏဋ္ဌေန နာဝါ, သမဿာသနဋ္ဌေန သင်္ဂါမသူရော, ဘယပရိတ္တာဏဋ္ဌေန သုသင်္ခတနဂရံ, မစ္ဆေရမလာဒီဟိ အနုပလိတ္တဋ္ဌေန ပဒုမံ, တေသံ နိဒဟနဋ္ဌေန အဂ္ဂိ, ဒုရာသဒဋ္ဌေန အာသိဝိသော, အသန္တာသနဋ္ဌေန သီဟော, ဗလဝန္တဋ္ဌေန ဟတ္ထီ, အဘိမင်္ဂလသမ္မတဋ္ဌေန သေတဝသဘော, ခေမန္တဘူမိသမ္ပာပနဋ္ဌေန ဝလာဟကော အဿရာဇာ. ဒါနံ နာမေတံ မယာ ဂတမဂ္ဂေါ, မယှေသော ဝံသော, မယာ ဒသ ပါရမိယော ပူရေန္တေန ဝေလာမမဟာယညော, မဟာဂေါဝိန္ဒမဟာယညော, မဟာသုဒဿနမဟာယညော, ဝေဿန္တရမဟာယညောတိ, အနေကမဟာယညာ ပဝတ္တိတာ, သသဘူတေန ဇလိတအဂ္ဂိက္ခန္ဓေ အတ္တာနံ နိယျာဒေန္တေန သမ္ပတ္တယာစကာနံ စိတ္တံ ဂဟိတံ. ဒါနဉှိ လောကေ သက္ကသမ္ပတ္တိံ ဒေတိ မာရသမ္ပတ္တိံ ဗြဟ္မသမ္ပတ္တိံ, စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိံ, သာဝကပါရမီဉာဏံ, ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ, အဘိသမ္ဗောဓိဉာဏံ ဒေတီတိ ဧဝမာဒိဒါနဂုဏပ္ပဋိသံယုတ္တံ ကထံ.

අනුපූර්ව කථාව යනු දානයට පසුව සීලය ද, සීලයට පසුව ස්වර්ගය ද, ස්වර්ගයට පසුව මාර්ගය (මග) ද වශයෙන් මෙසේ අනුපිළිවෙලින් පවත්වන දේශනාවයි. එහි දාන කථාව නම් - මෙම දානය සැපයට හේතුවයි, සම්පත්වල මූලයයි, භෝග සම්පත්වල පිහිටයි, විපතට පත්වූවන්ට රැකවරණයයි, ආරක්ෂාවයි, ගතියයි, පරායනයයි. මෙලොව පරලොව දෙක්හි ම දානය වැනි පිහිටක්, ආධාරයක්, අරමුණක්, රැකවරණයක්, ආරක්ෂාවක්, ගතියක් හෝ පරායනයක් තවත් නැත. මෙය පිහිටක් (ආධාරයක්) වන බැවින් රත්නමය සිංහාසනයක් බඳු ය, පදනමක් වන බැවින් මහා පොළොව බඳු ය, අල්ලා ගැනීමට උපකාර වන බැවින් රුකුල් ලණුවක් බඳු ය. මෙය දුකින් එතෙර කරන බැවින් නැවක් බඳු ය, අස්වැසිල්ලක් ලබා දෙන බැවින් යුධ පිටියේ වීරයෙකු බඳු ය, බියෙන් රකින බැවින් මැනවින් සකස් කළ නගරයක් බඳු ය, මසුරුකම් ආදී කිලිටිවලින් නොතැවරෙන බැවින් පද්මයක් බඳු ය, ඒ කෙලෙස් දවන බැවින් ගින්නක් බඳු ය, ළඟා වීමට අපහසු බැවින් විෂඝෝර සර්පයෙකු බඳු ය, බියක් ඇති නොකරන බැවින් සිංහයෙකු බඳු ය, බලවත් බැවින් හස්තියෙකු බඳු ය, අතිශයින් මංගල සම්මත බැවින් සුදු වෘෂභ රාජයෙකු බඳු ය, ක්ෂේම භූමියට (නිවනට) පමුණුවන බැවින් වලාහක අශ්ව රාජයා බඳු ය. මෙම දානය මා විසින් ගමන් කළ මාර්ගයයි, මෙය මාගේ වංශයයි. දස පාරමිතා පුරන්නා වූ මා විසින් වේලාම මහා යාගය, මහා ගෝවින්ද මහා යාගය, මහා සුදස්සන මහා යාගය, වෙස්සන්තර මහා යාගය ආදී වශයෙන් බොහෝ මහා යාගයන් පවත්වන ලදී. සාවක (සස) ජාතකයේ දී ඇවිලෙන ගිනි කඳට තම ශරීරය පූජා කරමින් පැමිණි යාචකයාගේ (ශක්‍රයාගේ) සිත දිනා ගන්නා ලදී. දානය ලෝකයෙහි ශක්‍ර සම්පත්තිය, මාර සම්පත්තිය, බ්‍රහ්ම සම්පත්තිය, සක්විති සම්පත්තිය, ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය, පසේබුදු ඥානය සහ අභිසම්බෝධි ඥානය ලබා දෙයි. මෙසේ දානයේ ගුණ හා සම්බන්ධ කථාව දේශනා කළ සේක.

ယသ္မာ ပန ဒါနံ ဒေန္တော သီလံ သမာဒါတုံ သက္ကောတိ, တသ္မာ တဒနန္တရံ သီလကထံ ကထေသိ. သီလကထန္တိ သီလံ နာမေတံ အဝဿယော ပတိဋ္ဌာ အာရမ္မဏံ တာဏံ လေဏံ ဂတိ ပရာယဏံ. သီလံ နာမေတံ မမ ဝံသော[Pg.214], အဟံ သင်္ခပါလနာဂရာဇကာလေ ဘူရိဒတ္တနာဂရာဇကာလေ စမ္ပေယျနာဂရာဇကာလေ သီလဝရာဇကာလေ မာတုပေါသကဟတ္ထိရာဇကာလေ ဆဒ္ဒန္တဟတ္ထိရာဇကာလေတိ အနန္တေသု အတ္တဘာဝေသု သီလံ ပရိပူရေသိံ. ဣဓလောကပရလောကသမ္ပတ္တီနဉှိ သီလသဒိသော အဝဿယော ပတိဋ္ဌာ အာရမ္မဏံ တာဏံ လေဏံ ဂတိ ပရာယဏံ နတ္ထိ, သီလာလင်္ကာရသဒိသော အလင်္ကာရော နတ္ထိ, သီလပုပ္ဖသဒိသံ ပုပ္ဖံ နတ္ထိ, သီလဂန္ဓသဒိသော ဂန္ဓော နတ္ထိ. သီလာလင်္ကာရေန ဟိ အလင်္ကတံ သီလဂန္ဓာနုလိတ္တံ သဒေဝကောပိ လောကော ဩလောကေန္တော တိတ္တိံ န ဂစ္ဆတီတိ ဧဝမာဒိသီလဂုဏပ္ပဋိသံယုတ္တံ ကထံ.

නමුත් යම් හෙයකින් දන් දෙන තැනැත්තාට සීලය සමාදන් වීමට හැකි වන්නේ ද, එබැවින් දාන කථාවට පසුව සීල කථාව දේශනා කළ සේක. සීල කථාව නම් - සීලය යනු පිහිටයි, පදනමයි, අරමුණයි, රැකවරණයයි, ආරක්ෂාවයි, ගතියයි, පරායනයයි. මේ සීලය මාගේ වංශයයි. මම සංඛපාල නාගරාජව, භූරිදත්ත නාගරාජව, චම්පෙය්‍ය නාගරාජව, සීලව රාජව, මාතුපෝසක හස්තිරාජව, ඡද්දන්ත හස්තිරාජව සිටි සමයෙහි ආදී වශයෙන් අනන්ත වූ ආත්ම භවයන්හි සීලය පරිපූර්ණ කළෙමි. මෙලොව පරලොව සම්පත් සඳහා සීලය වැනි පිහිටක්, පදනමක්, අරමුණක්, රැකවරණයක්, ආරක්ෂාවක්, ගතියක් හෝ පරායනයක් තවත් නැත. සීලය වැනි අලංකාරයක් නැත, සීලය වැනි මලක් නැත, සීලය වැනි සුවඳක් නැත. සීල නැමති අලංකාරයෙන් සැරසුණු, සීල සුවඳ තැවරුණු පුද්ගලයා දෙස දෙවියන් සහිත ලෝකයා කොතෙක් බලා සිටියත් තෘප්තිමත් නොවේ. මෙසේ සීලයේ ගුණ හා සම්බන්ධ කථාව දේශනා කළ සේක.

‘‘ဣဒံ ပန သီလံ နိဿာယ အယံ သဂ္ဂေါ လဗ္ဘတီ’’တိ ဒဿေတုံ သီလာနန္တရံ သဂ္ဂကထံ ကထေသိ. သဂ္ဂကထန္တိ ‘‘အယံ သဂ္ဂေါ နာမ ဣဋ္ဌော ကန္တော မနာပေါ, နိစ္စမေတ္ထ ကီဠာ, နိစ္စံ သမ္ပတ္တိယော လဗ္ဘန္တိ, စာတုမဟာရာဇိကာ ဒေဝါ နဝုတိဝဿသတသဟဿာနိ ဒိဗ္ဗသုခံ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တိ, တာဝတိံသာ တိဿော စ ဝဿကောဋိယော သဋ္ဌိ စ ဝဿသတသဟဿာနီ’’တိ ဧဝမာဒိသဂ္ဂဂုဏပ္ပဋိသံယုတ္တံ ကထံ. သဂ္ဂသမ္ပတ္တိံ ကထယန္တာနဉှိ ဗုဒ္ဓါနံ မုခံ နပ္ပဟောတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘အနေကပရိယာယေန ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဂ္ဂကထံ ကထေယျ’’န္တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၂၅၅).

'මේ සීලය නිසා මෙම ස්වර්ගය ලැබිය හැකිය' යන බව පෙන්වා දීම පිණිස සීල කථාවට පසුව ස්වර්ග කථාව දේශනා කළ සේක. ස්වර්ග කථාව නම් - 'මෙම ස්වර්ගය ඉතා ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ දෙයකි; එහි නිරන්තරයෙන් කෙළි සෙල්ලම් පවතී, නිරන්තරයෙන් සම්පත් ලැබේ; චාතුම්මහාරාජික දෙවියෝ වසර ලක්ෂ අනූවක් දිව්‍ය සැප හා දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරති; තව්තිසා වැසි දෙවියෝ වසර කෝටි තුනක් හා ලක්ෂ හැටක් (සැප අනුභව කරති)' ආදී වශයෙන් ස්වර්ගයේ ගුණයන් සම්බන්ධ කථාව දේශනා කළ සේක. ස්වර්ග සම්පත්තිය වර්ණනා කරන බුදුවරුන්ගේ මුඛය (කාලය) ප්‍රමාණවත් නොවේ. 'මහණෙනි, මම බොහෝ ක්‍රමවලින් ස්වර්ග කථාව දේශනා කරන්නෙමි' යි පවසා ඇත්තේ ද එබැවිනි.

ဧဝံ သဂ္ဂကထာယ ပလောဘေတွာ ပန ဟတ္ထိံ အလင်္ကရိတွာ တဿ သောဏ္ဍံ ဆိန္ဒန္တော ဝိယ ‘‘အယမ္ပိ သဂ္ဂေါ အနိစ္စော အဒ္ဓုဝေါ, န ဧတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ ကတ္တဗ္ဗော’’တိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အပ္ပဿာဒါ ကာမာ ဗဟုဒုက္ခာ ဗဟုပါယာသာ, အာဒီနဝေါ ဧတ္ထ ဘိယျော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃၅-၂၃၆; ၂.၄၂) နယေန ကာမာနံ အာဒီနဝံ ဩကာရံ သံကိလေသံ ကထေသိ. တတ္ထ အာဒီနဝေါတိ ဒေါသော. ဩကာရောတိ အဝကာရော လာမကဘာဝေါ. သံကိလေသောတိ တေဟိ သတ္တာနံ သံသာရေ သံကိလိဿနံ. ယထာဟ – ‘‘သံကိလိဿန္တိ ဝတ, ဘော, သတ္တာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၅၁).

මෙසේ ස්වර්ග කථාවෙන් පොළඹවා, පසුව ඇතෙකු අලංකාර කර පසුව උගේ හොඬවැල කපන්නාක් මෙන්, 'මේ ස්වර්ගය ද අනිත්‍ය ය, අස්ථිර ය, මෙහි ඡන්දරාගයක් ඇති කර නොගත යුතු ය' යන බව පෙන්වා දීම පිණිස 'කාමයෝ අල්ප ආශ්වාද ඇත්තාහ, බොහෝ දුක් ඇත්තාහ, බොහෝ වෙහෙස ඇත්තාහ, මෙහි ආදීනවය ම වැඩිය' යන ආදී ක්‍රමයෙන් කාමයන්ගේ ආදීනවය (දෝෂය), පහත් බව සහ කෙලෙස් සහිත බව දේශනා කළ සේක. එහි 'ආදීනව' යනු දෝෂයයි. 'ඕකාර' යනු පහත් ස්වභාවයයි. 'සංකිලෙස' යනු ඒ කාමයන් නිසා සත්ත්වයන් සංසාරයෙහි කෙලෙසීමයි. 'පින්වත්නි, සත්ත්වයන් ඒකාන්තයෙන් ම කෙලෙසුණාහු ය' යි වදාළේ එබැවිනි.

ဧဝံ ကာမာဒီနဝေန တဇ္ဇေတွာ နေက္ခမ္မေ အာနိသံသံ ပကာသေသိ. ကလ္လစိတ္တန္တိ အရောဂစိတ္တံ. သာမုက္ကံသိကာတိ သာမံ ဥက္ကံသိကာ အတ္တနာယေဝ ဥဒ္ဓရိတွာ ဂဟိတာ, သယမ္ဘုဉာဏေန ဒိဋ္ဌာ အသာဓာရဏာ အညေသန္တိ အတ္ထော. ကာ ပန သာတိ? အရိယသစ္စဒေသနာ. တေနေဝါဟ – ဒုက္ခံ သမုဒယံ နိရောဓံ မဂ္ဂန္တိ. ဝိရဇံ ဝီတမလန္တိ ရာဂရဇာဒီနံ အဘာဝါ ဝိရဇံ, ရာဂမလာဒီနံ [Pg.215] ဝိဂတတ္တာ ဝီတမလံ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဣဓ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော. တဿ ဥပ္ပတ္တိအာကာရဒဿနတ္ထံ ယံကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မန္တိ အာဟ. တဉှိ နိရောဓံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ကိစ္စဝသေန ဧဝံ သဗ္ဗသင်္ခတံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒိဋ္ဌော အရိယသစ္စဓမ္မော ဧတေနာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. တိဏ္ဏာ ဝိစိကိစ္ဆာ အနေနာတိ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆော. ဝိဂတာ ကထံကထာ အဿာတိ ဝိဂတကထံကထော. ဝိသာရဇ္ဇံ ပတ္တောတိ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော. ကတ္ထ? သတ္ထုသာသနေ. နာဿ ပရော ပစ္စယော, န ပရံ သဒ္ဓါယ ဧတ္ထ ဝတ္တတီတိ အပရပ္ပစ္စယော.

මෙසේ කාමයන්ගේ ආදීනව පවසා බිය ගන්වා, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි (නික්මීමෙහි) ආනිසංස ප්‍රකාශ කළ සේක. 'කල්ල චිත්ත' යනු (නීවරණාදී) රෝග නැති සිතයි. 'සාමුක්කංසිකා' යනු අන් අයට අසාධාරණ වූ, තමන් වහන්සේ ම ස්වයම්භූ ඥානයෙන් තෝරාගෙන අවබෝධ කරගත් දේශනාවයි. ඒ කවර දේශනාවක් ද? ඒ ආර්ය සත්‍ය දේශනාවයි. එබැවින් ම 'දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ, මාර්ග' යන සතර පවසා ඇත. 'විරජං වීතමලං' යනු රාගාදී රජස් (දූවිලි) නැති බැවින් 'විරජ' ද, රාගාදී මල (කිලුටු) පහ වූ බැවින් 'වීතමල' ද වේ. 'ධර්ම චක්ෂුස' යන්නෙන් මෙහි සෝතාපත්ති මාර්ගය අදහස් කෙරේ. එහි උත්පත්ති ආකාරය පෙන්වීමට 'යම් කිසිවක් හටගන්නා ස්වභාවය ඇත් ද, ඒ සියල්ල නිරෝධය වන (නැති වන) ස්වභාවය ඇත්තේ ය' යි වදාළ සේක. එය නිරෝධය (නිවන) අරමුණු කරගෙන කෘත්‍ය වශයෙන් සියලු සංඛත ධර්මයන් විනිවිද දකිමින් උපදී. මෙම පුද්ගලයා විසින් ආර්ය සත්‍ය ධර්මය දකින ලද්දේ ද, එබැවින් ඔහු 'දිට්ඨධම්ම' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙසේ ම ය. මොහු විසින් සැකය තරණය කරන ලද්දේ ද, එබැවින් ඔහු 'තිණ්ණවිචිකිච්ඡ' නම් වේ. මොහුගේ 'මෙසේ ද? එසේ ද?' යන කථා පවතින සැකය පහ වූයේ ද, එබැවින් 'විගතකථංකථ' නම් වේ. විශාරද බවට (ඥානයට) පත් වූයේ ද, එබැවින් 'වෙසාරජ්ජප්පත්ත' නම් වේ. කොහි දී ද? ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ය. මොහුට මෙහි දී අන් අයගේ මග පෙන්වීමක් (සැක හැරවීමට) අවශ්‍ය නොවේ, අන් අය කෙරෙහි විශ්වාසය තබා පමණක් කටයුතු නොකරයි, එබැවින් 'අපරප්පච්චය' නම් වේ.

ပဝတ္တမံသန္တိ ပကတိယာ ပဝတ္တံ ကပ္ပိယမံသံ မူလံ ဂဟေတွာ အန္တရာပဏေ ပရိယေသာဟီတိ အဓိပ္ပာယော. သမ္ဗဟုလာ နိဂဏ္ဌာတိ ပဉ္စသတမတ္တာ နိဂဏ္ဌာ. ထူလံ ပသုန္တိ ထူလံ မဟာသရီရံ ဂေါကဏ္ဏမဟိံသသူကရသင်္ခါတံ ပသုံ. ဥဒ္ဒိဿကတန္တိ အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ကတံ, မာရိတန္တိ အတ္ထော. ပဋိစ္စကမ္မန္တိ သွာယံ တံ မံသံ ပဋိစ္စ တံ ပါဏဝဓကမ္မံ ဖုသတိ. တဉှိ အကုသလံ ဥပဍ္ဎံ ဒါယကဿ, ဥပဍ္ဎံ ပဋိဂ္ဂါဟကဿ ဟောတီတိ နေသံ လဒ္ဓိ. အပရော နယော – ပဋိစ္စကမ္မန္တိ အတ္တာနံ ပဋိစ္စကတံ. အထ ဝါ ပဋိစ္စကမ္မန္တိ နိမိတ္တကမ္မဿေတံ အဓိဝစနံ, တံ ပဋိစ္စကမ္မံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ မံသမ္ပိ ပဋိစ္စကမ္မန္တိ ဝုတ္တံ. ဥပကဏ္ဏကေတိ ကဏ္ဏမူလေ. အလန္တိ ပဋိက္ခေပဝစနံ, ကိံ ဣမိနာတိ အတ္ထော. န စ ပနေတေတိ ဧတေ အာယသ္မန္တော ဒီဃရတ္တံ အဝဏ္ဏကာမာ ဟုတွာ အဝဏ္ဏံ ဘာသန္တာပိ အဗ္ဘာစိက္ခန္တာ န ဇိရိဒန္တိ, အဗ္ဘက္ခာနဿ အန္တံ န ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ လဇ္ဇနတ္ထေ ဣဒံ ဇိရိဒန္တီတိ ပဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န လဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော.

‘පවත්තමංසං’ යනු ප්‍රකෘතියෙන්ම සිදුවන, කැප වූ මස් මිල දී ගැනීම සඳහා වෙළඳපොළෙහි සොයනු යන්න අදහසයි. ‘සම්බහුලා නිගණ්ඨා’ යනු පන්සියයක් පමණ වූ නිගණ්ඨයන්ය. ‘ථූලං පසුං’ යනු ගෝණ, මී හරක් හා ඌරන් වැනි මහත් ශරීර ඇති ස්ථූල සතුන්ය. ‘උද්දිස්සකතං’ යනු තමන් උදෙසාම කරන ලද හෙවත් මරන ලද යන අර්ථයයි. ‘පටිච්චකම්මං’ යනු එම ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ එම මස් අනුභව කිරීම නිසා එම ප්‍රාණඝාත අකුසලයට හවුල් වන බවයි. එම අකුසලයෙහි අඩක් දායකයාටත්, අඩක් ප්‍රතිග්‍රාහකයාටත් හිමි වන බව ඔවුන්ගේ මතයයි. තවත් ක්‍රමයක් නම් - ‘පටිච්චකම්මං’ යනු තමන් නිසා කරන ලද දෙයයි. නැතහොත් ‘පටිච්චකම්මං’ යනු යම් හේතුවක් නිසා කරන ලද ක්‍රියාවකට නමකි. එම ක්‍රියාව මෙහි පවතින බැවින් මස් සඳහා ද ‘පටිච්චකම්මං’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘උපකණ්ණකේ’ යනු කන් මුලෙහිදීය. ‘අලං’ යනු ප්‍රතික්ෂේප කරන වචනයකි, ‘මීට වඩා කුමටද’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘න ච පනේතේ’ යනු මෙම ආයුෂ්මත්හු බොහෝ කලක් අගුණ කැමතිව අගුණ පවසමින් චෝදනා කළත් එයින් වෙහෙසට පත් නොවෙති, එනම් චෝදනාවෙහි කෙළවරකට නොයති යන්නයි. නැතහොත් ‘ජිරිදන්ති’ යන පදය ලජ්ජාව යන අර්ථයෙන් ගත යුතුය, එනම් ඔවුහු ලජ්ජා නොවෙති යන්නයි.

၃. အဿာဇာနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. අස්සාජානීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃. တတိယေ အင်္ဂေဟီတိ ဂုဏင်္ဂေဟိ. တဿံ ဒိသာယံ ဇာတော ဟောတီတိ တဿံ သိန္ဓုနဒီတီရဒိသာယံ ဇာတော ဟောတိ. အညေပိ ဘဒြာ အဿာဇာနီယာ တတ္ထေဝ ဇာယန္တိ. အလ္လံ ဝါ သုက္ခံ ဝါတိ အလ္လတိဏံ ဝါ သုက္ခတိဏံ ဝါ. နာညေ အဿေ ဥဗ္ဗေဇေတာတိ အညေ အဿေ န ဥဗ္ဗေဇေတိ န ပဟရတိ န ဍံသတိ န ကလဟံ ကရောတိ. သာဌေယျာနီတိ သဌဘာဝေါ. ကူဋေယျာနီတိ ကူဋဘာဝေါ. ဇိမှေယျာနီတိ ဇိမှဘာဝေါ. ဝင်္ကေယျာနီတိ ဝင်္ကဘာဝါ. ဣစ္စဿ စတူဟိပိ ပဒေဟိ အသိက္ခိတဘာဝေါဝ ကထိတော[Pg.216]. ဝါဟီတိ ဝဟနသဘာဝေါ ဒိန္နောဝါဒပဋိကရော. ယာဝ ဇီဝိတမရဏပရိယာဒါနာတိ ယာဝ ဇီဝိတဿ မရဏေန ပရိယောသာနာ. သက္ကစ္စံ ပရိဘုဉ္ဇတီတိ အမတံ ဝိယ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇတိ. ပုရိသထာမေနာတိအာဒီသု ဉာဏထာမာဒယော ကထိတာ. သဏ္ဌာနန္တိ ဩသက္ကနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ.

13. තෙවන සූත්‍රයෙහි; ‘අංගෙහි’ යනු ගුණාංගයන්ගෙනි. ‘තස්සං දිසායං ජාතෝ හෝති’ යනු එම සින්ධු නදී තීරයෙහි උපන් බවයි. සැබවින්ම අනෙක් උදාර ආජානීය අශ්වයෝ ද එහිම උපදිති. ‘අල්ලං වා සුක්ඛං වා’ යනු අමු තණ හෝ වියළි තණ ය. ‘නාඤ්ඤේ අස්සේ උබ්බේජේතා’ යනු අනෙක් අශ්වයන් තැතිගන්වන්නේ නැත, පහර දෙන්නේ නැත, සපා කන්නේ හෝ කලහ කරන්නේ නැත. ‘සාඨෙය්‍යානි’ යනු කපටි බවයි. ‘කූටෙය්‍යානි’ යනු වංචනික බවයි. ‘ජිම්හෙය්‍යානි’ යනු කුටිල බවයි. ‘වංකෙය්‍යානි’ යනු වක්‍ර බවයි. මෙම පද සතරින්ම අශ්වයාගේ නොහික්මුණු බව කියැවේ. ‘වාහී’ යනු බර උසුලන ස්වභාවය ඇති, දුන් අවවාද පිළිපදින බවයි. ‘යාව ජීවිතමරණපරියාදානා’ යනු ජීවිතය මරණයෙන් කෙළවර වන තෙක්ය. ‘සක්කච්චං පරිභුඤ්ජති’ යනු අමෘතයක් මෙන් මැනවින් සලකා බලා පරිභෝජනය කිරීමයි. ‘පුරිසථාමේනා’ යනාදියෙන් ඥාන ශක්තිය ආදිය කියැවේ. ‘සණ්ඨානං’ යනු පසුබෑම සන්සිඳීමයි.

၄. အဿခဠုင်္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. අස්සඛළුංක සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၄. စတုတ္ထေ ‘‘ပေဟီ’’တိ ဝုတ္တောတိ ‘‘ဂစ္ဆာ’’တိ ဝုတ္တော. ပိဋ္ဌိတော ရထံ ပဝတ္တေတီတိ ခန္ဓဋ္ဌိကေန ယုဂံ ဥပ္ပီဠိတွာ ပစ္ဆိမဘာဂေန ရထံ ပဝဋ္ဋေန္တော ဩသက္ကတိ. ပစ္ဆာ လင်္ဃတိ, ကုဗ္ဗရံ ဟနတီတိ ဒွေ ပစ္ဆိမပါဒေ ဥက္ခိပိတွာ တေဟိ ပဟရိတွာ ရထကုဗ္ဗရံ ဘိန္ဒတိ. တိဒဏ္ဍံ ဘဉ္ဇတီတိ ရထဿ ပုရတော တယော ဒဏ္ဍကာ ဟောန္တိ, တေ ဘဉ္ဇတိ. ရထီသာယ သတ္ထိံ ဥဿဇ္ဇိတွာတိ သီသံ နာမေတွာ ယုဂံ ဘူမိယံ ပါတေတွာ သတ္ထိနာ ရထီသံ ပဟရိတွာ. အဇ္ဈောမဒ္ဒတီတိ ဒွီဟိ ပုရိမပါဒေဟိ ဤသံ မဒ္ဒန္တော တိဋ္ဌတိ. ဥဗ္ဗဋုမံ ရထံ ကရောတီတိ ထလံ ဝါ ကဏ္ဍကဋ္ဌာနံ ဝါ ရထံ အာရောပေတိ. အနာဒိယိတွာတိ အမနသိကတွာ အဂဏိတွာ. မုခါဓာနန္တိ မုခဌပနတ္ထာယ ဒိန္နံ အယသင်္ခလိကံ. ခီလဋ္ဌာယီတိ စတ္တာရော ပါဒေ ထမ္ဘေ ဝိယ နိစ္စလံ ဌပေတွာ ခီလဋ္ဌာနသဒိသေန ဌာနေန တိဋ္ဌတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි; ‘පේහී’ යැයි කී විට ‘යව’ යැයි කීවේ වෙයි. ‘පිට්ඨිතෝ රථං පවත්තේති’ යනු කරපටියෙන් වියගහ තද කර පසුපස කොටසින් රථය පවත්වමින් පසුබසින බවයි. ‘පච්ඡා ලංඝති, කුබ්බරං හනති’ යනු පසුපස පාද දෙක ඔසවා ඒවායින් පහර දී රිය සකෙහි දැවයට හානි කිරීමයි. ‘තිදණ්ඩං භඤ්ජති’ යනු රථයට ඉදිරියෙන් ඇති දඬු තුන බිඳ දැමීමයි. ‘රථීසාය සත්ථිං උස්සජ්ජිත්වා’ යනු හිස නමා වියගහ බිම වට්ටා, කලවයෙන් රිය හීසට පහර දී මිරිකීමයි. ‘අජ්ඣෝමද්දති’ යනු ඉදිරි පාද දෙකෙන් රිය හීස පාගාගෙන සිටීමයි. ‘උබ්බටුමං රථං කරෝති’ යනු රථය ගොඩබිමකට හෝ කටු සහිත තැනකට ඇදගෙන යාමයි. ‘අනාදියිත්වා’ යනු මෙනෙහි නොකොට, නොසලකා හැරය. ‘මුඛාධානං’ යනු මුඛයෙහි තැබීම පිණිස දුන් යකඩ කටකලයයි. ‘ඛීලට්ඨායී’ යනු කකුල් හතරම කණුවක් මෙන් නිශ්චලව තබාගෙන කණුවක් මෙන් සිටීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) ගැනම කියැවිණි.

၅. မလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. මල සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅. ပဉ္စမေ အသဇ္ဈာယမလာတိ ဥဂ္ဂဟိတမန္တာနံ အသဇ္ဈာယကရဏံ မလံ နာမ ဟောတိ. အနုဋ္ဌာနမလာ ဃရာတိ ဥဋ္ဌာနဝီရိယာဘာဝေါ ဃရာနံ မလံ နာမ. ဝဏ္ဏဿာတိ သရီရဝဏ္ဏဿ. ရက္ခတောတိ ယံကိဉ္စိ အတ္တနော သန္တကံ ရက္ခန္တဿ. အဝိဇ္ဇာ ပရမံ မလန္တိ တတော သေသာကုသလဓမ္မမလတော အဋ္ဌသု ဌာနေသု အညာဏဘူတာ ဝဋ္ဋမူလသင်္ခါတာ ဗဟလန္ဓကာရအဝိဇ္ဇာ ပရမံ မလံ. တတော ဟိ မလတရံ နာမ နတ္ထိ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි; ‘අසජ්ඣායමලා’ යනු ඉගෙන ගත් මන්ත්‍ර නැවත සජ්ඣායනා නොකිරීම කිලිටකි. ‘අනුට්ඨානමලා ඝරා’ යනු උත්සාහය හා වීර්යය නොමැති වීම නිවෙස්වලට කිලිටකි. ‘වණ්ණස්ස’ යනු ශරීර වර්ණයටයි. ‘රක්ඛතෝ’ යනු තමා සතු යම් වස්තුවක් රකින්නාටයි. ‘අවිජ්ජා පරමං මලං’ යනු සෙසු අකුසල ධර්ම කිලිටුවලට වඩා අට ස්ථානයන්හි පවතින නොදැනීම වූ, සංසාර මූලය වූ මහා අන්ධකාරයක් වැනි අවිද්‍යාව උතුම්ම කිලිටයි. ඊට වඩා වැඩි කිලිටක් නැත. මෙම සූත්‍රයෙහි ද සංසාර වෘත්තය ගැනම කියැවිණි.

၆. ဒူတေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. දූතෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၆. ဆဋ္ဌေ ဒူတေယျန္တိ ဒူတကမ္မံ. ဂန္တုမရဟတီတိ တံ ဒူတေယျသင်္ခါတံ သာသနံ ဓာရေတွာ ဟရိတုံ အရဟတိ. သောတာတိ ယော တံ အဿ သာသနံ ဒေတိ[Pg.217], တဿ သောတာ. သာဝေတာတိ တံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ‘‘ဣဒံ နာမ တုမှေဟိ ဝုတ္တ’’န္တိ ပဋိသာဝေတာ. ဥဂ္ဂဟေတာတိ သုဂ္ဂဟိတံ ကတွာ ဥဂ္ဂဟေတာ. ဓာရေတာတိ သုဓာရိတံ ကတွာ ဓာရေတာ. ဝိညာတိ အတ္ထာနတ္ထဿ အတ္ထံ ဇာနိတာ. ဝိညာပေတာတိ ပရံ ဝိဇာနာပေတာ. သဟိတာ သဟိတဿာတိ ဣဒံ သဟိတံ, ဣဒံ အသဟိတန္တိ ဧဝံ သဟိတာသဟိတဿ ကုသလော, ဥပဂတာနုပဂတေသု ဆေကော သာသနံ အာရောစေန္တော သဟိတံ သလ္လက္ခေတွာ အာရောစေတိ. န ဗျထတီတိ ဝေဓတိ န ဆမ္ဘတိ. အသန္ဒိဒ္ဓန္တိ နိဿန္ဒေဟံ ဝိဂတသံသယံ. ပုစ္ဆိတောတိ ပဉှတ္ထာယ ပုစ္ဆိတော.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි; ‘දූතෙය්‍යං’ යනු දූත මෙහෙවරයි. ‘ගන්තුමරහති’ යනු එම දූත පණිවුඩය දරාගෙන ගොස් දීමට සුදුසු බවයි. ‘සෝතා’ යනු තමාට පණිවුඩය දෙන තැනැත්තාට සවන් දෙන්නෙකි. ‘සාවේතා’ යනු එම පණිවුඩය උගෙන ‘මෙසේ ඔබ කීවා’ යැයි නැවත පවසන්නායි. ‘උග්ගහේතා’ යනු මැනවින් උගන්නායි. ‘ධාරේතා’ යනු මැනවින් ධාරණය කරගන්නායි. ‘විඤ්ඤාතා’ යනු එහි අර්ථය හා අනර්ථය දන්නායි. ‘විඤ්ඤාපේතා’ යනු අන්‍යයන්ට දන්වන්නායි. ‘සහිතා සහිතස්ස’ යනු ගැලපෙන සහ නොගැලපෙන දේ ගැන දන්නා වූ, අභිවෘද්ධියට හේතු වන සහ නොවන දේ ගැන දක්ෂ වූයේ, පණිවුඩය සැල කරන කල්හි ප්‍රයෝජනවත් අර්ථය සලකා බලා පවසයි. ‘න බ්‍යථති’ යනු කම්පා නොවේ, තැති නොගනී. ‘අසන්දිද්ධං’ යනු සැක රහිතව ය. ‘පුච්ඡිතෝ’ යනු ප්‍රශ්නයක් විමසූ කල්හි ය.

၇-၈. ဗန္ဓနသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

7-8. බන්ධන සූත්‍ර යුගලයේ වර්ණනාව

၁၇-၁၈. သတ္တမေ ရုဏ္ဏေနာတိ ရုဒိတေန. အာကပ္ပေနာတိ နိဝါသနပါရုပနာဒိနာ ဝိဓာနေန. ဝနဘင်္ဂေနာတိ ဝနတော ဘဉ္ဇိတွာ အာဟဋေန ပုပ္ဖဖလာဒိပဏ္ဏာကာရေန. အဋ္ဌမေပိ ဧသေဝ နယော.

17-18. හත්වන සූත්‍රයෙහි; ‘රුණ්ණේන’ යනු හැඬීමෙනි. ‘ආකප්පේන’ යනු ඇඳීම පැලඳීම ආදි ඉරියව්වලිනි. ‘වනභංගෙන’ යනු වනයෙන් නෙලාගෙන ආ මල් පලතුරු ආදි පඬුරු මගිනි. අටවන සූත්‍රයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

၉. ပဟာရာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පහාරාද සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉. နဝမေ ပဟာရာဒေါတိ ဧဝံနာမကော. အသုရိန္ဒောတိ အသုရဇေဋ္ဌကော. အသုရေသု ဟိ ဝေပစိတ္တိ ရာဟု ပဟာရာဒေါတိ ဣမေ တယော ဇေဋ္ဌကာ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ဒသဗလဿ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ‘‘အဇ္ဇ ဂမိဿာမိ သွေ ဂမိဿာမီ’’တိ ဧကာဒသ ဝဿာနိ အတိက္ကမိတွာ ဒွါဒသမေ ဝဿေ သတ္ထု ဝေရဉ္ဇာယံ ဝသနကာလေ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကံ ဂမိဿာမီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ ‘‘မမ ‘အဇ္ဇ သွေ’တိ ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဇာတာနိ, ဟန္ဒာဟံ ဣဒါနေဝ ဂစ္ဆာမီ’’တိ တင်္ခဏံယေဝ အသုရဂဏပရိဝုတော အသုရဘဝနာ နိက္ခမိတွာ ဒိဝါ ဒိဝဿ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ, ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသီတိ သော ကိရ ‘‘တထာဂတံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ ဧဝ ဓမ္မံ သုဏိဿာမီ’’တိ အာဂတော, တထာဂတဿ ပန ဒိဋ္ဌကာလတော ပဋ္ဌာယ ဗုဒ္ဓဂါရဝေန ပုစ္ဆိတုံ အသက္ကောန္တော အပိ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသိ. တတော သတ္ထာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ပဟာရာဒေါ မယိ အကထေန္တေ ပဌမတရံ ကထေတုံ န သက္ခိဿတိ, စိဏ္ဏဝသိဋ္ဌာနေယေဝ နံ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ ဧကံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ.

19. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, 'පහාරාද' යනු ඒ නම ඇති අසුරයාය. 'අසුරින්ද' යනු අසුරයන්ට අධිපති වූ තැනැත්තාය. අසුරයන් අතර වේපචිත්ති, රාහු සහ පහාරාද යන මොවුහු තිදෙනා ප්‍රධානියෝ වෙති. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩසිටි සේක් ද, එතැනට පැමිණියේය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූ දින සිට 'අද යන්නෙමි, හෙට යන්නෙමි' යි සිතමින් වසර එකොළහක් ඉක්මවා, දොළොස්වන වසරේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වේරංජායෙහි වැඩවසන කාලයෙහි, 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවීමට යන්නෙමි' යි සිතක් උපදවා, 'අද හෙට යැයි සිතමින් වසර දොළොසක් ගත විය, එබැවින් මම දැන්ම යන්නෙමි' යි සිතා ඒ මොහොතේම අසුර සමූහයා පිරිවරා අසුර භවනයෙන් නික්ම, දහවල් කාලයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණ එකත්පසක සිටියේය. ඔහු පැමිණියේ 'තථාගතයන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විචාරා ධර්මය අසන්නෙමි' යන අදහසින් වුවද, තථාගතයන් වහන්සේ දුටු මොහොතේ සිට බුද්ධ ගෞරවය නිසා ප්‍රශ්න ඇසීමට නොහැකිව, බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසක සිටියේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "මේ පහාරාද අසුරයා මා කතා නොකළහොත් පළමුව කතා කිරීමට අපොහොසත් වනු ඇත. එබැවින් ඔහුට හුරුපුරුදු විෂයක් ගැන ප්‍රශ්නයක් අසා ඔහු සමඟ සාකච්ඡාව ආරම්භ කරන්නෙමි."

အထ [Pg.218] နံ ပုစ္ဆန္တော အပိ ပန ပဟာရာဒါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဘိရမန္တီတိ ရတိံ ဝိန္ဒန္တိ, အနုက္ကဏ္ဌမာနာ ဝသန္တီတိ အတ္ထော. သော ‘‘ပရိစိဏ္ဏဋ္ဌာနေယေဝ မံ ဘဂဝါ ပုစ္ဆတီ’’တိ အတ္တမနော ဟုတွာ အဘိရမန္တိ, ဘန္တေတိ အာဟ. အနုပုဗ္ဗနိန္နောတိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ အနုပဋိပါဋိယာ နိန္နဘာဝဿ ဝေဝစနာနိ. န အာယတကေနေဝ ပပါတောတိ န ဆိန္နတဋမဟာသောဗ္ဘော ဝိယ အာဒိတောဝ ပပါတော. သော ဟိ တီရတော ပဋ္ဌာယ ဧကင်္ဂုလဒွင်္ဂုလဝိဒတ္ထိရတနယဋ္ဌိဥသဘအဍ္ဎဂါဝုတဂါဝုတအဍ္ဎယောဇနာဒိဝသေန ဂမ္ဘီရော ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တော သိနေရုပါဒမူလေ စတုရာသီတိယောဇနသဟဿဂမ္ဘီရော ဟုတွာ ဌိတောတိ ဒဿေတိ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගෙන් ප්‍රශ්න කරමින් 'පහාරාදය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අභිරමන්ති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සතුටක් ලබන බවයි, එනම් නොකලකිරී වාසය කරන බවයි. ඔහු ද "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා හුරුපුරුදු කරුණක් ගැනම මගෙන් විචාරන සේක" යි සතුටු වී "ස්වාමීනි, (අසුරයෝ) සතුටු වෙති" යි පැවසීය. 'අනුපුබ්බනින්නෝ' (අනුපිළිවෙළින් බෑවුම් සහිත වූ) යනාදී සියලු වචන අනුපිළිවෙළින් බෑවුම් සහිත ස්වභාවයට සමාන පද වේ. 'න ආයතකේනේව පපාතෝ' යනු එකවරම ඇති වූ ප්‍රපාතයක් නොවන බවයි, එනම් කපා දැමූ ඉවුරක් සහිත මහා වළක් මෙන් ආරම්භයේ සිටම ප්‍රපාතයක් නොවන බවයි. එය වෙරළේ සිට ඇඟිල්ලක්, ඇඟිලි දෙකක්, වියතක්, රියනක්, යෂ්ටියක්, උසභයක්, ගාවුත් භාගයක්, ගාවුතයක්, යොදුන් භාගයක් ආදී වශයෙන් ක්‍රමයෙන් ගැඹුරු වෙමින් ගොස්, මහමෙර පාමුලදී යොදුන් අසූහාරදහසක් ගැඹුරට පවතින බව මෙයින් දක්වයි.

ဌိတဓမ္မောတိ ဌိတသဘာဝေါ. ကုဏပေနာတိ ယေန ကေနစိ ဟတ္ထိအဿာဒီနံ ကဠေဝရေန. ထလံ ဥဿာရေတီတိ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဝိယ ဝီစိပဟာရေနေဝ ထလံ ခိပတိ.

'ඨිතධම්මෝ' යනු ස්ථාවර ස්වභාවයයි. 'කුණපේන' යනු ඇතෙකුගේ හෝ අශ්වයෙකුගේ වැනි යම්කිසි සිරුරු කොටසකි. 'තලං උස්සාරේති' යනු අතින් ගෙන දමන්නාක් මෙන් රළ පහරින්ම ගොඩබිමට විසි කිරීමයි.

ဂင်္ဂါယမုနာတိ ဣဓ ဌတွာ ဣမာသံ နဒီနံ ဥပ္ပတ္တိကထံ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အယံ တာဝ ဇမ္ဗုဒီပေါ ဒသသဟဿယောဇနပရိမာဏော, တတ္ထ စတုသဟဿယောဇနပရိမာဏော ပဒေသော ဥဒကေန အဇ္ဈောတ္ထဋော မဟာသမုဒ္ဒေါတိ သင်္ခံ ဂတော, တိသဟဿယောဇနပ္ပမာဏေ မနုဿာ ဝသန္တိ, တိသဟဿယောဇနပ္ပမာဏေ ဟိမဝါ ပတိဋ္ဌိတော ဥဗ္ဗေဓေန ပဉ္စယောဇနသတိကော စတုရာသီတိကူဋသဟဿပဋိမဏ္ဍိတော သမန္တတော သန္ဒမာနပဉ္စသတနဒီဝိစိတ္တော, ယတ္ထ အာယာမဝိတ္ထာရေန စ ဂမ္ဘီရတော စ ပဏ္ဏာသပဏ္ဏာသယောဇနာ ဒိယဍ္ဎယောဇနသတပရိမဏ္ဍလာ အနောတတ္တဒဟော ကဏ္ဏမုဏ္ဍဒဟော ရထကာရဒဟော ဆဒ္ဒန္တဒဟော ကုဏာလဒဟော မန္ဒာကိနိဒဟော သီဟပ္ပပါတဒဟောတိ သတ္တ မဟာသရာ ပတိဋ္ဌဟန္တိ.

'ගංගා යමුනා' යන්නෙහිදී මේ ගංගාවල උපත පිළිබඳ කතාව පැවසීම සුදුසුය. මේ දඹදිව වනාහි යොදුන් දසදහසක් ප්‍රමාණ වේ. එහි යොදුන් හාරදහසක ප්‍රදේශයක් ජලයෙන් වැසී ඇති අතර එය මහා සමුද්‍රය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. යොදුන් තුන්දහසක ප්‍රමාණයක මිනිස්සු වාසය කරති. ඉතිරි යොදුන් තුන්දහසක ප්‍රමාණයෙහි හිමාලය පිහිටා ඇත. එය උසින් යොදුන් පන්සියයක් වන අතර කූට (මුදුන්) අසූහාරදහසකින් අලංකාරවත් වී ඇත. හාත්පසින් ගලා යන ගංගා පන්සියයකින් එය විචිත්‍රවත් වේ. එහි දිගින්, පළලින් හා ගැඹුරින් යොදුන් පනහ බැගින් වූ, වටප්‍රමාණය යොදුන් එකසිය පනහක් වූ අනවතත්ත විල, කණ්ණමුණ්ඩ විල, රථකාර විල, ඡද්දන්ත විල, කුණාල විල, මන්දාකිනී විල සහ සීහප්පපාත විල යන මහා විල් සත පිහිටා තිබේ.

တေသု အနောတတ္တော သုဒဿနကူဋံ စိတ္တကူဋံ ကာဠကူဋံ ဂန္ဓမာဒနကူဋံ ကေလာသကူဋန္တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ပဗ္ဗတေဟိ ပရိက္ခိတ္တော. တတ္ထ သုဒဿနကူဋံ သောဝဏ္ဏမယံ ဒွိယောဇနသတုဗ္ဗေဓံ အန္တောဝင်္ကံ ကာကမုခသဏ္ဌာနံ တမေဝ သရံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ တိဋ္ဌတိ, စိတ္တကူဋံ သဗ္ဗရတနမယံ, ကာဠကူဋံ အဉ္ဇနမယံ, ဂန္ဓမာဒနကူဋံ သာနုမယံ အဗ္ဘန္တရေ မုဂ္ဂဝဏ္ဏံ, မူလဂန္ဓော သာရဂန္ဓော ဖေဂ္ဂုဂန္ဓော တစဂန္ဓော ပပဋိကာဂန္ဓော ရသဂန္ဓော ပတ္တဂန္ဓော ပုပ္ဖဂန္ဓော ဖလဂန္ဓော [Pg.219] ဂန္ဓဂန္ဓောတိ ဣမေဟိ ဒသဟိ ဂန္ဓေဟိ ဥဿန္နံ, နာနပ္ပကာရဩသဓသဉ္ဆန္နံ ကာဠပက္ခဥပေါသထဒိဝသေ အာဒိတ္တမိဝ အင်္ဂါရံ ဇလန္တံ တိဋ္ဌတိ, ကေလာသကူဋံ ရဇတမယံ. သဗ္ဗာနိ သုဒဿနေန သမာနုဗ္ဗေဓသဏ္ဌာနာနိ တမေဝ သရံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဌိတာနိ. တာနိ သဗ္ဗာနိ ဒေဝါနုဘာဝေန နာဂါနုဘာဝေန စ ဝဿန္တိ, နဒိယော စေတေသု သန္ဒန္တိ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဥဒကံ အနောတတ္တမေဝ ပဝိသတိ. စန္ဒိမသူရိယာ ဒက္ခိဏေန ဝါ ဥတ္တရေန ဝါ ဂစ္ဆန္တာ ပဗ္ဗတန္တရေန တတ္ထ ဩဘာသံ ကရောန္တိ, ဥဇုံ ဂစ္ဆန္တာ န ကရောန္တိ. တေနေဝဿ အနောတတ္တော တိသင်္ခါ ဥဒပါဒိ.

එම විල් අතරින් අනවතත්ත විල සුදස්සන කූටය, චිත්ත කූටය, කාළ කූටය, ගන්ධමාදන කූටය සහ කේලාස කූටය යන පර්වත පහෙන් වටවී ඇත. එහි සුදස්සන කූටය රන්මමය, යොදුන් දෙසියයක් උසය, ඇතුළට නැමුණු කපුටු හොටක හැඩය ඇති අතර එය විල වසාගෙන පවතී. චිත්ත කූටය සර්ව රත්නමය වේ. කාළ කූටය අංජන (කළු) මය වේ. ගන්ධමාදන කූටය තලාවන්ගෙන් යුක්තය, ඇතුළත මුං ඇට පැහැතිය. එය මූල ගන්ධය, සාර ගන්ධය, ඵෙග්ගු ගන්ධය, තච ගන්ධය, පපටිකා ගන්ධය, රස ගන්ධය, පත්ත ගන්ධය, පුප්ඵ ගන්ධය, ඵල ගන්ධය සහ ගන්ධ ගන්ධය යන දස වැදෑරුම් සුවඳින් යුක්තය. නොයෙක් ප්‍රකාර ඖෂධ පැළෑටිවලින් වැසුණු එය කළුවර පක්ෂයේ උපෝසථ දිනවලදී ඇවිලෙන අඟුරු මෙන් බබළමින් පවතී. කේලාස කූටය රිදීමය වේ. මේ සියලු පර්වත සුදස්සන පර්වතයට සමාන උසකින් හා හැඩයකින් යුක්තව එම විල වසාගෙන පිහිටා ඇත. ඒ සියල්ල දේව ආනුභාවයෙන් හා නාග ආනුභාවයෙන් පවතින අතර, එම පර්වතවලින් ගංගා ගලා එයි. ඒ සියලු ජලය අනවතත්ත විලටම ඇතුළු වේ. චන්ද්‍රයා සහ සූර්යයා දකුණු දිශාවෙන් හෝ උතුරු දිශාවෙන් ගමන් කරන විට පර්වත අතරින් එහි ආලෝකය පතිත කරති. ඍජුව ගමන් කරන විට ආලෝකය පතිත නොවේ. එබැවින් ඊට 'අනවතත්ත' (හිරු රැසින් රත් නොවූ) යන නම ලැබුණි.

တတ္ထ မနောဟရသိလာတလာနိ နိမ္မစ္ဆကစ္ဆပါနိ ဖလိကသဒိသနိမ္မလောဒကာနိ နှာနတိတ္ထာနိ သုပဋိယတ္တာနိ ဟောန္တိ, ယေသု ဗုဒ္ဓါ ခီဏာသဝါ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ ဣဒ္ဓိမန္တာ စ ဣသယော နှာယန္တိ, ဒေဝယက္ခာဒယော ဥဒကကီဠံ ကီဠန္တိ.

එහි මනොඥ වූ ශිලා තලාවෝ වෙති. මසුන් හා ඉබ්බන්ගෙන් තොර වූ, ස්ඵටිකයක් බඳු නිර්මල ජලය ඇති, මැනවින් සකස් කරන ලද ස්නානය කරන තොටුපළවල් එහි ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේලා, රහතන් වහන්සේලා, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ සෘද්ධිමත් ඉෂිවරු එහි ස්නානය කරති. දෙවියෝ සහ යක්ෂයෝ ආදීහු එහි දිය කෙළියෙහි යෙදෙති.

တဿ စတူသု ပဿေသု သီဟမုခံ, ဟတ္ထိမုခံ, အဿမုခံ, ဥသဘမုခန္တိ စတ္တာရိ မုခါနိ ဟောန္တိ, ယေဟိ စတဿော နဒိယော သန္ဒန္တိ. သီဟမုခေန နိက္ခန္တနဒီတီရေ သီဟာ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ, ဟတ္ထိမုခါဒီဟိ ဟတ္ထိအဿဥသဘာ. ပုရတ္ထိမဒိသတော နိက္ခန္တနဒီ အနောတတ္တံ တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဣတရာ တိဿော နဒိယော အနုပဂမ္မ ပါစီနဟိမဝန္တေနေဝ အမနုဿပထံ ဂန္တွာ မဟာသမုဒ္ဒံ ပဝိသတိ. ပစ္ဆိမဒိသတော စ ဥတ္တရဒိသတော စ နိက္ခန္တနဒိယောပိ တထေဝ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပစ္ဆိမဟိမဝန္တေနေဝ ဥတ္တရဟိမဝန္တေနေဝ စ အမနုဿပထံ ဂန္တွာ မဟာသမုဒ္ဒံ ပဝိသန္တိ. ဒက္ခိဏမုခတော နိက္ခန္တနဒီ ပန တံ တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဥတ္တရေန ဥဇုကံ ပါသာဏပိဋ္ဌေနေဝ သဋ္ဌိ ယောဇနာနိ ဂန္တွာ ပဗ္ဗတံ ပဟရိတွာ ဥဋ္ဌာယ ပရိက္ခေပေန တိဂါဝုတပ္ပမာဏာ ဥဒကဓာရာ ဟုတွာ အာကာသေန သဋ္ဌိ ယောဇနာနိ ဂန္တွာ တိယဂ္ဂဠေ နာမ ပါသာဏေ ပတိတာ, ပါသာဏော ဥဒကဓာရာဝေဂေန ဘိန္နော. တတ္ထ ပညာသယောဇနပ္ပမာဏာ တိယဂ္ဂဠာ နာမ မဟာပေါက္ခရဏီ ဇာတာ, ပေါက္ခရဏိယာ ကူလံ ဘိန္ဒိတွာ ပါသာဏံ ပဝိသိတွာ သဋ္ဌိ ယောဇနာနိ ဂတာ. တတော ဃနပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ ဥမ္မင်္ဂေန သဋ္ဌိ ယောဇနာနိ ဂန္တွာ ဂိဉ္ဈံ နာမ တိရစ္ဆာနပဗ္ဗတံ ပဟရိတွာ ဟတ္ထတလေ ပဉ္စင်္ဂုလိသဒိသာ ပဉ္စ ဓာရာ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ. သာ [Pg.220] တိက္ခတ္တုံ အနောတတ္တံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဂတဋ္ဌာနေ အာဝတ္တဂင်္ဂါတိ ဝုစ္စတိ. ဥဇုကံ ပါသာဏပိဋ္ဌေန သဋ္ဌိ ယောဇနာနိ ဂတဋ္ဌာနေ ကဏှဂင်္ဂါ, အာကာသေန သဋ္ဌိ ယောဇနာနိ ဂတဋ္ဌာနေ အာကာသဂင်္ဂါ, တိယဂ္ဂဠပါသာဏေ ပညာသယောဇနောကာသေ ဌိတာ တိယဂ္ဂဠပေါက္ခရဏီ, ကူလံ ဘိန္ဒိတွာ ပါသာဏံ ပဝိသိတွာ သဋ္ဌိ ယောဇနာနိ ဂတဋ္ဌာနေ ဗဟလဂင်္ဂါတိ, ဥမင်္ဂေန သဋ္ဌိ ယောဇနာနိ ဂတဋ္ဌာနေ ဥမင်္ဂဂင်္ဂါတိ ဝုစ္စတိ. ဝိဉ္ဈံ နာမ တိရစ္ဆာနပဗ္ဗတံ ပဟရိတွာ ပဉ္စ ဓာရာ ဟုတွာ ပဝတ္တနဋ္ဌာနေ ပန ဂင်္ဂါ, ယမုနာ, အစိရဝတီ, သရဘူ, မဟီတိ ပဉ္စ သင်္ခံ ဂတာ. ဧဝမေတာ ပဉ္စ မဟာနဒိယော ဟိမဝန္တတော ပဝတ္တန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එම අනවතප්ත විලෙහි සතර දිශාවන්හි සිංහ මුඛය, හස්ති මුඛය, අශ්ව මුඛය සහ වෘෂභ මුඛය යනුවෙන් මුඛ සතරක් පිහිටා ඇත. ඒවායින් ගංගාවෝ සතර දෙනෙක් ගලා බසිති. සිංහ මුඛයෙන් නික්මෙන ගංගා තීරයෙහි සිංහයෝ බහුලව වෙසෙති. හස්ති මුඛය ආදියෙන් නික්මෙන ගංගා තීරයන්හි හස්තීන්, අශ්වයන් හා වෘෂභයන් බහුලව වෙසෙති. නැගෙනහිර දිශාවෙන් නික්මෙන ගංගාව අනවතප්ත විල වටා තෙවරක් පැදකුණු කොට, සෙසු ගංගා තුන සමග එක් නොවී පූර්ව හිමාලය ඔස්සේම අමනුෂ්‍ය පථයට ගොස් මහා සමුද්‍රයට පිවිසෙයි. බටහිර දිශාවෙන් සහ උතුරු දිශාවෙන් නික්මෙන ගංගාවෝ ද එලෙසම විල පැදකුණු කොට බටහිර හිමාලය හා උතුරු හිමාලය ඔස්සේම අමනුෂ්‍ය පථයට ගොස් මහා සමුද්‍රයට පිවිසෙති. දකුණු මුඛයෙන් නික්මෙන ගංගාව වනාහි, එම විල තෙවරක් පැදකුණු කොට උතුරු දෙසට ඍජුවම ගල් තලාව මතින් යොදුන් හැටක් ගොස්, පර්වතයක වැදී ඉහළට නැගී වටප්‍රමාණයෙන් ගාවුත් තුනක් පමණ වූ ජල ධාරාවක් වී අහසින් යොදුන් හැටක් ගොස් තියග්ගළ නම් ගල් තලාවට පතිත වෙයි. එම ජල ධාරාවේ වේගය නිසා ඒ ගල් තලාව බිඳී ගියේය. එහි යොදුන් පනහක් පමණ වූ තියග්ගළා නම් මහා පොකුණක් හටගත්තේය. එම පොකුණේ ඉවුර බිඳගෙන ගල් තලාව තුළට වැදී යොදුන් හැටක් ගමන් කළාය. ඉන්පසු ඝන පොළොව බිඳගෙන උමගක් ඔස්සේ යොදුන් හැටක් ගොස් විඤ්ඣ නම් තිරශ්චීන පර්වතයෙහි වැදී, අල්ලේ ඇඟිලි පහක් මෙන් ජල ධාරා පහක්ව ගලා බසී. එය අනවතප්ත විල තෙවරක් පැදකුණු කරමින් ගිය ස්ථානයේදී ‘ආවත්ත ගංගාව’ නමින් හැඳින්වේ. ඍජුව ගල් තලාව මත යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘කණ්හ ගංගාව’ යැයි ද, අහසින් යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘ආකාශ ගංගාව’ යැයි ද, තියග්ගළ පර්වතයේ යොදුන් පනහක ප්‍රදේශයක රැඳී ඇති තැන ‘තියග්ගළ පොකුණ’ යැයි ද, ඉවුර බිඳගෙන ගල් තලාව තුළට වැදී යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘බහල ගංගාව’ යැයි ද, උමගින් යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘උම්මග්ග ගංගාව’ යැයි ද හැඳින්වේ. විඤ්ඣ නම් පර්වතයේ වැදී පස් ආකාරයකට බෙදී ගලා යන තැන ගංගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ සහ මහී යනුවෙන් මහා ගංගා පහක් ලෙස ප්‍රකට වේ. මෙසේ මෙම මහා ගංගා පහ හිමාලයෙන් ඇරඹී ගලා බසින බව දත යුතුය.

သဝန္တိယောတိ ယာ ကာစိ သဝမာနာ ဂစ္ဆန္တီ မဟာနဒိယော ဝါ ကုန္နဒိယော ဝါ. အပ္ပေန္တီတိ အလ္လီယန္တိ ဩသရန္တိ. ဓာရာတိ ဝုဋ္ဌိဓာရာ. ပူရတ္တန္တိ ပုဏ္ဏဘာဝေါ. မဟာသမုဒ္ဒဿ ဟိ အယံ ဓမ္မတာ – ‘‘ဣမသ္မိံ ကာလေ ဒေဝေါ မန္ဒော ဇာတော, ဇာလက္ခိပါဒီနိ အာဒါယ မစ္ဆကစ္ဆပေ ဂဏှိဿာမာ’’တိ ဝါ ‘‘ဣမသ္မိံ ကာလေ မဟန္တာ ဝုဋ္ဌိ, လဘိဿာမ နု ခေါ ပိဋ္ဌိပသာရဏဋ္ဌာန’’န္တိ ဝါ ဝတ္တုံ န သက္ကာ. ပဌမကပ္ပိကကာလတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ယံ သိနေရုမေခလံ အာဟစ္စ ဥဒကံ ဌိတံ, တတော ဧကင်္ဂုလမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ နေဝ ဟေဋ္ဌာ ဩသီဒတိ, န ဥဒ္ဓံ ဥတ္တရတိ. ဧကရသောတိ အသမ္ဘိန္နရသော.

‘සවන්තියෝ’ යනු යම්කිසි ගලා බසින්නා වූ මහා ගංගා හෝ කුඩා ගංගාවෝය. ‘අප්පෙන්ති’ යනු එක්වෙති, හමුවෙති යන්නයි. ‘ධාරා’ යනු වැසි ධාරාය. ‘පූරත්තං’ යනු පූර්ණ බව හෙවත් පිරුණු ස්වභාවයයි. මහා සමුද්‍රයේ ස්වභාවය නම්, “මේ කාලයේ වැස්ස අඩුය, දැල් ආදිය රැගෙන ගොස් මසුන් හා ඉබ්බන් අල්ලමු”යි කීමට හෝ “මේ කාලයේ මහ වැසි වසී, (පිට පිට රැළි එන බැවින්) පිට පළල් කරගෙන සිටීමට තැනක් ලැබේවිදැයි” කීමට නොහැකි වීමයි. ලෝකයේ ආරම්භයේ සිට මහා මේරු පර්වතයේ බෑවුම ස්පර්ශ කරමින් යම් ජල මට්ටමක් පැවතියේ ද, එතැන් සිට අඟලක් තරම්වත් ජලය පහළට නොබසී, ඉහළට ද මතු නොවේ. ‘ඒකරසෝ’ යනු (ලුණු රස පමණක් ඇති) නොමිශ්‍ර වූ රසක් ඇති බවයි.

မုတ္တာတိ ခုဒ္ဒကမဟန္တဝဋ္ဋဒီဃာဒိဘေဒါ အနေကဝိဓာ. မဏီတိ ရတ္တနီလာဒိဘေဒေါ အနေကဝိဓော. ဝေဠုရိယောတိ ဝံသဝဏ္ဏသိရီသပုပ္ဖဝဏ္ဏာဒိဘေဒေါ အနေကဝိဓော. သင်္ခေါတိ ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋတမ္ဗကုစ္ဆိကဓမနသင်္ခါဒိဘေဒေါ အနေကဝိဓော. သိလာတိ သေတကာဠမုဂ္ဂဝဏ္ဏာဒိဘေဒေါ အနေကဝိဓာ. ပဝါဠန္တိ ခုဒ္ဒကမဟန္တရတ္တဃနရတ္တာဒိဘေဒံ အနေကဝိဓံ. မသာရဂလ္လန္တိ ကဗရမဏိ. နာဂါတိ ဦမိပိဋ္ဌဝါသိနောပိ ဝိမာနဋ္ဌကာ နာဂါပိ.

‘මුත්තා’ යනු කුඩා, විශාල, වටකුරු, දිගටි ආදී වශයෙන් වූ නේක විධ මුතුය. ‘මණී’ යනු රතු මැණික්, නිල් මැණික් ආදී නේක විධ මැණික් වර්ගයි. ‘වේළුරිය’ යනු උණ දළු පැහැති, කිණිහිරියා මල් පැහැති ආදී වූ විවිධ වෛරෝඩි මැණික්ය. ‘සංඛ’ යනු දක්ෂිණාවර්ත හක්බෙල්ලන්, රතු කුසැති හක්බෙල්ලන්, පිඹින හක්බෙල්ලන් ආදී නේක විධ හක්බෙල්ලන්ය. ‘සිලා’ යනු සුදු පැහැති, කළු පැහැති, මුං ඇට පැහැති ආදී වූ නේක විධ පළිඟු ගල්ය. ‘පවාළං’ යනු කුඩා, මහා, රතු, තද රතු ආදී නේක විධ පබළුය. ‘මසාරගල්ල’ යනු වෛවර්ණ මැණික් වර්ගයකි. ‘නාගා’ යනු රළ මතුපිට වසන නාගයන් මෙන්ම විමානවල වසන නාගයන් ද වේ.

အဋ္ဌ ပဟာရာဒါတိ သတ္ထာ အဋ္ဌပိ ဓမ္မေ ဝတ္တုံ သက္ကောတိ, သောဠသပိ ဗာတ္တိံသပိ စတုသဋ္ဌိပိ သဟဿမ္ပိ, ပဟာရာဒေန ပန အဋ္ဌ ကထိတာ, အဟမ္ပိ တေဟေဝ သရိက္ခကေ ကတွာ ကထေဿာမီတိ စိန္တေတွာ ဧဝမာဟ. အနုပုဗ္ဗသိက္ခာတိအာဒီသု အနုပုဗ္ဗသိက္ခာယ တိဿော သိက္ခာ ဂဟိတာ, အနုပုဗ္ဗကိရိယာယ တေရသ ဓုတင်္ဂါနိ, အနုပုဗ္ဗပဋိပဒါယ သတ္တ အနုပဿနာ အဋ္ဌာရသ မဟာဝိပဿနာ အဋ္ဌတိံသ အာရမ္မဏဝိဘတ္တိယော သတ္တတိံသ ဗောဓပက္ခိယဓမ္မာ[Pg.221]. န အာယတကေနေဝ အညာပဋိဝေဓောတိ မဏ္ဍူကဿ ဥပ္ပတိတွာ ဂမနံ ဝိယ အာဒိတောဝ သီလပူရဏာဒိံ အကတွာ အရဟတ္တပ္ပဋိဝေဓော နာမ နတ္ထိ, ပဋိပါဋိယာ ပန သီလသမာဓိပညာယော ပူရေတွာဝ သက္ကာ အရဟတ္တံ ပတ္တုန္တိ အတ္ထော.

‘අට්ඨ පහාරාදා’ යනාදී ප්‍රකාශයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ කරුණු අටක් ද, දහසයක් ද, තිස් දෙකක් ද, හැට හතරක් ද, දහසක් ද දේශනා කිරීමට සමර්ථ වන සේක. එහෙත් පහාරාද අසුරේන්ද්‍රයා කරුණු අටක් පැවසූ බැවින්, මම ද ඒවාට සමාන කරුණු අටක්ම දේශනා කරන්නෙමියි සිතා මෙසේ වදාළ සේක. අනුපූර්ව ශික්ෂා ආදියෙහි, අනුපූර්ව ශික්ෂාවෙන් ශික්ෂා තුනක් ද, අනුපූර්ව ක්‍රියාවෙන් ධුතාංග දහතුනක් ද, අනුපූර්ව ප්‍රතිපදාවෙන් අනුපස්සනා හතක්, මහා විපස්සනා දහඅටක්, අරමුණු විභාග තිස් අටක් සහ බොධිපක්ඛිය ධර්ම තිස් හතක් ද විග්‍රහ කෙරේ. ‘න ආයතකෙනෙව අඤ්ඤාපටිවෙධෝ’ යනු මැඩියකු උඩ පැන යන්නාක් මෙන් ආරම්භයේදීම සීල පූර්ණය ආදිය නොකොට රහත් බව අවබෝධ කර ගැනීමක් නැත යන්නයි. පිළිවෙළින් සීල, සමාධි, ප්‍රඥා පූර්ණය කොටම රහත් බවට පැමිණිය හැකි බව මෙහි අදහසයි.

အာရကာဝါတိ ဒူရေယေဝ. န တေန နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဦနတ္တံ ဝါ ပူရတ္တံ ဝါတိ အသင်္ချေယျေပိ ကပ္ပေ ဗုဒ္ဓေသု အနုပ္ပန္နေသု ဧကသတ္တောပိ ပရိနိဗ္ဗာတုံ န သက္ကောတိ, တဒါပိ ‘‘တုစ္ဆာ နိဗ္ဗာနဓာတူ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ဗုဒ္ဓကာလေ စ ပန ဧကေကသ္မိံ သမာဂမေ အသင်္ချေယျာပိ သတ္တာ အမတံ အာရာဓေန္တိ, တဒါပိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ – ‘‘ပူရာ နိဗ္ဗာနဓာတူ’’တိ.

‘ආරකාවා’ යනු දුරින්ම යන්නයි. ‘න තෙන නිබ්බානධාතුයා ඌනත්තං වා පූරත්තං වා’ යනු අසංඛ්‍ය කල්ප ගණන් බුදුවරුන් පහළ නොවන කල්හි එකදු සත්වයෙක් හෝ පිරිනිවන් නොපායි; එසමයෙහි ‘නිවන් ධාතුව හිස්ය’යි කීමට නොහැකිය. බුද්ධ කාලයෙහි එකම ධර්ම සමාගමකදී අසංඛ්‍ය සංඛ්‍යාත සත්වයෝ අමා නිවන් පසක් කරති; එකල්හි ද ‘නිවන් ධාතුව පිරී ඇතැයි’ කීමට නොහැකිය.

၁၀. ဥပေါသထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. උපෝසථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၀. ဒသမေ နိသိန္နော ဟောတီတိ ဥပေါသထကရဏတ္ထာယ ဥပါသိကာယ ရတနပါသာဒေ နိသိန္နော. နိသဇ္ဇ ပန ဘိက္ခူနံ စိတ္တာနိ ဩလောကေန္တော ဧကံ ဒုဿီလပုဂ္ဂလံ ဒိသွာ ‘‘သစာဟံ ဣမသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ နိသိန္နေယေဝ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိဿာမိ, သတ္တဓာ တဿ မုဒ္ဓါ ဖလိဿတီ’’တိ တဿ အနုကမ္ပာယ တုဏှီယေဝ အဟောသိ. အဘိက္ကန္တာတိ အတိက္ကန္တာ ပရိက္ခီဏာ. ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေတိ ဥဂ္ဂတေ အရုဏသီသေ. နန္ဒိမုခိယာတိ တုဋ္ဌမုခိယာ. အပရိသုဒ္ဓါ, အာနန္ဒ, ပရိသာတိ ‘‘အသုကပုဂ္ဂလော အပရိသုဒ္ဓေါ’’တိ အဝတွာ ‘‘အပရိသုဒ္ဓါ, အာနန္ဒ, ပရိသာ’’တိ အာဟ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘නිසින්නෝ හෝති’ යනු උපෝසථය කිරීම පිණිස විසාඛා මහෝපාසිකාවගේ රත්න ප්‍රාසාදයෙහි වැඩ සිටි බවයි. වැඩ සිටිමින් භික්ෂූන්ගේ සිත් බලන ශාස්තෘන් වහන්සේ, එක් දුස්සීල පුද්ගලයකු දැක “මම මේ පුද්ගලයා මෙහි සිටියදීම ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන්නෙම් නම්, මොහුගේ හිස සත් කඩකට පැළෙන්නේය”යි සිතා ඔහු කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් නිශ්ශබ්දවම සිටි සේක. ‘අභික්කන්තා’ යනු ඉක්ම ගිය හෙවත් ගෙවී ගිය යන්නයි. ‘උද්ධස්තෙ අරුණෙ’ යනු අරුණෝදය උදා වූ කල්හිය. ‘නන්දිමුඛියා’ යනු ප්‍රසන්න හෙවත් සතුටු පිරි මුහුණක් ඇති බවයි. ‘අපරිසුද්ධා ආනන්ද පරිසා’ යනුවෙන් “අසවල් පුද්ගලයා අපිරිසිදුය”යි කෙළින්ම නොකියා “ආනන්දය, පිරිස අපිරිසිදුය”යි වදාළ සේක. සෙසු සියලු පදයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

မဟာဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන මහා වග්ගයයි.

၃. ဂဟပတိဝဂ္ဂေါ

3. ගහපති වග්ගය.

၁. ပဌမဥဂ္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ප්‍රථම උග්ග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၁. တတိယဿ ပဌမေ ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒီတိ တဿ ကိရ ဃရေ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ ပဉ္စ အာသနသတာနိ နိစ္စံ ပညတ္တာနေဝ ဟောန္တိ, တေသု အညတရသ္မိံ အာသနေ နိသီဒိ. တံ သုဏာဟီတိ တေ သုဏာဟိ, တံ ဝါ အဋ္ဌဝိဓံ အစ္ဆရိယဓမ္မံ သုဏာဟိ. စိတ္တံ ပသီဒီတိ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ န ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ’’တိ ဝိတက္ကမတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇိ, အယမေဝ ဗုဒ္ဓေါတိ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ပသန္နော အနာဝိလော အဟောသိ. သကာနိ ဝါ ဉာတိကုလာနီတိ အတ္တနော ယာပနမတ္တံ ဓနံ [Pg.222] ဂဟေတွာ ဉာတိဃရာနိ ဂစ္ဆတု. ကဿ ဝေါ ဒမ္မီတိ ကတရပုရိသဿ တုမှေ ဒဒါမိ, အာရောစေထ မေ အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ. အပ္ပဋိဝိဘတ္တာတိ ‘‘ဧတ္တကံ ဒဿာမိ ဧတ္တကံ န ဒဿာမိ, ဣဒံ ဒဿာမိ ဣဒံ န ဒဿာမီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေန္တေန ဟိ ပဋိဝိဘတ္တာ နာမ ဟောတိ, မယှံ ပန န ဧဝံ. အထ ခေါ သံဃိကာ ဝိယ ဂဏသန္တကာ ဝိယ စ သီလဝန္တေဟိ သဒ္ဓိံ သာဓာရဏာယေဝ. သက္ကစ္စံယေဝ ပယိရုပါသာမီတိ သဟတ္ထာ ဥပဋ္ဌဟာမိ, စိတ္တီကာရေန ဥပသင်္ကမာမိ.

21. තෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි’ (පණවන ලද ආසනයෙහි හිඳගත්තේය) යන්නෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. ඒ උග්ග නම් ගෘහපතියාගේ නිවසෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් සඳහා ආසන පන්සියයක් නිතරම පණවා තිබූ බව කියැවේ. ඔහු ඒ ආසන අතුරින් එක්තරා ආසනයක හිඳගත්තේය. ‘තං සුණාහි’ යනු ඒ අට වැදගත් ආශ්චර්ය ධර්මයන් අසන්න යන අර්ථයයි. ‘චිත්තං පසීදි’ යන්නෙන් ‘මෙතුමා බුදුන් වහන්සේද නැද්ද’ යන සැකයක් හෝ විතර්කයක් පවා හට නොගෙන, ‘මෙතුමාම බුදුන් වහන්සේය’ යන පැහැදුණු, නොකැලඹුණු සිතක් ඇති වූ බව කියැවේ. ‘සකානි වා ඥාතිකුලානි’ යනු තමාගේ යැපීම සඳහා පමණක් ධනය ගෙන සෙසු ධනය ඥාතීන්ගේ නිවෙස්වලට රැගෙන යන්න යන්නයි. ‘කස්ස වො දම්මි’ යනු කුමන පුරුෂයෙකුට ඔබව දෙම්දැයි විමසමින්, ‘ඔබගේ කැමැත්ත මට කියන්න, මම මෙපමණක් දෙන්නෙමි, මෙපමණක් නොදෙන්නෙමි’ කියා සිතන තැනැත්තා වෙන් කොට සලකන්නෙකි. මට නම් එවැනි සිතක් නැත. ඒ ධනය සංඝික දේපළක් මෙන් හෝ ගණ සන්තක දේපළක් මෙන් සිල්වතුන් සමඟ පොදුවේ පරිහරණය කරන්නක්මය. ‘සක්කච්චංයෙව පයිරුපාසාමි’ යනු මම ස්වහස්තයෙන්ම උපස්ථාන කරමි, ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව ඇසුරු කරමි යන්නයි.

အနစ္ဆရိယံ ခေါ ပန မံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, ယံ မံ ဒေဝတာ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝံ အာရောစေန္တိ, ဣဒံ န အစ္ဆရိယံ. ယံ ပနာဟံ တတောနိဒါနံ စိတ္တဿ ဥဏ္ဏတိံ နာဘိဇာနာမိ, တံ ဧဝ အစ္ဆရိယန္တိ ဝဒတိ. သာဓု သာဓု, ဘိက္ခူတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဘိက္ခုံ အာမန္တေတိ, ဥပါသကဿေဝ ပန ဝေယျာကရဏသမ္ပဟံသနေ ဧသ သာဓုကာရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘අනච්ඡරියං ඛො පන මං භන්තෙ’ යනු ‘ස්වාමීනි, දේවතාවන් මා වෙත පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය ස්වාක්ඛාතය (මැනවින් දේශනා කරන ලද්දකි) කියා පවසන එක මට පුදුමයක් නොවේ. එහෙත් ඒ හේතුවෙන් මාගේ සිතේ යම්කිසි උඩඟු බවක් ඇති නොවන්නේද, එයම පුදුමයකි’ කියා පවසයි. ‘සාධු සාධු භික්ඛු’ යන මෙහි භික්ෂුවකට අමතා වදාළත්, උග්ග උපාසකයාගේ ඒ ප්‍රකාශය අනුමත කරමින් ප්‍රීතිය ඇති කිරීම සඳහා කළ සාධුකාරයක් ලෙස දත යුතුය.

၂. ဒုတိယဥဂ္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවන උග්ග සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၂. ဒုတိယေ နာဂဝနေတိ တဿ ကိရ သေဋ္ဌိနော နာဂဝနံ နာမ ဥယျာနံ, သော တတ္ထ ပုရေဘတ္တံ ဂန္ဓမာလာဒီနိ ဂါဟာပေတွာ ဥယျာနကီဠိကံ ကီဠိတုကာမော ဂန္တွာ ပရိစာရိယမာနော ဘဂဝန္တံ အဒ္ဒသ. သဟ ဒဿနေနေဝဿ ပုရိမနယေနေဝ စိတ္တံ ပသီဒိ, သုရာပါနေန စ ဥပ္ပန္နမန္ဒော တင်္ခဏံယေဝ ပဟီယိ. တံ သန္ဓာယေဝမာဟ. ဩဏောဇေသိန္တိ ဥဒကံ ဟတ္ထေ ပါတေတွာ အဒါသိံ. အသုကောတိ အမုကော. သမစိတ္တောဝ ဒေမီတိ ‘‘ဣမဿ ထောကံ, ဣမဿ ဗဟုက’’န္တိ ဧဝံ စိတ္တနာနတ္တံ န ကရောမိ, ဒေယျဓမ္မံ ပန ဧကသဒိသံ ကရောမီတိ ဒဿေတိ. အာရောစေန္တီတိ အာကာသေ ဌတွာ အာရောစေန္တိ. နတ္ထိ တံ သံယောဇနန္တိ ဣမိနာ ဥပါသကော အတ္တနော အနာဂါမိဖလံ ဗျာကရောတိ.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘නාගවනෙ’ යනු ඒ සිටුවරයාගේ ‘නාගවන’ නම් උද්‍යානයයි. ඔහු පෙරබත් වේලෙහි සුවඳ විලවුන් ආදිය රැගෙන උද්‍යාන ක්‍රීඩාව සඳහා ගොස් එහි සතුටින් වසන අතරතුර භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය. උන්වහන්සේ දුටු සැණින්ම පෙර ක්‍රමයටම ඔහුගේ සිත පැහැදුණි. මත්පැන් පානය නිසා ඇති වූ මත්ගතියද ඒ මොහොතේම පහව ගියේය. එය අරමුණු කරගෙන ‘සහ දස්සනෙනෙව’ ආදිය පැවසීය. ‘ඕණොජේසිං’ යනු අතපැන් වත්කොට පූජා කළෙමි යන්නයි. ‘අසුකො’ යනු මෙනම් වූ තැනැත්තා යන්නයි. ‘සමචිත්තොව දෙමි’ යන්නෙන් මොහුට ස්වල්පයක්, මොහුට බොහෝ සෙයින් කියා සිතේ වෙනසක් නොකොට, දිය යුතු දේ එක හා සමානව දෙන්නෙමි යන්න දක්වයි. ‘ආරොචෙන්ති’ යනු ආකාශයේ සිට පවසති යන්නයි. ‘නත්ථි තං සංයෝජනං’ යන්නෙන් ඒ උපාසකයා තමා ලැබූ අනාගාමී ඵලය ප්‍රකාශ කරයි.

၃. ပဌမဟတ္ထကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පළමු හත්ථක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၃. တတိယေ ဟတ္ထကော အာဠဝကောတိ ဘဂဝတာ အာဠဝကယက္ခဿ ဟတ္ထတော ဟတ္ထေဟိ သမ္ပဋိစ္ဆိတတ္တာ ဟတ္ထကောတိ လဒ္ဓနာမော ရာဇကုမာရော. သီလဝါတိ ပဉ္စသီလဒသသီလေန သီလဝါ. စာဂဝါတိ စာဂသမ္ပန္နော. ကစ္စိတ္ထ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, ကစ္စိ ဧတ္ထ ဘဂဝတော ဗျာကရဏဋ္ဌာနေ. အပ္ပိစ္ဆောတိ အဓိဂမပ္ပိစ္ဆတာယ အပ္ပိစ္ဆော.

23. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘හත්ථකො ආළවකො’ යනු ආළවක යක්ෂයාගේ අතින් බුදුන් වහන්සේ තම ශ්‍රී හස්තයෙන් පිළිගත් නිසා ‘හත්ථක’ යන නම ලැබූ රාජකුමාරයාය. ‘සීලවා’ යනු පංචසීල හා දසසීලයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය. ‘චාගවා’ යනු ත්‍යාගී බවින් යුක්ත තැනැත්තාය. ‘කච්චිත්ථ භන්තෙ’ යනු ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ඒ ප්‍රකාශයෙහි අර්ථය කුමක්ද? ‘අප්පිච්ඡො’ යනු තමා ලැබූ අධිගමයන් ගැන පවා අල්පේච්ඡ වූ බැවින් අල්පේච්ඡ නම් වේ.

၄. ဒုတိယဟတ္ထကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. දෙවන හත්ථක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၄. စတုတ္ထေ [Pg.223] ပဉ္စမတ္တေဟိ ဥပါသကသတေဟီတိ သောတာပန္နသကဒါဂါမီနံယေဝ အရိယသာဝကဥပါသကာနံ ပဉ္စဟိ သတေဟိ ပရိဝုတော ဘုတ္တပါတရာသော ဂန္ဓမာလဝိလေပေနစုဏ္ဏာနိ ဂဟေတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. သင်္ဂဟဝတ္ထူနီတိ သင်္ဂဏှနကာရဏာနိ. တေဟာဟန္တိ တေဟိ အဟံ. တံ ဒါနေန သင်္ဂဏှာမီတိ နင်္ဂလဗလိဗဒ္ဒဘတ္တဗီဇာဒီနိ စေဝ ဂန္ဓမာလမူလာဒီနိ စ ဒတွာ သင်္ဂဏှာမိ. ပေယျဝဇ္ဇေနာတိ အမ္မ, တာတ, ဘာတရ, ဘဂိနီတိအာဒိကေန ကဏ္ဏသုခေန မုဒုကေန ပိယဝစနေန သင်္ဂဏှာမိ. အတ္ထစရိယာယာတိ ‘‘ဣမဿ ဒါနေန ဝါ ပိယဝစနေန ဝါ ကိစ္စံ နတ္ထိ, အတ္ထစရိယာယ သင်္ဂဏှိတဗ္ဗယုတ္တကော အယ’’န္တိ ဉတွာ ဥပ္ပန္နကိစ္စနိတ္ထရဏသင်္ခါတာယ အတ္ထစရိယာယ သင်္ဂဏှာမိ. သမာနတ္တတာယာတိ ‘‘ဣမဿ ဒါနာဒီဟိ ကိစ္စံ နတ္ထိ, သမာနတ္တတာယ သင်္ဂဏှိတဗ္ဗော အယ’’န္တိ ဧကတော ခါဒနပိဝနနိသဇ္ဇာဒီဟိ အတ္တနာ သမာနံ ကတွာ သင်္ဂဏှာမိ. ဒလိဒ္ဒဿ ခေါ နော တထာ သောတဗ္ဗံ မညန္တီတိ ဒလိဒ္ဒဿ ကိဉ္စိ ဒါတုံ ဝါ ကာတုံ ဝါ အသက္ကောန္တဿ, ယထာ ဒလိဒ္ဒဿ နော တထာ သောတဗ္ဗံ မညန္တိ, မမ ပန သောတဗ္ဗံ မညန္တိ, ဒိန္နောဝါဒေ တိဋ္ဌန္တိ, န မေ အနုသာသနိံ အတိက္ကမိတဗ္ဗံ မညန္တိ. ယောနိ ခေါ တျာယန္တိ ဥပါယော ခေါ တေ အယံ. ဣမေသု ပန ဒွီသုပိ သုတ္တေသု သတ္ထာရာ သီလစာဂပညာ မိဿကာ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

24. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘පඤ්චමත්තෙහි උපාසකසතෙහි’ යනු සෝතාපන්න සහ සකෘදාගාමී වූ අරිය ශ්‍රාවක උපාසකයන් පන්සිය දෙනෙකු පිරිවරා ගෙන, උදෑසන ආහාරය ගෙන සුවඳ මල් හා විලවුන් රැගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණි බවයි. ‘සංගහවත්ථූනි’ යනු අන්‍යන් තමා වෙත දිනා ගන්නා කරුණුයි. ‘තේහාහං’ යනු ඒ කරුණු මගින් මම (උපකාර කරමි) යන්නයි. ‘තං දානෙන සංගණ්හාමි’ යනු නගුල්, ගවයන්, බීජ සහ ආහාර මෙන්ම සුවඳ මල් ආදිය දී අන්‍යන්ට සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘පෙය්‍යවජ්ජෙන’ යනු මව, පියා, සහෝදරයා, සහෝදරිය ආදී වශයෙන් කනට මිහිරි, මෘදු, ප්‍රිය වචනයෙන් සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘අත්ථචරියාය’ යනු ‘මොහුට දානයෙන් හෝ ප්‍රිය වචනයෙන් වැඩක් නැත, මොහුට අවශ්‍ය වනුයේ ඔහුගේ යම් කාර්යයකට උදව් කිරීමෙන් කරනු ලබන සංග්‍රහයකි’ කියා දැනගෙන, ඔහුගේ කටයුතු සාර්ථක කර දීමෙන් සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘සමානත්තතාය’ යනු ‘මොහුට දානය ආදියෙන් ඵලක් නැත, මොහුට අවශ්‍ය තමා හා සමාන ලෙස සලකන බව පෙන්වීමෙන් කරනු ලබන සංග්‍රහයකි’ කියා සලකා එක්ව ආහාර ගැනීම, හිඳීම ආදියෙන් තමා හා සමාන කොට සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘දලිද්දස්ස ඛො නො තථා සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති’ යනු කිසිවක් දීමට හෝ කිරීමට නොහැකි දිළින්දෙකුගේ වචනය කිසිවෙකු අහන්නේ නැත, එහෙත් මාගේ වචනය ඔවුන් අසති, මා දෙන අවවාදයෙහි පිහිටති, මාගේ අනුශාසනාව ඉක්මවා යාමට නොසිතති යන්නයි. ‘යොනි ඛො ත්‍යායං’ යනු මෙය උපායශීලී ක්‍රමයකි. මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම බුදුන් වහන්සේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ශීල, ත්‍යාග, ප්‍රඥා දේශනා කර ඇති බව දත යුතුය.

၅-၆. မဟာနာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. මහානාම සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၂၅-၂၆. ပဉ္စမေ အတ္ထူပပရိက္ခိတာ ဟောတီတိ အတ္ထာနတ္ထံ ကာရဏာကာရဏံ ဥပပရိက္ခိတာ ဟောတိ. ဆဋ္ဌေ သဒ္ဓါသီလစာဂါ မိဿကာ ကထိတာ.

25-26. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘අත්ථූපපරික්ඛිතා හොති’ යනු යහපත හා අයහපත, හේතුව සහ අහේතුව මැනවින් විමසා බලන සුලු බවයි. හයවන සූත්‍රයෙහි ශ්‍රද්ධා, ශීල, ත්‍යාග මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

၇. ပဌမဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. පළමු බල සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၇. သတ္တမေ ဥဇ္ဈတ္တိဗလာတိ ဥဇ္ဈာနဗလာ. ဗာလာနဉှိ ‘‘ယံ အသုကော ဣဒဉ္စိဒဉ္စ အာဟ, မံ သော အာဟ, န အည’’န္တိ ဧဝံ ဥဇ္ဈာနမေဝ ဗလံ. နိဇ္ဈတ္တိဗလာတိ ‘‘န ဣဒံ ဧဝံ, ဧဝံ နာမေတ’’န္တိ အတ္ထာနတ္ထနိဇ္ဈာပနံယေဝ ဗလံ. ပဋိသင်္ခါနဗလာတိ ပစ္စဝေက္ခဏဗလာ. ခန္တိဗလာတိ အဓိဝါသနဗလာ.

27. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘උජ්ඣත්තිබලා’ යනු අන්‍යන්ට දොස් පැවරීමේ හෝ පහත් කර බැලීමේ බලයයි. අඥාන මිනිසුන් ‘අසවලා මට මෙසේ කීවා’ යයි පවසමින් අන්‍යන්ට දොස් නැගීමම තම ශක්තිය කොට ගනිති. ‘නිජ්ඣත්තිබලා’ යනු ‘මෙය මෙසේ නොවේ, මෙය මෙසේමය’ කියා අර්ථය හා අනර්ථය වටහා දීමේ බලයයි. ‘පටිසංඛානබලා’ යනු නැවත නැවත සිතා බැලීමේ (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා) බලයයි. ‘ඛන්තිබලා’ යනු ඉවසීමේ (අධිවාසනා) බලයයි.

၈. ဒုတိယဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. දෙවන බල සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၈. အဋ္ဌမေ [Pg.224] ဗလာနီတိ ဉာဏဗလာနိ. အာသဝါနံ ခယံ ပဋိဇာနာတီတိ အရဟတ္တံ ပဋိဇာနာတိ. အနိစ္စတောတိ ဟုတွာ အဘာဝါကာရေန. ယထာဘူတန္တိ ယထာသဘာဝတော. သမ္မပ္ပညာယာတိ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ. အင်္ဂါရကာသူပမာတိ သန္တာပနဋ္ဌေန အင်္ဂါရကာသုယာ ဥပမိတာ ဣမေ ကာမာတိ. ဝိဝေကနိန္နန္တိ ဖလသမာပတ္တိဝသေန နိဗ္ဗာနနိန္နံ. ဝိဝေကဋ္ဌန္တိ ကိလေသေဟိ ဝဇ္ဇိတံ ဒူရီဘူတံ ဝါ. နေက္ခမ္မာဘိရတန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇာဘိရတံ. ဗျန္တိဘူတန္တိ ဝိဂတန္တဘူတံ ဧကဒေသေနာပိ အနလ္လီနံ ဝိသံယုတ္တံ ဝိသံသဋ္ဌံ. အာသဝဋ္ဌာနိယေဟီတိ သမ္ပယောဂဝသေန အာသဝါနံ ကာရဏဘူတေဟိ, ကိလေသဓမ္မေဟီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဗျန္တိဘူတန္တိ ဝိဂတဝါယန္တိ အတ္ထော. ကုတော? သဗ္ဗသော အာသဝဋ္ဌာနိယေဟိ ဓမ္မေဟိ, သဗ္ဗေဟိ တေဘူမကဓမ္မေဟီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အရိယမဂ္ဂေါ လောကိယလောကုတ္တရော ကထိတော.

28. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘බලානි’ යනු ඥාන බලයන්ය. ‘ආසවානං ඛයං පටිජානාති’ යනු අර්හත් ඵලය ලත් බව පිළිගැනීමයි. ‘අනිච්චතො’ යනු ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවයෙනි. ‘යථාභූතං’ යනු සැබෑ ස්වභාවය පරිදිය. ‘සම්මප්පඤ්ඤාය’ යනු විපස්සනා සහ මග්ග ප්‍රඥාවෙනි. ‘අංගාරකාසූපමා’ යනු දවනු ලබන අර්ථයෙන් කාමයන් ගිනි අඟුරු වළකට උපමා කරන ලදී. ‘විවෙකනින්නං’ යනු ඵල සමාවත්ති වශයෙන් නිවනට නැඹුරු වූ බවයි. ‘විවෙකට්ඨං’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ හෝ වෙන් වූ බවයි. ‘නෙක්ඛම්මාභිරතං’ යනු පැවිදි බවෙහි ඇලුණු බවයි. ‘බ්‍යන්තිභූතං’ යනු තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වූ, කිසිදු ලෙසකින් කෙලෙසුන්හි නොඇලුණු, විසංයුක්ත වූ බවයි. ‘ආසවට්ඨානියෙහි’ යනු ආශ්‍රවයන්ට හේතු වන්නා වූ කෙලෙස් ධර්මයන්ගෙන් යන්නයි. එසේත් නැතහොත් ‘බ්‍යන්තිභූතං’ යනු තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ බවයි. කෙසේ හෝ වේවා, සකලවිධ ත්‍රෛභූමක ධර්මයන්ගෙන් කෙලෙස එක් වන්නද? මේ සූත්‍රයෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ ආර්ය මාර්ගය ගැන දේශනා කරන ලදී.

၉. အက္ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අක්ඛණ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၉. နဝမေ ခဏေ ကိစ္စာနိ ကရောတီတိ ခဏကိစ္စော, ဩကာသံ လဘိတွာဝ ကိစ္စာနိ ကရောတီတိ အတ္ထော. ဓမ္မောတိ စတုသစ္စဓမ္မော. ဩပသမိကောတိ ကိလေသူပသမာဝဟော. ပရိနိဗ္ဗာယိကောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနကရော. စတုမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတံ သမ္ဗောဓိံ ဂစ္ဆတိ သမ္ပာပုဏာတီတိ သမ္ဗောဓဂါမီ. ဒီဃာယုကံ ဒေဝနိကာယန္တိ ဣဒံ အသညံ ဒေဝနိကာယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဝိညာတာရေသူတိ အတိဝိယ အဝိညူသု.

29. නවවන සූත්‍රයේ; සුදුසු අවස්ථාවකදී කළයුතු කටයුතු කරන බැවින් ‘ඛණකිච්ච’ (අවස්ථාවට අනුකූල කටයුතු ඇත්තා) නම් වේ. එනම් අවස්ථාවක් ලද සැණින් කටයුතු කරන්නේ යන අර්ථයයි. ‘ධම්මො’ යනු සතර සත්‍ය ධර්මයයි. ‘ඕපසමිකො’ යනු ක්ලේශයන්ගේ සංසිඳීම ගෙන දෙන යන්නයි. ‘පරිනිබ්බායිකො’ යනු ක්ලේශයන්ගේ පරිනිර්වාණය (සම්පූර්ණ නැති කිරීම) සිදු කරන යන්නයි. සතර මඟ ඥානය නම් වූ සම්බෝධියට පැමිණෙන බැවින් ‘සම්බෝධගාමී’ නම් වේ. ‘දීඝායුකං දේවනිකායං’ යන්නෙන් මෙහි අසඤ්ඤසත්ත දේව නිකාය (බ්‍රහ්ම ලෝකය) අදහස් කරන ලදී. ‘අවිඤ්ඤාතාරේසු’ යනු සතර සත්‍ය ධර්මය පිළිබඳ ඉතාමත්ම අවිද්‍යාමාන වූවන් (නොදන්නවුන්) අතරෙහි යන්නයි.

သုပ္ပဝေဒိတေတိ သုကထိတေ. အန္တရာယိကာတိ အန္တရာယကရာ. ခဏော ဝေ မာ ဥပစ္စဂါတိ အယံ လဒ္ဓေါ ခဏော မာ အတိက္ကမိ. ဣဓ စေဝ နံ ဝိရာဓေတီတိ သစေ ကောစိ ပမတ္တစာရီ ဣဓ ဣမံ ခဏံ လဘိတွာပိ သဒ္ဓမ္မဿ နိယာမတံ အရိယမဂ္ဂံ ဝိရာဓေတိ န သမ္ပာဒေတိ. အတီတတ္ထောတိ ဟာပိတတ္ထော. စိရတ္တံ အနုတပိဿတီတိ စိရရတ္တံ သောစိဿတိ. ယထာ ဟိ ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ ဘဏ္ဍံ သမုပ္ပန္န’’န္တိ သုတွာ ဧကော ဝါဏိဇော န ဂစ္ဆေယျ, အညေ ဂန္တွာ ဂဏှေယျုံ, တေသံ တံ အဋ္ဌဂုဏမ္ပိ ဒသဂုဏမ္ပိ ဘဝေယျ. အထ ဣတရော ‘‘မမ အတ္ထော အတိက္ကန္တော’’တိ အနုတပေယျ, ဧဝံ ယော ဣဓ ခဏံ လဘိတွာ အပ္ပဋိပဇ္ဇန္တော သဒ္ဓမ္မဿ နိယာမတံ ဝိရာဓေတိ, သော အယံ ဝါဏိဇောဝ အတီတတ္ထော [Pg.225] စိရံ အနုတပိဿတိ သောစိဿတိ. ကိဉ္စ ဘိယျော အဝိဇ္ဇာနိဝုတောတိ တထာ. ပစ္စဝိဒုန္တိ ပဋိဝိဇ္ဈိံသု. သံဝရာတိ သီလသံဝရာ. မာရဓေယျပရာနုဂေတိ မာရဓေယျသင်္ခါတံ သံသာရံ အနုဂတေ. ပါရင်္ဂတာတိ နိဗ္ဗာနံ ဂတာ. ယေ ပတ္တာ အာသဝက္ခယန္တိ ယေ အရဟတ္တံ ပတ္တာ. ဧဝမိဓ ဂါထာသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

‘සුප්පවේදිතේ’ යනු මැනවින් දේශනා කරන ලද යන්නයි. ‘අන්තරායිකා’ යනු අන්තරාය පමුණුවන දේවල්ය. ‘ඛණෝ වේ මා උපච්චගා’ යනු ලැබූ මේ බුද්ධෝත්පාද නවම ක්ෂණය ඉක්මවා නොයවා යන්නයි. ‘ඉධ චේනං විරාධේති’ යනු යම්කිසි ප්‍රමාද වූවෙක් මේ ශාසනයෙහි මෙවැනි ක්ෂණයක් ලබාගෙනත් සද්ධර්මයේ නියත බව වූ ආර්ය මාර්ගය වරදවා ගනී නම්, සම්පූර්ණ කර නොගනී නම් යන්නයි. ‘අතීතත්ථෝ’ යනු පිරිහුණු අර්ථ (යහපත) ඇත්තේ යන්නයි. ‘චිරත්තං අනුතපිස්සති’ යනු බොහෝ කලක් ශෝක කරනු ඇත යන්නයි. එනම්: ‘අසවල් ස්ථානයෙහි වෙළඳ භාණ්ඩ රැස්ව තිබේ’ යයි අසා එක් මෝඩ වෙළෙන්දෙක් එහි නොගියත්, අන් දක්ෂ වෙළෙන්දෝ එහි ගොස් එම භාණ්ඩ ලබා ගනිත්ද, ඔවුන්ට එයින් අට ගුණයක හෝ දස ගුණයක ලාභයක් ලැබේද, එවිට අර අනෙක් වෙළෙන්දා ‘මට හිමිවිය යුතු දේ මග හැරුණි’ යයි පසුව තැවෙන්නා සේම, යමෙක් මෙහිදී මේ උතුම් අවස්ථාව ලබාගෙනත් පිළිවෙත් නොපුරා සද්ධර්මයේ නියමය වූ ආර්ය මාර්ගය වරදවා ගනීද, ඔහු අර වෙළෙන්දා මෙන් පිරිහුණු යහපත ඇත්තෙකු වී බොහෝ කලක් පසුව තැවෙනු ඇත, ශෝක කරනු ඇත යන අර්ථයයි. තවද ‘අවිජ්ජානිවුතෝ’ යනු අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු යන්නයි. ‘පච්චවිදුං’ යනු අවබෝධ කරගත්තාහුය. ‘සංවරා’ යනු සීල සංවරයයි. ‘මාරධෙය්‍යපරානුගේ’ යනු මාරයාගේ විෂය වූ සංසාරය අනුව යන්නවුන් යන්නයි. ‘පාරංගතා’ යනු නිවනට පැමිණියාහුය. ‘යේ පත්තා ආසවක්ඛයං’ යනු යම් කෙනෙක් අර්හත් ඵලයට පැමිණියාහුද යන්නයි. මෙසේ මෙහි ගාථාවන් මගින් වට්ටය (සංසාරය) සහ විවට්ටය (නිවන) දේශනා කරන ලදී.

၁၀. အနုရုဒ္ဓမဟာဝိတက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. අනුරුද්ධ මහා විතක්ක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၀. ဒသမေ စေတီသူတိ စေတိနာမကာနံ ရာဇူနံ နိဝါသဋ္ဌာနတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓဝေါဟာရေ ရဋ္ဌေ. ပါစီနဝံသဒါယေတိ ဒသဗလဿ ဝသနဋ္ဌာနတော ပါစီနဒိသာယ ဌိတေ ဝံသဒါယေ နီလောဘာသေဟိ ဝေဠူဟိ သဉ္ဆန္နေ အရညေ. ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒီတိ ထေရော ကိရ ပဗ္ဗဇိတွာ ပဌမအန္တောဝဿမှိယေဝ သမာပတ္တိလာဘီ ဟုတွာ သဟဿလောကဓာတုဒဿနသမတ္ထံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ ဥပ္ပာဒေသိ. သော သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဧဝမာဟ – ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန သဟဿလောကံ ဩလောကေမိ. အာရဒ္ဓံ ခေါ ပန မေ ဝီရိယံ အသလ္လီနံ, ဥပဋ္ဌိတာ သတိ အသမ္မုဋ္ဌာ, ပဿဒ္ဓေါ ကာယော အသာရဒ္ဓေါ, သမာဟိတံ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ. အထ စ ပန မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ န ဝိမုစ္စတီ’’တိ. အထ နံ ထေရော အာဟ – ‘‘ယံ ခေါ တေ, အာဝုသော အနုရုဒ္ဓ, ဧဝံ ဟောတိ ‘အဟံ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ…ပေ… ဩလောကေမီ’တိ, ဣဒံ တေ မာနသ္မိံ. ယမ္ပိ တေ, အာဝုသော, အနုရုဒ္ဓ ဧဝံ ဟောတိ ‘အာရဒ္ဓံ ခေါ ပန မေ ဝီရိယံ…ပေ… ဧကဂ္ဂ’န္တိ, ဣဒံ တေ ဥဒ္ဓစ္စသ္မိံ. ယမ္ပိ တေ, အာဝုသော အနုရုဒ္ဓ, ဧဝံ ဟောတိ ‘အထ စ ပန မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ န ဝိမုစ္စတီ’တိ, ဣဒံ တေ ကုက္ကုစ္စသ္မိံ. သာဓု ဝတာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ ဣမေ တယော ဓမ္မေ ပဟာယ ဣမေ တယော ဓမ္မေ အမနသိကရိတွာ အမတာယ ဓာတုယာ စိတ္တံ ဥပသံဟရတူ’’တိ ဧဝမဿ ထေရော ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေသိ. သော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သတ္ထာရံ အာပုစ္ဆိတွာ စေတိရဋ္ဌံ ဂန္တွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော အဋ္ဌမာသံ စင်္ကမေန ဝီတိနာမေသိ. သော ပဓာနဝေဂနိမ္မထိတတ္တာ ကိလန္တကာယော ဧကဿ ဝေဠုဂုမ္ဗဿ ဟေဋ္ဌာ နိသီဒိ. အထဿာယံ ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ, ဧသ မဟာပုရိသဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇီတိ အတ္ထော.

30. දසවන සූත්‍රයේ; ‘චේතීසු’ යනු චේති නම් රජවරුන්ගේ වාසස්ථානය වූ බැවින් එනමින් හඳුන්වන රටෙහි යන්නයි. ‘පාචීනවංසදායේ’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි තැන සිට නැගෙනහිර දිශාවෙහි පිහිටි, නිල් පැහැයෙන් බබළන උණ පඳුරුවලින් ගහන වූ වනයෙහි යන්නයි. ‘ඒවං චේතසෝ පරිවිතක්කෝ උදපාදි’ යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී පළමු වස් කාලය තුළදීම සමාපත්ති ලාභී වී, ලෝකධාතු දහසක් දැකීමට සමර්ථ වූ දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය උපදවා ගත්හ. උන්වහන්සේ සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් මෙසේ පැවසුවහ: ‘ඇවැත්නි සාරිපුත්තයෙනි, මම පිරිසිදු වූ මිනිස් ඇස ඉක්මවා ගිය දිව්‍යමය වූ ඇසින් ලෝකධාතු දහසක් බලමි. මාගේ වීර්යය අචලව ආරම්භ කරන ලදී. සිහිය මැනවින් පිහිටා ඇත. කය සැහැල්ලුය, සිත එකඟය. එසේ වුවත් උපාදානයෙන් තොරව ආශ්‍රවයන්ගෙන් මාගේ සිත නිදහස් නොවේ’ යයි පැවසූහ. එවිට සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: ‘ඇවැත්නි අනුරුද්ධයෙනි, ඔබ “මම දිව්‍යමය ඇසින් බලමි” යයි සිතීම ඔබේ මානයයි. “මාගේ වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී... සිත එකඟය” යයි සිතීම ඔබේ උද්ධච්චයයි (නොසන්සුන් බවයි). “එසේ වුවත් මාගේ සිත නිදහස් නොවේ” යයි සිතීම ඔබේ කුක්කුච්චයයි (පසුතැවීමයි). එබැවින් අනුරුද්ධ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මේ ධර්මතා තුන අතහැර, මේ ධර්මතා තුන මෙනෙහි නොකර, අමෘත ධාතුව (නිවන) කෙරෙහි සිත යොමු කරන්නේ නම් ඉතා මැනවි’ යයි කමටහන් වදාළහ. උන්වහන්සේ එම කමටහන් ගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන චේති රටට ගොස් ශ්‍රමණ ධර්මය පුරමින් අඩමසක් සක්මන් කරමින් කාලය ගත කළහ. උන්වහන්සේ වීර්යයෙහි වේගයෙන් පීඩිත වූ ශරීරයක් ඇත්තෙකු වී වෙහෙසට පත්ව එක් උණ පඳුරක් යට වැඩසිටියහ. එකල්හි උන්වහන්සේට මෙවැනි සිතුවිල්ලක් ඇති විය; එනම් ‘මෙය මහා පුරුෂයෙකුගේ සිතුවිල්ලකි’ යන්නයි.

အပ္ပိစ္ဆဿာတိ [Pg.226] ဧတ္ထ ပစ္စယပ္ပိစ္ဆော, အဓိဂမပ္ပိစ္ဆော, ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော, ဓုတင်္ဂပ္ပိစ္ဆောတိ စတ္တာရော အပ္ပိစ္ဆာ. တတ္ထ ပစ္စယပ္ပိစ္ဆော ဗဟုံ ဒေန္တေ အပ္ပံ ဂဏှာတိ, အပ္ပံ ဒေန္တေ အပ္ပတရံ ဂဏှာတိ, န အနဝသေသဂ္ဂါဟီ ဟောတိ. အဓိဂမပ္ပိစ္ဆော မဇ္ဈန္တိကတ္ထေရော ဝိယ အတ္တနော အဓိဂမံ အညေသံ ဇာနိတုံ န ဒေတိ. ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော တေပိဋကောပိ သမာနော န ဗဟုဿုတဘာဝံ ဇာနာပေတုကာမော ဟောတိ သာကေတတိဿတ္ထေရော ဝိယ. ဓုတင်္ဂပ္ပိစ္ဆော ဓုတင်္ဂပရိဟရဏဘာဝံ အညေသံ ဇာနိတုံ န ဒေတိ ဒွေဘာတိကတ္ထေရေသု ဇေဋ္ဌတ္ထေရော ဝိယ. ဝတ္ထု ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတံ. အယံ ဓမ္မောတိ ဧဝံ သန္တဂုဏနိဂုဟနေန စ ပဋိဂ္ဂဟဏေ မတ္တညုတာယ စ အပ္ပိစ္ဆဿ ပုဂ္ဂလဿ အယံ နဝလောကုတ္တရဓမ္မော သမ္ပဇ္ဇတိ, နော မဟိစ္ဆဿ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ.

‘අප්පිච්ඡස්සා’ යන්නෙහි ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ලද පමණින් සතුටු වන (පච්චයප්පිච්ඡ), අධිගමයන් (මඟඵල) ලැබූවත් ඒවා සැඟවීමට කැමති (අධිගමප්පිච්ඡ), පර්යප්තියෙහි ප්‍රවීණ වුවත් ඒ බව හඟවන්නට අකැමැති (පරියත්තිඅප්පිච්ඡ) සහ ධුතාංග සමාදන් වී සිටියත් ඒ බව අන් අයට නොදක්වන (ධුතංගප්පිච්ඡ) වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් ‘අප්පිච්ඡ’ පුද්ගලයෝ වෙති. එහි පච්චයප්පිච්ඡ තැනැත්තා බොහෝ දේ දෙන විට ස්වල්පයක් ගනී, ස්වල්පයක් දෙන විට ඉතා ස්වල්පයක් ගනී, සියල්ලම ලබාගන්නෙකු නොවේ. අධිගමප්පිච්ඡ තැනැත්තා මජ්ඣන්තික තෙරුන් මෙන් තම අධිගමයන් අන් අයට දැනගන්නට ඉඩ නොදෙයි. පරියත්තිඅප්පිච්ඡ තැනැත්තා තෙපිටකධරයෙකු වුවත් සාකේත තිස්ස තෙරුන් මෙන් තමාගේ උගත්කම ප්‍රකට කිරීමට අකැමැති වෙයි. ධුතංගප්පිච්ඡ තැනැත්තා දෙබෑයන් අතර වැඩිමහල් තෙරුන් මෙන් තමා ධුතාංග රකින බව අන් අයට පෙන්වීමට උත්සාහ නොකරයි. මෙම කථා වස්තුව විශුද්ධි මාර්ගයෙහි දක්වා ඇත. ‘අයං ධම්මෝ’ යනු මෙසේ ඇති ගුණ සැඟවීමෙන් සහ ප්‍රත්‍ය ලැබීමේදී පමණ දැන කටයුතු කරන ලද අල්පේච්ඡ පුද්ගලයාට මේ නව ලෝකෝත්තර ධර්මය සිද්ධ වේ, මහිච්ඡ (මහත් ආශා ඇත්තාට) පුද්ගලයාට එය සිදු නොවේ. මෙසේ සෑම තැනකදීම යොදාගත යුතුය.

သန္တုဋ္ဌဿာတိ စတူသု ပစ္စယေသု တီဟိ သန္တောသေဟိ သန္တုဋ္ဌဿ. ပဝိဝိတ္တဿာတိ ကာယစိတ္တဥပဓိဝိဝေကေဟိ ဝိဝိတ္တဿ. တတ္ထ ကာယဝိဝေကော နာမ ဂဏသင်္ဂဏိကံ ဝိနောဒေတွာ အာရမ္ဘဝတ္ထုဝသေန ဧကီဘာဝေါ. ဧကီဘာဝမတ္တေနေဝ ကမ္မံ န နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတိ, အယံ စိတ္တဝိဝေကော နာမ. သမာပတ္တိမတ္တေနေဝ ကမ္မံ န နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အယံ သဗ္ဗာကာရတော ဥပဓိဝိဝေကော နာမ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ကာယဝိဝေကော စ ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနံ နေက္ခမ္မာဘိရတာနံ, စိတ္တဝိဝေကော စ ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနံ, ဥပဓိဝိဝေကော စ နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိသင်္ခါရဂတာန’’န္တိ (မဟာနိ. ၇, ၄၉).

‘සන්තුට්ඨස්සා’ යනු සිවුපසයෙහි තුන් වැදෑරුම් සතුටින් (සන්තෝෂයෙන්) යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘පවිවිත්තස්සා’ යනු කාය, චිත්ත සහ උපධි විවේකයන්ගෙන් වෙන්වූ තැනැත්තාට යන්නයි. එහි ‘කාය විවේකය’ යනු පිරිසගෙන් වෙන්ව හුදෙකලාව වාසය කිරීමයි. හුදෙකලා වූ පමණින්ම මහණ දම් පිරෙන්නේ නැතැයි සිතා කසිණ පරිකර්ම කොට අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා ගැනීම ‘චිත්ත විවේකය’ නම් වේ. සමාපත්තීන් ලැබූ පමණින්ම කටයුතු අවසන් නොවේ යයි සිතා ධ්‍යානය පාදක කොට සංස්කාර ධර්මයන් විදර්ශනා කොට පටිසම්භිදාවන් සමඟ අර්හත් ඵලයට පැමිණීම සෑම අයුරින්ම වූ ‘උපධි විවේකය’ නම් වේ. ඒ නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: ‘කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමෙහි ඇලුනු, විවේකයෙහි පිහිටි කය ඇති අයගේ කාය විවේකයද, පිරිසිදු සිත් ඇති පරම පාරිශුද්ධියට පැමිණි අයගේ චිත්ත විවේකයද, උපධි රහිත වූ සංස්කාරයන්ගෙන් තොරවූවන්ගේ උපධි විවේකයද’ වශයෙන් විවේක තුනකි.

သင်္ဂဏိကာရာမဿာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာယ စေဝ ကိလေသသင်္ဂဏိကာယ စ ရတဿ. အာရဒ္ဓဝီရိယဿာတိ ကာယိကစေတသိကဝီရိယဝသေန အာရဒ္ဓဝီရိယဿ. ဥပဋ္ဌိတဿတိဿာတိ စတုသတိပဋ္ဌာနဝသေန ဥပဋ္ဌိတဿတိဿ. သမာဟိတဿာတိ ဧကဂ္ဂစိတ္တဿ. ပညဝတောတိ ကမ္မဿကတပညာယ ပညဝတော.

‘සංගණිකාරාමස්සා’ යනු පිරිස සමඟ එක්වී සිටීමෙහි සහ කෙලෙස් සමඟ එක්වීමෙහි ඇලුනු තැනැත්තාට යන්නයි. ‘ආරද්ධවීරියස්සා’ යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘උපට්ඨිතසතිස්සා’ යනු සතර සතිපට්ඨානයන් මගින් මැනවින් පිහිටුවන ලද සිහිය ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. ‘සමාහිතස්සා’ යනු එකඟ වූ සිතක් ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. ‘පඤ්ඤවතෝ’ යනු කර්මය ස්වකීය කරගත් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි.

သာဓု သာဓူတိ ထေရဿ ဝိတက္ကံ သမ္ပဟံသေန္တော ဧဝမာဟ. ဣမံ အဋ္ဌမန္တိ သတ္တ နိဓီ လဒ္ဓပုရိသဿ အဋ္ဌမံ ဒေန္တော ဝိယ, သတ္တ မဏိရတနာနိ, သတ္တ ဟတ္ထိရတနာနိ, သတ္တ အဿရတနာနိ လဒ္ဓပုရိသဿ အဋ္ဌမံ ဒေန္တော ဝိယ သတ္တ မဟာပုရိသဝိတက္ကေ ဝိတက္ကေတွာ ဌိတဿ အဋ္ဌမံ အာစိက္ခန္တော ဧဝမာဟ. နိပ္ပပဉ္စာရာမဿာတိ [Pg.227] တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စရဟိတတ္တာ နိပ္ပပဉ္စသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနပဒေ အဘိရတဿ. ဣတရံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပပဉ္စာရာမဿာတိ ယထာဝုတ္တေသု ပပဉ္စေသု အဘိရတဿ. ဣတရံ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

"සාධු සාධු" යි පවසා අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේගේ විතර්කය (සිතුවිල්ල) සතුටු කරවමින් මෙසේ වදාළ සේක. "මෙම අටවැන්න" යනු නිධන් සතක් ලත් පුරුෂයෙකුට අටවැනි නිධනයක් දෙන්නාක් මෙන් ද, මැණික් රත්න සතක්, ඇත් රත්න සතක්, අස් රත්න සතක් ලැබූ පුරුෂයෙකුට අටවැන්නක් දෙන්නාක් මෙන් ද, මහාපුරුෂ විතර්ක සතක් සිතා සිටි උන්වහන්සේට අටවැනි මහාපුරුෂ විතර්කය පවසමින් මෙසේ වදාළ සේක. "නිප්පපඤ්චාරාමස්ස" යනු තණ්හා, මාන, දිට්ඨි යන ප්‍රපංචයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් නිප්පපඤ්ච යැයි කියනු ලබන නිවන් පදයෙහි ඇලී වාසය කරන්නා හට යන්නයි. අනෙක් පදය ද (නිප්පපඤ්චරතස්ස) එයටම සමාන අර්ථ ඇත්තකි. "පපඤ්චාරාමස්ස" යනු ඉහත කී ප්‍රපංචයන්හි ඇලී වාසය කරන්නා හට යන්නයි. අනෙක් පදය ද එයටම වේවචනයකි.

ယတောတိ ယဒါ. တတောတိ တဒါ. နာနာရတ္တာနန္တိ နိလပီတလောဟိတောဒါတဝဏ္ဏေဟိ နာနာရဇနေဟိ ရတ္တာနံ. ပံသုကူလန္တိ တေဝီသတိယာ ခေတ္တေသု ဌိတပံသုကူလစီဝရံ. ခါယိဿတီတိ ယထာ တဿ ပုဗ္ဗဏှသမယာဒီသု ယသ္မိံ သမယေ ယံ ဣစ္ဆတိ, တသ္မိံ သမယေ တံ ပါရုပန္တဿ သော ဒုဿကရဏ္ဍကော မနာပေါ ဟုတွာ ခါယတိ, ဧဝံ တုယှမ္ပိ စီဝရသန္တောသမဟာအရိယဝံသေန တုဋ္ဌဿ ဝိဟရတော ပံသုကူလစီဝရံ ခါယိဿတိ ဥပဋ္ဌဟိဿတိ. ရတိယာတိ ရတိအတ္ထာယ. အပရိတဿာယာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိပရိတဿနာဟိ အပရိတဿနတ္ထာယ. ဖာသုဝိဟာရာယာတိ သုခဝိဟာရတ္ထာယ. ဩက္ကမနာယ နိဗ္ဗာနဿာတိ အမတံ နိဗ္ဗာနံ ဩတရဏတ္ထာယ.

"යතෝ" යනු යම් කලකදී යන්නයි. "තතෝ" යනු එකල්හි යන්නයි. "නානාරත්තානං" යනු නිල්, කහ, රතු, සුදු යන විවිධ වර්ණ ඇති නොයෙක් සායම්වලින් සායම් කරන ලද යන්නයි. "පංසුකූලං" යනු ස්ථාන විසිතුනක පවතින පාංශුකූල සිවුරුයි. "ඛායිස්සති" යනු යම් සේ ඔහු පෙරවරු කාලාදියෙහි යම් වස්ත්‍රයක් කැමති වන්නේද, එකල්හි එය පෙරවා ගන්නා ඔහුට ඒ වස්ත්‍ර මංජුසාව සිත්කලු ලෙස පෙනේද, එමෙන්ම සිවුරු සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්ය වංශයෙහි පිහිටා සතුටින් වාසය කරන ඔබට ද පාංශුකූල සිවුර මනෝඥව වැටහෙන්නේය, උපස්ථාන වන්නේය. "රතියා" යනු සතුට පිණිසයි. "අපරිතස්සාය" යනු තණ්හා හා දිට්ඨි නිසා ඇති වන තැතිගැනීම් (පරිතැවීම්) වලින් තොර වීම පිණිසයි. "ඵාසුවිහාරාය" යනු සුවසේ වාසය කිරීම පිණිසයි. "ඔක්කමනාය නිබ්බානස්ස" යනු අමෘත මහා නිවනට බැසගැනීම පිණිසයි.

ပိဏ္ဍိယာလောပဘောဇနန္တိ ဂါမနိဂမရာဇဓာနီသု ဇင်္ဃာဗလံ နိဿာယ ဃရပဋိပါဋိယာ စရန္တေန လဒ္ဓပိဏ္ဍိယာလောပဘောဇနံ. ခါယိဿတီတိ တဿ ဂဟပတိနော နာနဂ္ဂရသဘောဇနံ ဝိယ ဥပဋ္ဌဟိဿတိ. သန္တုဋ္ဌဿ ဝိဟရတောတိ ပိဏ္ဍပါတသန္တောသမဟာအရိယဝံသေန သန္တုဋ္ဌဿ ဝိဟရတော. ရုက္ခမူလသေနာသနံ ခါယိဿတီတိ တဿ ဂဟပတိနော တေဘူမကပါသာဒေ ဂန္ဓကုသုမဝါသသုဂန္ဓံ ကူဋာဂါရံ ဝိယ ရုက္ခမူလံ ဥပဋ္ဌဟိဿတိ. သန္တုဋ္ဌဿာတိ သေနာသနသန္တောသမဟာအရိယဝံသေန သန္တုဋ္ဌဿ. တိဏသန္ထာရကောတိ တိဏေဟိ ဝါ ပဏ္ဏေဟိ ဝါ ဘူမိယံ ဝါ ဖလကပါသာဏတလာနိ ဝါ အညတရသ္မိံ သန္ထတသန္ထတော. ပူတိမုတ္တန္တိ ယံကိဉ္စိ မုတ္တံ. တင်္ခဏေ ဂဟိတမ္ပိ ပူတိမုတ္တမေဝ ဝုစ္စတိ ဒုဂ္ဂန္ဓတ္တာ. သန္တုဋ္ဌဿ ဝိဟရတောတိ ဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရသန္တောသေန သန္တုဋ္ဌဿ ဝိဟရတော.

"පිණ්ඩියාලෝපභෝජනං" යනු ගම් නියම්ගම් හා රාජධානිවල පා බලයෙන් ගෙපිළිවෙළින් හැසිරෙන්නා වූ පැවිද්දා විසින් ලබන ලද පිණ්ඩපාත භෝජනයයි. "ඛායිස්සති" යනු එම ගෘහපතියාට නානාවිධ ප්‍රණීත රසැති භෝජනයක් මෙන් වැටහෙන්නේය යන්නයි. "සන්තුට්ඨස්ස විහරතෝ" යනු පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්ය වංශයෙහි පිහිටා සතුටින් වාසය කරන්නා හට යන්නයි. "රුක්ඛමූලසේනාසනං ඛායිස්සති" යනු එම ගෘහපතියාට තෙමහල් ප්‍රාසාදයක සුවඳ මල්වලින් සුවඳවත් කරන ලද කූටාගාරයක් මෙන් රුක්මූලය වැටහෙන්නේය යන්නයි. "සන්තුට්ඨස්ස" යනු සේනාසන සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්ය වංශයෙන් සතුටු වූ තැනැත්තා හට යන්නයි. "තිණසන්ථාරකෝ" යනු තණකොළ හෝ කොළ හෝ බිමෙහි හෝ ලෑලි හෝ ගල්තලා හෝ මතුයෙහි අතුරන ලද අතිරීමකි. "පූතිමුත්තං" යනු යම් කිසි මුත්‍රයකි. එය දුර්ගන්ධ සහිත බැවින් ගත් මොහොතේ වුවද පූතිමුත්ත (පිළුණු මුත්‍ර) යැයි කියනු ලැබේ. "සන්තුට්ඨස්ස විහරතෝ" යනු ගිලානපච්චය භේසජ්ජ පරික්ඛාර සන්තෝෂයෙන් සතුටු වී වාසය කරන තැනැත්තා හට යන්නයි.

ဣတိ ဘဂဝါ စတူသု ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပက္ခိပန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေတွာ ‘‘ကတရသေနာသနေ နု ခေါ ဝသန္တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ သပ္ပာယံ ဘဝိဿတီ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော ‘‘တသ္မိညေဝ ဝသန္တဿာ’’တိ ဉတွာ တေန ဟိ တွံ, အနုရုဒ္ဓါတိအာဒိမာဟ. ပဝိဝိတ္တဿ ဝိဟရတောတိ တီဟိ ဝိဝေကေဟိ ဝိဝိတ္တဿ ဝိဟရန္တဿ. ဥယျောဇနိကပဋိသံယုတ္တန္တိ ဥယျောဇနိကေဟေဝ ဝစနေဟိ ပဋိသံယုတ္တံ, တေသံ ဥပဋ္ဌာနဂမနကံယေဝါတိ အတ္ထော. ပပဉ္စနိရောဓေတိ နိဗ္ဗာနပဒေ[Pg.228]. ပက္ခန္ဒတီတိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပက္ခန္ဒတိ. ပသီဒတီတိအာဒီသုပိ အာရမ္မဏဝသေနေဝ ပသီဒနသန္တိဋ္ဌနမုစ္စနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိ ဘဂဝါ စေတိရဋ္ဌေ ပါစီနဝံသဒါယေ အာယသ္မတော အနုရုဒ္ဓဿ ကထိတေ အဋ္ဌ မဟာပုရိသဝိတက္ကေ ပုန ဘေသကဠာဝနမဟာဝိဟာရေ နိသီဒိတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝိတ္ထာရေန ကထေသိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්ථාන සතරකදී අර්හත් ඵලය පවසමින් කර්මස්ථානය වදාරා, "කවර සේනාසනයක වාසය කරන අනුරුද්ධයන්ට කර්මස්ථානය යෝග්‍ය වන්නේද?" යි ආවර්ජනය කරමින්, "එම ස්ථානයෙහිම (පාචීනවංස මිගදායෙහිම) වසන්නා වූ" උන්වහන්සේට එය සුදුසු බව දැන, "එසේ නම් අනුරුද්ධය" යනාදිය වදාළ සේක. "පවිවිත්තස්ස විහරතෝ" යනු ත්‍රිවිධ විවේකයෙන් යුක්තව වාසය කරන්නා වූ තැනැත්තා හට යන්නයි. "උය්‍යෝජනික පටිසංයුත්තං" යනු උනන්දු කරවන වචනවලින් යුක්ත වූ, ඔවුන්ගේ පැමිණීම හා උපස්ථානය පිණිස යෑම යන අර්ථයයි. "පපඤ්චනිරෝධේ" යනු නිවන් පදයෙහි යන්නයි. "පක්ඛන්දති" යනු අරමුණු කිරීම් වශයෙන් පිවිසෙයි. "පසීදති" යනාදී තැන්හි ද අරමුණු වශයෙන්ම පැහැදීම, මනාකොට පිහිටීම හා මිදීම දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චේතී රට පාචීනවංස මිගදායෙහිදී ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධයන් වහන්සේට වදාළ අට මහාපුරුෂ විතර්ක, පසුව භේසකළාවන මහා විහාරයෙහි වැඩ සිටිමින් භික්ෂු සංඝයාට විස්තර වශයෙන් වදාළ සේක.

မနောမယေနာတိ မနေန နိဗ္ဗတ္တိတကာယောပိ မနောမယောတိ ဝုစ္စတိ မနေန ဂတကာယောပိ, ဣဓ မနေန ဂတကာယံ သန္ဓာယေဝမာဟ. ယထာ မေ အဟု သင်္ကပ္ပောတိ ယထာ မယှံ ဝိတက္ကော အဟောသိ, တတော ဥတ္တရိ အဋ္ဌမံ မဟာပုရိသဝိတက္ကံ ဒဿေန္တော တတော ဥတ္တရိံ ဒေသယိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

"මනෝමයේන" යනු සිතින් උපදවන ලද කය ද මනෝමය යැයි කියනු ලැබේ, සිතින් යන කය ද එසේම කියනු ලැබේ. මෙහිදී සිතින් (මනෝමය බලයෙන්) යන කය අදහස් කරමින් මෙසේ වදාළ සේක. "යථා මේ අහු සංකප්පෝ" යනු යම් සේ මාගේ විතර්කය (කල්පනාව) වූයේද යන්නයි. ඉන් මත්තෙහි අටවැනි මහාපුරුෂ විතර්කය දක්වමින් ඊට වඩා වැඩි යමක් වදාළ සේක. සෙසු පද සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

ဂဟပတိဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තුන්වැනි ගහපති වර්ගයයි.

၄. ဒါနဝဂ္ဂေါ

4. දාන වර්ගය.

၁. ပဌမဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු දාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ အာသဇ္ဇ ဒါနံ ဒေတီတိ ပတွာ ဒါနံ ဒေတိ. အာဂတံ ဒိသွာ တံ မုဟုတ္တံယေဝ နိသီဒါပေတွာ သက္ကာရံ ကတွာ ဒါနံ ဒေတိ, ဒဿာမီတိ န ကိလမေတိ. ဘယာတိ ‘‘အယံ အဒါယကော အကာရကော’’တိ ဂရဟဘယာ, အပါယဘယာ ဝါ. အဒါသိ မေတိ မယှံ ပုဗ္ဗေ ဧသ ဣဒံ နာမ အဒါသီတိ ဒေတိ. ဒဿတိ မေတိ အနာဂတေ ဣဒံ နာမ ဒဿတီတိ ဒေတိ. သာဟု ဒါနန္တိ ဒါနံ နာမ သာဓု သုန္ဒရံ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ပသတ္ထန္တိ ဒေတိ. စိတ္တာလင်္ကာရစိတ္တပရိက္ခာရတ္ထံ ဒါနံ ဒေတီတိ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ အလင်္ကာရတ္ထဉ္စေဝ ပရိက္ခာရတ္ထဉ္စ ဒေတိ. ဒါနဉှိ စိတ္တံ မုဒုံ ကရောတိ. ယေန လဒ္ဓေါ, သော ‘‘လဒ္ဓံ မေ’’တိ မုဒုစိတ္တော ဟောတိ. ယေန ဒိန္နံ, သောပိ ‘‘ဒိန္နံ မယာ’’တိ မုဒုစိတ္တော ဟောတိ. ဣတိ ဥဘိန္နံ စိတ္တံ မုဒုံ ကရောတိ. တေနေဝ ‘‘အဒန္တဒမန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

31. සිව්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; "ආසජ්ජ දානං දේති" යනු ලාභීන් පැමිණි කල්හි දානය දෙයි යන්නයි. පැමිණි අය දැක ඒ මොහොතේම හිඳුවා සත්කාර කොට දානය දෙයි, "දෙන්නෙමි" යි පවසා ඔවුන් වෙහෙසට පත් නොකරයි. "භයා" යනු "මොහු දානය නොදෙන්නෙකි, පින් නොකරන්නෙකි" යන ගර්හා භය නිසා හෝ අපාය භය නිසා හෝ යන්නයි. "අදාසි මේ" යනු "මොහු මීට පෙර මට මෙවැනි දෙයක් දුන්නේය" යන අදහසින් දෙයි. "දස්සති මේ" යනු "මොහු මතු අනාගතයේ මට මෙවැනි දෙයක් දෙනු ඇත" යන අදහසින් දෙයි. "සාහු දානං" යනු දානය යනු යහපත්ය, උතුම්ය, බුද්ධාදී පණ්ඩිතයන් විසින් පසසන ලද්දකැයි සිතා දෙයි. "චිත්තාලංකාර චිත්තපරික්ඛාරත්ථං දානං දේති" යනු සමථ විපස්සනා සිත්හි අලංකාරය පිණිස ද උපකරණ පිණිස ද දානය දෙයි. දානය සිත මෘදු කරයි. යමෙක් ලැබුවේද ඔහු සතුටු සිතැත්තේ වෙයි. යමෙක් දුන්නේද ඔහු ද "මම දුන්නෙමි" යි මෘදු සිතැත්තේ වෙයි. මෙසේ දෙදෙනාගේම සිත මෘදු කරයි. එබැවින් "අදන්තදමන" (නොදැමුණු අය දමනය කරන්නා) යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාළහ -

‘‘အဒန္တဒမနံ [Pg.229] ဒါနံ, အဒါနံ ဒန္တဒူသကံ;

ဒါနေန ပိယဝါစာယ, ဥန္နမန္တိ နမန္တိ စာ’’တိ.

"දානය නොදැමුණු අය දමනය කරන්නකි, නොදීම (අදානය) දැමුණු අයවද දූෂණය කරයි. දානයෙන් හා ප්‍රිය වචනයෙන් සත්වයෝ උසස් වෙති, අවනත ද වෙති."

ဣမေသု ပန အဋ္ဌသု ဒါနေသု စိတ္တာလင်္ကာရဒါနမေဝ ဥတ္တမန္တိ.

මෙසේ මෙම දාන අට අතරින් සිතේ අලංකාරය සඳහා දෙන දානයම උත්තම වේ.

၂. ဒုတိယဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෙවැනි දාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၂. ဒုတိယေ သဒ္ဓါတိ ယာယ သဒ္ဓါယ ဒါနံ ဒေတိ, သာ သဒ္ဓါ. ဟိရိယန္တိ ယာယ ဟိရိယာ ဒါနံ ဒေတိ, သာဝ အဓိပ္ပေတာ. ကုသလဉ္စ ဒါနန္တိ အနဝဇ္ဇဉ္စ ဒါနံ. ဒိဝိယန္တိ ဒိဝင်္ဂမံ.

32. දෙවැන්නෙහි; "සද්ධා" යනු යම් ශ්‍රද්ධාවකින් දානය දෙයිද එයයි. "හිරියං" යනු යම් හිරියකින් දානය දෙයිද එයම අදහස් කරන ලදී. "කුසලඤ්ච දානං" යනු නිවැරදි (නිර්දෝෂී) දානයයි. "දිවියං" යනු ස්වර්ගයට මග පෙන්වන යන්නයි.

၃. ဒါနဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. දානවස්තු සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၃. တတိယေ ဒါနဝတ္ထူနီတိ ဒါနကာရဏာနိ. ဆန္ဒာ ဒါနံ ဒေတီတိ ပေမေန ဒါနံ ဒေတိ. ဒေါသာတိ ဒေါသေန ကုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ယံ အတ္ထိ, တံ ဝေဂေန ဂဏှိတွာ ဒေတိ. မောဟာတိ မောဟေန မူဠှော ဒေတိ. ဘယာတိ ဂရဟဘယေန ဝါ အပါယဘယေန ဝါ, တဿ တဿေဝ ဝါ ပန ဘယေန ဒေတိ. ကုလဝံသန္တိ ကုလပဝေဏိံ.

33. තෙවැන්නෙහි; "දානවත්තූනි" යනු දානය දීමට හේතූන්ය. "ඡන්දා දානං දේති" යනු ප්‍රේමය (කැමැත්ත) නිසා දානය දෙයි. "දෝසා" යනු කෝපයට පත් වී වහා යමක් දෙයි. "මෝහා" යනු මුළා වී දෙයි. "භයා" යනු ගර්හා භයෙන්, අපාය භයෙන් හෝ යම් බියක් නිසා දෙයි. "කුලවංසං" යනු පරම්පරා චාරිත්‍රයයි.

၄. ခေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ක්ෂේත්‍ර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၄. စတုတ္ထေ န မဟပ္ဖလံ ဟောတီတိ ဓညဖလေန မဟပ္ဖလံ န ဟောတိ. န မဟဿာဒန္တိ ယမ္ပိဿ ဖလံ ဟောတိ, တဿ အဿာဒေါ န မဟာ ဟောတိ မန္ဒဿာဒံ န မဓုရံ. န ဖာတိသေယျန္တိ သေယျာပိဿ န ဟောတိ ဝုဍ္ဎိ, တဿ မဟန္တံ ဝီဟိထမ္ဘသန္နိဝေသံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဥန္နာမနိန္နာမီတိ ထလနိန္နဝသေန ဝိသမတလံ. တတ္ထ ထလေ ဥဒကံ န သဏ္ဌာတိ, နိန္နေ အတိဗဟု တိဋ္ဌတိ. ပါသာဏသက္ခရိကန္တိ ပတ္ထရိတွာ ဌိတပိဋ္ဌိပါသာဏေဟိ စ ခုဒ္ဒကပါသာဏေဟိ စ သက္ခရာဟိ စ သမန္နာဂတံ. ဦသရန္တိ ဥဗ္ဘိန္နလောဏံ. န စ ဂမ္ဘီရသိတန္တိ ထဒ္ဓဘူမိတာယ ဂမ္ဘီရာနုဂတံ, နင်္ဂလမဂ္ဂံ ကတွာ ကသိတုံ န သက္ကာ ဟောတိ, ဥတ္တာနနင်္ဂလမဂ္ဂမေဝ ဟောတိ. န အာယသမ္ပန္နန္တိ န ဥဒကာဂမနသမ္ပန္နံ. န အပါယသမ္ပန္နန္တိ ပစ္ဆာဘာဂေ ဥဒကနိဂ္ဂမနမဂ္ဂသမ္ပန္နံ န ဟောတိ. န မာတိကာသမ္ပန္နန္တိ န ခုဒ္ဒကမဟန္တီဟိ ဥဒကမာတိကာဟိ သမ္ပန္နံ ဟောတိ[Pg.230]. န မရိယာဒသမ္ပန္နန္တိ န ကေဒါရမရိယာဒါဟိ သမ္ပန္နံ. န မဟပ္ဖလန္တိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ ဝိပါကဖလဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

34. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'මහත් ඵල නැත්තේය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ධාන්‍ය අස්වැන්නෙන් ලැබෙන මහත් වූ ඵලයක් නොවන බවයි. 'මහත් ආස්වාදයක් නැත්තේය' යනු එම ගසෙහි යම් ඵලයක් හටගත්තද, එහි ආස්වාදය මහත් නොවන බවයි; එය අල්ප ආස්වාදයක් ඇති, මිහිරි නොවන දෙයකි. 'වෘද්ධියක් නැත්තේය' යනු එම ගසෙහි උසස් බවක් හෝ වැඩීමක් සිදු නොවන බවයි; එම ධාන්‍ය ගසෙහි මහත් වූ දියුණුවක් හෝ ශක්තිමත් ව පිහිටීමක් ඇති නොවන බව අර්ථයයි. 'උස් පහත් වූ' යනු උස් බිම් හා මිටි බිම් වශයෙන් අසමාන වූ තලයයි. එහි උස් බිමෙහි ජලය නොරඳයි, මිටි බිමෙහි ජලය අතිශයින් වැඩියෙන් පවතියි. 'ගල් හා බොරළු සහිත' යනු පැතිර පවතින තට්ටු ගල්වලින් ද, කුඩා ගල් කැබලිවලින් හා බොරළුවලින් ද යුක්ත වූ බිමයි. 'ලුණු සහිත වූ' යනු ලුණු මතු වූ බිමයි. 'ගැඹුරට සීසෑ නොහැකි' යනු පොළොව තද බැවින් ගැඹුරට යන පරිදි නගුල් ඉරි ඇඳ සීසෑමට නොහැකි බවයි, එහි ඇත්තේ නොගැඹුරු නගුල් ඉරි පමණි. 'ආය සම්පන්න නොවන' යනු ජලය ඇතුළු වන මඟ සම්පූර්ණ නොවන බවයි. 'අපාය සම්පන්න නොවන' යනු පසුව ජලය පිටවන මඟ සම්පූර්ණ නොවන බවයි. 'මතෘකා (ඇළවේලි) සම්පන්න නොවන' යනු කුඩා හෝ විශාල ජල ඇළවේලිවලින් යුක්ත නොවන බවයි. 'සීමා (නියර) සම්පන්න නොවන' යනු කුඹුරු නියරවලින් යුක්ත නොවන බවයි. 'මහත් ඵල නැත' යනාදී සියලු පද විපාක ඵල වශයෙන්ම දත යුතුය.

သမ္ပန္နေတိ ပရိပုဏ္ဏေ သမ္ပတ္တိယုတ္တေ. ပဝုတ္တာ ဗီဇသမ္ပဒါတိ သမ္ပန္နံ ဗီဇံ ရောပိတံ. ဒေဝေ သမ္ပာဒယန္တမှီတိ ဒေဝေ သမ္မာ ဝဿန္တေ. အနီတိသမ္ပဒါ ဟောတီတိ ကီဋကိမိအာဒိပါဏကဤတိယာ အဘာဝေါ ဧကာ သမ္ပဒါ ဟောတိ. ဝိရူဠှီတိ ဝဍ္ဎိ ဒုတိယာ သမ္ပဒါ ဟောတိ. ဝေပုလ္လန္တိ ဝိပုလဘာဝေါ တတိယာ သမ္ပဒါ ဟောတိ. ဖလန္တိ ပရိပုဏ္ဏဖလံ စတုတ္ထီ သမ္ပဒါ ဟောတိ. သမ္ပန္နသီလေသူတိ ပရိပုဏ္ဏသီလေသု. ဘောဇနသမ္ပဒါတိ သမ္ပန္နံ ဝိဝိဓဘောဇနံ. သမ္ပဒါနန္တိ တိဝိဓံ ကုသလသမ္ပဒံ. ဥပနေတီတိ သာ ဘောဇနသမ္ပဒါ ဥပနယတိ. ကသ္မာ? သမ္ပန္နဉှိဿ တံ ကတံ, ယသ္မာဿ တံ ကတကမ္မံ သမ္ပန္နံ ပရိပုဏ္ဏန္တိ အတ္ထော. သမ္ပန္နတ္ထူဓာတိ သမ္ပန္နော အတ္ထု ဣဓ. ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နောတိ တီဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ စ ပဉ္စဒသဟိ စရဏဓမ္မေဟိ စ သမန္နာဂတော. လဒ္ဓါတိ ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော စိတ္တဿ သမ္ပဒံ အဝေကလ္လပရိပုဏ္ဏဘာဝံ လဘိတွာ. ကရောတိ ကမ္မသမ္ပဒန္တိ ပရိပုဏ္ဏကမ္မံ ကရောတိ. လဘတိ စတ္ထသမ္ပဒန္တိ အတ္ထဉ္စ ပရိပုဏ္ဏံ လဘတိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒန္တိ ဝိပဿနာဒိဋ္ဌိံ. မဂ္ဂသမ္ပဒန္တိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ. ယာတိ သမ္ပန္နမာနသောတိ ပရိပုဏ္ဏစိတ္တော ဟုတွာ အရဟတ္တံ ယာတိ. သာ ဟောတိ သဗ္ဗသမ္ပဒါတိ သာ သဗ္ဗဒုက္ခေဟိ ဝိမုတ္တိ သဗ္ဗသမ္ပဒါ နာမ ဟောတီတိ.

'සම්පන්න' යනු පරිපූර්ණ වූ, සමෘද්ධියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'වපුරන ලද බීජ සම්පත්තිය' යනු යහපත් බීජ රෝපණය කිරීමයි. 'වැසි දේවයා මනා කොට වසින කල්හි' යනු වැස්ස නිසි පරිදි වසින විටයි. 'ඊති (උවදුරු) රහිත සම්පත්තිය' යනු පණුවන්, කෘමීන් ආදී සතුන්ගෙන් වන පීඩා නොමැති වීම නමැති පළමු සම්පත්තියයි. 'විරූළ්හිය' යනු වැඩීම නමැති දෙවන සම්පත්තියයි. 'වේපුල්ලය' යනු විශාල බවට පත්වීම නමැති තෙවන සම්පත්තියයි. 'ඵලය' යනු පරිපූර්ණ ඵලය නමැති සිව්වන සම්පත්තියයි. 'සීල සම්පන්නයන් කෙරෙහි' යනු පරිපූර්ණ සීලයක් ඇති පුද්ගලයන් කෙරෙහි යන්නයි. 'භෝජන සම්පත්තිය' යනු සම්පූර්ණ වූ විවිධ භෝජනයන්ය. 'සම්පදාන' යනු ත්‍රිවිධ කුසල සම්පත්තියයි. 'උපනෙති' යනු එම භෝජන සම්පත්තිය ළඟා කර දෙයි. කුමක් නිසාද? ඔහු විසින් කරන ලද එම කර්මය පරිපූර්ණ බැවිනි. 'සම්පන්න වස්තුව මෙහි වේවා' යනු මෙහි වස්තුව සම්පූර්ණ වේවා යන්නයි. 'විද්‍යාචරණ සම්පන්න' යනු ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් හා පසළොස් චරණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'ලබා' යනු මෙබඳු පුද්ගලයා සිතේ නොඅඩු පරිපූර්ණ බව ලබා යන්නයි. 'කර්ම සම්පත්තිය සිදු කරයි' යනු පරිපූර්ණ කර්මයක් කරයි යන්නයි. 'අර්ථ සම්පත්තිය ලබයි' යනු පරිපූර්ණ අර්ථයක් ලබයි යන්නයි. 'දිට්ඨි සම්පත්තිය' යනු විපස්සනා දෘෂ්ටියයි. 'මග්ග සම්පත්තිය' යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයයි. 'සම්පන්න මනසින් යුතුව යයි' යනු පරිපූර්ණ වූ සිතින් යුතුව අරහත් ඵලයට පැමිණෙයි යන්නයි. 'එය සියලු සම්පත්ති වේ' යනු සියලු දුකින් මිදීම නම් වූ එම විමුක්තිය සියලු සම්පත්තිය වන්නේය යන්නයි.

၅. ဒါနူပပတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දානූපපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၅. ပဉ္စမေ ဒါနူပပတ္တိယောတိ ဒါနပစ္စယာ ဥပပတ္တိယော. ဒဟတီတိ ဌပေတိ. အဓိဋ္ဌာတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဘာဝေတီတိ ဝဍ္ဎေတိ. ဟီနေ ဝိမုတ္တန္တိ ဟီနေသု ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဝိမုတ္တံ. ဥတ္တရိ အဘာဝိတန္တိ တတော ဥတ္တရိမဂ္ဂဖလတ္ထာယ အဘာဝိတံ. တတြူပပတ္တိယာ သံဝတ္တတီတိ ယံ ဌာနံ ပတ္ထေတွာ ကုသလံ ကတံ, တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယ သံဝတ္တတိ. ဝီတရာဂဿာတိ မဂ္ဂေန ဝါ သမုစ္ဆိန္နရာဂဿ သမာပတ္တိယာ ဝါ ဝိက္ခမ္ဘိတရာဂဿ. ဒါနမတ္တေနေဝ ဟိ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတုံ န သက္ကာ, ဒါနံ ပန သမာဓိဝိပဿနာစိတ္တဿ အလင်္ကာရပရိဝါရံ ဟောတိ. တတော ဒါနေန မုဒုစိတ္တော ဗြဟ္မဝိဟာရေ ဘာဝေတွာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝီတရာဂဿ နော သရာဂဿာ’’တိ.

35. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'දාන උපපත්ති' යනු දානය හේතුවෙන් ලබන උත්පත්ති කර්මයන්ය. 'දහති' යනු පිහිටුවයි. 'අධිට්ඨාති' යනු ඒ පදයේම පර්යාය වචනයකි. 'භාවේති' යනු වර්ධනය කරයි. 'හීන දෙයෙහි විමුක්ත වූ' යනු හීන වූ පංච කාම ගුණයන්හි ඇලුණු යන්නයි. 'මතු මත්තෙහි නොවඩන ලද' යනු එයින් මතු මාර්ග ඵල අත්පත් කර ගැනීම පිණිස නොවඩන ලද යන්නයි. 'එහි උත්පත්තිය පිණිස පවතියි' යනු යම් ස්ථානයක් පතමින් කුසල් කරන ලද්දේ ද, එහි ඉපදීම පිණිස හේතු වෙයි යන්නයි. 'වීතරාගී තැනැත්තාට' යනු මාර්ගයෙන් රාගය සහමුලින් ප්‍රහීණ කළ හෝ සමාපත්තියෙන් රාගය යටපත් කළ තැනැත්තාට යන්නයි. සැබැවින්ම දානයෙන් පමණක්ම බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ඉපදිය නොහැකිය, එහෙත් දානය සමාධි හා විපස්සනා සිතෙහි ආභරණයක් හා පිරිවාරයක් වෙයි. එම දානය නිසා මෘදු වූ සිතැති පුද්ගලයා බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදියි. එබැවින් "රාගය නැති තැනැත්තාට මිස රාගය ඇති තැනැත්තාට නොවේ" යයි වදාරන ලදී.

၆. ပုညကိရိယဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. පුණ්‍යක්‍රියාවස්තු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.231] ပုညကိရိယာနိ စ တာနိ တေသံ တေသံ အာနိသံသာနံ ဝတ္ထူနိ စာတိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ. ဒါနာဒီနဉှိ လက္ခဏေ စိတ္တံ ဌပေတွာ ‘‘ဧဝရူပံ နာမ အမှေဟိ ဒါနံ ဒါတဗ္ဗံ, သီလံ ရက္ခိတဗ္ဗံ, ဘာဝနာ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ သတ္တာ ပုညာနိ ကရောန္တိ. ဒါနမေဝ ဒါနမယံ, ဒါနစေတနာသု ဝါ ပုရိမစေတနာတော နိပ္ဖန္နာ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ဒါနမယံ သီလာဒီဟိ သီလမယာဒီနိ ဝိယ. သေသဒွယေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပရိတ္တံ ကတံ ဟောတီတိ ထောကံ မန္ဒံ ကတံ ဟောတိ. နာဘိသမ္ဘောတီတိ န နိပ္ဖဇ္ဇတိ. အကတံ ဟောတီတိ ဘာဝနာယယောဂေါယေဝ အနာရဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. မနုဿဒေါဘဂျန္တိ မနုဿေသု သမ္ပတ္တိရဟိတံ ပဉ္စဝိဓံ နီစကုလံ. ဥပပဇ္ဇတီတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဥပဂစ္ဆတိ, တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တတီတိ အတ္ထော. မတ္တသော ကတန္တိ ပမာဏေန ကတံ, ထောကံ န ဗဟု. မနုဿသောဘဂျန္တိ မနုဿေသု သုဘဂဘာဝံ တိဝိဓကုလသမ္ပတ္တိံ. အဓိမတ္တန္တိ အဓိကပ္ပမာဏံ ဗလဝံ ဝါ. အဓိဂဏှန္တီတိ အဘိဘဝိတွာ ဂဏှန္တိ, ဝိသိဋ္ဌတရာ ဇေဋ္ဌကာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော.

36. හයවන සූත්‍රයෙහි, කුසල් ක්‍රියාවන් ද වන, ඒ ඒ ආනිශංසයන්ට හේතු (වස්තු) ද වන බැවින් 'පුණ්‍යක්‍රියාවස්තු' නම් වේ. දානාදියෙහි ලක්ෂණයෙහි සිත පිහිටුවා "අප විසින් මෙබඳු දානයක් දිය යුතුය, සීලයක් රැකිය යුතුය, භාවනාවක් වැඩිය යුතුය" යයි සත්ත්වයෝ පින් කරති. දානයම 'දානමය' නම් වේ. නැතහොත් දාන චේතනාවන් අතර මුල් චේතනාවෙන් නිපන්, අවසන් තීරණය ගන්නා වූ චේතනාව දානමය නම් වේ. ඉතිරි දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'පරිත්තව කරන ලදී' යනු ස්වල්ප වශයෙන්, මඳ වශයෙන් කරන ලදී යන්නයි. 'නොපැමිණෙයි' යනු සාර්ථක නොවේ යන්නයි. 'නොකරන ලදී' යනු භාවනාවෙහි යෙදීම ආරම්භ නොකරන ලදී යන අර්ථයයි. 'මනුෂ්‍ය අභාග්‍යය' යනු මනුෂ්‍යයන් අතර සම්පත්වලින් තොර වූ පස් වැදෑරුම් නීච කුලයන්ය. 'උපදියි' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණෙයි, එහි උපදියි යන අර්ථයයි. 'ප්‍රමාණවත් ලෙස කරන ලදී' යනු පමණක් ඇතිව කරන ලදී, ස්වල්පයකි, බොහෝ නොවේ. 'මනුෂ්‍ය සෝභාග්‍යය' යනු මනුෂ්‍යයන් අතර වාසනාවන්ත බව හෙවත් තෙවැදෑරුම් කුල සම්පත්තියයි. 'අධිමාත්‍ර' යනු අධික ප්‍රමාණය වූ හෝ බලවත් වූ යන්නයි. 'අභිභවා යති' යනු යටපත් කොට ගනිති, එනම් විශේෂයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ නායකයෝ වෙති යන අර්ථයයි.

၇. သပ္ပုရိသဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සප්පුරිසදාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၇. သတ္တမေ သုစိန္တိ ပရိသုဒ္ဓံ ဝဏ္ဏသမ္ပန္နံ ဒေတိ. ပဏီတန္တိ ရသူပပန္နံ. ကာလေနာတိ ယုတ္တပတ္တကာလေန. ကပ္ပိယန္တိ ယံ ကပ္ပိယံ, တံ ဒေတိ. ဝိစေယျ ဒေတီတိ ‘‘ဣမဿ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတိ, ဣမဿ န မဟပ္ဖလ’’န္တိ ဧဝံ ပဋိဂ္ဂါဟကပရိယေသနဝသေန ဒါနံ ဝါ ပဏိဓာယဝသေန ဒါနံ ဝါ ဝိစိနိတွာ ဒေတိ.

37. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'ශුචි' යනු පිරිසිදු වූ, වර්ණ සම්පන්න වූ වස්තුව දෙයි. 'ප්‍රණීත' යනු රසවත් වූ වස්තුවයි. 'කාලයෙන්' යනු සුදුසු වූ කාලයෙහි යන්නයි. 'කැප දෙය' යනු සංඝයාට යම් වස්තුවක් කැප ද, එය දෙයි. 'විමසා බලා දෙයි' යනු "මොහුට දුන් කළ මහත් ඵල ලැබෙයි, මොහුට දුන් කළ මහත් ඵල නොලැබෙයි" යනුවෙන් ප්‍රතිග්‍රාහකයා සෙවීම් වශයෙන් හෝ උසස් චේතනාවෙන් දාන වස්තුව තෝරා බේරා දෙයි.

၈. သပ္ပုရိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සප්පුරිස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၈. အဋ္ဌမေ အတ္ထာယာတိ အတ္ထတ္ထာယ. ဟိတာယ သုခါယာတိ ဟိတတ္ထာယ သုခတ္ထာယ. ပုဗ္ဗပေတာနန္တိ ပရလောကဂတာနံ ဉာတီနံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ စက္ကဝတ္တိရာဇာနော ဗောဓိသတ္တာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ လဗ္ဘန္တိ, ဗုဒ္ဓကာလေ ဗုဒ္ဓါ စေဝ ဗုဒ္ဓသာဝကာ စ. ယထာဝုတ္တာနဉှိ ဧတေသံ အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တိ. ဗဟုန္နံ ဝတ အတ္ထာယ, သပ္ပညော ဃရမာဝသန္တိ သပ္ပညော ဃရေ ဝသန္တော ဗဟူနံ ဝတ အတ္ထာယ ဟောတိ. ပုဗ္ဗေတိ ပဌမေဝ. ပုဗ္ဗေကတမနုဿရန္တိ [Pg.232] မာတာပိတူနံ ပုဗ္ဗကာရဂုဏေ အနုဿရန္တော. သဟဓမ္မေနာတိ သကာရဏေန ပစ္စယပူဇနေန ပူဇေတိ. အပစေ ဗြဟ္မစာရယောတိ ဗြဟ္မစာရိနော အပစယတိ, နီစဝုတ္တိတံ နေသံ အာပဇ္ဇတိ. ပေသလောတိ ပိယသီလော.

38. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'අර්ථය පිණිස' යනු යහපත පිණිසයි. 'හිත සුව පිණිස' යනු යහපත හා සැපය පිණිසයි. 'පෙර මියගියවුන්ට' යනු පරලොව ගිය ඥාතීන්ට යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි බුදුවරයෙකු පහළ නොවූ කාලයක සක්විති රජවරු, බෝධිසත්ත්වවරු සහ පසේබුදුවරයෝ මෙහි අර්ථය පිණිස වෙති. බුද්ධ කාලයෙහි බුදුවරුන් හා බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් ඒ සඳහා වෙති. සැබැවින්ම ඉහත සඳහන් කළ උතුමෝ ඒ මවුපියන්ගේ අර්ථය, හිතසුව පිණිස පවතිති. 'බොහෝ දෙනාගේ අර්ථය පිණිස පණ්ඩිතයා ගෘහ වාසය කරයි' යනු පණ්ඩිතයා ගෙදර වසමින් සැබැවින්ම බොහෝ දෙනාගේ යහපත පිණිසම සිටියි. 'පෙර' යනු පළමුවෙන්ම යන්නයි. 'පෙර කළ දෑ සිහි කරමින්' යනු මවුපියන් පෙර කළ ගුණෝපකාරයන් නැවත නැවත සිහි කරමින් යන්නයි. 'සහධම්මෙන' යනු හේතු යුක්තව, සිව්පස පූජාවෙන් පිදුම් කරයි. 'බ්‍රහ්මචාරීන්ට ගරු කරයි' යනු උතුම් හැසිරීම් ඇති උතුමන්ට ගරු බුහුමන් දක්වයි, ඔවුන් ඉදිරියෙහි යටහත් පහත් බවට පැමිණෙයි. 'පේසල' යනු ප්‍රිය වූ සීලයක් ඇති පුද්ගලයන්ටයි.

၉. အဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව (නිර්දේශය).

၃၉. နဝမေ ဒါနာနီတိ စေတနာဒါနာနိ. အဂ္ဂညာနီတိအာဒီနံ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

39. නවවන සූත්‍රයෙහි 'දානානි' යනු චේතනා දානයන්ය. 'අග්ගඤ්ඤානි' යනාදී පදවල අර්ථය මීට පෙර (චතුක්ක නිපාත වර්ණනාවෙහි) පවසන ලද්දේමය.

၁၀. ဒုစ္စရိတဝိပါကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දුශ්චරිත විපාක සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၀. ဒသမေ ပါဏာတိပါတောတိ ပါဏာတိပါတစေတနာ. သဗ္ဗလဟုသောတိ သဗ္ဗလဟုကော. အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကောတိ တေန ပရိတ္တကေန ကမ္မဝိပါကေန အပ္ပာယုကော ဟောတိ, ဒိန္နမတ္တာယ ဝါ ပဋိသန္ဓိယာ ဝိလီယတိ မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခန္တမတ္တေ ဝါ. ဧဝရူပေါ ဟိ န အညဿ ကဿစိ နိဿန္ဒော, ပါဏာတိပါတဿေဝ ဂတမဂ္ဂေါ ဧသောတိ. ဘောဂဗျသနသံဝတ္တနိကောတိ ယထာ ကာကဏိကာမတ္တမ္ပိ ဟတ္ထေ န တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ ဘောဂဗျသနံ သံဝတ္တေတိ. သပတ္တဝေရသံဝတ္တနိကော ဟောတီတိ သဟ သပတ္တေဟိ ဝေရံ သံဝတ္တေတိ. တဿ ဟိ သပတ္တာ စ ဗဟုကာ ဟောန္တိ. ယော စ နံ ပဿတိ, တသ္မိံ ဝေရမေဝ ဥပ္ပာဒေတိ န နိဗ္ဗာယတိ. ဧဝရူပေါ ဟိ ပရဿ ရက္ခိတဂေါပိတဘဏ္ဍေ အပရာဓဿ နိဿန္ဒော.

40. දසවන සූත්‍රයෙහි 'පාණාතිපාතෝ' යනු ප්‍රාණාතිපාත චේතනාවයි. 'සබ්බලහුසෝ' යනු (කර්ම විපාක අතුරින්) සැහැල්ලුම විපාකයයි. 'අප්පායුකසංවත්තනිකෝ' යනු ඒ අල්ප වූ කර්ම විපාකය හේතුවෙන් ආයුෂ කෙටි වෙයි. ප්‍රතිසන්ධිය ලබන අවස්ථාවේම හෝ මව් කුසින් බිහි වූ සැනින්ම හෝ ජීවිතය විනාශයට පත් වෙයි. මෙබඳු ආයුෂ කෙටි වීම අන් කිසිවක ප්‍රතිඵලයක් නොව, එය ප්‍රාණාතිපාත කර්මයේම නියමිත විපාක මාර්ගයයි. 'භෝගබ්‍යසනසංවත්තනිකෝ' යනු අතේ තිබෙන ඉතා සුළු වස්තුවක් පවා ඉතිරි නොවන පරිදි සම්පත් විනාශ වීමට හේතු වෙයි. 'සපත්තවේරසංවත්තනිකෝ හෝති' යනු සතුරන් සමඟ වෛරය ඇති කිරීමට හේතු වෙයි. එවැනි පුද්ගලයාට සතුරෝ බොහෝ වෙති. ඔහු දකින සෑම කෙනෙකු තුළම ඔහු කෙරෙහි වෛරයක් මිස ප්‍රසාදයක් හට නොගනී. මෙවැනි තත්ත්වයන් අනුන් විසින් ආරක්ෂා කරන ලද වස්තූන් කෙරෙහි කළ වරදෙහි (කාමමිථ්‍යාචාරයෙහි) ප්‍රතිඵල වේ.

အဘူတဗ္ဘက္ခာနသံဝတ္တနိကော ဟောတီတိ အဘူတေန အဗ္ဘက္ခာနံ သံဝတ္တေတိ, ယေန ကေနစိ ကတံ တဿေဝ ဥပရိ ပတတိ. မိတ္တေဟိ ဘေဒနသံဝတ္တနိကောတိ မိတ္တေဟိ ဘေဒံ သံဝတ္တေတိ. ယံ ယံ မိတ္တံ ကရောတိ, သော သော ဘိဇ္ဇတိယေဝ. အမနာပသဒ္ဒသံဝတ္တနိကောတိ အမနာပသဒ္ဒံ သံဝတ္တေတိ. ယာ သာ ဝါစာ ကဏ္ဋကာ ကက္ကသာ ကဋုကာ အဘိသဇ္ဇနီ မမ္မစ္ဆေဒိကာ, ဂတဂတဋ္ဌာနေ တမေဝ သုဏာတိ, မနာပသဒ္ဒသဝနံ နာမ န လဘတိ. ဧဝရူပေါ ဖရုသဝါစာယ ဂတမဂ္ဂေါ နာမ. အနာဒေယျဝါစာသံဝတ္တနိကောတိ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗဝစနတံ သံဝတ္တေတိ, ‘‘တွံ ကသ္မာ ကထေသိ, ကော ဟိ တဝ ဝစနံ ဂဟေဿတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. အယံ သမ္ဖပ္ပလာပဿ ဂတမဂ္ဂေါ. ဥမ္မတ္တကသံဝတ္တနိကော ဟောတီတိ ဥမ္မတ္တကဘာဝံ [Pg.233] သံဝတ္တေတိ. တေန ဟိ မနုဿော ဥမ္မတ္တော ဝါ ခိတ္တစိတ္တော ဝါ ဧဠမူဂေါ ဝါ ဟောတိ. အယံ သုရာပါနဿ နိဿန္ဒော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတန္တိ.

'අභූතබ්භක්ඛානසංවත්තනිකෝ හෝති' යනු අසත්‍ය චෝදනා ලැබීමට හේතු වෙයි. වෙනත් අයෙකු කළ වරදක් පවා තමා පිට පැටවෙයි. 'මිත්තේහි භේදනසංවත්තනිකෝ' යනු මිතුරන් බිඳවීමට හේතු වෙයි. ඔහු යම් යම් මිතුරන් ඇති කරගත්තද, ඒ සෑම මිතුරෙකුම ඔහුගෙන් වෙන් වී යයි. 'අමනාපසද්දසංවත්තනිකෝ' යනු අකමැති ශබ්ද ඇසීමට හේතු වෙයි. කටු වැනි රළු වූ ද, කටුක වූ ද, අනුන් පෙළන සුළු වූ ද, හෘදය සිදුරු කරන සුළු වූ ද යම් වචනයක් වේද, ඔහු යන යන තැන අසන්නට ලැබෙන්නේ එවැනි වචනමය. කිසි කලක මනාප ශබ්ද ඇසීමට නොලැබෙයි. මෙය පරුෂ වචනයේ විපාකයයි. 'අනාදෙය්‍යවාචාසංවත්තනිකෝ' යනු පිළිගත නොහැකි වචන ඇත්තෙකු වීමට හේතු වෙයි. "ඔබ කුමට පවසන්නෙහිද? කවුද ඔබගේ වචන පිළිගන්නේ?" යනුවෙන් නින්දාවට ලක් වෙයි. මෙය සම්ඵප්ප්‍රලාපයේ (හිස් වචනයේ) විපාකයයි. 'උම්මත්තකසංවත්තනිකෝ හෝති' යනු උමතු බවට පත් වීමට හේතු වෙයි. එයින් මිනිසා උමතු වූවෙකු හෝ විසිරුණු සිත් ඇත්තෙකු හෝ කෙළ තොලු වූවෙකු හෝ වෙයි. මෙය සුරාපානයේ විපාකයයි. මේ සූත්‍රයෙහි සංසාර වෘත්තය පිළිබඳවම පමණක් වදාරන ලදී.

ဒါနဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

සිව්වන දාන වර්ගයයි.

၅. ဥပေါသထဝဂ္ဂေါ

5. උපෝසථ වර්ගය.

၄. ဝါသေဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. වාසෙට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၄. ပဉ္စမဿ စတုတ္ထေ ဣမေ စေပိ, ဝါသေဋ္ဌ, မဟာသာလာတိ ပုရတော ဌိတေ ဒွေ သာလရုက္ခေ ဒဿေန္တော ပရိကပ္ပောပမံ အာဟ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ တာဝ မဟာသာလာ အစေတနာ. သစေ ဧတေပိ သစေတနာ ဟုတွာ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ ဥပေါသထံ ဥပဝသေယျုံ, ဧတေသမ္ပိ သော ဥပေါသထဝါသော ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ အဿ. ဘူတေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ.

44. පස්වන වර්ගයෙහි සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'ඉමේ චේපි වාසෙට්ඨ මහාසාලා' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි තිබූ සල් ගස් දෙකක් දක්වමින් උපකල්පිත උපමාවක් වදාළ සේක. මෙහි අදහස මෙයයි: "වාසෙට්ඨය, මුලින්ම මේ මහා සල් ගස් දෙක අචේතනිකය. ඉදින් මොවුන්ට පවා චේතනාවක් තිබී අෂ්ටාංග සමන්නාගත උපෝසථය රැක්කේ නම්, එය මොවුන්ට පවා දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස වන්නේය. එසේ නම් චේතනා සහිත සත්වයන් ගැන කිව යුතුම කුමක්ද?" යනු මෙහි අදහසයි.

၆. အနုရုဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අනුරුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၆. ဆဋ္ဌေ ယေနာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါတိ တာ ကိရ ဒေဝတာ အတ္တနော သမ္ပတ္တိံ ဩလောကေတွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ နိဿာယ အယံ သမ္ပတ္တိ အမှေဟိ လဒ္ဓါ’’တိ အာဝဇ္ဇမာနာ ထေရံ ဒိသွာ ‘‘မယံ အမှာကံ အယျဿ ပုဗ္ဗေ စက္ကဝတ္တိရဇ္ဇံ ကရောန္တဿ ပါဒပရိစာရိကာ ဟုတွာ တေန ဒိန္နောဝါဒေ ဌတွာ ဣမံ သမ္ပတ္တိံ လဘိမှ, ဂစ္ဆာမ ထေရံ အာနေတွာ ဣမံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိဿာမာ’’တိ ဒိဝါ ယေနာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ တေနုပသင်္ကမိံသု. တီသု ဌာနေသူတိ တီသု ကာရဏေသု. ဌာနသော ပဋိလဘာမာတိ ခဏေနေဝ လဘာမ. သရန္တိ ဝစနသဒ္ဒံ ဝါ ဂီတသဒ္ဒံ ဝါ အာဘရဏသဒ္ဒံ ဝါ. ပီတာ အဿူတိအာဒီနိ နီလာ တာဝ ဇာတာ, ပီတာ ဘဝိတုံ န သက္ခိဿန္တီတိအာဒိနာ နယေန စိန္တေတွာ ဝိတက္ကေတိ. တာပိ ‘‘ဣဒါနိ အယျော အမှာကံ ပီတဘာဝံ ဣစ္ဆတိ, ဣဒါနိ လောဟိတဘာဝ’’န္တိ တာဒိသာဝ အဟေသုံ.

46. සයවන සූත්‍රයෙහි 'යේනායස්මා අනුරුද්ධෝ' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: ඒ දෙවඟනෝ තමන්ගේ සම්පත්තිය දෙස බලා, "අප මේ සම්පත්තිය ලබන්නට කුමක් උපකාරී වීද?" යයි සලකා බලන්නෝ අනුරුද්ධ තෙරුන් දැක, "අපි අපගේ ස්වාමීන් වහන්සේ පෙර සක්විති රජකම් කළ කාලයෙහි පාදපරිචාරිකාවන් වී, උන්වහන්සේ දුන් අවවාදයෙහි පිහිටා මේ සම්පත්තිය ලැබුවෙමු. අපි තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් උන්වහන්සේට මේ සම්පත්තිය විඳින්නට සලස්වමු" යයි කතිකා කරගත්තෝය. පසුව දහවල් කාලයෙහි ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධයන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියහ. 'තීසු ඨානේසූ' යනු කරුණු තුනකදීය. 'ඨානසෝ පටිලභාමා' යනු ක්ෂණයකින්ම (කැමති වූ සැණින්ම) ලබමු යන්නයි. 'සරන්ති' යනු වචන ශබ්දය, ගීත ශබ්දය හෝ ආභරණවල ශබ්දයයි. 'පීතා අස්සූ' යනාදී පදවලින් කියවෙන්නේ, තමන් නිල් පැහැයෙන් ඉපිද සිටියත්, තෙරුන් වහන්සේ කැමති නම් කහ පැහැ වීමට මොහොතක්වත් ප්‍රමාද නොවන බවයි. ඒ දෙවඟනෝ "දැන් ස්වාමීන් වහන්සේ අප කහ පැහැයෙන් සිටිනවාට කැමතිය, දැන් රතු පැහැයෙන් සිටිනවාට කැමතිය" යයි සිතා ඒ ඒ පැහැයන්ගෙන් යුක්ත වූහ.

အစ္ဆရံ ဝါဒေသီတိ ပါဏိတလံ ဝါဒေသိ. ပဉ္စင်္ဂိကဿာတိ အာတတံ, ဝိတတံ, အာတတဝိတတံ, ဃနံ, သုသိရန္တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဿ. တတ္ထ အာတတံ နာမ စမ္မပရိယောနဒ္ဓေသု ဘေရိအာဒီသု ဧကတလတူရိယံ, ဝိတတံ နာမ ဥဘယတလံ, အာတတဝိတတံ နာမ သဗ္ဗသော [Pg.234] ပရိယောနဒ္ဓံ, သုသိရံ ဝံသာဒိ, ဃနံ သမ္မာဒိ. သုဝိနီတဿာတိ အာကဍ္ဎနသိထိလကရဏာဒီဟိ သမုစ္ဆိတဿ. သုပ္ပဋိပတာဠိတဿာတိ ပမာဏေ ဌိတဘာဝဇာနနတ္ထံ သုဋ္ဌု ပဋိပတာဠိတဿ. ကုသလေဟိ သုသမန္နာဟတဿာတိ ယေ ဝါဒေတုံ ကုသလာ ဆေကာ, တေဟိ ဝါဒိတဿ. ဝဂ္ဂူတိ ဆေကော သုန္ဒရော. ရဇနီယောတိ ရဉ္ဇေတုံ သမတ္ထော. ကမနီယောတိ ကာမေတဗ္ဗယုတ္တော. ခမနီယောတိ ဝါ ပါဌော, ဒိဝသမ္ပိ သုယျမာနော ခမတေဝ, န နိဗ္ဗိန္ဒတီတိ အတ္ထော. မဒနီယောတိ မာနမဒပုရိသမဒဇနနော. ဣန္ဒြိယာနိ ဩက္ခိပီတိ ‘‘အသာရုပ္ပံ ဣမာ ဒေဝတာ ကရောန္တီ’’တိ ဣန္ဒြိယာနိ ဟေဋ္ဌာ ခိပိ, န အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဩလောကေသိ. န ခွယျော အနုရုဒ္ဓေါ သာဒိယတီတိ ‘‘မယံ နစ္စာမ ဂါယာမ, အယျော ပန အနုရုဒ္ဓေါ န ခေါ သာဒိယတိ, အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ န ဩလောကေတိ, ကိံ မယံ နစ္စိတွာ ဝါ ဂါယိတွာ ဝါ ကရိဿာမာ’’တိ တတ္ထေဝ အန္တရဓာယိံသု. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ တာသံ ဒေဝတာနံ အာနုဘာဝံ ဒိသွာ ‘‘ကတိဟိ နု ခေါ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော မာတုဂါမော မနာပကာယိကေ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တတီ’’တိ ဣမမတ္ထံ ပုစ္ဆိတုံ ဥပသင်္ကမိ.

'අච්ඡරං වාදේසි' යනු අත්ලෙන් ශබ්ද කිරීමයි (අත්පුඩි ගැසීමයි). 'පඤ්චංගිකස්සා' යනු අංග පහකින් යුත් තූර්ය වාද්‍යයයි. එහි 'ආතත' යනු එක් පැත්තක් සම්වලින් වැසූ බෙර ආදියයි, 'විතත' යනු දෙපැත්තම සම්වලින් වැසූ බෙර ආදියයි, 'ආතතවිතත' යනු සම්පූර්ණයෙන්ම සම්වලින් වට කළ වාද්‍ය භාණ්ඩයි, 'සුසිර' යනු වංශ (වේණූ) ආදියයි, 'ඝන' යනු තාලම්පට ආදියයි. 'සුවිනීතස්සා' යනු මැනවින් සකස් කර වාදනය කරන ලද යන්නයි. 'සුප්පටිපතාළිතස්සා' යනු ප්‍රමාණය දැන මැනවින් වයන ලද යන්නයි. 'කුසලේහි සුසමන්නාහතස්සා' යනු වැයීමෙහි දක්ෂ වූවන් විසින් වයන ලද යන්නයි. 'වග්ගූ' යනු මනහර වූ යන්නයි. 'රජනීයෝ' යනු ඇලුම් කරවීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'කමනීයෝ' යනු ප්‍රිය වීමට සුදුසු වූ යන්නයි. 'ඛමනීයෝ' කියාද පාඨයක් ඇත, එහි තේරුම දවස පුරා ඇසුවත් එපා නොවන (කලකිරීමක් ඇති නොවන) බවයි. 'මදනීයෝ' යනු මදය හා මාන්නය උපදවන සුළු යන්නයි. 'ඉන්ද්‍රියානි ඔක්ඛිපි' යනු "මේ දෙවඟනෝ නොමනා දෙයක් කරති" යයි සලකා උන්වහන්සේ ඉන්ද්‍රියයන් යටට යොමු කළ සේක (බිමට නෙත් යොමා ගත්හ). ඇස් හැර නොබැලූ සේක. 'න ඛ්වය්‍යෝ අනුරුද්ධෝ සාදියතී' යනු "අපි නැටුවත්, ගැයුවත් අනුරුද්ධ ස්වාමීන් වහන්සේ එය සතුටින් පිළිගන්නේ නැත, ඇස් හැර බලන්නේවත් නැත, එබැවින් අප නටා ගැයීමෙන් පලක් නැත" යයි සිතා එතැනම අතුරුදන් වූහ. 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යනු ඒ දෙවඟනන්ගේ ආනුභාවය දැක "කොපමණ ගුණධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ මාතෘගාමික තොමෝ මනාපකායික දේව ලෝකයෙහි උපදියිද?" යන මේ කාරණය විමසීම සඳහා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණි බවයි.

၉-၁၀. ဣဓလောကိကသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

9-10. ඉධලෝකික සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාව.

၄၉-၅၀. နဝမေ အယံ’သ လောကော အာရဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အယမဿ လောကော ဣဓလောကေ ကရဏမတ္တာယ အာရဒ္ဓတ္တာ ပရိပုဏ္ဏတ္တာ အာရဒ္ဓေါ ဟောတိ ပရိပုဏ္ဏော. သောဠသာကာရသမ္ပန္နာတိ သုတ္တေ ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိ, ဂါထာသု အဋ္ဌဟီတိ သောဠသဟိ အာကာရေဟိ သမန္နာဂတာ, ယာနိ ဝါ အဋ္ဌင်္ဂါနိ ပရမ္ပိ တေသု သမာဒပေတီတိ ဧဝမ္ပိ သောဠသာကာရသမ္ပန္နာတိ ဧကေ. သဒ္ဓါသီလပညာ ပနေတ္ထ မိဿိကာ ကထိတာ. ဒသမံ ဘိက္ခုသံဃဿ ကထိတံ. သဗ္ဗသုတ္တေသု ပန ယံ န ဝုတ္တံ, တံ ဟေဋ္ဌာ အာဂတနယတ္တာ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

49-50. නවවන සූත්‍රයෙහි 'අයං’ස ලෝකෝ ආරද්ධෝ හෝති' යනු මෙලොව කටයුතු නිසි පරිදි සිදු කරන බැවින් හා සම්පූර්ණ කරන බැවින් උත්සාහවත් වූ හෝ පරිපූර්ණ වූ ලෝකයක් බවට පත් වෙයි. 'සෝළසාකාරසම්පන්නා' යනු සූත්‍රයෙහි වදාළ අංග අට සහ ගාථාවන්හි වදාළ අංග අට වශයෙන් ආකාර දහසයකින් යුක්ත වූ යන්නයි. ඇතැම් අය පවසන්නේ තමා තුළ ඇති අංග අටෙහි අන් අයවද සමාදන් කරවන බැවින් ආකාර දහසයකින් යුක්ත වන බවයි. මෙහි ශ්‍රද්ධා, සීල, ප්‍රඥා යන ගුණාංග මිශ්‍රව පවසන ලදී. දසවන සූත්‍රය භික්ෂු සංඝයාට වදාරන ලද්දකි. සියලු සූත්‍රයන්හි යමක් පැහැදිලිව පවසා නැත්නම්, එය මීට පෙර පැවති ක්‍රමය අනුව පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

ဥပေါသထဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන උපෝසථ වර්ගයයි.

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

පළමුවන පණ්ණාසකය නිම විය.

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ

2. දෙවන පණ්ණාසකය.

(၆) ၁. ဂေါတမီဝဂ္ဂေါ

(6) 1. ගෝතමී වර්ගය.

၁. ဂေါတမီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ගෝතමී සූත්‍ර වර්ණනාව.

၅၁. ဆဋ္ဌဿ [Pg.235] ပဌမေ သက္ကေသု ဝိဟရတီတိ ပဌမဂမနေန ဂန္တွာ ဝိဟရတိ. မဟာပဇာပတီတိ ပုတ္တပဇာယ စေဝ ဓီတုပဇာယ စ မဟန္တတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမာ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ဘဂဝါ ကပိလပုရံ ဂန္တွာ ပဌမမေဝ နန္ဒံ ပဗ္ဗာဇေသိ, သတ္တမေ ဒိဝသေ ရာဟုလကုမာရံ. စုမ္ဗဋကကလဟေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃၁; သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၃၇) ပန ဥဘယနဂရဝါသိကေသု ယုဒ္ဓတ္ထာယ နိက္ခန္တေသု သတ္ထာ ဂန္တွာ တေ ရာဇာနော သညာပေတွာ အတ္တဒဏ္ဍသုတ္တံ (သု. နိ. ၉၄၁ အာဒယော; မဟာနိ. ၁၇၀ အာဒယော) ကထေသိ. ရာဇာနော ပသီဒိတွာ အဍ္ဎတိယသတေ အဍ္ဎတိယသတေ ကုမာရေ အဒံသု, တာနိ ပဉ္စ ကုမာရသတာနိ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိံသု, အထ နေသံ ပဇာပတိယော သာသနံ ပေသေတွာ အနဘိရတိံ ဥပ္ပာဒယိံသု. သတ္ထာ တေသံ အနဘိရတိယာ ဥပ္ပန္နဘာဝံ ဉတွာ တေ ပဉ္စသတေ ဒဟရဘိက္ခူ ကုဏာလဒဟံ နေတွာ အတ္တနော ကုဏာလကာလေ နိသိန္နပုဗ္ဗေ ပါသာဏတလေ နိသီဒိတွာ ကုဏာလဇာတကကထာယ (ဇာ. ၂.၂၁.ကုဏာလဇာတက) တေသံ အနဘိရတိံ ဝိနောဒေတွာ သဗ္ဗေပိ တေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာပေသိ, ပုန မဟာဝနံ အာနေတွာ အရဟတ္တဖလေတိ. တေသံ စိတ္တဇာနနတ္ထံ ပုနပိ ပဇာပတိယော သာသနံ ပဟိဏိံသု. တေ ‘‘အဘဗ္ဗာ မယံ ဃရာဝါသဿာ’’တိ ပဋိသာသနံ ပဟိဏိံသု. တာ ‘‘န ဒါနိ အမှာကံ ဃရံ ဂန္တုံ ယုတ္တံ, မဟာပဇာပတိယာ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုဇာနာပေတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမာ’’တိ ပဉ္စသတာပိ မဟာပဇာပတိံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘အယျေ, အမှာကံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုဇာနာပေထာ’’တိ အာဟံသု. မဟာပဇာပတီ တာ ဣတ္ထိယော ဂဟေတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. သေတစ္ဆတ္တဿ ဟေဋ္ဌာ ရညော ပရိနိဗ္ဗုတကာလေ ဥပသင်္ကမီတိပိ ဝဒန္တိယေဝ.

51. හයවන වර්ගයේ ප්‍රථම සූත්‍රයෙහි ‘සක්කේසු විහරති’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පළමුව වැඩම කිරීමෙන් (එහි) වාසය කරන බවයි. ‘මහාපජාපතී’ යනු පුත්‍ර ප්‍රජාව හා දියණියන් ප්‍රජාවගේ විශාලත්වය නිසා ඒ නම ලද්දීය. ‘යෙන භගවා තේනුපසංකමි’ යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කොට පළමුවෙන්ම නන්ද කුමරු පැවිදි කරවූහ; හත්වන දිනයේදී රාහුල කුමරු පැවිදි කරවූහ. ජල ප්‍රශ්නයක් මුල් කරගෙන (ශීර්ෂාධාරක රණ්ඩුවක් නිසා) නගර දෙකේම (කපිලවස්තු හා කෝලිය) වැසියන් යුද්ධයට සැරසී නික්මුණු කල්හි, ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට ඒ රජවරුන් හට කරුණු වටහා දී ‘අත්තදණ්ඩ සූත්‍රය’ දේශනා කළහ. රජවරු පැහැදී දෙපසින්ම කුමාරවරු දෙසිය පනහ බැගින් (පන්සියයක්) පූජා කළහ. ඒ කුමාරවරු පන්සියයම ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ පැරණි බිරින්දෑවරු පණිවිඩ එවමින් ඔවුන් තුළ ශාසනයෙහි නොඇල්මක් (අනභිරතියක්) ඇති කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ නොඇල්ම හටගත් බව දැන ඒ පන්සියයක් තරුණ භික්ෂූන් කුණාල විල වෙත කැඳවාගෙන ගොස්, තමන් වහන්සේ පෙර කුණාල පක්ෂියෙකුව සිටි කාලයේ වැඩසිටි ගල්තලාව මත හිඳ ‘කුණාල ජාතකය’ දේශනා කොට ඔවුන්ගේ නොඇල්ම දුරු කර සියල්ලන්ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටුවූහ. නැවත මහා වනයට කැඳවාගෙන විත් අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටුවූහ. ඔවුන්ගේ සිත් දැනගනු පිණිස නැවතත් බිරින්දෑවරු පණිවිඩ යැවූහ. “අපි ගිහි ගෙයි වාසය කිරීමට නුසුදුස්සෝ වෙමු” යි ඔවුහු පෙරලා පණිවිඩ එවූහ. එවිට ඒ කාන්තාවෝ, “දැන් අපට අනුන්ගේ ගෙවල්වලට යෑම නුසුදුසුය. මහාපජාපතී ගෝතමිය වෙත ගොස් පැවිද්දට අවසර ගෙන පැවිදි වන්නෙමු” යි සිතා මහාපජාපතී ගෝතමිය වෙත ගොස්, “ආර්යාවනි, අපට පැවිදි වීමට අවසර ලබා දෙන්න” යි කීහ. මහාපජාපතී ගෝතමිය ඒ කාන්තාවන් කැඳවාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියාය. සුද්ධෝදන රජු පිරිනිවන් පෑ කල්හි ඇය පැමිණි බවද කියනු ලැබේ.

အလံ ဂေါတမိ, မာ တေ ရုစ္စီတိ ကသ္မာ ပဋိက္ခိပိ, နနု သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ စတဿော ပရိသာ ဟောန္တီတိ? ကာမံ ဟောန္တိ, ကိလမေတွာ ပန အနေကဝါရံ ယာစိတေ အနုညာတံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ‘‘ဒုက္ခေန လဒ္ဓါ’’တိ သမ္မာ ပရိပါလေဿန္တီတိ ဂရုံ ကတွာ အနုညာတုကာမော ပဋိက္ခိပိ. ပက္ကာမီတိ ပုန ကပိလပုရမေဝ ပါဝိသိ. ယထာဘိရန္တံ [Pg.236] ဝိဟရိတွာတိ ဗောဓနေယျသတ္တာနံ ဥပနိဿယံ ဩလောကေန္တော ယထာဇ္ဈာသယနေ ဝိဟရိတွာ. စာရိကံ ပက္ကာမီတိ မဟာဇနသင်္ဂဟံ ကရောန္တော ဥတ္တမာယ ဗုဒ္ဓသိရိယာ အနောပမေန ဗုဒ္ဓဝိလာသေန အတုရိတစာရိကံ ပက္ကာမိ.

“ගෝතමිය, එය එපා, එය රුචි නොකරන්න” යි කියා (පැවිද්ද) ප්‍රතික්ෂේප කළේ ඇයි? සියලු බුදුවරුන්ට සිව්වනක් පිරිස සිටිනවා නේද? (ප්‍රශ්නයකි). ඔව්, සිටිති. නමුත් දුක් මහන්සි වී කිහිප වරක් ආයාචනා කළ පසු ලැබෙන පැවිද්ද “දුක සේ ලබා ගත්තක්” ලෙස සලකා මැනවින් ආරක්ෂා කරනු ඇතැයි සිතා, එය ගෞරවාන්විතව (වගකීමක් ඇතිව) ලබා දීමට කැමති වූ නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේ එසේ ප්‍රතික්ෂේප කළහ. ‘පක්කාමි’ යනු නැවත කපිලවස්තු පුරයටම ඇතුළු වූහ. ‘යථාභිරන්තං විහරිත්වා’ යනු අවබෝධය ලැබීමට සුදුසු සත්ත්වයන්ගේ උපනිශ්‍රය බලමින් කැමැත්ත පරිදි වාසය කොට, ‘චාරිකං පක්කාමි’ යනු මහා ජනයාට සංග්‍රහ කරමින් උතුම් බුදු සිරියෙන් හා අසමසම බුදු විලාසයෙන් යුතුව හදිසි නොවූ (අතුරිත) චාරිකාවෙහි වැඩම කළහ.

သမ္ဗဟုလာဟိ သာကိယာနီဟိ သဒ္ဓိန္တိ အန္တောနိဝေသနမှိယေဝ ဒသဗလံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာဝေသံ ဂဟေတွာ ပဉ္စသတာ သာကိယာနိယော ပဗ္ဗဇ္ဇာဝေသံယေဝ ဂါဟာပေတွာ သဗ္ဗာဟိပိ တာဟိ သမ္ဗဟုလာဟိ သာကိယာနီဟိ သဒ္ဓိံ. စာရိကံ ပက္ကာမီတိ ဂမနံ အဘိနီဟရိ. ဂမနာဘိနီဟရဏကာလေ ပန တာ သုခုမာလာ ရာဇိတ္ထိယော ပဒသာ ဂန္တုံ န သက္ခိဿန္တီတိ သာကိယကောလိယရာဇာနော သောဝဏ္ဏသိဝိကာယော ဥပဋ္ဌာပယိံသု. တာ ပန ‘‘ယာနေ အာရုယှ ဂစ္ဆန္တီတိ သတ္ထရိ အဂါရဝေါ ကတော ဟောတီ’’တိ ဧကပဏ္ဏာသယောဇနိကံ ပဒသာဝ ပဋိပဇ္ဇိံသု. ရာဇာနောပိ ပုရတော စ ပစ္ဆတော စ အာရက္ခံ သံဝိဒဟာပေတွာ တဏ္ဍုလသပ္ပိတေလာဒီနံ သကဋာနိ ပူရာပေတွာ ‘‘ဂတဋ္ဌာနေ ဂတဋ္ဌာနေ အာဟာရံ ပဋိယာဒေထာ’’တိ ပုရိသေ ပေသယိံသု. သူနေဟိ ပါဒေဟီတိ တာသဉှိ သုခုမာလတ္တာ ပါဒေသု ဧကော ဖောဋော ဥဋ္ဌေတိ, ဧကော ဘိဇ္ဇတိ. ဥဘော ပါဒါ ကတကဋ္ဌိသမ္ပရိကိဏ္ဏာ ဝိယ ဟုတွာ ဥဒ္ဓုမာတာ ဇာတာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သူနေဟိ ပါဒေဟီ’’တိ. ဗဟိဒွါရကောဋ္ဌကေတိ ဒွါရကောဋ္ဌကတော ဗဟိ. ကသ္မာ ပနေဝံ ဌိတာတိ? ဧဝံ ကိရဿာ အဟောသိ – ‘‘အဟံ တထာဂတေန အနနုညာတာ သယမေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာဝေသံ အဂ္ဂဟေသိံ, ဧဝံ ဂဟိတဘာဝေါ စ ပန မေ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ပါကဋော ဇာတော. သစေ သတ္ထာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုဇာနာတိ, ဣစ္စေတံ ကုသလံ. သစေ ပန နာနုဇာနိဿတိ, မဟတီ ဂရဟာ ဘဝိဿတီ’’တိ ဝိဟာရံ ပဝိသိတုံ အသက္ကောန္တီ ရောဒမာနာဝ အဋ္ဌာသိ.

බොහෝ ශාක්‍ය කාන්තාවන් සමඟ යනු, රජමාලිගය තුළදීම දසබලයන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වෙස් ගෙන, එම පන්සියයක් ශාක්‍ය කාන්තාවන්ද පැවිදි වෙස් ගන්වා ඔවුන් සමඟ චාරිකාවෙහි නික්මුණු බවයි. චාරිකාව ආරම්භ කරන විට, ඒ සුකොමල රජ කුමරියන්ට පයින් යන්නට නොහැකි වනු ඇතැයි සිතා ශාක්‍ය හා කෝලිය රජවරු රන් සිවිකා පිළියෙළ කර දුන්හ. එහෙත් ඔවුහු “රියක නැගී යෑම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි දක්වන අගෞරවයකි” යි සිතා යොදුන් පනස් එකක මග පයින්ම වැඩියහ. රජවරුද ඉදිරියෙන් හා පිටුපසින් ආරක්ෂාව සලසා, සහල්, ගිතෙල්, තෙල් ආදිය පිරවූ කරත්ත යවා “ළඟාවන සෑම තැනකම ආහාර පිළියෙළ කරන්නැ” යි පුරුෂයන් පිටත් කළහ. ‘සූනේහි පාදේහි’ යනු, ඔවුන්ගේ සුකොමල බව නිසා පාදවල එක බිබිලක් හටගනී, එකක් පිපිරෙයි. දෙපාම කටකැටි (කටකට්ඨි) ඇටවලින් පිරුණාක් මෙන් ඉදිමී ගියේය. එබැවින් ‘ඉදිමුණු පාදවලින්’ යැයි කියන ලදී. ‘බහිද්වාරකෝට්ඨකේ’ යනු දොරටුවෙන් පිටතයි. ඇයි එසේ සිටියේ? ඇයට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: “මම තථාගතයන් වහන්සේගේ අවසරයකින් තොරව තනිවම පැවිදි වෙස් ගත්තෙමි. මා මෙසේ පැවිදි වෙස් ගත් බව මුළු දඹදිව පුරාම ප්‍රකට විය. ඉදින් ශාස්තෘන් වහන්සේ පැවිද්දට අවසර දෙන්නේ නම් එය යහපති. ඉදින් අවසර නොදෙන්නේ නම් විශාල නින්දාවක් වනු ඇත.” එබැවින් විහාරයට ඇතුළු වීමට නොහැකිව හඬමින් දොරටුව අසල සිටියාය.

ကိံ နု တွံ ဂေါတမီတိ ကိံ နု ရာဇကုလာနံ ဝိပတ္တိ ဥပ္ပန္နာ, ကေန တွံ ကာရဏေန ဧဝံ ဝိဝဏ္ဏဘာဝံ ပတ္တာ, သူနေဟိ ပါဒေဟိ…ပေ… ဌိတာတိ. အညေနပိ ပရိယာယေနာတိ အညေနပိ ကာရဏေန. ဗဟုကာရာ, ဘန္တေတိအာဒိနာ တဿာ ဂုဏံ ကထေတွာ ပုန ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစန္တော ဧဝမာဟ. သတ္ထာပိ ‘‘ဣတ္ထိယော နာမ ပရိတ္တပညာ, ဧကယာစိတမတ္တေန ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အနုညာတာယ န မမ သာသနံ ဂရုံ ကတွာ ဂဏှိဿန္တီ’’တိ တိက္ခတ္တုံ ပဋိက္ခိပိတွာ ဣဒါနိ ဂရုံ ကတွာ ဂါဟာပေတုကာမတာယ သစေ, အာနန္ဒ, မဟာပဇာပတီ ဂေါတမီ [Pg.237] အဋ္ဌ ဂရုဓမ္မေ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ, သာဝ’ဿာ ဟောတု ဥပသမ္ပဒါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သာဝဿာတိ သာ ဧဝ အဿာ ပဗ္ဗဇ္ဇာပိ ဥပသမ္ပဒါပိ ဟောတု.

“ගෝතමිය, කුමක්ද?” යන්නෙන් විමසුවේ රජකුලයට විපතක් සිදුවීද? කුමන හේතුවක් නිසා මෙසේ විවර්ණ වී ඉදිමුණු පාද ඇතිව සිටින්නෙහිද? යනුවෙනි. ‘අඤ්ඤේනපි පරියායේන’ යනු වෙනත් කරුණකින්ද, එනම් “ස්වාමීනි, ඇය බොහෝ උපකාර ඇත්තීය” යනාදී වශයෙන් ඇයගේ ගුණ කියා නැවත පැවිද්ද ඉල්ලා සිටි අවස්ථාවයි. ශාස්තෘන් වහන්සේද “ස්ත්‍රීහු නම් මඳ ප්‍රඥා ඇත්තෝය. එක් වරක් ඉල්ලූ පමණින් පැවිද්ද දුනහොත් මාගේ ශාසනය ගෞරවයෙන් නොදරනු ඇත” යි සිතා තුන් වරක් ප්‍රතික්ෂේප කර, දැන් එය බරපතල වගකීමක් ලෙස පිළිගැන්වීමට කැමති බැවින් “ආනන්දය, ඉදින් මහාපජාපතී ගෝතමිය අෂ්ට ගරුධර්ම පිළිගන්නේ නම්, එයම ඇයගේ පැවිද්ද හා උපසම්පදාව වේවා” යි වදාළහ. එහි ‘සාවස්සා’ යනු එයම ඇයගේ පැවිද්ද හා උපසම්පදාව වේ යන්නයි.

တဒဟူပသမ္ပန္နဿာတိ တံဒိဝသံ ဥပသမ္ပန္နဿ. အဘိဝါဒနံ ပစ္စုဋ္ဌာနံ အဉ္ဇလိကမ္မံ သာမီစိကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဩမာနာတိမာနေ အကတွာ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန အဘိဝါဒနံ, အာသနာ ပစ္စုဋ္ဌာယ ပစ္စုဂ္ဂမနဝသေန ပစ္စုဋ္ဌာနံ, ဒသနခေ သမောဓာနေတွာ အဉ္ဇလိကမ္မံ, အာသနပညာပနဗီဇနာဒိကံ အနုစ္ဆဝိကကမ္မသင်္ခါတံ သာမီစိကမ္မဉ္စ ကတဗ္ဗံ. အဘိက္ခုကေ အာဝါသေတိ ယတ္ထ ဝသန္တိယာ အနန္တရာယေန ဩဝါဒတ္ထာယ ဥပသင်္ကမနဋ္ဌာနေ ဩဝါဒဒါယကော အာစရိယော နတ္ထိ, အယံ အဘိက္ခုကော အာဝါသော နာမ. ဧဝရူပေ အာဝါသေ ဝဿံ န ဥပဂန္တဗ္ဗံ. အနွဍ္ဎမာသန္တိ အနုပေါသထိကံ. ဩဝါဒူပသင်္ကမနန္တိ ဩဝါဒတ္ထာယ ဥပသင်္ကမနံ. ဒိဋ္ဌေနာတိ စက္ခုနာ ဒိဋ္ဌေန. သုတေနာတိ သောတေန သုတေန. ပရိသင်္ကာယာတိ ဒိဋ္ဌသုတဝသေန ပရိသင်္ကိတေန. ဂရုဓမ္မန္တိ ဂရုကံ သံဃာဒိသေသာပတ္တိံ. ပက္ခမာနတ္တန္တိ အနူနာနိ ပန္နရသ ဒိဝသာနိ မာနတ္တံ. ဆသု ဓမ္မေသူတိ ဝိကာလဘောဇနစ္ဆဋ္ဌေသု သိက္ခာပဒေသု. သိက္ခိတသိက္ခာယာတိ ဧကသိက္ခမ္ပိ အခဏ္ဍံ ကတွာ ပူရိတသိက္ခာယ. အက္ကောသိတဗ္ဗော ပရိဘာသိတဗ္ဗောတိ ဒသန္နံ အက္ကောသဝတ္ထူနံ အညတရေန အက္ကောသဝတ္ထုနာ န အက္ကောသိတဗ္ဗော, ဘယူပဒံသနာယ ယာယ ကာယစိ ပရိဘာသာယ န ပရိဘာသိတဗ္ဗော.

‘එදින උපසම්පදා වූ තැනැත්තාට’ (තදහුපසම්පන්නස්සාති) යනු එදිනම උපසම්පදා වූ තැනැත්තාට යන්නයි. වැඳීම (අභිවාදන), හුනස්නෙන් නැගී සිටීම (පච්චුට්ඨාන), දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම (අඤ්ජලිකම්ම) සහ ගෞරව දැක්වීම (සාමීචිකම්ම) කළ යුතුය යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, හීන මානය හෝ අධි මානය ඇති කර නොගෙන පංචපතිට්ඨිතයෙන් (අත් දෙක, දණහිස් දෙක සහ නළල බිම තබා) වැඳීම ද, අසුනින් නැගී සිට පෙරගමන් කිරීමෙන් උපහාර දැක්වීම ද, ඇඟිලි දහය එක්කොට දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම ද, අසුන් පැනවීම හා පවන් සැලීම ආදී සුදුසු කටයුතු සංඛ්‍යාත සාමීචි කර්මය ද කළ යුතු බවයි. ‘භික්ෂූන් නොමැති ආරාමයක’ (අභික්ඛුකේ ආවාසෙ) යනු යම් ආරාමයක වසන භික්ෂුණියකට අන්තරායක් රහිතව අවවාද ලබාගැනීම පිණිස එළඹිය හැකි ස්ථානයක අවවාද දෙන ආචාර්යවරයෙකු නොමැති ද, එය භික්ෂූන් නොමැති ආරාමය නමි. මෙවැනි ආරාමයක වස් නොවැසිය යුතුය. ‘අඩ මසක් පාසා’ (අන්වඩ්ඪමාසං) යනු සෑම පෝය දිනකම යන්නයි. ‘අවවාද පිණිස එළඹීම’ (ඔවාදූපසංකමනං) යනු අවවාද ලබාගැනීම සඳහා පැමිණීමයි. ‘දුටු දෙයින්’ (දිට්ඨේන) යනු ඇසින් දුටු දෙයෙනි. ‘ඇසූ දෙයින්’ (සුතේන) යනු කනින් ඇසූ දෙයෙනි. ‘සැකයෙන්’ (පරිසංකාය) යනු දැකීම හා ඇසීම පදනම් කරගෙන සැක කිරීමෙනි. ‘ගරු ධර්මය’ (ගරුධම්මං) යනු බරපතළ වූ සංඝාදිසේස ඇවතයි. ‘පක්ෂ මානත’ (පක්ඛමානත්තං) යනු අඩුවක් නැති දින පහළොවක් මුළුල්ලේ පුරන මානතයි. ‘ධර්ම සයෙහි’ (ඡසු ධම්මේසු) යනු විකාල භෝජනය සවැන්න කොට ඇති ශික්ෂා පදයන්හිය. ‘හික්මුණු ශික්ෂා ඇති’ (සික්ඛිතසික්ඛාය) යනු එකදු ශික්ෂා පදයක් හෝ නොකඩා සම්පූර්ණ කරන ලද ශික්ෂා ඇති තැනැත්තියයි. ‘ආක්‍රෝශ නොකළ යුතුය, පරිභව නොකළ යුතුය’ (අක්කෝසිතබ්බෝ පරිභාසිතබ්බෝ) යනු දස වැදෑරුම් ආක්‍රෝශ වස්තූන්ගෙන් කිසිදු කරුණකින් ආක්‍රෝශ නොකළ යුතු බවත්, බිය ගැන්වීම සඳහා කරන කිසිදු පරිභවයකින් පරිභව නොකළ යුතු බවත්ය.

ဩဝဋော ဘိက္ခုနီနံ ဘိက္ခူသု ဝစနပထောတိ ဩဝါဒါနုသာသနဓမ္မကထာသင်္ခါတော ဝစနပထော ဘိက္ခုနီနံ ဘိက္ခူသု ဩဝရိတော ပိဟိတော, န ဘိက္ခုနိယာ ကောစိ ဘိက္ခု ဩဝဒိတဗ္ဗော အနုသာသိတဗ္ဗော ဝါ ‘‘ဘန္တေ, ပေါရာဏကတ္ထေရာ ဣဒံ စီဝရဝတ္တံ ပူရယိံသူ’’တိ ဧဝံ ပန ပဝေဏိဝသေန ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနောဝဋော ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခုနီသု ဝစနပထောတိ ဘိက္ခူနံ ပန ဘိက္ခုနီသု ဝစနပထော အနိဝါရိတော, ယထာရုစိ ဩဝဒိတုံ အနုသာသိတုံ ဓမ္မကထံ ကထေတုန္တိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပနေသာ ဂရုဓမ္မကထာ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယသံဝဏ္ဏနာယ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၄၈) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘භික්ෂුණීන් විසින් භික්ෂූන් විෂයෙහි වචන පථය වසන ලද්දේය’ (ඕවටෝ භික්ඛුනීනං භික්ඛූසු වචනපථෝ) යනු අවවාද අනුශාසනා හා ධර්ම කථා සංඛ්‍යාත වචන පථය භික්ෂුණීන් විසින් භික්ෂූන් කෙරෙහි වසන ලද්දේය, පියවන ලද්දේය යන්නයි. භික්ෂුණියක විසින් කිසිදු භික්ෂුවකට අවවාද නොකළ යුතුය, අනුශාසනා නොකළ යුතුය. එහෙත් ‘ස්වාමීනී, අතීතයේ වැඩ විසූ මහා තෙරවරුන් වහන්සේලා මෙම සිවුරු වත් සම්පූර්ණ කළහ’ යනුවෙන් පරම්පරාගත ක්‍රමය අනුව පැවසීම වටී. ‘භික්ෂූන් විසින් භික්ෂුණීන් විෂයෙහි වචන පථය නොවසන ලද්දේය’ (අනෝවටෝ භික්ඛූනං භික්ඛුනීසු වචනපථෝ) යනු භික්ෂූන් වහන්සේලාට භික්ෂුණීන් කෙරෙහි රිසි පරිදි අවවාද කිරීමට, අනුශාසනා කිරීමට හා ධර්ම කථා පැවසීමට ඇති වචන පථය වැළැක්වීමක් නැති බවයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් මෙම ගරුධර්ම කථාව සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවේ වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဣမေ ပန အဋ္ဌ ဂရုဓမ္မေ သတ္ထု သန္တိကေ ဥဂ္ဂဟေတွာ ထေရေန အတ္တနော အာရောစိယမာနေ သုတွာဝ မဟာပဇာပတိယာ တာဝ မဟန္တံ ဒေါမနဿံ ခဏေန [Pg.238] ပဋိပ္ပဿမ္ဘိ, အနောတတ္တဒဟတော အာဘတေန သီတုဒကဿ ဃဋသတေန မတ္ထကေ ပရိသိတ္တာ ဝိယ ဝိဂတပရိဠာဟာ အတ္တမနာ ဟုတွာ ဂရုဓမ္မပဋိဂ္ဂဟဏေန ဥပ္ပန္နပီတိပါမောဇ္ဇံ အာဝိကရောန္တီ သေယျထာပိ, ဘန္တေတိအာဒိကံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි උගෙන තමන්ට පවසන ලද මේ ගරු ධර්ම අට අසා මාත්‍රයකින් මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ මහත් වූ දොම්නස ක්ෂණයකින් සංසිඳුණි. අනවතප්ත විලෙන් ගෙනෙන ලද සිසිල් ජලය පිරවූ කළ සියයකින් හිස නෑවූවාක් මෙන් දැවිල්ල දුරු වී සතුටු සිත් ඇතිව, ගරු ධර්ම පිළිගැනීමෙන් උපන් ප්‍රීති ප්‍රමෝදය ප්‍රකාශ කරමින් ‘ස්වාමීනී, යම් සේ...’ යනාදී වශයෙන් උදන් ඇනූහ.

ကုမ္ဘတ္ထေနကေဟီတိ ကုမ္ဘေ ဒီပံ ဇာလေတွာ တေန အာလောကေန ပရဃရေ ဘဏ္ဍံ ဝိစိနိတွာ ထေနကစောရေဟိ. သေတဋ္ဌိကာ နာမ ရောဂဇာတီတိ ဧကော ပါဏကော နာဠမဇ္ဈဂတံ ကဏ္ဍံ ဝိဇ္ဈတိ, ယေန ဝိဒ္ဓါ ကဏ္ဍာ နိက္ခန္တမ္ပိ သာလိသီသံ ခီရံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. မဉ္ဇိဋ္ဌိကာ နာမ ရောဂဇာတီတိ ဥစ္ဆူနံ အန္တောရတ္တဘာဝေါ.

‘කුම්භත්ථේනකයන්’ (කුම්භත්ථේනකේහි) යනු කළයක පහනක් දල්වා එම ආලෝකයෙන් මෙරමා ගෙවල්වල බඩු සොයා සොරකම් කරන සොරුන්ය. ‘සේතට්ඨිකා නම් රෝගය’ යනු එක්තරා පණුවෙක් දණ්ඩ මැද පවතින හරය සිදුරු කරයි, එමගින් විදින ලද දණ්ඩෙන් නික්මුණු හැල් කරලට කිරි වදින්නට නොහැකි වෙයි. ‘මංජිට්ඨිකා නම් රෝගය’ යනු උක් ගස් ඇතුළත රතු පැහැ වීමයි.

မဟတော တဠာကဿ ပဋိကစ္စေဝ အာဠိန္တိ ဣမိနာ ပန ဧတမတ္ထံ ဒဿေတိ – ယထာ မဟတော တဠာကဿ ပါဠိယာ အဗဒ္ဓါယပိ ကိဉ္စိ ဥဒကံ တိဋ္ဌတေဝ, ပဌမမေဝ ဗဒ္ဓါယ ပန ယံ အဗဒ္ဓပစ္စယာ န တိဋ္ဌေယျ, တမ္ပိ တိဋ္ဌေယျ, ဧဝမေဝ ယေ ဣမေ အနုပ္ပန္နေ ဝတ္ထုသ္မိံ ပဋိကစ္စေဝ အနတိက္ကမနတ္ထာယ ဂရုဓမ္မာ ပညတ္တာ, တေသု အပညတ္တေသု မာတုဂါမဿ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ပဉ္စ ဝဿသတာနိ သဒ္ဓမ္မော တိဋ္ဌေယျ. ပဋိကစ္စေဝ ပညတ္တတ္တာ ပန အပရာနိပိ ပဉ္စ ဝဿသတာနိ ဌဿတီတိ ဧဝံ ပဌမံ ဝုတ္တဝဿသဟဿမေဝ ဌဿတိ. ဝဿသဟဿန္တိ စေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒပ္ပတ္တခီဏာသဝါနံ ဝသေနေဝ ဝုတ္တံ, တတော ပန ဥတ္တရိပိ သုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝဝသေန ဝဿသဟဿံ, အနာဂါမိဝသေန ဝဿသဟဿံ, သကဒါဂါမိဝသေန ဝဿသဟဿံ, သောတာပန္နဝသေန ဝဿသဟဿန္တိ ဧဝံ ပဉ္စဝဿသဟဿာနိ ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မော ဌဿတိ. ပရိယတ္တိဓမ္မောပိ တာနိယေဝ. န ဟိ ပရိယတ္တိယာ အသတိ ပဋိဝေဓော အတ္ထိ, နာပိ ပရိယတ္တိယာ သတိ ပဋိဝေဓော န ဟောတိ. လိင်္ဂံ ပန ပရိယတ္တိယာ အန္တရဟိတာယပိ စိရံ ပဝတ္တိဿတီတိ.

‘මහත් වූ තලාවක (වැවක) කලින්ම නියර බැඳීම’ (මහතෝ තළාකස්ස පටිකච්චේව ආළිං) යන මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ - යම් සේ මහත් වැවක වැටිය නොබැඳි විට ද යම් ජල ප්‍රමාණයක් රැඳී පවතී ද, කලින්ම වැටිය බැඳි විට ජලය නොරැඳෙන්නට ඇති හේතු ඉවත් වී ජලය රැඳෙන්නේ ද, එලෙසම කරුණු (වැරදි) ඇති වීමට පෙරම වැරදි සිදු නොවනු පිණිස යම් ගරු ධර්ම පැනවූයේ ද, ඒවා නොපැනවූයේ නම් මාතුගාමයා පැවිදි වීම නිසා සද්ධර්මය වසර පන්සියයක් පමණක් පවතිනු ඇත. කලින්ම පැනවූ බැවින් තවත් වසර පන්සියයක් පවතිනු ඇත. මෙලෙස මුලින් වදාළ වසර දහසම පවතිනු ඇත. වසර දහසක් (වස්සසහස්සං) යන්න වදාරන ලද්දේ පටිසම්භිදාප්‍රභේදප්‍රාප්ත රහතන් වහන්සේලා අනුවය. ඉන් පසුව ශුෂ්ක විපස්සක රහතන් වහන්සේලා අනුව වසර දහසක් ද, අනාගාමී උතුමන් අනුව වසර දහසක් ද, සකෘදාගාමී උතුමන් අනුව වසර දහසක් ද, සෝවාන් උතුමන් අනුව වසර දහසක් ද වශයෙන් වසර පන්දහසක් ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මය පවතිනු ඇත. පර්යාප්ති ධර්මය ද එපමණම කාලයක් පවතිනු ඇත. පර්යාප්තිය නොමැති කල්හි ප්‍රතිවේධයක් නැත, පර්යාප්තිය ඇති කල්හි ප්‍රතිවේධය ඇති නොවන්නේ නොවේ. පර්යාප්තිය අතුරුදන් වුව ද පැවිදි ලිංගය (වෙස් ලකුණු) බොහෝ කලක් පවතිනු ඇත.

၂. ဩဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. අවවාද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၂. ဒုတိယေ ဗဟုဿုတောတိ ဣဓ သကလဿပိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ ဝသေန ဗဟုဿုတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဂရုဓမ္မန္တိ ကာယသံသဂ္ဂံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဘိက္ခုနောဝါဒကဝိနိစ္ဆယော ပန သမန္တပါသာဒိကာယ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၄၄ အာဒယော) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

52. දෙවන සූත්‍රයෙහි: ‘බහුශ්‍රැත’ (බහුස්සුතෝ) යනු මෙහි සකල බුද්ධ වචනයම උගත් බව දත යුතුය. ‘ගරුධර්මය’ (ගරුධම්මං) යනු කායසංසර්ගයයි. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. භික්ෂුණී අවවාදක විනිශ්චය සමන්තපාසාදිකා අටුවාවේ වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၃. သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၃. တတိယေ [Pg.239] သရာဂါယာတိ သရာဂတ္ထာယ. ဝိရာဂါယာတိ ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ. သံယောဂါယာတိ ဝဋ္ဋေ သံယောဂတ္ထာယ. ဝိသံယောဂါယာတိ ဝဋ္ဋေ ဝိသံယောဂဘာဝတ္ထာယ. အာစယာယာတိ ဝဋ္ဋဿ ဝဍ္ဎနတ္ထာယ. နော အပစယာယာတိ န ဝဋ္ဋဝိဒ္ဓံသနတ္ထာယ. ဒုဗ္ဘရတာယာတိ ဒုပ္ပောသနတ္ထာယ. နော သုဘရတာယာတိ န သုခပေါသနတ္ထာယ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပဌမဝါရေန ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ဒုတိယဝါရေန ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ. ဣမိနာ စ ပန ဩဝါဒေန ဂေါတမီ အရဟတ္တံ ပတ္တာတိ.

53. තෙවන සූත්‍රයෙහි: ‘සරාගාය’ යනු රාගය ඇති වීම පිණිසය. ‘විරාගාය’ යනු නොඇල්ම පිණිසය. ‘සංයෝගාය’ යනු වටයේ බැඳීම පිණිසය. ‘විසංයෝගාය’ යනු වටයෙන් මිදීම පිණිසය. ‘ආචයාය’ යනු වටය වැඩීම පිණිසය. ‘නො අපචයාය’ යනු වටය විනාශ කිරීම පිණිස නොවේ. ‘දුබ්භරතාය’ යනු පෝෂණය කිරීමට අපහසු බව පිණිසය. ‘නො සුභරතාය’ යනු පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බව පිණිස නොවේ. මෙම සූත්‍රයෙහි පළමු වාරයෙන් සංසාර වෘත්තය වදාරන ලද අතර, දෙවන වාරයෙන් විවෘත්තය (නිවන) වදාරන ලදී. මෙම අවවාදය අසා මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමිය අර්හත්වයට පත් වූවාය.

၄. ဒီဃဇာဏုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. දීඝජාණු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၄. စတုတ္ထေ ဗျဂ္ဃပဇ္ဇာတိ ဣဒမဿ ပဝေဏိ နာမ ဝသေန အာလပနံ. တဿ ဟိ ပုဗ္ဗပုရိသာ ဗျဂ္ဃပထေ ဇာတာတိ တသ္မိံ ကုလေ မနုဿာ ဗျဂ္ဃပဇ္ဇာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဣဿတ္ထေနာတိ ဣဿာသကမ္မေန. တတြုပါယာယာတိ ‘‘ဣမသ္မိံ ကာလေ ဣဒံ နာမ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဇာနနေ ဥပါယဘူတာယ. ဝုဒ္ဓသီလိနောတိ ဝဍ္ဎိတသီလာ ဝုဒ္ဓသမာစာရာ. အာယန္တိ အာဂမနံ. နာစ္စောဂါဠှန္တိ နာတိမဟန္တံ. နာတိဟီနန္တိ နာတိကသိရံ. ပရိယာဒါယာတိ ဂဟေတွာ ခေပေတွာ. တတ္ထ ယဿ ဝယတော ဒိဂုဏော အာယော, တဿ ဝယော အာယံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ.

54. සිව්වන සූත්‍රයෙහි: ‘බ්‍යග්ඝපජ්ජ’ යනු මොහුගේ පරම්පරාගත නාමයෙන් කරන ඇමතුමකි. මොහුගේ පූර්ව පුරුෂයන් ව්‍යාඝ්‍රයන් යන මාවතක උපන් බැවින් එම කුලයේ මිනිසුන්ට ‘බ්‍යග්ඝපජ්ජ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඉස්සත්ථේන’ යනු දුනු ශිල්පයෙනි. ‘තත්‍රූපයාය’ යනු ‘මේ කාලයෙහි මෙබඳු දෙයක් කළ යුතුය’ යනුවෙන් දන්නා වූ උපායඥානයයි. ‘වුද්ධසීලිනෝ’ යනු වැඩුණු සීලයක් හා වැඩුණු ආචාර සමාචාර ඇති අයයි. ‘ආය’ යනු ලැබෙන ධනයයි. ‘නාච්චෝගාළ්හං’ යනු පමණට වඩා වැඩි නොවීමයි. ‘නාතිහීනං’ යනු පමණට වඩා අඩු නොවීමයි. ‘පරියාදාය’ යනු ගෙන වියදම් කිරීමයි. එහිදී යම් පුරුෂයෙකුගේ වියදමට වඩා දෙගුණයක ආදායමක් ඇත්නම්, ඔහුගේ වියදමට ආදායම ඉක්මවා යා නොහැකිය.

‘‘စတုဓာ ဝိဘဇေ ဘောဂေ, ပဏ္ဍိတော ဃရမာဝသံ;

ဧကေန ဘောဂေ ဘုဉ္ဇေယျ, ဒွီဟိ ကမ္မံ ပယောဇယေ;

စတုတ္ထဉ္စ နိဓာပေယျ, အာပဒါသု ဘဝိဿတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၅) –

‘‘ගෘහස්ථ ජීවිතයක් ගත කරන පණ්ඩිතයා තම ධනය සතර කොටසකට බෙදා ගත යුතුය. එක් කොටසකින් තමාගේ පරිභෝජනය කළ යුතුය. කොටස් දෙකකින් තම කර්මාන්ත (ව්‍යාපාර) කටයුතු මෙහෙයවිය යුතුය. සතරවන කොටස අනාගතයේදී ඇතිවන විපත්වලදී ප්‍රයෝජනයට ගැනීම සඳහා තැන්පත් කර තැබිය යුතුය.’’ (දී. නි. 3.265)

ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇတော ပန ဝယော အာယံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိယေဝ.

මෙසේ පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තාගේ වැය වන ධනයට, ඔහුගේ ආදායම ඉක්මවා යෑමට (අභිබවා යෑමට) කිසිසේත්ම නොහැකිය.

ဥဒုမ္ဗရခါဒီဝါတိ ယထာ ဥဒုမ္ဗရာနိ ခါဒိတုကာမေန ပက္ကေ ဥဒုမ္ဗရရုက္ခေ စာလိတေ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဗဟူနိ ဖလာနိ ပတန္တိ, သော ခါဒိတဗ္ဗယုတ္တကာနိ ခါဒိတွာ ဣတရာနိ ဗဟုတရာနိ ပဟာယ ဂစ္ဆတိ, ဧဝမေဝံ ယော အာယတော ဝယံ ဗဟုတရံ ကတွာ ဝိပ္ပကိရန္တော ဘောဂေ ပရိဘုဉ္ဇတိ, သော ‘‘ဥဒုမ္ဗရခါဒိကံဝါယံ ကုလပုတ္တော ဘောဂေ ခါဒတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. အဇေဋ္ဌမရဏန္တိ [Pg.240] အနာယကမရဏံ. သမံ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတီတိ သမ္မာ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ. သမဇီဝိတာတိ သမဇီဝိတာယ ဇီဝိတာ. အပါယမုခါနီတိ ဝိနာသဿ ဌာနာနိ.

‘උදුම්බරඛාදීව’ (දිඹුල් කන්නා මෙන්) යනු, යම් අයෙක් දිඹුල් කෑමට කැමතිව ඉදුණු දිඹුල් ගසක් සොලවා එකවරම බොහෝ ඵල බිම හෙළා, ඉන් කෑමට සුදුසු දේ පමණක් කා, ඉතිරි ඉතා බොහෝ පලයන් අතහැර දමා යන්නාක් මෙනි. එසේම, යම් අයෙක් ආදායමට වඩා වැඩි වියදමක් කරමින් ධනය විසුරුවා හරිමින් භෝග පරිභෝජනය කරයි ද, ඔහු ‘දිඹුල් කන්නෙකු මෙන් භෝග පරිභෝජනය කරන කුලපුත්‍රයෙකැයි’ කියනු ලැබේ. ‘අජෙට්ඨමරණං’ යනු නායකයෙකු නොමැති මරණයයි. ‘සමං ජීවිකං කප්පේති’ යනු මැනවින් ජීවිකාව පවත්වයි යන්නයි. ‘සමජීවිතා’ යනු යහපත් දිවි පැවැත්මෙන් යුක්ත වීමයි. ‘අපායමුඛානි’ යනු විනාශයට කරුණු වේ.

ဥဋ္ဌာတာ ကမ္မဓေယျေသူတိ ကမ္မကရဏဋ္ဌာနေသု ဥဋ္ဌာနဝီရိယသမ္ပန္နော. ဝိဓာနဝါတိ ဝိဒဟနသမ္ပန္နော. သောတ္ထာနံ သမ္ပရာယိကန္တိ သောတ္ထိဘူတံ သမ္ပရာယိကံ. သစ္စနာမေနာတိ ဗုဒ္ဓတ္တာယေဝ ဗုဒ္ဓေါတိ ဧဝံ အဝိတထနာမေန. စာဂေါ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ စာဂေါ စ သေသပုညဉ္စ ပဝဍ္ဎတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သဒ္ဓါဒယော မိဿကာ ကထိတာ. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

‘උට්ඨාතා කම්මධෙය්‍යෙසු’ යනු කටයුතු කිරීමේදී උට්ඨාන වීර්යයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘විධානවා’ යනු මනා සංවිධානයෙන් හා කළමනාකරණයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘සොත්ථානං සම්පරායිකං’ යනු පරලොව සැපතට හේතුවන යහපතයි. ‘සච්චනාමේන’ යනු සත්‍ය අවබෝධ කළ බැවින්ම බුදුන් වහන්සේට කියනු ලබන අවිපරීත (සැබෑ) නාමයයි. ‘චාගෝ පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති’ යනු ත්‍යාගය හා සෙසු පින් දහම් වැඩෙන බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන් මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. පස්වන සූත්‍රයෙහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

၆. ဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. භය සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၆. ဆဋ္ဌေ ဂဗ္ဘောတိ ဂဗ္ဘဝါသော. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာပီတိ သန္ဒိဋ္ဌိကာ ဂဗ္ဘဝါသသဒိသာ ပုနပိ မနုဿဂဗ္ဘာ. သမ္ပရာယိကာပီတိ ဌပေတွာ မနုဿဂဗ္ဘေ သေသဂဗ္ဘာ. ဥဘယံ ဧတေ ကာမာ ပဝုစ္စန္တီတိ ဘယဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ, ဘယဉ္စ ရောဂေါ စ, ဘယဉ္စ ဂဏ္ဍော စ, ဘယဉ္စ သလ္လဉ္စ, ဘယဉ္စ သင်္ဂေါ စ, ဘယဉ္စ ပင်္ကော စ, ဘယဉ္စ ဂဗ္ဘော စာတိ ဧဝံ ဥဘယံ ဧတေ ကာမာ ပဝုစ္စန္တိ. သာတရူပေနာတိ ကာမသုခေန. ပလိပထန္တိ ဝဋ္ဋပလိပထံ. အတိက္ကမ္မာတိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အဿ ဘိက္ခုနော အရဟတ္တပ္ပတ္တဘာဝေါ ဂဟိတော. ဧဝရူပံ ပဇံ ဇာတိဇရူပေတံ တီသု ဘဝေသု ဖန္ဒမာနံ အဝေက္ခတီတိ သုတ္တေ ဝဋ္ဋံ ကထေတွာ ဂါထာသု ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ. သတ္တမဋ္ဌမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

56. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘ගබ්භෝ’ යනු මවුකුස වාසය කිරීමයි. ‘දිට්ඨධම්මිකාපි’ යනු වර්තමානයෙහි දක්නට ලැබෙන මවුකුස පිළිසිඳ ගැනීම වැනි වූ නැවත මනුෂ්‍ය කුසක ඉපදීමයි. ‘සම්පරායිකාපි’ යනු මනුෂ්‍ය කුස හැර සෙසු භවයන්හි උපත ලැබීමයි. ‘උභයං ඒතේ කාමා පවුච්චන්ති’ යනු බිය හා දුක ද, බිය හා රෝගය ද, බිය හා ගෙඩිය ද, බිය හා හුල ද, බිය හා ඇලීම (සංග) ද, බිය හා මඩ (පංක) ද, බිය හා ගැබ ද යන මේ දෙවැදෑරුම් දේම කාමයෝ යයි කියනු ලැබේ. ‘සාතරූපේන’ යනු කාම සැපයෙනි. ‘පලිපථං’ යනු සංසාර මාර්ගයයි. ‘අතික්කම්ම’ යනු මෙම ස්ථානයෙහි විදර්ශනාව වඩා එම භික්ෂුව අර්හත්ත්වයට පත්වීම අදහස් කෙරේ. මෙවැනි වූ ජාති ජරාවන්ගෙන් යුක්ත වූ, භවත්‍රයෙහි වෙව්ලන්නා වූ සත්වයා දෙස බලයි. මෙසේ සූත්‍රයෙහි සංසාරය (වෘත්තය) දේශනා කොට ගාථාවලින් නිවන (විවෘත්තය) දේශනා කරන ලදී. සත්වන හා අටවන සූත්‍රයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

၉-၁၀. ပုဂ္ဂလသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

9-10. පුද්ගල සූත්‍ර ද්වය වර්ණනාව

၅၉-၆၀. နဝမေ ဥဇုဘူတောတိ ကာယဝင်္ကာဒီနံ အဘာဝေန ဥဇုကော. ပညာသီလသမာဟိတောတိ ပညာယ စ သီလေန စ သမန္နာဂတော. ယဇမာနာနန္တိ ဒါနံ ဒဒန္တာနံ. ပုညပေက္ခာနန္တိ ပုညံ ဩလောကေန္တာနံ ဂဝေသန္တာနံ[Pg.241]. ဩပဓိကန္တိ ဥပဓိဝိပါကံ, ဩပဓိဘူတံ ဌာနံ အပ္ပမာဏံ. ဒသမေ သမုက္ကဋ္ဌောတိ ဥက္ကဋ္ဌော ဥတ္တမော. သတ္တာနန္တိ သဗ္ဗသတ္တာနံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

59-60. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘උජුභූතෝ’ යනු කයින් වන ඇදකිරීම් ආදිය නොමැති බැවින් ඍජු (අවංක) වූ යන්නයි. ‘පඤ්ඤාසීලසමාහිතෝ’ යනු ප්‍රඥාවෙන් හා සීලයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘යජමානානං’ යනු දන් දෙන්නා වූ තැනැත්තන්ගේ යන්නයි. ‘පුඤ්ඤපෙක්ඛානං’ යනු පින සොයන්නා වූ, පින දෙස බලන්නා වූ යන්නයි. ‘ඕපධිකං’ යනු උපධි විපාක සහිත වූ, උපධි ස්වරූපී ස්ථානය අප්‍රමාණ බවයි. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘සමුක්කට්ඨෝ’ යනු උත්කෘෂ්ට වූ හෙවත් උතුම් වූ යන්නයි. ‘සත්තානං’ යනු සියලු සත්වයන්ගේ යන්නයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය. දසවන සූත්‍රයෙහි වර්ණනාව මෙතෙකින් නිමවා ඇත.

ဂေါတမီဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

හයවන ගෝතමී වර්ගයයි.

(၇) ၂. ဘူမိစာလဝဂ္ဂေါ

(7) 2. භූමිචාල වර්ගය

၁. ဣစ္ဆာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ඉච්ඡා සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၁. သတ္တမဿ ပဌမေ ပဝိဝိတ္တဿာတိ ကာယဝိဝေကေန ဝိဝိတ္တဿ. နိရာယတ္တဝုတ္တိနောတိ ကတ္ထစိ အနာယတ္တဝုတ္တိနော ဝိပဿနာကမ္မိကဿ. လာဘာယာတိ စတုပစ္စယလာဘာယ. သောစီ စ ပရိဒေဝီ စာတိ သောကီ စ ပရိဒေဝီ စ. သောစိစ္စ ပရိဒေဝိစ္စာတိပိ ပါဌော. စုတော စ သဒ္ဓမ္မာတိ တံခဏံယေဝ ဝိပဿနာသဒ္ဓမ္မာ စုတော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

61. සත්වන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි ‘පවිවිත්තස්ස’ යනු කාය විවේකයෙන් යුක්තව වෙන් වූ තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘නිරායත්තවුත්තීනෝ’ යනු කිසිදු අරමුණක බැඳීමක් නැති විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවගේ යන්නයි. ‘ලාභාය’ යනු සිව්පසය ලැබීම සඳහාය. ‘සෝචී ච පරිදේවී ච’ යනු සෝකය හා වැලපීමයි. ‘සෝචිච්ච පරිදේවිච්චා’ කියා ද පාඨයක් ඇත. ‘චුතෝ සද්ධම්මා’ යනු ඒ මොහොතේම විදර්ශනා සද්ධර්මයෙන් ගිලිහුණේය යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සංසාරය (වට්ට) හා නිවන (විවට්ට) දේශනා කරන ලදී.

၂. အလံသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. අලං සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၂. ဒုတိယေ အလံ အတ္တနော အလံ ပရေသန္တိ အတ္တနော စ ပရေသဉ္စ ဟိတပဋိပတ္တိယံ သမတ္ထော ပရိယတ္တော အနုစ္ဆဝိကော. ခိပ္ပနိသန္တီတိ ခိပ္ပံ ဥပဓာရေတိ, ခန္ဓဓာတုအာယတနာဒီသု ကထိယမာနေသု တေ ဓမ္မေ ခိပ္ပံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သမထဝိပဿနာ ကထိတာ. ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေန ပန ဒေသနာဝိလာသေန စေတံ မတ္ထကတော ပဋ္ဌာယ ဟေဋ္ဌာ ဩတရန္တံ ကထိတန္တိ.

62. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘අලං අත්තනෝ අලං පරේසං’ යනු තමාගේත් අනුන්ගේත් යහපත පිණිස පිළිපැදීමට දක්ෂ වූ, සමර්ථ වූ, සුදුසු වූ යන්නයි. ‘ඛිප්පානිසන්තී’ යනු වහා වටහා ගනී යන්නයි; එනම් ඛන්ධ, ධාතු, ආයතන ආදිය දේශනා කරන කල්හි එම ධර්මයන් වහා හඳුනා ගනී යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සමථ හා විදර්ශනා දේශනා කරන ලදී. පුද්ගලයාගේ අභිලාෂය හා දේශනා විලාසය අනුව මෙය ඉහළ සිට පහළට ගලා එන සේ දේශනා කරන ලදී.

၃. သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၃. တတိယေ ဧဝမေဝါတိ နိက္ကာရဏေနေဝ. ယထာ ဝါ အယံ ယာစတိ, ဧဝမေဝ. မောဃပုရိသာတိ မူဠှပုရိသာ တုစ္ဆပုရိသာ. အဇ္ဈေသန္တီတိ ယာစန္တိ. အနုဗန္ဓိတဗ္ဗန္တိ ဣရိယာပထာနုဂမနေန အနုဗန္ဓိတဗ္ဗံ မံ န ဝိဇဟိတဗ္ဗံ မညန္တိ. အာဇာနနတ္ထံ အပသာဒေန္တော ဧဝမာဟ. ဧသ ကိရ ဘိက္ခု ဩဝါဒေ ဒိန္နေပိ ပမာဒမေဝ အနုယုဉ္ဇတိ, ဓမ္မံ သုတွာ တတ္ထေဝ ဝသတိ, သမဏဓမ္မံ ကာတုံ န ဣစ္ဆတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဧဝံ အပသာဒေတွာ ပုန ယသ္မာ သော အရဟတ္တဿ ဥပနိဿယသမ္ပန္နော[Pg.242], တသ္မာ တံ ဩဝဒန္တော တသ္မာတိဟ တေ ဘိက္ခု ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တံ မေ စိတ္တံ ဌိတံ ဘဝိဿတိ သုသဏ္ဌိတံ, န စ ဥပ္ပန္နာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ ဌဿန္တီတိ ဣမိနာ တာဝဿ ဩဝါဒေန နိယကဇ္ဈတ္တဝသေန စိတ္တေကဂ္ဂတာမတ္တော မူလသမာဓိ ဝုတ္တော.

63. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘ඒවමේව’ යනු කිසිදු හේතුවක් නොමැතිව යන්නයි. එසේත් නැතහොත් මේ භික්ෂුව යදින ආකාරයටමය. ‘මෝඝපුරිසා’ යනු මුළා වූ තැනැත්තෝ හෙවත් ගුණධර්මවලින් හිස් වූ මිනිස්සුය. ‘අජ්ඣේසන්ති’ යනු අයදිති යන්නයි. ‘අනුබන්ධිතබ්බං’ යනු ඉරියව් අනුගමනය කරමින් මා පස්සෙන් පැමිණිය යුතුය, මා අත් නොහළ යුතුය කියා ඔවුන් සිතති. ඔවුන්ට අවබෝධ කරවීම සඳහා ඔවුන්ව ගර්හාවට පත් කරමින් මෙසේ වදාළ සේක. මේ භික්ෂුව අවවාද දුන් කල්හි පවා ප්‍රමාදයටම යොමු වෙයි, ධර්මය අසා එලෙසම වසයි, මහණ දම් පිරීමට කැමති නැත. එබැවින් භගවත් බුදුන් වහන්සේ ඔහුට එසේ දොස් පවරා, නැවත ඔහු අර්හත්ත්වයට පත්වීමට උපනිශ්‍රය සම්පන්න බැවින් ඔහුට අවවාද කරමින් ‘තස්මාතිහ තේ භික්ඛු ඒවං සික්ඛිතබ්බං’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘මගේ සිත ආධ්‍යාත්මිකව පිහිටන්නේය, මනාකොට පිහිටන්නේය, උපන් අකුසල ධර්මයන් සිත මැඩගෙන නොසිටින්නේය’ යන මෙයින් පළමුව ඔහුට අවවාද වශයෙන් තමාගේ ආධ්‍යාත්මය අනුව සිතේ එකඟතාව පමණක් වූ මූල සමාධිය වදාරන ලදී.

တတော ‘‘ဧတ္တကေနေဝ သန္တုဋ္ဌိံ အနာပဇ္ဇိတွာ ဧဝံ သော သမာဓိ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗော’’တိ ဒဿေတုံ ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခု အဇ္ဈတ္တံ စိတ္တံ ဌိတံ ဟောတိ သုသဏ္ဌိတံ, န စ ဥပ္ပန္နာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ, တတော တေ ဘိက္ခု ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘မေတ္တာ မေ စေတောဝိမုတ္တိ ဘာဝိတာ ဘဝိဿတိ…ပေ… သုသမာရဒ္ဓါ’’တိ ဧဝမဿ မေတ္တာဝသေန ဘာဝနံ ဝဍ္ဎေတွာ ပုန ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခု အယံ သမာဓိ ဧဝံ ဘာဝိတော ဟောတိ ဗဟုလီကတော, တတော တွံ ဘိက္ခု ဣမံ သမာဓိံ သဝိတက္ကသဝိစာရမ္ပိ ဘာဝေယျာသီတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – ယဒါ တေ ဘိက္ခု အယံ မူလသမာဓိ ဧဝံ မေတ္တာဝသေန ဘာဝိတော ဟောတိ, တဒါ တွံ တာဝတကေနပိ တုဋ္ဌိံ အနာပဇ္ဇိတွာဝ ဣမံ မူလသမာဓိံ အညေသုပိ အာရမ္မဏေသု စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနာနိ ပါပယမာနော ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရမ္ပီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဘာဝေယျာသီတိ.

ඉන්පසු ‘මෙපමණකින් පමණක් සතුටු නොවී මෙසේ එම සමාධිය වර්ධනය කළ යුතුය’ කියා දැක්වීම පිණිස ‘මහණ, යම් විටක තොපගේ සිත ආධ්‍යාත්මිකව පිහිටන්නේද, මනාකොට පිහිටන්නේද, උපන් අකුසල ධර්මයන් සිත මැඩගෙන නොසිටින්නේද, එවිට මහණ තොප විසින් මෙසේ හික්මිය යුතුය. එනම්, මාගේ මෙත්තා චේතෝවිමුක්තිය වඩන ලද්දී වන්නීය...පෙ... මනාව ආරම්භ කරන ලද්දී වන්නීය’ යනුවෙන් මෙසේ ඔහුට මෙත්තා වශයෙන් භාවනාව වර්ධනය කරවා, නැවත ‘මහණ, යම් විටක මේ සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ, බහුල කරන ලද්දේ වෙයිද, එවිට මහණ තොප සවිතක්ක සවිචාර සහිතව ද මෙම සමාධිය වැඩිය යුතුය’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - මහණ, යම් කලෙක තොපට මෙම මූල සමාධිය මෙත්තා වශයෙන් මෙසේ වඩන ලද්දේ වෙයිද, එකල්හි තොප එපමණකින්ම සතුටට පත් නොවී මෙම මූල සමාධිය සෙසු අරමුණුවලදී ද සතරවන හා පස්වන ධ්‍යානයන්ට පමුණුවමින් ‘සවිතක්ක සවිචාර සහිතව ද’ යන ක්‍රමයෙන් වැඩිය යුතුය යන්නයි.

ဧဝံ ဝတွာ စ ပန အဝသေသဗြဟ္မဝိဟာရပုဗ္ဗင်္ဂမမ္ပိဿ အညေသု အာရမ္မဏေသု စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနဘာဝနံ ကရေယျာသီတိ ဒဿေန္တော ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခု အယံ သမာဓိ ဧဝံ ဘာဝိတော ဟောတိ သုဘာဝိတော, တတော တေ ဘိက္ခု ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘ကရုဏာ မေ စေတောဝိမုတ္တီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧဝံ မေတ္တာပုဗ္ဗင်္ဂမံ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနဘာဝနံ ဒဿေတွာ ပုန ကာယာနုပဿနာဒိပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဒဿေတုံ ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခု အယံ သမာဓိ ဧဝံ ဘာဝိတော ဟောတိ သုဘာဝိတော, တတော တေ ဘိက္ခု ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခု အယံ သမာဓိ ဧဝံ ဘာဝိတော ဟောတိ သုဘာဝိတော, တတော တွံ ဘိက္ခု ယေန ယေနေဝ ဂဂ္ဃသီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂဂ္ဃသီတိ ဂမိဿသိ. ဖာသုံယေဝါတိ ဣမိနာ အရဟတ္တံ ဒဿေတိ. အရဟတ္တပ္ပတ္တော ဟိ သဗ္ဗိရိယာပထေသု ဖာသု ဝိဟရတိ နာမ.

මෙසේ වදාරා, නැවත ඒ භික්ෂුවට ඉතිරි බ්‍රහ්මවිහාරයන් පෙරටු කරගත් සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන භාවනාවන් අනෙකුත් අරමුණුවල ද වැඩිය යුතු බව පෙන්වා දීම පිණිස, ‘මහණෙනි, යම් කලෙක නුඹේ මේ සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ වෙයිද, මැනවින් වඩන ලද්දේ වෙයිද, එවිට මහණෙනි, නුඹ මෙසේ හික්මිය යුතුය, එනම් කරුණා චේතෝවිමුක්තිය මට ඇත’ යනාදිය වදාළ සේක. මෙසේ මෙත්තා සහගගත සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන භාවනාව පෙන්වා දී, නැවත කායානුපස්සනාව ආදිය පෙරටු කරගත් භාවනාව පෙන්වනු පිණිස, ‘මහණෙනි, යම් කලෙක නුඹේ මේ සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ, මැනවින් වඩන ලද්දේ වෙයිද, එවිට මහණෙනි, නුඹ මෙසේ හික්මිය යුතුය, එනම් කයෙහි කායානුපස්සීව වසන්නෙමි’ යනාදිය වදාරා, ‘මහණෙනි, යම් කලෙක නුඹේ මේ සමාධිය මෙසේ මැනවින් වඩන ලද්දේ වන්නේද, එවිට මහණෙනි, නුඹ යම් යම් තැනකට යන්නෙහිද...’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ගග්ඝසි’ යනු ‘යන්නෙහිය’ (ළඟා වන්නෙහිය) යන අර්ථයයි. ‘ඵාසුංයේව’ යන්නෙන් අර්හත් ඵලය පෙන්වා දෙයි. මන්දයත්, අර්හත් ඵලයට පත් වූ භික්ෂුව සියලු ඉරියව්වලදී සුවසේ වාසය කරන බැවිනි.

၄. ဂယာသီသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ගයාසීස සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၄. စတုတ္ထေ [Pg.243] ဧတဒဝေါစာတိ အတ္တနော ပဓာနဘူမိယံ ဥပ္ပန္နံ ဝိတက္ကံ ဘိက္ခုသံဃဿ အာရောစေတုံ – ‘‘ပုဗ္ဗာဟံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. ဩဘာသန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏောဘာသံ. ဉာဏဒဿနန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဘူတံ ဉာဏသင်္ခါတံ ဒဿနံ. သန္နိဝုတ္ထပုဗ္ဗန္တိ ဧကတော ဝသိတပုဗ္ဗံ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ, ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ, စေတောပရိယဉာဏံ, ယထာကမ္မုပဂဉာဏံ, အနာဂတံသဉာဏံ, ပစ္စုပ္ပန္နံသဉာဏံ, အတီတံသဉာဏံ, ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏန္တိ ဣမာနိ တာဝ အဋ္ဌ ဉာဏာနိ ပါဠိယံယေဝ အာဂတာနိ, တေဟိ ပန သဒ္ဓိံ ဝိပဿနာဉာဏာနိ စတ္တာရိ မဂ္ဂဉာဏာနိ, စတ္တာရိ ဖလဉာဏာနိ, စတ္တာရိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ, စတ္တာရိ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနိ ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနီတိ ဧတာနိ ဉာဏာနိ သမောဓာနေတွာ ကထေန္တေန ဧဝံ ဣဒံ သုတ္တံ ကထိတံ နာမ ဟောတိ.

64. හතරවැන්නෙහි ‘එතදවොච’ යනු තමන් වහන්සේ ප්‍රධාන වීර්යය කළ ස්ථානයෙහි (කමටහන් වැඩූ භූමියෙහි) උපන් විතර්කය භික්ෂු සංඝයාට දැනුම් දීම පිණිස ‘මහණෙනි, මම පෙර...’ යනාදී වචනය වදාළ සේක. ‘ඕභාසං’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය නමැති ආලෝකයයි. ‘ඤාණදස්සනං’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුර්භූත වූ, ඥානය යැයි කියනු ලබන දැකීමයි. ‘සන්නිවුත්ථපුබ්බං’ යනු පෙර එකට වාසය කළ බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය, ඉද්ධිවිධ ඥානය, චේතෝපරිය ඥානය, යථාකම්මූපග ඥානය, අනාගතංශ ඥානය, ප්‍රත්‍යුත්පන්නංශ ඥානය, අතීතංශ ඥානය සහ පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය යන මෙම අට වැදෑරුම් ඥානයන් පාලියෙහිම සඳහන් වේ. එම ඥානයන් සමඟ විපස්සනා ඥාන නවය, මග්ග ඥාන සතර, ඵල ඥාන සතර, පච්චවෙක්ඛණ ඥාන සතර, පටිසම්භිදා ඥාන සතර සහ අසාධාරණ ඥාන හය යන මේ සියලු ඥානයන් එක්කොට විස්තර කරන්නා විසින් මෙම සූත්‍රය මැනවින් විස්තර කරන ලද්දේ නම් වෙයි.

၅. အဘိဘာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අභිභායතන සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၅. ပဉ္စမေ အဘိဘာယတနာနီတိ အဘိဘဝနကာရဏာနိ. ကိံ အဘိဘဝန္တိ? ပစ္စနီကဓမ္မေပိ အာရမ္မဏာနိပိ. တာနိ ဟိ ပဋိပက္ခဘာဝေန ပစ္စနီကဓမ္မေ အဘိဘဝန္တိ, ပုဂ္ဂလဿ ဉာဏုတ္တရိယတာယ အာရမ္မဏာနိ. အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီတိအာဒီသု ပန အဇ္ဈတ္တရူပေ ပရိကမ္မဝသေန အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ နာမ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တဉှိ နီလပရိကမ္မံ ကရောန္တော ကေသေ ဝါ ပိတ္တေ ဝါ အက္ခိတာရကာယ ဝါ ကရောတိ. ပီတပရိကမ္မံ ကရောန္တော မေဒေ ဝါ ဆဝိယာ ဝါ ဟတ္ထတလပါဒတလေသု ဝါ အက္ခီနံ ပီတဋ္ဌာနေ ဝါ ကရောတိ. လောဟိတပရိကမ္မံ ကရောန္တော မံသေ ဝါ လောဟိတေ ဝါ ဇိဝှာယ ဝါ အက္ခီနံ ရတ္တဋ္ဌာနေ ဝါ ကရောတိ. ဩဒါတပရိကမ္မံ ကရောန္တော အဋ္ဌိမှိ ဝါ ဒန္တေ ဝါ နခေ ဝါ အက္ခီနံ သေတဋ္ဌာနေ ဝါ ကရောတိ. တံ ပန သုနီလကံ သုပီတကံ သုလောဟိတကံ သုဩဒါတံ န ဟောတိ, အဝိသုဒ္ဓမေဝ ဟောတိ.

65. පස්වැන්නෙහි ‘අභිභායතනානි’ යනු මැඩපැවැත්වීමේ හේතුන්ය. කුමක් මැඩපවත්වයිද? පටහැනි ධර්මයන් (නීවරණ ආදිය) මෙන්ම අරමුණුද මැඩපවත්වයි. එම ධ්‍යානයෝ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් යටපත් කරති, පුද්ගලයාගේ ඥානයෙහි උත්තරීතර භාවය නිසා අරමුණුවල ස්වභාවයද යටපත් කරති. ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ යනාදී තැන්හි ඇතුළත රූපයෙහි පරිකර්ම කිරීම් වශයෙන් ‘ආධ්‍යාත්මිකව රූප සංඥා ඇති තැනැත්තා’ නම් වේ. ආධ්‍යාත්මිකව නිල් කසිණ පරිකර්ම කරන්නා කෙස්වල හෝ පිතෙහි හෝ ඇසේ කළු ඉංගිරියාවෙහි එය කරයි. රන්වන් (කහ) පරිකර්මය කරන්නා මේද තෙල්වල හෝ සමෙහි හෝ අත්ල හා පතුල්වල හෝ ඇස්වල කහ පැහැති තැන්වල එය කරයි. රතු පරිකර්මය කරන්නා මස්වල හෝ ලේවල හෝ දිවෙහි හෝ ඇස්වල රතු පැහැති තැන්වල එය කරයි. සුදු පරිකර්මය කරන්නා ඇටවල හෝ දත්වල හෝ නියපොතුවල හෝ ඇස්වල සුදු පැහැති තැන්වල එය කරයි. එම ආධ්‍යාත්මික රූපය ඉතා නිල්, ඉතා කහ, ඉතා රතු හෝ ඉතා සුදු නොවන අතර, එය අතිශයින්ම පිරිසිදු (විශුද්ධ) වූවක් පමණක් වෙයි.

ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီတိ ယဿေဝံ ပရိကမ္မံ အဇ္ဈတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ, နိမိတ္တံ ပန ဗဟိဒ္ဓါ, သော ဧဝံ အဇ္ဈတ္တံ ပရိကမ္မဿ ဗဟိဒ္ဓါ စ အပ္ပနာယ ဝသေန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပရိတ္တာနီတိ အဝဍ္ဎိတာနိ. သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီတိ သုဝဏ္ဏာနိ ဝါ ဟောန္တု ဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ ဝါ, ပရိတ္တဝသေနေဝ ဣဒံ အဘိဘာယတနံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တာနိ အဘိဘုယျာတိ ယထာ နာမ သမ္ပန္နဂ္ဂဟဏိကော ကဋစ္ဆုမတ္တံ ဘတ္တံ လဘိတွာ ‘‘ကိံ ဧတ္ထ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ [Pg.244] အတ္ထီ’’တိ သံကဍ္ဎိတွာ ဧကကဗဠမေဝ ကရောတိ, ဧဝမေဝ ဉာဏုတ္တရိကော ပုဂ္ဂလော ဝိသဒဉာဏော ‘‘ကိမေတ္ထ ပရိတ္တကေ အာရမ္မဏေ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ အတ္ထိ, နာယံ မမ ဘာရော’’တိ တာနိ ရူပါနိ အဘိဘဝိတွာ သမာပဇ္ဇတိ, သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒေနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ ပါပေတီတိ အတ္ထော. ဇာနာမိ ပဿာမီတိ ဣမိနာ ပနဿ အာဘောဂေါ ကထိတော. သော စ ခေါ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ, န အန္တောသမာပတ္တိယံ. ဧဝံသညီ ဟောတီတိ အာဘောဂသညာယပိ ဈာနသညာယပိ ဧဝံသညီ ဟောတိ. အဘိဘဝနသညာ ဟိဿ အန္တောသမာပတ္တိယမ္ပိ အတ္ထိ, အာဘောဂသညာ ပန သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿေဝ.

‘එක් අයෙක් පිටත රූප දකියි’ යනු යමෙකුට පරිකර්මය ඇතුළත උපදීද, නමුත් නිමිත්ත පිටත උපදීද, ඔහු මෙසේ ඇතුළත පරිකර්මය හා පිටත අර්පණාව (ධ්‍යානය) හේතුවෙන් ‘ඇතුළත රූප සංඥා ඇතිව පිටත රූප දකියි’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘පරිත්තානි’ යනු නොවැඩූ (ස්වල්ප) අරමුණුය. ‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි’ යනු රූපය සුන්දර වුවත් අසුන්දර වුවත්, ස්වල්ප වූ අරමුණු වශයෙන් මෙම අභිභායතනය වදාරන ලද බව දත යුතුය. ‘තානි අභිභුය්‍ය’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: යම්සේ හොඳ ආහාර රුචියක් ඇති පුද්ගලයෙකුට ස්වල්ප වූ බත් හැන්දක් ලැබුණු විට ‘මෙහි අනුභව කිරීමට කුමක් තිබේද?’ කියා එය එක බත් පිඬක් කොට අනුභව කරයිද, එසේම උසස් ඥානයක් හා පිරිසිදු වැටහීමක් ඇති පුද්ගලයා ‘මෙම ස්වල්ප වූ අරමුණෙහි සමවැදීමට අසීරු කුමක්ද, මෙය මට බරක් නොවේ’ යැයි සිතා එම රූපයන් යටපත් කොට ධ්‍යානයට සමවදී. නිමිත්ත පහළ වීමත් සමඟම මෙහි අර්පණාවට පමුණුවයි යන්න අර්ථයයි. ‘ජානාමි පස්සාමි’ යන්නෙන් ඔහුගේ ආභෝගය (මනසිකාරය) කියවේ. එය සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාට ඇති වන්නකි, සමාපත්තිය ඇතුළතදී නොවේ. ‘එවංසඤ්ඤී හෝති’ යන්නෙන් ආභෝග සංඥාවෙන් මෙන්ම ධ්‍යාන සංඥාවෙන්ද එවැනි සංඥාවක් ඇති බව කියවේ. මැඩපැවැත්වීමේ (අභිභවන) සංඥාව සමාපත්තිය ඇතුළතද පවතින අතර, ආභෝග සංඥාව පවතින්නේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි විට පමණි.

အပ္ပမာဏာနီတိ ဝဍ္ဎိတပ္ပမာဏာနိ, မဟန္တာနီတိ အတ္ထော. အဘိဘုယျာတိ ဧတ္ထ စ ပန ယထာ မဟဂ္ဃသော ပုရိသော ဧကံ ဘတ္တဝဍ္ဎိတကံ လဘိတွာ ‘‘အညာပိ ဟောတု, အညာပိ ဟောတု, ကိံ ဧသာ မယှံ ကရိဿတီ’’တိ န တံ မဟန္တတော ပဿတိ, ဧဝမေဝ ဉာဏုတ္တရော ပုဂ္ဂလော ဝိသဒဉာဏော ‘‘ကိံ ဧတ္ထ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, နယိဒံ အပ္ပမာဏံ, န မယှံ စိတ္တေကဂ္ဂတာကရဏေ ဘာရော အတ္ထီ’’တိ အဘိဘဝိတွာ သမာပဇ္ဇတိ, သဟ နိမိတ္တုပ္ပာဒနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ ပါပေတီတိ အတ္ထော.

‘අප්පමාණානි’ යනු වැඩූ ප්‍රමාණයන් ඇති, මහත් වූ අරමුණුය යන්න අර්ථයයි. මෙහි ‘අභිභුය්‍ය’ යන්නට උදාහරණයක් නම්, බොහෝ ආහාර අනුභව කරන මිනිසෙකුට එක් බත් බඳුනක් ලැබුණු විට, ‘තව තිබුණත් කමක් නැත, මෙය මට කුමක් කරාවිද?’ කියා එය මහත් වූවක් ලෙස නොදකියි. එමෙන්ම උසස් ඥානය ඇති පිරිසිදු වැටහීමක් සහිත පුද්ගලයා ‘මෙහි සමවැදීමට ඇති අපහසුව කුමක්ද, මෙය අප්‍රමාණ වූවක් නොවේ, සිතේ ඒකාග්‍රතාව ඇති කිරීමට මෙය මට බරක් නොවේ’ යැයි සිතා අරමුණ යටපත් කොට සමවදී. නිමිත්ත පහළ වීමත් සමඟම මෙහි අර්පණාවට පමුණුවයි යන්න අර්ථයයි.

အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီတိ အလာဘိတာယ ဝါ အနတ္ထိကတာယ ဝါ အဇ္ဈတ္တရူပေ ပရိကမ္မသညာဝိရဟိတော.

‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’ යනු (ආධ්‍යාත්මික රූපයක්) නොලැබීම නිසා හෝ අවශ්‍යතාවක් නැති නිසා හෝ ආධ්‍යාත්මික රූපයෙහි පරිකර්ම සංඥාවෙන් තොර වීමයි.

ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီတိ ယဿ ပရိကမ္မမ္ပိ နိမိတ္တမ္ပိ ဗဟိဒ္ဓါ ဥပ္ပန္နံ, သော ဧဝံ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိကမ္မဿ စေဝ အပ္ပနာယ စ ဝသေန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. သေသမေတ္ထ စတုတ္ထာဘိဘာယတနေ စ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣမေသု ပန စတူသု ပရိတ္တံ ဝိတက္ကစရိတဝသေန အာဂတံ, အပ္ပမာဏံ မောဟစရိတဝသေန, သုဝဏ္ဏံ ဒေါသစရိတဝသေန, ဒုဗ္ဗဏ္ဏံ ရာဂစရိတဝသေန. ဧတေသဉှိ ဧတာနိ သပ္ပာယာနိ. သာ စ နေသံ သပ္ပာယတာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၄၃) စရိယနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တာ.

‘එක් අයෙක් පිටත රූප දකියි’ යනු යමෙකුට පරිකර්මය මෙන්ම නිමිත්තද පිටත උපදීද, ඔහු මෙසේ පිටත පරිකර්මය හා අර්පණාව (ධ්‍යානය) හේතුවෙන් ‘ඇතුළත රූප සංඥා රහිතව පිටත රූප දකියි’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි ඉතිරි කොටස සතරවන අභිභායතනයෙහි කියූ නයින්ම දත යුතුය. මෙම සතරෙහි පරිත්ත (ස්වල්ප) අරමුණ විතර්ක චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, අප්පමාණ අරමුණ මෝහ චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, සුභ වර්ණ අරමුණ ද්වේෂ චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, දුර්වර්ණ අරමුණ රාග චරිත ඇත්තන් උදෙසාද වදාරන ලදී. මන්දයත් ඔවුන්ට ඒවා සුදුසු (සප්පාය) බැවිනි. ඔවුන්ට ඇති එම සුදුසු බව විසුද්ධිමග්ගයෙහි චරියනිද්දේසයෙහි දක්වා ඇත.

ပဉ္စမအဘိဘာယတနာဒီသု နီလာနီတိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဝသေန ဝုတ္တံ. နီလဝဏ္ဏာနီတိ ဝဏ္ဏဝသေန. နီလနိဒဿနာနီတိ နိဒဿနဝသေန. အပညာယမာနဝိဝရာနိ အသမ္ဘိန္နဝဏ္ဏာနိ ဧကနီလာနေဝ ဟုတွာ ဒိဿန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နီလနိဘာသာနီတိ [Pg.245] ဣဒံ ပန ဩဘာသဝသေန ဝုတ္တံ, နီလောဘာသာနိ နီလပ္ပဘာယုတ္တာနီတိ အတ္ထော. ဧတေန နေသံ သုဝိသုဒ္ဓတံ ဒဿေတိ. ဝိသုဒ္ဓဝဏ္ဏဝသေနေဝ ဟိ ဣမာနိ အဘိဘာယတနာနိ ဝုတ္တာနိ. ‘‘နီလကသိဏံ ဥဂ္ဂဏှန္တော နီလသ္မိံ နိမိတ္တံ ဂဏှာတိ ပုပ္ဖသ္မိံ ဝါ ဝတ္ထသ္မိံ ဝါ ဝဏ္ဏဓာတုယာ ဝါ’’တိအာဒိကံ ပနေတ္ထ ကသိဏကရဏဉ္စ ပရိကမ္မဉ္စ အပ္ပနာဝိဓာနဉ္စ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၅၅) ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တမေဝါတိ.

පස්වන අභිභායතනය ආදියේදී ‘නීලානි’ (නිල් වූ) යන මෙම වචනය සියලු අරමුණු ඇතුළත් වන පරිදි පවසන ලදී. ‘නීලවණ්ණානි’ යනු නිල් පැහැයේ ස්වභාවයෙන් පවසන ලද්දකි. ‘නීලදස්සනානි’ යනු පෙනෙන ස්වභාවයෙන් පවසන ලද්දකි. සිදුරු නොපෙනෙන, මිශ්‍ර නොවූ වර්ණ ඇති, ඒකාන්තයෙන්ම නිල් පැහැය වී පෙනෙයි යන අදහසින් පවසන ලදී. ‘නීලනිභාසානි’ යනු ආලෝකයේ ස්වභාවයෙන් පවසන ලද්දකි. නිල් පැහැති ආලෝකය ඇති, නිල් පැහැති ප්‍රභාවෙන් යුක්ත වූ යන අරුත් දෙයි. මෙයින් එම අරමුණුවල ඉතා පිරිසිදු බව දක්වයි. ඒකාන්තයෙන්ම මෙම අභිභායතනයන් පිරිසිදු වර්ණයේ ස්වභාවයෙන්ම පවසන ලදී. "නීල කසිණය වඩන තැනැත්තා නිල් පැහැති අරමුණෙහි නිමිත්ත ගනියි, එනම් මලෙහි හෝ වස්ත්‍රයෙහි හෝ වර්ණ ධාතුවෙහි හෝ" යනාදී වශයෙන් කසිණ පිළියෙළ කිරීම, පරිකර්මය සහ අප්පනා විධානය යන සියල්ල විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තරාත්මකව පවසන ලදී.

၆. ဝိမောက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. විමොක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၆. ဝိမောက္ခာတိ ကေနဋ္ဌေန ဝိမောက္ခာ? အဓိမုစ္စနဋ္ဌေန. ကော ပနာယံ အဓိမုစ္စနဋ္ဌော နာမ? ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ စ သုဋ္ဌု မုစ္စနဋ္ဌော, အာရမ္မဏေ စ အဘိရတိဝသေန သုဋ္ဌု မုစ္စနဋ္ဌော, ပိတုအင်္ကေ ဝိဿဋ္ဌင်္ဂပစ္စင်္ဂဿ ဒါရကဿ သယနံ ဝိယ အနိဂ္ဂဟိတဘာဝေန နိရာသင်္ကတာယ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယံ ပနတ္ထော ပစ္ဆိမေ ဝိမောက္ခေ နတ္ထိ, ပုရိမေသု ဝိမောက္ခေသု အတ္ထိ.

66. ‘විමොක්ඛ’ යනු කිනම් අර්ථයකින් විමොක්ඛ නම් වේද? ‘අධිමුච්චන’ (අරමුණෙහි බැසගන්නා) යන අර්ථයෙනි. මේ අධිමුච්චන අර්ථය යනු කුමක්ද? ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදීම යන අර්ථය ද, අරමුණෙහි ඇලීමෙන් මැනවින් බැසගැනීම යන අර්ථය ද වේ. පියෙකුගේ ඇකයේ අවයව ලිහිල්ව තබාගෙන සිටින දරුවෙකුගේ සැතපීම මෙන්, මැඩපැවැත්වීමක් නොමැති බැවින් සැකයකින් තොරව අරමුණෙහි පවතී යන අර්ථය මෙයින් අදහස් වේ. මෙම අර්ථය අවසාන විමොක්ඛයෙහි නැත, පෙර විමොක්ඛයන්හි ඇත.

ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီတိ ဧတ္ထ အဇ္ဈတ္တံ ကေသာဒီသု နီလကသိဏာဒိဝသေန ဥပ္ပာဒိတံ ရူပဇ္ဈာနံ ရူပံ, တဒဿတ္ထီတိ ရူပီ. ဗဟိဒ္ဓါပိ နီလကသိဏာဒီနိ ရူပါနိ ဈာနစက္ခုနာ ပဿတိ. ဣမိနာ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓဝတ္ထုကေသု ကသိဏေသု ဥပ္ပာဒိတဇ္ဈာနဿ ပုဂ္ဂလဿ စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ ဒဿိတာနိ. အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီတိ အဇ္ဈတ္တံ န ရူပသညီ, အတ္တနော ကေသာဒီသု အနုပ္ပာဒိတရူပါဝစရဇ္ဈာနောတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဗဟိဒ္ဓါဝ ဥပ္ပာဒိတဇ္ဈာနဿ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ ဒဿိတာနိ.

‘රූපී රූපාලි පස්සති’ යන්නෙහි තමාගේ කෙස් ආදියෙහි නිල් කසිණ ආදී වශයෙන් උපදවා ගත් රූපාවචර ධ්‍යානය ‘රූප’ නම් වේ. එම ධ්‍යානය ඔහුට ඇති බැවින් ‘රූපී’ නම් වේ. බාහිර නිල් කසිණ ආදී රූපයන් ද ධ්‍යාන චක්ඛුයෙන් බලයි. මෙයින් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් අරමුණු කරගත් කසිණයන්හි උපදවන ලද ධ්‍යාන ඇති පුද්ගලයාගේ රූපාවචර ධ්‍යාන සතර දක්වන ලදී. ‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’ යනු ආධ්‍යාත්මිකව රූප සංඥාවක් නැති, එනම් තමාගේ කෙස් ආදියෙහි රූපාවචර ධ්‍යාන උපදවා නොගත් යන අර්ථයයි. මෙයින් බාහිරව පරිකර්ම කොට බාහිරවම උපදවන ලද ධ්‍යාන ඇති පුද්ගලයාගේ රූපාවචර ධ්‍යාන දක්වන ලදී.

သုဘန္တေဝ အဓိမုတ္တော ဟောတီတိ ဣမိနာ သုဝိသုဒ္ဓေသု နီလာဒီသု ဝဏ္ဏကသိဏေသု ဈာနာနိ ဒဿိတာနိ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ အန္တောအပ္ပနာယ ‘‘သုဘ’’န္တိ အာဘောဂေါ နတ္ထိ, ယော ပန သုဝိသုဒ္ဓံ သုဘံ ကသိဏံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝိဟရတိ, သော ယသ္မာ ‘‘သုဘန္တိ အဓိမုတ္တော ဟောတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဧဝံ ဒေသနာ ကတာ. ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ပန –

‘සුභන්තේව අධිමුත්තෝ හෝති’ යන්නෙන් ඉතා පිරිසිදු නිල් ආදී වර්ණ කසිණයන්හි ධ්‍යාන දක්වන ලදී. එහිදී අප්පනා සමාධිය තුළ ‘සුභ’ යැයි මෙනෙහි කිරීමක් නැතත්, යමෙක් ඉතා පිරිසිදු වූ සුභ කසිණ අරමුණෙහි බැසගන්නේද, ඔහු ‘සුභ යැයි අධිමුක්ත වූයේ’ යැයි කියනු ලබන බැවින් මෙලෙස දේශනා කරන ලදී. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි නම් –

‘‘ကထံ သုဘန္တေဝ အဓိမုတ္တော ဟောတီတိ ဝိမောက္ခော? ဣဓ ဘိက္ခု မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ …ပေ… ဝိဟရတိ. မေတ္တာယ ဘာဝိတတ္တာ သတ္တာ အပ္ပဋိကူလာ ဟောန္တိ. ကရုဏာသဟဂတေန…ပေ… မုဒိတာသဟဂတေန [Pg.246] …ပေ… ဥပေက္ခာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ…ပေ… ဝိဟရတိ. ဥပေက္ခာယ ဘာဝိတတ္တာ သတ္တာ အပ္ပဋိကူလာ ဟောန္တိ. ဧဝံ သုဘန္တေဝ အဓိမုတ္တော ဟောတီတိ ဝိမောက္ခော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၂) ဝုတ္တံ.

"කෙසේ නම් සුභ යැයි අධිමුක්ත වේද යන විමොක්ඛය කුමක්ද? මෙහි මහණ තෙම මෙත්තා සහගත සිතින් එක් දිශාවක්... පතුරුවා වාසය කරයි. මෙත්තාව වැඩූ බැවින් සත්වයෝ අප්‍රතිකූල (පිළිකුල් නොවන) වෙති. කරුණා සහගත... මුදිතා සහගත... උපේක්ඛා සහගත සිතින් එක් දිශාවක්... පතුරුවා වාසය කරයි. උපේක්ඛාව වැඩූ බැවින් සත්වයෝ අප්‍රතිකූල වෙති. මෙසේ ‘සුභන්තේව අධිමුත්තෝ හෝති’ නම් වූ විමොක්ඛය වේ" යැයි පවසන ලදී.

သဗ္ဗသော ရူပသညာနန္တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၇၆-၂၇၇) ဝုတ္တမေဝ. အယံ အဋ္ဌမော ဝိမောက္ခောတိ အယံ စတုန္နံ ခန္ဓာနံ သဗ္ဗသော ဝိဿဋ္ဌတ္တာ ဝိမုတ္တတ္တာ အဋ္ဌမော ဥတ္တမော ဝိမောက္ခော နာမ.

‘සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං’ යනාදියෙහි කිවයුතු යමක් වේද, එය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය. ‘අයං අට්ඨමෝ විමොක්ඛෝ’ යනු සතරක් වූ ස්කන්ධයන්ගෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම මිදුණු බැවින් හා නිදහස් වූ බැවින් මෙය අටවන උතුම් විමොක්ඛය නම් වේ.

၇-၈. အနရိယဝေါဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7-8. අනරියවෝහාර සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၇-၆၈. သတ္တမေ အနရိယဝေါဟာရာတိ န အရိယကထာ သဒေါသကထာ. ယာဟိ စေတနာဟိ တေ ဝေါဟာရေ ဝေါဟရန္တိ, တာသံ ဧတံ နာမံ. အဋ္ဌမေ ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

67-68. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘අනරියවෝහාර’ යනු ආර්ය කථා නොවන, දොස් සහිත කථායි. යම් චේතනාවන්ගෙන් එම ව්‍යවහාරයන් පවසන්නේද, මෙය එම චේතනාවන්ගේ නාමයකි. අටවන සූත්‍රයෙහි පෙර කියන ලද කරුණුවලට විරුද්ධ පක්ෂය වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය.

၉. ပရိသာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පරිසා සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၉. နဝမေ ခတ္တိယပရိသာတိ ခတ္တိယာနံ ပရိသာနံ သန္နိပါတော သမာဂမော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. အနေကသတံ ခတ္တိယပရိသန္တိ ဗိမ္ဗိသာရသမာဂမ-ဉာတိသမာဂမ-လိစ္ဆဝိသမာဂမာဒိသဒိသံ, အညေသု စက္ကဝါဠေသုပိ လဗ္ဘတေဝ. သလ္လပိတပုဗ္ဗန္တိ အာလာပသလ္လာပေါ ကတပုဗ္ဗော. သာကစ္ဆာတိ ဓမ္မသာကစ္ဆာပိ သမာပဇ္ဇိတပုဗ္ဗာ. ယာဒိသကော တေသံ ဝဏ္ဏောတိ တေ ဩဒါတာပိ ဟောန္တိ ကာဠာပိ မင်္ဂုရစ္ဆဝီပိ, သတ္ထာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော. ဣဒံ ပန သဏ္ဌာနံ ပဋိစ္စ ကထိတံ. သဏ္ဌာနမ္ပိ စ ကေဝလံ တေသံ ပညာယတိယေဝ. န ပန ဘဂဝါ မိလက္ခသဒိသော ဟောတိ, နာပိ အာမုတ္တမဏိကုဏ္ဍလော, ဗုဒ္ဓဝေသေနေဝ နိသီဒတိ. တေပိ အတ္တနော သမာနသဏ္ဌာနမေဝ ပဿန္တိ. ယာဒိသကော တေသံ သရောတိ တေ ဆိန္နဿရာပိ ဟောန္တိ ဂဂ္ဂဿရာပိ ကာကဿရာပိ, သတ္ထာ ဗြဟ္မဿရောဝ. ဣဒံ ပန ဘာသန္တရံ သန္ဓာယ ကထိတံ. သစေပိ ဟိ သတ္ထာ ရာဇာသနေ နိသိန္နော ကထေတိ, ‘‘အဇ္ဇ ရာဇာ မဓုရေန ကထေတီ’’တိ နေသံ ဟောတိ. ကထေတွာ ပက္ကန္တေ ပန ဘဂဝတိ ပုန ရာဇာနံ အာဂတံ ဒိသွာ ‘‘ကော နု ခေါ အယ’’န္တိ ဝီမံသာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတ္ထ ကော နု ခေါ အယန္တိ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဣဒါနေဝ မာဂဓဘာသာယ သီဟဠဘာသာယ မဓုရေန အာကာရေန ကထေန္တော ကော နု ခေါ အယံ အန္တရဟိတော, ကိံ ဒေဝေါ ဥဒါဟု [Pg.247] မနုဿော’’တိ ဧဝံ ဝီမံသန္တာပိ န ဇာနန္တီတိ အတ္ထော. ကိမတ္ထံ ပနေဝံ အဇာနန္တာနံ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ? ဝါသနတ္ထာယ. ဧဝံ သုတောပိ ဟိ ဓမ္မော အနာဂတေ ပစ္စယော ဟောတီတိ အနာဂတံ ပဋိစ္စ ဒေသေတိ. အနေကသတံ ဗြာဟ္မဏပရိသန္တိအာဒိနံ သောဏဒဏ္ဍသမာဂမာဒိဝသေန စေဝ အညစက္ကဝါဠဝသေန စ သမ္ဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

69. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘ඛත්තියපරිසා’ යනු ක්ෂත්‍රියයන්ගේ පිරිස්වල රැස්වීම හෙවත් සමාගමයයි. මෙය සෑම තැනකටම අදාළ ක්‍රමයයි. ‘අනේකසතං ඛත්තියපරිසං’ යනු බිම්බිසාර රජුගේ සමාගමය, ඥාති සමාගමය, ලිච්ඡවී සමාගමය වැනි වූ ක්ෂත්‍රිය පිරිස් වෙතය. මෙය අනෙකුත් සක්වළවලද සිදු වේ. ‘සල්ලපිතපුබ්බං’ යනු පෙර කථාබස් කරන ලද බවයි. ‘සාකච්ඡා’ යනු ධර්ම සාකච්ඡාවට ද එළඹි බවයි. ‘යාදිසකෝ තේසං වණ්ණෝ’ යනු ඔවුන් සුදු පැහැති ද, කළු පැහැති ද, තඹ පැහැති ද වෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේ රන්වන් පැහැති වන සේක. මෙය රූප ස්වභාවය අනුව පවසන ලද්දකි. එම පිරිස්වලට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ රූපය ඔවුන්ගේම රූපයක ස්වභාවයෙන් පමණක් පෙනෙයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනචාරියෙකු වැනි නොවන සේක, මැණික් එබ්බවූ කුණ්ඩලාභරණ ද නොපළඳින සේක. බුද්ධ වේශයෙන්ම වැඩ හිඳින සේක. ඔවුහු ද තමන්ට සමාන රූපයක්ම දකිති. ‘යාදිසකෝ තේසං සරෝ’ යනු ඔවුන්ගේ හඬ කැඩුණු හඬවල්, රළු හඬවල් හෝ කපුටු හඬවල් විය හැකිය. ශාස්තෘන් වහන්සේ බ්‍රහ්ම ස්වර ඇති සේක. මෙය විවිධ භාෂාවන් අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. ශාස්තෘන් වහන්සේ රජ අසුනක හිඳ දේශනා කළත්, "අද රජතුමා මිහිරි හඬින් කථා කරයි" යන හැඟීම ඔවුන්ට ඇති වේ. දේශනා කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ පසු, නැවත රජු පැමිණි කල්හි, "මේ කවුද?" යන විමසීම ඇති වේ. එහි ‘කෝ නු ඛෝ අයං’ යනු "මෙහි දැනුදු මාගධී භාෂාවෙන් හෝ සිංහල භාෂාවෙන් හෝ මිහිරි ලෙස කථා කොට අතුරුදන් වූයේ කවුද? දෙවියෙක්ද මිනිසෙක්ද?" යනාදී වශයෙන් විමසූවත් හඳුනාගත නොහැකි බවයි. මෙලෙස හඳුනා නොගන්නා අයට ධර්මය දේශනා කරන්නේ කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහාද? වාසනා ගුණයක් ඇති කිරීම පිණිසයි. මෙසේ ඇසූ ධර්මය අනාගතයේදී මාර්ග ඵල ලැබීමට උපකාරයක් වන බැවින් අනාගතය අරමුණු කරගෙන දේශනා කරන සේක. ‘අනේකසතං බ්‍රාහ්මණපරිසං’ යනාදියෙහි සෝණදණ්ඩ බමුණාගේ සමාගමය ආදී වශයෙන් ද අනෙකුත් සක්වළවල් අනුව ද එහි පැවැත්ම දත යුතුය.

၁၀. ဘူမိစာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. භූමිචාල සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၀. ဒသမေ နိသီဒနန္တိ ဣဓ စမ္မခဏ္ဍံ အဓိပ္ပေတံ. ဥဒေနံ စေတိယန္တိ ဥဒေနယက္ခဿ ဝသနဋ္ဌာနေ ကတဝိဟာရော ဝုစ္စတိ. ဂေါတမကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဘာဝိတာတိ ဝဍ္ဎိတာ. ဗဟုလီကတာတိ ပုနပ္ပုနံ ကတာ. ယာနီကတာတိ ယုတ္တယာနံ ဝိယ ကတာ. ဝတ္ထုကတာတိ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝတ္ထု ဝိယ ကတာ. အနုဋ္ဌိတာတိ အဓိဋ္ဌိတာ. ပရိစိတာတိ သမန္တတော စိတာ သုဝဍ္ဎိတာ. သုသမာရဒ္ဓါတိ သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါ.

70. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘නිසීදනං’ යන්නෙන් මෙහි සම් කැබැල්ලක් (අසුනක්) අදහස් කෙරේ. ‘උදේනං චේතියං’ යනු උදේන නම් යක්ෂයා විසූ ස්ථානයෙහි කළ විහාරයට කියනු ලැබේ. ගෝතමක ආදී චෛත්‍යයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘භාවිතා’ යනු වඩන ලද බවයි. ‘බහුලීකතා’ යනු නැවත නැවත කරන ලද බවයි. ‘යානීකතා’ යනු යෙදූ වාහනයක් මෙන් කරන ලද බවයි. ‘වත්ථුකතා’ යනු පිහිටන අර්ථයෙන් පදනමක් මෙන් කරන ලද බවයි. ‘අනුට්ඨිතා’ යනු මැනවින් අධිෂ්ඨාන කරන ලද බවයි. ‘පරිචිතා’ යනු හාත්පසින් වඩන ලද බවයි. ‘සුසමාරද්ධා’ යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද බවයි.

ဣတိ အနိယမေန ကထေတွာ ပုန နိယမေတွာ ဒဿေန္တော တထာဂတဿ ခေါတိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ ကပ္ပန္တိ အာယုကပ္ပံ. တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ ယံ မနုဿာနံ အာယုပ္ပမာဏံ, တံ ပရိပုဏ္ဏံ ကရောန္တော တိဋ္ဌေယျ. ကပ္ပာဝသေသံ ဝါတိ ‘‘အပ္ပံ ဝါ ဘိယျော’’တိ ဝုတ္တဝဿသတတော အတိရေကံ ဝါ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ အဋ္ဌာနေ ဂဇ္ဇိတံ နာမ နတ္ထိ, ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇိတွာ မရဏန္တိကဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော ဘဒ္ဒကပ္ပမေဝ တိဋ္ဌေယျ. ကသ္မာ ပန န ဌိတောတိ? ဥပါဒိန္နကသရီရံ နာမ ခဏ္ဍိစ္စာဒီဟိ အဘိဘုယျတိ, ဗုဒ္ဓါ စ ခဏ္ဍိစ္စာဒိဘာဝံ အပ္ပတွာ ပဉ္စမေ အာယုကောဋ္ဌာသေ ဗဟုဇနဿ ပိယမနာပကာလေယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ. ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓေသု စ မဟာသာဝကေသု ပရိနိဗ္ဗုတေသု ဧကကေနေဝ ခါဏုကေန ဝိယ ဌာတဗ္ဗံ ဟောတိ ဒဟရသာမဏေရပရိဝါရေန ဝါ, တတော ‘အဟော ဗုဒ္ဓါနံ ပရိသာ’တိ ဟီဠေတဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇေယျ. တသ္မာ န ဌိတော’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေပိ ယော ပန ဝုစ္စတိ ‘‘အာယုကပ္ပော’’တိ, ဣဒမေဝ အဋ္ဌကထာယ နိယာမိတံ.

මෙසේ අනියමිතව දේශනා කොට, නැවත නියම වශයෙන් දක්වනු පිණිස 'තථාගතස්ස ඛො' යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි 'කප්පං' යනු ආයු කල්පයයි. ඒ ඒ කාලයෙහි මනුෂ්‍යයන්ගේ යම් ආයු ප්‍රමාණයක් ඇද්ද, එය සම්පූර්ණ කරමින් වැඩසිටිය හැක. 'කප්පාවසෙසං වා' යනු 'අල්පයක් හෝ වැඩිපුර' යයි වදාළ වර්ෂ සියයකට වඩා වැඩි කාලයකි. මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ පවසනුයේ "බුදුවරුන්ගේ අස්ථානයෙහි ගර්ජනා කිරීමක් නැත, නැවත නැවතත් සමාපත්තිවලට සමවැද මරණාන්තික වේදනාවන් යටපත් කරමින් මුළු භද්‍ර කල්පයම වුවද වැඩසිටිය හැක" යනුවෙනි. එසේ නම් කුමක් නිසා වැඩනොසිටියේද? පඤ්චස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ශරීරය දත් වැටීමාදියෙන් පීඩා විඳියි. බුදුවරු දත් වැටීමාදියට පත් නොවී පස්වන ආයු කොටසේදී, බොහෝ ජනයාට ප්‍රියමනාප කාලයේදීම පිරිනිවන් පාති. තවද බුද්ධානුබුද්ධ මහා ශ්‍රාවකයන් පිරිනිවන් පෑ කල්හි, උන්වහන්සේ පමණක් ගසක කොටයක් මෙන් හුදකලා විය යුතුය, නැතහොත් තරුණ සාමණේරයන් පිරිවරාගෙන සිටීමට සිදුවෙයි. එවිට 'අහෝ බුදුවරුන්ගේ පිරිස' යැයි නින්දාවට පත්වීමට ඉඩ ඇත. එබැවින් වැඩනොසිටි සේක. මෙසේ වදාළ ද, අටුවාවෙහි 'ආයු කල්පය' යන්නම නියම කොට දක්වා ඇත.

ယထာ တံ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောတိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ, ယထာ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တော အဇ္ဈောတ္ထဋစိတ္တော အညောပိ ကောစိ ပုထုဇ္ဇနော ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ န သက္ကုဏေယျ, ဧဝမေဝ နာသက္ခိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုန္တိ အတ္ထော. မာရော ဟိ [Pg.248] ယဿ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဒွါဒသ ဝိပလ္လာသာ အပ္ပဟီနာ, တဿ စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာတိ. ထေရဿ စ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ အပ္ပဟီနာ, တေနဿ မာရော စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာသိ. သော ပန စိတ္တပရိယုဋ္ဌာနံ ကရောန္တော ကိံ ကရောတီတိ? ဘေရဝံ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ ဒဿေတိ, သဒ္ဒါရမ္မဏံ ဝါ သာဝေတိ. တတော သတ္တာ တံ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ သတိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဝိဝဋမုခါ ဟောန္တိ, တေသံ မုခေန ဟတ္ထံ ပဝေသေတွာ ဟဒယံ မဒ္ဒတိ, တတော ဝိသညာဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ. ထေရဿ ပနေသ မုခေ ဟတ္ထံ ပဝေသေတုံ ကိံ သက္ခိဿတိ, ဘေရဝါရမ္မဏံ ပန ဒဿေသိ. တံ ဒိသွာ ထေရော နိမိတ္တောဘာသံ နပ္ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဘဂဝါ ဇာနန္တောယေဝ ကိမတ္ထံ ယာဝ တတိယံ အာမန္တေသီတိ? ပရတော ‘‘တိဋ္ဌတု, ဘန္တေ ဘဂဝါ’’တိ ယာစိတေ ‘‘တုယှေဝေတံ ဒုက္ကဋံ, တုယှေဝေတံ အပရဒ္ဓ’’န္တိ ဒေါသာရောပနေန သော ကတနုကရဏတ္ထံ.

'යථා තං මාරේන පරියුට්ඨිතචිත්තො' යන්නෙහි 'තං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. මාරයා විසින් යටපත් කරන ලද සිත ඇති අන්‍ය යම් පෘථග්ජනයෙකුට අවබෝධ කරගත නොහැකි වන්නා සේ, එලෙසම ආනන්ද තෙරුන්ටද අවබෝධ කරගත නොහැකි වූයේය යනු අර්ථයයි. මාරයා විසින් යමෙකුගේ සර්වප්‍රකාරයෙන්ම දොළොස් විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණ කර නැතිද, ඔහුගේ සිත මැඩපවත්වයි. තෙරුන් වහන්සේටද විපල්ලාස සතරක් ප්‍රහීණ වී නොතිබුණි, එබැවින් මාරයා උන්වහන්සේගේ සිත මැඩපැවැත්වීය. මාරයා එසේ කරන්නේ කෙසේද? භයානක රූප අරමුණු පෙන්වයි, නැතහොත් ශබ්ද අරමුණු ඇස්සවයි. එවිට සත්ත්වයෝ එය දැක හෝ අසා සිහිය මුළා වී කට ඇරගෙන සිටිති. ඔවුන්ගේ කටින් අත දමා හෘදය මිරිකයි, එවිට ඔවුහු සිහිමුළා වී සිටිති. තෙරුන් වහන්සේගේ මුඛයට අත දැමීමට මාරයාට නොහැකි වුවත්, භයානක අරමුණු පෙන්වීය. එය දැක තෙරුන් වහන්සේ නිමිත්ත හා ආලෝකය අවබෝධ කර නොගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ දැන දැනම තුන් වරක් ඇමතුවේ කුමකටද? පසුව 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින සේක්වා' යි අයැදින කල්හි, "එය ඔබගේම වරදකි, ඔබගේම අතපසුවීමකි" යි දොස් පැවරීමෙන් උන්වහන්සේගේ ශෝකය තුනී කිරීම සඳහා තුන්වරක් ඇමතූ සේක.

မာရော ပါပိမာတိ ဧတ္ထ သတ္တေ အနတ္ထေ နိယောဇေန္တော မာရေတီတိ မာရော. ပါပိမာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သော ဟိ ပါပဓမ္မသမန္နာဂတတ္တာ ‘‘ပါပိမာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ကဏှော, အန္တကော, နမုစိ, ပမတ္တဗန္ဓူတိပိ တဿေဝ နာမာနိ. ဘာသိတာ ခေါ ပနေသာတိ အယဉှိ ဘဂဝတော သမ္ဗောဓိပတ္တိယာ အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ ဗောဓိမဏ္ဍေယေဝ အာဂန္တွာ ‘‘ဘဂဝါ ယဒတ္ထံ တုမှေဟိ ပါရမိယော ပူရိတာ, သော ဝေါ အတ္ထော အနုပ္ပတ္တော, ပဋိဝိဒ္ဓံ သဗ္ဗညုတညာဏံ, ကိံ တေ လောကဝိစာရဏေနာ’’တိ ဝတွာ ယထာ အဇ္ဇ, ဧဝမေဝ ‘‘ပရိနိဗ္ဗာတု ဒါနိ, ဘန္တေ ဘဂဝါ’’တိ ယာစိ. ဘဂဝါ စဿ ‘‘န တာဝါဟ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ ပဋိက္ခိပိ. တံ သန္ဓာယ – ‘‘ဘာသိတာ ခေါ ပနေသာ, ဘန္တေ’’တိအာဒိမာဟ.

'මාරො පාපිමා' යන්නෙහි සත්ත්වයන් අනර්ථයෙහි යොදවමින්, ගුණ ධර්ම නසන බැවින් 'මාර' නම් වේ. 'පාපිමා' යනු එම පදයටම පර්යාය පදයකි. ඔහු ලාමක ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'පාපිමා' යයි කියනු ලැබේ. කාළ, අන්තක, නමුචි, පමත්තබන්ධු යනුද ඔහුගේම නම් වේ. 'භාසිතා ඛො පනේසා' යනු, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වය ලබා අටවන සතියේ බෝධි මණ්ඩපයේදීම මාරයා පැමිණ, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, යම් අර්ථයක් සඳහා ඔබ වහන්සේ පාරමිතා පිරූ සේක්ද, ඒ අර්ථය සිද්ධ විය, සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරන ලදී, ලෝකයෙහි හැසිරීමෙන් ඇති ඵලය කිමද?" යි පවසා අද මෙන්ම එදත් "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් පිරිනිවන් පාන සේක්වා" යි අයැද සිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ "මම එසේ නොකරමි" යනාදිය වදාරා එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. එය අරභයා 'භාසිතා ඛො පනේසා භන්තේ' යනාදිය වදාළ සේක.

တတ္ထ ဝိယတ္တာတိ မဂ္ဂဝသေန ဗျတ္တာ, တထေဝ ဝိနီတာ, တထာ ဝိသာရဒါ. ဗဟုဿုတာတိ တေပိဋကဝသေန ဗဟု သုတံ ဧတေသန္တိ ဗဟုဿုတာ. တမေဝ ဓမ္မံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မဓရာ. အထ ဝါ ပရိယတ္တိဗဟုဿုတာ စေဝ ပဋိဝေဓဗဟုဿုတာ စ. ပရိယတ္တိပဋိဝေဓဓမ္မာနံယေဝ ဓာရဏတော ဓမ္မဓရာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နာတိ အရိယဓမ္မဿ အနုဓမ္မဘူတံ ဝိပဿနာဓမ္မံ ပဋိပန္နာ. သာမီစိပ္ပဋိပန္နာတိ အနုစ္ဆဝိကပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ. အနုဓမ္မစာရိနောတိ အနုဓမ္မံ စရဏသီလာ. သကံ အာစရိယကန္တိ အတ္တနော အာစရိယဝါဒံ. အာစိက္ခိဿန္တီတိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ အညမညဝေဝစနာနိ. သဟဓမ္မေနာတိ သဟေတုကေန သကာရဏေန ဝစနေန. သပ္ပာဋိဟာရိယန္တိ ယာဝ နိယျာနိကံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေဿန္တိ.

එහි 'වියත්තා' යනු මාර්ගඥානය නිසා දක්ෂ වූ, එසේම විනීත වූ හා විශාරද වූ යන්නයි. 'බහුස්සුතා' යනු ත්‍රිපිටකය පිළිබඳ බහුශ්‍රැතභාවයක් ඇති බැවින් බහුශ්‍රැතයෝය. එම ධර්මයම දරන බැවින් 'ධම්මධරා' නම් වෙති. එසේ නැතහොත් පර්යාප්ති බහුශ්‍රැත හා ප්‍රතිවේධ බහුශ්‍රැත යන දෙපිරිසම, පර්යාප්ති හා ප්‍රතිවේධ ධර්මයන් දරන බැවින් 'ධම්මධරා' නම් වන බව මෙහි අර්ථයයි. 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා' යනු ආර්ය ධර්මයට අනුකූල වූ විදර්ශනා මාර්ගයෙහි පිළිපන් අයයි. 'සාමීචිප්පටිපන්නා' යනු සුදුසු පිළිවෙතෙහි පිළිපන් අයයි. 'අනුධම්මචාරිනො' යනු අනුකූල ධර්මයන්හි හැසිරෙන ස්වභාවය ඇති අයයි. 'සකං ආචරියකං' යනු තමාගේ ආචාර්යවාදයයි. 'ආචික්ඛිස්සන්ති' යනාදී සියලු පද එකිනෙකට පර්යාය පද වේ. 'සහධම්මේන' යනු හේතු සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ වචනයෙනි. 'සප්පාටිහාරියං' යනු යම් තාක් නිවන කරා මෙහෙයවන ධර්මය දේශනා කරන්නේද ඒ තාක්ය.

ဗြဟ္မစရိယန္တိ [Pg.249] သိက္ခာတ္တယသင်္ဂဟိတံ သကလံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ. ဣဒ္ဓန္တိ သမိဒ္ဓံ ဈာနဿာဒဝသေန. ဖီတန္တိ ဝုဒ္ဓိပတ္တံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ဝိယ အဘိညာသမ္ပတ္တိဝသေန. ဝိတ္ထာရိကန္တိ ဝိတ္ထတံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဒိသာဘာဂေ ပတိဋ္ဌိတဝသေန. ဗာဟုဇညန္တိ ဗဟူဟိ ဉာတံ ပဋိဝိဒ္ဓံ မဟာဇနာဘိသမယဝသေန. ပုထုဘူတန္တိ သဗ္ဗာကာရေန ပုထုလဘာဝပ္ပတ္တံ. ကထံ? ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ သုပ္ပကာသိတန္တိ, ယတ္တကာ ဝိညုဇာတိကာ ဒေဝါ စေဝ မနုဿာ စ အတ္ထိ, သဗ္ဗေဟိ သုဋ္ဌု ပကာသိတန္တိ အတ္ထော. အပ္ပောဿုက္ကောတိ နိရာလယော. တွဉှိ ပါပိမ အဋ္ဌမသတ္တာဟတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ပရိနိဗ္ဗာတု ဒါနိ, ဘန္တေ ဘဂဝါ, ပရိနိဗ္ဗာတု သုဂတော’’တိ ဝိရဝန္တော အာဟိဏ္ဍိတ္ထ. အဇ္ဇ ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ဝိဂတုဿာဟော ဟောဟိ, မာ မယှံ ပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ ဝါယာမံ ကရောဟီတိ ဝဒတိ.

'බ්‍රහ්මචරියං' යනු ශික්ෂාත්‍රයෙහි සංගෘහිත වූ මුළු ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවයි. 'ඉද්ධං' යනු ධ්‍යාන සැපයෙහි සමෘද්ධිමත් වීමයි. 'ඵීතං' යනු මුළුමනින්ම පිපුණු ගසක් මෙන් අභිඥා සම්පත්වලින් දියුණුවට පත්වීමයි. 'විත්ථාරිකං' යනු ඒ ඒ දිශාවන්හි පිහිටි බැවින් පතළ වූ යන්නයි. 'බාහුජඤ්ඤං' යනු බොහෝ දෙනා විසින් දන්නා ලද, මහජන අවබෝධය නිසා පසක් කරන ලද යන්නයි. 'පුථුභූතං' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම පැතිරුණු බවට පත්වීමයි. එය කෙසේද? දෙවි මිනිසුන් විසින් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ යනු කොතෙක් නම් නුවණැති දෙවි මිනිස්සු ඇද්ද, ඒ සියල්ලන් විසින්ම මැනවින් පවසන ලද්දේය යනු අර්ථයයි. 'අප්පොස්සුක්කො' යනු නිරාලය වීමයි. "පවිටු මාරය, ඔබ අටවන සතියේ සිට 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් පිරිනිවන් පාන සේක්වා, සුගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන සේක්වා' යි හඬ නගමින් ඇවිද්දෙහිය. අද සිට උත්සාහ රහිත වව, මාගේ පිරිනිවීම සඳහා තවදුරටත් වෙහෙස නොවව" යි වදාරන සේක.

သတော သမ္ပဇာနော အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇ္ဇီတိ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အာယုသင်္ခါရံ ဝိဿဇ္ဇိ ပဇဟိ. တတ္ထ န ဘဂဝါ ဟတ္ထေန လေဍ္ဍုံ ဝိယ အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇိ, တေမာသမတ္တမေဝ ပန ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ပရံ န သမာပဇ္ဇိဿာမီတိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဩဿဇီ’’တိ. ဥဿဇီတိပိ ပါဌော. မဟာဘူမိစာလောတိ မဟန္တော ပထဝီကမ္ပော. တဒါ ကိရ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ကမ္ပိတ္ထ. ဘိံသနကောတိ ဘယဇနကော. ဒေဝဒုန္ဒုဘိယော စ ဖလိံသူတိ ဒေဝဘေရိယော ဖလိံသု, ဒေဝေါ သုက္ခဂဇ္ဇိတံ ဂဇ္ဇိ, အကာလဝိဇ္ဇုလတာ နိစ္ဆရိံသု, ခဏိကဝဿံ ဝဿီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'සතො සම්පජානො ආයුසංඛාරං ඔස්සජ්ජි' යනු මැනවින් පිහිටි සිහියෙන් යුතුව, ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැක ආයු සංස්කාරය අත්හළේය යන්නයි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතින් කැටයක් අතහරින්නාක් මෙන් ආයු සංස්කාරය අත්නොහළ සේක. එහෙත් මාස තුනක් පමණක් ඵලසමාපත්තියට සමවැදී, ඉන් පසුව සම නොවදින්නෙමි යි සිතක් උපදවා ගත්හ. එය අරභයා 'ඔස්සජ්ජි' යයි වදාරන ලදී. 'උස්සජ්ජි' යන්නද පාඨයකි. 'මහාභූමිචාලො' යනු මහා පොළොව කම්පා වීමයි. එකල දසදහසක් ලෝක ධාතුවම කම්පා වූයේල. 'භීංසනකො' යනු බිය ජනක වූ යන්නයි. 'දේවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු' යනු දිව්‍ය බෙර හඬ නිකුත් වූහ, අහසෙහි නිශ්ශබ්ද ගර්ජනා ඇතිවිය, අකාල විදුලි වැල් නික්මුණි, මොහොතක් වැසි වැසුණි යනු මෙහි අදහසයි.

ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ကသ္မာ ဥဒါနေသိ? ကောစိ နာမ ဝဒေယျ ‘‘ဘဂဝါ ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော အနုဗန္ဓိတွာ ‘ပရိနိဗ္ဗာတု, ဘန္တေ’တိ ဥပဒ္ဒုတော ဘယေန အာယုသင်္ခါရံ ဝိဿဇ္ဇေသီ’’တိ, တဿောကာသော မာ ဟောတု, ဘီတဿ ဟိ ဥဒါနံ နာမ နတ္ထီတိ ပီတိဝေဂဝိဿဋ္ဌံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ.

“උදානයක් උදා කළේය” යන්න කුමන හේතුවක් නිසා වදාළේ ද? කිසියම් පුද්ගලයෙකු මෙසේ පැවසිය හැකිය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිටුපසින් ලුහුබඳිමින් ‘ස්වාමීනි, පිරිනිවන් පානු මැනව’යි පීඩා කිරීම නිසා, භය හේතුවෙන් ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක” කියා ය. ඔහුට එවැනි අවස්ථාවක් (කරුණක්) නොලැබෙනු පිණිසත්, භය ඇති වූවෙකුට උදානයක් පහළ නොවන බැවිනුත්, පීති වේගයෙන් මුදාහළ ඒ උදානය උදා කළ සේක.

တတ္ထ သဗ္ဗေသံ သောဏသိင်္ဂါလာဒီနမ္ပိ ပစ္စက္ခဘာဝတော တုလိတံ ပရိစ္ဆိန္နန္တိ တုလံ. ကိံ တံ? ကာမာဝစရကမ္မံ. န တုလံ, န ဝါ တုလံ သဒိသမဿ အညံ လောကိယံ ကမ္မံ အတ္ထီတိ အတုလံ. ကိံ တံ? မဟဂ္ဂတကမ္မံ. အထ ဝါ ကာမာဝစရံ ရူပါဝစရံ တုလံ, အရူပါဝစရံ အတုလံ. အပ္ပဝိပါကံ ဝါ တုလံ, ဗဟုဝိပါကံ အတုလံ. သမ္ဘဝန္တိ သမ္ဘဝဟေတုဘူတံ, ရာသိကာရကံ ပိဏ္ဍကာရကန္တိ [Pg.250] အတ္ထော. ဘဝသင်္ခါရန္တိ ပုနဗ္ဘဝသင်္ခါရဏကံ. အဝဿဇီတိ ဝိဿဇ္ဇေသိ. မုနီတိ ဗုဒ္ဓမုနိ. အဇ္ဈတ္တရတောတိ နိယကဇ္ဈတ္တရတော. သမာဟိတောတိ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိဝသေန သမာဟိတော. အဘိန္ဒိ ကဝစမိဝါတိ ကဝစံ ဝိယ အဘိန္ဒိ. အတ္တသမ္ဘဝန္တိ အတ္တနိ သဉ္ဇာတံ ကိလေသံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သဝိပါကဋ္ဌေန သမ္ဘဝံ, ဘဝါဘိသင်္ခရဏဋ္ဌေန ဘဝသင်္ခါရန္တိ စ လဒ္ဓနာမံ တုလာတုလသင်္ခါတံ လောကိယကမ္မဉ္စ ဩဿဇိ, သင်္ဂါမသီသေ မဟာယောဓော ကဝစံ ဝိယ အတ္တသမ္ဘဝံ ကိလေသဉ္စ အဇ္ဈတ္တရတော ဟုတွာ သမာဟိတော ဟုတွာ အဘိန္ဒီတိ.

එහි සියලු බල්ලන්, හිවලුන් ආදීන්ට පවා ප්‍රත්‍යක්ෂ බැවින් පිරිසිඳින ලද (මනින ලද) දෙය ‘තුල’ නම් වේ. ඒ කුමක් ද? කාමාවචර කර්මයයි. මැනිය නොහැකි බැවින් හෝ එයට සමාන වූ වෙනත් ලෞකික කර්මයක් නැති බැවින් ‘අතුල’ නම් වේ. ඒ කුමක් ද? මහග්ගත කර්මයයි. එසේත් නැතිනම් කාමාවචර හා රූපාවචර කර්මය ‘තුල’ වන අතර, අරූපාවචර කර්මය ‘අතුල’ වේ. නැතහොත් අල්ප විපාක ඇති කර්මය ‘තුල’ ද, මහා විපාක ඇති කර්මය ‘අතුල’ ද වේ. ‘සම්භවං’ යනු උත්පත්තියට හේතු වූ දෙයයි. ‘භව සංස්කාර’ යනු නැවත භවයක් සකස් කරන්නා වූ, රැස් කරන්නා වූ, පිඬු කරන්නා වූ යන අර්ථයයි. ‘අවස්සජි’ යනු අත්හළේය යන්නයි. ‘මුනි’ යනු බුද්ධ මුනිවරයා ය. ‘අජ්ඣත්තරතො’ යනු තමා තුළ පවතින ආත්මභාවය පිළිබඳ ධර්මයන්හි ඇලුනු බවයි. ‘සමාහිතො’ යනු උපචාර හා අප්පනා සමාධි වශයෙන් සමාහිත වූ බවයි. ‘අභින්දි කවචමිව’ යනු සන්නාහයක් මෙන් බින්දේය යන්නයි. ‘අත්තසම්භවං’ යනු තමා තුළ උපන් කෙලෙස්ය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි – විපාක සහිත අර්ථයෙන් ‘සම්භව’ නම් වූ ද, භවය සකස් කරන අර්ථයෙන් ‘භව සංස්කාර’ නම් වූ ද, තුල හා අතුල වශයෙන් හඳුන්වනු ලබන ලෞකික කර්මයන් අත්හළ සේක. මහා යෝධයෙකු යුධ බිමේ දී සන්නාහය බිඳලන්නාක් මෙන්, තමා කෙරෙහි ඇලුනු සමාහිත වූවෙකු වී තමා තුළ උපන් කෙලෙස් බිඳ දැමූ සේක යන්න අර්ථයයි.

အထ ဝါ တုလန္တိ တုလေန္တော တီရေန္တော. အတုလဉ္စ သမ္ဘဝန္တိ နိဗ္ဗာနဉ္စေဝ သမ္ဘဝဉ္စ. ဘဝသင်္ခါရန္တိ ဘဝဂါမိကမ္မံ. အဝဿဇိ မုနီတိ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနိစ္စာ, ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ နိရောဓော နိဗ္ဗာနံ နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၃.၃၇-၃၈) နယေန တုလယန္တော ဗုဒ္ဓမုနိ ဘဝေ အာဒီနဝံ, နိဗ္ဗာနေ စ အာနိသံသံ ဒိသွာ တံ ခန္ဓာနံ မူလဘူတံ ဘဝသင်္ခါရံ ကမ္မံ ‘‘ကမ္မက္ခယာယ သံဝတ္တတီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၈၁; အ. နိ. ၄.၂၃၂-၂၃၃) ဧဝံ ဝုတ္တေန ကမ္မက္ခယကရေန အရိယမဂ္ဂေန အဝဿဇိ. ကထံ? အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော, အဘိန္ဒိ ကဝစမိဝတ္တသမ္ဘဝံ. သော ဟိ ဝိပဿနာဝသေန အဇ္ဈတ္တရတော, သမထဝသေန သမာဟိတောတိ ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ သမထဝိပဿနာဗလေန ကဝစမိဝ အတ္တဘာဝံ ပရိယောနန္ဓိတွာ ဌိတံ, အတ္တနိ သမ္ဘဝတ္တာ ‘‘အတ္တသမ္ဘဝ’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ သဗ္ဗကိလေသဇာလံ အဘိန္ဒိ. ကိလေသာဘာဝေန စ ကတံ ကမ္မံ အပ္ပဋိသန္ဓိကတ္တာ အဝဿဋ္ဌံ နာမ ဟောတီတိ ဧဝံ ကိလေသပ္ပဟာနေန ကမ္မံ ပဇဟိ. ပဟီနကိလေသဿ စ ဘယံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ အဘီတောဝ အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇ္ဇိ, အဘီတဘာဝဉာပနတ္ထဉ္စ ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

නැතහොත් ‘තුලං’ යනු කිරා බලමින් හෝ විමසමින් යන්නයි. ‘අතුලඤ්ච සම්භවං’ යනු නිවන හා භවයයි. ‘භව සංස්කාර’ යනු භවයට පමුණුවන කර්මයයි. ‘අවස්සජි මුනි’ යනු “පංචස්කන්ධය අනිත්‍යය, පංචස්කන්ධයන්ගේ නිරෝධය වූ නිවන නිත්‍යය” ආදී ක්‍රමයෙන් විමසන්නා වූ බුද්ධ මුනිවරයා, භවයෙහි ආදීනව ද නිවනෙහි ආනිසංස ද දැක, ඒ ස්කන්ධයන්ට මූලික වූ භව සංස්කාර කර්මය “කර්ම ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතියි” යනුවෙන් වදාළ කර්ම ක්ෂය කරන්නා වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් අත්හළ සේක. කෙසේ ද? තමා කෙරෙහි ඇලුනු සමාහිත වූයේ, සන්නාහයක් මෙන් තමා තුළ උපන් කෙලෙස් බින්දේය. උන්වහන්සේ විදර්ශනා වශයෙන් තමා කෙරෙහි ඇලුනු, සමථ වශයෙන් සමාහිත වූ බැවින්, මෙසේ පූර්වභාගයේ පටන් සමථ විදර්ශනා බලයෙන් සන්නාහයක් මෙන් ආත්මභාවය වෙළාගෙන සිටි, තමා තුළ උපන් බැවින් ‘අත්තසම්භව’ නම් වූ සියලු කෙලෙස් ජාලය බින්දේය. කෙලෙස් නැති බැවින් කරන ලද කර්මය ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරන නිසා ‘අත්හළ දෙයක්’ නම් වේ. මෙසේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් කර්මය අත්හළ සේක. ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇති තැනැත්තාට භයක් නම් නැත, එබැවින් නිර්භයව ම ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක. තමන් වහන්සේගේ නිර්භීතභාවය දැක්වීම පිණිස උදානය උදා කළ බව දත යුතුය.

ယံ မဟာဝါတာတိ ယေန သမယေန ယသ္မိံ ဝါ သမယေ မဟာဝါတာ. ဝါယန္တီတိ ဥပက္ခေပကဝါတာ နာမ ဥဋ္ဌဟန္တိ, တေ ဝါယန္တာ သဋ္ဌိသဟဿာဓိကနဝယောဇနသတသဟဿဗဟလံ ဥဒကသန္ဓာရကဝါတံ ဥပစ္ဆိန္ဒန္တိ, တတော အာကာသေ ဥဒကံ ဘဿတိ, တသ္မိံ ဘဿန္တေ ပထဝီ ဘဿတိ, ပုန ဝါတော အတ္တနော ဗလေန အန္တောဓမ္မကရဏေ ဝိယ ဥဒကံ အာဗန္ဓိတွာ ဂဏှာတိ, တတော ဥဒကံ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ, တသ္မိံ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တေ ပထဝီ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. ဧဝံ ဥဒကံ ကမ္ပိတံ [Pg.251] ပထဝိံ ကမ္ပေတိ. ဧတဉ္စ ကမ္ပနံ ယာဝဇ္ဇကာလာပိ ဟောတိယေဝ, ဗဟုဘာဝေန ပန ဩဂစ္ဆနုဂ္ဂစ္ဆနံ န ပညာယတိ.

‘යං මහාවාතා’ යනු යම් කලෙක මහා වාතයන් (හමයි ද යන්නයි). ‘වායන්ති’ යනු උක්ඛේපක නම් වූ වාතයන් හටගනී. ඒ වාතයන් හමන කල්හි හැට දහසකට වැඩි නව ලක්ෂයක් යොදුන් ඝනකම ඇති ජලය දරා සිටින වාත ස්තරය සිඳලයි. එවිට අහසේ ජලය පහළට වැටෙයි. ඒ ජලය වැටෙන විට පෘථිවිය ද පහළට වැටෙයි. නැවත වාතය තමාගේ බලයෙන් පෙරහන් කෙන්ඩියක් තුළ මෙන් ජලය බැඳ ගනියි. එවිට ජලය ඉහළට නගියි. ජලය ඉහළ නගින විට පෘථිවිය ද ඉහළ නගියි. මෙසේ කම්පනය වන ජලය පෘථිවිය ද කම්පනය කරවයි. මෙම කම්පනය වර්තමාන කාලය දක්වා ම සිදු වේ, නමුත් විශාල බැවින් පහළ වැටීම හා ඉහළ නැගීම ප්‍රකට නොවේ.

မဟိဒ္ဓိကာ မဟာနုဘာဝါတိ ဣဇ္ဈနဿ မဟန္တတာယ မဟိဒ္ဓိကာ, အနုဘဝိတဗ္ဗဿ မဟန္တတာယ မဟာနုဘာဝါ. ပရိတ္တာတိ ဒုဗ္ဗလာ. အပ္ပမာဏာတိ ဗလဝါ. သော ဣမံ ပထဝိံ ကမ္ပေတီတိ သော ဣဒ္ဓိံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ သံဝေဇေန္တော မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဝိယ, ဝီမံသန္တော ဝါ မဟာနာဂတ္ထေရဿ ဘာဂိနေယျော သံဃရက္ခိတသာမဏေရော ဝိယ ပထဝိံ ကမ္ပေတိ. သင်္ကမ္ပေတီတိ သမန္တတော ကမ္ပေတိ. သမ္ပကမ္ပေတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဣတိ ဣမေသု အဋ္ဌသု ပထဝိကမ္ပေသု ပဌမော ဓာတုကောပေန, ဒုတိယော ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန, တတိယစတုတ္ထာ ပုညတေဇေန, ပဉ္စမော ဉာဏတေဇေန, ဆဋ္ဌော သာဓုကာရဒါနဝသေန, သတ္တမော ကာရုညသဘာဝေန, အဋ္ဌမော အာရောဒနေန. မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမန္တေ စ တတော နိက္ခမန္တေ စ မဟာသတ္တေ တဿ ပုညတေဇေန ပထဝီ အကမ္ပိတ္ထ, အဘိသမ္ဗောဓိယံ ဉာဏတေဇာဘိဟတာ ဟုတွာ အကမ္ပိတ္ထ, ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ သာဓုကာရဘာဝသဏ္ဌိတာ သာဓုကာရံ ဒဒမာနာ အကမ္ပိတ္ထ, အာယုသင်္ခါရဩဿဇ္ဇနေ ကာရုညသဘာဝသဏ္ဌိတာ စိတ္တသင်္ခေါဘံ အသဟမာနာ အကမ္ပိတ္ထ, ပရိနိဗ္ဗာနေ အာရောဒနဝေဂတုန္နာ ဟုတွာ အကမ္ပိတ္ထ. အယံ ပနတ္ထော ပထဝိဒေဝတာယ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. မဟာဘူတပထဝိယာ ပနေတံ နတ္ထိ အစေတနတ္တာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

‘මහිද්ධිකා මහානුභාවා’ යනු සෘද්ධියෙහි මහත් බව නිසා ‘මහිද්ධික’ ද, අනුභව කළ යුතු අධිපතිබවෙහි මහත් බව නිසා ‘මහානුභාව’ ද වේ. ‘පරිත්තා’ යනු දුබල වූවන්ය. ‘අප්පමාණා’ යනු බලවත් වූවන්ය. ‘සො ඉමං පථවිං කම්පේති’ යනු ඒ සෘද්ධිය උපදවා (සක් දෙවිඳුන්) සංවේගයට පත් කරවන මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් මෙන් හෝ, සෘද්ධි බලය විමසා බලන මහානාග තෙරුන්ගේ බෑණනුවන් වූ සංඝරක්ඛිත සාමණේරයන් මෙන් පෘථිවිය කම්පනය කරයි. ‘සංකම්පේති’ යනු හාත්පසින් කම්පනය කරයි. ‘සම්පකම්පේති’ යනු එහි ම පර්යාය පදයකි. මෙසේ මෙම අට වැදෑරුම් භූමි කම්පාවන් අතරින් පළමුවැන්න (ධාතු කෝපයෙන්) ද, දෙවැන්න සෘද්ධි ආනුභාවයෙන් ද, තුන්වන හා හතරවන කම්පනයන් පින් තේජසින් ද, පස්වැන්න ඥාන තේජසින් ද, හයවැන්න සාධුකාර දීමෙන් ද, හත්වැන්න කරුණා ස්වභාවයෙන් ද, අටවැන්න හැඬීමෙන් ද වේ. මහා සත්ත්වයා මවුකුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ද, ඉන් නික්මෙන කල්හි ද උන්වහන්සේගේ පින් බලයෙන් පොළොව කම්පනය විය. අභිසම්බෝධිය ලැබීමේ දී අර්හත් මාර්ග ඥාන තේජසින් පහර ලැබූවක් මෙන් පොළොව කම්පනය විය. දම්සක් පැවතුම් දේශනාවේ දී සාධුකාර දෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තව පොළොව සාධුකාර දෙමින් කම්පනය විය. ආයු සංස්කාරය අත්හරින කල්හි කරුණා ස්වභාවයෙහි පිහිටා, සිතෙහි ඇති වූ කම්පනය දරාගත නොහැකිව පොළොව කම්පනය විය. පිරිනිවන් පෑමේ දී හැඬීමේ වේගයෙන් පෙළී පොළොව කම්පනය විය. මෙම අර්ථය පෘථිවියට අධිගෘහිත දේවතාවාගේ බලයෙන් සිදු වන්නක් ලෙස දත යුතුය. මහා භූත පෘථිවිය අචේතනික බැවින් එයට එවැනි චේතනාමය ස්වභාවයක් නැත. ඉතිරි කොටස සෑම තැනක ම පැහැදිලි අර්ථ සහිත ය.

ဘူမိစာလဝဂ္ဂေါ သတ္တမော.

සත්වන භූමිචාල වර්ගයයි.

(၈) ၃. ယမကဝဂ္ဂေါ

(8) 3. යමක වර්ගය

၁-၂. သဒ္ဓါသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

1-2. සද්ධා සූත්‍ර ද්වයෙහි වර්ණනාවයි

၇၁-၇၂. အဋ္ဌမဿ ပဌမေ နော စ သီလဝါတိ န သီလေသု ပရိပူရကာရီ. သမန္တပါသာဒိကောတိ သမန္တတော ပသာဒဇနကော. သဗ္ဗာကာရပရိပူရောတိ သဗ္ဗေဟိ သမဏာကာရေဟိ သမဏဓမ္မကောဋ္ဌာသေဟိ ပရိပူရော. ဒုတိယေ သန္တာတိ ပစ္စနီကသန္တတာယ သန္တာ. ဝိမောက္ခာတိ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ စ ဝိမောက္ခာ.

71-72. අටවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘නො ච සීලවා’ යනු සීලයන්හි පූර්ණ කරන්නෙකු නොවන බවයි. ‘සමන්තපාසාදිකො’ යනු හාත්පසින් පැහැදීම ඇති කරන්නා ය. ‘සබ්බාකාරපරිපූරො’ යනු සියලු ශ්‍රමණ ස්වභාවයන්ගෙන් හා ශ්‍රමණ ධර්ම කොට්ඨාසයන්ගෙන් පූර්ණ වූ බවයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘සන්තා’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස්වලින් ශාන්ත වූ බැවින් ‘සන්ත’ නම් වූවෝ ය. ‘විමොක්ඛා’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ‘විමොක්ඛ’ නම් වූවෝ ය.

၃-၉. မရဏဿတိသုတ္တဒွယာဒိဝဏ္ဏနာ

3-9. මරණස්සති සූත්‍ර ද්වය ආදියේ වර්ණනාවයි

၇၃-၇၉. တတိယေ [Pg.252] ဘာဝေထ နောတိ ဘာဝေထ နု. သာသနန္တိ အနုသိဋ္ဌိ. အာသဝါနံ ခယာယာတိ အရဟတ္တဖလတ္ထာယ. စတုတ္ထေ ပတိဟိတာယာတိ ပဋိပန္နာယ. သော မမဿ အန္တရာယောတိ သော မမ ဇီဝိတန္တရာယောပိ, ပုထုဇ္ဇနကာလကိရိယံ ကရောန္တဿ သဂ္ဂန္တရာယောပိ မဂ္ဂန္တရာယောပိ အဿ. သတ္ထကာ ဝါ မေ ဝါတာတိ သတ္ထံ ဝိယ အင်္ဂမင်္ဂါနိ ကန္တန္တီတိ သတ္ထကာ. ပဉ္စမာဒီနိ ဝုတ္တနယာနေဝ. နဝမေ သံသဂ္ဂါရာမတာတိ ပဉ္စဝိဓေ သံသဂ္ဂေ အာရာမတာ.

73-79. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘භාවේථ නො’ යනු වඩන්නහු ද යන්නයි. ‘සාසනං’ යනු අනුශාසනාවයි. ‘ආසවානං ඛයාය’ යනු අර්හත් ඵලය පිණිසයි. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘පටිහිතාය’ යනු පිළිපන් කල්හි යන්නයි. ‘සො මමස්ස අන්තරායො’ යනු එය මගේ ජීවිත අන්තරායක් ද, පෘථග්ජනයෙකු ලෙස මියයන මට ස්වර්ග අන්තරායක් හා මාර්ග අන්තරායක් ද විය හැකිය යන්නයි. ‘සත්ථකා වා මෙ වාතා’ යනු ආයුධයක් මෙන් අඟපසඟ සිඳලන බැවින් ‘සත්ථක’ නම් වේ. පස්වන ආදී සූත්‍ර වදාළ ක්‍රමයට ම වේ. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘සංසග්ගාරාමතා’ යනු පස් වැදෑරුම් සංසර්ගයෙහි ඇලුණු බවයි.

၁၀. ကုသီတာရမ္ဘဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. කුසීතාරම්භ වත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාවයි

၈၀. ဒသမေ ကုသီတဝတ္ထူနီတိ ကုသီတဿ အလသဿ ဝတ္ထူနိ ပတိဋ္ဌာ, ကောသဇ္ဇကာရဏာနီတိ အတ္ထော. ကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗံ ဟောတီတိ စီဝရဝိစာရဏာဒိကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. န ဝီရိယံ အာရဘတီတိ ဒုဝိဓမ္ပိ ဝီရိယံ နာရဘတိ. အပ္ပတ္တဿာတိ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဓမ္မဿ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ. အနဓိဂတဿာတိ တဿေဝ အနဓိဂတဿ အဓိဂမတ္ထာယ. အသစ္ဆိကတဿာတိ တဒေဝ အသစ္ဆိကတဿ သစ္ဆိကရဏတ္ထာယ. ဣဒံ ပဌမန္တိ ဣဒံ ‘‘ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမီ’’တိ ဧဝံ ဩသီဒနံ ပဌမံ ကုသီတဝတ္ထု. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. မာသာစိတကံ မညေတိ ဧတ္ထ ပန မာသာစိတံ နာမ တိန္တမာသော. ယထာ တိန္တမာသော ဂရုကော ဟောတိ, ဧဝံ ဂရုကောတိ အဓိပ္ပာယော. ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော ဟောတီတိ ဂိလာနော ဟုတွာ ပစ္ဆာ ဝုဋ္ဌိတော ဟောတိ. အာရမ္ဘဝတ္ထူနီတိ ဝီရိယကာရဏာနိ. တေသမ္ပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

80. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'කුසීතවත්ථූනි' යනු අලස පුද්ගලයාගේ කරුණු හෙවත් කම්මැලිකමට (කුසීත භාවයට) පිහිට වන කරුණු යන අර්ථයයි. 'කම්මං කත්තබ්බං හෝති' යනු සිවුරු පිළියෙළ කිරීම් ආදී කටයුතු කළ යුතුව තිබීමයි. 'න වීරියං ආරභති' යනු කායික හා චෛතසික යන දෙවැදෑරුම් වීර්යයම ආරම්භ නොකිරීමයි. 'අප්පත්තස්ස' යනු තවමත් පැමිණ නොමැති ධ්‍යාන, විපස්සනා, මාර්ග හා ඵල ධර්මයන් ලබා ගැනීම පිණිසයි. 'අනධිගතස්ස' යනු අවබෝධ කර නොගත් එම ධර්මයන්ම අවබෝධ කරගැනීම පිණිසයි. 'අසච්ඡිකතස්ස' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කර නොගත් එම ධර්මයන්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගැනීම පිණිසයි. 'ඉදං පඨමං' යනු 'දැන් මම නිදාගනිමි' යනාදී වශයෙන් වන පසුබෑම (සැතපීම) පළමු කුසීත වස්තුවයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම අර්ථ දත යුතුය. 'මාසාචිතකං මඤ්ඤේ' යන්නෙහි 'මාසාචිත' යනු ජලයෙන් පෙඟුණු මෑ ඇටයි. තෙත් වූ මෑ ඇට බර වන්නාක් මෙන් ශරීරය බර වේ යන අදහසයි. 'ගිලානා වුට්ඨිතෝ හෝති' යනු ගිලන්ව සිට පසුව සුවය ලැබූ තැනැත්තායි. 'ආරම්භවත්ථූනි' යනු වීර්යය ආරම්භ කිරීමට හේතු වන කරුණුයි. ඒ සඳහා ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

ယမကဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

අටවන යමක වර්ගයයි.

(၉) ၄. သတိဝဂ္ဂေါ

(9) 4. සති වර්ගය.

၁-၂. သတိသမ္ပဇညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1-2. සතිසම්පජඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၁-၈၂. နဝမဿ ပဌမံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. ဒုတိယေ သဒ္ဓေါတိ ဒုဝိဓာယ သဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော. နော စုပသင်္ကမိတာတိ န ဥပဋ္ဌဟတိ. နော [Pg.253] စ ပရိပုစ္ဆိတာတိ အတ္ထာနတ္ထံ ကာရဏာကာရဏံ ပရိပုစ္ဆိတာ န ဟောတိ. သမန္နာဂတောတိ သာမိအတ္ထေ ပစ္စတ္တံ, သမန္နာဂတဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧကန္တပဋိဘာနာ တထာဂတံ ဓမ္မဒေသနာ ဟောတီတိ တထာဂတဿ ဧကန္တပဋိဘာနာ ဓမ္မဒေသနာ ဟောတိ, ဧကန္တေနေဝ ပဋိဘာတိ ဥပဋ္ဌာတီတိ အတ္ထော.

81-82. නවවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය යට කියන ලද ක්‍රමයම වේ. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'සද්ධෝ' යනු දෙවැදෑරුම් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයායි. 'නෝ චුපසංකමිතා' යනු (කල්‍යාණ මිත්‍රයන් වෙත) එළඹ උපස්ථාන නොකරන්නායි. 'නෝ ච පරිපුච්ඡිතා' යනු වැඩ-අවැඩ හෝ කරුණු-අකරුණු පිළිබඳව විමසන්නෙකු නොවීමයි. 'සමන්නාගතෝ' යනු සාමි අර්ථයෙහි (සමන්නාගතස්ස - යුක්ත වූවහුගේ යන අර්ථයෙහි) යෙදුණු ප්‍රථමා විභක්ති රූපයකි. 'ඒකන්තපටිභානා තථාගතං ධම්මදේසනා හෝති' යනු තථාගතයන් වහන්සේට ඒකාන්තයෙන්ම වැටහෙන (ප්‍රතිභානය වන) ධර්ම දේශනාවන් වෙයි, එනම් ධර්මය ඒකාන්තයෙන්ම වැටහෙයි යන අර්ථයයි.

၃. မူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. මූලක සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၃. တတိယေ သဗ္ဗေ ဓမ္မာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ဆန္ဒမူလကာတိ အဇ္ဈာသယစ္ဆန္ဒော ကတ္တုကမျတာဆန္ဒော တံ မူလံ ဧတေသန္တိ ဆန္ဒမူလကာ. မနသိကာရတော သမ္ဘဝန္တီတိ မနသိကာရသမ္ဘဝါ. ဖဿတော သမုဒေန္တိ ရာသီ ဘဝန္တီတိ ဖဿသမုဒယာ. ဝေဒနာယ သမောသရန္တီတိ ဝေဒနာသမောသရဏာ. သမာဓိ ဧတေသံ ပမုခေါတိ သမာဓိပ္ပမုခါ. ဇေဋ္ဌကဋ္ဌေန သတိ အဓိပတိ ဧတေသန္တိ သတာဓိပတေယျာ, သတိဇေဋ္ဌကာတိ အတ္ထော. ပညာ ဥတ္တရာ ဧတေသန္တိ ပညုတ္တရာ. ဝိမုတ္တိ ဧဝ သာရော ဧတေသန္တိ ဝိမုတ္တိသာရာ. ဧတ္ထ စ ဆန္ဒမူလကာဒယော စတ္တာရောပိ လောကိယာ ကထိတာ, သေသာ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာတိ.

83. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සබ්බේ ධම්මා' යනු පංචස්කන්ධයයි. 'ඡන්දමූලකා' යනු අධ්‍යාශය සහ යමක් කිරීමට ඇති කැමැත්ත (කත්තුකම්‍යතා ඡන්දය) මුල් කරගත් බැවින් ඡන්දමූලක නම් වේ. මනසිකාරය නිසා හටගන්නා බැවින් 'මනසිකාරසම්භවා' නම් වේ. ස්පර්ශය නිසා එක් රැස් වන (රාශි වන) බැවින් 'ඵස්සසමුදයා' නම් වේ. වේදනාවෙහි එක්වන (සංගමය වන) බැවින් 'වේදනාසමෝසරණා' නම් වේ. සමාධිය ප්‍රධාන කොට පවතින බැවින් 'සමාධිප්පමුඛා' නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙන් සතිය අධිපති (ප්‍රමුඛ) බැවින් 'සතාධිපතෙය්‍යා' නම් වේ; සතිය ශ්‍රේෂ්ඨ කොට ඇත්තෝ යන අර්ථයයි. ප්‍රඥාව උත්තරීතර (අග්‍ර) කොට ඇති බැවින් 'පඤ්ඤුත්තරා' නම් වේ. අර්හත් ඵල විමුක්තියම සාරය කොට ඇති බැවින් 'විමුත්තිසාරා' නම් වේ. මෙහි ඡන්දමූලක ආදී කරුණු හතරම ලෞකික ධර්ම ලෙසත්, ඉතිරි කරුණු හතර ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

၄. စောရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. චෝර සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၄. စတုတ္ထေ မဟာစောရောတိ ရဇ္ဇန္တရေ ဒုဗ္ဘိတုံ သမတ္ထော မဟာစောရော. ပရိယာပဇ္ဇတီတိ ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ. န စိရဋ္ဌိတိကော ဟောတီတိ အဒ္ဓါနံ ပါလေန္တော ဌာတုံ န သက္ကောတိ. အပ္ပဟရန္တဿ ပဟရတီတိ အတ္တနော အဝေရိနေ အပ္ပဟရန္တေ ဂုဏသမ္ပန္နေ စ မဟလ္လကေ စ တရုဏဒါရကေ စ အပ္ပဟရိတဗ္ဗယုတ္တကေ ပဟရတိ. အနဝသေသံ အာဒိယတီတိ နိဿေသံ ဂဏှာတိ. ဗျတ္တစောရာနဉှိ ဣဒံ ဝတ္တံ – ပရဿ ဒွီသု သာဋကေသု ဧကော ဂဟေတဗ္ဗော, ဧကသ္မိံ သန္တေ ဒုဗ္ဗလံ ဒတွာ ထိရော ဂဟေတဗ္ဗော. ပုဋဘတ္တတဏ္ဍုလာဒီသု ဧကံ ကောဋ္ဌာသံ ဒတွာ ဧကော ဂဟေတဗ္ဗောတိ. အစ္စာသန္နေ ကမ္မံ ကရောတီတိ ဂါမနိဂမရာဇဓာနီနံ အာသန္နဋ္ဌာနေ စောရိကကမ္မံ ကရောတိ. န စ နိဓာနကုသလော ဟောတီတိ ယံ လဒ္ဓံ, တံ ဒက္ခိဏေယျေ နိဒဟိတုံ ဆေကော န ဟောတိ, ပရလောကမဂ္ဂံ န သောဓေတိ.

84. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'මහාචෝරෝ' යනු රාජ්‍යයක් ඇතුළත විනාශයක් කිරීමට සමර්ථ වූ මහා සොරෙකි. 'පරියාපජ්ජති' යනු විනාශයට හෙවත් අවසානයට පත් වේ. 'න චිරට්ඨිතිකෝ හෝති' යනු දීර්ඝ කාලයක් රැකී සිටීමට අසමත් වීමයි. 'අප්පහරන්තස්ස පහරති' යනු තමාට පහර නොදෙන සතුරන්ට මෙන්ම, පහර නොදිය යුතු ගුණවත් මහණ බමුණන්ට ද, මහල්ලන්ට හා කුඩා දරුවන්ට ද පහර දීමයි. 'අනවසේසං ආදියති' යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ලම පැහැර ගැනීමයි. දක්ෂ සොරෙකුගේ සිරිත මෙයයි - අනුන්ගේ වස්ත්‍ර දෙකක් තිබේ නම් ඉන් එකක් ගත යුතුය, එකක් තිබේ නම් දිරූ වස්ත්‍රය දී අලුත් වස්ත්‍රය ගත යුතුය. බත් මුල්, සහල් ආදියෙන් කොටසක් තබා කොටසක් ගත යුතුය. 'අච්චාසන්නෙ කම්මං කරොති' යනු ගම්, නියම්ගම් හෝ අගනුවරට ඉතා ආසන්න තැනක සොරකම් කිරීමයි. 'න ච නිධානකුසලෝ හෝති' යනු තමාට ලැබුණු දේ දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් කෙරෙහි තැන්පත් කිරීමට (පින් කිරීමට) දක්ෂ නොවීමයි, හෙවත් පරලොව මග පිරිසිදු කර නොගැනීමයි.

၅. သမဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. සමණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၅. ပဉ္စမေ [Pg.254] ယံ သမဏေနာတိ ယံ ဂုဏဇာတံ သမဏေန ပတ္တဗ္ဗံ. ဝုသီမတာတိ ဗြဟ္မစရိယဝါသံဝုတေန. မုတ္တော မောစေမိ ဗန္ဓနာတိ အဟံ သဗ္ဗဗန္ဓနေဟိ မုတ္တော ဟုတွာ မဟာဇနမ္ပိ ရာဂါဒိဗန္ဓနတော မောစေမိ. ပရမဒန္တောတိ အညေန ကေနစိ အသိက္ခာပိတော အစောဒိတော သယမ္ဘုဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပရမဒမထေန ဒန္တတ္တာ ပရမဒန္တော နာမ. ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော.

85. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'යං සමණේන' යනු ශ්‍රමණයෙකු විසින් පැමිණිය යුතු යම් ගුණ විශේෂයකි. 'වුසීමතා' යනු බ්‍රහ්මචර්යාව වාසය කොට සංවර වූ තැනැත්තා විසිනි. 'මුත්තෝ මෝචේමි බන්ධනා' යනු මම සියලු බැඳීම්වලින් මිදී අන් ජනයා ද රාගාදී බැඳීම්වලින් මුදවමි යන්නයි. 'පරමදන්තෝ' යනු අන් කිසිවෙකුගේ ඉගැන්වීමක් හෝ මෙහෙයවීමක් නොමැතිව ස්වයම්භූ ඥානයෙන් අවබෝධ කරගෙන උතුම් දමනයෙන් දමනය වූ බැවින් පරමදන්ත නම් වේ. 'පරිනිබ්බුතෝ' යනු ක්ලේශ පරිනිර්වාණයෙන් නිවුණු බවයි.

၆. ယသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. යස සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၆. ဆဋ္ဌေ မာ စ မယာ ယသောတိ ယသော စ မယာ သဒ္ဓိံ မာ ဂဉ္ဆိ. အကသိရလာဘီတိ ဝိပုလလာဘီ. သီလပညာဏန္တိ သီလဉ္စေဝ ဉာဏဉ္စ. သင်္ဂမ္မာတိ သန္နိပတိတွာ. သမာဂမ္မာတိ သမာဂန္တွာ. သင်္ဂဏိကဝိဟာရန္တိ ဂဏသင်္ဂဏိကဝိဟာရံ. န ဟိ နူနမေတိ န ဟိ နူန ဣမေ. တထာ ဟိ ပနမေတိ တထာ ဟိ ပန ဣမေ. အင်္ဂုလိပတောဒကေဟီတိ အင်္ဂုလိပတောဒယဋ္ဌိံ ကတွာ ဝိဇ္ဈနေန. သဉ္ဇဂ္ဃန္တေတိ မဟာဟသိတံ ဟသန္တေ. သံကီဠန္တေတိ ကေဠိံ ကရောန္တေ.

86. හයවන සූත්‍රයෙහි 'මා ච මයා යසෝ' යනු මා සමඟ කීර්තිය හෝ පිරිවර නොපැමිණේවා යන්නයි. 'අකසිරලාභී' යනු අපහසුවකින් තොරව විපුල ලාභ ලබන්නායි. 'සීලපඤ්ඤාණං' යනු ශීලය හා ප්‍රඥාවයි. 'සංගම්ම' යනු රැස්වී යන්නයි. 'සමාගම්ම' යනු එක්වී යන්නයි. 'සංගණිකවිහාරං' යනු පිරිස සමඟ එක්ව වාසය කිරීමයි. 'නහි නූනමේ' යනු 'නහි නූන ඉමේ' ලෙස පද බෙදිය යුතුය; මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා නික්ඛම්ම සුඛය (ධ්‍යාන සැපය) රිසි සේ ලබන්නෝ නොවෙත් යන්නයි. 'තථා හි පනමේ' යනු 'තථා හි පන ඉමේ' ලෙස පද බෙදිය යුතුය; එසේ නික්ඛම්ම සුඛය ලබන බැවින්ම මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා (එසේ ක්‍රීඩා නොකරති). 'අංගුලිපතෝදකේහි' යනු ඇඟිල්ලෙන් ඇනීමෙන් (කවටකම් කිරීමෙන්). 'සංජග්ඝන්තේ' යනු මහ හඬින් සිනාසීමයි. 'සංකීළන්තේ' යනු කෙළි සෙල්ලම් කිරීමයි.

၇. ပတ္တနိကုဇ္ဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. පත්තනික්කුජ්ජන සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၇. သတ္တမေ နိက္ကုဇ္ဇေယျာတိ တေန ဒိန္နဿ ဒေယျဓမ္မဿ အပ္ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပတ္တနိက္ကုဇ္ဇနကမ္မဝါစာယ နိကုဇ္ဇေယျ, န အဓောမုခဌပနေန. အလာဘာယာတိ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ အလာဘတ္ထာယ. အနတ္ထာယာတိ ဥပဒ္ဒဝါယ အဝဍ္ဎိယာ. ဥက္ကုဇ္ဇေယျာတိ ဥက္ကုဇ္ဇနကမ္မဝါစာယ ဥက္ကုဇ္ဇေယျ.

87. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'නික්කුජ්ජෙය්‍ය' යනු දායකයා දෙන දානය පිළි නොගැනීම පිණිස පාත්‍රය මුන් හරවා තැබීමේ කර්මවාක්‍යය මගින් පාත්‍රය මුන් හරවා තැබිය යුතුය; මුහුණ බිමට හරවා තැබීමෙන් නොවේ. 'අලාභාය' යනු සතර පසය නොලැබීම පිණිසයි. 'අනත්ථාය' යනු විපත හා අභිවෘද්ධියක් නොවීම පිණිසයි. 'උක්කුජ්ජෙය්‍ය' යනු පාත්‍රය උඩුකුරු කිරීමේ කර්මවාක්‍යය මගින් පාත්‍රය නැවත පිළිගැනීමයි.

၈. အပ္ပသာဒပဝေဒနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. අප්පසාදපවේදනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၈. အဋ္ဌမေ အပ္ပသာဒံ ပဝေဒေယျုန္တိ အပ္ပသန္နဘာဝံ ဇာနာပေယျုံ. အပ္ပသာဒံ ပဝေဒေန္တေန ပန ကိံ ကာတဗ္ဗန္တိ? နိသိန္နာသနတော န ဥဋ္ဌာတဗ္ဗံ န ဝန္ဒိတဗ္ဗံ န ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကာတဗ္ဗံ, န ဒေယျဓမ္မော ဒါတဗ္ဗော. အဂေါစရေတိ ပဉ္စဝိဓေ အဂေါစရေ.

88. අටවන සූත්‍රයෙහි 'අප්පසාදං පවේදෙය්‍යුං' යනු නොපැහැදීම දැනුම් දීමයි. නොපැහැදීම ප්‍රකාශ කරන්නා විසින් කුමක් කළ යුතුද? අසුනෙන් නැගී නොසිටිය යුතුය, වැඳීම හෝ පෙරගමන් කිරීම නොකළ යුතුය, දිය යුතු දෙය (දානය) නොදිය යුතුය. 'අගෝචරේ' යනු පස් වැදෑරුම් අගෝචර ස්ථානයන්හිය.

၉. ပဋိသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පටිසාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၉. နဝမေ [Pg.255] ဓမ္မိကဉ္စ ဂိဟိပဋိဿဝန္တိ ‘‘ဣမံ တေမာသံ ဣဓေဝ ဝသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တော ‘‘ဧဝံ ဟောတူ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဋိဿဝံ. န သစ္စာပေတီတိ ဝုတ္တံ န သစ္စံ ကရောတိ ဝိသံဝါဒေတိ.

89. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ධම්මිකඤ්ච ගිහිප්පටිස්සවං' යනු 'මේ වස් තුන් මාසයෙහි මෙහිම වැඩ සිටිය යුතුය' යැයි පැවසූ විට 'එසේ වේවා' යනාදී වශයෙන් වූ පොරොන්දුවයි. 'න සච්චාපේති' යනු පැවසූ දේ සැබෑ නොකිරීම හෙවත් පොරොන්දුව කඩ කිරීමයි.

၁၀. သမ္မာဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. සම්මාවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၀. ဒသမေ ပစ္စေကဋ္ဌာနေတိ အဓိပတိဋ္ဌာနေ ဇေဋ္ဌကဋ္ဌာနေ. တဉှိ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ကိဉ္စိ သံဃကမ္မံ ကာတုံ န လဘတိ. န စ တေန မူလေန ဝုဋ္ဌာပေတဗ္ဗောတိ တံ မူလံ ကတွာ အဗ္ဘာနကမ္မံ ကာတုံ န လဘတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

90. දසවන සූත්‍රයෙහි 'පච්චේකට්ඨානේ' යනු අධිපති හෝ ප්‍රධානත්වයක් ඇති ස්ථානයෙහිය. එවැනි (තස්සපාපිය්‍යසිකා කර්මය කළ) භික්ෂුවක ප්‍රධාන කොට ගෙන කිසිදු සඟකමක් නොකළ යුතුය. 'න ච තේන මූලේන වුට්ඨාපේතබ්බෝ' යනු එම භික්ෂුව මුල් කරගෙන (හෙවත් ඔහු වෙනුවෙන්) අබ්භාන කර්මය නොකළ යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනම පැහැදිලිය.

သတိဝဂ္ဂေါ နဝမော.

නවවන සති වර්ගයයි.

(၁၀) ၅. သာမညဝဂ္ဂေါ

(10) 5. සාමඤ්ඤ වර්ගය

၉၁. ဣတော ပရံ အထ ခေါ ဗောဇ္ဈာ ဥပါသိကာတိအာဒီသု ဗောဇ္ဈာ ဥပါသိကာ, သိရိမာ ဥပါသိကာ, ပဒုမာ ဥပါသိကာ, သုတနာ ဥပါသိကာ, မနုဇာ ဥပါသိကာ, ဥတ္တရာ ဥပါသိကာ, မုတ္တာ ဥပါသိကာ, ခေမာ ဥပါသိကာ, ရုစီ ဥပါသိကာ, စုန္ဒီ ရာဇကုမာရီ, ဗိမ္ဗီ ဥပါသိကာ, သုမနာ ရာဇကုမာရီ, မလ္လိကာ ဒေဝီ, တိဿာ ဥပါသိကာ, တိဿာမာတာ ဥပါသိကာ, သောဏာ ဥပါသိကာ, သောဏာယ မာတာ ဥပါသိကာ, ကာဏာ ဥပါသိကာ, ကာဏမာတာ ဥပါသိကာ, ဥတ္တရာ နန္ဒမာတာ, ဝိသာခါ မိဂါရမာတာ, ခုဇ္ဇုတ္တရာ ဥပါသိကာ, သာမာဝတီ ဥပါသိကာ, သုပ္ပဝါသာ ကောလိယဓီတာ, သုပ္ပိယာ ဥပါသိကာ, နကုလမာတာ ဂဟပတာနီတိ ဣမာသံ ဧတ္တကာနံ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ ဥပေါသထကမ္မမေဝ ကထိတံ. ဣစ္ဆန္တေန ဝိတ္ထာရေတွာ ကထေတဗ္ဗံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

91. මීට පසුව 'අථ ඛො බොජ්ඣා උපාසිකා' යනාදී තැන්හි, බොජ්ඣා උපාසිකාව, සිරිමා උපාසිකාව, පදුමා උපාසිකාව, සුතනා උපාසිකාව, මනුජා උපාසිකාව, උත්තරා උපාසිකාව, මුත්තා උපාසිකාව, ඛේමා උපාසිකාව, රුචී උපාසිකාව, චුන්දී රාජකුමාරිය, බිම්බී උපාසිකාව, සුමනා රාජකුමාරිය, මල්ලිකා දේවිය, තිස්සා උපාසිකාව, තිස්සමාතා උපාසිකාව, සෝණා උපාසිකාව, සෝණාගේ මව වූ උපාසිකාව, කාණා උපාසිකාව, කාණාගේ මව වූ උපාසිකාව, උත්තරා නන්දමාතා උපාසිකාව, විසාඛා මිගාරමාතා උපාසිකාව, ඛුජ්ජුත්තරා උපාසිකාව, සාමාවතී උපාසිකාව, කෝලිය දියණිය වූ සුප්පවාසා, සුප්පියා උපාසිකාව, නකුලමාතා ගෘහපතිනිය යන මොවුන්ගේ අෂ්ටාංග සමන්නාගත උපෝසථ කර්මය ම පවසන ලදි. කැමති අය විසින් මෙය විස්තර සහිතව දේශනා කළ යුතුය. ඉතිරි කොටස් සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

අංගුත්තර නිකාය අටුවාව වූ මනෝරථපූරණියෙහි;

အဋ္ဌကနိပါတဿ သံဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අට්ඨක නිපාත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදි.

. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා!

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

අංගුත්තර නිකායෙහි;

နဝကနိပါတ-အဋ္ဌကထာ

නවක නිපාත අටුවාව;

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය;

၁. သမ္ဗောဓိဝဂ္ဂေါ

1. සම්බෝධි වර්ගය;

၁. သမ္ဗောဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සම්බෝධි සූත්‍ර වර්ණනාව;

၁. နဝကနိပါတဿ [Pg.257] ပဌမေ သမ္ဗောဓိပက္ခိကာနန္တိ စတုမဂ္ဂသင်္ခါတဿ သမ္ဗောဓိဿ ပက္ခေ ဘဝါနံ, ဥပကာရကာနန္တိ အတ္ထော. ပါဠိယံ အာဂတေ နဝ ဓမ္မေ သန္ဓာယေဝံ ပုစ္ဆတိ. ကာ ဥပနိသာတိ ကော ဥပနိဿယပစ္စယော. အဘိသလ္လေခန္တီတိ အဘိသလ္လေခိကာ. သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ ဝိဝရဏေ သပ္ပာယာ ဥပကာရကာတိ စေတောဝိဝရဏသပ္ပာယာ. အပ္ပိစ္ဆတံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ ကထာ အပ္ပိစ္ဆကထာ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

1. නවක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සම්බොධිපක්ඛිකානං' යනු සතර මාර්ග සංඛ්‍යාත සම්බෝධියට පක්ෂ වූ, උපකාරී වන්නා වූ යන අර්ථයයි. පාලියෙහි එන ධර්ම නවයක් අරභයා මෙසේ විමසයි. 'කා උපනිසා' යනු කිනම් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක්ද? යන්නයි. කෙලෙස් අතිශයින් තුනී කරන බැවින් 'අභිසල්ලේඛිකා' නම් වේ. සමථ විදර්ශනා සිත් විවෘත වීමට හිතකර බැවින්, උපකාරී වන බැවින් 'චේතොවිවරණසප්පායා' නම් වේ. අල්පේච්ඡතාව අරභයා පවත්වන කතාව 'අප්පිච්ඡකථා' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද මේ නයම වේ.

အသုဘာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ရာဂဿ ပဟာနာယာတိ အယမတ္ထော သာလိလာယကောပမာယ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော – ဧကော ဟိ ပုရိသော အသိတံ ဂဟေတွာ ကောဋိတော ပဋ္ဌာယ သာလိက္ခေတ္တေ သာလိယော လာယတိ. အထဿ ဝတိံ ဘိန္ဒိတွာ ဂါဝေါ ပဝိသိံသု. သော အသိတံ ဌပေတွာ ယဋ္ဌိံ အာဒါယ တေနေဝ မဂ္ဂေန ဂါဝေါ နီဟရိတွာ ဝတိံ ပါကတိကံ ကတွာ ပုနပိ အသိတံ အာဒါယ သာလိယော လာယိ. ဧတ္ထ သာလိက္ခေတ္တံ ဝိယ ဗုဒ္ဓသာသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, သာလိလာယကော ဝိယ ယောဂါဝစရော, အသိတံ ဝိယ ပညာ, လာယနကာလော ဝိယ ဝိပဿနာယ ကမ္မကရဏကာလော, ယဋ္ဌိ ဝိယ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ, ဝတိ ဝိယ သံဝရော, ဝတိံ ဘိန္ဒိတွာ ဂါဝီနံ ပဝိသနံ ဝိယ သဟသာ အပ္ပဋိသင်္ခါယ ပမာဒံ အာရဗ္ဘ ရာဂဿ ဥပ္ပဇ္ဇနံ, အသိတံ ဌပေတွာ ယဋ္ဌိံ အာဒါယ ပဝိဋ္ဌမဂ္ဂေနေဝ ဂါဝေါ နီဟရိတွာ ဝတိံ ပဋိပါကတိကံ ကတွာ ပုန ကောဋိတော ပဋ္ဌာယ သာလိလာယနံ ဝိယ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနေန ရာဂံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ပုန ဝိပဿနာယ ကမ္မံ အာရဘနကာလော. ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘အသုဘာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ရာဂဿ ပဟာနာယာ’’တိ.

'අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානාය' යන මෙහි අර්ථය වී කපන්නෙකුගේ උපමාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය - එක්තරා පුරුෂයෙක් දැකැත්තක් ගෙන කෙළවරක සිට වී කුඹුරක වී කපයි. එකල්හි වැට බිඳගෙන ගවයෝ ඇතුළු වූහ. ඔහු දැකැත්ත පසෙක තබා කෙවිටක් ගෙන ඒ ඇතුළු වූ මගින්ම ගවයන් පන්නා දමා වැට යථා තත්ත්වයට පත් කර නැවතත් දැකැත්ත ගෙන වී කැපීය. මෙහි වී කුඹුර මෙන් බුදු සසුන දත යුතුය, වී කපන්නා මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය, දැකැත්ත මෙන් ප්‍රඥාව දත යුතුය, වී කපන කාලය මෙන් විදර්ශනා කර්මස්ථාන වඩන කාලය දත යුතුය, කෙවිට මෙන් අසුභ කර්මස්ථානය දත යුතුය, වැට මෙන් සංවරය දත යුතුය, වැට බිඳ ගවයන් ඇතුළු වීම මෙන් නොසැලකිලිමත්කම නිසා හදිසියේ රාගය ඉපදීම දත යුතුය, දැකැත්ත තබා කෙවිට ගෙන ඇතුළු වූ මගින්ම ගවයන් පන්නා වැට නැවත සකසා නැවත වී කැපීම මෙන් අසුභ කර්මස්ථානයෙන් රාගය යටපත් කර නැවත විදර්ශනා කර්මස්ථානය ආරම්භ කරන කාලය දත යුතුය. මෙම අර්ථය අරභයා 'රාගය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස අසුභය වැඩිය යුතුය' යැයි වදාරන ලදි.

တတ္ထ [Pg.258] ရာဂဿာတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဿ. မေတ္တာတိ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ. ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယာတိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဥပ္ပန္နဿ ကောပဿ ပဇဟနတ္ထာယ. အာနာပါနဿတီတိ သောဠသဝတ္ထုကာ အာနာပါနဿတိ. ဝိတက္ကုပစ္ဆေဒါယာတိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဥပ္ပန္နာနံ ဝိတက္ကာနံ ဥပစ္ဆေဒနတ္ထာယ. အသ္မိမာနသမုဂ္ဃာတာယာတိ အသ္မီတိ ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ မာနဿ သမုဂ္ဃာတတ္ထာယ. အနတ္တသညာ သဏ္ဌာတီတိ အနိစ္စလက္ခဏေ ဒိဋ္ဌေ အနတ္တလက္ခဏံ ဒိဋ္ဌမေဝ ဟောတိ. ဧတေသု ဟိ တီသု လက္ခဏေသု ဧကသ္မိံ ဒိဋ္ဌေ ဣတရဒွယံ ဒိဋ္ဌမေဝ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အနိစ္စသညိနော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တသညာ သဏ္ဌာတီ’’တိ. ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ နိဗ္ဗာနန္တိ ဒိဋ္ဌေယေဝ ဓမ္မေ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနဉ္စ ပါပုဏာတီတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

එහි 'රාගස්ස' යනු පංච කාමගුණික රාගයටයි. 'මෙත්තා' යනු මෙත්තා කර්මස්ථානයයි. 'බ්‍යාපාදස්ස පහානාය' යනු වදාළ ක්‍රමයෙන්ම උපන් ක්‍රෝධය අත්හැරීම පිණිසයි. 'ආනාපානස්සති' යනු දහසය වස්තුවකින් යුත් ආනාපානසතියයි. 'විතක්කුපච්ඡේදාය' යනු වදාළ ක්‍රමයෙන්ම උපන් විතර්කයන් සිඳලීම පිණිසයි. 'අස්මිමානසමුග්ඝාටාය' යනු 'මම වෙමි' යි උපදින මානය උදුරා දැමීම පිණිසයි. 'අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාති' යනු අනිත්‍ය ලක්ෂණය දුටු විට අනාත්ම ලක්ෂණය දකින ලද්දක්ම වෙයි. මේ ලක්ෂණ තුනෙන් එකක් දුටු විට අනෙක් දෙක දකින ලද්දක්ම වේ. එබැවින් 'මහණෙනි, අනිත්‍ය සංඥාව ඇත්තාට අනාත්ම සංඥාව පිහිටයි' යැයි වදාරන ලදි. 'දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානං' යනු මෙලොවදීම අනුපාදිශේෂ පරිනිබ්බානයට ද පැමිණෙයි යන අර්ථයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්ත (සංසාරය) සහ විවෘත්ත (නිවන) දේශනා කරන ලදි.

၂. နိဿယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. නිස්සය සූත්‍ර වර්ණනාව;

၂. ဒုတိယေ နိဿယသမ္ပန္နောတိ ပတိဋ္ဌာသမ္ပန္နော. သဒ္ဓန္တိ ဩကပ္ပနသဒ္ဓံ. ဝီရိယန္တိ ကာယိကစေတသိကဝီရိယံ. ယံသာတိ ယံ အဿ. အရိယာယ ပညာယာတိ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ. သင်္ခါယာတိ ဇာနိတွာ. ဧကံ ပဋိသေဝတီတိ သေဝိတဗ္ဗယုတ္တကံ သေဝတိ. အဓိဝါသေတီတိ အဓိဝါသေတဗ္ဗယုတ္တကံ အဓိဝါသေတိ. ပရိဝဇ္ဇေတီတိ ပရိဝဇ္ဇေတဗ္ဗယုတ္တကံ ပရိဝဇ္ဇေတိ. ဝိနောဒေတီတိ နီဟရိတဗ္ဗယုတ္တကံ နီဟရတိ. ဧဝံ ခေါ ဘိက္ခူတိ ဧဝံ ခေါ ဘိက္ခု ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန စေဝ ဓမ္မဝဝတ္ထာနဝသေန စ ပဋိသေဝိတဗ္ဗာဒီနိ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါနိ သုပစ္စက္ခာနိ ကတွာ ပဋိသေဝန္တော အဓိဝါသေန္တော ပရိဝဇ္ဇေန္တော ဝိနောဒေန္တော စ ဘိက္ခု နိဿယသမ္ပန္နော နာမ ဟောတီတိ.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'නිස්සයසම්පන්නො' යනු පිහිට ඇති තැනැත්තායි. 'සද්ධං' යනු තැන්පත් වූ ශ්‍රද්ධාවයි. 'වීරියං' යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයයි. 'යංසා' යනු 'යං අස්ස' යන්නයි. 'අරියාය පඤ්ඤාය' යනු විදර්ශනාව හා යුක්ත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවයි. 'සංඛාය' යනු දැනගෙනය. 'එකං පටිසෙවති' යනු පරිභෝජනයට සුදුසු දෑ පරිභෝජනය කරයි. 'අධිවාසෙති' යනු ඉවසිය යුතු දෑ ඉවසයි. 'පරිවජ්ජෙති' යනු බැහැර කළ යුතු දෑ බැහැර කරයි. 'විනොදෙති' යනු දුරු කළ යුතු දෑ දුරු කරයි. 'ඒවං ඛො භික්ඛූ' යනු මෙසේ ඉගෙනීම හා විමසීමෙන් ද ධර්මය වෙන් කර හඳුනාගැනීමෙන් ද පරිභෝජනය කළ යුතු දෑ පිළිබඳව මනාව අවබෝධ කරගෙන, පරිභෝජනය කරමින්, ඉවසමින්, බැහැර කරමින් හා දුරු කරමින් වෙසෙන මහණ තෙමේ නිස්සය සම්පන්න නම් වේ යන්නයි.

၃. မေဃိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. මේඝිය සූත්‍ර වර්ණනාව;

၃. တတိယေ စာလိကာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. တံ ကိရ စလမဂ္ဂံ နိဿာယ ကတတ္တာ ဩလောကေန္တာနံ စလမာနံ ဝိယ ဥပဋ္ဌာတိ, တသ္မာ စာလိကာတိ သင်္ခံ ဂတံ. စာလိယပဗ္ဗတေတိ သောပိ ပဗ္ဗတော သဗ္ဗသေတတ္တာ ကာဠပက္ခုပေါသထေ ဩလောကေန္တာနံ စလမာနော ဝိယ ဥပဋ္ဌာတိ, တသ္မာ စာလိယပဗ္ဗတောတိ ဝုတ္တော. တတ္ထ မဟန္တံ ဝိဟာရံ ကာရယိံသု. ဣတိ ဘဂဝါ တံ နဂရံ နိဿာယ စာလိကာပဗ္ဗတမဟာဝိဟာရေ ဝိဟရတိ. ဇန္တုဂါမန္တိ ဧဝံနာမကံ အပရမ္ပိ တဿေဝ ဝိဟာရဿ ဂေါစရဂါမံ. ဇတ္တုဂါမန္တိပိ [Pg.259] ပဌန္တိ. ပဓာနတ္ထိကဿာတိ ပဓာနကမ္မိကဿ. ပဓာနာယာတိ သမဏဓမ္မကရဏတ္ထာယ. အာဂမေဟိ တာဝါတိ သတ္ထာ ထေရဿ ဝစနံ သုတွာ ဥပဓာရေန္တော ‘‘န တာဝဿ ဉာဏံ ပရိပက္က’’န္တိ ဉတွာ ပဋိဗာဟန္တော ဧဝမာဟ. ဧကကမှိ တာဝါတိ ဣဒံ ပနဿ ‘‘ဧဝမယံ ဂန္တွာပိ ကမ္မေ အနိပ္ဖဇ္ဇမာနေ နိရာသင်္ကော ဟုတွာ ပေမဝသေန ပုန အာဂစ္ဆိဿတီ’’တိ စိတ္တမဒ္ဒဝဇနနတ္ထံ အာဟ. နတ္ထိ ကိဉ္စိ ဥတ္တရိ ကရဏီယန္တိ စတူသု သစ္စေသု စတုန္နံ ကိစ္စာနံ ကတတ္တာ အညံ ဥတ္တရိ ကရဏီယံ နာမ နတ္ထိ. ကတဿ ဝါ ပဋိစယောတိ အဓိဂတဿ ဝါ ပုန ပဋိစယောပိ နတ္ထိ. န ဟိ ဘာဝိတမဂ္ဂေါ ပုန ဘာဝီယတိ, န ပဟီနကိလေသာနံ ပုန ပဟာနံ အတ္ထိ. ပဓာနန္တိ ခေါ, မေဃိယ, ဝဒမာနံ ကိန္တိ ဝဒေယျာမာတိ ‘‘သမဏဓမ္မံ ကရောမီ’’တိ တံ ဝဒမာနံ မယံ အညံ ကိံ နာမ ဝဒေယျာမ.

3. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'චාලිකායං' යනු එනමින් යුත් නගරයයි. එය සෙලවෙන ගින්නක් (calaṃ aggiṃ) ඇසුරු කොට පිහිටුවා ඇති බැවින් බලන්නන්ට සෙලවෙන්නාක් මෙන් පෙනේ, එබැවින් 'චාලිකා' යන නමට පැමිණියේය. 'චාලිය පබ්බතේ' යනු එම පර්වතයද සම්පූර්ණයෙන්ම සුදු පැහැති බැවින් කළුවර පක්ෂයේ උපෝසථ දිනයන්හි බලන්නන්ට සෙලවෙන්නාක් මෙන් පෙනේ, එබැවින් 'චාලිය පර්වතය' යැයි කියනු ලැබේ. එහි විශාල විහාරයක් කරවූහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම නගරය ඇසුරු කොට චාලිකා පර්වත මහා විහාරයෙහි වැඩවසන සේක. 'ජන්තුගාමං' යනු එම විහාරයේම පිණ්ඩපාතය සඳහා වූ තවත් ගමක නමකි. 'ජත්තුගාම' කියාද කියවති. 'පධානත්ථිකස්ස' යනු මහණදම් පිරීමේ යෙදෙන්නාට යන්නයි. 'පධානාය' යනු මහණදම් පිරීම පිණිසයි. 'ආගමේහි තාව' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන්ගේ වචනය අසා සලකා බලමින් 'මොහුගේ ඥානය තවම මෝරා නැතැ'යි දැන වළක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. 'එකකම්හි තාව' යන්නෙන් මෙසේ ඔහු ගියද කටයුත්ත සාර්ථක නොවූ කල්හි සැකයක් නැතිව සෙනෙහස නිසා නැවත එනු ඇතැයි සිතා සිත මෘදු කරනු පිණිස වදාළ සේක. 'නත්ථි කිඤ්චි උත්තරි කරණීයං' යනු සතර සත්‍යයන් පිළිබඳ සතර කෘත්‍යයන් නිම කළ බැවින් තවත් කළ යුතු උසස් දෙයක් නැත යන්නයි. 'කතස්ස වා පටිචයෝ' යනු ලැබූ මාර්ග කෘත්‍යයෙහි නැවත රැස් කිරීමක් නැත යන්නයි. මන්දයත් වඩා නිම කළ මාර්ගය නැවත නොවඩන බැවිනි, ප්‍රහීණ කළ ක්ලේශයන් නැවත ප්‍රහීණ කිරීමක් නැත. 'පධානන්ති ඛො මේඝිය වදමානං කිංති වදෙය්‍යාම' යනු 'මහණදම් පුරමි'යි පවසන ඔබට අප වෙන කුමක් පවසමුද? යන්නයි.

ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒီတိ ဒိဝါဝိဟာရတ္ထာယ နိသီဒိ. နိသီဒန္တော စ ယသ္မိံ မင်္ဂလသိလာပဋ္ဋေ ပုဗ္ဗေ အနုပဋိပါဋိယာ ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ ရာဇာ ဟုတွာ ဥယျာနကီဠိကံ ကီဠန္တော တိဝိဓနာဋကပရိဝါရော နိသီဒိ, တသ္မိံယေဝ နိသီဒိ. အထဿ နိသိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ သမဏဘာဝေါ ဇဟိတော ဝိယ အဟောသိ, ရာဇဝေသံ ဂဟေတွာ နာဋကဝရပရိဝုတော သေတစ္ဆတ္တဿ ဟေဋ္ဌာ မဟာရဟေ ပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော ဝိယ ဇာတော. အထဿ တံ သမ္ပတ္တိံ အဿာဒယတော ကာမဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ. သော တသ္မိံယေဝ ခဏေ မဟာယောဓေဟိ ဂဟိတေ ဒွေ စောရေ အာနေတွာ ပုရတော ဌပိတေ ဝိယ အဒ္ဒသ. တေသု ဧကဿ ဝဓံ အာဏာပနဝသေနဿ ဗျာပါဒဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇိ, ဧကဿ ဗန္ဓနံ အာဏာပနဝသေန ဝိဟိံသာဝိတက္ကော. ဧဝံ သော လတာဇာလေန ရုက္ခော ဝိယ မဓုမက္ခိကာဟိ မဓုဃာတကော ဝိယ အကုသလဝိတက္ကေဟိ ပရိက္ခိတ္တော အဟောသိ. တံ သန္ဓာယ – အထ ခေါ အာယသ္မတော မေဃိယဿာတိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနွာသတ္တာတိ အနုဗဒ္ဓါ သမ္ပရိဝါရိတာ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ဧဝံ ပါပဝိတက္ကေဟိ သမ္ပရိကိဏ္ဏော ကမ္မဋ္ဌာနံ သပ္ပာယံ ကာတုံ အသက္ကောန္တော ‘‘ဣဒံ ဝတ ဒိသွာ ဒီဃဒဿီ ဘဂဝါ ပဋိသေဓေသီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ဣဒံ ကာရဏံ ဒသဗလဿ အာရောစေဿာမီ’’တိ နိသိန္နာသနတော ဝုဋ္ဌာယ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ.

'දිවාවිහාරං නිසීදි' යනු දහවල් කාලය ගත කිරීම සඳහා හිඳගත්තේය යන්නයි. හිඳගන්නා කල්හි, පෙර අඛණ්ඩව ආත්ම පන්සියයක් රජ වී උයන් කෙළියෙහි යෙදෙමින් තුන් වර්ගයක නළු පිරිස පිරිවරා යම් මංගල ශිලා පටලයක වැඩසිටියේද, එහිම හිඳගත්තේය. එකල්හි ඔහු හිඳගත් මොහොතේ පටන් මහණකම අත්හළාක් මෙන් විය; රජ වෙස් ගෙන උතුම් නළු පිරිස පිරිවරා සේසත් යට මහඟු පලඟක වැඩසිටින්නාක් මෙන් විය. එවිට එම සම්පත්තිය විඳින ඔහුට කාම විතර්කයෝ ඇති වූහ. ඒ මොහොතේම මහා යෝධයන් විසින් අල්ලාගෙන එනු ලැබ තම ඉදිරියෙහි තබන ලද සොරුන් දෙදෙනෙකු දුටුවාක් මෙන් විය. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු මැරවීමට අණ කිරීමේ අයුරින් ඔහුට ව්‍යාපාද විතර්කය ඇති විය, අනෙකා බැඳ තැබීමට අණ කිරීමේ අයුරින් විහිංසා විතර්කය ඇති විය. මෙසේ ඔහු වැල් ජාලයකින් එතුණු ගසක් මෙන්ද, මී මැස්සන් විසින් වට කරන ලද මී වද කඩන්නෙකු මෙන්ද අකුසල විතර්කයන්ගෙන් වට විය. එය අරභයා 'අථ ඛො ආයස්මතො මේඝියස්ස' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අන්වාසත්තා' යනු ලුහුබැඳ ආ, පිරිවරන ලද යන්නයි. 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යනු මෙසේ පාපී විතර්කයන්ගෙන් වට වී කර්මස්ථානය මැනවින් කර ගැනීමට නොහැකිව, 'සත්තකයටම මෙය දැක දීර්ඝදර්ශී වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා වැළැක්වූ සේකැ'යි සලකා 'මේ කරුණ දසබලයන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි'යි හිඳ සිටි අසුනින් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය.

၄. နန္ဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. නන්දක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄. စတုတ္ထေ [Pg.260] ဥပဋ္ဌာနသာလာယန္တိ ဘောဇနသာလာယံ. ယေနုပဋ္ဌာနသာလာတိ သတ္ထာ နန္ဒကတ္ထေရေန မဓုရဿရေန အာရဒ္ဓါယ ဓမ္မဒေသနာယ သဒ္ဒံ သုတွာ, ‘‘အာနန္ဒ, ကော ဧသော ဥပဋ္ဌာနသာလာယ မဓုရဿရေန ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဓမ္မကထိကနန္ဒကတ္ထေရဿ အဇ္ဇ, ဘန္တေ, ဝါရော’’တိ သုတွာ ‘‘အတိမဓုရံ ကတွာ, အာနန္ဒ, ဧသော ဘိက္ခု ဓမ္မံ ကထေတိ, မယမ္ပိ ဂန္တွာ သုဏိဿာမာ’’တိ ဝတွာ ယေနုပဋ္ဌာနသာလာ တေနုပသင်္ကမိ. ဗဟိဒွါရကောဋ္ဌကေ အဋ္ဌာသီတိ ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော စီဝရဂဗ္ဘေ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အညာတကဝေသေန အဋ္ဌာသိ. ကထာပရိယောသာနံ အာဂမယမာနောတိ ‘‘ဣဒမဝေါစာ’’တိ ဣဒံ ကထာဝသာနံ ဥဒိက္ခမာနော ဓမ္မကထံ သုဏန္တော အဋ္ဌာသိယေဝ. အထာယသ္မာ အာနန္ဒော နိက္ခန္တေ ပဌမေ ယာမေ သတ္ထု သညံ အဒါသိ – ‘‘ပဌမယာမော အတိက္ကန္တော, ဘန္တေ, ထောကံ ဝိဿမထာ’’တိ. သတ္ထာ တတ္ထေဝ အဋ္ဌာသိ. အထာယသ္မာ အာနန္ဒော မဇ္ဈိမယာမေပိ နိက္ခန္တေ, ‘‘ဘန္တေ, တုမှေ ပကတိယာ ခတ္တိယသုခုမာလာ, ပုန ဗုဒ္ဓသုခုမာလာတိ ပရမသုခုမာလာ, မဇ္ဈိမယာမောပိ အတိက္ကန္တော, မုဟုတ္တံ ဝိဿမထာ’’တိ အာဟ. သတ္ထာ တတ္ထေဝ အဋ္ဌာသိ. တတ္ထ ဌိတကဿေဝဿ အရုဏဂ္ဂံ ပညာယိတ္ထ. အရုဏုဂ္ဂမနဉ္စ ထေရဿ ‘‘ဣဒမဝေါစာ’’တိ ပါပေတွာ ကထာပရိယောသာနဉ္စ ဒသဗလဿ ဆဗ္ဗဏ္ဏသရီရသ္မိဝိဿဇ္ဇနဉ္စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ အဟောသိ. အဂ္ဂဠံ အာကောဋေသီတိ အဂ္ဂနခေန ဒွါရကဝါဋံ အာကောဋေသိ.

4. සිව්වන සූත්‍රයෙහි, 'උපට්ඨානසාලායං' යනු භෝජන ශාලාවෙහි යන්නයි. 'යේනුපට්ඨානසාලා' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ නන්දක තෙරුන් වහන්සේ විසින් මිහිරි හඬින් ආරම්භ කරන ලද ධර්ම දේශනාවේ හඬ අසා, 'ආනන්දය, උපස්ථාන ශාලාවෙහි මේ මිහිරි හඬින් ධර්මය දේශනා කරන්නේ කවුද?' යැයි විමසා, 'ස්වාමීනි, අද ධර්ම කථික නන්දක තෙරුන්ගේ වාරයයි' කියා අසා, 'ආනන්දය, මේ භික්ෂුව ඉතා මිහිරි ලෙස ධර්මය දේශනා කරයි, අපිත් ගොස් අසමු' යැයි වදාරා උපස්ථාන ශාලාව තිබූ තැනට වැඩම කළ සේක. 'බහිද්වාරකොට්ඨකේ අට්ඨාසි' යනු සවනක් රැස් සිවුර ඇතුළත සඟවාගෙන නොපෙනෙන ස්වරූපයකින් වැඩසිටියහ යන්නයි. 'කථාපරියෝසානං ආගමයමානෝ' යනු 'ඉදමවෝච' යන කතාවේ අවසානය බලාපොරොත්තුවෙන් ධර්ම කථාව අසමින් එලෙසම වැඩසිටි සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගිය කල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේට 'ස්වාමීනි, ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගියේය, ස්වල්පයක් විවේක ගන්නා සේක්වා'යි දන්වා සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනම වැඩසිටි සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මධ්‍යම යාමයද ඉක්ම ගිය පසු, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ස්වභාවයෙන්ම ක්ෂත්‍රිය සුකුමාර වන සේක, බුද්ධ සුකුමාර ද වන බැවින් පරම සුකුමාර වන සේක. මධ්‍යම යාමයද ඉක්ම ගියේය, මොහොතක් විවේක ගන්නා සේක්වා'යි පැවසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනම වැඩසිටි සේක. එහි වැඩසිටින උන්වහන්සේට අරුණාලෝකය පෙනුණි. අරුණ උදාවීමත්, තෙරුන් වහන්සේ 'ඉදමවෝච' කියා දේශනාව අවසන් කිරීමත්, දසබලයන් වහන්සේගේ සිරුරෙන් සවනක් රැස් විහිදීමත් යන මේ සියල්ල එකවරම සිදු විය. 'අග්ගළං ආකෝටේති' යනු නිය අගින් දොරට තට්ටු කළහ යන්නයි.

သာရဇ္ဇမာနရူပေါတိ ဟရာယမာနော ဩတ္တပ္ပမာနော. ဒေါမနဿသာရဇ္ဇံ ပနဿ နတ္ထိ. ဧတ္တကမ္ပိ နော နပ္ပဋိဘာသေယျာတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တဿ အပ္ပဋိဘာနံ နာမ နတ္ထိ. ဧတ္တကမ္ပိ န ကထေယျန္တိ ဒဿေတိ. သာဓု သာဓူတိ ထေရဿ ဓမ္မဒေသနံ သမ္ပဟံသန္တော အာဟ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော ‘‘သုဂဟိတာ စ တေ ဓမ္မဒေသနာ သုကထိတာ စာ’’တိ. ကုလပုတ္တာနန္တိ အာစာရကုလပုတ္တာနဉ္စေဝ ဇာတိကုလပုတ္တာနဉ္စ. အရိယော စ တုဏှိဘာဝေါတိ ဒုတိယဇ္ဈာနသမာပတ္တိံ သန္ဓာယေဝမာဟ. အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာယာတိ သင်္ခါရပရိဂ္ဂဟဝိပဿနာဉာဏဿ. စတုပ္ပာဒကောတိ အဿဂေါဏဂဒြဘာဒိကော. ဣဒံ ဝတွာတိ ဣမံ စတူဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ ဓမ္မံ ကထယိတွာ. ဝိဟာရံ ပါဝိသီတိ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌော.

'සාරජ්ජමානරූපෝ' යනු ලැජ්ජාවට හා බියට පත් වූ ස්වභාවයයි. එහෙත් ඔහුට දෝමනස්සයෙන් ඇති වූ ලැජ්ජාවක් නැත. 'එත්තකම්පි නෝ නප්පටභාසෙය්‍ය' යනු පටිසම්භිදාලාභීන්ට වැටහීමක් නොමැති වීමක් නැත යන්නයි. මෙපමණක් හෝ කතා නොකරන්නේය යන අර්ථය පෙන්වයි. 'සාධු සාධු' යනු තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ගැන සතුටු වෙමින් වදාළ සේක. මෙහි අර්ථය නම් 'ඔබේ ධර්ම දේශනාව මැනවින් ග්‍රහණය කර ඇත, මැනවින් දේශනා කරන ලදී' යන්නයි. 'කුලපුත්තානං' යනු ආචාර ශීලයෙන් යුත් කුලපුත්‍රයන්ට මෙන්ම උපතින්ම වූ කුලපුත්‍රයන්ට ද යන්නයි. 'අරියෝ ච තුණ්හිභාවෝ' යනු දෙවන ධ්‍යාන සමාපත්තිය අරභයා වදාළ සේක. 'අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය' යනු සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දකින විපස්සනා ඥානයටයි. 'චතුප්පාදකෝ' යනු අශ්ව, ගව, කොටළු ආදී සතුන්ය. 'ඉදං වත්වා' යනු අංග සතරකින් යුත් මේ ධර්මය දේශනා කොට යන්නයි. 'විහාරං පාවිසි' යනු ගන්ධකුටියට වැඩම කළ සේක යන්නයි.

ကာလေန ဓမ္မဿဝနေတိ ကာလေ ကာလေ ဓမ္မဿဝနသ္မိံ. ဓမ္မသာကစ္ဆာယာတိ ပဉှကထာယ. ဂမ္ဘီရံ အတ္ထပဒန္တိ ဂမ္ဘီရံ ဂုဠှံ ရဟဿံ အတ္ထံ. ပညာယာတိ [Pg.261] သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ. သမ္မသနပဋိဝေဓပညာပိ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာပညာပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ပတ္တော ဝါ ပဇ္ဇတိ ဝါတိ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဝါ ပါပုဏိဿတိ ဝါတိ ဧဝံ ဂုဏသမ္ဘာဝနာယ သမ္ဘာဝေတိ. အပ္ပတ္တမာနသာတိ အပ္ပတ္တအရဟတ္တာ, အရဟတ္တံ ဝါ အပ္ပတ္တံ မာနသံ ဧတေသန္တိပိ အပ္ပတ္တမာနသာ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရန္တိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရော လောကိယောပိ ဝဋ္ဋတိ လောကုတ္တရောပိ.

කාලේන ධම්මස්සවනේ යනු සුදුසු කලෙහි ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමයි. ධම්මසාකච්ඡායාති යනු ප්‍රශ්න කථා කිරීමයි. ගම්භීරං අත්ථපදන්ති යනු ගැඹුරු වූ, ගුප්ත වූ, රහසිගත වූ අර්ථයයි. පඤ්ඤායාති යනු විදර්ශනාව හා සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. සම්මසන පටිවේධ ප්‍රඥාව මෙන්ම උග්ගහ පරිපුච්ඡා ප්‍රඥාව ද මෙහිලා සුදුසුමය. පත්තෝ වා පජ්ජති වා යනු අර්හත් ඵලයට පත් වූයේ හෝ පත්වන්නේ හෝ වේ යනුවෙන් මෙසේ ගුණාන්විත භාවයෙන් පසසයි. අප්පත්තමානසාති යනු අර්හත් ඵලයට පත් නොවූවෝ හෝ ඔවුනට අර්හත් ඵලයට පත් නොවූ සිතක් ඇත්තාහු යන අර්ථයෙන් අප්පත්තමානස නම් වෙති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති මෙහි ලෞකික දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරය මෙන්ම ලෝකෝත්තර දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරය ද සුදුසු වේ.

၅. ဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. බල සූත්‍ර වර්ණනාව

၅. ပဉ္စမေ အဝိဇ္ဇာကောသဇ္ဇသာဝဇ္ဇအဿဒ္ဓိယေသု အကမ္ပနတော ပညာဗလာဒီနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. အကုသလသင်္ခါတာတိ အကုသလာတိ ဉာတာ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. နာလမရိယာတိ အရိယဘာဝံ ကာတုံ အသမတ္ထာ, အရိယာနံ ဝါ အနနုစ္ဆဝိကာ. ဝေါဒိဋ္ဌာတိ သုဋ္ဌု ဒိဋ္ဌာ. ဝေါစရိတာတိ မနောဒွါရေ သမုဒါစာရပ္ပတ္တာ. အတ္ထိကဿာတိ ဓမ္မဒေသနာယ အတ္ထိကဿ. အာဇီဝိကာဘယန္တိ ဇီဝိတဝုတ္တိဘယံ. အသိလောကဘယန္တိ ဂရဟာဘယံ. ပရိသာသာရဇ္ဇဘယန္တိ ပရိသံ ပတွာ သာရဇ္ဇံ ဩက္ကမနဘယံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි අවිද්‍යාව, කුසීතකම, සාවද්‍ය බව සහ අශ්‍රද්ධාව යන අකුසලයන් නිසා කම්පා නොවන බැවින් ප්‍රඥා බල ආදිය දත යුතුය. අකුසලසංඛාතාති යනු අකුසල් ලෙස දන්නා ලද යන්නයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. නාලමරියාති යනු ආර්ය භාවය ඇති කිරීමට අසමර්ථ වූ හෝ ආර්යයන් වහන්සේලාට නුසුදුසු වූ යන්නයි. වෝදිට්ඨාති යනු මැනවින් දක්නා ලද්දාවූ යන්නයි. වෝචරිතාති යනු මනෝද්වාරයෙහි පුරුදු කරන ලද්දාවූ යන්නයි. අත්ථිකස්සාති යනු ධර්ම දේශනාව කෙරෙහි කැමැත්ත ඇත්තාට යන්නයි. ආජීවිකාභයන්ති යනු ජීවිකාව පිළිබඳ බියයි. අසිලෝකභයන්ති යනු නින්දා අපහාස පිළිබඳ බියයි. පරිසාසාරජ්ජභයන්ති යනු පිරිස මැදට පැමිණි කල ඇතිවන තැතිගැනීමේ බියයි. මේ සූත්‍රයෙහි වෘත්තය හා විවෘත්තය (සංසාරය හා නිවන) දේශනා කරන ලදී.

၆. သေဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සේවනා සූත්‍ර වර්ණනාව

၆. ဆဋ္ဌေ ဇီဝိတပရိက္ခာရာတိ ဇီဝိတသမ္ဘာရာ. သမုဒါနေတဗ္ဗာတိ သမာဟရိတဗ္ဗာ. ကသိရေန သမုဒါဂစ္ဆန္တီတိ ဒုက္ခေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ရတ္တိဘာဂံ ဝါ ဒိဝသဘာဂံ ဝါတိ ဧတ္ထ ရတ္တိဘာဂေ ဉတွာ ရတ္တိဘာဂေယေဝ ပက္ကမိတဗ္ဗံ, ရတ္တိံ စဏ္ဍဝါဠာဒိပရိပန္ထေ သတိ အရုဏုဂ္ဂမနံ အာဂမေတဗ္ဗံ. ဒိဝသဘာဂေ ဉတွာ ဒိဝါ ပက္ကမိတဗ္ဗံ, ဒိဝါ ပရိပန္ထေ သတိ သူရိယတ္ထင်္ဂမနံ အာဂမေတဗ္ဗံ. သင်္ခါပီတိ သာမညတ္ထဿ ဘာဝနာပါရိပူရိအာဂမနံ ဇာနိတွာ. သော ပုဂ္ဂလောတိ ပဒဿ ပန ‘‘နာနုဗန္ဓိတဗ္ဗော’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. အနာပုစ္ဆာတိ ဣဓ ပန တံ ပုဂ္ဂလံ အနာပုစ္ဆာ ပက္ကမိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. အပိ ပနုဇ္ဇမာနေနာတိ အပိ နိက္ကဍ္ဎိယမာနေန. ဧဝရူပေါ ဟိ ပုဂ္ဂလော သစေပိ ဒါရုကလာပသတံ ဝါ ဥဒကဃဋသတံ ဝါ ဝါလိကာဃဋသတံ ဝါ ဒဏ္ဍံ အာရောပေတိ, မာ ဣဓ ဝသီတိ နိက္ကဍ္ဎာပေတိ ဝါ, တံ ခမာပေတွာပိ ယာဝဇီဝံ သော အနုဗန္ဓိတဗ္ဗောဝ, န ဝိဇဟိတဗ္ဗော.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි ජීවිතපරික්ඛාරාති යනු ජීවිත පැවැත්මට අවශ්‍ය උපකරණය. සමුදානේතබ්බාති යනු මැනවින් රැස් කළ යුතුය. කසිරේන සමුදාගච්ඡන්තීති යනු දුකසේ උපදින්නාහුය. රත්තිභාගං වා දිවසභාගං වා යන්නෙහි රාත්‍රී භාගයෙහි බව දැන රාත්‍රියෙහිම පිටත් විය යුතුය. රාත්‍රියෙහි සැඩ මෘගාදී උපද්‍රව ඇත්නම් අරුණෝදය තෙක් බලා සිටිය යුතුය. දහවල් කාලයෙහි බව දැන දහවල් කාලයෙහි පිටත් විය යුතුය. දහවල් කාලයෙහි උපද්‍රව ඇත්නම් හිරු බැස යන තෙක් බලා සිටිය යුතුය. සංඛාපීති යනු ශ්‍රමණ ධර්මයේ අර්ථය වැඩීමෙන් පරිපූර්ණත්වයට පත්වීම දැනගෙනය. 'සෝ පුග්ගලෝ' යන පදය 'නානුබන්ධිතබ්බෝ' යන පදය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. අනාපුච්ඡාති මෙහිලා එම පුද්ගලයාගෙන් නොවිමසාම පිටත් විය යුතු යන අර්ථයයි. අපි පනුජ්ජමානේනාති යනු ඉවතට ඇද දමනු ලැබුවත් යන අර්ථයයි. මෙබඳු පුද්ගලයෙකු ඉදින් දර මිටි සියයක් හෝ ජල කළ සියයක් හෝ වැලි කළ සියයක් දණ්ඩක් ලෙස පමුණුවන්නේ නම්, 'මෙහි නොවසව'යි ඉවතට ඇද දමන්නේ නම්, ඔහු කෙරෙහි ක්ෂමාව ඉල්ලා හෝ ජීවිතාන්තය දක්වා ඔහු අනුව යා යුතුමය, අත් නොහළ යුතුය.

၇. သုတဝါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සුතවා සූත්‍ර වර්ණනාව

၇. သတ္တမေ [Pg.262] ပဉ္စ ဌာနာနိ အဇ္ဈာစရိတုန္တိ ပဉ္စ ကာရဏာနိ အတိက္ကမိတုံ. ပါဏန္တိ အန္တမသော ကုန္ထကိပိလ္လိကံ. အဒိန္နန္တိ အန္တမသော တိဏသလာကမ္ပိ ပရသန္တကံ. ထေယျသင်္ခါတန္တိ ထေယျစိတ္တေန. သန္နိဓိကာရကံ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇိတုန္တိ သန္နိဓိံ ကတွာ ဌပေတွာ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အဘဗ္ဗော. အကပ္ပိယံ ကာမဂုဏံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာတုန္တိ ‘‘န ဗုဒ္ဓေါ အယ’’န္တိ ဧဝံ ပဋိက္ခိပိတုံ. ဓမ္မာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝံ တာဝ အဋ္ဌကထာယ အာဂတံ. ပါဠိယံ ပန ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အဂတိဂမနာနိ ကထိတာနိ.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි පඤ්ච ඨානානි අජ්ඣාචරිතුන්ති යනු කරුණු පහක් ඉක්මවා යාමයි. පාණන්ති යනු ඉතා කුඩා කූඹියෙකු පවා වේ. අදින්නන්ති යනු සොර සිතින් අන් සතු වූ තණ පතක් පවා ගැනීමයි. තෙය්‍යසංඛාතන්ති යනු සොර සිතින් යුක්තවය. සන්නිධිකාරකං කාමේ පරිභුඤ්ජිතුන්ති යනු රැස් කර තබා වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාමයන් පරිභෝජනය කිරීමට අභව්‍ය වේ යනුවෙන් මෙසේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහා ධර්මය ආදියෙහි ද අකැප වූ කාමගුණයන් අරභයා පවසන ලදී. බුද්ධං පච්චක්ඛාතුන්ති යනු 'මොහු බුදුන් නොවේ' යයි මෙසේ බුදුන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමටය. ධර්මය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. අටුවාවෙහි මෙසේ පැමිණ ඇත. පාළියෙහි වනාහි මේ සූත්‍රයෙහි අගතිගාමී වීම් දේශනා කරන ලදී.

၈-၁၀. သဇ္ဈသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-10. සජ්ඣ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၈-၁၀. အဋ္ဌမေ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ပစ္စက္ခာနံ ကထိတံ. နဝမေ ပုထုဇ္ဇနေန သဒ္ဓိံ ဂဟိတတ္တာ ‘‘အာဟုနေယျာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒသမေ ဂေါတြဘူတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန သိခါပတ္တဗလဝဝိပဿနာစိတ္တေန သမန္နာဂတော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

8-10. අටවන සූත්‍රයෙහි බුද්ධාදීන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම දේශනා කරන ලදී. නවවන සූත්‍රයෙහි පෘථග්ජනයන් හා සමඟ ගන්නා ලද බැවින් 'ආහුනෙය්‍ය' යයි වදාරා නැත. දසවන සූත්‍රයෙහි ගෝත්‍රභූති යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වූ, උච්චතම අවස්ථාවට පත් ප්‍රබල විදර්ශනා සිතින් යුක්ත වූ පුද්ගලයාය. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිමය.

သမ္ဗောဓဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමුවන සම්බෝධි වර්ගයයි.

၂. သီဟနာဒဝဂ္ဂေါ

2. සීහනාද වර්ගය

၁. သီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ‘‘သစေ သတ္ထာ စာရိကံ ပက္ကမိတုကာမော အဿ, ဣမသ္မိံ ကာလေ ပက္ကမေယျ. ဟန္ဒာဟံ စာရိကံ ဂမနတ္ထာယ သတ္ထာရံ အာပုစ္ဆာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဥပသင်္ကမိ. အာယသ္မာ မံ, ဘန္တေတိ သော ကိရ ဘိက္ခု ထေရံ မဟတာ ဘိက္ခုပရိဝါရေန ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ တထာဂတံ ပဟာယ သာရိပုတ္တံ ပရိဝါရေတွာ နိက္ခန္တာ, ဂမနဝိစ္ဆေဒမဿ ကရိဿာမီ’’တိ အဋ္ဌာနေ ကောပံ ဗန္ဓိတွာ ဧဝမာဟ. တတ္ထ အာသဇ္ဇာတိ ဃဋ္ဋေတွာ. အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇာတိ အက္ခမာပေတွာ အစ္စယံ အဒေသေတွာ. ကိသ္မိံ ပန သော ကာရဏေ အာဃာတံ ဗန္ဓီတိ? ထေရဿ ကိရ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ ဥဋ္ဌာယ ဂစ္ဆတော စီဝရကဏ္ဏော တဿ သရီရံ ဖုသိ, ဝါတော ပဟရီတိပိ ဝဒန္တိ. ဧတ္တကေန အာဃာတံ ဗန္ဓိတွာ ထေရံ မဟတာ ပရိဝါရေန ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ဥသူယမာနော ‘‘ဂမနဝိစ္ဆေဒမဿ ကရိဿာမီ’’တိ ဧဝမာဟ. ဧဟိ တွံ ဘိက္ခူတိ သတ္ထာ [Pg.263] တဿ ဘိက္ခုနော ဝစနံ သုတွာ ‘‘န တံ ဘိက္ခု သာရိပုတ္တော ပဟရီတိ ဝုတ္တေ, ‘ဘန္တေ, တုမှေ အတ္တနော အဂ္ဂသာဝကဿေဝ ပက္ခံ ဝဟထ, န မယှ’န္တိ မယိ မနောပဒေါသံ ကတွာ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တေယျာ’’တိ ဉတွာ ‘‘သာရိပုတ္တံ ပက္ကောသာပေတွာ ဣမမတ္ထံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ ဧကံ ဘိက္ခုံ အာမန္တေတွာ ဧဝမာဟ. အဝါပုရဏံ အာဒါယာတိ ကုဉ္စိကံ ဂဟေတွာ. သီဟနာဒန္တိ သေဋ္ဌနာဒံ ပမုခနာဒံ အပ္ပဋိဝတ္တိယနာဒံ. ဧဝံ ဒွီဟိ မဟာထေရေဟိ အာရောစိတော ဘိက္ခုသံဃော ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနာနိ ပဟာယ သတ္ထု သန္တိကံ အဂမာသိ. ခီယနဓမ္မန္တိ ကထာဓမ္မံ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: 'ඉදින් ශාස්තෘන් වහන්සේ චාරිකාවේ වැඩම කිරීමට කැමති වන්නේ නම්, මේ කාලයෙහි වැඩම කරනු ඇත. මම දැන් චාරිකාවේ වැඩම කරනු පිණිස ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් අවසර ඉල්ලමි' යයි සිතා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන එළඹියේය. 'ආයස්මා මං භන්තේ' යනු, ඒ භික්ෂුව මහත් වූ පිරිවර සහිතව වඩින සැරියුත් මහා තෙරුන් වහන්සේ දැක, 'මේ භික්ෂූන් තථාගතයන් වහන්සේ අත්හැර සැරියුත් තෙරුන් පිරිවරාගෙන නික්මුණාහුය, මොහුගේ ගමන නවත්වන්නෙමි' යයි අස්ථානයෙහි ක්‍රෝධය බැඳ මෙසේ පැවසීය. එහි ආසජ්ජාති යනු ගැටී, අප්පටිනිස්සජ්ජාති යනු සමාව නොගෙන, වරද ප්‍රකාශ නොකොට යන්නයි. ඔහු කුමන හේතුවක් නිසා වෛර බැන්දේ ද? දසබලයන් වහන්සේට වැඳ නැගී වඩින තෙරුන් වහන්සේගේ සිවුරු කොණ ඒ භික්ෂුවගේ ශරීරයෙහි ස්පර්ශ විය, සිවුරේ සුළඟ වැදුණේ යයි ද කියති. මෙපමණකින් වෛර බැඳ, මහත් පිරිවරින් වඩින තෙරුන් දැක ඊර්ෂ්‍යාවෙන් 'මොහුගේ ගමන නවත්වන්නෙමි' යි මෙසේ පැවසීය. 'ඒහි ත්වං භික්ඛු' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගේ වචනය අසා, 'මහණ, සැරියුත් තෙරුන් ඔබට පහර දුන්නේ නැතැයි කී කල්හි, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ඔබගේ අග්‍රශ්‍රාවකයාගේම පක්ෂය ගනිති, මාගේ පක්ෂය නොගනිති" යයි මා කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කරගෙන අපායෙහි උපදින්නේය' යනුවෙන් දැන, 'සැරියුත් තෙරුන් කැඳවා මේ කරුණ විමසමි' යයි එක් භික්ෂුවක් අමතා මෙසේ වදාළ සේක. අවාපුරණං ආදායාති යනු යතුර ගෙන, සීහනාදන්ති යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාදය, ප්‍රධාන නාදය, අන්‍යයන්ට වැළැක්විය නොහැකි නාදයයි. මෙසේ මහා තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම (මුගලන් හා ආනන්ද තෙරුන්) විසින් දැනුම් දෙන ලද භික්ෂු සංඝයා තමන් සිටි තැන් අත්හැර ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණියහ. ඛීයනධම්මන්ති යනු කථා ස්වභාවයයි.

ဂူထဂတန္တိ ဂူထမေဝ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပထဝီသမေနာတိ အကုဇ္ဈနဋ္ဌေန ပထဝိယာ သမာနေန. န ဟိ ပထဝီ ‘‘မယိ သုစိံ နိက္ခိပန္တီ’’တိ သောမနဿံ ကရောတိ, န ‘‘အသုစိံ နိက္ခိပန္တီ’’တိ ဒေါမနဿံ. မယှမ္ပိ ဧဝရူပံ စိတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ဝိပုလေနာတိ အပရိတ္တေန. မဟဂ္ဂတေနာတိ မဟန္တဘာဝံ ဂတေန. အပ္ပမာဏေနာတိ ဝဍ္ဎိတပ္ပမာဏေန. အဝေရေနာတိ အကုသလဝေရပုဂ္ဂလဝေရရဟိတေန. အဗျာပဇ္ဈေနာတိ နိဒ္ဒုက္ခေန ဝိဂတဒေါမနဿေန. သော ဣဓာတိ သော အနုပဋ္ဌိတကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနော ဘိက္ခု ဧဝံ ကရေယျ, မာဒိသော ကထံ ဧဝရူပံ ကရိဿတိ, ဘန္တေတိ ပဌမံ သီဟနာဒံ နဒိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"ගූථගතං" යනු අසූචියයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුයි. "පථවීසමේන" යනු ක්‍රෝධ නොකරන අර්ථයෙන් පොළොව හා සමාන වූ යන්නයි. සැබැවින්ම පොළොව "මා කෙරෙහි පිරිසිදු දෙයක් දමති" යි සතුටු නොවේ, "අපිරිසිදු දෙයක් දමති" යි අමනාප ද නොවේ. "මගේ සිත ද මෙබඳු ය" යන්න මෙයින් පෙන්වා දෙයි. "විපුලේන" යනු කුඩා නොවන (මහත් වූ) බැවිනි. "මහග්ගතේන" යනු මහත් භාවයට පැමිණි බැවිනි. "අප්පමාණේන" යනු වර්ධනය වූ ප්‍රමාණය ඇති බැවිනි. "අවේරේන" යනු අකුසල වෛරයෙන් හා පුද්ගල වෛරයෙන් තොර වූ බැවිනි. "අබ්‍යාපජ්ජේන" යනු දුක් රහිත වූ, පහ වූ දොම්නස් ඇති බැවිනි. "සො ඉධ" යනු එබඳු වූ, කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය එළඹ සිටි සිහියෙන් තොර වූ මහණෙකු මෙසේ කරන්නේය. "ස්වාමීනි, මා වැනි (සතිපට්ඨානයෙහි සිටින) අයෙක් කෙසේ නම් මෙබන්දක් කරන්නේද?" යැයි පළමු සිංහනාදය පැවැත්වීය. සියලු තැන්හි මෙසේ යෝජනාව දත යුතුය.

ရဇောဟရဏန္တိ ရဇသမ္မဇ္ဇနစောဠကံ, ပါဒပုဉ္ဆန္တိ, တဿေဝ နာမံ. ကဠောပိဟတ္ထောတိ ပစ္ဆိဟတ္ထော ဥက္ခလိဟတ္ထော ဝါ. နန္တကဝါသီတိ အန္တစ္ဆိန္နပိလောတိကဝသနော. သူရတောတိ သုစိသီလော သောရစ္စေန သမန္နာဂတော. သုဒန္တောတိ သုဋ္ဌု ဒမထံ ဥပဂတော. သုဝိနီတောတိ သုဋ္ဌု သိက္ခိတော. န ကဉ္စိ ဟိံသတီတိ ဝိသာဏာဒီသု ဂဏှန္တမ္ပိ ပိဋ္ဌိံ ပရိမဇ္ဇန္တမ္ပိ န ကဉ္စိ ဝိဟေဌေတိ. ဥသဘဆိန္နဝိသာဏသမေနာတိ ဥသဘဿ ဆိန္နဝိသာဏဿ စိတ္တသဒိသေန.

"රජෝහරණං" යනු දූවිලි පිසදමන රෙදි කඩයි, "පාදපුඤ්ඡනං" යනු ද එම පදයටම නමකි. "කළෝපිහත්ථො" යනු කුඩයක් හෝ බඳුනක් අතින් ගත් අයෙකි. "නන්තකවාසී" යනු දාර සිඳුණු වැරහැලි රෙදි අඳින්නා ය. "සූරතෝ" යනු පිරිසිදු සීලයෙන් හා සන්සුන් බවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. "සුදන්තෝ" යනු මනාව දමනයට පැමිණි තැනැත්තායි. "සුවිනීතෝ" යනු මනාව හික්මුණු තැනැත්තායි. "න කඤ්චි හිංසති" යනු අං ආදියෙන් අල්ලන විට හෝ පිට පිරිමදින විට හෝ කිසිවෙකුට හිංසා නොකරන බවයි. "උසභඡින්නවිසාණසමේන" යනු අං කැඩුණු ගොනෙකුගේ සිත බඳු නිහතමානී සිතකින් යුක්තව යන්නයි.

အဋ္ဋီယေယျာတိ အဋ္ဋော ပီဠိတော ဘဝေယျ. ဟရာယေယျာတိ လဇ္ဇေယျ. ဇိဂုစ္ဆေယျာတိ ဇိဂုစ္ဆံ အာပဇ္ဇေယျ.

"අට්ඨීයෙය්‍ය" යනු පීඩාවට පත්වීමයි. "හරායෙය්‍ය" යනු ලැජ්ජාවට පත්වීමයි. "ජිගුච්ඡෙය්‍ය" යනු පිළිකුල් කිරීමයි.

မေဒကထာလိကန္တိ မေဒကထာလိကာ ဝုစ္စတိ သူနကာရကေဟိ ယူသနိက္ခမနတ္ထာယ တတ္ထ တတ္ထ ကတဆိဒ္ဒါ ထာလိကာ. ပရိဟရေယျာတိ မံသဿ ပူရေတွာ [Pg.264] ဥက္ခိပိတွာ ဂစ္ဆေယျ. ဆိဒ္ဒါဝဆိဒ္ဒန္တိ ပရိတ္တမဟန္တေဟိ ဆိဒ္ဒေဟိ သမန္နာဂတံ. ဥဂ္ဃရန္တန္တိ ဥပရိမုခေဟိ ဆိဒ္ဒေဟိ နိက္ခမမာနယူသံ. ပဂ္ဃရန္တန္တိ အဓောမုခေဟိ နိက္ခမမာနယူသံ. ဧဝမဿ သကလသရီရံ ယူသမက္ခိတံ ဘဝေယျ. ဆိဒ္ဒါဝဆိဒ္ဒန္တိ နဝဟိ ဝဏမုခေဟိ ပရိတ္တမဟန္တ ဆိဒ္ဒံ. ဧဝမေတ္ထ အဋ္ဌမနဝမေဟိ ဒွီဟိ အင်္ဂေဟိ ထေရော အတ္တနော သရီရေ နိစ္ဆန္ဒရာဂတံ ကထေသိ.

"මේදකථාලිකං" යනු මස් පිසින්නන් විසින් මස් යුෂ පිටවීම සඳහා තැනින් තැන සිදුරු කරන ලද මස් සැළියට කියන නමකි. "පරිහරෙය්‍ය" යනු මස්වලින් පුරවා ඔසවාගෙන යාමයි. "ඡිද්දාවඡිද්දං" යනු කුඩා හා මහත් සිදුරුවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. "උග්ඝරන්තං" යනු ඉහළින් ඇති සිදුරුවලින් වැගිරෙන යුෂයයි. "පග්ඝරන්තං" යනු පහළින් ඇති සිදුරුවලින් වැගිරෙන යුෂයයි. එවිට ඔහුගේ මුළු සිරුරම යුෂයෙන් තැවරෙන්නේය. "ඡිද්දාවඡිද්දං" යනු නව ද්වාරයන්ගෙන් යුත් කුඩා මහත් සිදුරු ඇති බවයි. මෙසේ මෙහි අටවැනි හා නවවැනි අංගයන්ගෙන් තෙරුන් වහන්සේ තම සිරුර කෙරෙහි ඇති නොඇලෙන සුළු බව (නිච්ඡන්දරාගතාව) ප්‍රකාශ කළහ.

အထ ခေါ သော ဘိက္ခူတိ ဧဝံ ထေရေန နဝဟိ ကာရဏေဟိ သီဟနာဒေ နဒိတေ အထ သော ဘိက္ခု. အစ္စယောတိ အပရာဓော. မံ အစ္စဂမာတိ မံ အတိက္ကမ္မ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တော. ပတိဂ္ဂဏှတူတိ ခမတု. အာယတိံ သံဝရာယာတိ အနာဂတေ သံဝရဏတ္ထာယ, ပုန ဧဝရူပဿ အပရာဓဿ အကရဏတ္ထာယ. တဂ္ဃာတိ ဧကံသေန. ယထာဓမ္မံ ပဋိကရောသီတိ ယထာ ဓမ္မော ဌိတော, တထေဝ ကရောသိ, ခမာပေသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ တေ မယံ ပဋိဂ္ဂဏှာမာတိ တံ တဝ အပရာဓံ မယံ ခမာမ. ဝုဒ္ဓိဟေသာ ဘိက္ခု အရိယဿ ဝိနယေတိ ဧသာ ဘိက္ခု အရိယဿ ဝိနယေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဝုဍ္ဎိ နာမ. ကတမာ? အစ္စယံ အစ္စယတော ဒိသွာ ယထာဓမ္မံ ပဋိကရိတွာ အာယတိံ သံဝရာပဇ္ဇနာ. ဒေသနံ ပန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနံ ကရောန္တော ယော အစ္စယံ အစ္စယတော ဒိသွာ ယထာဓမ္မံ ပဋိကရောတိ, အာယတိံ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီတိ အာဟ. ဖလတီတိ သစေ ဟိ ထေရော န ခမေယျ, တဿ ဘိက္ခုနော တတ္ထေဝ သတ္တဓာ မုဒ္ဓါ ဖလေယျ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဧဝမာဟ. သစေ မံ သောတိ သစေ မံ အယံ ဘိက္ခု ခမာဟီတိ ဧဝံ ဝဒတိ. ခမတု စ မေ သောတိ အယမ္ပိ စာယသ္မာ မယှံ ခမတူတိ ဧဝံ ထေရော တဿ အစ္စယံ ပဋိဂ္ဂဏှိတွာ သယမ္ပိ တံ သတ္ထု သမ္မုခေ ခမာပေသီတိ.

"අථ ඛො සො භික්ඛූ" යනු මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ කරුණු නවයකින් සිංහනාද කළ කල්හි ඒ මහණා ය. "අච්චයො" යනු වරදයි. "මං අච්චාගමා" යනු මා ඉක්මවා යමින් මට පීඩා කරමින් පැවති බවයි. "පටිග්ගණ්හතු" යනු ඉවසනු මැනවි යන්නයි. "ආයතිං සංවරාය" යනු මතු පාලනය වීම පිණිසත්, නැවත මෙබඳු වරදක් නොකිරීම පිණිසත් ය. "තග්ඝ" යනු ඒකාන්තයෙන්ම යන්නයි. "යථාධම්මං පටිකරොසි" යනු ධර්මයෙහි පිහිටි පරිදිම පිළියම් කරයි, ක්ෂමා කරවා ගනියි යන අර්ථයයි. "තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාම" යනු ඔබගේ ඒ වරදට අපි සමාව දෙමු යන්නයි. "වුද්ධිහේසා භික්ඛු අරියස්ස විනයේ" යනු මහණ, මෙය ආර්ය විනයෙහි එනම් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි දියුණුවක්ම වේ. ඒ කවරක්ද? වරද වරදක් ලෙස දැක ධර්මානුකූලව පිළියම් කොට මත්තෙහි සංවර වීමට පැමිණීමයි. දේශනාව පුද්ගලාධිෂ්ඨාන වශයෙන් කරමින් "යමෙක් වරද වරදක් ලෙස දැක ධර්මානුකූලව පිළියම් කරයිද, මත්තෙහි සංවරයට පැමිණෙයිද" යැයි වදාළහ. "ඵලති" යන්නෙහි තේරුම නම්, ඉදින් තෙරුන් වහන්සේ සමාව නොදුන්නේ නම්, ඒ මහණාගේ හිස එතැනම සත් කඩකට පැලෙන්නේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ. "සචේ මං සො" යනු ඉදින් මේ මහණා මට සමාවන්නැයි පවසන්නේ නම් යන්නයි. "ඛමතු ච මේ සො" යනු මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ද මට සමාව දෙත්වා යැයි පවසමින් තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගේ වරද පිළිගෙන තමන් වහන්සේ ද ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ඔහුගෙන් සමාව ඉල්ලා සිටියහ.

၂. သဥပါဒိသေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සඋපාදිසේස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၂. ဒုတိယေ သဥပါဒိသေသန္တိ သဥပါဒါနသေသံ. အနုပါဒိသေသန္တိ ဥပါဒါနသေသရဟိတံ နိဂ္ဂဟဏံ. မတ္တသော ကာရီတိ ပမာဏကာရီ န ပရိပူရကာရီ. န တာဝါယံ, သာရိပုတ္တ, ဓမ္မပရိယာယော ပဋိဘာသီတိ အပ္ပဋိဘာနံ နာမ ဘဂဝတော နတ္ထိ, န တာဝါဟံ ဣမံ ဓမ္မပရိယာယံ ကထေသိန္တိ အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော. မာယိမံ ဓမ္မပရိယာယံ သုတွာ ပမာဒံ အာဟရိံသူတိ ‘‘မယံ ကိရ စတူဟိ အပါယေဟိ မုတ္တာ’’တိ ဥပရိ အရဟတ္တတ္ထာယ ဝီရိယံ အကရောန္တာ မာ ပမာဒံ အာပဇ္ဇိံသု. ပဉှာဓိပ္ပာယေန ဘာသိတောတိ တယာ ပုစ္ဆိတပဉှဿ သဘာဝေန [Pg.265] ကထိတောတိ ဒဿေတိ. ဣမေသံ ပန နဝန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ ဘဝေသု ဆန္ဒရာဂဝိနောဒနတ္ထံ ဧတမေဝ အတ္ထုပ္ပတ္တိံ ကတွာ – ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, အပ္ပမတ္တကောပိ ဂူထော ဒုဂ္ဂန္ဓော ဟောတိ, ဧဝမေဝ ခေါ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဘဝံ န ဝဏ္ဏေမိ အန္တမသော အစ္ဆရာသံဃာတမတ္တမ္ပီ’’တိ ဣမံ သုတ္တံ (အ. နိ. ၁.၃၂၁) အဘာသိ. န ကေဝလဉ္စ ဧတေသံယေဝ နဝန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ ဂတိ နိဗဒ္ဓါ, ယေသံ ပန ကုလာနံ တီဏိ သရဏာနိ ပဉ္စ သီလာနိ ဧကံ သလာကဘတ္တံ ဧကံ ပက္ခိယဘတ္တံ ဧကံ ဝဿာဝါသိကံ ဧကာ ပေါက္ခရဏီ ဧကော အာဝါသော, ဧဝရူပါနိ နိဗဒ္ဓပုညာနိ အတ္ထိ. တေသမ္ပိ ဂတိ နိဗဒ္ဓါ, သောတာပန္နသဒိသာနေဝ တာနိ ကုလာနိ.

12. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි; "සඋපාදිසේසං" යනු උපාදාන ශේෂයක් සහිත බවයි. "අනුපාදිසේසං" යනු උපාදාන ශේෂයක් රහිත නිග්‍රහණයයි. "මත්තසො කාරී" යනු ප්‍රමාණයක් ඇතිව කරන්නා මිස පූර්ණව කරන්නා නොවේ. "න තාවායං, සාරිපුත්ත, ධම්මපරියායො පටිභාසි" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අවබෝධ නොවන දෙයක් නැත, "මම තවම මේ ධර්ම පර්යාය දේශනා නොකළෙමි" යන්න මෙහි අර්ථයයි. "මා යිමං ධම්මපරියායං සුත්වා පමාදං ආහරිංසු" යනු "අපි සතර අපායෙන් මිදුණෙමු" යැයි සිතා මතු රහත් ඵලය පිණිස වීර්යය නොකර ප්‍රමාදයට පත් නොවේවා යන අදහසිනි. "පඤ්හාධිප්පායේන භාසිතෝ" යනු ඔබ විමසූ ප්‍රශ්නයේ ස්වභාවය අනුව දේශනා කරන ලද බව පෙන්වයි. මේ පුද්ගලයන් නව දෙනාගේ භවයන්හි ඇති ඇල්ම දුරු කිරීම පිණිස මෙම කරුණම නිමිත්ත කොටගෙන - "මහණෙනි, අල්ප වූ ද අසූචිය දුගඳ හමන්නක් වන්නා සේම, මහණෙනි, මම ඉතා අල්ප වූ ද ඇසිපිය හෙළන මාත්‍රයක වූ ද භවය වර්ණනා නොකරමි" යැයි මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක. තවද මේ නව පුද්ගලයන්ගේ පමණක් නොව, යම් පවුලක තිසරණ පන්සිල් ඇත්ද, නිරන්තරයෙන් සලාක බත්, පක්ෂික බත්, වස් වසන කාලයේ සිවුරු පූජා, පොකුණු, ආවාස පූජා ආදී නිරන්තර පින්කම් ඇත්තන්ගේ ද ගතිය නියත වේ. එම පවුල් සෝවාන් වූවන් හා සමානමය.

၃. ကောဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. කෝට්ඨික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၃. တတိယေ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယန္တိ ဣမသ္မိံ ယေဝတ္တဘာဝေ ဝိပစ္စနကကမ္မံ. သမ္ပရာယဝေဒနီယန္တိ ဒုတိယေ အတ္တဘာဝေ ဝိပစ္စနကကမ္မံ. သုခဝေဒနီယန္တိ သုခဝေဒနာဇနကကမ္မံ. ဒုက္ခဝေဒနီယန္တိ ဒုက္ခဝေဒနာဇနကကမ္မံ. ပရိပက္ကဝေဒနီယန္တိ လဒ္ဓဝိပါကဝါရံ. အပရိပက္ကဝေဒနီယန္တိ အလဒ္ဓဝိပါကဝါရံ. ဗဟုဝေဒနီယန္တိ ဗဟုဝိပါကဒါယကံ. အပ္ပဝေဒနီယန္တိ န ဗဟုဝိပါကဒါယကံ. အဝေဒနီယန္တိ ဝိပါကဝေဒနာယ အဒါယကံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

13. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි; "දිට්ඨධම්මවේදනීයං" යනු මේ ආත්මයේදීම විපාක දෙන කර්මයයි. "සම්පරායවේදනීයං" යනු දෙවැනි ආත්මයේදී විපාක දෙන කර්මයයි. "සුඛවේදනීයං" යනු සැප වේදනාව උපදවන කර්මයයි. "දුක්ඛවේදනීයං" යනු දුක් වේදනාව උපදවන කර්මයයි. "පරිපක්කවේදනීයං" යනු විපාක දීමට වාරය පැමිණි කර්මයයි. "අපරිපක්කවේදනීයං" යනු විපාක දීමට වාරය නොපැමිණි කර්මයයි. "බහුවේදනීයං" යනු බොහෝ විපාක දෙන කර්මයයි. "අප්පවේදනීයං" යනු බොහෝ විපාක නොදෙන කර්මයයි. "අවේදනීයං" යනු විපාක වශයෙන් වේදනාවක් ලබා නොදෙන කර්මයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) සහ විවෘත්තය (නිවන) දේශනා කරන ලදී.

၄. သမိဒ္ဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සමිද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၄. စတုတ္ထေ သမိဒ္ဓီတိ အတ္တဘာဝသမိဒ္ဓတာယ ဧဝံလဒ္ဓနာမော ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကတ္ထေရော. ကိမာရမ္မဏာတိ ကိံပစ္စယာ. သင်္ကပ္ပဝိတက္ကာတိ သင်္ကပ္ပဘူတာ ဝိတက္ကာ. နာမရူပါရမ္မဏာတိ နာမရူပပစ္စယာ. ဣမိနာ စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓာ ဘူတုပါဒါယရူပဉ္စ ဝိတက္ကာနံ ပစ္စယောတိ ဒဿေတိ. ကွ နာနတ္တံ ဂစ္ဆန္တီတိ ကသ္မိံ ဌာနေ နာနာသဘာဝတံ ဝေမတ္တံ ဂစ္ဆန္တိ. ဓာတုသူတိ ရူပဓာတုအာဒီသု. အညောယေဝ ဟိ ရူပဝိတက္ကော, အညေ သဒ္ဒဝိတက္ကာဒယောတိ. ဖဿသမုဒယာတိ သမ္ပယုတ္တဖဿပစ္စယာ. ဝေဒနာသမောသရဏာတိ တိဿော ဝေဒနာ သမောသရဏာ. ဧတ္တကေန ကုသလာကုသလမိဿကာ ကထိတာ. သမာဓိပ္ပမုခါတိအာဒယော ပန အပစယပက္ခိကာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ပုဗ္ဗင်္ဂမဋ္ဌေန ဇေဋ္ဌကဋ္ဌေန ဝါ သမာဓိ ပမုခံ ဧတေသန္တိ သမာဓိပ္ပမုခါ. ဇေဋ္ဌကကာရဏဋ္ဌေန သတိ အဓိပတေယျာ ဧတေသန္တိ သတာဓိပတေယျာ. မဂ္ဂပညာ ဥတ္တရာ ဧတေသန္တိ ပညုတ္တရာ. ဖလဝိမုတ္တိံ ပတွာ သာရပ္ပတ္တာ ဟောန္တီတိ ဝိမုတ္တိသာရာ. အာရမ္မဏဝသေန အမတံ နိဗ္ဗာနံ ဩဂါဟိတွာ [Pg.266] တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတာတိ အမတောဂဓာ. တေန စ မာ မညီတိ တေန ဝိဿဇ္ဇနေန ‘‘အဟံ အဂ္ဂသာဝကေန ပုစ္ဆိတေ ပဉှေ ဝိဿဇ္ဇေသိ’’န္တိ မာ မာနံ ဝါ ဒပ္ပံ ဝါ အကာသိ.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'සමිද්ධි' යනු තමන්ගේ අත්බැවෙහි (රූපයෙහි) සම්පත්තිය නිසා එම නම ලත් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික (එක්ව වාසය කරන) ස්ථවිරයන් වහන්සේය. 'කිමාරම්මණා' යනු කුමන ප්‍රත්‍යයකින්ද යන්නයි. 'සංකප්පවිතක්කා' යනු සංකල්ප ස්වභාවයෙන් යුත් විතර්කයෝය. 'නාමරූපාරම්මණා' යනු නාමරූප ප්‍රත්‍යය කරගත් යන්නයි. මෙයින් නාමස්කන්ධ හතරක් සහ මහාභූත හා උපාදාය රූපයන් විතර්කයන්ගේ ප්‍රත්‍යය වන බව දක්වයි. 'ක්ව නානත්තං ගච්ඡන්ති' යනු කිනම් ස්ථානයකදී නානාවිධ ස්වභාවයට හෙවත් විවිධත්වයට පැමිණෙන්නේද යන්නයි. 'ධාතූසු' යනු රූප ධාතු ආදියෙහිදීය. රූප විතර්කය එක් ආකාරයකි, ශබ්ද විතර්ක ආදිය තවත් ආකාරයකි. 'ඵස්සසමුදයා' යනු සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශය ප්‍රත්‍යය කරගත් බවයි. 'වේදනාසමෝසරණා' යනු වේදනා තුනක් එක්තැන් වන තැනයි. මෙපමණකින් කුසල් අකුසල් මිශ්‍ර වූ විතර්කයන් ගැන කියන ලදී. 'සමාධිප්පමුඛා' ආදී පාඨයන් අපචය (නිවන) පසෙහි පවතින බව දත යුතුය. එහි පෙරටුගාමී අර්ථයෙන් හෝ ප්‍රධාන අර්ථයෙන් සමාධිය මුල් වන බැවින් 'සමාධිප්පමුඛා' නම් වේ. ප්‍රධානත්වය දීමේ අර්ථයෙන් සතිය අධිපති වන බැවින් 'සතාධිපතෙය්‍යා' නම් වේ. මාර්ග ප්‍රඥාව උත්තරීතර වන බැවින් 'පඤ්ඤුත්තරා' නම් වේ. ඵල විමුක්තියට පැමිණ සාරවත් බවට පත් වන බැවින් 'විමුත්තිසාරා' නම් වේ. අරමුණු වශයෙන් අමෘත වූ නිර්වාණයට බැසගෙන එහි පිහිටන බැවින් 'අමතෝගධා' නම් වේ. 'තේන ච මා මඤ්ඤි' යනු ඒ පිළිතුරු දීමෙන් "මම අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ ඇසූ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දුන්නෙමි" යි මානයක් හෝ උඩඟුකමක් ඇති කර නොගන්න යන අර්ථයයි.

၅-၆. ဂဏ္ဍသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. ගණ්ඩ සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

၁၅-၁၆. ပဉ္စမေ တီဏိ စတ္တာရိ ဝဿာနိ ဝဿဂဏာ, အနေကေ ဝဿဂဏာ ဥပ္ပန္နာ အဿာတိ အနေကဝဿဂဏိကော. တဿဿူတိ တဿ ဘဝေယျုံ. အဘေဒနမုခါနီတိ န ကေနစိ ဘိန္ဒိတွာ ကတာနိ, ကေဝလံ ကမ္မသမုဋ္ဌိတာနေဝ ဝဏမုခါနိ. ဇေဂုစ္ဆိယံယေဝါတိ ဇိဂုစ္ဆိတဗ္ဗမေဝ ပဋိကူလမေဝ. စာတုမဟာဘူတိကဿာတိ စတုမဟာဘူတမယဿ. ဩဒနကုမ္မာသူပစယဿာတိ ဩဒနေန စေဝ ကုမ္မာသေန စ ဥပစိတဿ ဝဍ္ဎိတဿ. အနိစ္စုစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မဿာတိ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စဓမ္မဿ, ဒုဂ္ဂန္ဓဝိဃာတတ္ထာယ တနုဝိလေပနေန ဥစ္ဆာဒနဓမ္မဿ, အင်္ဂပစ္စင်္ဂါဗာဓဝိနောဒနတ္ထာယ ခုဒ္ဒကသမ္ဗာဟနေန ပရိမဒ္ဒနဓမ္မဿ, ဒဟရကာလေ ဝါ ဦရူသု သယာပေတွာ ဂဗ္ဘဝါသေန ဒုဿဏ္ဌိတာနံ တေသံ တေသံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ သဏ္ဌာနသမ္ပာဒနတ္ထံ အဉ္ဆနပီဠနာဒိဝသေန ပရိမဒ္ဒနဓမ္မဿ, ဧဝံ ပရိဟရိတဿာပိ စ ဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မဿ, ဘိဇ္ဇနဝိကိရဏသဘာဝဿေဝါတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ အနိစ္စပဒေန စေဝ ဘေဒနဝိဒ္ဓံသနပဒေဟိ စဿ အတ္ထင်္ဂမော ကထိတော, သေသေဟိ သမုဒယော. နိဗ္ဗိန္ဒထာတိ ဥက္ကဏ္ဌထ ပဇဟထ ဣမံ ကာယန္တိ ဒဿေတိ. ဧဝမိမသ္မိံ သုတ္တေ ဗလဝဝိပဿနာ ကထိတာ. ဆဋ္ဌံ ဝုတ္တနယမေဝ. သညာသီသေန ပနေတ္ထ ဉာဏမေဝ ကထိတံ.

15-16. පස්වන සූත්‍රයෙහි, වසර තුනක්, හතරක් හෝ බොහෝ වසර ගණනාවක් පුරා හටගෙන තිබූ බැවින් 'අනේකවස්සගණිකෝ' නම් වේ. 'තස්සස්සු' යනු එම ශරීරය නැමති ගෙඩියට විය හැකිය යන්නයි. 'අභේදනමුඛානි' යනු කිසිවකු විසින් කපා කරන ලද ඒවා නොව, හුදෙක් කර්මයෙන් හටගත් තුවාල මුඛයන්ය. 'ජේගුච්ඡියංයේව' යනු පිළිකුල් කළ යුතු ම, අපුල උපදවන ම දෙයකි. 'චාතුමහාභූතිකස්ස' යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුණු යන්නයි. 'ඕදනකුම්මාසූපචයස්ස' යනු බත් හා කොල්ලු හෝ කැවිලි ආදියෙන් වැඩුණු පෝෂණය වූ යන්නයි. 'අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභේදනවිද්ධංසනධම්මස්ස' යනු හටගෙන නැති වී යන බැවින් අනිත්‍ය ධර්මයක් වූ, දුගඳ නැති කිරීම සඳහා සිහින් ආලේපන හා ඉලීම අවශ්‍ය වූ, අවයවයන්ගේ වේදනා නැති කිරීම පිණිස පිරිමැදීම හා සම්බාහනය කළ යුතු ස්වභාවය ඇති බවයි. නොහොත් කුඩා කල මව් කුසෙහි සිටීම නිසා වැරදි ලෙස පිහිටි ඒ ඒ අවයවයන් නිවැරදි හැඩයට පත් කර ගැනීම සඳහා ඇදීම හා පිරිමැදීම ආදිය කළ යුතු ස්වභාවය ඇති බවයි. මෙසේ රැකබලා ගත්තද බිඳී යන, විනාශ වන ස්වභාවය ඇති, බිඳෙන හා විසිරෙන ස්වභාවයම ඇත්තේය යන අර්ථයයි. මෙහිදී 'අනිච්ච' පදයෙන් හා 'භේදනවිද්ධංසන' පදවලින් ශරීරයෙහි විනාශය පවසන ලද අතර, සෙසු පදවලින් එහි සමුදය (හටගැනීම) පවසන ලදී. 'නිබ්බින්දථ' යනු මේ ශරීරය පිළිබඳව කළකිරෙන්න, මෙය අත්හරින්න යන්නයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි බලවත් විදර්ශනාව පවසන ලදී. හයවන සූත්‍රය ද පෙර කී ක්‍රමයම වේ. එහි සංඥාව මුල් කරගෙන විදර්ශනා ඥානයම පවසන ලදී.

၇-၈. ကုလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. කුල සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

၁၇-၁၈. သတ္တမေ န မနာပေန ပစ္စုဋ္ဌေန္တီတိ မနဝဍ္ဎနေန မနံ အလ္လီယနာကာရေန အာသနာ ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စုဂ္ဂမနံ န ကရောန္တိ. န မနာပေန အဘိဝါဒေန္တီတိ န ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒန္တိ. အသက္ကစ္စံ ဒေန္တီတိ အစိတ္တီကာရေန ဒေန္တိ. နော သက္ကစ္စန္တိ သဟတ္ထာ န ဒေန္တိ. န ဥပနိသီဒန္တိ ဓမ္မသဝနာယာတိ ‘‘ဓမ္မံ သုဏိဿာမာ’’တိ န သမီပေ နိသီဒန္တိ. န သုဿူသန္တီတိ ဃဋပိဋ္ဌေ အာသိတ္တဥဒကံ ဝိယ ဝိဝဋ္ဋေတွာ ဂစ္ဆတိ. အဋ္ဌမေ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန မေတ္တာဘာဝနံ ပက္ခိပိတွာ နဝင်္ဂသမန္နာဂတောတိ ဝုတ္တံ.

17-18. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'න මනාපේන පච්චුට්ඨේන්ති' යනු සිත ප්‍රබෝධවත් වන හෝ සිත ඇලෙන ආකාරයෙන් අසුනෙන් නැගිට පෙරගමන් නොකරති යන්නයි. 'න මනාපේන අභිවාදේන්ති' යනු පංචප්‍රතිෂ්ඨාවෙන් යුතුව වන්දනා නොකරති. 'අසක්කච්චං දෙන්ති' යනු නොසැලකිලිමත් ලෙස (ගෞරවයකින් තොරව) දන් දෙති. 'නෝ සක්කච්චං' යනු තමන්ගේ අතින් ම නොදෙති. 'න උපනිසීදන්ති ධම්මසවනාය' යනු "ධර්මය අසන්නෙමු" යි සිතා අසලින් වාඩි නොවන බවයි. 'න සුස්සූසන්ති' යනු කළයක් පිටතට වත් කළ ජලය මෙන් ගලා (පෙරළී) යන බවයි (සිතට නොගන්නා බවයි). අටවන සූත්‍රයෙහි විනේය ජනයාගේ අදහස් අනුව මෙත්තා භාවනාව ඇතුළත් කර නව අංගයකින් සමන්විත යැයි කියන ලදී.

၉. ဒေဝတာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. දේවතා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၉. နဝမေ [Pg.267] ဝိပ္ပဋိသာရိနိယောတိ ဝိပ္ပဋိသာရိတံ မင်္ကုဘာဝံ အာပဇ္ဇိမှ. ဟီနံ ကာယန္တိ ဥပရိဒေဝလောကံ ဥပါဒါယ ဟေဋ္ဌိမော ဟီနောတိ ဝုစ္စတိ. နော စ ခေါ ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ သံဝိဘဇိမှာတိ အတ္တနော သတ္တိယာ စ ဗလဿ စ အနုရူပေန သီလဝန္တာနံ သံဝိဘာဂံ ကတွာ န ဘုဉ္ဇိမှာ.

19. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'විප්පටිසාරිනියෝ' යනු පසුතැවීමට හා මලානික බවට පැමිණියෙමු යන්නයි. 'හීනං කායං' යනු ඉහළ දෙව්ලොවට සාපේක්ෂව පහළ දෙව්ලොව 'හීන' (පහත්) යැයි කියනු ලැබේ. 'නෝ ච ඛෝ යථාසත්ති යථාබලං සංවිභජිම්හා' යනු තමන්ගේ ශක්තියට හා බලයට අනුකූලව සිල්වතුන්ට බෙදා දීමක් (දන් දීමක්) නොකළෙමු යන්නයි.

၁၀. ဝေလာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. වේලාම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၀. ဒသမေ အပိ နု တေ, ဂဟပတိ, ကုလေ ဒါနံ ဒီယတီတိ နယိဒံ ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒါနံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတိ. သေဋ္ဌိဿ ဟိ ဃရေ ဘိက္ခုသံဃဿ နိစ္စံ ပဏီတဒါနံ ဒီယတိ, န တံ သတ္ထာ န ဇာနာတိ. လောကိယမဟာဇနဿ ပန ဒိယျမာနဒါနံ အတ္ထိ, တံ လူခံ ဟောတိ, သေဋ္ဌိဿ စိတ္တံ န ပီဏေတိ. တံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ကဏာဇကန္တိ သကုဏ္ဍကဘတ္တံ, သကုဏ္ဍကေဟိပိ ကဏိကတဏ္ဍုလေဟေဝ ပက္ကံ. ဗိဠင်္ဂဒုတိယန္တိ ကဉ္ဇိယဒုတိယံ. အသက္ကစ္စံ ဒေတီတိ အသက္ကရိတွာ ဒေတိ. အစိတ္တီကတွာတိ အစိတ္တီကာရေန ဒက္ခိဏေယျ အဂါရဝေန ဒေတိ. အသဟတ္ထာ ဒေတီတိ သဟတ္ထေန အဒတွာ ပရဟတ္ထေန ဒေတိ, အာဏတ္တိမတ္တမေဝ ကရောတီတိ အတ္ထော. အပဝိဒ္ဓံ ဒေတီတိ န နိရန္တရံ ဒေတိ, သံဝစ္ဆရိကံ သောဏ္ဍဗလိ ဝိယ ဟောတိ. အနာဂမနဒိဋ္ဌိကော ဒေတီတိ န ကမ္မဉ္စ ဖလဉ္စ သဒ္ဒဟိတွာ ဒေတိ.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි, "ගෘහපතිය, ඔබගේ නිවසෙහි දන් දෙනු ලබන්නේද?" යන මෙම ප්‍රශ්නය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා උදෙසා දෙනු ලබන දානය අරභයා විමසූවක් නොවේ. මන්දයත් අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ නිවසෙහි භික්ෂු සංඝයා උදෙසා නිරන්තරයෙන් ප්‍රණීත දානය පිරිනමනු ලබන බව ශාස්තෘන් වහන්සේ දන්නා සේක. එහෙත් ලෞකික මහා ජනයා උදෙසා දෙනු ලබන දානයක් ඇත, එය ඉතා රළු එකකි, එය සිටුතුමාගේ සිත සතුටු නොකරයි. "එම දානය පිළිබඳව විමසමි" යි සිතා විමසූ සේක. 'කණාජකං' යනු සහල් කුඩු සහිත (සහල් කැබලි සහිත) බත්ය, සහල් කුඩු සහිත සහල්වලින් ම පිසින ලද බත්ය. 'බිළංගදුතියං' යනු කැඳ දෙවැන්න කොට ඇති (කැඳ සමඟ ඇති) ආහාරයයි. 'අසක්කච්චං දේති' යනු ගෞරවයක් නොමැතිව දෙයි යන්නයි. 'අචිත්තීකත්වා' යනු සිතෙහි නොතබා දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන්ට අගෞරවයෙන් දෙයි යන්නයි. 'අසහත්ථා දේති' යනු තමන්ගේ අතින් නොදී අන් අයගේ අතින් දෙයි, හුදෙක් නියෝග කිරීමක් පමණක් කරයි යන අර්ථයයි. 'අපවිද්ධං දේති' යනු නිරන්තරයෙන් නොදෙයි, වාර්ෂිකව සුරාසොඬුන් බිලි පූජා පවත්වන්නාක් මෙන් (කලාතුරකින්) දෙයි. 'අනාගමනදිට්ඨිකෝ දේති' යනු කර්මය හා කර්ම ඵලය විශ්වාස නොකර දෙයි යන්නයි.

ယတ္ထ ယတ္ထာတိ တီသု ကုလသမ္ပဒါသု ယသ္မိံ ယသ္မိံ ကုလေ. န ဥဠာရာယ ဘတ္တဘောဂါယာတိအာဒီသု နာနဂ္ဂရသသုဂန္ဓသာလိဘောဇနေ ဥပနီတေ စိတ္တံ န နမတိ, ‘‘ဟရထေတံ ရောဂဝဍ္ဎန’’န္တိ ဝတွာ ယေန ဝါ တေန ဝါ ဍာကေန သဒ္ဓိံ သကုဏ္ဍကဘတ္တံ အမတံ ဝိယ သမ္ပိယာယမာနော ဘုဉ္ဇတိ. ကာသိကာဒီသု ဝရဝတ္ထေသု ဥပနီတေသု ‘‘ဟရထေတာနိ နိဝါသေန္တဿ ပဋိစ္ဆာဒေတုမ္ပိ န သက္ကောန္တိ, ဂတ္တေသုပိ န သဏ္ဌဟန္တီ’’တိ ဝတွာ နာဠိကေရသာဋကမူလတစသဒိသာနိ ပန ထူလဝတ္ထာနိ ‘‘ဣမာနိ နိဝါသေန္တော နိဝတ္ထဘာဝမ္ပိ ဇာနာတိ, ပဋိစ္ဆာဒေတဗ္ဗမ္ပိ ပဋိစ္ဆာဒေန္တီ’’တိ သမ္ပိယာယမာနော နိဝါသေတိ. ဟတ္ထိယာနအဿယာနရထယာနသုဝဏ္ဏသိဝိကာဒီသု ဥပနီတေသု ‘‘ဟရထေတာနိ စလာစလာနိ, န သက္ကာ ဧတ္ထ နိသီဒိတု’’န္တိ ဝတွာ ဇဇ္ဇရရထကေ ဥပနီတေ ‘‘အယံ နိစ္စလော, ဧတ္ထ သုခံ နိသီဒိတု’’န္တိ တံ သာဒိယတိ. န ဥဠာရေသု ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသူတိ အလင်္ကတပဋိယတ္တာ ရူပဝတိယော ဣတ္ထိယော [Pg.268] ဒိသွာ ‘‘ယက္ခိနိယော မညေ, ဧတာ ခါဒိတုကာမာ, ကိံ ဧတာဟီ’’တိ ယထာဖာသုကေနေဝ ဝီတိနာမေတိ. န သုဿူသန္တီတိ သောတုံ န ဣစ္ဆန္တိ, န သဒ္ဒဟန္တီတိ အတ္ထော. န သောတံ ဩဒဟန္တီတိ ကထိတဿ သဝနတ္ထံ န သောတပသာဒံ ဩဒဟန္တိ. သက္ကစ္စန္တိအာဒီနိ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

‘‘යත්ථ යත්ථ’’ යන්නෙන් කුල සම්පත්තීන් තුනෙන් යම් යම් කුලයක යන්න අදහස් වේ. ‘‘න උළාරාය භත්තභෝගාය’’ යනාදී තැන්වල අතිශයින් ප්‍රණීත වූ, සුවඳවත් වූ ඇල් හාලේ බත් පිළිගැන්වූ කල්හි සිත එහි නොඇලෙයි. ‘‘මෙය ඉවත් කරන්න, මෙය රෝග වර්ධනය කරන්නකි’’ යි පවසා, යම්කිසි පලා වර්ගයක් සමඟ කුඩු සහිත බත් අමෘතයක් මෙන් ඉතා කැමැත්තෙන් අනුභව කරයි. කාසි සළු ආදී උතුම් වස්ත්‍ර පිළිගැන්වූ විට, ‘‘මේවා ඉවත් කරන්න, මේවා අඳින්නාගේ ශරීරය වසා ගැනීමටවත් ප්‍රමාණවත් නොවේ, ශරීරයේ රැඳෙන්නෙත් නැත’’ යි පවසා, පොල් කෙඳිවලින් කළ රළු වස්ත්‍ර මෙන් වූ ගන රෙදි ‘‘මේවා ඇඳි විට ඇඳි බවක් දැනෙයි, වසා ගත යුතු තැන් ද මැනවින් වැසෙයි’’ යි මහත් කැමැත්තෙන් පරිහරණය කරයි. ඇතුන්, අසුන්, රථ හා රන් සිවිගෙවල් ආදිය පිළිගැන්වූ විට, ‘‘මේවා ඉවත් කරන්න, මේවා චලනය වන සුළුය, මෙහි වාඩි වී සිටිය නොහැකිය’’ යි පවසා, දිරාගිය රථයක් පමුණුවන ලද කල්හි, ‘‘මෙය නොසෙල්වෙයි, මෙහි පහසුවෙන් වාඩි වී සිටිය හැකිය’’ යි එය පිළිගනියි. ‘‘න උළාරේසු පඤ්චසු කාමගුණේසු’’ යනු, මැනවින් අලංකාර වූ රූමත් ස්ත්‍රීන් දැක, ‘‘මොවුන් යක්ෂණියන් යැයි සිතමි, මොවුන් මා කෑමට කැමතිය, මොවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?’’ යි සිතා තමාට පහසු පරිදි කාලය ගත කරයි. ‘‘න සුස්සූසන්ති’’ යනු ඇසීමට අකමැති වීමයි, නැතහොත් විශ්වාස නොකිරීමයි. ‘‘න සෝතං ඕදහන්ති’’ යනු පවසන දේ ඇසීම සඳහා ශ්‍රවණේන්ද්‍රිය යොමු නොකිරීමයි. ‘‘සක්කච්චං’’ යනාදිය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් වටහා ගත යුතුය.

ဝေလာမောတိ ဇာတိဂေါတ္တရူပဘောဂသဒ္ဓါပညာဒီဟိ မရိယာဒဝေလံ အတိက္ကန္တေဟိ ဥဠာရေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမော. သော ဧဝရူပံ ဒါနံ အဒါသိ မဟာဒါနန္တိ ဧတ္ထ အယံ အနုပုဗ္ဗီကထာ – သော ကိရ အတီတေ ဗာရာဏသိယံ ပုရောဟိတဂေဟေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ, ဝေလာမကုမာရောတိဿ နာမံ အကံသု. သော သောဠသဝဿကာလေ ဗာရာဏသိရာဇကုမာရေန သဒ္ဓိံ သိပ္ပုဂ္ဂဟဏတ္ထံ တက္ကသိလံ အဂမာသိ. တေ ဥဘောပိ ဒိသာပါမောက္ခဿ အာစရိယဿ သန္တိကေ သိပ္ပံ ပဋ္ဌပယိံသု. ယထာ စ တေ, ဧဝံ အညေပိ ဇမ္ဗုဒီပေ စတုရာသီတိသဟဿရာဇကုမာရာ. ဗောဓိသတ္တော အတ္တနာ ဂဟိတဋ္ဌာနေ ပိဋ္ဌိအာစရိယော ဟုတွာ စတုရာသီတိ ရာဇကုမာရသဟဿာနိ သိက္ခာပေတိ, သယမ္ပိ သောဠသဝဿေဟိ ဂဟေတဗ္ဗသိပ္ပံ တီဟိ ဝဿေဟိ ဥဂ္ဂဏှိ. အာစရိယော ‘‘ဝေလာမကုမာရဿ သိပ္ပံ ပဂုဏ’’န္တိ ဉတွာ, ‘‘တာတာ, ဝေလာမော မယာ ဉာတံ သဗ္ဗံ ဇာနာတိ, တုမှေ သဗ္ဗေပိ သမဂ္ဂါ ဂန္တွာ ဧတဿ သန္တိကေ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှထာ’’တိ စတုရာသီတိ ကုမာရသဟဿာနိ ဗောဓိသတ္တဿ နိယျာဒေသိ.

වේලාම යනු ජාතිය, ගෝත්‍රය, රූපය, භෝග සම්පත්, ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව ආදියෙන් සාමාන්‍ය සීමාව ඉක්මවා ගිය උදාර ගුණාංගවලින් සමන්විත වූ බැවින් එම නම ලැබූ තැනැත්තායි. ‘‘ඔහු මෙබඳු වූ දානයක්, එනම් මහා දානයක් දුන්නේය’’ යන මෙහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: ඔහු අතීතයේ බරණැස පුරෝහිත නිවසක පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔහුට වේලාම කුමාරයා යැයි නම් තැබූහ. ඔහු සොළොස් හැවිරිදි වියේදී බරණැස රජකුමාරයා සමඟ ශිල්ප හැදෑරීම පිණිස තක්සලාවට ගියේය. ඔවුන් දෙදෙනාම දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වෙතින් ශිල්ප හැදෑරීම ආරම්භ කළහ. ඔවුන් මෙන්ම දඹදිව අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරු ද එහි ශිල්ප හැදෑරූහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තමන් උගත් දේ පිළිබඳව ආචාර්යවරයාට සහාය වන සහකාර ගුරුවරයෙකු වී අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරුන්ට ශිල්ප ඉගැන්වූහ. තමන් වහන්සේ ද වසර දහසයකින් උගත යුතු ශිල්ප වසර තුනකින් උගත්හ. ආචාර්යවරයා ‘‘වේලාම කුමාරයා ශිල්පයෙහි පරතෙරට පත්ව ඇතැයි’’ දැන, ‘‘දරුවෙනි, වේලාම මා දන්නා සියල්ල දනී, ඔබ සැම ද එකඟව ඔහු වෙත ගොස් ශිල්ප හදාරන්න’’ යැයි පවසා අසූහාරදහසක් කුමාරවරුන් බෝධිසත්වයන්ට භාර කළේය.

ဗောဓိသတ္တော အာစရိယံ ဝန္ဒိတွာ စတုရာသီတိ ကုမာရသဟဿပရိဝါရော နိက္ခမိတွာ ဧကံ အာသန္နနဂရံ ပတွာ နဂရသာမိကံ ရာဇကုမာရံ ဥဂ္ဂဏှာပေတွာ တဿ သိပ္ပေ ပဂုဏေ ဇာတေ တံ တတ္ထေဝ နိဝတ္တေသိ. ဧတေနုပါယေန စတုရာသီတိ နဂရသဟဿာနိ ဂန္တွာ စတုရာသီတိယာ ရာဇကုမာရာနံ သိပ္ပံ ပဂုဏံ ကာရေတွာ တသ္မိံ တသ္မိံ နဂရေ တံ တံ နိဝတ္တေတွာ ဗာရာဏသိရာဇကုမာရံ အာဒါယ ဗာရာဏသိံ ပစ္စာဂဉ္ဆိ. မနုဿာ ကုမာရံ ပရိယောသိတသိပ္ပံ ရဇ္ဇေ အဘိသိဉ္စိံသု, ဝေလာမဿ ပုရောဟိတဋ္ဌာနံ အဒံသု. တေပိ စတုရာသီတိသဟဿရာဇကုမာရာ သကေသု သကေသု ရဇ္ဇေသု အဘိသေကံ ပတွာ အနုသံဝစ္ဆရံ ဗာရာဏသိရညော ဥပဋ္ဌာနံ အာဂစ္ဆန္တိ. တေ ရာဇာနံ ဒိသွာ ဝေလာမဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘အာစရိယ, အမှေ ရဇ္ဇေသု ပတိဋ္ဌိတာ, ဝဒေယျာထ ယေနတ္ထော’’တိ ဝတွာ ဂစ္ဆန္တိ. တေသံ ဂမနာဂမနကာလေ သကဋသန္ဒမာနိကဂါဝိဂေါဏကုက္ကုဋသူကရာဒယော ဂဏှန္တာနံ ဇနပဒေါ အတိဝိယ [Pg.269] ဥပဒ္ဒုတော ဟောတိ, မဟာဇနော သန္နိပတိတွာ ရာဇင်္ဂဏေ ကန္ဒတိ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ආචාර්යවරයාට වැඳ, අසූහාරදහසක් කුමාරවරුන් පිරිවරාගෙන නික්ම ගොස්, සමීප නගරයකට පැමිණ එම නගරයේ අධිපති රජකුමාරයාට ශිල්ප උගන්වා, ඔහු ශිල්පයෙහි දක්ෂ වූ පසු ඔහු එතැනම නතර කරවූහ. මේ ක්‍රමයෙන් අසූහාරදහසක් නගරවලට ගොස්, අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරුන්ට ශිල්ප උගන්වා නිම කර, ඒ ඒ නගරවල ඔවුන් නතර කරවා, බරණැස රජකුමාරයා ද කැටුව බරණැසට පැමිණියහ. මිනිස්සු ශිල්ප නිම කළ කුමාරයා රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කරවා, වේලාම හට පුරෝහිත තනතුර ලබා දුන්හ. ඒ අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරු ද තම තමන්ගේ රාජ්‍යයන්හි අභිෂේක ලබා සෑම වසරකම බරණැස් රජු බැහැදැකීමට පැමිණෙති. ඔවුහු රජු දැක වේලාම වෙත ගොස්, ‘‘ගුරුතුමනි, අපි රාජ්‍යයන්හි පිහිටියෙමු, ඔබට අවශ්‍ය කුමක්දැයි පවසන්න’’ යැයි කියා නික්ම යති. ඔවුන්ගේ ඒ ගමන් බිමන් වලදී කරත්ත, සිවිගෙවල්, එළදෙනුන්, ගවයන්, කුකුළන් හා ඌරන් ආදිය පැහැර ගන්නා බැවින් ජනපදය අතිශයින් පීඩාවට පත් විය. එවිට මහජනයා රැස්ව රජමැදුර ඉදිරිපිට හඬා වැලපුණහ.

ရာဇာ ဝေလာမံ ပက္ကောသိတွာ, ‘‘အာစရိယ, ဥပဒ္ဒုတော ဇနပဒေါ, ရာဇာနော ဂမနာဂမနကာလေ မဟာဝိလောပံ ကရောန္တိ, မနုဿာ သန္ဓာရေတုံ န သက္ကောန္တိ, ဇနပဒပီဠာယ ဥပသမံ ဧကံ ဥပါယံ ကရောထာ’’တိ. သာဓု မဟာရာဇ, ဥပါယံ ကရိဿာမိ, တုမှာကံ ယတ္တကေန ဇနပဒေန အတ္ထော, တံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဏှထာတိ. ရာဇာ တထာ အကာသိ. ဝေလာမော စတုရာသီတိယာ ရာဇသဟဿာနံ ဇနပဒေ ဝိစာရေတွာ စက္ကနာဘိယံ အရေ ဝိယ ရညော ဇနပဒသ္မိံ ဩရောပေသိ. တတော ပဋ္ဌာယ တေ ရာဇာနော အာဂစ္ဆန္တာပိ ဂစ္ဆန္တာပိ အတ္တနော အတ္တနော ဇနပဒေနေဝ သဉ္စရန္တိ, အမှာကံ ဇနပဒေါတိ ဝိလောပံ န ကရောန္တိ. ရာဇဂါရဝေန ရညော ဇနပဒမ္ပိ န ပီဠေန္တိ. ဇနပဒါ သန္နိသိန္နာ နိဿဒ္ဒါ နိရဝါ အဟေသုံ. သဗ္ဗေ ရာဇာနော ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ‘‘ယေန ဝေါ, အာစရိယ, အတ္ထော, တံ အမှာကံ ဝဒေထာ’’တိ ပဝါရယိံသု.

රජු වේලාම කැඳවා, ‘‘ගුරුතුමනි, ජනපදය පීඩාවට පත්ව ඇත. රජවරුන්ගේ ගමන් බිමන් වලදී මහත් විනාශයක් සිදු වෙයි. මිනිසුන්ට එය දරාගත නොහැකිය. ජනපද පීඩාව සංසිඳවීමට උපායක් යොදන්න’’ යැයි කීවේය. ‘‘මහරජතුමනි, යහපතකි, මම උපායක් යොදන්නම්. ඔබට කොපමණ ජනපද ප්‍රමාණයක් අවශ්‍යදැයි වෙන් කර ගන්න’’ යැයි කීවේය. රජු එසේ කළේය. වේලාම අසූහාරදහසක් රජවරුන්ගේ ජනපද විමසා බලා, රෝදයක නිබියෙහි අර සවි කර ඇති සේ රජුගේ ජනපදය මධ්‍යයෙහි තබා සෙසු ජනපද සකස් කළේය. එතැන් පටන් ඒ රජවරුන් පැමිණෙන විට හෝ යන විට තම තමන්ගේ ජනපද හරහාම ගමන් කළහ. ‘‘මෙය අපගේම ජනපදය’’ යැයි සිතා කොල්ලකෑම් නොකළහ. රජු කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා රජුගේ ජනපදයට ද පීඩා නොකළහ. එවිට ජනපද වැසියෝ සන්සුන් වූහ, කලබල හා කෑකෝ ගැසීම් නැති විය. සියලු රජවරු ද සතුටට පත්ව, ‘‘ගුරුතුමනි, ඔබට අවශ්‍ය යමක් ඇත්නම් අපට පවසන්න’’ යැයි ආරාධනා කළහ.

ဝေလာမော သီသံနှာတော အတ္တနော အန္တောနိဝေသနေ သတ္တရတနပရိပူရာနံ ဂဗ္ဘာနံ ဒွါရာနိ ဝိဝရာပေတွာ ယာဝ သတ္တမာ ကုလပရိဝဋ္ဋာ ဌပိတံ ဓနံ ဩလောကေတွာ အာယဝယံ ဥပဓာရေတွာ ‘‘မယာ သကလဇမ္ဗုဒီပံ ခေါဘေန္တေန ဒါနံ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ရညော အာရောစေတွာ ဂင်္ဂါတီရေ ဒွါဒသယောဇနိကာ ဥဒ္ဓနပန္တိယော ကာရေတွာ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ သပ္ပိမဓုဖာဏိတတေလတိလတဏ္ဍုလာဒီနံ ဌပနတ္ထာယ မဟာကောဋ္ဌာဂါရာနိ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ‘‘ဧကေကသ္မိံ ဌာနေ ဧတ္တကာ ဧတ္တကာ ဇနာ သံဝိဒဟထ, ယံကိဉ္စိ မနုဿာနံ လဒ္ဓဗ္ဗံ နာမ အတ္ထိ, တတော ဧကသ္မိမ္ပိ အသတိ မယှံ အာရောစေယျာထာ’’တိ မနုဿေ သံဝိဓာယ ‘‘အသုကဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဝေလာမဗြာဟ္မဏဿ ဒါနံ ဘုဉ္ဇန္တူ’’တိ နဂရေ ဘေရိံ စရာပေတွာ ‘‘ဒါနဂ္ဂံ ပရိနိဋ္ဌိတ’’န္တိ ဒါနယုတ္တေဟိ အာရောစိတေ သဟဿဂ္ဃနကံ ဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ ပဉ္စသတဂ္ဃနကံ ဧကံသံ ကတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရဘူသိတော ဒါနဝီမံသနတ္ထာယ ဖလိကဝဏ္ဏဿ ဥဒကဿ သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရံ ပူရေတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ လောကေ သစေ ဣမံ ဒါနံ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ ယုတ္တရူပါ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလာ အတ္ထိ, ဣဒံ ဥဒကံ နိက္ခမိတွာ ပထဝိံ ဂဏှာတု. သစေ နတ္ထိ, ဧဝမေဝ တိဋ္ဌတူ’’တိ သစ္စကိရိယံ ကတွာ ဘိင်္ဂါရံ အဓောမုခံ အကာသိ. ဥဒကံ ဓမကရဏေန ဂဟိတံ ဝိယ အဟောသိ. ဗောဓိသတ္တော ‘‘သုညော ဝတ, ဘော, ဇမ္ဗုဒီပေါ, ဧကပုဂ္ဂလောပိ ဒက္ခိဏံ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ ယုတ္တရူပေါ နတ္ထီ’’တိ ဝိပ္ပဋိသာရံ အကတွာ ‘‘သစေ ဒါယကဿ [Pg.270] ဝသေနာယံ ဒက္ခိဏာ ဝိသုဇ္ဈိဿတိ, ဥဒကံ နိက္ခမိတွာ ပထဝိံ ဂဏှာတူ’’တိ စိန္တေသိ. ဖလိကဝဏ္ဏသဒိသံ ဥဒကံ နိက္ခမိတွာ ပထဝိံ ဂဏှိ. ‘‘ဣဒါနိ ဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ ဒါနဂ္ဂံ ပတွာ ဒါနံ ဩလောကေတွာ ယာဂုဝေလာယ ယာဂုံ, ခဇ္ဇကဝေလာယ ခဇ္ဇကံ, ဘောဇနဝေလာယ ဘောဇနံ ဒါပေသိ. ဧတေနေဝ နီဟာရေန ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဒါနံ ဒီယတိ.

වේලාම බ්‍රාහ්මණයා හිස පටන් ස්නානය කොට පිරිසිදු වී, තමාගේ නිවසෙහි සත් රුවනින් පිරුණු ගබඩාවන්හි දොරවල් විවෘත කරවා, පරම්පරා හතක් දක්වා තැන්පත් කර තිබූ ධනය දෙස බලා, එහි ක්ෂය වීම හා විනාශ වීම මෙනෙහි කොට, "මා විසින් මුළු දඹදිවම කැලඹෙන අයුරින් මහා දානයක් දිය යුතුය"යි සිතා, රජුට දන්වා ගංගා තීරයෙහි යොදුන් දොළසක් මානයේ උදුන් පෙළක් කරවා, ඒ ඒ තැන්වල ගිතෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු, තෙල්, තල, සහල් ආදිය තැන්පත් කිරීම සඳහා මහා ගබඩා කරවා, "එක් එක් ස්ථානයෙහි මෙපමණ මෙපමණ පිරිසක් කටයුතු සම්පාදනය කරව්, මිනිසුන්ට ලැබිය යුතු යම් කිසිවක් ඇද්ද, එයින් එකක් හෝ අඩු වුවහොත් මට දන්වව්" යැයි මිනිසුන් යොදවා, "අසවල් දින සිට වේලාම බ්‍රාහ්මණයාගේ දානය භුක්ති විඳිත්වා"යි නුවර බෙර පතිරවා, "දාන ශාලාවෙහි වැඩ කටයුතු නිමවා ඇතැ"යි දානයෙහි නියුක්ත වූවන් දැන්වූ කල්හි, දහසක් වටිනා වස්ත්‍රයක් හැඳ, පන්සියයක් වටිනා වස්ත්‍රයක් ඒකාංශ කොට පොරවා, සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, දානය පරීක්ෂා කරනු පිණිස පළිඟු පැහැති ජලයෙන් රන් කෙණ්ඩියක් පුරවා, "මේ ලෝකයෙහි මේ දානය පිළිගැනීමට සුදුසු දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් ඇත්නම්, මේ පැන් පිටතට ගලා ගොස් පොළොවට වැටේවා! ඉදින් නැත්නම් එලෙසම තිබේවා!"යි සච්චකිරියාවක් (සත්‍ය ක්‍රියාවක්) කොට කෙණ්ඩිය යටිකුරු කළේය. ජලය ධම්මකරකයකින් අල්ලා ගත්තාක් මෙන් (නොගලා) තිබුණි. එවිට බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, "භවත්නි, දඹදිව ඇත්තෙන්ම හිස්ය, මගේ දක්ෂිණාව පිළිගැනීමට සුදුසු එකදු පුද්ගලයෙක්වත් නැතැ"යි පසුතැවිලි නොවී, "ඉදින් දායකයාගේ බලයෙන් මේ දක්ෂිණාව විශුද්ධ වන්නේ නම්, ජලය පිටතට ගලා ගොස් පොළොවට වැටේවා!"යි සිතූහ. එවිට පළිඟු පැහැති ජලය පිටතට ගලා ගොස් පොළොවට පතිත විය. "දැන් මම දානය දෙන්නෙමි"යි දාන ශාලාවට ගොස් දානය දෙස බලා, කැඳ වේලාවට කැඳ ද, කැවිලි වේලාවට කැවිලි ද, භෝජන වේලාවට භෝජනය ද දන් දුන්නේය. මෙලෙසින් දිනපතා දානය දෙන ලදී.

တသ္မိံ ခေါ ပန ဒါနဂ္ဂေ ‘‘ဣဒံ နာမ အတ္ထိ, ဣဒံ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ. ဣဒါနိ တံ ဒါနံ ဧတ္တကမတ္တေနေဝ န နိဋ္ဌံ ဂမိဿတီတိ ရတ္တသုဝဏ္ဏံ နီဟရာပေတွာ သုဝဏ္ဏပါတိယော ကာရေတွာ စတုရာသီတိသုဝဏ္ဏပါတိသဟဿာဒီနံ အတ္ထာယ စတုရာသီတိရာဇသဟဿာနံ သာသနံ ပဟိဏိ. ရာဇာနော ‘‘စိရဿံ ဝတ မယံ အာစရိယေန အနုဂ္ဂဟိတာ’’တိ သဗ္ဗံ သမ္ပာဒေတွာ ပေသေသုံ. ဒါနေ ဒိယျမာနေယေဝ သတ္တ ဝဿာနိ သတ္တ မာသာ အတိက္ကန္တာ. အထ ဗြာဟ္မဏော ‘‘ဟိရညံ ဘာဇေတွာ ဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ မဟန္တေ ဩကာသေ ဒါနံ သဇ္ဇာပေသိ. သဇ္ဇာပေတွာ စတုရာသီတိ သုဝဏ္ဏပါတိသဟဿာနိ အာဒိံ ကတွာ ကောဋိတော ပဋ္ဌာယ အဒါသိ.

එම දාන ශාලාවෙහි "මෙය ඇත, මෙය නැත"යි කිවයුත්තක් නොවීය. දැන් ඒ දානය මෙපමණ කාලයකින් පමණක් නිම නොවේ යැයි සිතා රත්රන් ගෙන්වා රන් තැටි කරවා, අසූහතර දහසක් රන් තැටි ආදිය බෙදා දීම සඳහා රජවරුන් අසූහතර දහසකට පණිවුඩ යැවීය. රජවරු "බොහෝ කලකට පසු අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ අපට අනුග්‍රහ කළහ"යි පවසමින් සියල්ල සම්පාදනය කොට එවූහ. දානය දෙන අතරතුරම වසර හතක් සහ මාස හතක් ගත විය. ඉන්පසු බ්‍රාහ්මණයා "රන් රිදී බෙදා දී දානය දෙන්නෙමි"යි මහා ස්ථානයක දානය පිළියෙළ කරවීය. එසේ පිළියෙළ කරවා අසූහතර දහසක් රන් තැටි ආදිය පටන් කෙළවර දක්වා බෙදා දුන්නේය.

တတ္ထ ရူပိယပူရာနီတိ ရဇတတဋ္ဋိရဇတဖာလရဇတမာသကေဟိ ပူရာနိ. ပါတိယော ပန ခုဒ္ဒိကာတိ န သလ္လက္ခေတဗ္ဗာ, ဧကကရီသပ္ပမာဏေ ဘူမိဘာဂေ စတဿောဝ ပါတိယော ဌပယိံသု. ပါတိမကုဠံ နဝရတနံ ဟောတိ, မုခဝဋ္ဋိတော ပဋ္ဌာယ အဋ္ဌရတနံ, ပါတိမုခဝဋ္ဋိယာ ဆယုတ္တော အာဇညရထော အနုပရိယာယတိ, ဒဒမာနော ပါတိယာ ဗာဟိရန္တေန ဝဂ္ဂဝဂ္ဂေ ပဋိဂ္ဂါဟကေ ဌပေတွာ ပဌမံ ပါတိယာ ပက္ခိတ္တံ ဒတွာ ပစ္ဆာ သန္ဓိသန္ဓိတော ဝိယောဇေတွာ ပါတိန္တိ ဧဝံ စတုရာသီတိ ပါတိသဟဿာနိ အဒါသိ. ရူပိယပါတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထပိ စ သုဝဏ္ဏပူရာနီတိ သုဝဏ္ဏတဋ္ဋိသုဝဏ္ဏဖာလသုဝဏ္ဏမာသကေဟိ ပူရာနိ. ဟိရညပူရာနီတိ သတ္တဝိဓရတနပူရာနိ. သောဝဏ္ဏာလင်္ကာရာနီတိ သုဝဏ္ဏာလင်္ကာရာနိ. ကံသူပဓာရဏာနီတိ ရဇတမယခီရပဋိစ္ဆကာနိ. တာသံ ပန ဓေနူနံ သိင်္ဂါနိ သုဝဏ္ဏကောသကပရိယောနဒ္ဓါနိ အဟေသုံ, ဂီဝါယ သုမနဒါမံ ပိဠန္ဓိံသု, စတူသု ပါဒေသု နုပူရာနိ, ပိဋ္ဌိယံ ဝရဒုကူလံ ပါရုတံ, ကဏ္ဌေ သုဝဏ္ဏဃဏ္ဋံ ဗန္ဓိံသု. ဝတ္ထကောဋိသဟဿာနီတိ လောကဝေါဟာရတော ဝီသတိဝတ္ထယုဂါနိ ဧကာ ကောဋိ[Pg.271], ဣဓ ပန ဒသ သာဋကာတိ ဝုတ္တံ. ခေါမသုခုမာနန္တိအာဒိမှိ ခေါမာဒီသု ယံ ယံ သုခုမံ, တံ တဒေဝ အဒါသိ. ယာနိ ပနေတာနိ ဣတ္ထိဒါနံ ဥသဘဒါနံ မဇ္ဇဒါနံ သမဇ္ဇာဒါနန္တိ အဒါနသမ္မတာနိ, တာနိပိ ဧသ ‘‘ဝေလာမဿ ဒါနမုခေ ဣဒံ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဝစနပထံ ပစ္ဆိန္ဒိတုံ ပရိဝါရတ္ထာယ အဒါသိ. နဇ္ဇော မညေ ဝိဿန္ဒန္တီတိ နဒိယော ဝိယ ဝိဿန္ဒန္တိ.

එහි 'රූපියපූරානි' යනු රිදී තැටි, රිදී පළඟ හා රිදී මස්සන්ගෙන් පිරුණු බවයි. රිදී තැටි කුඩා යැයි නොසිතිය යුතුය, එක් කරීසයක (අමුණක) පමණ භූමි ප්‍රමාණයක තැබුවේ තැටි හතරක් පමණි. තැටියක මුවවිට රියන් නවයක් විය, එහි මතුපිට විෂ්කම්භය රියන් අටක් විය, තැටියේ මුවවිට මත ආජාන්‍ය අසුන් යෙදූ රථයක් ගමන් කළ හැකිය. දානය දෙන කල්හි තැටියේ පිටත කෙළවරේ කණ්ඩායම් වශයෙන් පිළිගන්නන් රඳවා, පළමු තැටියෙහි බහා තිබූ දෑ දී, පසුව සන්ධිවලින් වෙන් කොට අසූහතර දහසක් තැටි දුන්නේය. රිදී තැටි ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි 'සුවණ්ණපූරානි' යනු රන් තැටි, රන් පළඟ හා රන් මස්සන්ගෙන් පිරුණු බවයි. 'හිරඤ්ඤපූරානි' යනු සත් වැදෑරුම් රත්නයෙන් පිරුණු බවයි. 'සෝවණ්ණාලංකාරානි' යනු රන් ආභරණය. 'කංසූපධාරණානි' යනු රිදියෙන් කළ කිරි බඳුන්ය. ඒ දෙනුන්ගේ අං රන් කොපු වලින් වසා තිබුණි, ගෙලෙහි සමන් මල් මාලා පැළඳවූහ, පා හතරෙහි නූපුර බැන්දහ, පිට මත වටිනා දුකුළ වස්ත්‍ර පොරවා තිබුණි, ගෙලෙහි රන් මිණි බැන්දහ. 'වත්ථකෝටිසහස්සානි' යන්නෙහි ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුව වස්ත්‍ර යුගල විස්සක් එක් කෝටියක් වුවද, මෙහි වස්ත්‍ර දහයක් එක් කෝටියක් ලෙස දක්වා ඇත. 'ඛෝමසුඛුමානං' ආදියේදී කෝම රටේ උපන් වස්ත්‍ර ආදියෙන් යම් යම් සියුම් වස්ත්‍ර ඇද්ද, ඒවාම දුන්නේය. ස්ත්‍රී දානය, වෘෂභ දානය, මත්පැන් දානය, නැටුම් ගැයුම් සහිත දානය යන අදාන (නොදිය යුතු දෑ) ලෙස සම්මත යම් දාන ඇද්ද, ඒවා පවා මේ වේලාම බ්‍රාහ්මණයා "වේලාමගේ දාන ශාලාවෙහි මේ නම ඇති දෙය නැත" යන වචනය නැති කිරීම සඳහාත් පිරිවර පිණිසත් දුන්නේය. 'නජ්ජෝ මඤ්ඤේ විස්සන්දන්ති' යනු ගංගාවන් මෙන් ගලා ගියේය යන්නයි.

ဣမိနာ သတ္ထာ ဝေလာမဿ ဒါနံ ကထေတွာ, ‘‘ဂဟပတိ, ဧတံ မဟာဒါနံ နာညော အဒါသိ, အဟံ အဒါသိံ. ဧဝရူပံ ပန ဒါနံ ဒဒန္တောပိ အဟံ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ ယုတ္တရူပံ ပုဂ္ဂလံ နာလတ္ထံ, တွံ မာဒိသေ ဗုဒ္ဓေ လောကသ္မိံ ဒိဋ္ဌမာနေ ဒါနံ ဒဒမာနော ကသ္မာ စိန္တေသီ’’တိ သေဋ္ဌိဿ ဒေသနံ ဝဍ္ဎေန္တော သိယာ ခေါ ပန တေတိအာဒိမာဟ. နနု စ ယာနိ တဒါ အဟေသုံ ရူပဝေဒနာသညာသင်္ခါရဝိညာဏာနိ, တာနိ နိရုဒ္ဓါနိ? ကသ္မာ ‘‘အဟံ တေန သမယေန ဝေလာမော ဗြာဟ္မဏော’’တိ အာဟာတိ? ပဝေဏိယာ အဝိစ္ဆိန္နတ္တာ. တာနိ ဟိ ရူပါဒီနိ နိရုဇ္ဈမာနာနိ ဣမေသံ ပစ္စယေ ဒတွာ နိရုဒ္ဓါနိ အပရာပရံ အဝိစ္ဆိန္နံ ပဝေဏိံ ဂဟေတွာ ဧဝမာဟ. န တံ ကောစိ ဒက္ခိဏံ သောဓေတီတိ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဥဋ္ဌာယ တံ ဒက္ခိဏံ သောဓေတီတိ ဝတ္တဗ္ဗော နာဟောသိ. တဉှိ ဒက္ခိဏံ သောဓေန္တော ဥတ္တမကောဋိယာ ဗုဒ္ဓေါ, ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရသဒိသော သာဝကော သောဓေယျ.

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වේලාමගේ දානය වදාරා, "ගෘහපතිය, ඒ මහා දානය අන් කිසිවෙකු දුන්නේ නැත, මමම දුන්නෙමි. එබඳු දානයක් දුන් නමුත් මම එය පිළිගැනීමට සුදුසු පුද්ගලයෙකු නොලැබුවෙමි, ඔබ මා වැනි බුදු කෙනෙකු ලෝකයෙහි වැඩ සිටිනු දැක දැක දානය දෙන කල්හි ඇයි එසේ සිතුවේ?"යි සිටුවරයාගේ දේශනාව වර්ධනය කරමින් "සියා ඛෝ පන තේ" යනාදිය වදාළ සේක. "එකල තිබූ රූප, වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධයන් නිරුද්ධ වී ගියේ නොවේද? එසේ නම් 'ඒ කාලයෙහි වේලාම බ්‍රාහ්මණයා වූයේ මමයි' කියා වදාළේ ඇයි?" යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙයයි: ස්කන්ධ පරම්පරාව අවිච්ඡින්නව (නොකැඩී) පවතින බැවිනි. ඒ රූප ආදී ස්කන්ධයන් නිරුද්ධ වීමේදී වර්තමාන ස්කන්ධයන්ට ප්‍රත්‍යයන් ලබා දී නිරුද්ධ වූ බැවින්, අනුපිළිවෙළින් නොසිඳුණු ඒ පරම්පරාව ගෙන එසේ වදාළ සේක. 'න තං කෝචි දක්ඛිණං සෝධේති' යනු යම් මහණෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ දෙවියෙක් හෝ මාරයෙක් හෝ ඉදිරිපත් වී ඒ දක්ෂිණාව පිරිසිදු කරයි කියා කිව නොහැකි විය. ඒ දක්ෂිණාව පිරිසිදු කිරීමට උත්තම පක්ෂයෙන් බුදු කෙනෙකුටත්, අවම පක්ෂයෙන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වැනි ශ්‍රාවකයෙකුටත් හැකියාව තිබේ.

ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နန္တိ ဒဿနသမ္ပန္နံ သောတာပန္နံ. ဣဒံ တတော မဟပ္ဖလတရန္တိ ဣဒံ သောတာပန္နဿ ဒိန္နဒါနံ လောကိယမဟာဇနဿ သတ္တမာသာဓိကာနိ သတ္တ သံဝစ္ဆရာနိ ဧတ္တကံ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ ပရိစ္စဇန္တေန ဒိန္နဒါနတော မဟပ္ဖလံ.

'දිට්ඨිසම්පන්නං' යනු දර්ශන සම්පන්න වූ සෝවාන් පුද්ගලයාය. 'ඉදං තතෝ මහප්ඵලතරං' යනු ලෝකී මහා ජනයාට වසර හතක් හා මාස හතක් තිස්සේ මෙපමණ රන් රිදී පරිත්‍යාග කරමින් දුන් දානයට වඩා, සෝවාන් පුද්ගලයෙකුට දෙන මේ දානය මහත්ඵල වන බවයි.

ယော စ သတံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နာနန္တိ ဧတ္ထ ဧကဿ သကဒါဂါမိဿ ဝသေန ဧကုတ္တရသတံ သောတာပန္နေ ကတွာ သောတာပန္နဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမိနာ ဥပါယေန သဗ္ဗဝါရေသု ဟေဋ္ဌာ ဟေဋ္ဌာ အာဂတေ အနန္တရေန သတဂုဏံ ကတွာ ပုဂ္ဂလဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"යෝ ච සතං දිට්ඨිසම්පන්නානං" යන මෙහි, එක් සකෘදාගාමී පුද්ගලයෙකුගේ අනුපාතය අනුව සෝතාපන්න පුද්ගලයන් එකසිය එක් දෙනෙකු කොට සෝතාපන්න පුද්ගල සංඛ්‍යාව දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු වාරයන්හි යටින් දක්වන ලද පුද්ගලයන් ඊළඟට කියවුණු පුද්ගලයන් හා සමඟ සිය ගුණයකින් වැඩි කොට පුද්ගල සංඛ්‍යාව දත යුතුය.

ဗုဒ္ဓပ္ပမုခန္တိ ဧတ္ထ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ သံဃတ္ထေရံ ကတွာ နိသိန္နော သံဃော ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေါ သံဃောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. စာတုဒ္ဒိသံ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿာတိ ဧတ္ထ စာတုဒ္ဒိသံ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ကတဝိဟာရော နာမ ယတ္ထ စေတိယံ ပတိဋ္ဌိတံ ဟောတိ, ဓမ္မဿဝနံ ကရီယတိ, စတူဟိ ဒိသာဟိ အနုဒိသာဟိ စ ဘိက္ခူ အာဂန္တွာ အပ္ပဋိပုစ္ဆိတွာယေဝ ပါဒေ ဓောဝိတွာ ကုဉ္စိကာယ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ သေနာသနံ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ [Pg.272] ဝသိတွာ ယထာဖာသုကံ ဂစ္ဆန္တိ. သော အန္တမသော စတုရတနိယာ ပဏ္ဏသာလာပိ ဟောတု, စာတုဒ္ဒိသံ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ကတဝိဟာရောတွေဝ ဝုစ္စတိ.

"බුද්ධප්පමුඛං" යන මෙහි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සංඝ ස්ථවිරයන් කොට (ප්‍රධාන කොට) වැඩසිටින සංඝයා "බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා" යැයි දත යුතුය. "සතර දිගින් වඩින සංඝයා උදෙසා" යන්නෙහි, සතර දිගින් වඩින සංඝයා උදෙසා කරවන ලද විහාරය නම් යම් තැනක චෛත්‍යයක් පිහිටා තිබේද, ධර්ම ශ්‍රවණය කරනු ලැබේද, සතර දිශාවෙන් හා අනුදිශාවන්ගෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කොට කිසිවකුගෙන් විමසීමක් පවා නොකරම පා සෝදා, යතුරු කැබැල්ලෙන් දොර හැර, සේනාසන පිරිසිදු කොට එහි වාසය කර, පහසුව පරිදි වඩින්නේද එවැනි විහාරයකි. එය අන්තිම වශයෙන් රියන් හතරක් පමණ වූ කොළ සෙවිලි කළ පැලක් වුවද, එය "සතර දිගින් වඩින සංඝයා උදෙසා කළ විහාරය" යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ.

သရဏံ ဂစ္ဆေယျာတိ ဧတ္ထ မဂ္ဂေနာဂတံ အနိဝတ္တနသရဏံ အဓိပ္ပေတံ. အပရေ ပနာဟု – အတ္တာနံ နိယျာဒေတွာ ဒိန္နတ္တာ သရဏာဂမနံ တတော မဟပ္ဖလတရန္တိ ဝုတ္တံ. သိက္ခာပဒါနိ သမာဒိယေယျာတိ ပဉ္စ သီလာနိ ဂဏှေယျ. သီလမ္ပိ မဂ္ဂေန အာဂတံ အနိဝတ္တနသီလမေဝ ကထိတံ. အပရေ ပနာဟု – သဗ္ဗသတ္တာနံ အဘယဒါနဿ ဒိန္နတ္တာ သီလံ တတော မဟပ္ဖလတရန္တိ ဝုတ္တံ. ဂန္ဓောဟနမတ္တန္တိ ဂန္ဓဦဟနမတ္တံ, ဒွီဟင်္ဂုလီဟိ ဂဏ္ဍပိဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ဥပသိင်္ဃနမတ္တံ. အပရေ ပန ‘‘ဂဒ္ဒေါဟနမတ္တ’’န္တိ ပါဠိံ ဝတွာ ဂါဝိယာ ဧကဝါရံ ထနအဉ္ဆနမတ္တန္တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. မေတ္တစိတ္တန္တိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဟိတာနုဖရဏစိတ္တံ. တံ ပန အပ္ပနာဝသေနေဝ ဂဟိတံ. အနိစ္စသညန္တိ မဂ္ဂဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေန သိခါပတ္တဗလဝဝိပဿနံ.

"සරණං ගච්ඡෙය්‍ය" යන මෙහි මාර්ගඥානයත් සමඟ ලැබෙන, කිසි කලෙක ආපසු නොහැරෙන සරණාගමනය අදහස් කෙරේ. තවත් ආචාර්යවරු පවසන්නේ තමා තෙරුවන්ට පූජා කොට (ආත්ම සන්නිර්යාතනයෙන්) දෙන ලද සරණාගමනය ඊට වඩා මහත්ඵල බවයි. "සික්ඛාපදානි සමාදියෙය්‍ය" යනු පංච ශීලය සමාදන් වීමයි. මෙහි ශීලය ලෙස දක්වා ඇත්තේ ද මාර්ගයෙන් පැමිණි නොසැලෙන (ආර්ය) ශීලයමය. තවත් ආචාර්යවරු පවසන්නේ සියලු සත්වයන්ට අභයදානය දෙන බැවින් එම ශීලය ඊට වඩා මහත්ඵල බවයි. "ගන්ධෝහනමත්තං" යනු ඇඟිලි දෙකකින් සුවඳ පිඬක් ගෙන ආඝ්‍රාණය කරන මාත්‍රයක් වූ ඉතා සුළු කාලයයි. තවත් සමහරු "ගද්දෝහනමත්තං" ලෙස පාඨය ගෙන, එළදෙනකගේ තනෙන් එක් වරක් කිරි දොවන මාත්‍රයක් වූ කාලය යැයි අර්ථ පවසති. "මෙත්තාචිත්තං" යනු සියලු සත්වයන් කෙරෙහි හිතෛෂීව පැතිරෙන සිතයි. එය මෙහිදී අර්පණා ධ්‍යාන මට්ටමෙන් ම ගන්නා ලදී. "අනිච්චසඤ්ඤා" යනු මාර්ගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් මුදුන්පත් වූ බලවත් විපස්සනා ඥානයයි.

ဥပမာတော ပန ဣမာနိ ဒါနာဒီနိ ပုညာနိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ – သစေပိ ဟိ ဇမ္ဗုဒီပံ ဘေရိတလသဒိသံ သမတလံ ကတွာ ကောဋိတော ပဋ္ဌာယ ပလ္လင်္ကေ အတ္ထရိတွာ အရိယပုဂ္ဂလေ နိသီဒါပေယျ, တတ္ထ သောတာပန္နာနံ ဒသ ပန္တိယော အဿု, သကဒါဂါမီနံ ပဉ္စ, အနာဂါမီနံ အဍ္ဎတေယျာ, ခိဏာသဝါနံ ဒိယဍ္ဎာ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဧကာ ပန္တိ ဘဝေယျ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧကကောဝ. ဧတ္တကဿ ဇနဿ ဒိန္နဒါနတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဒိန္နမေဝ မဟပ္ဖလံ. ဣတရံ ပန –

උපමාවකින් නම් දානාදී වූ මේ පින් මෙසේ දත යුතුය - ඉදින් ජම්බුද්වීපය බෙර ඇසක් මෙන් සමතලා කොට, කෙළවරක සිට පල්ලක්ක පනවා ආර්ය පුද්ගලයන් වැඩ හිඳුවන්නේ නම්, එහි සෝතාපන්නයන්ගේ පේළි දසයක් ද, සකෘදාගාමීන්ගේ පේළි පහක් ද, අනාගාමීන්ගේ පේළි දෙකහමාරක් ද, රහතන් වහන්සේලාගේ පේළි එකහමාරක් ද, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ එක් පේළියක් ද වන්නේය, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ එක් නමක් පමණක් වන්නේය. මේ සා විශාල ආර්ය පිරිසකට දෙන දානයට වඩා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙන දානය ම මහත්ඵල වේ. අනෙක් කරුණ නම් -

‘‘ဝိဟာရဒါနံ ပဏိပါတော, သိက္ခာ မေတ္တာယ ဘာဝနာ;

ခယတော သမ္မသန္တဿ, ကလံ နာဂ္ဃတိ သောဠသိံ’’.

"විහාර දානය, තෙරුවන් සරණ යෑම, ශික්ෂා පද රැකීම, මෙත් වැඩීම යන මේවා, අනිත්‍යය මෙනෙහි කරන්නා වූ (විපස්සනා වඩන) පුද්ගලයාගේ පිනෙන් දහසයෙන් පංගුවක් තරම්වත් අගය නොකෙරේ."

တေနေဝ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗာနသမယေ ‘‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တိ အနုတ္တရာ ပူဇာ’’တိ အာဟ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන සමයෙහි "ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තිය උතුම්ම පූජාවයි" වදාළ සේක. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙයින් දසවන සූත්‍රයේ විවරණය නිම විය.

သီဟနာဒဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන සීහනාද වර්ගයයි.

၃. သတ္တာဝါသဝဂ္ဂေါ

3. සත්තාවාස වර්ගය

၁. တိဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. තෘතීය වර්ගයේ තිට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၁. တတိယဿ [Pg.273] ပဌမေ ဥတ္တရကုရုကာတိ ဥတ္တရကုရုဝါသိနော. အဓိဂ္ဂဏှန္တီတိ အဓိဘဝန္တိ, အဓိကာ ဝိသိဋ္ဌာ ဇေဋ္ဌကာ ဟောန္တိ. အမမာတိ နိတ္တဏှာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန နိဒ္ဒုက္ခာတိ ဝုတ္တံ. အပရိဂ္ဂဟာတိ ‘‘ဣဒံ မယှ’’န္တိ ပရိဂ္ဂဟရဟိတာ. နိယတာယုကာတိ တေသဉှိ နိဗဒ္ဓံ အာယု ဝဿသဟဿမေဝ, ဂတိပိ နိဗဒ္ဓါ, တတော စဝိတွာ သဂ္ဂေယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. သတိမန္တောတိ ဒေဝတာနဉှိ ဧကန္တသုခိတာယ သတိ ထိရာ န ဟောတိ, နေရယိကာနံ ဧကန္တဒုက္ခိတာယ. ဣမေသံ ပန ဝေါကိဏ္ဏသုခဒုက္ခတ္တာ သတိ ထိရာ ဟောတိ. ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသောတိ ဇမ္ဗုဒီပေ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသောပိ ဣဓေဝ ဟောတိ.

21. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, "උත්තරකුරුකා" යනු උත්තරකුරු දිවයිනේ වසන්නෝය. "අධිගණ්හන්ති" යනු අබිබවා යන්නෝය, එනම් ඔවුන් අධික වූ, විශිෂ්ට වූ, ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ ගුණ ඇත්තෝ වෙති. "අමමා" යනු තෘෂ්ණා රහිත වූවෝය. අටුවාවෙහි "දුක් රහිත" යැයි ද කියන ලදී. "අපරිග්ගහා" යනු "මෙය මගේය" කියා අයිති කර ගැනීමක් (විවාහ ආදිය) නැත්තෝය. "නියතායුකා" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ඔවුන්ගේ ආයුෂ නියත වශයෙන්ම අවුරුදු දහසකි, ගතිය ද නියතය, එනම් එතැනින් චුත වී දෙව්ලොවම උපදිති. "සතිමන්තෝ" යන්නෙහි, දෙවියන්ට ඒකාන්ත සැප ඇති බැවින් සිහිය ස්ථාවර නොවේ, නිරිසතුන්ට ඒකාන්ත දුක් ඇති බැවින් සිහිය ස්ථාවර නොවේ. මොවුන්ට (ජම්බුද්වීපවාසීන්ට) සැප දුක් මිශ්‍රව පවතින බැවින් සිහිය ස්ථාවර වේ. "ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසෝ" යනු බුදු-පසේබුදුන් වහන්සේලා ජම්බුද්වීපයෙහි උපදින බැවින් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචරියාව මෙහිම පවතී.

၂. အဿခဠုင်္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. අස්සඛළුංක සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၂. ဒုတိယေ ဇဝသမ္ပန္နောတိ ပဒဇဝေန သမ္ပန္နော. န ဝဏ္ဏသမ္ပန္နောတိ န သရီရဝဏ္ဏေန သမ္ပန္နော. ပုရိသခဠုင်္ကေသု ဇဝသမ္ပန္နောတိ ဉာဏဇဝေန သမ္ပန္နော. န ဝဏ္ဏသမ္ပန္နောတိ န ဂုဏဝဏ္ဏေန သမ္ပန္နော. သေသံ ပါဠိနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယဉှေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ တိကနိပါတဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි "ජවසම්පන්නෝ" යනු වේගයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය. අශ්වයන් සම්බන්ධයෙන් එය පාදයේ වේගයයි. "න වණ්ණසම්පන්නෝ" යනු ශරීර වර්ණයෙන් යුක්ත නොවන බවයි. පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙන් "ජවසම්පන්න" යනු ප්‍රඥාවේ වේගයෙන් යුක්ත වීමයි. "න වණ්ණසම්පන්න" යනු ගුණ නමැති වර්ණයෙන් (පරිපූර්ණත්වයෙන්) යුක්ත නොවීමයි. ඉතිරිය පාළි ක්‍රමයෙන් ම දත යුතුය. මෙහි යමක් කිව යුතු වේ නම්, එය තික නිපාත වර්ණනාවෙහි කියන ලද්දේමය.

၃. တဏှာမူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. තණ්හාමූලක සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၃. တတိယေ တဏှံ ပဋိစ္စာတိ ဒွေ တဏှာ ဧသနတဏှာ ဧသိတတဏှာ စ. ယာယ တဏှာယ အဇပထသင်္ကုပထာဒီနိ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ဘောဂေ ဧသတိ ဂဝေသတိ, အယံ ဧသနတဏှာ နာမ. ယာ တေသု ဧသိတေသု ဂဝေသိတေသု ပဋိလဒ္ဓေသု တဏှာ, အယံ ဧသိတတဏှာ နာမ. ဣဓ ပန ဧသနတဏှာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပရိယေသနာတိ ရူပါဒိအာရမ္မဏပရိယေသနာ. သာ ဟိ ဧသနတဏှာယ သတိ ဟောတိ. လာဘောတိ ရူပါဒိအာရမ္မဏပဋိလာဘော. သော ဟိ ပရိယေသနာယ သတိ ဟောတိ.

23. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "තණ්හං පටිච්ච" යන්නෙහි ඒෂණා තෘෂ්ණාව හා ඒෂිත තෘෂ්ණාව යැයි තෘෂ්ණා දෙකකි. යම් තෘෂ්ණාවකින් විවිධ දුෂ්කර මාවත්වල යමින් භෝගයන් සොයයි ද, එය ඒෂණා තෘෂ්ණාවයි. එසේ සොයා ලබා ගත් ලාභයන් කෙරෙහි යම් තෘෂ්ණාවක් ඇති වේ ද, එය ඒෂිත තෘෂ්ණාවයි. මෙහිදී ඒෂණා තෘෂ්ණාව අදහස් වේ. "පරියෙසනා" යනු රූප ආදී ආරම්මණයන් සෙවීමයි. එය ඒෂණා තෘෂ්ණාව ඇති කල්හි සිදු වේ. "ලාභෝ" යනු රූප ආදී ආරම්මණයන් ලැබීමයි. එය සෙවීම ඇති කල්හි සිදු වේ.

ဝိနိစ္ဆယော ပန ဉာဏတဏှာဒိဋ္ဌိဝိတက္ကဝသေန စတုဗ္ဗိဓော. တတ္ထ ‘‘သုခဝိနိစ္ဆယံ ဇညာ, သုခဝိနိစ္ဆယံ ဉတွာ အဇ္ဈတ္တံ သုခမနုယုဉ္ဇေယျာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၂၃) အယံ ဉာဏဝိနိစ္ဆယော[Pg.274]. ‘‘ဝိနိစ္ဆယာတိ ဒွေ ဝိနိစ္ဆယာ တဏှာဝိနိစ္ဆယော စ ဒိဋ္ဌိဝိနိစ္ဆယော စာ’’တိ (မဟာနိ. ၁၀၂) ဧဝံ အာဂတာနိ အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာနိ တဏှာဝိနိစ္ဆယော. ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဒိဋ္ဌိဝိနိစ္ဆယော. ‘‘ဆန္ဒော ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဝိတက္ကနိဒါနော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၅၈) ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဣဓ ဝိနိစ္ဆယောတိ ဝုတ္တော ဝိတက္ကောယေဝ အာဂတော. လာဘံ လဘိတွာ ဟိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌံ သုန္ဒရာသုန္ဒရံ ဝိတက္ကေနေဝ ဝိနိစ္ဆိနန္တိ ‘‘ဧတ္တကံ မေ ရူပါရမ္မဏတ္ထာယ ဘဝိဿတိ, ဧတ္တကံ သဒ္ဓါရမ္မဏတ္ထာယ, ဧတ္တကံ မယှံ ဘဝိဿတိ, ဧတ္တကံ ပရဿ, ဧတ္တကံ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမိ, ဧတ္တကံ နိဒဟိဿာမီ’’တိ. တေန ဝုတ္တံ – လာဘံ ပဋိစ္စ ဝိနိစ္ဆယောတိ.

විනිශ්චය යනු ඥානය, තෘෂ්ණාව, දෘෂ්ටිය හා විතර්කය වසයෙන් සිව් වැදෑරුම් වේ. එහි "සැපය පිළිබඳ විනිශ්චය දැන, එය අවබෝධ කොට අධ්‍යාත්මික සැපයෙහි යෙදිය යුතුය" යනු ඥාන විනිශ්චයයි. "විනිශ්චයන්" යනු තෘෂ්ණා විනිශ්චය හා දෘෂ්ටි විනිශ්චය යන දෙකයි. එකසිය අටක් වූ තෘෂ්ණා විචරිතයන් තෘෂ්ණා විනිශ්චය ලෙසත්, හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි, දෘෂ්ටි විනිශ්චය ලෙසත් හැඳින්වේ. නමුත් මෙම සූත්‍රයෙහි (සක්කපඤ්හ සූත්‍රයෙහි මෙන්) එන විනිශ්චය යනු විතර්කයම වේ. මන්ද යත්, ලාභ ලැබීමෙන් පසු එය යහපත් ද අයහපත් ද කියා විතර්කයෙන්ම විනිශ්චය කරති. "මේ තරම් ප්‍රමාණයක් මගේ රූප සැපත සඳහා වේ, මේ තරම් ප්‍රමාණයක් ශබ්ද සැපත සඳහා වේ, මේ තරම් මට වේ, මේ තරම් අනෙකාට වේ, මේ තරම් මම පරිභෝජනය කරමි, මේ තරම් මම ඉතිරි කරමි" යනුවෙන් විනිශ්චය කරති. එහෙයින් "ලාභය නිසා විනිශ්චය ඇති වේ" යැයි කියන ලදී.

ဆန္ဒရာဂေါတိ ဧဝံ အကုသလဝိတက္ကေန ဝိတက္ကိတေ ဝတ္ထုသ္မိံ ဒုဗ္ဗလရာဂေါ စ ဗလဝရာဂေါ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣဒဉှိ ဣဓ ဆန္ဒောတိ ဒုဗ္ဗလရာဂဿာဓိဝစနံ. အဇ္ဈောသာနန္တိ အဟံ မမန္တိ ဗလဝသန္နိဋ္ဌာနံ. ပရိဂ္ဂဟောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ပရိဂ္ဂဟကရဏံ. မစ္ဆရိယန္တိ ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝဿ အသဟနတာ. တေနေဝဿ ပေါရာဏာ ဧဝံ ဝစနတ္ထံ ဝဒန္တိ – ‘‘ဣဒံ အစ္ဆရိယံ မယှမေဝ ဟောတု, မာ အညဿ အစ္ဆရိယံ ဟောတူတိ ပဝတ္တတ္တာ မစ္ဆရိယန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. အာရက္ခောတိ ဒွါရပိဒဟနမဉ္ဇူသာဂေါပနာဒိဝသေန သုဋ္ဌု ရက္ခနံ. အဓိကရောတီတိ အဓိကရဏံ, ကာရဏဿေတံ နာမံ. အာရက္ခာဓိကရဏန္တိ ဘာဝနပုံသကံ, အာရက္ခာဟေတူတိ အတ္ထော. ဒဏ္ဍာဒါနာဒီသု ပရနိသေဓနတ္ထံ ဒဏ္ဍဿ အာဒါနံ ဒဏ္ဍာဒါနံ. ဧကတော ဓာရာဒိနော သတ္ထဿ အာဒါနံ သတ္ထာဒါနံ. ကလဟောတိ ကာယကလဟောပိ ဝါစာကလဟောပိ. ပုရိမော ဝိဂ္ဂဟော, ပစ္ဆိမော ဝိဝါဒေါ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၀၃). တုဝံတုဝန္တိ အဂါရဝဝသေန တုဝံတုဝံဝစနံ.

ඡන්දරාගය යනු මෙසේ අකුසල විතර්කයන්ගෙන් සිතන ලද වස්තුවක දුබල රාගය සහ බලවත් රාගය උපදී. මෙහි 'ඡන්ද' යනු දුබල රාගයට නමකි. 'අජ්ඣොසාන' යනු 'මම ය, මාගේ ය' යන බලවත් තීරණයයි. 'පරිග්ගහ' යනු තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය හේතුවෙන් අයිති කර ගැනීමයි. 'මච්ඡරිය' යනු අන් අය සමඟ පොදු බව ඉවසා සිටිය නොහැකි බවයි. එබැවිනි පැරැන්නෝ මෙසේ අර්ථ කියති – 'මේ ආශ්චර්යය මටම වේවා, අන් අයට මෙය ආශ්චර්යයක් නොවේවා' යන පවත්නා බැවින් මසුරුකම යැයි කියනු ලැබේ. 'ආරක්ඛ' යනු දොරවල් වැසීම, පෙට්ටි ආදිය ආරක්ෂා කිරීම මගින් මනාව රැක ගැනීමයි. 'අධිකරණ' යනු හේතුවට නමකි. 'ආරක්ඛාධිකරණ' යනු ආරක්ෂා කිරීම නමැති හේතුවෙන් යනු අර්ථයයි. 'දණ්ඩදාන' යනාදියෙහි අන්‍යයන් වැළැක්වීම සඳහා දණ්ඩ (පහර දෙන ලී) ගැනීම 'දණ්ඩදාන' නම් වේ. එක් පැත්තක මුවහත ඇති කඩු ආදී ආයුධ ගැනීම 'සත්ථදාන' නම් වේ. 'කලහ' යනු කායික කලහය මෙන්ම වාචසික කලහයයි. පළමු වැන්න (කායික එක) 'විග්ගහ' නම් වේ, දෙවැන්න (වාචසික එක) 'විවාද' නම් වේ. 'තුවංතුවං' යනු අගෞරවය නිසා 'තෝ තෝ' යැයි කීමයි.

၄. သတ္တာဝါသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සත්තාවාස සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၄. စတုတ္ထေ သတ္တာဝါသာတိ သတ္တာနံ အာဝါသာ, ဝသနဋ္ဌာနာနီတိ အတ္ထော. တတ္ထ သုဒ္ဓါဝါသာပိ သတ္တာဝါသောဝ, အသဗ္ဗကာလိကတ္တာ ပန န ဂဟိတာ. သုဒ္ဓါဝါသာ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနသဒိသာ, အသင်္ခေယျကပ္ပေ ဗုဒ္ဓေသု အနိဗ္ဗတ္တေသု တံ ဌာနံ သုညံ ဟောတိ. ဣတိ အသဗ္ဗကာလိကတ္တာ န ဂဟိတာ. သေသမေတ္ထ ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

24. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'සත්තාවාසා' යනු සත්ත්වයන්ගේ වාසස්ථාන, වසන ස්ථාන යනු අර්ථයයි. එහි සුද්ධාවාසයන් ද සත්ත්ව වාසස්ථානම වුවත්, සෑම කල්හිම නොපවතින බැවින් මෙහි නොගන්නා ලදී. සැබවින්ම සුද්ධාවාසයෝ බුදුවරුන්ගේ කඳවුරු (නවාතැන්) බඳු වෙති. අසංඛ්‍ය කල්ප ගණනක් බුදුවරුන් පහළ නොවන කල්හි ඒ ස්ථාන හිස්ව පවතී. මෙසේ සෑම කල්හිම නොපවතින බැවින් ඒවා ගනු නොලැබේ. මෙහි ඉතිරි කරුණු විඤ්ඤාණට්ඨිතිවල කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

၅. ပညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. පඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၅. ပဉ္စမေ [Pg.275] ယတောတိ ယသ္မိံ ကာလေ. သုပရိစိတံ ဟောတီတိ သုဋ္ဌု ဥပစိတံ သုဝဍ္ဎိတံ ဟောတိ. ကလ္လံ ဝစနာယာတိ ယုတ္တံ ဝတ္တုံ. ဝီတရာဂန္တိ ဝိဂတရာဂံ. အသရာဂဓမ္မန္တိ န သရဇ္ဇနသဘာဝံ. အနာဝတ္တိဓမ္မန္တိ အနာဝတ္တနသဘာဝံ အနိဗ္ဗတ္တာရဟံ, အပ္ပဋိသန္ဓိကဘာဝေနေဝ နိရုဇ္ဈနသဘာဝန္တိ အတ္ထော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ခီဏာသဝေါဝ ကထိတော.

25. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'යතො' යනු යම් කාලයක යන්නයි. 'සුපරිචිතං හෝති' යනු මනාව රැස් කරන ලද, මනාව වඩන ලද යන්නයි. 'කල්ලං වචනාය' යනු කීමට සුදුසු යන්නයි. 'වීතරාගං' යනු පහ වූ රාගය ඇති බවයි. 'අසජ්ජනසභාවං' යනු ඇලෙන ස්වභාවයක් නැති බවයි. 'අනාවත්තිධම්මං' යනු නැවත නොඑන ස්වභාවය ඇති, නැවත ඉපදීමට නුසුදුසු, ප්‍රතිසන්ධියක් නොමැති බැවින්ම නිරුද්ධ වන ස්වභාවය ඇති යනු අර්ථයයි. මේ සූත්‍රයෙහි රහතන් වහන්සේ ගැනම කියන ලදී.

၆. သိလာယူပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සිලායූප සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၆. ဆဋ္ဌေ စန္ဒိကာပုတ္တောတိ မာတု နာမဝသေန ပညာတော စန္ဒိကာပုတ္တတ္ထေရော. စေတသာ စိတ္တံ ဟောတီတိ စိတ္တဝါရပရိယာယေန စိတ္တဝါရပရိယာယော စိတော ဝဍ္ဎိတော ဟောတိ. စေတသာ စိတ္တံ သုပရိစိတန္တိ စိတ္တဝါရပရိယာယေန စိတ္တဝါရပရိယာယော ဥပရူပရိ သုစိတော သုဝဍ္ဎိတော ဟောတိ. နေဝဿ စိတ္တံ ပရိယာဒိယန္တီတိ တာနိ အာရမ္မဏာနိ တဿ ခီဏာသဝဿ စိတ္တုပ္ပာဒံ ဂဟေတွာ ခေပေတွာ ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ. အမိဿီကတန္တိ တာနိ အာရမ္မဏာနိ အနလ္လီနတ္တာ တေဟိ အမိဿီကတံ. အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တန္တိ အနိဉ္ဇနဘာဝံ နိပ္ဖန္ဒနဘာဝံ ပတ္တံ.

26. හයවන සූත්‍රයෙහි 'චන්දිකාපුත්ත' යනු මවගේ නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ චන්දිකා නම් කාන්තාවගේ පුත් වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේය. 'චේතසා චිත්තං හෝති' යනු සිත් පරම්පරා වශයෙන් සිත රැස් කරන ලද, වඩන ලද යන්නයි. 'චේතසා චිත්තං සුපරිචිතං' යනු සිත් පරම්පරා වශයෙන් සිත නැවත නැවත මනාව රැස් කරන ලද, මනාව වඩන ලද යන්නයි. 'නේවස්ස චිත්තං පරියාදියන්ති' යනු ඒ අරමුණු එම රහතන් වහන්සේගේ සිත ග්‍රහණය කර ගෙන යටපත් කර සිටීමට සමත් නොවේ යන්නයි. 'අමිස්සීකතං' යනු ඒ අරමුණුවල නොඇලෙන බැවින් ඒවා සමඟ මිශ්‍ර නොවූ බවයි. 'ආනෙඤ්ජප්පත්තං' යනු කම්පා නොවන බවට, නිශ්චල බවට පත් වූ යන්නයි.

သိလာယူပေါတိ သိလာထမ္ဘော. သောဠသကုက္ကုကောတိ ဒီဃတော သောဠသဟတ္ထော. ဟေဋ္ဌာနေမင်္ဂမာတိ အာဝါဋဿ ဟေဋ္ဌာဂတာ. ဥပရိ နေမဿာတိ ဥပရိ အာဝါဋဿ. သုနိခါတတ္တာတိ အယမုသလေဟိ ကောဋ္ဋေတွာ ကောဋ္ဋေတွာ သုဋ္ဌု နိခါတတ္တာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ သိလာယူပေါ ဝိယ ခီဏာသဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, မဟာဝါတာ ဝိယ ဆသု ဒွါရေသု ဥပ္ပဇ္ဇနကာ ကိလေသာ, စတူဟိ ဒိသာဟိ အာဂန္တွာ ဝါတာနံ သိလာယူပံ စာလေတုံ အသမတ္ထဘာဝေါ ဝိယ ဆသု ဒွါရေသု ဥပ္ပဇ္ဇနကကိလေသာနံ ခီဏာသဝဿ စိတ္တံ စာလေတုံ အသမတ္ထဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ခီဏာသဝေါဝ ကထိတော.

'සිලායූපො' යනු ගල් ටැඹයි. 'සොළසකුක්කුකො' යනු දිගින් දහසය රියනක් වූ යන්නයි. 'හෙට්ඨානේමංගමා' යනු වළේ යටට ගිය යන්නයි. 'උපරි නේමස්සා' යනු වළේ මතුපිටට ආ යන්නයි. 'සුනිඛාතත්තා' යනු යකඩ මුගුරුවලින් තළා තළා මනාව සිටුවන ලද බැවිනි. මෙහි ගල් ටැඹ මෙන් රහතන් වහන්සේ දත යුතුය. මහා සුළඟ මෙන් සය දොරින් උපදින කෙලෙස් දත යුතුය. සිව් දිගින් එන සුළඟට ගල් ටැඹ සෙලවිය නොහැකි සේම, සය දොරින් උපදින කෙලෙස්වලට රහතන් වහන්සේගේ සිත සෙලවීමට නොහැකි බව දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි ද රහතන් වහන්සේ ගැනම කියන ලදී.

၇-၈. ဝေရသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

7-8. වේර සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාව

၂၇-၂၈. သတ္တမေ ဘယံ ဝေရံ ပသဝတီတိ စိတ္တုတြာသဘယဉ္စ ပုဂ္ဂလဝေရဉ္စ ပဋိလဘတိ. စေတသိကန္တိ စိတ္တနိဿိတံ. ဒုက္ခန္တိ ကာယဝတ္ထုကံ. ဒေါမနဿန္တိ [Pg.276] ပဋိဃသမ္ပယုတ္တဒုက္ခံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ကထိတော. အဋ္ဌမံ ဘိက္ခုသံဃဿ ကထိတံ, ဣမသ္မိံ ပန သောတာပန္နောဝ ကထိတောတိ ဝုတ္တံ.

27-28. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'භයං වේරං පසවති' යනු සිතේ තැතිගැනීම වන බිය සහ පුද්ගල වෛරය ලබයි යන්නයි. 'චේතසිකං' යනු සිත ඇසුරු කළ බවයි. 'දුක්ඛං' යනු කාය ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ දුකයි. 'දෝමනස්සං' යනු පටිඝය හා සම්ප්‍රයුක්ත දුකයි. මේ සූත්‍රයෙහි සෝතාපත්ති මාර්ගය ගැන කියන ලදී. අටවන සූත්‍රය භික්ෂු සංඝයාට දේශනා කරන ලදී. මෙහිදී සෝවාන් පුද්ගලයා ගැනම කියන ලදැයි පැවසේ.

၉. အာဃာတဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ආඝාතවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၉. နဝမေ အာဃာတဝတ္ထူနီတိ အာဃာတကာရဏာနိ. အာဃာတံ ဗန္ဓတီတိ ကောပံ ဗန္ဓတိ ဥပ္ပာဒေတိ.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ආඝාතවත්ථූනි' යනු වෛර බැඳීමට හේතූන්ය. 'ආඝාතං බන්ධති' යනු ක්‍රෝධය බඳියි, උපදවයි යන්නයි.

၁၀-၁၁. အာဃာတပဋိဝိနယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

10-11. ආඝාතපටිවිනය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၀-၃၁. ဒသမေ အာဃာတပဋိဝိနယာတိ အာဃာတဿ ပဋိဝိနယကာရဏာနိ. တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာတိ ‘‘တံ အနတ္ထစရဏံ မာ အဟောသီ’’တိ ဧတသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ကုတော လဗ္ဘာ, ကေန ကာရဏေန သက္ကာ လဒ္ဓုံ, ‘‘ပရော နာမ ပရဿ အတ္တနော စိတ္တရုစိယာ အနတ္ထံ ကရောတီ’’တိ ဧဝံ စိန္တေတွာ အာဃာတံ ပဋိဝိနေတိ. အထ ဝါ သစာဟံ ကောပံ ကရေယျံ, တံ ကောပကရဏံ ဧတ္ထ ပုဂ္ဂလေ ကုတော လဗ္ဘာ, ကေန ကာရဏေန လဒ္ဓဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ကုတော လာဘာတိပိ ပါဌော. သစာဟံ ဧတ္ထ ကောပံ ကရေယျံ, တသ္မိံ မေ ကောပကရဏေ ကုတော လာဘာ လာဘာ, နာမ ကေ သိယုန္တိ အတ္ထော. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထေ တန္တိ နိပါတမတ္တမေဝ ဟောတိ. ဧကာဒသမေ အနုပုဗ္ဗနိရောဓာတိ အနုပဋိပါဋိနိရောဓာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

30-31. දහවන සූත්‍රයෙහි 'ආඝාතපටිවිනයා' යනු වෛරය දුරු කිරීමේ හේතූන්ය. 'තං කුතෙත්ථ ලබ්භා' යනු 'ඒ අනර්ථය සිදු නොවේවා' යයි ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි කොහෙන් ලැබිය හැකිද, කිනම් හේතුවකින් ලැබිය හැකිද? 'අන්‍යයා නම් තමාගේ සිතැඟි පරිදි අන්‍යයාට අනර්ථයක් කරන්නේය' යයි මෙසේ සිතා වෛරය දුරු කරයි. නැතහොත් මම ක්‍රෝධ කළහොත් ඒ ක්‍රෝධය මේ පුද්ගලයා කෙරෙහි කොහෙන් ලැබේද, කිනම් හේතුවකින් ලැබිය යුතුද යනු අර්ථයයි. 'කුතො ලාභා' කියා ද පාඨයක් ඇත. මම මෙහි ක්‍රෝධ කළහොත්, මාගේ ඒ ක්‍රෝධ කිරීමෙන් කුමන ලාභයක්ද, කවරෙකුට (ලාභයක්) වන්නේද යනු අර්ථයයි. මේ අර්ථයෙහි 'තං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි 'අනුපුබ්බනිරෝධා' යනු අනුපිළිවෙලින් නිරුද්ධ වීමයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

သတ္တာဝါသဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තෙවන සත්තාවාස වර්ගයයි.

၄. မဟာဝဂ္ဂေါ

4. මහා වර්ගය

၁-၂. အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. අනුපුබ්බවිහාර සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၂-၃၃. စတုတ္ထဿ ပဌမေ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာတိ အနုပဋိပါဋိယာ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိဟာရာ. ဒုတိယေ ယတ္ထ ကာမာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ယသ္မိံ ဌာနေ ကာမာ ဝူပသမ္မန္တိ. နိရောဓေတွာတိ အပ္ပဋိဝတ္တေ ကတွာ. နိစ္ဆာတာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိစ္ဆာတာနံ အဘာဝေန နိစ္ဆာတာ. နိဗ္ဗုတာတိ အတ္တပရိတာပနကိလေသာနံ အဘာဝေန နိဗ္ဗုတာ. တိဏ္ဏာတိ ကာမတော တိဏ္ဏာ. ပါရံဂတာတိ ကာမေ ပါရံ ဂတာ. တဒင်္ဂေနာတိ တေန ဈာနင်္ဂေန. ဧတ္ထ ကာမာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ဧတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနေ [Pg.277] ကာမာ နိရုဇ္ဈန္တိ. တေ စာတိ ယေ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇန္တိ, တေ ကာမေ နိရောဓေတွာ နိရောဓေတွာ ဝိဟရန္တိ နာမ. ပဉ္ဇလိကောတိ ပဂ္ဂဟိတအဉ္ဇလိကော ဟုတွာ. ပယိရုပါသေယျာတိ ဥပဋ္ဌာပေယျ. ဣမိနာ ဥပါယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

32-33. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අනුපුබ්බවිහාරා' යනු අනුපිළිවෙලින් සමාපත්තිවලට සමවැදී වාසය කිරීම්ය. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'යත්ථ කාමා නිරුජ්ඣන්ති' යනු යම් තැනක කාමයන් සංසිඳෙන්නේද යන්නයි. 'නිරොධෙත්වා' යනු නැවත නොවනා සේ කර යන්නයි. 'නිච්ඡාතා' යනු තණ්හා දෘෂ්ටි නමැති බඩගින්න නැති බැවින් බඩගිනි නැත්තෝය. 'නිබ්බුතා' යනු තමා පීඩාවට පත් කරන කෙලෙස් නැති බැවින් නිවුණෝය. 'තිණ්ණා' යනු කාමයන්ගෙන් එතෙර වූවෝය. 'පාරංගතා' යනු කාමයන්හි එතෙර වෙරළට ගියෝය. 'තදංගෙන' යනු ඒ ධ්‍යාන අංගයෙනි. 'එත්ථ කාමා නිරුජ්ඣන්ති' යනු මේ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි කාමයෝ නිරුද්ධ වෙති. 'තේ ච' යනු යම් කෙනෙක් ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවදිත් ද, ඔවුහු කාමයන් නිරුද්ධ කර වාසය කරති යන්නයි. 'පඤ්ජලිකො' යනු දොහොත් මුදුන් දී වැඳගත් තැනැත්තෙකු වී යන්නයි. 'පයිරුපාසෙය්‍ය' යනු උපස්ථාන කරන්නේය යන්නයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය.

၃. နိဗ္ဗာနသုခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. නිබ්බානසුඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄. တတိယေ ဥဒါယီတိ လာဠုဒါယိတ္ထေရော. ဧတဒေဝ ခွေတ္ထာတိ ဧတဒေဝ ခေါ ဧတ္ထ. ကာမသဟဂတာတိ ကာမနိဿိတာ. သမုဒါစရန္တီတိ မနောဒွါရေ သဉ္စရန္တိ. အာဗာဓာယာတိ အာဗာဓနာယ ပီဠနာယ. ပရိယာယေနာတိ ကာရဏေန. ဧဝံ သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အဝေဒယိတသုခံ နာမ ကထိတံ.

34. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘උදායී’ යනු ලාළුදායී තෙරුන් වහන්සේය. ‘එතදේව ඛ්වෙත්ථ’ යනු ‘එතදේව ඛො එත්ථ’ යන පද බෙදීමයි. ‘කාමසහගතා’ යනු කාම ගුණයන් ඇසුරු කළ (කාම නිශ්‍රිත) යන්නයි. ‘සමුදාචරන්ති’ යනු මනෝ ද්වාරයෙහි හැසිරෙති (පවතිති) යන්නයි. ‘ආබාධාය’ යනු පීඩාව පිණිසයි. ‘පරියායෙන’ යනු කාරණයෙනි. මෙලෙස සියලු වාරයන්හි අර්ථය දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි අභිප්‍රාය වී ඇත්තේ අවේදයිත සුඛය (විඳීමක් නැති සැපය) පිළිබඳවයි.

၄. ဂါဝီဥပမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ගාවී උපමා සූත්‍ර වර්ණනාව (දෙනකගේ උපමාව සහිත සූත්‍රයේ විස්තරය)

၃၅. စတုတ္ထေ ပဗ္ဗတေယျာတိ ပဗ္ဗတစာရိနီ. န သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ ပတိဋ္ဌာပေတွာတိ ယထာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ ဟောတိ, ဧဝံ န ပတိဋ္ဌာပေတွာ. တံ နိမိတ္တန္တိ တံ ပဌမဇ္ဈာနသင်္ခါတံ နိမိတ္တံ. န သွာဓိဋ္ဌိတံ အဓိဋ္ဌာတီတိ ယထာ သုဋ္ဌု အဓိဋ္ဌိတံ ဟောတိ, န ဧဝံ အဓိဋ္ဌာတိ. အနဘိဟိံသမာနောတိ အပေါထေန္တော အဝိဟေဌေန္တော. မုဒု စိတ္တံ ဟောတိ ကမ္မညန္တိ ယထာ ဝိပဿနာစိတ္တံ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ မုဒု ကမ္မက္ခမံ ကမ္မယောဂ္ဂံ ဟောတိ, ဧဝမဿ အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တံ မုဒု ဟောတိ ကမ္မညံ. အပ္ပမာဏော သမာဓီတိ စတုဗြဟ္မဝိဟာရသမာဓိပိ မဂ္ဂဖလသမာဓိပိ အပ္ပမာဏော သမာဓိ နာမ, ဣဓ ပန ‘‘အပ္ပမာဏံ အပ္ပမာဏာရမ္မဏ’’န္တိ ဣမိနာ ပရိယာယေန သုပ္ပဂုဏသမာဓိ အပ္ပမာဏသမာဓီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သော အပ္ပမာဏေန သမာဓိနာ သုဘာဝိတေနာတိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အယံ ဘိက္ခု ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော. ဣဒါနိ ခီဏာသဝဿ အဘိညာပဋိပါဋိံ ဒဿေန္တော ယဿ ယဿ စာတိအာဒိမာဟ.

35. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘පබ්බතෙය්‍යා’ යනු පර්වතයන්හි හැසිරෙන (එළදෙන) යන්නයි. ‘න සුප්පතිට්ඨිතං පතිට්ඨාපෙත්වා’ යනු යම් සේ මැනවින් පිහිටුවීමක් වේද, එසේ මැනවින් නොපිහිටුවා යන්නයි. ‘තං නිමිත්තං’ යනු එම ප්‍රථම ධ්‍යානය සංඛ්‍යාත නිමිත්තයි. ‘න ස්වාධිට්ඨිතං අධිට්ඨාති’ යනු යම් සේ මැනවින් අධිෂ්ඨාන කරන්නේද, එසේ මැනවින් අධිෂ්ඨාන නොකරයි යන්නයි. ‘අනභිහිංසමානො’ යනු පීඩාවට පත් නොකරමින් (වෙහෙස නොකරමින්) යන්නයි. ‘මුදු චිත්තං හෝති කම්මඤ්ඤං’ යනු යම් සේ විදර්ශනා සිත ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයෙහි මෘදු වූ ද, කටයුත්තට සුදුසු වූ ද (කර්මක්ෂම) වේද, එලෙසම මොහුගේ අභිඥාවට පාදක වන සිව්වන ධ්‍යාන සිත මෘදු හා කර්මක්ෂම වේ. ‘අප්පමාණො සමාධි’ යනු සතර බ්‍රහ්ම විහාර සමාධිය ද මාර්ග ඵල සමාධිය ද ‘අප්‍රමාණ සමාධි’ නම් වේ. මෙහිලා ‘අප්‍රමාණ වූ ආරම්මණයන් ඇති’ යන අර්ථයෙන් මැනවින් පුහුණු කළ සමාධිය අප්‍රමාණ සමාධිය ලෙස දත යුතුය. ‘සො අප්පමාණෙන සමාධිනා සුභාවිතෙන’ යන මෙතැනදී මෙම භික්ෂුව විදර්ශනාව වඩා අර්හත්වයට පැමිණියේය. දැන් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ අභිඥා පිළිවෙළ දක්වමින් ‘යස්ස යස්ස ච’ යනාදිය වදාළ සේක.

၅. ဈာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ධ්‍යාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၆. ပဉ္စမေ အာသဝါနံ ခယန္တိ အရဟတ္တံ. ယဒေဝ တတ္ထ ဟောတိ ရူပဂတန္တိ တသ္မိံ ပဌမဇ္ဈာနက္ခဏေ ဝတ္ထုဝသေန ဝါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနိကာဒိဝသေန ဝါ ယံ ရူပံ နာမ ပဝတ္တတိ. ဝေဒနာဂတာဒီနိ သမ္ပယုတ္တဝေဒနာဒီနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ[Pg.278]. တေ ဓမ္မေတိ တေ ရူပါဒယော ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မေ. အနိစ္စတောတိအာဒီသု ဟုတွာ အဘာဝါကာရေန အနိစ္စတော, ပဋိပီဠနာကာရေန ဒုက္ခတော, ရုဇ္ဇနာကာရေန ရောဂတော, အန္တောဒုဿနဋ္ဌေန ဂဏ္ဍတော, အနုပဝိဋ္ဌဋ္ဌေန အနုကန္တနဋ္ဌေန စ သလ္လတော, ဒုက္ခဋ္ဌေန အဃတော, အာဗာဓနဋ္ဌေန အာဗာဓတော, အသကဋ္ဌေန ပရတော, ပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန ပလောကတော, အဿာမိကဋ္ဌေန သုညတော, အဝသဝတ္တနဋ္ဌေန အနတ္တတော. သမနုပဿတီတိ ဗလဝဝိပဿနာပညာယ ပဿတိ.

36. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ආසවානං ඛයං’ යනු අර්හත් ඵලයයි. ‘යදේව තත්ථ හෝති රූපගතං’ යනු එම ප්‍රථම ධ්‍යාන ක්ෂණයෙහි වස්තු වශයෙන් හෝ චිත්තසමුට්ඨානික රූප ආදී වශයෙන් හෝ පවත්නා යම් රූපයක් වේද එයයි. ‘වේදනාගත’ ආදිය සම්ප්‍රයුක්ත වේදනා ආදියේ වශයෙන් දත යුතුය. ‘තේ ධම්මේ’ යනු එම රූප ආදී පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ය. ‘අනිච්චතො’ යනාදී තන්හි - හටගෙන නැතිවී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වශයෙනුත්, පෙළෙන අර්ථයෙන් දුක් වශයෙනුත්, වේදනා දෙන බැවින් රෝග වශයෙනුත්, ඇතුළත නරක් වන බැවින් ගෙඩියක් (අර්ශස් ගෙඩියක්) වශයෙනුත්, ඇතුළට ඇනෙන හා කපා දමන බැවින් හීයක් (ශල්‍යයක්) වශයෙනුත්, දුක් සහගත බැවින් අඝ (පීඩා) වශයෙනුත්, පීඩා කරන බැවින් ආබාධ වශයෙනුත්, තමාගේ නොවන බැවින් පර (අන්‍ය) වශයෙනුත්, බිඳී යන බැවින් පලෝක (විනාශ වන) වශයෙනුත්, හිමිකරුවෙකු නැති බැවින් ශූන්‍ය වශයෙනුත්, වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් අනාත්ම වශයෙනුත් දකියි. ‘සමනුපස්සති’ යනු බලවත් විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් දකියි යන්නයි.

တေဟိ ဓမ္မေဟီတိ တေဟိ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မေဟိ. ပဋိဝါပေတီတိ နိဗ္ဗာနဝသေန နိဝတ္တေတိ. အမတာယ ဓာတုယာတိ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ. စိတ္တံ ဥပသံဟရတီတိ ဉာဏေန အာနိသံသံ ဒိသွာ ဩတာရေတိ. သန္တန္တိ ပစ္စနီကသန္တတာယ သန္တံ. ပဏီတန္တိ အတပ္ပကံ. သော တတ္ထ ဌိတော အာသဝါနံ ခယံ ပါပုဏာတီတိ သော တသ္မိံ ပဌမဇ္ဈာနေ ဌိတော တံ ဗလဝဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အပရော နယော – သော တေဟိ ဓမ္မေဟီတိ ယသ္မာ အနိစ္စတောတိအာဒီသု အနိစ္စတော ပလောကတောတိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ အနိစ္စလက္ခဏံ ကထိတံ, ဒုက္ခတောတိအာဒီဟိ ဆဟိ ဒုက္ခလက္ခဏံ, ပရတော, သုညတော, အနတ္တတောတိ တီဟိ အနတ္တလက္ခဏံ. တသ္မာ သော တေဟိ ဧဝံ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဒိဋ္ဌေဟိ အန္တောသမာပတ္တိယံ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မေဟိ. စိတ္တံ ပဋိဝါပေတီတိ စိတ္တံ ပဋိသံဟရတိ မောစေတိ အပနေတိ. ဥပသံဟရတီတိ ဝိပဿနာစိတ္တံ တာဝ သဝနဝသေန ထုတိဝသေန ပရိယတ္တိဝသေန ပညတ္တိဝသေန စ သန္တံ နိဗ္ဗာနန္တိ ဧဝံ အသင်္ခတာယ အမတာယ ဓာတုယာ ဥပသံဟရတိ. မဂ္ဂစိတ္တံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏကရဏဝသေနေဝ ‘‘ဧတံ သန္တံ ဧတံ ပဏီတ’’န္တိ န ဧဝံ ဝဒတိ. ဣမိနာ ပနာကာရေန တံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တော တတ္ထ စိတ္တံ ဥပသံဟရတီတိ အတ္ထော.

‘තේහි ධම්මේහි’ යනු එම පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ගෙනි. ‘පටිවාපේති’ යනු නිවන් අරමුණු කොට (සිත) ඉවත් කරවයි. ‘අමතාය ධාතුයා’ යනු නිවන් ධාතුව කෙරෙහිය. ‘චිත්තං උපසංහරති’ යනු ඥානයෙන් ආනිසංස දැක (සිත එහි) පමුණුවයි. ‘සන්තං’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සංසිඳුණු බැවින් ශාන්තය. ‘පණීතං’ යනු තෘප්තිමත් නොවන (උතුම් වූ) බැවින් ප්‍රණීතය. ‘සො තත්ථ ඨිතො ආසවානං ඛයං පාපුණාති’ යනු ඔහු එම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි පිහිටා, එම බලවත් විදර්ශනාව වඩා අර්හත්වයට පැමිණෙයි. තවත් ක්‍රමයක් නම් - ‘සො තේහි ධම්මේහි’ යනාදියේ ‘අනිච්චතො’ හා ‘පලෝකතො’ යන පද දෙකෙන් අනිත්‍ය ලක්ෂණය ද, ‘දුක්ඛතො’ ආදී පද හයකින් දුක්ඛ ලක්ෂණය ද, ‘පරතො’, ‘සුඤ්ඤතො’, ‘අනත්තතො’ යන පද තුනෙන් අනාත්ම ලක්ෂණය ද කියැවේ. එබැවින් ඔහු එම පංචස්කන්ධ ධර්මයන් කෙරෙහි මෙලෙස තිලකුණු ආරෝපණය කර දැක, සමාපත්තිය තුළ වූ පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ගෙන් සිත මුදවා ගනියි, ඉවත් කරවයි. ‘උපසංහරති’ යනු විදර්ශනා සිත ඇසීම, පැසසීම, ඉගෙනීම හා ප්‍රඥප්තිය තුළින් ‘නිවන ශාන්තය’ යැයි මෙලෙස අසංඛත වූ අමෘත ධාතුවට පමුණුවයි. මාර්ග චිත්තය නිවන අරමුණු කරන විට ‘මෙය ශාන්තය, මෙය ප්‍රණීතය’ කියා වචනයෙන් ප්‍රකාශ නොකරයි. එහෙත් මෙම ආකාරයෙන් එය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් එහි සිත පමුණුවන බව අර්ථයයි.

သော တတ္ထ ဌိတောတိ တဿာ တိလက္ခဏာရမ္မဏာယ ဝိပဿနာယ ဌိတော. အာသဝါနံ ခယံ ပါပုဏာတီတိ အနုက္ကမေန စတ္တာရော မဂ္ဂေ ဘာဝေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တေနေဝ ဓမ္မရာဂေနာတိ သမထဝိပဿနာဓမ္မေ ဆန္ဒရာဂေန. ဓမ္မနန္ဒိယာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သမထဝိပဿနာသု ဟိ သဗ္ဗသော ဆန္ဒရာဂံ ပရိယာဒါတုံ သက္ကောန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အသက္ကောန္တော အနာဂါမီ ဟောတိ.

‘සො තත්ථ ඨිතො’ යනු එම ත්‍රිලක්ෂණ අරමුණු කරගත් විදර්ශනාවෙහි පිහිටා යන්නයි. ‘ආසවානං ඛයං පාපුණාති’ යනු අනුපිළිවෙලින් සතර මාර්ගයන් වඩා අර්හත්වයට පැමිණෙයි යන්නයි. ‘තෙනේව ධම්මරාගේන’ යනු සමථ විදර්ශනා ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති ඡන්ද රාගයෙනි. ‘ධම්මනන්දියා’ යනු එයටම පර්යාය වචනයකි. සමථ විදර්ශනාවන්හි සියලු ආකාරයෙන් ඡන්ද රාගය ක්ෂය කිරීමට සමත් වන්නා අර්හත්වයට පැමිණෙයි, එසේ නොහැකි වන්නා අනාගාමී වෙයි.

တိဏပုရိသရူပကေ [Pg.279] ဝါတိ တိဏပေါတ္ထကရူပေ ဝါ. ဒူရေ ကဏ္ဍေ ပါတေတီတိ ဒူရေပါတီ. အဝိရာဓိတံ ဝိဇ္ဈတီတိ အက္ခဏဝေဓီ. ယဒေဝ တတ္ထ ဟောတိ ဝေဒနာဂတန္တိ ဣဓ ရူပံ န ဂဟိတံ. ကသ္မာ? သမတိက္ကန္တတ္တာ. အယဉှိ ဟေဋ္ဌာ ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ရူပံ အတိက္ကမိတွာ အရူပါဝစရသမာပတ္တိံ သမာပန္နောတိ သမထဝသေနာပိ အနေန ရူပံ သမတိက္ကန္တံ, ဟေဋ္ဌာ ရူပံ သမ္မသိတွာ တံ အတိက္ကမ္မ ဣဒါနိ အရူပံ သမ္မသတီတိ ဝိပဿနာဝသေနာပိ အနေန ရူပံ အတိက္ကန္တံ. အာရုပ္ပေ ပန သဗ္ဗသောပိ ရူပံ နတ္ထီတိ တံ သန္ဓာယပိ ရူပံ န ဂဟိတံ. အထ နေဝသညာနာသညာယတနံ ကသ္မာ န ဂဟိတန္တိ? သုခုမတ္တာ. တသ္မိဉှိ စတ္တာရောပိ အရူပက္ခန္ဓာ သုခုမာ န သမ္မသနူပဂါ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယာဝတာ သညာသမာပတ္တိ တာဝတာ အညာပဋိဝေဓော’’တိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယာဝတာ သစိတ္တကသမာပတ္တိ နာမ အတ္ထိ, တာဝတာ ဩဠာရိကေ ဓမ္မေ သမ္မသတော အညာပဋိဝေဓော ဟောတိ, အရဟတ္တံ သမ္ပဇ္ဇတိ. နေဝသညာနာသညာယတနံ ပန သုခုမတ္တာ သညာသမာပတ္တီတိ န ဝုစ္စတိ. ဈာယီဟေတေတိ ဈာယီဟိ ဈာနာဘိရတေဟိ ဧတာနိ. ဝုဋ္ဌဟိတွာတိ တတော သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ. သမက္ခာတဗ္ဗာနီတိ သမ္မာ အက္ခာတဗ္ဗာနိ, ‘‘သန္တာနိ ပဏီတာနီ’’တိ ဧဝံ ကေဝလံ အာစိက္ခိတဗ္ဗာနိ ထောမေတဗ္ဗာနိ ဝဏ္ဏေတဗ္ဗာနီတိ.

‘තිණපුරිස රූපකේ වා’ යනු තණකොළවලින් සාදන ලද රූපයකට යන්නයි. ‘දූරේ කණ්ඩේ පාතේති’ යනු දුරට විදින්නා (දූරේපාතී) යන්නයි. නොවැරදී විදිනුයේ ‘අක්ඛණවේධී’ නම් වේ. ‘යදේව තත්ථ හෝති වේදනාගතං’ යන මෙහි රූපය ගෙන නැත. ඒ මන්ද? (රූපය) ඉක්මවා ඇති බැවිනි. මොහු කලින් රූපාවචර ධ්‍යානයට සම වැදී රූපය ඉක්මවා අරූපාවචර සමාපත්තියට පැමිණි බැවින් සමථය මගින් ද රූපය ඉක්මවා ඇත. කලින් රූපය මෙනෙහි කොට එය ඉක්මවා දැන් අරූපය (නාමය) මෙනෙහි කරන බැවින් විදර්ශනාව මගින් ද රූපය ඉක්මවා ඇත. තවද අරූප ලෝකයෙහි කොහෙත්ම රූපයක් නැති බැවින් ඒ අර්ථයෙන් ද රූපය මෙහි ගෙන නැත. එසේ නම් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය නොගත්තේ මන්ද? ඉතා සියුම් බැවිනි. එහි අරූප ස්කන්ධ සතරම විදර්ශනාවට හසු නොවන තරම් ඉතා සියුම්ය. එබැවින් “මහණෙනි, යම්තාක් සංඥා සමාපත්තියක් වේද, ඒ තාක් අර්හත් ඵල අවබෝධය (අඥා ප්‍රතිවේධය) පවතී” යැයි වදාළ සේක. මෙයින් අදහස් වන්නේ - සිත සහිත වූ (සචිත්තක) සමාපත්තියක් යම්තාක් වේද, ඒ තාක් ඖදාරික ධර්මයන් මෙනෙහි කරන්නාට අර්හත් ඵල අවබෝධය ඇතිවන බවත් අර්හත් ඵලය ලැබෙන බවත්ය. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය වනාහි ඉතා සියුම් බැවින් ‘සංඥා සමාපත්තිය’ ලෙස හඳුන්වනු නොලැබේ. ‘ඣායීහේතේ’ යනු ධ්‍යානයෙහි ඇලුනු ධ්‍යානලාභීන් විසින් මේවා (හඳුන්වනු ලැබේ). ‘වුට්ඨහිත්වා’ යනු එම සමාපත්තියෙන් නැගී සිට යන්නයි. ‘සමක්ඛාතබ්බානි’ යනු මැනවින් පැවසිය යුතු යන්නයි. එනම් “ශාන්තය, ප්‍රණීතය” යනාදී වශයෙන් හුදෙක් ප්‍රකාශ කළ යුතුය, පැසසිය යුතුය, වර්ණනා කළ යුතුය යන්නයි.

၆. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၇. ဆဋ္ဌေ သမ္ဗာဓေတိ ပဉ္စကာမဂုဏသမ္ဗာဓေ. ဩကာသာဓိဂမောတိ ဩကာသဿ အဓိဂမော. သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာတိ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပနတ္ထာယ. သမတိက္ကမာယာတိ သမတိက္ကမနတ္ထာယ. အတ္ထင်္ဂမာယာတိ အတ္ထံ ဂမနတ္ထာယ. ဉာယဿ အဓိဂမာယာတိ သဟဝိပဿနကဿ မဂ္ဂဿ အဓိဂမနတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာတိ အပစ္စယနိဗ္ဗာနဿ ပစ္စက္ခကရဏတ္ထာယ. တဒေဝ နာမ စက္ခုံ ဘဝိဿတီတိ တညေဝ ပသာဒစက္ခု အသမ္ဘိန္နံ ဘဝိဿတိ. တေ ရူပါတိ တဒေဝ ရူပါရမ္မဏံ အာပါထံ အာဂမိဿတိ. တဉ္စာယတနံ နော ပဋိသံဝေဒိဿတီတိ တဉ္စ ရူပါယတနံ န ဇာနိဿတိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

37. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'සම්බාධෙ' යනු පංචකාම ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ සම්බාධයෙහි (ගැටීමෙහි) ය. 'ඕකාසාධිගමෝ' යනු අර්හත් ඵලය ලබා ගැනීම සඳහා අවකාශය සැලසීමයි. 'සත්තානං විසුද්ධියා' යනු සත්ත්වයන් කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු වීම වූ නිවන කරා පැමිණවීම පිණිසයි. 'සමතික්කමාය' යනු මැනවින් ඉක්මවා යාම පිණිසයි. 'අත්ථංගමාය' යනු නැති වී යාම (නිරුද්ධ වීම) පිණිසයි. 'ඤායස්ස අධිගමාය' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ගය ලබා ගැනීම පිණිසයි. 'නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය' යනු හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිසයි. 'තදෙව නාම චක්ඛුං භවිස්සති' යනු එම ප්‍රඥා චක්ෂුසම (නොබිඳී) පවතිනු ඇත යන්නයි. 'තේ රූපා' යනු එම රූපාරම්මණයම හමුවට පැමිණෙනු ඇත යන්නයි. 'තඤ්චායතනං නෝ පටිසංවෙදිස්සති' යනු ඒ රූප ආයතනය (සිතින්) නොදැනෙන්නේය යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

ဥဒါယီတိ ကာဠုဒါယိတ္ထေရော. သညီမေဝ နု ခေါတိ သစိတ္တကောယေဝ နု ခေါ. မကာရော ပဒသန္ဓိမတ္တံ. ကိံသညီတိ ကတရသညာယ သညီ ဟုတွာ. သဗ္ဗသော [Pg.280] ရူပသညာနန္တိ ဣဒံ ကသ္မာ ဂဏှိ, ကိံ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမင်္ဂိနော ရူပါဒိပဋိသံဝေဒနာ ဟောတီတိ? န ဟောတိ, ယာဝ ပန ကသိဏရူပံ အာရမ္မဏံ ဟောတိ, တာဝ ရူပံ သမတိက္ကန္တံ နာမ န ဟောတိ. အသမတိက္ကန္တတ္တာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သက္ခိဿတိ. သမတိက္ကန္တတ္တာ ပန တံ နတ္ထိ နာမ ဟောတိ, နတ္ထိတာယ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတီတိ ဒဿေတုံ ဣဒမေဝ ဂဏှိ.

'උදායී' යනු කාලුදායී තෙරුන් වහන්සේයි. 'සඤ්ඤීමෙව නු ඛෝ' යනු සිත සහිත වූවෙක්ම ද යන්නයි. 'ම' කාරය පද සන්ධියක් පමණි. 'කිංසඤ්ඤී' යනු කවර සංඥාවකින් යුක්තව ද යන්නයි. 'සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං' යන්න කුමක් හෙයින් ගත්තේද? ප්‍රථම ධ්‍යානාදියට පැමිණි තැනැත්තාට රූපාරම්මණාදිය දැනෙන්නේ නොවේද? නැත, එය එසේ නොවේ. යම් තාක් කසිණ රූපය අරමුණු වේද, ඒ තාක් රූපය සම්පූර්ණයෙන් ඉක්මවන ලද්දක් නොවේ. ඉක්මවා නොගිය බැවින් එය අරමුණක් වීමට ප්‍රත්‍ය විය හැකිය. රූපය සම්පූර්ණයෙන් ඉක්මවා ගිය විට එය නැති වූවක් බඳුය, නැති බැවින් ප්‍රත්‍ය වීමට නොහැකිය යන්න පෙන්වීම පිණිස මෙයම (සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං යන්න) වදාරන ලදී.

ဇဋိလဝါသိကာတိ ဇဋိလနဂရဝါသိနီ. န စာဘိနတောတိအာဒီသု ရာဂဝသေန န အဘိနတော, ဒေါသဝသေန န အပနတော. သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလေသေ နိဂ္ဂဏှိတွာ ဝါရေတွာ ဌိတော, ကိလေသာနံ ပန ဆိန္နန္တေ ဥပ္ပန္နောတိ န သသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတော. ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတောတိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာယေဝ ဌိတော. ဌိတတ္တာ သန္တုသိတောတိ ဌိတတ္တာယေဝ သန္တုဋ္ဌော နာမ ဇာတော. သန္တုသိတတ္တာ နော ပရိတဿတီတိ သန္တုဋ္ဌတ္တာယေဝ ပရိတာသံ နာပဇ္ဇတိ. အယံ, ဘန္တေ အာနန္ဒ, သမာဓိ ကိံ ဖလောတိ ဣမိနာ အယံ ထေရီ တာလဖလညေဝ ဂဟေတွာ ‘‘ဣဒံ ဖလံ ကိံ ဖလံ နာမာ’’တိ ပုစ္ဆမာနာ ဝိယ အရဟတ္တဖလသမာဓိံ ဂဟေတွာ ‘‘အယံ, ဘန္တေ အာနန္ဒ, သမာဓိ ကိံ ဖလော ဝုတ္တော ဘဂဝတာ’’တိ ပုစ္ဆတိ. အညာဖလော ဝုတ္တောတိ အညာ ဝုစ္စတိ အရဟတ္တံ, အရဟတ္တဖလသမာဓိ နာမေသော ဝုတ္တော ဘဂဝတာတိ အတ္ထော. ဧဝံသညီပီတိ ဣမာယ အရဟတ္တဖလသညာယ သညီပိ တဒါယတနံ နော ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဧဝံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အရဟတ္တဖလသမာဓိ ကထိတောတိ.

'ජටිලවාසිකා' යනු ජටිල නුවර වැසි තෙරණියයි. 'න චාභිනතෝ' ආදී පදයන්හි, රාගය නිසා ඇලුණේ නැත, ද්වේෂය නිසා ඉවත් වූයේ නැත. වීර්යයෙන් හා ප්‍රයෝගයෙන් කෙලෙසුන් මර්දනය කරමින් හෝ වළක්වමින් සිටින අවස්ථාවක් නොව, කෙලෙසුන් සිඳී ගිය කෙළවර හටගත් බැවින් එය 'න සසංඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතෝ' (වීර්යයෙන් කෙලෙස් මර්දනය කර අත්පත් කරගත්තක් නොවේ) නම් වේ. 'විමුත්තත්තා ඨිතෝ' යනු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින්ම ස්ථාවරව පිහිටියේ යන්නයි. 'ඨිතත්තා සන්තුසිතෝ' යනු ස්ථාවර වූ බැවින්ම සතුටට (සන්තෝෂයට) පත් වූයේ යන්නයි. 'සන්තුසිතත්තා නෝ පරිතස්සති' යනු සතුටු වූ බැවින්ම කිසිදු තැති ගැනීමකට හෝ තෘෂ්ණාවකට පත් නොවේ. 'අයං භන්තේ ආනන්ද සමාධි කිං ඵලෝ' යන මෙයින්, මෙම තෙරණිය තල් ගෙඩියක් අතට ගෙන "මේ ඵලය කුමන ඵලයක්ද?" කියා විමසන්නාක් මෙන් අර්හත් ඵල සමාධිය අරමුණු කොට ගෙන, "ස්වාමීනි ආනන්දයෙනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම සමාධිය කිනම් ඵලයක් ඇති එකක් ලෙස වදාරන ලද්දේ දැයි" විමසයි. 'අඤ්ඤාඵලෝ වුත්තෝ' යනු මෙහි 'අඤ්ඤා' යන්නෙන් අර්හත් ඵලය කියැවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය අර්හත් ඵල සමාධිය යැයි වදාරන ලද බව අර්ථයයි. 'ඒවංසඤ්ඤීපි' යනු මෙම අර්හත් ඵල සංඥාවෙන් යුක්තව සිටියත් ඒ ආයතනය (රූපය) නොදැනෙන්නේය යන්නයි. මෙලෙස මෙම සූත්‍රයෙහි අර්හත් ඵල සමාධිය ගැන කියැවේ.

၇. လောကာယတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ලෝකායතික සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၈. သတ္တမေ လောကာယတိကာတိ လောကာယတဝါဒကာ. သတတန္တိ သဒါ. သမိတန္တိ နိရန္တရံ. တိဋ္ဌတေတန္တိ တိဋ္ဌတု ဧတံ, မာ ဧတံ ပဋ္ဌပေထ, ကော ဝေါ ဧတေန အတ္ထော. ဓမ္မံ ဝေါ ဗြာဟ္မဏာ ဒေသေဿာမီတိ အဟံ ဝေါ စတုသစ္စဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ.

38. සත්වන සූත්‍රයෙහි; 'ලෝකායතිකා' යනු ලෝකායත ශාස්ත්‍රය පවසන්නන්ය. 'සතතං' යනු සැමකල්හි ය. 'සමිතං' යනු නිරන්තරයෙන්ම ය. 'තිට්ඨතේතං' යනු මෙය පවතිත්වා (නතර වේවා), මෙය ඉදිරිපත් නොකරන්න, මෙයින් ඔබට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? 'ධම්මං වෝ බ්‍රාහ්මණා දේසෙස්සාමි' යනු බ්‍රාහ්මණයෙනි, මම ඔබට චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දේශනා කරමි යන්නයි.

ဒဠှဓမ္မောတိ ဒဠှဓနုံ ဂဟေတွာ ဌိတော. ဓနုဂ္ဂဟောတိ ဣဿာသော. ဒဠှဓနု နာမ ဒွိသဟဿထာမံ ဝုစ္စတိ. ဒွိသဟဿထာမံ နာမ ယဿ အာရောပိတဿ ဇိယာဗဒ္ဓေါ [Pg.281] လောဟသီသာဒီနံ ဘာရော ဒဏ္ဍေ ဂဟေတွာ ယာဝ ကဏ္ဍပ္ပမာဏာ ဥက္ခိတ္တဿ ပထဝိတော မုစ္စတိ. သိက္ခိတောတိ ဒသ ဒွါဒသ ဝဿာနိ အာစရိယကုလေ ဥဂ္ဂဟိတသိပ္ပော. ကတဟတ္ထောတိ ဧကော သိပ္ပမေဝ ဥဂ္ဂဏှာတိ, ကတဟတ္ထော န ဟောတိ အယံ ပန ကတဟတ္ထော စိဏ္ဏဝသိဘာဝေါ. ကတူပါသနောတိ ရာဇကုလာဒီသု ဒဿိတသိပ္ပော. လဟုကေန အသနေနာတိ အန္တော သုသိရံ ကတွာ တူလာဒီဟိ ပူရေတွာ ကတလက္ခပရိကမ္မေန သလ္လဟုကကဏ္ဍေန. ဧဝံ ကတဉှိ ဧကဥသဘဂါမီ ဒွေ ဥသဘာနိပိ ဂစ္ဆတိ…ပေ… အဋ္ဌုသဘဂါမီ သောဠသ ဥသဘာနိပိ ဂစ္ဆတိ. အပ္ပကသိရေနာတိ နိဒ္ဒုက္ခေန. အတိပါတေယျာတိ အတိက္ကမေယျ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ သော ဓနုဂ္ဂဟော တံ ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလံ ဆာယံ သီဃမေဝ အတိက္ကာမေတိ, ဧဝံ သကလစက္ကဝါဠံ သီဃံ သီဃံ အတိက္ကမနသမတ္ထေန ဇဝေန သမန္နာဂတော. သန္ဓာဝနိကာယာတိ ပဒသာ ဓာဝနေန. ဧဝမာဟံသူတိ ဧဝံ ဝဒန္တိ.

'දළ්හධම්මෝ' යනු ශක්තිමත් දුන්නක් ගෙන සිටින්නා වූ තැනැත්තායි. 'ධනුග්ගහො' යනු දුනු ශිල්පියායි. පල් දෙදහසක ශක්තිය ඇති දුන්න 'දළ්හධනු' නම් වේ. පල් දෙදහසක ශක්තිය ඇති දුන්නක් නම්, ලෝහ තැටි ආදියෙහි බර දුන්නෙහි රඳවා හී තලයේ ප්‍රමාණයට ඇද අත්හළ විට පොළොවෙන් මිදී යන (ඈතට විදින) දුන්නයි. 'සික්ඛිතෝ' යනු දස දොළොස් වසරක් ගුරු කුලයෙහි හිඳ ශිල්ප උගත් තැනැත්තායි. 'කතහත්ථෝ' යනු ඇතමෙක් ශිල්පය පමණක් උගත්ත ද අත්දැකීම් සහිත දක්ෂයෙක් (කතහත්ථ) නොවේ; එහෙත් මොහු පුහුණුවෙන් වසීභාවයට පැමිණි දක්ෂයෙකි. 'කටූපාසනෝ' යනු රජවාසල ආදියෙහි ශිල්ප දක්වන ලද තැනැත්තායි. 'ලහුකේන ආසනේන' යනු ඇතුළත සිදුරු කර පුළුන් ආදිය පුරවා, ඉලක්කය මැනවින් සකස් කර තනන ලද සැහැල්ලු හීයකිනි. මෙලෙස සකස් කළ හීයක් එක් උසභයක්, උසභ දෙකක්... අට උසභයක්, සොළොස් උසභයක් දක්වා වුව ද යයි. 'අප්පකසිරේන' යනු පහසුවෙන් (දුකක් රහිතව) ය. 'අතිපාතෙය්‍ය' යනු ඉක්මවා යන්නේය යන්නයි. මින් අදහස් කළේ මෙයයි - ඒ දුනු ශිල්පියා වියතක් හා අඟල් හතරක් පමණ වූ සෙවණැල්ලක් යම් සේ වේගයෙන් ඉක්මවා යන්නේ ද, එලෙසම මුළු සක්වළම වේගයෙන් ඉක්මවා යාමට සමත් ජවයකින් යුක්ත වූවෙක් යන්නයි. 'සන්ධාවනිකාය' යනු පයින් දිවීමෙනි. 'ඒවමාහංසු' යනු මෙලෙස පවසති යන්නයි.

၈. ဒေဝါသုရသင်္ဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. දේවාසූර සංග්‍රාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၉. အဋ္ဌမေ သမုပဗျူဠှော အဟောသီတိ ပစ္စုပဋ္ဌိတော အဟောသိ. သင်္ဂါမေယျာမာတိ သင်္ဂါမံ ကရေယျာမ ယုဇ္ဈေယျာမ. အပယိံသုယေဝါတိ ပလာယိံသုယေဝ. ဥတ္တရေနာဘိမုခါတိ ဥတ္တရာမုခါ ဟုတွာ. အဘိယန္တေ ဝါတိ အနုဗန္ဓန္တိယေဝ. ဘီရုတ္တာနဂတေနာတိ ဘီရုတ္တာနံ ဘယနိဝါရဏံ ပတိဋ္ဌာနံ ဂတေန. အကရဏီယာတိ ယုဒ္ဓေန ကိဉ္စိ အကတ္တဗ္ဗာ. ကသ္မာ ပန နေသံ သင်္ဂါမော ဟောတီတိ? အသုရာ ဟိ ပုဗ္ဗေ တာဝတိံသဝါသိနော, တေ စိတ္တပါဋလိယာ ပုပ္ဖနကာလေ ဒိဗ္ဗပါရိစ္ဆတ္တကပုပ္ဖံ အနုဿရန္တိ. တတော ဥပ္ပန္နကောဓာ ‘‘ဂဏှထ ဒေဝေ’’တိ သမ္မုခသမ္မုခဋ္ဌာနေနေဝ သိနေရုံ အဘိရုဟန္တိ, ဒေဝါပိ နိက္ခမန္တိ. တေသံ ဂေါပါလကဒါရကာနံ အညမညံ ဒဏ္ဍကေဟိ ပဟရဏသဒိသံ ယုဒ္ဓံ ဟောတိ. သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စသု ဌာနေသု အာရက္ခံ ဌပေတွာ ဥပရိ ဒေဝပုရံ ပရိဝါရေတွာ အတ္တသဒိသာ ဝဇိရဟတ္ထာ ပဋိမာ ဌပါပေသိ. အသုရာ ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စ ဌာနာနိ ပဋိဗာဟိတွာ အဘိရုဠှာ ဣန္ဒပဋိမာယော ဒိသွာ နိဝတ္တိတွာ အသုရပုရမေဝ ဂစ္ဆန္တိ.

39. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'සමුපබ්‍යූළ්හෝ අහෝසි' යනු ඉදිරිපත් වූයේ (සූදානම් වූයේ) යන්නයි. 'සංගාමෙය්‍යාම' යනු සංග්‍රාම කරමු, යුද්ධ කරමු යන්නයි. 'අපයිංසුයේව' යනු පලා ගියහ යන්නයි. 'උත්තරේනාභිමුඛා' යනු උතුරු දිශාවට මුහුණ ලා ය. 'අභියන්තේව' යනු ලුහුබඳින්නාහුමය. 'භීරුත්තානගතේන' යනු බිය වැළැක්වීම පිණිස වූ තමාගේ පිහිට ස්ථානයට පැමිණීමෙනි. 'අකරණීයා' යනු යුද්ධයෙන් කිසිවක් නොකළ හැකිය යන්නයි. ඔවුන් අතර සංග්‍රාමයක් ඇති වන්නේ කුමක් හෙයින් ද? අසුරයෝ පෙර තව්තිසා වැසියෝ වූහ. ඔවුහු චිත්‍රපාටලී ගස මල් පිපෙන කාලයේදී දිව්‍යමය පාරිච්ඡත්තක මල් සිහි කරති. ඉන් හටගත් කෝපයෙන් "දෙවියන් අල්ලා ගනිවු" යැයි පවසා එකිනෙකා හමුවෙමින්ම මහා මේරු පර්වතයට නගිති. දෙවියෝ ද පිටත් වෙති. ඔවුන්ගේ එම යුද්ධය ගව පාලක දරුවන් එකිනෙකාට දඬු කැබලිවලින් ගසා ගන්නාක් වැනි ය. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා පහළ ස්ථාන පහක ආරක්ෂාව යොදවා, ඉහළ දිව්‍ය පුරය පිරිවරා තමා හා සමාන වජ්‍රායුධ අතින් ගත් ශක්‍ර රූප පිහිටෙවූයේය. අසුරයෝ පහළ ස්ථාන පහ මැඩගෙන ඉහළට නැඟ, ඒ ශක්‍ර රූප දැක ආපසු හැරී අසුර පුරයටම යති.

ဒက္ခိဏေနာဘိမုခါတိ ဒက္ခိဏာမုခါ ဟုတွာ. အပဒံ ဝဓိတွာတိ နိပ္ပဒံ နိရဝသေသံ ဝဓိတွာ. အဒဿနံ ဂတောတိ မာရောပိ ဝဋ္ဋပါဒကံ ကတွာ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနံ [Pg.282] သမာပန္နဿ စိတ္တံ ဇာနာတိ, တဒေဝ ဝိပဿနာပါဒကံ ကတွာ သမာပန္နဿ စိတ္တံ ဇာနာတိ. အရူပါဝစရသမာပတ္တိ ပန ဝဋ္ဋပါဒါ ဝါ ဟောတု ဝိပဿနာပါဒါ ဝါ, တံ သမာပန္နဿ မာရော စိတ္တံ န ဇာနာတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဒဿနံ ဂတော ပါပိမတော’’တိ.

'දක්ඛිණේනාභිමුඛා' යනු දකුණු දිශාවට මුහුණ ලා ය. 'අපදං වධිත්වා' යනු කිසිදු සලකුණක් හෝ ශේෂයක් ඉතිරි නොවන සේ විනාශ කර ය. 'අදස්සනං ගතෝ' යනු මාරයා වුව ද වෘත්ත (සංසාර) පාදක කරගත් රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදුණු තැනැත්තාගේ සිත දනී. එහෙත් අරූපාවචර සමාපත්තිය වෘත්ත පාදක වුව ද, විදර්ශනා පාදක වුව ද එයට සමවැදුණු තැනැත්තාගේ සිත මාරයා නොදනී. ඒ හෙයින් "පාපිෂ්ඨ මාරයාට නොපෙනී ගියේය" යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී.

၉. နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. නාග සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၀. နဝမေ အာရညကဿာတိ အရညဝါသိနော. ဂေါစရပသုတဿာတိ ဂေါစရဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တဿ. ဟတ္ထိကလဘာတိ မဟန္တာ မဟန္တာ နာဂါ. ဟတ္ထိစ္ဆာပါတိ တရုဏပေါတကာ. ဩဘဂ္ဂေါဘဂ္ဂန္တိ နာမေတွာ နာမေတွာ ဌပိတံ. ဩဂါဟံ ဩတိဏ္ဏဿာတိ ဩဂါဟိတဗ္ဗတ္တာ ဩဂါဟန္တိ လဒ္ဓနာမံ ဥဒကတိတ္ထံ ဩတိဏ္ဏဿ. ဩဂါဟာ ဥတ္တိဏ္ဏဿာတိ ဥဒကတိတ္ထတော ဥတ္တိဏ္ဏဿ. ဝူပကဋ္ဌောတိ ဝူပကဋ္ဌော ဟုတွာ. ဣဒါနိ ယသ္မာ ဒသဗလဿ ဟတ္ထိနာဂေန ကိစ္စံ နတ္ထိ, သာသနေ ပန တံသရိက္ခကံ ပုဂ္ဂလံ ဒဿေတုံ ဣဒမာဟဋံ, တသ္မာ တံ ပုဂ္ဂလံ ဒဿေန္တော ဧဝမေဝ ခေါတိအာဒိမာဟ.

40. නවවැනි සූත්‍රයෙහි ‘ආරඤ්ඤකස්ස’ යනු වනයෙහි වසන්නා වූ යන්නයි. ‘ගෝචරපසුතස්ස’ යනු ගොදුරු (ආහාර) සෙවීම පිණිස යන්නා වූ යන්නයි. ‘හත්ථිකලභා’ යනු ඉතා විශාල වූ හස්තීහුය. ‘හත්ථිච්ඡාපා’ යනු ළපටි හස්ති පෝතකයෝය. ‘ඕභග්ගෝභග්ගං’ යනු නවන ලදුව තබන ලද යන්නයි. ‘ඕගාහං ඕතිණ්ණස්ස’ යනු බැසීමට සුදුසු බැවින් ‘ඕගාහ’ යන නම ලත් ජල තොටකට බැසගත් යන්නයි. ‘ඕගාහා උත්තිණ්ණස්ස’ යනු ජල තොටින් ගොඩට පිවිසි යන්නයි. ‘වූපකට්ඨෝ’ යනු වෙන් වූයේ (හුදෙකලා වූයේ) යන අර්ථයයි. දැන්, දසබලයන් වහන්සේට හස්ති රාජයෙකුගෙන් ඉටු කරගත යුතු කාරියක් නැතත්, ශාසනයෙහි එවැනි (උතුම්) පුද්ගලයෙකු දැක්වීම පිණිස ‘යස්මිං භික්ඛවේ සමයේ ආරඤ්ඤකනාගස්ස’ යනාදී මේ වචන ගෙන එන ලදී. එබැවින් එම පුද්ගලයා දැක්වීමට ‘ඒවමේව ඛෝ’ යනාදිය වදාළ සේක.

၁၀. တပုဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. තපුස්ස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၁. ဒသမေ မလ္လေသူတိ မလ္လရဋ္ဌေ. ဣဓေဝ တာဝ တွံ, အာနန္ဒ, ဟောတီတိ ဣဓ ဘဂဝါ ‘‘တပုဿဂဟပတိနော ဣဓ ဌိတေန အာနန္ဒေန သဒ္ဓိံ ကထာသလ္လာပေါ ဘဝိဿတိ, တတောနိဒါနံ အဟံ မဟန္တံ ဓမ္မပရိယာယံ ဒေသေဿာမီ’’တိ ဉတွာ အာဟ. ဥပသင်္ကမီတိ သော ကိရ ဘုတ္တပါတရာသော ‘‘ဒသဗလဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဂမိဿာမီ’’တိ နိက္ခမန္တော ဒူရတောဝ ထေရံ ဒိသွာ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ. ပပါတော ဝိယ ခါယတိ, ယဒိဒံ နေက္ခမ္မန္တိ ယမိဒံ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခါတံ နေက္ခမ္မံ, တံ အမှာကံ မဟာပပါတော ဝိယ ဩဂါဟိတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. နေက္ခမ္မေ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စိတ္တံ အာရမ္မဏဝသေန ပက္ခန္ဒတိ, တဒေဝ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပသီဒတိ, တဒေဝ ပတိဋ္ဌာတိ, ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ စ ဝိမုစ္စတိ. ‘ဧတံ သန္တ’န္တိ ပဿတောတိ ဧတံ နေက္ခမ္မံ သန္တံ ဝိဂတဒရထပရိဠာဟန္တိ ဧဝံ ပဿန္တာနံ ဘိက္ခူနံ. ဗဟုနာ ဇနေန ဝိသဘာဂေါတိ တယိဒံ ဗဟုနာ မဟာဇနေန သဒ္ဓိံ ဘိက္ခူနံ ဝိသဘာဂံ, အသဒိသန္တိ အတ္ထော.

41. දසවැනි සූත්‍රයෙහි ‘මල්ලේසු’ යනු මල්ල රටෙහි යන්නයි. ‘ඉධේව තාව ත්වං ආනන්ද හෝති’ යන්නෙහි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘තපුස්ස ගෘහපතියා මෙහි සිටින ආනන්ද තෙරුන් සමඟ කථාසල්ලාපයක නිරත වනු ඇත, එම කරුණ නිමිත්තෙන් මම මහා ධර්ම පර්යායයක් දේශනා කරන්නෙමි’ යි දැනගෙන මෙය වදාළ සේක. ‘උපසංකමී’ යනු ඒ තපුස්ස ගෘහපතියා උදෑසන ආහාරය ගෙන ‘දසබලයන් වහන්සේ බැහැදැකීමට යන්නෙමි’ යි නික්මෙන්නේ, දුරදීම තෙරුන් වහන්සේ දැක ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. ‘පපාතෝ විය ඛායති යදිදං නෙක්ඛම්මං’ යනු පැවිදි බව නම් වූ යම් මේ නෙක්ඛම්මයක් වේද, එය අපට (ගිහියන්ට) මහත් ප්‍රපාතයකට බසින්නාක් මෙන් වැටහෙයි. ‘නෙක්ඛම්මේ චිත්තං පක්ඛන්දති’ යනු පැවිදි බව කෙරෙහි සිත අරමුණු වශයෙන් පැන නගියි, එයම අරමුණු කොට පහදියි, එහිම පිහිටයි, ප්‍රතිපක්ෂ අකුසල ධර්මයන්ගෙන් මිදෙයි. ‘ඒතං සන්තං’ යනු මේ නෙක්ඛම්මය ශාන්තය, දාහයක් (පීඩාවක්) නැති දෙයකැයි මෙසේ දකින්නා වූ භික්ෂූන්ට යන්නයි. ‘බහුනා ජනේන විසභාගෝ’ යනු භික්ෂූන්ගේ (ඒ අදහස) බොහෝ මහාජනයා සමඟ අසමාන වූවකි, සමාන නොවන දෙයකැයි අර්ථයයි.

ကထာပါဘတန္တိ ကထာမူလံ. တဿ မယှံ, အာနန္ဒ, နေက္ခမ္မေ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတီတိ တဿ ဧဝံ ဝိတက္ကေန္တဿာပိ မယှံ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စိတ္တံ န ဩတရတိ. ‘‘ဧတံ [Pg.283] သန္တ’’န္တိ ပဿတောတိ ‘‘သာဓု နေက္ခမ္မ’’န္တိ ပရိဝိတက္ကနဝသေန ‘‘ဧတံ နေက္ခမ္မံ သန္တ’’န္တိ ပဿန္တဿပိ. အနာသေဝိတောတိ န အာသေဝိတော န ဖဿိတော န သစ္ဆိကတော. အဓိဂမ္မာတိ အဓိဂန္တွာ ပတွာ သစ္ဆိကတွာ. တမာသေဝေယျန္တိ တံ အာနိသံသံ သေဝေယျံ ဘဇေယျံ. ယံ မေတိ ယေန ကာရဏေန မယှံ. အဓိဂမ္မာတိ အဓိဂန္တွာ. သွာဿ မေ ဟောတိ အာဗာဓောတိ သော မယှံ အာဗာဓနဋ္ဌေန အာဗာဓော ဟောတိ. အဝိတက္ကေ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတီတိ အဝိတက္ကဝိစာရေ ဒုတိယဇ္ဈာနေ အာရမ္မဏဝသေန စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ. ဝိတက္ကေသူတိ ဝိတက္ကဝိစာရေသု. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

‘කථාපාභතං’ යනු කතාවට මුල පිරීමයි. ‘තස්ස මය්හං ආනන්ද නෙක්ඛම්මේ චිත්තං න පක්ඛන්දති’ යනු එසේ කල්පනා කරන මාගේ සිත පැවිදි බවට ඇතුළු නොවේ යන්නයි. ‘ඒතං සන්තන්ති පස්සතෝ’ යනු ‘නෙක්ඛම්මය යහපති’ කියා කල්පනා කිරීම් වශයෙන් ‘මේ නෙක්ඛම්මය ශාන්තය’ කියා දකින්නාට ද යන්නයි. ‘අනාසේවිතෝ’ යනු පුරුදු නොකළ, ස්පර්ශ නොකළ, සාක්ෂාත් නොකළ යන්නයි. ‘අතිගම්ම’ (අධිගම්ම) යනු පැමිණ, ලබාගෙන, සාක්ෂාත් කොට යන්නයි. ‘තමාසේවෙය්‍යං’ යනු පැවිදි බවේ ආනිසංසය සේවනය කරන්නෙමි, භජනය කරන්නෙමි යන්නයි. ‘යං මේ’ යනු යම් කරුණක් නිසා මට යන්නයි. ‘අධිගම්ම’ යනු අවබෝධ කොටගෙන යන්නයි. ‘ස්වාස්ස මේ හෝති ආබාධෝ’ යනු කාමයන් හා බැඳුණු ඒ සංඥා මනසිකාරයන් පැවතීම පීඩාකාරී අර්ථයෙන් මට ‘ආබාධයක්’ (රෝගයක්) වෙයි යන්නයි. ‘අවිතක්කේ චිත්තං න පක්ඛන්දති’ යනු විතර්ක විචාර රහිත වූ දෙවැනි ධ්‍යානයෙහි අරමුණු වශයෙන් සිත ඇතුළු නොවේ යන්නයි. ‘විතක්කේසු’ යනු විතර්ක විචාරයන් කෙරෙහි යන්නයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

မဟာဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

හතරවන මහා වර්ගයයි.

၅. သာမညဝဂ္ဂေါ

5. සාමඤ්ඤ වර්ගය

၁. သမ္ဗာဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සම්බාධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၂. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဥဒါယီတိ ကာဠုဒါယိတ္ထေရော. အဝိဒွါတိ အညာသိ. ဘူရိမေဓသောတိ မဟာပညော. ယော ဈာနမဗုဇ္ဈီတိ ယော ဈာနံ အဗုဇ္ဈိ. ပဋိလီနနိသဘောတိ ဧကီဘာဝဝသေန ပဋိလီနော စေဝ ဥတ္တမဋ္ဌေန စ နိသဘော. မုနီတိ ဗုဒ္ဓမုနိ. ပရိယာယေနာတိ ဧကေန ကာရဏေန. ကာမသမ္ဗာဓဿ ဟိ အဘာဝမတ္တေနေဝ ပဌမဇ္ဈာနံ ဩကာသာဓိဂမော နာမ, န သဗ္ဗထာ သဗ္ဗံ. တတြာပတ္ထိ သမ္ဗာဓောတိ တသ္မိမ္ပိ ပဌမဇ္ဈာနေ သမ္ဗာဓော ပဋိပီဠနံ အတ္ထိယေဝ. တတြာပိတ္ထီတိပိ ပါဌော. ကိဉ္စ တတ္ထ သမ္ဗာဓောတိ တသ္မိံ ပန ဈာနေ ကိံ သမ္ဗာဓော နာမ. အယမေတ္ထ သမ္ဗာဓောတိ အယံ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ အနိရုဒ္ဓဘာဝေါ သမ္ဗာဓော သံပီဠာ နာမ. ဣမိနာ ဥပါယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နိပ္ပရိယာယေနာတိ န ဧကေန ကာရဏေန, အထ ခေါ အာသဝက္ခယော နာမ သဗ္ဗသမ္ဗာဓာနံ ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဩကာသာဓိဂမော နာမာတိ.

42. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘උදායී’ යනු කාලුදායී තෙරුන් වහන්සේය. ‘අවිද්වා’ යනු නොදත් (අඥාන) යන්නයි. ‘භූරිමේධසෝ’ යනු මහා ප්‍රඥාවන්තයා යන්නයි. ‘යෝ ඣානමබුජ්ඣි’ යනු යම් පුද්ගලයෙක් ධ්‍යානය අවබෝධ කළේ ද යන්නයි. ‘පටිලීනනිසභෝ’ යනු ඒකීභාවය (විවේකය) නිසා හුදෙකලා වූ ද, උත්තම අර්ථයෙන් වෘෂභයෙකු වැනි වූ ද යන්නයි. ‘මුනී’ යනු බුද්ධ මුණිවරයා යන්නයි. ‘පරියායේන’ යනු එක්තරා කරුණක් නිසාය. කාමයන්ගෙන් වන පීඩාව (සම්බාධය) නැති වීම පමණකින්ම ප්‍රථම ධ්‍යානය ‘ඕකාසාධිගම’ (අවකාශයක් ලැබීම) යැයි කියනු ලැබේ, එය සෑම අයුරින්ම සම්පූර්ණ වූවක් නොවේ. ‘තත්‍රාපත්ථි සම්බාධෝ’ යනු ඒ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි ද පීඩාව (සම්බාධය) පවතින්නේමය. ‘තත්‍රාපිත්ථි’ කියා ද පාඨයක් පවතී. ‘කිංච තත්ථ සම්බාධෝ’ යනු ඒ ධ්‍යානයෙහි සම්බාධය නම් කුමක්ද? ‘අයමෙත්ථ සම්බාධෝ’ යනු විතර්ක විචාරයන් නිරුද්ධ නොවීම සම්බාධය හෙවත් පීඩාව නම් වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය. ‘නිප්පරියායේන’ යනු එක්තරා කරුණක් නිසා පමණක් නොව, සැබවින්ම ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම සියලු පීඩාවන් දුරු වූ බැවින් සම්පූර්ණයෙන්ම ‘ඕකාසාධිගම’ (නිදහස ලැබීම) නම් වෙයි.

၂. ကာယသက္ခိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. කායසක්ඛි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၃. ဒုတိယေ [Pg.284] ယထာ ယထာ စ တဒါယတနန္တိ ယေန ယေန ကာရဏေန ယေန ယေနာကာရေန တံ ပဌမဇ္ဈာနသင်္ခါတံ အာယတနံ ဟောတိ. တထာ တထာ နံ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ တေန တေန ကာရဏေန တေန တေနာကာရေန တံ သမာပတ္တိံ သဟဇာတနာမကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, သမာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ကာယသက္ခိ ဝုတ္တော ဘဂဝတာ ပရိယာယေနာတိ ယသ္မာ တေန နာမာကာယေန ပဌမဇ္ဈာနံ သစ္ဆိကတံ, တသ္မာ ဣမိနာ ပရိယာယေန ကာယသက္ခိ ဝုတ္တော. နိပ္ပရိယာယေနာတိ ယတ္တကံ ကာယေန သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ, သဗ္ဗဿ ကတတ္တာ အယံ နိပ္ပရိယာယေန ကာယသက္ခိ နာမ.

43. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘යථා යථා ච තදායතනං’ යනු යම් යම් කරුණකින්, යම් යම් ආකාරයකින් ඒ ප්‍රථම ධ්‍යානය නම් වූ ආයතනය (තත්ත්වය) වේද යන්නයි. ‘තථා තථා නං කායේන ඵුසිත්වා විහරති’ යනු ඒ ඒ කරුණෙන්, ඒ ඒ ආකාරයෙන් එම සමාපත්තිය සහජාත නාමකය (සිත හා චෛතසික) මගින් ස්පර්ශ කොට (ලබාගෙන) වාසය කරයි, සමාපත්තිවලට සමවදියි යන අර්ථයයි. ‘කායසක්ඛි වුත්තෝ භගවතා පරියායේන’ යනු යම් හෙයකින් ඒ නාමකය මගින් ප්‍රථම ධ්‍යානය සාක්ෂාත් කරන ලද්දේ ද, එබැවින් මේ පර්යායයෙන් ‘කායසක්ඛි’ (කය සාක්ෂි කොට ඇත්තා) යැයි වදාරන ලදී. ‘නිප්පරියායේන’ යනු කයින් සාක්ෂාත් කළ යුතු යම් පමණක් ධර්ම ඇද්ද, ඒ සියල්ල කළ බැවින් මොහු සැබෑ ලෙසම (නිප්පර්යාය වශයෙන්) ‘කායසක්ඛි’ නම් වේ.

၃. ပညာဝိမုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පඤ්ඤාවිමුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၄. တတိယေ ပညာယ စ နံ ပဇာနာတီတိ တံ ပဌမဇ္ဈာနဝိပဿနာပညာယ ဇာနာတိ. ဣဓာပိ ပရိယာယနိပ္ပရိယာယာ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ စ ဣဓ, ဧဝံ ဣတော ပရေသုပိ.

44. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘පඤ්ඤාය ච නං පජානාති’ යනු ඒ ප්‍රථම ධ්‍යානය විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් දැනගනියි යන්නයි. මෙහි ද පර්යාය හා නිප්පර්යාය අර්ථ කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි යම් සේද, මෙතැන් සිට ඉදිරි සූත්‍රවල ද එසේමය.

၄. ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. උභතෝභාගවිමුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၅. စတုတ္ထံ ဥဘယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂေဟိ သမထဝိပဿနာနံ ပစ္စနီကကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော. ပရိယောသာနေ ပန သမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော, အရိယမဂ္ဂေန နာမကာယတော ဝိမုတ္တောယေဝ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

45. සිව්වැනි සූත්‍රය (පර්යාය හා නිප්පර්යාය) යන දෙයාකාරයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි ‘උභතෝභාගවිමුත්තෝ’ යනු සමථ හා විපස්සනාවන්ට ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන්ගෙන් යන දෙඅංශයෙන්ම මිදුණු තැනැත්තායි. අවසානයේදී නම්, සමාපත්තිය මගින් රූප කයෙන් ද, ආර්ය මාර්ගය මගින් නාම කයෙන් ද මිදුණු තැනැත්තා ‘උභතෝභාගවිමුත්ත’ යැයි දත යුතුය.

၅-၁၀. သန္ဒိဋ္ဌိကဓမ္မသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-10. සන්දිට්ඨිකධම්ම සූත්‍ර ආදී වර්ණනාවයි.

၄၆-၅၁. ပဉ္စမာဒီသု သန္ဒိဋ္ဌိကောတိ သယံ ပဿိတဗ္ဗကော. နိဗ္ဗာနန္တိ ကိလေသနိဗ္ဗာနံ. ပရိနိဗ္ဗာနန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. တဒင်္ဂနိဗ္ဗာနန္တိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိနာ တေန တေန အင်္ဂေန နိဗ္ဗာနံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနန္တိ ဣသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ နိဗ္ဗာနံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

46-51. පස්වැනි ආදී සූත්‍රවල, ‘සන්දිට්ඨිකෝ’ යනු තමා විසින්ම දැකිය යුතු වූ යන්නයි. ‘නිබ්බානං’ යනු ක්ලේශයන්ගේ නිවීමයි. ‘පරිනිබ්බානං’ යනු එයටම තවත් නමකි. ‘තදංගනිබ්බානං’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ඒ ඒ අංගයන් මගින් ලබන නිවීමයි. ‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානං’ යනු මේ ආත්මභාවයේදීම ලබන නිවනයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

သာမညဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන සාමඤ්ඤ වර්ගයයි.

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

පළමු පන්නාසකය නිම විය.

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသကဝဏ္ဏနာ

2. දෙවැනි පන්නාසක වර්ණනාවයි.

၅၂. ဣတော [Pg.285] ပရေသု ခေမန္တိ နိရုပဒ္ဒဝံ. ခေမပ္ပတ္တောတိ ခေမဘာဝံ ပတ္တော. သိက္ခာဒုဗ္ဗလျာနီတိ သိက္ခာယ ဒုဗ္ဗလဘာဝကရဏာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

52. මීට පසුව එන සූත්‍රවල ‘ඛේමං’ යනු උපද්‍රව රහිත බවයි. ‘ඛේමප්පත්තෝ’ යනු නිර්භය භාවයට පත් වූ යන්නයි. ‘සික්ඛාදුබ්බල්‍යානී’ යනු ශික්ෂාව දුර්වල කරන කරුණුයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙය අවසානයයි.

မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

နဝကနိပါတဿ သံဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවක නිපාත වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා!

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

අංගුත්තර නිකායෙහි

ဒသကနိပါတ-အဋ္ဌကထာ

දසක නිපාත අට්ඨකථාව

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

၁. အာနိသံသဝဂ္ဂေါ

1. ආනිසංස වර්ගය

၁. ကိမတ္ထိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. කිමත්ථිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁. ဒသကနိပါတဿ [Pg.287] ပဌမေ ကုသလာနိ သီလာနီတိ အနဝဇ္ဇသီလာနိ. အမင်္ကုဘာဝဿ အဝိပ္ပဋိသာရဿ အတ္ထာယ သံဝတ္တန္တီတိ အဝိပ္ပဋိသာရတ္ထာနိ. သော နေသံ အာနိသံသောတိ အဝိပ္ပဋိသာရာနိသံသာနိ. ယထာဘူတဉာဏဒဿနတ္ထောတိအာဒီသု ယထာဘူတဉာဏဒဿနံ နာမ တရုဏဝိပဿနာ, နိဗ္ဗိဒါ နာမ ဗလဝဝိပဿနာ, ဝိရာဂေါ နာမ မဂ္ဂေါ, ဝိမုတ္တိ နာမ အရဟတ္တဖလံ, ဉာဏဒဿနံ နာမ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. အဂ္ဂါယ ပရေန္တီတိ အရဟတ္တတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တိ.

1. දසක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'කුසලානි සීලානි' යනු නිවැරදි (අනවද්‍ය) සීලයන්ය. මලානික නොවන බව (මුහුණ අඳුරු නොවීම) සහ පසුතැවිලි නොවීම පිණිස පවතින බැවින් 'අවිප්පටිසාරත්ථ' නම් වේ. එය (පසුතැවිලි නොවීම) එම සීලයන්ගේ ආනිසංසය වන බැවින් 'අවිප්පටිසාරානිසංස' නම් වේ. 'යථාභූතඤාණදස්සනත්ථෝ' යනාදී තැන්හි යථාභූතඤාණදස්සනය යනු තරුණ (මුල් අවධියේ) විදර්ශනාවයි, නිබ්බිදාව යනු බලවත් විදර්ශනාවයි, විරාගය යනු මාර්ගයයි, විමුක්තිය යනු අර්හත් ඵලයයි, ඥාණදර්ශනය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. 'අග්ගාය පරෙන්ති' යනු අර්හත් ඵලය පිණිස පවතිත් (ගමන් කරත්) යන්නයි.

၂. စေတနာကရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. චේතනාකරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၂. ဒုတိယေ န စေတနာယ ကရဏီယန္တိ န စေတေတွာ ကပ္ပေတွာ ပကပ္ပေတွာ ကာတဗ္ဗံ. ဓမ္မတာ ဧသာတိ ဓမ္မသဘာဝေါ ဧသော ကာရဏနိယမော အယံ. အဘိသန္ဒေန္တီတိ ပဝတ္တေန္တိ. ပရိပူရေန္တီတိ ပရိပုဏ္ဏံ ကရောန္တိ. အပါရာ ပါရံ ဂမနာယာတိ ဩရိမတီရဘူတာ တေဘူမကဝဋ္ဋာ နိဗ္ဗာနပါရံ ဂမနတ္ထာယ.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'න චේතනාය කරණීයං' යනු චේතනාවෙන්, කල්පනා කර හෝ සැලසුම් කර කළ යුතු දෙයක් නොවන බවයි. 'ධම්මතා ඒසා' යනු මෙය ධර්ම ස්වභාවයයි, මෙය හේතු නියමයයි. 'අභිසන්දෙන්ති' යනු පවත්වති (ගලා යති). 'පරිපූරෙන්ති' යනු සම්පූර්ණ කරති. 'අපාරා පාරං ගමනාය' යනු මෙතෙර නම් වූ ත්‍රෛභූමක වට්ටයෙන් (සංසාරයෙන්) නිවන නම් වූ එතෙරට පැමිණීම පිණිසයි.

၃-၅. ဥပနိသသုတ္တတ္တယဝဏ္ဏနာ

3-5. උපනිස සූත්‍ර තුනේ වර්ණනාව

၃-၅. တတိယေ ဟတူပနိသောတိ ဟတကာရဏော. စတုတ္ထပဉ္စမေသု ဒွီဟိ ထေရေဟိ ကထိတဘာဝေါဝ ဝိသေသော.

3-5. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'හතූපනිසෝ' යනු විනාශ වූ හේතු ඇති බවයි. හතරවන සහ පස්වන සූත්‍රයන්හි සැරියුත් මාහිමියන් සහ ආනන්ද මාහිමියන් යන තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම විසින් දේශනා කර තිබීම පමණක් විශේෂයකි.

၆. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

၆. ဆဋ္ဌေ နေဝ ပထဝိယံ ပထဝီသညီ အဿာတိ ပထဝိံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပထဝီတိ ဧဝံ ဥပ္ပန္နာယ သညာယ သညီ န ဘဝေယျ. အာပါဒီသုပိ ဧသေဝ [Pg.288] နယော. န ဣဓလောကေတိ ဣဓလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇနကစတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနသညာယ န သညီ ဘဝေယျ. န ပရလောကေတိ ပရလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇနကစတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနသညာယ န သညီ ဘဝေယျ. သညီ စ ပန အဿာတိ အထ စ ပနဿ သမာပတ္တိ သဝိတက္ကသမာပတ္တိယေဝ အဿာတိ ဝုစ္စတိ. ဧတံ သန္တံ ဧတံ ပဏီတန္တိ သန္တံ သန္တန္တိ အပ္ပေတွာ နိသိန္နဿ ဒိဝသမ္ပိ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ‘‘သန္တံ သန္တ’’န္တေဝ ပဝတ္တတိ, ပဏီတံ ပဏီတန္တိ အပ္ပေတွာ နိသိန္နဿ ဒိဝသမ္ပိ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ‘‘ပဏီတံ ပဏီတ’’န္တေဝ ပဝတ္တတိ. ယဒိဒံ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိ နိဗ္ဗာနံ နိဗ္ဗာနန္တိ အပ္ပေတွာ နိသိန္နဿ ဒိဝသမ္ပိ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ‘‘နိဗ္ဗာနံ နိဗ္ဗာန’’န္တေဝ ပဝတ္တတီတိ သဗ္ဗမ္ပေတံ ဖလသမာပတ္တိသမာဓိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි 'පෘථිවියෙහි පෘථිවි සංඥා ඇත්තෙකු නොවිය යුතුය' යනු පෘථිවිය අරමුණු කරගෙන 'පෘථිවිය' යැයි උපදින සංඥාවෙන් යුක්ත නොවිය යුතු බවයි. ආපෝ ධාතුව ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'න ඉධලෝකේ' යනු මෙලොව උපදින චතුර්ථ හෝ පඤ්චම ධ්‍යාන සංඥාවෙන් සංඥා ඇත්තෙකු නොවිය යුතුය. 'න පරලෝකේ' යනු පරලොවෙහි උපදින චතුර්ථ හෝ පඤ්චම ධ්‍යාන සංඥාවෙන් සංඥා ඇත්තෙකු නොවිය යුතුය. 'සඤ්ඤී ච පන අස්ස' යනු එහෙත් ඔහුට එම සමාපත්තිය තිබිය යුතුය, එය විතර්ක සහිත සමාපත්තියක්ම විය යුතු බව පැවසේ. 'ඒතං සන්තං ඒතං පණීතං' යනු 'ශාන්තය, ශාන්තය' කියා සමවැදී සිටින්නාට මුළු දවස පුරාම 'ශාන්තය, ශාන්තය' යනුවෙන් සිත පවතී. 'ප්‍රණීතය, ප්‍රණීතය' කියා සමවැදී සිටින්නාට මුළු දවස පුරාම 'ප්‍රණීතය, ප්‍රණීතය' යනුවෙන් සිත පවතී. 'යදිදං සබ්බසංඛාරසමථෝ' යනු 'නිවන නිවන' කියා සමවැදී සිටින්නාට දවස පුරාම 'නිවන නිවන' යනුවෙන් සිත පවතින බවයි. මේ සියල්ල වදාරන ලද්දේ ඵලසමාපත්ති සමාධිය අරමුණු කරගෙනය.

၇. သာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၇. သတ္တမေ သညီ စ ပနာဟံ, အာဝုသော, တသ္မိံ သမယေ အဟောသိန္တိ, အာဝုသော, တသ္မိံ သမယေ အဟံ ‘‘ဘဝနိရောဓော နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဣမာယ ဖလသမာပတ္တိသညာယ သညီ အဟောသိံ. သစိတ္တကာ မေ သာ သမာပတ္တိ အဟောသီတိ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'ඇවැත්නි, එකල මම සංඥා ඇත්තෙකු වීමි' යනු 'ඇවැත්නි, එකල මම භව නිරෝධය නිවනයි යන මෙම ඵලසමාපත්ති සංඥාවෙන් යුක්ත වීමි' යන්නයි. 'මගේ එම සමාපත්තිය සිත සහිත වූවකි' යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය දක්වන ලදී.

၈. ဈာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ධ්‍යාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၈. အဋ္ဌမေ သမန္တပါသာဒိကောတိ ပသာဒါဝဟာနံယေဝ ကာယကမ္မာဒီနံ သဗ္ဘာဝတော သမန္တော ပါသာဒိကော. သဗ္ဗာကာရပရိပူရောတိ သဗ္ဗေဟိ ကာရဏေဟိ ပရိပုဏ္ဏော.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි 'සමන්තපාසාදිකෝ' යනු සෑම අතින්ම ප්‍රසාදය එළවන්නා වූ කායකර්මාදිය ඇති බැවින් 'සමන්තපාසාදික' නම් වේ. 'සබ්බාකාරපරිපූරෝ' යනු සියලු හේතූන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ බවයි.

၉. သန္တဝိမောက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. සන්තවිමොක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

၉. နဝမေ သန္တာတိ အာရမ္မဏသန္တတာယပိ အင်္ဂသန္တတာယပိ သန္တာ. ဝိမောက္ခာတိ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ အာရမ္မဏေ စ နိရာသင်္ကဘာဝေန သုဋ္ဌု မုတ္တတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမာ. အတိက္ကမ္မ ရူပေတိ ရူပဇ္ဈာနာနိ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි 'සන්තා' යනු අරමුණෙහි ශාන්ත බව නිසා හෝ අංගයන්ගේ ශාන්ත බව නිසා 'ශාන්ත' නම් වේ. 'විමොක්ඛා' යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ද, අරමුණෙහි සැකයකින් තොරව හොඳින් මිදුණු බැවින් ද මෙම නම ලැබී ඇත. 'අතික්කම්ම රූපේ' යනු රූපාවචර ධ්‍යානයන් ඉක්මවා පවතින බවයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

အာနိသံသဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමු ආනිසංස වර්ගයයි.

၂. နာထဝဂ္ဂေါ

2. නාථ වර්ගය

၁. သေနာသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සේනාසන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁. ဒုတိယဿ [Pg.289] ပဌမေ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတောတိ ပဉ္စဟိ ဂုဏင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော. နာတိဒူရံ ဟောတိ နာစ္စာသန္နန္တိ ယဉှိ အတိဒူရေ ဟောတိ, ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ တတ္ထ ဂစ္ဆန္တဿ ကာယစိတ္တဒရထာ ဟောတိ, တတော အနုပ္ပန္နံ ဝါ သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေတုံ ဥပ္ပန္နံ ဝါ ထိရံ ကာတုံ န သက္ကောတိ. အစ္စာသန္နံ ဗဟုဇနာကိဏ္ဏံ ဟောတိ. စတ္တာလီသဥသဘမတ္တေ ပန ပဒေသေ ဝသတံ ဒူရာသန္နဒေါသဝိမုတ္တဉ္စ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နံ နာမ ဟောတိ. ဒိဝါအပ္ပာကိဏ္ဏန္တိ ဒိဝသဘာဂေ မဟာဇနေန အနာကိဏ္ဏံ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'පඤ්චංගසමන්නාගතෝ' යනු ගුණාංග පහකින් සමන්විත වූ බවයි. 'ඉතා දුර නොවූ ඉතා ලඟ නොවූ' යන මෙහි, යම් සේනාසනයක් ඉතා දුර වූ විට පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිර එහි යන භික්ෂුවට කායික හා මානසික ක්ලාන්තය ඇතිවේ. ඒ හේතුවෙන් නූපන් සමාධිය උපදවන්නට හෝ උපන් සමාධිය ස්ථාවර කරන්නට නොහැකි වේ. ඉතා සමීප වූ සේනාසනය බොහෝ ජනයාගෙන් ගැවසී ගත්තේ වෙයි. උසභ හතළිහක් පමණ ප්‍රමාණයේ ජීවත් වන්නන්ට දුර හෝ ලඟ යන දෝෂයන්ගෙන් තොරව ගමනාගමනයෙන් යුක්ත සේනාසනය 'ගමනාගමනසම්පන්න' නම් වේ. 'දිවාඅප්පාකිණ්ණං' යනු දහවල් කාලයෙහි මහා ජනයාගෙන් තොර වූ බවයි.

၂. ပဉ္စင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පඤ්චංග සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၂. ဒုတိယေ ကေဝလီတိ ကေဝလေဟိ သကလေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတော. ဝုသိတဝါတိ ဝုတ္ထဗြဟ္မစရိယဝါသော. အသေခေနာတိ အသေခဓမ္မပရိယာပန္နေန လောကုတ္တရေန. သီလက္ခန္ဓေနာတိ သီလရာသိနာ. ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓေနာတိ ဧတ္ထ ဌပေတွာ သီလာဒယော တယော သေသာ ဖလဓမ္မာ ဝိမုတ္တိ နာမ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ, တံ လောကိယမေဝ.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'කේවලී' යනු සියලුම ගුණයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ බවයි. 'වුසිතවා' යනු වාසය කර නිම කළ බ්‍රහ්මචරියාව ඇත්තා වූ බවයි. 'අසේඛේන' යනු අශෛක්ෂ ධර්මයන්ට අයත් වූ ලෝකෝත්තර වූ බවයි. 'සීලක්ඛන්ධේන' යනු සීල රාශියෙනි. 'විමුක්තික්ඛන්ධේන' යන්නෙහි සීල ආදී ධර්ම තුන හැර ඉතිරි ඵල ධර්මයන් විමුක්තිය නම් වේ. විමුක්ති ඥාණදර්ශනය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි, එය ලෞකික ධර්මයක්මය.

၃-၄. သံယောဇနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-4. සංයෝජන ආදී සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃-၁၄. တတိယေ ဩရမ္ဘာဂိယာနီတိ ဟေဋ္ဌာဘာဂိယာနိ. ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနီတိ ဥပရိဘာဂိယာနိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ. စတုတ္ထေ ခိလဝိနိဗန္ဓာ ပဉ္စကနိပါတေ ဝိတ္ထာရိတာယေဝ. အာရောဟပရိဏာဟေနာတိ ဒီဃပုထုလန္တေန.

13-14. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'ඕරම්භාගියානි' යනු පහළ (කාම) භවයට අයත් වූ දේවල්ය. 'උද්ධම්භාගියානි' යනු ඉහළ (රූප, අරූප) භවයන්ට අයත් වූ දේවල්ය. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැනම පවසන ලදී. හතරවන සහ පස්වන සූත්‍රයන්හි 'ඛිල' සහ 'විනිබන්ධ' ගැන පඤ්චක නිපාතයෙහි විස්තර කර ඇත. 'ආරෝහපරිණාහේන' යනු උසින් හා වටප්‍රමාණයෙනි.

၅. အပ္ပမာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අප්‍රමාද සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅. ပဉ္စမေ ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ သဗ္ဗသတ္တာနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဂ္ဂေါ, ဧဝံ သဗ္ဗေသံ ကုသလဓမ္မာနံ ကာရာပကအပ္ပမာဒေါ အဂ္ဂေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နနု စေသ လောကိယောဝ, ကုသလဓမ္မာ ပန လောကုတ္တရာပိ. အယဉ္စ ကာမာဝစရောဝ, ကုသလဓမ္မာ ပန စတုဘူမကာ. ကထမေသ တေသံ အဂ္ဂေါတိ? ပဋိလာဘကတ္တေန. အပ္ပမာဒေန ဟိ တေ ပဋိလဘန္တိ, တသ္မာ သော တေသံ အဂ္ဂေါ. တေနေဝ ဝုတ္တံ – သဗ္ဗေ တေ အပ္ပမာဒမူလကာတိ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'ඒවමේව ඛෝ' යනු යම් සේ සියලු සත්වයන්ට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන්නාක් මෙන්, එලෙසම සියලු කුසල ධර්මයන් සිදු කරවන්නා වූ අප්‍රමාදය අග්‍ර බව දත යුතුය. 'මෙය ලෞකික දෙයක් පමණක් නේද, එහෙත් කුසල ධර්මයන් ලෝකෝත්තර ද වේ, අප්‍රමාදය කාමාවචරය, කුසල ධර්මයන් සිවුභූමිකය, එවැනි කලක එය අග්‍ර වන්නේ කෙසේද?' යත්: එය ලබා දෙන (ප්‍රතිලාභ) ස්වභාවය නිසාය. අප්‍රමාදය නිසා එම ධර්මයන් ලබන බැවින් එය ඔවුන්ට අග්‍ර වේ. එබැවින් 'ඒ සියල්ල අප්‍රමාදය මූලික කොට ඇත්තේය' යැයි වදාරන ලදී.

ဇင်္ဂလာနန္တိ [Pg.290] ပထဝိတလစာရီနံ. ပါဏာနန္တိ သပါဒကပါဏာနံ. ပဒဇာတာနီတိ ပဒါနိ. သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဩဓာနံ ပက္ခေပံ ဂစ္ဆန္တိ. အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ သေဋ္ဌမက္ခာယတိ. ယဒိဒံ မဟန္တတ္တေနာတိ မဟန္တဘာဝေန အဂ္ဂမက္ခာယတိ, န ဂုဏဂ္ဂေနာတိ အတ္ထော. ဝဿိကန္တိ သုမနပုပ္ဖံ. ဣဒံ ကိရ သုတ္တံ သုတွာ ဘာတိယမဟာရာဇာ ဝီမံသိတုကာမတာယ ဧကသ္မိံ ဂဗ္ဘေ စတုဇာတိဂန္ဓေဟိ ပရိဘဏ္ဍံ ကတွာ သုဂန္ဓပုပ္ဖာနိ အာဟရာပေတွာ ဧကဿ သမုဂ္ဂဿ မဇ္ဈေ သုမနပုပ္ဖမုဋ္ဌိံ ဌပေတွာ သေသာနိ တဿ သမန္တတော မုဋ္ဌိံ ကတွာ ဌပေတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ ဗဟိ နိက္ခန္တော. အထဿ မုဟုတ္တံ ဗဟိ ဝီတိနာမေတွာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ပဝိသန္တဿ သဗ္ဗပဌမံ သုမနပုပ္ဖဂန္ဓော ဃာနံ ပဟရိ. သော မဟာတလသ္မိံယေဝ မဟာစေတိယာဘိမုခေါ နိပဇ္ဇိတွာ ‘‘ဝဿိကံ တေသံ အဂ္ဂန္တိ ကထေန္တေန သုကထိတံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာ’’တိ စေတိယံ ဝန္ဒိ. ခုဒ္ဒရာဇာနောတိ ခုဒ္ဒကရာဇာနော. ကူဋရာဇာနောတိပိ ပါဌော.

‘ජංගලානං’ යනු පොළොව මතුපිට හැසිරෙන්නන් පිළිබඳවයි. ‘පාණානං’ යනු පාද සහිත සත්ත්වයන් පිළිබඳවයි. ‘පදජාතානි’ යනු පා සටහන් (පියවර) යන්නයි. ‘සමෝධානං ගච්ඡන්ති’ යනු එක්රැස් වීමකට (ඇතුළත් වීමට) පැමිණෙති යන්නයි. ‘අග්ගමක්ඛායති’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලැබේ. ‘යදිදං මහන්තත්තේන’ යනු විශාලත්වය නිසා ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලබන අතර ගුණයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි නොකියනු ලැබේ යනු අර්ථයයි. ‘වස්සිකං’ යනු සමන් මල් ය. මේ සූත්‍රය අසා භාතිය මහාරාජයා පරීක්ෂා කරනු කැමැත්තෙන්, එක් ගර්භයක (කාමරයක) සිවුජාති ගන්ධයෙන් ආලේප කොට, සුවඳැති මල් ගෙන්වාගෙන එක් මල් වට්ටියක් මැද සමන් මල් මිටක් තබා, ඉතිරි මල් ඒ අවට මිටි වශයෙන් තබා, දොර වසා පිටතට ගියේය. ඉක්බිති මොහොතක් පිටත ගත කොට දොර හැර ඇතුළු වන විට, සියලු මල්වලට වඩා ප්‍රථමයෙන් සමන් මල් සුවඳ ඝාණ ප්‍රසාදයට (නැසිකිලට) වැදුණි. ඒ රජතුමා මහා ප්‍රාසාද තලයේම මහා චෛත්‍යය දෙසට අභිමුඛව වැතිර, “සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ‘ඒ මල් අතර සමන් මල් අග්‍ර වේ’ යයි පවසමින් මැනවින් දේශනා කරන ලදී” යයි පවසා චෛත්‍යයට වැන්දේය. ‘ඛුද්දරාජානො’ යනු කුඩා රජවරු ය. ‘කූටරාජානො’ යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී.

၆. အာဟုနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ආහුනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၆. ဆဋ္ဌေ ဂေါတြဘူတိ သိခါပတ္တဝိပဿနာဘူတေန နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေန ဂေါတြဘုဉာဏေန သမန္နာဂတော.

16. හයවැනි සූත්‍රයේ ‘ගෝත්‍රභූ’ යනු අග්‍රප්‍රාප්ත විදර්ශනාවෙන් යුත්, නිවන් අරමුණු කොට ගත් ගෝත්‍රභූ ඥානයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයායි.

၇. ပဌမနာထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. පළමු නාථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၇. သတ္တမေ သနာထာတိ သဉာတကာ ဗဟုဉာတိဝဂ္ဂါ ဟုတွာ ဝိဟရထ. နာထံ ကရောန္တီတိ နာထကရဏာ, အတ္တနော သနာထဘာဝကရာ ပတိဋ္ဌာကရာတိ အတ္ထော. ကလျာဏမိတ္တောတိအာဒီသု သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နာ ကလျာဏာ မိတ္တာ အဿာတိ ကလျာဏမိတ္တော. တေဝဿ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု သဟ အယနတော သဟာယာတိ ကလျာဏသဟာယော. စိတ္တေန စေဝ ကာယေန စ ကလျာဏမိတ္တေသုယေဝ သမ္ပဝင်္ကော ဩဏတောတိ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကော. သုဝစော ဟောတီတိ သုခေန ဝတ္တဗ္ဗော ဟောတိ, သုခေန အနုသာသိတဗ္ဗော. ခမောတိ ဂါဠှေန ဖရုသေန ကက္ခဠေန ဝုတ္တော ခမတိ န ကုပ္ပတိ. ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ အနုသာသနိန္တိ ယထာ ဧကစ္စော ဩဝဒိယမာနော ဝါမတော ဂဏှာတိ, ပဋိပ္ဖရတိ ဝါ, အဿုဏန္တော ဝါ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ အကတွာ ‘‘ဩဝဒထ[Pg.291], ဘန္တေ, အနုသာသထ, တုမှေသု အနောဝဒန္တေသု ကော အညော ဩဝဒိဿတီ’’တိ ပဒက္ခိဏံ ဂဏှာတိ.

17. හත්වැනි සූත්‍රයේ ‘සනාථා’ යනු නෑයන් සහිත වූ, බොහෝ නෑ පිරිස් ඇතිව වාසය කරව් යන්නයි. ‘නාථං කරොන්ති’ යනු පිළිසරණක් කරගන්නා බැවින් ‘නාථකරණ’ නම් වේ, එනම් තමාට පිළිසරණක් කරගන්නා වූ, පිහිටක් කරගන්නා වූ යනු අර්ථයයි. ‘කල්‍යාණමිත්තො’ යනාදී තන්හි, සීලාදී ගුණයෙන් යුත් යහපත් මිතුරන් ඇත්තේ යම් භික්ෂුවකට ද ඔහු ‘කල්‍යාණමිත්‍ර’ නම් වේ. ඔහුම එම භික්ෂුවගේ සිටීම, හිඳීම ආදියේදී සහාය වන බැවින් ‘කල්‍යාණ සහාය’ නම් වේ. සිතින් හා කයින් කල්‍යාණ මිතුරන් කෙරෙහිම නැමුණේ ‘කල්‍යාණ සම්පවංක’ නම් වේ. ‘සුවචො හෝති’ යනු පහසුවෙන් කථා කළ හැකි, පහසුවෙන් අනුශාසනා කළ හැකි වූවෙකි. ‘ඛමෝ’ යනු දැඩි වූ, රළු වූ, කර්කශ වූ වචනයෙන් කී කල්හි ද ඉවසන, කෝප නොවන තැනැත්තායි. ‘පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනිං’ යනු, යම්සේ ඇතැම් අය අවවාද කරන කල්හි එය වැරදි ලෙස ගනිත් ද, නැතහොත් ප්‍රතිවිරෝධී වෙත් ද, නැතහොත් නෑසුණාක් මෙන් යත් ද, එසේ නොකර “ස්වාමීනි, අවවාද කළ මැනව, අනුශාසනා කළ මැනව, ඔබ වහන්සේලා අවවාද නොකරන්නේ නම් වෙන කවුරුන් අවවාද කරත් ද?” යනුවෙන් පවසා එම අනුශාසනාව ගෞරවයෙන් පිළිගැනීමයි.

ဥစ္စာဝစာနီတိ ဥစ္စနီစာနိ. ကိံကရဏီယာနီတိ ‘‘ကိံ ကရောမီ’’တိ ဧဝံ ဝတွာ ကတ္တဗ္ဗကမ္မာနိ. တတ္ထ ဥစ္စကမ္မံ နာမ စီဝရဿ ကရဏံ ရဇနံ, စေတိယေ သုဓာကမ္မံ, ဥပေါသထာဂါရစေတိယဃရဗောဓိဃရေသု ကတ္တဗ္ဗကမ္မန္တိ ဧဝမာဒိ. အဝစကမ္မံ နာမ ပါဒဓောဝနမက္ခနာဒိခုဒ္ဒကကမ္မံ. တတြူပါယာယာတိ တတြုပဂမနိယာယ. အလံ ကာတုန္တိ ကာတုံ သမတ္ထော ဟောတိ. အလံ သံဝိဓာတုန္တိ ဝိစာရေတုံ သမတ္ထော ဟောတိ.

‘උච්චාවචානි’ යනු උස් පහත් (මහත් හා කුඩා) වූ කටයුතුයි. ‘කිංකරණීයානි’ යනු “කුමක් කරම්දැ”යි මෙසේ පවසා කටයුතු කළ යුතු ක්‍රියාවන්ය. එහි ‘උච්ච කර්ම’ නම් සිවුරු මැසීම, පඬු පෙවීම, චෛත්‍යයේ හුණු පිරියම් කිරීම, උපෝසථාගාර, චෛත්‍ය ඝර, බෝධි ඝර ආදියේ කළ යුතු පිළිදැගුම් කටයුතු ආදියයි. ‘අවච කර්ම’ නම් පා සේදීම, තෙල් ගෑම වැනි කුඩා කටයුතුයි. ‘තත්‍රූපයායා’ යනු ඒ ඒ කටයුතු සිදුකිරීමේ ක්‍රමෝපායයන් මගින් යන්නයි. ‘අලං කාතුං’ යනු කිරීමට සමර්ථ වේ යන්නයි. ‘අලං සංවිධාතුං’ යනු විධිමත් කිරීමට (සංවිධානය කිරීමට) සමර්ථ වේ යන්නයි.

ဓမ္မေ အဿ ကာမော သိနေဟောတိ ဓမ္မကာမော, တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပိယာယတီတိ အတ္ထော. ပိယသမုဒါဟာရောတိ ပရသ္မိံ ကထေန္တေ သက္ကစ္စံ သုဏာတိ, သယဉ္စ ပရေသံ ဒေသေတုကာမော ဟောတီတိ အတ္ထော. အဘိဓမ္မေ အဘိဝိနယေတိ ဧတ္ထ ဓမ္မော အဘိဓမ္မော, ဝိနယော အဘိဝိနယောတိ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဓမ္မောတိ သုတ္တန္တပိဋကံ. အဘိဓမ္မောတိ သတ္တ ပကရဏာနိ. ဝိနယောတိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂေါ. အဘိဝိနယောတိ ခန္ဓကပရိဝါရာ. အထ ဝါ သုတ္တန္တပိဋကမ္ပိ အဘိဓမ္မပိဋကမ္ပိ ဓမ္မော ဧဝ, မဂ္ဂဖလာနိ အဘိဓမ္မော. သကလဝိနယပိဋကံ ဝိနယော, ကိလေသဝူပသမကရဏံ အဘိဝိနယော. ဣတိ သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ ဧတ္ထ ဓမ္မေ စ အဘိဓမ္မေ စ ဝိနယေ စ အဘိဝိနယေ စ ဥဠာရပါမောဇ္ဇော ဟောတီတိ အတ္ထော. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ကာရဏတ္ထေ ဘုမ္မံ, စာတုဘူမကကုသလဓမ္မကာရဏာ တေသံ အဓိဂမတ္ထာယ အနိက္ခိတ္တဓုရော ဟောတီတိ အတ္ထော.

ධර්මය කෙරෙහි ඔහුට කැමැත්තක් හෝ ආදරයක් පවතී ද ඔහු ‘ධර්මකාම’ නම් වේ, එනම් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයට ප්‍රිය කරයි යනු අර්ථයයි. ‘පිය සමුදාහාරො’ යනු අන් අය දේශනා කරන විට ගෞරවයෙන් අසන, තමා ද අන් අයට දේශනා කිරීමට කැමති වූ තැනැත්තා යනු අර්ථයයි. ‘අභිධම්මෙ අභිවිනයෙ’ යන මෙහි ධර්මය, අභිධර්මය, විනය, අභිවිනය යන සතර දත යුතුය. එහි ‘ධර්මය’ යනු සූත්‍ර පිටකයයි. ‘අභිධර්මය’ යනු සප්ත ප්‍රකරණයයි. ‘විනය’ යනු උභතෝ විභංගයයි. ‘අභිවිනය’ යනු ඛන්ධක හා පරිවාරයි. එසේත් නැතහොත් සූත්‍ර පිටකය හා අභිධර්ම පිටකය යන දෙකම ‘ධර්මය’ වන අතර මාර්ග ඵලයන් ‘අභිධර්මය’ වේ. සකල විනය පිටකයම ‘විනය’ වන අතර කෙලෙස් සන්සිඳවීමේ හේතුව ‘අභිවිනය’ වේ. මෙසේ මේ සියලු ධර්ම, අභිධර්ම, විනය හා අභිවිනය යන කරුණුවලදී මහත් වූ ප්‍රමෝදයක් (ප්‍රීතියක්) ඇති වේ යනු අර්ථයයි. ‘කුසලෙසු ධම්මෙසු’ යනු හේතු අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. සිවුභූමික කුසල් දහම් යන හේතුව නිසා ඒවා ලබාගැනීම පිණිස අත්නොහළ වීර්යය ඇත්තේ වේ යනු අර්ථයයි.

၈. ဒုတိယနာထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. දෙවැනි නාථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၈. အဋ္ဌမေ ထေရာနုကမ္ပိတဿာတိ ထေရေဟိ ဩဝါဒါနုသာသနိဒါနသမုဿာဟိတာယ ဟိတဖရဏာယ အနုကမ္ပိတဿ.

18. අටවැනි සූත්‍රයේ ‘ථේරානුකම්පිතස්ස’ යනු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් අවවාද අනුශාසනා දීමෙන් උත්සාහවත් කරවන ලද, හිතසුව පතුරුවන අනුකම්පාවෙන් රැකවරණය ලද තැනැත්තා පිළිබඳවයි.

၉. ပဌမအရိယာဝါသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පළමු අරියවාස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၉. နဝမေ အရိယဝါသာတိ အရိယာနံ အာဝါသော, တေ အာဝသိံသု အာဝသန္တိ အာဝသိဿန္တီတိ အရိယာဝါသာ. ယဒရိယာတိ ယေ ဝါသေ အရိယာ.

19. නවවැනි සූත්‍රයේ ‘අරියවාස’ යනු ආර්යයන්ගේ වාසස්ථානයි. ඔවුන් එහි විසූහ, වසති, වසන්නාහ යන අර්ථයෙන් ‘අරියවාස’ නම් වේ. ආර්යයන් වසන වාසස්ථාන ‘අරියවාස’ නම් වේ.

၁၀. ဒုတိယအရိယာဝါသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දෙවැනි අරියවාස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၀. ဒသမံ [Pg.292] ယသ္မာ ကုရုရဋ္ဌဝါသိနော ဘိက္ခူ ဂမ္ဘီရပညာကာရကာ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ, တသ္မာ ယထာ တေသံ ဒီဃနိကာယာဒီသု မဟာနိဒါနာဒီနိ ကထိတာနိ, ဧဝမိဒမ္ပိ ဂမ္ဘီရံ သုခုမံ တိလက္ခဏာဟတံ သုတ္တံ တတ္ထေဝ အဝေါစ. တတ္ထ ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနောတိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တော ဟုတွာ ခီဏာသဝေါ အဝသိ ဝသတိ ဝသိဿတိ. တသ္မာ အယံ ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနတာ အရိယာဝါသောတိ ဝုတ္တော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတော ဟောတီတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာယ သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ ဓမ္မာ နာမ ကေတိ? ဉာဏာဒယော. ‘‘ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ ကိရိယတော စတ္တာရိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ, ‘‘သတတဝိဟာရော’’တိ ဝုတ္တေ အဋ္ဌ မဟာစိတ္တာနိ, ‘‘ရဇ္ဇနဒုဿနံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တေ ဒသ စိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. သောမနဿံ အာသေဝနဝသေန လဗ္ဘတိ. သတာရက္ခေန စေတသာတိ ခီဏာသဝဿ ဟိ တီသု ဒွါရေသု သဗ္ဗကာလေ သတိ အာရက္ခကိစ္စံ သာဓေတိ. တေနေဝဿ စရတော စ တိဋ္ဌတော စ သုတ္တဿ စ ဇာဂရဿ စ သတတံ သမိတံ ဉာဏဒဿနံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဟောတီတိ ဝုစ္စတိ.

20. දසවැනි සූත්‍රය: යම් හෙයකින් කුරු රට වැසි භික්ෂූන් වහන්සේලා ගැඹුරු ප්‍රඥාවෙන් යුත් ප්‍රශ්න විචාරන්නාහු ද, සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි නිරත වූවාහු ද, එබැවින් ඔවුන් හට දීඝ නිකායාදියෙහි මහා නිදාන සූත්‍ර ආදිය දේශනා කළාක් මෙන්, ගැඹුරු වූ සූක්ෂ්ම වූ ත්‍රිලක්ෂණය ඇතුළත් මෙම සූත්‍රය ද එහිදීම දේශනා කරන ලදී. එහි ‘පඤ්චංගවිප්පහීනො’ යනු පංච අංගයන්ගෙන් වෙන් වූ රහතන් වහන්සේ (කලින්) විසූහ, (දැන්) වසති, (මතු ද) වසන්නාහ. එබැවින් මේ පංචාංග ප්‍රහාණය ‘අරියවාස’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මේ ක්‍රමය සියලු තන්හි දත යුතුය. ‘එවං ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛු ඡළංගසමන්නාගතො හොති’ යනු සවැදෑරුම් උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වේ යන්නයි. සවැදෑරුම් උපේක්ෂා ධර්ම මොනවාද? ඥානය ආදියයි. ‘ඥානය’ යයි කී කල්හි මහා ක්‍රියා සිතින් උපදින ඥාන සම්පයුක්ත සිත් හතරක් ලැබෙන අතර, ‘සතත විහාරී’ යයි කී කල්හි අට මහා ක්‍රියා සිත් ද, ‘රජ්ජන දුස්සනං නත්ථි’ (ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් නැත) යයි කී කල්හි මහා ක්‍රියා අට, හසිතොප්පාද හා වොට්ඨපන වශයෙන් සිත් දහයක් ලැබෙති. සෝමනස්සය ආසේවන වශයෙන් ලැබේ. ‘සතාරක්ඛෙන චෙතසා’ යන්නෙහි අර්ථය: රහතන් වහන්සේගේ ද්වාරත්‍රයෙහි හැම කල්හිම සිහිය ආරක්ෂාව සිදු කරයි. එබැවින්ම උන්වහන්සේ ඇවිදින විට, සිටගෙන සිටින විට, නිදා සිටින විට හා අවදියෙන් සිටින විට නිරන්තරයෙන්ම ඥාන දර්ශනය පවතින බව කියනු ලැබේ.

ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနန္တိ ဗဟူနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ. ဧတ္ထ သမဏာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇူပဂတာ, ဗြာဟ္မဏာတိ ဘောဝါဒိနော. ပုထုပစ္စေကသစ္စာနီတိ ဗဟူနိ ပါဋေက္ကသစ္စာနိ. ‘‘ဣဒမေဝ ဒဿနံ သစ္စံ, ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ ဧဝံ ပါဋိယေက္ကံ ဂဟိတာနိ ဗဟူနိ သစ္စာနီတိ အတ္ထော. နုဏ္ဏာနီတိ နီဟဋာနိ. ပနုဏ္ဏာနီတိ သုဋ္ဌု နီဟဋာနိ. စတ္တာနီတိ ဝိဿဋ္ဌာနိ. ဝန္တာနီတိ ဝမိတာနိ. မုတ္တာနီတိ ဆိန္နဗန္ဓနာနိ ကတာနိ. ပဟီနာနီတိ ပဇဟိတာနိ. ပဋိနိဿဋ္ဌာနီတိ ယထာ န ပုန စိတ္တံ အာရောဟန္တိ, ဧဝံ ပဋိနိဿဇ္ဇိတာနိ. သဗ္ဗာနေဝ တာနိ ဂဟိတဂ္ဂဟဏဿ ဝိဿဋ္ဌဘာဝဝေဝစနာနိ.

‘පෘථු සමණබ්‍රාහ්මණානං’ යනු බොහෝ වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යන්නයි. මෙහි ‘සමණ’ යනු පැවිදි බවට පත් වූවෝ ය, ‘බ්‍රාහ්මණ’ යනු භෝවාදීහු (බ්‍රාහ්මණයෝ) ය. ‘පෘථු පච්චේක සච්චානී’ යනු බොහෝ වූ වෙන් වෙන් සත්‍යයන් ය. ‘මේ දර්ශනයම සත්‍යය, මෙයම සත්‍යය’ යනුවෙන් මෙසේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ගන්නා ලද බොහෝ සත්‍යයන් (දෘෂ්ටි) යනු අර්ථයයි. ‘නුණ්ණානි’ යනු බැහැර කරන ලද්දෝ ය. ‘පනුණ්ණානි’ යනු මැනවින් බැහැර කරන ලද්දෝ ය. ‘චත්තානි’ යනු අත්හරින ලද්දෝ ය. ‘වන්තානි’ යනු වමාරා දමන ලද්දෝ ය. ‘මුත්තානි’ යනු බැඳීම් සිඳලන ලද්දෝ ය. ‘පහීනානි’ යනු ප්‍රහීණ කරන ලද්දෝ ය. ‘පටිනිස්සට්ඨානි’ යනු නැවත සිතට ඇතුළු නොවන පරිදි අත්හරින ලද්දෝ ය. මේ සියලු පදයන්ම, කලින් ගන්නා ලද මිථ්‍යා දෘෂ්ටි අත්හැර දැමීමේ අර්ථය සඳහා යෙදෙන පර්යාය වචනයෝ ය.

သမဝယသဋ္ဌေသနောတိ ဧတ္ထ အဝယာတိ အနူနာ, သဋ္ဌာတိ ဝိဿဋ္ဌာ. သမ္မာ အဝယာ သဋ္ဌာ ဧသနာ အဿာတိ သမဝယသဋ္ဌေသနော, သုဋ္ဌုဝိဿဋ္ဌသဗ္ဗဧသနောတိ အတ္ထော. ရာဂါ စိတ္တံ ဝိမုတ္တန္တိအာဒီဟိ မဂ္ဂဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိ ကထိတာ. ရာဂေါ မေ ပဟီနောတိအာဒီဟိ ပစ္စဝေက္ခဏဖလံ ကထိတံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

‘සමවයසට්ඨේසනෝ’ යන්නෙහි ‘අවයා’ යනු අඩු නැති (සමතුලිත) ය, ‘සට්ඨා’ යනු අත්හරින ලද ය. මැනවින් සමතුලිතව සියලු සෙවීම් (ඒසනා) අත්හරින ලද බැවින් ‘සමවයසට්ඨේසනෝ’ නම් වේ. සියලු සෙවීම් මැනවින් අත්හළේ යනු අර්ථයයි. ‘රාගා චිත්තං විමුත්තං’ යනාදියෙන් මාර්ගයේ කෘත්‍යය නිමවීම පවසන ලදී. ‘රාගෝ මේ පහීනෝ’ යනාදියෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය හා ඒ ඇසුරින් ලැබෙන ඵලය පවසන ලදී. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලි ය.

နာထဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන නාථ වර්ගයයි.

၃. မဟာဝဂ္ဂေါ

3. මහා වර්ගය.

၁. သီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၁. တတိယဿ [Pg.293] ပဌမေ ဝိသမဂတေတိ ဝိသမဋ္ဌာနေသု ဂေါစရေသု ဂတေ. သံဃာတံ အာပါဒေသိန္တိ ဃာတံ ဝဓံ ပါပေသိံ. တဿ ဟိ ဥဿန္နတေဇတာယ ခုဒ္ဒကေသု ပါဏေသု အနုကမ္ပာ ဟောတိ. တသ္မာ ယေ ပဋိသတ္တုဘာဝေန သဏ္ဌာတုံ သက္ခိဿန္တိ, ယေ ဒုဗ္ဗလာ ပလာယိတုကာမာ ဘဝိဿန္တိ, တေ ပလာယိဿန္တီတိ သီဟနာဒံ နဒိတွာဝ ဂေါစရာယ ပက္ကမတိ. တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနန္တိ ယဒိ ဟိ သဟနတာယ ဟနနတာယ စ သီဟော, တထာဂတော ဟိ သဗ္ဗာနိ စ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာနိ သဟတိ, သဗ္ဗပရပ္ပဝါဒိနော စ ဝါဒါနံ နိမ္မထနေန ဟနတိ. ဣဒမဿ ဟောတိ သီဟနာဒသ္မိန္တိ အယမဿ သီဟနာဒေါ.

21. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘විසමගතේ’ යනු විෂම වූ ස්ථානයන්හි (ගොදුරු බිම්වල) හැසිරෙන කල්හි යන්නයි. ‘සංඝාතං ආපාදේසිං’ යනු මරණයට පත් කළෙමි යන්නයි. ඒ සිංහ රාජයාට තම තේජස අධික බැවින් කුඩා සතුන් කෙරෙහි අනුකම්පාවක් ඇති වේ. එබැවින් යම් සතුන් තමාට විරුද්ධව සිටීමට සමත් නොවන්නේ ද, දුර්වල වූ පලා යාමට කැමති වන්නාහු ද, ඔවුන් පලා යත්වායි සිතා සිංහ නාද පවත්වාම ගොදුරු සොයා නික්මෙයි. ‘තථාගතස්සේතං අධිවචනං’ යන්නෙහි තේරුම නම්, ඉවසන අර්ථයෙන් හා නසන අර්ථයෙන් ‘සීහ’ (සිංහ) නම් වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේ ද සියලු ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු ඉවසන (සහනය කරන) බැවින් ද, සියලු පරවාද මථනය කර නසන බැවින් ද (සිංහ නම් වන සේක). පිරිස මැද කරන මේ ධර්ම දේශනාව උන්වහන්සේගේ සීහනාදය (සිංහ නාදය) වෙයි.

တထာဂတဗလာနီတိ အညေဟိ အသာဓာရဏာနိ တထာဂတဿေဝ ဗလာနိ. ယထာ ဝါ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ဗလာနိ ပုညသမ္ပတ္တိယာ အာဂတာနိ, တထာ အာဂတဗလာနီတိပိ အတ္ထော. တတ္ထ ဒုဝိဓံ တထာဂတဿ ဗလံ ကာယဗလံ ဉာဏဗလံ. တေသု ကာယဗလံ ဟတ္ထိကုလာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ ပေါရာဏေဟိ –

‘තථාගත බලානී’ යනු අන්‍යන් හා සාධාරණ නොවන, තථාගතයන් වහන්සේටම ආවේණික වූ බලයන් ය. එසේම පූර්ව බුදුවරුන්ගේ බලයන් පුණ්‍ය සම්පත්තියෙන් පැමිණියාක් මෙන්, එසේම ලැබුණු බලයන් යනු ද අර්ථයයි. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය කාය බලය හා ඥාන බලය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඉන් කාය බලය හස්ති කුලයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් දත යුතුය. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ -

‘‘ကာလာဝကဉ္စ ဂင်္ဂေယျံ, ပဏ္ဍရံ တမ္ဗပိင်္ဂလံ;

ဂန္ဓမင်္ဂလဟေမဉ္စ, ဥပေါသထဆဒ္ဒန္တိမေ ဒသာ’’တိ.

‘කාලාවක, ගංගෙය්‍ය, පණ්ඩර, තම්බ, පිංගල, ගන්ධ, මංගල, හේම, උපෝසථ හා ඡද්දන්ත යන මොහු දස හස්ති කුලයෝ වෙති.’

ဣမာနိ ဒသ ဟတ္ထိကုလာနိ. တတ္ထ ကာလာဝကန္တိ ပကတိဟတ္ထိကုလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယံ ဒသန္နံ ပုရိသာနံ ကာယဗလံ, တံ ဧကဿ ကာလာဝကဿ ဟတ္ထိနော. ယံ ဒသန္နံ ကာလာဝကာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ ဂင်္ဂေယျဿ. ယံ ဒသန္နံ ဂင်္ဂေယျာနံ, တံ ဧကဿ ပဏ္ဍရဿ. ယံ ဒသန္နံ ပဏ္ဍရာနံ, တံ ဧကဿ တမ္ဗဿ. ယံ ဒသန္နံ တမ္ဗာနံ, တံ ဧကဿ ပိင်္ဂလဿ. ယံ ဒသန္နံ ပိင်္ဂလာနံ, တံ ဧကဿ ဂန္ဓဟတ္ထိနော. ယံ ဒသန္နံ ဂန္ဓဟတ္ထီနံ, တံ ဧကဿ မင်္ဂလဿ. ယံ ဒသန္နံ မင်္ဂလာနံ, တံ ဧကဿ ဟေမဿ. ယံ ဒသန္နံ ဟေမာနံ, တံ ဧကဿ ဥပေါသထဿ. ယံ ဒသန္နံ ဥပေါသထာနံ, တံ ဧကဿ ဆဒ္ဒန္တဿ. ယံ ဒသန္နံ ဆဒ္ဒန္တာနံ, တံ ဧကဿ တထာဂတဿ. နာရာယနသံဃာတဗလန္တိပိ ဣဒမေဝ [Pg.294] ဝုစ္စတိ. တဒေတံ ပကတိဟတ္ထိဂဏနာယ ဟတ္ထီနံ ကောဋိသဟဿာနံ, ပုရိသဂဏနာယ ဒသန္နံ ပုရိသကောဋိသဟဿာနံ ဗလံ ဟောတိ. ဣဒံ တာဝ တထာဂတဿ ကာယဗလံ.

මේ දස හස්ති කුලයෝ ය. එහි ‘කාලාවක’ යනු සාමාන්‍ය හස්ති කුලය ලෙස දත යුතුය. මධ්‍යම පුරුෂයන් දස දෙනෙකුගේ යම් කාය බලයක් ඇද්ද, එය එක් කාලාවක ඇතෙකුගේ බලයයි. කාලාවක ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ගංගෙය්‍ය ඇතෙකුගේ බලයයි. ගංගෙය්‍ය ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පණ්ඩර ඇතෙකුගේ බලයයි. පණ්ඩර ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් තම්බ ඇතෙකුගේ බලයයි. තම්බ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පිංගල ඇතෙකුගේ බලයයි. පිංගල ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ගන්ධ හස්තියෙකුගේ බලයයි. ගන්ධ හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් මංගල ඇතෙකුගේ බලයයි. මංගල ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් හේම ඇතෙකුගේ බලයයි. හේම ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් උපෝසථ ඇතෙකුගේ බලයයි. උපෝසථ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ඡද්දන්ත ඇතෙකුගේ බලයයි. ඡද්දන්ත ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් තථාගතයන් වහන්සේගේ කාය බලයයි. මෙයටම ‘නාරායණ සංඝාත බලය’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එය සාමාන්‍ය ඇතුන්ගේ ගණනින් ඇතුන් කෝටි දහසකගේ ද, පුරුෂයන්ගේ ගණනින් පුරුෂයන් කෝටි දසදහසකගේ ද බලය වෙයි. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ කාය බලයයි.

ဉာဏဗလံ ပန ပါဠိယံ တာဝ အာဂတမေဝ. ဒသဗလဉာဏံ, မဇ္ဈိမေ အာဂတံ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ, အဋ္ဌသု ပရိသာသု အကမ္ပနဉာဏံ, စတုယောနိပရိစ္ဆေဒဉာဏံ, ပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒဉာဏံ, သံယုတ္တကေ (သံ. နိ. ၂.၃၃) အာဂတာနိ တေသတ္တတိ ဉာဏာနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏာနီတိ, ဧဝံ အညာနိပိ အနေကာနိ ဉာဏဗလံ နာမ. ဣဓာပိ ဉာဏဗလမေဝ အဓိပ္ပေတံ. ဉာဏဉှိ အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌေန စ ဗလန္တိ ဝုတ္တံ.

ඥාන බලය වනාහි පාළියෙහි සඳහන්ව ඇත. දසබල ඥානය, මජ්ඣිම නිකායෙහි එන චතුර්වේසාරජ්ජ ඥානය, අෂ්ට පරිෂද්හි අකම්පිතව සිටීමේ ඥානය, චතුර්යෝනි පරිච්ඡේද ඥානය, පංචගති පරිච්ඡේද ඥානය, සංයුත්ත නිකායෙහි එන හැත්තෑ තුන් (73) ඥානයන් හා හැත්තෑ හතක් (77) වූ ඥානයන් යනාදී වශයෙන් වෙනත් බොහෝ ඥානයෝ ‘ඥාන බලය’ නම් වෙති. මෙහි ද ඥාන බලයම අදහස් කරන ලදී. ඥානය අකම්පිත බැවින් ද, උපස්ථම්භක වන බැවින් ද ‘බල’ යැයි කියනු ලැබේ.

အာသဘံ ဌာနန္တိ သေဋ္ဌဋ္ဌာနံ ဥတ္တမဋ္ဌာနံ. အာသဘာ ဝါ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါ, တေသံ ဌာနန္တိ အတ္ထော. အပိစ ဂဝသတဇေဋ္ဌကော ဥသဘော, ဂဝသဟဿဇေဋ္ဌကော ဝသဘော. ဝဇသတဇေဋ္ဌကော ဝါ ဥသဘော, ဝဇသဟဿဇေဋ္ဌကော ဝသဘော. သဗ္ဗဂဝသေဋ္ဌော သဗ္ဗပရိဿယသဟော သေတော ပါသာဒိကော မဟာဘာရဝဟော အသနိသတသဒ္ဒေဟိပိ အသမ္ပကမ္ပိယော နိသဘော, သော ဣဓ ဥသဘောတိ အဓိပ္ပေတော. ဣဒမ္ပိ ဟိ တဿ ပရိယာယဝစနံ. ဥသဘဿ ဣဒန္တိ အာသဘံ. ဌာနန္တိ စတူဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ အစလဋ္ဌာနံ. ဣဒံ ပန အာသဘံ ဝိယာတိ အာသဘံ. ယထေဝ ဟိ နိသဘသင်္ခါတော ဥသဘော ဥသဘဗလေန သမန္နာဂတော စတူဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ အစလဋ္ဌာနေန တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ တထာဂတောပိ ဒသဟိ တထာဂတဗလေဟိ သမန္နာဂတော စတူဟိ ဝေသာရဇ္ဇပါဒေဟိ အဋ္ဌပရိသပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ သဒေဝကေ လောကေ ကေနစိ ပစ္စတ္ထိကေန ပစ္စာမိတ္တေန အကမ္ပိယော အစလဋ္ဌာနေန တိဋ္ဌတိ. ဧဝံ တိဋ္ဌမာနော စ တံ အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတိ ဥပဂစ္ဆတိ န ပစ္စက္ခာတိ အတ္တနိ အာရောပေတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတီ’’တိ.

‘ආසභං ඨානං’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය හෙවත් උත්තම ස්ථානයයි. එසේත් නැතහොත් පූර්ව බුදුවරු ‘ආසභ’ නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ස්ථානය යනු අර්ථයයි. තවද ගවයන් සියයකට අධිපති ගවයා ‘උසභ’ නම් වේ, ගවයන් දහසකට අධිපති ගවයා ‘වසභ’ නම් වේ. ගව ගාල් සියයකට අධිපති ගවයා ‘උසභ’ ද, දහසකට අධිපති ගවයා ‘වසභ’ ද වේ. සියලු ගවයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියලු උවදුරු ඉවසන, සුදු පැහැති, ප්‍රසාදජනක, මහත් බර දරන, සියයක අකුණු හඬින් වුවද කම්පා කළ නොහැකි ගවයා ‘නිසභ’ නම් වේ. මෙහි ‘උසභ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ඒ නිසභයා ය. එය එම පදයේම පර්යාය වචනයකි. උසභයා සතු දෙය ‘ආසභ’ නම් වේ. ‘ඨානං’ යනු පාද සතරින් පොළොව මැනවින් තද කරමින් නොසැලී සිටීමයි. මෙම තත්ත්වය ආසභයාගේ සිටීමට සමාන බැවින් ‘ආසභ’ නම් වේ. යම් සේ නිසභ නම් වූ උසභ රාජයා උසභ බලයෙන් යුක්තව පා සතරින් පොළොව තද කර අකම්පිතව සිටී ද, එසේම තථාගතයන් වහන්සේ ද දස තථාගත බලයෙන් යුක්තව සතර වේසාරජ්ජ ඥාන නමැති පාදයන්ගෙන් අෂ්ට පරිෂද් නමැති පොළොව තද කර, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි කිසිදු සතුරෙකු විසින් සැලිය නොහැකිව අකම්පිතව සිටින සේක. එසේ වැඩසිටිමින් උන්වහන්සේ ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය පිළිගන්නා සේක, එයට පැමිණෙන සේක, එය ප්‍රතික්ෂේප නොකරන සේක, තමා තුළ පිහිටුවා ගන්නා සේක. එබැවින් ‘ආසභං ඨානං පටිජානාති’ යැයි වදාරන ලදී.

ပရိသာသူတိ အဋ္ဌသု ပရိသာသု. သီဟနာဒံ နဒတီတိ သေဋ္ဌနာဒံ နဒတိ, အဘီတနာဒံ နဒတိ, သီဟနာဒသဒိသံ ဝါ နာဒံ နဒတိ. တတြာယံ ဥပမာ – ယထာ သီဟော သီဟဗလေန သမန္နာဂတော သဗ္ဗတ္ထ ဝိသာရဒေါ ဝိဂတလောမဟံသော သီဟနာဒံ နဒတိ, ဧဝံ တထာဂတသီဟောပိ တထာဂတဗလေဟိ သမန္နာဂတော အဋ္ဌသု ပရိသာသု ဝိသာရဒေါ ဝိဂတလောမဟံသော ‘‘ဣတိ [Pg.295] သက္ကာယော’’တိအာဒိနာ နယေန နာနာဝိဓဒေသနာဝိလာသသမ္ပန္နံ သီဟနာဒံ နဒတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပရိသာသု သီဟနာဒံ နဒတီ’’တိ.

‘පරිසාසූ’ යනු අෂ්ට පරිෂද්හි යන්නයි. ‘සීහනාදං නදති’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාද පවත්වයි, නිර්භීත නාද පවත්වයි, සිංහ නාදයකට බඳු වූ නාද පවත්වයි. එහි උපමාව මෙයයි: යම් සේ සිංහයා සිංහ බලයෙන් යුක්තව සෑම තන්හි විශාරදව, ලොමුඩැහැ ගැනීම් රහිතව සිංහ නාද පවත්වයි ද, එසේම තථාගත සිංහයාණෝ ද තථාගත බලයන්ගෙන් යුක්තව අෂ්ට පරිෂද්හි විශාරදව, ලොමුඩැහැ ගැනීම් රහිතව ‘මෙය සක්කාය දෘෂ්ටියයි’ යනාදී වශයෙන් නන්විධ දේශනා විලාසයෙන් යුත් සිංහ නාද පවත්වන සේක. එබැවින් ‘පරිසාසු සීහනාදං නදති’ යැයි වදාරන ලදී.

ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတီတိ ဧတ္ထ ဗြဟ္မန္တိ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ ဝိသိဋ္ဌံ. စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ. တံ ပနေတံ ဒုဝိဓံ ဟောတိ ပဋိဝေဓဉာဏဉ္စေဝ ဒေသနာဉာဏဉ္စ. တတ္ထ ပညာပဘာဝိတံ အတ္တနော အရိယဖလာဝဟံ ပဋိဝေဓဉာဏံ, ကရုဏာပဘာဝိတံ သာဝကာနံ အရိယဖလာဝဟံ ဒေသနာဉာဏံ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဒုဝိဓံ. တဉှိ အဘိနိက္ခမနတော ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. တုသိတဘဝနတော ဝါ ယာဝ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. ဒီပင်္ကရတော ဝါ ပဋ္ဌာယ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. ဒေသနာဉာဏမ္ပိ ပဝတ္တမာနံ ပဝတ္တန္တိ ဒုဝိဓံ. တဉှိ ယာဝ အညာသိကောဏ္ဍညဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါ ပဝတ္တမာနံ, ဖလက္ခဏေ ပဝတ္တံ နာမ. တေသု ပဋိဝေဓဉာဏံ လောကုတ္တရံ, ဒေသနာဉာဏံ လောကိယံ. ဥဘယမ္ပိ ပနေတံ အညေဟိ အသာဓာရဏံ, ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဩရသဉာဏံ.

"බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී" යන්නෙහි 'බ්‍රහ්ම' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, උත්තම වූ, විශිෂ්ට වූ යන්නයි. 'චක්ක' යනු ධර්ම චක්‍රයයි. එය පටිවේධ ඥානය සහ දේශනා ඥානය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී ප්‍රඥාවෙන් පෝෂිත වූ, තමන් වහන්සේට ආර්ය ඵලය ලබා දෙන ඥානය පටිවේධ ඥානයයි. මහා කරුණාවෙන් පෝෂිත වූ, ශ්‍රාවකයන්ට ආර්ය ඵලය ලබා දෙන ඥානය දේශනා ඥානයයි. එහි පටිවේධ ඥානය උපදින (උප්පජ්ජමාන) සහ උපන් (උප්පන්න) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ තැන් සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූයේ උපදින ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී එය උපන් ඥානය නම් වේ. එසේත් නැතිනම් තුසිත භවයේ සිට මහා බෝධි පර්යංකයෙහි අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූයේ උපදින ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී උපන් ඥානය නම් වේ. එසේත් නැතිනම් දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාද මූලයේ සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූයේ උපදින ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී උපන් ඥානය නම් වේ. දේශනා ඥානය ද පවත්වන (පවත්තමාන) සහ පැවැත්වූ (පවත්ත) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. අඤ්ඤා කොණ්ඩඤ්ඤ හිමියන්ගේ සෝතාපත්ති මාර්ගය දක්වා එය පවත්වන ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී පැවැත්වූ ඥානය නම් වේ. මෙයින් පටිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තර වන අතර, දේශනා ඥානය ලෞකික වේ. මේ දෙකම අන් අයට අසාධාරණ වූ, බුදුවරුන්ටම පමණක් ආවේණික වූ ඥානයන් වේ.

ဣဒါနိ ယေဟိ ဒသဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတော တထာဂတော အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတိ, တာနိ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ကတမာနိ ဒသ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော ဌာနဉ္စ ဌာနတောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဌာနဉ္စ ဌာနတောတိ ကာရဏဉ္စ ကာရဏတော. ကာရဏဉှိ ယသ္မာ တတ္ထ ဖလံ တိဋ္ဌတိ, တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ပဝတ္တတိ စ, တသ္မာ ဌာနန္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ဘဂဝါ ‘‘ယေ ယေ ဓမ္မာ ယေသံ ယေသံ ဓမ္မာနံ ဟေတူ ပစ္စယာ ဥပ္ပာဒါယ, တံ တံ ဌာနံ. ယေ ယေ ဓမ္မာ ယေသံ ယေသံ ဓမ္မာနံ န ဟေတူ န ပစ္စယာ ဥပ္ပာဒါယ, တံ တံ အဋ္ဌာန’’န္တိ ပဇာနန္တော ဌာနဉ္စ ဌာနတော အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အဘိဓမ္မေ ပနေတံ ‘‘တတ္ထ ကတမံ တထာဂတဿ ဌာနဉ္စ ဌာနတော အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ဉာဏ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၈၀၉) နယေန ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ယမ္ပီတိ ယေန ဉာဏေန. ဣဒမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿာတိ ဣဒမ္ပိ ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏံ တထာဂတဿ တထာဂတဗလံ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

දැන් යම් දස බලයකින් යුක්ත වූ තථාගතයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ (ආසභ) තත්ත්වය ප්‍රකාශ කරන සේක් ද, ඒවා විස්තර වශයෙන් දැක්වීම පිණිස "මහණෙනි, ඒ දස බල කවරේද? මහණෙනි, මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ස්ථානය ස්ථානයක් ලෙස ද..." යනාදිය වදාළහ. එහි "ස්ථානය ස්ථානයක් ලෙස" යනු හේතුව හේතුවක් ලෙස දැන ගැනීමයි. මක්නිසාද යත්, ඵලය එම හේතුව මත රැඳී පවතින බැවින් ද, එයට යටත්ව ඉපදීම හා පැවැත්ම සිදුවන බැවින් ද එය 'ස්ථානය' (තැන) යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "යම් යම් ධර්මයන් යම් යම් ධර්මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස ජනක හේතු හා උපස්ථම්භක ප්‍රත්‍ය වේ නම්, එය ඒ ධර්මයේ ස්ථානයයි. යම් යම් ධර්මයන් යම් යම් ධර්මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස හේතු ප්‍රත්‍ය නොවේ නම්, එය අස්ථානයයි" ලෙස දැන ගනිමින් ස්ථානය ස්ථානය ලෙස ද අස්ථානය අස්ථානය ලෙස ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැන ගන්නා සේක. අභිධර්මයෙහි ද මෙය "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ ස්ථානය ස්ථානය ලෙස ද අස්ථානය අස්ථානය ලෙස ද දැනගන්නා තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද?" යනාදී ක්‍රමයෙන් විස්තර කර ඇත. "යම්පි" යනු යම් ඥානයකින් යන්නයි. "මහණෙනි, මෙය ද තථාගතයන් වහන්සේගේ" යනු මෙම ස්ථානාස්ථාන ඥානය ද තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත බලය නම් වේ යන්නයි. සියලු පදයන්හි මෙලෙසම යෝජනාව දත යුතුය.

ကမ္မသမာဒါနာနန္တိ သမာဒိယိတွာ ကတာနံ ကုသလာကုသလကမ္မာနံ, ကမ္မမေဝ ဝါ ကမ္မသမာဒါနံ. ဌာနသော ဟေတုသောတိ ပစ္စယတော စေဝ [Pg.296] ဟေတုတော စ. တတ္ထ ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါ ဝိပါကဿ ဌာနံ, ကမ္မံ ဟေတု. ဣမဿ ပန ဉာဏဿ ဝိတ္ထာရကထာ ‘‘အတ္ထေကစ္စာနိ ပါပကာနိ ကမ္မသမာဒါနာနိ ဂတိသမ္ပတ္တိပဋိဗာဠှာနိ န ဝိပစ္စန္တီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၈၁၀) နယေန အဘိဓမ္မေ အာဂတာယေဝ.

"කම්මසමාදානානං" යනු සමාදන් වී කරන ලද කුසල් අකුසල් කර්මයන්ට හෝ කර්මයම කර්ම සමාදානය යන්නට නමකි. "ස්ථානසෝ හේතුසෝ" යනු ප්‍රත්‍ය වශයෙන් සහ ජනක හේතු වශයෙන් යන්නයි. එහි ගති, උපධි, කාල සහ ප්‍රයෝග යනු විපාකය පිණිස වන ස්ථානය (නිමිත්ත) වන අතර, කර්මය හේතුවයි. මෙම ඥානය පිළිබඳ විස්තර කථාව "ඇතැම් අකුසල් කර්ම සමාදානයෝ ගති සම්පත්තිය නිසා විපාක නොදෙති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි සඳහන්ව ඇත.

သဗ္ဗတ္ထဂါမိနိန္တိ သဗ္ဗဂတိဂါမိနိဉ္စ အဂတိဂါမိနိဉ္စ. ပဋိပဒန္တိ မဂ္ဂံ. ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ ဗဟူသုပိ မနုဿေသု ဧကမေဝ ပါဏံ ဃာတေန္တေသု ‘‘ဣမဿ စေတနာ နိရယဂါမိနီ ဘဝိဿတိ, ဣမဿ တိရစ္ဆာနယောနိဂါမိနီ’’တိ ဣမိနာ နယေန ဧကဝတ္ထုသ္မိမ္ပိ ကုသလာကုသလစေတနာသင်္ခါတာနံ ပဋိပတ္တီနံ အဝိပရီတတော သဘာဝံ ဇာနာတိ. ဣမဿပိ စ ဉာဏဿ ဝိတ္ထာရကထာ ‘‘တတ္ထ ကတမံ တထာဂတဿ သဗ္ဗတ္ထဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ယထာဘူတံ ဉာဏံ? ဣဓ တထာဂတော အယံ မဂ္ဂေါ အယံ ပဋိပဒါ နိရယဂါမိနီတိ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၈၁၁) နယေန အဘိဓမ္မေ အာဂတာယေဝ.

"සබ්බත්ථගාමිනිං" යනු සියලු ගති කරා පමුණුවන සහ ගති රහිත නිවන කරා පමුණුවන යන අර්ථයයි. "පටිපදං" යනු මාර්ගයයි. "තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි" යනු බොහෝ මිනිසුන් එක් ප්‍රාණියකු මරන කල්හි පවා, "මොහුගේ චේතනාව නිරයගාමී වේ, මොහුගේ චේතනාව තිරිසන් යෝනිගාමී වේ" යනාදී ක්‍රමයෙන් එක් වස්තුවකදී පවා කුසල් අකුසල් චේතනා සංඛ්‍යාත පිළිවෙත්වල ස්වභාවය අවිපරීතව දැන ගැනීමයි. මේ ඥානය පිළිබඳ විස්තර කථාව "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සියලු තැන් කරා පමුණුවන පිළිවෙත පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ මෙම මාර්ගය, මෙම පිළිවෙත නිරයගාමී වේ යැයි දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි සඳහන් වේ.

အနေကဓာတုန္တိ စက္ခုဓာတုအာဒီဟိ ကာမဓာတုအာဒီဟိ ဝါ ဓာတူဟိ ဗဟုဓာတုံ. နာနာဓာတုန္တိ တာသံယေဝ ဓာတူနံ ဝိလက္ခဏတာယ နာနပ္ပကာရဓာတုံ. လောကန္တိ ခန္ဓာယတနဓာတုလောကံ. ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ တာသံ ဓာတူနံ အဝိပရီတတော သဘာဝံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ. ဣဒမ္ပိ ဉာဏံ ‘‘တတ္ထ ကတမံ တထာဂတဿ အနေကဓာတုနာနာဓာတုလောကံ ယထာဘူတံ ဉာဏံ? ဣဓ တထာဂတော ခန္ဓနာနတ္တံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ နယေန အဘိဓမ္မေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ.

"අනේකධාතුං" යනු චක්ඛු ධාතු ආදී වශයෙන් හෝ කාම ධාතු ආදී වශයෙන් වූ බොහෝ ධාතූන්ය. "නානාධාතුං" යනු එම ධාතූන්ගේම විවිධ ලක්ෂණ නිසා වූ නානාප්‍රකාර ධාතූන්ය. "ලෝකං" යනු ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු සංඛ්‍යාත ලෝකයයි. "තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි" යනු එම ධාතූන්ගේ ස්වභාවය නිවැරදිව අවබෝධ කර ගැනීමයි. මේ ඥානය ද "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ අනේක ධාතු නානා ධාතු ලෝකය පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ස්කන්ධයන්ගේ විවිධත්වය දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි විස්තර කර ඇත.

နာနာဓိမုတ္တိကတန္တိ ဟီနာဒီဟိ အဓိမုတ္တီဟိ နာနာဓိမုတ္တိကဘာဝံ. ဣဒမ္ပိ ဉာဏံ ‘‘တတ္ထ ကတမံ တထာဂတဿ သတ္တာနံ နာနာဓိမုတ္တိကတံ ယထာဘူတံ ဉာဏံ? ဣဓ တထာဂတော ပဇာနာတိ သန္တိ သတ္တာ ဟီနာဓိမုတ္တိကာ’’တိအာဒိနာ နယေန အဘိဓမ္မေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ.

"නානාධිමුත්තිකතං" යනු හීන ආදී වූ අධිමුක්තීන් (අදහස්/නැඹුරුවීම්) අනුව සත්ත්වයන්ගේ විවිධ අධිමුක්තීන් ඇති බවයි. මේ ඥානය ද "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සත්ත්වයන්ගේ විවිධ අධිමුක්තීන් පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ හීන අධිමුක්ති ඇති සත්ත්වයන් සිටිති යැයි දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි විස්තර කර ඇත.

ပရသတ္တာနန္တိ ပဓာနသတ္တာနံ. ပရပုဂ္ဂလာနန္တိ တတော အညေသံ ဟီနသတ္တာနံ. ဧကတ္ထမေဝ ဝါ ဧတံ ပဒဒွယံ, ဝေနေယျဝသေန ဒွိဓာ ဝုတ္တံ. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တန္တိ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ ပရဘာဝဉ္စ အပရဘာဝဉ္စ, ဝုဒ္ဓိဉ္စ ဟာနိဉ္စာတိ အတ္ထော. ဣမဿာပိ ဉာဏဿ ဝိတ္ထာရကထာ ‘‘တတ္ထ ကတမံ တထာဂတဿ ပရသတ္တာနံ ပရပုဂ္ဂလာနံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တံ ယထာဘူတံ ဉာဏံ[Pg.297]? ဣဓ တထာဂတော သတ္တာနံ အာသယံ ပဇာနာတီ’’တိ (ဝိဘ. ၈၁၄) အာဒိနာ နယေန အဘိဓမ္မေ အာဂတာယေဝ.

"පරසත්තානං" යනු ප්‍රධාන සත්ත්වයන්ගේය. "පරපුග්ගලානං" යනු ඔවුන්ට වඩා වෙනස් වූ හීන සත්ත්වයන්ගේය. එසේත් නැතිනම් මේ පද දෙකම එකම අර්ථය දෙන අතර, වෙනෙය්‍ය ජනයාගේ අනුසාරයෙන් දෙවැදෑරුම්ව වදාරන ලද්දකි. "ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තං" යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති බව (පරභාවය) සහ මෝරා නැති බව (අපරභාවය) හෙවත් වර්ධනය සහ පිරිහීම යන අර්ථයයි. මේ ඥානය පිළිබඳ විස්තර කථාව ද "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ පරසත්ත්වයන්ගේ හා පරපුද්ගලයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති නැති බව පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ ආශය දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි සඳහන් වේ.

ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနန္တိ ပဌမာဒီနံ စတုန္နံ ဈာနာနံ, ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနံ, သဝိတက္ကသဝိစာရာဒီနံ တိဏ္ဏံ သမာဓီနံ, ပဌမဇ္ဈာနသမာပတ္တိအာဒီနဉ္စ နဝန္နံ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တီနံ. သံကိလေသန္တိ ဟာနဘာဂိယဓမ္မံ. ဝေါဒါနန္တိ ဝိသေသဘာဂိယဓမ္မံ. ဝုဋ္ဌာနန္တိ ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာနံ, တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌာနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၂၈) ဧဝံ ဝုတ္တံ ပဂုဏဇ္ဈာနဉ္စေဝ ဘဝင်္ဂဖလသမာပတ္တိယော စ. ဟေဋ္ဌိမံ ဟေဋ္ဌိမဉှိ ပဂုဏဇ္ဈာနံ ဥပရိမဿ ဥပရိမဿ ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဘဝင်္ဂေန ပန သဗ္ဗဇ္ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, ဖလသမာပတ္တိယာ နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ စ ‘‘တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌာနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣဒမ္ပိ ဉာဏံ ‘‘တတ္ထ ကတမံ တထာဂတဿ ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနံ သံကိလေသံ ဝေါဒါနံ ဝုဋ္ဌာနံ ယထာဘူတံ ဉာဏံ? ဈာယီတိ စတ္တာရော ဈာယီ, အတ္ထေကစ္စော ဈာယီ သမ္ပတ္တိံယေဝ သမာနံ ဝိပတ္တီတိ ပစ္စေတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၈၂၈) နယေန အဘိဓမ္မေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. သဗ္ဗဉာဏာနံ ဝိတ္ထာရကထာယ ဝိနိစ္ဆယော သမ္မောဟဝိနောဒနိယာ ဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တော, ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာ, အာသဝက္ခယကထာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာယေဝါတိ.

‘ධ්‍යාන, විමෝක්ෂ, සමාධි සහ සමාපත්ති’ යන්නෙන් ප්‍රථමධ්‍යානාදී වූ සතර ධ්‍යානයන් ද, ‘රූපී වූයේ රූපයන් දකියි’ යනාදී අෂ්ට විමෝක්ෂයන් ද, සවිතක්ක සවිචාරාදී වූ ත්‍රිවිධ සමාධීන් ද, ප්‍රථමධ්‍යාන සමාපත්තියේ පටන් අනුපූර්ව සමාපත්ති නවය ද අදහස් වේ. ‘සංකිලෙස’ යනු හානභාගීය (පිරිහීමට පක්ෂපාතී) ධර්මයන් ය. ‘වෝදාන’ යනු විශේෂභාගීය (පිරිසිදු භාවයට පක්ෂපාතී) ධර්මයන් ය. ‘වුට්ඨාන’ යනු ‘වෝදානය ද වුට්ඨාන (නැගී සිටීම) නම් වේ, ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨාන නම් වේ’ යයි මෙසේ වදාරන ලද පරිදි, පුහුණු කරන ලද ධ්‍යානයන් ද භවාංග සහ ඵල සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම ද වේ. පහළ පහළ මට්ටමේ මනාව පුහුණු කරන ලද ධ්‍යානය ඉහළ ඉහළ ධ්‍යානයන් ලැබීමට පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) වෙයි, එබැවින් ‘වෝදානය ද වුට්ඨාන නම් වේ’ යයි වදාරන ලදී. භවාංග සිත මගින් සියලු ධ්‍යානයන්ගෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ, ඵල සමාපත්තිය මගින් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ. එය අරභයා ‘ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨාන නම් වේ’ යයි වදාරන ලදී. මෙම ඥානය ද ‘එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ ධ්‍යාන, විමෝක්ෂ, සමාධි සහ සමාපත්තීන්ගේ සංකිලේශය, වෝදානය සහ වුට්ඨානය පිළිබඳ යථාභූත ඥානය කවරේ ද? ධ්‍යාන වඩන්නා වූ පුද්ගලයන් සතර දෙනෙකි...’ යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයේ (විභංග ප්‍රකරණයේ) විස්තර කර ඇත්තේමය. සියලු ඥානයන් පිළිබඳ විස්තරාත්මක විනිශ්චය සම්මෝහවිනෝදනී නම් වූ විභංග අට්ඨකථාවෙහි වදාරන ලදී. පූර්වේනිවාසානුස්සති සහ දිබ්බචක්ඛු ඥාන පිළිබඳ විස්තරය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. ආසවක්ඛය ඥාන කථාව පෙර සඳහන් කරන ලදී. මෙසේ දත යුතුය.

တတ္ထ ပရဝါဒီကထာ ဟောတိ ‘‘ဒသဗလဉာဏံ နာမ ပါဋိယေက္ကံ ဉာဏံ နတ္ထိ, သဗ္ဗညုတညာဏဿေဝါယံ ပဘေဒေါ’’တိ. တံ န တထာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အညမေဝ ဟိ ဒသဗလဉာဏံ, အညံ သဗ္ဗညုတညာဏံ. ဒသဗလဉာဏဉှိ သကသကကိစ္စမေဝ ဇာနာတိ, သဗ္ဗညုတညာဏံ တမ္ပိ တတော အဝသေသမ္ပိ ဇာနာတိ. ဒသဗလဉာဏေသု ဟိ ပဌမံ ကာရဏာကာရဏမေဝ ဇာနာတိ, ဒုတိယံ ကမ္မဝိပါကန္တရမေဝ, တတိယံ ကမ္မပရိစ္ဆေဒမေဝ, စတုတ္ထံ ဓာတုနာနတ္တကာရဏမေဝ, ပဉ္စမံ သတ္တာနံ အဇ္ဈာသယာဓိမုတ္တိမေဝ, ဆဋ္ဌံ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမုဒုဘာဝမေဝ, သတ္တမံ ဈာနာဒီဟိ သဒ္ဓိံ တေသံ သံကိလေသာဒိမေဝ, အဋ္ဌမံ ပုဗ္ဗေနိဝုတ္ထက္ခန္ဓသန္တတိမေဝ, နဝမံ သတ္တာနံ စုတိပဋိသန္ဓိမေဝ, ဒသမံ သစ္စပရိစ္ဆေဒမေဝ. သဗ္ဗညုတညာဏံ ပန ဧတေဟိ ဇာနိတဗ္ဗဉ္စ တတော ဥတ္တရိဉ္စ ပဇာနာတိ, ဧတေသံ ပန ကိစ္စံ န သဗ္ဗံ ကရောတိ. တဉှိ ဈာနံ ဟုတွာ အပ္ပေတုံ [Pg.298] န သက္ကောတိ, ဣဒ္ဓိ ဟုတွာ ဝိကုဗ္ဗိတုံ န သက္ကောတိ, မဂ္ဂေါ ဟုတွာ ကိလေသေ ခေပေတုံ န သက္ကောတိ.

එහිලා පරවාදීන්ගේ මෙවැනි මතයක් වෙයි: ‘දසබල ඥානය නමින් වෙන් වූ ඥානයක් නැත, මෙය සර්වඥතා ඥානයේම ප්‍රභේදයකි’ යනුයි. එය එසේ නොසලකා ගත යුතුය. දසබල ඥානය යනු එකකි, සර්වඥතා ඥානය යනු වෙනත් එකකි. දසබල ඥානය මගින් තමන්ට අදාළ කෘත්‍යය (විෂය පථය) පමණක් දනියි. සර්වඥතා ඥානය මගින් එය ද, එයින් ඉතිරි දේ ද දනියි. දසබල ඥානයන් අතුරින් පළමුවැන්නෙන් හේතු සහ අහේතු පමණක් දනියි, දෙවැන්නෙන් කර්ම විපාකයන්ගේ වෙනස පමණක් දනියි, තෙවැන්නෙන් සර්වත්‍රගාමිනී පටිපදාව (සෑම තැනටම යන මග) පමණක් දනියි, සිවුවැන්නෙන් ධාතූන්ගේ නානාත්වය පමණක් දනියි, පස්වැන්නෙන් සත්ත්වයන්ගේ අධිමුක්තිය (අදහස්) පමණක් දනියි, හයවැන්නෙන් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති බව හෝ නොමැති බව පමණක් දනියි, හත්වැන්නෙන් ධ්‍යානාදිය සමග ඒවායේ සංකිලේශාදිය පමණක් දනියි, අටවැන්නෙන් පෙර විසූ ස්කන්ධ පරම්පරාව පමණක් දනියි, නවවැන්නෙන් සත්ත්වයන්ගේ චුති-උප්පත්ති පමණක් දනියි, දසවැන්නෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය පමණක් පිරිසිඳ දනියි. සර්වඥතා ඥානයෙන් වනාහි මේවායින් දත යුතු දේ ද, එයින් ඔබ්බෙහි වූ දේ ද දනියි. එහෙත් සර්වඥතා ඥානය මගින් මේ ඥානයන්ගේ සියලු කෘත්‍යයන් සිදු කළ නොහැක. සර්වඥතා ඥානයට ධ්‍යානයක් වී සමවැදීමට නොහැකිය, සෘද්ධියක් වී විපර්යාසයන් කිරීමට නොහැකිය, මාර්ගයක් වී කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමට නොහැකිය. මෙසේ කිව යුතුය.

အပိစ ပရဝါဒီ ဧဝံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော ‘‘ဒသဗလဉာဏံ နာမေတံ သဝိတက္ကသဝိစာရံ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ အဝိတက္ကအဝိစာရံ, ကာမာဝစရံ ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရံ, လောကိယံ လောကုတ္တရ’’န္တိ. ဇာနန္တော ‘‘ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ဉာဏာနိ သဝိတက္ကသဝိစာရာနီ’’တိ ဝက္ခတိ, ‘‘တတော ပရာနိ ဒွေ အဝိတက္ကအဝိစာရာနီ’’တိ ဝက္ခတိ. ‘‘အာသဝက္ခယဉာဏံ သိယာ သဝိတက္ကသဝိစာရံ သိယာ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ, သိယာ အဝိတက္ကအဝိစာရ’’န္တိ ဝက္ခတိ. တထာ ‘‘ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ကာမာဝစရာနိ, တတော ဒွေ ရူပါဝစရာနိ, အဝသာနေ ဧကံ လောကုတ္တရ’’န္တိ ဝက္ခတိ. ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏံ ပန သဝိတက္ကသဝိစာရမေဝ လောကိယမေဝါ’’တိ ဝက္ခတိ.

තවද පරවාදියාගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: ‘මේ දසබල ඥානය සවිතක්ක සවිචාර ද, අවිතක්ක විචාරමත්ත ද, අවිතක්ක අවිචාර ද? කාමාවචර ද, රූපාවචර ද, අරූපාවචර ද? ලෞකික ද, ලෝකෝත්තර ද?’ කියාය. පිළිතුරු දන්නා තැනැත්තා ‘පිළිවෙළින් ඥාන සතක් සවිතක්ක සවිචාර වේ’ යයි පවසනු ඇත. ‘එයින් පසු ඥාන දෙක අවිතක්ක අවිචාර වේ’ යයි පවසනු ඇත. ‘ආසවක්ඛය ඥානය සවිතක්ක සවිචාර ද විය හැකිය, අවිතක්ක විචාරමත්ත ද විය හැකිය, අවිතක්ක අවිචාර ද විය හැකිය’ යයි පවසනු ඇත. එසේම ‘පිළිවෙළින් සතක් කාමාවචර වේ, ඉන්පසු දෙකක් රූපාවචර වේ, අවසානයේ එකක් ලෝකෝත්තර වේ’ යයි පවසනු ඇත. ‘සර්වඥතා ඥානය වනාහි සවිතක්ක සවිචාරම වේ, ලෞකිකම වේ’ යයි පවසනු ඇත.

ဧဝမေတ္ထ အနုပဒဝဏ္ဏနံ ဉတွာ ဣဒါနိ ယသ္မာ တထာဂတော ပဌမံယေဝ ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏေန ဝေနေယျသတ္တာနံ အာသဝက္ခယာဓိဂမဿ စေဝ အနဓိဂမဿ စ ဌာနာဋ္ဌာနဘူတံ ကိလေသာဝရဏာဘာဝံ ပဿတိ လောကိယသမ္မာဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာဒိဒဿနတော နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာဘာဝဒဿနတော စ. အထ နေသံ ကမ္မဝိပါကဉာဏေန ဝိပါကာဝရဏာဘာဝံ ပဿတိ တိဟေတုကပ္ပဋိသန္ဓိဒဿနတော, သဗ္ဗတ္ထဂါမိနိပဋိပဒါဉာဏေန ကမ္မာဝရဏာဘာဝံ ပဿတိ အာနန္တရိယကမ္မာဘာဝဒဿနတော. ဧဝမနာဝရဏာနံ အနေကဓာတုနာနာဓာတုဉာဏေန အနုကူလဓမ္မဒေသနတ္ထံ စရိယာဝိသေသံ ပဿတိ ဓာတုဝေမတ္တဒဿနတော. အထ နေသံ နာနာဓိမုတ္တိကတဉာဏေန အဓိမုတ္တိံ ပဿတိ ပယောဂံ အနာဒိယိတွာပိ အဓိမုတ္တိဝသေန ဓမ္မဒေသနတ္ထံ. အထေဝံ ဒိဋ္ဌာဓိမုတ္တီနံ ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိဉာဏေန ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တံ ပဿတိ သဒ္ဓါဒီနံ တိက္ခမုဒုဘာဝဒဿနတော. ဧဝံ ပရိညာတိန္ဒြိယပရောပရိယတ္တာ ပန တေ သစေ ဒူရေ ဟောန္တိ, အထ ဈာနာဒိဉာဏေန ဈာနာဒီသု ဝသီဘူတတ္တာ ဣဒ္ဓိဝိသေသေန တေ ခိပ္ပံ ဥပဂစ္ဆတိ. ဥပဂန္တွာ စ နေသံ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန ပုဗ္ဗဇာတိဘဝံ, ဒိဗ္ဗစက္ခာနုဘာဝတော ပတ္တဗ္ဗေန စေတောပရိယဉာဏေန သမ္ပတိ စိတ္တဝိသေသံ ပဿန္တော အာသဝက္ခယဉာဏာနုဘာဝေန အာသဝက္ခယဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဝိဂတသမ္မောဟတ္တာ အာသဝက္ခယာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တသ္မာ ဣမိနာနုက္ကမေန ဣမာနိ ဗလာနိ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

මෙසේ මෙහි පද විවරණය දැනගෙන; දැන් තථාගතයන් වහන්සේ යම් හෙයකින් ලෞකික සම්මා දිට්ඨිය තිබීම හෝ නියත මිච්ඡා දිට්ඨිය නොමැති වීම නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් ප්‍රථමයෙන්ම ස්ථානාස්ථාන ඥානය මගින් වින්ෙනය සත්ත්වයන්ගේ ආසවක්ඛය (ක්ලෙශයන් ක්ෂය කිරීම) ලැබීමට හෝ නොලැබීමට හේතු වන ක්ලේශ ආවරණ නොමැති බව දකින සේක. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ ත්‍රිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය දැකීමෙන් කර්මවිපාක ඥානය මගින් විපාක ආවරණ නොමැති බව දකින සේක. ආනන්තර්ය කර්ම නොමැති බව දැකීමෙන් සර්වත්‍රගාමිනී පටිපදා ඥානය මගින් කර්ම ආවරණ නොමැති බව දකින සේක. මෙසේ ආවරණ රහිත වූවන්ට අනුකූල ධර්ම දේශනා කරනු පිණිස ධාතූන්ගේ වෙනස්කම් දැකීමෙන් අනේකධාතු නානාධාතු ඥානය මගින් ඔවුන්ගේ චරිත ස්වභාවයන් දකින සේක. ඉන්පසු එම සත්ත්වයන්ගේ නානාධිමුත්තිකතා ඥානය මගින් අභිලාෂයන් බලා, ප්‍රයෝගයකින් තොරව වුවද ඔවුන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස අධිමුක්තිය දකින සේක. මෙසේ අභිලාෂයන් දුටු සත්ත්වයන්ට තම ශක්ති ප්‍රමාණයට අනුව ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති බව හෝ නොමැති බව ඉන්ද්‍රිය පරෝපරියත්ත ඥානයෙන් දකින සේක. මෙසේ ඉන්ද්‍රියයන් පිළිබඳ දැනගත් සත්ත්වයන් ඉදින් දුරස්තරව සිටින්නේ නම්, ධ්‍යානාදී ඥානයෙන් ධ්‍යානයන්හි වසීභාවයට පත් බැවින් සෘද්ධි විශේෂයෙන් ඔවුන් වෙත වහා වැඩම කරන සේක. වැඩම කොට ඔවුන්ගේ පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් පෙර ජාති ද, දිබ්බචක්ඛු ආනුභාවයෙන් ලැබිය යුතු චේතෝපරිය ඥානයෙන් වර්තමාන චිත්ත ස්වභාවය ද දකිමින්, ආසවක්ඛය ඥාන ආනුභාවයෙන් ආසවයන් ක්ෂය කරන මගෙහි මුළාවෙන් තොර බැවින් ආසවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස ධර්මය දේශනා කරන සේක. එබැවින් මෙම අනුපිළිවෙළින් මෙම බලයන් වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

၂. အဓိဝုတ္တိပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. අධිවුත්තිපද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၂. ဒုတိယေ [Pg.299] ယေ တေ ဓမ္မာတိ ယေ တေ ဒသဗလဉာဏံ သဗ္ဗညုတညာဏဓမ္မာ. အဓိဝုတ္တိပဒါနန္တိ အဓိဝစနပဒါနံ, ခန္ဓာယတနဓာတုဓမ္မာနန္တိ အတ္ထော. အဓိဝုတ္တိယောတိ ဟိ အဓိဝစနာနိ ဝုစ္စန္တိ, တေသံ ယေ ပဒဘူတာ ဒေသနာယ ပဒဋ္ဌာနတ္တာ. အတီတာ ဗုဒ္ဓါပိ ဟိ ဧတေ ဓမ္မေ ကထယိံသု, အနာဂတာပိ ဧတေဝ ကထယိဿန္တိ. တသ္မာ ခန္ဓာဒယော အဓိဝုတ္တိပဒါနိ နာမ. တေသံ အဓိဝုတ္တိပဒါနံ. အထ ဝါ ဘူတမတ္ထံ အဘိဘဝိတွာ ယထာသဘာဝတော အဂ္ဂဟေတွာ ဝတ္တနတော အဓိဝုတ္တိယောတိ ဒိဋ္ဌိယော ဝုစ္စန္တိ, အဓိဝုတ္တီနံ ပဒါနိ အဓိဝုတ္တိပဒါနိ, ဒိဋ္ဌိဒီပကာနိ ဝစနာနီတိ အတ္ထော. တေသံ အဓိဝုတ္တိပဒါနံ ဒိဋ္ဌိဝေါဟာရာနံ. အဘိညာ သစ္ဆိကိရိယာယာတိ ဇာနိတွာ ပစ္စက္ခကရဏတ္ထာယ. ဝိသာရဒေါတိ ဉာဏသောမနဿပ္ပတ္တော. တတ္ထာတိ တေသု ဓမ္မေသု တေသံ တေသံ တထာ တထာ ဓမ္မံ ဒေသေတုန္တိ တေသံ တေသံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဝါ ဣတရေသံ ဝါ အာသယံ ဉတွာ တထာ တထာ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ. ဟီနံ ဝါ ဟီနန္တိ ဉဿတီတိ ဟီနံ ဝါ ဓမ္မံ ‘‘ဟီနော ဓမ္မော’’တိ ဇာနိဿတိ. ဉာတေယျန္တိ ဉာတဗ္ဗံ. ဒဋ္ဌေယျန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သစ္ဆိကရေယျန္တိ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ. တတ္ထ တတ္ထ ယထာဘူတဉာဏန္တိ တေသု တေသု ဓမ္မေသု ယထာသဘာဝဉာဏံ. ဣမိနာ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဒဿေတိ. ဧဝံ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဒဿေတွာ ပုန ဒသဗလဉာဏံ ဒဿေန္တော ဒသယိမာနီတိအာဒိမာဟ. ဒသဗလဉာဏမ္ပိ ဟိ တတ္ထ တတ္ထ ယထာဘူတဉာဏမေဝါတိ.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'යම් ඒ ධර්ම කෙනෙක්' (යේ තේ ධම්මා) යනු යම් ඒ දසබල ඥාන හා සර්වඥතා ඥාන ධර්මයන් ය. 'අධිවුත්ති පදානං' යනු නාම පැනවීම්වලට (අධිවචන පදයන්ට) හේතු වූ ස්කන්ධ, ආයතන හා ධාතු ධර්මයන් යනු අර්ථයයි. අධිවචනයෝ (නාම පැනවීම්) 'අධිවුත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. දේශනාවට පදනම වන බැවින් ඒවාට හේතු වූ ඒ ස්කන්ධ ආදිය පදයන් නම් වේ. සැබවින්ම අතීත බුදුවරු ද මේ ධර්මයන්ම වදාළහ, අනාගත බුදුවරු ද මේවාම වදාරන්නාහ. එබැවින් ඒ ස්කන්ධ ආදිය 'අධිවුත්ති පද' නම් වේ. නැතහොත්, පවතින සත්‍ය අර්ථය යටපත් කර, ස්වභාවය පරිදි ග්‍රහණය නොකර පවතින බැවින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි 'අධිවුත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ දෘෂ්ටීන්ගේ පද (ප්‍රකාශ කරන වචන) 'අධිවුත්ති පද' වන අතර ඒවා දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරන වචන යනු අර්ථයයි. 'අභිඤ්ඤා සච්ඡිකිරියාය' යනු දැනගෙන ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු පිණිසයි. 'විසාරද' යනු ඥානය හා සෝමනස්සයට පත් වූ තැනැත්තායි. 'එහි' යනු ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි ය. ඒ ඒ දෘෂ්ටි ගත්තවුන්ගේ හෝ අනෙක් අයගේ අදහස් දැන ඒ ඒ අයුරින් ධර්මය දේශනා කරනු පිණිසයි. හීන ධර්මය ද 'හීන ධර්මයක්' ලෙස දැනගනු ඇත. දත යුතු දේ දත යුතුය, දැකිය යුතු දේ දැකිය යුතුය, ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු දේ ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතුය. ඒ ඒ තැන්හි ඇති තත්ත්වාකාර ඥානය යනු ඒ ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති ස්වභාව ඥානයයි. මෙයින් සර්වඥතා ඥානය දක්වයි. මෙසේ සර්වඥතා ඥානය දක්වා නැවත දසබල ඥානය දක්වනු කැමැති ව 'දස ඉමානි' යනාදිය වදාළ සේක. සැබවින්ම දසබල ඥානය ද ඒ ඒ තැන්හි ඇති තත්ත්වාකාර ඥානයම වේ.

၃. ကာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. කාය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၃. တတိယေ အာပန္နော ဟောတိ ကဉ္စိဒေဝ ဒေသန္တိ ကဉ္စိ အာပတ္တိကောဋ္ဌာသံ အာပန္နော ဟောတိ. အနုဝိစ္စာတိ အနုပဝိသိတွာ ပရိယောဂါဟေတွာ. ကာယဒုစ္စရိတန္တိ တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ. ဝစီဒုစ္စရိတန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ. ပါပိကာ ဣဿာတိ လာမိကာ ဥသူယာ. ပညာယ ဒိသွာတိ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ ပဿိတွာ ပဿိတွာ ပဟာတဗ္ဗာ. ဣဇ္ဈတီတိ သမိဇ္ဈတိ. ဥပဝါသဿာတိ နိဿာယ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝသန္တဿ. အဘိဘုယျာတိ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ [Pg.300] မဒ္ဒိတွာ. ဣရီယတီတိ ဝတ္တတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ ကထိတော.

23. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'යම් දේශනාවකට (පැත්තකට) පැමිණෙයි' යනු යම් ඇවැත් සමූහයකට පැමිණෙයි යන්නයි. 'අනුවිච්ච' යනු විමසා බලා බැසගෙනයි. කාය දුශ්චරිතය යනු තෙවැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතයයි. වචී දුශ්චරිතය යනු සිවු වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිතයයි. පාපිෂ්ඨ ඊර්ෂ්‍යාව යනු ලාමක වූ ඊර්ෂ්‍යාවයි. 'ප්‍රඥාවෙන් දැක' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දැක දැක ප්‍රහීණ කළ යුතුය. 'ඉජ්ඣති' යනු සමෘද්ධිමත් වෙයි. 'උපවාසස්ස' යනු ඇසුරු කර පැමිණ වසන්නා හටයි. 'අභිභුය්‍ය' යනු යටපත් කර මර්ධනය කරමිනි. 'ඉරීයති' යනු පවතියි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි විදර්ශනාව සහිත මාර්ගය වදාරන ලදී.

၄. မဟာစုန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. මහා චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၄. စတုတ္ထေ ဇာနာမိမံ ဓမ္မန္တိ ဣမိနာ ဉာဏဝါဒဿ ဝဒနာကာရော ဝုတ္တော. ဘာဝိတကာယောမှီတိအာဒီဟိ ဘာဝနာဝါဒဿ. တတိယဝါရေ ဒွေပိ ဝါဒါ ဧကတော ဝုတ္တာ, တယောပိ စေတေ အရဟတ္တမေဝ ပဋိဇာနန္တိ. အဍ္ဎဝါဒံ ဝဒေယျာတိ အဍ္ဎောဟမသ္မီတိ ဝါဒံ ဝဒေယျ. ဥပနီဟာတုန္တိ နီဟရိတွာ ဒါတုံ.

24. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'මම මේ ධර්මය දනිමි' යන්නෙන් ඥානවාදය පවසන ආකාරය කියවේ. 'භාවිතකායෝම්හි' (මම වඩන ලද කය ඇත්තෙක්මි) යනාදියෙන් භාවනා වාදය පවසන ආකාරය දක්වයි. තෙවන වාරයෙහි වාද දෙකම එකට වදාරන ලදී. මේ තිදෙනාම අරහත්වයම පිළිගනිති (ප්‍රකාශ කරති). 'අඪ්ඪවාදං වදෙය්‍ය' යනු 'මම ධනවතෙක්මි' යි පවසන්නාක් මෙනි. 'උපනීහාතුං' යනු ඉදිරිපත් කර දෙනු පිණිසයි.

၅. ကသိဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. කසිණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၅. ပဉ္စမေ သကလဋ္ဌေန ကသိဏာနိ, တဒါရမ္မဏာနံ ဓမ္မာနံ ခေတ္တဋ္ဌေန အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝါ အာယတနာနီတိ ကသိဏာယတနာနိ. ဥဒ္ဓန္တိ ဥပရိ ဂဂဏတလာဘိမုခံ. အဓောတိ ဟေဋ္ဌာ ဘူမိတလာဘိမုခံ. တိရိယန္တိ ခေတ္တမဏ္ဍလံ ဝိယ သမန္တာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. ဧကစ္စော ဟိ ဥဒ္ဓမေဝ ကသိဏံ ဝဍ္ဎေတိ, ဧကစ္စော အဓော, ဧကစ္စော သမန္တတော. တေန တေန ဝါ ကာရဏေန ဧဝံ ပသာရေတိ အာလောကမိဝ ရူပဒဿနကာမော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပထဝီကသိဏမေကော သဉ္ဇာနာတိ ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယ’’န္တိ. အဒွယန္တိ ဣဒံ ပန ဧကဿ အညဘာဝါနုပဂမနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ဥဒကံ ပဝိဋ္ဌဿ သဗ္ဗဒိသာသု ဥဒကမေဝ ဟောတိ န အညံ, ဧဝမေဝ ပထဝီကသိဏံ ပထဝီကသိဏမေဝ ဟောတိ. နတ္ထိ တဿ အညကသိဏသမ္ဘေဒေါတိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. အပ္ပမာဏန္တိ ဣဒံ တဿ တဿ ဖရဏအပ္ပမာဏဝသေန ဝုတ္တံ. တဉှိ စေတသာ ဖရန္တော သကလမေဝ ဖရတိ, ‘‘အယမဿ အာဒိ, ဣဒံ မဇ္ဈ’’န္တိ ပမာဏံ န ဂဏှာတိ. ဝိညာဏကသိဏန္တိ စေတ္ထ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ပဝတ္တဝိညာဏံ. တတ္ထ ကသိဏဝသေန ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ, ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသဝသေန တတ္ထ ပဝတ္တဝိညာဏေ ဥဒ္ဓံအဓောတိရိယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာနယေန ပနေတာနိ ပထဝီကသိဏာဒီနိ ဝိတ္ထာရတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၅၁ အာဒယော) ဝုတ္တာနေဝ.

25. පස්වන සූත්‍රයෙහි සකල (සම්පූර්ණ) යන අර්ථයෙන් 'කසිණ' නම් වේ. ඒ කසිණ ප්‍රඥප්තිය අරමුණු කරන ධර්මයන්ගේ වැඩෙන බිම හෝ පිහිටන ස්ථානය යන අර්ථයෙන් 'ආයතන' නම් වන බැවින් 'කසිණායතන' නම් වේ. 'උද්ධං' යනු ඉහළ අහස දෙසටයි. 'අධෝ' යනු පහළ පොළොව දෙසටයි. 'තිරියං' යනු කුඹුරු මණ්ඩලයක් මෙන් අවට පිරිසිඳ ගැනීමයි. මක්නිසාද යත්, සමහර යෝගියෙක් ඉහළටම කසිණය වඩයි, සමහරෙක් පහළටම, සමහරෙක් අවටට වඩයි. නැතහොත් ඒ ඒ හේතු නිසා, රූප දැකීමට කැමැති අයෙක් ආලෝකය පතුරුවන්නාක් මෙන් පතුරුවයි. එබැවින් 'එක් අයෙක් පඨවි කසිණය උඩ, යට, හරහට පතුරුවා දැනගනී' යයි වදාරන ලදී. 'අද්වයං' (දෙකක් නොවන) යන්න වදාළේ එක් කසිණයක් තවත් කසිණයක ස්වභාවයට පත් නොවන බව දැක්වීමටයි. ජලයට බැසගත් අයකුට සෑම දිසාවකම ජලයම පෙනෙන්නාක් මෙන්, පඨවි කසිණයෙහි ද පඨවි කසිණයම පවතී, එහි වෙනත් කසිණයක මිශ්‍ර වීමක් නැත. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. 'අප්පමාණං' යනු ඒ ඒ කසිණය පැතිරවීමේ අප්‍රමාණ බව නිසා වදාරන ලද්දකි. සිතින් පතුරුවන්නා මුළු කසිණයම පතුරුවන අතර, 'මෙය මෙහි මුලයි, මෙය මෙහි මැදයි' කියා ප්‍රමාණයක් නොගනී. මෙහි 'විඤ්ඤාණ කසිණය' යනු කසිණය ඉවත් කළ පසු ලබන ආකාශයෙහි පවතින විඤ්ඤාණයයි. එහි කසිණය ඉවත් කළ ආකාශය අනුව හා එහි පවතින විඤ්ඤාණය අනුව ඉහළ, පහළ හා හරහට පැතිරීම දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. කර්මස්ථාන භාවනා ක්‍රමය අනුව පඨවි කසිණ ආදිය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තරාත්මකව වදාරා ඇත.

၆. ကာဠီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. කාලී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.301] ကုမာရိပဉှေသူတိ ကုမာရီနံ မာရဓီတာနံ ပုစ္ဆာသု. အတ္ထဿ ပတ္တိံ ဟဒယဿ သန္တိန္တိ ဒွီဟိပိ ပဒေဟိ အရဟတ္တမေဝ ကထိတံ. သေနန္တိ ရာဂါဒိကိလေသသေနံ. ပိယသာတရူပန္တိ ပိယဇာတိကေသု စ သာတဇာတိကေသု စ ဝတ္ထူသု ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဧဝံလဒ္ဓနာမံ. ဧကောဟံ ဈာယံ သုခမနုဗောဓိန္တိ ဧဝံ ကိလေသသေနံ ဇိနိတွာ အဟံ ဧကကောဝ ဈာယန္တော သုခံ အနုဗုဇ္ဈိံ သစ္ဆိအကာသိံ. သက္ခိန္တိ သက္ခိဘာဝပ္ပတ္တံ ဓမ္မသက္ခိံ. န သမ္ပဇ္ဇတိ ကေနစိ မေတိ မယှံ ကေနစိ သဒ္ဓိံ မိတ္တဓမ္မော နာမ နတ္ထိ. ပထဝီကသိဏသမာပတ္တိပရမာ ခေါ, ဘဂိနိ, ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ အတ္ထောတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တေသုန္တိ ပထဝီကသိဏသမာပတ္တိပရမော ဥတ္တမော အတ္ထောတိ ဂဟေတွာ အဘိနိဗ္ဗတ္တေသုံ. ယာဝတာ ခေါ, ဘဂိနိ, ပထဝီကသိဏသမာပတ္တိပရမတာတိ ယတ္တကာ ပထဝီကသိဏသမာပတ္တိယာ ဥတ္တမကောဋိ. တဒဘိညာသိ ဘဂဝါတိ တံ ဘဂဝါ အဘိညာပညာယ အဘိညာသိ. အဿာဒမဒ္ဒသာတိ သမုဒယသစ္စံ အဒ္ဒသ. အာဒီနဝမဒ္ဒသာတိ ဒုက္ခသစ္စံ အဒ္ဒသ. နိဿရဏမဒ္ဒသာတိ နိရောဓသစ္စံ အဒ္ဒသ. မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနမဒ္ဒသာတိ မဂ္ဂသစ္စံ အဒ္ဒသ. အတ္ထဿ ပတ္တီတိ ဧတေသံ စတုန္နံ သစ္စာနံ ဒိဋ္ဌတ္တာ အရဟတ္တသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ ပတ္တိ, သဗ္ဗဒရထပရိဠာဟဝူပသန္တတာယ ဟဒယဿ သန္တီတိ.

26. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'කුමාරි පඤ්හේසු' යනු මාර දූවරුන් වූ කුමාරිකාවන්ගේ ප්‍රශ්නවලදී යන්නයි. 'අර්ථයට පැමිණීම' සහ 'හදවතේ ශාන්තිය' යන පද දෙකෙන්ම අරහත්වයම වදාරන ලදී. 'සේනං' යනු රාගාදී කෙලෙස් සේනාවයි. 'පියසාතරූප' යනු ප්‍රිය උපදවන හා සතුට දනවන වස්තූන් කෙරෙහි උපදින බැවින් ලැබුණු නමකි. 'මම තනිවම ධ්‍යාන වඩමින් සැපය අවබෝධ කළෙමි' යනු මෙසේ කෙලෙස් සේනාව ජයගෙන මම තනිවම ධ්‍යාන වඩමින් සැපය අවබෝධ කළෙමි, ප්‍රත්‍යක්ෂ කළෙමි යන්නයි. 'සක්ඛිං' යනු සාක්ෂි (මිත්‍ර) බවට පත් ධර්ම මිත්‍රත්වයයි. 'මට කිසිවෙකු සමඟ සම්බන්ධයක් නැත' යනු මට කිසිවෙකු සමඟ මිත්‍ර ධර්මයක් නැත යන්නයි. 'නංගිය, ඇතැම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ පඨවි කසිණ සමාපත්තිය උතුම්ම අර්ථය (නිවන) ලෙස ගෙන එහි උපත ලබති' යනු පඨවි කසිණ සමාපත්තිය උතුම්ම අර්ථය ලෙස ගෙන එය උපදවා ගත්හ යන්නයි. 'නංගිය, යම් තාක් පඨවි කසිණ සමාපත්තියේ උත්තරීතර සීමාවක් ඇත්ද', භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් දැනගත් සේක. ආශ්වාදය දුටුවේය යනු සමුදය සත්‍යය දුටුවේය. ආදීනව දුටුවේය යනු දුක්ඛ සත්‍යය දුටුවේය. නිස්සරණය දුටුවේය යනු නිරෝධ සත්‍යය දුටුවේය. මාර්ගාමාර්ග ඥානදර්ශනය දුටුවේය යනු මාර්ග සත්‍යය දුටුවේය. අර්ථයට පැමිණීම යනු මේ සතර සත්‍යයන් දැකීම නිසා අරහත්වය නැමැති අර්ථයට පැමිණීමයි. සියලු දැවිලි තැවිලි සංසිඳුණු බැවින් හදවතේ ශාන්තිය ඇති වේ.

၇. ပဌမမဟာပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. පළමු මහා පඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၇. သတ္တမေ အဘိဇာနာထာတိ အဘိဇာနိတွာ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ဝိဟရထ. အဘိညာယာတိ အဘိဇာနိတွာ. ဣဓာတိ ဣမာယ. ဓမ္မဒေသနာယ ဝါ ဓမ္မဒေသနန္တိ ယဒိဒံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနာယ သဒ္ဓိံ အမှာကံ ဓမ္မဒေသနံ, အမှာကံ ဝါ ဓမ္မဒေသနာယ သဒ္ဓိံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနံ အာရဗ္ဘ နာနာကရဏံ ဝုစ္စေထ, တံ ကိံ နာမာတိ ဝဒန္တိ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ တေ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏံ ဝိယ သာသနေန သဒ္ဓိံ အတ္တနော လဒ္ဓိံ ဝစနမတ္တေန သမဓုရံ ဌပယိံသု. နေဝ အဘိနန္ဒိံသူတိ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ န သမ္ပဋိစ္ဆိံသု. နပ္ပဋိက္ကောသိံသူတိ ‘‘န ဣဒံ ဧဝ’’န္တိ နပ္ပဋိသေဓေသုံ. ကသ္မာ? တေ ကိရ ‘‘တိတ္ထိယာ နာမ အန္ဓသဒိသာ ဇာနိတွာ ဝါ အဇာနိတွာ ဝါ ကထေယျု’’န္တိ နာဘိနန္ဒိံသု.

27. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි; ‘abhijānāthāti’ යනු මහා ප්‍රඥාවෙන් දැන, ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට වාසය කරවු යන අර්ථයයි. ‘abhiññāyāti’ යනු දැනගෙන යන්නයි. ‘idhāti’ යනු මෙම ධර්ම දේශනාවෙහිය. ‘dhammadesanāya vā dhammadesananti’ යනු ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව සමඟ අපගේ ධර්ම දේශනාව හෝ, අපගේ ධර්ම දේශනාව සමඟ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අරභයා යම් විශේෂත්වයක් කියනු ලැබේද, එය කුමක්දැයි පවසති. දෙවැනි පදයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ ඒ තීර්ථකයෝ පිරිස මැද බිඳුණු රන් මෙන්, තථාගත ශාසනය සමඟ තමන්ගේ ලබ්ධිය වචන මාත්‍රයකින් සමාන කොට තැබූහ. ‘neva abhinandiṃsūti’ යනු ‘මෙය මෙසේම යැයි’ පිළි නොගත්තාහුය. ‘nappaṭikkosiṃsūti’ යනු ‘මෙය මෙසේ නොවේ යැයි’ ප්‍රතික්ෂේප නොකළාහුය. ඒ මන්ද? ඒ තීර්ථකයෝ අන්ධයන් හා සමාන බැවින්, දැන හෝ නොදැන යමක් පවසනු ඇතැයි සලකා ඔවුහු එය සතුටින් පිළි නොගත්තාහුය.

န [Pg.302] သမ္ပာယိဿန္တီတိ သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ န သက္ခိဿန္တိ. ဥတ္တရိ စ ဝိဃာတန္တိ အသမ္ပာဒနတော ဥတ္တရိမ္ပိ ဒုက္ခံ အာပဇ္ဇိဿန္တိ. သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ အသက္ကောန္တာနဉှိ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာ တံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိသယသ္မိန္တိ ဧတ္ထ စ တန္တိ နိပါတမတ္တံ. ယထာတိ ကာရဏဝစနံ, ယသ္မာ အဝိသယေ ပဉှံ ပုစ္ဆိတာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဣတော ဝါ ပန သုတွာတိ ဣတော ဝါ ပန မမ သာသနတော သုတွာ. ဣတောတိ တထာဂတတောပိ တထာဂတသာဝကတောပိ. အာရာဓေယျာတိ ပရိတောသေယျ, အညထာ အာရာဓနံ နာမ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ.

‘na sampāyissantīti’ යනු සම්පූර්ණ කොට ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් නොවන්නාහුය යන්නයි. ‘uttari ca vighātanti’ යනු කරුණු සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකි වීමෙන් තවදුරටත් දුකට පත්වන්නාහුය යන්නයි. කරුණු සම්පූර්ණ කොට පැවසීමට නොහැකි වන්නවුන්ට දුක උපදී. ‘yathā taṃ, bhikkhave, avisayasminti’ යන්නෙහි ‘taṃ’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘yathā’ යනු හේතුව දක්වන වචනයකි; එනම් විෂය නොවන කරුණකදී ප්‍රශ්න විමසන ලද බැවින් යන අර්ථයයි. ‘ito vā pana sutvāti’ යනු මෙතැනින් හෝ එනම් මාගේ ශාසනයෙන් හෝ අසා යන්නයි. ‘itoti’ යනු තථාගතයන් වහන්සේගෙන් හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන්ගෙන් හෝ යන්නයි. ‘ārādheyyāti’ යනු සතුටු කරන්නේය යන්නයි; වෙනත් ආකාරයකින් සතුටු කිරීමක් නැති බව මෙයින් දක්වයි.

ဧကဓမ္မေတိ ဧကသ္မိံ ဓမ္မေ. ဣမိနာ ဥဒ္ဒေသော ဒဿိတော. ပရတော ကတမသ္မိံ ဧကဓမ္မေတိ ဣမိနာ ပဉှော ဒဿိတော. သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ ဣဒံ ပနေတ္ထ ဝေယျာကရဏံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနောတိအာဒီသု ပန သမ္မာ ဟေတုနာ နယေန နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာယ နိဗ္ဗိန္ဒန္တော ဥက္ကဏ္ဌန္တော, ဝိရာဂါနုပဿနာယ ဝိရဇ္ဇန္တော, ပဋိသင်္ခါနုပဿနာယ မုစ္စနဿ ဥပါယံ ကတွာ ဝိမုစ္စမာနော, အဓိမောက္ခဝသေန ဝါ ဝိမုစ္စမာနော သန္နိဋ္ဌာနံ ကုရုမာနောတိ အတ္ထော. ဥဒယဗ္ဗယေဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တဒဿနေန သမ္မာ ပရိယန္တဒဿာဝီ. သမ္မဒတ္ထံ အဘိသမေစ္စာတိ သမ္မာ သဘာဂတ္ထံ ဉာဏေန အဘိသမာဂန္တွာ. ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတီတိ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပရိယန္တံ ပရိဝဋုမံ ကရော ဟောတိ.

‘ekadhammeti’ යනු එක් ධර්මයක යන්නයි. මෙයින් උද්දේශය (කෙටි හැඳින්වීම) දක්වන ලදී. පසුව එන ‘katamasmiṃ ekadhammeti’ යන්නෙන් ප්‍රශ්නය දක්වන ලදී. ‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti’ යනු මෙහි විවරණයයි. සෙසු පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘sammā nibbindamānoti’ ආදී පදවල; ‘sammā’ යනු මනා වූ හේතු ප්‍රත්‍ය ක්‍රමයෙන්, ‘nibbidānupassanāya’ නිබ්බිදානුපස්සනා ඥානයෙන් කලකිරෙමින්, ‘virāgānupassanāya’ විරාගානුපස්සනාවෙන් ඇල්ම දුරු කරමින්, ‘paṭisaṅkhānupassanāya’ පටිසංඛානුපස්සනාවෙන් මිදීමේ උපක්‍රම යොදා මිදෙමින් හෝ අධිමොක්ඛ (තීරණාත්මක විශ්වාසය) වශයෙන් මිදෙමින් නිශ්චයකට පැමිණීම යන අර්ථයයි. උදයව්‍යය (හටගැනීම හා විනාශය) මගින් පිරිසිඳ දැක, පූර්වාන්ත හා අපරාන්ත දැකීමෙන් මනා කොට කෙළවර දක්නා සුලු වූයේ ‘sammadatthaṃ abhisameccāti’ මනා කොට ස්වභාව අර්ථය ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කොටගෙන යන්නයි. ‘dukkhassantakaro hotīti’ යනු මුළු වෘත්ත දුකෙහි කෙළවර කරන්නා වේ.

သဗ္ဗေ သတ္တာတိ ကာမဘဝါဒီသု ဧကဝေါကာရဘဝါဒီသု စ သဗ္ဗဘဝေသု သဗ္ဗေ သတ္တာ. အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ အာဟာရတော ဌိတိ ဧတေသန္တိ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ. ဣတိ သဗ္ဗသတ္တာနမ္ပိ ဌိတိဟေတု အာဟာရော နာမ ဧကော ဓမ္မော, တသ္မိံ ဧကဓမ္မေ. နနု စ ဧဝံ သန္တေ ယံ ဝုတ္တံ – ‘‘အသညသတ္တာ ဒေဝါ အဟေတုကာ အနာဟာရာ အဖဿကာ’’တိအာဒိ (ဝိဘ. ၁၀၁၇), တံ ဝိရုဇ္ဈတီတိ. န ဝိရုဇ္ဈတိ. တေသဉှိ ဈာနံ အာဟာရော ဟောတိ. ဧဝံ သန္တေပိ ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဟာရာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၁) ဣဒံ ဝိရုဇ္ဈတီတိ. ဣဒမ္ပိ န ဝိရုဇ္ဈတိ. ဧတသ္မိဉှိ သုတ္တေ နိပ္ပရိယာယေန အာဟာရလက္ခဏာ ဓမ္မာ အာဟာရာတိ ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန ပရိယာယေန ပစ္စယော အာဟာရောတိ ဝုတ္တော. သဗ္ဗဓမ္မာနဉှိ ပစ္စယော လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. သော စ ယံ ယံ ဖလံ ဇနေတိ, တံ တံ အာဟရတိ နာမ. တသ္မာ အာဟာရောတိ ဝုစ္စတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘အဝိဇ္ဇမ္ပာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သာဟာရံ ဝဒါမိ, နော အနာဟာရံ. ကော [Pg.303] စ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာယ အာဟာရော? ပဉ္စ နီဝရဏာတိဿ ဝစနီယ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၁). အယံ ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ဧတသ္မိဉှိ ပစ္စယာဟာရေ ဂဟိတေ ပရိယာယာဟာရောပိ နိပ္ပရိယာယာဟာရောပိ သဗ္ဗော ဂဟိတောဝ ဟောတိ.

‘sabbe sattāti’ යනු කාම භව ආදී සියලු භවයන්හි සහ ඒකවෝකාර භව ආදී සියලු භවයන්හි වසන සියලු සත්වයෝය. ‘āhāraṭṭhitikāti’ යනු ආහාරය නිසා මොවුන්ගේ පැවැත්ම ඇති බැවින් ආහාරට්ඨිතික නම් වේ. මෙසේ සියලු සත්වයන්ගේ පැවැත්මට හේතුව ‘ආහාරය’ නම් වූ එක් ධර්මයකි. එම එක් ධර්මයෙහි මෙසේ ප්‍රශ්නයක් මතු විය හැකිය; එනම් ‘අසඤ්ඤ සත්ව දෙවියෝ අහේතුකව, ආහාර රහිතව, ස්පර්ශ රහිතව වසති’ යන දේශනාව මෙයට පටහැනි නොවේද? එය පටහැනි නොවේ. ඔවුන්ට ධ්‍යානයම ආහාරය වේ. එසේ වුවත් ‘මහණෙනි, මේ ආහාර සතරකි’ යන දේශනාව මෙයට පටහැනි නොවේද? එය ද පටහැනි නොවේ. එම සූත්‍රයෙහි අනුපරියාය වශයෙන් (ඍජුව) ආහාර ලක්ෂණ ඇති ධර්මයන් ආහාර ලෙස දක්වා ඇත. නමුත් මෙහි පරියාය වශයෙන් (ප්‍රත්‍ය යන අර්ථයෙන්) ප්‍රත්‍යය ආහාරය ලෙස දක්වා ඇත. සියලු ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යයක් තිබිය යුතුය. එම ප්‍රත්‍යය යම් යම් ඵලයක් ජනනය කරයිද, එය එම ඵලය ‘ආහරණය’ කරන්නේ නම් වේ. එබැවින් එය ආහාරයයි කියනු ලැබේ. එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, අවිද්‍යාව ආහාර සහිතව පවතින බව පවසමි, ආහාර රහිතව නොවේ. අවිද්‍යාවේ ආහාරය කුමක්ද? පංච නීවරණයෝ යැයි පැවසිය යුතුය’ ලෙස වදාළ සේක. මෙහි අදහස් කරන්නේ එම පරියාය ආහාරයයි. මෙම ප්‍රත්‍ය ආහාරය ගත් විට පරියාය ආහාර හා අපරියාය ආහාර යන සියල්ලම ගන්නා ලද්දේ වෙයි.

တတ္ထ အသညီဘဝေ ပစ္စယာဟာရော လဗ္ဘတိ. အနုပ္ပန္နေ ဟိ ဗုဒ္ဓေ တိတ္ထာယတနေ ပဗ္ဗဇိတာ ဝါယောကသိဏေ ပရိကမ္မံ ကတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဓိ စိတ္တံ, ဓိ ဝတေတံ စိတ္တံ, စိတ္တဿ နာမ အဘာဝေါယေဝ သာဓု. စိတ္တဉှိ နိဿာယ ဝဓဗန္ဓာဒိပစ္စယံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. စိတ္တေ အသတိ နတ္ထေတ’’န္တိ ခန္တိံ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေတွာ အပရိဟီနဇ္ဈာနာ ကာလံ ကတွာ အသညီဘဝေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ယော ယဿ ဣရိယာပထော မနုဿလောကေ ပဏိဟိတော အဟောသိ, သော တေန ဣရိယာပထေန နိဗ္ဗတ္တိတွာ စိတ္တရူပသဒိသော ဟုတွာ ပဉ္စ ကပ္ပသတာနိ တိဋ္ဌတိ. ဧတ္တကံ အဒ္ဓါနံ သယိတော ဝိယ ဟောတိ. ဧဝရူပါနမ္ပိ သတ္တာနံ ပစ္စယာဟာရော လဗ္ဘတိ. တေ ဟိ ယံ ဈာနံ ဘာဝေတွာ နိဗ္ဗတ္တာ, တဒေဝ နေသံ ပစ္စယော ဟောတိ. ယထာ ဇိယာဝေဂေန ခိတ္တသရော ယာဝ ဇိယာဝေဂေါ အတ္ထိ, တာဝ ဂစ္ဆတိ. ဧဝံ ယာဝ ဈာနပစ္စယော အတ္ထိ, တာဝ တိဋ္ဌန္တိ. တသ္မိံ နိဋ္ဌိတေ ခီဏဝေဂေါ ဝိယ သရော ပတန္တိ. စဝနကာလေ စ တေသံ သော ရူပကာယော အန္တရဓာယတိ, ကာမာဝစရသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေန သညုပ္ပာဒေန တေ ဒေဝါ တမှာ ကာယာ စုတာတိ ပညာယန္တိ.

එහි අසඤ්ඤ භවයෙහි ද ප්‍රත්‍ය ආහාරය ලැබේ. බුදුවරුන් පහළ නොවූ කාලවල තීර්ථක ආයතනවල පැවිදි වූවෝ වායෝ කසිණය පරිකර්ම කොට සතරවන දැහැන උපදවා, එයින් නැගී සිට ‘සිතට නින්දා වේවා, සිත නැති බවම යහපති; සිත නිසාම මැරුම් කෑම, බැඳුම් ලැබීම ආදී දුක් උපදී; සිත නැති කල්හි මෙය නැත’ යනුවෙන් කැමැත්ත උපදවා, පිරිහීමට පත් නොවූ ධ්‍යාන සහිතව කළුරිය කොට අසඤ්ඤ භවයෙහි උපදිති. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ඔහු යම් ඉරියව්වක සිටියේද, එම ඉරියව්වෙන්ම එහි උපදී. ඔහු එහි සිත්තම් රූපයක් මෙන් කල්ප පන්සියයක් පවතී. ඒ තාක් කාලයක් නිදා සිටින්නෙකු මෙන් වෙයි. මෙවැනි සත්වයන්ට ද ප්‍රත්‍ය ආහාරය ලැබේ. ඔවුන් යම් ධ්‍යානයක් වඩා උපන්නේද, එයම ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යය (ආහාරය) වේ. දුන්නෙන් විදි හීයක් දුනු දියේ වේගය ඇති තාක් දුරට යන්නාක් මෙන්, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය ඇති තාක් ඔවුහු එහි පවතිති. එය අවසන් වූ විට වේගය ගෙවුණු හීයක් මෙන් චුත වෙති. ඔවුන් චුත වන විට එම රූප කය අතුරුදහන් වී, කාමාවචර සංඥාව උපදී. එම සංඥාව ඉපදීමෙන් ඒ දෙවියන් එම කයින් චුත වූ බව දැනගත හැකිය.

ယေ ပန တေ နေရယိကာ နေဝ ဝုဋ္ဌာနဖလူပဇီဝီ, န ပုညဖလူပဇီဝီတိ ဝုတ္တာ, တေသံ ကော အာဟာရောတိ? တေသံ ကမ္မမေဝ အာဟာရော. ကိံ ပဉ္စ အာဟာရာ အတ္ထီတိ? ပဉ္စ, န ပဉ္စာတိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ, နနု ‘‘ပစ္စယော အာဟာရော’’တိ ဝုတ္တမေတံ. တသ္မာ ယေန ကမ္မေန နိရယေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တဒေဝ တေသံ ဌိတိပစ္စယတ္တာ အာဟာရော ဟောတိ. ယံ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ – ‘‘န စ တာဝ ကာလံ ကရောတိ, ယာဝ န တံ ပါပကမ္မံ ဗျန္တီ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၅၀, ၂၆၈; အ. နိ. ၃.၃၆).

නිරයගාමී සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් ‘ඔවුහු උත්සාහයේ ඵලයෙන් හෝ පින් පලයෙන් ජීවත් වන්නෝ නොවෙති’ යැයි පවසා ඇති බැවින්, ඔවුන්ගේ ආහාරය කුමක්ද? ඔවුන්ගේ කර්මයම ආහාරය වේ. ආහාර පහක් තිබේද යන්න ගැන ‘පහක් හෝ පහක් නොවේ’ යැයි මෙහිදී නොකිය යුතුය; මන්ද ‘ප්‍රත්‍යය ආහාරය’ යැයි පවසා ඇති බැවිනි. එබැවින් යම් කර්මයකින් නිරයෙහි උපදිත්ද, එම කර්මයම ඔවුන්ගේ පැවැත්මට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ආහාරය වේ. ‘යම් තාක් ඒ පාප කර්මය ගෙවී නොයන්නේද, ඒ තාක් ඔහු මරණයට පත් නොවේ’ යැයි වදාළේ මෙය අරභයාය.

ကဗဠီကာရာဟာရံ အာရဗ္ဘာပိ စေတ္ထ ဝိဝါဒေါ န ကာတဗ္ဗော. မုခေ ဥပ္ပဇ္ဇနခေဠောပိ ဟိ တေသံ အာဟာရကိစ္စံ သာဓေတိ. ခေဠော ဟိ နိရယေ ဒုက္ခဝေဒနီယော ဟုတွာ ပစ္စယော ဟောတိ, သဂ္ဂေ သုခဝေဒနိယော. ဣတိ ကာမဘဝေ နိပ္ပရိယာယေန စတ္တာရော အာဟာရာ, ရူပါရူပဘဝေသု ဌပေတွာ အသညေ [Pg.304] သေသာနံ တယော, အသညာနဉ္စေဝ အဝသေသာနဉ္စ ပစ္စယာဟာရောတိ ဣမိနာ အာကာရေန သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ စတ္တာရော အာဟာရော ယော ဝါ ပန ကောစိ ပစ္စယာဟာရော ဒုက္ခသစ္စံ, အာဟာရသမုဋ္ဌာပိကာ ပုရိမတဏှာ သမုဒယသစ္စံ, ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိရောဓသစ္စံ, နိရောဓပ္ပဇာနနာ ပညာ မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဧဝံ စတုသစ္စဝသေန သဗ္ဗဝါရေသု ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

මෙම කබලීකාර ආහාරය සම්බන්ධයෙන් ද මෙහි විවාද නොකළ යුතුය. මන්ද යත්, නිරයෙහි උපන් සත්ත්වයන්ට ඔවුන්ගේ මුඛයෙහි උපදින කෙළ පවා ආහාර කෘත්‍යය සාධනය කරන බැවිනි. එම කෙළ නිරයෙහි දී දුක් වේදනා විඳීමට හේතුවක් (ප්‍රත්‍යයක්) වන අතර, ස්වර්ගයෙහි දී සැප වේදනා විඳීමට හේතුවක් වේ. මෙලෙස කාම භවයෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් ආහාර සතරක් පවතින අතර, රූප හා අරූප භවයන්හි අසඤ්ඤ සත්ත්වයන් හැර සෙසු සත්ත්වයන්ට ආහාර තුනක් පවතී. අසඤ්ඤ සත්ත්වයන්ට හා සෙසු සියලු සත්ත්වයන්ට ප්‍රත්‍යය ආහාරය පවතින බැවින්, මෙලෙස සියලු සත්ත්වයන් ආහාරය නිසා පවතින්නන් (ආහාරට්ඨිතිකා) බව දත යුතුය. එහි සතර ආහාරය හෝ යම් ප්‍රත්‍යය ආහාරයක් වේ ද එය දුක්ඛ සත්‍යයයි; එම ආහාර උපදවන පූර්ව තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි; මේ දෙදෙනාගේම නොපැවැත්ම නිරෝධ සත්‍යයයි; නිරෝධය මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා වූ ප්‍රඥාව මාර්ග සත්‍යයයි. මෙලෙස සතර සත්‍යය අනුව සියලු වාරයන්හි අර්ථ සම්බන්ධය (යෝජනාව) කළ යුතුය.

၈. ဒုတိယမဟာပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. දුතිය මහාපඤ්හ සූත්‍ර වණ්ණනාව

၂၈. အဋ္ဌမေ ကဇင်္ဂလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. ကဇင်္ဂလာတိ ကဇင်္ဂလာဝါသိနော. မဟာပဉှေသူတိ မဟန္တအတ္ထပရိဂ္ဂါဟကေသု ပဉှေသု. ယထာ မေတ္ထ ခါယတီတိ ယထာ မေ ဧတ္ထ ဥပဋ္ဌာတိ. သမ္မာ သုဘာဝိတစိတ္တောတိ ဟေတုနာ နယေန သုဋ္ဌု ဘာဝိတစိတ္တော. ဧသော စေဝ တဿ အတ္ထောတိ ကိဉ္စာပိ ဘဂဝတာ ‘‘စတ္တာရော ဓမ္မာ’’တိအာဒယော ပဉှာ ‘‘စတ္တာရော အာဟာရာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိဿဇ္ဇိတာ, ယသ္မာ ပန စတူသု အာဟာရေသု ပရိညာတေသု စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝိတာ ဟောန္တိ, တေသု စ ဘာဝိတေသု စတ္တာရော အာဟာရာ ပရိညာတာဝ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဒေသနာဝိလာသေန ဗျဉ္ဇနမေဝေတ္ထ နာနံ, အတ္ထော ပန ဧကောယေဝ. ဣန္ဒြိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဧသော စေဝ တဿ အတ္ထော’’တိ. အတ္ထတော ဟိ ဥဘယမ္ပေတံ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏမိဝ ဟောတိ.

28. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'කජංගලායං' යනු එම නම ඇති නගරයෙහි ය. 'කජංගලා' යනු කජංගල නගරයෙහි වාසය කරන අයයි. 'මහාපඤ්ඤේසු' යනු මහා අර්ථයන් ග්‍රහණය කරගන්නා වූ ප්‍රශ්නයන්හි ය. 'යථා මෙත්ත ඛායති' යනු යම් ලෙසකින් මට මෙහි වැටහෙන්නේ ද (යන්නයි). 'සම්මා සුභාවිත චිත්තො' යනු නිසි හේතු ක්‍රමයෙන් මැනවින් වඩන ලද සිත් ඇත්තා ය. 'එසො චෙව තස්ස අත්ථො' යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'සතර ධර්මයෝ' ආදී වශයෙන් ප්‍රශ්න පනවා 'සතර ආහාර' ආදී ක්‍රමයෙන් විසඳන ලද නමුත්, යම් හෙයකින් සතර ආහාරයන් පිරිසිඳ දන්නා කල්හි සතර සතිපට්ඨානයන් වඩන ලද්දේ වන්නේ ද, එම සතිපට්ඨානයන් වැඩූ කල්හි සතර ආහාරයන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේම වන්නේ ද, එබැවින් දේශනා විලාසය අනුව මෙහි වචනවල වෙනසක් තිබුණ ද අර්ථය එකමය. ඉන්ද්‍රිය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයමය. එබැවින් 'එසො චෙව තස්ස අත්ථො' (එයම මෙහි අර්ථයයි) යනුවෙන් වදාරන ලදී. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල දේශනා දෙකම මැදින් කඩන ලද රන් කැබැල්ලක් මෙන් (එකම වටිනාකමකින් යුක්ත) වේ.

၉. ပဌမကောသလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පඨම කෝසල සූත්‍ර වණ්ණනාව

၂၉. နဝမေ ယာဝတာတိ ယတ္တကာ. ကာသိကောသလာတိ ကာသိကောသလဇနပဒါ. အတ္ထေဝ အညထတ္တန္တိ ဌိတဿ အညထတ္တံ အတ္ထိယေဝ. အတ္ထိ ဝိပရိဏာမောတိ မရဏမ္ပိ အတ္ထိယေဝ. တသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတီတိ တသ္မိမ္ပိ သမ္ပတ္တိဇာတေ ဥက္ကဏ္ဌတိ. အဂ္ဂေ ဝိရဇ္ဇတီတိ သမ္ပတ္တိယာ အဂ္ဂေ ကောသလရာဇဘာဝေ ဝိရဇ္ဇတိ. ပဂေဝ ဟီနသ္မိန္တိ ပဌမတရံယေဝ ဟီနေ ဣတ္တရမနုဿာနံ ပဉ္စ ကာမဂုဏဇာတေ.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'යාවතා' යනු යම් තාක් ද යන්නයි. 'කාසිකෝසලා' යනු කාසි හා කෝසල ජනපදයන් ය. 'අත්ථෙව අඤ්ඤථත්තං' යනු පවත්නා වූ ස්වභාවයේ වෙනස් වීමක් ඇත්තේමය යන්නයි. 'අත්ථි විපරිණාමො' යනු මරණය ද ඇත්තේමය යන්නයි. 'තස්මිම්පි නිබ්බින්දති' යනු ඒ ලැබී ඇති කෝසල රාජ්‍ය සම්පත්තිය කෙරෙහි පවා කලකිරෙයි. 'අග්ගේ විරජ්ජති' යනු උසස් වූ කෝසල රාජ්‍ය සම්පත්තියෙහි පවා නොඇලෙයි. 'පගේව හීනස්මිං' යනු අල්ප පිනක් ඇති මිනිසුන්ගේ පහත් වූ පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි ඊටත් වඩා පළමුවෙන්ම (කලින්ම) නොඇලෙයි.

မနောမယာတိ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တာ. ဗာရာဏသေယျကန္တိ ဗာရာဏသိယံ ဥပ္ပန္နံ. တတ္ထ ကိရ ကပ္ပာသောပိ မုဒု, သုတ္တကန္တိကာယောပိ တန္တဝါယာပိ ဆေကာ, ဥဒကမ္ပိ သုစိ သိနိဒ္ဓံ. ဥဘတောဘာဂဝိမဋ္ဌန္တိ ဒွီသုပိ ပဿေသု မဋ္ဌံ မုဒု [Pg.305] သိနိဒ္ဓံ ခါယတိ. စတဿော ပဋိပဒါ လောကိယလောကုတ္တရမိဿိကာ ကထိတာ. သညာသု ပဌမာ ကာမာဝစရသညာ, ဒုတိယာ ရူပါဝစရသညာ, တတိယာ လောကုတ္တရသညာ, စတုတ္ထာ အာကိဉ္စညာယတနသညာ. ယသ္မာ ပန သာ သညာ အဂ္ဂါတိ အာဂတာ, တတော ပရံ သညာပညတ္တိ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ အဂ္ဂန္တိ ဝုတ္တာ.

'මනෝමයා' යනු ධ්‍යාන සිතින් උපන් බවයි. 'බාරාණසෙය්‍යකං' යනු බරණැස් නුවර නිපදවන ලද රෙදි ය. එහි කපු ද ඉතා මෘදු බවත්, නූල් කටින්නියන් හා වියන්නන් ද ඉතා දක්ෂ බවත්, ජලය ද පිරිසිදු මෙන්ම සිනිඳු බවත් කියනු ලැබේ. එබැවින් 'උභතෝභාග විමට්ඨං' යනු දෙපසින්ම ඉතා මෘදු හා සිනිඳු බව පෙනෙන බවයි. ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ ප්‍රතිපදා සතරක් මෙහි කියන ලදී. සංඥා අතරින් පළමුවැන්න කාමාවචර සංඥාවයි, දෙවැන්න රූපාවචර සංඥාවයි, තෙවැන්න ලෝකෝත්තර සංඥාවයි, සතරවැන්න ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥාවයි. යම් හෙයකින් එම සංඥාව 'අග්‍ර' (උතුම්) ලෙස දේශනා කර ඇති බැවින් ද, ඉන් පසුව වෙනත් සංඥා පැනවීමක් නැති බැවින් ද එය 'අග්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ.

ဗာဟိရကာနန္တိ သာသနတော ဗဟိဒ္ဓါ ပဝတ္တာနံ. နော စဿံ နော စ မေ သိယာတိ သစေ အဟံ အတီတေ န ဘဝိဿံ, ဧတရဟိပိ မေ အယံ အတ္တဘာဝေါ န သိယာ. န ဘဝိဿာမိ န မေ ဘဝိဿတီတိ သစေပိ အနာဂတေ န ဘဝိဿာမိ, န စ မေ ကိဉ္စိ ပလိဗောဓဇာတံ ဘဝိဿတိ. အဂ္ဂေ ဝိရဇ္ဇတီတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယံ ဝိရဇ္ဇတိ. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဟိ ဣဓ နိဗ္ဗာနဿ သန္တတာယ အဂ္ဂန္တိ ဇာတာ.

'බාහිරකානං' යනු ශාසනයෙන් පිටත පවත්නා දෘෂ්ටි ඇත්තන්ගේ ය. 'නො චස්සං නො ච මෙ සියා' යනු ඉදින් මම අතීතයෙහි නොවූයෙම් නම්, දැන් මට මේ ආත්මභාවය නොවන්නේය. 'න භවිස්සාමි න මෙ භවිස්සති' යනු ඉදින් මම අනාගතයෙහි නොවන්නෙම් නම්, මට කිසිදු කරදරයක් නොවන්නේය. 'අග්ගේ විරජ්ජති' යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහි නොඇලෙයි. මක්නිසාද යත්, මෙහි උච්ඡේද දෘෂ්ටිය නිවනට ආසන්න බැවින් 'අග්‍ර' ලෙස සලකා ඇත.

ပရမတ္ထဝိသုဒ္ဓိန္တိ ဥတ္တမတ္ထဝိသုဒ္ဓိံ. နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. အာကိဉ္စညာယတနဉှိ ဝိပဿနာပဒဋ္ဌာနတ္တာ အဂ္ဂံ နာမ ဇာတံ, နေဝသညာနာသညာယတနံ ဒီဃာယုကတ္တာ. ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနန္တိ ဣမသ္မိညေဝ အတ္တဘာဝေ ပရမနိဗ္ဗာနံ. အနုပါဒါ ဝိမောက္ခောတိ စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ အဂ္ဂဟေတွာ စိတ္တဿ ဝိမောက္ခော. အရဟတ္တဿေတံ နာမံ. ပရိညန္တိ သမတိက္ကမံ. တတ္ထ ဘဂဝါ ပဌမဇ္ဈာနေန ကာမာနံ ပရိညံ ပညာပေတိ, အရူပါဝစရေဟိ ရူပါနံ ပရိညံ ပညာပေတိ, အနုပါဒါနိဗ္ဗာနေန ဝေဒနာနံ ပရိညံ ပညာပေတိ. နိဗ္ဗာနဉှိ သဗ္ဗဝေဒယိတပ္ပဟာနတ္တာ ဝေဒနာနံ ပရိညာ နာမ. အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ. ဣဒံ ပန သုတ္တံ ကထေန္တော ဘဂဝါ အနဘိရတိပီဠိတာနိ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ ဒိသွာ တေသံ အနဘိရတိဝိနောဒနတ္ထံ ကထေသိ. တေပိ အနဘိရတိံ ဝိနောဒေတွာ ဒေသနာနုသာရေန ဉာဏံ ပေသေတွာ သောတာပန္နာ ဟုတွာ အပရဘာဂေ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ.

'පරමත්ථවිසුද්ධිං' යනු උතුම් වූ පිරිසිදු බවයි. මෙය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියට නමකි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය විදර්ශනාවට ආසන්න හේතුවක් වන බැවින් 'අග්‍ර' ලෙස හැඳින්වේ. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දීර්ඝායුෂ ඇති බැවින් අග්‍ර ලෙස හැඳින්වේ. 'පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං' යනු මේ ආත්මභාවයේදීම ලබන උතුම් නිවනයි. 'අනුපාදා විමොක්ඛො' යනු සතර උපාදානයන්ගෙන් ග්‍රහණය නොකොට සිත මිදීමයි. මෙය අර්හත් ඵලයට නමකි. 'පරිඤ්ඤං' යනු ඉක්මවා යාම (පහ කිරීම) යි. එහි දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් කාමයන් පිරිසිඳ දැකීම පනවන සේක, අරූපාවචර ධ්‍යානයන්ගෙන් රූපයන් පිරිසිඳ දැකීම පනවන සේක, අනුපාදා නිවනින් වේදනාවන් පිරිසිඳ දැකීම පනවන සේක. මක්නිසාද යත්, නිවන යනු සියලු වේදනාවන් ප්‍රහීණය වීම බැවින් එය වේදනාවන් පිරිසිඳ දැකීම නම් වේ. 'අනුපාදා පරිනිබ්බානං' යනු ප්‍රත්‍ය රහිත වූ පරිනිර්වාණයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය දේශනා කළේ අනභිරතියෙන් (අසන්තෝෂයෙන්) පෙළුණු පන්සියයක් භික්ෂූන් දැක ඔවුන්ගේ එම අනභිරතිය දුරු කරනු පිණිසය. එම භික්ෂූහු ද අනභිරතිය දුරු කර දේශනා ක්‍රමයට අනුව ඥානය මෙහෙයවා සෝවාන් වී, පසුව විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පැමිණියහ.

၁၀. ဒုတိယကောသလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දුතිය කෝසල සූත්‍ර වණ්ණනාව

၃၀. ဒသမေ ဥယျောဓိကာ နိဝတ္တော ဟောတီတိ ယုဒ္ဓတော နိဝတ္တော ဟောတိ. လဒ္ဓါဓိပ္ပာယောတိ မဟာကောသလရညာ ကိရ ဗိမ္ဗိသာရဿ ဓီတရံ ဒေန္တေန ဒွိန္နံ ရဇ္ဇာနံ အန္တရေ သတသဟဿုဋ္ဌာနော ကာသိဂါမော နာမ ဓီတု ဒိန္နော[Pg.306]. အဇာတသတ္တုနာ ပိတရိ မာရိတေ မာတာပိဿ ရညော ဝိယောဂသောကေန နစိရဿေဝ မတာ. တတော ရာဇာ ပသေနဒိကောသလော ‘‘အဇာတသတ္တုနာ မာတာပိတရော မာရိတာ, မမ ပိတု သန္တကော ဂါမော’’တိ တဿတ္ထာယ အဋ္ဋံ ကရောတိ, အဇာတသတ္တုပိ ‘‘မမ မာတု သန္တကော’’တိ တဿ ဂါမဿတ္ထာယ. ဒွေပိ မာတုလဘာဂိနေယျာ စတုရင်္ဂိနိံ သေနံ သန္နယှိတွာ ယုဇ္ဈိံသု. တတ္ထ ပသေနဒိကောသလော ဒွေ ဝါရေ အဇာတသတ္တုနာ ပရာဇိတော နဂရမေဝ ပါဝိသိ. တတိယဝါရေ ‘‘ကထံ နု ခေါ မေ ဇယော ဘဝေယျာ’’တိ ဥပဿုတိဝသေန ယုဇ္ဈိတဗ္ဗာကာရံ ဉတွာ ဗျူဟံ ရစယိတွာ ဥဘောဟိ ပဿေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ အဇာတသတ္တုံ ဂဏှိ. တာဝဒေဝ ဇယာဓိပ္ပာယဿ လဒ္ဓတ္တာ လဒ္ဓါဓိပ္ပာယော နာမ အဟောသိ.

30. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'උය්‍යෝධිකා නිවත්තො හෝති' යනු යුද්ධයෙන් පස්සට හැරුණේ (නැවතුණේ) වේ යන්නයි. 'ලද්ධාධිප්පායො' යන්නෙහි අදහස මෙයයි: මහා කෝසල රජතුමා බිම්බිසාර රජුට තම දියණිය පාවා දෙන විට රටවල් දෙක අතර පිහිටි ලක්ෂයක් ආදායම ලැබෙන 'කාසිගාම' නම් ගම දියණියට තෑගි කළ බව කියැවේ. අජාසත් රජු විසින් තම පියා (බිම්බිසාර) මරා දැමූ පසු, මව ද රජු කෙරෙහි වූ වියෝග ශෝකයෙන් නොබෝ කලකින් මිය ගියාය. ඉන්පසු පසේනදී කෝසල රජතුමා 'අජාසත් විසින් මගේ මව්පියන් මරා දමන ලදී, මේ ගම මගේ පියා සතු එකකි' යි සිතා ඒ ගම වෙනුවෙන් නඩු කළේය. අජාසත් රජු ද 'මෙය මගේ මව සතු එකකි' යි සිතා ඒ වෙනුවෙන් සටන් කළේය. මෙලෙස මාමා සහ බෑණා යන දෙදෙනාම සිව් රඟ සේනා පිරිවරා යුද්ධ කළහ. එහි දී පසේනදී කෝසල රජතුමා දෙවතාවක්ම අජාසත් රජු අතින් පරාජය වී නුවරටම වැදුණේය. තුන්වන වර 'මට ජය ලැබෙන්නේ කෙසේද?' යි රහසින් කරුණු සොයා යුද්ධ කළ යුතු ආකාරය දැනගෙන, සකට ව්‍යුහය සකස් කර දෙපසින්ම වට කොට අජාසත් රජු අල්ලා ගත්තේය. එවෙලේම ජයග්‍රහණය කිරීමේ අභිප්‍රාය ඉටු වූ බැවින් ඔහු 'ලද්ධාධිප්පායො' (අදහස ඉටු කරගත් තැනැත්තා) නම් විය.

ယေန အာရာမော တေန ပါယာသီတိ ဗဟိနဂရေ ဇယခန္ဓာဝါရံ နိဝေသေတွာ ‘‘ယာဝ နဂရံ အလင်္ကရောန္တိ, တာဝ ဒသဗလံ ဝန္ဒိဿာမိ. နဂရံ ပဝိဋ္ဌကာလတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ပပဉ္စော ဟောတီ’’တိ အမစ္စဂဏပရိဝုတော ယေနာရာမော တေန ပါယာသိ, အာရာမံ ပါဝိသိ. ကသ္မိံ ကာလေ ပါဝိသီတိ? ပိဏ္ဍပါတပ္ပဋိက္ကန္တာနံ ဘိက္ခူနံ ဩဝါဒံ ဒတွာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌေ ဘိက္ခုသံဃေ စ ဩဝါဒံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ အတ္တနော အတ္တနော ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနာနိ ဂတေ. စင်္ကမန္တီတိ ကသ္မိံ သမယေ စင်္ကမန္တိ? ပဏီတဘောဇနပစ္စယဿ ထိနမိဒ္ဓဿ ဝိနောဒနတ္ထံ, ဒိဝါ ပဓာနိကာ ဝါ တေ. တာဒိသာနဉှိ ပစ္ဆာဘတ္တံ စင်္ကမိတွာ နှတွာ သရီရံ ဥတုံ ဂါဟာပေတွာ နိသဇ္ဇ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တာနံ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ. ယေ တေ ဘိက္ခူတိ သော ကိရ ‘‘ကဟံ သတ္ထာ ကဟံ သုဂတောတိ ပရိဝေဏေန ပရိဝေဏံ အာဂန္တွာ ပုစ္ဆိတွာဝ ပဝိသိဿာမီ’’တိ ဝိလောကေန္တော အရညဟတ္ထီ ဝိယ မဟာစင်္ကမေ စင်္ကမမာနေ ပံသုကူလိကေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ တေသံ သန္တိကံ အဂမာသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဒဿနကာမာတိ ပဿိတုကာမာ. ဝိဟာရောတိ ဂန္ဓကုဋိံ သန္ဓာယ အာဟံသု. အတရမာနောတိ အတုရိတော, သဏိကံ ပဒပမာဏဋ္ဌာနေ ပဒံ နိက္ခိပန္တော ဝတ္တံ ကတွာ သုသမ္မဋ္ဌံ မုတ္တဇာလသိန္ဒုဝါရသဒိသံ ဝါလုကံ အဝိနာသေန္တောတိ အတ္ထော. အာလိန္ဒန္တိ ပမုခံ. အဂ္ဂဠန္တိ ကဝါဋံ. ဥက္ကာသိတွာတိ ဥက္ကာသိတသဒ္ဒံ ကတွာ. အာကောဋေဟီတိ အဂ္ဂနခေန ဤသကံ ကုဉ္စိကာဆိဒ္ဒသမီပေ ကောဋေဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒွါရံ ကိရ အတိဥပရိ အမနုဿာ, အတိဟေဋ္ဌာ ဒီဃဇာတိကာ ကောဋေန္တိ. တထာ အကောဋေတွာ မဇ္ဈေ ဆိဒ္ဒသမီပေ ကောဋေတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ ဒွါရကောဋနဝတ္တန္တိ [Pg.307] ဝဒန္တိ. ဝိဝရိ ဘဂဝါ ဒွါရန္တိ န ဘဂဝါ ဥဋ္ဌာယ ဒွါရံ ဝိဝရတိ, ဝိဝရတူတိ ပန ဟတ္ထံ ပသာရေတိ. တတော ‘‘ဘဂဝါ တုမှေဟိ အနေကကပ္ပကောဋီသု ဒါနံ ဒဒမာနေဟိ န သဟတ္ထာ ဒွါရဝိဝရဏကမ္မံ ကတ’’န္တိ သယမေဝ ဒွါရံ ဝိဝဋံ. တံ ပန ယသ္မာ ဘဂဝတော မနေန ဝိဝဋံ, တသ္မာ ‘‘ဝိဝရိ ဘဂဝါ ဒွါရ’’န္တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ.

'යම් තැනක ආරාමය ඇත්ද ඒ දෙසට ගියේය' යනු - නගරයෙන් බැහැරව ජය කඳවුර පිහිටුවා, 'යම් තාක් නගරය අලංකාර කරද්ද, ඒ තාක් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳපුදා ගනිමි. නගරයට ඇතුළු වූ තැන් සිට ප්‍රමාදය (පපංච) ඇතිවේ' යැයි සිතා අමාත්‍ය පිරිස පිරිවරා ආරාමය වෙත ගොස් ඇතුළු විය. කිනම් වේලාවක ඇතුළු වූයේද? පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී ආ භික්ෂූන් වහන්සේලාට අවවාද දී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ගඳකිළියට වැඩම කළ පසුත්, භික්ෂූන් වහන්සේලා එම අවවාද පිළිගෙන තම තමන්ගේ දිවා රෑ විවේක ස්ථානවලට වැඩම කළ පසුත්ය. 'සක්මන් කරති' යනු කිනම් වේලාවක සක්මන් කරත්ද? ප්‍රණීත භෝජනය නිසා ඇති වන නිදිමත දුරු කරනු පිණිස හෝ ඔවුහු දහවල් කාලයෙහි වීර්යය වඩන භික්ෂූන් වන බැවින් සක්මන් කරති. දන් වැළඳීමෙන් පසු සක්මන් කොට, ශරීරය සෝදා විවේක ගෙන, වාඩි වී මහණ දම් පුරන එවැනි භික්ෂූන්ගේ සිත ඒකාග්‍ර වෙයි. 'ඒ භික්ෂූහු' යනු - ඒ රජතුමා 'ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහිද? සුගතයන් වහන්සේ කොහිද?' කියා සොයමින් පිරිවෙන් පිරිවෙන් පාසා විමසමින් යද්දී, වනයේ ඇතුන් මෙන් මහා සක්මනෙහි සක්මන් කරන පාංශුකූලික භික්ෂූන් දැක ඔවුන් වෙත ගියේය. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. 'දැකීමට කැමති' යනු දර්ශනය කිරීමට රිසිව යන්නයි. 'විහාරය' යනු ගඳකිළිය අරභයා පවසන ලද්දකි. 'කලබල නොවී' යනු නොකලබලව, සෙමින් පා පියවර තබමින්, මැනවින් අතුගා දැමූ මුතු දැලක් හෝ ඉද්ද මල් බඳු වූ වැලි තලාව නොනසමින් යෑමයි. 'ආලින්දය' යනු දොරටුව ඉදිරිපස කොටසයි. 'අගුල' යනු දොර පියනයි. 'කැස්සක් ඇති කොට' යනු කැස්සක ශබ්දය නැගීමයි. 'තට්ටු කරව' යනු ඇඟිලි නියපොත්තෙන් යතුරු හිදැස අසලින් මඳක් තට්ටු කරන්න යන්නයි. දොරේ ඉහළ කෙළවරේ අමනුෂ්‍යයෝත්, පහළ කෙළවරේ සර්පයෝත් තට්ටු කරන බැවින්, එසේ නොකොට මැද යතුරු හිදැස අසල තට්ටු කළ යුතුය යන මෙය දොරට තට්ටු කිරීමේ වතාවත යැයි කියනු ලැබේ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොර විවෘත කළ සේක' යනු උන්වහන්සේ නැගිට දොර විවෘත කිරීම නොව, 'විවෘත වේවා'යි සිතා අත දිගු කිරීමයි. එවිට 'බුදුරජාණන් වහන්ස, අනන්ත කල්ප කෝටි ගණනක් දන් දුන් ඔබවහන්සේගේ දෑතින් දොර විවෘත කිරීමේ කාර්යය නොකළ යුතුය'යි පවසන්නාක් මෙන් දොර ඉබේම විවෘත විය. එය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිතින් සිදු වූ බැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොර විවෘත කළ සේක'යි පැවසීම සුදුසුය.

မေတ္တူပဟာရန္တိ မေတ္တာသမ္ပယုတ္တံ ကာယိကဝါစသိကဥပဟာရံ. ကတညုတန္တိ အယဉှိ ရာဇာ ပုဗ္ဗေ ထူလသရီရော အဟောသိ, ဒေါဏပါကံ ဘုဉ္ဇတိ. အထဿ ဘဂဝါ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ထောကံ ထောကံ ဟာပနတ္ထာယ –

'මෙත්තූපහාර' යනු මෙත්තාවෙන් යුත් කායික හා වාචසික උපහාරයයි. 'කෘතඥතාව' යනු - මේ රජතුමා පෙර ඉතා ස්ථුල ශරීරයක් ඇතිව සිටි අතර ද්‍රෝණයක් (දළ වශයෙන් බත් නැළි හතරක්) පමණ බත් අනුභව කළේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට දිනපතා ආහාරය ස්වල්පය බැගින් අඩු කරනු පිණිස -

‘‘မနုဇဿ သဒါ သတီမတော,မတ္တံ ဇာနတော လဒ္ဓဘောဇနေ;

တနုကဿ ဘဝန္တိ ဝေဒနာ,သဏိကံ ဇီရတိ အာယုပါလယ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၂၄) –

'සෑම කල්හිම සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව, ලත් භෝජනයෙහි ප්‍රමාණය දන්නා මිනිසාගේ වේදනාවෝ (කයේ බර බව ආදිය) තුනී වෙති. ආයුෂය රකිමින් සෙමින් ආහාර දිරවයි'

ဣမံ ဩဝါဒံ အဒါသိ. သော ဣမသ္မိံ ဩဝါဒေ ဌတွာ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ထောကံ ထောကံ ဟာပေတွာ အနုက္ကမေန နာဠိကောဒနပရမတာယ သဏ္ဌာသိ, ဂတ္တာနိပိဿ တနူနိ ထိရာနိ ဇာတာနိ. တံ ဘဂဝတာ ကတံ ဥပကာရံ သန္ဓာယ ‘‘ကတညုတံ ခေါ အဟံ, ဘန္တေ, ကတဝေဒိတံ သမ္ပဿမာနော’’တိ အာဟ. အရိယေ ဉာယေတိ သဟဝိပဿနကေ မဂ္ဂေ. ဝုဒ္ဓသီလောတိ ဝဍ္ဎိတသီလော. အရိယသီလောတိ အပေါထုဇ္ဇနိကေဟိ သီလေဟိ သမန္နာဂတော. ကုသလသီလောတိ အနဝဇ္ဇေဟိ သီလေဟိ သမန္နာဂတော. အာရညကောတိ ဇာယမာနောပိ အရညေ ဇာတော, အဘိသမ္ဗုဇ္ဈမာနောပိ အရညေ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ဒေဝဝိမာနကပ္ပာယ ဂန္ဓကုဋိယာ ဝသန္တောပိ အရညေယေဝ ဝသီတိ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

යන මෙම අවවාදය වදාළ සේක. රජතුමා ඒ අවවාදයේ පිහිටා දිනපතා ආහාරය ස්වල්පය බැගින් අඩු කරමින්, ක්‍රමයෙන් බත් නැළියක් පමණක් අනුභව කරන තත්ත්වයට පත් විය. ඔහුගේ සිරුරද වැහැරී ශක්තිමත් විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ කළ ඒ උපකාරය අරභයා රජතුමා 'ස්වාමීනි, මම කෘතඥතා පූර්වකව ඒ කළ ගුණ සිහි කරමින්' යැයි පැවසීය. 'ආර්ය න්‍යාය' යනු විදර්ශනාව සහිත මාර්ගයයි. 'වෘද්ධ ශීල' යනු වර්ධනය කරන ලද ශීලයයි. 'ආර්ය ශීල' යනු පෘථග්ජනයන් සතු නොවන ආර්යයන් සතු ශීලයෙන් යුක්ත වීමයි. 'කුසල ශීල' යනු නිවැරදි වූ ශීලයෙන් යුක්ත වීමයි. 'ආරණ්‍යක' යනු උපතින් වනයේ උපන් බැවිනුත්, බුදු වීමේදී වනයේදී බුදු වූ බැවිනුත්, දෙව් විමනක් බඳු ගඳකිළියක වැඩ සිටියද වනයෙහිම වසන්නාක් බඳු අරුතින් පවසන ලද්දකි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතයි.

မဟာဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තුන්වන මහා වග්ගයයි.

၄. ဥပါလိဝဂ္ဂေါ

4. උපාලි වග්ගය

၁. ဥပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ သံဃသုဋ္ဌုတာယာတိအာဒီသု သံဃသုဋ္ဌုတာ နာမ သံဃဿ သုဋ္ဌုဘာဝေါ, ‘‘သုဋ္ဌု ဒေဝါ’’တိ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိယ ‘‘သုဋ္ဌု, ဘန္တေ’’တိ [Pg.308] ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနဘာဝေါ. ယော စ တထာဂတဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆတိ, တဿ တံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တတိ. တသ္မာ သံဃဿ ‘‘သုဋ္ဌု, ဘန္တေ’’တိ ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထံ ပညတ္တံ, အသမ္ပဋိစ္ဆနေ အာဒီနဝံ, သမ္ပဋိစ္ဆနေ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ, န ဗလက္ကာရေန အဘိဘဝိတွာတိ ဧတမတ္ထံ အာဝိကရောန္တော အာဟ – သံဃသုဋ္ဌုတာယာတိ. သံဃဖာသုတာယာတိ သံဃဿ ဖာသုဘာဝါယ, သဟဇီဝိတာယ သုခဝိဟာရတ္ထာယာတိ အတ္ထော.

31. හතරවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සංඝසුට්ඨුතාය' යනාදී පදවල: 'සංඝසුට්ඨුතා' යනු සංඝයාගේ මනා පැවැත්මයි. 'දේවයන් වහන්ස, යහපති' යැයි පවසන තැනක මෙන්, 'ස්වාමීනි, යහපති' කියා බුදු වදන පිළිගන්නා ස්වභාවයයි. යමෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගන්නේද, එය ඔහුට දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස පවතියි. එබැවින් 'ස්වාමීනි, යහපති' කියා සංඝයා බුදු වදන පිළිගැනීම පිණිසත්, එසේ නොපිළිගැනීමේ ආදීනව හා පිළිගැනීමේ ආනිසංස පෙන්වා දීම පිණිසත් විනය පනවන ලදී. එය බලහත්කාරයෙන් යටපත් කර පැනවූවක් නොවන බව පැහැදිලි කරමින් 'සංඝසුට්ඨුතාය' යැයි වදාළ සේක. 'සංඝඵාසුතාය' යනු සංඝයාගේ පහසුව පිණිස, සහජීවනය පිණිස සහ සුවසේ විසීම පිණිස යන්න අර්ථයයි.

ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယာတိ ဒုမ္မင်္ကူနာမ ဒုဿီလပုဂ္ဂလာ, ယေ မင်္ကုတံ အာပါဒိယမာနာပိ ဒုက္ခေန အာပဇ္ဇန္တိ, ဝီတိက္ကမံ ကရောန္တာ ဝါ ကတွာ ဝါ န လဇ္ဇန္တိ, တေသံ နိဂ္ဂဟတ္ထာယ. တေ ဟိ သိက္ခာပဒေ အသတိ ‘‘ကိံ တုမှေဟိ ဒိဋ္ဌံ, ကိံ သုတံ, ကိံ အမှေဟိ ကတံ, ကတမသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ကတမံ အာပတ္တိံ ရောပေတွာ အမှေ နိဂ္ဂဏှထာ’’တိ သံဃံ ဝိဟေဌေယျုံ. သိက္ခာပဒေ ပန သတိ တေ သံဃော သိက္ခာပဒံ ဒဿေတွာ သဟ ဓမ္မေန နိဂ္ဂဟေဿတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယာ’’တိ.

'ලජ්ජා නැති පුද්ගලයන්ගේ නිග්‍රහය පිණිස' යන්නෙහි: 'දුම්මංකු' (ලජ්ජා නැති) පුද්ගලයන් යනු දුස්සීල පුද්ගලයෝය. ඔවුන් වරදක් පෙන්වා ලජ්ජාවට පත් කළද එයින් පීඩාවට පත් නොවන, වරද කරන විට හෝ කළ පසු ලජ්ජා නොවන අය වෙති. ඔවුන්ගේ නිග්‍රහය පිණිස මෙය පනවන ලදී. මන්ද, ශික්ෂා පදයක් නොමැති කල්හි ඔවුහු 'ඔබ දුටුවේ කුමක්ද? ඇසුවේ කුමක්ද? අප කළේ කුමක්ද? කිනම් කරුණක් මත කිනම් ඇවතක් පනවා අපට නිග්‍රහ කරන්නේද?' යැයි පවසමින් සංඝයා වෙහෙසවති. ශික්ෂා පදයක් ඇති කල්හි සංඝයා ඒ ශික්ෂා පදය පෙන්වා ධර්මානුකූලව ඔවුන්ට නිග්‍රහ කරති. එබැවින් 'ලජ්ජා නැති පුද්ගලයන්ගේ නිග්‍රහය පිණිස' යැයි වදාරන ලදී.

ပေသလာနန္တိ ပိယသီလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရတ္ထာယ. ပိယသီလာ ဟိ ဘိက္ခူ ကတ္တဗ္ဗာကတ္တဗ္ဗံ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ ဝေလံ မရိယာဒဉ္စ အဇာနန္တာ သိက္ခာတ္တယပါရိပူရိယာ ဃဋမာနာ ကိလမန္တိ, တေ ပန သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ ဝေလံ မရိယာဒဉ္စ ဉတွာ သိက္ခာပါရိပူရိယာ ဃဋမာနာ န ကိလမန္တိ. တေန တေသံ သိက္ခာပဒပညာပနံ ဖာသုဝိဟာရာယ သံဝတ္တတိယေဝ. ယော ဝါ ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟော, သွေဝ တေသံ ဖာသုဝိဟာရော. ဒုဿီလပုဂ္ဂလေ နိဿာယ ဟိ ဥပေါသထပ္ပဝါရဏာ န တိဋ္ဌန္တိ, သံဃကမ္မာနိ နပ္ပဝတ္တန္တိ, သာမဂ္ဂီ န ဟောတိ, ဘိက္ခူ အနေကဂ္ဂါ ဥဒ္ဒေသာဒီသု အနုယုဉ္ဇိတုံ န သက္ကောန္တိ. ဒုဿီလေသု ပန နိဂ္ဂဟိတေသု သဗ္ဗောပိ အယံ ဥပဒ္ဒဝေါ န ဟောတိ, တတော ပေသလာ ဘိက္ခူ ဖာသု ဝိဟရန္တိ. ဧဝံ ‘‘ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရာယာ’’တိ ဧတ္ထ ဒွိဓာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

'පේසල' යනු සිල්වත් භික්ෂූන්ගේ සුව විහරණය පිණිසයි. සිල්වත් භික්ෂූහු කළ යුතු හා නොකළ යුතු දේ, නිවැරදි හා වැරදි දේ, ශික්ෂා පදයන්ගේ සීමාවන් නොදැන ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව පිරීමට වෙහෙසෙද්දී පීඩාවට පත්වෙති. නමුත් එම සීමාවන් හා වැරදි නිවැරදි දේ දැන ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කිරීමට උත්සාහ කරද්දී ඔවුහු පීඩාවට පත් නොවෙති. එබැවින් ශික්ෂා පද පැනවීම ඔවුන්ගේ පහසුව පිණිසම පවතියි. එසේත් නැතිනම් ලජ්ජා නැති පුද්ගලයන් නිග්‍රහ කිරීමම ඔවුන්ගේ සුව විහරණයයි. මන්ද දුස්සීලයන් නිසා උපෝසථ පවාරණ නිසි ලෙස සිදු නොවේ, සංඝ කර්ම සිදු නොවේ, සමගිය නැති වේ, භික්ෂූන්ට සිත එකඟ කරගෙන ඉගෙනීම් කටයුතුවල නිරත විය නොහැක. දුස්සීලයන් නිග්‍රහ කළ විට ඒ සියලු උපද්‍රව නැති වන අතර සිල්වත් භික්ෂූහු සුවසේ වසති. මෙසේ 'පේසල භික්ෂූන්ගේ සුව විහරණය පිණිස' යන්නෙහි අර්ථය දෙපරිදිව දත යුතුය.

ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ အာသဝါ နာမ အသံဝရေ ဌိတေန တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ပတ္တဗ္ဗာ ပါဏိပ္ပဟာရဒဏ္ဍပ္ပဟာရသတ္ထပ္ပဟာရဟတ္ထစ္ဆေဒပါဒစ္ဆေဒအကိတ္တိအယသဝိပ္ပဋိသာရာဒယော ဒုက္ခဝိသေသော, တေသံ သံဝရာယ ပိဒဟနာယ အာဂမနမဂ္ဂထကနာယာတိ အတ္ထော. သမ္ပရာယိကာနန္တိ သမ္ပရာယိကာ အာသဝါ နာမ အသံဝရေ ဌိတေန ကတပါပကမ္မမူလကာ [Pg.309] သမ္ပရာယေ နရကာဒီသု ပတ္တဗ္ဗာ ဒုက္ခဝိသေသာ, တေသံ ပဋိဃာတတ္ထာယ ဝူပသမတ္ထာယ.

'දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය' යනු මෙලොව වශයෙන් විඳීමට සිදුවන ආශ්‍රවයන් (හෙවත් බිය හා පීඩා) සංවර කරගැනීම පිණිසයි. 'දිට්ඨධම්මික ආශ්‍රව' නම් අසංවරව සිටින පුද්ගලයා විසින් මේ ආත්මභාවයේදීම අත්විඳීමට සිදුවන අත්ලෙන් පහරදීම්, දඬුමුගුරු වලින් පහරදීම්, අවිආයුධවලින් පහරදීම්, අත් පා සිඳීම්, අපකීර්තිය, අගෞරවය හා පසුතැවිල්ල ආදී වූ විශේෂ දුක් වේ. ඒවා සංවර කරගැනීම පිණිස, වැළැක්වීම පිණිස හා ඉදිරියට ඒවා පැමිණෙන මාර්ගය අවහිර කිරීම පිණිස යනු මෙහි අර්ථයයි. 'සම්පරායිකානං' යනු පරලොව වශයෙන් විඳීමට සිදුවන ආශ්‍රවයන්ය. 'සම්පරායික ආශ්‍රව' නම් අසංවරව සිටින පුද්ගලයා විසින් කරන ලද අකුසල් කර්මයන් මුල් කරගෙන පරලොවදී නිරය ආදියෙහි අත්විඳීමට සිදුවන විශේෂ දුක් වේ. ඒවා වැළැක්වීම පිණිස හා සංසිඳවීම පිණිස යනු අර්ථයයි.

အပ္ပသန္နာနန္တိ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ ဟိ သတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိံ ဉတွာ ဝါ, ယထာပညတ္တံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ဝါ, ယေပိ အပ္ပသန္နာ ပဏ္ဍိတမနုဿာ, တေ ‘‘ယာနိ ဝတ လောကေ မဟာဇနဿ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနဋ္ဌာနာနိ, တေဟိ ဣမေ သမဏာ အာရကာ ဝိရတာ ဝိဟရန္တိ, ဒုက္ကရံ ဝတ ကရောန္တီ’’တိ ပသာဒံ အာပဇ္ဇန္တိ ဝိနယပိဋကပေါတ္ထကံ ဒိသွာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကတဝေဒိဗြာဟ္မဏာ ဝိယ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အပ္ပသန္နာနံ ပသာဒါယာ’’တိ.

'අප්පසන්නානං' යනු ශික්ෂාපද පැනවීමක් ඇති කල්හි, එම ශික්ෂාපද පැනවීම පිළිබඳ දැන හෝ පනවන ලද පරිදි පිළිපදින භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක හෝ, මෙතෙක් ශාසනය කෙරෙහි නොපැහැදුණු යම් නුවණැති මිනිසුන් වෙත්ද, ඔවුහු 'ඒකාන්තයෙන්ම ලෝකවාසී මහා ජනයාගේ ඇලීමට, ගැටීමට හා මුළාවීමට හේතු වන කරුණු මොනවාද, මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා ඒවායින් බැහැරව වෙන්ව වෙසෙති, සැබවින්ම මොවුහු කළ නොහැකි දුෂ්කර දෙයක් කරති' යි වටහාගෙන පැහැදීමට පත්වෙති. එය මිථ්‍යාදෘෂ්ටික බ්‍රාහ්මණයන් විනය පිටක පොත් වහන්සේ දැක පැහැදීමක් ඇති කරගත්තාක් වැනි ය. එබැවින් 'අප්පසන්නානං පසාදාය' (නොපැහැදුණවුන්ගේ පැහැදීම පිණිස) යැයි වදාරන ලදී.

ပသန္နာနန္တိ ယေပိ သာသနေ ပသန္နာ ကုလပုတ္တာ, တေပိ သိက္ခာပဒပညတ္တိံ ဝါ ဉတွာ, ယထာပညတ္တံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ ဘိက္ခူ ဝါ ဒိသွာ ‘‘အဟော အယျာ ဒုက္ကရံ ကရောန္တိ, ယေ ယာဝဇီဝံ ဧကဘတ္တာ ဝိနယသံဝရံ ပါလေန္တီ’’တိ ဘိယျော ဘိယျော ပသီဒန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပသန္နာနံ ဘိယျောဘာဝါယာ’’တိ.

'පසන්නානං' යනු ශාසනය කෙරෙහි පැහැදුණු යම් කුලපුත්‍රයෝ වෙත්ද, ඔවුහු ද ශික්ෂාපද පැනවීම පිළිබඳ දැන හෝ පනවන ලද පරිදි පිළිපදින භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක හෝ, 'අහෝ! මේ ආර්යයන් වහන්සේලා ජීවිතාන්තය දක්වාම එක වේලක් වළඳමින් විනය සංවරය ආරක්ෂා කරමින් කළ නොහැකි දුෂ්කර දෙයක් කරති' යි සිතා වඩ වඩාත් පැහැදෙති. එබැවින් 'පසන්නානං භිය්‍යෝභාවාය' (පැහැදුණවුන්ගේ වැඩීම පිණිස) යැයි වදාරන ලදී.

သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာတိ တိဝိဓော သဒ္ဓမ္မော ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မော ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မော အဓိဂမသဒ္ဓမ္မောတိ. တတ္ထ သကလမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မော နာမ. တေရသ ဓုတဂုဏာ စာရိတ္တဝါရိတ္တသီလသမာဓိဝိပဿနာတိ အယံ ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မော နာမ. နဝလောကုတ္တရဓမ္မော အဓိဂမသဒ္ဓမ္မော နာမ. သော သဗ္ဗောပိ ယသ္မာ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ သတိ ဘိက္ခူ သိက္ခာပဒဉ္စ တဿ ဝိဘင်္ဂဉ္စ တဒတ္ထဇောတနတ္ထံ အညဉ္စ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပရိယာပုဏန္တိ, ယထာပညတ္တဉ္စ ပဋိပဇ္ဇမာနာ ပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ ပဋိပတ္တိယာ အဓိဂန္တဗ္ဗံ လောကုတ္တရဓမ္မံ အဓိဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ သဒ္ဓမ္မော စိရဋ္ဌိတိကော ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ’’တိ.

'සද්ධම්මට්ඨිතියා' යනු සද්ධර්මය පවතිනු පිණිසයි. සද්ධර්මය පරියත්ති සද්ධර්මය, පටිපත්ති සද්ධර්මය හා අධිගම සද්ධර්මය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී සමස්ත බුද්ධ වචනයම පරියත්ති සද්ධර්මය නම් වේ. තේළස ධුතාංග, චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර සීලය, සමාධිය හා විපස්සනාව පටිපත්ති සද්ධර්මය නම් වේ. නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය අධිගම සද්ධර්මය නම් වේ. ශික්ෂාපද පැනවීමක් ඇති කල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා ශික්ෂාපදත්, එහි විභංගයත්, එහි අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස අනෙකුත් බුද්ධ වචනයත් හදාරන බැවින් ද, පනවන ලද පරිදි පිළිපදිමින් පටිපත්තිය සම්පූර්ණ කොට එමඟින් ලැබිය යුතු ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කරන බැවින් ද, ශික්ෂාපද පැනවීම නිසා සද්ධර්මය බොහෝ කල් පවතියි. එබැවින් 'සද්ධම්මට්ඨිතියා' යැයි වදාරන ලදී.

ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယာတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိယာ သတိ သံဝရဝိနယော, ပဟာနဝိနယော, သမထဝိနယော, ပညတ္တိဝိနယောတိ စတုဗ္ဗိဓော ဝိနယော အနုဂ္ဂဟိတော ဟောတိ သူပတ္ထမ္ဘိတော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယာ’’တိ.

'විනයානුග්ගහාය' යනු ශික්ෂාපද පැනවීම ඇති කල්හි සංවර විනය, පහාන විනය, සමථ විනය හා පඤ්ඤත්ති විනය යන සිව්වැදෑරුම් විනයට අනුග්‍රහයක් හෙවත් මනා උපස්ථම්භකයක් ඇති වේ. එබැවින් 'විනයානුග්ගහාය' යැයි වදාරන ලදී.

၂. ပါတိမောက္ခဋ္ဌပနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පාතිමොක්ඛට්ඨපනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၂. ဒုတိယေ ပါရာဇိကောတိ ပါရာဇိကာပတ္တိံ အာပန္နော. ပါရာဇိကကထာ ဝိပ္ပကတာ ဟောတီတိ ‘‘အသုကပုဂ္ဂလော ပါရာဇိကံ အာပန္နော နု ခေါ နော’’တိ [Pg.310] ဧဝံ ကထာ အာရဘိတွာ အနိဋ္ဌာပိတာ ဟောတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

32. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'පාරාජිකෝ' යනු පාරාජිකා ඇවැතකට පැමිණි තැනැත්තායි. 'පාරාජිකකථා විප්පකතා හෝති' යනු 'අසවල් පුද්ගලයා පාරාජිකා ඇවැතට පැමිණියේද නැද්ද' යන කතාව ආරම්භ කොට නිම නොකළ බවයි. සියලු ස්ථානයන්හි නය (ක්‍රමය) මෙසේම වේ.

၃. ဥဗ္ဗာဟိကာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. උබ්බාහිකා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၃. တတိယေ ဥဗ္ဗာဟိကာယာတိ သမ္ပတ္တအဓိကရဏံ ဝူပသမေတုံ သံဃတော ဥဗ္ဗာဟိတွာ ဥဒ္ဓရိတွာ ဂဟဏတ္ထာယ. ဝိနယေ ခေါ ပန ဌိတော ဟောတီတိ ဝိနယလက္ခဏေ ပတိဋ္ဌိတော ဟောတိ. အသံဟီရောတိ န အညဿ ဝစနမတ္တေနေဝ အတ္တနော လဒ္ဓိံ ဝိဿဇ္ဇေတိ. ပဋိဗလောတိ ကာယဗလေနပိ ဉာဏဗလေနပိ သမန္နာဂတော. သညာပေတုန္တိ ဇာနာပေတုံ. ပညာပေတုန္တိ သမ္ပဇာနာပေတုံ. နိဇ္ဈာပေတုန္တိ ဩလောကာပေတုံ. ပေက္ခတုန္တိ ပဿာပေတုံ. ပသာဒေတုန္တိ သဉ္ဇာတပသာဒံ ကာတုံ. အဓိကရဏန္တိ ဝိဝါဒါဓိကရဏာဒိစတုဗ္ဗိဓံ. အဓိကရဏသမုဒယန္တိ ဝိဝါဒမူလာဒိကံ အဓိကရဏကာရကံ. အဓိကရဏနိရောဓန္တိ အဓိကရဏာနံ ဝူပသမံ. အဓိကရဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒန္တိ သတ္တဝိဓအဓိကရဏသမထံ.

33. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'උබ්බාහිකාය' යනු පැමිණි අධිකරණය සංසිඳවීම පිණිස සංඝයා කෙරෙන් වෙන් කොට උපුටා ගනු පිණිසයි. 'විනයේ ඛෝ පන ඨිතෝ හෝති' යනු විනය ලක්ෂණයන්හි පිහිටා සිටින බවයි. 'අසංහීරෝ' යනු අන්‍යයෙකුගේ වචනය පමණකින් තම නිවැරදි මතය අත් නොහරින්නායි. 'පටිබලෝ' යනු කාය බලයෙන් හා ඥාන බලයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'සඤ්ඤාපේතුං' යනු දැනුම් දීමටයි. 'පඤ්ඤාපේතුං' යනු මනාව අවබෝධ කරවීමටයි. 'නිජ්ඣාපේතුං' යනු කරුණු පෙන්වා දීමටයි. 'පෙක්ඛේතුං' යනු දැකීමට සැලැස්වීමටයි. 'පසාදේතුං' යනු පහදවා ගැනීමටයි. 'අධිකරණං' යනු විවාදාධිකරණ ආදී සතර වැදෑරුම් අධිකරණයයි. 'අධිකරණසමුදයං' යනු විවාද මූල ආදී අධිකරණයට හේතු වන කරුණුයි. 'අධිකරණනිරෝධං' යනු අධිකරණයන් සංසිඳවීමයි. 'අධිකරණනිරෝධගාමිනිං පටිපදං' යනු සප්තවිධ අධිකරණ සමථයන්ය.

၄. ဥပသမ္ပဒါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. උපසම්පදා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၄. စတုတ္ထေ အနဘိရတိန္တိ ဥက္ကဏ္ဌိတဘာဝံ. ဝူပကာသေတုန္တိ ဝိနေတုံ. အဓိသီလေတိ ဥတ္တမသီလေ. စိတ္တပညာသုပိ ဧသေဝ နယော.

34. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'අනභිරතිං' යනු නොඇලෙන බව හෙවත් උකටලී බවයි. 'වූපකාසේතුං' යනු එය දුරු කිරීමටයි. 'අධිසීලේ' යනු උත්තම සීලයෙහි යන්නයි. චිත්ත හා ප්‍රඥා යන පදවලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

၇. သံဃဘေဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සංඝභේද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၇. သတ္တမေ ဝတ္ထူဟီတိ ကာရဏေဟိ. အဝကဿန္တီတိ ပရိသံ အာကဍ္ဎန္တိ ဝိဇဋေန္တိ ဧကမန္တံ ဥဿာရေန္တိ. အပကဿန္တီတိ အတိဝိယ အာကဍ္ဎန္တိ, ယထာ ဝိသံသဋ္ဌာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ကရောန္တိ. အာဝေနိ ကမ္မာနိ ကရောန္တီတိ ဝိသုံ သံဃကမ္မာနိ ကရောန္တိ.

37. සත්වන සූත්‍රයෙහි 'වත්ථූහි' යනු කරුණු වලිනි. 'අවකස්සන්ති' යනු පිරිස ඇදගනිති, වෙන් කරති, එක් පැත්තකට පමුණුවති. 'අපකස්සන්ති' යනු ඉතා තදින් තමන් වෙත ඇදගනිති, වෙනම සිටින පරිදි කටයුතු කරති. 'ආවේනිකම්මානි කරොන්ති' යනු වෙන්වූ සංඝ කර්ම සිදු කිරීමයි.

၉-၁၀. အာနန္ဒသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

9-10. ආනන්ද සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාවයි.

၃၉-၄၀. နဝမေ ကပ္ပဋ္ဌိကန္တိ အာယုကပ္ပံ နိရယမှိ ဌိတိကာရဏံ. ကိဗ္ဗိသံ ပသဝတီတိ ပါပံ ပဋိလဘတိ. အာပါယိကောတိ အပါယဂမနီယော. နေရယိကောတိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တနကော. ဝဂ္ဂရတောတိ ဘေဒရတော. ယောဂက္ခေမာ [Pg.311] ပဓံသတီတိ ယောဂေဟိ ခေမတော အရဟတ္တတော ဓံသတိ ဝိဂစ္ဆတိ. ဒသမေ အနုဂ္ဂဟောတိ အညမညဿ သင်္ဂဟာနုဂ္ဂဟော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

39-40. නවවන සූත්‍රයෙහි 'කප්පට්ඨිකං' යනු ආයු කල්පයක් මුළුල්ලේ නිරයෙහි පැවතීමට හේතු වන බවයි. 'කිබ්බිසං පසවති' යනු පව් රැස් කරගන්නා බවයි. 'ආපායිකෝ' යනු අපායගාමී වන බවයි. 'නේරයිකෝ' යනු නිරයෙහි උපදින බවයි. 'වග්ගරතෝ' යනු භේදයෙහි හෙවත් බෙදීමෙහි ඇලුණු බවයි. 'යෝගක්ඛේමා පධංසති' යනු යෝගයන්ගෙන් මිදුණු අරහත් ඵලයෙන් පිරිහෙන බවයි. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අනුග්ගහෝ' යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කරගන්නා වූ සංග්‍රහයයි. සෙසු පද සියල්ලෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

ဥပါလိဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

සතරවන උපාලි වර්ගයයි.

၅. အက္ကောသဝဂ္ဂေါ

5. අක්කෝස වර්ගයයි.

၄. ကုသိနာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. කුසිනාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၄၄. ပဉ္စမဿ စတုတ္ထေ ကုသိနာရာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. ဒေဝတာနံ အတ္ထာယ ဗလိံ ဟရန္တိ ဧတ္ထာတိ ဗလိဟရဏော, တသ္မိံ ဗလိဟရဏေ. အစ္ဆိဒ္ဒေန အပ္ပဋိမံသေနာတိအာဒီသု ယေန ကေနစိဒေဝ ပဟဋော ဝါ ဟောတိ, ဝေဇ္ဇကမ္မာဒီနိ ဝါ ကတာနိ, တဿ ကာယသမာစာရော ဥပစိကာဒီဟိ ခါယိတတာလပဏ္ဏံ ဝိယ ဆိဒ္ဒေါ စ, ပဋိမသိတုံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဂဟေတွာ အာကဍ္ဎိတုံ သက္ကုဏေယျတာယ ပဋိမံသော စ ဟောတိ, ဝိပရီတော အစ္ဆိဒ္ဒေါ အပ္ပဋိမံသော နာမ. ဝစီသမာစာရော ပန မုသာဝါဒဩမသဝါဒပေသုညအမူလကာနုဒ္ဓံသနာဒီဟိ ဆိဒ္ဒေါ သပ္ပဋိမံသော စ ဟောတိ, ဝိပရီတော အစ္ဆိဒ္ဒေါ အပ္ပဋိမံသော. မေတ္တံ နု ခေါ မေ စိတ္တန္တိ ပလိဗောဓံ ဆိန္ဒိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာနုယောဂေန အဓိဂတံ မေ မေတ္တစိတ္တံ. အနာဃာတန္တိ အာဃာတဝိရဟိတံ, ဝိက္ခမ္ဘနေန ဝိဟတာဃာတန္တိ အတ္ထော. ကတ္ထ ဝုတ္တန္တိ ဣဒံ သိက္ခာပဒံ ကိသ္မိံ နဂရေ ဝုတ္တံ.

44. පස්වන වර්ගයේ හතරවන සූත්‍රයෙහි 'කුසිනාරායං' යනු එම නම ඇති නගරයෙහි යන්නයි. 'බලිහරණෝ' යනු දෙවියන් උදෙසා බලි පුද පූජා පවත්වන වනයයි. 'අච්ඡිද්දේන අප්පටිමංසේන' ආදී පදවලදී, යම් අයෙකු විසින් පහර දෙනු ලැබුවද හෝ වෙදකම් ආදිය කරනු ලැබුවද, එම භික්ෂුවගේ කාය සමාචාරය (කයෙහි හැසිරීම) වේයන් කෑ තල් කොළයක් මෙන් සිදුරු සහිත වුවහොත් හෝ ඕනෑම තැනකින් අල්ලා ඇදීමට හැකි පරිදි ලිහිල් (සප්පටිමංස) වුවහොත් එය දෝෂ සහිතයි. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ කයෙහි හැසිරීම 'අච්ඡිද්ද' (සිදුරු රහිත) හා 'අප්පටිමංස' (ඇදීමට නොහැකි/දැඩි) නම් වේ. වචී සමාචාරය ද මුසාවාද, ඵරුසාවාච, පෙසුඤ්ඤාවාච ආදියෙන් සිදුරු සහිත හා ලිහිල් විය හැකිය. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වචී සමාචාරය සිදුරු රහිත හා දැඩි වේ. 'මෙත්තං නු ඛෝ මේ චිත්තං' යනු පලිබෝධ සිඳ දමා කර්මස්ථාන භාවනාවේ යෙදීමෙන් මා විසින් ලබන ලද මේ මෙත්තා චිත්තයයි. 'අනාඝාතං' යනු අමනාපයක් හෝ වෛරයක් නැති බවයි, එනම් විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් වෛරය දුරු කරන ලද බවයි. 'කත්ථ වුත්තං' යනු මෙම ශික්ෂාපදය කිනම් නගරයකදී වදාරන ලද්දක්ද යන්නයි.

ကာလေန ဝက္ခာမီတိအာဒီသု ဧကော ဧကံ ဩကာသံ ကာရေတွာ စောဒေန္တော ကာလေန ဝဒတိ နာမ. သံဃမဇ္ဈေ ဝါ ဂဏမဇ္ဈေ ဝါ သလာကဂ္ဂယာဂဂ္ဂဝိတက္ကမာဠကဘိက္ခာစာရမဂ္ဂအာသနသာလာဒီသု ဝါ ဥပဋ္ဌာကေဟိ ပရိဝါရိတက္ခဏေ ဝါ စောဒေန္တော အကာလေန ဝဒတိ နာမ. တစ္ဆေန ဝဒန္တော ဘူတေန ဝဒတိ နာမ. ‘‘ဒဟရမဟလ္လကပရိသာဝစရကပံသုကူလိကဓမ္မကထိကပတိရူပံ တဝ ဣဒ’’န္တိ ဝဒန္တော ဖရုသေန ဝဒတိ နာမ. ကာရဏနိဿိတံ ပန ကတွာ, ‘‘ဘန္တေ မဟလ္လကတ္ထ, ပရိသာဝစရကတ္ထ, ပံသုကူလိကတ္ထ, ဓမ္မကထိကတ္ထပတိရူပံ တုမှာကမိဒ’’န္တိ ဝဒန္တော [Pg.312] သဏှေန ဝဒတိ နာမ. ကာရဏနိဿိတံ ကတွာ ဝဒန္တော အတ္ထသံဟိတေန ဝဒတိ နာမ. မေတ္တစိတ္တော ဝက္ခာမိ နော ဒေါသန္တရောတိ မေတ္တစိတ္တံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ဝက္ခာမိ, န ဒုဋ္ဌစိတ္တော ဟုတွာ.

‘කාලේන වක්ඛාමී’ යනාදී තැන්හි, එක් භික්ෂුවක් තවත් භික්ෂුවකගෙන් අවසර ගෙන චෝදනා කරයි නම්, එය සුදුසු කාලයෙහි කතා කිරීම නම් වේ. සංඝයා මැද හෝ ගණයා මැද හෝ සලාක දන් ශාලා, කැඳ දන් ශාලා, කථා මණ්ඩප, පිඬු සිඟා වඩින මාර්ග හා අසන ශාලා ආදියෙහි දී හෝ උපස්ථායකයන් පිරිවරා සිටින අවස්ථාවක චෝදනා කරයි නම්, එය අකාලයෙහි (නොකල්හි) කතා කිරීම නම් වේ. සත්‍යයෙන් යුතුව පවසන්නේ නම් එය සත්‍යය කතා කිරීම වේ. “ඇවැත්නි, මහල්ල, පිරිස් මැද හැසිරෙන්න, පාංශුකූලිකය, ධර්ම කථිකය, මෙය තොපට සුදුසු ද?” යනුවෙන් පවසන්නේ පරුෂ බසින් කතා කිරීම නම් වේ. කරුණු සහිතව, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ වෘද්ධය, පිරිස් මැද හැසිරෙන්නෙකි, පාංශුකූලිකයෙකි, ධර්ම කථිකයෙකි, මෙය ඔබ වහන්සේට සුදුසු ද?” යනුවෙන් පවසන්නේ මෘදු බසින් කතා කිරීම නම් වේ. කරුණු සහිතව පවසන්නේ අර්ථවත් බසින් කතා කිරීම නම් වේ. ‘මෙත්තාචිත්තො වක්ඛාමි නො දොසන්තරො’ යනු මෙත් සිත පෙරදැරිව පවසමි, ද්වේෂ සහගත සිතින් නොපවසමි යන්නයි.

၅. ရာဇန္တေပုရပ္ပဝေသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. රජුගේ අන්තඃපුරයට ඇතුළු වීම පිළිබඳ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၄၅. ပဉ္စမေ ကတံ ဝါ ကရိဿန္တိ ဝါတိ မေထုနဝီတိက္ကမံ ကရိံသု ဝါ ကရိဿန္တိ ဝါ. ရတနန္တိ မဏိရတနာဒီသု ယံကိဉ္စိ. ပတ္ထေတီတိ မာရေတုံ ဣစ္ဆတိ. ဟတ္ထိသမ္ဗာဓန္တိ ဟတ္ထီဟိ သမ္ဗာဓံ. ဟတ္ထိသမ္မဒ္ဒန္တိ ဝါ ပါဌော, တဿတ္ထော – ဟတ္ထီဟိ သမ္မဒ္ဒေါ ဧတ္ထာတိ ဟတ္ထိသမ္မဒ္ဒံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ရဇနီယာနိ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ ဧတာနိ ရာဂဇနကာနိ ရူပါဒီနိ တတ္ထ ပရိပူရာနိ ဟောန္တိ.

45. පස්වන සූත්‍රයෙහි, ‘කතං වා කරිස්සන්ති වා’ යනු මෛථුන ධර්මයෙහි හැසිරුණා හෝ හැසිරෙන්නා වූ යන්නයි. ‘රතනං’ යනු මිණි රන් ආදියෙන් කිසිවකි. ‘පත්ථේති’ යනු මරන්නට කැමති වෙයි. ‘හත්ථිසම්බාධං’ යනු ඇතුන්ගෙන් ගහණ වූ (තදබද වූ) යන්නයි. ‘හත්ථිසම්මද්දං’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය - ඇතුන් විසින් මඩිනු ලබන තැන යන්නයි. ඉතිරි (අශ්ව ආදී) පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘රජනීයානි රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බානි’ යනු රාගය උපදවන ඒ රූප ආදිය එහි (රජ මාලිගයෙහි) පිරී පවතී යන්නයි.

၆. သက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ශක්‍ර සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၄၆. ဆဋ္ဌေ သောကသဘယေတိ သောကေန သဘယေ. သောကဘယေတိ ဝါ ပါဌော, အယမေဝတ္ထော. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ယေန ကေနစိ ကမ္မဋ္ဌာနေနာတိ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိကမ္မေသု ယေန ကေနစိ ကမ္မေန. အနာပဇ္ဇ အကုသလန္တိ ကိဉ္စိ အကုသလံ အနာပဇ္ဇိတွာ. နိဗ္ဗိသေယျာတိ ဥပ္ပာဒေယျ အာစိနေယျ. ဒက္ခောတိ ဆေကော. ဥဋ္ဌာနသမ္ပန္နောတိ ဥဋ္ဌာနဝီရိယေန သမန္နာဂတော. အလံ ဝစနာယာတိ ယုတ္တော ဝစနာယ. ဧကန္တသုခပ္ပဋိသံဝေဒီ ဝိဟရေယျာတိ ဧကန္တမေဝ ကာယိကစေတသိကသုခံ ဉာဏေန ပဋိသံဝေဒေန္တော ဝိဟရေယျ. အနိစ္စာတိ ဟုတွာ အဘာဝတော. တုစ္ဆာတိ သာရရဟိတာ. မုသာတိ နိစ္စသုဘသုခါ ဝိယ ခါယမာနာပိ တထာ န ဟောန္တီတိ မုသာ. မောသဓမ္မာတိ နဿနသဘာဝါ. တသ္မာ တေ ပဋိစ္စ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သန္ဒဿေတိ. ဣဓ ပန ဝေါတိ ဧတ္ထ ဝေါ တိ နိပါတမတ္တံ. အပဏ္ဏကံ ဝါ သောတာပန္နောတိ အဝိရာဓိတံ ဧကံသေန သောတာပန္နော ဝါ ဟောတိ. သောပိ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, ဗြဟ္မလောကံ ဝါ ဂန္တွာ ဆသု ဝါ ကာမသဂ္ဂေသု ဧကန္တသုခပ္ပဋိသံဝေဒီ ဟုတွာ ဝိဟရေယျ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သတ္ထာ အဋ္ဌင်္ဂုပေါသထဿ ဂုဏံ ကထေသိ.

46. හයවන සූත්‍රයෙහි, ‘සොකසභයෙ’ යනු ශෝකය නිසා ඇතිවන බිය සහිත වූ යන්නයි. ‘සොකභයෙ’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇති අතර අර්ථය මෙයම වේ. දෙවන පදයෙහි (මරණසභයෙ) ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘යෙන කෙනචි කම්මට්ඨානෙන’ යනු ගොවිතැන්, වෙළඳාම් ආදී කර්මාන්ත අතුරින් යම් කර්මාන්තයකින් යන්නයි. ‘අනාපජ්ජ අකුසලං’ යනු කිසිදු අකුසලයකට නොපැමිණ යන්නයි. ‘නිබ්බිසෙය්‍ය’ යනු උපදවා ගන්නේය, රැස් කරන්නේය යන්නයි. ‘දක්ඛො’ යනු දක්ෂ වූ (දැඩි) යන්නයි. ‘උට්ඨානසම්පන්නො’ යනු උට්ඨාන වීර්යයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘අලං වචනාය’ යනු කතා කිරීමට සුදුසු වූ යන්නයි. ‘එකන්තසුඛප්පටිසංවෙදී විහරෙය්‍ය’ යනු නියත වශයෙන්ම කායික හා චෛතසික සැපය ඥානයෙන් විඳිමින් වෙසෙන්නේය යන්නයි. ‘අනිච්චා’ යනු හටගෙන නැතිව යන බැවිනි. ‘තුච්ඡා’ යනු (සාරයෙන් තොර වූ) හිස් වූ යන්නයි. ‘මුසා’ යනු නිත්‍ය වූ, ශුභ වූ, සුඛ වූ ලෙස පෙනුන ද එසේ නොවන බැවින් මුසා නම් වේ. ‘මොසධම්මා’ යනු විනාශ වන ස්වභාවය ඇති යන්නයි. එබැවින් ඒවා ප්‍රත්‍ය කොට දුක උපදී යන්න මෙයින් දක්වයි. ‘ඉධ පන වො’ යන්නෙහි ‘වො’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘අපණ්ණකං වා සොතාපන්නො’ යනු නොවරදවාම නියත වශයෙන්ම සෝවාන් වූවෙක් වේ යන්නයි. ඔහු ධ්‍යාන උපදවා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි හෝ කම්සැප ඇති දිව්‍ය ලෝක හයෙහි හෝ උපත ලබා ඒකාන්ත සැප විඳිමින් වෙසෙන්නේය. මෙම සූත්‍රයෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ අෂ්ටාංග උපෝසථ සීලයෙහි ගුණ වදාළ සේක.

၇. မဟာလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. මහාලි සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၄၇. သတ္တမေ [Pg.313] မိစ္ဆာပဏိဟိတန္တိ မိစ္ဆာ ဌပိတံ. အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာတိ အကုသလကမ္မပထဝသေန အဓမ္မစရိယသင်္ခါတာ ဝိသမစရိယာ. ကုသလကမ္မပထဝသေန ဣတရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝမိဓ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ.

47. හත්වන සූත්‍රයෙහි, ‘මිච්ඡාපණිහිතං’ යනු වැරදි ලෙස තබන ලද යන්නයි. ‘අධම්මචරියා විසමචරියා’ යනු දස අකුසල කර්මපථයන්ගේ වශයෙන් අධර්ම චර්යා යැයි කියනු ලබන විෂම හැසිරීම් ය. දස කුසල කර්මපථයන්ගේ වශයෙන් අනෙක් (ධර්ම චර්යා, සම චර්යා) දත යුතුය. මෙසේ මෙහි වෘත්තයම (සංසාර පැවැත්මම) පවසන ලදි.

၈. ပဗ္ဗဇိတအဘိဏှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. පබ්බජිත අභිණ්හ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၄၈. အဋ္ဌမေ ပဗ္ဗဇိတေနာတိ ဃရာဝါသံ ပဟာယ သာသနေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတေန. အဘိဏှန္တိ အဘိက္ခဏံ ပုနပ္ပုနံ, ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ ဩလောကေတဗ္ဗာ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာ. ဝေဝဏ္ဏိယန္တိ ဝိဝဏ္ဏဘာဝံ. တံ ပနေတံ ဝေဝဏ္ဏိယံ ဒုဝိဓံ ဟောတိ သရီရဝေဝဏ္ဏိယံ ပရိက္ခာရဝေဝဏ္ဏိယဉ္စ. တတ္ထ ကေသမဿုဩရောပနေန သရီရဝေဝဏ္ဏိယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုဗ္ဗေ ပန နာနာဝိရာဂါနိ သုခုမဝတ္ထာနိ နိဝါသေတွာပိ နာနဂ္ဂရသဘောဇနံ သုဝဏ္ဏရဇတဘာဇနေသု ဘုဉ္ဇိတွာပိ သိရိဂဗ္ဘေ ဝရသယနာသနေသု နိပဇ္ဇိတွာပိ နိသီဒိတွာပိ သပ္ပိနဝနီတာဒီဟိ ဘေသဇ္ဇံ ကတွာပိ ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ ဆိန္နသံဃဋိတကသာဝရသပီတာနိ ဝတ္ထာနိ နိဝါသေတဗ္ဗာနိ, အယပတ္တေ ဝါ မတ္တိကပတ္တေ ဝါ မိဿကောဒနော ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော, ရုက္ခမူလာဒိသေနာသနေ မုဉ္ဇတိဏသန္ထရဏာဒီသု နိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, စမ္မခဏ္ဍတဋ္ဋိကာဒီသု နိသီဒိတဗ္ဗံ, ပူတိမုတ္တာဒီဟိ ဘေသဇ္ဇံ ကတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧဝမေတ္ထ ပရိက္ခာရဝေဝဏ္ဏိယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတော ကောပေါ စ မာနော စ ပဟီယတိ.

48. අටවන සූත්‍රයෙහි, ‘පබ්බජිතෙන’ යනු ගිහිගෙය අතහැර ශාසනයෙහි පැවිදි බවට පත් වූ තැනැත්තා විසිනි. ‘අභිණ්හං’ යනු නිතර නිතර යන්නයි. ‘පච්චවෙක්ඛිතබ්බා’ යනු බැලිය යුතුය, මෙනෙහි කළ යුතුය යන්නයි. ‘වෙවණ්ණියං’ යනු පැහැය වෙනස් වූ ස්වභාවයයි. එම වර්ණ විපර්යාසය (වෙනස් වූ ස්වභාවය) ශරීර වෙවණ්ණිය හා පිරිකර වෙවණ්ණිය යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි කෙස් රවුල් බෑමෙන් ශරීරයෙහි වර්ණ විපර්යාසය දත යුතුය. පෙර ගිහි කල නානාවිධ වූ සියුම් වස්ත්‍ර හැඳ, රන් රිදී බඳුන්වල ප්‍රණීත ආහාර අනුභව කොට, සිරිගැබෙහි උතුම් යහන් හා ආසනවල සැතපී හා හිඳ, ගිතෙල් වෙඬරු ආදියෙන් බෙහෙත් ද කොට, පැවිදි වූ දා සිට සිඳින ලද හා මසන ලද කසට පැහැ ගැන්වූ වස්ත්‍ර හැඳිය යුතුය, යකඩ පාත්‍රයක හෝ මැටි පාත්‍රයක මිශ්‍ර වූ ආහාර අනුභව කළ යුතුය, රුක්මුල් ආදී සේනාසනවල මාන තණ ඇතිරිලි ආදියෙහි සැතපිය යුතුය, සම් කැබලි හා පැදුරු ආදියෙහි හිඳිය යුතුය, පූතිමුත්ත (මුත්‍රා බෙහෙත්) ආදියෙන් බෙහෙත් කළ යුතුය. මෙසේ මෙහි පිරිකරයන්ගේ වර්ණ විපර්යාසය දත යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට ක්‍රෝධය හා මානය දුරු වේ.

ပရပဋိဗဒ္ဓါ မေ ဇီဝိကာတိ မယှံ ပရေသု ပဋိဗဒ္ဓါ ပရာယတ္တာ စတုပစ္စယဇီဝိကာတိ. ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတော ဟိ အာဇီဝေါ ပရိသုဇ္ဈတိ, ပိဏ္ဍပါတော စ အပစိတော ဟောတိ, စတူသု ပစ္စယေသု အပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေါ နာမ န ဟောတိ. အညော မေ အာကပ္ပော ကရဏီယောတိ ယော ဂိဟီနံ ဥရံ အဘိနီဟရိတွာ ဂီဝံ ပဂ္ဂဟေတွာ လလိတေနာကာရေန အနိယတပဒဝီတိဟာရေန ဂမနာကပ္ပော ဟောတိ, တတော အညောဝ အာကပ္ပော မယာ ကရဏီယော, သန္တိန္ဒြိယေန သန္တမာနသေန ယုဂမတ္တဒဿိနာ ဝိသမဋ္ဌာနေ ဥဒကသကဋေနေဝ မန္ဒမိတပဒဝီတိဟာရေန ဟုတွာ ဂန္တဗ္ဗန္တိ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ. ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတော ဟိ ဣရိယာပထော သာရုပ္ပော ဟောတိ, တိဿော သိက္ခာ ပရိပူရေန္တိ. ကစ္စိနုခေါတိ သလက္ခဏေ နိပါတသမုဒါယော. အတ္တာတိ စိတ္တံ. သီလတော န ဥပဝဒတီတိ [Pg.314] အပရိသုဒ္ဓံ တေ သီလန္တိ သီလပစ္စယော န ဥပဝဒတိ. ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတော ဟိ အဇ္ဈတ္တံ ဟိရီ သမုဋ္ဌာတိ, သာ တီသု ဒွါရေသု သံဝရံ သာဓေတိ, တီသု ဒွါရေသု သံဝရော စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဟောတိ, စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ဌိတော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ဂဏှာတိ. အနုဝိစ္စ ဝိညူ သဗြဟ္မစာရီတိ ပဏ္ဍိတာ သဗြဟ္မစာရိနော အနုဝိစာရေတွာ. ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတော ဟိ ဗဟိဒ္ဓါ ဩတ္တပ္ပံ သဏ္ဌာတိ, တံ တီသု ဒွါရေသု သံဝရံ သာဓေတီတိ အနန္တရနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘පරප්පටිබද්ධා මෙ ජීවිකා’ යනු මාගේ සිව්පසයෙන් දිවි පැවැත්ම අනුන් කෙරෙහි බැඳී පවතී, අනුන් යටතේ පවතී යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාගේ ආජීවය පිරිසිදු වේ, පිණ්ඩපාතය ගරුකටයුතු (මෙනෙහි කරන ලද) වේ, සිව්පසය මෙනෙහි නොකොට පරිභෝග කිරීමක් සිදු නොවේ. ‘අඤ්ඤො මෙ ආකප්පො කරණීයො’ යනු ගිහියන් පපුව ඉදිරියට නෙරා, ගෙල ඔසවා, සැහැල්ලු ආකාරයෙන් හා අනිශ්චිත පියවර තබමින් යන ගමනට වඩා වෙනස් වූ ඉරියව්වක් මා විසින් කළ යුතුය යන්නයි. ශාන්ත ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් හා ශාන්ත මනසින් යුතුව, වියගහක පමණ දුර බලමින්, නොසම බිමක යන පැන් කරත්තයක් මෙන් සෙමින් මනින ලද පියවර තබමින් යා යුතුය කියා මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාගේ ඉරියව්ව සුදුසු වේ, ශික්ෂා තුන සම්පූර්ණ වේ. ‘අත්තා’ යනු සිතයි. ‘සීලතො න උපවදති’ යනු ‘ඔබේ සීලය අපිරිසිදුයි’ කියා සීලය හේතු කොට ගෙන තමාට චෝදනා නොකරයි යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට තමා තුළ ලජ්ජාව (හිරි) උපදී, එය ද්වාර තුනෙහි සංවරය ඇති කරයි, ද්වාර තුනෙහි සංවරය චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි. චතුපාරිශුද්ධි සීලයෙහි පිහිටා විදර්ශනා වඩා අර්හත් ඵලය ලබා ගනියි. ‘අනුවිච්ච විඤ්ඤූ සබ්‍රහ්මචාරී’ යනු පණ්ඩිත වූ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා පරීක්ෂා කොට (නොචෝදනා කරති) යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට බාහිරව භය (ඔතප්) පිහිටයි, එය ද්වාර තුනෙහි සංවරය සාධනය කරයි යනුවෙන් මීට පෙර කී ක්‍රමය අනුවම දත යුතුය.

နာနာဘာဝေါ ဝိနာဘာဝေါတိ ဇာတိယာ နာနာဘာဝေါ, မရဏေန ဝိနာဘာဝေါ. ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတော ဟိ တီသု ဒွါရေသု အသံဝုတာကာရော နာမ န ဟောတိ, မရဏဿတိ သူပဋ္ဌိတာ ဟောတိ. ကမ္မဿကောမှီတိအာဒီသု ကမ္မံ မယှံ သကံ အတ္တနော သန္တကန္တိ ကမ္မဿကာ. ကမ္မေန ဒါတဗ္ဗံ ဖလံ ဒါယံ, ကမ္မဿ ဒါယံ ကမ္မဒါယံ, တံ အာဒီယာမီတိ ကမ္မဒါယာဒေါ. ကမ္မံ မယှံ ယောနိ ကာရဏန္တိ ကမ္မယောနိ. ကမ္မံ မယှံ ဗန္ဓု ဉာတကောတိ ကမ္မဗန္ဓု. ကမ္မံ မယှံ ပဋိသရဏံ ပတိဋ္ဌာတိ ကမ္မပဋိသရဏော. တဿ ဒါယာဒေါ ဘဝိဿာမီတိ တဿ ကမ္မဿ ဒါယာဒေါ တေန ဒိန္နဖလံ ပဋိဂ္ဂါဟကော ဘဝိဿာမိ. ဧဝံ ကမ္မဿကတံ ပန ပစ္စဝေက္ခတော ပါပကရဏံ နာမ န ဟောတိ. ကထံဘူတဿ မေ ရတ္တိန္ဒိဝါ ဝီတိဝတ္တန္တီတိ ကိန္နု ခေါ မေ ဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိံ ကရောန္တဿ, ဥဒါဟု အကရောန္တဿ, ဗုဒ္ဓဝစနံ သဇ္ဈာယန္တဿ, ဥဒါဟု အသဇ္ဈာယန္တဿ, ယောနိသောမနသိကာရေ ကမ္မံ ကရောန္တဿ, ဥဒါဟု အကရောန္တဿာတိ ကထံဘူတဿ မေ ရတ္တိန္ဒိဝါ ဝီတိဝတ္တန္တိ, ပရိဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတော ဟိ အပ္ပမာဒေါ ပရိပူရတိ.

“නානාභාවෝ විනාභාවෝ” යනු ඉපදීම නිසා ස්වභාවයෙන්ම වෙනස් වීම සහ මරණය නිසා වෙන් වීමයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන මහණෙකුට තෙදොරෙහි (කය, වචනය, සිත) අසංවර බවක් ඇති නොවේ, මරණානුස්සතිය මැනවින් පිහිටයි. “කම්මස්සකෝම්හි” යනාදී තැන්වල කර්මය මා සතු දෙය බැවින් ‘කම්මස්සක’ නම් වේ. කර්මය විසින් දිය යුතු විපාකය උරුමය බැවින් ‘කම්මදාය’ නම් වේ, එය උරුම කරගන්නා බැවින් ‘කම්මදායාද’ වේ. කර්මය මාගේ උත්පත්ති ස්ථානය (හේතුව) බැවින් ‘කම්මයෝනි’ නම් වේ. කර්මය මාගේ ඥාතියා බැවින් ‘කම්මබන්ධු’ නම් වේ. කර්මය මාගේ පිළිසරණ (පිහිට) බැවින් ‘කම්මපටිසරණ’ නම් වේ. එම කර්මයේ දායාදවන්තයා වන්නෙමි යනු එම කර්මය විසින් දෙනු ලබන විපාක පිළිගන්නා තැනැත්තා වන්නෙමි යන්නයි. මෙසේ කර්මය තමා සතු බව මෙනෙහි කරන්නා හට පව්කම් සිදු කිරීමක් සිදු නොවේ. “කිනු මගේ දිවා රාත්‍රීන් ගෙවී යන්නේද” යනු මා වත් පිළිවෙත් පුරන්නේද නැද්ද, බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනය කරන්නේද නැද්ද, යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යුක්තව කටයුතු කරන්නේද නැද්ද යනුවෙන් මෙනෙහි කරමින් මාගේ දිවා රාත්‍රීන් කෙසේ ගෙවී යන්නේද යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා තුළ අප්‍රමාදය සම්පූර්ණ වේ.

သုညာဂါရေ အဘိရမာမီတိ ဝိဝိတ္တောကာသေ သဗ္ဗိရိယာပထေသု ဧကကောဝ ဟုတွာ ကစ္စိ နု ခေါ အဘိရမာမီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတော ကာယဝိဝေကော ပရိပူရတိ. ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မောတိ ဥတ္တရိမနုဿာနံ ဥက္ကဋ္ဌမနုဿဘူတာနံ ဈာယီနဉ္စေဝ အရိယာနဉ္စ ဈာနာဒိဓမ္မော, ဒသကုသလကမ္မပထသင်္ခါတမနုဿဓမ္မတော ဝါ ဥတ္တရိတရော ဝိသိဋ္ဌတရော ဓမ္မော မေ မမ သန္တာနေ အတ္ထိ နု ခေါ, သန္တိ နု ခေါတိ အတ္ထော. အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသောတိ မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရပညာ ပဇာနနဋ္ဌေန ဉာဏံ, စက္ခုနာ ဒိဋ္ဌမိဝ ဓမ္မံ ပစ္စက္ခကရဏတော ဒဿနဋ္ဌေန ဒဿနန္တိ ဉာဏဒဿနံ, အရိယံ ဝိသုဒ္ဓံ ဥတ္တမံ ဉာဏဒဿနန္တိ [Pg.315] အရိယဉာဏဒဿနံ, အလံ ပရိယတ္တကံ ကိလေသဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထံ အရိယဉာဏဒဿနမေတ္ထ, အဿ ဝါတိ အလမရိယဉာဏဒဿနော, ဈာနာဒိဘေဒေါ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မော အလမရိယဉာဏဒဿနော စ သော ဝိသေသော စာတိ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသော. အထ ဝါ တမေဝ ကိလေသဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထံ ဝိသုဒ္ဓံ ဉာဏဒဿနမေဝ ဝိသေသောတိ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသော ဝါ. အဓိဂတောတိ ပဋိလဒ္ဓေါ မေ အတ္ထိ နု ခေါ. သောဟန္တိ ပဋိလဒ္ဓဝိသေသော သော အဟံ. ပစ္ဆိမေ ကာလေတိ မရဏမဉ္စေ နိပန္နကာလေ. ပုဋ္ဌောတိ သဗြဟ္မစာရီဟိ အဓိဂတဂုဏဝိသေသံ ပုစ္ဆိတော. န မင်္ကု ဘဝိဿာမီတိ ပတိတက္ခန္ဓော နိတ္တေဇော န ဟေဿာမီတိ. ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဟိ မောဃကာလကိရိယာ နာမ န ဟောတိ.

“හිස් භවනයක (විවේකී ස්ථානයක) මම ඇලී වෙසෙමි” යන්නෙන් විවේකී ස්ථානයක සියලු ඉරියව්වලදී තනිව සිටිමින් සැබවින්ම සතුටින් වෙසෙන්නේද යන අර්ථයයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට කාය විවේකය සම්පූර්ණ වේ. “උත්තරීමනුස්සධර්ම” යනු අග්‍ර මනුෂ්‍යයන් වූ ධ්‍යානලාභීන්ගේ සහ ආර්යයන්ගේ ධ්‍යානාදී ධර්මයන්ය, නොහොත් දස කුසල කර්මපථ සංඛ්‍යාත මනුෂ්‍ය ධර්මයට වඩා උසස් වූ විශිෂ්ට ධර්මයක් මාගේ සන්තානයෙහි තිබේද යන අර්ථයයි. “අලමරියඤාණදස්සනවිසේස” යනු මහග්ගත ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව අවබෝධ කර ගැනීමේ අර්ථයෙන් ‘ඥානය’ ද, ඇසින් දුටුවාක් මෙන් ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමේ අර්ථයෙන් ‘දර්ශනය’ ද වන බැවින් ‘ඥානදර්ශනය’ නම් වේ. පිරිසිදු උතුම් ඥානදර්ශනය ආර්ය ඥානදර්ශනයයි. කෙලෙස් නැසීමට සමත් ඒ ආර්ය ඥානදර්ශනය සහ ධ්‍යානාදී ප්‍රභේද සහිත උත්තරීමනුස්සධර්මය එම විශේෂයයි. “අධිගතෝ” යනු මා විසින් ලබන ලද්දේද යන්නයි. “සෝහං” යනු ඒ විශේෂ ගුණයන් ලැබූ මමයි. “පශ්චිම කාලයේදී” යනු මරණ මංචකයෙහි වැතිර සිටින කාලයයි. සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් ලැබූ ගුණාංග ගැන විමසූ විට මුහුණ මැලවී ගිය, තේජසක් නැති අයෙකු නොවන්නෙමි යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා හට හිස් කාලයක් ගතකොට මියයෑමක් සිදු නොවේ.

၉-၁၀. သရီရဋ္ဌဓမ္မသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. ශරීරට්ඨධම්ම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၄၉-၅၀. နဝမေ ပေါနောဗ္ဘဝိကောတိ ပုနဗ္ဘဝနိဗ္ဗတ္တကော. ဘဝသင်္ခါရောတိ ဘဝသင်္ခရဏကမ္မံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ. ဒသမေ သီလဗာဟုသစ္စဝီရိယသတိပညာ လောကိယလောကုတ္တရာမိဿိကာ ကထိတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

49-50. නවවැනි සූත්‍රයේ “පෝනොබ්භවික” යනු නැවත භවයක් උපදවන සුළු වූ යන්නයි. “භව සංඛාර” යනු භවය සකස් කරන්නා වූ කර්මයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැනම කියන ලදී. දසවැනි සූත්‍රයෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිත ශීලය, බහුශ්‍රැත භාවය, වීර්යය, ස්මෘතිය සහ ප්‍රඥාව පවසන ලදී. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

အက္ကောသဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වැනි අක්කෝස වර්ගයයි.

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

ප්‍රථම පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ

2. දෙවැනි පණ්ණාසකය.

(၆) ၁. သစိတ္တဝဂ္ဂေါ

(6) 1. සචිත්ත වර්ගය.

၁-၄. သစိတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-4. සචිත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၅၁-၅၄. ဒုတိယဿ [Pg.316] ပဌမေ သစိတ္တပရိယာယကုသလောတိ အတ္တနော စိတ္တဝါရကုသလော. ရဇန္တိ အာဂန္တုကဥပက္ကိလေသံ. အင်္ဂဏန္တိ တတ္ထဇာတကအင်္ဂကာဠတိလကာဒိံ. အာသဝါနံ ခယာယာတိ အရဟတ္တတ္ထာယ. တတိယေ ပဋိဘာနေနာတိ ဝစနသဏ္ဌာနေန. စတုတ္ထေ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာယာတိ သင်္ခါရပရိဂ္ဂါဟကဝိပဿနာယ.

51-54. දෙවැනි පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි “සචිත්තපරියායකුසල” යනු තමාගේම සිත් පැවැත්මෙහි දක්ෂ වූ යන්නයි. “රජ” යනු ආගන්තුක උපක්ලේශයන්ය. “අංගණ” යනු සිරුරෙහි හටගත් කැලැල්, ලප ආදියයි. “ආසවක්ඛයාය” යනු අර්හත් ඵලය පිණිසයි. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි “පටිභානේන” යනු වචන ප්‍රකාශ කිරීමේ විලාසයෙනි. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි “අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය” යනු සංස්කාරයන් ග්‍රහණය කරගන්නා විපස්සනා ඥානයයි.

၈. မူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. මූලක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၈. အဋ္ဌမေ အမတောဂဓာတိ ဧတ္ထ သဥပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု ကထိတာ, နိဗ္ဗာနပရိယောသာနာတိ ဧတ္ထ အနုပါဒိသေသာ. အနုပါဒိသေသံ ပတ္တဿ ဟိ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ပရိယောသာနပ္ပတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. သေသပဒါနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ.

58. අටවැනි සූත්‍රයෙහි “අමතෝගධ” යන්නෙන් සඋපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව පවසන ලදී. “නිබ්බානපරියෝසාන” යන්නෙන් අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවට පැමිණි තැනැත්තා හට සියලු ධර්මයන් අවසානයට (පරම නිෂ්ඨාවට) පත් වූවෝ වෙති. ඉතිරි පදයන් යට කියන ලද අර්ථ ඇත්තාහුමය.

၉. ပဗ္ဗဇ္ဇာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පබ්බජ්ජා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၅၉. နဝမေ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ အပရိစိတစိတ္တဿ သာမညတ္ထော န သမ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ. ယထာပဗ္ဗဇ္ဇာပရိစိတဉ္စ နော စိတ္တံ ဘဝိဿတီတိ ယထာ ပဗ္ဗဇ္ဇာနုရူပေန ပရိစိတံ. ယေ ဟိ ကေစိ ပဗ္ဗဇန္တိ နာမ, သဗ္ဗေ တေ အရဟတ္တံ ပတ္ထေတွာ. တသ္မာ ယံ စိတ္တံ အရဟတ္တာဓိဂမတ္ထာယ ပရိစိတံ ဝဍ္ဎိတံ, တံ ယထာပဗ္ဗဇ္ဇာပရိစိတံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝရူပံ ပန စိတ္တံ ဘဝိဿတီတိ သိက္ခိတဗ္ဗံ. လောကဿ သမဉ္စ ဝိသမဉ္စာတိ သတ္တလောကဿ သုစရိတဒုစ္စရိတာနိ. လောကဿ ဘဝဉ္စ ဝိဘဝဉ္စာတိ တဿ ဝဍ္ဎိဉ္စ ဝိနာသဉ္စ, တထာ သမ္ပတ္တိဉ္စ ဝိပတ္တိဉ္စ. လောကဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စာတိ ပန သင်္ခါရလောကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ခန္ဓာနံ နိဗ္ဗတ္တိဉ္စ ဘေဒဉ္စာတိ အတ္ထော.

59. නවවැනි සූත්‍රයෙහි “තස්මා” යනු යම් හෙයකින් මෙසේ පුහුණු නොකළ සිත් ඇති තැනැත්තා හට ශ්‍රමණ ඵලය සම්පූර්ණ නොවේද, ඒ නිසාය. “පැවිද්දට අනුරූපව පුහුණු කළ සිතක් ඇති වන්නේය” යනු පැවිද්දට ගැළපෙන පරිදි පුහුණු කරන ලද්දකි. මහණ වන කවුරුන් වුවද ඒ සියල්ලෝම අර්හත් ඵලය ප්‍රාර්ථනා කරමින් මහණ වෙති. එබැවින් අර්හත් ඵලය ලැබීම පිණිස යම් සිතක් පුහුණු කරන ලද්දේද, වඩන ලද්දේද එය “යථාපබ්බජ්ජාපරිචිත” (පැවිද්දට අනුරූපව පුහුණු කළ) යැයි දත යුතුය. මෙබඳු සිතක් ඇති කරගනිමි යැයි හික්මිය යුතුය. ලෝකයෙහි “සම සහ විෂම” යනු සත්ත්ව ලෝකයාගේ සුචරිත සහ දුශ්චරිතයන්ය. ලෝකයෙහි “භව සහ විභව” යනු එම ලෝකයාගේ දියුණුව හා පිරිහීමයි, එනම් සම්පත්තිය සහ විපත්තියයි. ලෝකයාගේ “සමුදය සහ අත්ථංගම” යන්නෙන් සංස්කාර ලෝකය අරභයා පවසන ලදී. එහි අර්ථය නම් ස්කන්ධයන්ගේ ඉපදීම සහ බිඳී යාමයි.

၁၀. ဂိရိမာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ගිරිමානන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၆၀. ဒသမေ [Pg.317] အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ ဂိရိမာနန္ဒတ္ထေရေ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ. စက္ခုရောဂေါတိအာဒယော ဝတ္ထုဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. နိဗ္ဗတ္တိတပ္ပသာဒါနဉှိ ရောဂေါ နာမ နတ္ထိ. ကဏ္ဏရောဂေါတိ ဗဟိကဏ္ဏေ ရောဂေါ. ပိနာသောတိ ဗဟိနာသိကာယ ရောဂေါ. နခသာတိ နခေဟိ ဝိလေခိတဋ္ဌာနေ ရောဂေါ. ပိတ္တသမုဋ္ဌာနာတိ ပိတ္တသမုဋ္ဌိတာ. တေ ကိရ ဒွတ္တိံသ ဟောန္တိ. သေမှသမုဋ္ဌာနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဥတုပရိဏာမဇာတိ ဥတုပရိဏာမေန အစ္စုဏှာတိသီတေန ဥပ္ပဇ္ဇနကရောဂါ. ဝိသမပရိဟာရဇာတိ အတိစိရဋ္ဌာနနိသဇ္ဇာဒိနာ ဝိသမပရိဟာရေန ဇာတာ. ဩပက္ကမိကာတိ ဝဓဗန္ဓနာဒိနာ ဥပက္ကမေန ဇာတာ. ကမ္မဝိပါကဇာတိ ဗလဝကမ္မဝိပါကသမ္ဘူတာ. သန္တန္တိ ရာဂါဒိသန္တတာယ သန္တံ. အတပ္ပကဋ္ဌေန ပဏီတံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

60. දසවැනි සූත්‍රයෙහි “අනුකම්පාව පෙරදැරිව” යනු ගිරිමානන්ද තෙරුන් කෙරෙහි අනුකම්පාව නිසාය. “ඇස් රෝග” යනාදිය රෝගයන්ට ආධාරක වූ වස්තූන්ගේ (ශරීර අවයවයන්ගේ) වශයෙන් දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, කර්මයෙන් හටගත් ප්‍රසාද රූපයන්ට රෝග නැත. “කන් රෝග” යනු කනෙහි පිටත ඇති වන රෝගයි. “පීනස” යනු නාසයේ පිටත ඇති වන රෝගයි. “නඛසා” යනු නියපොතුවලින් හීරීම නිසා ඇති වන රෝගයි. “පිත්තසමුට්ඨාන” යනු පිත නිසා හටගන්නා රෝගයි. ඒවා තිස් දෙවෑදෑරුම් වන බව කියැවේ. සෙම් ආදියෙන් හටගන්නා රෝගවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. “ඍතුපරිණාමජ” යනු ඍතු විපර්යාසයෙන් (අධික ශීත හෝ උෂ්ණත්වයෙන්) හටගන්නා රෝගයි. “විසමපරිහාරජ” යනු අධික ලෙස සිටගෙන සිටීම හෝ වාඩිවී සිටීම වැනි වැරදි ඉරියව් පවත්වා ගැනීමෙන් හටගන්නා රෝගයි. “ඕපක්කමික” යනු පහරදීම් හෝ බැඳීම් වැනි අන්‍යයන්ගේ උපක්‍රම නිසා හටගන්නා රෝගයි. “කම්මවිපාකජ” යනු බලවත් අකුසල් කර්මයන්ගේ විපාක වශයෙන් හටගත් රෝගයන්ය. “සන්ත” යනු රාගාදී කෙලෙස් නිවී ඇති බැවින් ශාන්ත වූවකි. තෘප්තිමත් නොවන අර්ථයෙන් එය “ප්‍රණීත” වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

သစိတ္တဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමු සචිත්ත වර්ගයයි.

(၇) ၂. ယမကဝဂ္ဂေါ

(7) 2. යමක වර්ගය.

၁. အဝိဇ္ဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1. අවිජ්ජා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၆၁-၆၂. ဒုတိယဿ ပဌမေ သာဟာရန္တိ သပစ္စယံ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိန္တိ ဖလဉာဏဉ္စေဝ သေသသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ စ. ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ဒုတိယေ ဘဝတဏှာယာတိ ဘဝပတ္ထနာယ. ဧဝံ ဒွီသုပိ သုတ္တေသု ဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ, ဝဋ္ဋဉ္စေတ္ထ ပဌမေ သုတ္တေ အဝိဇ္ဇာမူလကံ ဝဋ္ဋံ ကထိတံ, ဒုတိယေ တဏှာမူလကံ.

61-62. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'සාහාරං' යනු ප්‍රත්‍ය සහිත (හේතු සහිත) වූ යන්නයි. 'විජ්ජාවිමුත්තිං' යනු ඵල ඥානය හා ඉතිරි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ය. 'බොජ්ඣංගා' යනු මාර්ග බොජ්ඣංගයන් ය. දෙවන සූත්‍රයේ 'භවතණ්හායා' යනු භවය ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. මෙසේ මෙම සූත්‍ර දෙකෙහිම වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) ගැනම කියැවුණි. එහිදී පළමු සූත්‍රයේ අවිද්‍යාව මුල් වූ වෘත්තය ද, දෙවන සූත්‍රයේ තණ්හාව මුල් වූ වෘත්තය ද ප්‍රකාශ කරන ලදී.

၃-၄. နိဋ္ဌင်္ဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-4. නිට්ඨංගත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၆၃-၆၄. တတိယေ နိဋ္ဌံ ဂတာတိ နိဗ္ဗေမတိကာ. ဣဓ နိဋ္ဌာတိ ဣမသ္မိံယေဝ လောကေ ပရိနိဗ္ဗာနံ. ဣဓ ဝိဟာယာတိ ဣမံ လောကံ ဝိဇဟိတွာ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မလောကံ. စတုတ္ထေ အဝေစ္စပ္ပသန္နာတိ အစလပ္ပသာဒေန သမ္ပန္နာ. သောတာပန္နာတိ အရိယမဂ္ဂသောတံ အာပန္နာ.

63-64. තෙවන සූත්‍රයේ 'නිට්ඨංගතා' යනු සැක රහිත වූ යන්නයි. 'ඉධ නිට්ඨා' යනු මේ ලෝකයෙහිම පිරිනිවන් පෑමයි. 'ඉධ විහාය' යනු මේ ලෝකය අත්හැර ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකයට යාමයි. සිව්වන සූත්‍රයේ 'අවෙච්චප්පසන්නා' යනු නොසැලෙන ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සෝතාපන්නා' යනු ආර්ය මාර්ගය නැමති සැඩ පහරට පිවිසි යන්නයි.

၅-၇. ပဌမသုခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-7. පළමු සුඛ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၆၅-၆၇. ပဉ္စမေ [Pg.318] ဝဋ္ဋမူလကံ သုခဒုက္ခံ ပုစ္ဆိတံ, ဆဋ္ဌေ သာသနမူလကံ. သတ္တမေ နဠကပါနန္တိ အတီတေ ဗောဓိသတ္တဿ ဩဝါဒေ ဌတွာ ဝါနရယူထေန နဠေဟိ ဥဒကဿ ပီတဋ္ဌာနေ မာပိတတ္တာ ဧဝံလဒ္ဓနာမော နိဂမော. တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတန္တိ ယံ ယံ ဒိသံ အနုဝိလောကေတိ, တတ္ထ တတ္ထ တုဏှီဘူတမေဝ. အနုဝိလောကေတွာတိ တတော တတော ဝိလောကေတွာ. ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတီတိ ကသ္မာ အာဂိလာယတိ? ဘဂဝတော ဟိ ဆ ဝဿာနိ မဟာပဓာနံ ပဒဟန္တဿ မဟန္တံ ကာယဒုက္ခံ အဟောသိ, အထဿ အပရဘာဂေ မဟလ္လကကာလေ ပိဋ္ဌိဝါတော ဥပ္ပဇ္ဇိ. ဥပါဒိန္နကသရီရဿ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီဟိ အပ္ပမတ္တကေန အာဗာဓေန န သက္ကာ ကေနစိ ဘဝိတုံ. တံ ဂဟေတွာပိ ထေရဿ ဩကာသကရဏတ္ထံ ဧဝမာဟ. သံဃာဋိံ ပညာပေတွာ ဧကမန္တေ ပတိရူပဋ္ဌာနေ ပညတ္တဿ ကပ္ပိယမဉ္စဿ ဥပရိ အတ္ထရိတွာ.

65-67. පස්වන සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) මුල් කරගත් සැප දුක් ගැන විමසන ලදී. හයවැන්නෙහි ශාසනය මුල් කරගත් සැප දුක් ගැන විමසයි. හත්වැන්නෙහි 'නළකපාන' යනු අතීතයේ බෝසත් වඳුරු රජුගේ අවවාදයෙහි පිහිටා වඳුරු රැළ බට දඬු මගින් පැන් පානය කළ ස්ථානයෙහි නිර්මාණය වූ බැවින් ඒ නම ලැබූ නියම් ගමයි. 'තුණ්හීභූතං තුණහීභූතං' යනු යම් යම් දිසාවක් බලන්නේ ද, ඒ ඒ දිසාවෙහි නිශ්ශබ්ද වූ බවයි. 'අනුවිලෝකෙත්වා' යනු ඒ ඒ දෙස බලා යන්නයි. 'පිට්ඨි මේ ආගිලායති' (මාගේ පිට රිදෙයි) යන්නෙහි ඇයි රිදෙන්නේ? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සය වසක් මුළුල්ලේ මහා ප්‍රධන් වීර්යය වඩන කල්හි උන්වහන්සේට මහත් වූ කායික දුක් ඇති විය. පසුව උන්වහන්සේට මහලු වියේදී කොන්දේ වාත අමාරුවක් ඇති විය. උපාදින්නක ශරීරයකට හිටගෙන සිටීම, වාඩි වී සිටීම ආදිය නිසා ඇති වන සුළු ආබාධයකින් තොරව සිටිය නොහැක. ඒ අමාරුව ගැන පවසමින් වුවද සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේට අවස්ථාව ලබා දීම සඳහා මෙසේ වදාළ සේක. 'සංඝාටිය පනවා' යනු සුදුසු එක් පසෙක පනවන ලද කැප වූ ඇඳක් මත සඟළ සිවුර එළා යන්නයි.

၉-၁၀. ကထာဝတ္ထုသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

9-10. කථාවත්ථු සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

၆၉-၇၀. နဝမေ တိရစ္ဆာနကထန္တိ အနိယျာနိကတ္တာ သဂ္ဂမောက္ခမဂ္ဂါနံ တိရစ္ဆာနဘူတံ ကထံ. တတ္ထ ရာဇာနံ အာရဗ္ဘ ‘‘မဟာသမ္မတော မန္ဓာတာ ဓမ္မာသောကော ဧဝံမဟာနုဘာဝေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တကထာ ရာဇကထာ. ဧသ နယော စောရကထာဒီသု. တေသု ‘‘အသုကော ရာဇာ အဘိရူပေါ ဒဿနီယော’’တိအာဒိနာ ဂေဟသိတကထာဝ တိရစ္ဆာနကထာ ဟောတိ, ‘‘သောပိ နာမ ဧဝံမဟာနုဘာဝေါ ခယံ ဂတော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပန ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေ တိဋ္ဌတိ. စောရေသုပိ ‘‘မူလဒေဝေါ ဧဝံမဟာနုဘာဝေါ, မေဃဒေဝေါ ဧဝံမဟာနုဘာဝေါ’’တိ တေသံ ကမ္မံ ပဋိစ္စ ‘‘အဟော သူရာ’’တိ ဂေဟသိတကထာဝ တိရစ္ဆာနကထာ. ယုဒ္ဓေသုပိ ဘာရတယုဒ္ဓါဒီသု ‘‘အသုကေန အသုကော ဧဝံ မာရိတော ဧဝံ ဝိဒ္ဓေါ’’တိ ကမ္မဿာဒဝသေနေဝ ကထာ တိရစ္ဆာနကထာ, ‘‘တေပိ နာမ ခယံ ဂတာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပန သဗ္ဗတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ ဟောတိ. အပိစ အန္နာဒီသု ‘‘ဧဝံ ဝဏ္ဏဝန္တံ ရသဝန္တံ ဖဿသမ္ပန္နံ ခါဒိမှ ဘုဉ္ဇိမှ ပိဝိမှ ပရိဘုဉ္ဇိမှာ’’တိ ကာမရသဿာဒဝသေန ကထေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘ပုဗ္ဗေ ဧဝံ ဝဏ္ဏာဒိသမ္ပန္နံ အန္နံ ပါနံ ဝတ္ထံ ယာနံ မာလံ ဂန္ဓံ သီလဝန္တာနံ အဒမှ, စေတိယံ ပူဇိမှာ’’တိ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

69-70. නවවන සූත්‍රයේ 'තිරච්ඡානකථා' යනු (සසරින්) නික්මීමට හේතු නොවන බැවින් ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගයන්ට හරස්ව පවතින කතාවයි. එහි රජවරුන් අරභයා "මහාසම්මත, මන්ධාතු, ධර්මාශෝක රජවරු මෙබඳු මහානුභාව සම්පන්න වූහ" ආදී වශයෙන් පවත්වන කතාව 'රාජකථා' නම් වේ. සොරකථා ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඒ අතර "අසවල් රජු ඉතා රූමත් ය, දැකීමට ප්‍රියජනක ය" ආදී වශයෙන් ගෘහශ්‍රිතව පවත්වන කතාවම තිරශ්චීන කතාවක් වෙයි. එහෙත් "එබඳු මහානුභාව සම්පන්න වූ ඒ රජු පවා විනාශයට පත් විය" යනුවෙන් පවත්වන කතාව කර්මස්ථානයක් ලෙස පවතී. සොරුන් ගැන ද "මූලදේව මෙබඳු මහානුභාව සම්පන්න ය" කියා ඔවුන්ගේ ක්‍රියාවන් අරභයා "අහෝ නිර්භීතයෝ" යැයි පවසන ගෘහශ්‍රිත කතාවම තිරශ්චීන කතාවයි. යුද්ධ ගැන ද භාරත යුද්ධ ආදියේදී "අසවලා විසින් අසවලා මෙසේ මරන ලදී" ආදී වශයෙන් එම ක්‍රියාවන්හි ආශ්වාදය විඳිමින් කරන කතාව තිරශ්චීන කතාවයි. "ඔවුන් ද විනාශයට පත් වූහ" යනුවෙන් පවත්වන කතාව සෑම තැනකදීම කර්මස්ථානයක්ම වෙයි. තවද ආහාර පාන ආදිය ගැන "මෙසේ වර්ණවත් වූ, රසවත් වූ ආහාර අනුභව කළෙමු" යැයි කාම ආශ්වාදයෙන් කථා කිරීම සුදුසු නැත. එය අර්ථවත් කරමින් "පෙර මෙබඳු වර්ණාදියෙන් යුත් ආහාර, පාන, වස්ත්‍ර ආදිය සිල්වතුන්ට දුන්නෙමු" යැයි පැවසීම සුදුසුය.

ဉာတိကထာဒီသုပိ ‘‘အမှာကံ ဉာတကာ သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ဝါ ‘‘ပုဗ္ဗေ မယံ ဧဝံ ဝိစိတြေဟိ ယာနေဟိ ဝိစရိမှာ’’တိ ဝါ အဿာဒဝသေန ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ[Pg.319], သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘တေပိ နော ဉာတကာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဝါ ‘‘ပုဗ္ဗေ မယံ ဧဝရူပါ ဥပါဟနာ သံဃဿ အဒမှာ’’တိ ဝါ ကထေတဗ္ဗံ. ဂါမကထာပိ သုနိဝိဋ္ဌဒုန္နိဝိဋ္ဌသုဘိက္ခဒုဗ္ဘိက္ခာဒိဝသေန ဝါ ‘‘အသုကဂါမဝါသိနော သူရာ သမတ္ထာ’’တိ ဝါ ဧဝံ အဿာဒဝသေနေဝ န ဝဋ္ဋတိ, သာတ္ထကံ ပန ကတွာ ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိ ဝါ ‘‘ခယဝယံ ဂတာ’’တိ ဝါ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. နိဂမနဂရဇနပဒကထာသုပိ ဧသေဝ နယော.

ඥාති කතා ආදියේදී ද "අපේ නෑයෝ නිර්භීතය, දක්ෂය" කියා හෝ "පෙර අපි මෙබඳු විසිතුරු යානාවලින් හැසිරුණෙමු" කියා හෝ ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නැත. එය අර්ථවත් කරමින් "අපේ ඒ නෑයෝ ද විනාශයට පත් වූහ" කියා හෝ "පෙර අපි මෙබඳු වහන් සංඝයාට දුන්නෙමු" කියා හෝ කිව යුතුය. ග්‍රාම කතා ද හොඳින් පිහිටි හෝ නරක ලෙස පිහිටි බව, සුභික්ෂ හෝ දුර්භික්ෂ බව ආදියෙන් හෝ "අසවල් ගමේ වැසියෝ නිර්භීතය, දක්ෂය" කියා ආශ්වාදය පිණිසම කථා කිරීම සුදුසු නැත. එය අර්ථවත් කරමින් "ඔවුහු ශ්‍රද්ධාවන්තය, ප්‍රසන්නය" කියා හෝ "විනාශයට පත් වූහ" කියා හෝ පැවසීම සුදුසුය. නියම්ගම්, නගර හා ජනපද කතාවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ဣတ္ထိကထာပိ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒီနိ ပဋိစ္စ အဿာဒဝသေန န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဧဝမေဝ ဝဋ္ဋတိ. သူရကထာပိ ‘‘နန္ဒိမိတ္တော နာမ ယောဓော သူရော အဟောသီ’’တိ အဿာဒဝသေနေဝ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓေါ အဟောသိ ခယံ ဂတော’’တိ ဧဝမေဝ ဝဋ္ဋတိ. သုရာကထန္တိ ပါဠိယံ ပန အနေကဝိဓံ မဇ္ဇကထံ အဿာဒဝသေန ကထေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, အာဒီနဝဝသေနေဝ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဝိသိခါကထာပိ ‘‘အသုကဝိသိခါ သုနိဝိဋ္ဌာ ဒုန္နိဝိဋ္ဌာ သူရာ သမတ္ထာ’’တိ အဿာဒဝသေနေဝ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ ခယံ ဂတာ’’တိ ဝဋ္ဋတိ. ကုမ္ဘဋ္ဌာနကထာ နာမ ကူဋဋ္ဌာနကထာ ဥဒကတိတ္ထကထာ ဝုစ္စတိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၇; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၂၃; သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၅.၁၀၈၀). ကုမ္ဘဒါသိကထာ ဝါ. သာပိ ‘‘ပါသာဒိကာ နစ္စိတုံ ဂါယိတုံ ဆေကာ’’တိ အဿာဒဝသေန န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိအာဒိနာ နယေနေဝ ဝဋ္ဋတိ.

ස්ත්‍රී කතාව ද රූප ස්වභාවය ආදිය අරභයා ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නැත. "ශ්‍රද්ධාවන්තය, මිය ගියහ" ආදී වශයෙන් පැවසීමම සුදුසුය. වීර කතා ද "නන්දිමිත්ත නම් යෝධයා වීරයෙක් විය" ආදී වශයෙන් ආශ්වාදය පිණිසම කථා කිරීම සුදුසු නැත. "ඔහු ශ්‍රද්ධාවන්ත විය, මිය ගියේය" කියා පැවසීමම සුදුසුය. පාළියෙහි එන 'සුරාකථා' යන්නෙහිදී විවිධ මත්පැන් පිළිබඳ කතාව ආශ්වාදයෙන් කීමට සුදුසු නැත, එහි ආදීනව පැවසීමම සුදුසුය. වීථි කතාවල ද "අසවල් වීථිය හොඳින් පිහිටා ඇත" ආදී වශයෙන් ආශ්වාදයෙන් කථා කිරීම සුදුසු නැත. "ශ්‍රද්ධාවන්තය, මිය ගියහ" කියා පැවසීම සුදුසුය. 'කුම්භට්ඨාන කථා' යනු හට්ඨි කතාව හෝ දිය තොටවල් පිළිබඳ කතාවයි. එසේත් නැත්නම් 'කුම්භදාසි කථා' (කලගෙඩි උසුලන දාසියන්ගේ කතාව) යන්නයි. එය ද "ඕ තොමෝ ප්‍රසාදජනක ය, නැටීමට ගැයීමට දක්ෂ ය" කියා ආශ්වාදයෙන් කීම සුදුසු නැත. "ශ්‍රද්ධාවන්තය, ප්‍රසන්නය" ආදී ක්‍රමයෙන්ම පැවසීම සුදුසුය.

ပုဗ္ဗပေတကထာ နာမ အတီတဉာတိကထာ. တတ္ထ ဝတ္တမာနဉာတိကထာသဒိသောဝ ဝိနိစ္ဆယော. နာနတ္တကထာ နာမ ပုရိမပစ္ဆိမကထာဝိမုတ္တာ အဝသေသာ နာနာသဘာဝါ တိရစ္ဆာနကထာ. လောကက္ခာယိကာ နာမ ‘‘အယံ လောကော ကေန နိမ္မိတော? အသုကေန နာမ နိမ္မိတော. ကာကော သေတော အဋ္ဌီနံ သေတတ္တာ, ဗလာကာ ရတ္တာ လောဟိတဿ ရတ္တတ္တာ’’တိဧဝမာဒိကာ လောကာယတဝိတဏ္ဍသလ္လာပကထာ. သမုဒ္ဒက္ခာယိကာ နာမ ကသ္မာ သမုဒ္ဒေါ သာဂရောတိ. သာဂရဒေဝေန ခတတ္တာ သာဂရော, ခတော မေတိ ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ နိဝေဒိတတ္တာ သမုဒ္ဒေါတိဧဝမာဒိကာ နိရတ္ထကာ သမုဒ္ဒက္ခာယနကထာ. ဘဝေါတိ ဝုဒ္ဓိ, အဘဝေါတိ ဟာနိ. ဣတိ ဘဝေါ ဣတိ အဘဝေါတိ ယံ ဝါ တံ ဝါ နိရတ္ထကကာရဏံ ဝတွာ ပဝတ္တိတကထာ ဣတိဘဝါဘဝကထာ နာမ.

'පුබ්බපේත කථා' යනු මියගිය ඥාතීන් පිළිබඳ කතාවයි. එහිදී වර්තමාන ඥාති කතාවලට සමාන වූ නිගමනයක්ම දත යුතුය. 'නානාත්ත කථා' යනු පෙර පසුව කියන ලද කතාවලින් බැහැර වූ ඉතිරි විවිධ ස්වභාව ඇති තිරශ්චීන කතාය. 'ලෝකක්ඛායිකා' යනු "මේ ලෝකය කවුරුන් විසින් මවන ලද්දක්ද? අසවලා විසින් මවන ලද්දකි. කපුටා සුදු පාටය, ඒ ඇට සුදු නිසාය. කොකා රතු පාටය, ඒ ලේ රතු නිසාය" ආදී වශයෙන් වන ලෝකායත හා විතණ්ඩ කතාය. 'සමුද්දක්ඛායිකා' යනු "සමුද්‍රයට සාගරය යැයි කියන්නේ ඇයි?" කියා ඇසූ කල, "සාගර දෙවියා විසින් හෑරූ බැවින් සාගරය නම් වේ, මා විසින් හාරන ලදී කියා අතින් පෙන්වූ බැවින් සමුද්‍රය නම් වේ" ආදී වශයෙන් වන හරසුන් වූ සමුද්‍රය පිළිබඳ කතාය. 'භව' යනු වර්ධනයයි, 'අභව' යනු පිරිහීමයි. "මෙසේ දියුණුවෙයි, මෙසේ පිරිහෙයි" කියා යම් හෝ අර්ථ විරහිත හේතුවක් පවසමින් පවත්වන කතාව 'ඉතිභවාභව කථා' නම් වේ.

တေဇသာ တေဇန္တိ အတ္တနော တေဇသာ တေသံ တေဇံ. ပရိယာဒိယေယျာထာတိ ခေပေတွာ ဂဟေတွာ အဘိဘဝေယျာထ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ပိဏ္ဍပါတိကော [Pg.320] မဟာထေရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဘန္တေ, တေဇသာ တေဇံ ပရိယာဒိယမာနာ ဘိက္ခူ ကိံ ကရောန္တီ’’တိ. ထေရော အာဟ – အာဝုသော, ကိဉ္စိဒေဝ အာတပေ ဌပေတွာ ယထာ ဆာယာ ဟေဋ္ဌာ န ဩတရတိ, ဥဒ္ဓံယေဝ ဂစ္ဆတိ တထာ ကရောန္တိ. ဒသမေ ပါသံသာနိ ဌာနာနီတိ ပသံသာဝဟာနိ ကာရဏာနိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

තේජසින් තේජස (යන්නෙහි අර්ථය) තමන්ගේ තේජසින් ඔවුන්ගේ (සූර්ය චන්ද්‍රයන්ගේ) තේජසයි. ‘පරියාදියෙය්‍යාථ’ යනු එම තේජස ක්ෂය කොට, ගෙන මැඩපැවැත්විය යුතුය යන්නයි. එහි මෙම කථා පුවත වෙයි – එක් පිණ්ඩපාතික ස්වාමීන් වහන්සේ කෙනෙක් මහා තෙරණුවන්ගෙන් මෙසේ විමසූහ: ‘ස්වාමීනී, තේජසින් තේජස යටපත් කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා කුමක් කරත්ද?’ තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: ‘ඇවැත්නි, කිසියම් වස්තුවක් අව්වේ තබා, එහි සෙවනැල්ල පහළට නොවැටී ඉහළටම යන අයුරින් (ඍද්ධි බලයෙන්) ක්‍රියා කරති.’ දසවැනි සූත්‍රයේ ‘පාසංසානි ඨානානි’ යනු ප්‍රශංසා සහගත හේතූන්ය. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

ယမကဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන යමක වර්ගයයි.

(၈) ၃. အာကင်္ခဝဂ္ဂေါ

(8) 3. ආකංඛ වර්ගය

၁. အာကင်္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ආකංඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၁. တတိယဿ ပဌမေ သမ္ပန္နသီလာတိ ပရိပုဏ္ဏသီလာ, သီလသမင်္ဂိနော ဝါ ဟုတွာတိ အတ္ထော. တတ္ထ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ သမ္ပန္နသီလတာ ဟောတိ သီလဝိပတ္တိယာ စ အာဒီနဝဒဿနေန, သီလသမ္ပတ္တိယာ စ အာနိသံသဒဿနေန. တဒုဘယမ္ပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၉, ၂၁) ဝိတ္ထာရိတံ. တတ္ထ ‘‘သမ္ပန္နသီလာ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ကိရ ဘဂဝါ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာ’’တိ ဣမိနာ တတ္ထ ဇေဋ္ဌကသီလံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေသီတိ ဒီပဝိဟာရဝါသီ သုမနတ္ထေရော အာဟ. အန္တေဝါသိကော ပနဿ တေပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော အာဟ – ဥဘယတ္ထပိ ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ ဘဂဝတာ ဝုတ္တော. ပါတိမောက္ခသံဝရောယေဝ ဟိ သီလံ, ဣတရာနိ ပန တီဏိ သီလန္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ အတ္ထီတိ အနနုဇာနန္တော ဝတွာ အာဟ – ဣန္ဒြိယသံဝရော နာမ ဆဒွါရာရက္ခာမတ္တကမေဝ, အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ ဓမ္မေန သမေန ပစ္စယုပ္ပတ္တိမတ္တကံ, ပစ္စယသန္နိဿိတံ ပဋိလဒ္ဓပစ္စယေ ဣဒမတ္ထန္တိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇနမတ္တကံ. နိပ္ပရိယာယေန ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ. ယဿ သော ဘိန္နော, အယံ သီသစ္ဆိန္နော ဝိယ ပုရိသော ဟတ္ထပါဒေ သေသာနိ ရက္ခိဿတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ယဿ ပန သော အရောဂေါ, အယံ အစ္ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော ဇီဝိတံ သေသာနိ ပုန ပါကတိကာနိ ကာတုံ သက္ကောတိ. တသ္မာ ‘‘သမ္ပန္နသီလာ’’တိ ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘‘သမ္ပန္နပါတိမောက္ခာ’’တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ ဝတွာ တံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေန္တော ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတ္တာတိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. အာကင်္ခေယျ စေတိ [Pg.321] ဣဒံ ကသ္မာ အာရဒ္ဓန္တိ? သီလာနိသံသဒဿနတ္ထံ. သစေပိ အစိရပဗ္ဗဇိတာနံ ဝါ ဒုပ္ပညာနံ ဝါ ဧဝမဿ ‘‘ဘဂဝါ ‘သီလံ ပူရေထ သီလံ ပူရေထာ’တိ ဝဒတိ, ကော နု ခေါ သီလပူရဏေ အာနိသံသော, ကော ဝိသေသော, ကာ ဝဍ္ဎီ’’တိ တေသံ ဒသ အာနိသံသေ ဒဿေတုံ ဧဝမာဟ – ‘‘အပ္ပေဝ နာမ ဧတံ သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယမနာပတာဒိအာသဝက္ခယပရိယောသာနံ အာနိသံသံ သုတွာပိ သီလံ ပရိပူရေယျု’’န္တိ.

71. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සම්පන්නසීලා’ යනු පිරිපුන් සිල් ඇති, නොහොත් සීලයෙන් සමන්විත වූ යනු අර්ථයයි. එහි කරුණු දෙකක් නිසා ශීල සම්පන්න බව ඇති වෙයි: ශීල විපත්තියෙහි ආදීනව දැකීමෙන් සහ ශීල සම්පත්තියෙහි ආනිසංස දැකීමෙනි. ඒ කරුණු දෙකම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. එහි ‘සම්පන්නසීලා’ යන මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චතුපාරිශුද්ධි ශීලය දක්වා, ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’ යන්නෙන් එහි ප්‍රධාන ශීලය විස්තර කළ බව දීපවිහාරවාසී සුමන තෙරණුවෝ පැවසූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය තේපිටක චූළනාග තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: ‘මෙම ස්ථාන දෙකෙහිම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ පාතිමොක්ඛ සංවරයමය. මක්නිසාද යත් පාතිමොක්ඛ සංවරයම ශීලය වන බැවිනි. සෙසු තුන ශීලය යැයි වදාළ තැනක් තිබේද?’ යැයි පවසා උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: ‘ඉන්ද්‍රිය සංවරය යනු ද්වාර හය ආරක්ෂා කිරීම පමණකි; ආජීව පාරිශුද්ධිය යනු ධර්මානුකූලව ප්‍රත්‍ය ලබා ගැනීම පමණකි; ප්‍රත්‍ය සන්නිශ්‍රිත ශීලය යනු ලැබුණු ප්‍රත්‍යයන් මෙලෙස ප්‍රයෝජනවත් වේ යැයි මෙනෙහි කොට පරිභෝජනය කිරීම පමණකි. නිරායාසයෙන්ම පාතිමොක්ඛ සංවරයම ශීලයයි. යමෙකුගේ එම ශීලය බිඳී ඇත්නම්, ඔහු හිස සිඳුණු මිනිසෙකු අත්පා ආරක්ෂා කරන්නේ යැයි කිව නොහැකි වැනිය. යමෙකුගේ එම ශීලය සුරැකිව පවතී නම්, ඔහු හිස නොසිඳුණු මිනිසෙකු මෙන් සෙසු දෑ නැවත ප්‍රකෘතිමත් කිරීමට සමත් වෙයි.’ එබැවින් ‘සම්පන්නසීලා’ යන්නෙන් පාතිමොක්ඛ සංවරයම දක්වා, ‘සම්පන්නපාතිමොක්ඛා’ යන්නෙන් එයටම පර්යාය නාමයක් කියා, එය විස්තර කරමින් ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි එම පදවල අර්ථ පෙර කී පරිදිම වේ. ‘ආකංඛෙය්‍ය ච’ යන්න කුමක් සඳහා ආරම්භ කළේද? ශීලයේ ආනිසංස දැක්වීම සඳහාය. අලුතින් පැවිදි වූ හෝ අල්ප ප්‍රඥා ඇති භික්ෂූන්ට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශීලය පුරන්න යැයි වදාරති, ශීලය පිරීමෙහි ඇති ආනිසංසය කුමක්ද, විශේෂය කුමක්ද, දියුණුව කුමක්දැයි’ සිතෙන්නට පුළුවන. ඔවුන්ට ආනිසංස දසය දැක්වීම පිණිස ‘සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය මනාප වීම ආදී ආශ්‍රවක්ෂය දක්වා වූ ආනිසංස අසා හෝ ශීලය සම්පූර්ණ කරත්වා’ යන අදහසින් මෙසේ වදාළ සේක.

တတ္ထ အာကင်္ခေယျ စေတိ ယဒိ ဣစ္ဆေယျ. ပိယော စဿန္တိ ပိယစက္ခူဟိ သမ္ပဿိတဗ္ဗော, သိနေဟုပ္ပတ္တိယာ ပဒဋ္ဌာနဘူတော ဘဝေယျံ. မနာပေါတိ တေသံ မနဝဍ္ဎနကော, တေသံ ဝါ မနေန ပတ္တဗ္ဗော, မေတ္တစိတ္တေန ဖရိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ဂရူတိ တေသံ ဂရုဋ္ဌာနိယော ပါသာဏစ္ဆတ္တသဒိသော. ဘာဝနီယောတိ ‘‘အဒ္ဓါယမာယသ္မာ ဇာနံ ဇာနာတိ ပဿံ ပဿတီ’’တိ ဧဝံ သမ္ဘာဝနီယော. သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေသုယေဝ ပရိပူရကာရီ အဿ, အနူနေန အာကာရေန သမန္နာဂတော ဘဝေယျာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထမနုယုတ္တောတိ အတ္တနော စိတ္တသမထေ ယုတ္တော. အနိရာကတဇ္ဈာနောတိ ဗဟိ အနီဟဋဇ္ဈာနော, အဝိနာသိတဇ္ဈာနော ဝါ. ဝိပဿနာယာတိ သတ္တဝိဓာယ အနုပဿနာယ. ဗြူဟေတာ သုညာဂါရာနန္တိ ဝဍ္ဎေတာ သုညာဂါရာနံ. ဧတ္ထ စ သမထဝိပဿနာဝသေန ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ရတ္တိန္ဒိဝံ သုညာဂါရံ ပဝိသိတွာ နိသီဒမာနော ဘိက္ခု ‘‘ဗြူဟေတာ သုညာဂါရာန’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဣစ္ဆန္တေန မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၄ အာဒယော) အာကင်္ခေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာယ ဩလောကေတဗ္ဗော.

එහි ‘ආකංඛෙය්‍ය ච’ යනු ඉදින් කැමති වන්නේ නම් යන්නයි. ‘පියෝ චස්සං’ යනු ප්‍රිය ඇසින් බැලිය යුතු වූ, සෙනෙහස ඇතිවීමට හේතු වූ තැනැත්තෙකු විය යුතුය යන්නයි. ‘මනාපෝ’ යනු ඔවුන්ගේ සිත වඩවන්නා වූ, නැතහොත් ඔවුන්ගේ සිතින් පැමිණිය යුතු වූ, මෙත් සිතින් පැතිරිය යුතු වූ යනු අර්ථයයි. ‘ගරූ’ යනු ඔවුන්ට ගුරුස්ථානයෙහි සිටින, ශෛලමය කුඩයක් වැනි වූ (නොසැලෙන) තැනැත්තායි. ‘භාවනීයෝ’ යනු ‘ඒකාන්තයෙන්ම මේ ආයුෂ්මතුන් දත යුත්ත දනී, දැකිය යුත්ත දකී’ යනුවෙන් ගරු කළ යුතු වූ යන්නයි. ‘සීලෙස්වේවස්ස පරිපූරකාරී’ යනු චතුපාරිශුද්ධි ශීලයන්හිම පිරිපුන් ලෙස පිළිපදින්නෙකු විය යුතුය, අඩුවක් නොමැතිව සමන්විත විය යුතුය යන්නයි. ‘අජ්ඣත්තං චේතොසමථමනුයුත්තෝ’ යනු තමාගේ සිතේ සමාධියෙහි යෙදුණු යන්නයි. ‘අනිරාකතජ්ඣානෝ’ යනු බැහැර නොකළ හෝ විනාශ නොකළ ධ්‍යාන ඇති යන්නයි. ‘විපස්සනායා’ යනු සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන් සඳහාය. ‘බ්‍රූහේතා සුඤ්ඤාගාරානං’ යනු ශුන්‍යාගාර වඩවන්නා වූ යන්නයි. මෙහි සමථ විපස්සනා වශයෙන් කමටහන් ගෙන රැය දහවල ශුන්‍යාගාරයට වැදී වෙසෙන භික්ෂුව ‘ශුන්‍යාගාර වඩවන්නා’ ලෙස දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් කැමති අය මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව බැලිය යුතුය.

လာဘီတိ ဧတ္ထ န ဘဂဝါ လာဘနိမိတ္တံ သီလာဒိပရိပူရဏံ ကထေတိ. ဘဂဝါ ဟိ ‘‘ဃာသေသနံ ဆိန္နကထော, န ဝါစံ ပယုတံ ဘဏေ’’တိ (သု. နိ. ၇၁၆) ဧဝံ သာဝကေ ဩဝဒတိ. သော ကထံ လာဘနိမိတ္တံ သီလာဒိပရိပူရဏံ ကထေယျ. ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ပနေတံ ဝုတ္တံ. ယေသဉှိ ဧဝံ အဇ္ဈာသယော ဘဝေယျ ‘‘သစေ မယံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ န ကိလမေယျာမ, သီလာနိ ပရိပူရေတုံ သက္ကုဏေယျာမာ’’တိ, တေသံ အဇ္ဈာသယဝသေနေဝမာဟ. အပိစ သရသာနိသံသော ဧသ သီလဿ ယဒိဒံ စတ္တာရော ပစ္စယာ နာမ. တထာ ဟိ ပဏ္ဍိတမနုဿာ ကောဋ္ဌာဒီသု ဌပိတံ နီဟရိတွာ အတ္တနာပိ အပရိဘုဉ္ဇိတွာ သီလဝန္တာနံ ဒေန္တီတိ သီလဿ သရသာနိသံသဒဿနတ္ထမ္ပေတံ ဝုတ္တံ.

‘ලාභී’ යන්නෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලාභය අරමුණු කොට ශීලාදිය පිරීම ගැන වදාරන්නේ නැත. මක්නිසාද යත් ‘ආහාර සෙවීමෙහි කථා බහ අත්හැර, නුසුදුසු වදන් ප්‍රයෝග නොකරන්න’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට අවවාද කරන බැවිනි. එසේ තිබියදී උන්වහන්සේ ලාභය උදෙසා ශීලය පිරීම ගැන කෙසේ වදාරන්නද? මෙය පුද්ගලයන්ගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුව වදාරන ලද්දකි. ‘ඉදින් අපට සතර පසයෙන් වෙහෙසක් නොවන්නේ නම් ශීලය පිරීමට හැකි වනු ඇතැයි’ යමෙකුට අදහසක් පවතී නම්, ඔවුන්ගේ අදහස අනුව මෙසේ වදාළහ. තවද සතර පසය ලැබීම යනු ශීලයේම ස්වභාවික ආනිසංසයකි. පණ්ඩිත මනුෂ්‍යයෝ අටු ආදියෙහි තැන්පත් ධාන්‍ය ඉවතට ගෙන තමන් පරිභෝජනය නොකර ශීලවන්තයන්ට පූජා කරති. මෙසේ ශීලයේ ආනිසංස දැක්වීම පිණිස මෙය වදාරන ලදී.

တတိယဝါရေ [Pg.322] ယေသာဟန္တိ ယေသံ အဟံ. တေသံ တေ ကာရာတိ တေသံ ဒေဝါနံ ဝါ မနုဿာနံ ဝါ တေ မယိ ကတာ ပစ္စယဒါနကာရာ. မဟပ္ဖလာ ဟောန္တု မဟာနိသံသာတိ လောကိယသုခေန ဖလဘူတေန မဟပ္ဖလာ, လောကုတ္တရေန မဟာနိသံသာ. ဥဘယံ ဝါ ဧတံ ဧကတ္ထမေဝ. သီလာဒိဂုဏယုတ္တဿ ဟိ ကဋစ္ဆုဘိက္ခာပိ ပဉ္စရတနမတ္တာယ ဘူမိယာ ပဏ္ဏသာလာပိ ကတွာ ဒိန္နာ အနေကာနိ ကပ္ပသဟဿာနိ ဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတတော ရက္ခတိ, ပရိယောသာနေ စ အမတာယ ဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာနဿ ပစ္စယော ဟောတိ. ‘‘ခီရောဒနံ အဟမဒါသိ’’န္တိအာဒီနိ (ဝိ. ဝ. ၄၁၃) စေတ္ထ ဝတ္ထူနိ. သကလမေဝ ဝါ ပေတဝတ္ထု ဝိမာနဝတ္ထု စ သာဓကံ.

තුන්වන වාරයෙහි ‘යෙසාහං’ යනු ‘යෙසං අහං’ (යමෙකුගේ මම) යන්නයි. ‘තේසං තේ කාරා’ යනු එම දෙවි මිනිසුන් විසින් මට කරන ලද ප්‍රත්‍ය දානමය පුණ්‍යකර්මයන්ය. ‘මහප්ඵලා හොන්තු මහානිසංසා’ යනු අනුභව කළ පලයක් බඳු වූ ලෞකික සැපයෙන් මහත් ඵල ද, ලෝකෝත්තර සැපයෙන් මහත් ආනිසංස ද වෙත්වා යන්නයි. එසේත් නැතිනම් මේ පද දෙකම එකම අර්ථය දෙයි. ශීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත තැනැත්තාට හැන්දක පමණ දානයක් හෝ පස් රියනක් පමණ පොළොවක පන්සලක් සාදා දීම හෝ කල්ප දහස් ගණනක් දුගතියෙන් ආරක්ෂා කරයි, අවසානයෙහි නිවනට ප්‍රත්‍ය වෙයි. ‘ඛීරෝදනං අහමදාසිං’ යනාදී කථා පුවත් මෙහි සාක්ෂි වේ. සමස්ත පේත වස්තුව හා විමාන වස්තුවම මෙයට සාධක වේ.

စတုတ္ထဝါရေ ပေတာတိ ပေစ္စဘဝံ ဂတာ. ဉာတီတိ သဿုသသုရပက္ခိကာ. သာလောဟိတာတိ ဧကလောဟိတဗဒ္ဓါ ပိတိပိတာမဟာဒယော. ကာလင်္ကတာတိ မတာ. တေသံ တန္တိ တေသံ တံ မယိ ပသန္နစိတ္တံ, တံ ဝါ ပသန္နေန စိတ္တေန အနုဿရဏံ. ယဿ ဟိ ဘိက္ခုနော ကာလကတော ပိတာ ဝါ မာတာ ဝါ ‘‘အမှာကံ ဉာတကတ္ထေရော သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော’’တိ ပသန္နစိတ္တော ဟုတွာ တံ ဘိက္ခုံ အနုဿရတိ, တဿ သော စိတ္တပ္ပသာဒေါပိ တံ အနုဿရဏမတ္တမ္ပိ မဟပ္ဖလံ မဟာနိသံသမေဝ ဟောတိ.

හතරවන වාරයේදී, 'පේතා' යනු පරලොවට හෙවත් ප්‍රේත ලෝකයට ගියවුන්ය. 'ඤාතී' යනු මවගේ හෝ පියාගේ පාර්ශවයෙන් වූ නෑයන්ය. 'සාලෝහිතා' යනු එකම ලේ සම්බන්ධයක් ඇති පියා සහ මුත්තණුවන් ආදීන්ය. 'කාලංකතා' යනු මියගියවුන්ය. 'තේසං තං' යනු මා කෙරෙහි පැහැදුණු සිත ඇති ඒ නෑයන්ගේ ඒ සිතිවිල්ලයි, එසේත් නැතිනම් පැහැදුණු සිතින් යුතුව ඔවුන් අනුස්මරණය කිරීමයි. යම් මහණෙකුගේ මියගිය පියෙකු හෝ මවක හෝ "අපගේ නෑ වූ ස්වාමීන් වහන්සේ සිල්වත්ය, යහපත් ගුණධර්ම ඇති කෙනෙකි" යි පැහැදුණු සිතින් යුතුව ඒ මහණෙකුව අනුස්මරණය කරයිද, ඒ නෑයාගේ ඒ සිතේ පැහැදීමත්, ඒ අනුස්මරණය කිරීම පමණකුත් මහත් ඵල මහානිසංසම වන්නේය.

အရတိရတိသဟောတိ နေက္ခမ္မပဋိပတ္တိယာ အရတိယာ ကာမဂုဏေသု ရတိယာ စ သဟော အဘိဘဝိတာ အဇ္ဈောတ္ထရိတာ. ဘယဘေရဝသဟောတိ ဧတ္ထ ဘယံ စိတ္တုတြာသောပိ အာရမ္မဏမ္ပိ, ဘေရဝံ အာရမ္မဏမေဝ.

'අරතිරතිසහො' යනු නෙක්ඛම්ම ප්‍රතිපත්තියෙහි (මහණදම් පිරීමෙහි) ඇති වන නොඇල්ම (අරති) සහ කාමගුණයන් කෙරෙහි ඇති ඇල්ම (රති) යන දෙකම මැඩපවත්වන, යටපත් කරන, ඉවසන තැනැත්තායි. 'භයභේරවසහො' යන මෙහි 'භය' යනු සිතේ ඇති වන තැතිගැනීම මෙන්ම බිය උපදවන අරමුණද වේ. 'භේරව' යනු බිය උපදවන අරමුණම වේ.

၂. ကဏ္ဋကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. කණ්ටක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၇၂. ဒုတိယေ အဘိညာတေဟီတိ ဂဂနမဇ္ဈေ ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ သူရိယော ဝိယ ဉာတေဟိ ပါကဋေဟိ. ပရပုရာယာတိ ပရံ ဝုစ္စတိ ပစ္ဆိမဘာဂေါ, ပုရာတိ ပုရိမဘာဂေါ, ပုရတော ဓာဝန္တေန ပစ္ဆတော အနုဗန္ဓန္တေန စ မဟာပရိဝါရေနာတိ အတ္ထော. ကဏ္ဋကောတိ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ကဏ္ဋကော. ဝိသူကဒဿနန္တိ ဝိသူကဘူတံ ဒဿနံ. မာတုဂါမူပစာရောတိ မာတုဂါမဿ သမီပစာရိတာ.

72. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'අභිඤ්ඤාතේහි' යනු අහස මැද පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන්ද සූර්යයා මෙන්ද ප්‍රකට වූ, ප්‍රසිද්ධ වූ යන අර්ථයයි. 'පරපුරායා' යන්නෙහි පසු පස කොටස 'පර' ලෙසද, පෙරටු කොටස 'පුරා' ලෙසද හැඳින්වේ; එනම් ඉදිරියෙන් දුවන සහ පසුපසින් ලුහුබඳින විශාල පිරිවරක් ඇති බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. 'කණ්ටකෝ' යනු ඇනෙන සුළු බැවින් 'කටුව' නම් වේ. 'විසූකදස්සනං' යනු ශාසනයට කටුවක් වැනි වූ ප්‍රතිවිරුද්ධ දර්ශනයයි. 'මාතුගාමූපචාරො' යනු ස්ත්‍රීන් සමීපයේ හැසිරීමයි.

၃-၄. ဣဋ္ဌဓမ္မသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-4. ඉට්ඨධම්ම සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၇၃-၇၄. တတိယေ [Pg.323] ဝဏ္ဏောတိ သရီရဝဏ္ဏော. ဓမ္မာတိ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ. စတုတ္ထေ အရိယာယာတိ အပေါထုဇ္ဇနိကာယ, သီလာဒီဟိ မိဿကတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. သာရာဒါယီ စ ဟောတိ ဝရဒါယီတိ သာရဿ စ ဝရဿ စ အာဒါယကော ဟောတိ. ယော ကာယဿ သာရော, ယဉ္စဿ ဝရံ, တံ ဂဏှာတီတိ အတ္ထော.

73-74. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'වණ්ණො' යනු ශරීර වර්ණයයි. 'ධම්මා' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයන්ය. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'අරියාය' යනු පෘථග්ජනයන්ට අයත් නොවන බැවින් සීලාදී ගුණයන් හා මිශ්‍ර වූ බැවින් එසේ පවසන ලදී. 'සාරාදායී ච හෝති වරදායී' යනු උතුම් ගුණයන් (සාරය) සහ කැමති විය යුතු ගුණයන් ලබාගන්නා තැනැත්තා වීමයි. එම ආර්ය පෘද්ගලයාට අයත් යම් සාරයක් හා යම් උතුම් ගුණයක් ඇද්ද, එය ඔහු ලබාගනී යන අර්ථයයි.

၅. မိဂသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. මිගසාලා සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၇၅. ပဉ္စမဿ အာဒိမှိ တာဝ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဆက္ကနိပါတေ ဝုတ္တမေဝ. ဒုဿီလော ဟောတီတိအာဒီသု ပန ဒုဿီလောတိ နိဿီလော. စေတောဝိမုတ္တိန္တိ ဖလသမာဓိံ. ပညာဝိမုတ္တိန္တိ ဖလဉာဏံ. နပ္ပဇာနာတီတိ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန န ဇာနာတိ. ဒုဿီလျံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတီတိ ဧတ္ထ ပဉ္စ ဒုဿီလျာနိ တာဝ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ပဟီယန္တိ, ဒသ အရဟတ္တမဂ္ဂေန. ဖလက္ခဏေ တာနိ ပဟီနာနိ နာမ ဟောန္တိ. ဖလက္ခဏံ သန္ဓာယ ဣဓ ‘‘နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပုထုဇ္ဇနဿ သီလံ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ ဘိဇ္ဇတိ ပါရာဇိကာပဇ္ဇနေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနေန တိတ္ထိယပက္ခန္ဒနေန အရဟတ္တေန မရဏေနာတိ. တတ္ထ ပုရိမာ တယော ဘာဝနာပရိဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ, စတုတ္ထော ဝဍ္ဎိယာ, ပဉ္စမော နေဝ ဟာနာယ န ဝဍ္ဎိယာ. ကထံ ပနေတံ အရဟတ္တေန သီလံ ဘိဇ္ဇတီတိ? ပုထုဇ္ဇနဿ ဟိ သီလံ အစ္စန္တကုသလမေဝ ဟောတိ, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ စ ကုသလာကုသလကမ္မက္ခယာယ သံဝတ္တတီတိ ဧဝံ တေန တံ ဘိဇ္ဇတိ. သဝနေနပိ အကတံ ဟောတီတိ သောတဗ္ဗယုတ္တကံ အဿုတံ ဟောတိ. ဗာဟုသစ္စေနပိ အကတံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဗာဟုသစ္စန္တိ ဝီရိယံ. ဝီရိယေန ကတ္တဗ္ဗယုတ္တကံ အကတံ ဟောတိ, တဿ အကတတ္တာ သဂ္ဂတောပိ မဂ္ဂတောပိ ပရိဟာယတိ. ဒိဋ္ဌိယာပိ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတီတိ ဒိဋ္ဌိယာ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတိ အပစ္စက္ခကတံ. သာမယိကမ္ပိ ဝိမုတ္တိံ န လဘတီတိ ကာလာနုကာလံ ဓမ္မဿဝနံ နိဿာယ ပီတိပါမောဇ္ဇံ န လဘတိ. ဟာနာယ ပရေတီတိ ဟာနာယ ပဝတ္တတိ.

75. පස්වන සූත්‍රයේ ආරම්භයේදී කිවයුතු යමක් ඇද්ද, එය ඡක්ක නිපාතයෙහි පවසන ලදී. 'දුස්සීලෝ හෝති' යනාදියේ 'දුස්සීලෝ' යනු සිල් රහිත වූවකි. 'චේතෝවිමුත්තිං' යනු ඵල සමාධියයි. 'පඤ්ඤාවිමුත්තිං' යනු ඵල ඥානයයි. 'නප්පජානාති' යනු උගෙනීම හා විමසීම මගින් නොදැනීමයි. 'දුස්සීල්‍යං අපරිසේසං නිරුජ්ඣති' යන්නෙහි ප්‍රථමයෙන් දුශ්ශීල භාවයට හේතු වන අකුසල ධර්ම පහක් සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වේ, දස දුශ්ශීල අකුසල ධර්මයන් අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වේ. ඵල ක්ෂණයේදී ඒවා ප්‍රහීණ වූවා නම් වේ. මෙහි 'නිරුද්ධ වේ' යයි වදාළේ ඵල ක්ෂණය අරභයාය. පෘථග්ජනයෙකුගේ සීලය කරුණු පහකින් බිඳෙයි: පාරාජිකා වීමෙන්, ශික්ෂා පද ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය කිරීමෙන්, තීර්ථකයන් වෙත යාමෙන්, අර්හත් ඵලයට පැමිණීමෙන් සහ මරණයෙනි. එහි මුල් කරුණු තුන භාවනාව පිරිහීම පිණිස පවතී, හතරවැන්න දියුණුව පිණිස පවතී, පස්වැන්න පිරිහීම පිණිසවත් දියුණුව පිණිසවත් පවතින්නේ නැත. අර්හත් මාර්ගයෙන් සීලය බිඳෙන්නේ කෙසේද? පෘථග්ජනයාගේ සීලය ඒකාන්තයෙන්ම කුසලයක්ම වන අතර අර්හත් මාර්ගය කුසල අකුසල කර්මයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතී; එබැවින් ඒ මගින් එම සීලය බිඳෙයි (අහෝසි වේ). 'සවනේනපි අකතං හෝති' යනු ඇසිය යුතු ධර්මය අසා නැති බවයි. 'බාහුසච්චේනපි අකතං හෝති' යන්නෙහි 'බාහුසච්චං' යනු වීර්යයයි. වීර්යයෙන් කළ යුතු දෙය නොකරන ලද බවයි, එය නොකිරීම නිසා ස්වර්ගයෙන් මෙන්ම මාර්ගයෙන්ද පිරිහෙයි. 'දිට්ඨියාපි අප්පටිවිද්ධං හෝති' යනු ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දැකිය යුතු ධර්මය විනිවිද නොදැකීම හෙවත් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකිරීමයි. 'සාමයිකම්පි විමුත්තිං න ලභති' යනු කලින් කලට ධර්ම ශ්‍රවණය ඇසුරින් ලබන ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය නොලැබීමයි. 'හානාය පරේති' යනු පිරිහීම පිණිස පවතින බවයි.

ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ ‘‘သောတာပတ္တိဖလံ ပတွာ ပဉ္စဝိဓံ ဒုဿီလျံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန ဇာနာတိ. တဿ သဝနေနပိ ကတံ ဟောတီတိ သောတဗ္ဗယုတ္တကံ သုတံ ဟောတိ. ဗာဟုသစ္စေနပိ ကတံ ဟောတီတိ [Pg.324] ဝီရိယေန ကတ္တဗ္ဗယုတ္တကံ အန္တမသော ဒုဗ္ဗလဝိပဿနာမတ္တကမ္ပိ ကတံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိယာပိ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတီတိ အန္တမသော လောကိယပညာယပိ ပစ္စယပဋိဝေဓော ကတော ဟောတိ. ဣမဿ ဟိ ပုဂ္ဂလဿ ပညာ သီလံ ပရိဓောဝတိ, သော ပညာပရိဓောတေန ဝိသေသံ ပါပုဏာတိ.

'යථාභූතං පජානාති' යනු "සෝතාපත්ති ඵලයට පැමිණ පංචවිධ දුශ්ශීල භාවය ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේ" යයි උගෙනීම හා විමසීම මගින් දැන ගැනීමයි. ඔහු විසින් 'සවනේනපි කතං හෝති' යනු ඇසිය යුතු ධර්මය අසා ඇති බවයි. 'බාහුසච්චේනපි කතං හෝති' යනු වීර්යයෙන් කළ යුතු දේ, අවම වශයෙන් දුබල විදර්ශනා මාත්‍රයක් හෝ කර ඇති බවයි. 'දිට්ඨියාපි සුප්පටිවිද්ධං හෝති' යනු අවම වශයෙන් ලෞකික ප්‍රඥාවෙන් හෝ හේතු ප්‍රත්‍යයන් විනිවිද දැක තිබීමයි. මේ පුද්ගලයාගේ ප්‍රඥාව විසින් සීලය පිරිසිදු කරයි, ඔහු ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු කරන ලද ඒ සීලය හේතුවෙන් සුවිශේෂී අධිගමනයන්ට පැමිණෙයි.

ပမာဏိကာတိ ပုဂ္ဂလေသု ပမာဏဂ္ဂါဟကာ. ပမိဏန္တီတိ ပမေတုံ တုလေတုံ အရဟန္တိ. ဧကော ဟီနောတိ ဧကော ဂုဏေဟိ ဟီနော. ပဏီတောတိ ဧကော ဂုဏေဟိ ပဏီတော ဥတ္တမော. တံ ဟီတိ တံ ပမာဏကရဏံ. အဘိက္ကန္တတရောတိ သုန္ဒရတရော. ပဏီတတရောတိ ဥတ္တမတရော. ဓမ္မသောတော နိဗ္ဗဟတီတိ သူရံ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနံ ဝိပဿနာဉာဏံ နိဗ္ဗဟတိ, အရိယဘူမိံ ပါပေတိ. တဒန္တရံ ကော ဇာနေယျာတိ တံ ဧဝံ ကာရဏံ ကော ဇာနေယျ. သီလဝါ ဟောတီတိ လောကိယသီလေန သီလဝါ ဟောတိ. ယတ္ထဿ တံ သီလန္တိ အရဟတ္တဝိမုတ္တိံ ပတွာ သီလံ အပရိသေသမ္ပိ နိရုဇ္ဈတိ နာမ, တတ္ထ ယုတ္တိ ဝုတ္တာယေဝ. ဣတော ပရေသု ဒွီသု အင်္ဂေသု အနာဂါမိဖလံ ဝိမုတ္တိ နာမ, ပဉ္စမေ အရဟတ္တမေဝ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယာနုသာရေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

'පමාණිකා' යනු පුද්ගලයන්ගේ තරාතිරම මනින්නන්ය. 'පමිණන්ති' යනු මැනීමට හෝ සැසඳීමට සුදුසු බවයි. 'එකෝ හීනෝ' යනු එක් අයෙක් ගුණයෙන් හීන බවයි. 'පණීතෝ' යනු එක් අයෙක් ගුණයෙන් උසස් හෝ උත්තම බවයි. 'තං හි' යනු ඒ ප්‍රමාණ කිරීමයි. 'අභික්කන්තතරෝ' යනු වඩාත් යහපත් බවයි. 'පණීතතරෝ' යනු වඩාත් උත්තම බවයි. 'ධම්මසෝතෝ නිබ්බහති' යනු වීරවන්තව පවතින විදර්ශනා ඥානය විසින් (සංසාරයෙන්) එතෙර කරවීමයි, ආර්ය භූමියට පමුණුවයි. 'තදන්තරං කෝ ජානෙය්‍ය' යනු ඒ කාරණය කවුරුන් දැනගනිත්ද යන්නයි. 'සීලවා හෝති' යනු ලෞකික සීලයෙන් සිල්වත් වීමයි. 'යත්ථස්ස තං සීලං' යනු අර්හත් විමුක්තියට පැමිණ සීලය සහමුලින්ම නිරුද්ධ වීමයි, ඒ පිළිබඳ යුක්තිය කලින් පවසන ලදී. මින් පසු එන අංග දෙකෙහි 'විමුක්තිය' යනු අනාගාමී ඵලයයි, පස්වන අංගයේදී එය අර්හත් ඵලයම වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. හයවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

၇. ကာကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. කාක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၇၇. သတ္တမေ ဓံသီတိ ဂုဏဓံသကော. ကဿစိ ဂုဏံ အနာဒိယိတွာ ဟတ္ထေနပိ ဂဟိတော တဿ သီသေပိ ဝစ္စံ ကရောတိ. ပဂဗ္ဘောတိ ပါဂဗ္ဘိယေန သမန္နာဂတော. တိန္တိဏောတိ တိန္တိဏံ ဝုစ္စတိ တဏှာ, တာယ သမန္နာဂတော, အာသင်္ကာဗဟုလော ဝါ. လုဒ္ဒေါတိ ဒါရုဏော. အကာရုဏိကောတိ နိက္ကာရုဏိကော. ဒုဗ္ဗလောတိ အဗလော အပ္ပထာမော. ဩရဝိတာတိ ဩရဝယုတ္တော ဩရဝန္တော စရတိ. နေစယိကောတိ နိစယကရော.

77. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'ධංසී' යනු ගුණ නසන්නායි. ඔහු කිසිවෙකුගේ ගුණයක් නොසලකා, අතින් අල්ලා ගත්තද ඔහුගේ හිස මත පවා අශුචි කරයි. 'පගබ්භෝ' යනු අකීකරු නොහික්මුණු බවින් යුක්ත වීමයි. 'තින්තිණෝ' යනු තෘෂ්ණාවයි, එයින් යුක්ත වූ හෝ බොහෝ සැක සහිත තැනැත්තායි. 'ලුද්දෝ' යනු දරුණු තැනැත්තායි. 'අකාරුණිකෝ' යනු කරුණාවක් නැති තැනැත්තායි. 'දුබ්බලෝ' යනු ශක්තියක් හෝ බලයක් නැති තැනැත්තායි. 'ඔරවිතා' යනු පහත් හඬින් විලාප තබමින් හැසිරෙන තැනැත්තායි. 'නේචයිකෝ' යනු අනර්ථකාරී දේ රැස් කරන්නායි.

၉. အာဃာတဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ආඝාතවත්ථු සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၇၉. နဝမေ အဋ္ဌာနေတိ အကာရဏေ. သစိတ္တကပဝတ္တိယဉှိ ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒိ ကာရဏံ ဘဝေယျ, ခါဏုပဟဋာဒီသု တံ နတ္ထိ. တသ္မာ တတ္ထ အာဃာတော အဋ္ဌာနေ အာဃာတော နာမ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

79. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'අට්ඨානේ' යනු අහේතුකව (හේතුවක් නොමැතිව) යන්නයි. සිතක් ඇති සත්ත්වයන් සම්බන්ධව "මට අනර්ථයක් කළේය" ආදී වශයෙන් ක්‍රෝධයට හේතුවක් තිබිය හැකිය, නමුත් කණුවක වැදීම වැනි දේවලදී එවැනි හේතුවක් නැත. එබැවින් එවැනි තැන්හි ඇති වන ක්‍රෝධය අස්ථානගත ක්‍රෝධය නම් වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

အာကင်္ခဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තුන්වන ආකංඛ වර්ගයයි.

(၉) ၄. ထေရဝဂ္ဂေါ

(9) 4. ථේර වර්ගයයි.

၁-၃. ဝါဟနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-3. වාහන සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၈၁-၈၃. စတုတ္ထဿ [Pg.325] ပဌမေ ဝိမရိယာဒီကတေနာတိ ကိလေသမရိယာဒံ ဘိန္ဒိတွာ ဝိမရိယာဒံ ကတေန. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. တတိယေ နော စ ပယိရုပါသိတာတိ န ဥပဋ္ဌာတိ.

81-83. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'විමරියාදීකතේන' යනු ක්ලේශ සීමාවන් බිඳ දමා සීමා රහිත බවට (රහත් බවට) පත් වූ තැනැත්තා විසින් යන්නයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. තුන්වැන්නෙහි 'නෝ ච පයිරුපාසිතා' යනු උපස්ථාන නොකිරීමයි.

၄. ဗျာကရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ව්‍යාකරණ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၈၄. စတုတ္ထေ ဈာယီ သမာပတ္တိကုသလောတိ ဈာနေဟိ စ သမ္ပန္နော သမာပတ္တိယဉ္စ ဆေကော. ဣရီဏန္တိ တုစ္ဆဘာဝံ. ဝိစိနန္တိ ဂုဏဝိစိနတံ နိဂ္ဂုဏဘာဝံ. အထ ဝါ ဣရီဏသင်္ခါတံ အရညံ ဝိစိနသင်္ခါတံ မဟာဂဟနဉ္စ အာပန္နော ဝိယ ဟောတိ. အနယန္တိ အဝဍ္ဎိံ. ဗျသနန္တိ ဝိနာသံ. အနယဗျသနန္တိ အဝဍ္ဎိဝိနာသံ. ကိံ နု ခေါတိ ကေန ကာရဏေန.

84. හතරවන සූත්‍රයෙහි; ‘ඣායී සමාපත්තීකුසලො’ යනු ධ්‍යානයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද සමාපත්තියෙහි දක්ෂ වූ ද යන්නයි. ‘ඉරීණං’ යනු හිස් බවයි. ‘විචිනං’ යනු ගුණයන්ගෙන් තොර බව හෙවත් නිර්ගුණ බවයි. එසේත් නැතහොත් ‘ඉරීණ’ නම් වූ නිසරු වනයට හා ‘විචින’ නම් වූ මහා ඝන වනයට පැමිණියෙකු මෙන් වෙයි. ‘අනයං’ යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති වීමයි. ‘බ්‍යසනං’ යනු විනාශයයි. ‘අනයබ්‍යසනං’ යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති වීම හා විනාශයයි. ‘කිං නු ඛො’ යනු කුමන හේතුවක් නිසාද යන්නයි.

၅-၆. ကတ္ထီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. කත්ථී සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၈၅-၈၆. ပဉ္စမေ ကတ္ထီ ဟောတိ ဝိကတ္ထီတိ ကတ္ထနသီလော ဟောတိ ဝိကတ္ထနသီလော, ဝိဝဋံ ကတွာ ကထေတိ. န သန္တတကာရီတိ န သတတကာရီ. ဆဋ္ဌေ အဓိမာနိကောတိ အနဓိဂတေ အဓိဂတမာနေန သမန္နာဂတော. အဓိမာနသစ္စောတိ အဓိဂတမာနမေဝ သစ္စတော ဝဒတိ.

85-86. පස්වන සූත්‍රයෙහි; ‘කත්ථී හොති විකත්ථී’ යනු තමා ගැන පසසා ගන්නා සුලු වූ, ප්‍රසිද්ධියේ වර්ණනා කරගන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘න සන්තතකාරී’ යනු නිරන්තරයෙන් කටයුතු නොකරන්නා යන්නයි. හයවන සූත්‍රයෙහි; ‘අධිමානිකො’ යනු තවම ලබා නොගත් (මාර්ගඵල) ලබන ලදැයි යන අධිමානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘අධිමානසච්චො’ යනු තමා ලැබූ බවට ඇති අධිමානයම සත්‍යයක් ලෙස පවසන බවයි.

၇. နပ္ပိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. නප්පිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၇. သတ္တမေ အဓိကရဏိကော ဟောတီတိ အဓိကရဏကာရကော ဟောတိ. န ပိယတာယာတိ န ပိယဘာဝါယ. န ဂရုတာယာတိ န ဂရုဘာဝါယ. န သာမညာယာတိ န သမဏဓမ္မဘာဝါယ. န ဧကီဘာဝါယာတိ န နိရန္တရဘာဝါယ. ဓမ္မာနံ န နိသာမကဇာတိကောတိ နဝန္နံ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ န နိသာမနသဘာဝေါ န ဥပဓာရဏသဘာဝေါ. န ပဋိသလ္လာနောတိ န ပဋိသလ္လီနော. သာဌေယျာနီတိ သဌဘာဝေါ. ကူဋေယျာနီတိ ကူဋဘာဝေါ. ဇိမှေယျာနီတိ န ဥဇုဘာဝါ. ဝင်္ကေယျာနီတိ ဝင်္ကဘာဝါ.

87. හත්වන සූත්‍රයෙහි; ‘අධිකරණිකො හොති’ යනු අධිකරණ (විවාද) ඇති කරන්නෙකු වීමයි. ‘න පියතාය’ යනු ප්‍රිය බව පිණිස නොවේ. ‘න ගරුතාය’ යනු ගරු බව පිණිස නොවේ. ‘න සාමඤ්ඤාය’ යනු ශ්‍රමණ ධර්මය පිණිස නොවේ. ‘න ඒකීභාවාය’ යනු අඛණ්ඩ පැවැත්ම (සමගිය) පිණිස නොවේ. ‘ධම්මානං න නිසාමකජාතිකො’ යනු නවලොකුත්තර ධර්මයන් මෙනෙහි කරන ස්වභාවයක් හෝ ධාරණය කරගන්නා ස්වභාවයක් නොමැති වීමයි. ‘න පටිසල්ලානො’ යනු හුදෙකලාව වසන්නෙකු නොවීමයි. ‘සාඨෙය්‍යානි’ යනු කපටි බවයි. ‘කූටෙය්‍යානි’ යනු වංචනික බවයි. ‘ජිම්හෙය්‍යානි’ යනු ඍජු නොවන බවයි. ‘වංකෙය්‍යානි’ යනු ඇද (වංක) බවයි.

၈. အက္ကောသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. අක්කෝසක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၈. အဋ္ဌမေ [Pg.326] အက္ကောသကပရိဘာသကော အရိယူပဝါဒီ သဗြဟ္မစာရိနန္တိ ဧတ္ထ သဗြဟ္မစာရိပဒံ အက္ကောသကပရိဘာသကပဒေဟိ ယောဇေတဗ္ဗံ ‘‘အက္ကောသကော သဗြဟ္မစာရီနံ, ပရိဘာသကော သဗြဟ္မစာရီန’’န္တိ. အရိယာနံ ပန ဂုဏေ ဆိန္ဒိဿာမီတိ အန္တိမဝတ္ထုနာ ဥပဝဒန္တော အရိယူပဝါဒီ နာမ ဟောတိ. သဒ္ဓမ္မဿ န ဝေါဒါယန္တီတိ သိက္ခာတ္တယသင်္ခါတာ သာသနသဒ္ဓမ္မာ အဿ ဝေါဒါနံ န ဂစ္ဆန္တိ. ရောဂါတင်္ကန္တိ ဧတ္ထ ရောဂေါဝ ကိစ္ဆာဇီဝိတဘာဝကရဏေန အာတင်္ကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

88. අටවන සූත්‍රයෙහි; ‘අක්කොසකපරිභාසකො අරියූපවාදී සබ්‍රහ්මචාරීනං’ යන්නෙහි ‘සබ්‍රහ්මචාරී’ යන පදය ‘අක්කොසක’ හා ‘පරිභාසක’ යන පද සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. එනම්, ‘සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ආක්‍රෝශ කරන්නා වූ, සබ්‍රහ්මචාරීන්ට පරිභව කරන්නා වූ’ යනුවෙනි. ආර්යයන්ගේ ගුණයන් නසන්නෙමියි යන අදහසින් අන්තිම වස්තුවෙන් (පරාජිකා ආදියෙන්) චෝදනා කරන්නා ‘අරියූපවාදී’ නම් වේ. ‘සද්ධම්මස්ස න වොදායන්ති’ යනු ඔහුට ශික්ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත ශාසන සද්ධර්මයන්ගෙන් පාරිශුද්ධියක් ඇති නොවන බවයි. ‘රොගාතංකං’ යන්නෙහි රෝගයම දුක්ඛිත ජීවිතයක් ඇති කරන හෙයින් ‘ආතංක’ (පීඩාව) යැයි දත යුතුය.

၉. ကောကာလိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. කෝකාලික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၈၉. နဝမေ ကောကာလိကော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ကောယံ ကောကာလိကော, ကသ္မာ စ ဥပသင်္ကမိ? အယံ ကိရ ကောကာလိကရဋ္ဌေ ကောကာလိကနဂရေ ကောကာလိကသေဋ္ဌိဿ ပုတ္တော ပဗ္ဗဇိတွာ ပိတရာ ကာရိတေ ဝိဟာရေ ဝသတိ စူဠကောကာလိကောတိ နာမေန, န ပန ဒေဝဒတ္တဿ သိဿော. သော ဟိ ဗြာဟ္မဏပုတ္တော မဟာကောကာလိကော နာမ. ဘဂဝတိ ပန သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရန္တေ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ ပဉ္စမတ္တေဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဇနပဒစာရိကံ စရမာနာ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ ဝိဝေကဝါသံ ဝသိတုကာမာ တေ ဘိက္ခူ ဥယျောဇေတွာ အတ္တနော ပတ္တစီဝရမာဒါယ တသ္မိံ ဇနပဒေ တံ နဂရံ ပတွာ ဝိဟာရံ အဂမိံသု. တတ္ထ နေသံ ကောကာလိကော ဝတ္တံ အကာသိ. တေပိ တေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိတွာ, ‘‘အာဝုသော, မယံ ဣဓ တေမာသံ ဝသိဿာမ, မာ နော ကဿစိ အာရောစေသီ’’တိ ပဋိညံ ဂဟေတွာ ဝသိံသု. ဝသိတွာ ပဝါရဏာဒိဝသေ ပဝါရေတွာ ‘‘ဂစ္ဆာမ မယံ, အာဝုသော’’တိ ကောကာလိကံ အာပုစ္ဆိံသု. ကောကာလိကော ‘‘အဇ္ဇ, အာဝုသော, ဧကဒိဝသံ ဝသိတွာ သွေ ဂမိဿထာ’’တိ ဝတွာ ဒုတိယဒိဝသေ နဂရံ ပဝိသိတွာ မနုဿေ အာမန္တေသိ – ‘‘အာဝုသော, တုမှေ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကေ ဣဓ အာဂန္တွာ ဝသမာနေပိ န ဇာနာထ, န တေ ကောစိ ပစ္စယေနပိ နိမန္တေတီ’’တိ. နဂရဝါသိနော ‘‘ကဟံ, ဘန္တေ, ထေရာ, ကသ္မာ နော နာရောစယိတ္ထာ’’တိ? ကိံ, အာဝုသော, အာရောစိတေန, ကိံ န ပဿထ ဒွေ ဘိက္ခူ ထေရာသနေ နိသီဒန္တေ, ဧတေ အဂ္ဂသာဝကာတိ. တေ ခိပ္ပံ သန္နိပတိတွာ သပ္ပိဖာဏိတာဒီနိ စေဝ စီဝရဒုဿာနိ စ သံဟရိံသု.

89. නවවන සූත්‍රයෙහි; ‘කොකාලිකො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසංකමි’ යනු මේ කෝකාලික යනු කවරෙක්ද? ඔහු පැමිණියේ කුමක් නිසාද? ඔහු කෝකාලික රටේ කෝකාලික නගරයේ කෝකාලික සිටුතුමාගේ පුත්‍රයාය. ඔහු පැවිදි වී පියා කරවා දුන් විහාරයේ විසීය. ඔහු ‘චූළ කෝකාලික’ නම් විය. ඔහු දේවදත්තයන්ගේ ශිෂ්‍යයා නොවේ. ඔහු (දේවදත්ත ශිෂ්‍යයා) බමුණු පුත්‍රයෙකි, ‘මහා කෝකාලික’ නම් විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන කල්හි, අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම පන්සියයක් පමණ භික්ෂූන් සමඟ ජනපද චාරිකාවේ වඩිමින්, වස් සමාදානයට ආසන්න වූ විට විවේකීව වාසය කරනු කැමතිව, ඒ භික්ෂූන් පිටත් කර හැර තම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන ඒ ජනපදයේ නගරයට පැමිණ විහාරයට වැඩිහිටිය. එහිදී කෝකාලික ඔවුන්ට වත්පිළිවෙත් කළේය. උන්වහන්සේලාද ඔහු සමඟ සතුටු සාමීචියේ යෙදී, “ඇවැත්නි, අපි මෙහි තුන් මසක් වසන්නෙමු, අප මෙහි වසන බව කිසිවෙකුට නොකියන්න” යැයි පොරොන්දු කරවාගෙන වැඩසිටියහ. වස් වැස පවාරණයෙන් පසු, “ඇවැත්නි, අපි යන්නෙමු” යැයි කෝකාලිකගෙන් සමුගත්හ. කෝකාලික “ඇවැත්නි, අද එක් දවසක් වැඩසිට හෙට වඩින්න” යැයි කියා, දෙවන දිනයේ නගරයට වැදී මිනිසුන්ට මෙසේ කීවේය: “ඇවැත්නි, අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම මෙහි පැමිණ වාසය කරන බව ඔබලා දන්නේ නැත, කිසිවෙක් උන්වහන්සේලාට ප්‍රත්‍යයකින්වත් ආරාධනා නොකරති”. නුවර වැසියෝ “ස්වාමීනි, ඒ තේරවරුන් කොහේ වැඩසිටිත්ද? අපට නොකීවේ මන්ද?” යැයි ඇසූහ. “ඇවැත්නි, කීමෙන් ඇති පලය කුමක්ද? තේරාසනයෙහි වැඩසිටින භික්ෂූන් දෙනම ඔබ දකින්නේ නැද්ද? ඒ අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාය” යැයි කීය. ඔවුහු වහා රැස්ව ගිතෙල්, පැණි ආදිය ද සිවුරු පිළි ද පිළියෙළ කළහ.

ကောကာလိကော [Pg.327] စိန္တေသိ – ‘‘ပရမပ္ပိစ္ဆာ အဂ္ဂသာဝကာ ပယုတ္တဝါစာယ ဥပ္ပန္နလာဘံ န သာဒိယိဿန္တိ, အသာဒိယန္တာ ‘အာဝါသိကဿ ဒေထာ’တိ ဝက္ခန္တီ’’တိ တံ လာဘံ ဂါဟာပေတွာ ထေရာနံ သန္တိကံ အဂမာသိ. ထေရာ ဒိသွာဝ ‘‘ဣမေ ပစ္စယာ နေဝ အမှာကံ, န ကောကာလိကဿ ကပ္ပန္တီ’’တိ ပဋိက္ခိပိတွာ ပက္ကမိံသု. ကောကာလိကော ‘‘ကထဉှိ နာမ သယံ အဂ္ဂဏှန္တာ မယှမ္ပိ အဒါပေတွာ ပက္ကမိဿန္တီ’’တိ အာဃာတံ ဥပ္ပာဒေသိ. တေပိ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂန္တွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ပုန အတ္တနော ပရိသံ အာဒါယ ဇနပဒစာရိကံ စရန္တာ အနုပုဗ္ဗေန တသ္မိံ ရဋ္ဌေ တမေဝ နဂရံ ပစ္စာဂမိံသု. နာဂရာ ထေရေ သဉ္ဇာနိတွာ သဟ ပရိက္ခာရေဟိ ဒါနံ သဇ္ဇေတွာ နဂရမဇ္ဈေ မဏ္ဍပံ ကတွာ ဒါနံ အဒံသု, ထေရာနဉ္စ ပရိက္ခာရေ ဥပနာမေသုံ. ထေရာ ဘိက္ခုသံဃဿ နိယျာဒယိံသု. တံ ဒိသွာ ကောကာလိကော စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေ ပုဗ္ဗေ အပ္ပိစ္ဆာ အဟေသုံ, ဣဒါနိ ပါပိစ္ဆာ ဇာတာ, ပုဗ္ဗေပိ အပ္ပိစ္ဆသန္တုဋ္ဌပဝိဝိတ္တသဒိသာဝ မညေ’’တိ ထေရေ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘အာဝုသော, တုမှေ ပုဗ္ဗေ အပ္ပိစ္ဆာ ဝိယ, ဣဒါနိ ပန ပါပဘိက္ခူ ဇာတတ္ထာ’’တိ ဝတွာ ‘‘မူလဋ္ဌာနေယေဝ နေသံ ပတိဋ္ဌံ ဘိန္ဒိဿာမီ’’တိ တရမာနရူပေါ နိက္ခမိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. အယမေသ ကောကာလိကော, ဣမိနာ စ ကာရဏေန ဥပသင်္ကမီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

කෝකාලික මෙසේ සිතීය - “අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා අතිශයින්ම අල්පේච්ඡය, ඉඟි බස් මඟින් ලැබුණු ලාභ පිළි නොගනිති, පිළි නොගෙන ‘ආවාසික භික්ෂුවට දෙන්න’ යැයි පවසනු ඇත”. ඔහු ඒ ලාභය ගෙන්වාගෙන තේරවරුන් වෙත ගියේය. තේරවරුන් එය දැකම, “මේ ප්‍රත්‍යයෝ අපටත් නුසුදුසුය, කෝකාලිකටත් නුසුදුසුය” යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර පිටත්ව වැඩිහිටිය. “තමන් නොගන්නවා පමණක් නොව මටත් නොදෙවා වඩින්නේ කෙසේද?” යැයි කෝකාලික වෛර බැඳගත්තේය. උන්වහන්සේලා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ, නැවත තම පිරිස සමඟ ජනපද චාරිකාවේ වඩිමින් අනුපිළිවෙලින් ඒ රටේ ඒ නගරයටම පැමිණියහ. නගර වැසියෝ තේරවරුන් හඳුනාගෙන පිරිකර සහිත දානයක් පිළියෙළ කර නගර මධ්‍යයේ මණ්ඩපයක් තනා දන් දුන්හ, තේරවරුන්ට ද පිරිකර පිදූහ. තේරවරු ඒවා භික්ෂු සංඝයාට පවරා දුන්හ. එය දැක කෝකාලික මෙසේ සිතීය - “මොවුහු පෙර අල්පේච්ඡ වූහ, දැන් පාපිච්ඡ (ලාභයට ලොල්) වී සිටිති, පෙර අල්පේච්ඡ සන්තෝසී විවේකී අය මෙන් සිටියේ රවටන්නට යැයි සිතමි”. ඔහු තේරවරුන් වෙත ගොස්, “ඇවැත්නි, ඔබලා පෙර අල්පේච්ඡ අය මෙන් සිට දැන් පාපී භික්ෂූන් වී සිටිති” යැයි කියා, “මුල් තැනදීම (බුදුන් හමුවේම) මොවුන්ගේ පිළිගැනීම විනාශ කරමි” යැයි කලබලයෙන් නික්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. මේ කෝකාලිකය, ඔහු පැමිණියේ මේ හේතුව නිසා යැයි දත යුතුය.

ဘဂဝါ တံ တုရိတတုရိတံ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာဝ အာဝဇ္ဇေန္တော အညာသိ ‘‘အယံ အဂ္ဂသာဝကေ အက္ကောသိတုကာမော အာဂတော, သက္ကာ နု ခေါ ပဋိသေဓေတု’’န္တိ. တတော ‘‘န သက္ကာ ပဋိသေဓေတုံ, ထေရေသု အပရဇ္ဈိတွာ အာဂတော, ဧကံသေန ပန ပဒုမနိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတီ’’တိ ဒိသွာ ‘‘သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေပိ နာမ ဂရဟန္တံ သုတွာ န နိသေဓေတီ’’တိ ဝါဒမောစနတ္ထံ အရိယူပဝါဒဿ စ မဟာသာဝဇ္ဇဘာဝဒဿနတ္ထံ မာ ဟေဝန္တိ တိက္ခတ္တုံ ပဋိသေဓေသိ. တတ္ထ မာ ဟေဝန္တိ မာ ဧဝံ အဘဏိ. သဒ္ဓါယိကောတိ သဒ္ဓါယ အာဂမကရော ပသာဒါဝဟော, သဒ္ဓါတဗ္ဗဝစနော ဝါ. ပစ္စယိကောတိ ပတ္တိယာယိတဗ္ဗဝစနော.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතා වේගයෙන් එන ඔහු දැක ආවර්ජනා කොට, “මොහු අග්‍රශ්‍රාවකයන්ට ආක්‍රෝශ කිරීමට පැමිණෙන්නේය, මොහු වැළැක්විය හැකිද?” යි බලා, “වැළැක්විය නොහැකිය, තේරවරුන්ට අපරාධ කොට පැමිණ සිටී, ඒකාන්තයෙන්ම පදුම නිරයේ උපදින්නේය” යි දැක, “සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලානයන් වැනි අයට නින්දා කරන බව අසා සිටියදීත් වැළැක්වූයේ නැතැයි” යන චෝදනාවෙන් මිදීමට ද, ආර්ය උපවාදයේ ඇති මහා සාවද්‍ය බව පෙන්වීමට ද “මා හෙවං” (මෙසේ නොකියන්න) යැයි තුන් වරක් වළක්වා වදාළහ. එහි ‘මා හෙවං’ යනු මෙසේ නොකියව, මෙසේ පවසන්න එපා යන්නයි. ‘සද්ධායිකො’ යනු ශ්‍රද්ධාව ඇති කරන හෙවත් ප්‍රසාදය උපදවන තැනැත්තායි, නැතහොත් විශ්වාස කටයුතු වචන ඇති තැනැත්තායි. ‘පච්චයිකො’ යනු විශ්වාස කටයුතු බස් ඇති තැනැත්තායි.

ပက္ကာမီတိ ကမ္မာနုဘာဝေန စောဒိယမာနော ပက္ကာမိ. ဩကာသကတဉှိ ကမ္မံ န သက္ကာ ပဋိဗာဟိတုံ. အစိရပက္ကန္တဿာတိ ပက္ကန္တဿ သတော နစိရေနေဝ. သဗ္ဗော ကာယော ဖုဋော အဟောသီတိ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဩကာသံ အဝဇ္ဇေတွာ သကလသရီရံ အဋ္ဌီနိ ဘိန္ဒိတွာ ဥဂ္ဂတာဟိ ပီဠကာဟိ အဇ္ဈောတ္ထဋံ [Pg.328] အဟောသိ. ယသ္မာ ပန ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန တထာရူပံ ကမ္မံ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝေ ဝိပါကံ ဒါတုံ န သက္ကောတိ, ဒဿနူပစာရေ ဝိဇဟိတမတ္တေ ဒေတိ, တသ္မာ တဿ အစိရပက္ကန္တဿ ပီဠကာ ဥဋ္ဌဟိံသု. ကလာယမတ္တိယောတိ စဏကမတ္တိယော. ဗေလုဝသလာဋုကမတ္တိယောတိ တရုဏဗေလုဝမတ္တိယော. ပဘိဇ္ဇိံသူတိ ဘိဇ္ဇိံသု. တာသု ဘိန္နာသု သကလသရီရံ ပနသပက္ကံ ဝိယ အဟောသိ. သော ပက္ကေန ဂတ္တေန ဇေတဝနဒွါရကောဋ္ဌကေ ဝိသဂိလိတော မစ္ဆော ဝိယ ကဒလိပတ္တေသု နိပဇ္ဇိ. အထ ဓမ္မဿဝနတ္ထံ အာဂတာဂတာ မနုဿာ ‘‘ဓိ ကောကာလိက, ဓိ ကောကာလိက, အယုတ္တမကာသိ, အတ္တနောယေဝ မုခံ နိဿာယ အနယဗျသနံ ပတ္တောသီ’’တိ အာဟံသု. တေသံ သဒ္ဒံ သုတွာ အာရက္ခဒေဝတာ ဓိက္ကာရမကံသု, အာရက္ခဒေဝတာနံ အာကာသဒေဝတာတိ ဣမိနာ ဥပါယေန ယာဝ အကနိဋ္ဌဘဝနာ ဧကဓိက္ကာရော ဥဒပါဒိ.

‘පක්කාමීති’ යනු තමාගේ කර්මානුභාවයෙන් පෙළඹවනු ලැබූවක් ලෙස නික්ම ගියේය. සැබවින්ම, විපාක දීමට අවස්ථාව සලසා ගත් කර්මයක් වළක්වාලිය නොහැකිය. ‘අචිරපක්කන්තස්සාති’ යනු ඔහු නික්ම ගොස් වැඩි වේලාවක් ගත වීමට පෙරමය. ‘සබ්බෝ කායෝ ඵුටෝ අහෝසීති’ යනු කෙස් අගක ප්‍රමාණයක් තරම් වූ හෝ ඉඩක් ඉතිරි නොකර මුළු සිරුරේම ඇට පවා සිදුරු කරමින් මතු වූ ගෙඩිවලින් මුළු සිරුරම වැසී ගියේය. බුද්ධානුභාවය හේතුවෙන් බුදුවරුන් ඉදිරියෙහි මෙවැනි කර්මයක් විපාක දීමට අසමත් වුවද, බුදුවරුන් පෙනෙන මානයෙන් ඉවත් වූ සැණින්ම එය විපාක දෙයි. එබැවින් ඔහු නික්ම ගොස් වැඩි වේලාවක් යන්නට මත්තෙන් කෝකාලිකට එම ගෙඩි හටගත්තේය. ‘කළායමත්තියෝති’ යනු වන මුං ඇට වැනි ප්‍රමාණයන්ය. ‘බේලුවසලාටුකමත්තියෝති’ යනු නොමේරූ බෙලි ගෙඩි වැනි ප්‍රමාණයන්ය. ‘පභිජ්ජිංසූති’ යනු පැළී ගියහ. ඒවා පැළී ගිය පසු මුළු සිරුරම ඉදුණු පැනි වරකා ගෙඩියක් මෙන් විය. ඔහු එම තුවාල සහිත ශරීරයෙන් යුතුව, වස පෙවුණු මත්ස්‍යයෙකු මෙන් ජේතවනාරාමයේ ද්වාර මණ්ඩපයෙහි කෙසෙල් කොළ මත වැතිර සිටියේය. එකල්හි බණ ඇසීම පිණිස පැමිණි මිනිස්සු ‘කෝකාලිකට නින්දා වේවා, කෝකාලිකට නින්දා වේවා, ඔහු නුසුදුසු දෙයක් කළේය, තමාගේම මුව නිසා විනාශයට පත් විය’ යි කීහ. ඔවුන්ගේ හඬ අසා ආරක්ඛක දේවතාවෝ නින්දා කළහ. ආරක්ඛක දේවතාවන්ගේ සිට අකනිටා භවනය දක්වාම එකම හඬින් නින්දා කරන ශබ්දය පැතිර ගියේය.

တုရူတိ ကောကာလိကဿ ဥပဇ္ဈာယော တုရုတ္ထေရော နာမ အနာဂါမိဖလံ ဝတွာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တော. သော ဘုမ္မဋ္ဌဒေဝတာ အာဒိံ ကတွာ ‘‘အယုတ္တံ ကောကာလိကေန ကတံ အဂ္ဂသာဝကေ အန္တိမဝတ္ထုနာ အဗ္ဘာစိက္ခန္တေနာ’’တိ ပရမ္ပရာယ ဗြဟ္မလောကသမ္ပတ္တံ တံ သဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘မာ မယှံ ပဿန္တဿေဝ ဝရာကော နဿိ, ဩဝဒိဿာမိ နံ ထေရေသု စိတ္တပ္ပသာဒတ္ထာယာ’’တိ အာဂန္တွာ တဿ ပုရတော အဋ္ဌာသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘တုရူ ပစ္စေကဗြဟ္မာ’’တိ. ပေသလာတိ ပိယသီလာ. ကောသိ တွံ, အာဝုသောတိ နိသိန္နကောဝ ကဗရက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဧဝမာဟ. ပဿ ယာဝဉ္စ တေ ဣဒံ အပရဒ္ဓတိ ယတ္တကံ တယာ အပရဒ္ဓံ, အတ္တနော နလာဋေ မဟာဂဏ္ဍံ အပဿန္တော သာသပမတ္တာယ ပီဠကာယ မံ စောဒေတဗ္ဗံ မညသီတိ အာဟ.

‘තුරූති’ යනු කෝකාලිකගේ උපාධ්‍යාය වූ තුරු තෙරුන්ය. උන්වහන්සේ අනාගාමී ඵලයට පැමිණ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ. ඒ තුරු බ්‍රහ්මයා භූමාටු දේවතාවන්ගේ පටන් ‘කෝකාලික අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට අන්තිම වස්තුවෙන් (පාරාජිකාවෙන්) චෝදනා කරමින් නුසුදුසු දෙයක් කළේය’ යන පරම්පරාගත හඬ බ්‍රහ්ම ලෝකයට ඇසුණු විට, ‘මා බලා සිටියදීම මේ අසරණයා විනාශ නොවේවා, තෙරුන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත පැහැදවීම පිණිස ඔහුට අවවාද කරමි’ යි සිතා ඔහු ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියේය. එය අරභයා ‘තුරු පච්චේක බ්‍රහ්මයා’ යයි කියන ලදී. ‘පේසලාති’ යනු ප්‍රියශීලී ගුණැති අයයි. ‘කෝසි ත්වං, ආවුසෝති’ යනු ඔහු වැතිර සිටි ඉරියව්වෙන්ම තිත් වැටුණු දෑස් ඇර මෙසේ ඇසීය. ‘පස්ස’ යනු තොප විසින් කරන ලද වරදේ තරම බලන්න යන්නයි. තමාගේ නළලෙහි ඇති මහත් වූ ගෙඩිය නොදැක අබ ඇටයක් වැනි වූ ගෙඩියක් ගැන මට චෝදනා කළ යුතු යැයි සිතන්නේදැයි විමසීය.

အထ နံ ‘‘အဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော အယံ ကောကာလိကော, ဂိလိတဝိသော ဝိယ န ကဿစိ ဝစနံ န ကရိဿတီ’’တိ ဉတွာ ပုရိသဿ ဟီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကုဌာရီတိ ကုဌာရိသဒိသာ ဖရုသဝါစာ. ဆိန္ဒတီတိ ကုသလမူလသင်္ခါတေ မူလေယေဝ နိကန္တတိ. နိန္ဒိယန္တိ နိန္ဒိတဗ္ဗံ ဒုဿီလပုဂ္ဂလံ. ပသံသတီတိ ဥတ္တမတ္ထေ သမ္ဘာဝေတွာ ခီဏာသဝေါတိ ဝဒတိ. တံ ဝါ နိန္ဒတိ ယော ပသံသိယောတိ ယော ဝါ ပသံသိတဗ္ဗော ခီဏာသဝေါ, တံ အန္တိမဝတ္ထုနာ စောဒေန္တော ‘‘ဒုဿီလော အယ’’န္တိ ဝဒတိ. ဝိစိနာတိ မုခေန သော ကလိန္တိ သော တံ အပရာဓံ [Pg.329] မုခေန ဝိစိနာတိ နာမ. ကလိနာ တေနာတိ တေန အပရာဓေန သုခံ န ဝိန္ဒတိ. နိန္ဒိယပသံသာယ ဟိ ပသံသိယနိန္ဒာယ စ သမကောဝ ဝိပါကော.

එවිට ‘මේ කෝකාලික විනාශයට පත්ව ඇත, වස පෙවුණු අයෙකු මෙන් කිසිවෙකුගේ බසක් නොඅසන්නේය’ යි දැන ‘පුරිසස්ස හි’ යනාදී ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘කුඨාරී’ යනු පොරවක් වැනි වූ රළු වචනයයි. ‘ඡින්දතී’ යනු කුසල් මුල් නමැති මුල්ම සිඳ දමයි. ‘නින්දියං’ යනු නින්දා කළ යුතු දුස්සීල පුද්ගලයාය. ‘පසංසතී’ යනු උත්තමාර්ථය වූ රහත් බවෙහි පිහිටුවා ප්‍රශංසා කිරීමයි. ‘තං වා නින්දති යෝ පසංසියෝ’ යනු ප්‍රශංසා කළ යුතු රහතන් වහන්සේට අන්තිම වස්තුවෙන් චෝදනා කරමින් ‘මොහු දුස්සීලයෙකි’ යි නින්දා කිරීමයි. ‘විචිනාති මුඛේන සෝ කලිං’ යනු ඔහු එම වරද මුඛයෙන් රැස් කර ගනී යන්නයි. ‘කලිනා තේනා’ යනු එම වරද නිසා ඔහු සැපයක් නොලබයි. නින්දා කළ යුත්තාට ප්‍රශංසා කිරීමෙන් හෝ ප්‍රශංසා කළ යුත්තාට නින්දා කිරීමෙන් ලැබෙන විපාකය සමානය.

သဗ္ဗဿာပိ သဟာပိ အတ္တနာတိ သဗ္ဗေန သကေန ဓနေနပိ အတ္တနာပိ သဒ္ဓိံ ယော အက္ခေသု ဓနပရာဇယော နာမ, အယံ အပ္ပမတ္တကော အပရာဓော. ယော သုဂတေသူတိ ယော ပန သမ္မဂ္ဂတေသု ပုဂ္ဂလေသု စိတ္တံ ဒူသေယျ, အယံ စိတ္တပဒေါသောဝ တတော ကလိတော မဟန္တတရော ကလိ.

‘සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනාති’ යනු තම සියලු ධනය හා තමා පවා සූදුවෙන් පරාජය වීම යම් සේ ද, එය සුළු වරදකි. ‘යෝ සුගතේසූති’ යනු යමෙක් සුගතයන් වහන්සේලා හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කරගනී ද, එම සිතේ දූෂ්‍යභාවය සූදුවෙන් වන පරාජයට වඩා ඉතා මහත් වූ විනාශයකි.

ဣဒါနိ တဿ မဟန္တတရဘာဝံ ဒဿေန္တော သတံ သဟဿာနန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သတံ သဟဿာနန္တိ နိရဗ္ဗုဒဂဏနာယ သတသဟဿဉ္စ. ဆတ္တိံသတီတိ အပရာနိ ဆတ္တိံသတိ နိရဗ္ဗုဒါနိ. ပဉ္စ စာတိ အဗ္ဗုဒဂဏနာယ ပဉ္စ အဗ္ဗုဒါနိ. ယမရိယဂရဟီတိ ယံ အရိယေ ဂရဟန္တော နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ, တတ္ထ ဧတ္တကံ အာယုပ္ပမာဏန္တိ အတ္ထော.

දැන් එම වරදේ මහත් බව දැක්වීමට ‘සතං සහස්සානං’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සතං සහස්සානං’ යනු නිරබ්බුද නිරයේ ගණනයෙන් ලක්ෂයකි. ‘ඡත්තිංසතී’ යනු තවත් නිරබ්බුද තිස් හයකි. ‘පඤ්ච’ යනු අබ්බුද නිරයේ ගණනයෙන් අබ්බුද පහකි. ‘යමරියගරහී’ යනු ආර්යයන් වහන්සේලාට නින්දා කරන්නා යම් නිරයක උපදී ද, එහි පවතින ආයු කාලය මෙපමණකැයි යන අර්ථයයි.

ကာလမကာသီတိ ဥပဇ္ဈာယေ ပက္ကန္တေ ကာလံ အကာသိ. ပဒုမနိရယန္တိ ပါဋိယေက္ကော ပဒုမနိရယော နာမ နတ္ထိ, အဝီစိမဟာနိရယသ္မိံယေဝ ပန ပဒုမဂဏနာယ ပစ္စိတဗ္ဗေ ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိဗ္ဗတ္တိ.

‘කාලමකාසීති’ යනු උපාධ්‍යාය බ්‍රහ්මයා නික්ම ගිය පසු කෝකාලික මිය ගියේය. ‘පදුමනිරයං’ යන්නෙහි පදුම නිරය නමින් වෙන් වූ නිරයක් නැත. එහෙත් අවීචි මහා නිරයේම පදුම සංඛ්‍යාත කාලයක් පැසවිය යුතු එක් ස්ථානයක ඔහු උපන්නේය.

ဝီသတိခါရိကောတိ မာဂဓကေန ပတ္ထေန စတ္တာရော ပတ္ထာ, ကောသလရဋ္ဌေ ဧကော ပတ္ထော ဟောတိ. တေန ပတ္ထေန စတ္တာရော ပတ္ထာ အာဠှကံ, စတ္တာရိ အာဠှကာနိ ဒေါဏံ, စတုဒေါဏာ မာနိကာ, စတုမာနိကာ ခါရီ, တာယ ခါရိယာ ဝီသတိခါရိကော. တိလဝါဟောတိ မာဂဓကာနံ သုခုမတိလာနံ တိလသကဋံ. အဗ္ဗုဒေါ နိရယောတိ အဗ္ဗုဒေါ နာမ ပါဋိယေက္ကော နိရယော နတ္ထိ, အဝီစိမှိယေဝ ပန အဗ္ဗုဒဂဏနာယ ပစ္စိတဗ္ဗဋ္ဌာနဿေတံ နာမံ. နိရဗ္ဗုဒါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

‘වීසතිඛාරිකෝ’ යනු මගධ නැළියෙන් නැළි හතරක් කෝසල රටේ එක් නැළියක් වෙයි. එම නැළියෙන් නැළි හතරක් අමුණකි, අමුණු හතරක් දෝණයකි, දෝණ හතරක් මානිකාවකි, මානිකා හතරක් කරත්තයකි (ඛාරී). එම කරත්ත විස්සක් ‘තිලවාහ’ නම් වේ. එය මගධයේ ඉතා සිහින් තල පිරවූ තල කරත්තයකි. ‘අබ්බුදෝ නිරයෝ’ යන්නෙහි අබ්බුද නමින් වෙන් වූ නිරයක් නැත. එය අවීචියේම අබ්බුද සංඛ්‍යාත කාලයක් විපාක දෙන ස්ථානයක නමකි. නිරබ්බුද ආදියෙහිද ක්‍රමය මෙයමය.

ဝဿဂဏနာပိ ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ယထေဝ ဟိ သတံ သတသဟဿာနိ ကောဋိ ဟောတိ, ဧဝံ သတံ သတသဟဿကောဋိယော ပကောဋိ နာမ ဟောတိ, သတံ သတသဟဿပကောဋိယော ကောဋိပကောဋိ နာမ, သတံ သတသဟဿကောဋိပကောဋိယော နဟုတံ, သတံ သတသဟဿနဟုတာနိ နိန္နဟုတံ, သတံ သတသဟဿနိန္နဟုတာနိ ဧကံ အဗ္ဗုဒံ, တတော ဝီသတိဂုဏံ နိရဗ္ဗုဒံ, ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထာတိ. ဒသမံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

මෙහි වර්ෂ ගණනාවද මෙසේ දත යුතුය. ලක්ෂ වාරයක් සියය කෝටියක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය කෝටි පකෝටියක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය පකෝටි කෝටිපකෝටියක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය කෝටිපකෝටි නහුතයක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය නහුත නින්නහුතයක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය නින්නහුත එක් අබ්බුදයක් වෙයි. එයින් විසි ගුණයක කාලයක් නිරබ්බුදය වෙයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. දසවන සූත්‍රයද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ထေရဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

සිව්වන තේර වර්ගයයි.

(၁၀) ၅. ဥပါလိဝဂ္ဂေါ

(10) 5. උපාලි වර්ගය.

၁-၂. ကာမဘောဂီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. කාමභෝගී සූත්‍රය ආදියේ විවරණය.

၉၁-၉၂. ပဉ္စမဿ [Pg.330] ပဌမေ သာဟသေနာတိ သာဟသိယကမ္မေန. ဒုတိယေ ဘယာနီတိ စိတ္တုတြာသဘယာနိ. ဝေရာနီတိ အကုသလဝေရပုဂ္ဂလဝေရာနိ. အရိယော စဿ ဉာယောတိ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတီတိ ဧဝံ ဣမသ္မိံ အဝိဇ္ဇာဒိကေ ကာရဏေ သတိ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ ဟောတိ. ဣမဿုပ္ပာဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ယော ယဿ သဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ, တဿ ဥပ္ပာဒါ ဣတရံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ. ဣမသ္မိံ အသတီတိ အဝိဇ္ဇာဒိကေ ကာရဏေ အသတိ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ န ဟောတိ. ဣမဿ နိရောဓာတိ ကာရဏဿ အပ္ပဝတ္တိယာ ဖလဿ အပ္ပဝတ္တိ ဟောတိ.

91-92. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සාහසේන’ යනු බලාත්කාරී ක්‍රියාවෙනි. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘භයානී’ යනු සිත තැතිගන්නා බියයි. ‘වේරානී’ යනු අකුසල වෛරය හා පුද්ගල වෛරයයි. ‘අරියෝ චස්ස ඤායෝ’ යනු විපස්සනාව සහිත මාර්ගයයි. ‘ඉති ඉමස්මිං සති ඉදං හෝති’ යනු මෙසේ අවිද්‍යාව ආදී හේතු ඇති කල්හි සංස්කාර ආදී ඵලයන් ඇති වේ යන්නයි. ‘ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’ යනු යම් ධර්මයක් යමකට සහජාත ප්‍රත්‍යය වේද, එහි ඉපදීමෙන් අනෙක උපදී යන්නයි. ‘ඉමස්මිං අසති’ යනු අවිද්‍යාව ආදී හේතු නැති කල්හි සංස්කාර ආදී ඵලයන් ඇති නොවේ යන්නයි. ‘ඉමස්ස නිරෝධා’ යනු හේතූන්ගේ නිරුද්ධ වීමෙන් ඵලයන්ගේ නොපැවැත්ම සිදු වේ යන්නයි.

၃. ကိံဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. කිංදිට්ඨික සූත්‍ර විවරණය.

၉၃. တတိယေ သဏ္ဌာပေသုန္တိ ဣရိယာပထမ္ပိ ဝစနပထမ္ပိ သဏ္ဌာပေသုံ. အပ္ပသဒ္ဒဝိနီတာတိ အပ္ပသဒ္ဒေန မတ္တဘာဏိနာ သတ္ထာရာ ဝိနီတာ. ပရတောဃောသပစ္စယာ ဝါတိ ပရဿ ဝါ ဝစနကာရဏာ. စေတယိတာတိ ပကပ္ပိတာ. မင်္ကုဘူတာတိ ဒေါမနဿပ္ပတ္တာ နိတ္တေဇာ. ပတ္တက္ခန္ဓာတိ ပတိတက္ခန္ဓာ. သဟဓမ္မေနာတိ သဟေတုကေန ကာရဏေန ဝစနေန.

93. තෙවන සූත්‍රයෙහි; 'සණ්ඨාපේසුං' (සන්ථාපේසුං) යනු ඉරියව් ද, වචන මාර්ගයන් ද මැනවින් පිහිටුවූහ යන්නයි. 'අප්පසද්දවිනීතා' යනු මඳ ශබ්ද ඇති, ප්‍රමාණානුකූලව වචන වදාරන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් හික්මවන ලද යන්නයි. 'පරතොඝෝසපච්චයා වා' යනු අන්‍යයන්ගේ වචන නමැති හේතුවෙන් යන්නයි. 'චේතයිතා' යනු සකස් කරන ලද/පිළියෙළ කරන ලද යන්නයි. 'මංකුභූතා' යනු දොම්නසට පත් වූ, තේජසක් නොමැති වූ යන්නයි. 'පත්තක්ඛන්ධා' යනු පහතට හෙළන ලද කර ඇත්තාහු (කලකිරුණු ස්වභාවය) යන්නයි. 'සහධම්මේන' යනු හේතු සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ වචනයෙන් යන්නයි.

၄. ဝဇ္ဇိယမာဟိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. වජ්ජියමාහිත සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၄. စတုတ္ထေ ဝဇ္ဇိယမာဟိတောတိ ဧဝံနာမကော. သဗ္ဗံ တပန္တိ သဗ္ဗမေဝ ဒုက္ကရကာရိကံ. သဗ္ဗံ တပဿိန္တိ သဗ္ဗံ တပနိဿိတကံ. လူခါဇီဝိန္တိ ဒုက္ကရကာရိကဇီဝိကာနုယောဂံ အနုယုတ္တံ. ဂါရယှန္တိ ဂရဟိတဗ္ဗယုတ္တကံ. ပသံသိယန္တိ ပသံသိတဗ္ဗယုတ္တကံ. ဝေနယိကောတိ သယံ အဝိနီတော အညေဟိ ဝိနေတဗ္ဗော. အပညတ္တိကောတိ န ကိဉ္စိ ပညာပေတုံ သက္ကောတိ. အထ ဝါ ဝေနယိကောတိ သတ္တဝိနာသကော. အပညတ္တိကောတိ အပစ္စက္ခံ နိဗ္ဗာနံ ပညာပေတိ, သယံကတာဒီသု ကိဉ္စိ ပညာပေတုံ န သက္ကောတိ. န သော ဘဂဝါ ဝေနယိကောတိ သော ဘဂဝါ ဧဝံ ယာထာဝတော ဉတွာ ကုသလာကုသလံ ပညာပေန္တော န အညေန ဝိနေတဗ္ဗော န အညသိက္ခိတော. ယေ စ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ သတ္တော ပညာပိယတိ, တေသံ ပညာပနတော န သတ္တဝိနာသကော, သုဝိနီတော သုသိက္ခိတော သတ္တဝိနာယကောတိ အတ္ထော. တဿ စ ပညတ္တိယော [Pg.331] သပညတ္တိယောယေဝါတိ ဒဿေတိ. ဝိမုတ္တိံ ဝိမုစ္စတော အကုသလာ ဓမ္မာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတံ စိတ္တဿ အဓိမုတ္တိံ အဓိမုစ္စတော အကုသလာ ဓမ္မာ ဝဍ္ဎန္တိ နာမ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သာသနေ ပန စိတ္တဿ ဝိမုတ္တိသင်္ခါတော ဝိမုတ္တိ ကုသလာနံယေဝ ပစ္စယော ဟောတိ.

94. හතරවන සූත්‍රයෙහි; 'වජ්ජියමාහිතො' යනු ඒ නම ඇති තැනැත්තායි. 'සබ්බං තපං' යනු සියලුම දුෂ්කර ක්‍රියාවන්ය. 'සබ්බං තපස්සිං' යනු සියලු තපස් ව්‍රතයන් ඇසුරු කරන්නායි. 'ලූඛාජීවිං' යනු දුෂ්කර වූ ජීවිකාවක් ඇති කිරීමෙහි යෙදුණු තැනැත්තායි. 'ගාරය්හං' යනු ගැරහිය යුතු දෙයයි. 'පසංසියං' යනු ප්‍රශංසා කටයුතු දෙයයි. 'වේනයිකො' යනු තමා විසින් හික්මවිය නොහැකිව අන්‍යයන් විසින් හික්මවිය යුතු තැනැත්තායි. 'අපඤ්ඤත්තිකො' යනු කිසිවක් පැනවීමට අසමත් වූ තැනැත්තායි. එසේත් නැතිනම්, 'වේනයිකො' යනු සත්වයන් විනාශ කරන්නා (උච්ඡේදවාදියා) යන්නයි. 'අපඤ්ඤත්තිකො' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන නිවන පනවන, තමා විසින් කරන ලද ක්‍රියාවන්හි කිසිවක් පැනවීමට අසමත් වූ තැනැත්තායි. 'න සෝ භගවා වේනයිකො' යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ තත්ත්වාකාරයෙන් දැන කුසල් අකුසල් පනවන සේක්, අන්‍යයෙකු විසින් හික්මවිය යුත්තෙක් හෝ අන්‍යයෙකුගෙන් ශික්ෂණය ලැබූවෙක් නොවන සේක. යම් ධර්මයන් ඇසුරු කොට 'සත්වයා' යැයි පනවනු ලැබේද, ඒවා පැනවීම නිසා උන්වහන්සේ සත්ව විනාශකයෙකු නොවන සේක. මැනවින් හික්මවූ, මැනවින් ශික්ෂිත වූ, සත්වයන් හික්මවන නායකයාණෝය යනු අර්ථයයි. උන්වහන්සේගේ පැනවීම් පැනවීම් සහිතම බව මෙයින් දක්වයි. 'විමුත්තිං විමුච්චතො අකුසලා ධම්මා' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සංඛ්‍යාත වූ සිතෙහි අධිමොක්ඛය (දැඩිව ගැනීම) ඇති තැනැත්තාට අකුසල් දහම්හු වැඩෙති යන්නයි. එය අරමුණු කොට මෙය වදාරන ලදී. ශාසනයෙහි නම් සිතේ විමුක්තිය සංඛ්‍යාත වූ මිදීම කුසල් දහම් සඳහාම ප්‍රත්‍ය වෙයි.

၅. ဥတ္တိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. උත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၅. ပဉ္စမေ တုဏှီ အဟောသီတိ သတ္တူပလဒ္ဓိယံ ဌတွာ အပုစ္ဆံ ပုစ္ဆတီတိ တုဏှီ အဟောသိ. သဗ္ဗသာမုက္ကံသိကံ ဝတ မေတိ မယာ သဗ္ဗပုစ္ဆာနံ ဥတ္တမပုစ္ဆံ ပုစ္ဆိတော သမဏော ဂေါတမော သံသာဒေတိ နော ဝိဿဇ္ဇေတိ, နူန န ဝိသဟတိ န သက္ကောတိ ဝိဿဇ္ဇေတုန္တိ ဧဝံ ပါပိကံ ဒိဋ္ဌိံ မာ ပဋိလဘီတိ. တဒဿာတိ တံ ဧဝံ ဥပ္ပန္နံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဘဝေယျ. ပစ္စန္တိမန္တိ ယသ္မာ မဇ္ဈိမဒေသေ နဂရဿ ဥဒ္ဓါပါဒီနိ ထိရာနိ ဝါ ဟောန္တု ဒုဗ္ဗလာနိ ဝါ, သဗ္ဗသော ဝါ ပန မာ ဟောန္တု, စောရာသင်္ကာ န ဟောတိ. တသ္မာ တံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ပစ္စန္တိမံ နဂရ’’န္တိ အာဟ. ဒဠှုဒ္ဓါပန္တိ ထိရပါကာရပါဒံ. ဒဠှပါကာရတောရဏန္တိ ထိရပါကာရဉ္စေဝ ထိရပိဋ္ဌိသံဃာဋဉ္စ. ဧကဒွါရန္တိ ကသ္မာ အာဟ? ဗဟုဒွါရသ္မိဉှိ နဂရေ ဗဟူဟိ ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, ဧကဒွါရေ ဧကောဝ ဝဋ္ဋတိ. တထာဂတဿ စ ပညာယ အညော သဒိသော နတ္ထိ. တသ္မာ သတ္ထု ပဏ္ဍိတဘာဝဿ ဩပမ္မတ္ထံ ဧကံယေဝ ဒေါဝါရိကံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကဒွါရ’’န္တိ အာဟ. ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဗျတ္တောတိ ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိယပညာသင်္ခါတာယ မေဓာယ သမန္နာဂတော. အနုပရိယာယပထန္တိ အနုပရိယာယနာမကံ မဂ္ဂံ. ပါကာရသန္ဓိန္တိ ဒွိန္နံ ဣဋ္ဌကာနံ အပဂတဋ္ဌာနံ. ပါကာရဝိဝရန္တိ ပါကာရဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ. တဒေဝေတံ ပဉှန္တိ တံယေဝ ‘‘သဿတော လောကော’’တိအာဒိနာ နယေန ပုဋ္ဌံ ဌပနီယပဉှံ ပုနပိ ပုစ္ဆိ. သဗ္ဗော စ တေန လောကောတိ သတ္တူပလဒ္ဓိယံယေဝ ဌတွာ အညေနာကာရေန ပုစ္ဆတီတိ ဒဿေတိ.

95. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'තුණ්හී අහෝසි' යනු සත්ව උපලබ්ධියෙහි (සත්වයෙකු ඇත යන හැඟීමෙහි) පිහිටා අසා නොගත යුතු දෙයක් අසන්නේය යන අදහසින් නිශ්ශබ්ද වූ සේක. 'සබ්බසාමුක්කංසිකං වත මේ' යනු මා විසින් සියලු ප්‍රශ්නවලට වඩා උතුම් ප්‍රශ්නයක් අසන ලදුව, ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේ එය මඟහරිති, විසඳන්නේ නැත; විසඳීමට සමත් නොවන්නේ දැයි මෙවැනි ලාමක දෘෂ්ටියක් ඇති කර නොගනිත්වා යන අර්ථයයි. 'තදස්ස' යනු ඔහුට එවැනි වූ දෘෂ්ටිගතයක් ඇති වන්නේය යන්නයි. 'පච්චන්තිමං' යනු මධ්‍ය දේශයෙහි නගරයක පවුරු පදනම් ආදිය ශක්තිමත් වුවද දුර්වල වුවද, නැතහොත් කොහෙත්ම නැතත් සොර බියක් ඇති නොවේ. එබැවින් එය නොගෙන 'පසල් දනව්වේ නගරයක්' යැයි වදාල සේක. 'දළ්හුද්දාපං' යනු ශක්තිමත් ප්‍රාකාර පාද ඇති යන්නයි. 'දළ්හපාකාරතෝරණං' යනු ශක්තිමත් ප්‍රාකාර හා ශක්තිමත් උළුවහු ඇති යන්නයි. 'එකද්වාරං' යැයි පැවසුවේ ඇයි? දොරටු බොහෝ ඇති නගරයක පණ්ඩිත දොරටු පාලකයන් බොහෝ දෙනෙකු සිටිය යුතුය. එක් දොරටුවක් ඇති නගරයට එක් දක්ෂ දොරටු පාලකයෙකු ප්‍රමාණවත්ය. තථාගතයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට සමාන අන් කිසිවෙක් නැත. එබැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පණ්ඩිත භාවයට උපමාවක් ලෙස එක් දොරටු පාලකයෙකු පෙන්වනු පිණිස 'එක් දොරටුවක් ඇති' යැයි වදාල සේක. 'පණ්ඩිතො' යනු පණ්ඩිත භාවයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'බ්‍යත්තො' යනු ඒ ඒ කාරණා කෙරෙහි දක්ෂතාවයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'මේධාවී' යනු ක්ෂණිකව හටගන්නා ප්‍රඥාව සංඛ්‍යාත වූ මේධාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'අනුපරියායපථං' යනු ප්‍රාකාරය වටා ඇවිදින මාර්ගයයි. 'පාකාරසන්ධිං' යනු ගඩොල් දෙකක් අතර වූ හිඩැසයි. 'පාකාරවිවරං' යනු ප්‍රාකාරය බිඳී ගිය තැනයි. 'තදේව තං පඤ්හං' යනු 'ලෝකය ශාස්වතය' යනාදි ක්‍රමයෙන් අසන ලද, තැබිය යුතු (නොවිසඳිය යුතු) ඒ ප්‍රශ්නයම නැවතත් ඇසීය. ඔහු සත්ව උපලබ්ධියෙහිම පිහිටා අන්‍ය ආකාරයකින් ලෝකය පිළිබඳව අසන්නේය යන්න මෙයින් දක්වයි.

၆. ကောကနုဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. කෝකනුද සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၆. ဆဋ္ဌေ ပုဗ္ဗာပယမာနောတိ ပုဗ္ဗသဒိသာနိ နိရုဒကာနိ ကုရုမာနော. ကွေတ္ထ, အာဝုသောတိ ကော ဧတ္ထ, အာဝုသော. ယာဝတာ, အာဝုသော, ဒိဋ္ဌီတိ [Pg.332] ယတ္တိကာ ဒွါသဋ္ဌိဝိဓာပိ ဒိဋ္ဌိ နာမ အတ္ထိ. ယာဝတာ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ‘‘ခန္ဓာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, အဝိဇ္ဇာပိ, ဖဿောပိ, သညာပိ, ဝိတက္ကောပိ အယောနိသောမနသိကာရောပိ, ပါပမိတ္တောပိ, ပရတောဃောသောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိ ဧဝံ ယတ္တကံ အဋ္ဌဝိဓမ္ပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ဒိဋ္ဌိကာရဏံ နာမ အတ္ထိ. ဒိဋ္ဌာဓိဋ္ဌာနန္တိ ဒိဋ္ဌီနံ အဓိဋ္ဌာနံ, အဓိဌတွာ အဓိဘဝိတွာ ပဝတ္တာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဧတံ နာမံ. ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနန္တိ ‘‘ကတမာနိ အဋ္ဌာရသ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနိ? ယာ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဒိဋ္ဌိဂဟနံ ဒိဋ္ဌိကန္တာရံ ဒိဋ္ဌိဝိသူကံ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဒိဋ္ဌိသံယောဇနံ ဒိဋ္ဌိသလ္လံ ဒိဋ္ဌိသမ္ဗာဓော ဒိဋ္ဌိပလိဗောဓော ဒိဋ္ဌိဗန္ဓနံ ဒိဋ္ဌိပပါတော ဒိဋ္ဌာနုသယော ဒိဋ္ဌိသန္တာပေါ ဒိဋ္ဌိပရိဠာဟော ဒိဋ္ဌိဂန္ထော ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသော ဒိဋ္ဌိပရာမာသော. ဣမာနိ အဋ္ဌာရသ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနံ. သမုဋ္ဌာနန္တိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနဿေဝ ဝေဝစနံ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ခန္ဓာ ပစ္စယော ဒိဋ္ဌီနံ ဥပါဒါယ သမုဋ္ဌာနဋ္ဌေနာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၄) သဗ္ဗံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ပန ဒိဋ္ဌိသမုဂ္ဃာတော နာမ သဗ္ဗဒိဋ္ဌီနံ သမုဂ္ဃာတကတ္တာ. တမဟန္တိ တံ သဗ္ဗံ အဟံ ဇာနာမိ. ကျာဟံ ဝက္ခာမီတိ ကိံကာရဏာ အဟံ ဝက္ခာမိ.

96. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'පුබ්බාපයමානො' යනු පෙර පරිදිම (වියළි) ශරීර ඇත්තෙකු ලෙස පෙනී සිටිමින් යන්නයි. 'ක්වෙත්ථ ආවුසො' යනු මෙහි කවරෙක්ද ඇවැත්නි යන්නයි. 'යාවතා ආවුසො දිට්ඨි' යනු හැට දෙකක් වූ යම් තාක් දෘෂ්ටි ඇද්ද යන්නයි. 'යාවතා දිට්ඨිට්ඨානං' යනු පංචස්කන්ධය ද, අවිද්‍යාව ද, ස්පර්ශය ද, සඤ්ඤාව ද, විතර්කය ද, අයෝනිසෝ මනසිකාරය ද, පාප මිත්‍රයන් ද, පරතෝඝෝෂය ද යන දෘෂ්ටි හටගැනීමට හේතු වන අට වැදෑරුම් කරුණුයි. 'දිට්ඨාධිට්ඨානං' යනු දෘෂ්ටීන්හි අධිෂ්ඨානයයි; දෘෂ්ටියෙහි පිහිටා එයින් මඩනා ලදුව පවතින බැවින් දෘෂ්ටියටම මෙම නම කියනු ලැබේ. 'දිට්ඨිපරියුට්ඨානං' යනු දහඅටක් වූ දෘෂ්ටි පරියුට්ඨානයන්ය. ඒවා නම්: දෘෂ්ටිය, දෘෂ්ටිගතය, දෘෂ්ටි ගහනය, දෘෂ්ටි කන්තාරය, දෘෂ්ටි විසූකය, දෘෂ්ටි විප්ඵන්දිතය, දෘෂ්ටි සංයෝජනය, දෘෂ්ටි ශල්‍යය, දෘෂ්ටි සම්බාධය, දෘෂ්ටි පලිබෝධය, දෘෂ්ටි බන්ධනය, දෘෂ්ටි ප්‍රපාතය, දෘෂ්ටි අනුශය, දෘෂ්ටි සන්තාපය, දෘෂ්ටි පරිළාහය, දෘෂ්ටි ග්‍රන්ථය, දෘෂ්ටි උපාදානය, දෘෂ්ටි අභිනිවේශය හා දෘෂ්ටි පරාමාසය යි. 'සමුට්ඨානං' යනු දෘෂ්ටිට්ඨාන යන්නටම පර්යාය පදයකි. 'ස්කන්ධයෝ ප්‍රත්‍ය වෙති, දෘෂ්ටීන්ගේ හටගැනීම පිණිස' යැයි පැවසුණු පරිදි සියල්ල විස්තර කටයුතුය. සෝතාපත්ති මාර්ගය වූ කලී සියලු දෘෂ්ටීන් සහමුලින් උදුරා දමන බැවින් 'දෘෂ්ටි සමුග්ඝාත' නම් වේ. 'තමහං' යනු ඒ සියල්ල මම දනිමි යන්නයි. 'ක්‍යාහං වක්ඛාමි' යනු මම කුමන හේතුවක් නිසා පවසන්නෙම්ද යන්නයි.

၇-၈. အာဟုနေယျသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. ආහුනෙය්‍ය සූත්‍රාදි වර්ණනාව

၉၇-၉၈. သတ္တမေ သမ္မာဒိဋ္ဌိကောတိ ယာထာဝဒိဋ္ဌိကော. အဋ္ဌမေ အဓိကရဏသမုပ္ပာဒဝူပသမကုသလောတိ စတုန္နံ အဓိကရဏာနံ မူလံ ဂဟေတွာ ဝူပသမေန သမုပ္ပာဒဝူပသမကုသလော ဟောတိ.

97-98. හත්වන සූත්‍රයෙහි; 'සම්මාදිට්ඨිකො' යනු යථාභූත දැක්මක් ඇති තැනැත්තායි. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'අධිකරණසමුප්පාදවූපසමකුසලො' යනු සතර අධිකරණයන්ගේ මුල් අල්ලාගෙන ඒවා සංසිඳවීමෙන්, හටගැනීම හා සංසිඳවීමෙහි දක්ෂ වන්නේය යන්නයි.

၉. ဥပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၉. နဝမေ ဒုရဘိသမ္ဘဝါနီတိ သမ္ဘဝိတုံ ဒုက္ခာနိ ဒုဿဟာနိ, န သက္ကာ အပ္ပေသက္ခေဟိ အဇ္ဈောဂါဟိတုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အရညဝနပတ္ထာနီတိ အရညာနိ စ ဝနပတ္ထာနိ စ. အာရညကင်္ဂနိပ္ဖာဒနေန အရညာနိ, ဂါမန္တံ အတိက္ကမိတွာ မနုဿာနံ အနုပစာရဋ္ဌာနဘာဝေန ဝနပတ္ထာနိ. ပန္တာနီတိ ပရိယန္တာနိ အတိဒူရာနိ. ဒုက္ကရံ ပဝိဝေကန္တိ ကာယဝိဝေကော ဒုက္ကရော. ဒုရဘိရမန္တိ အဘိရမိတုံ န သုကရံ. ဧကတ္တေတိ ဧကီဘာဝေ. ကိံ ဒဿေတိ? ကာယဝိဝေကေ ကတေပိ တတ္ထ စိတ္တံ အဘိရမာပေတုံ ဒုက္ကရံ. ဒွယံဒွယာရာမော ဟိ အယံ လောကောတိ. ဟရန္တိ မညေတိ ဟရန္တိ ဝိယ ဃသန္တိ ဝိယ. မနောတိ စိတ္တံ. သမာဓိံ အလဘမာနဿာတိ ဥပစာရသမာဓိံ ဝါ အပ္ပနာသမာဓိံ ဝါ အလဘန္တဿ[Pg.333]. ကိံ ဒဿေတိ? ဤဒိသဿ ဘိက္ခုနော တိဏပဏ္ဏမိဂါဒိသဒ္ဒေဟိ ဝိဝိဓေဟိ စ ဘီသနကေဟိ ဝနာနိ စိတ္တံ ဝိက္ခိပန္တိ မညေတိ. သံသီဒိဿတီတိ ကာမဝိတက္ကေန သံသီဒိဿတိ. ဥပ္လဝိဿတီတိ ဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကေဟိ ဥဒ္ဓံ ပ္လဝိဿတိ.

99. නවවන සූත්‍රයෙහි; ‘දුරභිසම්භවානි’ යනු හටගැනීමට දුෂ්කර වූ, ඉවසීමට අපහසු වූ අර්ථයයි. අල්ප වූ පිනක් ඇති (භික්ෂූන්) විසින් එළඹීමට නොහැකි බව මෙයින් කියැවේ. ‘අරඤ්ඤවනපත්ථානි’ යනු ආරණ්‍යයන් හා වනප්‍රස්ථයන්ය. ආරණ්‍යක ධුතාංගය සම්පූර්ණ කරන බැවින් ආරණ්‍ය නම් වේ. ගම් සීමාව ඉක්මවා මිනිසුන් ගැවසෙන තැන්වලින් බැහැරව පිහිටා ඇති බැවින් වනප්‍රස්ථ නම් වේ. ‘පන්තානි’ යනු ඉතා ඈත කෙළවරෙහි පිහිටි ස්ථානයන්ය. ‘දුක්කරං පවිවේකන්ති’ යනු කාය විවේකය ලැබීම ඉතා දුෂ්කරය. ‘දුරභිරමං’ යනු එහි ඇලීම, සතුටු වීම පහසු නොවේ. ‘ඒකත්තෙ’ යනු හුදෙකලා බවෙහි අර්ථයයි. මෙයින් කුමක් දක්වයිද? කාය විවේකය ඇති කරගත්තද, එහි සිත ඇලවීම දුෂ්කරය. මන්ද යත්, මේ ලෝක සත්වයා ඇසුරෙහි (සමූහයා අතර) ඇලී වාසය කිරීමට කැමති බැවිනි. ‘හරන්ති මඤ්ඤෙ’ යනු (සිත) පැහැර ගන්නාක් මෙන්, ගිලගන්නාක් මෙන් යන අර්ථයයි. ‘මනො’ යනු සිතයි. ‘සමාධිං අලභමානස්සාති’ යනු උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය හෝ ලබාගත නොහැකි වූ තැනැත්තාටය. මෙයින් කුමක් දක්වයිද? එවැනි භික්ෂුවකගේ සිත, තණකොළ, කොළ සහ මුවන් වැනි සතුන්ගේ ශබ්ද හා විවිධ බියකරු අරමුණු නිසා විසිරී යන්නාක් මෙන් වන බව දක්වයි. ‘සංසීදිස්සති’ යනු කාම විතර්කයන්ගෙන් ගිලී යනු ඇත. ‘උප්ලවිස්සතීති’ යනු ව්‍යාපාද හා විහිංසා විතර්කයන්ගෙන් උඩට මතුවනු (පාවෙනු) ඇත.

ကဏ္ဏသံဓောဝိကန္တိ ကဏ္ဏေ ဓောဝန္တေန ကီဠိတဗ္ဗံ. ပိဋ္ဌိသံဓောဝိကန္တိ ပိဋ္ဌိံ ဓောဝန္တေန ကီဠိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဥဒကံ သောဏ္ဍာယ ဂဟေတွာ ဒွီသု ကဏ္ဏေသု အာသိဉ္စနံ ကဏ္ဏသံဓောဝိကာ နာမ, ပိဋ္ဌိယံ အာသိဉ္စနံ ပိဋ္ဌိသံဓောဝိကာ နာမ. ဂါဓံ ဝိန္ဒတီတိ ပတိဋ္ဌံ လဘတိ. ကော စာဟံ ကော စ ဟတ္ထိနာဂေါတိ အဟံ ကော, ဟတ္ထိနာဂေါ ကော, အဟမ္ပိ တိရစ္ဆာနဂတော, အယမ္ပိ, မယှမ္ပိ စတ္တာရော ပါဒါ, ဣမဿပိ, နနု ဥဘောပိ မယံ သမသမာတိ.

‘කණ්ණසන්ධොවිකං’ යනු කන් සෝදමින් කෙරෙන ක්‍රීඩාවකි. ‘පිට්ඨිසන්ධොවිකං’ යනු පිට සෝදමින් කෙරෙන ක්‍රීඩාවකි. එහිදී හොඬවැලෙන් ජලය ගෙන කන් දෙකෙහි ඉසීම ‘කණ්ණසන්ධොවිකා’ නම් වන අතර, පිටෙහි ඉසීම ‘පිට්ඨිසන්ධොවිකා’ නම් වේ. ‘ගාධං වින්දතීති’ යනු පිහිටක් ලබයි යන්නයි. ‘කෝ චාහං කෝ ච හත්ථිනාගො’ යනු මා කවරෙක්ද, මේ හස්තිරාජයා කවරෙක්ද? මමද තිරිසන්ගතයෙකි, මොහුද එසේමය, මටද පාද හතරකි, මොහුටද එසේමය, අප දෙදෙනාම එක සමාන නොවන්නෙමුද? යන අදහසයි.

ဝင်္ကကန္တိ ကုမာရကာနံ ကီဠနကံ ခုဒ္ဒကနင်္ဂလံ. ဃဋိကန္တိ ဒီဃဒဏ္ဍကေန ရဿဒဏ္ဍကံ ပဟရဏကီဠံ. မောက္ခစိကန္တိ သံပရိဝတ္တကကီဠံ, အာကာသေ ဒဏ္ဍကံ ဂဟေတွာ ဘူမိယံ ဝါ သီသံ ဌပေတွာ ဟေဋ္ဌုပရိယဘာဝေန ပရိဝတ္တနကီဠန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိင်္ဂုလကန္တိ တာလပဏ္ဏာဒီဟိ ကတံ ဝါတပ္ပဟာရေန ပရိဗ္ဘမနစက္ကံ. ပတ္တာဠှကံ ဝုစ္စတိ ပဏ္ဏနာဠိ, တာယ ဝါလုကာဒီနိ မိနန္တာ ကီဠန္တိ. ရထကန္တိ ခုဒ္ဒကရထံ. ဓနုကန္တိ ခုဒ္ဒကဓနုမေဝ.

‘වංකකං’ යනු දරුවන් සෙල්ලම් කරන කුඩා නගුලකි. ‘ඝටිකං’ යනු දිගු ලීයකින් කෙටි ලීයකට පහර දී කරන සෙල්ලමකි (කෙළි පන්දු). ‘මොක්ඛචිකං’ යනු අහසෙහි කරණම් ගැසීමේ ක්‍රීඩාවයි; එනම් අහසෙහි ලීයක් අල්ලාගෙන හෝ පොළොවෙහි හිස තබා උඩ යට මාරු වෙමින් කරණම් ගැසීමයි. ‘චිංගුලකං’ යනු තල් කොළ ආදියෙන් සාදන ලද, සුළඟට කැරකෙන පෙති සහිත සෙල්ලම් උපකරණයකි. ‘පත්තාළ්හකං’ යනු කොළවලින් සාදන ලද බඳුනකි, එයින් වැලි ආදිය මනිමින් දරුවෝ ක්‍රීඩා කරති. ‘රථකං’ යනු කුඩා සෙල්ලම් රථයයි. ‘ධනුකං’ යනු කුඩා සෙල්ලම් දුන්නයි.

ဣဓ ခေါ ပန ဝေါတိ ဧတ္ထ ဝေါတိ နိပါတမတ္တံ, ဣဓ ခေါ ပနာတိ အတ္ထော. ဣင်္ဃ တွံ, ဥပါလိ, သံဃေ ဝိဟရာဟီတိ ဧတ္ထ ဣင်္ဃာတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော. တေန ထေရံ သံဃမဇ္ဈေ ဝိဟာရတ္ထာယ စောဒေတိ, နာဿ အရညဝါသံ အနုဇာနာတိ. ကသ္မာ? အရညသေနာသနေ ဝသတော ကိရဿ ဝါသဓုရမေဝ ပူရိဿတိ, န ဂန္ထဓုရံ. သံဃမဇ္ဈေ ဝသန္တော ပန ဒွေ ဓုရာနိ ပူရေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿတိ, ဝိနယပိဋကေ စ ပါမောက္ခော ဘဝိဿတိ. အထဿာဟံ ပရိသမဇ္ဈေ ပုဗ္ဗပတ္ထနံ ပုဗ္ဗာဘိနီဟာရဉ္စ ကထေတွာ ဣမံ ဘိက္ခုံ ဝိနယဓရာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေဿာမီတိ ဣမမတ္ထံ ပဿမာနော သတ္ထာ ထေရဿ အရညဝါသံ နာနုဇာနီတိ. ဒသမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

මෙහි ‘ඉධ ඛො පන වො’ යන තැන ‘වො’ යනු නිපාතයකි, ‘ඉධ ඛො පන’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘ඉංඝ ත්වං උපාලි සංඝෙ විහරාහීති’ මෙහි ‘ඉංඝ’ යනු උනන්දු කරවීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපාලි තෙරුන් වහන්සේට සංඝයා මැද වාසය කරන ලෙස අනුශාසනා කළ සේක. උන්වහන්සේට ආරණ්‍ය වාසයට අවසර නොදුන් සේක. ඒ මන්ද? ආරණ්‍ය සේනාසනයක වසන්නා වූ උන්වහන්සේට වන්දනා ධුරය (විපස්සනා භාවනාව) පමණක් සම්පූර්ණ වනු ඇත මිස ග්‍රන්ථ ධුරය (ධර්ම විනය හැදෑරීම) සම්පූර්ණ නොවන බැවිනි. සංඝයා මැද වාසය කරන විට ධුරයන් දෙකම සම්පූර්ණ කොට අර්හත් ඵලයට පැමිණෙන අතර, විනය පිටකයෙහිද ප්‍රමුඛයා වනු ඇත. ඉන්පසු මම පිරිස මැද උන්වහන්සේගේ පූර්ව ප්‍රාර්ථනා හා පෙර කළ පින්කම් ප්‍රකාශ කොට, මේ භික්ෂුව විනයධරයන් අතර අගතැන් පත් කරමි යන අර්ථය දකිමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට ආරණ්‍ය වාසයට අනුමත නොකළ සේක. දසවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

ဥပါလိဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

පස්වන උපාලි වර්ගයයි.

ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

දෙවන පන්නාසකය නිමාවට පත් විය.

၃. တတိယပဏ္ဏာသကံ

3. තුන්වන පන්නාසකය

(၁၁) ၁. သမဏသညာဝဂ္ဂေါ

(11) 1. සමණසඤ්ඤා වර්ගය

၁. သမဏသညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සමණසඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၁. တတိယဿ [Pg.334] ပဌမေ သမဏသညာတိ သမဏာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာ. သန္တတကာရီတိ နိရန္တရကာရီ. အဗျာပဇ္ဈောတိ နိဒ္ဒုက္ခော. ဣဒမတ္ထံတိဿ ဟောတီတိ ဣဒမတ္ထံ ဣမေ ပစ္စယာတိ ဧဝမဿ ဇီဝိတပရိက္ခာရေသု ဟောတိ, ပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂံ ပရိဘုဉ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဒုတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

101. තුන්වන පන්නාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සමණසඤ්ඤා’ යනු ශ්‍රමණයන් තුළ හටගත යුතු සංඥාවයි. ‘සන්තතකාරී’ යනු නිරතුරුවම (එම පිළිවෙත්හි) යෙදීමයි. ‘අබ්‍යාපජ්ඣො’ යනු දුක් රහිත බවයි. ‘ඉදමත්ථන්තීස්ස හෝතීති’ යනු ජීවිත පරිෂ්කාර (සිව්පසය) සම්බන්ධයෙන්, මෙම ප්‍රත්‍යයන් මේ ප්‍රයෝජනය සඳහාම යැයි විමසා පරිභෝජනය කිරීමයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

၃. မိစ္ဆတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. මිච්ඡත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၃. တတိယေ ဝိရာဓနာ ဟောတီတိ သဂ္ဂတော မဂ္ဂတော စ ဝိရဇ္ဈနံ ဟောတိ. နော အာရာဓနာတိ န သမ္ပာဒနာ န ပရိပူရကာရိတာ ဟောတိ. ပဟောတီတိ ပဝတ္တတိ.

103. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘විරාධනා හෝතීති’ යනු ස්වර්ගයෙන් හා මාර්ගයෙන් පිරිහීමයි. ‘නෝ ආරාධනා’ යනු සම්පූර්ණ නොවීම, සම්පූර්ණ කරන්නෙකු නොවීමයි. ‘පහෝතීති’ යනු පවතියි යන අර්ථයයි.

၄-၅. ဗီဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. බීජ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၁၀၄-၁၀၅. စတုတ္ထေ ယထာဒိဋ္ဌိ သမတ္တံ သမာဒိန္နန္တိ ဒိဋ္ဌာနုရူပေန ပရိပုဏ္ဏံ သမာဒိန္နံ သကလံ ဂဟိတံ. စေတနာတိ တီသု ဒွါရေသု နိဗ္ဗတ္တိတစေတနာဝ ဂဟိတာ. ပတ္ထနာတိ ‘‘ဧဝရူပေါ သိယ’’န္တိ ဧဝံ ပတ္ထနာ. ပဏိဓီတိ ‘‘ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ ဒေဝညတရော ဝါ’’တိ စိတ္တဋ္ဌပနာ. သင်္ခါရာတိ သမ္ပယုတ္တကသင်္ခါရာ. ပဉ္စမေ ပုရေစာရိကဋ္ဌေန ပုဗ္ဗင်္ဂမာ. အနွဒေဝါတိ တံ အနုဗန္ဓမာနမေဝ.

104-105. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘යථාදිට්ඨි සමත්තං සමාදින්නන්ති’ යනු වැරදි දෘෂ්ටියට අනුකූලව සම්පූර්ණ ලෙස ගනු ලැබූ දේයි. ‘චේතනා’ යන්නෙන් ද්වාරයන් තුනෙහිම හටගන්නා වූ චේතනාවම ගනු ලැබේ. ‘පත්ථනා’ යනු ‘මෙබඳු කෙනෙකු වේවා’ යන ප්‍රාර්ථනාවයි. ‘පණිධි’ යනු ‘දෙවියෙකු වන්නෙමි’ යන අදහස සිතෙහි තබා ගැනීමයි. ‘සංඛාරා’ යනු එම වැරදි දෘෂ්ටිය හා සම්බන්ධ වූ චේතනා ආදී සංස්කාර ධර්මයන්ය. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘පුබ්බංගමා’ යනු පෙරටු කොට ඇති බවයි. ‘අන්වදේව’ යනු එය පසුපසම එන බවයි.

၆. နိဇ္ဇရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. නිජ්ජර සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၆. ဆဋ္ဌေ နိဇ္ဇရဝတ္ထူနီတိ နိဇ္ဇရကာရဏာနိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဟောတီတိ အယံ ဟေဋ္ဌာ ဝိပဿနာယပိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဧဝ ပဟီနာ. ကသ္မာ ပုန ဂဟိတာတိ? အသမုစ္ဆိန္နတ္တာ. ဝိပဿနာယ ဟိ ကိဉ္စာပိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ, န ပန သမုစ္ဆိန္နာ. မဂ္ဂေါ ပန ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တံ သမုစ္ဆိန္ဒတိ, န ပုန ဝုဋ္ဌာတုံ ဒေတိ. တသ္မာ ပုန ဂဟိတာ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု ယောဇေတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ သမ္မာဝိမုတ္တိပစ္စယာ စတုသဋ္ဌိ ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. ကတမေ စတုသဋ္ဌိ? သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ အဓိမောက္ခဋ္ဌေန [Pg.335] သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပရိပူရတိ, ပဂ္ဂဟဋ္ဌေန ဝီရိယိန္ဒြိယံ, ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌေန သတိန္ဒြိယံ, အဝိက္ခေပဋ္ဌေန သမာဓိန္ဒြိယံ, ဒဿနဋ္ဌေန ပညိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, ဝိဇာနနဋ္ဌေန မနိန္ဒြိယံ, အဘိနန္ဒနဋ္ဌေန သောမနဿိန္ဒြိယံ, ပဝတ္တသန္တတိအာဓိပတေယျဋ္ဌေန ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပရိပူရတိ…ပေ… အရဟတ္တဖလက္ခဏေ အဓိမောက္ခဋ္ဌေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ…ပေ… ပဝတ္တသန္တတိအာဓိပတေယျဋ္ဌေန ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပရိပူရတီတိ ဧဝံ စတူသု စ မဂ္ဂေသု စတူသု စ ဖလေသု အဋ္ဌဋ္ဌ ဟုတွာ စတုသဋ္ဌိ ဓမ္မာ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ.

106. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘නිජ්ජරවත්ථූනීති’ යනු (කෙලෙස්) ක්ෂය වීමේ කරුණුය. ‘මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හෝතීති’ යනු මෙම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය විදර්ශනාව මගින් ප්‍රහීණ කළ බවයි. නැවත එය ගනු ලැබුවේ මන්ද? එය සහමුලින්ම උදුරා දමා නොමැති බැවිනි (අසමුච්ඡින්නත්තා). විදර්ශනාවෙන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ක්ෂය වුවද, එය සහමුලින්ම සිඳී නොයයි. නමුත් මාර්ග සිත උපන් විට එය සහමුලින්ම සිඳී යන අතර නැවත හටගැනීමට ඉඩ නොදෙයි. එබැවින් නැවත සඳහන් කරන ලදී. සියලු පදයන්හි මෙම ක්‍රමය යෙදිය යුතුය. මෙහි සම්මා විමුක්ති ප්‍රත්‍යයෙන් ධර්ම හැට හතරක් භාවනා පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ. ඒ හැට හතර කවරේද? සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයෙහි අධිමොක්ඛ අර්ථයෙන් ශ්‍රද්ධා ඉන්ද්‍රිය සම්පූර්ණ වේ, පග්ගහ අර්ථයෙන් විරිය ඉන්ද්‍රිය, උපට්ඨාන අර්ථයෙන් සති ඉන්ද්‍රිය, අවික්ඛේප අර්ථයෙන් සමාධි ඉන්ද්‍රිය, දස්සන අර්ථයෙන් ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රිය සම්පූර්ණ වේ. විජානන අර්ථයෙන් මනින්ද්‍රිය, අභිනන්දන අර්ථයෙන් සෝමනස්ස ඉන්ද්‍රිය සහ ජීවිතින්ද්‍රියද සම්පූර්ණ වේ. මෙලෙස මාර්ග හතරෙහි හා ඵල හතරෙහි ඉන්ද්‍රිය අට බැගින් අට වරක් අට හැට හතරක් වූ ධර්මයෝ පරිපූර්ණත්වයට පත් වෙති.

၇. ဓောဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ධෝවනා සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၇. သတ္တမေ ဓောဝနန္တိ အဋ္ဌိဓောဝနံ. တသ္မိဉှိ ဇနပဒေ မနုဿာ ဉာတကေ မတေ န ဈာပေန္တိ, အာဝါဋံ ပန ခဏိတွာ ဘူမိယံ နိဒဟန္တိ. အထ နေသံ ပူတိဘူတာနံ အဋ္ဌီနိ နီဟရိတွာ ဓောဝိတွာ ပဋိပါဋိယာ ဥဿာပေတွာ ဂန္ဓမာလေဟိ ပူဇေတွာ ဌပေန္တိ. နက္ခတ္တေ ပတ္တေ တာနိ အဋ္ဌီနိ ဂဟေတွာ ရောဒန္တိ ပရိဒေဝန္တိ, တတော နက္ခတ္တံ ကီဠန္တိ.

107. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘ධොවනන්ති’ යනු ඇට සේදීමයි. ඒ දක්ෂිණ දේශයෙහි වැසියෝ ඥාතීන් මියගිය විට ආදාහනය නොකරති, වළක් හාරා භූමදාන කරති. පසුව නෑයන්ගේ සිරුරු නරක් වූ පසු, ඇටකටු ගොඩගෙන, සෝදා, පිළිවෙළකට තබා, සුවඳ මල් පූජා කරති. නැකත් දවස පැමිණි විට එම ඇටකටු ගෙන හඬමින් වැලපෙමින් ක්‍රීඩා කරති (චාරිත්‍ර ඉටු කරති).

၈-၁၀. တိကိစ္ဆကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-10. තිකිච්ඡක සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၀၈-၁၁၀. အဋ္ဌမေ ဝိရေစနန္တိ ဒေါသနီဟရဏဘေသဇ္ဇံ. ဝိရိတ္တာ ဟောတီတိ နီဟဋာ ဟောတိ ပနုဒိတာ. နဝမေ ဝမနန္တိ ဝမနကရဏဘေသဇ္ဇံ. ဒသမေ နိဒ္ဓမနီယာတိ နိဒ္ဓမိတဗ္ဗာ. နိဒ္ဓန္တာတိ နိဒ္ဓမိတာ.

108-110. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'විරේචනං' යනු දෝෂ (සෙම, පිත ආදිය) බැහැර කරන ඖෂධයයි. 'විරිත්තා හෝති' යනු බැහැර කරන ලදී, දුරු කරන ලදී යන්නයි. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'වමනං' යනු වමනය කරවන ඖෂධයයි. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'නිද්ධමනීයා' යනු පිඹ හැරිය යුතු (බැහැර කළ යුතු) ධර්මයන්ය. 'නිද්ධන්තා' යනු බැහැර කරන ලද යන්නයි.

၁၁. ပဌမအသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. පළමුවන අසේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၁၁. ဧကာဒသမေ အင်္ဂပရိပူရဏတ္ထံ သမ္မာဒိဋ္ဌိယေဝ သမ္မာဉာဏန္တိ ဝုတ္တာ. ဧဝမေတေ သဗ္ဗေပိ အရဟတ္တဖလဓမ္မာ အသေခါ, အသေခဿ ပဝတ္တတ္တာ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမ္ပိ အသေခန္တိ ဝုတ္တံ.

111. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, අංග සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස සම්මා දිට්ඨියම 'සම්මා ඥාණං' යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ මේ සියලු ධර්මයන් අර්හත් ඵල ධර්මයන් වන බැවින් 'අසේඛ' නම් වේ. රහතන් වහන්සේ කෙරෙහි පවතින බැවින් පච්චවෙක්ඛණ ඥානය ද 'අසේඛ' යැයි වදාරන ලදී.

၁၂. ဒုတိယအသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

12. දෙවන අසේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၁၂. ဒွါဒသမေ အသေခိယာတိ အသေခါယေဝ, အသေခသန္တကာ ဝါ. ဣမိနာ သုတ္တေန ခီဏာသဝေါဝ ကထိတောတိ.

112. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'අසේඛියා' යනු අසේඛ (රහත්) ධර්මයන්මය, නැතහොත් අසේඛ උතුමන් සතු ධර්මයන්ය. මේ සූත්‍රය මගින් ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ගැනම වදාරන ලදී.

သမဏသညာဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමුවන සමණසඤ්ඤා වර්ගයයි.

(၁၂) ၂. ပစ္စောရောဟဏိဝဂ္ဂေါ

(12) 2. පච්චෝරෝහණී වර්ගය.

၁-၂. အဓမ္မသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

1-2. අධම්ම සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාවයි.

၁၁၃-၁၁၄. ဒုတိယဿ [Pg.336] ပဌမေ ပါဋိယေက္ကံ ပုစ္ဆာ စ ဝိဿဇ္ဇနာ စ ကတာ. ဒုတိယေ ဧကတောဝ.

113-114. දෙවන වර්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි ප්‍රශ්න හා විසඳුම් වෙන් වෙන්ව දක්වන ලදී. දෙවන සූත්‍රයෙහි ඒවා එක්ව දක්වන ලදී.

၃. တတိယအဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. තුන්වන අධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၁၅. တတိယေ ဥဒ္ဒေသံ ဥဒ္ဒိသိတွာတိ မာတိကံ နိက္ခိပိတွာ. သတ္ထု စေဝ သံဝဏ္ဏိတောတိ ပဉ္စသု ဌာနေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေန္တေန သတ္ထာရာ သံဝဏ္ဏိတော. သမ္ဘာဝိတောတိ ဂုဏသမ္ဘာဝနာယ သမ္ဘာဝိတော. ပဟောတီတိ သက္ကောတိ. အတိသိတွာတိ အတိက္ကမိတွာ. ဇာနံ ဇာနာတီတိ ဇာနိတဗ္ဗကံ ဇာနာတိ. ပဿံ ပဿတီတိ ပဿိတဗ္ဗကံ ပဿတိ. စက္ခုဘူတောတိ စက္ခု ဝိယ ဘူတော ဇာတော နိဗ္ဗတ္တော. ဉာဏဘူတောတိ ဉာဏသဘာဝေါ. ဓမ္မဘူတောတိ ဓမ္မသဘာဝေါ. ဗြဟ္မဘူတောတိ သေဋ္ဌသဘာဝေါ. ဝတ္တာတိ ဝတ္တုံ သမတ္ထော. ပဝတ္တာတိ ပဝတ္တေတုံ သမတ္ထော. အတ္ထဿ နိန္နေတာတိ အတ္ထံ နီဟရိတွာ ဒဿေတာ. ယထာ နော ဘဂဝါတိ ယထာ အမှာကံ ဘဂဝါ ဗျာကရေယျ.

115. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'උද්දේසං උද්දිසිත්වා' යනු මාතෘකාව තබා යන්නයි. 'සත්ථු චේව සංවණ්ණිතෝ' යනු කරුණු පහකදී ඒතදග්ග තනතුරෙහි තබමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් පසසන ලද යන්නයි. 'සම්භාවිතෝ' යනු ගුණ ප්‍රකට කිරීමෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'පහෝති' යනු සමර්ථ වෙයි යන්නයි. 'අතිසිත්වා' යනු ඉක්මවා යන්නයි. 'ජානං ජානාති' යනු දතයුතු සියලු ධර්මයන් දනියි යන්නයි. 'පස්සං පස්සති' යනු දැකිය යුතු සියලු ධර්මයන් දකියි යන්නයි. 'චක්ඛුභූතෝ' යනු ඇසක් මෙන් වූ, උපන්, හටගත් යන්නයි. 'ඥාණභූතෝ' යනු ඥාන ස්වභාවය ඇති යන්නයි. 'ධම්මභූතෝ' යනු පරියත්ති ධර්ම ස්වභාවය ඇති යන්නයි. 'බ්‍රහ්මභූතෝ' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්වභාවය ඇති යන්නයි. 'වත්තා' යනු දේශනා කිරීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'පවත්තා' යනු විස්තර වශයෙන් දේශනා කිරීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'අත්ථස්ස නින්නේතා' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය අර්ථය මතු කර පෙන්වන්නා යන්නයි. 'යථා නෝ භගවා' යනු අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සේ වදාරන සේක් ද යන්නයි.

၄. အဇိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. අජිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၁၆. စတုတ္ထေ အဇိတောတိ ဧဝံနာမကော. စိတ္တဋ္ဌာနသတာနီတိ စိတ္တုပ္ပာဒသတာနိ. ယေဟီတိ ယေဟိ စိတ္တဋ္ဌာနသတေဟိ အနုယုဉ္ဇိယမာနာ. ဥပါရဒ္ဓါဝ ဇာနန္တိ ဥပါရဒ္ဓသ္မာတိ ဝိရဒ္ဓါ နိဂ္ဂဟိတာ ဧဝံ ဇာနန္တိ ‘‘ဝိရဒ္ဓါ မယံ, နိဂ္ဂဟိတာ မယံ, အာရောပိတော နော ဒေါသော’’တိ. ပဏ္ဍိတဝတ္ထူနီတိ ပဏ္ဍိတဘာဝတ္ထာယ ကာရဏာနိ.

116. සිව්වන සූත්‍රයෙහි, 'අජිතෝ' යනු ඒ නම ඇති තැනැත්තායි. 'චිත්තට්ඨානසතානි' යනු සිත උපදින අවස්ථා සිය ගණනයි. 'යේහි' යනු යම් සිත උපදින අවස්ථා මගින් ප්‍රශ්න කරනු ලබන කල්හිය. 'උපාරද්ධාච ජානන්ති උපාරද්ධස්මා' යනු වැරදී ගිය, නිග්‍රහයට පත් වූ කල්හි, "අපට වැරදුණි, අප නිග්‍රහයට පත් වූවෙමු, අපට දොස් පවරන ලදී" යනුවෙන් මෙසේ දනිති යන්නයි. 'පණ්ඩිතවත්ථූනි' යනු පණ්ඩිත භාවය පිණිස වූ කරුණුය.

၅-၆. သင်္ဂါရဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. සංගාරව සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၁၇-၁၁၈. ပဉ္စမေ ဩရိမံ တီရန္တိ လောကိယံ ဩရိမတီရံ. ပါရိမံ တီရန္တိ လောကုတ္တရံ ပါရိမတီရံ. ပါရဂါမိနောတိ နိဗ္ဗာနဂါမိနော. တီရမေဝါနုဓာဝတီတိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိတီရံယေဝ အနုဓာဝတိ. ဓမ္မေ ဓမ္မာနုဝတ္တိနောတိ သမ္မာ အက္ခာတေ နဝဝိဓေ လောကုတ္တရဓမ္မေ အနုဓမ္မဝတ္တိနော, တဿ ဓမ္မဿာနုစ္ဆဝိကာယ သဟသီလာယ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိယာ ပဝတ္တမာနာ. မစ္စုဓေယျံ [Pg.337] သုဒုတ္တရန္တိ မစ္စုနော ဌာနဘူတံ တေဘူမကဝဋ္ဋံ သုဒုတ္တရံ တရိတွာ. ပါရမေဿန္တီတိ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏိဿန္တိ.

117-118. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'ඕරිමං තීරං' යනු ලෞකික ධර්මය නම් වූ මෙතෙරයි. 'පාරිමං තීරං' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මය නම් වූ එතෙරයි. 'පාරගාමිනෝ' යනු නිවනට යන්නෝය. 'තීරමේවානුධාවති' යනු සක්කාය දිට්ඨිය නැමැති ඉවුරේම දුවයි යන්නයි. 'ධම්මේ ධම්මානුවත්තිනෝ' යනු මැනවින් වදාරන ලද නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයෙහි ලෝකෝත්තර ධර්මයට අනුකූලව හැසිරෙන, එම ධර්මයට උචිත වූ සීලයෙන් යුත් පූර්වභාග ප්‍රතිපත්තියෙහි පවතින යන්නයි. 'මච්චුධෙය්‍යං සුදුත්තරං' යනු මාරයාගේ වාසස්ථානය වූ, තරණය කිරීමට ඉතා අපහසු වූ තෛභූමික වෘත්තය ඉක්මවා යන්නයි. 'පාරමෙස්සන්ති' යනු නිවනට පැමිණෙන්නාහුය.

ဩကာ အနောကမာဂမ္မာတိ ဝဋ္ဋတော ဝိဝဋ္ဋံ အာဂမ္မ. ဝိဝေကေ ယတ္ထ ဒူရမန္တိ ယသ္မိံ ကာယစိတ္တဥပဓိဝိဝေကေ ဒုရဘိရမံ, တတြာဘိရတိမိစ္ဆေယျ. ဟိတွာ ကာမေတိ ဒုဝိဓေပိ ကာမေ ပဟာယ. အကိဉ္စနောတိ နိပ္ပလိဗောဓော. အာဒါနပဋိနိဿဂေတိ ဂဟဏပဋိနိဿဂ္ဂသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ. အနုပါဒါယ ယေ ရတာတိ စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ ကိဉ္စိပိ အနုပါဒိယိတွာ ယေ အဘိရတာ. ပရိနိဗ္ဗုတာတိ တေ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတာ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဆဋ္ဌံ ဘိက္ခူနံ ဒေသိတံ.

'ඕකා අනෝකමාගම්ම' යනු සංසාර වෘත්තයෙන් බැහැර වූ නිවනට පැමිණ යන්නයි. 'විවේකේ යත්ථ දූරමං' යනු යම් කාය විවේක, චිත්ත විවේක, උපධි විවේකයක ඇලීම දුෂ්කර ද, එහි ඇලීම කැමති විය යුතුය. 'හිත්වා කාමේ' යනු දෙවදෑරුම් වූම කාමයන් (වස්තු කාම, ක්ලේශ කාම) ප්‍රහීණ කොට යන්නයි. 'අකිඤ්චනෝ' යනු කිසිදු පලිබෝධයක් නැතිව යන්නයි. 'ආදානපටිනිස්සග්ගේ' යනු උපාදානයන් බැහැර කිරීම යැයි කියනු ලබන නිවනෙහිය. 'අනුපාදාය යේ රතා' යනු සතර උපාදානයන්ගෙන් කිසිවක් ග්‍රහණය නොකොට යම් රහතන් වහන්සේ කෙනෙක් ඇලුනාහු ද යන්නයි. 'පරිනිබ්බුතා' යනු ඒ රහතන් වහන්සේලා ප්‍රත්‍ය රහිත පරිනිරුද්ධ වීමෙන් පිරිනිවන් පෑවාහු නම් වෙති යන්නයි. සයවන සූත්‍රය භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා දේශනා කරන ලදී.

၇-၈. ပစ္စောရောဟဏီသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

7-8. පච්චෝරෝහණී සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාවයි.

၁၁၉-၁၂၀. သတ္တမေ ပစ္စောရောဟဏီတိ ပါပဿ ပစ္စောရောဟဏံ. ပတ္ထရိတွာတိ သန္ထရိတွာ. အန္တရာ စ ဝေလံ အန္တရာ စ အဂျာဂါရန္တိ ဝါလိကာရာသိဿ စ အဂ္ဂိအဂါရဿ စ အန္တရေ. အဋ္ဌမံ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒေသိတံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

119-120. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'පච්චෝරෝහණී' යනු පවෙන් බැහැර වීමයි. 'පත්ථරිත්වා' යනු අතුරුවා යන්නයි. 'අන්තරා ච වේලං අන්තරා ච අග්ග්‍යාගාරං' යනු වැලි ගොඩත්, ගිනි හලත් අතරෙහිය. අටවන සූත්‍රය භික්ෂු සංඝයා උදෙසා දේශනා කරන ලදී. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම අර්ථය පැහැදිලිය.

ပစ္စောရောဟဏိဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන පච්චෝරෝහණී වර්ගයයි.

(၁၃) ၃. ပရိသုဒ္ဓဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

(13) 3. පරිසුද්ධ වර්ග වර්ණනාවයි.

၁၂၃. တတိယဿ ပဌမေ ပရိသုဒ္ဓါတိ နိမ္မလာ. ပရိယောဒါတာတိ ပဘဿရာ. ဒုတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝါတိ.

123. තුන්වන වර්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි, 'පරිසුද්ධා' යනු නිර්මල වූ යන්නයි. 'පරියෝදාතා' යනු ප්‍රභාස්වර වූ යන්නයි. දෙවන සූත්‍රය ආදියේ අර්ථය පැහැදිලිය.

ပရိသုဒ္ဓဝဂ္ဂေါ တတိယော.

තුන්වන පරිසුද්ධ වර්ගයයි.

(၁၄) ၄. သာဓုဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

(14) 4. සාධු වර්ග වර්ණනාවයි.

၁၃၄. စတုတ္ထဿ ပဌမေ သာဓုန္တိ ဘဒ္ဒကံ သိလိဋ္ဌကံ. ဒုတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝါတိ. အရိယမဂ္ဂဝဂ္ဂေါ ဥတ္တာနတ္ထောယေဝါတိ.

134. සිව්වන වර්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි, 'සාධුං' යනු යහපත් වූ, මටසිලුටු වූ යන්නයි. දෙවන සූත්‍රය ආදියේ අර්ථය පැහැදිලිය. අරියමග්ග වර්ගය ද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

သာဓုဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

සිව්වන සාධු වර්ගයයි.

တတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

තුන්වන පණ්ණාසකය නිමාවිය.

၄. စတုတ္ထပဏ္ဏာသကံ

4. සිව්වන පණ්ණාසකය.

၁၅၅. စတုတ္ထဿ [Pg.338] ပဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝါတိ.

155. සිව්වන පණ්ණාසකයේ පළමුවන සූත්‍රය ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၈. ကမ္မနိဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. කම්මනිදාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၇၄. အဋ္ဌမေ လောဘဟေတုကမ္ပီတိ ပါဏာတိပါတဿ လောဘော ဥပနိဿယကောဋိယာ ဟေတု ဟောတိ ဒေါသမောဟသမ္ပယုတ္တောပိ. ဣမိနာ ဥပါယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

174. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'ලෝභහේතුකම්පි' යනු ප්‍රාණාතිපාතයට ලෝභය උපනිශ්‍රය වශයෙන් හේතු වෙයි, එය ද්වේෂය හා මෝහය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වුවද (හේතුව එසේම වේ). මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම අර්ථය දත යුතුය.

၉. ပရိက္ကမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පරික්කමන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၇၅. နဝမေ ပရိက္ကမနံ ဟောတီတိ ပရိဝဇ္ဇနံ ဟောတိ.

175. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'පරික්කමනං හෝති' යනු මගහැරීම හෝ දුරු කිරීම වෙයි.

၁၀. စုန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၇၆. ဒသမေ ကမ္မာရပုတ္တဿာတိ သုဝဏ္ဏကာရပုတ္တဿ. ကဿ နော တွန္တိ ကဿ နု တွံ. ပစ္ဆာဘူမကာတိ ပစ္ဆာဘူမိဝါသိကာ. ကမဏ္ဍလုကာတိ ကမဏ္ဍလုဓာရိနော. သေဝါလမာလိကာတိ သေဝါလမာလာ ဝိယ ဓာရေန္တိ. သေဝါလပဋနိဝါသိတာတိပိ ဝုတ္တမေဝ. ဥဒကောရောဟကာတိ သာယတတိယကံ ဥဒကောရောဟနာနုယောဂမနုယုတ္တာ. အာမသေယျာသီတိ ဟတ္ထေန ပရိမဇ္ဇေယျာသိ.

176. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'කම්මාරපුත්තස්ස' යනු රන්කරුවෙකුගේ පුත්‍රයාටය. 'කස්ස නෝ ත්වං' යනු 'නුඹ කවුරුන්ගේද' යන්නයි. 'පච්ඡාභූමකා' යනු බටහිර ප්‍රදේශවාසීන්ය. 'කමණ්ඩලුකා' යනු පැන් කෙණ්ඩි දරන්නෝය. 'සේවාලමාලිකා' යනු සේවාල (දියසෙවල) මාලාවක් මෙන් දරන්නෝය. 'සේවාලපටනිවාසිතා' යන්නෙන්ද කියවුණේ මෙයමයි. 'උදකෝරෝහකා' යනු සවස් කාලයේ තෙවරක් දියට බැසීමේ වතාවතෙහි නියුක්ත වූවෝය. 'ආමසෙය්‍යාසි' යනු අතින් පිරිමැදිය යුතුය යන්නයි.

၁၁. ဇာဏုဿောဏိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. ජාණුස්සෝණි සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၇၇. ဧကာဒသမေ ဥပကပ္ပတူတိ ပါပုဏာတု. ဌာနေတိ ဩကာသေ. နော အဋ္ဌာနေတိ နော အနောကာသေ. နေရယိကာနံ အာဟာရော နာမ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တနကမ္မမေဝ. တေနေဝ ဟိ တေ တတ္ထ ယာပေန္တိ. တိရစ္ဆာနယောနိကာနံ ပန တိဏပဏ္ဏာဒိဝသေန အာဟာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. မနုဿာနံ ဩဒနကုမ္မာသာဒိဝသေန, ဒေဝါနံ သုဓာဘောဇနာဒိဝသေန, ပေတ္တိဝေသယိကာနံ ခေဠသိင်္ဃာဏိကာဒိဝသေန. ယံ ဝါ ပနဿ ဣတော အနုပ္ပဝေစ္ဆန္တီတိ ယံ တဿ မိတ္တာဒယော ဣတော ဒဒန္တာ အနုပဝေသေန္တိ. ပေတ္တိဝေသယိကာ ဧဝ ဟိ ပရဒတ္တူပဇီဝိနော ဟောန္တိ, န အညေသံ ပရေဟိ ဒိန္နံ [Pg.339] ဥပကပ္ပတိ. ဒါယကောပိ အနိပ္ဖလောတိ ယံ သန္ဓာယ တံ ဒါနံ ဒိန္နံ, တဿ ဥပကပ္ပတု ဝါ မာ ဝါ, ဒါယကေန ပန န သက္ကာ နိပ္ဖလေန ဘဝိတုံ, ဒါယကော တဿ ဒါနဿ ဝိပါကံ လဘတိယေဝ.

177. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'උපකප්පතූ' යනු පැමිණේවා (ලැබේවා) යන්නයි. 'ඨානේ' යනු සුදුසු ස්ථානයෙහිය. 'නෝ අට්ඨානේ' යනු නුසුදුසු ස්ථානයෙහි නොවේ. නිරයගාමීන්ට ආහාර නම් එහි උපදවන කර්මයමය. එයින්ම ඔවුහු එහි යැපෙති. තිරිසන් යෝනිවල උපන් අයට තණකොළ, කොළ ජාති ආදිය ආහාර වශයෙන් දත යුතුය. මනුෂ්‍යයන්ට බත්, කැඳ ආදියද, දෙවියන්ට දිව්‍ය භෝජන (සුධාභෝජන) ආදියද, ප්‍රේත ලෝකවාසීන්ට සෙම, සොටු ආදියද ආහාර වෙයි. 'යං වා පනස්ස ඉතෝ අනුප්පවෙච්ඡන්ති' යනු ඔහුගේ මිත්‍රාදීන් මෙලොවින් යමක් ලබා දෙත්ද (අනුමෝදන් කෙරෙත්ද) එයයි. ප්‍රේතයෝම පරදත්තූපජීවීහු වෙති, අන් අයට අනුන් දෙන දෙය (විපාක වශයෙන්) නොලැබේ. 'දායකෝපි අනිප්ඵලෝ' යනු යමක් අරභයා ඒ දානය දුන්නේද, එය ඔහුට ලැබුණත් නැතත්, දායකයාට නිශ්ඵල විය නොහැක, දායකයා එම දානයේ විපාකය ලබන්නේමය.

အဋ္ဌာနေပိ ဘဝံ ဂေါတမော ပရိကပ္ပံ ဝဒတီတိ အနောကာသေ ဥပ္ပန္နေပိ တသ္မိံ ဉာတကေ ဘဝံ ဂေါတမော ဒါနဿ ဖလံ ပရိကပ္ပေတိယေဝ ပညာပေတိယေဝါတိ ပုစ္ဆတိ. ဗြာဟ္မဏဿ ဟိ ‘‘ဧဝံ ဒိန္နဿ ဒါနဿ ဖလံ ဒါယကော န လဘတီ’’တိ လဒ္ဓိ. အထဿ ဘဂဝါ ပဉှံ ပဋိဇာနိတွာ ‘‘ဒါယကော နာမ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပုညဖလူပဇီဝိဋ္ဌာနေ နိဗ္ဗတ္တော ဒါနဿ ဖလံ လဘတိယေဝါ’’တိ ဒဿေတုံ ဣဓ ဗြာဟ္မဏာတိအာဒိမာဟ. သော တတ္ထ လာဘီ ဟောတီတိ သော တတ္ထ ဟတ္ထိယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တောပိ မင်္ဂလဟတ္ထိဋ္ဌာနံ ပတွာ လာဘီ ဟောတိ. အဿာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သာဓုဝဂ္ဂေါ ဥတ္တာနတ္ထောယေဝါတိ.

'අට්ඨානෙපි භවං ගෝතමෝ පරිකප්පං වදති' යනු නුසුදුසු ස්ථානයක උපන් එම ඥාතියාට දානයේ ඵලය ලැබෙන බව භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ පවසන්නේදැයි විමසයි. බ්‍රාහ්මණයාට 'මෙලෙස දුන් දානයක ඵලය දායකයාට නොලැබේ' යන මතයක් තිබුණි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ප්‍රශ්නය පිළිගෙන, දායකයා යම් කිසි පුණ්‍ය ඵලයකින් යැපෙන ස්ථානයක උපන්නේ නම් දානයේ ඵලය ලබන්නේමය යන්න පෙන්වා දීමට 'ඉධ බ්‍රාහ්මණ' යනාදිය වදාළ සේක. 'සෝ තත්ථ ලාභී හෝති' යනු ඔහු එහි ඇත් යෝනියක උපන්නද, මංගල හස්ති පදවිය ලබා ආහාරපාන ලබන්නෙකු වෙයි. අශ්ව ආදීන් කෙරෙහිද මේ ක්‍රමයමයි. සාධු වර්ගය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ဇာဏုဿောဏိဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන ජාණුස්සෝණි වර්ගයයි.

စတုတ္ထပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

සිව්වන පණ්ණාසකය නිමාවිය.

(၂၁) ၁. ကရဇကာယဝဂ္ဂေါ

(21) 1. කරජකාය වර්ගය

၂၁၁. ပဉ္စမဿ [Pg.340] ပဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

211. පස්වන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍ර ආදිය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

၆. သံသပ္ပနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සංසප්පනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၁၆. ဆဋ္ဌေ သံသပ္ပနီယပရိယာယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မပရိယာယန္တိ သံသပ္ပနဿ ကာရဏံ ဒေသနာသင်္ခါတံ ဓမ္မဒေသနံ. သံသပ္ပတီတိ တံ ကမ္မံ ကရောန္တော အာသပ္ပတိ ပရိသပ္ပတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ. ဇိမှာ ဂတီတိ တေန ကမ္မေန ယံ ဂတိံ ဂမိဿတိ, သာ ဇိမှာ ဟောတိ. ဇိမှုပပတ္တီတိ တဿ ယံ ဂတိံ ဥပပဇ္ဇိဿတိ, သာပိ ဇိမှာဝ ဟောတိ. သံသပ္ပဇာတိကာတိ သံသပ္ပနသဘာဝါ. ဘူတာ ဘူတဿ ဥပပတ္တိ ဟောတီတိ ဘူတသ္မာ သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနကမ္မာ သတ္တဿ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. ဖဿာ ဖုသန္တီတိ ဝိပါကဖဿာ ဖုသန္တိ.

216. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'සංසප්පනීය පරියායං වෝ භික්ඛවේ ධම්මපරියායං' යනු සංසප්පනයට (ඇද වී යාමට) හේතු වන දේශනාව නමැති ධර්ම ක්‍රමයයි. 'සංසප්පති' යනු එම කර්මය කරන්නා වෙවුලයි, පසුබට වෙයි, ගැහෙයි. 'ජිම්හා ගති' යනු එම කර්මයෙන් යන ගතිය ඇද වෙයි. 'ජිම්හුපපත්ති' යනු ඔහුගේ උප්පත්තියද ඇද වූ එකක්ම වෙයි. 'සංසප්පජාතිකා' යනු සංසප්පනය වන (බඩගා යන) ස්වභාවයයි. 'භූතා භූතස්ස උපපත්ති හෝති' යනු පවතින ස්වභාවය වූ කර්මයෙන් සත්ත්වයාගේ උප්පත්තිය සිදු වෙයි. 'ඵස්සා ඵුසන්ති' යනු විපාක ස්පර්ශයන් ස්පර්ශ වෙයි.

၇-၈. သဉ္စေတနိကသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

7-8. සංචේතනික සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාව

၂၁၇-၂၁၈. သတ္တမေ သဉ္စေတနိကာနန္တိ စေတေတွာ ပကပ္ပေတွာ ကတာနံ. ဥပစိတာနန္တိ စိတာနံ ဝဍ္ဎိတာနံ. အပ္ပဋိသံဝေဒိတွာတိ တေသံ ကမ္မာနံ ဝိပါကံ အဝေဒိယိတွာ. ဗျန္တီဘာဝန္တိ ဝိဂတန္တဘာဝံ တေသံ ကမ္မာနံ ပရိစ္ဆေဒပရိဝဋုမတာကရဏံ. တဉ္စ ခေါ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ တဉ္စ ခေါ ဝိပါကံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ. ဥပပဇ္ဇန္တိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယံ အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ. အပရေ ဝါ ပရိယာယေတိ အပရပရိယာယဝေဒနီယံ ပန သံသာရပ္ပဝတ္တေ သတိ သဟဿိမေပိ အတ္တဘာဝေတိ. ဣမိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ ‘‘သံသာရပ္ပဝတ္တေ ပဋိလဒ္ဓဝိပါကာရဟကမ္မေ န ဝိဇ္ဇတိ သော ဇဂတိပ္ပဒေသော, ယတ္ထ ဌိတော မုစ္စေယျ ပါပကမ္မာ’’တိ. တိဝိဓာတိ တိပ္ပကာရာ. ကာယကမ္မန္တသန္ဒောသဗျာပတ္တီတိ ကာယကမ္မန္တသင်္ခါတာ ဝိပတ္တိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒါနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အဋ္ဌမေ အပဏ္ဏကော မဏီတိ သမန္တတော စတုရဿော ပါသကော.

217-218. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'සංචේතනිකානං' යනු සිතා මතා කළ කර්මයන්ටය. 'උපචිතානං' යනු රැස් කළා වූ හෝ වැඩුවා වූ කර්මයන්ටය. 'අප්පටිසංවේදිත්වා' යනු එම කර්මයන්ගේ විපාක විඳින්නේ නැතිවය. 'බ්‍යන්තීභාවං' යනු එම කර්මයන්ගේ කෙළවර කිරීමයි. 'තං ච ඛෝ දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු එම විපාකය දිට්ඨධම්මවේදනීය වශයෙන් මේ ආත්මයේදීම ලැබෙන බවයි. 'උපපජ්ජ' යනු ඊළඟ ආත්මභාවයේදී ලැබෙන උපපජ්ජවේදනීය කර්මයයි. 'අපරේ වා පරියායේ' යනු සංසාරය පවතින තාක් කල් දහස් ගණන් ආත්මභාවයන්හිදී ලැබෙන අපරාපරියවේදනීය කර්මයයි. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ 'සංසාරය පවතින කල්හි, විපාක දීමට නියමිත කර්මය පවතිද්දී පාප කර්මයෙන් මිදිය හැකි ස්ථානයක් ලොව කොහේවත් නැති' බවයි. 'තිවිධා' යනු තුන් ආකාර වූය. 'කායකම්මන්තසන්දෝසබ්‍යාපත්ති' යනු කාය කර්මයෙහි වරද නිසා සිදුවන විපත්තියයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පද දත යුතුය. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'අපණ්ණකෝ මණි' යනු හාත්පසින් සතරැස් වූ ගල් කැටයකි (දාදු කැටයකි).

၉. ကရဇကာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. කරජකාය සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၁၉. နဝမေ ဒုက္ခဿာတိ ဝိပါကဒုက္ခဿ, ဝဋ္ဋဒုက္ခဿေဝ ဝါ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ မဏိဩပမ္မံ နတ္ထိ. ဧဝံ ဝိဂတာဘိဇ္ဈောတိ ဧဝန္တိ နိပါတမတ္တံ. ယထာ ဝါ မေတ္တံ [Pg.341] ဘာဝေန္တာ ဝိဂတာဘိဇ္ဈာ ဘဝန္တိ, ဧဝံ ဝိဂတာဘိဇ္ဈော. ဧဝမဿ ဝိဂတာဘိဇ္ဈတာဒီဟိ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အကုသလနိဿရဏာနိ ကထေန္တော မေတ္တာသဟဂတေနာတိအာဒိမာဟ. အပ္ပမာဏန္တိ အပ္ပမာဏသတ္တာရမ္မဏတာယ စိဏ္ဏဝသိတာယ ဝါ အပ္ပမာဏံ. ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ကာမာဝစရကမ္မံ. န တံ တတြာဝတိဋ္ဌတီတိ တံ မဟောဃော ပရိတ္တံ ဥဒကံ ဝိယ အတ္တနော ဩကာသံ ဂဟေတွာ ဌာတုံ န သက္ကောတိ, အထ ခေါ နံ ဩဃေ ပရိတ္တံ ဥဒကံ ဝိယ ဣဒမေဝ အပ္ပမာဏံ ကမ္မံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အတ္တနော ဝိပါကံ နိဗ္ဗတ္တေတိ. ဒဟရတဂ္ဂေတိ ဒဟရကာလတော ပဋ္ဌာယ.

219. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'දුක්ඛස්ස' යනු විපාක දුකෙහි හෝ වට්ට දුකෙහිමය. මෙම සූත්‍රයෙහි මැණික් උපමාව නැත. 'ඒවං විගතාභිජ්ඣෝ' යන්නෙහි 'ඒවං' යනු නිපාත පදයක් පමණි. එසේත් නැත්නම් මෛත්‍රිය වඩන්නන් අභිධ්‍යාවෙන් තොර වන්නාක් මෙන්, එලෙසම අභිධ්‍යාවෙන් තොර වන්නේය යන්නයි. මෙලෙස අභිධ්‍යාවෙන් තොර වීම ආදියෙන් නීවරණයන් යටපත් කිරීම පෙන්වා දී, දැන් අකුසලයෙන් නික්මීම පවසනු පිණිස 'මෙත්තාසහගතේන' යනාදිය වදාළ සේක. 'අප්පමාණං' යනු අප්‍රමාණ සත්ත්වයන් අරමුණු කිරීමෙන් හෝ පුරුදු කරන ලද වසීභාවයෙන් අප්‍රමාණ වූ (මහග්ගත) කර්මයයි. 'පමාණකතං කම්මං' නම් කාමාවචර කර්මයයි. 'න තං තත්‍රා වතිට්ඨති' යනු මහා ජල ප්‍රවාහයක ඇති ස්වල්ප වූ දිය ප්‍රමාණයක් මෙන්, එයට එහි ස්වාධීනව පැවතිය නොහැකි බවයි. එනම්, මහා ජල කඳකින් ස්වල්ප ජල ප්‍රමාණයක් යටපත් වන්නාක් මෙන්, මෙම අප්‍රමාණ (මහග්ගත) කර්මය විසින් කාමාවචර කර්මය යටපත් කර තම විපාකය ලබා දෙයි. 'දහරතග්ගේ' යනු බාල කාලයේ සිටය.

နာယံ ကာယော အာဒါယဂမနိယောတိ ဣမံ ကာယံ ဂဟေတွာ ပရလောကံ ဂန္တုံ နာမ န သက္ကာတိ အတ္ထော. စိတ္တန္တရောတိ စိတ္တကာရဏော, အထ ဝါ စိတ္တေနေဝ အန္တရိကော. ဧကဿေဝ ဟိ စုတိစိတ္တဿ အနန္တရာ ဒုတိယေ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေ ဒေဝေါ နာမ ဟောတိ, နေရယိကော နာမ ဟောတိ, တိရစ္ဆာနဂတော နာမ ဟောတိ. ပုရိမနယေပိ စိတ္တေန ကာရဏဘူတေန ဒေဝေါ နေရယိကော ဝါ ဟောတီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗံ တံ ဣဓ ဝေဒနီယန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကောဋ္ဌာသဝနေတံ ဝုတ္တံ. န တံ အနုဂံ ဘဝိဿတီတိ မေတ္တာယ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဘာဝဿ ဥပစ္ဆိန္နတ္တာ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဝသေန န အနုဂတံ ဘဝိဿတိ. ဣဒံ သောတာပန္နသကဒါဂါမိအရိယပုဂ္ဂလာနံ ပစ္စဝေက္ခဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနာဂါမိတာယာတိ ဈာနာနာဂါမိတာယ. ဣဓပညဿာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပညာ ဣဓပညာ နာမ, သာသနစရိတာယ အရိယပညာယ ဌိတဿ အရိယသာဝကဿာတိ အတ္ထော. ဥတ္တရိဝိမုတ္တိန္တိ အရဟတ္တံ. ဒသမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

'නායං කායෝ ආදායගමනීයෝ' යනු මේ ශරීරය රැගෙන පරලොව යා නොහැකි බවයි. 'චිත්තන්තෝ' යනු සිත හේතු කොට ගත් හෝ සිතින්ම ඉක්මන් වූ යන්නයි. සැබවින්ම එක් චුති සිතකට අනතුරුව දෙවනුව උපදින පටිසන්ධි සිතේදී දෙවියෙක් හෝ නිරිසතෙක් හෝ තිරිසනෙක් හෝ වෙයි. පෙර ක්‍රමයට අනුවද සිත හේතුවෙන් දෙවියෙකු හෝ නිරිසතෙකු හෝ වෙයි යන්න අර්ථයයි. 'සබ්බං තං ඉධ වේදනීයං' යනු දිට්ඨධම්මවේදනීය කොටස අනුව වදාරන ලද්දකි. 'න තං අනුගං භවිස්සති' යනු මෛත්‍රිය (ධ්‍යානය) මගින් ඊළඟ භවයේ ලැබෙන විපාකය (උපපජ්ජවේදනීය බව) කපා හරින බැවින්, එය ඊළඟ භවය කරා නොපැමිණෙන්නේය යන්නයි. මෙය සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී ආර්යයන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ලෙස දත යුතුය. 'අනාගාමිතායා' යනු ධ්‍යාන බලයෙන් අනාගාමී බව ලැබීමයි. 'ඉධපඤ්ඤස්ස' යනු මෙම ශාසනයෙහි ප්‍රඥාවයි. ශාසනයෙහි හැසිරෙන ආර්ය ප්‍රඥාවෙන් යුත් ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ යන්න අර්ථයයි. 'උත්තරිවිමුත්තිං' යනු අරිහත් ඵලයයි. දසවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ကရဇကာယဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමුවන කරජකාය වර්ගයයි.

(၂၂) ၂. သာမညဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

(22) 2. සාමඤ්ඤ වර්ග වර්ණනාව

၂၂၁. ဒုတိယဿ ပဌမံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗာ ပေယျာလတန္တိ ဥတ္တာနတ္ထာယေဝါတိ.

221. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි පටන් සියලු පෙය්‍යාලයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

ဒသကနိပါတဿ သံဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දසක නිපාත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

අංගුත්තර නිකායෙහි

ဧကာဒသကနိပါတ-အဋ္ဌကထာ

ඒකාදසක නිපාත අටුවාව

၁. နိဿယဝဂ္ဂေါ

1. නිස්සය වග්ගය

၁-၆. ကိမတ္ထိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-6. කිමත්ථිය සූත්‍රාදී වර්ණනාව

၁-၆. ဧကာဒသကနိပါတဿ [Pg.343] ပဌမာဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနေဝ. ကေဝလဉ္စေတ္ထ အာဒိတော ပဉ္စသု နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂံ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဧကာဒသင်္ဂါနိ ကတာနိ. ဆဋ္ဌေ သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ အဓိကံ.

1-6. ඒකාදසක නිපාතයේ පළමු සූත්‍ර ආදියෙහි අර්ථ පහත (දසක නිපාතයේ) දැක්වුණු ක්‍රමයම වේ. මෙහි ආරම්භක සූත්‍ර පහේදී පමණක් 'නිබ්බිදා' (කලකිරීම) සහ 'විරාගය' (නොඇලීම) දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදා අංග එකොළහක් කරන ලදී. හයවන සූත්‍රයෙහි ශික්ෂා ප්‍රතික්ෂේප කිරීම (සික පද අත්හැරීම) අතිරේකව දැක්වේ.

၇-၈. ပဌမသညာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. පළමු සඤ්ඤා සූත්‍රාදී වර්ණනාව

၇-၈. သတ္တမေ အတ္ထေန အတ္ထောတိ အတ္ထေန သဒ္ဓိမတ္ထော. ဗျဉ္ဇနေန ဗျဉ္ဇနန္တိ ဗျဉ္ဇနေန သဒ္ဓိံ ဗျဉ္ဇနံ. သံသန္ဒိဿတီတိ သမ္ပဝတ္တိဿတိ. သမေဿတီတိ သမာနံ ဘဝိဿတိ. န ဝိဂ္ဂယှိဿတီတိ န ဝိရဇ္ဈိဿတိ. အဂ္ဂပဒသ္မိန္တိ နိဗ္ဗာနေ. အဋ္ဌမေ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ.

7-8. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'අත්ථේන අත්ථෝ' යනු අර්ථය සමඟ අර්ථයයි. 'බ්‍යඤ්ජනේන බ්‍යඤ්ජනං' යනු පදය (ශබ්දය) සමඟ පදයයි. 'සංසන්දිස්සති' යනු මැනවින් පවතින්නේය යන්නයි. 'සමෙස්සති' යනු සමාන වන්නේය යන්නයි. 'න විග්ගය්හිස්සති' යනු විරුද්ධ නොවන්නේය යන්නයි. 'අග්ගපදස්මිං' යනු නිවනෙහිය. අටවන සූත්‍රයෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ගැන වදාරන ලදී.

၉. သဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. සද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

၉. နဝမေ ဒေါဏိယာ ဗဒ္ဓေါတိ ယဝသဿဒေါဏိယာ သမီပေ ဗဒ္ဓေါ. အန္တရံ ကရိတွာတိ အဗ္ဘန္တရေ ကတွာ. ဈာယတီတိ စိန္တေတိ. ပဇ္ဈာယတီတိ ဣတော စိတော စ နာနပ္ပကာရကံ ဈာယတိ. နိဇ္ဈာယတီတိ နိရန္တရဝသေန နိဗဒ္ဓံ ဈာယတိ. ပထဝိမ္ပိ နိဿာယ ဈာယတီတိ သမာပတ္တိယံ သနိကန္တိကဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. သမာပတ္တိယဉှိ သနိကန္တိကတ္တာ ဧသ ခဠုင်္ကော နာမ ကတော. အာပါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි 'දෝණියා බද්ධෝ' යනු යව සහිත කෑම ඔරුව අසල බඳින ලද යන්නයි. 'අන්තරං කරිත්වා' යනු අභ්‍යන්තරයෙහි කොට යන්නයි. 'ඣායති' යනු සිතයි (මෙනෙහි කරයි). 'පජ්ඣායති' යනු මෙහෙන් හා එහෙන් විවිධ ආකාරයෙන් මෙනෙහි කිරීමයි. 'නිජ්ඣායති' යනු නිරන්තරයෙන් නොකඩවා මෙනෙහි කිරීමයි. 'පඨවිම්පි නිස්සාය ඣායති' යනු සමාපත්තියෙහි තෘෂ්ණා සහිත බවින් පවසන ලද්දකි. සමාපත්තියෙහි තෘෂ්ණාව (ඇලීම) ඇති බැවින් එම පුද්ගලයා 'ඛළුංක' (දුෂ්ට අශ්වයෙකු) ලෙස හඳුන්වා ඇත. ආපෝ ධාතුව ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ကထဉ္စ သဒ္ဓ အာဇာနီယဈာယိတံ ဟောတီတိ ကထံ ကာရဏာကာရဏံ ဇာနန္တဿ သိန္ဓဝဿ ဈာယိတံ ဟောတိ. ယထာ ဣဏန္တိအာဒီသု ဣဏသဒိသံ ဗန္ဓနသဒိသံ ဓနဇာနိသဒိသံ ကလိသင်္ခါတမဟာပရာဓသဒိသဉ္စ ကတွာ အတ္တနော အဘိမုခဿ ပတောဒဿ အဇ္ဈောဟရဏသင်္ခါတံ ပတနံ ဝိပဿတီတိ အတ္ထော. နေဝ ပထဝိံ နိဿာယ ဈာယတီတိ သမာပတ္တိသုခနိကန္တိယာ အဘာဝေန ပထဝိအာရမ္မဏာယ [Pg.344] စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနသညာယ န ဈာယတိ, နိယန္တိယာ အဘာဝေနေဝ သော အာဇာနီယော နာမ ဟောတီတိ. ဈာယတိ စ ပနာတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာယ ဖလသမာပတ္တိယာ ဈာယတိ. ပထဝိယံ ပထဝိသညာ ဝိဘူတာ ဟောတီတိ ပထဝါရမ္မဏေ ဥပ္ပန္နာ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနသညာ ဝိဘူတာ ပါကဋာ ဟောတိ. ‘‘ဝိဘူတာ, ဘန္တေ, ရူပသညာ အဝိဘူတာ အဋ္ဌိကသညာ’’တိ ဣမသ္မိဉှိ သုတ္တေ သမတိက္ကမဿ အတ္ထိတာယ ဝိဘူတတာ ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန ဝိပဿနာဝသေန အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တတော ဒိဋ္ဌတ္တာ ဝိဘူတာ နာမ ဇာတာ. အာပေါသညာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝိယ သမာပတ္တိဝသေန သမတိက္ကမံ အဝတွာ ဝိပဿနာစာရဝသေန သမတိက္ကမော ဝုတ္တော. ဧဝံ ဈာယီတိ ဧဝံ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ အာဂန္တွာ ဥပ္ပာဒိတာယ ဖလသမာပတ္တိယာ ဈာယန္တော.

"ශ්‍රද්ධාවන්තය, ආජානීය අශ්වයෙකුගේ ධ්‍යානය කෙබඳුද?" යනු කරුණු සහ අකරුණු දන්නා සින්ධව අශ්වයාගේ මෙනෙහි කිරීම කෙබඳුද යන්නයි. 'ණය මෙන්' යනාදියෙහි, ණයකට බඳු වූ, බන්ධනයකට බඳු වූ, ධන හානියකට බඳු වූ, 'කලි' නමින් හැඳින්වෙන මහා වරදකට බඳු වූ දෙයක් ලෙස සලකා තමා ඉදිරියට එන කසය පතිත වීම දකියි යනු එහි අර්ථයයි. 'පොළොව ඇසුරු කොට මෙනෙහි නොකරයි' යනු සමාපත්ති සැපයෙහි ඇලීමක් නොමැති බැවින් පඨවි ආරම්මණ කොට ගත් සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන සඤ්ඤාවන්ගෙන් මෙනෙහි නොකරයි යන්නයි. ඇලීමක් නොමැති බැවින්ම ඔහු 'ආජානීය' නම් වේ. 'ධ්‍යානය කරයි' යනු නිවන අරමුණු කොට ගත් ඵල සමාපත්තියෙන් මෙනෙහි කිරීමයි. 'පොළොවෙහි පඨවි සඤ්ඤාව විභූත වේ' යනු පඨවි ආරම්මණයෙහි උපන් සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන සඤ්ඤාව ප්‍රකට වීමයි. "ස්වාමීනි, රූප සඤ්ඤාව විභූත විය, අස්ථික සඤ්ඤාව අවිභූත විය" යනාදී මෙම සූත්‍රයෙහි ඉක්මවා යාම ඇති බැවින් විභූත බව පවසන ලදී. නමුත් මෙහිදී විපස්සනා වශයෙන් අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත ලෙස දැකීම නිසා විභූත වූයේ නම් වේ. ආපෝ සඤ්ඤා ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මෙහි පහත සූත්‍රවල මෙන් සමාපත්ති වශයෙන් ඉක්මවා යාම නොකියා විපස්සනා චර්යාවන්ගේ වශයෙන් ඉක්මවා යාම පවසන ලදී. 'මෙසේ ධ්‍යානය කරන්නා' යනු මෙසේ විපස්සනා පිළිවෙළින් පැමිණ උපදවා ගත් ඵල සමාපත්තියෙන් ධ්‍යාන වඩන්නා යන්නයි.

၁၀. မောရနိဝါပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. මොරනිවාප සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀. ဒသမေ အစ္စန္တနိဋ္ဌောတိ အန္တံ အတီတတ္တာ အစ္စန္တသင်္ခါတံ အဝိနာသဓမ္မံ နိဗ္ဗာနံ နိဋ္ဌာ အဿာတိ အစ္စန္တနိဋ္ဌော. ဣမိနာ နယေန သေသပဒါနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဇနေတသ္မိန္တိ ဇနိတသ္မိံ, ပဇာယာတိ အတ္ထော. ယေ ဂေါတ္တပဋိသာရိနောတိ ယေ ဇနာ တသ္မိံ ဂေါတ္တေ ပဋိသရန္တိ ‘‘အဟံ ဂေါတမော, အဟံ ကဿပေါ’’တိ, တေသု လောကေ ဂေါတ္တပဋိသာရီသု ခတ္တိယော သေဋ္ဌော. အနုမတာ မယာတိ မမ သဗ္ဗညုတညာဏေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒေတွာ ဒေသိတာ မယာ အနုညာတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අච්චන්තනිට්ඨෝ' යනු කෙළවර (උප්පාද, ඨිති, භංග) ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අච්චන්ත' යයි කියනු ලබන විනාශ නොවන ධර්මතාවක් වූ නිවන අවසානය කොට ඇති බැවින් අච්චන්තනිට්ඨ නම් වේ. මෙම ක්‍රමයෙන් සෙසු පද ද දත යුතුය. 'ජනෙතස්මිං' යනු උපන් සත්ත්ව ප්‍රජාව කෙරෙහි යන්නයි. 'යේ ගොත්තපටිසාරිනෝ' යනු යම් ජනයෙක් ඒ ඒ පිරිසෙහි "මම ගෝතම වෙමි, මම කස්සප වෙමි" යනාදී වශයෙන් ගෝත්‍ර අනුව යන්නාහු ද, එවැනි ගෝත්‍ර අගයන්නන් අතුරෙන් ක්ෂත්‍රියයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. 'අනුමතා මයා' යනු මාගේ සර්වඥතා ඥානය හා ගළපා මා විසින් දේශනා කරන ලද, අනුදැන වදාරන ලද යන්නයි. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

နိဿယဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

පළමුවන නිස්සය වග්ගයයි.

၂. အနုဿတိဝဂ္ဂေါ

2. අනුස්සති වග්ගය

၁-၂. မဟာနာမသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

1-2. මහානාම සූත්‍ර දෙක්හි වර්ණනාව

၁၁-၁၂. ဒုတိယဿ ပဌမေ နာနာဝိဟာရေဟိ ဝိဟရတန္တိ ဂိဟီနံ နိဗဒ္ဓေါ ဧကော ဝိဟာရော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ အမှာကံ အနိဗဒ္ဓဝိဟာရေန ဝိဟရန္တာနံ ကေန ဝိဟာရေန ကတရေန နိဗဒ္ဓဝိဟာရေန ဝိဟာတဗ္ဗန္တိ ပုစ္ဆတိ. အာရာဓကောတိ သမ္ပာဒကော ပရိပူရကော. ဓမ္မသောတသမာပန္နော ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ [Pg.345] ဘာဝေတီတိ ဓမ္မသောတသမာပန္နော ဟုတွာ ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ ဘာဝေတိ. ဒုတိယေ ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဂိလာနော ဟုတွာ ဝုဋ္ဌိတော.

11-12. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'නානාවිහාරේහි විහරන්තං' යනු ගිහියන්ට නියමිත වූ එකම විහරණයක් (පැවැත්මක්) නැත, එබැවින් නියමිත නොවූ පැවැත්මකින් වසන අප විසින් කිනම් ස්ථිර විහරණයකින් විසිය යුතුදැයි විමසයි. 'ආරාධකෝ' යනු සම්පූර්ණ කරන්නා වූ තැනැත්තායි. 'ධම්මසෝත සමාපන්නෝ බුද්ධානුස්සතිං භාවෙති' යනු දහම් සැඩ පහරට පත් වූවෙකු වී බුද්ධානුස්සතිය වඩයි යන්නයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ගිලානා වුට්ඨිතෝ' යනු ගිලන්ව සිට ඉන් නැගී සිටි (සුව වූ) යන්නයි.

၃. နန္ဒိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. නන්දිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃. တတိယေ ကလျာဏမိတ္တေတိ သုမိတ္တေ. ဧဝမေတ္ထ ကလျာဏမိတ္တဝသေန သံဃာနုဿတိ ကထိတာ. ကဗဠီကာရာဟာရဘက္ခာနန္တိ ကာမာဝစရဒေဝါနံ. အသမယဝိမုတ္တောတိ အသမယဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တော ခီဏာသဝေါ.

13. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'කල්‍යාණමිත්තේ' යනු යහපත් මිතුරන් කෙරෙහි යන්නයි. මෙසේ මෙහි කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය මගින් සංඝානුස්සතිය වදාරන ලදී. 'කබළීකාරාහාර භක්ඛානං' යනු කාමාවචර දෙවියන් සම්බන්ධයෙනි. 'අසමයවිමුත්තෝ' යනු අසමය විමුක්තියෙන් මිදුණු රහතන් වහන්සේයි.

၄. သုဘူတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සුභූති සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၄. စတုတ္ထေ ကော နာမာယံ သုဘူတီ ဘိက္ခူတိ ဇာနန္တောပိ သတ္ထာ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ ပုစ္ဆတိ. သုဒတ္တဿ ဥပါသကဿ ပုတ္တောတိ အနာထပိဏ္ဍိကံ သန္ဓာယာဟ. အနာထပိဏ္ဍိကဿ ဟိ ပုတ္တော အတ္တနော စူဠပိတု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတော, အထ နံ သုဘူတိတ္ထေရော အာဒါယ သတ္ထု သန္တိကံ အဂမာသိ. သဒ္ဓါပဒါနေသူတိ သဒ္ဓါနံ ပုဂ္ဂလာနံ အပဒါနေသု လက္ခဏေသု.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි "මේ සුභූති නම් මහණ කවුද?" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ දැන දැනම කතා පුවත ආරම්භ කිරීම පිණිස විමසූ සේක. 'සුදත්ත උපාසකයාගේ පුත්‍රයා' යනු අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා ගැන පවසන ලද්දකි. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ පුත්‍රයා තම බාප්පා අසල පැවිදි විය. පසුව සුභූති තෙරණුවෝ ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියහ. 'සද්ධාපදානේසු' යනු ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන්ගේ ලක්ෂණ (හැසිරීම්) පිළිබඳවයි.

၅. မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅. ပဉ္စမေ သုခံ သုပတီတိ ယထာ သေသဇနာ သမ္ပရိဝတ္တမာနာ ကာကစ္ဆမာနာ ဒုက္ခံ သုပန္တိ, ဧဝံ အသုပိတွာ သုခံ သုပတိ. နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တောပိ သမာပတ္တိံ သမာပန္နော ဝိယ ဟောတိ. သုခံ ပဋိဗုဇ္ဈတီတိ ယထာ အညေ နိတ္ထုနန္တာ ဝိဇမ္ဘမာနာ သမ္ပရိဝတ္တန္တာ ဒုက္ခံ ပဋိဗုဇ္ဈန္တိ, ဧဝံ အပ္ပဋိဗုဇ္ဈိတွာ ဝိကသမာနံ ဝိယ ပဒုမံ သုခံ နိဗ္ဗိကာရော ပဋိဗုဇ္ဈတိ. န ပါပကံ သုပိနံ ပဿတီတိ သုပိနံ ပဿန္တောပိ ဘဒ္ဒကမေဝ သုပိနံ ပဿတိ, စေတိယံ ဝန္ဒန္တော ဝိယ ပူဇံ ကရောန္တော ဝိယ စ ဓမ္မံ သုဏန္တော ဝိယ စ ဟောတိ. ယထာ ပနညေ အတ္တာနံ စောရေဟိ သမ္ပရိဝါရိတံ ဝိယ ဝါဠေဟိ ဥပဒ္ဒုတံ ဝိယ ပပါတေ ပတန္တံ ဝိယ စ ပဿန္တိ, န ဧဝံ ပါပကံ သုပိနံ ပဿတိ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'සැපසේ නිදාගනියි' යනු සෙසු ජනයා එහා මෙහා පෙරළෙමින්, කපුටන් මෙන් ගොරවමින් දුකසේ නිදන්නාක් මෙන් නොව සැපසේ නිදාගැනීමයි. නින්දට වැටෙන විට ද සමාපත්තියකට සම වැදුණාක් මෙන් වෙයි. 'සැපසේ අවදි වෙයි' යනු අන් අය කෙඳිරිගාමින්, ඇඟ මැලි කඩමින්, එහා මෙහා පෙරළෙමින් දුකසේ අවදි වන්නාක් මෙන් නොව, විකසිත වන පියුමක් මෙන් සැපසේ කිසිදු විකාරයකින් තොරව අවදි වීමයි. 'නපුරු සිහින නොදකියි' යනු සිහින දුටුවත් යහපත් සිහිනමය. චෛත්‍යයක් වඳින්නාක් මෙන් ද, පූජාවක් කරන්නාක් මෙන් ද, ධර්මය අසන්නාක් මෙන් ද වෙයි. නමුත් අන් අය තමන් සොරුන්ගෙන් වට වී සිටින්නාක් මෙන් ද, වන සතුන්ගෙන් පීඩා විඳින්නාක් මෙන් ද, ප්‍රපාතයකට වැටෙන්නාක් මෙන් ද දකින්නාක් මෙන්, මොහු එවැනි නපුරු සිහින නොදකියි.

မနုဿာနံ ပိယော ဟောတီတိ ဥရေ အာမုက္ကမုတ္တာဟာရော ဝိယ သီသေ ပိဠန္ဓိတမာလာ ဝိယ စ မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ မနာပေါ. အမနုဿာနံ ပိယော ဟောတီတိ ယထေဝ မနုဿာနံ, အမနုဿာနမ္ပိ ပိယော ဟောတိ ဝိသာခတ္ထေရော ဝိယ. ဝတ္ထု ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၅၈) မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ဒေဝတာ ရက္ခန္တီတိ ပုတ္တမိဝ မာတာပိတရော ဒေဝတာ ရက္ခန္တိ. နာဿ အဂ္ဂိ [Pg.346] ဝါ ဝိသံ ဝါ သတ္ထံ ဝါ ကမတီတိ မေတ္တာဝိဟာရိဿ ကာယေ ဥတ္တရာယ ဥပါသိကာယ ဝိယ အဂ္ဂိ ဝါ, သံယုတ္တဘာဏကစူဠသီဝတ္ထေရဿေဝ ဝိသံ ဝါ, သံကိစ္စသာမဏေရဿေဝ သတ္ထံ ဝါ န ကမတိ နပ္ပဝိသတိ, နာဿ ကာယံ ဝိကောပေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓေနုဝတ္ထုမ္ပိ စေတ္ထ ကထယန္တိ. ဧကာ ကိရ ဓေနု ဝစ္ဆကဿ ခီရဓာရံ မုဉ္စမာနာ အဋ္ဌာသိ. ဧကော လုဒ္ဒကော ‘‘တံ ဝိဇ္ဈိဿာမီ’’တိ ဟတ္ထေန သမ္ပရိဝတ္တေတွာ ဒီဃဒဏ္ဍံ သတ္တိံ မုဉ္စိ. သာ တဿာ သရီရံ အာဟစ္စ တာလပဏ္ဏံ ဝိယ ဝဋ္ဋမာနာ ဂတာ, နေဝ ဥပစာရဗလေန န အပ္ပနာဗလေန, ကေဝလံ ဝစ္ဆကေ ဗလဝဟိတစိတ္တတာယ. ဧဝံ မဟာနုဘာဝါ မေတ္တာ.

"මිනිසුන්ට ප්‍රිය වෙයි" යනු ළයෙහි පැළඳි මුතු හරක් මෙන් ද හිසෙහි පැළඳි මල් මාලාවක් මෙන් ද මිනිසුන්ට ප්‍රිය වූ මනාප වූ අයෙකු බවට පත්වීමයි. "අමනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රිය වෙයි" යනු මිනිසුන්ට මෙන්ම, විසාඛ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් අමනුෂ්‍යයන්ට ද ප්‍රිය වීමයි. මේ පිළිබඳ කථා වස්තුව විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මෙත්තා කම්මට්ඨාන නිද්දේසයෙහි විස්තර කර ඇත. "දේවතාවෝ රකිති" යනු මවුපියන් දරුවෙකු රකින්නාක් මෙන් දේවතාවෝ ඔහු රකිති යන්නයි. "ඔහුට ගින්නෙන් හෝ විෂෙන් හෝ ආයුධවලින් හානියක් නොවේ" යන්නෙන් කියවෙන්නේ මෙත් විහරණයෙහි යෙදෙන පුද්ගලයාගේ ශරීරයට උත්තරා උපාසිකාවට මෙන් ගින්න හෝ, සංයුත්තභාණක චූළසීව තෙරුන් වහන්සේට මෙන් විෂ හෝ, සංකිච්ච සාමණේරයන් වහන්සේට මෙන් ආයුධ හෝ ඇතුළු නොවන බවත්, ශරීරයට පීඩාවක් නොකරන බවත් ය. මේ සම්බන්ධයෙන් දෙනකගේ කථා පුවතක් ද පවසති. එක්තරා දෙනක් පැටවාට කිරි පොවමින් සිටියාය. එක් වැද්දෙක් "මෑට විදින්නෙමි" යි සිතා අතින් දිගු මිටක් ඇති හෙල්ලයක් විසි කළේය. එය ඒ දෙනගේ ශරීරයේ වැදී තල් කොළයක් මෙන් එතී වැටුණි. එය උපචාර සමාධි බලයෙන් හෝ අප්පනා සමාධි බලයෙන් හෝ වූවක් නොව, හුදෙක් පැටවා කෙරෙහි ඇති වූ බලවත් මෙත් සිත නිසාම සිදු වූවකි. මෙත්තාව එතරම් මහානුභාව සම්පන්නය.

တုဝဋံ စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ မေတ္တာဝိဟာရိနော ခိပ္ပမေဝ စိတ္တံ သမာဓိယတိ, နတ္ထိ တဿ ဒန္ဓာယိတတ္တံ. မုခဝဏ္ဏော ဝိပ္ပသီဒတီတိ ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တတာလပက္ကံ ဝိယ စဿ ဝိပ္ပသန္နဝဏ္ဏံ မုခံ ဟောတိ. အသမ္မူဠှော ကာလံ ကရောတီတိ မေတ္တာဝိဟာရိနော သမ္မောဟမရဏံ နာမ နတ္ထိ, အသမ္မူဠှော ပန နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တော ဝိယ ကာလံ ကရောတိ. ဥတ္တရိ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တောတိ မေတ္တာသမာပတ္တိတော ဥတ္တရိ အရဟတ္တံ အဓိဂန္တုံ အသက္ကောန္တော ဣတော စဝိတွာ သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါ ဝိယ ဗြဟ္မလောကံ ဥပပဇ္ဇတီတိ.

"සිත වහා සමාධිගත වෙයි" යනු මෙත් විහරණය කරන්නාගේ සිත ඉතා ඉක්මනින්ම එකඟ වෙයි, එහි පමාවීමක් නැත. "මුහුණේ පැහැය පැහැපත් වෙයි" යනු නටුවෙන් ගිලිහුණු ඉදුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඔහුගේ මුහුණ ඉතා පැහැපත් වෙයි. "මුළා නොවී කළුරිය කරයි" යනු මෙත් විහරණය කරන්නාට මුළා වී මියයාමක් නැත. හුදෙක් නිද්‍රාවට පත්වන්නාක් මෙන් මුළා නොවී කළුරිය කරයි. "මතු මඟ නොපසක් කරන්නේ නම්" යනු මෙත්තා සමාපත්තියෙන් මතු රහත් බව ලැබීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, මෙයින් චුත වී නින්දෙන් පිබිදුණාක් මෙන් බඹලොව උපදියි.

၆. အဋ္ဌကနာဂရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අට්ඨකනාගර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၆. ဆဋ္ဌေ ဒသမောတိ ဇာတိဂေါတ္တဝသေန စေဝ သာရပတ္တကုလဂဏနာယ စ ဒသမေ ဌာနေ ဂဏီယတိ, တေနဿ ဒသမောတွေဝ နာမံ ဇာတံ. အဋ္ဌကနာဂရောတိ အဋ္ဌကနဂရဝါသီ. ကုက္ကုဋာရာမေတိ ကုက္ကုဋသေဋ္ဌိနာ ကာရိတေ အာရာမေ.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි "දසම" යනු ජාති ගෝත්‍ර වශයෙන් ද ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත් කුල ගණනය කිරීමේදී දසවන ස්ථානයෙහි ලා ගණන් කරනු ලබන බැවින් ඔහුට "දසම" යන නම ලැබුණි. "අට්ඨකනාගර" යනු අට්ඨක නගරයෙහි වාසය කරන්නාය. "කුක්කුටාරාමයෙහි" යනු කුක්කුට සිටුවරයා විසින් කරවන ලද ආරාමයෙහි යන්නයි.

တေန ဘဂဝတာ…ပေ… သမ္မဒက္ခာတောတိ ဧတ္ထ အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယော သော ဘဂဝါ သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗကိလေသေ ဘဉ္ဇိတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, တေန ဘဂဝတာ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ အာသယာနုသယံ ဇာနတာ, ဟတ္ထတလေ ဌပိတံ အာမလကံ ဝိယ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မေ ပဿတာ, အပိစ ပုဗ္ဗေနိဝါသာဒီဟိ ဇာနတာ, ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ပဿတာ, တီဟိ ဝါ ဝိဇ္ဇာဟိ ဆဟိ ဝါ ပန အဘိညာဟိ ဇာနတာ, သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတေန သမန္တစက္ခုနာ ပဿတာ, သဗ္ဗဓမ္မဇာနနသမတ္ထာယ ပညာယ ဇာနတာ, သဗ္ဗသတ္တာနံ စက္ခုဝိသယာတီတာနိ တိရောကုဋ္ဋာဒိဂတာနိ စာပိ [Pg.347] ရူပါနိ အတိဝိသုဒ္ဓေန မံသစက္ခုနာ ဝါ ပဿတာ, အတ္တဟိတသာဓိကာယ သမာဓိပဒဋ္ဌာနာယ ပဋိဝေဓပညာယ ဇာနတာ, ပရဟိတသာဓိကာယ ကရုဏာပဒဋ္ဌာနာယ ဒေသနာပညာယ ပဿတာ, အန္တရာယိကဓမ္မေ ဝါ ဇာနတာ, နိယျာနိကဓမ္မေ ပဿတာ, အရီနံ ဟတတ္တာ အရဟတာ, သမ္မာ သာမံ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာတိ ဧဝံ စတုဝေသာရဇ္ဇဝသေန စတူဟိ ကာရဏေဟိ ထောမိတေန အတ္ထိ နု ခေါ ဧကော ဓမ္မော အက္ခာတောတိ.

"ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්..." යනාදී මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් තිස් පෙරුම් දම් පුරා, සියලු කෙලෙසුන් නසා, අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධියට පත් වූ සේක් ද, ඒ සත්ත්වයන්ගේ ආශයානුශය දන්නා වූ, අතැඹුලක් සේ සියලු ඤෙය්‍ය ධර්මයන් දක්නා වූ, තවද පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ආදී ඥානයන්ගෙන් දන්නා වූ, දිව්‍ය චක්ෂුසින් දක්නා වූ, ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් හෝ ෂඩ් අභිඥාවන්ගෙන් දන්නා වූ, සියලු තන්හි අවිරුද්ධ වූ සමන්ත චක්ෂුසින් දක්නා වූ, සියලු ධර්මයන් දැනගැනීමට සමර්ථ වූ ප්‍රඥාවෙන් දන්නා වූ, සියලු සත්ත්වයන්ගේ ඇසට නොපෙනෙන, බිත්ති ආදියෙන් වැසුණු රූප පවා අතිශය පිරිසිදු මාංස චක්ෂුසින් දක්නා වූ, තමාට වැඩ සලසන සමාධිය පදනම් කරගත් ප්‍රතිවේධ ප්‍රඥාවෙන් දන්නා වූ, පරහිත සලසන කරුණාව පදනම් කරගත් දේශනා ප්‍රඥාවෙන් දක්නා වූ, අන්තරායකර ධර්මයන් දන්නා වූ, නෛර්යාණික ධර්මයන් දක්නා වූ, කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් අර්හත් වූ, තමා විසින්ම සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කරගත් බැවින් සම්මා සම්බුද්ධ වූ, මෙසේ චතුර් වෛශාරද්‍ය ඥානයන්ගේ වශයෙන් කරුණු සතරකින් පසසන ලද ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද එක්තරා ධර්මයක් තිබේද? යනුයි.

အဘိသင်္ခတန္တိ ကတံ ဥပ္ပာဒိတံ. အဘိသဉ္စေတယိတန္တိ စေတယိတံ ကပ္ပယိတံ. သော တတ္ထ ဌိတောတိ သော တသ္မိံ သမထဝိပဿနာဓမ္မေ ဌိတော. ဓမ္မရာဂေန ဓမ္မနန္ဒိယာတိ ပဒဒွယေနပိ သမထဝိပဿနာသု ဆန္ဒရာဂေါ ဝုတ္တော. သမထဝိပဿနာသု ဟိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဆန္ဒရာဂံ ပရိယာဒိယိတုံ သက္ကောန္တော အရဟာ ဟောတိ, အသက္ကောန္တော အနာဂါမီ ဟောတိ. သော သမထဝိပဿနာသု ဆန္ဒရာဂဿ အပ္ပဟီနတ္တာ စတုတ္ထဇ္ဈာနစေတနာယ သုဒ္ဓါဝါသေ နိဗ္ဗတ္တတိ. အယံ အာစရိယာနံ သမာနတ္ထကထာ.

"අභිසංඛත" යනු කරන ලද, උපදවන ලද යන්නයි. "අභිසංචේතයිත" යනු සිතා මෙහෙයවන ලද, පිළියෙළ කරන ලද යන්නයි. "ඔහු එහි සිටියේ" යනු ඔහු ඒ සමථ විපස්සනා ධර්මයන්හි පිහිටියේ යන්නයි. "ධර්ම රාගයෙන්, ධර්ම නන්දියෙන්" යන පද දෙකෙන්ම සමථ විපස්සනා කෙරෙහි ඇති වන ඡන්ද රාගය කියවේ. සමථ විපස්සනාවන්හි සියලු ආකාරයෙන්ම ඡන්ද රාගය ක්ෂය කිරීමට සමත් වන්නේ නම් රහත් බවට පත් වෙයි. එසේ කළ නොහැකි වන්නේ නම් අනාගාමී වෙයි. ඔහු සමථ විපස්සනාවන්හි ඡන්ද රාගය ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් සිව්වන දැහැනට අයත් චේතනාවෙන් ශුද්ධාවාස මාලිගයෙහි උපදියි. මෙය ආචාර්යවරුන්ගේ පොදු මතයයි.

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပနာဟ – ‘‘တေနေဝ ဓမ္မရာဂေနာတိ ဝစနတော အကုသလေန သုဒ္ဓါဝါသေ နိဗ္ဗတ္တတီ’’တိ. သော ‘‘သုတ္တံ အာဟရာဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. အဒ္ဓါ အညံ အပဿန္တော ဣဒမေဝ အာဟရိဿတိ. တတော ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘ကိမ္ပနိဒံ သုတ္တံ နီတတ္ထံ, ဥဒါဟု နေယျတ္ထ’’န္တိ. အဒ္ဓါ ‘‘နီတတ္ထ’’န္တိ ဝက္ခတိ. တတော ဝတ္တဗ္ဗော – ဧဝံ သန္တေ အနာဂါမိဖလတ္ထိကေန သမထဝိပဿနာသု ဆန္ဒရာဂေါ ကတ္တဗ္ဗော ဘဝိဿတိ, ဆန္ဒရာဂေ ဥပ္ပာဒိတေ အနာဂါမိဖလံ ပဋိလဒ္ဓံ ဘဝိဿတိ, မာ ‘‘သုတ္တံ မေ လဒ္ဓ’’န္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ ဒီပေဟိ. ပဉှံ ကထေန္တေန ဟိ အာစရိယဿ သန္တိကေ ဥဂ္ဂဟေတွာ အတ္ထရသံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အကုသလေန ဟိ သဂ္ဂေ, ကုသလေန စ အပါယေ ပဋိသန္ဓိ နာမ နတ္ထိ. ဝုတ္တဉ္စေတံ ဘဂဝတာ –

එහෙත් විතණ්ඩවාදියා පවසන්නේ "ඒ ධර්ම රාගයෙන්ම" යන වචනය නිසා අකුසලයෙන් ශුද්ධාවාසයෙහි උපදින බවයි. ඔහුට "සූත්‍රයක් ගෙනෙන්න" යැයි කිව යුතුය. ඔහු අන් කිසිවක් නොදැක මෙයම ඉදිරිපත් කරනු ඇත. එවිට ඔහුගෙන් "මෙම සූත්‍රය නීතත්ථ (ඍජු අර්ථ ඇති) ද නැතහොත් නෙය්‍යත්ථ (පැහැදිලි කළ යුතු අර්ථ ඇති) ද?" කියා ඇසිය යුතුය. ඔහු නිසැකවම "නීතත්ථ" යැයි පවසනු ඇත. එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය - "එසේ නම් අනාගාමී ඵලය පතන්නා විසින් සමථ විපස්සනා කෙරෙහි ඡන්ද රාගය ඇති කළ යුතු වන්නේය. ඡන්ද රාගය ඇති කළ විට අනාගාමී ඵලය ලැබෙන්නේය. එබැවින් 'මට සූත්‍රයක් ලැබුණි' කියා හරි වේවා වැරදි වේවා කිසිවක් නොකියන්න. ප්‍රශ්නයක් විසඳන තැනැත්තා ආචාර්යවරයෙකු වෙතින් උගෙන අර්ථ රසය අවබෝධ කරගෙන ප්‍රකාශ කළ යුතුය. අකුසලයෙන් ස්වර්ගයෙහි හෝ කුසලයෙන් අපායෙහි හෝ ප්‍රතිසන්ධියක් ලැබීමක් නැත." භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මෙය දේශනා කළ සේක:

‘‘န, ဘိက္ခဝေ, လောဘဇေန ကမ္မေန, ဒေါသဇေန ကမ္မေန, မောဟဇေန ကမ္မေန ဒေဝါ ပညာယန္တိ, မနုဿာ ပညာယန္တိ, ယာ ဝါ ပနညာပိ ကာစိ သုဂတိယော. အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, လောဘဇေန ကမ္မေန, ဒေါသဇေန ကမ္မေန, မောဟဇေန ကမ္မေန နိရယော ပညာယတိ, တိရစ္ဆာနယောနိ ပညာယတိ, ပေတ္တိဝိသယော ပညာယတိ, ယာ ဝါ ပနညာပိ ကာစိ ဒုဂ္ဂတိယော’’တိ (အ. နိ. ၆.၃၉) –

"මහණෙනි, ලෝභයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, ද්වේෂයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, මෝහයෙන් හටගත් කර්මයෙන් දෙවියෝ පෙනී නොයති, මිනිස්සු පෙනී නොයති, නැතහොත් අන් කිසිදු සුගතියක් පෙනී නොයයි. එහෙත් මහණෙනි, ලෝභයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, ද්වේෂයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, මෝහයෙන් හටගත් කර්මයෙන් නිරය පෙනී යයි, තිරිසන් යෝනිය පෙනී යයි, ප්‍රේත විෂය පෙනී යයි, නැතහොත් අන් කිසිදු දුගතියක් පෙනී යයි."

ဧဝံ [Pg.348] သညာပေတဗ္ဗော. သစေ သဉ္ဇာနာတိ, သဉ္ဇာနာတု. နော စေ သဉ္ဇာနာတိ, ‘‘ဂစ္ဆ ပါတောဝ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ယာဂုံ ပိဝါ’’တိ ဥယျောဇေတဗ္ဗော.

මෙසේ ඔහුට කරුණු වටහා දිය යුතුය. ඉදින් ඔහු පිළිගන්නේ නම් පිළිගනීවා. ඉදින් පිළි නොගන්නේ නම්, "යන්න, හෙට උදෙන්ම විහාරයට ගොස් කැඳ පානය කරන්න" යැයි කියා පිටත් කර හැරිය යුතුය.

အယံ ခေါ, ဂဟပတိ, ဧကဓမ္မော အက္ခာတောတိ ဧကံ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိတေန ‘‘အယမ္ပိ ဧကဓမ္မော အက္ခာတော, အယမ္ပိ ဧကဓမ္မော အက္ခာတော’’တိ ဧဝံ ပုစ္ဆာဝသေန ကထိတတ္တာ ဧကာဒသပိ ဓမ္မာ ဧကဓမ္မော နာမ ကတော. အမတုပ္ပတ္တိအတ္ထေန ဝါ သဗ္ဗေပိ ဧကဓမ္မောတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ.

"ගෘහපතිය, මේ වනාහි එක් ධර්මයකි" යනු එක් ධර්මයක් පිළිබඳව විමසූ බැවින් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ "මෙය ද එක් ධර්මයකි, මෙය ද එක් ධර්මයකි" යනාදී වශයෙන් විමසන ලද ප්‍රශ්නයේ ස්වභාවය අනුව දේශනා කළ බැවින් ධර්ම එකොළහම "එක් ධර්මයක්" ලෙස දක්වන ලදී. එසේත් නැතහොත් අමෘත මහා නිවනට පමුණුවන අර්ථයෙන් මේ සියල්ලම "එක් ධර්මයක්" යැයි පැවසීම සුදුසුය.

နိဓိမုခံ ဂဝေသန္တောတိ နိဓိံ ပရိယေသန္တော. သကိဒေဝါတိ ဧကပ္ပယောဂေနေဝ. ကထံ ပန ဧကပ္ပယောဂေနေဝ ဧကာဒသန္နံ နိဓီနံ အဓိဂမော ဟောတီတိ? ဣဓေကစ္စော အရညေ ဇီဝိတဝုတ္တိံ ဂဝေသမာနော စရတိ. တမေနံ အညတရော အတ္ထစရကော ဒိသွာ ‘‘ကိံ, ဘော, စရသီ’’တိ ပုစ္ဆတိ. သော ‘‘ဇီဝိတဝုတ္တိံ ပရိယေသာမီ’’တိ အာဟ. ဣတရော ‘‘တေန ဟိ သမ္မ အာဂစ္ဆ, ဧတံ ပါသာဏံ ပဝဋ္ဋေဟီ’’တိ အာဟ. သော တံ ပဝဋ္ဋေတွာ ဥပရူပရိဋ္ဌိတာ ဝါ ကုစ္ဆိယာ ကုစ္ဆိံ အာဟစ္စ ဌိတာ ဝါ ဧကာဒသ ကုမ္ဘိယော ပဿတိ. ဧဝံ ဧကပ္ပယောဂေန ဧကာဒသန္နံ အဓိဂမော ဟောတိ.

‘නිධිමුඛං ගවේසන්තෝ’ යනු නිධානයක් (රන් රිදී සපිරි කලස් ආදිය) සොයන්නා යන්නයි. ‘සකිදේව’ යනු එක් වරක උත්සාහයකින්ම යන්නයි. එකම උත්සාහයකින් නිධාන එකොළහක් ලැබෙන්නේ කෙසේද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙසේය: මෙලොව යම් අයෙක් වනයෙහි ජීවිකාව සොයමින් හැසිරෙයි. ඔහුගේ යහපත කැමති වෙනත් අයෙක් ඔහුව දැක, “පින්වත, ඔබ කුමක් සොයමින් හැසිරෙන්නේද?” යි විමසයි. ඔහු “මම ජීවිකාව සඳහා යමක් සොයමි” යි පවසයි. අනෙක් තැනැත්තා “එසේ නම් යහළුව, මෙහි එන්න, මේ ගල පෙරළන්න” යි පවසයි. ඔහු එම ගල පෙරළා බැලූ විට, එකක් මත එකක් තැබූ හෝ එකිනෙකට ගැටී තිබෙන හෝ නිධාන එකොළහක් දකියි. මෙලෙස එක් උත්සාහයකින් කරුණු එකොළහක් අවබෝධ කර ගැනීම සිදුවේ.

အာစရိယဓနံ ပရိယေသိဿန္တီတိ အညတိတ္ထိယာ ဟိ ယဿ သန္တိကေ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှန္တိ, တဿ သိပ္ပုဂ္ဂဟဏတော ပုရေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ အန္တရန္တရာ ဝါ ဂေဟတော နီဟရိတွာ ဓနံ ဒေန္တိ. ယေသံ ဂေဟေ နတ္ထိ, တေ ဉာတိသဘာဂတော ပရိယေသန္တိ. ယေသံ တမ္ပိ နတ္ထိ, တေ သဘာဂတော ပရိယေသန္တိ. တထာ အလဘမာနာ ဘိက္ခမ္ပိ စရိတွာ ဒေန္တိယေဝ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

‘ආචරියධනං පරියේසිස්සන්ති’ යනු අන්‍ය තීර්ථකයෝ යම් ගුරුවරයෙකු වෙතින් ශිල්ප උගනිත්ද, එම ගුරුවරයාට ශිල්ප ඉගෙනීමට පෙර හෝ පසුව හෝ අතරතුරදී නිවසින් ධනය රැගෙන විත් ලබා දෙති. යමෙකුගේ නිවසේ ධනය නැත්නම්, ඔවුහු සමාන ගති පැවතුම් ඇති නෑයන්ගෙන් එය සොයති. එවැනි නෑයන්ද නැත්නම්, සමාන අදහස් ඇති වෙනත් අයගෙන් සොයති. එසේත් සොයාගත නොහැකි වූ කල, සිඟමන් යැද හෝ ධනය සොයා ගුරුවරයාට පූජා කරති. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී.

ကိံ ပနာဟန္တိ ဗာဟိရကာ တာဝ အနိယျာနိကေပိ သာသနေ သိပ္ပမတ္တဒါယကဿ ဓနံ ပရိယေသန္တိ, အဟံ ပန ဧဝံဝိဓေ နိယျာနိကသာသနေ ဧကာဒသဝိဓံ အမတုပ္ပတ္တိပဋိပဒံ ဒေသေန္တဿ အာစရိယဿ ပူဇံ ကိံ န ကရိဿာမိ, ကရိဿာမိယေဝါတိ ဝဒတိ. ပစ္စေကံ ဒုဿယုဂေန အစ္ဆာဒေသီတိ ဧကမေကဿ ဘိက္ခုနော ဧကေကံ ဒုဿယုဂံ အဒါသီတိ အတ္ထော. သမုဒါစာရဝစနံ ပနေတ္ထ ဧဝရူပံ ဟောတိ, တသ္မာ အစ္ဆာဒေသီတိ ဝုတ္တံ. ပဉ္စသတံ ဝိဟာရန္တိ ပဉ္စသတဂ္ဃနိကံ ပဏ္ဏသာလံ ကာရေသီတိ အတ္ထော.

“මම කුමට නොකරන්නෙම්ද?” (කිං පනාහං) යන්නෙන් අදහස් වන්නේ: ශාසනයෙන් බැහැර වූවන් පවා විමුක්තියක් නොලැබෙන ශාසනයන්හි තමන්ට ශිල්ප ලබා දෙන ගුරුවරයාට ධනය සොයා දෙන්නේ නම්, මෙවැනි විමුක්තිදායක ශාසනයක එකොළොස් වැදෑරුම් අමෘත මහා නිර්වාණයට මඟ පෙන්වන ගුරුවරයාට මා ඇයි පූජා නොකරන්නේ? මම අනිවාර්යයෙන්ම පූජා කරන්නෙමි යන්නයි. ‘පච්චේකං දුස්සයුගේන අච්ඡාදේසි’ යනු එක් එක් භික්ෂූන් වහන්සේට වස්ත්‍ර යුගල බැගින් පූජා කළ බවයි. ලෝක සම්මත ව්‍යවහාරයට අනුව මෙහි ‘අච්ඡාදේසි’ (පැළඳවීය/පූජා කළේය) යන වචනය භාවිතා කර ඇත. ‘පඤ්චසතං විහාරං’ යනු කහවණු පන්සියයක් වටිනා පන්සලක් (කොළ සෙවිලි කළ ශාලාවක්) කරවූ බවයි.

၇. ဂေါပါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ගෝපාලක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၇. သတ္တမေ တိဿော ကထာ ဧကနာဠိကာ စတုရဿာ နိသိန္နဝတ္တိကာတိ. တတ္ထ ပါဠိံ ဝတွာ ဧကေကဿ ပဒဿ အတ္ထကထနံ ဧကနာဠိကာ နာမ[Pg.349]. အပဏ္ဍိတဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ, အပဏ္ဍိတဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ, ပဏ္ဍိတဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ, ပဏ္ဍိတဘိက္ခုံ ဒဿေတွာတိ စတုက္ကံ ဗန္ဓိတွာ ကထနံ စတုရဿာ နာမ. အပဏ္ဍိတဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, အပဏ္ဍိတဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, ပဏ္ဍိတဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, ပဏ္ဍိတဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနန္တိ အယံ နိသိန္နဝတ္တိကာ နာမ. အယံ ဣဓ သဗ္ဗာစရိယာနံ အာစိဏ္ဏာ.

17. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි ඒකනාලිකා, චතුරස්සා සහ නිසින්නවත්තිකා යනුවෙන් දේශනා ක්‍රම තුනකි. එහිදී පාළිය වදාරා එක් එක් පදයට අර්ථ දැක්වීම ‘ඒකනාලිකා’ නම් වේ. නුවණ නැති ගොපල්ලා පෙන්වා, නුවණ නැති භික්ෂුව පෙන්වා, නුවණ ඇති ගොපල්ලා පෙන්වා, නුවණ ඇති භික්ෂුව පෙන්වා යනුවෙන් සතරාකාරයකින් පෙළගස්වා දේශනා කිරීම ‘චතුරස්සා’ නම් වේ. නුවණ නැති ගොපල්ලා පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම, නුවණ නැති භික්ෂුව පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම, නුවණ ඇති ගොපල්ලා පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම සහ නුවණ ඇති භික්ෂුව පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම යන ක්‍රමය ‘නිසින්නවත්තිකා’ නම් වේ. මෙම ගෝපාලක සූත්‍රයෙහි සියලු ආචාර්යවරුන් අනුගමනය කළේ මෙම ක්‍රමයයි.

ဧကာဒသဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟီတိ ဧကာဒသဟိ အဂုဏကောဋ္ဌာသေဟိ. ဂေါဂဏန္တိ ဂေါမဏ္ဍလံ. ပရိဟရိတုန္တိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝိစရိတုံ. ဖာတိံ ကာတုန္တိ ဝဍ္ဎိံ အာပါဒေတုံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. န ရူပညူ ဟောတီတိ ဂဏနတော ဝါ ဝဏ္ဏတော ဝါ ရူပံ န ဇာနာတိ. ဂဏနတော န ဇာနာတိ နာမ အတ္တနော ဂုန္နံ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါတိ သင်္ချံ န ဇာနာတိ, သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ ပလာတာသု ဝါ ဂေါဂဏံ ဂဏေတွာ ‘‘အဇ္ဇ ဧတ္တကာ န ဒိဿန္တီ’’တိ ဒွေ တီဏိ ဂါမန္တရာနိ ဝါ အဋဝိံ ဝါ ဝိစရန္တော န ပရိယေသတိ. အညေသံ ဂါဝီသု အတ္တနော ဂေါဂဏံ ပဝိဋ္ဌာသုပိ ဂေါဂဏံ ဂဏေတွာ ‘‘ဣမာ ဧတ္တိကာ ဂါဝေါ န အမှာက’’န္တိ ယဋ္ဌိယာ ပေါထေတွာ န နီဟရတိ. တဿ နဋ္ဌာ ဂါဝိယော နဋ္ဌာဝ ဟောန္တိ. ပရဂါဝိယော ဂဟေတွာ စရတိ. ဂေါသာမိကာ ဒိသွာ ‘‘အယံ ဧတ္တကံ ကာလံ အမှာကံ ဓေနူ ဒုဟီ’’တိ တဇ္ဇေတွာ အတ္တနော ဂါဝိယော ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. တဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စ ဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. ဝဏ္ဏတော န ဇာနာတိ နာမ ‘‘ဧတ္တိကာ ဂါဝီ သေတာ, ဧတ္တိကာ ရတ္တာ, ဧတ္တိကာ ကာဠာ, ဧတ္တိကာ ဩဒါတာ, ဧတ္တိကာ ကဗရာ, ဧတ္တိကာ နီလာ’’တိ န ဇာနာတိ. သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ ပလာတာသု ဝါ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

‘ඒකාදසහි භික්ඛවේ අංගෙහි’ යනු කරුණු එකොළහකින් යුත් ගුණාංග රහිත කොටස් පිළිබඳවයි. ‘ගෝගණං’ යනු ගව සමූහයයි. ‘පරිහරිතුං’ යනු ආරක්ෂා කරමින් රැකබලා ගැනීමයි. ‘ඵාතිං කාතුං’ යනු වෘද්ධියට (අභිවෘද්ධියට) පත් කිරීමයි. ‘ඉධ’ යනු මෙලොවයි. ‘න රූපඤ්ඤූ’ යනු ගණනයෙන් හෝ පැහැයෙන් ගවයන්ගේ ස්වරූපය හඳුනා නොගැනීමයි. ගණනයෙන් නොදනී යනු තමාගේ ගවයන් සියයක්ද දහසක්ද යන ප්‍රමාණය නොදැනීමයි. එවැනි අනුවණ ගොපල්ලා ගවයන් අතුරුදහන් වූ විට හෝ පලා ගිය විට “අද මෙපමණ සංඛ්‍යාවක් පෙනෙන්නට නැත” යි ගණන් කර බලා ගම් දනව් හෝ වනාන්තර පීරා සොයා නොබලයි. අනුන්ගේ ගවයන් තමාගේ ගව පට්ටියට ඇතුළු වූ විටද, ඒවා ගණන් කර “මොවුන් අපේ ගවයන් නොවේ” යි හඳුනාගෙන සැරයටියකින් තළා පන්නා නොදමයි. එවිට ඔහුගේ ගවයන් නැති වූවාම වේ. ඔහු අනුන්ගේ ගවයන් සමඟ හැසිරෙයි. ගව හිමියන් එය දැක, “මොහු මෙපමණ කලක් අපේ දෙනුන්ගෙන් කිරි දොවාගෙන තිබේ” යි තර්ජනය කර තමාගේ ගවයන් රැගෙන යති. එවිට ඔහුගේ ගව පට්ටිය පිරිහී පස් වැදෑරුම් ගෝරස පරිභෝජනයෙන්ද ඔහු පිරිහෙයි. පැහැයෙන් නොදනී යනු ගවයන් කී දෙනෙක් සුදුද, රතුද, කලුද, ලා සුදුද, ලප කැළැල් සහිතද, නිල් පැහැයට හුරුද යන්න නොදැනීමයි. එසේ නොදන්නා ගොපල්ලා ගවයන් අතුරුදහන් වූ විට හෝ පලා ගිය විට පෙර කී පරිදි පස් වැදෑරුම් ගෝරසයෙන් පිරිහෙයි.

န လက္ခဏကုသလောတိ ဂါဝီနံ သရီရေ ကတံ ဓနုသတ္တိသူလာဒိဘေဒံ လက္ခဏံ န ဇာနာတိ. သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ ပလာတာသု ဝါ ‘‘အဇ္ဇ အသုကလက္ခဏာ အသုကလက္ခဏာ စ ဂါဝေါ န ဒိဿန္တီ’’တိ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

‘න ලක්ඛණකුසලෝ’ යනු ගවයන්ගේ ශරීරයේ කොටා ඇති දුන්න, හෙල්ල, හුල ආදී සලකුණු හඳුනා ගැනීමට දක්ෂ නොවීමයි. එවැනි ගොපල්ලා ගවයන් නැති වූ විට හෝ පලා ගිය විට “අද අසවල් අසවල් ලකුණු ඇති ගවයන් පෙනෙන්නට නැත” යි හඳුනා ගැනීමට නොහැකිව පස් වැදෑරුම් ගෝරසයෙන් පිරිහෙයි.

န အာသာဋိကံ ဟာရေတာတိ ဂုန္နံ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီဟိ ပဟဋဋ္ဌာနေသု ဝဏော ဟောတိ. တတ္ထ နီလမက္ခိကာ အဏ္ဍကာနိ ဌပေန္တိ, တေသံ အာသာဋိကာတိ နာမံ. တာနိ ဒဏ္ဍကေန အပနေတွာ ဘေသဇ္ဇံ ဒါတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဗာလော ဂေါပါလကော တထာ န ကရောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘န အာသာဋိကံ ဟာရေတာ [Pg.350] ဟောတီ’’တိ. တဿ ဂုန္နံ ဝဏာ ဝဍ္ဎန္တိ, ဂမ္ဘီရာ ဟောန္တိ, ပါဏကာ ကုစ္ဆိံ ပဝိသန္တိ, ဂါဝေါ ဂေလညာဘိဘူတာ နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏံ ခါဒိတုံ န ပါနီယံ ပါတုံ သက္ကောန္တိ. တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ, ဂေါဏာနံ ဇဝေါ ဟာယတိ, ဥဘယေသမ္ပိ ဇီဝိတန္တရာယော ဟောတိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

‘න ආසාටිකං හාරේතා’ යනු ගවයන් කඩුත්තුවල හෝ කටුවල වැදී තුවාල වූ විට එම තුවාලවල නිල් මැස්සන් බිත්තර දමයි. ඒවාට ‘ආසාටිකා’ (පණුවන්) යයි කියනු ලැබේ. ඒවා ලී කැබැල්ලකින් ඉවත් කර බෙහෙත් දැමිය යුතුය. අනුවණ ගොපල්ලා එසේ නොකරයි. එබැවින් ඔහු ‘පණුවන් ඉවත් නොකරන්නෙක්’ ලෙස හඳුන්වයි. එවිට ගවයන්ගේ තුවාල වැඩි වී, ගැඹුරු වී, පණුවන් කුස තුළට පවා ඇතුළු වෙයි. ගවයෝ දැඩි රෝගී බවට පත්ව නිසි ලෙස තණකොළ කෑමට හෝ පැන් බීමට නොහැකි වෙති. එවිට ගවයන්ගේ කිරි නැති වී යයි, ජවය පිරිහෙයි, ගවයා මෙන්ම ගව හිමියාද යන දෙදෙනාගේම ජීවිතයට අනතුරක් විය හැක. මෙලෙස ඔහුගේ ගව පට්ටිය පිරිහී ගෝරසයෙන් බැහැර වෙයි.

န ဝဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတာ ဟောတီတိ ဂုန္နံ ဝုတ္တနယေနေဝ သဉ္ဇာတော ဝဏော ဘေသဇ္ဇံ ဒတွာ ဝါကေန ဝါ စီရကေန ဝါ ဗန္ဓိတွာ ပဋိစ္ဆာဒေတဗ္ဗော ဟောတိ. ဗာလဂေါပါလကော တံ န ကရောတိ. အထဿ ဂုန္နံ ဝဏေဟိ ယူသာ ပဂ္ဃရန္တိ, တာ အညမညံ နိဃံသန္တိ. တေန အညေသမ္ပိ ဝဏာ ဇာယန္တိ. ဧဝံ ဂါဝေါ ဂေလညာဘိဘူတာ နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

‘න වණං පටිච්ඡාදේතා’ යනු ගවයන්ට පෙර කී පරිදි ඇති වූ තුවාල බෙහෙත් දමා පට්ටාවලින් හෝ රෙදි කඩකින් බැඳ ආවරණය කළ යුතුය. අනුවණ ගොපල්ලා එය නොකරයි. එවිට ගවයන්ගේ තුවාලවලින් සැරව ගලයි. ගවයන් එකිනෙකාගේ ඇඟේ ඇතිල්ලීමේදී අනෙක් ගවයන්ටද එම තුවාල බෝ වෙයි. මෙලෙස ගවයෝ රෝගී වී නිසි ලෙස තණකොළ කෑමට පවා නොහැකිව ගෝරසයෙන් පිරිහෙති.

န ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတီတိ အန္တောဝဿေ ဍံသမကသာဒီနံ ဥဿန္နကာလေ ဂေါဂဏေ ဝဇံ ပဝိဋ္ဌေ တတ္ထ တတ္ထ ဓူမော ကာတဗ္ဗော ဟောတိ. အပဏ္ဍိတဂေါပါလကော တံ န ကရောတိ, ဂေါဂဏော သဗ္ဗရတ္တိံ ဍံသာဒီဟိ ဥပဒ္ဒုတော နိဒ္ဒံ အလဘိတွာ ပုနဒိဝသေ အရညေ တတ္ထ တတ္ထ ရုက္ခမူလာဒီသု နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒါယတိ. နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

‘න ධූමං කත්තා’ යනු වැසි සමයෙහි මැස්සන්, මදුරුවන් බහුල කාලයේ ගවයන් ගාලට ඇතුළු වූ පසු ඒ ඒ තැන දුම් දැමිය යුතුය. අනුවණ ගොපල්ලා එය නොකරයි. එවිට ගව පට්ටිය මුළු රැය පුරාම මදුරුවන් ආදීන්ගෙන් පීඩා විඳිමින් නිදි නොලබා, පසුදින වනයේ ඒ ඒ තැන ගස් සෙවණවල් යට වැතිර නිදයි. එවිට නිසි ලෙස තණකොළ කෑමට නොහැකිව ඔවුහු ගෝරසයෙන් පිරිහෙති.

န တိတ္ထံ ဇာနာတီတိ တိတ္ထမ္ပိ သမန္တိ ဝါ ဝိသမန္တိ ဝါ သဂါဟန္တိ ဝါ နိဂ္ဂါဟန္တိ ဝါ န ဇာနာတိ. သော အတိတ္ထေန ဂါဝိယော ဩတာရေတိ. တာသံ ဝိသမတိတ္ထေ ပါသာဏာဒီနိ အက္ကမန္တီနံ ပါဒါ ဘိဇ္ဇန္တိ. သဂါဟံ ဂမ္ဘီရံ တိတ္ထံ ဩတိဏ္ဏေ ကုမ္ဘီလာဒယော ဂါဝေါ ဂဏှန္တိ, ‘‘အဇ္ဇ ဧတ္တိကာ ဂါဝေါ နဋ္ဌာ, အဇ္ဇ ဧတ္တိကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇန္တိ. ဧဝမဿ ဂေါ ဂဏောပိ ပရိဟာယတိ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"තොටුපළ නොදනී" යනු, තොටුපළ සම ද, විෂම ද, කිඹුලන් ආදී බිය සහිත ද, එසේ නැතිනම් බිය රහිත ද යන්න නොදනියි. ඒ අඥාන ගොපල්ලා නුසුදුසු තොටුපළවලින් ගවයින් ගඟට බස්වයි. විෂම වූ තොටුපළවල දී ගල් ආදියේ පය ගැටීමෙන් ඒ ගවයින්ගේ පාද බිඳෙයි. කිඹුලන් සහිත ගැඹුරු තොටුපළවලින් බැස්ස වූ විට, කිඹුලන් ආදී සත්තු ගවයින් ගොදුරු කරගනිති. එවිට "අද මෙපමණ ගවයින් ප්‍රමාණයක් විනාශ විය" යනුවෙන් පවසන තත්ත්වයට ඔහු පත්වෙයි. මෙලෙස ඒ ගව හිමියාගේ ගව සමූහය පිරිහීමට පත්වෙයි. එමෙන්ම පංචගෝ රසයෙන් ද ඔහු පිරිහී යයි.

န ပီတံ ဇာနာတီတိ ပီတမ္ပိ အပီတမ္ပိ န ဇာနာတိ. ဂေါပါလကေန ဟိ ‘‘ဣမာယ ဂါဝိယာ ပီတံ, ဣမာယ န ပီတံ, ဣမာယ ပါနီယတိတ္ထေ ဩကာသော လဒ္ဓေါ, ဣမာယ န လဒ္ဓေါ’’တိ ဧဝံ ပီတာပီတံ ဇာနိတဗ္ဗံ ဟောတိ. အယံ ပန ဒိဝသဘာဂေ အရညေ ဂေါဂဏံ ရက္ခိတွာ ‘‘ပါနီယံ ပါယေဿာမီ’’တိ နဒိံ ဝါ တဠာကံ ဝါ ဩဂါဟေတွာ ဂစ္ဆတိ. တတ္ထ မဟာဥသဘာ စ အနုသဘာ စ ဗလဝဂါဝိယော စ ဒုဗ္ဗလာနိ စေဝ မဟလ္လကာနိ စ ဂေါရူပါနိ သိင်္ဂေဟိ [Pg.351] ဝါ ဖာသုကာဟိ ဝါ ပဟရိတွာ အတ္တနော ဩကာသံ ကတွာ ဦရုပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ပဝိသိတွာ ယထာကာမံ ပိဝန္တိ. အဝသေသာ ဩကာသံ အလဘမာနာ တီရေ ဌတွာ ကလလမိဿကံ ဥဒကံ ပိဝန္တိ ဝါ အပီတာ ဧဝ ဝါ ဟောန္တိ. အထ သော ဂေါပါလကော ပိဋ္ဌိယံ ပဟရိတွာ ပုန အရညံ ပဝေသေတိ. တတ္ထ အပီတာ ဂါဝိယော ပိပါသာယ သုဿမာနာ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ န သက္ကောန္တိ. တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ. ဂေါဏာနံ ဇဝေါ ဟာယတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"පැන් බීවා ද යන්න නොදනී" යනු, පැන් බීවේ ද නැද්ද යන්න නොදනියි. ගොපල්ලා විසින් "මේ වැස්සි පැන් බීවාය, මේ වැස්සි පැන් නොබීවාය, මේ වැස්සිට පැන් බොන තොටුපළේ ඉඩ ලැබුණි, මැයට ඉඩ නොලැබුණි" යනුවෙන් පැන් බීවා වූ ද නොබීවා වූ ද ගවයින් ගැන දැනගත යුතු වෙයි. එහෙත් මේ අඥාන ගොපල්ලා දහවල් කාලයේ වනයේ ගවයින් රක්කා, "පැන් පොවන්නෙමි" යි ගඟකට හෝ වැවකට ගවයින් දක්කාගෙන යයි. එහිදී මහා වෘෂභයෝ ද, ජව සම්පන්න වැස්සියෝ ද, දුබල වූ හා මහලු වූ ගවයින්ට අංවලින් හෝ ඉළ ඇටවලට ඇන පලවා හැර තමන්ට ඉඩ සලසා ගනිති. ඔවුහු දණක් පමණ ජලයට බැස කැමති පරිදි පැන් බොති. ඉතිරි දුබල ගවයෝ ඉඩක් නොලැබී ඉවුරේ සිට මඩ මිශ්‍ර ජලය බොති, නැතහොත් පැන් නොබී ම සිටිති. ඉන්පසු ඒ ගොපල්ලා ඔවුන්ගේ පිටට තළා නැවත වනයට දක්වයි. එහිදී පැන් නොබී පිපාසයෙන් පෙළෙන ඒ වැස්සියෝ රිසි සේ තණකොළ කෑමට ද අපොහොසත් වෙති. එවිට ගවයින්ගේ කිරි සිඳී යයි, ගොනුන්ගේ ජවය පිරිහෙයි, අවසානයේ පංචගෝ රසයෙන් පිරිහීමට පත්වෙයි.

န ဝီထိံ ဇာနာတီတိ ‘‘အယံ မဂ္ဂေါ သမော ခေမော, အယံ ဝိသမော သာသင်္ကော သပ္ပဋိဘယော’’တိ န ဇာနာတိ. သော သမံ ခေမံ မဂ္ဂံ ဝဇ္ဇေတွာ ဂေါဂဏံ ဣတရမဂ္ဂံ ပဋိပါဒေတိ. တတ္ထ ဂါဝေါ သီဟဗျဂ္ဃာဒီနံ ဂန္ဓေန စောရပရိဿယေန စ အဘိဘူတာ ဘန္တမိဂသပ္ပဋိဘာဂါ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ တိဋ္ဌန္တိ, နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒန္တိ, န ပါနီယံ ပိဝန္တိ. တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"මාවත නොදනී" යනු, "මේ මාවත සමය, බිය රහිතය; මේ මාවත විෂමය, සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගෙන් බිය සහිතය" යනුවෙන් නොදනියි. ඒ අඥාන ගොපල්ලා සම වූ ද බිය රහිත වූ ද මාවත හැර ගව සමූහය අනෙක් බිය සහිත මාවතේ දක්වයි. එහිදී සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගේ ගඳින් හා සොරුන්ගේ බියෙන් මඩනා ලද ගවයෝ, බියපත් මුව රැලක් මෙන් බෙල්ල ඔසවා බලා සිටිති. ඔවුහු රිසි සේ තණකොළ නොකති, පැන් ද නොබොති. එවිට ගවයින්ගේ කිරි සිඳී යයි, පංචගෝ රසයෙන් ද පිරිහීමට පත්වෙයි.

န ဂေါစရကုသလော ဟောတီတိ ဂေါပါလကေန ဟိ ဂေါစရကုသလေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ပဉ္စာဟိကစာရော ဝါ သတ္တာဟိကစာရော ဝါ ဇာနိတဗ္ဗော. ဧကဒိသာယ ဂေါဂဏံ စာရေတွာ ပုနဒိဝသေ တတ္ထ န စာရေတဗ္ဗော. မဟတာ ဟိ ဂေါဂဏေန စိဏ္ဏဋ္ဌာနံ ဘေရိတလံ ဝိယ သုဒ္ဓံ ဟောတိ နိတ္တိဏံ, ဥဒကမ္ပိ အာလုလီယတိ. တသ္မာ ပဉ္စမေ ဝါ သတ္တမေ ဝါ ဒိဝသေ ပုန တတ္ထ စာရေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧတ္တကေန ဟိ တိဏမ္ပိ ပဋိဝိရုဟတိ, ဥဒကမ္ပိ ပသီဒတိ, အယံ ပန ဣမံ ပဉ္စာဟိကစာရံ ဝါ သတ္တာဟိကစာရံ ဝါ န ဇာနာတိ, ဒိဝသေ ဒိဝသေ ရက္ခိတဋ္ဌာနေယေဝ ရက္ခတိ. အထဿ ဂေါဂဏော ဟရိတတိဏံ န လဘတိ, သုက္ခတိဏံ ခါဒန္တော ကလလမိဿကံ ဥဒကံ ပိဝတိ. တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"ගොදුරු බිම්හි දක්ෂ නොවේ" යනු, ගොපල්ලා ගොදුරු බිම් පිළිබඳ දක්ෂයෙකු විය යුතුය. දින පහක හෝ හතක චක්‍රයක් (මුරයක්) ගැන ඔහු දැනගත යුතුය. එක් දිශාවක ගවයින් සූරා කෑ පසු, පසු දින නැවත එහිම ගවයින් නොදැක්විය යුතුය. මන්ද යත්, විශාල ගව සමූහයක් විසින් කන ලද බිම බෙර ඇසක් මෙන් තණකොළ රහිතව පිරිසිදු වන බැවිනි. ජලය ද මඩ වෙයි. එබැවින් පස්වන හෝ සත්වන දිනයේ දී නැවත එහි ගවයින් ගැවසීමට සුදුසු වෙයි. එපමණ කාලයකින් තණකොළ ද නැවත වැවෙන අතර ජලය ද පැහැපත් වෙයි. එහෙත් මේ ගොපල්ලා දින පහේ හෝ හතේ මුරය නොදනී. ඔහු දිනපතාම එකම තැන ගවයින් රක්කයි. එවිට ඔහුගේ ගව රැලට නිල් තණකොළ නොලැබෙන අතර, වියළි තණකොළ කමින් මඩ මිශ්‍ර ජලය බීමට සිදු වෙයි. එවිට ගවයින්ගේ කිරි සිඳී යයි, පංචගෝ රසයෙන් ද පිරිහීමට පත්වෙයි.

အနဝသေသဒေါဟီ စ ဟောတီတိ ပဏ္ဍိတဂေါပါလကေန ဟိ ယာဝ ဝစ္ဆကဿ မံသလောဟိတံ သဏ္ဌာတိ, တာဝ ဧကံ ဒွေ ထနေ ဌပေတွာ သာဝသေသဒေါဟိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ. အယံ ဝစ္ဆကဿ ကိဉ္စိ အနဝသေသေတွာ ဒုဟတိ. ခီရပကော ဝစ္ဆော ခီရပိပါသာယ သုဿတိ, သဏ္ဌာတုံ အသက္ကောန္တော ကမ္ပမာနော မာတု ပုရတော ပတိတွာ ကာလံ ကရောန္တိ. မာတာ ပုတ္တကံ ဒိသွာ, ‘‘မယှံ ပုတ္တကော အတ္တနော မာတုခီရံ ပါတုံ န လဘတီ’’တိ [Pg.352] ပုတ္တသောကေန နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ န ပါနီယံ ပါတုံ သက္ကောတိ, ထနေသု ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"ඉතිරි නොකොට කිරි දොවන්නෙකු වේ" යනු, නුවණැති ගොපල්ලා විසින් වස්සාගේ මාංශ හා ලේ වර්ධනය වන තුරු, තන පුඩු එකක් හෝ දෙකක් වස්සාට ඉතිරි කර කිරි දෙවිය යුතුය. එහෙත් මේ අඥාන ගොපල්ලා වස්සාට කිසිවක් ඉතිරි නොකොට කිරි දොවයි. කිරි බොන වස්සා කිරි පිපාසයෙන් කෙට්ටු වෙයි. කෙලින් සිට ගැනීමට ද නොහැකිව වෙව්ලමින් මව ඉදිරියේ වැටී මිය යයි. මව් වැස්සි තම පැටවා දැක, "මගේ පැටවාට මව් කිරි බීමට නොලැබුණේය" යි පුත්‍ර ශෝකයෙන් පෙළී රිසි සේ තණකොළ නොකයි, පැන් ද නොබොයි. එවිට තන පුඩු වල කිරි සිඳී යයි. මෙලෙස ඒ ගව හිමියාගේ ගව සමූහය ද පිරිහෙන අතර පංචගෝ රසයෙන් ද ඔහු පිරිහී යයි.

ဂုန္နံ ပိတိဋ္ဌာနံ ကရောန္တီတိ ဂေါပိတရော. ဂါဝေါ ပရိဏာယန္တိ ယထာရုစိံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တီတိ ဂေါပရိဏာယကာ. တေ န အတိရေကပူဇာယာတိ ပဏ္ဍိတော ဟိ ဂေါပါလကော ဧဝရူပေ ဥသဘေ အတိရေကပူဇာယ ပူဇေတိ, ပဏီတံ ဂေါဘတ္တံ ဒေတိ, ဂန္ဓပဉ္စင်္ဂုလိကေဟိ မဏ္ဍေတိ, မာလံ ပိဠန္ဓေတိ, သိင်္ဂေသု သုဝဏ္ဏရဇတကောသကေ စ ဓာရေတိ, ရတ္တိံ ဒီပံ ဇာလေတွာ စေလဝိတာနဿ ဟေဋ္ဌာ သယာပေတိ. အယံ ပန တတော ဧကသက္ကာရမ္ပိ န ကရောတိ. ဥသဘာ အတိရေကပူဇံ အလဘမာနာ ဂေါဂဏံ န ရက္ခန္တိ, ပရိဿယံ န ဝါရေန္တိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"ගවයින්ට පිහිට වන වෘෂභයන්ට සත්කාර නොකරයි" යනු, ගවයින්ට රැකවරණය දෙන බැවින් ඔවුහු 'ගෝපිතරෝ' නම් වෙති. ගව රැල කැමති පරිදි මෙහෙයවන බැවින් 'ගොපරිණායක' නම් වෙති. නුවණැති ගොපල්ලා එවැනි වෘෂභයන්ට විශේෂ පූජා සත්කාර කරයි. ප්‍රණීත ගව ආහාර දෙයි, සුවඳ පංචාංගුලිකයෙන් සරසයි, මල් මාලා පලඳවයි, අං තට්ටුවල රන් රිදී ආවරණ පලඳවයි, රාත්‍රියට පහන් දල්වා උඩු වියන් යට සැතපෙන්නට සලස්වයි. එහෙත් මේ අඥාන ගොපල්ලා එවැනි එකම සත්කාරයක්වත් නොකරයි. එවිට ඒ වෘෂභයෝ විශේෂ සත්කාර නොලබන බැවින් ගව සමූහය ආරක්ෂා නොකරති, උපද්‍රව වළක්වා නොලති. මෙලෙස ගව සමූහය පිරිහෙන අතර පංචගෝ රසයෙන් ද ඔහු පිරිහී යයි.

ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. န ရူပညူ ဟောတီတိ ‘‘စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယရူပ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ရူပံ ဒွီဟာကာရေဟိ န ဇာနာတိ ဂဏနတော ဝါ သမုဋ္ဌာနတော ဝါ. ဂဏနတော န ဇာနာတိ နာမ – ‘‘စက္ခာယတနံ သောတာယတနံ ဃာနာယတနံ ဇိဝှာကာယရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ, ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ကာယဝိညတ္တိ ဝစီဝိညတ္တိ အာကာသဓာတု အာပေါဓာတု ရူပဿ လဟုတာ, မုဒုတာ, ကမ္မညတာ, ဥပစယော, သန္တတိ, ဇရတာ, ရူပဿ အနိစ္စတာ, ကဗဠီကာရော အာဟာရော’’တိ (ဓ. သ. ၆၅၇-၆၆၅) ဧဝံ ပါဠိယာ အာဂတာ ပဉ္စဝီသတိ ရူပကောဋ္ဌာသာတိ န ဇာနာတိ. သေယျထာပိ သော ဂေါပါလကော ဂဏနတော ဂုန္နံ ရူပံ န ဇာနာတိ, တထူပမော အယံ ဘိက္ခု. သော ဂဏနတော ရူပံ အဇာနန္တော ရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပစ္စယံ သလ္လက္ခေတွာ လက္ခဏံ အာရောပေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မတ္ထကံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ သီလသမာဓိဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနေဟိ န ဝဍ္ဎတိ. ယထာ စ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ, ဧဝမေဝါယံ အသေခေန သီလက္ခန္ဓေန အသေခေန သမာဓိပညာဝိမုတ္တိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓေနာတိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

"මෙහි" යනු, මේ ශාසනයෙහි ය. "රූපය නොදනී" යනු, සතර මහා භූතයන් හා සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කළ උපාදාය රූප යනුවෙන් වදාරන ලද රූපය, ගණන වශයෙන් හෝ සමුට්ඨාන (හටගැනීම) වශයෙන් යන ක්‍රම දෙකෙන් නොදනියි. ගණන වශයෙන් නොදනී යනු - චක්ඛායතනය, සෝතායතනය, ඝානායතනය, ජිව්හායතනය, කායායතනය, රූප-ශබ්ද-ගන්ධ-රස-ඵොට්ඨබ්බායතන, ඉත්ථින්ද්‍රිය, පුරිසින්ද්‍රිය, ජීවිතින්ද්‍රිය, කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්ති, ආකාශධාතු, ආපෝධාතු, රූපයේ ලහුතා (සැහැල්ලු බව), මුදුතා (මෘදු බව), කම්මඤ්ඤතා (කර්මණ්‍ය බව), උපචය, සන්තති, ජරතා, රූපයේ අනිච්චතාව, කබලිංකාර ආහාර යනුවෙන් පාලි ධර්මයේ එන විසිපස් වැදෑරුම් රූප කොටස් ගැන නොදනියි. යම් සේ ඒ අඥාන ගොපල්ලා ගණන වශයෙන් ගවයින්ගේ ස්වරූපය නොදනී ද, මේ භික්ෂුව ද එබඳුමය. ඔහු ගණන වශයෙන් රූපය නොදන්නේ, රූපය පිරිසිඳ දැක, අරූපය වෙන් කොට හඳුනාගෙන, නාම-රූප දෙකම පිරිසිඳ, ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් වටහාගෙන, අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ ආරෝපණය කොට කර්මස්ථානය මස්තකප්‍රාප්ත කිරීමට අපොහොසත් වෙයි. ඒ ගොපල්ලාගේ ගව සමූහය වර්ධනය නොවන්නා සේම, මොහු ද මේ ශාසනයෙහි ශීල, සමාධි, විපස්සනා, මාර්ග, ඵල, නිවන් යන ධර්මයන්ගෙන් වර්ධනය නොවේ. ඒ ගොපල්ලා පංචගෝ රසයෙන් පිරිහී යන්නා සේම, මේ භික්ෂුව ද අසේඛ ශීලක්ඛන්ධය, අසේඛ සමාධි-ප්‍රඥා-විමුක්ති-විමුක්තිඥානදස්සනක්ඛන්ධය යන පංච ධර්මස්කන්ධයෙන් තොර වූවෙක් වෙයි.

သမုဋ္ဌာနတော [Pg.353] န ဇာနာတိ နာမ – ‘‘ဧတ္တကံ ရူပံ ဧကသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ ဒွိသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ တိသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ စတုသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ နကုတောစိ သမုဋ္ဌာတီ’’တိ န ဇာနာတိ. သေယျထာပိ သော ဂေါပါလကော ဝဏ္ဏတော ဂုန္နံ ရူပံ န ဇာနာတိ, တထူပမော အယံ ဘိက္ခု. သော သမုဋ္ဌာနတော ရူပံ အဇာနန္တော ရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

සමුට්ඨානය (හටගැනීම) අනුව නොදනී යනු - 'මෙපමණ රූප ප්‍රමාණයක් එක් සමුට්ඨානයකින් හටගනී, මෙපමණක් සමුඨාන දෙකකින් හටගනී, මෙපමණක් සමුට්ඨාන තුනකින් හටගනී, මෙපමණක් සමුට්ඨාන හතරකින් හටගනී, මෙපමණක් කිසිදු සමුට්ඨානයකින් හට නොගනී' යනුවෙන් නොදනියි. යම් සේ ඒ ගොපල්ලා වර්ණය අනුව ගවයන්ගේ රූපය නොදනී ද, මේ භික්ෂුව ද ඒ හා සමාන වේ. ඔහු සමුට්ඨාන වශයෙන් රූපය නොදන්නේ රූපය පිරිසිඳ ගැනීමට...පෙ... (නොහැකිව) ශාසනයෙන් පරිබාහිර වෙයි.

န လက္ခဏကုသလော ဟောတီတိ ‘‘ကမ္မလက္ခဏော ဗာလော, ကမ္မလက္ခဏော ပဏ္ဍိတော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ကုသလာကုသလကမ္မံ ပဏ္ဍိတဗာလလက္ခဏန္တိ န ဇာနာတိ. သော ဧဝံ အဇာနန္တော ဗာလေ ဝဇ္ဇေတွာ ပဏ္ဍိတေ န သေဝတိ. ဗာလေ ဝဇ္ဇေတွာ ပဏ္ဍိတေ အသေဝန္တော ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ကုသလာကုသလံ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ ဂရုကလဟုကံ သတေကိစ္ဆာတေကိစ္ဆံ ကာရဏာကာရဏံ န ဇာနာတိ. တံ အဇာနန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ. သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ ယထာဝုတ္တေဟိ သီလာဒီဟိ န ဝဍ္ဎတိ. သော ဂေါပါလကော ဝိယ စ ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ, ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

ලක්ෂණයෙහි දක්ෂයෙකු නොවේ යනු - 'අඥානයා තමා කරන (අකුසල) කර්මය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය, පණ්ඩිතයා තමා කරන (කුසල) කර්මය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය' යනුවෙන් වදාළ පරිදි කුසලාකුසල කර්මය පණ්ඩිත හා බාලයන්ගේ ලක්ෂණය බව නොදනියි. ඔහු මෙසේ නොදන්නේ අඥානයන් මඟහැර පණ්ඩිතයන් ඇසුරු නොකරයි. අඥානයන් මඟහැර පණ්ඩිතයන් ඇසුරු නොකරන ඔහු කැප අකැප දේ, කුසල් අකුසල්, සාවද්‍ය නිර්වද්‍ය දේ, ගරුක ලහුක ඇවැත්, පිළියම් කළ හැකි හා නොහැකි ඇවැත් මෙන්ම හේතු අහේතු ද නොදනියි. එය නොදන්නේ කර්මස්ථානයක් ගෙන එය වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි. ඒ ගොපල්ලාගේ ගව රැල යම් සේ වර්ධනය නොවේ ද, එමෙන්ම මේ ශාසනයෙහි ඉහත කී ශීලාදියෙන් ඔහු වර්ධනය නොවේ. ඔහු ඒ ගොපල්ලා මෙන් ම පංච ගෝරසයෙන් (ගව කිරිවලින් ලැබෙන රස පහෙන්) ද පංච ධර්මස්කන්ධයෙන් ද පරිබාහිර වෙයි.

န အာသာဋိကံ ဟာရေတာ ဟောတီတိ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္က’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ကာမဝိတက္ကာဒယော န ဝိနောဒေတိ. သော ဣမံ အကုသလဝိတက္ကံ အာသာဋိကံ အဟာရေတွာ ဝိတက္ကဝသိကော ဟုတွာ ဝိစရန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ. သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

කිනිතුල්ලන් (පරපෝෂිතයන්) ඉවත් කරන්නෙකු නොවේ යනු - 'උපන්නා වූ කාම විතර්කය' යනුවෙන් වදාළ පරිදි කාම විතර්කාදිය බැහැර නොකරයි. ඔහු අකුසල් විතර්ක නමැති මේ කිනිතුල්ලන් ඉවත් නොකොට විතර්කයන්ට වසඟව හැසිරෙමින් කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි. ඔහු ඒ ගොපල්ලා මෙන් ම...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

န ဝဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတာ ဟောတီတိ ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန သဗ္ဗာရမ္မဏေသု နိမိတ္တံ ဂဏှန္တော ယထာ သော ဂေါပါလကော ဝဏံ န ပဋိစ္ဆာဒေတိ, ဧဝံ သံဝရံ န သမ္ပာဒေတိ. သော ဝိဝဋဒွါရော ဝိစရန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

තුවාලය වසන්නෙකු නොවේ යනු - 'ඇසින් රූපයක් දැක නිමිති ගනියි' යනාදී ක්‍රමයෙන් සියලු අරමුණු කෙරෙහි නිමිති ගන්නේ, ඒ ගොපල්ලා (ගවයාගේ) තුවාලය වසා නොදමන්නාක් මෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ නොකරයි. ඔහු විවෘත වූ ඉන්ද්‍රිය දොරටු ඇතිව හැසිරෙමින් කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

န ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော ဓူမံ ဝိယ ဓမ္မဒေသနာဓူမံ န ကရောတိ, ဓမ္မကထံ ဝါ သရဘညံ ဝါ ဥပနိသိန္နကကထံ ဝါ အနုမောဒနံ ဝါ န ကရောတိ, တတော နံ မနုဿာ ‘‘ဗဟုဿုတော ဂုဏဝါ’’တိ န ဇာနန္တိ. တေ ဂုဏာဂုဏံ အဇာနန္တော စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သင်္ဂဟံ န ကရောန္တိ. သော ပစ္စယေဟိ ကိလမမာနော ဗုဒ္ဓဝစနံ သဇ္ဈာယံ ကာတုံ ဝတ္တပဋိဝတ္တံ ပူရေတုံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

දුම් දමන්නෙකු නොවේ යනු - ඒ ගොපල්ලා දුම් නොදමන්නා සේ (මේ භික්ෂුව) ධර්ම දේශනා නමැති දුම හටනොගන්වයි. ධර්ම කථාවක් හෝ ස්වරභාණ්‍යයක් හෝ අසල සිටින්නන්ට දහම් කථාවක් හෝ අනුමෝදනාවක් හෝ නොකරයි. එබැවින් මනුෂ්‍යයෝ ඔහු 'බහුශ්‍රුතයෙක්, ගුණවතෙක්' යයි හඳුනා නොගනිති. ඔවුන් ඔහුගේ ගුණ හෝ අගුණ නොදන්නා බැවින් සතර පසයෙන් සංග්‍රහ නොකරති. ඔහු පසය නොලැබ වෙහෙසෙමින් බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනා කිරීමට, වත්පිළිවෙත් පිරීමට හා කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

န [Pg.354] တိတ္ထံ ဇာနာတီတိ တိတ္ထဘူတေ ဗဟုဿုတဘိက္ခူ န ဥပသင်္ကမတိ. အနုပသင်္ကမန္တော ‘‘ဣဒံ, ဘန္တေ, ဗျဉ္ဇနံ ကထံ ရောပေတဗ္ဗံ? ဣမဿ ဘာသိတဿ ကော အတ္ထော? ဣမသ္မိံ ဌာနေ ပါဠိ ကိံ ဝဒတိ? ဣမသ္မိံ ဌာနေ အတ္ထော ကိံ ဒီပေတီ’’တိ ဧဝံ န ပရိပုစ္ဆတိ န ပရိပဉှတိ, န ဇာနာပေတီတိ အတ္ထော. တဿ တေ ဧဝံ အပရိပုစ္ဆိတာ အဝိဝဋဉ္စေဝ န ဝိဝရန္တိ, ဘာဇေတွာ န ဒဿေန္တိ, အနုတ္တာနီကတဉ္စ န ဥတ္တာနိံ ကရောန္တိ, အပါကဋံ န ပါကဋံ ကရောန္တိ. အနေကဝိဟိတေသု စ ကင်္ခါဌာနိယေသု ဓမ္မေသူတိ အနေကဝိဓာသု ကင်္ခါသု ဧကကင်္ခမ္ပိ န ပဋိဝိနောဒေန္တိ. ကင်္ခါယေဝ ဟိ ကင်္ခါဌာနိယာ ဓမ္မာ နာမ. တတ္ထ ဧကံ ကင်္ခမ္ပိ န နီဟရန္တီတိ အတ္ထော. သော ဧဝံ ဗဟုဿုတတိတ္ထံ အနုပသင်္ကမိတွာ သကင်္ခေါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ. ယထာ ဝါ သော ဂေါပါလကော တိတ္ထံ န ဇာနာတိ, ဧဝံ အယမ္ပိ ဘိက္ခု ဓမ္မတိတ္ထံ န ဇာနာတိ. အဇာနန္တော အဝိသယေ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, အာဘိဓမ္မိကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ပုစ္ဆတိ, ဝိနယဓရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ရူပါရူပပရိစ္ဆေဒံ ပုစ္ဆတိ. တေ အဝိသယေ ပုဋ္ဌာ ကထေတုံ န သက္ကောန္တိ. သော အတ္တနာ သကင်္ခေါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

තොට නොදනියි යනු - තොටුපළක් බඳු වූ බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත එළඹ නොසිටියි. එසේ වෙතට නොයන්නේ 'ස්වාමීනි, මේ ව්‍යංජනය (අක්ෂරය) කෙසේ පිහිටුවිය යුතු ද? මෙහි අර්ථය කුමක් ද? මේ ස්ථානයෙහි පාලියෙන් කුමක් කියැවේ ද? මේ ස්ථානයෙහි අර්ථය කුමක් දැක්වේ ද?' යනුවෙන් නැවත නැවත නොවිමසයි, කරුණු විමසා බලා ප්‍රශ්න නොකරයි. එහි අර්ථය නම් (ධර්මය) නොදනියි යන්නයි. ඔහු මෙසේ නොවිමසන බැවින් ඒ බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහුට විවෘත නොවූ අරුත් විවෘත කර නොදෙති, බෙදා දක්වා වදාරන්නේ නැත, පැහැදිලි නොවූ දේ පැහැදිලි කර නොදෙති, ප්‍රකට නොවූ දේ ප්‍රකට කර නොදෙති. 'අනේකවිහිතේසු ච කංඛාඨානියේසු ධම්මේසූ' යනු - නානාවිධ සැකයන් අතුරින් එකදු සැකයක් හෝ දුරු නොකරති යන්නයි. සැකයම සැකයට කරුණු වූ ධර්මයන් නම් වේ. එහිදී එකදු සැකයක් හෝ ඉවත් නොකරති යනු අර්ථයයි. ඔහු මෙසේ බහුශ්‍රුතයන් නැමැති තොටට නොඑළඹ සැක සහිතව කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි. නැතහොත්, ඒ ගොපල්ලා තොටුපළ නොදන්නා සේ මේ භික්ෂුව ද ධර්ම නැමැති තොට නොදනියි. නොදන්නේ නුසුදුසු තැන්වල ප්‍රශ්න විමසයි; අභිධර්මධර භික්ෂුවක් වෙත ගොස් විනයෙහි එන කැප අකැප දේ පිළිබඳව විමසයි, විනයධර භික්ෂුවක් වෙත ගොස් රූප අරූප පිරිසිඳ ගැනීම් පිළිබඳව විමසයි. නුසුදුසු තැන්වලදී විමසූ බැවින් ඔවුන්ට (ඒවාට) පිළිතුරු දීමට නොහැකි වෙයි. ඔහු තමාම සැක සහිතව කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

န ပီတံ ဇာနာတီတိ ယထာ သော ဂေါပါလကော ပီတာပီတံ န ဇာနာတိ, ဧဝံ ဓမ္မူပသဉှိတံ ပါမောဇ္ဇံ န ဇာနာတိ န လဘတိ. သဝနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထုံ နိဿာယ အာနိသံသံ န ဝိန္ဒတိ, ဓမ္မဿဝနဂ္ဂံ ဂန္တွာ သက္ကစ္စံ န သုဏာတိ, နိသိန္နော နိဒ္ဒါယတိ, ကထံ ကထေတိ, အညဝိဟိတကော ဟောတိ. သော သက္ကစ္စံ ဓမ္မံ အဿုဏန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

බීම නොදනියි යනු - ඒ ගොපල්ලා (ගවයා) පැන් බී ඇති නැති බව නොදන්නා සේ, මේ භික්ෂුව ද ධර්මය හා සම්බන්ධ වූ ප්‍රීතිය නොදනී, නොලබයි. ධර්ම ශ්‍රවණය නමැති පුණ්‍ය ක්‍රියාව ඇසුරු කොට එහි ආනිසංස නොලබයි. ධර්ම ශාලාවට ගොස් ගෞරවයෙන් ධර්මයට සවන් නොදෙයි, වාඩි වී නිදි කිරයි, කතා කරයි, අන් දේක සිත යොදවයි. ඔහු ගෞරවයෙන් ධර්මය ශ්‍රවණය නොකරන්නේ කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

န ဝီထိံ ဇာနာတီတိ သော ဂေါပါလကော မဂ္ဂါမဂ္ဂံ ဝိယ ‘‘အယံ လောကိယော, အယံ လောကုတ္တရော’’တိ အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အဇာနန္တော လောကိယမဂ္ဂေ အဘိနိဝိသိတွာ လောကုတ္တရံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

මාවත නොදනියි යනු - ඒ ගොපල්ලා මාවත හා නොමාවත නොදන්නා සේ, 'මේ ලෞකිකය, මේ ලෝකෝත්තරය' යනුවෙන් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නිවැරදිව තත්වූ පරිදි නොදනියි. එය නොදන්නේ ලෞකික මාර්ගයෙහිම දැඩිව එල්බගෙන ලෝකෝත්තර මාර්ගය උපදවා ගැනීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

န ဂေါစရကုသလော ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စာဟိကသတ္တာဟိကစာရေ ဝိယ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ‘‘ဣမေ လောကိယာ, ဣမေ လောကုတ္တရာ’’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အဇာနန္တော သုခုမဋ္ဌာနေသု အတ္တနော ဉာဏံ စရာပေတွာ လောကိယသတိပဋ္ဌာနေ အဘိနိဝိသိတွာ လောကုတ္တရံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

ගොදුරු බිම්හි දක්ෂයෙකු නොවේ යනු - ඒ ගොපල්ලා පස් දිනක හෝ සත් දිනක ගොදුරු ගමන (පර්යටනය) නොදන්නා සේ, සතර සතිපට්ඨානයන් පිළිබඳව 'මේවා ලෞකිකය, මේවා ලෝකෝත්තරය' යනුවෙන් තත්වූ පරිදි නොදනියි. නොදන්නේ සියුම් කරුණු කෙරෙහි තම ඥානය මෙහෙයවිය නොහැකිව, ලෞකික සතිපට්ඨානයෙහිම එල්බගෙන ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨානය උපදවා ගැනීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

အနဝသေသဒေါဟီ [Pg.355] ဟောတီတိ ပဋိဂ္ဂဟဏေ မတ္တံ အဇာနန္တော အနဝသေသံ ဒုဟတိ. နိဒ္ဒေသဝါရေ ပနဿ အဘိဟဋ္ဌုံ ပဝါရေန္တီတိ အဘိဟရိတွာ ပဝါရေန္တိ. ဧတ္ထ ဒွေ အဘိဟာရာ ဝါစာဘိဟာရော စ, ပစ္စယာဘိဟာရော စ. ဝါစာဘိဟာရော နာမ မနုဿာ ဘိက္ခုဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ဝဒေယျာထ, ဘန္တေ, ယေနတ္ထော’’တိ ပဝါရေန္တိ. ပစ္စယာဘိဟာရော နာမ ဝတ္ထာဒီနိ ဝါ သပ္ပိနဝနီတဖာဏိတာဒီနိ ဝါ ဂဟေတွာ ဘိက္ခုဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ဂဏှထ, ဘန္တေ, ယာဝတကေန အတ္ထော’’တိ ဝဒန္တိ. တတြ ဘိက္ခု မတ္တံ န ဇာနာတီတိ ဘိက္ခု တေသု ပစ္စယေသု ပမာဏံ န ဇာနာတိ. ‘‘ဒါယကဿ ဝသော ဝေဒိတဗ္ဗော, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသော ဝေဒိတဗ္ဗော, အတ္တနော ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဣမိနာ နယေန ပမာဏယုတ္တကံ အဂ္ဂဟေတွာ ယံ အာဟရန္တိ, တံ သဗ္ဗံ ဂဏှာတီတိ အတ္ထော. မနုဿာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော န ပုန အဘိဟရိတွာ ပဝါရေန္တိ. သော ပစ္စယေဟိ ကိလမန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

අනවසෙසදෝහී (ඉතිරි නොකර දොවාගන්නා) යනු පිළිගැනීමේදී පමණ දැනීමක් නොමැතිව සියල්ලම උදුරා ගැනීමයි. එහි විස්තරයෙහි 'අභිහට්ඨුං පවාරෙන්ති' යනු ඉදිරියට ගෙනවිත් ආරාධනා කිරීමයි. මෙහිදී ඉදිරිපත් කිරීම් දෙවර්ගයකි; එනම් වචනයෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීම හා ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීමයි. වචනයෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීම යනු මිනිසුන් භික්ෂුව වෙත පැමිණ 'ස්වාමීනි, යම් දෙයකින් අවශ්‍යතාවක් ඇත්නම් එය පවසන්න' යැයි ආරාධනා කිරීමයි. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීම යනු වස්ත්‍ර ආදිය හෝ ගිතෙල්, වෙඬරු, උක් සකුරු ආදිය ගෙන භික්ෂුව වෙත ගොස් 'ස්වාමීනි, යම් ප්‍රමාණයක අවශ්‍යතාවක් ඇත්නම් ඒ ප්‍රමාණය ලබාගන්න' යැයි පැවසීමයි. එහිදී 'භික්ෂුව පමණ නොදනියි' යනු එම භික්ෂුව එම ප්‍රත්‍යයන් සම්බන්ධයෙන් පමණ (ප්‍රමාණය) නොදැනීමයි. 'දායකයාගේ ශක්තිය දැනගත යුතුය, දියයුතු දේ (දෙය්‍යධර්මය) ගැන දැනගත යුතුය, තමාගේ ශක්තිය දැනගත යුතුය' යන ක්‍රමයෙන් පමණට ගැළපෙන සේ ලබා නොගෙන, ගෙන එන සියල්ලම ලබාගැනීම මෙහි අර්ථයයි. එවිට මිනිසුන් පසුතැවිලි වී නැවත ප්‍රත්‍යයන් ගෙනවිත් ආරාධනා නොකරති. එවැනි භික්ෂුව ප්‍රත්‍යයන් නිසා වෙහෙසට පත්ව කමටහන් ගෙන එය දියුණු කිරීමට නොහැකිව ශාසනයෙන් බැහැර වෙයි.

တေ န အတိရေကပူဇာယ ပူဇေတာ ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော မဟာဥသဘေ ဝိယ ထေရေ ဘိက္ခူ ဣမာယ အာဝိ စေဝ ရဟော စ မေတ္တာကာယကမ္မာဒိကာယ အတိရေကပူဇာယ န ပူဇေတိ. တတော ထေရာ ‘‘ဣမေ အမှေသု ဂရုစိတ္တီကာရံ န ကရောန္တီ’’တိ နဝကေ ဘိက္ခူ ဒွီဟိ သင်္ဂဟေဟိ န သင်္ဂဏှန္တိ, နေဝ ဓမ္မသင်္ဂဟေန သင်္ဂဏှန္တိ, န အာမိသသင်္ဂဟေန, စီဝရေန ဝါ ပတ္တေန ဝါ ပတ္တပရိယာပန္နေန ဝါ ဝသနဋ္ဌာနေန ဝါ ကိလမန္တေပိ နပ္ပဋိဇဂ္ဂန္တိ, ပါဠိံ ဝါ အဋ္ဌကထံ ဝါ ဓမ္မကထာဗန္ဓံ ဝါ ဂုဠှဂန္ထံ ဝါ န သိက္ခာပေန္တိ. နဝကာ ထေရာနံ သန္တိကာ သဗ္ဗသော ဣမေ ဒွေ သင်္ဂဟေ အလဘမာနာ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ. ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ သီလာဒီဟိ န ဝဍ္ဎန္တိ. ယထာ စ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ, ဧဝံ ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရာ ဟောန္တိ. သုက္ကပက္ခော ကဏှပက္ခေ ဝုတ္တဝိပလ္လာသဝသေန ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ඔවුන්ට අතිරේක පූජාවන්ගෙන් පූජා නොකරන්නා වූ යන්නෙන්, එම ගොපල්ලා මහා වෘෂභයන්ට සලකන්නාක් මෙන්, මේ භික්ෂුව මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට ප්‍රසිද්ධියේ හෝ රහසිගතව මෛත්‍රී සහගත කාය කර්මාදියෙන් යුත් අතිරේක පූජාවකින් සංග්‍රහ නොකරයි. එවිට ස්ථවිරයන් වහන්සේලා 'මොවුන් අප කෙරෙහි ගරු සත්කාර නොකරති' යි සිතා නවක භික්ෂූන්ට ධර්ම සංග්‍රහයෙන් හෝ ආමිස සංග්‍රහයෙන් යුත් ද්විවිධ සංග්‍රහයන් නොකරති. සිවුරු, පාත්‍ර, පාත්‍රයට අයත් දේ හෝ වාසස්ථාන සම්බන්ධයෙන් පීඩාවට පත් වූවද ඔවුන්ට උපස්ථාන නොකරති; පාළි, අටුවා, ධර්ම කථා ක්‍රම හෝ ගුප්ත ග්‍රන්ථයන් උගන්වනු නොලබති. නවක භික්ෂූන් ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගෙන් මේ සංග්‍රහයන් දෙකම නොලබන බැවින් මේ ශාසනයෙහි පිහිටීමට අසමත් වෙති. එම ගොපල්ලාගේ ගව රැල වෘද්ධියට පත් නොවන්නාක් මෙන්, ඔවුහු ද සීලාදියෙන් වෘද්ධියට පත් නොවෙති. එම ගොපල්ලා පස්ගෝ රසයෙන් බැහැර වන්නාක් මෙන්, ඔවුහු ද පංච ධර්මස්කන්ධයෙන් බැහැර වෙති. මෙහි සුදු පක්ෂය, කළු පක්ෂයෙහි කියන ලද ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථය අනුව යොදා තේරුම් ගත යුතුය.

အနုဿတိဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

දෙවන අනුස්සති වර්ගයයි.

မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවයි.

ဧကာဒသကနိပါတဿ သံဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඒකාදසක නිපාතයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

နိဂမနကထာ

නිගමන කථාව.

ဧတ္တာဝတာ [Pg.356] စ –

මෙතෙක් ප්‍රකාශිත වූ ද –

အာယာစိတော သုမတိနာ ထေရေန ဘဒန္တဇောတိပါလေန;

ကဉ္စိပုရာဒီသု မယာ ပုဗ္ဗေ သဒ္ဓိံ ဝသန္တေန.

පෙර කාංචීපුරය ආදී ස්ථානයන්හි මා සමඟ විසූ යහපත් ප්‍රඥාවෙන් යුත් භදන්ත ජෝතිපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ආරාධනය පරිදි ද,

ဝရတမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ မဟာဝိဟာရမှိ ဝသနကာလေပိ;

ပါကံ ဂတေ ဝိယ ဒုမေ ဝလဉ္ဇမာနမှိ သဒ္ဓမ္မေ.

උතුම් තම්බපණ්ණි දීපයේ මහා විහාරයෙහි වසන කාලයෙහි ද, සුළඟින් පහර කෑ ගසක් කැඩී වැටෙන්නාක් මෙන් සද්ධර්මය පිරිහී යමින් පවතිද්දී,

ပါရံ ပိဋကတ္တယသာဂရဿ ဂန္တွာ ဌိတေန သုမတိနာ;

ပရိသုဒ္ဓါဇီဝေနာဘိယာစိတော ဇီဝကေနာပိ.

ත්‍රිපිටක සාගරයේ පරතෙරට පැමිණි, යහපත් ප්‍රඥාවෙන් යුත්, පිරිසිදු ආජීවයකින් හෙබි ජීවක ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ද නැවතත් කරන ලද ආරාධනය පරිදි,

ဓမ္မကထာယ နိပုဏပရမနိကာယဿဋ္ဌကထံ အာရဒ္ဓေါ;

ယမဟံ စိရကာလဋ္ဌိတိမိစ္ဆန္တော သာသနဝရဿ.

උතුම් ශාසනයේ චිරස්ථිතිය පතන්නා වූ මම, ධර්ම කථාවෙහි නිපුණ වූ, අංගුත්තර නම් වූ මහා නිකායෙහි අටුවාව සම්පාදනය කිරීමට ආරම්භ කළෙමි.

သာ ဟိ မဟာအဋ္ဌကထာယ သာရမာဒါယ နိဋ္ဌိတာ ဧသာ;

စတုနဝုတိပရိမာဏာယ ပါဠိယာ ဘာဏဝါရေဟိ.

එම අටුවාව මහා අටුවාවෙහි සාරය ගෙන, භාණවාර අනූ හතරක ප්‍රමාණයකින් යුත් පාළියෙන් නිම කරන ලද්දකි.

သဗ္ဗာဂမသံဝဏ္ဏနမနောရထော ပူရိတော စ မေ ယသ္မာ;

ဧတာယ မနောရထပူရဏီတိ နာမံ တတော အဿာ.

සියලු ආගම (නිකාය) වර්ණනා කිරීමේ මාගේ අභිලාෂය (මනෝරථය) මෙයින් සම්පූර්ණ වූ බැවින්, මෙයට 'මනෝරථපූරණී' යන නාමය තබන ලදී.

ဧကူနသဋ္ဌိမတ္တော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါပိ ဘာဏဝါရေဟိ;

အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထာယ အာဂမာနံ ကတော ယသ္မာ.

නිකාය ග්‍රන්ථයන්හි අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස භාණවාර පනස් නවයකින් යුත් විසුද්ධිමාර්ගය ද මා විසින් සම්පාදනය කරන ලද බැවින්,

တသ္မာ တေန သဟာယံ ဂါထာဂဏနာနယေန အဋ္ဌကထာ;

တီဟာဓိကဒိယဍ္ဎသတံ ဝိညေယျာ ဘာဏဝါရာနံ.

ඒ විසුද්ධිමාර්ගය ද සමඟ ගාථා ගණනය කිරීමේ ක්‍රමයට අනුව, මෙම අටුවාව භාණවාර එකසිය පනස් තුනක් ලෙස දත යුතුය.

တီဟာဓိကဒိယဍ္ဎသတပ္ပမာဏမိတိ ဘာဏဝါရတော ဧသာ;

သမယံ ပကာသယန္တီ မဟာဝိဟာရာဓိဝါသီနံ.

භාණවාර ප්‍රමාණයෙන් එකසිය පනස් තුනක් වූ මෙය මහා විහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ දර්ශනය ප්‍රකාශ කරන්නකි.

မူလဋ္ဌကထာသာရံ အာဒါယ မယာ ဣမံ ကရောန္တေန;

ယံ ပုညမုပစိတံ တေန ဟောတု လောကော သဒါ သုခိတောတိ.

මූල අටුවාවල සාරය ගෙන මෙය සිදුකිරීමෙන් මා රැස්කරගත් යම් පුණ්‍ය සම්භාරයක් වේ නම්, එයින් ලෝකවාසී සැම දෙන සැමදා සුවපත් වෙත්වා!

ပရမဝိသုဒ္ဓသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝီရိယပ္ပဋိမဏ္ဍိတေန [Pg.357] သီလာစာရဇ္ဇဝမဒ္ဒဝါဒိဂုဏသမုဒယသမုဒိတေန သကသမယသမယန္တရဂဟနဇ္ဈောဂါဟနသမတ္ထေန ပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတေန တိပိဋကပရိယတ္တိပ္ပဘေဒေ သာဋ္ဌကထေ သတ္ထု သာသနေ အပ္ပဋိဟတဉာဏပ္ပဘာဝေန မဟာဝေယျာကရဏေန ကရဏသမ္ပတ္တိဇနိတသုခဝိနိဂ္ဂတမဓုရောဒါရဝစနလာဝဏ္ဏယုတ္တေန ယုတ္တမုတ္တဝါဒိနာ ဝါဒီဝရေန မဟာကဝိနာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါပရိဝါရေ ဆဠဘိညာဒိပ္ပဘေဒဂုဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဗုဒ္ဓီနံ ထေရာနံ ထေရဝံသပ္ပဒီပါနံ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝံသာလင်္ကာရဘူတေန သုဝိပုလဝိသုဒ္ဓဗုဒ္ဓိနာ ဗုဒ္ဓဃောသောတိ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျေန ထေရေန ကတာ အယံ မနောရထပူရဏီ နာမ အင်္ဂုတ္တရနိကာယဋ္ဌကထာ –

අතිශයින් පිරිසිදු වූ ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි, වීර්යයන්ගෙන් අලංකාරවත් වූ ද; ශීල, ආචාර, ඍජු බව, මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයෙන් යුක්ත වූ ද; ස්වකීය දර්ශනය හා පරසමය (අන්‍ය දර්ශන) පිළිබඳ ගැඹුරින් අවබෝධ කරගැනීමට සමර්ථ වූ ද; ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූ ද; අටුවා සහිත වූ ත්‍රිපිටක පරියප්තියෙහි හා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥානාලෝකයෙන් යුක්ත වූ ද; මහා ව්‍යාකරණික වූ ද; ප්‍රසාදජනක වූ මධුර උදාර වචන ශෝභාවෙන් යුක්ත වූ ද; යෝග්‍ය පරිදි භාෂණය කරන්නා වූ ද; උතුම් වාදකයෙකු වූ ද; මහා කවියෙකු වූ ද; ප්‍රභේද වූ පටිසම්භිදාවන්ගෙන් හා ෂඩභිඥා ආදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් අලංකාරවත් වූ ද; උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි මනා කොට පිහිටි බුද්ධියක් ඇති, මහා ස්ථවිර වංශයට ප්‍රදීපයක් බඳු වූ ද; මහා විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ වංශයට අලංකාරයක් බඳු වූ ද; අතිවිශාල වූ නිර්මල ප්‍රඥාවෙන් හෙබි, ගුරු දේවයන් වහන්සේලා විසින් දෙන ලද 'බුද්ධඝෝෂ' යන නාමයෙන් යුතු වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද 'මනෝරථපූරණී' නම් වූ මේ අංගුත්තර නිකාය අටුවාව –

တာဝ တိဋ္ဌတု လောကသ္မိံ, လောကနိတ္ထရဏေသိနံ;

ဒဿေန္တီ ကုလပုတ္တာနံ, နယံ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ.

ලෝකයෙන් එතෙර වීමට කැමති කුලපුත්‍රයන්ට සිත පිරිසිදු කරගැනීමේ මග පෙන්වමින් ලෝකයෙහි පවතිත්වා!

ယာဝ ဗုဒ္ဓေါတိ နာမမ္ပိ, သုဒ္ဓစိတ္တဿ တာဒိနော;

လောကမှိ လောကဇေဋ္ဌဿ, ပဝတ္တတိ မဟေသိနောတိ.

පිරිසිදු සිත් ඇති, තාදි ගුණයෙන් යුතු, ලෝකයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ 'බුදු' යන නාමය යම් තාක් ලොව පවතී ද, ඒ තාක් (මෙම අටුවාව ද පවතීවා).

မနောရထပူရဏီ နာမ

මනෝරථපූරණී නම් වූ,

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာ သဗ္ဗာကာရေန နိဋ္ဌိတာ.

අංගුත්තර නිකාය අටුවාව සෑම ආකාරයකින්ම නිමාවට පත් විය.