นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

อนุทีปนีปาฐ

随灯论诵

๑. จิตฺตสงฺคหอนุทีปนา

1. 心摄随释

อนนฺตญฺญาณํ [Pg.1] นตฺวาน, โลกาโลกกรํ ชินํ;

กริสฺสามิ ปรมตฺถ-ทีปนิยา นุทีปนึ.

我今稽首无边智，照耀世间之胜者；我将造作《胜义明灯》之随释。

[ตตฺถ, โลกาโลกกรนฺติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยํ จตุสฺสจฺจธมฺมเทสนาโลกการกํ. ปรมตฺถทีปนีติ เอตฺถ อตฺโถ ทุวิโธ ปธานตฺโถจ ปริยายตฺโถจ. ตตฺถ ปธานตฺโถ ปรมตฺโถนาม, ปธานตฺโถติจ ปทวากฺยานํ มุขฺยตฺโถ อุชุกตฺโถ. ปริยายตฺโถปิ โกจิ, ยุตฺตรูโป อตฺโถ ปรมตฺโถ เยว. ปรมตฺถํทีเปติปกาเสตีติปรมตฺถทีปนี]. ตํปร มตฺถทีปนึกโรนฺโตอาจริโย ปถมํตาว พุทฺธสฺสภควโต ปณามํกโรติ ‘‘อุทยายสฺสา’’ติอาทินา.

此中，“照耀世间者”，是指在十千世界中，作为开示四圣谛法之光明者。所谓《胜义明灯》，于此有二义：主要义与转申义。其中，主要义名为胜义，亦即词句之根本义、直接义。亦有转申义，即适宜之义亦是胜义。能阐明、开显胜义者，是为《胜义明灯》。造此《胜义明灯》之阿阇梨，首先以“udayāyassā”等句礼敬佛陀世尊。

ตตฺถ ‘‘อุทยา’’ติ อุทยโตอุคฺคมนโต. ‘‘ยสฺสา’’ติ ยสฺส สพฺพญฺญุพุทฺธมหาสูรสฺส. ‘‘เอกสฺสา’’ติ อทุตียสฺส, อสทิ สสฺสวา[Pg.2]. ‘‘สทฺธมฺมรํสิชาลิโน’’ติ เอตฺถสทฺธมฺโมติสตฺถุสา สนธมฺโมวุจฺจติ. ตตฺถจ จตุราสีติสหสฺสธมฺมกฺขนฺธสงฺขาโต เทสนาสทฺธมฺโมอิธาธิปฺเปโต. สทฺธมฺมสงฺขาตํรํสิชาลํอสฺส อตฺถีติ สทฺธมฺมรํสิชาลี. ตสฺสสทฺธมฺมรํสิชาลิโน. ‘‘ปพุชฺฌึสู’’ติ วิกสึสุ, จตุสฺสจฺจญฺญาณวิกาสํตญฺญาณสมฺผุลฺลํ ปาปุณึสุ. ‘‘ชนมฺพุชา’’ติ ชนสงฺขาตาอมฺพุชา. ตตฺถชนานาม อิธโพธเนยฺยสตฺตา อธิปฺเปตา, เยสพฺพญฺญุเทสนํ สุตฺวา จตุสฺสจฺจ ธมฺมํ พุชฺฌิสฺสนฺติ. อมฺพุชาติปทุมา. ‘‘ชาติกฺเขตฺเตมหาสเรติ’’ ชาติกฺเขตฺต สงฺขาเต ชนมฺพุชมหาสเร. ตตฺถ ชาติกฺเขตฺตํ นามทสสหสฺส จกฺกวาฬํ, ยํ เอกํ พุทฺธกฺเขตฺตนฺติ วุจฺจติ. ยตฺถ จ มหาโพธิสตฺตานํ พุทฺธภาวตฺถาย ปถมมหาภินีหารกาลาทีสุ เอกปฺปหาเรนปถวิกมฺปนาทีนิปวตฺตนฺติ. ยตฺถจวสนฺตาเทวพฺรหฺมาโน พุทฺธปริสาโหนฺติ. ชาติกฺเขตฺเตมหาสเรยสฺส เอกสฺส สทฺธมฺมรํสิชาลิโน มหาสูรสฺส อุทยา ตสฺมึ ชาติกฺเขตฺเต มหาสเร ชนมฺพุชาปพุชฺฌึสูติโยชนา.

此中，“升起故”即由升起、出现故。“彼”即彼全知佛陀大日。“唯一”即无有第二者，或无与伦比。于“具正法光芒网者”中，正法是指导师之教法，于此意指由八万四千法蕴所构成之教示正法。具有名为正法之光芒网，故为具正法光芒网者。“觉醒”即绽放，意指达到四圣谛智之绽放与彼智之圆满开敷。“人莲”即名为人之莲花。此中，“人”意指可被教化之有情，彼等听闻遍知者之教示后，将觉悟四圣谛法。“莲”即莲花。“于出生地大湖中”即于名为“出生地”之人莲大湖中。此中，“出生地”是指一万个轮围世界，其被称为一个佛土。于彼处，大菩萨为成就佛果，于初发大愿等时，大地会应时震动等。居住于彼处之天神与梵天亦成为佛陀之会众。句构如下：彼唯一具正法光芒网之大日升起故，于彼出生地大湖中之人莲得以觉醒。

‘‘ตํ มหาสูร’’นฺติ สพฺพญฺญุพุทฺธมหาสูริยมณฺฑลํ. ชนมฺพุช สนฺตาเนสุปวตฺตํ มหนฺตํ โมหตมํนูทติ อปเนติ, สทฺธมฺมรํสิชาลํ วิสฺสชฺชนฺโต อนฺตรธาเปตีติ มหาโมหตโมนุโท. ตํ ‘‘มหาโมหตโมนุทํ’’.

“彼大日”即全知佛陀之大日轮。于人莲之相续中转起之广大痴暗，彼能驱散、去除之；放射正法光芒网，令其消失，故为“大痴暗之驱除者”。故言“彼大痴暗之驱除者”。

เอวํ พุทฺธสฺสปณามํ กตฺวา อตฺตนา อิจฺฉิตํ ปณามปฺปโยชนํ ปริณาเมนฺโต ‘‘สญฺชาต’’นฺติอาทิมาห. ‘‘โสมหาสูโรมยฺหํ หทเย สญฺชาตํ ตโมขนฺธํ ปนูทต’’นฺติโยชนา. ตตฺถ ‘‘สญฺชาต’’นฺติ สุฏฺฐุชาตํ, อนมตคฺเคสํสาเร ทฬฺหํ ปวตฺตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ตโมขนฺธ’’นฺติ มหาโมหตโมขนฺธํ. สพฺพกิเลสตโมขนฺธํ วา. อนฺตรายกรานิ อุปวีฬโกปฆาตกกมฺมานิปิ ตโมขนฺเธ สงฺคหิตานิ เอว. ตถา โรคาทโย อนฺตราย ธมฺมาปิ ตโมชาติกาเอวตโมตมปรายโนติอาทีสุ. ‘‘ปนูทต’’นฺติ ปนูทตุ, อปเนตุ, อนฺตรธาเปตุ.

如是礼敬佛陀后，为回向自己所期望之礼敬利益，而说“已生”等。句构如下：“愿彼大日驱散我心中已生之黑暗蕴。”此中，“已生”即善生，意指于无始轮回中坚固转起。“黑暗蕴”即大痴暗蕴，或一切烦恼之黑暗蕴。能作障碍、逼恼、毁伤之诸业，亦摄于黑暗蕴中。同样，疾病等障碍法亦属黑暗，如“以暗为依，以暗为究竟”等。“愿驱散”即愿其驱散、去除、令其消失。

เอวํ สปฺปโยชนํ ปณามํ กตฺวา อิทานิ สนิทานํ คนฺถปฺปฏิญฺญํ กโรนฺโต ‘‘โปราณเกหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นิทานํ นาม คนฺถปฺปฏิญฺญาย [Pg.3] อาสนฺนการณํ. กตธํปนตนฺติ, สารตฺถาภิมานีนํ ยาจนญฺจสงฺคหสฺสวิปุลตฺถตา จ.

如是作具利之礼敬后，今说“古德”等，为作具缘由之造论誓言。此中，缘由者，乃造论誓言之近因。然则何为彼缘由耶？即：诸具胜义慢者之请求，以及《摄论》义理之广大。

ตตฺถ ทฺวีหิ คาถาหิ สการณํ ยาจนํ ทสฺเสติ. ปุน ทฺวีหิ คาถาหิ สอุปมํวิปุลตฺถตํทสฺเสติ. ‘‘ตสฺมา’’ติอาทินา คนฺถปฺปการ คนฺถคุเณหิ สหคนฺถปฺปฏิญฺญํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อาทิคาถายํ ‘‘อภิธมฺมตฺถสงฺคเห โปราณเกหิ วิญฺญูหิ วณฺณิตา พหูวณฺณนา อิธโลกมฺหิทิสฺสนฺตี’’ติ โยชนา. ‘‘วณฺณนา’’ติ โปราณฏีกาโย วุจฺจนฺติ. เอวญฺจสติ กสฺมา อภินวํ วณฺณนํ ยาจนฺตีติ. ‘‘เย สารตฺถาภิมานิโน, เต ตาหิพหูหิ โปราณวณฺณนาหิตุฏฺฐึ นวินฺทนฺติ. ตสฺมา ตํ ยาจนฺตี’’ติโยชนา. เอเตน อปฺปสารตฺถา เอว ตาโปราณวณฺณนาโยติปิ ทีเปติเยว. ตตฺถ ‘‘ตุฏฺฐิ’’นฺติ สนฺตุฏฺฐึ. นวินฺทนฺตินปฏิลภนฺติ. ‘‘เย’’ติเยชนา.

此中，以二偈显示具缘由之请求。复以二偈显示具譬喻之广大义。以“是故”等句，显示具论典种类与功德之造论誓言。其中，初偈之句构如下：“于《阿毗达摩(abhidhamma)义集》中，古智者所作之众多释义(vaṇṇanā)，于此世间可见。”“释义(vaṇṇanā)”者，乃指古代之复注(ṭīkā)。若尔，何故请求新释义耶？句构如下：“彼等具胜义慢者，于彼众多古代释义不获满足，是故请求之。”此亦显示彼等古代释义实少精要义。此中，“满足”即知足。“不获”即不获得。“彼等”即彼等人。

สารตฺถเมว อภิมาเนนฺติ, วิเสเสน นนฺทนฺติสีเลนาติ สารตฺถาภิมานิโน. เตนวินฺทนฺตีติปุริเมนสมฺพนฺโธ. ปุน ‘‘เต’’ติ ตาหิ ตุฏฺฐึ อวินฺทนฺตา เตชนา. ‘‘ม’’นฺติ อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ‘‘สงฺคมฺมา’’ติ สมาคนฺตฺวา. ยสฺมา ปรมตฺถสฺสทีปนํ ยาจนฺติ, ตสฺมา อิมิสฺสาฏีกาย ‘‘ปรมตฺถทีปนี’’ติ นามํปิ สิทฺธํโหติ. ‘‘มหณฺณเว’’ติ มหาสมุทฺเท. ‘‘รตนานี’’ติ สุวณฺณรชตาทีนิ รตนานิ. ‘‘อุทฺธริตฺวา’’ติ อุทฺธํ อาหริตฺวา. ‘‘ยถิจฺฉกํวี’’ติยถิจฺฉิตํปิ. ยตฺตกํ อิจฺฉนฺติ, ตตฺตกํวีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ทชฺเชยฺยุํ’’ติ ทเทยฺยุํ. กามํ ททนฺตูติ อตฺโถ. เอยฺยาทิวจนานํ อนุมติ อตฺเถปวตฺตนโต. ‘‘นวตฺตพฺพาวอูนตา’’ติ มหณฺณเวรตนานํ อูนตาหานิตา นวตฺตพฺพาว. กสฺมา, อปริมาณ รตนาธิฏฺฐานตฺตา มหาสมุทฺทสฺส. ยโต โส สาคโรติ วุจฺจติ, สานํธนรตนานํ เคหคพฺภสทิสตฺตาสาคโรติ หิสฺส อตฺโถ.

彼等仅以胜义为傲，且天性喜爱之，故为“具胜义慢者”(sāratthābhimānino)。此与前文“不获”相连。复次，“彼等”即彼等不获满足之人。“我”是指示自己。“会合”即聚集。因彼等请求阐明胜义，故此复注(ṭīkā)亦得名《胜义明灯》(Paramatthadīpanī)。“于大洋中”即于大海洋中。“诸宝”即金银等宝。“取出”即向上拿出。“随意”即亦随所欲，意指欲求多少，即得多少。“应施”即愿彼等施与，意为随意施与，因“eyya”等语尾有许可之义。“无有可说之缺少”即于大洋中，诸宝之缺少、损减无有可说。何以故？因大海洋为无量珍宝之依处。其被称为“海”(sāgara)者，因其于彼等财宝犹如家宅之胎藏，故为“海”，此为其义。

‘‘ตเถเวตฺถา’’ติ เอตสฺมึ อภิธมฺมตฺถ สงฺคเหตเถว. ‘‘วิปุลตฺถา’’ติ มหนฺตา อตฺถา. ‘‘รตนูปมา’’ติ มหณฺณเว รตนสทิสา. ‘‘สตกฺขตฺตุํปี’’ติ อเนกสตวารํปิ. ‘‘วณฺเณยฺยุํ’’ติ กามํวณฺเณนฺตุ. ‘‘ปริยาทินฺนา’’ติ ปริโต อนวเสสโต อาทินฺนา คหิตา. ปริกฺขีณาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นเหสฺสเร’’ติ นเหสฺสนฺติ [Pg.4] นภวิสฺสนฺติ. ‘‘ตสฺมา’’ติ ยสฺมาจ ยาจนฺติ, ยสฺมาจ ปริยาทินฺนานเหสฺสนฺติ, ตสฺมา. ‘‘ตาสุวณฺณนาสู’’ติ ตาสุ โปราณฏีกาสุ. ‘‘วณฺณน’’นฺติ อภินววณฺณนํ, อภินวฏีกํกริสฺสนฺติ สมฺพนฺโธ. กีทิสํวณฺณนํ กริสฺสตีติ อาห ‘‘นานาสารตฺถ สมฺปุณฺณ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อุตฺตานปทพฺยญฺชน’’นฺติ อุตฺตานปทญฺจ อุตฺตานวากฺยญฺจ. ‘‘นาติสงฺเขปวิตฺถาร’’นฺติ นาติสงฺเขปํนาติวิตฺถารญฺจ. มนฺทา พุทฺธิ เยสํ เต มนฺทพุทฺธิโน. ‘‘มนฺทา’’ติ มุทุกา. ‘‘พุทฺธี’’ติ ญาณํ. มนฺทพุทฺธิโน โสตุชเน ปโพเธติ วิกาเสติ, ญาณ วิกาสํปาเปตีติ มนฺทพุทฺธิปฺปโพธนา. ‘‘กริสฺส’’นฺติ กริสฺสามิ. ‘‘ต’’นฺติ ตํวณฺณนํ. ‘‘ปรมตฺเถสุปาฏวตฺถิโนสุณนฺตู’’ติ โยชนา. ปฏุโนภาโวปาฏวํ. ปฏุโนติ พฺยตฺตสฺสปณฺฑิตสฺส. ปาฏเวน อตฺโถ เยสํ เต ปาฏวตฺถิโน. อิติสทฺโท ปริสมาปนโชตโก. โส หิ คนฺถารพฺภวิธานสฺส อิธปริสมาปนํ ปรินิฏฺฐานํ ญาเปตุํ คนฺถารพฺภวากฺยสฺสปริยนฺเต โยชิโต. อวยว วากฺยานํ ปิโยชียติเยว. เอสนโยสพฺพตฺถ.

“如是于此”(Tathevetthā)即于此《阿毗达摩义摄》(Abhidhammatthasaṅgaha)中亦复如是。“广大义”(vipulatthā)谓大义。“如宝”(ratanūpamā)谓如大海中之宝。“即使百次”(satakkhattuṃpi)谓即使数百次。“愿彼等阐述”(vaṇṇeyyuṃ)谓愿他们随意阐述。“已遍取”(pariyādinnā)谓完全无余地获取，即是说已穷尽。“将无有”(nahessare)谓将不存在。“是故”(tasmā)谓因彼等乞求，又因(义理)已遍取而将无有，是故。“于彼等释义中”(Tāsuvaṇṇanāsū)即于彼等古复注(porāṇaṭīkā)中。“释义”(vaṇṇanaṃ)谓新释义(abhinavavaṇṇanaṃ)，将作新复注(abhinavaṭīkaṃ)，此即关联。将作何种释义？即说“具足种种精要义”(nānāsārattha sampuṇṇa)等。其中，“明晰词与句”(uttānapadabyañjana)谓明晰之词与明晰之句。“非极略非极广”(nātisaṅkhepavitthāra)谓不过于简略亦不过于详细。智慧迟钝者(mandabuddhino)谓彼等智慧迟钝之人。“迟钝”(mandā)谓柔和。“智慧”(buddhī)谓智(ñāṇa)。令智慧迟钝之听者觉悟开解，使其智慧开展，是谓“令慧钝者觉悟”(mandabuddhippabodhanā)。“我将作”(karissaṃ)。“彼”(taṃ)谓彼释义。“愿于胜义有善巧者谛听”(paramatthesu pāṭavatthino suṇantu)应如是连接。善巧之状态(paṭuno bhāvo)即是熟练(pāṭavaṃ)。善巧者(paṭuno)指聪慧的智者。以善巧为所求者，即是“有善巧者”(pāṭavatthino)。“iti”一词为完结之标志，用于论著开篇文句(ganthārabbhavākya)之末，以表明其在此处的圆满结束与完成。亦可用于连接各个部分句。此方法于一切处皆适用。

คนฺถารพฺภคาถาวณฺณนานิฏฺฐิตา.

造论缘起偈释义终。

๑. เอวํ คนฺถารพฺภวิธานํ กตฺวา อิทานิ อาทิคาถาย สมฺพนฺธํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิธมฺมตฺถสงฺคห’’นฺติอาทิมาห. สมฺพนฺธนฺติ การณปฺผลสํโยคํ. ตตฺถ คาถาปวตฺตนํ การณํ นาม. ปญฺจปิณฺฑตฺถ ทสฺสนํ ผลํ นาม. การณปฺผลสํโยโค สมฺพนฺโธนาม. ‘‘สปฺปโยชเน’’ติ ผลปฺปโยชนสหิเต. คนฺเถน อภิธาตพฺโพ กเถตพฺโพติ คนฺถาภิเธยฺโย. นิปตสฺส กมฺมํ นิปจฺจํ. นิปจฺจ กิริยา, นิปจฺจากาโร, นิปจฺจการสฺสกรณนฺติ สมาโส. ‘‘สา’’ติ รตนตฺตยวนฺทนา. ทสฺสิตาติสมฺพนฺโธ. ‘‘อภิหิตา’’ติ กถิตา. ปกาสิตาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปธานตฺถภูตา’’ติ อธิปฺเปตตฺถภูตาติ อธิปฺปาโย. ทุวิโธหิ อตฺโถวจนตฺโถ จ อภิธานตฺโถจ. ตตฺถ คจฺฉตีติ คโต, ปุริโสติ วุตฺเตคจฺฉติ ปเทน วุตฺโต โยโกจิ คจฺฉนฺโต วจนตฺโถนาม. ปุริโสติ ปเทนทสฺสิโต [Pg.5] ปธานตฺโถ อธิปฺเปตตฺโถ อภิเธยฺยตฺโถ นามาติ. ‘‘อภิธมฺมตฺถา’’ติ.

1. 如是作已造论之法，今为显示与开篇偈之关联而言“阿毗达摩义摄”(abhidhammatthasaṅgaha)等。关联(sambandha)者，即因果之结合。其中，偈之生起为因，显示五聚义为果。因果之结合名为关联。“具所用”(sappayojane)即具有果利。“论所诠”(ganthābhidheyya)谓应由论典所说、所言者。不变词之业为`nipacca`。`nipacca`是行为，是`nipacca`的形式，是`nipacca`形式的构成——此为复合词。“彼”(sā)即礼敬三宝(ratanattayavandanā)。已显示，此即关联。“已说”(abhihitā)即已言。亦即已明示(pakāsitā)。“为主要义”(padhānatthabhūtā)之意趣，即为所欲义。义有二种：言说义(vacanattha)与所诠义(abhidhānattha)。其中，当说‘人’(purisa)时，由‘去’(gacchati)一词所说的任何去者，名为言说义。而由‘人’一词所指示的主要义、所欲义、所诠义，则名为所诠义。“阿毗达摩义”(Abhidhammatthā)者。

ตตฺถ วุตฺตาภิธมฺมตฺถา, จตุธา ปรมตฺถโต;

จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานมิติ สพฺพถา. ติ

于彼所说阿毗达摩义，由胜义故，总摄有四：心、心所、色、涅槃。

เอวํ วุตฺตา อภิธมฺมตฺถา. เอวํ วุตฺตตฺตาเยวจ เตจตฺตาโร อภิธมฺมตฺถา เอว อิธปธานตฺถภูตาติ จ, - ปธานตฺถาเอว อิธคนฺถาภิเธยฺย ภาเวน อธิปฺเปตาติ จวิญฺญายตีติ อธิปฺปาโย.

如是宣说阿毗达摩义。正因如是宣说，故可知此四种阿毗达摩义即是此处的主要义，且此等主要义即是此论以所诠方式而意欲表达者，此即其意趣。

เกจิปนวเทยฺยุํ, เตอภิธมฺมตฺถา สงฺคหปฺปกรณํ ปตฺตา วิสุํ สงฺคหตฺถานามภเวยฺยุํ, นอภิธมฺมตฺถา นาม. อิธ จ สงฺคหตฺถา เอว อภิเธยฺยภาเวน อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ อภิเธยฺโย อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปฺปเทนาติ. วุจฺจเต. เตอภิธมฺมตฺถา สงฺคหปฺปกรณํ ปตฺตาปิ อภิธมฺมตฺถา เอวนาม โหนฺติ, น วิสุํ สงฺคหตฺถานาม. ตตฺถ วุตฺตาภิธมฺมตฺถาติหิ วุตฺตํ, นตุวุตฺตํ ตตฺถ วุตฺตาสงฺคหตฺถาติ. เอวญฺจสติ สงฺคหิตภาวมตฺตํ วิสิฏฺฐํ โหติ. ตเทว อิธ อภิเธยฺโย นาม สิยาติ วุตฺตํ ‘‘สงฺคหิตภาโวปิ อภิเธยฺโย เยวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘สงฺคหิตภาโว’’ติจิตฺตสงฺคโห, เจตสิกสงฺคโหติอาทินา สงฺคหณกิริยา. สา สงฺคหิเตหิ ธมฺเมหิ อญฺญา นโหติ. เตสฺเววธมฺเมสุสงฺคยฺหตีติ วุตฺตํ ‘‘สงฺคหิตภาโวปิ อภิเธยฺโย เยวา’’ติ. กิญฺจาปิเตหิ อญฺญานโหติ, เต สฺเวว สงฺคยฺหติ. สาปน คนฺถสฺสปธานตฺโถ นโหติ. อิธ จ ปธานตฺโถว อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘ตํนสุนฺทร’’นฺติ. กสฺมา นสุนฺทรนฺติ อาห ‘‘นหิโส’’ติอาทึ. เอตฺถจหิสทฺโท อิมสฺส วากฺยสฺสเหตุวากฺยภาวํ โชเตติ. เอสนโยปรตฺถปิ. ‘‘อิโตปฏฺฐาย จา’’ติอาทิ คนฺถ ครุโทสวิวชฺชนํ. ตตฺถ ‘‘อิมสฺสสงฺคหสฺสา’’ติ อิมสฺสอภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส. ‘‘ทุตียา’’ติทุตียาฏีกา. ‘‘ทฺเวปี’’ติ ทฺเวปิฏีกาโย. ‘‘วิสุทฺธิมคฺเคมหาฏีกา’’ติ อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน กตาปรมตฺถมญฺชูสานามฏีกา. สา พฺรมฺมรฏฺเฐ ติริยปพฺพตวาสินา เถเรนกตํ จูฬฏีกํ อุปาทาย มหาฏีกาติ ปากฏา. ตํสนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

或有人言：彼等阿毗达摩义(abhidhammatthā)既入于《摄论》(saṅgahappakaraṇaṃ)，则应别有“摄义”(saṅgahatthā)之名，而非“阿毗达摩义”之名。于此，所诠者实以“摄义”为所欲，故说所诠乃由“阿毗达摩义摄”一词所表述。兹答曰：彼等阿毗达摩义虽入于《摄论》，然仍名为阿毗达摩义，而非别有“摄义”之名。因经言“彼处所说阿毗达摩义”，而非说“彼处所说摄义”。若然，则唯有被摄之状态是其特征。唯此于此可名为“所诠”，故说“被摄状态亦是所诠”等。其中，“被摄状态”(saṅgahitabhāvo)即心摄(cittasaṅgaho)、心所摄(cetasikasaṅgaho)等摄集作用(saṅgahaṇakiriyā)。此作用不异于所摄之诸法，即于彼等法中被摄，故说“被摄状态亦是所诠”。虽不异于彼等，即于彼等中被摄，然此非本论之主要义。于此唯以主要义为所欲，故说“此说不妥”(taṃ nasundaraṃ)。因何不妥？答曰“非如是”(na hi so)等。此处“hi”字，显示此句为因由句。此理亦通于他处。‘从兹以后’(itopaṭṭhāya ca)等语，乃为避免论著之过失。其中，“此摄论”(imassa saṅgahassa)即指此《阿毗达摩义摄》。“第二”(dutiyā)即第二复注(ṭīkā)。“二者”(dvepi)即二种复注。《清净道论大复注》(Visuddhimagge Mahāṭīkā)即法护(Dhammapāla)长老所作，名为《胜义宝函》(Paramatthamañjūsā)之复注。其乃因缅甸国(Brammaraṭṭha)梯利耶山(Tiriyapabbata)住者长老所作之《小复注》(Cūḷaṭīkā)而被称为《大复注》，此即指彼而言。

คนฺถปฺปกาโรจ [Pg.6] ปการวนฺเตหิ ธมฺเมหิ สเหวสิชฺฌติ, วินา นสิชฺฌตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘โสอภิธมฺมตฺถปเทนา’’ติ วุตฺตํ. กามญฺจ โส เตหิ สเหวสิชฺฌติ, วินานสิชฺฌติ. อภิธมฺมตฺถปทํ ปน สงฺคหณกิริยาปการํน วทตีติ วุตฺตํ ‘‘ตํ นสุนฺทร’’นฺติ. ทุวิธํ นามํ อนฺวตฺถนามํ รุฬินามนฺติ. ตตฺถ, อตฺถานุคตํ นามํ อนฺวตฺถนามํ, ยถา สุขิตสฺสชนสฺส สุโขตินามํ. อตฺถรหิตํ อาโรปิตํ นามํ รุฬินามํ, ยถา ทุกฺขิตสฺสชนสฺส สุโขติ นามํ. อิธ ปน อนฺวตฺถนา มนฺติทสฺเสตุํ ‘‘อตฺถานุคตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อตฺถานุคตา’’ติ สกตฺถานุคตา. สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตานุคตาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘คนฺถสมญฺญา’’ติ คนฺถสมฺมุติ. คนฺถสฺสนามนฺติ วุตฺตํ โหติ. สงฺคหคนฺโถนาม ปาฬิยํตตฺถ ตตฺถ วิปฺปกิณฺเณธมฺเม เอกตฺถ สภาคราสิกรณวเสน ปวตฺโต คนฺโถ. ตํ อุคฺคณฺหนฺโต อปฺปเกน คนฺเถนพหุเกธมฺเมสุเขนชานาติ. ‘‘ตทุคฺคหปริปุจฺฉาทิวเสนา’’ติ ตสฺสอุคฺคโหจ ปริปุจฺฉาจาติ ทฺวนฺโท. อาทิสทฺเทน ธารณาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ ปาฐสฺสวาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโหนาม. อุคฺคหิ ตสฺสปาฐสฺส อตฺถคฺคหณํ ปริปุจฺฉานาม. ‘‘อนายาสโต’’ติ นิทฺทุกฺเขน. ‘‘ลทฺธพฺพํผลานุผล’’นฺติ สมฺพนฺโธ. สรูปโต อวพุชฺฌนํ สรูปาวโพโธ. อาทิสทฺเทน ลกฺขณาวโพโธ รสาว โพโธติอาทึ สงฺคณฺหาติ. อนุปาทาปรินิพฺพานํ อนฺโต ปริโยสานํ ยสฺสาติ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺตํ. ตตฺถ ‘‘อนุปาทาปรินิพฺพาน’’นฺติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ขนฺเธสุ อนุปาทายปรินิพฺพานํ. อนุปาทิเสส ปรินิพฺพานนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ผลานุผล’’นฺติ ผลญฺเจว อนุผลญฺจ. ตตฺถ ‘‘ผล’’นฺติ มูลปฺผลํ. ‘‘อนุผล’’นฺติ ปรมฺปรปฺผลํ. ปโยเชตีติ ‘‘ปโยชนํ’’. ปโยเชตีติ นิโยเชติ. กึ นิโยเชติ. ผลตฺถิกํชนํ. กตฺถ นิโยเชติ. ผลนิพฺพตฺตเกกมฺเม. กิมตฺถาย นิโยเชติ. ตสฺสกมฺมสฺส กรณตฺถายาติ. ผลานุภวนตฺถาย ตตฺถตตฺถ ผลานุภวนกิจฺเจสุ ปยุชฺชียตีติ ปโยชนนฺติ ปิวทนฺติ. ‘‘สามตฺถิยโต’’ติ วจนสามตฺถิยโต. กึ วจนสามตฺถิยนฺติ. การณวจนํ ผลํปิทีเปติ. ผลวจนํ การณํปิทีเปติ. ยถาตํ อสุกสฺมึ รฏฺเฐ สมฺมาเทโว วุฏฺโฐติ วุตฺเต ตํ รฏฺฐํสุ [Pg.7] ภิกฺขนฺติ วิญฺญายติ. อสุกรฏฺฐํ สุภิกฺขนฺติวุตฺเต ตสฺมึ รฏฺเฐ สมฺมาเทโว วุฏฺโฐติ วิญฺญายตีติ. ปโยชนํ ปน อภิธมฺมตฺถ สทฺเทน ทสฺเสตพฺพํ นตฺถิ, สงฺคหวจนสามตฺถิเยเนว สิทฺธํ โหตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘สงฺคหสทฺเทนา’’ติ วุตฺตํ. สามตฺถิยทสฺสเน ปน สุฏฺฐุ ปริปุณฺณวจนํ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ. อิตรถา อนิฏฺฐตฺถปฺปสงฺโคปิ สิยาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ น สุนฺทร’’นฺติ วตฺวา ‘‘นหี’’ติอาทินา เหตุวากฺเยน ตทตฺถํ สาเธติ.

论著的性质，唯有与具性质的诸法结合方能成就，离则不能成就，此即其意趣，故说“彼以阿毗达摩义之语”。诚然，彼唯与彼等结合方能成就，离则不能成就。然“阿毗达摩义”一语并不说明摄集的功用，故说“此不善巧”。名称有二种：随义名与约定名。其中，符合意义的名称为随义名，譬如称快乐的人为“快乐者”；不符合意义而施加的名称为约定名，譬如称痛苦的人为“快乐者”。然而，此处为显示随义名，故说“符合意义”等语。其中，“符合意义”乃指符合自身的意义，即符合音声生起的因由。“论著的名称”，即论著的共许，乃指论著之名。所谓“摄集论著”，乃指巴利藏中将散布各处的法，以同类聚集的方式编纂而成的论著。学习者能以简短的论著，轻松了知众多的法。“通过学习、提问等方式”中，“学习”与“提问”是并列关系。“等”字包含忆持等。其中，诵读文句名为“学习”；理解文义名为“提问”。“毫不费力”，即无痛苦。“可获得的果与随顺果”，乃是关联词。体性觉悟名为“体性觉悟”。“等”字包含特相觉悟、味觉悟等。无取涅槃为其终点，故名“以无取涅槃为终点”。其中，“无取涅槃”乃指不以贪爱、邪见执取诸蕴而般涅槃，即是无余依涅槃。“果与随顺果”，即是果与随顺果。其中，“果”指根本果，“随顺果”指辗转相续的果。“其有所应用”，故为“功用”。所谓应用，即是引导。引导何者？求果之人。引导至何处？能生果之业。为何引导？为令其造作彼业。为令体验果报，故于种种体验果报之事中被应用，因此亦称为“功用”。“能力”，即是言语的能力。何谓言语的能力？说因能显示果，说果能显示因。譬如有人说“某国风调雨顺”，则知彼国“五谷丰登”；说“某国五谷丰登”，则知彼国“风调雨顺”。然而，功用无需以“阿毗达摩义”一词显示，唯以“摄集”一词的能力即可成就，此即其意趣，故说“以摄集一词”。然而，于显示能力时，当欲以圆满的言语，否则亦可能产生不如意的义理，为显示此义，故说“此不善巧”后，再以“诚非”等因句证明其义。

๒. เอวํ สปฺปโยชเน ปญฺจปิณฺฑตฺเถติ เอตฺถ ปญฺจปิณฺฑตฺเถ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตสํปญฺจนฺนํ ปิณฺฑตฺถานํ วิสุํวิสุํ ปญฺจปฺปโยชนานิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุปญฺจสุ ปิณฺฑตฺเถสุ. นสงฺขฺยาตพฺพนฺติ อสงฺขฺเยยฺยํ. สงฺขาตุํอสกฺกุเณยฺยนฺติ อตฺโถ. นปเมตพฺพนฺติ อปฺปเมยฺยํ. ปเมตุํ อสกฺกุเณยฺยนฺติ อตฺโถ. เอวํ กิจฺจปจฺจยานํ กตฺถจิ สกฺกตฺถ ทีปนํ โหติ. สกวจนํ ปาฬิวจเนน สาเธตุํ ‘‘ยถาหา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปาฬิคาถํ อาหริ. ตตฺถ ‘‘ยถาหา’’ติ กถํ อาห อิจฺเจวตฺโถ. อนนฺตเร วุตฺตสฺส อตฺถสฺส สาธกํ วจนํ กถํ ปาฬิยํ อาห, กถํ อฏฺฐกถายํ อาห, กถํ ฏีกายํ อาหาติ เอวํ ยถารหํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘เตตาทิเสนิพฺพุเต อกุโตภเย ปูชยโต’’ติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘เต’’ติ พุทฺธ พุทฺธ สาวเก. ‘‘ตาทิเส’’ติ ตถา รูเปสี ลกฺขนฺธาทิคุณ สมฺปนฺเน. ‘‘นิพฺพุเต’’ติ กิเลส นิพฺพาเนน นิพฺพุเต. นตฺถิ กุโตจิ เหตุโต ภยํ เยสํ เต อกุโต ภยา. อนาคามิ ขีณาสวา. ‘‘ภย’’นฺติ จิตฺตุตฺราสภยํ. ‘‘ปูชยโต’’ติ ปูเชนฺตสฺส. ‘‘ตํ ปโยชน’’นฺติตสฺสารตนตฺตย วนฺทนาย ปโยชนํ. ‘‘สงฺคหการา’’ติ พุทฺธโฆสตฺเถราทโย ปจฺฉิม อฏฺฐกถาการา วุจฺจนฺติ. เตหิ โปราณฏฺฐกถาสุ ตตฺถ ตตฺถ วิปฺปกิณฺเณปกิณฺณกวินิจฺฉเยยุตฺตฏฺฐาเนสุ สงฺคเหตฺวา อภินว อฏฺฐกถาโย กโรนฺติ. ตสฺมา สพฺพาอภินวอฏฺฐกถาโย สงฺคหา นาม โหนฺติ. เต จ อาจริยา สงฺคหการา นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘สงฺคหการาติ พุทฺธโฆส. เป… วุจฺจนฺตี’’ติ. เต อนฺตราย นีวารณเมว อิจฺฉนฺตีติ กถํ วิญฺญายตีติ เจ. เตสํ วจเนน [Pg.8] วิญฺญายตีติ ทสฺเสตุํ สงฺคหการ คาถํ อาหริ. ‘‘รตนตฺตเยกตสฺส เอตสฺสนิปจฺจการสฺส อานุภาเวน อนฺตราเย อเสสโตโสเสตฺวาติ โยชนา. ‘‘หี’’ติ ญาปกเหตุ โชตโก. ‘‘วุตฺต’’นฺติ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ.

2. 如是，于具功用的五种总义中，此处先展示五种总义，然后分别说明此五种总义各自的五种功用，故说“于彼”等。“于彼”，即指彼五种总义中。不可计数者，即无量(asaṅkhyeyya)，其义为：无法计算其数量。不可衡量者，即无量(appameyya)，其义为：无法测度其数量。如是，在某些地方，有对作用(kicca)与缘(paccaya)之自义的阐明。为以巴利语证明自说，故问“如何说”(yathāha)后引述巴利偈颂。此处“如何说”，即“如何宣说”之义。为证明紧随其后所说之义，当知在巴利语中如何宣说、在义注(aṭṭhakathā)中如何宣说、在复注(ṭīkā)中如何宣说，如是随其所应理解其义。“供养彼等如是已般涅槃、无怖畏者”(akutobhaye)，此为其结合。其中“彼等”指佛陀及佛陀的声闻弟子。“如是”谓具足戒蕴(sīlakkhandha)等功德者。“已般涅槃”(nibbuta)即以烦恼灭尽而般涅槃者。无有任何原因能令彼等生起怖畏，是为无怖畏者，指阿那含(anāgāmi)与漏尽者(khīṇāsava)。“怖畏”即心之惊恐。“供养者”即进行供养之人。“彼功用”即彼礼敬三宝之功用。“摄集者”(saṅgahakāra)指觉音(Buddhaghosa)长老等后世的义注师。彼等将古义注(porāṇaṭṭhakathā)中散布于各处的零散决择(vinicchaya)摄集后，作成新义注(abhinava aṭṭhakathā)。因此一切新义注皆名为“摄集”。此等阿阇黎(ācariya)名为“摄集者”。故说“摄集者即觉音……等所称”。若问“彼等唯欲排除障碍(antarāya-nīvāraṇa)，如何得知？”当知由彼等之言得知，为示此意故引摄集者偈颂。“‘凭借对此三宝所作恭敬之威力，完全消除一切障碍’，此为其结合。”“hi”字为表因之助词。“已说”谓在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中已说。

๓. ‘‘กถญฺจโหตี’’ติ สมฺพนฺโธ. อิติ อยํ ปุจฺฉา. ‘‘วุจฺจเต’’ติ วิสชฺชนา กถียเต. ‘‘หี’’ติวิตฺถารโชตโก. ‘‘วนฺทนา กิริยาภินิปฺผาทโก ปุญฺญปฺปวาโห’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อเนก…เป… วาเร’’ติ อจฺจนฺต สํโยคตฺเถ อุปโยค วจนํ. ‘‘ปุญฺญาภิสนฺโท’’ติ ปุญฺญาภิโสโต, ปุญฺญปฺปวาโหติ ตสฺเสว เววจนํ. ‘‘โส จ ปุญฺญาติสฺสโย โหตี’’ติ สมฺพนฺโธ. กสฺมา โส ปุญฺญา ติสฺสโย โหตีติ. เขตฺต สมฺปตฺติยา จ อชฺฌาสย สมฺปตฺติยา จ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุตฺตเรสู’’ติอาทิมาห. สํวฑฺฒิตฺถาติ สํวฑฺฒิโต. ปุญฺญาภิสนฺโท. สํวฑฺฒิตสฺสภาโว สํวฑฺฒิตตฺตํ. สุคนฺเธหิวิย สุปริสุทฺธํวตฺถํ ปริภาวียิตฺถาติ ปริภาวิโต. ปุญฺญาภิสนฺโทเยว. ปริภาวิตสฺส ภาโว ปริภาวิตตฺตํ. อุภยตฺถาปิ เหตุ อตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ. ‘‘มหาชุติโก’’ติ มหาเตโช. ‘‘มหปฺผโล’’ติ มูลปฺผเลน มหปฺผโล. ‘‘มหานิสํโส’’ติ อานิสํสปฺผเลน มหานิสํโส. อานิสํสปฺผลนฺติ จ ปรมฺปรา ผลํ วุจฺจติ. อญฺญํ ปุญฺญํ อติกฺกมนฺโต สยติ ปวตฺตตีติ อติสฺสโย. ปุญฺญญฺจ ตํ อติสฺสโยจาติ ปุญฺญาติสฺสโย. อติสฺสยปุญฺญํ, อธิก ปุญฺญนฺติ อตฺโถ. ‘‘โส อนุพลํ เทติ, โอกาสลาภํ กโรตี’’ติ สมฺพนฺโธ. กถญฺจ อนุพลํ เทติ, กถญฺจ โอกาสลาภํ กโรตีติ อาห ‘‘สยํ ปโยค สมฺปตฺติภาเวฐตฺวา’’ติอาทึ. ตตฺถ ปโยคสมฺปตฺตินาม อตีต ปุญฺญกมฺมานํ พลวตรํ อุปตฺถมฺภกกมฺมํ โหติ. ‘‘พหิทฺธา’’ติ พหิทฺธสนฺตานโต. ‘‘วิปตฺติปจฺจเย สมฺปตฺติปจฺจเย’’ติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ, วิปตฺติปจฺจยานาม-ราชโตวา โจรโตวา-ติอาทินา อาคตา ทุกฺขุปฺปตฺติปจฺจยา. สมฺปตฺติปจฺจยานาม กายจิตฺตานํ สปฺปาย ปจฺจยา. จตฺตาโร ปจฺจยา จ อุปฏฺฐากกุลานิ จ อารกฺข เทวตาทโย จ สุขุปฺปตฺติ ปจฺจยา. เตหิ ปจฺจเยหิ ปาโมชฺช พหุ ลสฺส [Pg.9] เถรสฺส สนฺตาเน รตฺติทิวํ ปีติปสฺสทฺธิสุขสมาธีนํ ปวตฺติยา อชฺฌตฺตภูตา อุตุจิตฺตาหารา จ อติ ปณีตา โหนฺติ. เตหิ สมุฏฺฐิตา สรีรฏฺฐกธาตุโย จ อติปณีตา เอว หุตฺวา อุปพฺรูหนฺติ. ตตฺถ สรีรฏฺฐกธาตุโย นาม ปถวิ อาทโย วาตปิตฺตเสมฺหาทโยจ. ‘‘อนุพลํเทตี’’ติอภินวํถามพลํ ปวตฺเตติ. ‘‘ปุญฺญนฺตรสฺสา’’ติ ปวตฺติวิปากชนกสฺส พหุวิธสฺส ปุญฺญ กมฺมสฺส. ‘‘อถา’’ติ ตสฺมึ กาเลติ อตฺโถ. ‘‘พลวพลวนฺติโย หุตฺวา’’ติ ปกติ พลโต อติพลวนฺติโย หุตฺวา. ‘‘ตสฺมึ เถรสนฺตาเน’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิฏฺฐปฺผลฆนปูริเต’’ติ อิฏฺฐปฺผลภูตานํ รูปสนฺตตีนํ ฆเนน ปูริเต. ‘‘โอกาโส นาม นตฺถี’’ติ ปติฏฺฐาโนกาโส นาม นตฺถิ. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘ทูรโต อปนีตาเนว โหนฺตี’’ติ สมฺพนฺโธ. อิฏฺฐปฺผลสนฺตานํ วิพาธนฺติ นีวาเรนฺตีติ อิฏฺฐปฺผลสนฺตานวิพาธกานิ อุปปีฬกูปฆาตกกมฺมานิ. อนิฏฺฐปฺผล สนฺตาน ชนกานิ, อกุสล ชนก กมฺมานิ, อปุญฺญ กมฺมานีติ ตานิติวิธานิ อกุสลกมฺมานิ ทูรโต อปนีตาเนว โหนฺติ, เตสํ วิปากสฺส อโนกาสกรเณนาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘นหี’’ติอาทึ. ‘‘ตโต’’ติ ตสฺมา อปุญฺญ กมฺมานํ ทูรโต อปนีตตฺตา. อภิวาเทตพฺพานํ มาตาปิตุ สมณพฺราหฺมณาทีนํ อภิวาทนกมฺเมครุํกรณํ อภิวาทน สีลํ นาม. ตํ อสฺส อตฺถีติ อภิวาทนสีลี. คุณวุทฺธวยวุทฺเธ อปเจติ อตฺตานํ นีจวุตฺติ กรเณน ปูเชติสีเลนาติ วุทฺธาปจายี. อุภยตฺถาปิสมฺปทาน วจนํ. เอวนฺติอาทินิ คมน วจนํ. นิคมนฺติ จ นิฏฺฐงฺคมนํ. ตสฺมาติอาทิ ลทฺธคุณ วจนํ. ลทฺธคุโณติ จ ตํตํปสงฺค วิโสธนํ ปริปุณฺณํ กตฺวา ลทฺโธวิสุทฺโธ อตฺโถ วุจฺจติ. ตถา วจน สามตฺถิเยน ลทฺโธ อตฺถนฺตโรปิ อยมิธ อธิปฺเปโต. ‘‘นเกวลญฺจ เถรสฺเสว อนนฺตราเยน ปริสมาปนตฺถํ โหตี’’ติ โยชนา. ‘‘โสตูนญฺจคหณ กิจฺจ สมฺปชฺชนตฺถ’’นฺติสมฺพนฺโธ. สุณนฺตีติ โสตาโร. เตสํ. ‘‘คณฺหนฺตาน’’นฺติ อุคฺคณฺหนฺตานํ. ‘‘วนฺทนาสิทฺธิยา’’ติร ตนตฺตเยวนฺทนา ปุญฺญสฺสสิทฺธิโต. ชวนวินิจฺฉเย ยสฺมา อนฺตราย นีวารณํนาม ทิฏฺฐธมฺเม อิจฺฉิตพฺพํ ผลํ โหติ. ทิฏฺฐ [Pg.10] ธมฺโม จ ปถม ชวนสฺส วิปากกฺเขตฺตํ. ตสฺมา อุปตฺถมฺภน กิจฺจํ ปตฺวาปิ ปถม ชวน เจตนา เอว อิธปริยตฺตาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา’’ติ วุตฺตํ. สา ปน ปถม ชวน เจตนา อุปตฺถมฺภน กิจฺจํ ปตฺวาปิ สพฺพทุพฺพลา เอวสิยา. กสฺมา, อลทฺธาเสวนตฺตา. เสส เจตนาโย เอว พลวติโย สิยุํ. กสฺมา, ลทฺธา เสวนตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สตฺตชวนปกฺเข อธิปฺเปตตฺตา อุปลทฺธพฺพตฺตา ตํ นสุนฺทร’’นฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิตี’’ติ วากฺยปริสมาปนํ. ‘‘ยถา อปฺปมตฺตกํ โหติ. เอวเมวํ อปฺปมตฺตกํ โหตี’’ติ โยเชตพฺพํ. ‘‘ตถาหี’’ติ ตโต เอวาติ อตฺโถ. ปฏฺฐาเนปิ=กพฬีกาโรอาหาโร อิมสฺสกายสฺส อาหาร ปจฺจเยนปจฺจโย=ติวิภตฺโต. อิตรถา ‘กพฬีกาโร อาหาโร อาหารสมุฏฺฐานานํ รูปานํ อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’ติ วิภตฺโต สิยาติ. ‘‘อธุนาวา’’ติ อิมสฺมึ ภเว เอว. เอวํ วนฺทนายปโยชนํ ทีเปตฺวา อิทานิ เสสานํ ปิณฺฑตฺถานํ ปโยชนํ ทีเปตุํ ‘‘ยสฺมาปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ, ‘‘อาทิโตวิทิเตสตี’’ติอาทิมฺหิ-ภาสิสฺสํ อภิธมฺมตฺถ สงฺคห-นฺติ ปทํ สุตฺวา วิญฺญาเตสติ, ‘‘อุสฺสาโหชายติ’’. อิมํ อุคฺคเหตฺวา สุทุลฺลเภ อภิธมฺมตฺเถ จ อนายาเสน ชานิสฺสาม, ตมฺมูลกสฺส จ อนุปาทา ปรินิพฺพานนฺตสฺส ปโยชนสฺสภาคิโน ภวิสฺสามาติ จิตฺตุปฺปาท สมฺภวโตติ อธิปฺปาโย.

3. “‘如何是这样’是其关联。这是个问题。‘（答）曰’是其解答之语。‘Hi’（希）是小品词，表详尽义。‘礼敬是完成其行为的功德之流’是其关联。‘无数……乃至……次’是用于表达“贯穿时限”之义。‘功德流’即是功德之涌流，‘功德之流’是其同义词。‘而彼功德成为超胜’是其关联。为何彼功德成为超胜呢？为示其由福田圆满与意乐圆满故，而说‘于无上者’等。‘已增长’即是‘被增长’，此指功德之流。被增长的状态即是‘增长性’。犹如以香薰染极净之衣，‘被薰染了’即是‘被薰染’，此指功德之流。被薰染的状态即是‘薰染性’。二者皆为表因之夺格。‘大光辉’即是大威力。‘大果报’即是以根本果为大果报。‘大利益’即是以等流果为大利益。而等流果被称为辗转之果。超越其余功德而行，故为‘超胜’。功德与彼超胜，故为‘功德超胜’。义为超胜之功德，增上之功德。‘彼给予助缘之力，创造机会’是其关联。如何给予助缘之力，如何创造机会呢？答曰‘自住于加行圆满故’等。其中，加行圆满，是过去诸善业中，更有力的资助业。‘于外’即是从外相续而言。应结合为‘于逆缘与顺缘’。其中，逆缘者，乃由国王、盗贼等而来，是生苦之缘。顺缘者，乃身心适悦之缘。四资具、侍者家、守护天神等，是生乐之缘。由是诸缘，于多喜悦长老之相续中，日夜生起喜、轻安、乐、定，其内在之时节、心、食亦变得极为殊胜。由彼等所生起的身体八界亦变得极为殊胜而增长。其中，身体八界者，即地等，以及风、胆、痰等。‘给予助缘之力’即是生起新的力量。‘于其余功德’即是于能生起续生异熟的多种善业。‘尔时’义为‘于彼时’。‘已成强中之强’即是已成超越其自然之力的强力。‘于彼长老之相续中’是其关联。‘充满所欲之果’即是以作为所欲之果的色法相续密集地充满。‘无有机会’即是无有立足之机。‘是故’即是‘因此’。‘皆被远远地排除’是其关联。障碍、阻挠所欲之果相续者，即是所欲之果相续的障碍业、逼迫业、毁坏业。产生非所欲果相续之业、生不善之业、非福业，此三种不善业皆被远远地排除，其意趣是因其异熟无机可乘。是故说‘非’等。‘由是’即是因此非福业已被远远地排除。于应礼敬的父母、沙门、婆罗门等，以礼敬之业表示尊重，名为‘礼敬之德’。彼有此德，故为‘有礼敬之德者’。他恭敬德长者与年长者，即是以谦下之行为恭敬之性，故称‘尊敬长者者’。二者皆为与格。‘如是’等是结论之语。而‘结颂’即是最终的结论。‘是故’等是陈述所获功德之语。所谓‘所获功德’，即是圆满清净地完成各个相关环节后所获得的清净之义。同样，以言语之力所获得的另一层意义，也在此处所指。‘非独为长老无有障碍而圆满’是其句构。‘亦为听者成就领受之事’是其关联。听闻者，即是听众。彼等。‘领受者’即是‘受持者’。‘由礼敬之成就’即是由礼敬三宝之功德的成就。于速行决断中，因障碍之止息是现法中所希求之果。而现法是第一速行的异熟场。是故，纵已达资助之用，此处亦唯摄第一速行之思，意谓‘已成现法受’。然彼第一速行之思，纵已达资助之用，亦必为最弱者。何故？以未得串习故。应知其余诸思方为有力者。何故？以已得串习故。‘于七速行之场合，因其为所意指且可得，故彼不善妙’是其关联。‘Iti’是语句的完结。应结合为‘如其微少，亦复微少’。‘确实’（Tathāhi）即是‘因此’之义。于《发趣论》(Paṭṭhāna)中亦分析云：‘段食于此身，以食缘为缘。’否则，则应分析云：‘段食于食生诸色，以食缘为缘。’‘如今’即是‘于此生中’。如是开示礼敬之利益后，今为开示其余纲要之利益，而说‘然，因为’等。其中，于‘初已知时’等句中，听闻‘我将说《摄阿毗达摩义论》’此句而了知时，便‘生起热忱’。其意趣是，有此心念生起：‘受持此论后，我等将不费力而了知极为难得的阿毗达摩义，且将得享以之为根本、以无取般涅槃为终之利益。’

ปิณฺฑตฺถานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《纲要义阐明》终。

๔. ปทตฺเถ. ‘‘พุชฺฌี’’ติ อญฺญาสิ. ‘‘เอตฺถา’’ติ เอตสฺมึ ปเท. จ สทฺโท วากฺยารมฺภ โชตโก. วากฺยา รมฺโภติ จ มูลวากฺเย ยํ ยํ วตฺตพฺพํ อวุตฺตํ, ตสฺส ตสฺส กถนตฺถาย อนุวากฺยสฺส อารมฺโภ. พุชฺฌนกิริยาวุจฺจติญาณํ. กถํปนอวิปรีตตฺเถ ปวตฺโต สมฺมาสทฺโท อเสส พฺยาปนํ ทีเปตีติ ปุจฺฉาย ปุริมตฺถเม วพฺยติเรกโต จ อนฺวยโต จ ปุน วิตฺถาเรนฺโต ‘‘ตถาหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ, ‘‘ตถาหี’’ติ ตสฺส วจนสฺส อยํ วิตฺถาโรติ โชเตติ. ‘‘อวิปรีต’’นฺติ กิริยาวิเสสน ปทเมตํ. ‘‘อตฺตโน [Pg.11] วิสเย เอวา’’ติ อตฺตโน ญาณวิสเย เอว เตสํ วิสโยจาติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา เอโกปิ ธมฺโม กาลเทสสนฺตานาทิเภเทน อนนฺต เภโท โหติ. ตสฺมา ปเทสญาณิกา ปจฺเจกพุทฺธาทโย เอกธมฺมํปิ สพฺพาการโต ชานิตุํ น สกฺโกนฺติ. เตนาห ‘‘เตหี’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘สพฺพาการโต’’ติ สภาวโต, เหตุโต, ปจฺจยโต, ผลโต, นิสฺสนฺทโต, กาลโต, เทสโตติอาทินา อากาเรน. ‘‘ยตฺถา’’ติ ยสฺมึ อวิสเยธมฺเม. ‘‘เต วิปรีตํ พุชฺเฌยฺยุํ, โส อวิสโย นามธมฺโมนตฺถี’’ติโยชนา. ตํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘เตหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ, ‘‘ติยทฺธคเต’’ติ ตีสุกาเลสุ คเต ปวตฺเต. ‘‘อทฺธามุตฺตเก’’ติ กาลตฺตยวิมุตฺตเก. ‘‘หตฺถมณิเกวิยา’’ติ หตฺถ ตเล ฐปิตมณิรตนานิวิย. ‘‘สพฺเพ ธมฺมา’’ติอาทิ ปาฬิสาธกํ. ตตฺถ, ‘‘อาปาต’’นฺติ อภิมุขํ ปตนํ. อาพาธนฺติปิ ปาโฐ, โอตฺถริตฺวา อุปฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพญฺญุมหาภวงฺค’’นฺติ สพฺเพสํสพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปจฺฉิมภเว ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ปวตฺตํ อฏฺฐสุ มหาวิปาเกสุ ปถมมหาวิปากํ ภวงฺค จิตฺตํ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ มหาภวงฺเค. ‘‘นิจฺจกาลํ อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ สพฺพกาลํ อุปฏฺฐานาการ ปตฺตา หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. กสฺมา, กสฺสจิ อาวรณสฺส อภาวโต. อิทํปิหิ เอกํ อุปฏฺฐานํ นามาติ. ‘‘อาวชฺชนายา’’ติ มโนทฺวาราวชฺชน จิตฺเตน. ธมฺมา มหนฺตา. ภวงฺคํ ปริตฺตกํ. ตสฺมา ปริตฺตกํ ภวงฺคํ เอกกฺขเณ มหนฺตานํ ธมฺมานํ นปโหตีติ โจทกสฺส อธิปฺปาโย. ‘‘นโจเทตพฺพเมต’’นฺติ เอตํ ฐานํ นโจเทตพฺพํ. ‘‘ปรมุกฺกํสปตฺตาน’’นฺติ เอตฺถ ‘‘อุกฺกํโส’’ติ อจฺจุคฺคโม อจฺจุตฺตโร. ปรโม อุกฺกํโส ปรมุกฺกํโสติวิคฺคโห.

4. 关于词义。“觉知”(Bujjhī)即了知。“于此”(Etthā)即在此句中。“ca”字是句首的指示词。所谓“句首”，是指为了说明主句中未提及的应说之义，而开启从句。觉知的行为称为智。至于“正”字在无颠倒义中如何能完全显明其遍布性，为回答此问，他通过正反两面再次详细解释“如是故”(tathāhi)等语。此处“如是故”即显明其言的详细解释。“无颠倒”是动词的修饰词。“仅在其自身境界中”，是指诸法仅在其智的境界中显现。因为即使一法，依时分、处所、相续等差别亦成无量分别。是故辟支佛(Paccekabuddha)等仅有部分知者，也不能完全了知一法的全貌。故说“彼等”等语。此处“全貌”即自性、因、缘、果、等流、时、处等诸相。“何处”即于非境界之法中。“彼等若颠倒觉知，则非境界之法实不存在”如此解释。详细说明“彼等”等语。此处“三时过去”即过去、现在、未来三时流转。“超三时”即超越三时。“如掌中宝”犹如置于掌中的摩尼宝珠。“一切法”等语为巴利文佐证。此处“显现”(āpāta)即面对呈现。另有版本作“障碍”(ābādha)，意为覆盖而显现。“一切智者的大有分心”，是指一切遍知佛陀在最后一生中，从结生心开始生起的八种大异熟心中最初的大异熟心，即有分心。“于彼”即在此大有分心中。“恒时显现”即一切时皆以显现之相存在。何以故？因无任何障碍故。此即所谓一种显现。“作意”(Āvajjanā)即以意门转向心。诸法广大。有分心微小。是故微小有分心于一刹那不能容受广大诸法，此即质问者之意。“不应责难此”即不应责难此事。在“达到最极殊胜者”(Paramukkaṃsapattānaṃ)一词中，“殊胜”(ukkaṃso)是指极高、最上。“最极殊胜”(paramo ukkaṃso)是其词义分析。

เอวํ สมฺมาสทฺทสฺส อตฺถํ วิจาเรตฺวา อิทานิ สํสทฺทสฺส อตฺถํ วิจาเรนฺโต ‘‘สํสทฺโทปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ, ‘‘อุปสคฺโค’’ติ อุปสคฺคปทํ. ‘‘ปฏิเวธธมฺเมสู’’ติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีนํ ปฏิวิชฺฌนญฺญาเณสุ. นตฺถิ อาจริโย เอตสฺสาติ อนาจริโย. สมาสนฺเต กกาเรน สห อนาจริยโก. อนาจริยกสฺส ภาโว อนาจริยกตา. ตํ อนาจริยกตํ. ตตียา รุปฺปสมาปตฺติ นาม [Pg.12] อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานํ. ตํ ภควา อาฬารสฺส สนฺติเก อุคฺคณฺหาติ. จตุตฺถารุปฺปสมาปตฺติ นาม เนวสญฺญา นาสญฺญายตนชฺฌานํ. ตํ อุทกสฺสสนฺติเก อุคฺคณฺหาตีติ วุตฺตํ ‘‘อาฬารุทกมูลิกา’’ติ. ‘‘อนลงฺกริตฺวา’’ติ อาวชฺชนสมาปชฺชนาทิวเสน อนลงฺกริตฺวา. อนาเสวิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ฉฑฺฑิตตฺตา’’ติ เอตาสมาปตฺติโยนาลํ โพธาย, อถ โข ยาวเทว ตตีย จตุตฺถารุปฺปภวปฺปฏิลาภาย สํวตฺตนฺตีติ เอวํ อาทีนวํ ทิสฺวา ฉฑฺฑิตตฺตา. ‘‘พุชฺฌนกิริยายา’’ติ ปฏิเวธญฺญาณสฺส. ‘‘กุโต ปฏิเวธธมฺมา’’ติ ตา กุโต ปฏิเวธธมฺมา โหนฺติ. ปฏิเวธธมฺมา เอว จ พุทฺธภาวายปทฏฺฐานาโหนฺตีติ อธิปฺปาโย.

如此辨析了“正”(sammā)字之义后，现在为辨析“等”(saṃ)字之义，而说“saṃ字亦”等。在此，“前缀”(upasaggo)是指前缀词。“于通达诸法”(Paṭivedhadhammesu)指于缘起等法的通达智慧。无有师者，是为无师(anācariyo)。复合词尾与“ka”结合成“anācariyako”。“anācariyako”的状态是为“anācariyakatā”(无师性)。那无师性。第三无色定名为无所有处禅。世尊在阿罗逻(Āḷāra)处学习此定。第四无色定名为非想非非想处禅。据说他在郁陀迦(Udaka)处学习此定，故称“以阿罗逻、郁陀迦为根本”。“未经修习”(Analaṅkaritvā)指未经作意、入定等修习，即是说未经习行。“因已舍弃”(Chaḍḍitattā)指因见到“此等定不能导向菩提，而只会导致获得第三、第四无色有”这样的过患而舍弃。“觉悟行为”指通达智慧。“如何是通达之法？”(Kuto paṭivedhadhammā)即那些（禅定）如何能成为通达之法？通达诸法才是成就佛陀的基础，这是其含义。

ปาฬิยํ. ‘‘ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุธมฺเมสู’’ติ อิมสฺมึ ภเว อิโต ปุพฺเพ กสฺสจิสนฺติเก อนนุสฺสุเต สุจตุสฺสจฺจ ธมฺเมสุ. ‘‘อภิสมฺพุชฺฌี’’ติปเท อภิสมฺโพธิสงฺขาตํ อรหตฺตมคฺคญฺญาณํ วุตฺตํ. ตเทว ญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ. ตปฺปจฺจยา ตทนนฺตรา เอวสพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปาตุพฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาตี’’ติ. ‘‘ตทนนฺตรา’’ติ จ อรหตฺต มคฺควีถิยาจ จตุนฺนํ ปจฺจเวกฺขน วารานญฺจ อนนฺตเร กาเลติ อตฺโถ. ‘‘นิมิตฺตตฺเถ’’ติ นิมิตฺต เหตฺวตฺเถ. ‘‘ภุมฺม’’นฺติ อฏฺฐกถาสุอาคตํ สตฺตมีวิภตฺติยานามํ. ตาสุ หิ ปจฺจตฺตวจนํ, อุปโยควจนํ, กรณ วจนํ, สมฺปทาน วจนํ, นิสฺสกฺกวจนํ, สามิวจนํ, สุมฺมวจนนฺติ เอวํ อนุกฺกเมน สตฺตนฺนํ วิภตฺตีนํ นามานิ อาคตานีติ.

于巴利(Pāḷi)文中。“于先前未曾听闻之法”(Pubbe ananussutesu dhammesu)：于此生中，于此前未从任何人处听闻过的四圣谛法。于“正等觉”(Abhisambujjhī)一词中，说的是名为正等觉的阿罗汉道智。此智即是一切知智的基础。缘于此，其后即刻生起一切知智，故说“于彼处得一切知”。“其后即刻”(tadanantarā)之义为，于阿罗汉道心路过程及四种省察之后无间之时。“为因相义”(Nimittatthe)是指作为因的意义。“处格”(Bhumma)是义注(aṭṭhakathā)中出现的第七格的名称。于彼等义注中，依次有主格、所用格、工具格、为格、离格、属格、处格等七种格的名称。

‘‘ทสพลญฺญาเณสู’’ติ ฐานาฐาน โกสลฺลญฺญาณาทีสุ ทส ญาณพเลสุ. ‘‘วสิภาว’’นฺติ เอตฺถ อตฺตโน วสํ วตฺเตตุํ สมตฺถตา สงฺขาโตสตฺติ วิเสโส วโสนาม. วโส เอตสฺส อตฺถีติ วสี-วสิคเณหีติอาทีสุวิย. วสิโน ภาโว วสิภาโว. ตํ วสิภาวนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วสิภาว’’นฺติ อิสฺสรภาวนฺติ. กตฺถจิ ปน ‘‘วสี’’ติ อิตฺถิลิงฺคปทํปิ ทิสฺสติ=ตตฺริมา ปญฺจวสิโย อาวชฺชนวสีสมาปชฺชนวสี=ติอาทีสุ.

“于十力智”(Dasabalaññāṇesu)指于处非处智善巧(ṭhānāṭhānakosallaññāṇa)等十种智力。“自在性”(Vasibhāva)于此，其义为：能行使自己权能的一种名为“自在”(vasa)的特殊能力。有自在(vasa)者，是为自在者(vasī)，如“自在群”(vasigaṇa)等。自在者的状态，是为自在性(vasibhāvo)。其义即“自在性”。故说“自在性”即主宰性(issarabhāva)。又于某处，“vasī”一词亦见作阴性词，如“此等五自在”(imā pañca vasiyo)中的“转向自在”(āvajjanavasī)、“入定自在”(samāpajjanavasī)等。

สมฺมาสมฺพุทฺธปท.

正等觉之语。

๕. อตุลปเท[Pg.13]. อเนเกหิคุณปเทหิ ปวตฺติตาวนฺทนา ‘‘อเนกคุณปทวิสยานาม’’. ‘‘อิติกึทุตีเยนา’’ติ อิติ ตสฺมา ทุตีเยน อตุลปเทน กึ ปโยชนํ อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘นน สมตฺถา’’ติ นสมตฺถา น โหตีติ โยชนา. สมตฺถา เอวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘มตฺตการิโน’’ติ ปมาณการิโน. ‘‘เถโร จ เตสํ อญฺญตโร’’, ตสฺมา มตฺตํ น กโรติ, ทุตียํ อตุล ปทํ อาหรีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อปิจา’’ติ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘นเกวลํ วนฺทนาย อนฺตรายนีวารณเมว อิจฺฉิ ตพฺพํ โหตี’’ติ โยชนา. ‘‘วนฺทนายา’’ติ วนฺทนาเหตุ. โสปิ ปญฺญาปาฏวาทิ อตฺโถ. ‘‘คนฺถปาริสุทฺธิยา’’ติ คนฺถโทสานาม ปทโทส วากฺยโทส อตฺถโทสาทโย อตฺถิ. เตหิ โทเสหิ อิมสฺส คนฺถสฺส ปาริสุทฺธิยา. กถํ ปน วนฺทนาย ปญฺญาปาฏวาทิ อตฺโถสมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘อนุสฺสติฏฺฐาเนสู’’ติอาทิ. อนุสฺสติฏฺฐานานิ นาม พุทฺธ ธมฺม สงฺฆสีลาทีนิ. จิตฺตสมาธานํ อาวหตีติ จิตฺตสมาธานาวโห. ‘‘ติกฺขาสูราหุตฺวาวหตี’’ติ คมฺภีเรสุ อตฺถ พฺยญฺชน ปเทสุ อมนฺทา วิสฺสฏฺฐา หุตฺวา วหติ. ‘‘ตทตฺถายปี’’ติ ปญฺญาปาฏวาทิ อตฺถายปิ. คุณนามปทานํ คุณตฺโถนามวิคฺคห วากฺเยสุ ปากโฏ, สิทฺธปเทสุ อปากโฏ. ตสฺมา ตานิ วิคฺคหตฺถํ อชานนฺตานํ สนฺติเก นาม มตฺตานิ สมฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ยถาวุตฺต วจนตฺถโยเคปิ…เป… ปวตฺตตฺตา’’ติ. ‘‘สภาวนิรุตฺตึ ชานนฺตาน’’นฺติ มาคธ ภาสํ ชานนฺตานํ. มาคธภาสาหิ มูลภาสาติ จ อริยภาสาติ จ มาคธภาสาติ จ ปาฬิภาสาติ จ ธมฺมนิรุตฺตีติ จ สภาวนิรุตฺตีติ จ วุจฺจติ. ‘‘ภาวตฺถสุญฺญ’’นฺติ เอตฺถ คุณนามานํ คุณตฺโถ ภาวตฺโถ นาม. โส เอวสกตฺโถติ จ วจนตฺโถติ จ วิคฺคหตฺโถติ จ วุจฺจติ. กิริยนามาทีสูปิ เอเสวนโย. ‘‘สตฺถู’’ติ สตฺถุโน. ‘‘สมญฺญามตฺต’’นฺติ นามสญฺญามตฺตํ ภวิตุํ นารหติ. ตถาหิ อนาถปิณฺฑิโกเสฏฺฐิ ราชคหํ อนุปตฺโต พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโนติ สุตฺวา อุทานํ อุทาเนสิ=โฆโสปิ โข เอโสทุลฺลโภ โลกสฺมึ ยทิทํ พุทฺโธ=ติ. ตสฺมา พุทฺโธติ นามํปิ โลเก มหนฺตํ สุทุลฺลภํคุณปทํ โหติ. สมฺมาสมฺพุทฺธ นาเมวตฺตพฺพเมวนตฺถีติ. ‘‘สภาวนิรุตฺตึ [Pg.14] อชานนฺตานํ ปน ปทสหสฺสํ วุจฺจมานํปี’’ติ ติฏฺฐตุ เอกํ อตุลปทํ, ปทสหสฺสํปิ วุจฺจมานํ สตฺถุสมญฺญามตฺตเมว สมฺปชฺชติ. ตาทิสาหิ ชนา อิทํ โลเก มหนฺตํ คุณปทนฺติปิ นชานนฺติ. ภาวตฺถํ กึชานิสฺสนฺติ.

5. 无等之语。由众多功德之语而起的礼敬，名为“以众多功德之语为境”。‘如是，第二个（无等之语）有何用？’此是其义。‘非不能胜任’，即非不能胜任，意谓实能胜任。‘作限量者’，即作权衡者。‘长老亦是其中之一’，因此不作限量，而引出第二个无等之语，此是其意。‘复次’，意谓尚有可说之事。‘非仅应为礼敬而求断除障碍’，此是其句义。‘为礼敬故’，即以礼敬为因。彼亦是智慧敏锐等义。‘为论典清净故’，论典之过失有名为字句过、文句过、义理过等。为使此论典离彼诸过而清净故。然而，礼敬如何能生起智慧敏锐等义呢？此已在‘于随念处’等处说明。随念处者，即佛、法、僧、戒等。能引生心专注，故为“能引生心专注者”。‘变得敏锐勇猛而运行’，即于深奥的义理与文句中，变得不迟钝、明了而运行。‘亦为彼义故’，即亦为智慧敏锐等义故。功德名言之功德义，于分析句中显明，于合成句中则不显明。因此，对于不了解分析义者而言，彼等仅成为名称而已，如‘纵然与所说之文义相应……而转起’所说。‘知自性语者’，即知摩揭陀语(Māgadhabhāsaṃ)者。摩揭陀语亦称根本语、圣语、摩揭陀语、巴利语、法说、自性语。‘实义空’，此处功德名之功德义即是实义。彼亦称自义、文义、分析义。于动名词等亦是此理。‘Satthū’即 satthuno（导师的）之意。‘仅是共称’，即不应仅是名想。譬如给孤独(Anāthapiṇḍika)长者抵达王舍城(Rājagaha)，听闻‘佛陀已出现于世’，便发出感叹语：‘此声在世间实属难得，即所谓“佛陀”。’因此，‘佛陀’此名亦是世间极难得之殊胜功德语。更不必说‘正等觉者’之名了。‘然而，对于不知自性语者，纵然说千言万语’，且不说一个无等之语，纵然说千言万语，也仅成为导师之共称而已。此类人甚至不知此乃世间殊胜功德语，何况能知其实义？

‘‘อตุโล’’ติ อญฺเญน โส อสทิโสติ วา, อญฺโญ วาเตน สทิโสตสฺสนตฺถีติวา, - ทฺวิธาปิอตฺโถลพฺภติ. สาธกคาถายํ ‘‘ปฏิปุคฺคโล’’ติ ยุคคฺคาหีปุคฺคโล. กิญฺจาปิ มกฺขลิ ปูรณาทโย วิสุํวิสุํ - อหํ สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี - ติจ, อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ-ติจ ปฏิชานนฺตา ยุคคฺคาหิโน หุตฺวา วิจรนฺติ. ธมฺมโต ปน สิเนรุ ปพฺพต ราชสฺส สนฺติเก สกฺขร กถลานิวิยสมฺปชฺชนฺตีติ. ‘‘อนจฺฉริย’’นฺติ นตาว อจฺฉริตพฺพํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘พุทฺธภูตสฺสา’’ติ พุทฺธภาวํ ภูตสฺสปตฺตสฺส. ‘‘ยํ พุทฺธ ภูตสฺส อตุลตฺตํ, เอตํ อนจฺฉริย’’นฺติ โยชนา. ยทิ เจตํ อนจฺฉริยํ โหติ, กตมํ ปน ตาว อจฺฉริยํ ภวตีติ อาห ‘‘สมฺปติชาตสฺสา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘สมฺปติชาตสฺสา’’ติ อชฺเชวชาตสฺสปิ อสฺส ภควโต. กถํ อตุลตา ปญฺญายตีติ อาห ‘‘ตทาหี’’ติอาทึ. ‘‘เอกงฺคณานี’’ติ เอกตลานิ. ตทาหิ โพธิสตฺตสฺสปุญฺญานุภาเวน อติมหนฺโต โอภาโส ปาตุพฺภวติ. = อุฬาโร โอภาโส ปาตุรโหสิ อติกฺกมฺมเทวานํ เทวานุภาว=นฺติหิ วุตฺตํ. เตน โอภาเสน ผริตา สพฺเพ ปถวิ ปพฺพตาทโย ชาติผลิกกฺขนฺธาวิย สุปฺปสนฺนา โหนฺติ. ทสสหสฺส จกฺกวาฬานิ เอกตลํ หุตฺวา ปญฺญายนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อเนกานิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ อเหสุ’’นฺติ. ‘‘ปรมาย ปูชายาติ ถุติมงฺคลวจนปูชาย. ‘‘โลกสฺสา’’ติ สพฺพ สตฺตโลกโต. เอวํ อจฺฉมฺภิ วาจํ นิจฺฉาเรสิ ธมฺมตาย สญฺโจทิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ‘‘อจฺฉมฺภิวาจ’’นฺติ วิสารทวาจํ. อาสภึ วาจนฺติปิ ปาโฐ. อุตฺตมวาจนฺติ อตฺโถ. ‘‘นิจฺฉาเรสี’’ติ อุทาหรติ. อิทมฺปิ อนจฺฉริยํ, อญฺญํ ปิตโต อจฺฉริยตรํ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยทาปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ปารมิตา คุเณหิ เตน สทิโส โกจินตฺเถว ถเปตฺวา อญฺเญ จ มหาโพธิ สตฺเตติ อธิปฺปาโย[Pg.15]. ‘‘อสฺสา’’ติ เตน สทิสสฺส. ‘‘นตฺถิภาโว ทีเปตพฺโพ’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ทีเปตพฺโพ’’ติ พุทฺธวํสปาฬิโต อาหริตฺวา ทีเปตพฺโพ. ‘‘กุโตสาวกโพธิสตฺตานํ สตสหสฺสํ สกฺขิสฺสตี’’ติ โยชนา. ปารมิโย ปกาเรนวิจินนฺติ เอเตนาติ ปารมิปวิจโย. ญาณํ. ตํปนญาณํ มหาโพธิสตฺตานํ เอว อุปฺปนฺนํ นโหติ. ปจฺเจกโพธิสตฺต สาวกโพธิสตฺตานํปิ อุปฺปนฺนเมว. ตเทว จ สพฺเพสํปิ โพธิสตฺตานํ นิยตพฺยากรณปฺปฏิลาเภ ปธานการณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สาวกโพธิสตฺตาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โพธิวุจฺจติวิโมกฺขญฺญาณํ. อริยมคฺคสฺเสตํ นามํ. โพธิมฺหิสชนฺติ ลคฺคนฺตีติ โพธิสตฺตา. ‘‘ลคฺคนฺตี’’ติ ตปฺปฏิลาภตฺถาย นิยต จิตฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. โพธิ อตฺถาย ปฏิปนฺนา สตฺตา โพธิสตฺตาติปิ ยุชฺชติ. พุทฺธ สุญฺเญปิโลเก กมฺมสฺสกตาญาเณ ฐตฺวา วฏฺฏทุกฺขโต โมกฺขธมฺมปริเยสิโน สตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สมฺภาร ธมฺเม’’ติ ทสวิเธ ปารมิ ธมฺเม. วฏฺฏํ อนุสรนฺติ อนุคจฺฉนฺตีติ วฏฺฏานุสาริโน. ปถวิยํ ปํสุจุณฺณานิ วิย ปกติยา วปุถุภูตาชนาติ ปุถุชฺชนา. มหนฺตาปุถุชฺชนาติ มหาปุถุชฺชนา. วฏฺฏานุสาริโน จ เต มหาปุถุชฺชนาจาติ สมาโส. เตสํ ภาโวติ วิคฺคโห. อยํ ภาโวเยว เตสํ ภูมีติ จ วุจฺจติ. อตฺถโต ปน โมกฺขธมฺมนิรเปกฺขตา เอว. อจฺฉนฺทิกตาติปิ วุจฺจติ. ‘‘โอกฺกนฺตา’’ติ ปวิฏฺฐา. ตโยนิยตา, โพธิสตฺตนิยโต จ จูฬโสตาปนฺนนิยโต จ อริย โสตาปนฺนนิยโต จ. ตตฺถ โพธิสตฺตนิยโต โพธิสมฺภารพเลน สิทฺโธ. จูฬโสตาปนฺน นิยโต ปจฺจยาการานุโพธญฺญาณพเลน. อริยโสตาปนฺน นิยโต โสตาปตฺติ มคฺคญฺญาณ พเลน. เตสุ โพธิสตฺตนิยโต อิธ อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘เอเกน ปริยาเยนา’’ติอาทิ. วตฺตพฺพเมวนตฺถิเตสํ ทฺวินฺนํ โพธิสตฺตานํ ปารมิ ปวิจยญฺญาณ สมฺปตฺติยา วินา นิยตพฺยากรณ ลาภา สงฺกาย เอว อภาวโตติ อธิปฺปาโย.

“无等”，即彼与他人无有相似，或他人无有与彼相似者，此二义皆可得。在证成偈中，“对手人”(paṭipuggalo)即是匹敌之人。纵然末伽梨(Makkhali)、富兰那(Pūraṇa)等各自宣称“我是一切知者、一切见者”、“我是正等觉者”，而以匹敌者之姿游行于世。然而，就法而言，彼等犹如须弥山王旁之碎石沙砾。“不足为奇”，意谓尚不值得惊奇。“成佛者”，即已成就佛果者。“佛陀之无等性，此不足为奇”，此是其句义。若此不足为奇，那么何者方为奇特呢？故说“初生时”等。其中“初生时”，即指此世尊刚诞生之时。如何显示其无等性呢？故说“彼时”等。“一平面”，即一平面。当时，由于菩萨的福德威力，极大的光明显现。如经所说：“殊胜光明出现，超越诸天之天威。”彼光明遍布一切大地、山岳等，犹如纯净的水晶般清净明亮。十千轮围世界显现为一平面。因此说：“无数轮围世界，成为一平面。”“以最上供养”，即以赞叹吉祥语之供养。“世间”，即一切有情世间。如是，彼发出无畏语，意谓由法性所促。其中“无畏语”，即自信语。亦有“牛王语”之异文，意谓最上语。“发出”，即宣说。此亦不足为奇，为显示尚有比此更奇特者，故开始说“当……”等。在波罗蜜功德上，除了其他大菩萨外，无有任何与彼相似者，此是其意。“于彼”，意即与彼相似者。“应显示其不存在”，此是其关联。而“应予显示”，即应从《佛史》(Buddhavaṃsa)中引出并显示。“十万声闻菩萨如何能及？”此是其句义。以此方式观察诸波罗蜜，故名波罗蜜观察智(pāramipavicayañāṇa)。然而，此智并非仅生起于大菩萨。辟支菩萨(paccekabodhisatta)、声闻菩萨(sāvakabodhisatta)亦已生起此智。为显示此智乃一切菩萨获得决定授记(niyatabyākaraṇa)之主要原因，故说“声闻菩萨亦”等。其中，“菩提”指解脱智。此乃圣道之名。于菩提心生爱著、欣求者，故名菩萨。“欣求”，意谓为获得彼（菩提）而心意决定。亦可解释为“为菩提之义利而行道之有情，故名菩萨”。即使世间无佛，有情依止业自性智(kammassakatāñāṇa)，为脱离轮回苦而寻求解脱法，此是其义。“资粮法”，即十种波罗蜜法。随顺轮回者，故名随轮回者。犹如地上尘土般自然众多之人，故名凡夫(puthujjana)。广大之凡夫，故名大凡夫。彼等随轮回者与大凡夫，此是复合词。彼等之状态，此是其分解。此状态亦称彼等之境地。然而，就义理而言，即是不希求解脱法。亦称无欲性。“已入”，即已进入。决定者(niyata)有三：菩萨决定、小须陀洹决定、圣须陀洹决定。其中，菩萨决定是由菩提资粮力所成就。小须陀洹决定是由缘起观智力所成就。圣须陀洹决定是由须陀洹道智力所成就。其中，此处所指乃菩萨决定，故说“以一义门”等。无需赘言，对彼二种菩萨而言，若无波罗蜜观察智之成就，则绝无可能获得决定授记，此是其意。

ปทสิทฺธิวิจาเรยํ วุตฺตํ วิภาวนิยํ=ตุลายสมิโตตุลฺโย. ตุลฺโย เอว ตุโลยการ โลปวเสนา=ติ. ตํสนฺธาย ‘‘ย การสฺสวาวเสนา’’ติ [Pg.16] วุตฺตํ. ยญฺจวุตฺตํ ตตฺเถว=อถวาสมีตตฺเถ อการปจฺจยวเสน ตุลายสมีโตตุโล=ติ. ตํ สนฺธาย ‘‘อการสฺสวาวเสนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ตุลายา’’ติ โลเก ธารณตุลาสทิสาย ปญฺญายาติ อตฺโถ. ‘‘สมีโต’’ติ สมํ กโต. นหิ ตุลสทฺโท ภวิตุํ นยุตฺโต. ยุตฺโต เอวาติ อธิปฺปาโย. กถํ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ตุลยิตุ’’นฺติอาทึ. ตตฺถหิ ‘‘ตุลยิตุํ อสกฺกุเณยฺโย’’ติวจเนน ตสฺสกมฺมสาธนตฺตํทสฺเสติ. ‘‘กมฺมสาธเนเนวา’’ติ ปุพฺเพ-ตุลยิตพฺโพ อญฺเญน สห ปมิตพฺโพติ ตุโลติ เอวํ อิธวุตฺเตน กมฺม สาธน วจนตฺเถเนว. ‘‘ตทตฺถสิทฺธิโต’’ติ ตสฺส วิภาวนิยํ วุตฺตสฺส ทุวิธสฺส อตฺถสฺส สิทฺธิโต. ‘‘ตโต’’ติ ตุลสทฺทโต. จินฺตาย กึ ปโยชนํ อตฺถิ. นตฺถิเยวาติ อธิปฺปาโย. วทติ สีเลนาติ วตฺตา. วาที ปุคฺคโล. วตฺตุโน อิจฺฉาวตฺติจฺฉา. วตฺตุํ อิจฺฉาวตฺติจฺฉาติปิวทนฺติ. วตฺติจฺฉํ อนุคโต สมฺมุติ สงฺเกตโวหาร สิทฺธตฺตาติ สมาโส. ‘‘เอต’’นฺติ เอตํ ทฺวิธาสิทฺธวจนํ. ‘‘เจ’’ติ เจวเทยฺย. ‘‘นา’’ติ นยุตฺตํ. ‘‘ยถาสุต’’นฺติ ตุล อิติ สุตํ. ‘‘ยุตฺต’’นฺติ ยถาสุต นิยาเมเนว ยุตฺตํ วชฺเชตฺวา. ‘‘อสฺสุตสฺสา’’ติ ธารณตุลาปริยายสฺส อิตฺถิลิงฺคตุลาสทฺทสฺส. ตโตเยวยการ ยุตฺตสฺสตุลฺยสทฺทสฺส จ อสฺสุตสฺส. อิตฺถิลิงฺเคสติ, ตโตปิ เอโก อกาโรติ กตฺวา สมีตตฺเถ ทุตีโย ตทฺธิต อกาโรปิ อสฺสุโตเยวนามโหติ. ‘‘ปริกปฺปนายา’’ติ ปริกปฺเปตฺวา กถนาย. ปโยชนาภาวโต น ยุตฺตนฺติสมฺพนฺโธ. อตุลปทํ.

在《辨析》(Vibhāvanī)中说：“tulāyasamitotulyo”，意为“与秤相等者”。“tulyo”即“tulo”，这是通过省略“y”字母而成的。因此说“通过省略y字母”。又在彼处说：“或者，在‘相等’的意义上，通过添加后缀‘a’，由‘tulāya samīto’形成‘tulo’。”为此说“通过添加a字母”。其中，“tulāyā”意为：以世间如同持衡(dhāraṇatulā)般的智慧。“samīto”意为“被等同”。“tula”一词并非不可用，其意即为“实为可用”。‘如何得知？’答曰：由“tulayituṃ”等词可知。于此，以“tulayituṃ asakkuṇeyyo”(无法衡量)一语，显示其为业格构词(kamma-sādhana)。“仅以业格构词”是指，仅凭此处所说业格构词之义，如同先前所说“tulo，即应与他者一起被衡量者(tulayitabbo aññena saha pamitabbo)”。“tadatthasiddhito”(其义成立故)是指，通过《辨析》中所说的两种意义的成立。“tato”指从“tula”一词。思虑何益？其意为：实无用处。依习性而言说者，是为“vattā”(说者)。“vādī”(论者)即是个人(puggala)。说者之欲为“vatticchā”(说欲)。亦说“欲说”(vattuṃ icchā)为“vatticchā”。此为复合词(samāso)，意为“随顺说欲”，其成立是由于世俗约定(sammuti-saṅketa-vohāra)之故。“etaṃ”(此)指此两种已成立之说。“ce”是“ce vadeyya”(倘若说)。“na”是“na yuttaṃ”(不适合)。“yathāsutaṃ”(如所闻)是指如所听闻的“tula”。“yuttaṃ”(适合)是指应舍离那仅依所闻规则而成的“适合”。“assutassa”(未闻者)是指未曾听闻作为“持衡”(dhāraṇatulā)同义词的阴性词“tulā”，以及由其派生且与字母“y”相关的“tulya”一词。若是在阴性词中，认为还有一个“a”，那么在“相等”(samīta)的意义上，第二个作为派生词(taddhita)的“a”也确实是未曾听闻的。“parikappanāyā”(以臆测)是指通过推测而说。其关联为：因无益处，故不适合。atulapadaṃ (无等之词)。

๖. เอวํ ทฺวินฺนํ ปทานํ ปทตฺถ สํวณฺณนํ กตฺวา อิทานิ เตสํเยว อตฺถุทฺธารสํวณฺณนํ กโรนฺโต ‘‘อิเมหิ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘สมฺปทา’’ติ สมฺปตฺติโย. ‘‘โพธิสมฺภารสมฺภรณํ นาม’’ สมตึ สปารมีนํ ปริปูรณํ. ‘‘มหาวชิรญฺญาณ’’นฺติ ภควโต อาสวกฺขยญฺญาณมฺปิ วุจฺจติ. ตสฺส ปุพฺพภาเค พุทฺธภาวตฺถาย อนุปทธมฺมวิปสฺสนาวเสน ฉตฺตึส โกฏิ สตสหสฺส สงฺขานํ เทวสิกํ วฬญฺชนกปฺผลสมาปตฺตีนํ ปุพฺพภาค วิปสฺสนาญาณมฺปิ มหาวชิรญฺญาณนฺติ [Pg.17] วุจฺจติ. สพฺพมฺเปตํ มหาฏีกายํ วุตฺตํ. ‘‘มหาโพธิยา’’ติ สพฺพญฺญุ พุทฺธานํ อภิสมฺโพธิ สงฺขาตสฺส อคฺคมคฺคญฺญาณสฺส. ปหิยฺยนฺติ ปหาตพฺพา ธมฺมา เอเตนาติ ปหานํ. ปชหนฺติ ปหาตพฺเพธมฺเมเอเตนาติวา ปหานนฺติ กตฺวา ตํ อคฺคมคฺคญฺญาณมฺปิตํ วิปสฺสนาญาณมฺปิ ปหานนฺติ วุจฺจตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘ปหานสมฺปทายํ วา สา สงฺคหิตา’’ติ วุตฺตํ. ปญฺจสีลานิ. ปาณาติปาตสฺส ปหานํสีลํ, เวรมณิสีลํ, เจตสิกํสีลํ, สํวโรสีลํ, อวีติกฺกโมสิลนฺติอาทีสุวิย เอตฺถหิ ปหานสีลํ นาม ยถา วุตฺเตน อตฺเถน เวรมณิสีลเมวาติ ยุชฺชติ. ปหานํ นาม โกจิธมฺโม นโหตีติ อธิปฺปาเย ปน สติปหาน สีเสน ปหานสาธกํ ตเทวญาณทฺวยํ อุปจาเรนปหานนฺติ คเหตพฺพํ. อิตรถา ปหานสมฺปทา นาม อสารา อผลาติ อาปชฺเชยฺยาติ. ปจฺเจกพุทฺธ พุทฺธสาวกา กิเลเส ปชหนฺตาปิ วาสนาย สห อปฺปชหนโต จิตฺต สนฺตาเน โมหวาสนาย วิชฺชมานตฺตา สพฺพญฺญุ ภาวํ นคจฺฉนฺติ. ตสฺมา ยถาเตสํ กิเลสปฺปหานํ ปหานสมฺปทา นาม นโหติ. นตถาสพฺพญฺญุพุทฺธานนฺติ อาห ‘‘สหวาสนายา’’ติอาทึ. วิภาวนิยํญาณสมฺปทา ปถมํ วุตฺตา. ตโต ปหาน สมฺปทา. ฏีกายํ ปน ปหานสมฺปทา ปถมํ วุตฺตา. ตโต อธิคม สมฺปทานาม วุตฺตา. ตโต ญาณสมฺปทา. ปหานสมฺปทายญฺจ อคฺคมคฺคญฺญาณํ ทสฺสิตํ. อธิคม สมฺปทาติ จ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาโภ วุตฺโต. ญาณสมฺปทายมฺปน เตหิ ทฺวีหิ ญาเณหิ อวเสสานิทสพลญฺญาณาทีนิสพฺพญฺญาณานิทสฺสิตานิ. อิธปิ ฏีกานยเมว สมฺภาเวนฺโต ‘‘ปหานสมฺปทาเยวปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปทฏฺฐาน’’นฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺสปทฏฺฐานํ, อาสนฺน การณํ. ‘‘น หิ มคฺคญฺญาณโต อญฺญา ปหานสมฺปทานาม อตฺถิ’’. ปรมตฺถโต นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อิทญฺจ วิสุทฺธิมคฺเค=ปหานนฺติ โกจิ ธมฺโมนาม นตฺถิ อญฺญตฺร วุตฺตปฺปการานํ ปาณาติปาตาทีนํ อนุปฺปาทมตฺตโต=ติ อาคตตฺตา วุตฺตํ. ปหายกธมฺมสมาทาเนน ปน ปหาตพฺพ ธมฺมานํ อนุปฺปาโท นาม เอโกปณีต ธมฺโมโหติ. เอกํ สนฺติ ปทํ โหติ. ตถาหิ วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทา มคฺเค=อุปฺปาโท ภยํ[Pg.18], อนุปฺปาโท เขมนฺติ สนฺติปเท ญาณํ. ปวตฺติ ภยํ, อปฺปวตฺติ เขมนฺติ สนฺติปเทญาณ=นฺติ. ตทงฺคปฺปหานํ ปนตทงฺคอนุปฺปาโท นาม. วิกฺขมฺภนปฺปหานํ วิกฺขมฺภน อนุปฺปาโท นาม. สมุจฺเฉทปฺปหานํ สมุจฺเฉท อนุปฺปาโท นามาติ วตฺตพฺพํ. อิธ ปน อนุปฺปาท สมฺปาปกํ วิปสฺสนา ญาณญฺจ มคฺคญฺญาณญฺจ อุปจาเรน ปหานนฺติ อธิปฺเปตํ. กสฺมา, อุปริญาณ สมฺปทาทีนํ ปจฺจยตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สมฺปทาสงฺกโร’’ติ สมฺปทาสมฺเภโท, สมฺปทาสมฺมิสฺโส. ‘‘ญายาคต’’นฺติ ยุตฺติโต อาคตํ. ‘‘สีลาทิคุเณหี’’ติ สีล สมาธิ ปญฺญา วิมุตฺติ วิมุตฺติญฺญาณทสฺสน คุเณหิ. ‘‘อิทฺธิธมฺเมหี’’ติ อิทฺธิวิธาภิญฺญาทีหิ อิทฺธิคุเณหิ. ‘‘ลกฺขณานุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตสฺสา’’ติ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีติ ขุทฺทกลกฺขเณหิ จ ปฏิมณฺฑิตสฺส. ‘‘อาสโย’’ติ จิตฺต สนฺตาเน อธิสยิโต อิจฺฉาวิเสโส. ‘‘อชฺฌาสยสฺสา’’ติ อโลภชฺฌาสยาทิกสฺสอชฺฌาสยสฺส. ‘‘อุฬารตา’’ติ ปณีตตา. ‘‘หิตชฺฌาสยตา’’ติหิตกามตา. อปริปาก คตินฺทฺริยานํ สตฺตานํ อินฺทฺริยปริปากกาลาคมนญฺจ เอตฺถ วตฺตพฺพํ. ‘‘อภิญฺญาตาน’’นฺติ อติปากฏานํ. ‘‘ทฺเวปหานสมฺปทา’’ติ ทฺเวปหาน สมฺปทา ญาณสมฺปทา. สมฺมาสมฺพุทฺธปเท. ‘‘สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌี’’ติ เอตฺถ อภิสมฺโพธิสงฺขาตํ อคฺคมคฺคญฺญาณํ คหิตํ. ตญฺจ ปหานกิจฺจปฺปธานํ โหติ. ‘‘ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต’’ติ เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘พเลสุ จ วสิภาว’’นฺติ เอตฺถ ทสพลญฺญาณานิ คหิตานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทฺเว…เป… สมฺมาสมฺพุทฺธปเทนวิภาวิตา’’ติ.

6. 如是释义二词之词义后，今为释义其义理，故说“于此等中”等语。其中“圆满”即成就。“菩提资粮积聚”，谓圆满三十波罗蜜。“大金刚智”亦称世尊之漏尽智。于此智之前分，为成佛故，以随法观之方式，每日修习三十六万亿之日用果定，其前分观智亦称大金刚智。此一切皆于《大复注》(Mahāṭīkā)说。“大菩提”，谓一切知佛之无上正觉，即最胜道智。应断之法以此而断，故名“断”。或应断之法以此而舍，故名“断”。依此意趣，彼最胜道智及观智亦称“断”，故说“或摄于断圆满中”。五戒。如在断戒、离戒、心所戒、律仪戒、不越犯戒等中，此处所谓“断戒”，依所说之义，即是离戒，此为恰当。若以“断”并非某个法之意趣，则当以“断”为名，将能成就断除的彼二智，以譬喻的方式理解为“断”。否则，所谓断圆满便成无实无果。独觉佛及佛声闻弟子虽断烦恼，然因未能连同习气一起断除，心相续中仍有痴习存在，故不能证得一切知性。是故彼等之烦恼断，不得名为断圆满。一切知佛则不然，故说“连同习气”等语。于《阐明》(Vibhāvinī)中，智圆满最初说，其次说断圆满。然于《复注》(Ṭīkā)中，则先说断圆满，其次说证圆满，后说智圆满。于断圆满中，显示最胜道智；证圆满，谓获得一切知智；然于智圆满中，则以此二智含摄其余十力智等一切智。此处亦依《复注》之理趣，故说“断圆满中即包含”等语。“一切知智之近因”，谓一切知智之立足处，近因。“实则除道智外，更无他法可名为断圆满。”此就胜义而言。此亦如《清净道论》(Visuddhimagga)所说：“所谓断，除所说之离杀生等不生起外，实无他法。”然以受持能断之法，令所断之法不生，实为一殊胜之法，为一安稳之境。如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)所言：“生起是怖畏，不生是安稳——此即安稳境智；流转是怖畏，不流转是安稳——此即安稳境智”。彼分断，谓彼分不生。镇伏断，谓镇伏不生。究竟断，谓究竟不生。然此处，能导致不生的观智与道智，以譬喻的方式意指为“断”。何故？当知其为后继的智圆满等之缘故。“圆满混淆”，谓圆满之混杂，圆满之混合。“如理而至”，谓依理而至。“戒等功德”，谓戒、定、慧、解脱、解脱知见等功德。“神通法”，谓神变、神通等神德。“相好庄严”，谓以三十二大丈夫相及八十随形好所庄严。“意乐”，谓于心相续中潜在的特殊意欲。“志趣”，谓无贪等志趣。“崇高性”，谓殊胜性。“利他意乐”，谓利益之欲求。此处亦应说，诸根未熟有情，待其诸根成熟之时到来。“遍知者”，谓极显明者。“二圆满”，谓断圆满与智圆满。于“正等觉”之句中，“自证诸谛”，此处取名为正觉之最胜道智。彼亦以断除为主要作用。“于彼证得一切知”，此处指一切知智。“于诸力得自在”，此处指十力智。故说“二种……由正等觉之句所显明”。

สมฺปทานิฏฺฐิตา.

圆满释义终。

๗. สสทฺธมฺมคณุตฺตมปเท. ยถา=สสงฺฆํโลกนายกํ นมสฺสิสฺสํ=ติ เอตฺถสหสทฺทสฺส สมวายตฺถตฺตา อหํโลกนายกญฺจ สงฺฆญฺจ นมสฺสิสฺสนฺติ เอวํ สมวายตฺโถ วิญฺญายติ. ตถา อิธปิ สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจสทฺธมฺมญฺจ คณุตฺตมญฺจ อภิวาทิยามีติ เอวํ กิริยาสมวายตฺโถ สหสทฺเทน ทีปิโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทูรโตหํ…เป… เอวมิทํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อิท’’นฺติ สสทฺธมฺมคณุตฺตมปทํ. เอตฺถ [Pg.19] จ‘‘สมวาโย’’ติ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ พหูนํ วา อตฺถานํ เอกสฺมึ ทพฺเพวา คุเณวากิริยายวาสมํ อเวจฺจ อยนํปวตฺตนํ สมวาโย. ปจฺจานุตาป ปจฺจานุโมทนาทิฐาเนสุ=อหํ ปุพฺเพทานํ นททิสฺสํ, สีลํ นรกฺขิสฺสํ. - อเนกชาติ สํสารํ สนฺธาวิสฺส=นฺติอาทินา อตีเตปิกาเล อนาคตวจนํ ปยุชฺชตีติ อาห ‘‘นมสฺสิสฺส’’นฺติ นมสฺสึติ. ‘‘คุณีภูตาน’’นฺติ สมาสปเท วิเสสนภูตานํ, อปฺปธานภูตานนฺติ อตฺโถ. อพฺภูต ตพฺภาเวจายํ อีกาโร. ยถา, กาโก เสตี ภวติ, พโก กณฺหีภวตีติ. เอตฺถ จ ‘‘เสตี ภวตี’’ติ อเสตปุพฺโพ เสโตภวติ. ‘‘กณฺหีภวตี’’ติ อกณฺหปุพฺโพ กณฺโหภวตีติ อตฺโถ. ตถา อิธปิ. พุทฺธํ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจวนฺทิตฺวา-ติอาทีสุ วิสุํวิสุํ ปธานตฺตา อคุณภูตาปิ ธมฺมสงฺฆา อิธสมาสปเท อญฺญปทตฺถสฺสคุณภูตาโหนฺติ. อยํ อพฺภูตตพฺภาวตฺโถ นาม. ‘‘อภิวาทิตภาโว’’ติ วุตฺเต ตปจฺจยสฺส พหุลํ อตีตกาลวิสยตฺตา ปุพฺเพคนฺถารมฺภกาเล ธมฺม สงฺฆานํปิ เถรสฺส วนฺทนาสิทฺธิ ทสฺสิตา โหติ. ‘‘อภิวาเทตพฺพ ภาโว’’ติ วุตฺเตปน ตพฺพปจฺจยสฺสกาลสามญฺญวิสยตฺตาน ตถา ทสฺสิตา โหติ. ทานํ ทาตพฺพํ, สีลํ รกฺขิตพฺพนฺติอาทีสุ วิย ธมฺมสงฺฆานามสพฺพกาลํปิ อภิวาเทตพฺพาติ. เอวํ ธมฺมสงฺฆานํ สพฺพกาลํปิ อภิวาทนารหคุโณ เอว ทสฺสิโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ, ‘‘อภิวาทน’’นฺติ อิทํ กิริยาสมวายทสฺสนโต วุตฺตํ. กาลวิเสสํ ปน นทีเปติเยว. ‘‘อตฺตโน นิทสฺสเนนา’’ติ สปุตฺตทาโร อาคโตติ อตฺตนา นีหริตฺวา ทสฺสิเตน ปโยเคน. โสหิ ปโยโค กิริยา สมวายสฺเสว. นคุณสมวายสฺสาติ. เอตฺถ จ เถรสฺส วนฺทนาวจเน เถโร อิเมหิ เยวปเทหิ รตนตฺตยํตีหิทฺวาเร หิวนฺทตีติ คเหตฺวา ‘‘อภิวาทิยา’’ติ เอตฺถ อภิวาทิยาธีติ จ อตฺถํ นีหรนฺติ. อปฺปธาน กิริยาปเท ปน ตทตฺถ นีหรณํ อสมฺภาเวนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อปิจา’’ติ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺถโชตเน อยํ นิปาตสมุทโย. ‘‘คนฺถปฺปฏิญฺญายา’’ติ คนฺถปฺปฏิญฺญาวจเนน. ‘‘สหฆเฏตฺวา’’ติ เอกโต สมฺพนฺธิตฺวา.

7. 关于“具正法与最胜僧伽”(sasaddhammagaṇuttama)一词。犹如在“我将礼敬世间导师及僧团”(sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ namassissaṃ)一句中，因“与”(sa)字有集合之义，故知为“我将礼敬世间导师与僧团”。同样，此处为显示“我顶礼正等觉者、正法与最胜僧伽”是通过“与”(sa)字表明行为的集合，故说“我自远方来……应如是见”。此“这”(idaṃ)即指“具正法与最胜僧伽”一词。此处，“集合”(samavāyo)是指二、三或众多事义，于同一体、德或行中平等无间地发生作用。在追悔、随喜等处，过去时也使用未来时态的词语，如“我过去不曾布施”、“不曾持戒”、“我曾于多生轮回中流转”等，故说“我将礼敬”(namassissaṃ)即是“我曾礼敬”(namassiṃ)之义。“已成附属”(guṇībhūtānaṃ)意为在复合词中已成修饰、非主要的部分。此“ī”音是用于“非曾有转成”(abbhūtatabbhāva)之义。譬如：乌鸦变白，白鹭变黑。此处“变白”意为先前非白而成为白，“变黑”意为先前非黑而成为黑。此处亦然。在“礼敬佛、法、僧”等句中，法与僧各自是主要部分，并非附属，但在此复合词中，则成为另一词义的附属。这即是“非曾有转成”之义。若说“已被顶礼的状态”(abhivāditabhāvo)，因“ta”词尾多用于过去时，故显示长老在造论之初对法与僧的礼敬已经完成。若说“应被顶礼的状态”(abhivādetabbabhāvo)，因“tabba”词尾通用于一般时间，则不作如是显示。犹如“应行布施，应护持戒”等，法与僧在一切时都应被顶礼。为显示法与僧在一切时都具有堪受顶礼之德，故说“于此”等。其中，“顶礼”(abhivādanaṃ)是为了显示行为的集合而说，并未指明特定的时间。“以自身的例子”(attano nidassanena)是指如“携妻带子而来”这样，以自身所展示的用法。此用法仅属行为的集合，非德的集合。此处，就长老的礼敬语而言，有人认为长老即以此等文句，通过三门礼敬三宝，故从“顶礼”(abhivādiyā)一词中，引申出“我顶礼”(abhivādiyāmi)之义。但（作者）认为在非主要的动词中不可能引申出此义，故说“再者”(apicā)等。此处，“再者”(apicā)这一组不变词，用于阐明“尚有所说”之义。“依本论的誓言”(ganthappaṭiññāya)即依本论宗旨之语。“与……结合”(sahaghaṭetvā)即合为一体、相互关联。

วจนตฺเถ[Pg.20]. สธโน ปุริโส, ธนวาปุริโส-ติ อาทโย สมาสตทฺธิตสทฺทา เยภูยฺเยน อติสฺสยตฺถ ทีปกา โหนฺติ. นหิ อปฺปเกน ธเนน ตถา โวหรนฺติ. ตสฺมา อิธาปิ ตถา รูปํ อติสฺสยตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺตนานิมฺมิเตน…เป… สรณภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ, ‘‘อตฺตนานิมฺมิเตนา’’ติ อตฺตนา อุปฺปาทิเตน. ‘‘นหี’’ติอาทินา ตทตฺถเมว พฺยติเรกโต วิวรติ. ตตฺถ, ‘‘ปรนิมฺมิเตนา’’ติ พุทฺธนิมฺมิเตนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตถา โถมน’’นฺติ สสทฺธมฺม คณุตฺตมนฺติ โถมนํ. ‘‘อิทํปี’’ติ ทุตียตฺถ สมฺปิณฺฑเน อยํปิกาโร. นเกวลํ ปุริมปททฺวยเมว สตฺถุ อสาธารณคุณปทํ โหติ. อถ โข อิทํปิ ปทํ สตฺถุ ปจฺเจกพุทฺธาทีหิ อสาธารณ ปทเมวโหตีติ โยชนา.

就词义而言。“有财之人”(sadhano puriso)、“富人”(dhanavā puriso)等复合词与派生词，通常都表示卓越之义。人们不会因少量财富而如此称呼。因此，此处为显示此等卓越之义，而说“由自所造……乃至……已成归处”。其中，“由自所造”(attanā nimmitena)意为由自己所生。以“非”(na hi)等词，从反面阐明此义。其中，“由他所造”(paranimmitena)意指由佛陀所造。“如是赞叹”(tathā thomanaṃ)即是“具正法与最胜僧伽”(sasaddhammagaṇuttamaṃ)的赞叹。“此亦”(idaṃpi)中的“亦”(pi)字，是用于总括第二义。不仅前两个词是导师特有的功德之词，此词亦是导师区别于独觉佛(paccekabuddha)等的不共功德之词，应如是连结理解。

ธมฺมวจนตฺเถ. ‘‘ธาเรตี’’ติ วหติ. คาถายํ ‘‘รกฺขตี’’ติ อปายาทิทุกฺขโตรกฺขติ. ‘‘เยส’’นฺติ กิเลสานํ. ‘‘อิมสฺมึ อตฺเถ’’ติ กิเลสสมุจฺฉินฺทนสงฺขาเต ธารณตฺเถ. ‘‘นิพฺพานญฺจนิปฺปริยายโต ธมฺโม นามา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ นิสฺสรณปฺปหานเมว นิพฺพานสฺส กิจฺจํ, อิทญฺจ สมุจฺเฉทปฺปหานนฺติ โจทนํ ปริหรนฺโต ‘‘อริยมคฺคาหี’’ติอาทิมาห. ‘‘นิพฺพาเนน สเหว หุตฺวา’’ติ อารมฺมณาธิปติภูตํ อารมฺมณู ปนิสฺสยภูตญฺจ นิพฺพานํ อตฺตโน ปติฏฺฐํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. อปิจ, สมุจฺเฉโทติ จ นิสฺสรณนฺติ จ อตฺถโต สมานคติกํ โหติ. ตสฺมา นิสฺสรณํปิ มุขฺยธารณ เมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. นิสฺสรณเมววา ปธานธารณนฺติ ปิยุชฺชติเยว. ‘‘ธารณูปาโยเยวโหติ’’. นมุขฺยธารณํ. กสฺมา, สมุจฺเฉท กิจฺจาภาวโต. ‘‘เอเตปญฺจ ปริยายธมฺมาเยว’’. กสฺมา, นิพฺพานสฺสวิยมคฺคานํ สมุจฺเฉท กิจฺเจ อสหายตฺตาติ. เอตฺถ จ ‘‘สามญฺญปฺผลานี’’ติ สมณสฺส ภาโว สามญฺญํ. อริยมคฺคสฺเสตํ นามํ. สามญฺญสฺสผลํ สามญฺญปฺผลํ. ทุตียวิกปฺเป อกิจฺจ ปจฺจยภูตาปิ เกจิกิตกปจฺจยา กมฺมตฺเถคตา กิจฺจปจฺจยานํปิ อตฺถํ ทีเปติ. ยถา, ทิฏฺฐํ, สุตํ, มุตํ, วิญฺญาตนฺติ วุตฺตํ ‘‘ธารณารโห’’ติ. ‘‘ยถา วุตฺต ธมฺมา เยวา’’ติ ปญฺจมุขฺยธมฺมา, ปญฺจปริยายธมฺมาเยว. ‘‘เกจี’’ติ จตฺตาโร มคฺคา. ปุน ‘‘เกจี’’ติ นิพฺพานเมว. พหุวจน โสเตปติตตฺตา [Pg.21] เอตฺถ พหุวจนํ รุฬํ. ปุน ‘‘เกจี’’ติ จตฺตาโร สามญฺญปฺผล ธมฺมา. ‘‘เกจี’’ติ ปริยตฺติ ธมฺโม. เอตฺถาปิ พหุวจนํ โสตปติตเมว. ‘‘ธาเรนฺต’’นฺติ ธาเรนฺตํ ปุคฺคลํ. ตตีย วิกปฺเป ‘‘อปตมานํ วหนฺตี’’ติ อปตมานํ กตฺวา วหนฺติ. จตุตฺถ วิกปฺเป ‘‘เอตฺถา’’ติ เอตสฺมึ ธมฺเม. ธมฺโมวทีปํ เอเตสนฺติ ธมฺมทีปา. ธมฺโมว ปฏิสรณํ เอเตสนฺติ ธมฺมปฺปฏิสรณา. ธมฺมทีปา ภิกฺขเว ภวถ ธมฺมปฺปฏิสรณา, อนญฺญปฺปฏิสรณา ติหิ วุตฺตํ. ลทฺธา ปติฏฺฐา เอเตสนฺติ ลทฺธปฺปติฏฺฐา. ยุชฺชติเยว. ธมฺมทีปปาฐานุโลมตฺตาติ อธิปฺปาโย. ธมฺมวิจารณายํ, โจทโกปฏิปตฺติ ธมฺมํ ทสวิธ ธมฺมโต อญฺญํมญฺญมาโน ‘‘กสฺมา’’ติอาทินา โจเทติ. โส ปน ปฏิปตฺติ ธมฺโม ตโต อญฺโญน โหติ, ตตฺเถว อนฺโตคโธติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โสปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘มคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา โหตี’’ติ ยถา อมฺพรุกฺโข อมฺพปุปฺผอมฺพปฺผลสฺส ปติฏฺฐา ภาเวน ปุพฺพภาค นิสฺสโย โหติ. กสฺมา, อิโตเยวตสฺส ปุปฺผปฺผลสฺส ชาตตฺตา เอตฺเถวสํ วฑฺฒิตตฺตา จ. ตถา ปฏิปตฺติ ธมฺโมปิ อริยมคฺคปฺผลสฺสปติฏฺฐาภาเวน ปุพฺพภาคูปนิสฺสยปฺปฏิปทาโหติ. กสฺมา, อิโตเยว ตสฺสชาตตฺตา เอตฺเถวสํ วฑฺฒิตตฺตา จ. วุตฺตญฺเหตํ มหาวคฺค สํยุตฺเต. เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว เยเกจิ เมพีชคามภูตคามาวุฑฺฒึ วิรุฬึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ. สพฺเพเต ปถวึ นิสฺสาย ปถวึ ปติฏฺฐาย. เอวเมว โข ภิกฺขเว ภิกฺขุสีลํ นิสฺสาย สีเลปติฏฺฐาย อริยํ อฏฺฐงฺคีกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณาติ ธมฺเมสูติ. ‘‘ปุพฺพเจตนาวิยทาเน’’ติ ยถา ติวิธํ ปุญฺญํ, ทานมยํ ปุญฺญํ สีลมยํ ปุญฺญํ ภาวนามยํ ปุญฺญนฺติ วุตฺเต ทานวตฺถุ ปริเยสนโต ปฏฺฐาย ทานํ อารพฺภปวตฺตา สพฺพา ปุพฺพภาค เจตนา ทานวจเน สงฺคหิตา ทานนฺตฺเวว สงฺขฺยํคตา. เอวํ โส ปฏิปตฺติ ธมฺโม อริย มคฺควจเน เอวสงฺคหิโต, อริยมคฺโค ตฺเวว สงฺขฺยํ คโตติ วุตฺตํ โหติ.

在法言之义中，“持”(dhāreti)即“运载”(vahati)之意。偈颂中“守护”(rakkhati)意为守护远离恶趣等苦。“彼等”(Yesaṃ)指烦恼。“于此义中”(imasmiṃ atthe)指名为断除烦恼的“持”(dhāraṇa)之义。“涅槃即是究竟法”为何这样说？难道涅槃的作用不就是出离与舍弃吗？为了驳斥“此是断除”的诘难，所以说“由圣道”等。“与涅槃一起”(Nibbānena saheva hutvā)指的是，以作为所缘增上(ārammaṇādhipati)与所缘近因(ārammaṇūpanissaya)的涅槃为自己的依靠。而且，断除与出离在意义上是相通的。因此，当知出离也是主要的持法。或者说，出离本身就是主要的持法，这是合理的。“仅仅是持法的方法”(dhāraṇūpāya)而已，不是主要的持法。为什么呢？因为不具备断除的功能。“这五者只是转义法”(pariyāyadhamma)而已。为什么呢？因为它们不像涅槃与诸道，在断除的作用上并非助伴。此处“沙门果”(sāmaññapphalāni)，沙门的状态是沙门性(sāmañña)，这是圣道的名称。沙门性的果实就是沙门果。在第二种解释中，某些虽非表“应作”义的词缀，但在用于业格时，也能阐明“应作”义词缀的含义。例如，说“见、闻、觉、知”(diṭṭhaṃ, sutaṃ, mutaṃ, viññātaṃ)是“应持”(dhāraṇāraho)。“如所说诸法”(yathā vutta dhammā)是指五种主要法与五种转义法。“某些”(Keci)指四种道。再说的“某些”(keci)只指涅槃。此处使用复数是因袭旧例。再说的“某些”(keci)指四种沙门果法。“某些”(Keci)指教理法(pariyatti dhamma)。此处使用复数也只是因袭旧例。“持者”(dhārentaṃ)是指持法之人(puggala)。在第三种解释中，“令不堕而运载”(apatamānaṃ vahanti)指的是使其不堕落而运载。在第四种解释中，“于此”(etthā)指于此法中。以法为岛者，是为法岛(dhammadīpā)；以法为归依者，是为法归依(dhammappaṭisaraṇā)。如经所说：“诸比丘，当以法为岛(dhammadīpa)，以法为归依(dhammappaṭisaraṇa)，不以他物为归依(anaññappaṭisaraṇa)。”得到依靠(patiṭṭhā)者，是为得到依靠(laddhappatiṭṭhā)。这很合理，其意为与《法岛经》的文句相符。在法的审察(dhammavicāraṇa)中，诘难者(codaka)认为行道法(paṭipatti dhamma)与十种法(dasavidha dhamma)不同，故以“为什么”等语诘问。然而行道法与彼并无不同，而是包含在其中，为显示此义，故说“阶梯”(sopanā)等。“是道的前分行道”(maggassa pubbabhāgappaṭipadā)，譬如芒果树是芒果花、芒果果实的基础(patiṭṭhā)，是前分依止(pubbabhāga nissaya)。为什么呢？因为花果只从这里产生，只在这里生长。同样，行道法也作为圣道果实(ariyamaggaphala)的基础，是前分近因行道(pubbabhāgūpanissayappaṭipadā)。为什么呢？因为圣道只从这里产生，只在这里生长。正如《大品相应》(Mahāvagga Saṃyutta)所说：“诸比丘，譬如一切种子草木(bījagāma-bhūtagāma)，依靠大地，住于大地，而得到生长、增茂、广大(vuḍḍhiṃ viruḷiṃ vepullaṃ)。诸比丘，同样的，比丘依靠戒，住于戒，修习八支圣道(ariya aṭṭhaṅgika magga)，就能于诸法中得到增长、广大。”“如布施中的前行思”(pubbacetanāviya dāne)指的是，譬如在说三种福业(tividha puñña)：布施福业(dānamaya puñña)、戒福业(sīlamaya puñña)、修福业(bhāvanāmaya puñña)时，从寻找布施之事(dānavatthu)开始，与布施相关的一切前分思，都包含在“布施”一词中，只算作布施。同样，那个行道法也包含在“圣道”一词中，只算作圣道。

อิมสฺมึ ธมฺมสํสนฺทเน อปรมฺปิ วตฺตพฺพํ วทนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ยทคฺเคนา’’ติ เยนการณโกฏฺฐาเสน ธารณูปาโยติอาทินา การณภาเคนาติ อตฺโถ. วนฺทนํ อรห ตีติ [Pg.22] วนฺทเนยฺโย. ตสฺมึ วนฺทเนยฺเย. ‘‘ปุถุชฺชนกลฺยาณโก’’ติ เอตฺถ ติวิโธ กลฺยาณโก วินยกลฺยาณโก สุตฺตนฺตกลฺยาณโก อภิธมฺมกลฺยาณโกติ. ตตฺถ วินเย ปญฺญตฺตาย กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยา สมนฺนาคโต ภิกฺขุ วินยกลฺยาณโก นาม. โส อิธ ภิกฺขุ ปาติโมกฺข สํวรสํวุโต วิหรติ อาจาร โคจร สมฺปนฺโน, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ เอตฺถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ วินเย ปญฺญตฺตากลฺยาณปฺปฏิปตฺติทุวิธา, อาทิ พฺรหฺมจริยกสีลํ อภิสมจาริกสีลนฺติ. ตตฺถ, อุภโตวิภงฺคปริยาปนฺนํ สีลํ อาทิพฺรหฺมจริยกํ นาม. ขนฺธกปริยาปนฺนํ สีลํ อภิสมจาริกํ นาม.

在此法义阐释中，为讲述更多应说之事，而说“再者”(apica)等。其中“以何为首”(yadaggena)意为“以何缘由部分”，即以“持法的方法”等缘由部分。“应受礼敬”(vandanaṃ arahati)，故为“应敬者”(vandaneyyo)；于彼应敬者。“贤善凡夫”(puthujjanakalyāṇaka)于此有三种：律善人(vinayakalyāṇaka)、经善人(suttantakalyāṇaka)、阿毗达摩善人(abhidhammakalyāṇaka)。其中，具备律藏所制定的贤善行道的比丘，名为律善人。此处当知：此比丘安住于波罗提木叉(pātimokkha)律仪防护中，具足威仪与行处，于微细罪过亦见怖畏，受持学处(sikkhāpada)而学。其中，律藏所制定的贤善行道有两种：根本梵行戒(ādibrahmacariyaka-sīla)与行仪戒(abhisamacārika-sīla)。其中，包含于两部《分别》(ubhatovibhaṅga)的戒律名为根本梵行戒，包含于犍度(khandhaka)的戒律名为行仪戒。

สุตฺตนฺเตสุ วุตฺตาย กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยา สมนฺนาคโต คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา สุตฺตนฺต กลฺยาณโก นาม. โส จตูหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก สพฺพํ ทุคฺคติภยํ สมติกฺกนฺโต โหติ. กตเมหิ จตูหิ. อิธ ภิกฺขเว อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ อิติ ปิโส ภควา…เป… สตฺถาเทวมนุสฺสานํ, พุทฺโธ, ภควาติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหีติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต โหตีติ เอตฺถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาโท นาม อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ติอาทิกานํ คุณปทานํ อตฺถ ชานนญฺญาเณน ยุตฺโต ปสาโท. อริเยหิกามียนฺติ อิจฺฉียนฺตีติ อริยกนฺตานิ. สุปริสุทฺธสฺส อาชีวฏฺฐมกสีลสฺเสตํ นามํ. จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว โสตาปตฺติยงฺคานิ. กตมานิ จตฺตาริ. สปฺปุริสสํเสโว, สทฺธมฺมสฺสวนํ, โยนิโส มนสิกาโร, ธมฺมานุ ธมฺมปฺปฏิปตฺตีติอาทีนิ พหูนิ สุตฺตนฺตานิ อิธ วตฺตพฺพานิ.

具足经中所说善行的在家者或出家者，名为经善者。诸比丘，圣弟子具足四种法，即能超越一切恶趣的怖畏。是哪四种呢？诸比丘，于此，圣弟子于佛具足不坏净信：“彼世尊……是天人师、佛、世尊。”于法具足不坏净信：“法乃世尊所善说……智者们当各自证知。”于僧具足不坏净信：“世尊的弟子僧团是善行者……是世间无上福田。”并具足圣者所爱乐之戒，于此应知。其中，于佛之不坏净信，是指与了知“阿罗汉、正自觉者”等功德词句之义的智慧相应的净信。“圣者所爱乐”(ariyakantāni)是“为圣者所喜爱、所欲求”之义。此乃极清净之活命第八戒的名称。诸比丘，此为四预流支。是哪四者？亲近善士、听闻正法、如理作意、法随法行。诸如此类的众多经文，皆应于此引述。

อภิธมฺเม วา สุตฺตนฺเตสุ วา วุตฺตาย กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยา สมนฺนาคโตคหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา อภิธมฺมกลฺยาณโก นาม. โส อิธ สุตวา อริยสาวโก อริยานํ ทสฺสาวี อริย ธมฺมสฺสโกวิโท [Pg.23] อริยธมฺเมสุ วินีโต. โส รูปํ อตฺตโต น สมนุปสฺสตีติ เอตฺถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ, ‘‘สุตวา’’ติ เอตฺถ ขนฺธา, ยตน, ธาตุ, ปฏิจฺจสมุปฺปาท, สติปฏฺฐานา, ทีสุ อุคฺคห ปริปุจฺฉา วินิจฺฉยญฺญาณ สมนฺนาคโต คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา สุต วา นามาติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต. โส เอว ปุถุชฺชน กลฺยาณโกติ จ วุจฺจติ.

具足阿毗达摩或经中所说善行的在家者或出家者，名为阿毗达摩善者。于此，彼为多闻圣弟子，已见诸圣者，善知圣法，于圣法中善调伏。他不见色为我，于此应知。其中，“多闻”者，义注中说：于蕴、处、界、缘起、念处等法，具足受持、遍问、决择之智的在家者或出家者，名为多闻。彼亦被称为贤善凡夫。

ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

อนฺโธ ปุถุชฺชโน เอโก, กลฺยาเณโก ปุถุชฺชโน. ติ

日亲佛陀说，凡夫有二种：一为盲凡夫，一为贤善凡夫。

จ วุตฺตํ. องฺคุตฺตเร ปน จตุกฺกนิปาเต กตโม ปุคฺคโล อปฺปสฺสุโต สุเตน อุปปนฺโน โหติ. อิเธกจฺโจ ธมฺมํ สุณาติ เอกายปิ จาตุปฺปทิกาย คาถาย อตฺถ มญฺญาย ธมฺม มญฺญาย ธมฺมา นุ ธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ. อยํ อปฺปสฺสุโตสุเตน อุปปนฺโนติ วุตฺตํ. สุตวาติ จ สุเตน อุปปนฺโนติ จ อตฺถโต เอกนฺติ. ปุถุชฺชน กลฺยาณโก สงฺเฆ เสกฺเขสุสงฺคหิโต. วุตฺตํเหตํ ปริวาเร เก สิกฺขนฺตีติ. ปุถุชฺชน กลฺยาณเกน สทฺธึ สตฺต อริยปุคฺคลา สิกฺขนฺติ. อรหา ขีณาสโว สิกฺขิตสิกฺโขติ. ทกฺขิณ วิภงฺคสุตฺต อฏฺฐกถายํ ปน. ติ สรณ สรณํ คโต อุปาสโกปิ โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเน สงฺคหิโตติ วุตฺตํ. ตตฺถ, โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโนนาม โสตาปตฺติ มคฺคฏฺโฐ อริยปุคฺคโล. ‘‘โสหิสงฺคหิโต’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เอตฺตาวตา ปฏิกฺขิตฺตํ โหตี’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สงฺเฆ อสงฺคหิโต’’ติ สงฺฆํสรณํ คจฺฉามีติ จ, สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆติ จ, เอวรูเปสุ ฐาเนสุ อาคเต สงฺฆ วจเน อสงฺคหิโต. ‘‘น หิตํ สรณํ คจฺฉนฺตสฺสสรณคมนํ สมฺปชฺชตี’’ติ อิทํ สงฺฆํสรณํ คจฺฉามีติ เอตฺถ สงฺฆ วจเนตสฺสปุคฺคลสฺส อสงฺคหิต ภาวสาธนตฺถํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหตี’’ติ. สเจ ปน สพฺพํ ภควโต สาวกสงฺฆํ อนุทฺธิสฺสตเมว ปุคฺคลํ สงฺฆํสรณํ คจฺเฉยฺย อายสฺมนฺตํ สรณํ คจฺฉามีติ. สรณ คมนํ น สมฺปชฺชติเยว. อถ สพฺพํ ภควโต สาวกสงฺฆํ อุทฺทิสฺส ตสฺส สนฺติเก สรณํ คจฺเฉยฺย สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามีติ. สมฺปชฺชติเยว[Pg.24]. อิทญฺจ ทหรกาเล สพฺพปฺปถมํ สรณคมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. อิทญฺหิ สรณ คมนํ นาม สกึ คเหตฺวา รตนตฺตเย สทฺธํ อชหนฺตสฺส ยาวชีวํปิ น ภิชฺชติ. ปุนปฺปุนํ คหณ กิจฺจํ นตฺถิ. ปุนปฺปุนํ คณฺหนฺเตปิ โทโสนตฺถิ. ปุนปฺปุนํ ปุญฺญํ วฑฺฒติ. สพฺพปฺปถมํ คหณกาเล จ อญฺเญน ทินฺนตฺตา ลทฺธํ นโหติ. อตฺตโนวจี เภเทน ลทฺธํ โหติ. ตสฺมา อญฺญสฺส สนฺติเก อคฺคเหตฺวา สยเมว วจีเภทํ คณฺหนฺตสฺส คหฏฺฐสฺส สรณ คมนํ สมฺปชฺชติเยว. ตถา สพฺพานิ คหฏฺฐสีลานีติ. สามเณร สรณ คมนมฺปน ภิกฺขุนาทินฺนเมว ลพฺภติ. ตญฺจ โข อุภินฺนํปิฐานกรณ สมฺปตฺติยา สติ เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘โว’’ติ ตุมฺหากํ. โยธมฺโม จ เทสิโต โยวินโยจปญฺญตฺโต. ‘‘มมจฺจเยนา’’ติ มมาติกฺกเมน. มยิ ปรินิพฺพุเตติ วุตฺตํ โหติ. สตฺถา ภวิสฺสตีติ ปาฐเสโส. ‘‘สํวณฺณิโต’’ติ สุฏฺฐุตรํวณฺณิโต โถมิโต. ‘‘กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยํ ฐิโตปี’’ติ ตีสุกลฺยาณปฺปฏิปตฺตีสุ อญฺญตรปฺปฏิปตฺติยํ ฐิโตปิ. ‘‘อฏฺฐิโตปี’’ติ สพฺพปฺปฏิปตฺติพาหิโร ทุสฺสีโลปาปธมฺโมติ อธิปฺปาโย. วิเสสโต ปน วินยปฺปฏิปตฺติ เอว อิธ ปริยตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘โส’’ติ โสทุสฺสีโล ปาปธมฺโม. อตฺตโนปิ สรณํ นโหติ. อวสฺสํ อปายคามีเยว โส โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘กุโต สรณํ ภวิสฺสตี’’ติ โยชนา. ‘‘อเนเกสุ สุตฺตสหสฺเสสู’’ติ วินเยปิ พหูนิ ครหสุตฺตปทานิ ทิสฺสนฺติ สุตฺตนฺเตสุปิ. วิเสสโต ปน อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตาทีสุ.

如是说。在《增支部》(Aṅguttara Nikāya)四集中，什么样的人是少闻而成就所闻呢？于此，某人听闻法，即使只是一首四句偈，也能了知义、了知法，并成为法随法行者。这被称为“少闻而成就所闻者”。“多闻者”(Sutavā)与“成就所闻者”(sutena upapanno)在意义上是相同的。贤善的凡夫在僧团中被摄入有学众。这在《附随》(Parivāra)中说：“谁在学习呢？”贤善的凡夫与七种圣者一同学习。漏尽的阿罗汉是已学成就者。而在《布施分别经》义注(Dakkhiṇāvibhaṅgasutta-aṭṭhakathā)中说：“已皈依三宝的优婆塞，若为证悟预流果而行道，亦被摄入。”此处，“为证悟预流果而行道者”，即是住于预流道的圣者。“他被摄入”，应如是连接。“至此即被拒绝”，应如是连接。“未被僧团所摄”，是指在“我皈依僧”及“世尊的弟子僧团是善行道者”等语境中所说的“僧”，此人未被摄入。“皈依于无益之皈依处，其皈依则不成就”，说此句是为了证明，在此处说“我皈依僧”时，此人未被“僧”一词所摄。因此说“那被拒绝了”。再者，若不总指世尊的声闻僧团，而仅对某个别的人说“我皈依具寿”，其皈依则不成就。若总指世尊的声闻僧团，而在他（个别比丘）面前说“我皈依僧”，其皈依则得以成就。这指的是年幼时初次皈依的情况。因为此皈依，一旦受持，只要对三宝的信心不舍，则终生不坏。无需一再受持。一再受持亦无过失，福德一再增长。初次受持时，非由他人给予而得，而是由自己言语表达而得。因此，在家人不从他人处受持，而由自己言语表达，其皈依亦得以成就。所有在家人的戒也是如此。而沙弥的皈依则须由比丘给予。且应知，这必须在双方都具备条件的情况下才能成立。“你们的”(vo)即是“你们的”(tumhākaṃ)。“我为你们所说的法与所制的律”。“我灭度后”(mamaccayena)即“我去世后”(mamātikkamena)，意为“我般涅槃后”。“将是你们的导师”是经文的补足部分。“被赞叹”(saṃvaṇṇito)即被极好地赞叹、称颂。“虽住于善行道”(kalyāṇappaṭipattiyaṃ ṭhitopi)即虽住于三种善行道中的任何一种。“未住于”(aṭṭhitopi)意指在一切行道之外的恶戒、恶法者。应知，此处特别包含的是对律的行持。“他”(so)即那恶戒、恶法者。他对自己也不是皈依处，其意为他必趣向恶趣。“何处能成皈依处？”应如是连接。“于无量千经中”，在律藏及经藏中可见许多呵责的经句，尤其是在《火蕴喻经》(Aggikkhandhopamasutta)等经中。

สทฺธมฺมวจนตฺเถ. กิเลเสสเมนฺติ วูปสเมนฺตีติ สนฺโตติ วจนตฺถํ สนฺธาย ‘‘สมิตกิเลสาน’’นฺติ วุตฺตํ. สนฺต สทฺโท ปน ปสตฺเถจ, ปูชิเตจ, สปฺปุริเสจ, ปณฺฑิเตจ, ทิสฺสตีติ อิมํ อภิธานตฺถํ สนฺธาย ‘‘ปสตฺถาน’’นฺติอาทิวุตฺตํ. ‘‘สจฺโจวา ธมฺโม สทฺธมฺโม’’ติ โยชนา. เอเตน สภาวโต อตฺถิสํวิชฺชตีติ สนฺโตติ ทสฺเสติ. ‘‘โส’’ติ อญฺญติตฺถิย ธมฺโม. ‘‘ธาเรนฺตสฺสา’’ติ สวนุคฺคหธารณปฺปฏิปชฺชนาทิวเสน ธาเรนฺตสฺส. อหิโตเยว สมฺปชฺชติ, เยภุยฺเยน ทุคฺคติ วิปากตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อยํ ปนา’’ติ สตฺถุ สทฺธมฺโม ปน. ‘‘ตถา ธาเรนฺตสฺสา’’ติ [Pg.25] อยํ เม หิโตติ ธาเรนฺตสฺส หิโตเยวสมฺปชฺชติ, สุคติ นิพฺพาน สมฺปาปกตฺตาติ อธิปฺปาโย.

关于正法一词的解释。“止息、平息烦恼，故名为寂(santo)”，考虑到此词义，故说“烦恼已寂者”(samitakilesānaṃ)。“寂”(santa)一词，亦可见于“受赞扬者”、“受尊敬者”、“善人”、“贤者”等义。考虑到这些指称义，故说“受赞扬者”(pasatthānaṃ)等。“真实之法即是正法”，应如是解释。由此显示，因其自性为真实存在，故名为“有”(sant)。“彼”(so)指的是其他外道的法。“持有彼法者”(dhārentassa)是指通过听闻、领受、忆持、修行等方式持有彼法的人。其结果唯有损害，通常会导致恶趣果报，此乃其意。“然而此”(ayaṃ pana)指的是导师的正法。“如此持有此法者”(tathā dhārentassa)是指持有此法的人认为“这对我有利”，其结果唯有利益，因为它能引导至善趣和涅槃，此乃其意。

‘‘สมานทิฏฺฐิสีลาน’’นฺติ สมานทิฏฺฐิกานํ สมานสีลานญฺจ. เอเตน สมานทิฏฺฐิสีลา ชนา คณียนฺติ เอตฺถาติ คโณ. สํหนียนฺติ เอกโตกรียนฺติ เอตฺถาติ สงฺโฆติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. สห เอกโต ธมฺมํ จรนฺตีติ สหธมฺมิกา. เอกสฺส สตฺถุโน ธมฺม วินเย ปพฺพชิตา. เตสํ สหธมฺมิกานํ. ภควโต สาวกสงฺโฆ อุตฺตมคโณ นาม. เย เกจิ โลเก สงฺฆาวา คณาวา. ตถาคตสฺส สาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตีติ หิ วุตฺตํ. โสเยว อิธ คณุตฺตโมติ วุจฺจติ วิเสสน ปร นิปาต วเสนาติ อธิปฺปาโย. อุตฺตมสทฺทสฺส คุณนามตฺตา ‘‘คุณมฺหิเยว ปวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เตนา’’ติ อุตฺตม สทฺเทน. ‘‘คโณติ สงฺโฆเยว วุจฺจติ’’ สงฺฆสทฺทสฺสปิ สมูหฏฺเฐ นิรุฬฺหตฺตา, ‘‘โส วินยกมฺเมสุ ปสิทฺโธ’’ติ ปญฺจสงฺฆา จตุวคฺคสงฺโฆ, ปญฺจวคฺคสงฺโฆ, ทสวคฺคสงฺโฆ, วีสติวคฺคสงฺโฆ, อติเรกวีสติวคฺคสงฺโฆ, จตุวคฺคกรณียํ กมฺมํ, ปญฺจวคฺคกรณียํ กมฺมนฺติอาทินา ปสิทฺโธ ปากโฏ. ทกฺขิณา วุจฺจติ กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา อายตึ วิปากปฺผลปฺปฏิ ลาภตฺถาย ทินฺนํ ทานกมฺมํ ทกฺขนฺติ วฑฺฒนฺติ สตฺตา เอตายาติ กตฺวา. ตํทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหิตุํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย. ‘‘อรหตี’’ติ จ อนุตฺตร ปุญฺญกฺเขตฺต วิเสสตฺตาทายเกน อิจฺฉิต ปตฺถิตสฺส อายตึ ผลสฺส สุฏฺฐุสมฺปาทนวเสน ทายกสฺส จ อวิราธนโต อสงฺขฺเยยฺยาปฺปเมยฺยวฑฺฒิ อาวหนโต จ ปฏิคฺคณฺหิตุํ อรหติ. เอวรูปํหิทานํ นาม อุฬารทานํ โหติ. ตํ เยสุทุสฺสีเลสุทิยฺยติ. เตสํ เขตฺต ทุฏฺฐตฺตา ทายเกน อิจฺฉิตปตฺถิตํ ผลํ น สมฺปาเทติ. นิปฺผลํ วา โหติ. อปฺปปฺผลํ วา. เอวํสติ, เต ทายกญฺจ วิราเธนฺติ นาม. ปุญฺญปฺผลานิ จ วินาเสนฺติ นาม. สยญฺจ ตํทานํ ปฏิคฺคหณโต วา ปริโภคโต วา สทฺธาเทยฺยํ วินิปาตนโต วา ทุคฺคติ ภาคิโน โหนฺติ. ตสฺมาเต เอวรูปํ ทานํ ปฏิคฺคณฺหิตุํ นารหนฺตีติ. ‘‘อุปสมฺปทากมฺมํ สมฺมุติ นามา’’ติ เอเกน ปริยาเยน สมฺมุติ กมฺมํ นาม. ตญฺหิ กามํเตร สสุสมฺมุติ กมฺเมสุนาคตํ. ญตฺติ จตุตฺถ กมฺมวาจา สงฺขาตาย [Pg.26] ปน สงฺฆสมฺมุติยา สิทฺธตฺตา เตน ปริยาเยน สมฺมุติ กมฺมนฺติ วุจฺจตีติ. ‘‘อุปสมฺปนฺนภูมึ ปตฺวา’’ติ อุปสมฺปนฺนภูมิ สงฺขาตํ อุปริฐานนฺตรํ ปตฺวา. ตถา หิ วุตฺตํ วินเย ภิกฺขุ วิภงฺเค. ญตฺติ จตุตฺเถน กมฺเมน อกุปฺเปน ฐานารเหนาติ. ตตฺถ, ‘‘ฐานารเหนา’’ติ อุปสมฺปนฺน ภูมิสงฺขาตํ ฐานนฺตรํ ปาเปตุํ อรเหนาติ อตฺโถ. ‘‘อุปสมฺปนฺนภูมี’’ติ จ อุปสมฺปนฺน สีลํ วุจฺจติ. ‘‘วินยกมฺเมสุ ปสิทฺโธ’’ติ. สุณาตุเมภนฺเต สงฺโฆ ติอาทีสุ ปากโฏ. อปิจ ‘‘สมฺมุติ สงฺโฆ’’ติ, เทวสงฺฆาสมาคตาติอาทีสุ วิย พหูนํ สมูหนฏฺเฐน โลกสมฺมุติยา สิทฺโธสงฺโฆ สมฺมุติ สงฺโฆติปิ ยุชฺชติ. ‘‘อริยปุคฺคลสมูโห’’ติ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก ภิกฺขุ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน โสตาปตฺติ มคฺคฏฺเฐ สงฺคหิโตติ, เตน สห อฏฺฐวิโธ อริย ปุคฺคลสมูโห. ‘‘สมฺมุติ สงฺเฆ อนฺโตคโธเยวา’’ติ เอเตน ทกฺขิเณยฺยสงฺโฆ นาม วิสุํ นวตฺตพฺโพ. ตสฺมิญฺจ นวตฺตพฺเพ สติ, สมฺมุติ สงฺโฆติปิ วตฺตพฺพ กิจฺจํ นตฺถิ. ภควโต สาวกสงฺโฆ ตฺเวว วตฺตพฺพํ โหตีติ ทสฺเสติ. สจฺจเมตํ. อิธ ปน สงฺฆวจเนน อาคตฏฺฐานสฺส ทุวิธตฺตา สงฺฆสฺส ทุวิธตา วุตฺตา. ตตฺถ สมฺมุติ สงฺฆสฺส อาคตฏฺฐานํ วินยกมฺเมสูติ วุตฺตเมว. อิทานิ อริยสงฺฆสฺส อาคตฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถาปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สรณ คมน…เป… อนุสฺสติฏฺฐาเนสุ อุปสมฺปนฺนภูโต ภิกฺขุสงฺโฆว คเหตพฺโพ. ทกฺขิณาวิสุทฺธิฏฺฐาเน ปน ปุคฺคลิกทาเนสุ จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต อุปาสโกปิ สามเณโรปิ ยุชฺชติ. สงฺฆิก ทาเนสุ ปน ภิกฺขุสงฺโฆว. ‘‘ตถา ตถา สํวณฺเณตฺวา’’ติ อาหุเนยฺโย, ปาหุเนยฺโย, ทกฺขิเณยฺโย, อญฺชลีกรณียฺโย, อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา, ติอาทินาสุฏฺฐุ โถเมตฺวา. โส ทกฺขิเณยฺย สงฺโฆ. ‘‘ปุถุชฺชน สงฺโฆ’’ติ อิทํ อริย สงฺเฆน วินาเกวลํ ปุถุชฺชนสงฺฆํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถ จ สงฺฆ วจเนน สงฺฆ ปริยาปนฺโน เอโกปิ ภิกฺขุ คเหตพฺโพ. โส สเจ ปุถุชฺชโน โหติ, อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ นโหติ. ยทิ อริย ปุคฺคโล โหติ, อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โหติ.

“‘同见同戒者’(Samānadiṭṭhisīlānaṃ)是指见解相同、戒行相同的人。因此，见解相同、戒行相同的人在此中被计数，故为‘群体’(gaṇa)。他们在此中团结一致、合为一体，故为‘僧伽’(saṅgha)，此句阐明了这个意思。“共行法者”(sahadhammika)是指共同修习正法的人。他们都是在同一位导师的法与律之下出家的人。这些共行法者，就是世尊的声闻僧伽，名为最上群体。世间所有僧伽或群体中，如来的声闻僧伽被称为最上首，所以这里特别称为“最上群体”——这是通过后置修饰词来表示殊胜。“最上”这个词作为功德的名称，表示“只在功德中显现”。因此，通过“最上”这个词，“群体”即是指僧伽，因为“僧伽”一词在集合义上是确立的，并且“它在律藏羯磨中是著名的”，例如四人僧伽、五人僧伽、十人僧伽、二十人僧伽、超过二十人僧伽，以及四人僧伽应作之羯磨、五人僧伽应作之羯磨等，都是著名的、显明的。“布施”(dakkhiṇā)是指深信业与业果，为了获得未来异熟果报而施行的布施行为，因为众生能通过它而增长（福德），故称“布施”。“堪受布施者”(dakkhiṇeyya)是指值得接受该布施的人。之所以“堪受”，是因为他们是无上福田，能让施主所愿的果报圆满成就，使布施不至于白费，更能带来无量无边的增长，所以堪受布施。这样的布施称为殊胜布施。如果布施给破戒者，那么因为福田污秽，不能让施主如愿获得果报，或者完全没有果报，或者得到少分。这样，他们实际上损害了施主，毁坏了福果。而且他们自身因为受用信施物，或者挥霍信财，将会堕入恶趣。因此这类人实在不堪受布施。“受具足戒羯磨名为共许”，是指以某种方式而言，它是共许羯磨。此羯磨虽然未被列入十三种共许羯磨之中，但因由名为白四羯磨语的僧伽共许而成立，故以此理路被称为共许羯磨。“已达具足戒地”是指达到名为具足戒地的上位阶段。正如律藏《比丘分别》(Bhikkhuvibhaṅga)中所说：“以白四羯磨成就，安住不动，堪任其处。”这里“堪任其处”就是指值得晋升到名为具足戒地的上位阶段。“具足戒地”就是指具足戒。“在律藏羯磨中显明者”就是在“大德僧伽听”等场合明确所指的。又如“天众和合”等语，以大众集合的意义，依照世俗共许成立的僧伽，也可以称为“共许僧伽”。“圣补特伽罗的集合”(ariyapuggalasamūha)是指，如前所述，善凡夫比丘被归入须陀洹道者(sotāpattimaggaṭṭha)中，与此（圣者）一起，构成了八种圣补特伽罗的集合。“（圣僧伽）已包含在共许僧伽中”——这句话表明，不应单独说“应供僧伽”。既然不应单独说，那么也无须说“共许僧伽”，只应说“世尊声闻僧伽”即可。此言真实。这里因为“僧伽”这个词有两种来源，所以说僧伽有两种。其中共许僧伽的来源已经明示为律藏羯磨。现在为了显示圣僧伽的来源，所以说“然而”等语。其中在皈依……乃至……随念之处，只应取已受具足戒的比丘僧伽；而在布施清净处，个人布施时，具备四入流支的优婆塞或沙弥也可以；但是僧伽布施则只有比丘僧伽。“如是如是称赞”就是以应供养、应款待、应布施、应合掌、世间无上福田等语善加称扬。这是应供僧伽。“凡夫僧伽”这句话专门指不包含圣者的纯粹凡夫僧伽。这里“僧伽”这个词所指，即使是包含在僧伽中的一位比丘也应取。如果他是凡夫，就不是无上福田；如果是圣补特伽罗，就是无上福田。

ทกฺขิณวิภงฺคสุตฺเต [Pg.27] สงฺฆิกทาเน ภวิสฺสนฺติ โข ปนานนฺท โคตฺรภุโน กาสาวกณฺฐา ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา. เตสํปิ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ ทสฺสนฺติ. ตทาปานนฺท สงฺฆคตํ ทกฺขิณํ อสงฺขฺเยยฺยํ อปฺปเมยฺยนฺติ วทามีติ วุตฺตตฺตา สงฺฆิกฏฺฐานํ ปตฺวา โกจิ ภิกฺขุ ทกฺขิเณยฺย สงฺเฆ อสงฺคหิโตติ นตฺถีติ ทฏฺฐพฺโพ.

在《布施分别经》(Dakkhiṇavibhaṅgasutta)中说到：“阿难，将来会有徒具其名的比丘(gotrabhuno)，他们颈披袈裟，却是破戒、恶法之人。人们也会指定为僧伽而布施给他们。阿难，我说那时施予僧伽的布施是无数且不可计量的。”由于经中如是说，因此应当这样理解：一旦布施归于僧伽，就不存在某个比丘不被包含在应供僧伽之中的情况。

เขตฺตํ ทูเสนฺตีติ เขตฺตทุฏฺฐานิ. ติณานิ. เขตฺตทุฏฺฐา กิเลสา. วุตฺตญฺหิธมฺมปเท.

毁坏田地者，是杂草。田地之秽，是烦恼。此乃《法句经》(Dhammapade)中所说。

ติณโทสานิ เขตฺตานิ, ราคโทสา อยํปชา;

ตสฺมาหิ วีตราเคสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลํ.

田畴有草害，贪染此众生；施与离贪者，得大果报。

ติณโทสานิ เขตฺตานิ, โทสโทสา อยํปชา;

ตสฺมาหิ วีตโทเสสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลํ.ติณโทสานิ เขตฺตานิ, โมหโทสา อยํปชา;

ตสฺมาหิ วีตโมเหสุ, ทินฺนํ โหติ มหปฺผลนฺติ.

田畴有草害，嗔染此众生；施与离嗔者，得大果报。田畴有草害，痴染此众生；施与离痴者，得大果报。

อิธ ปน สาติสฺสยโต เขตฺตทุฏฺเฐ กิเลเส ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานุสยาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘สพฺภาวา’’ติ สนฺตสฺส วิชฺชมานสฺสภาโว สพฺภาโวติวิคฺคโห. ‘‘อสฺสา’’ติ ปุถุชฺชน สงฺฆสฺส. ‘‘สทฺธมฺมปเท วุตฺตนเยนา’’ติ อปิจยทคฺเคนาติ วุตฺตนเยน.

于此，为更卓越地显示败坏田地之烦恼，故说“有身见、疑、随眠”(sakkāyadiṭṭhivicikicchānusayāna)。“实有”(sabbhāva)者，“存在者、现有者之状态”是其解析。“此”(assā)指凡夫僧伽。“如《正法句》(Saddhammapade)中所说之理”，意即如“以无余之义”所说之理。

สสทฺธมฺมคณุตฺตมปทตฺถานุทีปนี นิฏฺฐิตา.

《具正法最上僧团句义阐明》终。

๘. ‘‘อภิวาทิยา’’ติ สุขีโหหิสปฺปุริสาติ เอวํ อภิวทาเปตฺวา. อภิวาทนญฺจ นาม วนฺทนาเมวาติ วุตฺตํ ‘‘วนฺทิตฺวา’’ติ. วนฺทนฺโตหิ วนฺทเนยฺเย วุทฺเธ ตถา วทาเปติ นาม. ตถา วทนญฺจ วนฺทเนยฺยานํวุทฺธานํ วตฺตํ. ‘‘ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา’’ติ ปฏิมุขํ อุปฏฺฐาเปตฺวา. ‘‘ติวิธา’’ติ ทฺวาร เภเทน ติวิธา. ‘‘วนฺทเนยฺยาน’’นฺติ พุทฺธาทีนํ. ‘‘นิปชฺชนฺโต’’ติ นิปตนฺโต. ‘‘อวนฺทิเยสู’’ติ ภิกฺขูหิ อวนฺทิตพฺเพ สุนวกตราทีสุ. ‘‘คุณปทานี’’ติ คุณทีปกานิ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทิปทานิ. เอตฺถจกาเยนวนฺทตีติอาทิ อุปจาร วจนํ โหติ. ยถา จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตีติ. ตถาหิ วุตฺตํ อฏฺฐกถาสุ [Pg.28] จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ กรณวเสน จกฺขูติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสน สมตฺเถน จกฺขุ วิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา. โปราณา ปนาหุ จกฺขุ รูปํ น ปสฺสติ, อจิตฺตตฺตา. จิตฺตํ น ปสฺสติ, อจกฺขุตฺตา. ทฺวารารมฺมณ สงฺฆฏฺฏเน ปน สติ จกฺขุ ปสาทวตฺถุ เกนจิตฺเตน ปสฺสติ. อีทิสี ปเนสา กถา ธนุนา วิชฺฌตีติอาทีสุ วิย สสมฺภาร กถานาม โหติ. ตสฺมา จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ จกฺขุ วิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาติ อยเมเวตฺถ อตฺโถติ. เอตฺถหิ ‘‘กาเยนา’’ติ กาย วิญฺญตฺติสงฺขาตํ ทฺวาร รูปํ กรณํ โหติ. ตสฺมา จกฺขุนาติ วจเน อุปจาร วจเน สติ กาเยนาติ วจนํปิ อุปจาร วจนนฺติ วิญฺญายติ. ตถา จกฺขุนาติ ปเท จกฺขุวิญฺญาเณนาติ อตฺเถ สติ กาเยนาติ ปเทปิ กายกมฺเมนาติ อตฺโถ วิญฺญายติ. วาจาย วนฺทติ, มนสาวนฺทตี,ติ ปเทสุปิ เอสนโย. เอวญฺจ สติ, กาย กมฺเมนวนฺทามิ, วจีกมฺเมน วนฺทามิ, มโนกมฺเมน วนฺทามิ, ตีหิ กมฺเมหิ วนฺทามีติ อิทเมว มุขฺยวจนนฺติ สิทฺธํ โหติ. สพฺพมิทํ อินฺทฺริย สํวรสีลฏฺฐาเน อฏฺฐกถาสุ อาคตตฺตา วุตฺตํ. จกฺขุนาติ อิทํ ปน มุขฺย กรณ วจนเมว สมฺภวติ. กสฺมา, จกฺขุสฺส ทสฺสนสงฺขาตสฺส จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุ ปุเรชาตินฺทฺริยปจฺจยวิเสสตฺตา. โสเตน สทฺทํสุตฺวาติอาทีสุปิ เอสนโย.

8. “致敬已”(abhivādiyā)者，即令言“善人，愿汝安乐”已。所谓“致敬”(abhivādana)，即是礼敬(vandanā)，故说“礼敬已”(vanditvā)。礼敬者确实会如此令应受礼敬的长者受问候。如此言说亦是对应受礼敬长者之仪。“令其侍奉”(paccupaṭṭhāpetvā)者，即令其面对面地侍奉。“三种”(tividhā)者，依门之别而有三种。“应受礼敬者”(vandaneyyānaṃ)指佛陀等。“卧倒”(nipajjanto)者，即倒下。“于不应礼敬者”(avandiyesū)者，指于比丘不应礼敬之年少沙弥等。“功德句”(guṇapadāni)者，指彰显功德之语，如“阿罗汉、正等觉者”等。于此，“以身礼敬”等是譬喻说(upacāra vacanaṃ)，犹如“以眼见色”。诚如诸义注(aṭṭhakathāsu)中所说：“以眼见色”，是依工具格之义，以“眼”此一得名、且有见色能力之眼识见色。然古人云：眼不见色，因其无心；心不见色，因其无眼。然于根境接触时，眼净色是以某心而见。此类说法，犹如“以弓射”等，名为具缘说(sasambhāra kathā)。是故，“以眼见色”即“以眼识见色”，此即此处之义。于此，“以身”者，是指名为身表之门色为工具。是故，若“以眼”之语为譬喻说，则“以身”之语亦可知为譬喻说。同样，若“以眼”一词意为“以眼识”，则“以身”一词亦可知其义为“以身业”。“以语礼敬”、“以意礼敬”等词亦同此理。如是，则“我以身业礼敬，我以语业礼敬，我以意业礼敬，我以三业礼敬”，此即为主要之语，其义成立。此皆因诸义注于根律仪戒处有述而说。然“以眼”此语亦可为主要工具语。何以故？因眼根是名为“见”之眼识的所依，是殊胜之先有根缘。于“以耳闻声”等处亦同此理。

กาเยนวนฺทติ, วาจายวนฺทตี,ติ เอตฺถ ตํกายวจีวิญฺญตฺติ รูป ทฺวยํ กิญฺจาปิ สหชาต เจตนา กมฺเมน ชาตํ โหติ. น ตํ เจตนากมฺมํ วิญฺญตฺติ ทฺวเยนชาตํ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ รูป ทฺวยํ ตสฺสาเจตนาย กายวนฺทนากมฺม, วจีวนฺทนากมฺม สิทฺธิยา อุปนิสฺสย ปจฺจยวิเสโส โหติ. ยถาตํ มาติโต ชาโต ปุตฺโต วุทฺธิ ปตฺโต ตํ ตํ กมฺเมสุ มาตุยา พล วูปนิสฺสโย โหติ. เอวญฺจ กตฺวา ตํ รูปทฺวยํ อภิธมฺเม ทฺวารรูปนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา ‘กาเยน, วาจายา,ติ อิทํปิ มุขฺย กรณ วจนเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. กาเยนาติ ปน กายกมฺเมนาติ อตฺเถ สติ, ตสฺสกมฺมสฺส วนฺทนากิริยาย สห อเภโท อาปชฺชตีติ เจ. นาปชฺชติ. กสฺมา เจตนาหํ ภิกฺขเว กมฺมํ วทามิ, เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรติ ‘กาเยน, วาจาย, มนสาติ อิมสฺมึ สุตฺเต ยถาหิ ‘‘เจตยิตฺวา’’ติ ปุริมเจตนาหิ เจต ยิตฺวา[Pg.29]. ‘‘กมฺมํ กโรตี’’ติ ปจฺฉิมํ สนฺนิฏฺฐาปน เจตนา กมฺมํ กโรตีติ อตฺโถ. ตถา อิธปิ ปุริมปจฺฉิมเจตนา สมฺภวโตติ. เอตฺถ หิ ‘‘กายกมฺเมนา’’ติ ปุริมเจตนา กมฺมํ คยฺหติ. ‘‘วนฺทตี’’ติ ปจฺฉิม สนฺนิฏฺฐาปนเจตนากมฺมนฺติ.

于“以身礼敬，以语礼敬”中，彼身表(kāyaviññatti)与语表(vacīviññatti)二色法，虽由俱生思(sahajāta cetanā)业而生，然彼思业非由二表而生。即便如此，彼二色法仍是彼思成就身礼敬业、语礼敬业之殊胜依止缘(upanissaya paccaya)。犹如母所生子，长大后于诸事业中，母亲为其强力依止。是故，彼二色法于阿毗达摩中被称为门色(dvārarūpa)。因此，当知“以身、以语”亦是主要工具语(mukhya karaṇa vacana)。然若谓“以身”意为“以身业”，则彼业与礼敬行为将无差别。此不然也。何以故？于“诸比丘，我说思是业，思已而以身、语、意造业”此经中，正如“思已”(cetayitvā)是以先前之思而思，“造业”(kammaṃ karoti)意为造作最后之决定义思(sanniṭṭhāpana cetanā)业。同样，此处亦有前思与后思之生起。于此，“以身业”是取前思业，“礼敬”是后决定义思业。

๙. ‘‘รจยนฺโต’’ติ วิทหนฺโต. ‘‘รจยิสฺสตี’’ติ อปจฺจกฺเข อตีเต อนาคตวจนํ. ‘‘โปตฺถการุฬฺห’’นฺติ โปตฺถก ปตฺเตสุลิขนวเสน อารุฬฺหํ.

9. “造作”(racayanto)即是安排(vidahanto)。“将造作”(racayissatī)是在非现见之过去时使用的未来时态语。“登上书册”(potthakāruḷha)即是以书写于书页的方式而登上。

๑๐. อภิธมฺมตฺถปเท. ‘‘อภิธมฺเม’’ติ อภิธมฺมปฺปกรเณ. ‘‘เอตฺถ, เอเตนา’’ติ วจเนหิ สงฺคหสทฺทสฺส เอกเสสวิธานํปิ วิญฺญายติ. ‘‘อญฺญํปาฬิทฺวยํ วุจฺจติ’’. กสฺมาตํ ปาฬิทฺวยํ อภิธมฺโม นามาติ วุตฺตํ ‘‘ตญฺจา’’ติอาทิ. ‘‘ยถาปวตฺเต’’ติ อตฺตโน ปจฺจยานุรูปํ ปวตฺเต. ‘‘ปรมตฺถธมฺเม เอวา’’ติ ทฺเว เม ภิกฺขเว ปุคฺคลา, ตโยเมภิกฺขเว ปุคฺคลาติอาทินา ปญฺญตฺติโวหาเรน ปวตฺตาปิ เทสนา ปรมตฺถ ธมฺเมหิ วินา นปวตฺตติ. ปรมตฺถ ธมฺมานํ นานตฺตวเสเนว ปุคฺคลานํ นานตฺตสมฺภวโต. ตสฺมา ปรมตฺถธมฺเม เอว ทีเปติ. น อาณาวิธานํ ทีเปติ. ‘‘ทฺวีสุธมฺเมสู’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ. ‘‘โยอิตรโต’’ติ นิทฺธารณียํ. ‘‘โย’’ติ โย ธมฺโม. ‘‘อิตรโต’’ติ อิตร ธมฺมโต สุตฺตนฺต ธมฺมโต. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติ อิมินาการเณนาติ อตฺโถ. อฏฺฐกถาสุ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เทเสตพฺพปฺปการานํ อนวเสสวิภตฺติวเสน อติเรกตา, สุทฺธ ธมฺมาธิฏฺฐาน เทสนา ปวตฺติวเสน วิเสสตา โยเชตพฺพา. ‘‘ยโต’’ติ ยสฺมา อนวเสสวิภตฺติโต, อติวิตฺถารเทสนาภาวโตติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา เทเวสุ เอว เทเสนฺตีติ อาห ‘‘น หิ มนุสฺสา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘น หิ มนุสฺสา ปฏิคฺคเหตุํ สกฺโกนฺตี’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปวตฺตนโยคฺย’’นฺติ ปวตฺตนตฺถาย ปโหนฺตํ. ‘‘กถามคฺค’’นฺติ เทสนากถาปพนฺธํ. ‘‘เอกมาติกานุ พนฺธา’’ติ กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมาติอาทิกํ เอกํ อภิธมฺม มาติกํ อนุคตา. ‘‘ตสฺสา’’ติ อภิธมฺมสฺส. อติเรก วิเสสตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ติสฺสํ อฏฺฐสาลินิยํ. อาทิมฺหิเยวตตฺถ เกนฏฺเฐน อภิธมฺโม, ธมฺมาติเรก ธมฺมวิเสสฏฺเฐ นา-ติ [Pg.30] วตฺวา ตทตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต สุตฺตญฺหิ ปตฺวา ปญฺจกฺขนฺธา เอกเทเสเนว วิภตฺตา, นนิปฺปเทเสน. อภิธมฺมํ ปตฺวา ปน นิปฺปเทสโตว วิภตฺตา-ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ธมฺมนามิกาน’’นฺติอาทึ. ‘‘ธมฺโม ปนา’’ติ ปาฬิทฺวยมาห.‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ เอวํ วิจาริเตปิสติ. ‘‘สพฺพเชฏฺฐโก’’ติ ติณฺณํ ปิฏกานํ มชฺเฌสพฺพเชฏฺฐโก. กสฺมา สพฺพเชฏฺฐโก สิยาติ อาห ‘‘วินยํ วิวณฺเณนฺตสฺสหี’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘วิวณฺเณนฺตสฺสา’’ติ ครหนฺตสฺส. จรติ ปวตฺตตีติ จกฺกํ. โลกสฺมึ เกนจิ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา ปฏินิวตฺติตุํ อสกฺกุเณยฺยํ อาณาวิธานํ อาณาจกฺกํ นาม. ตถา อสกฺกุเณยฺยํ เทสนา วิธานํ ธมฺมจกฺกํ นาม. ตตฺถ, โย ปน ภิกฺขุ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวติ, ปาราชิโก โหติ อสํวาโส-ติอาทินา นเยน ปวตฺตํ อาณาวิธานํ อาณาจกฺกํ นาม. จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว อริยสจฺจานี-ติอาทิกํ เทสนาวิธานํ ธมฺมจกฺกํ นาม. ตทุภยํปิ โกจิ ภินฺทิตุํ ปาราชิกํ วา ภิกฺขุํ อปาราชิกํ กาตุํ จตุสฺสจฺจํ วา ธมฺมํ อสจฺจํ กาตุํ นสกฺโกติ. อถ โข กโรนฺโตเยว เทวทตฺโตวิย อาปายิโก โหติ. ปาราชิโกจ ภิกฺขุ อตฺตานํ สุทฺธํ อกโรนฺโต อปายคามีเยว โหติ. เอวํ สพฺเพสุ วินย สิกฺขาปเทสุ. เอวํ เกนจิ ปฏินิวตฺติตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ตทุภยํปิ อปฺปฏิวตฺติยํ จกฺกํ นาม โหติ. ‘‘วินโย นาม สาสนสฺส มูล’’นฺติ วินเย ฐิเต ภิกฺขุสงฺโฆ ปญฺญายติ. ภิกฺขุ สงฺเฆ ปญฺญายนฺเต ติวิโธปิสทฺธมฺโมปญฺญายติ, ติวิธํปิ สตฺถุสาสนํ ติฏฺฐติ. เอวํ วินโย ติวิธสฺสสาสนสฺส มูลํ โหตีติ. กถญฺจปริยตฺติสทฺธมฺเม ปญฺญายนฺเต ติวิธํปิ สาสนํ ติฏฺฐตีติ. วุจฺจเต. ตตฺถ สาสนํ ติฏฺฐตีติ กิตฺตกํกาลํ ติฏฺฐตีติ. ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐตีติ โปราณฏฺฐกถาสุกถยึสุ. มิจฺฉาวาทิโนปนวทนฺติ วินเย จูฬวคฺเคภิกฺขุนิกฺขนฺธเก สเจ อานนฺท มมสาสเนมาตุคาโม ปพฺพชฺชํ นลเภยฺย. วสฺสสหสฺสํ สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺย. อิทานิ มาตุคามสฺส ปพฺพชฺชา อนุญฺญาตา โคตมิยา ปุนปฺปุนํ อายาจนํ อุปาทาย. ปญฺเจวทานิ อานนฺท วสฺสสตานิ สทฺธมฺโมฐสฺสตีติ วุตฺตํ. ตสฺมา พุทฺธสาสนํ [Pg.31] ปญฺจวสฺสสตานิ เอว ติฏฺฐติ. ตโตปรํ เอกทิวสํปิ น ติฏฺฐติ. อิทานิ สาสนปฺปฏิ รูปกมตฺตํ โหตีติ. ตํ เตสํ มิจฺฉา วจนมตฺตํ. ‘‘ปญฺเจววสฺสสตานี’’ติ อิทํ ปน สนฺนิฏฺฐาน วจนํ นโหติ. มาตุคามานํ อาทีนว ทีปนมตฺตวจนํ. โส จ อาทีนโว อฏฺฐครุธมฺเม สณฺฐเปตฺวา สตฺถารา เอว ปฏิพาหิโต. ปุน ‘‘วสฺสสหสฺส’’นฺติ อิทเมวสนฺนิฏฺฐาน วจนํ ชาตนฺติ. เอตฺถปิเกจิวทนฺติ วสฺสสหสฺสเมว สาสนํ ติฏฺฐติ, ตโตปรํ เอกทิวส มตฺตํปิ น ติฏฺฐติ, อนฺตรธายติ. ตทา สีมาโยปิ อสีมา โหนฺติ. ปจฺฉาตาสุ อุปสมฺปาทิตาปิ อนุปสมฺปนฺนา โหนฺติ. อิทานิ สาสนปฺปฏิ รูปกมตฺตํ โหตีติ. อิทํปิ เตสํ อตฺถญฺจการณญฺจ อทิสฺวา อชานิตฺวา วุตฺตตฺตา มิจฺฉา วจนมตฺตํ โหติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ. ‘‘วสฺสสหสฺสํ สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺยา’’ติ วสฺสสหสฺสเมว สทฺธมฺโม อปริหายมาโน ติฏฺเฐยฺย. ตโตปรํ ปน น ติฏฺเฐยฺย, อนุกฺกเมน ปริหายมาโน คจฺเฉยฺยาติ. กถํ ปน อปริหายมาโน ติฏฺฐติ, กถญฺจ ปริหายมาโน คจฺฉตีติ. วุจฺจเต. ปญฺจสงฺฆา เวทิตพฺพา. เยสุ สงฺเฆ สุสทฺธมฺโม ติฏฺฐติ. กตเม ปญฺจ. ขีณาสวสงฺโฆ, อนาคามิสงฺโฆ, สกทาคามิสงฺโฆ, โสตาปนฺนสงฺโฆ, ปุถุชฺชนกลฺยาณกสงฺโฆ,ติ. ตตฺถ, วสฺสสหสฺสพฺภนฺตเร สพฺเพปญฺจสงฺฆา ปญฺญายนฺติ. เอวํ วสฺสสหสฺสํ สทฺธมฺโม อปริหายมาโน ติฏฺฐติ. ตโตปรํ ขีณาสวสงฺโฆ น ปญฺญายติ. เสสานิ จตฺตาริวสฺสสหสฺสานิ อนุกฺกเมน เสสานํ จตุนฺนํ สงฺฆานํ เขตฺตานิ ชาตานิ. เอวํ ตโตปรํ ปริหายมาโน คจฺฉตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. การณํ วุจฺจเต. ‘‘สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺยา’’ติ เอตฺถ ติวิโธ สทฺธมฺโม ‘ปริยตฺติสทฺธมฺโม, ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม, ปฏิเวธสทฺธมฺโม,ติ. โส เอว ติวิธํ สาสนนฺติ จ วุจฺจติ. ตตฺถ, ปริยตฺติ สทฺธมฺโม นาม สาฏฺฐกถานิตีณิปิฏกานิ. โสจ เอตรหิ ปริปุณฺโณ ติฏฺฐติ. กถํ ปริยตฺติ สาสนํ ปฏิรูปกมตฺตํ ภเวยฺย. ภิกฺขู จ ปริยตฺติกมฺมิกา อเนก สตสหสฺสมตฺตา ปญฺญายนฺติ. กถญฺจิทํ สาสนํ ตโตปรํ เอกทิวสํปิ น ติฏฺเฐยฺย. เต จ ภิกฺขู สีลปฺปฏิปตฺติยํ ฐิตา อเนก สตสหสฺสมตฺตา เอตรหิ สนฺธิสฺสนฺติ. กถญฺจ ปฏิปตฺติ สาสนํ ตโตปรํ [Pg.32] น ติฏฺเฐยฺย. ปริยตฺติยาจ ปฏิปตฺติยาจ ติฏฺฐมานายปฏิเวธสทฺธมฺโมปิ น ติฏฺฐตีติ น วตฺตพฺโพ. ยถาหิ-เอโก ธนเสฏฺฐิ นาม อตฺถิ. โส ปุตฺตธีตุ ปรมฺปรานํ อตฺถาย มหนฺตารตนนิธโย ภูมิยํ พหูสุฏฺฐาเนสุ นิทหิตฺวา ฐปิตา โหนฺติ. โปตฺถเกสุ จ เตสํ ปวตฺตึ ปริปุณฺณํ ลิขิตฺวา ฐเปติ. ตตฺถ นิมีสุ จ โปตฺถเกสุ จ อกฺขเรสุ จ ธรนฺเตสุ เตนิธโย นสฺสนฺติ อนฺตรธายนฺตีติ น วตฺตพฺพาเยว. เอวมิทํ สาสนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถหิ นิธีนํนิธานภูมิสทิสํ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ, ธนรตนสทิสานิ ธมฺมรตนานิ. ยถา จ เสฏฺฐิวํเสชาโต พลสมฺปนฺโน ปุริโส โปตฺถกํ ปสฺสิตฺวา สุฏฺฐุ ขณนฺโต ตานิรตนานิ ลภิสฺสติเยว. เอวมิธปิ พลสมฺปนฺโน ภิกฺขุ เทสนาธมฺมํ สุตฺวา สุฏฺฐุ ปฏิปชฺชนฺโต ตานิธมฺมรตนานิ ลภิสฺสติเยว. ลภมาเน จ สติ, กถํ ตานิธมฺมรตนานิ อนฺตรหิตานิ. สีมานญฺจ ปวตฺติวานิวตฺติ วา อาณาจกฺกสฺเสว วิสโย โหติ. น ธมฺมจกฺกสฺส. ยญฺจ วุตฺตํ-ปญฺเจววสฺสสตานิสทฺธมฺโม ฐสฺสตีติ จ, - วสฺสสหสฺสํ สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺยาติ จ. อิทญฺจ วจนํ ธมฺมจกฺกเมว โหติ, น อาณาจกฺกํ. พทฺธสีมาโย จ นิวตฺตมานา ทฺวีหิ การเณหิ นิวตฺตนฺติ อนฺตรธายนฺติ. อาณาจกฺกภูตาย กมฺมวาจาย สมูหนเนน วา, สาสนสฺส วา อนฺตรธาเนน. ตตฺถ วสฺสสหสฺสปริยนฺเต กมฺมวาจาย สมูหนนญฺจ นตฺถิ. สาสนนฺตรธานญฺจ นาม อนาคเต ธาตุปรินิพฺพาเนน ปริจฺฉินฺนํ โหติ. ธาตุปรินิพฺพาเนหิ ชาเต สพฺพํ อาณาจกฺกํ วิคตํ โหติ, อนฺตรธายติ. ธมฺมจกฺกํ ปน เทวโลเกสุ ยาวานาคตพุทฺธกาลาปิ ปวตฺติสฺสติเยว อาฬวกปุจฺฉาคาถาโย วิย. อปิจโย โว อานนฺท มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต. โส โว มมจฺจเยน สตฺถา-ติ วุตฺตํ. โสจติ ปิฏกภูโต ธมฺมวินโย สตฺถา เอตรหิ ติวิธํปิ สาสนํ โลกสฺส ทีเปนฺโต ปกาเสนฺโต ติฏฺฐติ. ยโตพุทฺธภาสิกานํ เทวมนุสฺสานํ นานา พาหิรเกหิ ชเนหิ อสาธารโณ มหนฺโต ญาณาโลโก เอตรหิ วิชฺโชตมาโน ปวตฺตติ. เตหิ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน เทสิตานิ เอตรหิธรมานานิ จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธ สหสฺสานิ สุตฺวา อนมตคฺเคสํสาเร [Pg.33] อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ สพฺพํโลกตฺตยปฺปวตฺติญฺจ, สพฺพํธมฺมปฺปวตฺติญฺจ, สพฺพญฺญุตญฺญาณานุคติเกน สุตมยญฺญาเณน ชานนฺติ. อายติญฺจ สคฺคตฺถาย จ มคฺคผลนิพฺพานตฺถาย จ นานาปุญฺญกิริยวตฺถูนิ อารภนฺติ, ปพฺพชนฺติ. ปริยตฺตึ ปริยาปุณนฺติ. ปฏิปตฺตึ ปูเรนฺติ. ภาวนํภาเวนฺติ. อิทํ สพฺพํ สาสนปฺปฏิรูปกมตฺตํน โหติ. เอกนฺต สาสนํ โหติ. กสฺมา, ยถา ธมฺมํ ยถา วินยํ ปฏิปชฺชนโต. อิมาย จ ปฏิปตฺติยา อายตึ สคฺคมคฺคผล นิพฺพานปฺปฏิลาภาย สํวตฺตนิกตฺตาติ. เอตฺตาวตา สพฺพํ มิจฺฉาวาทีนํ มิจฺฉาวจนํ วิธมิตํวิทฺธํสิตํ โหตีติ.

10. 阿毗达磨义释。“阿毗达磨”指阿毗达磨论藏。“于此、由此”等语句中，亦可知总括词(saṅgaha)的单存法(ekasesavidhāna)。“另有两部巴利”等等。为何称此二部巴利为阿毗达磨？其原因在“它们”等句中说明。“随顺转起”是指随顺各自的因缘而转起。“在胜义法中”是指，例如“诸比丘，有二种人(puggala)；诸比丘，有三种人”等等，即使是以施设名相的说法开示，若离胜义法，亦无法转起。正是因为胜义法的不同，才会有人的不同。因此，它只是阐明胜义法，而非阐明教令的制定。“在二种法中”是指，在确定时使用方位格。“从其他”是指应确定的。“哪个”是指哪个法。“从其他”是指从其他法，从经藏之法。“如是做了之后”是指以此原因。此与义注所说相关联。所应宣说之各种方式，因无遗漏之分别而显得优越；因纯粹依靠法而安住宣说，故显得殊胜，应如是理解。“因为什么”是指因无遗漏之分别，非极广地宣说，故如是说。为何只在天界宣说？回答说“因为人类不能”等等。其中“因为人类不能接受”是相关联的。“能够转动”是指为了转动而能胜任。“讲说之路”是指讲说之连贯。“随顺一个论母”是指，例如善法、不善法等等，随顺一个阿毗达磨论母。“它的”是指阿毗达磨。此与增上殊胜相关联。“在那里”是指在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中。一开始就在那里说，阿毗达摩是什么含义？因为法增上、法殊胜的含义，因此被称为阿毗达磨。详细解释那个含义时，经藏中只是部分地分别五蕴，并非详尽地。然而到了阿毗达磨，则完全地分别了，没有任何遗漏。因此说“法的名称”等等。“法呢”是指两部巴利。“即使是这样”是指在《含义阐明》中如是思考。“最殊胜的”是指在三藏中最殊胜的。为何是最殊胜的呢？回答说“因为呵责律的”等等。其中“呵责”是指责备。运转叫做轮。在世间，任何沙门、婆罗门、天、魔、梵天都不能使之倒转的命令与规定，叫做命令轮。如是不能使之倒转的说法与规定，叫做法轮。在那里，若有比丘行淫法，即是波罗夷(pārājika)，不能共住等等，如是转动的命令与规定，叫做命令轮。例如“诸比丘，此是四圣谛”等等，如是说法与规定叫做法轮。此二者，无论是谁，都不能破坏，不能把波罗夷比丘变成非波罗夷，或把四圣谛法变成非真实，都不能做到。若做了，就像提婆达多(Devadatta)一样，只会堕入恶趣。犯波罗夷的比丘，若不使自己清净，亦只会去恶趣。所有的律学处(sikkhāpada)皆是如此。因无人能使之倒转，故此二者皆名不可倒转之轮。“律是教法之根本”是指，律存在，比丘僧团即显现；比丘僧团显现，三种妙法即显现；三种妙法显现，导师之教导即存在。如是，律是三种教法之根本。又，教理正法显现时，三种教法如何存续呢？答曰：其中“教法存在”是指存在多长时间呢？古代义注说存在五千年。持邪见者诽谤说：在律藏的《小品·比丘尼犍度(khandhaka)》中说“阿难(Ānanda)，若妇女不能在我的教法中出家，妙法将会存在一千年。现在因乔达弥(Gotamī)一再请求，故允许妇女出家。阿难，现在妙法只会存在五百年。”因此，佛陀的教法只存在五百年，过了这段时间一天亦不存在，现在只是教法之形象而已。此是他们说的妄语。“五百年”这个并非确定的说法，只是为了说明妇女的过患而说的。此过患已被世尊制定八敬法来阻止了。再说“一千年”这个才是确定的说法。在此亦有人说：教法只存在一千年，过了这段时间一天亦不存在，只会消失。那时界亦变成无界，后来受具足戒者亦变成未受具足戒。现在只是教法之形象而已。此亦因他们未见其意义与因缘，不知而说，故是妄语。此处真实意义是：“妙法存在一千年”是指，妙法不衰退地存在一千年，过了这段时间则不会存在，会逐渐衰退而消失。如何是不衰退地存在呢？如何是衰退地消失呢？答曰：应知有五种僧团，妙法存在于彼等之中。哪五种呢？是漏尽僧、不还僧、一来僧、预流僧、世俗善人僧。在一千年之内，此五种僧团皆会显现。如是，妙法不衰退地存在一千年。过了这段时间，漏尽僧则不会显现，其余的四千年，其余的四种僧团之区域会逐渐形成。如是，过了这段时间，逐渐衰退而消失，此即是此处之意义。原因如下说明。“妙法存在”此处有三种妙法：是诵持妙法、行道妙法、证入妙法。此亦叫做三种教法。其中，诵持妙法是指三藏及其义注。现在此圆满地存在。如何诵持教法会变成只是形象呢？现在勤奋诵持的比丘有几十万众显现，如何此教法过了这段时间一天亦不存在呢？那些安住戒行的比丘，现在亦有几十万众存在。如何行道教法过了这段时间就不存在了呢？在诵持与行道都存在时，就说证入妙法不存在，是不应说的。就像一个富翁，为了他的子孙后代，在许多地方埋藏了许多珍贵的宝藏，并且把它们的位置完整地写在书上。即使土地、书本、文字都存在，亦不能说那些宝藏消失了。此教法亦应如是看：三藏佛语就像宝藏之地，法宝就像珍宝。若一个有力量的族姓子看见书，好好地挖掘，一定能得到那些宝藏；如是，有力量的比丘听了说法之后，好好地修行，一定能得到那些法宝。既然可以得到，如何那些法宝会消失呢？界的建立与废除，只是命令轮之范围，非法轮之范围。所说的“妙法住五百年”与“妙法住一千年”，此等话语只是法轮，非命令轮。已划定之界若被废除，有二种原因：或因废除命令轮之羯磨语(kammavācā)，或因教法消失。在一千年之时间里，废除羯磨之情况是没有的。教法消失是指未来由舍利涅槃来限定。在舍利涅槃发生时，所有命令轮皆已消失。然而法轮在天界，乃至未来佛出现时亦会转动，就像《阿拉瓦卡问经》(Āḷavaka Sutta)的偈颂一样。再说“阿难，我所说的法与律，在我灭度之后，即是你们的导师。”成为三藏的法与律，如今作为导师，向世间开示、阐明着三种教法而住立。因为佛陀所说的、为天人所宣说的，不同于各种外道凡夫的巨大智慧之光，现在正在炽盛地照耀。那一切智智所说的八万四千法蕴，现在还存在。听了之后，在无始轮回中，在无量世界里，以随顺一切智智之闻慧，了解三界之一切生起，一切法之生起。未来为了生天与证得道果涅槃，修习各种善行，出家，诵持，圆满行道，修习禅定。这一切并非仅仅教法之形象，而是真实教法。为何呢？因为如法如律地修行。因此修行，未来能得到生天、得到道果涅槃。如是，一切持邪见者之邪说皆已破斥、摧毁。

ปณามคาถาวณฺณนา.

礼敬偈释义。

๑๑. ทุตียคาถาวณฺณนายํ. ‘‘อาทิคาถายา’’ติ ปถมคาถาวากฺเยน. ‘‘ตํ ตํ ปโยชนสหิเต’’ติ เตนเตนปโยชเนน สหิเต. ‘‘ปญฺจ อตฺเถ’’ติ ปญฺจปิณฺฑตฺเถ. ‘‘เตอภิธมฺมตฺเถ’’ติ อภิธมฺมตฺถปเท ทีปิเต เตอภิธมฺมตฺเถ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ติสฺสํ ทุตียคาถายํ. ‘‘นตุ วุตฺต’’นฺติ นปนปกรณํปิ ปุพฺเพวุตฺตํ โหติ. อภิธมฺมตฺถา กุโตปุพฺเพวุตฺตา โหนฺตีติ โยชนา. เอวํตีสุ อตฺถวิกปฺเปสุ ปถมสฺส กาลวิโรธํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทุตีย ตตียานํ สทฺทโตวิโรธํ วตฺตุํ ‘‘นจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อาทิมฺหิ เยวา’’ติ เอเตน ยทากทาจิ ปจฺจามสนํ อปฺปธานนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘อปฺปธานปทานี’’ติ อภิธมฺมตฺถสงฺคหนฺติ อิมสฺมึ เอกสฺมึ สมาสปเท ปุริมานิ วิเสสน ปทานิ. ตตฺถ สพฺพถาปิ วุตฺตาติ โยชิเต สติ, ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปฺปกรเณ ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถ ปเทวา สพฺพถา มยา วุตฺตาติ อตฺโถ โหติ. โส น ยุชฺชติ. ตสฺมึ อภิธมฺเม พุทฺเธน ภควตา สพฺพถา วุตฺตาติ อตฺโถ ยุชฺชติ. อปฺปธานปทํ ปจฺจามสตีติ โทโสปน อาปชฺชเตว. เตนาห ‘‘เอวญฺหิสตี’’ติอาทึ. ตตฺถ, ‘‘เอวญฺหิสตี’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ วิย อิธ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปทํ ปจฺจามสนฺเต สติ. หิสทฺโท ผล วากฺยโชตโก. ลทฺธคุณโชตโกติปิ ยุชฺชติ. ‘‘ปฏิกฺขิตฺตา โหติ’’ [Pg.34] ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเท มยา สพฺพถา วุตฺตาติ อตฺถสฺส สมฺภวโต. น เกวลํ โส เอว โทโส อาปชฺชติ. อปโรปิโทโส อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สาหี’’ติอาทิมาห. ธาตุกถายํ วุตฺเตนสงฺคหาสงฺคหาทิปฺปกาเรนาติโยชนา.

11. 第二偈释义。“初偈”(Ādigāthāyā)指第一偈的句子。“与种种作用相应”(Taṃ taṃ payojanasahite)即与各种作用相应。“五义”(Pañca atthe)即五种概括义(pañcapiṇḍatthe)。“那些阿毗达摩义”(Te abhidhammatthe)即在“阿毗达摩义”(abhidhammattha)一词中被阐明的那些阿毗达摩义。“在此”(Tatthā)即指这第二偈中。“未曾说”(Natu vuttaṃ)是指，论典尚未在前面说过，阿毗达摩义是从何处被说过的呢？应作此解。在这些义理分别中，先指出第一的时相违，现在要说第二第三的语相违，所以说“亦非”(nacā)等语。这里，“在最初就”(ādimhi yevā)这句话表示偶尔重提并非主要的意思。“非主要词”(Appadhānapadānī)即《阿毗达摩义纲要》(Abhidhammatthasaṅgaha)，在这个复合词中，前面的词是修饰语。如果将“完全说过”(sabbathāpi vutta)与此连接起来理解，那么在那《阿毗达摩义纲要》论中，在那“阿毗达摩义”一词上，其意思便成了“我已完全说过”。这不成立。这意思才成立：在这阿毗达摩中，世尊佛陀已完全说过。如果回指非主要词，就会陷入过失。所以说“若是如此”(evañ hi sati)等语。这里，“若是如此”是指，就像在《含义阐明（法集论义注）》(Aṭṭhasālinī)中一样，此处如果回指《阿毗达摩义纲要》这个词。“hi”这个词是表示结果句的。或者理解为彰显已得功德也合适。“被驳斥”(Paṭikkhittā hoti)，是因为“我已完全说过那《阿毗达摩义纲要》一词”的含义有可能成立。不仅这一过失会产生，还有其他过失存在，为了显示这一点，所以说“彼亦”(sāhī)等语。应理解为如《界论》(Dhātukathā)中所说的包含与不包含等方式。

๑๒. ปรมตฺถปทวณฺณนายํ. วิเสสนปทํ นาม กตฺถจิ ภูตกถนตฺถายวา ปยุชฺชติ กณฺโหกาโก, เสโตพโก,ติ. กตฺถจิ อญฺญนิวตฺตนตฺถาย วา ปยุชฺชติ นีโลปโฏ, นีลํปุปฺผ, นฺติ. อิธ ปน อญฺญ นิวตฺตนตฺถายาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุวิธานิหิสจฺจานี’’ติอาทิมาห. ปญฺญาปียตีติปญฺญตฺติ. ปญฺญาปนญฺจ นาม สมคฺคานํ ชนานํ โวหาเรน จ สมฺปฏิจฺฉเนน จาติ ทฺวีหิ องฺเคหิ สิชฺฌตีติ อาห ‘‘เตจมหาชนา’’ติอาทึ. ‘‘ตสฺมาเต สมฺมุติ สจฺจนฺติ วุจฺจนฺตี’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สมฺมตตฺตา’’ติ โวหริตตฺตาเจว สมฺปฏิจฺฉิตตฺตา จ. ‘‘วจีสจฺจวิรติสจฺจาน’’นฺติ เอตฺถ วจีสจฺจํ นาม มุสาวาทรหิตํ สจฺจวจนํ. วิรติสจฺจํ นาม สมฺมาวาจาวิรติ. สาหิ มุสาวาทาทีหิ วจีทุจฺจริเตหิ วิรมณมตฺเตน วจีสจฺจนฺติ วุจฺจติ. ‘‘วตฺถุภูตตฺตา’’ติ อธิฏฺฐานภูตตฺตา. สมฺมุติสจฺจนฺติ วุจฺจนฺติ, สมฺมตตฺตา สมฺมุติ จ, สา สจฺจานํ วตฺถุภูตตฺตา สจฺจญฺจาติ กตฺวา. สมฺมุติยา สิทฺธํ สจฺจํ สมฺมุติสจฺจนฺติปิ ยุชฺชติ. ‘‘สมฺมาปฏิปชฺชนฺตา’’ติ ปาโณ นหนฺตพฺโพ, สพฺเพสตฺตา อเวรา โหนฺตูติอาทินา สมฺมาปฏิปชฺชนฺตา. ‘‘สพฺพโลกิยสมฺปตฺติโย’’ติ ทานสีลาทีนํ ปุญฺญกิริยวตฺถูนํ ผลวิปากภูตา สพฺพโลกิยสมฺปตฺติโย. สพฺเพ ‘‘โพธิสมฺภารธมฺเม’’ติ ทานปารมิสีลปารมิอาทิเกปารมิธมฺเม. ‘‘อาราเธนฺตี’’ติ สมฺปาเทนฺติ. ‘‘มิจฺฉาปฏิปชฺชนฺตา’’ติ ทุจฺจริต ทุราชีวมิจฺฉาชีวาทีนํ วเสน มิจฺฉาปฏิปชฺชนฺตา. ‘‘เอวํ มหนฺตํ สมฺมุติ สจฺจ’’นฺติ เอเตน อหํ ปรมตฺถ สจฺจเมวคณฺหามีติ สมฺมุติ สจฺจํ นภินฺทิตพฺพํ. ภินฺทนฺโตหิ สพฺพสมฺปตฺตีหิ ปริพาหิโร อสฺสาติ ทสฺเสติ. กถญฺจ ตํ ภินฺทตีติ. สตฺโต นาม นตฺถิ. สตฺตสฺส ภวโตสงฺกนฺติ นาม นตฺถิ. ภวนิพฺพตฺตกํ กุสลากุสลกมฺมํ นาม นตฺถีติ คณฺหนฺโต อุจฺเฉททิฏฺฐิยํ ติฏฺฐติ. สพฺพสมฺปตฺตีหิ ปริพาหิโร โหติ. อปาย ปูรโก ภวตีติ. ‘‘วิชฺชมานนฺตฺเวว คณฺหาเปตี’’ติ สญฺญา จิตฺตทิฏฺฐิ [Pg.35] วิปลฺลาสานํ วตฺถุภาเวน คณฺหาเปติ. เตนาห ‘‘สกฺกายทิฏฺฐี’’ติอาทึ. ‘‘เอวํ วิปรีตญฺหิ สมฺมุติสจฺจ’’นฺติ เอเตนสมฺมุติ สจฺจเมวทฬฺหํ คเหตฺวา ปรมตฺถ สจฺจํ นภินฺทิตพฺพํ. ภินฺทนฺโตหิ ตาหิ ทิฏฺฐีหิ นมุจฺจติ. กถญฺจ ตํ ภินฺทติ. ขนฺเธ วา ขนฺธมุตฺตเกวา อตฺตชีเว คเหตฺวา เตจ อตฺตชีวา ปรมฺมรณา อุจฺฉิชฺชนฺตีติ คณฺหนฺโต อุจฺเฉททิฏฺฐิยํ ติฏฺฐติ. เต จ อตฺตชีวา ภวาภเวสุสสฺสตา หุตฺวา ภวโตภวํ สํสรนฺติ สนฺธาวนฺตีติ คณฺหนฺโตสสฺสตทิฏฺฐิยํ ติฏฺฐติ. ‘‘นวิสํวาเทนฺตี’’ติ วิปรีตํ นาปาเทนฺติ. ‘‘ตํ ปนา’’ติ สภาวสจฺจํ ปน. อนุภวนเภทมตฺตํ อุปาทาเยว เวทนา สุขาติ วุตฺตา. สพฺพาการโต สุขภูตตฺตา เวทนา สุขาติ วุตฺตา นโหติ. ‘‘สพฺพาปิเวทนา ทุกฺขา เอวา’’ติ ปธานตฺโถ. ตตฺถ อนุภวนเภโท ติวิโธ. สาตโต วา อนุภวนํ, อสฺสาตโต วา, มชฺฌตฺตโต วา. ‘‘ทุกฺขา เอวา’’ติ ภยฏฺเฐน ทุกฺขา เอว. ภยฏฺเฐนาติ จ สํสาร ภยทสฺสีหิภายิตพฺพฏฺเฐน. สุโข วิปาโก เยสํ เต สุขวิปากา. เตภูมกกุสลา. ‘‘กุสลสมฺมตา’’ติ เอเตน สภาวสจฺเจปิ เอเตโวหารา โลกสมฺมุติ นิสฺสิตาติ ทีเปติ. ‘‘สาสวตา’’ติ อาสเวหิ สหิตภาโว. ‘‘สํกิเลสิ กตา’’ติ สํกิเลส ธมฺเมหิ สํยุตฺตภาโว. โอเฆหิ จ โยเคหิ จ อุปาทาเนหิ จ ปตฺตพฺพภาโว ‘‘โอฆนียโยคนีย อุปาทานียตา’’. อธิกา อตฺตา อชฺฌตฺตา. พหิทฺธารุกฺเขรูปธมฺมารุกฺขสฺส อตฺตานาม สารฏฺเฐน. สาขายํ รูปธมฺมา สาขาย อตฺตานาม สารฏฺเฐน. สตฺตสนฺตานปริยาปนฺนา ปน รูปารูปธมฺมา ตณฺหาปริคฺคห ทฬฺหฏฺเฐน ตโต พหิทฺธา อตฺตโต อธิกา อตฺตาติ อตฺเถน อชฺฌตฺตาติ โลกสมฺมุติ โหติ. เตนาห ‘‘อชฺฌตฺตติกญฺจา’’ติอาทึ. ทุกฺขนิโรธ มคฺคภาโว จ, อิติ อิทํ จตุกฺกํ อริยสจฺจํ นามาติ โยชนา. ‘‘อิทเมวา’’ติ อิทํ จตุกฺกเมว. ‘‘อจลมาน’’นฺติ เอเตน อริยสทฺทสฺส อตฺถํ ทีเปติ. เตภูมก ธมฺมานํ สุขตา นาม จลา โหติ. กสฺมา, อนิจฺจ ธมฺมตฺตา. เต ธมฺเมสุขาติ คเหตฺวา อตฺตโน อชฺฌตฺตงฺคํ กโรนฺตา อจิเรเนว ทุกฺขํ ปาปุณนฺติ. เต ธมฺเม ทุกฺขาติ ญตฺวา เตหิวิมุตฺตา ปุน ทุกฺขํ ปาปุณนฺตีติ นตฺถิ. เอสนโย เสสอริยสจฺเจสุ[Pg.36]. ‘‘เตสู’’ติอาทิมฺหิ ทุวิธานิหิ สจฺจานีติ วุตฺเตสุ ทฺวีสุ สจฺเจสุ. ‘‘เตน วุตฺต’’นฺติอาทิ ลทฺธคุณวจนํ. ‘‘โย วินา อญฺญาปเทเสนา’’ติ เอตฺถ อญฺญาปเทโส นาม อฏฺฐธมฺม สโมธานํ นิสฺสาย ฆฏสณฺฐานํ ปญฺญายติ, ปฏสณฺฐานํ ปญฺญายติ, ตํ สณฺฐานํ อตฺตโน สภาเวน วินา อญฺญาปเทเสน สิทฺธํ โหติ. ยาปนจินฺตน กิริยา นาม อตฺถิ. ยํ จิตฺตนฺติ วุจฺจติ. สา อญฺญาปเทเสน สิทฺธา น โหติ. อตฺตโน สภาเวเนวสิทฺธา. เอสนโย ผุสนกิริยา, เวทยิตกิริยา, ทีสูติ. อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โยวินา อญฺญาปเทเสนา’’ติอาทิมาห. ‘‘จิตฺเตนปริกปฺเปตฺวา’’ติ มโนวิญฺญาณ จิตฺเตน อวิชฺชมานํ สณฺฐานํ วิชฺชมานํ กตฺวา. ‘‘สวิคฺคหํ กตฺวา’’ติ สรีรํ กตฺวา. วตฺถุ ทพฺพสหิตํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘จิตฺตมโยจิตฺตนิมฺมิโต’’ติ สุปินนฺเต ทิฏฺฐรูปานิ วิย จิตฺเตนปกโต จิตฺเตน นิมฺมิโต. กสฺมา สภาวสิทฺโธ ปรมตฺโถ นามาติ อาห ‘‘โสหี’’ติอาทึ. ‘‘สนฺตี’’ติ เอเตน อสธาตุ วเสน อตฺโถติ สิทฺธํ วุตฺตํ. สทฺทาพุทฺธีหิ อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต อตฺโถติปิวทนฺติ. ‘‘อิตรโต’’ติ ปริกปฺปสิทฺธโต. ‘‘ปรโม’’ติ อธิโก. เตนาห ‘‘อุกฺกํสคโต’’ติ. เอเตน ปรมสทฺทสฺส อธิกตฺถํ วทติ. อิทานิ ตสฺส อุตฺตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิวุตฺตํ. ตตฺถ, อิมสฺมึ พุทฺธสาสเน ปญฺจสาสน กิจฺจานิ มหนฺตานิ อภิญฺเญยฺยานํ ธมฺมานํ อภิชานนํ. ปริญฺเญยฺยานํ ปริชานนํ. ปหาตพฺพานํ ปหานํ. สจฺฉิ กาตพฺพานํ สจฺฉิกรณํ. ภาเวตพฺพานํ ภาวนาติ. ตตฺถ สพฺเพปิ ปรมตฺถ ธมฺมา อภิญฺเญยฺยา นาม. ทุกฺข สจฺจธมฺมา ปริญฺเญยฺยา นาม. สมุทย สจฺจธมฺมา ปหาตพฺพา นาม. สามญฺญปฺผลานิ จ นิพฺพานญฺจ สจฺฉิกาตพฺพา นาม. มคฺคสจฺจธมฺมา ภาเวตพฺพา นาม. เตสุ ธมฺเมสุ เตสํ กิจฺจานํ สิทฺธิยา อิมสฺมึ สาสเน สาสนกิจฺจํ สิทฺธํ โหติ. นิฏฺฐานํ คจฺฉติ. เต จ ธมฺมา เอว รูปานํ สาสน กิจฺจานํ อวิราธกตฺตา อวิสํวาทกตฺตา อุตฺตมฏฺเฐน ปรมตฺถา นาม โหนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เย’’ติเยชนา. ‘‘อย’’นฺติ อยํ ธมฺโม. ‘‘ตสฺสา’’ติ ตสฺสอภิญฺเญยฺยสฺส, ตสฺสปริญฺเญยฺยสฺส, ตสฺสปหาตพฺพสฺส, ตสฺสสจฺฉิกา ตพฺพสฺส [Pg.37] ตสฺสภาเวตพฺพสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ปรมตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

12. 在《胜义项释义》(Paramatthapadavaṇṇanā)中。所谓“形容词”(visesanapada)，有时用于陈述事实的目的，如“黑乌鸦”、“白鹤”；有时用于排除其他的目的，如“蓝布”、“蓝花”。但在这里，为了显示其目的是为了排除其他，故说“确实有两种真理(saccāni)”等。被使之知晓的即是“概念”(paññatti)。而所谓的“使之知晓”，是通过统一的人群、通过习惯用法(vohāra)以及通过接受(sampaṭicchana)这两个因素而实现的，故说“那些大众”等。句子的关联是：“因此，它们被称为世俗谛(sammutisacca)”。“由于被公认”(sammatattā)是指由于被习惯使用且被接受。在“言语谛与律仪谛”(vacīsaccaviratisaccānaṃ)中，这里的“言语谛”(vacīsacca)是指远离妄语的真实之语；“律仪谛”(viratisacca)是指正语律仪，因为它仅凭从妄语等言语恶行中退避，就被称为言语谛。“由于作为基础”(vatthubhūtattā)是指由于作为立足点。它们被称为世俗谛，是因为由于公认而成为“世俗”(sammuti)，且因为它作为诸真理的基础而成为“谛”(sacca)。通过世俗而成立的真理，也可以被称为“世俗谛”。“正修行”(sammāpaṭipajjantā)是指以“不应杀生”、“愿一切众生无怨”等方式正修行。 “一切世间成就”(sabbalokiyasampattiyo)是指作为布施、持戒等福业事(puññakiriyavatthu)之果报的一切世间成就。一切“菩提资粮法”(bodhisambhāradhamme)是指以布施波罗蜜、持戒波罗蜜等为首的波罗蜜法。“达成”(ārādhenti)即是实现。“邪修行”(micchāpaṭipajjantā)是指由于恶行、邪恶生计、邪命等原因而邪修行。通过“如此广大的世俗谛”这句话，说明不应以“我只把握胜义谛(paramatthasacca)”而破坏世俗谛。他显示出破坏世俗谛的人将排斥于一切成就之外。如何破坏它呢？认为“所谓众生(satta)并不存在”、“所谓众生的轮回流转不存在”、“所谓产生生起的善恶业不存在”，如此执取者即陷于断见(ucchedadiṭṭhi)，被排除在一切成就之外，成为恶趣(apāya)的填充者。“使其执取为存在”是指通过作为想(saññā)、心(citta)、见(diṭṭhi)之颠倒(vipallāsa)的基础而使其执取。因此他说“身见”(sakkāyadiṭṭhi)等。“如此颠倒的世俗谛”是指不应由于仅仅牢牢抓取世俗谛而破坏胜义谛。破坏胜义谛者无法从那些邪见中解脱。如何破坏它呢？在五蕴(khandha)之中或在五蕴之外执取“自我”或“灵魂”(attajīva)，且执取那些自我与灵魂在死后断灭，即陷于断见。或者执取那些自我与灵魂在各生各世中是永恒的，从一生流转、奔向另一生，如此执取者即陷于常见(sassatadiṭṭhi)。“不欺诳”(navisaṃvādentī)是指不产生颠倒。而“它”(taṃ pana)是指自性谛(sabhāvasacca)。由于仅仅只是经历(anubhavana)的区别，受(vedanā)被称为“乐”；受被称为“乐”并非因为其在一切状态下都是乐。其主要意义是“一切受确实都是苦(dukkhā)”。在那里，经历的区别有三种：作为乐的经历、作为苦的经历或作为中性的经历。“确实是苦”是指在恐怖的意义上(bhayaṭṭhena)确实是苦。所谓“在恐怖的意义上”，是指在“应被观轮回之苦者所恐惧”的意义上。那些果报为乐的是“乐报”(sukhavipākā)，即三界(tebhūmaka)的善法。“被公认为善”这句话说明即使在自性谛中，这些用法也是依赖于世间世俗的。“有漏”(sāsavatā)是指与漏(āsava)共存的状态。“染污性”(saṃkilesikatā)是指与染污法相应。由于是可以被暴流(ogha)、轭(yoga)、取(upādāna)所达到的状态，故称为“顺暴流性、顺轭性、顺取性”。“内”(ajjhatta)是指超出的(adhika)自我(attā)。在外部的树木中，色法由于其精华(sāra)的意义被称为树的自我；在树枝中，色法由于其精华的意义被称为树枝的自我。但在众生相续中所包含的色法与非色法，由于被贪欲牢牢摄受，而被称为比外部自我更超出的自我，在这种意义上，世间世俗称之为“内”。因此他说“内三法”等。以及苦灭道的状态，如此这四项被称为“四圣谛”(ariyasacca)，这是句子的结合。“唯此”是指唯此四项。“不动摇”(acalamāna)以此说明“圣”(ariya)一词的含义。三界诸法的乐被称为是动摇的。为什么？因为其是不迁流法。执取那些法为乐而将其作为自己内在的一部分的人，不久便会遭遇痛苦。而了知那些法为苦、并从中解脱的人，则不会再次遭遇痛苦。对于余下的圣谛也是这种方法。在“在它们之中”等句中，是指在被称为“确实有两种真理”的两种真理之中。“因此说”等是关于获得的功德之言。“凡是无需其他指代”(yo vinā aññāpadesena)中，所谓的“其他指代”(aññāpadesa)是指依赖八法(aṭṭhadhamma)的聚合，而知晓瓶子的形状、知晓布料的形状，那个形状是由于除自身自性之外的其他指代而成立的。存在所谓的维持与思考的行为，其被称为“心”(citta)，它不是由其他指代成立的，而是由其自身的自性(sabhāva)成立的。对于触的行为、受的行为等也是这种方法。为了显示此义，他说“凡是无需其他指代”等。“以心想象”(cittenaparikappetvā)是指通过意识心，将不存在的形状变为存在。“使之有形”(saviggahaṃ katvā)即是使之有身体，意思是指使其具有实体(dabba)。“心所造、心所化”(cittamayo cittanimmito)是指如梦中所见之色法，由心所作，由心所化。为了说明为何通过自性成立的被称为“胜义”(paramattha)，故说“因为它……”等。“存在”(santi)通过as词根(asadhātu)表达了“存在”的意思。由于是应当被言语与智慧所趋向(araṇīya/upagantabba)的，因此也称之为“义”(attha)。“相对于另一种”是指相对于由想象所成立的。“胜”(paramo)即是优越的，故说“达到顶峰”(ukkaṃsagato)。以此表达了“parama”一词优越的含义。现在为了显示其最高义，故说“此外”(apicā)等。在那里，在这佛陀的教法(Buddhasāsana)中，有五个重大的教法职责：对所应遍知(abhiññeyya)之法的遍知；对所应遍知(pariññeyya)之法的遍知；对所应断(pahātabba)之法的断除；对所应证(sacchikātabba)之法的现证；对所应修(bhāvetabba)之法的修行。在那里，一切胜义法都称为所应遍知法。苦谛法称为所应遍知法。集谛法称为所应断法。沙门果与涅槃称为所应证法。道谛法称为所应修法。对于这些法，通过这些职责的成就，在此教法中，教法职责即告达成，到达终(niṭṭhāna)点。由于这些法对这些教法职责是不违背、不欺诳的，由于最高义，故被称为胜义。在那里的句法结合是“那些”(ye)。“这”(ayaṃ)是指这法。“它的”(tassa)是与“那所应遍知的、那所应遍知的、那所应断的、那所应现证的、那所应修行的”相联系。胜义释义(Paramatthavaṇṇanā)终。

‘‘ตํ นสุนฺทร’’นฺติ พฺยญฺชนโต นสุนฺทรํ. นเกวลํ พฺยญฺชนโตเยว นสุนฺทรํ, อตฺถโตปิ นสุนฺทรเมว. จตุสจฺจ ธมฺมาหิ ปจฺเจกพุทฺธญฺญาณสฺสปิ โคจรา โหนฺติ. ปญฺจเญยฺย ธมฺมา ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสว. ตตฺถ จตุสจฺจ ธมฺมา นาม ปรมตฺถ ธมฺมา เอว. ปญฺจเญยฺยธมฺมา ปน สพฺพ ปญฺญตฺติยา สห สพฺพปรมตฺถ ธมฺมา. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ จตุสจฺจาภิ สมฺโพโธ ธมฺม ปญฺญตฺติยา สห สิชฺฌติ. ปจฺเจกพุทฺธานํ จตุสจฺจ สมฺโพโธ ธมฺมปญฺญตฺติยา สห นสิชฺฌติ. ตสฺมา เต สยํ ปฏิวิทฺธํ จตุสจฺจ ธมฺมํ นาม ปญฺญตฺตึ นีหริตฺวา ปเรสํ เทเสตุํ น สกฺโกนฺติ. เตสํ จตุสจฺจสมฺโพโธ มูคสฺส สุปินทสฺสนํ วิย โหตีติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. ตสฺมา ปญฺญตฺติยา สห ปญฺจ เญยฺย ธมฺมา เอว สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส โคจราติ สกฺกาวตฺตุนฺติ.

“那不美妙”这句话从字面上看是不美妙的。不仅从字面上不美妙，从意义上也是不美妙的。四圣谛法是独觉佛智的行境，而五所知法则仅是遍知佛智的行境。于此，四圣谛法即是胜义法，而五所知法则是包含一切施设与一切胜义法。诸遍知佛陀对四圣谛的现观，是连同法施设一同成就的；诸独觉佛陀对四圣谛的现观，则不能连同法施设一同成就。因此，他们无法将自己所证悟的四圣谛法，以名言施设为他人宣说。他们的四圣谛现观，犹如哑人梦有所见，诚如义注中所说。是故，唯有连同施设的五所知法才是遍知佛智的行境——此理得以成立。

ปรมตฺถปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

胜义句释义终。

๑๓. จิตฺตวจนตฺเถ. นหิ สา อารมฺมเณนวินา ลพฺภติ. จินฺเตตีติ วุตฺเต กึ จินฺเตติ, อารมฺมณํ จินฺเตตีติ เอวํ อารมฺมณภูเตน กมฺมปเทน วินา อสมฺภวโต. ตสฺมา อิธ จินฺตนาติ ทฏฺฐพฺพา, ตสฺมา อสฺส นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. สุตมยญฺญาณํ, จินฺตามยญฺญาณ, นฺติ เอตฺถ อารมฺมณสฺส ภูตสภาว จินฺตาปิ อตฺถิ, สาปญฺญาเอวาติ ตํ นิวตฺเตตุํ ‘‘อารมฺมณ…เป… ณูปลทฺธิเยวา’’ติ วุตฺตํ. จิตฺตํ, มโน, มานสํ, วิญฺญาณ, นฺติ สพฺพํ จิตฺตสฺส นามํ. อารมฺมณ ปจฺจยปฺปฏิพทฺธํ โหติ. น อญฺญปจฺจยปฺปฏิพทฺธํ. น จ อญฺญปจฺจเยน ลทฺธํ นามํ. เอวรูปสฺส อารมฺมณ วิชานน สงฺขาตสฺส อตฺถนฺตรสฺสโพธกํ นโหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺเตสุ จา’’ติอาทิวุตฺตํ. ‘‘เอเตนา’’ติ อิทํ กตฺตุโน กิริยาสาธเน อติสฺสยูปการกํ กรณ สาธนํ วทตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิวุตฺตํ. ‘‘จินฺตนมตฺต’’นฺติ เอตฺถ มตฺตสทฺโท วิเสสนิวตฺติ อตฺโถติ, เตน นิวตฺติตํ อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สพฺเพปิหี’’ติอาทินา. ‘‘วิคฺคโห วา’’ติ สรีรํ วา. ปจฺจเยน [Pg.38] อายตฺตา ปจฺจยายตฺตา. ‘‘อายตฺตา’’ติ สมฺพนฺธา. วตฺตนํ วุตฺติ. อุปฺปชฺชนํ วา ฐิติ วา. ปจฺจยายตฺตา วุตฺติ เอเตสนฺติ ‘‘ปจฺจยายตฺต วุตฺติโน’’. ‘‘ถาเมนา’’ติอาทิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ‘‘เอกํ ภาวสาธนเมว ปธานโต ลพฺภตี’’ติ อิทํ ธมฺมานํ ตํ ตํ กิริยา มตฺตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. กิริยามตฺตภูตาปิ ปน เต ธมฺมาสยํ นานาปจฺจยา วตฺถายํ ฐิตา วา โหนฺติ นานาปจฺจยุปฺปนฺนาวตฺถายํ ฐิตา วา. ตสฺมา ปรมตฺถ ปเทสุปิ ยถารหํ ตทญฺญสาธนานํ ปฏิลาโภ อวาริโต โหติ. อิตรถา เหตุ ปจฺจโย, อารมฺมณ ปจฺจโย, สหชาตปจฺจโย, นิสฺสยปจฺจโยติอาทีสุ กถํ ภาวสาธนํ ยุตฺตํ สิยาติ. ‘‘ปธานโต’’ติ มุขฺยโต. ‘‘อเภทสฺส จินฺตนสฺสเภทกรณ’’นฺติ อิทํ จินฺเตตีติ จิตฺตนฺติกตํ กตฺตุสาธนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘สิลาปุตฺตกสฺสา’’ติ เภสชฺชมูลานํ ปิสนสิลาโปตกสฺส. ตสฺส สรีรํ นาม วิสุํ องฺคํ นตฺถิ. อภินฺนํปิ ภินฺนํ กตฺวา วุจฺจติ ‘‘สิลาปุตฺตกสรีร’’นฺติ. อิทํ อเภทสฺสเภทกรณํ นาม อภูตรูปํ โหติ. ปโยชเน สติ วตฺตพฺพํ, อสติ น วตฺตพฺพนฺติ อาห ‘‘ตถากรณญฺจา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ปรปริกปฺปิตสฺสา’’ติ ปเรหิ อญฺญติตฺถา จริเยหิ ปริจินฺติตสฺส. ‘‘สติหิ…เป… กปฺปนายา’’ติ สเจ อตฺตา อตฺถิ, อตฺตา จินฺเตติ, ตสฺมา อตฺตา จิตฺโตนามาติอาทิ วตฺตพฺพํ. น วตฺตพฺพํ จินฺเตตีติ จิตฺตนฺติ, จิตฺตสฺส กิริยามตฺตตฺตา. น ปน อตฺตาทิโก กตฺตา นาม อตฺถิ. ตสฺมา กิริยา มตฺตเมว กตฺตารํ กตฺวา ‘‘จินฺเตตีติ จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. เตน วิญฺญายติโลเก อตฺตาทิโกกตฺตา นาม นตฺถีติ. อิทํ อเภทสฺสเภท ปริกปฺปนาย ปโยชนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อตฺตปฺปธาโน’’ติ กิริยาสาธเน พหูนํการกานํ มชฺเฌ สยํปธาโน สยํเชฏฺฐโก หุตฺวา. ‘‘ตํกตฺตุภาว’’นฺติ โลเกสิทฺธํ กตฺตุภาวํ. ‘‘ปุน กรณภาว’’นฺติ ปุน โลเก สิทฺธํ กรณภาวํ. เอวํ จิตฺตสฺส วจนตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส อภิธานตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิมาห. ยถยิทํ เย อิเม ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺตาวิจิตฺตา. เอวํ จิตฺตํ วิจิตฺตํ ยํ อญฺญํ อตฺถิ, ตํ อญฺญํ เอกนิกายํปิ นสมนุปสฺสามี-ติ โยชนา. ‘‘นิกาย’’นฺติ สตฺตชาติสมู หํ[Pg.39].‘‘นิสฺสกฺเก กรณวจน’’นฺติ วิภตฺตาปาทานตฺเถ กรณวจนํ. เอเตน ตโต จรณโต จิตฺตโตติ อตฺถํ วทติ. คาถายํ. ‘‘ตํ ตํ สภาโว’’ติ วิชานนผุสนาทิโก สภาโว, อคฺคิสฺสอุณฺโหวิย. ‘‘กิจฺจสมฺปตฺติโยรโส’’ติ เตน เตน ธมฺเมน กรณกิจฺจญฺจ, ตํ กิจฺจํ กตฺวา ลทฺโธ สมฺปตฺติคุโณ จ. อคฺคิสฺส วตฺถุมฺหิ ปริปาจนกิจฺจํ วิย, โอภาสนคุโณวิย จ. ‘‘คยฺหากาโร’’ติ ญาเณน คเหตพฺโพ ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส ธชภูโต อากาโร. สมฺปตฺติ รโสเยว วุจฺจติ. ‘‘ผลํวาปี’’ติ การิยปฺผลํ วาปิ, อคฺคิสฺส ธูโมวิย. ‘‘อาสนฺนการณ’’นฺติ อตฺตโน อนนฺตเร ผลนิพฺพตฺตกํ การณํ, อคฺคิสฺส อคฺคิการก ปุริโส วิย. ‘‘อล’’นฺติ สมตฺถา. ‘‘วิพุทฺธิโน’’ติ วิเสสพุทฺธิ สมฺปนฺนสฺส ปณฺฑิตสฺส. ‘‘ปุพฺพงฺคมรส’’นฺติ อารมฺมณคฺคหเณ ปธานรส กิจฺจํ. ‘‘สนฺธาน ปจฺจุปฏฺฐาน’’นฺติ นิรนฺตรปฺปวตฺตาการปจฺจุปฏฺฐานํ. ‘‘นาม รูปปทฏฺฐาน’’นฺติ ผสฺสาทินามญฺจ วตฺถุ รูปญฺจจิตฺตสฺสปทฏฺฐานํ.

13. 关于心的语源义。它若无所缘则不被获得。当说“思惟”时，思惟什么呢？思惟所缘。如此，若无作为所缘的宾语，则不可能（思惟）。因此，此处应被视为“思惟”，故其名称得以成立，此乃关联。在闻所成智(sutamayaññāṇa)与思所成智(cintāmayaññāṇa)中，亦有对所缘之真实自性的思惟，那本身就是智慧。为了排除此（误解），才说“唯是所缘之觉知”。心(citta)、意(mano)、意(mānasa)、识(viññāṇa)，这些都是心的名称。它（心）是依所缘为缘而系缚的，而非依其他缘而系缚。它亦非依其他缘而得名。为了显示像这样名为“所缘之识知”者并非指示其他意义，才说“在存在者中”等等。“以此”是为了表明，这个工具格在作者的动词性成就中具有殊胜的辅助作用，所以才说“彼实”等等。“唯思惟”中的“唯”字是限定词，用来排除修饰语的意义，以此显示所排除的意义，即“一切皆”等等。“或身躯”指的是色身。依缘而存在的，即是“依缘”(paccayāyattā)。“依”(āyattā)指的是关联。“现行”(vattana)是作用(vutti)，或者生起，或者住立。这些的现行是依缘的，故称“依缘现行者”(paccayāyattavuttino)。“以力”等等是同义词。“主要地，只获得一种体性成就”(ekaṃ bhāvasādhanaṃ padhānato labbhati)是指诸法各自的纯粹作用状态而言。虽然这些法仅仅是纯粹作用状态，却依止各种因缘而住于其所依处，或依各种因缘生起而住于其所依处。因此，即使在胜义谛(paramattha)的范畴内，相应地获得其他（语法）成就也是无碍的。否则，在因缘(hetu-paccaya)、所缘缘(ārammaṇa-paccaya)、俱生缘(sahajāta-paccaya)、依止缘(nissaya-paccaya)等等中，体性成就(bhāvasādhana)又如何能合理呢？“主要地”指的是主要意义。“对无分别的思惟作分别”(abhedassa cintanassabhedakaraṇaṃ)是指“思惟故为心”(cinteti iti cittaṃ)这种作者成就(kattusādhana)而言。“石臼”(silāputtaka)指的是研磨药材的石臼(silāpotaka)。它的身体实际上没有可以分割的肢体，即使是不可分的，也将其分为可分而说“石臼之身”。这种“对无分别作分别”实际上是虚妄的。当有必要时才应说，无必要时则不应说，故说“如是作”等等。其中的“他人施设”(paraparikappita)是指其他外道(aññatitthācariya)所思惟的。“若有我……乃至施设”(sati hi attā atthi…kappanāya)指的是，如果我(attā)存在，我就会思惟，因此应说“我名为心”等等，而不应说“思惟故为心”。（然而事实是，）心仅仅是作用，并没有我等作者存在。因此，正是将作用本身作为作者，才说“思惟故为心”。由此可知，世间并没有我等作者存在。这就是“对无分别作分别施设”(abhedassa bheda parikappanā)的必要所在。“以自己为主”(attappadhāno)指的是，在动词性成就(kiriyāsādhana)中，在众多能作者(kāraka)之中，自己为主，自己为首要。“彼作者性”(taṃ kattubhāvaṃ)指的是世间公认的作者性。“复工具性”(puna karaṇabhāvaṃ)指的是世间公认的工具性。像这样显示了心的语源义之后，现在为了显示心的命名义，才说“再者，在此”等等。正如这些傍生(tiracchānagatā)有情，因心而种种各样。如此，心是多样的，我未曾见过有任何其他法，乃至一类，能如此多样——应当如是理解。“部类”指的是众生种类集合。“在离格(nissakka)意义上的工具格词”是指在离格(apādāna)的意义上，（使用）工具格词。以此说明“从彼行故为心”(tato caraṇato cittaṃ)的意义。在偈颂中，“彼彼自性”(taṃ taṃ sabhāva)指的是识知、触等自性，就像火的热性一样。“功能与成就之特相”(kicca-sampatti-rasa)指的是以彼彼法所作之功能，以及完成该功能所获得的成就之德相。就像火在物体上烹煮的功能，以及照明的功德一样。“可把握之相”(gayhākāra)指的是智慧所应把握的、彼彼法之标帜相。此即是成就之特相(rasa)本身。“或果”(phalaṃ vāpi)指的是所作之果，就像火的烟一样。“近因”(āsannakāraṇa)指的是自身无间能产生结果之因，就像生火的人一样。“能”指的是有能力。“具殊胜智慧者”(vibuddhi)指的是具足殊胜智慧的贤者(paṇḍita)。“前导特相”(pubbaṅgama-rasa)指的是在把握所缘境中，其主要特相功能。“相续现起”(sandhāna-paccupaṭṭhāna)指的是无间断地现起之相状。“名色近因”(nāma-rūpa-padaṭṭhāna)指的是触等名法以及所依色法是心的近因。

จิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

心释义终。

๑๔. ‘‘เจตสิ ภว’’นฺติ จิตฺตสฺมึ ปาตุภูตํ. ‘‘เอเตน สิทฺธา โหนฺตี’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สา เอว ผสฺสาทีนํ ชาติ. ยาจิตฺตสฺสชรา, สา เอว ผสฺสาทีนํชรา’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘เอกวณฺฏูปนิ พนฺธานี’’ติ เอเกน วณฺฏทณฺฑเกน อุปนิพนฺธานิ. ‘‘เอกชาติยาทิ อุปนิพนฺธา’’ติ เอกชาติกถา ทิวเสน อุปนิพนฺธา. ‘‘เจ’’ติ เจวเทยฺย. ‘‘นา’’ติ น วตฺตพฺพํ. คาถายํ. ‘‘ธมฺมา’’ติ นามกฺขนฺธ ธมฺมา. ‘‘มนสา เอวา’’ติ กตฺตุภูเตน มเนน เอว. ‘‘ปกตา’’ติ ปวตฺติตา. ‘‘นิมฺมิตา’’ติ นิปฺผาทิตา. ‘‘จิตฺตกิริยา ภูตา เอวา’’ติ อารมฺมณํ วิชานนฺตํ จิตฺตํ ผุสนาการํ ชเนตฺวาว วิชานาติ. โส ผุสนากาโร ผสฺโสติ วุจฺจติ. อวเสสา ปน สพฺเพปิ เจตสิกธมฺมา ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนฺติ. ผสฺโส เหตุ ผสฺโส ปจฺจโย เวทนากฺขนฺธสฺส อุปาทาย. สญฺญากฺขนฺธสฺส. สงฺขารกฺขนฺธสฺส อุปาทายาติ หิ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตปิ จิตฺตมูลกตฺตา จิตฺตนิสฺสิตตฺตา จ เตปิธมฺมา จิตฺตกิริ ยาภูตา [Pg.40] เอว โหนฺตีติ. ‘‘เอเตนา’’ติ เอเตนคาถาปเทน. วิภาวนิยํ ปน เอกาลมฺพณตา มตฺเตน วิภาเวติ. ปริปุณฺณานิ เจ ตสิกงฺคานิ อุปริ เถเรน สยเมว วกฺขมานตฺตาติ อธิปฺปาโย. อิธ ปน ปทตฺถวิภาวนฏฺฐานตฺตา ปริปุณฺเณหิ องฺเคหิ วิภาเวตุํ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘ตํ นสุนฺทร’’นฺติ. ‘‘วตฺถุมฺหี’’ติ ปฏโกฏฺฐกาทิมฺหิ. ‘‘นานาจิตฺตกมฺมานี’’ติ หตฺถิ อสฺสรูปาทีนิ. วิชานนมตฺตํ จิตฺตํ, กุสลนฺติ วา อกุสลนฺติ วา วตฺตพฺพํ นตฺถิ. นานาเจตสิเก หิ ยุตฺตตฺตา เอว ตถา วตฺตพฺพํ โหติ. วุตฺตํเหตํ ภควตา. ปภสฺสรมิทํ ภิกฺขเว จิตฺตํ. ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐนฺติ. เตนาห ‘‘อุทกํ วิยจิตฺต’’นฺติอาทึ.

14. “‘心中有’(Cetasi bhava)是指在心中显现。‘由此成就’(Etena siddhā honti)是关联之义。‘它就是触等的生起。凡是心的衰老，它就是触等的衰老’(Sā eva phassādīnaṃ jāti. Yā cittassa jarā, sā eva phassādīnaṃ jarā)等，应如是结合。‘以一茎相系’(Ekavaṇṭūpanibandhānī)是指用一根茎连接起来。‘以同生等相系’(Ekajātiyādi upanibandhā)是指以同一生起的故事等方式相系。‘Ce’即是‘若’。‘Nā’即是‘不’。于偈颂中，‘诸法’(Dhammā)是指名蕴诸法。‘唯以心’(Manasā eva)是指以作为作者的心。‘所作’(Pakatā)是指已运行。‘所造’(Nimmitā)是指已完成。‘唯是心行所成’(Cittakiriyā bhūtā eva)是指认知所缘的心，是在产生触的行相后才认知。那触的行相被称为触。其余一切心所法皆依触而生起。‘触是因，触是缘，依此而有受蕴、想蕴、行蕴’，诚如所说。即便如此，彼等诸法以心为根本、依止于心，故亦唯是心行所成。‘以此’(Etena)是指以此偈句。然而在阐明时，仅以一所缘性(ekālambaṇatā)来阐明。其意为：圆满的心所诸支，长老将于后文亲自说明故。然而此处是解释词义之处，故应以圆满的诸支来阐明，因此说‘那不妥’(taṃ na sundaraṃ)。‘于事物上’(Vatthumhi)是指在画布、墙壁等上。‘种种图像’(Nānācittakammāni)是指象、马等形像。仅是认知的心，不能说是善或不善。因与种种心所相应，才能如是说。此为世尊所说：‘诸比丘，此心是光净的(pabhassaraṃ)，然为外来的随烦恼(upakkilesa)所杂染。’因此说‘心如水’(udakaṃ viya cittaṃ)等。

เจตสิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

心所释义终。

๑๕. รุปฺปตีติ ปทํ กตฺตริวาเหตุกมฺมนิวาสิทฺธํ. รุปฺปนญฺจวิการาปตฺติ เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สีตุณฺหาทีหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘วิสมปฺปวตฺติวเสนา’’ติ ธาตูนํ วิสมปฺปวตฺติวเสน. ธาตุกฺโข ภวเสนาติ วุตฺตํ โหติ, ‘‘เกนรุปฺปตี’’ติ เอตฺถ ‘‘เกนา’’ติ เหตุ อตฺเถวา เหตุ กตฺตริวา กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา สีเตนาติอาทีสุปิ. ฑํสมกสา นาม สูจิมุขา ขุทฺทกมกฺขิกาเจว มหนฺต มกฺขิกา จ. วาตา นาม ปุรตฺถิมวาตาทโย. อาตโป นาม สูริยาตโป. สรึสปานาม อหิ วิจฺฉิก สตปทิกาทโย. เตสํ สมฺผสฺเสหิปิ รุปฺปติ. มรณํ วา คจฺฉติ, มรณ มตฺตํ วา ทุกฺขํ. ‘‘เย ธมฺมา’’ติ ทฺวาทสวิธา สปฺปฏิฆรูปธมฺมา. ‘‘อญฺเญส’’นฺติ โสฬสนฺนํ อปฺปฏิฆรูปานญฺจ อรูปธมฺมานญฺจ. ‘‘เตสู’’ติ นิทฺธารเณภุมฺมํ. อิทานิ ปาฬิยา สทฺธึ มุขฺยรุปฺปนํ สํสนฺเทนฺโต ‘‘สมาคโม จา’’ติอาทิมาห. สมาคโม จ นาม อญฺญมญฺญาภิฆฏฺฏนํ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. อาปาตาคมนญฺจ อารมฺมณกรณญฺจ ฐเปตฺวาติ โยชนา. ‘‘มหาภูตานเมว วา’’ติ อาโปธาตุ วชฺชิตานํ ติณฺณํ มหาภูตานเมว วา. ‘‘วิการํ อาปชฺชตี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ยสฺมึ ขเณ’’ติอาทิมาห. ‘‘สยํปิ วิการปตฺตา โหนฺตี’’ติ [Pg.41] เตมหาภูตาสยํปิ ปกตึ วิชหิตฺวา โอมตฺตาธิมตฺตภาวํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘โอมตฺตาธิมตฺตรูปสนฺตตีนญฺจา’’ติ ปรมฺปรโต อุปฺปชฺชมานา รูปสนฺตติโย สนฺธาย วุตฺตํ. เอวํ ปาฬินเยน วิปตฺติวเสน รุปฺปนํ วตฺวา อิทานิ วิปตฺติ วา โหตุ, สมฺปตฺติ วา. ปุริมปจฺฉิ มสนฺตตีนํ วิสทิสปฺปวตฺติภูโต วิกาโรปิ เอเกน ปริยาเยน รุปฺปนํนามาติ กตฺวา ปุน ตํ รุปฺปนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิมาห. ‘‘ฆฏฺฏนวเสน รุปฺปน ธมฺมาน เมวา’’ติ อาปาตาคมนาทิวเสน รุปฺปนธมฺเมหิวินา อภิฆฏฺฏนวเสนรุปฺปน สภาวานํ รูปธมฺมานเมว สิทฺธนฺติ ปุจฺฉา. ‘‘สวิคฺคหา โหนฺตี’’ติ ทพฺพ สณฺฐานาการสหิตา โหนฺติ. กสฺมา, โอฬาริกสภาวตฺตา. พหูนญฺจรูปกลาปานํ เอกกฺขเณ เอกาพทฺธภาเวนปวตฺตตฺตา. อรูปธมฺมาหิ สณฺหสุขุมสภาวา จ โหนฺติ. สเจ อเนกสตสหสฺสานิปิ เอกโต ปวตฺเตยฺยุํ. ทพฺพสณฺฐานภาวํ นคมิสฺสนฺติเยว. เอกสฺมิญฺจ สตฺตสนฺตาเน เอกกฺขเณ เอก กลาโปว ปวตฺตติ. กสฺมา, อนนฺตร ปจฺจยูปนิพนฺเธน ปวตฺตตฺตา. ตสฺมาเต สวิคฺคหาน โหนฺติ. รูปธมฺมา ปน โอฬาริก สภาวา จ โหนฺติ. พหูนํ สนฺนิจเยสติ ทพฺพสณฺฐานตฺถาย สํวตฺตนฺติ. เอกกฺขเณ จ พหุกลาปาปิ เอกาพทฺธาหุตฺวา ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา เตสวิคฺคหาโหนฺตีติ.

15. “‘ruppati’(被破坏)一词，可成立为主动态(kattari)或无因的被动态(ahetukakammani)。为显示‘破坏’即是变异的发生，故说‘以寒暑等’。其中，‘以不均衡的运作方式’是指诸界以不均衡的方式运作。此即是说‘以界的扰动’。于‘以何被破坏’(kena ruppati)中，‘以何’(kena)应视为表原因或表能动因的工具格。于‘以寒冷’等中亦然。所谓蚊虻(ḍaṃsamakasā)，是指针嘴小蝇与大苍蝇。风是指东风等。热是指日晒。爬虫类(sariṃsapā)是指蛇、蝎子、蜈蚣等。它们的接触也会导致破坏，或者导致死亡，或者仅是死亡般的苦。‘诸法’(ye dhammā)是指十二种有对色法。‘其他的’(aññesaṃ)是指十六种无对色法与无色法。‘在其中’(tesu)是表示限定的处格。现在，为使主要的破坏义与巴利圣典相符，故说‘以及聚合’等。聚合是指互相碰撞，此即关联。应理解为排除了冲击(āpātāgamana)与作为所缘(ārammaṇakaraṇa)的情况。‘或者仅是诸大种’是指除了水界(āpodhātu)之外的三大种。说了‘发生变异’后，为阐明其义，又说‘在那个瞬间’等。‘自身也发生变异’是指这三大种舍弃了它们原本的状态，达到了减弱或增强的程度。‘减弱或增强的色相续’是指依次产生的色相续。如是，依照圣典之理，说明了由衰损而有的破坏。现在，无论是衰损或成就，前后相续的非相似运作所成的变异，在某种意义上也可称为破坏。为再次显示这种破坏，故说‘此外，在此’等。‘仅仅由于碰撞而有破坏性的法’是问：除了冲击(āpātāgamana)等方式外，纯粹由于碰撞而具有破坏自性的色法是如何成立的？‘有形体’(saviggahā)是指具有物质、形状、样貌。为何？因其有粗重之自性，且因众多色聚于同一刹那以结合为一的方式运作。无色法则有微细之自性，即使成百上千个同时生起，也不会形成物质形状。于一有情相续中，一刹那只有一个(无色法)聚生起。为何？因其由无间缘(anantarapaccaya)紧密连接而运作。因此它们没有形体。然而色法有粗重之自性，众多聚集时，便导致物质形状的形成；于一刹那，众多色聚亦结合为一而运作。因此它们有形体。

‘‘สีตาทิคฺคหณสามตฺถิเยนา’’ติ สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปตีติอาทินา โลกสฺส ปจฺจกฺขโต ปากฏสฺส สีตาทิวจนสฺสสามตฺถิเยน. ตญฺหิ วจนํ โลกสฺส อปากฏํ อรูปธมฺมานํ รุปฺปนํ อิธนาธิปฺเปตนฺติ ทีเปตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘โวหาโร นามา’’ติ นามสญฺญา นามาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โลโกปจาเรนา’’ติ พหุชนสฺส อุปจาเรน โวหาเรน กถเนน. ‘‘ปากฏ นิมิตฺตวเสเนวา’’ติ ปากฏสฺส สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺส วเสเนว. ‘‘สีตาทิคฺคหเณน วินาปี’’ติ ปิสทฺเทน สีตาทิคฺคหณสามตฺถิเยนปีติ ทีเปติ. เอวํ สนฺเตปิ ปาฬิสาธกํ นาม น สกฺกาสพฺพตฺถ ลทฺธุํ. ปากฏนิมิตฺต วจนเมว สพฺพตฺถ สาธารณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ตปฺปสงฺคนิวตฺตี’’ติ ตสฺส อรูปธมฺมานํ รูปตาปสงฺคสฺส นิวตฺติ. ‘‘อิทฺธิวิกุพฺพนาวสปฺปวตฺตา’’ติ เอตฺถ อิทฺธิวิกุพฺพนานามอิทฺธิยานานปฺปการมาปนํ. ‘‘รูปตา สิทฺธี’’ติ [Pg.42] รูปนฺติ นาม สญฺญาสิทฺธิ. ‘‘อิทํ ปนา’’ติ อิทํ รูปํ ปน. ‘‘อนุคฺคหานํ สีตาทีนํ วเสนา’’ติ กิญฺจาปิปาฬิยํ สีตาทิวจนํ อุปฆาตกานํ สีตาทีนํ วเสน วุตฺตํ. เตจ พฺรหฺมโลเก นตฺถิ. อนุคฺคาหกา เอว อตฺถิ. เตสํวเสนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐานี’’ติ สญฺชานาตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา สญฺญาติ วุจฺจติ. กิญฺจ สญฺชานาติ. นีลํปิ สญฺชานาติ, ปีตมฺปิ สญฺชานาตี-ติอาทินา จ, วิชานาตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา วิญฺญาณนฺติ วุจฺจติ. กิญฺจ วิชานาติ. มธุรํปิ วิชานาติ, อมฺพิลํปิ วิชานาตี-ติอาทินา จ-ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐานิ.

“以能取冷等的能力”，是指“因冷而变坏，因热而变坏”等，凭借世间亲见的、显现的“冷”等言说之能力。此言说旨在表明，此处不意指世间不显现的无色法之变坏。“所谓言说”，即是说，名为名想。“依世俗”，是指依照众人之惯例、言说和说法。“唯依显现之相”，即唯依显现的、作为语词生起之因的相。“即使不取冷等”，其中的“pi”字显示了（此理亦可）“凭借能取冷等的能力”而成立。即便如此，所谓“圣典依据”亦不可能处处获得。当知，显现之相的言说于一切处皆通用。“断除彼执”，是指断除彼无色法为色性之执。“依神变自在而转起”，此处神变自在(iddhivikubbana)即以神通达成种种变化。“色性成就”，是指“色”之名想的成就。“此复”，是指此色法复。“依资益之冷等”，是指虽然在圣典中，“冷”等言说是依损害性的冷等而说，但彼等于梵天界(brahmaloka)中无有，唯有资益者存在。其意为，依彼等（资益者）而说。“于圣典中所说”，例如：“诸比丘，因了知，故曰想(saññā)。了知何者？了知青，亦了知黄”等等；以及“诸比丘，因识知，故曰识(viññāṇa)。识知何者？识知甜，亦识知酸”等等——皆为圣典中所说。

รูปปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色词释义终。

๑๖. นิพฺพานปเท. ‘‘ขนฺธาวา’’ติ ภวนฺตเร อปายาทีสุ ภวิสฺสมานา ขนฺธาวา. น หิ อตีต ธมฺมา, นิพฺพายนฺติ นาม, สตฺเต ปีเฬตฺวา นิรุทฺธตฺตาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจุปฺปนฺนา จ ธมฺมา เอตรหิ ปีเฬนฺติ, อวสฺสํ อุปฺปชฺชมานา อนาคตธมฺมา จ อนาคเต ปีเฬสฺสนฺติ, กถํ เต นิพฺพายนฺติ นามาติ อาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺเนสุ…เป… วตฺตพฺพเมว นตฺถี’’ติ. ‘‘วิสเยภุมฺม’’นฺติ วิสยาธาเรภุมฺมํ. วิสยาธาโร นามมนุสฺสาภูมิยํ คจฺฉนฺตีติอาทีสุ วิย มุขฺยาธาโร นโหติ. เตน ปน วินา อญฺญตฺถ ตํ กิริยํ กาตุํ นสกฺโกติ. ตสฺมา อาธารภาเวน ปริกปฺปิโต อาธาโรติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถาอากาเส’’ติอาทิวุตฺตํ. ยถา สกุณานํ ปกฺขน กิริยา นาม อากาเสน วินา อญฺญตฺถ นสิชฺฌติ. ตถา วฏฺฏทุกฺขธมฺมานํ นิพฺพุติ กิริยาปิ นิพฺพาเนน วินา อญฺญตฺถ นสิชฺฌตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เยหิเต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เย’’ติ เยติวิธวฏฺฏทุกฺขสนฺตาปธมฺมา. หิสทฺโทนิปาโต. เตสทฺโท วจนาลงฺกาโร. ‘‘ตพฺพินิมุตฺต’’นฺติ นิพฺพานวินิมุตฺตํ. นิพฺพุติฐานํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา นิพฺพานํ เตสํ นิพฺพุติ กิริยาย วิสยา ธาโรโหตีติ อธิปฺปาโย. ยถา อยํ ปทีโป นิพฺพายติ. ตถาธีรา นิพฺพนฺตีติ โยชนา. ‘‘ตํ ตํ กิเลสานํ วา’’ติ เต สํเตสํกิเลสานํ วา. ‘‘ขนฺธานํ วา’’ติ อนาคตภเวสุ ขนฺธานํ วา. ‘‘ปุนอปฺปฏิสนฺธิกภาว’’นฺติ สนฺตานสฺส ปุน ปฏิสนฺธานาภาวํ ปาปุณนฺติ [Pg.43] อริยา ชนา. ยถา มคฺเค กรณวจนํ ทิสฺสติ อทฺธา อิมายปฏิปตฺติยา ชรามรณมฺหา ปริมุจฺจิสฺสามีติอาทีสุ. น ตถา นิพฺพาเนติ อาห ‘‘มคฺเควิยา’’ติอาทึ. นิพฺพาเนปนภุมฺมวจนเมว ทิสฺสติ ยตฺถนามญฺจรูปญฺจ. อเสสํ อุปรุชฺฌตีติอาทีสุ. ตสฺมา นิพฺพาเน กรณ วจนํ น ทิสฺสติ, กรณ ลกฺขณสฺเสว อภาวโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘น จ นิพฺพาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. กรณ ลกฺขณํ นามกตฺตุโน สหการี ปจฺจยภาโว. นนุ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา นิพฺพายนฺตีติ ทิสฺสตีติ. สจฺจํ, ตตฺถ ปน วิเสสเน กรณ วจนํ. น กรณการเก. ตญฺหิ สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยานิวตฺตนตฺถํ วุตฺตนฺติ.

16. 于涅槃词中。“诸蕴”，是指将于他有中、于恶趣等处产生的诸蕴。其意为：过去的法，实不般涅槃，因其恼害有情后已灭。现在法正在恼害，必定生起的未来法亦将于未来恼害，彼等云何得般涅槃？故说“于现在……乃至……实无可说”。“境界处格”是境界依处之处格。境界依处，不像“于人界行”等中是主要依处，然离彼则不能于他处作其行。为示其是假定之依处，故说“如于虚空”等譬喻。犹如鸟之飞行业，离虚空则于他处不能成；如是，轮回苦法之寂灭行，离涅槃亦于他处不能成。为示此义，故说“彼等”等。其中，“彼等”是指三种轮回苦与热恼之法。“hi”为不变词，“te”为语饰。“离彼”，是指离涅槃。实无（离于涅槃的）寂灭之处。是故，其意为：涅槃是彼等寂灭行之境界依处。其结合为：如是灯灭，如是智者寂灭。“彼等之烦恼”，是指彼等之烦恼。“或诸蕴”，是指或未来有中之诸蕴。“不再结生”，是指圣者众人令心相续不再结生。就像在“道”中可见工具格，例如说“我必因此道而解脱老死”等。于涅槃中则不然，故说“如于道”等。于涅槃中唯见处格，例如“于彼处名色无余灭”等。因此，于涅槃中不见工具格，因无工具格之相故，为示此义，故说“非涅槃”等。工具格之相，名为作者之助缘性。难道没有见到“于无余依涅槃界而般涅槃”的说法吗？确实有，但彼处是于修饰词中用工具格，非于工具格之作用者。彼乃为说从有余依涅槃界止息之义而说。

นิพฺพานปทวณฺณนา.

涅槃词释义。

ทุตียคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二偈释义终。

๑๘. กามาวจรปเท. ‘‘กามียตี’’ติ อิจฺฉียติ. นิมิตฺตสฺสาทวตฺถุ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ อาคตํ. ‘‘เตกามียนฺตี’’ติ เต อวีจินิรยาทโย อิจฺฉียนฺติ. ‘‘ตตฺถ อุปฺปนฺนานมฺปี’’ติ อวีจินิรยาทีสุ อุปฺปนฺนานํปิ สตฺตานํ. ‘‘ภวนิกนฺติ นาม โหตี’’ติ ภวสงฺขาตํ อตฺตโน ขนฺธํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโสเม อตฺตาติ คณฺหนฺตี ตณฺหา ภวนิกนฺติ นาม. สา เนรยิกสตฺตานํปิ อตฺถิเยว. ‘‘กาเม อวจรตี’’ติ กาเมปริยาปนฺนํ โหติ. กาเม อนฺโตคธํ โหติ. รูปารูปภูมีสุ อุปฺปนฺนํปิ รูปารูปสงฺขฺยํ นคจฺฉติ. กามสงฺขฺยเมว คจฺฉติ. กามคณนเมวคจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘ตีสุภเวสุ อุปฺปนฺนานิปี’’ติ กามรูปารูปสตฺตสนฺตาเนสุ อุปฺปนฺนานิปิ น ตตฺรปริยา ปนฺนาเนว โหนฺติ. ตตฺร อปริยาปนฺนาเนว โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘กามาวจรตาปตฺติโทโส’’ติ กามาวจร ธมฺมาติ วตฺตพฺพตา ปตฺติโทโส. ‘‘รูปาวจรตาทิมุตฺติโทโส’’ติ อิเม รูปาวจร ธมฺมา น โหนฺติ, อรูปาวจร ธมฺมา น โหนฺติ, โลกุตฺตร ธมฺมา น โหนฺตีติ เอวํ วตฺตพฺพตาปตฺติ โทโสติ วุตฺตํ โหติ. เอสนโย ‘‘รูปารูปาวจรตาปตฺติ โทโส กามาวจรตามุตฺติ โทโส’’ ติปเทสุ[Pg.44]. อวจรสทฺทสฺส อุปฺปนฺนตฺเถ คหิเตปิ เอเตโทสา นาปชฺชนฺติ. กสฺมา, โลเก เยภูยฺยนยตพฺพหุลนยานํปิ สพฺภาวาติ อิมมตฺถํ วทนฺโต ‘‘นนุเยภูยฺย วุตฺติวเสนปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เกสญฺจี’’ติ เกสญฺจิ ปุคฺคลานํ วา ธมฺมานํ วา. ยถามิคลุทฺทโก คาเม จรนฺโตปิ วเน จรณพหุลตฺตา วนจรโกติ นามํ ลภติ. ราชหตฺถี อญฺญตฺถ จรนฺโตปิ สงฺคาเม จรณพหุลตฺตา สงฺคามาวจโรติ นามํ ลภติ. อยํ เยภูยฺยนโย นาม. ยสฺมึ วเน อมฺพรุกฺขาปิ อตฺถิ, อญฺญรุกฺขาปิ อตฺถิ. อมฺพรุกฺขพหุลตฺตา ปน ตํ วนํ อมฺพวนนฺติ นามํ ลภติ. เอวํ สิมฺพลิวนาทีสุ. อยํ ตพฺพหุลนโย. อิธ ปน ภูมิโย ตพฺพหุลนเยน กามรูปารูป นามํ ลภนฺติ, ธมฺมา เยภูยฺยนเยน กามาวจราทิ นามํ ลภนฺตีติ. เอวํ คหิเต สติ, เต โทสานา ปชฺชนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา อิธปิ…เป… โทโสตี’’ติอาห. ‘‘นา’’ติ น โกจิโทโส นตฺถิ. อตฺถิ เอวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตสฺมาสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘อสฺสา’’ติ อวจรสทฺทสฺส. ‘‘ตถา อตฺถํ อคฺคเหตฺวา’’ติ อุปฺปชฺชนตฺถํ อคฺคเหตฺวา. ‘‘ปริคฺคาหินิยา กามตณฺหาย กโต’’ติ ตถา ปริคฺคาหินิยา กามตณฺหาย โคจรวิสยตฺตาตายตณฺหาย กโตนาม โหติ. เอเตน กาเมตีติ กาโม, กามตณฺหา. อวจรติ เอตฺถาติ อวจรํ. กามสฺส อวจรนฺติ กามาวจรํ. กาม ตณฺหาย โคจรวิสยตฺตา กามาวจรนฺติ อยมตฺโถปิ สิชฺฌติ.

18. 于欲界句中。“被欲求”(kāmīyati)即是“被希求”(icchīyati)。相味事(nimittassādavatthu)出于《中部义注》(majjhimaṭṭhakathā)。“彼等被欲求”(tekāmīyanti)即是彼等无间地狱等被希求。“于彼处已生者”(tattha uppannānaṃpi)即是已生于无间地狱等处的众生。“有名为‘有染’”(bhavanikanti nāma hoti)即是执取自身之蕴为“此是我所、此是我、此是我自体”的渴爱，名为“有染”。此(渴爱)地狱众生亦有。“于欲中行”(kāme avacaratīti)即是属于欲，包含于欲中。即使生于色界、无色界，亦不计为色、无色，唯计为欲，其义即是归于欲数。“于三有中已生者”(tīsu bhavesu uppannānipi)即是即使生于欲、色、无色界的众生相续中，亦不属于彼处，其意即是不属于彼处。“堕于欲界之过”(kāmāvacaratāpattidoso)即是应说为欲界法之过。“脱离色界等之过”(rūpāvacaratādimuttidoso)是说，有被称为“此等非色界法，非无色界法，非出世间法”之过。此理在“堕于色无色界之过，脱离欲界之过”等处亦同。即使取“avacara”一词的生起义，此等过失亦不生。何以故？为说明“世间亦有‘依多数’及‘依众多’之理”此义，而说“岂非亦依多数说而……”等。其中，“某些”(kesañci)指某些个人(puggala)或法。譬如猎鹿者虽亦行于村落，但因多行于林野，故得“林行者”之名。王象虽亦行于他处，但因多行战阵，故得“战场行者”之名。此即“依多数”之理。又如有林，虽亦有其他树木，但因芒果树多，该林得名“芒果林”。木棉林等亦是如此。此即“依众多”之理。于此，诸地依“依众多”之理得名欲、色、无色；诸法依“依多数”之理得名欲界等。如是领会时，那些过失不生。为显示此义，故说“是故于此……过失”。言“不”(nā)，是说“并非没有任何过失”，其意即是“实有”。于“是故于彼”(tasmāssā)中，“于彼”(assā)指“avacara”一词。“未取如是义”(tathā atthaṃ aggahetvā)即是未取生起义。“由执取之欲爱所作”(pariggāhiniyā kāmataṇhāya kato)即是由作为执取之欲爱的行境、所缘的彼渴爱所作。由此，“欲求”(kāmeti)即是欲、欲爱。“于此行”(avacarati ettha)，故为“行处”(avacaraṃ)。欲之行处(kāmassa avacaraṃ)即欲界(kāmāvacaraṃ)。因是欲爱之行境、所缘，故为欲界，此义亦成立。

รูเปอวจรตีติ รูปาวจรํ. ‘‘รูเป’’ติ โสฬสวิธายรูปภูมิยา. ‘‘อวจรตี’’ติ ตตฺถ ปริยาปนฺนภาเวน ปวตฺตติ. อรูเป อวจรตีติ อรูปาวจรํ. ‘‘อรูเป’’ติ จตุพฺพิธาย อรูปภูมิยา. ‘‘อวจรตี’’ติ ตตฺถ ปริยาปนฺนภาเวน ปวตฺตตีติ อิมมตฺถํ วทติ ‘‘รูปารูปาวจเรสุปิ อยํนโย เนตพฺโพ’’ติ. รูเป ภโว รูปํ. รูปตณฺหา. อรูเป ภโว อรูปํ, อรูปตณฺหา. รูปสฺส อวจรํ รูปาวจรํ. อรูปสฺส อวจรํ อรูปาวจรนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปติ ‘‘เตสุ ปนา’’ติอาทินา. ‘‘อตฺรา’’ติ อิมสฺมึ ฐาเน. ยทิปิ โลโภ, ราโค, กาโม, ตณฺหา, ติสพฺพมฺเปตํ โลภสฺสเววจนํ โหติ. รูปราโค อรูปราโคติ ปน วิสุํ วิภตฺตตฺตา อิธ กามสทฺเทน ตํ ทญฺโญโลโภ [Pg.45] คยฺหติ. ‘‘สพฺโพปิ โลโภ’’ติ เอเตนสสฺสตุจฺเฉท ทิฏฺฐิสหคโตปิ สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

“于色中行”(rūpe avacaratīti)即是色界。“于色”(rūpe)指于十六种色地。“行”(avacaratīti)指以包含于彼处的方式而转起。“于无色中行”(arūpe avacaratīti)即是无色界。“于无色”(arūpe)指于四种无色地。“行”(avacaratīti)指以包含于彼处的方式而转起。此义即是说“于色界、无色界中亦应引此理”。于色有(rūpe bhavo)，即是色(rūpaṃ)，指色爱(rūpataṇhā)。于无色有(arūpe bhavo)，即是无色(arūpaṃ)，指无色爱(arūpataṇhā)。色之行处为色界，无色之行处为无色界。此义由“于彼等中”(tesu pana)等句阐明。“于此”(atrā)指于此处。虽然贪(lobha)、染(rāga)、欲(kāma)、爱(taṇhā)，此等皆是贪之同义词，但因色染与无色染被分别开来，故于此以“欲”一词摄余贪。“一切贪”(sabbopi lobho)应见为，由此亦摄与常见、断见(sassatucchedadiṭṭhi)相应之贪。

๑๙. ‘‘รูปารูปสทฺทา ตาสุ ภูมีสุ นิรุฬฺหา’’ติ อนิมิตฺตา หุตฺวา นิรุฬฺหาติ อธิปฺปาโย. อิทานิ สนิมิตฺตํ นยํ วทติ ‘‘อปิจา’’ติอาทินา. ‘‘นิสฺสโยปจาโร’’ติ ฐานูปจาโร, ยถา สพฺโพคาโม อาคโตติ. ‘‘นิสฺสิโต ปจาโร’’ติ ฐานฺยูปจาโร. ยถา ธชา อาคจฺฉนฺตีติ. ‘‘ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร’’ติ เย เอตสฺมึ อนฺตเร ขนฺธธาตุ อายตนา. ยํ รูปํ, ยา เวทนา, ยาสญฺญา, เย สงฺขารา, ยํวิญฺญาณนฺติ โยชนา. ‘‘สุวิสท’’นฺติ เยภูยฺยาทิ นเยหิ อนากุลตฺตาสุวิสุทฺธํ. ‘‘กึ วิกฺเขเปนา’’ติ จิตฺตวิกฺเขเปน กึ ปโยชนนฺติ อตฺโถ.

19. “‘色’、‘无色’之词于彼等地中约定俗成”(Rūpārūpasaddā tāsu bhūmīsu niruḷhā)，其意即是“无因由而约定俗成”。如今以“再者”(apicā)等句宣说有因由之理。“依处转喻”(nissayopacāro)即处所转喻，譬如说“全村来了”。“依者转喻”(nissito pacāro)即处所之物转喻，譬如说“旗帜来了”。“于此中间者”(yaṃ etasmiṃ antare)即于此中间的蕴、界、处。应如是连结：即色、受、想、行、识。“极明了”(suvisadaṃ)即因“依多数”等理而不混乱，故极清净。“何须繁琐？”(kiṃ vikkhepenā)其义为：心散乱有何用？

๒๐. ‘‘ลุชฺชนปฺปลุชฺชนฏฺเฐนา’’ติ ภิชฺชนปฺปภิชฺชนฏฺเฐน. ‘‘ยตฺถา’’ติ ยสฺมึ เตภูมเก ธมฺมสมูเห. ‘‘นิวิสตี’’ติ นิจฺจํ วิสติ, อุปคจฺฉติ. ‘‘ตสฺสา’’ติ มิจฺฉาคฺคาหสฺส. ‘‘เตส’’นฺติ โลกุตฺตร ธมฺมานํ. ‘‘เยส’’นฺติ โลกิย ธมฺมานํ. ‘‘ลุชฺชน’’นฺติ ขณิกภงฺเคน ภิชฺชนํ. ‘‘ปลุชฺชน’’นฺติ สณฺฐานเภเทน สนฺตติจฺเฉเทน นานปฺปการโต ภิชฺชนํ. นิพฺพานํ ปน อิธ น ลพฺภติ จิตฺตสงฺคหาธิการตฺตาติ อธิปฺปาโย. โส จ อปริยาปนฺนภาโว, วิสุํ เอกาจตุตฺถี อวตฺถา ภูมินามาติ โยชนา.

20. “以毁坏、败坏为义”(lujjanappalujjanaṭṭhenā)即是以破碎、破坏为义。“于何处”(yatthā)即于何三地法聚中。“常入”(nivisatīti)即恒常进入、趋近。“彼”(tassā)指彼邪执。“彼等”(tesaṃ)指出世间诸法。“此等”(yesaṃ)指世间诸法。“毁坏”(lujjanaṃ)即以刹那坏而破碎。“败坏”(palujjanaṃ)即以形态破坏、相续断绝等种种方式而破碎。其意为：然而涅槃于此不被获得，因(此)为心之摄集所辖。而彼不被包含之状态，应连结为名为“地”的单独的第四种状态。

จตุพฺภูมิวิภาควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

四地分别释义 终。

๒๑. ‘‘หีน’’นฺติ สทฺธาสติอาทีหิ โสภณธมฺเมหิ อยุตฺตตฺตาหีนํ. ‘‘สพฺพหีน’’นฺติ โลภาทีหิ ปาปธมฺเมหิ ยุตฺตตฺตา สพฺพ จิตฺเตหิ หีนตรํ. ‘‘ตทตฺโถ’’ติ อุปริมานํ จิตฺตานํ โสภณสญฺญากรณสุขตฺโถ. ‘‘อาทิโต’’ติอาทิมฺหิ. ‘‘วีถิจิตฺตวเสนาติ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโสเม อตฺตาติ เอวํ ปวตฺตสฺส ภวนิกนฺติ ชวนวีถิจิตฺตสฺส วเสน. เอวญฺจสติ, กึ การณํ โลภมูลจิตฺตสฺสปถมํ วจเนติ อาห ‘‘อกุสเลสุ ปนา’’ติอาทึ[Pg.46].‘‘ทฺวีหิวฏฺฏมูเลหี’’ติ โลภโมหสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ วฏฺฏมูเลหิ.

21. “下劣”(hīnaṃ)是因不与信、念等善美法相应，故为下劣。“最为下劣”(sabbahīnaṃ)是因与贪等恶法相应，故较一切心更为下劣。“其目的”(tadattho)是为了令上心生起善美想与乐。“最初”(ādito)指在开始。“依心路而言”(vīthicittavasena)，是指依于“这是我的，这是我，这是我的我”如此生起的有爱(bhavanikanti)速行心路。若是如此，为何先说贪根心？（为答此问，）故说“于不善法中”(akusalesu pana)等。“以二轮回根”(dvīhi vaṭṭamūlehi)是指名为贪与痴的二轮回根。

๒๒. ‘‘สินิทฺธจิตฺต’’นฺติ สาตเวทนายุตฺตตฺตาลูขจิตฺตํ น โหตีติ อธิปฺปาโย. สุมนสฺสภาโวติ วุตฺเต กายิกสุขเวทนายปิ ปสงฺโค สิยาติ วุตฺตํ ‘‘มานสิก…เป… นาม’’นฺติ. ‘‘สุมนาภิธานสฺสา’’ติ สุมนนามสฺส. ‘‘ปวตฺตินิมิตฺต’’นฺติ ปวตฺติยา อาสนฺน การณํ. กถํ ปน ภาโว ปวตฺตินิมิตฺตํ นามโหตีติ อาห ‘‘ภวนฺติ…เป… กตฺวา’’ติ. นิมิตฺเต ภุมฺมํ. ตถาหิ ภาโว นาม สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตนฺติ วุตฺตํ. อิทานิ นิมิตฺต ลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถาหี’’ติอาทิมาห. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ ปโยเค. ‘‘ทนฺต นิมิตฺต’’นฺติ ทนฺตการณา. ‘‘ตํ เวทนา นิมิตฺต’’นฺติ ตํ เวทนาการณา. เอตฺถ สิยา, ‘‘เอตสฺมินฺติ นิมิตฺเต ภุมฺม’’นฺติ วุตฺตํ, นิมิตฺตญฺจนาม อการกํ อสาธนํ, ตํ กถํ สาธนวิคฺคเห ยุชฺชตีติ. อธิกรณ สาธนานุรูปตฺตา สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตสฺสาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเตนาติ จ เอตสฺมาติ จ เหตุ อตฺเถ อุภยวจนนฺติ วทนฺติ. อาสนฺนเหตุ นามสาธนรูโป ภวตีติ เตสํ อธิปฺปาโย. สุฏฺฐุ กโรติ, ปกติปจฺจเยน อนิปฺผนฺนํ กมฺมํ อตฺตโน พเลน นิปฺผาเทตีติ สงฺขาโร. ‘‘ปุพฺพาภิสงฺขาโร’’ติ ปุพฺพภาเค อภิสงฺขาโร. ปโยเชติ นิโยเชตีติ ปโยโค. อุเปติ ผลสงฺขาโต อตฺโถ เอเตนาติ อุปาโย. ‘‘อาณตฺติยาวา’’ติ เปสนายวา. ‘‘อชฺเฌสเนน วา’’ติ อายาจเนน วา. ‘‘ตชฺเชตฺวา วา’’ติ ภยํ ทสฺเสตฺวา วา. ‘‘ตํ ตํ อุปายํ ปเร อาจิกฺข’’นฺติ. กถํ อาจิกฺขนฺตีติ อาห ‘‘อกรเณ’’ติอาทึ. ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ กมฺเม ปโยเชตีติกตฺวา อิธ สงฺขาโร นามา’’ติ โยชนา. ‘‘ปจฺจย คโณ’’ติ ปกติปจฺจยคโณ. ‘‘เตนา’’ติ สงฺขาเรน. ‘‘สาธารโณ’’ติ กุสลากุสลาพฺยากตานํ สาธารโณ. ‘‘ทุวิเธน สงฺขาเรนา’’ติ ปโยเคน วา อุปาเยน วา. ‘‘โย ปน เตนสหิโต’’ติอาทินา ปุพฺเพวุตฺตเมวตฺถํ ปการนฺตเรนปากฏํ กาตุํ ‘‘โสปน ยทา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อิตี’’ติอาทิ ลทฺธคุณ วจนํ. ‘‘ปจฺจยคณสฺเสวนาม’’นฺติ ปจฺจยคณสฺเสว วิเสส นามนฺติ [Pg.47] วุตฺตํ โหติ. อุปฺปนฺนตฺเถ อิกปจฺจโยติ กถํ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติอาทึ. ‘‘ปาฬิย’’นฺติ ธมฺมสงฺคณิปาฬิยํ. ‘‘อสลฺลกฺเขตฺวา’’ติ อจินฺเตตฺวา อิจฺเจวตฺโถ. สพฺพเมตํ นยุชฺชติเยว. กสฺมา, ปาฬิอฏฺฐกถาหิ อสํสนฺทนตฺตา, อตฺถยุตฺติพฺยญฺชนยุตฺตีนญฺจ อวิสทตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ต’’นฺติ จิตฺตํ. ‘‘เอเตนา’’ติ ปุพฺพปฺปโยเคน. ‘‘ยถาวุตฺตนเยนา’’ติ ติกฺขภาวสงฺขาตมณฺฑนวิเสเสน. ‘‘โส ปนา’’ติ ปุพฺพปฺปโยโค ปน. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘ตํ นิพฺพตฺติโต’’ติ เตน ปุพฺพปฺปโยเคน นิพฺพตฺติโต. ‘‘วิรชฺฌิตฺวา’’ติ อยุตฺตปกฺเขปติตฺวา. เอเตนปฏิกฺขิตฺตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. คาถายํ. ‘‘จิตฺตสมฺภวี’’ติ จิตฺตสฺมึ สมฺภูโต. วิเสโส สงฺขาโร นามาติ โยชนา. สโลมโก, สปกฺขโกตฺยาทีสุวิยาติ วุตฺตํ. สาสวา ธมฺมา, สารมฺมณา ธมฺมาตฺยาทีสุวิยาติ ปน วุตฺเต ยุตฺตตรํ. ‘‘ปาฬิอฏฺฐกถา สิทฺธ’’นฺติ ปาฬิอฏฺฐกถาโต สิทฺธํ. อปิจยตฺถวิสุทฺธิมคฺคาทีสุ อสงฺขารํ จิตฺตํ, สสงฺขารํ จิตฺตนฺติ อาคตํ. ตตฺถ อยํ ปจฺฉิมนโย ยุตฺโต. อุปายสมุฏฺฐิตสฺส อเนกสตสมฺภวโต ‘‘อิทญฺจ นยทสฺสนเมวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อุทาสินภาเวนา’’ติ มชฺฌตฺตภาเวน. ‘‘ยโต’’ติ ยสฺมา. วิการปตฺโต โหติ. ตโต อธิมตฺตปสฺสนํ วิญฺญายตีติ โยชนา.

22. “心柔软”(siniddhacitta)，意指与乐受相应，故心不粗硬。当说“愉悦状态”(sumanassabhāva)时，若也包括身乐受，则会产生混淆，因此说“意所……乃至……名”。“苏摩那之名”(sumanābhidhānassa)即苏摩那(sumana)之名。“现行缘”(pavattinimitta)是指生起的近因。然而，为何状态能成为现行缘呢？（经）说“成为……乃至……造作”即说明此义。“于缘中”(nimitte)是处格(bhumma)。因为状态被称为声音生起的缘。现在，为显示缘的特相，（经）说“譬如”等。“于此”(tattha)是指在该用例中。“齿缘”(dantanimitta)即因牙齿。“彼受缘”(taṃ vedanānimitta)即因彼感受。此处或有疑问：“‘于此缘中’(etasmiṃ nimitte)是处格”，然而缘本身是无作者、无成因的，它如何能与成因(sādhana)分析相应呢？应知，此乃因声音生起之缘与依处(adhikaraṇa)的成因相符。他们说，“因此”(etena)与“由此”(etasmiṃ)在原因义上，此二语皆可通用。近因具有成因的相貌，这是他们的意思。“善作”(suṭṭhu karoti)，是指依自然条件未能成就之业，以自身的力量令其成就，此即是行(saṅkhāra)。“前行”(pubbābhisaṅkhāra)即前部分的行(abhisaṅkhāra)。令运作、令结合，此即是事用(payoga)。趣向(upeti)是以求果为目的，故称方便(upāya)。“或依教令”(āṇattiyā vā)即依命令。“或依请求”(ajjhesanena vā)即依祈求。“或依威慑”(tajjetvā vā)即依显示怖畏。“为他人开示彼彼方便”。如何开示呢？（经）说“于不作”等。“于彼彼业中令运作故，此中名为行(saṅkhāra)”，此是其连结。“缘聚”(paccayagaṇa)是指自然缘的聚合。“由此”(tena)即是由行(saṅkhāra)。“共”(sādhāraṇa)是指与善、不善、无记(abyākata)所共。“以二种行”(duvidhena saṅkhārena)即以事用(payoga)或方便(upāya)。“彼与相应者”(yo pana tenasahito)等，是为了以不同的方式阐明前述之义，故说“彼复何时”(so pana yadā)等。“如是”(iti)等是具义之语。“缘聚之名”(paccayagaṇasseva nāma)即是缘聚的特别名称。已生义中的‘ika’后缀如何理解呢？（经）说“于某时”(yasmiṃ samaye)等。“于圣典中”(pāḷiyaṃ)是指于《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)圣典中。“不观察”(asallakkhetvā)即不思惟之义。所有这些都不合理。为何？因为与巴利圣典(pāḷi)及义注(aṭṭhakathā)不符，并且义理与文句也不清楚，此即是其意。“彼”(taṃ)即是心(citta)。“由此”(etena)是指前面的事用(pubbappayoga)。“如所说理”(yathāvuttanayena)即是以锐利性所成的特殊庄严。“彼复”(so pana)是指前面的事用(pubbappayoga)。“如是”(iti)即是因此。“从彼所生”(taṃ nibbattito)即是由前面的事用(pubbappayoga)所生。“舍离”(virajjhitvā)即舍弃不当之说。以此，（彼说）即被驳斥，此是其连结。于偈颂中。“心所生”(cittasambhavī)即于心中产生。此差别名为行(saṅkhāra)，此是其连结。如在“有毛者”(salomaka)、“有羽者”(sapakkha)等（词语）中，（此义）亦如是说。然而，若说如在“有漏法”(sāsavā dhammā)、“有所缘法”(sārammaṇā dhammā)等（词语）中，则更为合理。“经注所成”(pāḷiaṭṭhakathāsiddha)即是依据圣典(pāḷi)与义注(aṭṭhakathā)成立。此外，在《清净道论》(Visuddhimagga)等（论著）中，亦有“无行心”(asaṅkhāraṃ cittaṃ)与“有行心”(sasaṅkhāraṃ cittaṃ)的记载。在此处，此后者的说法是恰当的。由于由方便(upāya)所生者有成百上千种可能，故说“此仅为示例而已”。“以中舍状态”(udāsinabhāvena)即以中舍(majjhattatā)的状态。“由是”(yato)即是因此故。（它）就会变得不同。因此，可了知其过量，此是其连结。

๒๓. อิทานิ สหคตวจน สมฺปยุตฺตวจนานิ วิจาเรนฺโต ‘‘เอตฺถจา’’ติอาทิมารภิ. ‘‘น ปน เต เภทวนฺตา โหนฺตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น นุ เตปิจกฺขุ สมฺผสฺโส, โสตสมฺผสฺโส, ติอาทินา จ, กามวิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺโก, ติอาทินา จ, ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณ, นฺติอาทินาจ เภทวนฺตา โหนฺตีติ. สจฺจํ. เต ปน เภทา อิมํ จิตฺตํ ภินฺนํ น กโรนฺติ. ตสฺมา เต เภทวนฺตาน โหนฺตีติ วุตฺตา. น จ เตสํ อยํ วิกปฺโป อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิมสฺมึ จิตฺเต’’ติ โลภมูลจิตฺเต. ‘‘กตฺถจี’’ติ กิสฺมิญฺจิ จิตฺเต. เยวาปนาติ วุตฺเต สุธมฺเมสุ อาคตานิเยวาปนกานิ. ‘‘อญฺเญหี’’ติ โทสมูลโมหมูเลหิ. นนุตานิปิ อิธ คเหตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นา’’ติ น คเหตพฺพานิ. กสฺมาติ อาห ‘‘เตสุหี’’ติอาทึ[Pg.48]. เตปิ อิธ นคเหตพฺพา สิยุํ. น ปน น คเหตพฺพา. กสฺมา, เวทนาย จ สยํ เภทวนฺตตฺตา, ทิฏฺฐิสงฺขารานญฺจ วิกปฺปสพฺภาวาติ อธิปฺปาโย.

23. 现在，为审查“俱生”之言与“相应”之言，而说“于此”等。“但它们并非有差别的”，为何这么说？难道眼触、耳触等，欲寻、瞋寻等，以及于苦之无明、于苦集之无明等，不都是有差别的吗？诚然。但那些差别并不会使此心产生差别，因此说“它们并非有差别的”。并且它们本身并没有这种分别，此为关联。“于此心中”，即于贪根心中。“于何处”，即于任何心中。说到“yevāpanā”ti（泛说），是指在善法中出现的那些泛说法。“以其他”，即以瞋根、痴根。难道那些不也应在此被包含吗？此为关联。“不”，即不应被包含。为何？说“于彼等”等。它们在此或可不被包含，但并非不应被包含。为何？意趣是：因为受本身具有差别，以及见与诸行亦有分别存在故。

๒๔. ‘‘โสมนสฺสสฺสการณ’’นฺติ โสมนสฺสุปฺปตฺติยา การณํ. โสมนสฺสุปฺปตฺติยา การเณ วุตฺเต ตํ สหคต จิตฺตุปฺปตฺติยาปิการณํ สิทฺธํ โหตีติ กตฺวา ตเมว วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘โสมนสฺสปฺปฏิสนฺธิโกหี’’ติอาทึ. หีเนน วา…เป… อารมฺมเณน สมาโยโค, เตน สมายุตฺตสฺสาปิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานนฺติอาทินา วตฺตพฺพํ. ตถา พฺยสนมุตฺติยํปิ. อุเปกฺขาการเณ ‘‘พฺยสนมุตฺตี’’ติ อิทํ โทมนสฺสปฺปสงฺคปริหารวจนํ. อชฺฌาสโยวุจฺจติ อชฺฌาวุตฺตํ เคหํ. ทิฏฺฐิสงฺขาโต อชฺฌาสโยยสฺสาติ ทิฏฺฐชฺฌาสโย. ตสฺส ภาโว ทิฏฺฐชฺฌาสยตา. ‘‘อโยนิโส อุมฺมุชฺชน’’นฺติ อนุปายโต อาภุชนํ, มนสิกรณํ. ‘‘จินฺตา ปสุตวเสนา’’ติ คมฺภีเรสุ ธมฺเมสุ จินฺตาปสวนวเสน, วีมํสา วฑฺฒนวเสน. ‘‘ทิฏฺฐการณเมวา’’ติ ทิฏฺฐํ การณปฺปฏิรูปกเมว. เตนาห ‘‘สารโตสจฺจโต อุมฺมุชฺชน’’นฺติ. ‘‘ตพฺพิปรีเตนา’’ติ ตโต วิปรีเตน. อทิฏฺฐชฺฌาสยตา, ทิฏฺฐิวิปนฺนปุคฺคลปริวชฺชนตา, สทฺธมฺมสวนตา, สมฺมาวิตกฺกพหุลตา, โยนิโส อุมฺมุชฺชนญฺจ ทิฏฺฐิวิปฺปโยคการณนฺติ วตฺตพฺพํ.

24. “‘喜之因’，即喜生起之因。当说喜生起之因时，应知其亦为喜俱生之心生起之因，故如是说。因此说‘以喜结生故’等。或以下劣……（乃至）……与所缘结合，由彼结合而心生起等，当如是说。于脱离灾患亦然。于舍之因中，‘脱离灾患’此言是为避免与忧关连。意乐，被称为‘内在所住’，如家。其意乐被称为‘见’者，是为‘见意乐者’。其状态为‘见意乐性’。‘不如理现起’，即不善巧地倾向、作意。‘以专注于思考故’，即于甚深法中，以专注于思考、增长伺察故。‘仅是见因’，即所见仅是似因。因此说‘执为精要与真实而起’。‘与彼相反’，即与此相反。无见意乐性、远离见毁坏之人、听闻正法、多正思惟、如理现起，当知此等为离见之因。

‘‘อิเมสํ ปน จิตฺตานํ อุปฺปตฺติวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเคคเหตพฺพ’’นฺติ วิสุทฺธิ มคฺเคขนฺธ นิทฺเทสโต คเหตพฺพํ. วุตฺตญฺหิตตฺถ. ยทา หินตฺถิกาเมสุ อาทีนโวติอาทินานเยน มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปุเรกฺขิตฺวา หฏฺฐตุฏฺโฐ กาเมวา ปริภุญฺชติ, ทิฏฺฐมงฺคลาทีนิ วา สารโตปจฺเจติ สภาว ติกฺเขน อนุสฺสาหิเตนจิตฺเตน. ตทา ปถมํ อกุสล จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา มนฺเทน สมุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทาทุตียํ. ยทา มิจฺฉา ทิฏฺฐึ อปุเรกฺขิตฺวา เกวลํ หฏฺฐตุฏฺโฐ เมถุนํ วา เสวติ, ปร สมฺปตฺตึ วา อภิชฺฌายติ, ปรภณฺฑํ วา หรติ สภาวติกฺเขเนว อนุสฺสาหิเตน จิตฺเตน. ตทา ตตียํ. ยทา มนฺเทน สมุสฺสาหิเตนจิตฺเตน, ตทา จตุตฺถํ. ยทา ปน กามานํ วา อสมฺปตฺตึ อาคมฺม อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาเวน จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตาโหนฺติ[Pg.49], ตทาเสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ.

“‘关于这些心的生起方式，当于《清净道论》(Visuddhimagga)中得知’，即当于《清净道论》之‘蕴的解释’(khandhaniddesa)中得知。彼处已如是说：当于追求低劣欲乐中，以‘有过患’等方式，以邪见为前导，心怀欢喜地享受欲乐，或以自性猛利、无行之心，信受所见之吉兆等为真实时，尔时第一不善心生起。当以迟钝、有行之心时，则第二（不善心）生起。当不以邪见为前导，仅是心怀欢喜地行淫、或觊觎他人财产、或盗取他人财物，以自性猛利、无行之心时，尔时第三（不善心）生起。当以迟钝、有行之心时，则第四（不善心）生起。然若因欲乐不得，或因无有其他喜因，于此四种情况中皆无喜时，则其余四种舍俱生心生起。

โลภมูลจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

贪根心释义终。

๒๕. โทสมูลจิตฺเต. ‘‘วิรูป’’นฺติ ทุฏฺฐํ, ลุทฺทํ. ทุมฺมนสฺส ภาโวติ วุตฺเต กายิกทุกฺขเวทนายปิ ปสงฺโค สิยาติ วุตฺตํ ‘‘มานสิก…เป… นาม’’นฺติ. ปฏิหญฺญติ พาธติ. ‘‘สนฺตตฺเต’’ติ สนฺตาปิเต.

25. 于瞋根心。“违逆相”(virūpa)，即败坏、凶暴。“忧的状态”，若作此说，则可能关连到身苦受，故说“心的……（乃至）……名为”。“违逆”(paṭihaññati)意为“损害”(bādhati)。“于已燃烧者”(santatte)，即于被烧热者。

๒๖. ‘‘เภทกโร’’ติ อญฺญมญฺญวิเสสกโร. ‘‘เภทกราน โหนฺตี’’ติ อิมสฺส จิตฺตสฺส อญฺญมญฺญวิเสสกราน โหนฺติ. โทมนสฺสคฺคหณํ ปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ คหิตนฺติ โยชนา. ปสงฺโคติ จนานปฺปการโต สชฺชนํ ลคฺคนํ. กถํ ปสงฺโคติ อาห ‘‘ยทาหี’’ติอาทึ. ‘‘ตุฏฺฐึ ปเวเทนฺตี’’ติ ตุฏฺฐามยํ อิเมสํ มรเณนาติอาทิ จิกฺขนฺติ. เอวํ สหคตปฺปสงฺคํ นิวตฺเตตฺวา สมฺปยุตฺตปฺปสงฺคํ นิวตฺเตตุํ ‘‘ปฏิฆคฺคหณํปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ติรจฺฉานคตปาณวเธ อปุญฺญํ นาม นตฺถิ. อาทิกปฺปโต ปฏฺฐาย มนุสฺสานํ ยถากาม ปริโภคตฺถาย โลกิสฺสริเยนถาวรฏฺฐายินา นิมฺมิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘วิสฺสฏฺฐา’’ติ อนาสงฺกา. ‘‘อญฺเญวา’’ติ อญฺเญ วา ชเน. วิมติ เอว เวมติกํ. เวมติกํ ชาตํ เยสํ เต เวมติกชาตา. ปุริมจิตฺตสฺสโลภสหคตภาโว อิมานิอฏฺฐปิ โลภสหคตจิตฺตานินามาติ อิมินา จูฬนิคมเน เนว สิทฺโธวิยาติ โยชนา. จูฬนิคมเนน ปฏิฆสมฺปยุตฺต ภาเวสิทฺเธ โทมนสฺสสหคตภาโวปิ เตนสิทฺโธ เยวาติ กตฺวา ‘‘เตสํ คหณํ’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เตส’’นฺติ โทนสฺสปฏิฆานํ. อิมสฺมึ จิตฺเต อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิจถินมิทฺธานิ จ อนิยตโยคีนิ จ โหนฺติ เยวาปนกานิ จ. เตนาห ‘‘ปุริมจิตฺเต’’ติอาทึ. โทมนสฺสํ อิมสฺมึ จิตฺเต อตฺถิ, อญฺญจิตฺเตสุ นตฺถิ, ตสฺมา อสาธารณ ธมฺโม นาม. อนญฺญสาธารณ ธมฺโมติปิ วุจฺจติ. ‘‘ยถาตํ’’ติ ตํ นิทสฺสนํ ตทุทาหรณํ ยถา กตมนฺติ อตฺโถ. ‘‘อุปลกฺเขตี’’ติ [Pg.50] สญฺญาเปติ. อาตปํตายติรกฺขตีติ อาตปตฺตํ. เสตจฺฉตฺตํ. ลทฺธํ อาตปตฺตํ เยนาติ ลทฺธาตปตฺโต. ราชกุมาโร. โส อาตปตฺตํ ลทฺโธติ วุตฺเต สพฺพํ ราชสมฺปตฺตึ ลทฺโธติ วิญฺญายติ. ตสฺมา อิทํ อุปลกฺขณ วจนํ ชาตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อุภินฺน’’นฺติ ทฺวินฺนํ โทมนสฺส ปฏิฆานํ. ปุพฺเพ โทมนสฺสสหคตนฺติ วตฺวา นิคมเน ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตานีติ วุตฺตตฺตา ‘‘อิมสฺส…เป… สิทฺธิโต’’ติ วุตฺตํ.

26. “‘分别者’(Bhedakaro)是制造彼此差别者。‘成为分别者’(Bhedakarāna hontī)是说此心成为制造彼此差别者。取忧是为了止息纠缠，应如是结合。纠缠(pasaṅgo)是指以各种方式执著、粘着。如何是纠缠？如说‘当……’(yadāhī)等。‘宣示满足’(Tuṭṭhiṃ pavedentī)是说他们宣称‘我们因这些人的死亡等而满足’。这样平息俱行纠缠后，为了平息相应纠缠，所以说‘亦取瞋……’(paṭighaggahaṇaṃpī)等。杀害旁生(tiracchānagatapāṇa)没有不善业，其意为：从劫初(ādikappato)以来，为了让人们随欲享用，它们是由世间主宰所创造的。‘无虑’(Vissaṭṭhā)就是没有疑虑。‘或其他人’(Aññevā)就是其他的众生。疑即是疑惑(vematikaṃ)。于彼等生起疑惑，彼等即为生起疑惑者(vematikajātā)。应如是结合：前一心的贪俱行状态，以及这八种心名为贪俱行心，这一点似乎并未通过此小结而成立。通过小结，若与瞋相应的情况成立，那么与忧俱行的状态也就能由此成立，因此才说‘取彼等’(tesaṃ gahaṇaṃ)。‘彼等’指的是忧和瞋。于此心中，嫉、悭、恶作、昏沉、睡眠是不定法(aniyatayogīni)，亦是可舍离的(yevāpanakāni)。因此才说‘于前一心……’(purimacitte)等。忧于此心有，于余心无，因此称为不共法(asādhāraṇa dhammo)，亦称不共他法(anaññasādhāraṇa dhammo)。‘如是’(Yathātaṃ)，即是那个譬喻、那个例子，如其所作之义。‘表征’(Upalakkhetī)即使人知解。遮挡阳光(ātapaṃ)的就是伞盖(ātapattaṃ)，即白伞盖(setacchattaṃ)。获得伞盖的人就是得伞盖者(laddhātapatto)，比如王子。如果说得了伞盖，人们就会理解为获得了所有的王权。因此，应知此为表征语(upalakkhaṇa vacanaṃ)。‘二者’(Ubhinnaṃ)指的是忧和瞋。前面说的是忧俱行，而结语中说的是与瞋相应心，因此才说‘此……乃至……成立故’(imassa…pe… siddhito)。

๒๗. ‘‘อนิฏฺฐโลกธมฺเมหี’’ติ อลาโภ จ, อยโสจ, นินฺทาจ, ทุกฺขญฺจาติ จตูหิ อนิฏฺฐโลกธมฺเมหิ. ‘‘ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา’’ติ อหํ อลาภาทีหิ มาสมาคจฺฉีติ ปตฺเถนฺตสฺสปิ กุโตเมเอตฺถโลเกตํ ปตฺถนา ปูรณํ สพฺพกาลํ ลพฺภาติ อตฺโถ. ‘‘ลพฺภา’’ติ จ กมฺมตฺถทีปกํ ปาฏิปทิกปทํ. อิเมสํ อุปฺปตฺติวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค สงฺเขปโตว วุตฺตํ ตสฺส ปาณาติ ปาตาทีสุ ติกฺขมนฺทปฺปวตฺติกาเล ปวตฺติเวทิตพฺพาติ.

27. “由不如意世间法”(Aniṭṭhalokadhammehī)即由失利、恶名、讥毁、苦这四种不如意世间法。“此中何可得？”(Taṃ kutettha labbhā)意思是：即使祈愿“愿我不要遭遇失利等”，于此世间，我的此愿望如何能恒常实现呢？“可得”(Labbhā)是显示业格义的词干。此等之生起方式，在《清净道论》(Visuddhimagga)中已简略宣说，当知其发生于杀生等行为猛烈或缓慢之时。

โทสมูลจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

瞋根心释义终。

๒๘. โมหมูลจิตฺเต. ‘‘มูลนฺตรวิรเหนา’’ติ อญฺญมูลวิรเหน. สํสปฺปตีติ สํสปฺปมานา. เอวํ นุ โข, อญฺญถานุ โขติ เอวํ ทฺวิธา เอรยติ กมฺปตีติ อตฺโถ. วิกฺขิปตีติ วิกฺขิปมานํ. ‘‘นิยมนตฺถ’’นฺติ อิทํ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตํ นามาติ นิยมนตฺถํ. อิทญฺหิ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ วิย นิคมเนน สิทฺธํ น โหติ. ‘‘อิธ ลทฺโธกาสํ หุตฺวา’’ติ มูลนฺตร วิรหตฺตา เอว อิธลทฺโธกาสํ หุตฺวา. ปกติ สภาวภูตํ, อิติ ตสฺมา นตฺถีติ โยชนา. ‘‘อโนสกฺกมาน’’นฺติ ปจฺฉโต อนิวตฺตมานํ. ‘‘อสํสีทมาน’’นฺติ เหฏฺฐโต อปตมานํ. อุภเยน อพฺโพจฺฉินฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อติสมฺมุฬฺหตายา’’ติ มูลนฺตร วิรเหน โมเหน อติสมฺมุฬฺหตาย. ‘‘อติจญฺจลตายา’’ติ สํสปฺปมานวิกฺขิปมาเนหิวิจิกิจฺฉุทฺธจฺเจหิ อติจญฺจลตาย. ‘‘สพฺพตฺถปี’’ติ สพฺเพสุปิ อารมฺมเณสุ. อฏฺฐกถายํ สงฺขาร เภเทน อวิชฺชาย ทุวิธภาโวว วุตฺโต. กถํ วุตฺโต. อวิชฺชา อปฺปฏิปตฺติ มิจฺฉา ปฏิปตฺติโต ทุวิธา ตถา สสงฺขา ราสงฺขารโตติ [Pg.51] วุตฺโต. ‘‘ติวิธภาโววา’’ติ อิมสฺมึ จิตฺเตสงฺขารวิมุตฺตาย อวิชฺชาย สทฺธึ ติวิธภาโวว. อิเมสํ ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ อุปฺปตฺติวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเคสงฺเขปโตววุตฺตํ ตสฺสอสนฺนิฏฺฐานวิกฺเขปกาเลปวตฺติ เวทิตพฺพาติ.

28. 于痴根心。“由无余根”(Mūlantaravirahenā)即由无其他根。蠕动(saṃsappati)即蠕动着。是这样呢，还是那样呢？意为此心以两种方式摇动、颤动。散乱(vikkhipati)即散乱着。“为确定故”(Niyamanatthaṃ)是为确定此乃疑相应心。此心不像瞋相应心那样，能由结语成立。“于此得机缘”(Idha laddhokāsaṃ hutvā)即因无余根故，于此得机缘。应结合为：它是自然本性，因此（对立善法）不存在。“不退缩”(Anosakkamānaṃ)即不向后退。“不沉没”(Asaṃsīdamānaṃ)即不向下沉。是说二者皆不断绝。“由极痴故”(Atisammuḷhatāyā)即因无余根，由痴而极痴。“由极动摇故”(Aticañcalatāyā)即因蠕动、散乱的疑和掉举而极动摇。“于一切处”(Sabbatthapī)即于一切所缘。在义注(aṭṭhakathā)中，依行之差别，只说了无明的两种状态。如何说？无明因非正行与邪行而为二种，如是，亦说为有行与无行。“或为三法”(Tividhabhāvovā)即于此心中，与离行之无明一起，共有三法。此二心之生起方式，在《清净道论》(Visuddhimagga)中已简略宣说，当知其发生于不决断、散乱之时。

๒๙. ‘‘สพฺพถาปี’’ติ นิปาตสมุทาโย วา โหตุ อญฺญมญฺญเววจโน วา, วิสุํ นิปาโตวาติ เอวํ สพฺพปฺปการโตปิ. อกุสลปเท อกาโร วิรุทฺธตฺโถ. ยถา อมิตฺโต, อสุโร, ติทสฺเสตุํ ‘‘อกุสลานี’’ติอาทิมาห. ‘‘ปฏิวิรุทฺธภาโว’’ติ โมหาทีหิ อกุสเลหิ วิรุทฺธภาโว. ภาวนํนารหนฺตีติ ‘‘อภาวนารหา’’. กถํ ปน ภาวนํนารหนฺตีติ อาห ‘‘ปุนปฺปุน’’นฺติอาทึ. ‘‘นิยามํ โอกฺกมนฺตาปี’’ติ ปญฺจานนฺตริย กมฺมภาเวน นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิภาเวน จ นิยามํ โอกฺกมนฺตาปิ. อปายํ ภชนฺตีติ อปายภาคิโน. กมฺมการกา. เตสํ ภาโว. ตาย. ‘‘วฏฺฏโสตนิยเต’’ติ สํสารวฏฺฏ โสตสฺมึ นิยเต. ‘‘ถิรตรปตฺตา’’ติ สมาธิวเสน ถิรตรภาวํ ปตฺตา. อิทานิ ตเมวตฺถํ ปการนฺตเรน วิภาเวตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ‘‘สิยุ’’นฺติ ปทํ ธาตุปจฺจเยหิ สิทฺธํ นิปฺผนฺนปทํ นาม นโหติ. กสฺมา, อิธปริกปฺปตฺถสฺส อสมฺภวโต. นิปาตปทํ โหติ. กสฺมา, อเนกตฺถตา สมฺภวโต. อิธ ปน ภวนฺติ สทฺเทน สมานตฺโถ. เตนาห ‘‘นิปาตปทํ อิธ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

29. “‘Sabbathāpī’（一切），无论是诸不变词的集合，还是彼此的同义词，或是单独的不变词，都是指一切种类。在‘不善’(akusala)一词中，‘a’字首表否定义。如‘非友’(amitta)、‘阿修罗’(asura)，为说明此义而说‘诸不善’(akusalāni)等。‘相违的状态’(paṭiviruddhabhāva)是指与痴等不善法相违的状态。不应修习，故为‘不应修习者’(abhāvanārahā)。至于‘为何不应修习？’，（经中）说‘反复’(punappunaṃ)等。‘即使是进入定法者’(niyāmaṃ okkamantāpi)，也因五无间业(pañcānantariya kamma)及定邪见(niyatamicchādiṭṭhi)而进入定法。‘堕于恶趣’(apāyaṃ bhajanti)者，即是‘恶趣分者’(apāyabhāgino)。他们是造业者(kammakārakā)。他们的状态(tesaṃ bhāvo)。因此(tāya)。‘为轮回之流所决定’(vaṭṭasotaniyate)是指在轮回之流中被决定。‘获得更坚固’(thiratarapattā)是指通过定力而获得更坚固的状态。现在为了以另一种方式阐明此义，而说‘而且’(apicā)等。‘siyu’（是）一词，并非由词根与后缀构成的派生词。为何？因为此处没有祈愿义(parikappattha)的可能性。它是一个不变词(nipātapada)。为何？因为有多重含义的可能性。在此，它与‘bhavanti’（存在）一词同义。因此说：‘在此应视为不变词’。”

อกุสลวณฺณนา.

不善释义。

๓๐. อเหตุกจิตฺเต. ‘‘สพฺพนิหีน’’นฺติ สพฺพจิตฺเตหิ หีนํ. ปุน ‘‘สพฺพนิหีน’’นฺติ สพฺพาเหตุเกหิ หีนํ. ‘‘ต’’นฺติ อกุสล วิปากํ.

30. 无因心。“一切劣等”(sabbanihīna)是指比一切心都劣等。“又一切劣等”(puna sabbanihīna)是指比一切无因心都劣等。“彼”(taṃ)是指不善异熟心。

๓๑. สุตฺตปาฬิยํ, ‘‘กฏฺฐ’’นฺติ สุกฺขทารุํ. ‘‘สกลิก’’นฺติ ฉินฺทิตผาลิตํ กฏฺฐกฺขณฺฑกํ. ‘‘ถุส’’นฺติ วีหิสุงฺกํ. ‘‘สงฺการ’’นฺติ กจวรํ. จกฺขุญฺจรูเป จ ปฏิจฺจ ยํวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ. ตํ จกฺขุวิญฺญาณนฺตฺเวว วุจฺจตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ‘‘รูเป’’ติ รูปารมฺมณาน[Pg.52]. ‘‘สทฺเท’’ติอาทีสุปิ เอสนโย. เอตฺถ จ วิญฺญาณานิ เอกวตฺถุ นิสฺสิตานิ โหนฺติ. ตสฺมา วตฺถุ ทฺวาเรสุ เอกวจนํ วุตฺตํ. อารมฺมณานิ ปน เอกวิญฺญาเณนาปิ พหูนิ คหิตานิ. ตสฺมา อารมฺมเณสุ พหุวจนํ. ‘‘ทุกฺขยตี’’ติ ทุกฺขํ กโรติ. นามธาตุ ปทญฺเหตํ. ยถา อตฺตานํ สุเขติ วีเณตีติ สทฺทวิทู. ธาตุปาเฐสุ ปน สุขทุกฺขตกฺกิริยายํติ วุตฺตํ. ตกฺกิริยาติ จ สุขกิริยา ทุกฺข กิริยาติ อตฺโถ. สาตกิริยา อสฺสาตกิริยาติ วุตฺตํ โหติ. จ สทฺโท โอกาสตฺโถติ กตฺวา ‘‘ทุกฺกรํ โอกาสทาน’’นฺติ วุตฺตํ.

31. 在经藏(Suttapiṭaka)中，“木材”(kaṭṭha)指干燥的木头。“木屑”(sakalika)是劈开的木片。“稻壳”(thusa)指稻子的外壳。“垃圾”(saṅkāra)就是废弃物。“眼与色为缘而生识，彼即称为眼识”，应如此等配合理解。其中“色”(rūpe)指诸色所缘(rūpārammaṇāna)。“声”(sadde)等也是此理。在此，诸识依止于同一所依处(vatthu)，因此在所依处之门(vatthudvāresu)用单数。然而，众多所缘(ārammaṇa)也可被一个识所取，因此在所缘处用复数。“使其苦”(dukkhayati)是“使其产生痛苦”(dukkhaṃ karoti)之义。这是一个名词性动词(nāmadhātu pada)。如同语法学家(saddavidū)所举的例子：“令自乐”(sukheti attānaṃ)、“弹琴”(vīṇeti)。然而在词根表(Dhātupāṭha)中说“在苦乐的活动中”(sukhadukkhatakkiriyāyaṃ)，其义为快乐的活动与痛苦的活动。也就是说，是愉悦的活动与不愉悦的活动。“ca”字是“机会”(okāsa)之义，因此说“给予做难事的机会”(dukkaraṃ okāsadānaṃ)。

๓๒. ‘‘จกฺขุสฺส อสมฺภินฺนตา’’ติ จกฺขุปสาทรูปสฺส อภินฺนตา. ตสฺมิญฺหิ ภินฺเนสติ อนฺธสฺส จกฺขุสฺส รูปานินุปฏฺฐหนฺตีติ. ‘‘โสตสฺสอสมฺภินฺนตา’’ติอาทีสุปิ เอสนโย. ‘‘อาโลกสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ’’ติ จกฺขุ จ อาโลเกสติ กิจฺจการี โหติ. อสติ นโหติ. ตถา รูปญฺจ. ตสฺมา อาโลโก เตสํ วิสยวิสยีภาวูปคมเน สนฺนิสฺสโย โหติ. ตสฺส อาโลกสนฺนิสฺสยสฺส ปฏิลาโภ. เอสนโย อากาสสนฺนิสฺสยาทีสุ. อิเมสํ องฺคานํ ยุตฺติ ทีปนา อุปริรูปสงฺคเห อาคมิสฺสติ. ‘‘อฏฺฐกถาย’’นฺติ อฏฺฐสาลินิยํ. ตตฺถ ‘‘ตสฺมึ ปน อาปาตํ อาคจฺฉนฺเตปิ อาโลกสนฺนิสฺสเย อสติ จกฺขุวิญฺญาณํ นุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ อสมฺภาเวนฺโต ‘‘ตํ วินา อาโลเกนา’’ติอาทิมาห. ‘‘อภาวทสฺสน ปร’’นฺติ อภาวทสฺสนปฺปธานํ.

32. “‘眼根不坏’(cakkhussa asambhinnatā)是指眼净色(cakkhupasāda)不坏。因为如果眼根破损，盲者的眼根就不能显现色法。‘耳根不坏’(sotassa asambhinnatā)等也是同样的道理。‘获得光依止’(ālokasannissayappaṭilābho)是指眼根与光一起起作用。没有光就不能起作用。色(rūpa)也是如此。因此，光在它们成为所缘与能缘时，是其依止(sannissaya)。获得此光依止。同样的道理适用于空依止(ākāsasannissaya)等。这些要素的合理阐释将在后面的《色摄》(Rūpasaṅgaha)中阐明。‘在义注中’(aṭṭhakathāyaṃ)是指在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中。那里说：‘即使对象出现，如果没有光依止，眼识也不会生起。’为了避免（对此的）误解，所以说‘如果没有光’等。‘以见到不存在(abhāvadassana)为主’是指以见到不存在为首要(abhāvadassanappadhānaṃ)。”

๓๓. วิปากวจนตฺเถ. วิปจฺจตีติ วิปากํ. วิปจฺจตีติ จ วิปกฺกภาวํ อาปชฺชติ. ปุพฺเพ กตกมฺมํ อิทานิ นิพฺพตฺตึ ปาปุณาตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทานิ ตทตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘อยญฺจ อตฺโถ’’ติอาทิมาห. อฏฺฐกถายํ อายูหน สมงฺคิตาปิ อาคตา. อิธ ปนสา เจตนา สมงฺคิตาย สงฺคหิตาติ กตฺวา ‘‘จตสฺโส สมงฺคิถา’’ติ วุตฺตํ. สมงฺคิตาติ จ สมฺปนฺนตา. ‘‘ตํ ตํ กมฺมายูหน กาเล’’ติ ปาณาติ ปาตาทิกสฺส ตพฺพิรมณาทิกสฺส จ ตสฺส ตสฺส ทุจฺจริตสุจริตกมฺมสฺส อายูหนกาเล. สมุจฺจินนกาเลติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพโส อภาวํ ปตฺวาน นิรุชฺฌตี’’ติ ยถา อพฺยากต [Pg.53] ธมฺมานิรุชฺฌมานา สพฺพโส อภาวํ ปตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. ตถา นนิรุชฺฌนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘สพฺพาการ ปริปูร’’นฺติ ปาณาติปาตํ กโรนฺตสฺส กมฺมานุ รูปาพหูกาย วจีมโน วิการา สนฺทิสฺสนฺติ. เอสนโย อทินฺนาทานาทีสุ. เอวรูเปหิ สพฺเพหิ อาการ วิกาเรหิ ปริปูรํ. ‘‘นิทหิตฺวา วา’’ติ สณฺฐเปตฺวา เอว. ‘‘ยํสนฺธายา’’ติ ยํกิริยาวิเสสนิธานํ สนฺธาย.

33. 异熟语之义。成熟，故为“异熟”(vipākaṃ)。所谓成熟，即是达到成熟的状态。意谓先前所造之业，如今已达生起(nibbatti)。现在为了阐明此义而说“此义”等。在义注(aṭṭhakathā)中也提及“积聚具足”(āyūhanasamaṅgitā)。此处则将思(cetanā)也摄入具足，故说“四种具足”(catasso samaṅgiyo)。所谓具足，即是圆满(sampannatā)。“于彼彼业积聚时”(taṃ taṃ kammāyūhanakāle)，意谓在杀生(pāṇātipāta)等恶行以及离杀生等善行，在彼彼恶行与善行积聚之时，即是聚集之时。“完全消失而灭尽”，意谓不像无记法(abyākatadhammā)在灭尽时是完全消失而灭尽，（业）不会像那样灭尽，此即是其意。“具足一切相”(sabbākāraparipūraṃ)，意谓行杀生者，会显现出许多与业相应的身、语、意之变异(vikāra)。此理亦适用于偷盗(adinnādāna)等。像这样具足一切相之变异。“或已安置”(nidahitvā vā)，即是已安立(saṇṭhapetvā eva)。“关于所指”(yaṃsandhāya)，即是指安立业行差别之事。

คาถายํ. ‘‘สชฺชู’’ติ อิมสฺมึ ทิวเส. ‘‘ขีรํ วมุจฺจตี’’ติ ยถา ขีรํ นาม อิมสฺมึ ทิวเส มุจฺจติ. ปกตึ ชหติ. วิปริณามํ คจฺฉติ. น ตถา ปาปํ กตํ กมฺมนฺติ โยชนา. กถํ ปน โหตีติ อาห ‘‘ทหนฺตํ พาลมนฺเวตี’’ติ. ‘‘ภสฺมาฉนฺโนวปาวโก’’ติ ฉาริกา ฉนฺโนวิย อคฺคิ. ‘‘โส ปนา’’ติ กิริยา วิเสโส ปน. ‘‘วิสุํ เอโก ปรมตฺถ ธมฺโมติปิ สงฺขฺยํ น คจฺฉตี’’ติ วิสุํ สมฺปยุตฺต ธมฺม ภาเวน สงฺขฺยํ น คจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. โส หิ กมฺมปจฺจยธมฺมตฺตา ปรมตฺถ ธมฺโม น โหตีติ น วตฺตพฺโพ. เตนาห ‘‘อนุสยธาตุโย วิยา’’ติ. ‘‘โส’’ติ กิริยาวิเสโส. ‘‘ต’’นฺติ กมฺมํ วา, กมฺมนิมิตฺตํ วา, คตินิมิตฺตํ วา. ‘‘ตทา โอกาสํ ลภตี’’ติ วิปจฺจนตฺถาย โอกาสํ ลภติ. โอกาสํ ลภิตฺวา ปจฺจุปฏฺฐาตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตาสุ จ ตูสุสมงฺคิตาสุ. ‘‘อิตี’’ติ ลทฺธคุณวจนํ. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ ปุน ลทฺธคุณวจนํ. ‘‘ปาฬิย’’นฺติ ธมฺมสงฺคณิ ปาฬิยํ. ‘‘กมฺมสนฺตานโต’’ติ อรูปสนฺตานํ เอว วุจฺจติ. ‘‘เย ปนา’’ติ คนฺถการา ปน. ‘‘เตส’’นฺติ คนฺถการานํ. อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. เตสํ วาเทติ วา โยเชตพฺพํ. ยญฺจอุปมํ ทสฺเสนฺตีติ โยชนา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ วจเน. น จ น ลภนฺตีติ โยชนา. ‘‘ตทา’’ติ ตสฺมึ ปริณตกาเล. ‘‘นาฬ’’นฺติ ปุปฺผผลานํ ทณฺฑกํ.

于偈颂中。“今日(sajjū)”，意谓在此日。“乳出(khīraṃ vamuccati)”，意谓如同乳汁在此日挤出，舍弃其本性(pakati)，发生变异(vipariṇāma)。应如是连结：所造的恶业并非如此。那么如何呢？故说“燃烧随愚人(dahantaṃ bālamanvetī)”。“如灰覆火(bhasmāchannovapāvako)”，意谓如同被灰烬覆盖的火焰。“而彼(so pana)”，是作用的差别。“单独一个究竟法(paramattha dhamma)亦不入于数”，其意为：作为单独相应的法(sampayutta dhamma)而不入于数。因为它从业缘法(kammapaccayadhamma)故，不能说它不是究竟法。因此说“如同诸随眠界(anusayadhātu)”。“彼(so)”，是作用的差别。“彼(taṃ)”，是指业(kamma)、业相(kammanimitta)，或趣相(gatinimitta)。“那时得机会(tadā okāsaṃ labhati)”，意谓为得成熟(vipaccana)而获得机会。其意为：获得机会后即现起(paccupaṭṭhāti)。“于彼(tatthā)”，意谓在那些具足(samaṅgitā)之中。“如是(iti)”，是赞叹功德的词语。“如是而作(evañca katvā)”等，又是赞叹功德的词语。“于圣典(pāḷi)中”，意谓在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)圣典中。“从业相续(kammasantānato)”，仅指无色相续(arūpasantāna)。“而某些(ye pana)”，是指某些论师(ganthakāra)。“他们(tesaṃ)”，意谓论师们。关联是“发生(āpajjati)”。或者应连结为“在他们的学说中”。应理解为“又举譬喻以显示”。“于彼(tatthā)”，意谓在那句话里。应理解为“并非不得”。“那时(tadā)”，意谓在那成熟之时(pariṇatakāla)。“茎(nāḷa)”，意谓花和果实的梗(daṇḍaka)。

๓๔. ‘‘สมฺภโว’’ติ ปสงฺคการณํ. อภิวิเสเสน จรณํ ปวตฺตนํ อภิจาโร. วิเสส วุตฺติ. น อภิจาโร พฺยภิจาโร. สามญฺญ วุตฺติ. ปกฺขนฺตเรน สาธารณตาติ วุตฺตํ โหติ. ปกฺขนฺตเรน สาธารณตา นามปกฺขนฺตรสฺส นานปฺปการโต สชฺชนเมว ลคฺคนเมวาติ วุตฺตํ พฺยภิจารสฺสาติ ปสงฺคสฺส อิจฺเจวตฺโถติ. เอตฺถจาติอาทินา [Pg.54] สมฺภวพฺยภิจารานํ อภาวเมว วทติ. อกุสลเหตูหิ จ สเหตุกตา สมฺภโว นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตส’’นฺติ อกุสลวิปากานํ. ‘‘อพฺยภิจาโรเยวา’’ติ พฺยภิจารรหิโตเยว.

34. “生起(sambhava)”，是关联(pasaṅga)的原因。以殊胜的方式行动、转起，是“正行(abhicāra)”，是特殊的行转。非“正行”是“邪行(byabhicāra)”，是普遍的行转。意谓从另一方面来说是共通性。所谓从另一方的共通性，即是对另一方以各种方式染著、执著，这被称为“邪行”，此即是“关联”之义。在此处等句中，说明了“生起”和“邪行”的不存在。关联是：因由诸不善因所引发，故“生起”不存在。“彼等(tesaṃ)”，指诸不善异熟(akusalavipāka)。“唯无邪行(abyabhicāroyeva)”，即是没有邪行。

๓๕. ‘‘ปญฺจทฺวาเร อุปฺปนฺน’’นฺติ ปญฺจทฺวารวิการํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนตฺตา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตญฺหี’’ติอาทึ. เอสนโย มโนทฺวาราวชฺชเนปิ.

35. “于五门生起”，是说因为它缘于五门的变化(pañcadvāravikāra)而生起。因此说了“彼实……(tañhi)”等。此理亦适用于意门转向(manodvārāvajjana)。

ยทิ หิ อยมตฺโถสิยา, เอวญฺจสติ, อยมตฺโถ อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตส’’นฺติ วีถิจิตฺตานํ. อุปฺปาทสทฺโทนิยตปุลฺลิงฺโคติ กตฺวา ‘‘ฏีกาสุ ปน…เป… นิทฺทิฏฺฐํ’’ สิยาติ วุตฺตํ. ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ สมฺปยุตฺตเหตุวิรหโตติ วุตฺตนเยน. วิปจฺจน กิจฺจํ นาม วิปากานํ กิจฺจํ. วิปากุปฺปาทนกิจฺจํ นาม กุสลากุสลานํ กิจฺจํ. ‘‘ตํ ตํ กิริยามตฺตภูตานี’’ติ อาวชฺชน กิริยา หสนกิริยามตฺตภูตานิ. ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติจิตฺตานิ นาม เกวลํ กมฺมเวคุกฺขิตฺตภาเวนสนฺตาเนปติตมตฺตตฺตา ทุพฺพล กิจฺจานิ โหนฺติ. ปญฺจ วิญฺญาณานิ จ อสารานํ อพลานํ ปสาทวตฺถูนํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนตฺตา ทุพฺพลวตฺถุกานิ โหนฺติ. สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ จ ปญฺจวิญฺญาณานุพนฺธ มตฺตตฺตา ทุพฺพล กิจฺจฏฺฐานานิ โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ สพฺพานิ อตฺตโน อุสฺสาเหนวินา เกวลํ วิปจฺจนมตฺเตน ปวตฺตนฺติ. ‘‘วิปากสนฺตานโต’’ติ ปญฺจทฺวาราวชฺชนญฺจ มโนทฺวาราวชฺชนญฺจ ภวงฺควิปากสนฺตานโต ลทฺธปจฺจยํ โหติ. โวฏฺฐพฺพนํ ปญฺจวิญฺญาณาทิ วิปากสนฺตานโต ลทฺธปจฺจยํ. ‘‘อิตรานิ ปนา’’ติ หสิตุปฺปาทจิตฺต มหากิริยจิตฺตาทีนิ. ‘‘นิรนุสยสนฺตาเน’’ติ อนุสยรหิเต ขีณาสวสนฺตาเน. ‘‘อุสฺสาหรหิตานิ เอวา’’ติ ยถา รุกฺขานํ วาตปุปฺผานิ นาม อตฺถิ. ตานิ ผลุปฺปาทกสิเนหรหิตตฺตา ผลานิ น อุปฺปาเทนฺติ. ตถา ตานิ จ วิปากุปฺปาทกตณฺหาสิเนหรหิตตฺตา อุสฺสาหพฺยาปาร รหิตานิ เอว.

关联是：若此义理成立，如此，则此义理发生。“彼等(tesaṃ)”，指诸心路心(vīthicitta)。因为“生起(uppāda)”一词是定阳性，故说“然而在复注(ṭīkā)中……乃至……已阐释”应如是。“依所说之理(vuttanayena)”，意谓依于“无相应因”之理。所谓“成熟作用(vipaccana kicca)”，是诸异熟的作用。所谓“令异熟生起作用(vipākuppādana kicca)”，是诸善、不善法的作用。“彼等唯是作用”，意谓转向作用、生笑作用等唯是作用。所谓结生、有分、死心，仅因被业速抛掷而堕入相续，故其作用微弱。而五识，因依于无实质、无力的净色所依而生起，故其所依薄弱。而领受等心，仅因随缚于五识，故其作用地位微弱。因此，彼等一切，皆无自力，仅凭成熟而转起。“从异熟相续(vipākasantānato)”，意谓五门转向及意门转向，从有分异熟相续获得助缘。确定(voṭṭhabbana)，从五识等异熟相续获得助缘。“而其余(itarāni pana)”，是指生笑心、大唯作心等。“于无随眠相续中(niranusayasantāne)”，意谓于无随眠的漏尽者相续中。“实无精勤”，意谓例如树木有风花，彼等因无能生果实之润泽，故不生果实。同样，彼等亦因无能生异熟之爱润，故实无精勤作用。

๓๖. เวทนาวิจารณายํ. ‘‘ปิจุปิณฺฑกานํ วิยา’’ติ ทฺวินฺนํ กปฺปาสปิจุปิณฺฑกานํ อญฺญมญฺญสงฺฆฏฺฏนํ วิย อุปาทารูปานญฺจ อญฺญมญฺญสงฺฆฏฺฏนํ ทุพฺพลเมวาติ โยชนา. ‘‘เตสํ อารมฺมณภูตาน’’นฺติ ติณฺณํ มหาภูตานํ. ‘‘กายนิสฺสยภูเตสู’’ติ กายนิสฺสยมหาภูเตสุ[Pg.55].‘‘เตหี’’ติ ปญฺจวิญฺญาเณหิ. ‘‘ปุริมจิตฺเตนา’’ติ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตโต. ‘‘ต’’นฺติ อกุสลวิปากสนฺตีรณํ. ปฏิเฆน วินา นปฺปวตฺตติ. กสฺมา นปฺปวตฺตตีติ อาห ‘‘เอกนฺตากุสลภูเตนา’’ติอาทึ. ‘‘อพฺยากเตสุ อสมฺภวโต’’ติ อพฺยากต จิตฺเตสุ ยุชฺชิตุํ อสมฺภวโต. กมฺมานุภาวโต จ มุญฺจิตฺวา ยถาปุริมํ วิปากสนฺตานํ กมฺมานุภาเวน ปวตฺตํ โหติ. ตถา อปฺปวตฺติตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เกนจี’’ติ เกนจิ จิตฺเตน. ‘‘วิสทิสจิตฺตสนฺตาน ปราวฏฺฏนวเสนา’’ติ ปุริเมนวิปาก จิตฺต สนฺตาเนน วิสทิสํ กุสลาทิ ชวน จิตฺตสนฺตานํ ปรโต อาวฏฺฏา ปน วเสน. ตถาหิทํ จิตฺตทฺวยํ ปาฬิยํ อาวฏฺฏนา, อนฺวาวฏฺฏนา, อาโภโค, สมนฺนาหาโรติ นิทฺทิฏฺฐํ. ‘‘สพฺพตฺถาปี’’ติ อิฏฺฐารมฺมเณปิ อนิฏฺฐารมฺมเณปิ. ‘‘อตฺตโน ปจฺฉา ปวตฺตสฺส จิตฺตสฺส วเสนา’’ติ อตฺตโน ปจฺฉา ปวตฺตํ จิตฺตํ ปฏิจฺจ น วตฺตพฺโพติ อธิปฺปาโย. ‘‘อตฺตโน ปจฺจเยหิ เอว โส สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ อตฺตโน ปจฺจเยสุ พลวนฺเตสุ สติ, พลวา โหติ. ทุพฺพเลสุ สติ, ทุพฺพโล โหตีติ สกฺกาวตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘วิสทิส จิตฺตสนฺตาน’’นฺติ โวฏฺฐพฺพนกิริยจิตฺตสนฺตานํ.

36. 论受的思择。“如棉絮团”，其意是说，如同两团棉花相互摩擦一样，诸所取色(upādārūpa)之间的相互摩擦亦极为微弱。“以彼等为所缘”，指三（大）种。“于身为所依者”，指于身为所依的诸大种中。“由彼等”，指五识。“由前心”，指从领受心。“彼”，指不善异熟推度心。无嗔则不转起。为何不转起？说“纯属不善故”等。“于无记中不可能”，指于无记心中不可能相应。其意是说，脱离了业力，它不会像之前的异熟相续那样由业力而转起。“由某”，指由某个心。“依不同心相续转向”，其意是说，从之前的异熟心相续，转向其后不同类的善等速行心相续。如是，此二心在圣典中被称为转向(āvaṭṭanā)、随转(anvāvaṭṭanā)、作意(ābhoga)、专注(samannāhāra)。“于一切处”，指于可意所缘及不可意所缘。“依于自体之后转起的心”，其意是说，不能说它（的强弱）是依于在它之后转起的心。“唯依自缘可说”，其意是说，当自缘强时，它则强；当（自缘）弱时，它则弱，如是可说。“不同心相续”，指确定(voṭṭhabbana)作用心相续。

๓๗. สงฺขาร วิจารณายํ ‘‘วิปากุทฺธาเร’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ วิปากุทฺธาร กถายํ. ‘‘อุภยกมฺเมนปี’’ติ สสงฺขาริก กมฺเมนปิ, อสงฺขาริก กมฺเมนปิ. ‘‘เถเรนา’’ติ มหาทตฺตตฺเถเรน. ‘‘ตทุภยภาวาภาโว’’ติ สสงฺขาริก อสงฺขาริกภาวานํ อภาโว. ‘‘ตานิปิ หิ อปริพฺยตฺตกิจฺจานิเยวา’’ติ เอตฺถ อาวชฺชน ทฺวยํ ชวนานํ ปุเรจาริก กิจฺจตฺตา อปริพฺยตฺตกิจฺจํ โหตุ. หสิตุปฺปาทจิตฺตํ ปน ชวนกิจฺจตฺตา กถํ อปริพฺยตฺตกิจฺจํ ภเวยฺยาติ. ตมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณาทีนํ อนุจาริกมตฺตตฺตา อปริพฺยตฺตกิจฺจํ นาม โหตีติ. ‘‘อฏฺฐมหาวิปาเกสุ วิย วตฺตพฺโพ’’ติ มหาวิปากานํ สสงฺขาริกา สงฺขาริกภาโว ปุริมภเว มรณาสนฺนกาเล อารมฺมณานํ ปโยเคน สห วา วินา วา อุปฏฺฐานํ ปฏิจฺจ วุตฺโต, ตถา วตฺตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

37. 论行的思择。“于异熟抉择”，其意是在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)的“异熟抉择论”中。“由二业”，指由有行之业及无行之业。“由长老”，指由摩诃达多(Mahādatta)长老。“彼二有之无”，指有行与无行两种状态的无有。“彼等亦唯非完整作用”，于此，二转向心因其为速行的先行作用，故为非完整作用。然而生笑心既是速行作用，云何为非完整作用？彼亦仅是随行于一切知智等，故名为非完整作用。“应如八大异熟说”，其意是说，诸大异熟的有行、无行之状态，是依于前生临死之时，所缘与加行(payoga)俱或不俱现起而说，应如是说。

๓๘. ‘‘ทุพฺพล กมฺมนิพฺพตฺเตสู’’ติ ปฏิสนฺธิ ภวงฺค จุติกิจฺจานิ สนฺธาย [Pg.56] วุตฺตํ. ‘‘ทุพฺพลวตฺถุ กิจฺจฏฺฐาเนสู’’ติ จกฺขาทิวตฺถุเกสุ อาวชฺชนาทิ ทุพฺพลกิจฺจ ทุพฺพลฏฺฐานิเกสุ. ‘‘ตตฺถา’’ติอาทินา ตทตฺถํ วิวรติ. ตตฺถ ‘‘วิกฺเขปยุตฺต’’นฺติ วิกฺเขปกิจฺเจน อุทฺธจฺเจนยุตฺตํ หุตฺวา. ‘‘กปฺปฏฺฐิติกํ’’ นาม สงฺฆเภทกมฺมํ. ฉสุวตฺถุ รูเปสุ หทยวตฺถุเมว สุวณฺณรชตํ วิย สารวตฺถุ โหติ. อิตรานิ ผลิกานิวิย ปสาทมตฺตตฺตา อสารานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘จกฺขาทีสุ ทุพฺพลวตฺถูสู’’ติ. ทสฺสนาทีนิ จ กิจฺจานิ ชวน กิจฺจสฺส ปุเรจรตฺตา ขุทฺทกิจฺจานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘ทสฺสนาทีสู’’ติอาทึ.

38. “于弱业所生者”，是针对结生(paṭisandhi)、有分(bhavaṅga)、死亡(cuti)的作用而说。“于弱所依、作用、处”，指于眼等所依处中，转向等为弱作用、弱处。“于彼”等，是为阐明其义。其中，“与散乱相应”，是与有散乱作用的掉举相应。“住劫（业）”，名为破僧之业。于六所依色中，唯心所依(hadayavatthu)如金银，为有核实的所依。其余者如水晶，仅为净色故，为无核实者，故说“于眼等弱所依处”。见等作用，因是速行作用的前行，故为微小作用。是故说“于见等”等等。

๓๙. อิธ ทีปนิยํ อิจฺเจวนฺติ ปทํ อฏฺฐารสาติปทสฺสวิเสสนนฺติ กตฺวา ‘‘สพฺพถาปีติ ปทสฺส…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. วิภาวนิยํ ปน ตํ สพฺพถาปีติ ปทสฺส วิเสสนนฺติ กตฺวา ‘‘สพฺพถา ปีติกุสลากุสลวิปากกิริยาเภเทนา’’ติ วุตฺตํ.

39. 此处《照明论》(Dīpanī)中，将“即是”(iccevaṃ)一词视为“十八界等”(aṭṭhārasāti)一词的修饰语，因此说“在一切情况下”(sabbathāpi)……应当理解。然而，《分别论》(Vibhāvanī)中，则将其视为“在一切情况下”(sabbathāpi)这个词的修饰语，因此说“在一切情况下，以善、不善、异熟、唯作之差别”。

อเหตุกจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无因心释义终。

๔๐. โสภณจิตฺเตสุ. อวุตฺตาปิ สิทฺธา โหติ. ยถา อฏฺฐจิตฺตานิ โลกุตฺตรานีติ จ วุตฺเต อวุตฺเตปิสิชฺฌนฺติ เสสจิตฺตานิ โลกิยานีติ จ สอุตฺตรานีติ จาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อตฺตสมงฺคีโน’’ติ อตฺตนา ปาปกมฺเมน สมนฺนาคเต. ‘‘อนิจฺฉนฺเต เยวา’’ติ สเจปิ อวีจินิมิตฺตสฺสาทวตฺถุ วิย เกจิ อิจฺฉนฺตุ. อชานนฺตานํ ปน อิจฺฉา อปฺปมาณนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘โสภคฺค ปตฺติยา’’ติ เอตฺถ สุภคสฺส ภาโว โสภคฺคนฺติ วิคฺคโห. สุภคสฺสาติ จ สุสิริกสฺส.

40. 论善美心(sobhaṇacitta)。即使未说亦能成立。例如，当说八种出世间心时，即使未说，其余的世间心亦能成立；当说“有上”(sauttara)时亦是此意。“自具足者”(attasamaṅgīno)是指自身具足恶业者。“即使不欲求”(anicchante yevā)，其意是：即使有人欲求无间地狱(avīci)的景象与滋味，然而对于无知者而言，欲求是无量的，此乃其意。“为了获得善美”(sobhagga pattiyā)，此处“善美”(sobhagga)之义为“善美者”(subhaga)之状态。而“善美者”即是指具足吉祥者。

๔๑. ‘‘ยาถาวโต’’ติ ยถา สภาวโต. เอตฺถ สิยา ชานาตีติ ญาณนฺติ วุตฺตํ, กึ สพฺพํ ญาณํ ยาถาวโต ชานาตีติ. กิญฺเจตฺถ. ยทิ สพฺพํ ญาณํ ยาถาวโต ชานาติ. เอวํ สติ, ญาเณน จินฺเตนฺตานํ อชานนํ นาม นตฺถิ, วิรชฺฌนํ นาม นตฺถีติ อาปชฺชติ. อถ สพฺพํ ญาณํ ยาถาวโต น ชานาติ, กตฺถจิ ชานาติ, กตฺถจิ น ชานาติ. เอวญฺจสติ, ยตฺถ ชานาติ, ตตฺเถว ตํ ญาณํ โหติ. ยตฺถ น ชานาติ, ตตฺถ ตํ ญาณเมว น โหตีติ อาปชฺชตีติ. วุจฺจเต[Pg.57]. ญาเณน จินฺเตสฺสามีติ จินฺเตนฺตานํปิ ยตฺถ ยตฺถ ยาถาวโต ชานนํ น โหติ, ตตฺถ ตตฺถ ญาณ วิปฺปยุตฺต จิตฺตํ โหติ. ญาณปฺปฏิ รูปกา จ ธมฺมา อตฺถิ จิตฺตญฺจ วิตกฺโก จ, วิจาโร จ, ทิฏฺฐิ จ. เอเตหิ จินฺเตนฺตาปิ อหํ ญาเณน จินฺเตมีติ มญฺญนฺติ. ‘‘เทยฺย ธมฺมปฏิคฺคาหก สมฺปตฺตี’’ติ เทยฺยธมฺม วตฺถุ สมฺปตฺติ, ปฏิคฺคาหก ปุคฺคล สมฺปตฺติ. ‘‘อพฺยาปชฺชโลกูปปตฺติตา’’ติ เอตฺถ อพฺยาปชฺชโลโก นาม กายิกทุกฺข เจตสิก ทุกฺข รหิโต อุปริเทวโลโก วา พฺรหฺมโลโก วา. อุปปชฺชนํ อุปปตฺติ. ปฏิสนฺธิวเสน อุปคมนนฺติ อตฺโถ. อพฺยาปชฺชโลกํ อุปปตฺติ ยสฺส โส อพฺยาปชฺช โลกูปปตฺติ. ตสฺส ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘กิเลส ทูรตา’’ติ สมาปตฺติ พเลน วา, อญฺญตรปฺปฏิปตฺติยา วา, วิกฺขมฺภิต กิเลสตา วา, อริยมคฺเคน สมุจฺฉินฺน กิเลสตา วา.

41. “如实”(yāthāvato)即如其自性。于此，或说“知晓即是智”，那么，是否一切智皆能如实知晓？若一切智皆能如实知晓，则以智思量者便无不知，亦无错谬。若非一切智皆能如实知晓，于某处能知，于某处不能知，则仅于能知之处有彼智，于不能知之处便无彼智。应说：纵使思量“我将以智思量”者，于其不能如实知晓之处，其心即与智不相应。亦有智的相似法，即心、寻(vitakka)、伺(vicāra)与见(diṭṭhi)。以这些法思量者，亦自认为“我正以智思量”。“施物与受者圆满”(deyyadhammapaṭiggāhakasampatti)即施物之事(deyyadhammavatthu)圆满与受者之人(paṭiggāhakapuggala)圆满。“生于无恼世界”(abyāpajjalokūpapattitā)，此处“无恼世界”(abyāpajjaloka)是指远离身苦与心苦的上界天或梵天界。投生(upapatti)即是生起，义为以结生(paṭisandhi)的方式趣入。于无恼世界投生，是为“无恼世界投生”(abyāpajjalokūpapatti)，其状态(bhāvo)即是此词的语法分析。“远离烦恼”(kilesadūratā)是指以等至(samāpatti)之力，或以某种行道，或镇伏烦恼，或以圣道断尽烦恼。

เตสํ อุปฺปตฺติ วิธานํ วิสุทฺธิ มคฺเค ขนฺธนิทฺเทเส เอวํ วุตฺตํ. ยทาหิ เทยฺยธมฺม ปฏิคฺคาหกาทิ สมฺปตฺตึ อญฺญํ วา โสมนสฺสเหตุํ อาคมฺม หฏฺฐตุฏฺโฐ อตฺถิทินฺนนฺติอาทินยปฺปวตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุเรกฺขิตฺวา อสํสีทนฺโต อนุสฺสาหิโตปเรหิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรติ, ตทาสฺส โสมนสฺสสหคตํ ญาณ สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ อสงฺขารํ โหติ. ยทา ปน วุตฺตนเยน หฏฺฐตุฏฺโฐ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุเรกฺขิตฺวา อมุตฺต จา คตาทิวเสน สํสีทมาโน วา ปเรหิ วา อุสฺสาหิโต กโรติ, ตทาสฺส ตเทว จิตฺตํ สสงฺขารํ โหติ. อิมสฺมิญฺหิ อตฺเถ สงฺขาโรติ เอตํ อตฺตโน วา ปเรสํ วา วเสน ปวตฺตสฺส ปุพฺพปฺปโยคสฺสาธิวจนํ. ยทา ปน ญาติ ชนสฺส ปฏิปตฺติ ทสฺสเนน ชาตปริจยาพาลทารกา ภิกฺขู ทิสฺวา โสมนสฺส ชาตาสหสา กิญฺจิ เทว หตฺถคตํ ททนฺติ วา วนฺทนฺติ วา, ตทา ตตียํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน เทถวนฺทถาติ ญาตีหิ อุสฺสาหิตา เอวํ ปฏิปชฺชนฺติ, ตทา จตุตฺถํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน เทยฺยธมฺม ปฏิคฺคาหกาทีนํ อสมฺปตฺตึ อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาวํ อาคมฺม จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ. ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ.

它们生起的方式，在《清净道论》(Visuddhimagga)的蕴的解释(khandhaniddesa)中如是说：当因施物、受者等圆满，或因其他喜悦之因而心生欢喜，以正见(sammādiṭṭhi)为前导，毫不犹豫，亦非由他人所劝请，行布施等福业时，其心即是喜俱、智相应、无行心。然而，若依前述方式心生欢喜，并以正见为前导，但因悭吝等而犹豫，或由他人劝请而行时，其心即是（喜俱、智相应、）有行心。于此义中，“行”(saṅkhāra)是依于自己或他人而发起的先前努力(pubbappayoga)的同义词。又，当因见到亲族的行持而熟悉的孩童，见到比丘时，喜悦顿生，立即将手中之物布施或礼拜，此时第三心生起。又，当被亲族劝请“布施！礼拜！”而如此行持时，第四心生起。又，当因施物、受者等不圆满，或无其他喜悦之因，于此四种情况中皆无喜悦时，则其余四种舍俱心生起。

๔๒. อฏฺฐปีติ เอตฺถ ปิสทฺเทน อิมานิ จิตฺตานิ น เกวลํ อฏฺเฐว โหนฺติ[Pg.58]. อถ โข ตโต พหูนิปิ พหุตรานิปิ โหนฺตีติ อิมํ สมฺปิณฺฑนตฺถํ ทีเปตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตนา’’ติอาทิวุตฺตํ. ทสสุ ปุญฺญกิริยาวตฺถูสุ ทิฏฺฐุชุ กมฺมํ นาม ญาณ กิจฺจํ. ตํ กถํ ญาณ วิปฺปยุตฺต จิตฺเตหิ กโรนฺตีติ. วุจฺจเต. ญาณ สมฺปยุตฺต จิตฺเตหิ ทิฏฺฐึ อุชุํกโรนฺตา เตสํ อนฺตรนฺตรา ญาณโสเต ปติตวเสน ญาณวิปฺปยุตฺต จิตฺเตหิปิ กโรนฺติเยว. สพฺเพสตฺตา กมฺมสฺสกาติอาทินา, พุทฺโธ โสภควา, สฺวากฺขาโต โส ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน โส สงฺโฆ, ติอาทินา จาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อิมานิ อฏฺฐ จิตฺตานี’’ติอาทึ. ตตฺถ ทสปุญฺญกิริยวตฺถูนิ นาม ‘ทานํ, สีลํ, ภาวนา, อปจายนํ, เวยฺยาวจฺจํ, ปตฺติทานํ, ปตฺตานุโมทนํ, ธมฺมสฺสวนา, ธมฺมเทสนา, ทิฏฺฐุชุ กมฺมํ,. เตหิ คุณิตานิ วฑฺฒิตานิ. ตานิ จ อฏฺฐฉสุ อารมฺมเณสุ อุปฺปชฺชนฺติ. ตีณิ จ กมฺมานิ กโรนฺตา เต เหว อฏฺฐหิ กโรนฺติ. ตานิเยว จ สพฺพานิ อตฺถิ หีนานิ, อตฺถิ มชฺฌิมานิ, อตฺถิ ปณีตานิ. ตสฺมา ปุน อนุกฺกเมน อารมฺมณาทีหิ วฑฺฒนํ กโรติ. ตตฺถ ‘‘ตานิ ฐเปตพฺพานี’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สุทฺธิกานี’’ติ อธิปตีหิ อมิสฺสิตานิ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ อิติ มนสิ กริตฺวา. ตถา ญาณวิปฺปยุตฺตานิ ทฺเวสหสฺสานิ สตํ สฏฺฐิ จ โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘วีมํสาวชฺชิเตหี’’ติ วีมํสาธิปติ วชฺชิเตหิ. ‘‘ตถาคุณิตานี’’ติ สพฺพานิ ปุญฺญกิริยาทีหิ สมํ คุณิตานิ. ‘‘โกสลฺเลนา’’ติ โกสลฺลสงฺขาเตน. ‘‘นานาวชฺชนวีถิย’’นฺติ ญาณวิปฺปยุตฺต วีถีหิ วิสุํ ภูตาย อาวชฺชนาย ยุตฺต วีถิยํ. ‘‘เตเนวา’’ติ วีมํสาธิปติภูเตน เตเนว อุปนิสฺสยญฺญาเณน. เอวํ สนฺเตปิ น สกฺกาภวิตุนฺติ สมฺพนฺโธ.

42. 于“八亦”(aṭṭhapi)一词中，以“亦”(pi)字显示此义：这些心不仅只有八种，而是有许多、更多，为明示此总集之义，故说“以彼”等。于十福业事中，矫正见业(diṭṭhujukamma)乃智的作用。此如何能由智不相应心所行？应说：以智相应心矫正其见时，于其心流间隙，因落入智流中，亦能由智不相应心行之。应知，如“一切有情是自己业的主人”等，又如“彼世尊是佛，彼法是善说，彼僧伽是善行者”等。是故说“此等八心”等。其中，十福业事为：布施、持戒、修习、恭敬、服务、回施、随喜、闻法、说法、矫正见业。此八心由彼十福业事所乘、所增长。它们于六种所缘中生起。行三种业时，即是以此八心而行。并且，所有这些心皆有下、中、上之分。是故，论者再依次以所缘等进行增广。于此，应作“彼等应被置放”的关联。“纯粹的”(suddhikāni)意为不与增上(adhipati)混杂。“如是作已”(iti katvā)意为如是作意。“如是，智不相应心有二千一百六十”应作此解。“除伺察”(vīmaṃsāvajjitehi)意为除去以伺察为增上者。“如是所乘”(tathāguṇitāni)意为与一切福业事等同样地相乘。“以善”(kosallena)意为以名为“善”者。“于种种转向路”(nānāvajjanavīthiyaṃ)意为于与转向相应、且与智不相应心路分离的心路中。“即以彼”(teneva)意为即以彼成为伺察增上的近依智。应作“纵然如是，亦不可能有”的关联。

๔๓. วจนตฺเถ ‘‘รุชฺชนฏฺเฐนา’’ติ ตุทนฏฺเฐน. ‘‘อหิตฏฺเฐนา’’ติ หิตวิรุทฺธฏฺเฐน. ‘‘อนิปุณฏฺเฐนา’’ติ อสณฺหา สุขุมฏฺเฐน. ‘‘อนิฏฺฐวิปากฏฺเฐนา’’ติ อนิฏฺฐํ วิปากํ เอเตสนฺติ อนิฏฺฐ วิปากานิ. เตสํ ภาโว อนิฏฺฐ วิปากฏฺโฐ. เตน อนิฏฺฐ วิปากฏฺเฐน. ‘‘ตปฺปฏิ ปกฺขตฺตา’’ติ ราคาทีหิ ปฏิปกฺขตฺตา. เอวํ ปริยายตฺถ สงฺขาตํ อภิธานตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อฏฺฐกถาสุ อาคตํ วจนตฺถํ ทสฺเสติ กุจฺฉิเตติอาทินา. ตตฺถ ‘‘กุจฺฉิเต’’ติ เชคุจฺฉิตพฺเพ, นินฺทิ ตพฺเพ [Pg.59] วา. จาเลนฺติ ตทงฺคปฺปหานวเสน, กมฺเปนฺติ วิกฺขมฺภนปฺปหานวเสน, วิทฺธํเสนฺติ สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน. ‘‘ตนุกรณฏฺเฐนา’’ติ สลฺลิขนฏฺเฐน. ‘‘อนฺตกรณฏฺเฐนา’’ติ ปริโยสานกรณฏฺเฐน. ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ ทีปนีนยทสฺสนํ. ‘‘โกสลฺล สมฺภูตฏฺเฐนา’’ติ มหาอฏฺฐกถานโย. ตตฺถ, กุสลสฺส ปณฺฑิตสฺส ภาโว เอกาสลฺลํ. ญาณํ. เตน สมฺภูตํ สญฺชาตํ โกสลฺล สมฺภูตํ ติวิคฺคโห.

43. 于语义中，“损害义”即刺痛义。“无益义”即与利益相违义。“不善巧义”即不柔和、不微细义。“不乐异熟义”是指此等法有不乐异熟，其状态即不乐异熟性，故为不乐异熟义。“以彼对立故”即与贪等对立故。如是显示由同义词所构成的释义后，今则依诸义注所传之语义，以“可厌”等词加以解说。其中，“可厌”指应被厌恶或应被呵责。动摇，是以彼分断而动摇；震动，是以镇伏断而震动；摧毁，是以正断而摧毁。“减损义”即削减义。“灭尽义”即终结义。“复次”等为显示阐明之理。“善巧所生义”为《大义注》之理。其中，善巧者、智者之状态为善巧，即智慧。由彼所生、所成者，为善巧所生，此为三种释相。

๔๔. ‘‘พลวกมฺเมนา’’ติ ติเหตุ กุกฺกฏฺฐ กมฺเมน. ‘‘ทุพฺพล กมฺเมนา’’ติ ติเหตุโกมเกน วา ทฺวิเหตุก กุสล กมฺเมน วา. ‘‘เกหิจิ อาจริเยหี’’ติ โมรวาปิ วาสี มหาทตฺตตฺเถรํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘สงฺคหกาเรนา’’ติ ภทฺทนฺต พุทฺธโฆสตฺเถเรน. ‘‘สนฺนิหิต ปจฺจยวเสนา’’ติ อาสนฺเน สณฺฐิตปจฺจย วเสน. ปจฺจุปฺปนฺน ปจฺจยวเสเนวาติ วุตฺตํ โหติ. อุปฏฺฐิตานิ กมฺมาทีนิ อารมฺมณานิ. ปวตฺตานิ มหาวิปากานิ. ‘‘อวิปาก สภาวโต’’ติ อวิปจฺจนสภาวโต. อวิปากุปฺปาทนสภาวโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อฏฺฐกถาย’’นฺติ ธมฺมสงฺคณิฏฺฐกถายํ. ‘‘อิธา’’ติ มหาวิปากจิตฺเต. ‘‘ตถา อปฺปวตฺติยา จา’’ติ ทานาทิวเสน อปฺปวตฺติโต จ.

44. “以强力业故”指三因强力业。“以弱力业故”指三因劣业或二因善业。“某些阿阇梨”是针对住在摩罗瓦比(Moravāpi)的摩诃达多(Mahādatta)长老而说。“由摄作者”指尊者觉音(Buddhaghosa)长老。“依邻近之缘力”指依于近处已住之缘力，意即依于现前之缘力。已现起之业等为所缘。已转起之大异熟。“以非异熟自性故”即非成熟自性，意即非能生异熟之自性。“于义注中”即于《法集论义注》中。“于此”即于大异熟心中。“以及不如是转起”即以及不因布施等而转起。

๔๕. มหากิริยจิตฺเต. ‘‘อุปรี’’ติ วีถิสงฺคเห ตทา รมฺมณ นิยเม. ‘‘สยเมวา’’ติ อนุรุทฺธตฺเถเรเนว. ‘‘วกฺขตี’’ติ วุจฺจิสฺสติ. ‘‘ยถารห’’นฺติ ขีณาสวสนฺตาเน อุปฺปนฺนานํ มหากิริยานํ อรหานุรูปํ. ภูตกถน วิเสสนํ เตน นิวตฺเตตพฺพสฺส อตฺถสฺส อภาวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตํ’’ติ สเหตุกคฺคหณํ. ‘‘พฺยวจฺเฉทกวิเสสน’’นฺติ อเหตุก วิปากกิริย จิตฺตานญฺจ สพฺภาวาตปฺปสงฺคสฺส อวจฺเฉทกํ วิเสสนํ. ‘‘ยถา สกฺขร กถลิกํปิ มจฺฉคุมฺพํปิ ติฏฺฐนฺตํปิ จรนฺตํปิ ปสฺสตี’’ติ วจเน สกฺขร กถลิกํ ติฏฺฐนฺตํ, มจฺฉคุมฺพํ ติฏฺฐนฺตํปิ จรนฺตํปิ ปสฺสตีติ เอวํ ยถา ลาภ โยชนา โหติ. ตถา อิธ ปีติ.

45. 于大唯作心中。“于上文”即于《心路摄》之“彼所缘规定”中。“亲自”即由阿那律(Anuruddha)长老亲自。“将说”即将被说。“如其所应”即于漏尽者相续中生起之大唯作，与阿罗汉相应。是陈述事实的限定词，其意为没有需要被它排除的含义。“彼”即有因之把握。“简别限定词”是为断除包含无因异熟心与唯作心所有自性之过滥的限定词。“犹如‘见石子、瓦砾或鱼群，或住或行’”之句，应如“见石子、瓦砾住立，见鱼群或住或行”这样，随其所得而连结。于此亦然。

๔๖. ‘‘ยทิท’’นฺติ ยา อยํ ทีปน สมตฺถตา, ‘‘อิทํ สามตฺถิย’’นฺติ โยชนา. อยํ สมตฺถ ภาโวติ อตฺโถ. เภทวจเน โจทนายาติ [Pg.60] สมฺพนฺโธ. รจนาคาถายํ. ‘‘เอตานี’’ติ โสภณ กามาวจร จิตฺตานิ. ‘‘ปุญฺญ ปาป กฺริยาเภทา’’ติ ปุญฺญ ปาป กฺริยเภเทน.

46. “此即”是说，此阐明之能力，连结为“此是能力”。其义为此是胜任的状态。于差别说中，与质问相关联。于所造偈中。“此等”即诸欲界美心。“以福、恶、唯作之别”即以福、恶、唯作的差别。

๔๗. กตเม ธมฺมา กามาวจรา. เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิต วสวตฺติเทเว อนฺโต กริตฺวาติ เอวํ ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา อิธกามสทฺเทน สโหกาสากามภูมิ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กาเม กามภูมิย’’นฺติ. ปริยาปนฺนาติ ปาฐเสโส. ‘‘กฺริยา จา’’ติ เอตฺถ จ สทฺโท ปน สทฺทตฺโถ. อิติ สทฺโท อิจฺเจวํ สทฺทตฺโถ. เอเตน ปฏิสิทฺธาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ จิตฺตสงฺคเห. ‘‘ตสฺสา’’ติ สพฺพถาสทฺทสฺส. ภโว นาม อินฺทฺริย พทฺธสนฺตานคโต ธมฺม สมูโห วุจฺจติ. อิธ ปน กามาวจรา ธมฺมาติ ปเท กามสทฺโท. โส จ ปถวิ ปพฺพตาทีหิ สทฺธึ สพฺพํ กามภูมึ วทตีติ วุตฺตํ ‘‘ภูมิปริยาโย จา’’ติอาทิ. ‘‘อินฺทฺริยานินฺทฺริยพทฺธ ธมฺม สมูโห’’ติ อินฺทฺริยพทฺธ ธมฺม สมูโห สตฺตสนฺตานาคโต, อนินฺทฺริยพทฺธ ธมฺม สมูโห ปถวิ ปพฺพตาทิ คโต. ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริเยน อนาพทฺโธ อนายตฺโต อนินฺทฺริยพทฺโธติ.

47. 哪些法是欲界法？下至无间地狱为界，上至他化自在天为限，如圣典中所示，故于此，欲字与处所一同说为欲地，故云“于欲，即于欲地”。“所摄”是应补足之文。“及唯作”中，“及”字是“然而”之义。“如是”一词是“如此”之义。与“由此被否定”相关联。“于此”即于此《摄阿毗达摩义论》中。“彼”即“一切”一词。“有”者，名为趣入诸根所系相续之法聚。于此“欲界法”句中，欲字与地、山等一同说为一切欲地，故云“亦是地之同义词”等。“根所系与非根所系法聚”者，根所系法聚是趣入有情相续者，非根所系法聚是趣入地、山等者。其中，不为命根所系、不从属于命根者，为非根所系。

อิติกามจิตฺตสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

如是，欲界心摄释之随释终。

๔๘. รูปาวจรจิตฺเต. ‘‘สมุทิเตนา’’ติ ปญฺจงฺค สมุทิเตน. ปญฺจนฺนํ องฺคานํ เอกโต สามคฺคิภูเตนาติ อตฺโถ. ปญฺจนฺนญฺหิ เอกโต สามคฺคิยํ สติเยว อปฺปนา โหติ, โน อสติ. สามคฺคิยนฺติ จ สุฏฺฐุ พลวตาย สมคฺคภาเวติ อตฺโถ. ‘‘ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา’’ติ ปตฺตพฺพตฺตา. ฌานํ ทุวิธํ อารมฺมณูปนิชฺฌานญฺจ ลกฺขณู ปนิชฺฌานญฺจาติ อาห ‘‘กสิณาทิกสฺสา’’ติอาทึ. อิธ ปน อารมฺมณูปนิชฺฌานํ อธิปฺเปตํ. อุปนิชฺฌานนฺติ จ กสิณ นิมิตฺตาทิกํ อารมฺมณํ เจตสา อุปคนฺตฺวานิชฺฌานํ โอโลกนํ. ฌานสทฺทสฺสฌาปนตฺโถปิ สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจนีก ธมฺมานญฺจ ฌาปนโต’’ติ. อคฺคินา วิย กฏฺฐานํ กิเลสานํ ทยฺหนโตติ อตฺโถ. เอกคฺคตา เอว สาติสฺสย ยุตฺตา อปฺปนาปตฺตกาเลติ อธิปฺปาโย. ปุพฺพภาเค ปน ปถมชฺฌาเน [Pg.61] วิตกฺกสฺส พลวภาโว อิจฺฉิตพฺโพ. ‘‘สาหี’’ติอาทินา ตทตฺถํ วิวรติ. สาหิ เอกคฺคตาติ จ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. เอโก อตฺตาสภาโว อสฺสาติ เอกตฺตํ. เอกตฺตํ อารมฺมณมสฺสาติ เอกตฺตา รมฺมณา. เอกคฺคตา. ตสฺส ภาโวติ วิคฺคโห.

48. 关于色界心。“具足”即具足五支。意思是五支的和谐统一。因为只有当五支和谐统一时，才能达到安止(appanā)，否则不能。所谓“和谐”是指通过极强的力量而达到的和谐状态。“应行”即应证得。禅那(jhāna)有两种：所缘审虑与相审虑，故说“遍处(kasiṇa)等”。此处意指所缘审虑。所谓“审虑”即是以心接近并观察遍处等所缘境。禅那一词亦可有烧毁之义，故说“因其能烧毁敌对法”。意思是，如火烧木柴般烧尽诸烦恼。其意趣是，唯有一境性(ekaggatā)在达到安止之时才具有殊胜的作用。然而，在前分，初禅中寻(vitakka)的强盛是所期望的。通过“彼确实”等词解释其义。“彼确实也称为一境性”，这是关联。有单一的自性，故为“一性”(ekattaṃ)。以一性为所缘，故为“一所缘”(ekattārammaṇā)。一境性。此为其状态，此为词义分析。

อคฺคสทฺโท โกฏิ อตฺโถ. โกฏฺฐาสฏฺโฐวา. ‘‘ตถา ปวตฺตเน’’ติ จิตฺตสฺส เอกคฺคภาเวน ปวตฺติยํ. ‘‘อาธิปฺปจฺจคุณโยเคนา’’ติ อธิปติภาวคุณโยเคน. อินฺทฺริยปจฺจยตาคุณโยเคนาติ วุตฺตํ โหติ. สาเยว เอกคฺคตา เอกคฺคตา, สมาธี,ติ จ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สมาธี’’ติ ปทสฺส-สํ-อาธี-ติ-วา, สมอาธีติ-วา, ทฺวิธา ปทจฺเฉโท. ตตฺถ สํอุปสคฺโค สมฺมาสทฺทตฺโถ. สมสทฺโท ปน ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรตีติอาทีสุ วิย นามิกสทฺโทติ ทฺวิธา วิกปฺปํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สาเยว จิตฺต’’นฺติอาทิมาห. สาเยว จิตฺตํ-สมฺมา จ อาธิยตีติ สมาธิ, สาเยว จิตฺตํ-สมญฺจ อาธิยตีติ สมาธีติ ทฺวิธา วิกปฺโป. ตตฺถ สมฺมา จาติ สุนฺทเรน. อาธิยตีติ อาทหติ. อาทหนญฺจ ฐปนเมวาติ วุตฺตํ ‘‘ฐเปตี’’ติ. สมญฺจาติ อวิสมญฺจ. ‘‘ตตฺเถวา’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ เอว. ‘‘ลีนุทฺธจฺจาภาวา ปาทเนนา’’ติ ลีนสฺส จ อุทฺธจฺจสฺส จ อภาโว ลีนุทฺธจฺจาภาโว. ตสฺส อาปาทนํ อาปชฺชาปนนฺติ วิคฺคโห. วิวิเธน จิตฺตสฺส สํหรณํ วิสาหาโร. น วิสาหาโร อวิสาหาโร. สาเยว จ นิทฺทิฏฺฐา. อิติ เอวํ อิเมสุ ทฺวีสุ อตฺเถสุ เอกคฺคตา เอว สาติสฺสยยุตฺตาติ โยเชตพฺพํ. เอวํ ปน สติ, เอกคฺคตา เอว ฌานนฺติ วตฺตพฺพา, น วิตกฺกาทโยติ โจทนํ ปริหรนฺโต ‘‘วิตกฺกาทโยปนา’’ติอาทิมาห. อปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. ปนสทฺโท ปกฺขนฺตรตฺโถ. ตสฺสา เอกคฺคตาย. ‘‘สา ติสฺสย’’นฺติ อติสฺสเยน สห. ‘‘โอสกฺกิตุ’’นฺติ สํสีทิตุํ. ‘‘นํ’’ติ จิตฺตํ. ‘‘สํสปฺปิตุ’’นฺติ เอวํ นุ โข อญฺญถานุ โขติ ทฺวิธา จญฺจลิตุํ. ‘‘อุกฺกณฺฐิตุ’’นฺติ อญฺญาภิมุขี ภวิตุํ. อารมิตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. ลทฺธํ สาตํ เยนาติ ลทฺธสฺสาตํ. ‘‘สาตํ’’ติ สารตฺตํ. ‘‘อุปพฺรูหิตํ’’ติ ภุสํวฑฺฒิตํ. ‘‘สนฺต สภาวตฺตา’’ติ อุปสนฺต สภาวตฺตา. ‘‘ตถา อนุคฺคหิตา’’ติ อารมฺมณาภิมุขกรณาทิวเสน อนุคฺค หิตา[Pg.62]. สมาธิสฺส กามจฺฉนฺทนีวรณปฺปฏิปกฺขตฺตา ‘‘สยํ…เป… นีวาเรตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘นิจฺจลํฐตฺวา’’ติ อปฺปนากิจฺจมาห.

“最胜”(agga)一词有“究竟”之义，或有“部分”之义。“如是转起”指心以一境性而转起。“由增上德相应”即由主导性之德相应。此即是说由根(indriya)缘之德相应。彼一境性即名一境性，亦名三摩地(samādhi)，此为关联。“三摩地”一词可分解为“正持”(saṃ-ā-dhi)或“等持”(sama-ādhi)二义。其中，saṃ前缀有“正”(sammā)之义。sama一词如“依法平等治国”等例中所示，是名词。为显此二种分别，故说“彼心”等文。彼心既能正持，故名三摩地；彼心亦能等持，故名三摩地，是二种分别。其中，“正”谓善妙。“持”谓安住。安住即是置立，故说“置立”。“等”谓无不平。“即于彼处”指专住于彼所缘境。“由令惛沉(līna)掉举(uddhacca)不生”即惛沉与掉举之不存在，令其不生起，此为词义分析。心之种种散乱为“散乱”(visāhāra)。无散乱为“不散乱”(avisāhāra)。此即前文所明。如是于此二义中，唯是一境性具足殊胜，应当如是结合。然若如是，则唯说一境性是禅，非寻等支，为遣此难故说“寻等亦”等文。“亦”(api)字表总括义。“然而”(pana)字表转折义。其一境性。“具殊胜”谓与卓越共存。“退屈”指沉没。“彼”指心。“动摇”谓“是耶？非耶？”如是二种动摇。“不乐”指趣向他境。此即是说“乐于”。已得其乐者，故为“得乐者”。“乐”(sāta)谓染着(sāratta)。“增益”谓极大增长。“寂静自性”即止息自性。“如是资助”指通过令心趣向所缘等方式而得到资助。三摩地能对治欲贪盖(kāmacchandanīvaraṇa)，故说“自能……乃至……防护”。“安住不动”是说安止的作用。

เอวํ อุปนิชฺฌานตฺถํ ทสฺเสตฺวา ฌาปนตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสุ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตปฺปจฺจนีกา’’ติ เตสํ ฌานงฺค ธมฺมานํ ปจฺจนีกา ปฏิปกฺขา. ‘‘มนสฺมึ ปี’’ติ มโนทฺวาเรปิ. ปเคว กายวจีทฺวาเรสูติ เอวํ สมฺภาวนตฺโถ เจตฺถ ปิสทฺโท. อปิสทฺโทปิ ยุชฺชติ. ‘‘ฌาปิตา นาม โหนฺตี’’ติ ฌานงฺค ธมฺมคฺคีหิ ทฑฺฒานาม โหนฺติ. ‘‘เอวํ สนฺเตปิ เตสํ สมุทาเย เอว ฌาน โวหาโร สิทฺโธ’’ติ โยชนา. ‘‘ธมฺม สามคฺคิปธาน’’นฺติ ฌานฏฺฐาเน ฌานงฺค ธมฺมานํ มคฺคฏฺฐาเน มคฺคงฺค ธมฺมานํ โพธิฏฺฐาเน โพชฺฌงฺค ธมฺมานํ สมคฺคภาวปฺปธานํ.

如是，在说明审虑(upanijjhāna)之义后，为示烧毁(jhāpana)之义，故说“于彼等亦”等。“与彼等敌对”即与彼等禅支(jhānaṅga)法为敌对、为违逆。“于意中亦”即于意门(manodvāra)中亦然，更何况于身门、语门。此处pi（亦）字表可能性之义。用api（亦）字亦可。“名为已烧毁”即名为已被禅支法之火所焚烧。“纵然如是，唯于彼等聚合时，‘禅那’之名方得成立”，此为结合句义。“法之和合为首要”即于禅那时以禅支法的和合为首要，于道(magga)时以道支(maggaṅga)法的和合为首要，于菩提(bodhi)时以觉支(bojjhaṅga)法的和合为首要。

เอวํ สงฺคหการานํ มติยา ฌานํ วตฺวา อิทานิ อปเรสานํ มติยา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปเร’’ติอาทิมาห. อปเร ปน วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ‘‘ยถา สกํกิจฺจานี’’ติ สสฺส อิทํ สกํ. สสฺสาติ อตฺตโน. อิทนฺติ สนฺตกํ. ยานิยานิ อตฺตโน สนฺตกานีติ อตฺโถ. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘ปฏฺฐาเน ฌานปจฺจยํ ปตฺวา…เป… สาเธนฺติเยว’’. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ. ฌานปจฺจโยติ ฌานงฺคานิฌานสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํ สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย. มคฺคปจฺจโยติ มคฺคงฺคานิ มคฺคสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํ สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ มคฺคปจฺจเยน ปจฺจโยติ. ‘‘ปญฺจสมุทิตาทีนี’’ติ ปญฺจสมูห ทสสมูหานิ. ‘‘ปถมชฺฌานาทิภาวสฺเสวจา’’ติ ปถมชฺฌานาทิ นามลาภสฺเสวจาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ฌานภาวสฺสา’’ติ ฌานนามลาภสฺส. ‘‘ตถาวิธกิจฺจวิเสสาภาวา’’ติ ตถาวิธานํ อารมฺมณาภินิโรปนาทีนํ กิจฺจ วิเสสานํ อภาวโต.

如是，依摄论师(saṅgahakāra)之见解说禅那后，今为示其他论师之见解，故说“其他”等。其关联为“然而其他论师说”。其中，“如其各自的作用”：sakaṃ是sa与idaṃ的合成。sa即自己的(attano)，idaṃ即所属的(santakaṃ)。意思是，凡是自己所属的。“是故”(iti)即因此(tasmā)。“于《发趣论》(Paṭṭhāna)中，得禅那缘……乃至……成就”。彼处已说：“禅那缘者，谓诸禅支，于与禅那相应之法，及彼等所生起之色，以禅那缘为缘。道缘者，谓诸道支，于与道相应之法，及彼等所生起之色，以道缘为缘。”“五聚等”即五组、十组。“仅为初禅等之状态”之意趣是，仅获得初禅等之名。“禅那之状态”即获得禅那之名。“因无如是作用差别故”即因无如是令心专注于所缘等作用差别故。

๔๙. ‘‘เอตฺถ สิยา’’ติ เอตสฺมึ ฐาเน ปุจฺฉาสิยา. ‘‘องฺค เภโท’’ติ ปถมชฺฌาเน ปญฺจ องฺคานิ, ทุตียชฺฌาเน จตฺตาริ องฺคานี ติอาทิโก องฺคเภโท. ‘‘ปุคฺคลชฺฌาสเยนา’’ติ ปุคฺคลสฺส อิจฺฉาวิเสเสน. อิติ อยํ วิสชฺชนา. ‘‘โส’’ติ โส ปุคฺคโล. ‘‘หี’’ติ วิตฺถาร โชตโก. วิตกฺโก สหาโย ยสฺสาติ วิตกฺกสหาโย. ‘‘วิตกฺเก นิพฺพินฺทตี’’ติ โอฬาริโกวตายํ วิตกฺโก, นีวรณานํ อาสนฺเน ฐิโตติ เอวํ วิตกฺเก อาทีนวํ ทิสฺวา [Pg.63] นิพฺพินฺทติ. ตสฺส อชฺฌาสโยติ สมฺพนฺโธ. วิตกฺกํ วิราเชติ วิคเมติ อติกฺกมาเปตีติ วิตกฺกวิราโค. วิตกฺกวิราโค จ โส ภาวนา จาติ สมาโส. ‘‘อุตฺตรุตฺตรชฺฌานาธิคมเน’’ติ อุตฺตริ อุตฺตริฌานปฺปฏิลาเภ. อชฺฌาสย พเลน ปาทกชฺฌานสทิสํ น โหตีติ สมฺพนฺโธ. เจโตปณิธิ อิชฺฌตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วิสุทฺธตฺตา’’ติ สีลวิสุทฺธตฺตา.

49. “在此或有”——在这个地方可以提问。“支分差别”——例如初禅有五支，二禅有四支，像这样支分的差别。“依个人的意乐”——依个人特别的意乐。这是解答。“他”——指那个人。“的确”——表示详细说明。以寻为伴侣——寻是他的同伴。“对寻生厌离”——因为寻是粗显的，并且靠近诸盖，像这样见到寻的过患而生厌离。此与他的意乐相关联。所谓‘离寻’(vitakkavirāgo)，即是使寻离染、去除、超越。离寻与修习，是一个复合词。“证得更上禅那”——在获得更上禅那时。依意乐之力，它不像基础禅那，此为关联。心愿得以实现，此为关联。“因为清净”——因为戒清净。

๕๐. สงฺขาร เภทวิจารณายํ. ‘‘สงฺขาร เภโท น วุตฺโต’’ติ ปถมชฺฌาน กุสล จิตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติอาทินา น วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘โส’’ติ สงฺขาร เภโท. ‘‘สิทฺธตฺตา’’ติ สงฺขาร เภทสฺส สิทฺธตฺตา. กถํ สิทฺโธติ อาห ‘‘ตถาหี’’ติอาทึ. สุขา ปฏิปทา เยสํ ตานิ สุขปฺปฏิปทานิ. เตสํ ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘โย’’ติ โยคีปุคฺคโล. ‘‘อาทิโต’’ติอาทิมฺหิ. ‘‘วิกฺขมฺเภนฺโต’’ติ วิโมเจนฺโต วิโยคํ กโรนฺโต. ทุกฺเขน วิกฺขมฺเภตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กามาทีนวทสฺสนาทินา’’ติ องฺคารกาสู ปมากามาพหุทุกฺขาพหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถภิยฺโยติอาทินา กาเมสุอาทีนวํ ทิสฺวา. อาทิสทฺเทน วิตกฺกาทีสุ อาทีนวทสฺสนํ สงฺคยฺหติ. ‘‘เตเนวา’’ติ กามาทีนวทสฺสนาทินา เอว. เอตฺถ อภิญฺญาเภเทน สงฺขาร เภโท น วตฺตพฺโพ, ปฏิปทา เภเทเนว วตฺตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘ขิปฺปาภิญฺญชฺฌานานํปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ, อภิชานนํ อภิญฺญา. ขิปฺปาสีฆา อภิญฺญา เยสํ ตานิ ขิปฺปาภิญฺญานิ. ทนฺธา อสีฆา อภิญฺญา เยสํ ตานิ ทนฺธาภิญฺญานิ. ฌานานิ. ‘‘ยทิ เอว’’นฺติ เอวํ ปฏิปทา เภเทน สงฺขาร เภโท ยทิ สิยาติ อตฺโถ. ‘‘วฬญฺชนกาเล’’ติ สมาปตฺติ สมาปชฺชนกาเล. ปฏิพนฺธกา นาม อนฺตรายิกา. ‘‘สนฺนิหิตาสนฺนิหิตวเสนา’’ติ อาสนฺเน สณฺฐิตาสณฺฐิตวเสน. สุทฺธํ วิปสฺสนายานํ เยสํ เต สุทฺธวิปสฺสนายานิกา. ‘‘สุทฺธํ’’ติ สมถชฺฌาเนน อสมฺมิสฺสํ. ‘‘สตฺเถน หนิตฺวา’’ติ ปเร น สตฺเถน หนนโต ฉินฺทนโต. ‘‘สหสา’’ติ สีฆตเรน. ‘‘มรนฺตานํ อุปฺปนฺนํ’’ติ มรณาสนฺนกาเล อุปฺปนฺนํติ อธิปฺปาโย. อนาคามิโน หิ สุทฺธ วิปสฺสนายานิกาปิ สมานา [Pg.64] สมาธิสฺมึ ปริปูรการิโน นาม โหนฺติ. อิจฺฉนฺเต สุสติ กิญฺจิ นิมิตฺตํ อารพฺภมนสิการ มตฺเตนปิ ฌานํ อิชฺฌติ. เตนาห ‘‘ตํปิ มคฺคสิทฺธคติก’’นฺติ. ‘‘รูปีพฺรหฺมโลเก’’ติ อิทํ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํปิ ตตฺถ ปากติกภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. อรูปี พฺรหฺมโลเก ปน เอกา เอว สมาปตฺติ ปากติกาสมฺภวติ. อุปปตฺติสิทฺธชฺฌานานํ ภวนฺตเร สนฺนิหิต ปจฺจยเภเทน สงฺขาร เภโท วุตฺโต, โส กถํ ปจฺเจตพฺโพติ อาห ‘‘เอกสฺมึ ภเวปิ…เป… ยุตฺตานิ โหนฺตี’’ติ. เอกสฺมึ ภเวสพฺพปฺปถมํ ลทฺธกาเล สงฺขาร เภทสฺส อาสนฺนตฺตา วฬญฺชนกาเลปิ โส เอว สงฺขาร เภโท สิยาติ อาสงฺกาสมฺภวโต อิทํ วุตฺตํ. เตน ภวนฺตเร อุปปตฺติ สิทฺธชฺฌานานํ สนฺนิหิต ปจฺจยเภเทน สงฺขารเภเท วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตานิ มคฺค สิทฺธชฺฌาน อุปปตฺติ สิทฺธชฺฌานานิ สนฺนิหิตปจฺจยํ อนเปกฺขิตฺวา มคฺคกฺขณ อุปปตฺติกฺขเณสุ สิทฺธกาเล ฌานุปฺปตฺติ ปฏิปทาย เอว สพฺพโส อภาวํ คเหตฺวา อปรํ วิกปฺปํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานุปฺปตฺติ ปฏิปทา รหิตตฺตา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ มหคฺคตฌานานํ อฏฺฐกถาวเสน สิทฺธํ สงฺขาร เภทํ วตฺวา อิทานิ ปาฬิวเสนาปิ โส สิทฺโธ เยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ทุกฺขปฺปฏิปทาปุพฺพกานํ ทฺวินฺนํ ทนฺธาภิญฺญขิปฺปาภิญฺญสมาธีนํ. ‘‘เอตฺตาวตา’’ติ เอตํ ปริมาณํ อสฺสาติ เอตฺตาวํ. เอตฺตาวนฺเตน. เอตฺถ สิยา, กสฺมา อิธ สงฺขารเภโท น วุตฺโตติอาทินา วจนกฺกเมน สิทฺโธ โหตีติ สมฺพนฺโธ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยํ.

50. 关于行(saṅkhāra)的差别分析。“行(saṅkhāra)的差别未被提及”——此意为，初禅(pathamajjhāna)善心(kusala citta)的无行(asaṅkhārika)、有行(sasaṅkhārika)等差别未被论及。“彼”即行(saṅkhāra)的差别。“因已成就”即行(saṅkhāra)的差别已成就。如何成就？如说“如是故”等。“乐行道”(sukhā paṭipadā)是指那些容易修行的道路，此为其语源分析。“彼”指瑜伽行者(yogīpuggala)。“最初”等之中。“镇伏”(vikkhambhento)即解脱、分离之意。“以苦镇伏”，此为关联。“因见欲之过患等”——如“欲乐(kāma)如炽燃炭坑(aṅgārakāsūpamā)，多苦多恼，此中过患更多”等，即是见到欲乐的过患。“等”字包含见到寻(vitakka)等过患。“唯因此”即唯以见到欲乐过患等。此处不应以神通(abhiññā)的差别来说行(saṅkhāra)的差别，而应只以行道(paṭipadā)的差别来说，为显示此意，故说“速通禅(khippābhiññā-jhāna)等”。其中，“了知”即是神通(abhiññā)。“速通”(khippābhiññā)即是快速的神通。“迟通”(dandhābhiññā)即是缓慢的神通。“禅那”(jhāna)即是禅定。“如果这样”——此意为，如果以行道(paṭipadā)的差别而有行(saṅkhāra)的差别。“入定时”(vaḷañjanakāle)即是在进入等至(samāpatti)之时。“障碍”(paṭibandhaka)即是妨碍。“依现前与不现前”即依近处存在与否之意。“纯观行者”(suddhavipassanāyānika)即是只修习观(vipassanā)的人。“纯”即是不与止禅(samatha-jhāna)相混杂。“以剑斩杀”——非被他人以剑杀害斩截。“突然”(sahasā)即是非常快速。“临命终时生起”——此意为，在临近死亡时生起。阿那含(anāgāmin)即使是纯观行者，在等持(samādhi)中亦是圆满成就者。当他希望时，只要对某个相(nimitta)稍作作意，禅那(jhāna)就能成就。所以说“彼亦是道所成就者”。“色界梵天”(rūpī-brahmaloka)——这是指八等至(aṭṭha samāpatti)在那里自然存在而言。而在无色界梵天(arūpī-brahmaloka)，则只有一种等至能自然存在。投生所成就的禅那(upapattisiddha-jhāna)在其他世，因现前缘(sannihita-paccaya)的差别而说行(saṅkhāra)的差别，这应如何理解？如说“在一个有中……相应”等。在一个有(bhava)中初次证得时，因行(saṅkhāra)的差别临近，故在入定(vaḷañjanakāle)时亦可有此行(saṅkhāra)的差别，因有此疑虑可能，故作是说。由此显示，投生所成就的禅那(upapattisiddha-jhāna)在其他世，因现前缘(sannihita-paccaya)的差别而说行(saṅkhāra)的差别，实无可说。现在，那些道成就禅那与投生成就禅那，不依赖现前缘，在道刹那(maggakkhaṇa)、投生刹那(upapattikkhaṇa)成就时，完全没有生起禅那的行道，为显示此另一种分别，故说‘或因缺少禅那生起的行道’等。如是，在依义注(aṭṭhakathā)说明了广大禅那(mahaggata-jhāna)中已成就的行差别之后，为显示此差别依巴利圣典(pāḷi)亦得以成就，故以‘复次’等开始论述。苦行道(dukkhā paṭipadā)先行的两种迟通(dandhābhiññā)、速通(khippābhiññā)的等持(samādhi)。“到此量”(ettāvatā)——以此为限度即是此量。以此量故。此处或有疑问：为何此处未说行(saṅkhāra)之差别？此理通过如是言说次第而得以成就，此为关联。余者易知。

๕๑. วิภาวนิปาเฐ. ปริกมฺมํ นาม ปถวี, ปถวี, อาโป, อาโป-ติอาทิกํ, รูปํ อนิจฺจํ, รูปํ ทุกฺขํ, รูปํ อนตฺตา-ติอาทิกญฺจภาวนาปริกมฺมํ อธิกาโร นาม ปุพฺพภเวกตภาวนากมฺมํ. ปุพฺพภเวฌานมคฺคผลานิปตฺเถตฺวา กตํ ทานสีลาทิ ปุญฺญกมฺมญฺจ. ‘‘อิทํ ตาวนยุชฺชตี’’ติ เอตฺถ ตาวสทฺโท วตฺตพฺพนฺตราเปกฺขเน นิปาโต. เตน อปรํปิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ ทีเปติ. ปุพฺพาภิสงฺขาโร ทุวิโธ ปกติ ปุพฺพาภิสงฺขาโร, ปโยคปุพฺพาภิสงฺขาโรติ. ตตฺถ ปริกมฺม ปุพฺพาภิสงฺขาโร ปกติ ปุพฺพาภิสงฺขาโร นาม, อยํ ปกติ ปจฺจยคโณ เอว. ปุพฺเพ วุตฺโต ปุพฺพปฺปโยโค ปโยคปุพฺพาภิสงฺขาโร นาม[Pg.65]. โส เอว อิธาธิปฺเปโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘นหี’’ติอาทิมาห. ‘‘อนฺตมโส’’ติ อนฺติม ปริจฺเฉเทน. ‘‘อาโลปภิกฺขา’’ นาม เอกา โลปภิกฺขา. โส ปริกมฺมสงฺขาตปุพฺพาภิสงฺขาโร. ฌานานิ จ สพฺพานิ อุปฺปนฺนานิ นาม นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘โส’’ติ ภาวนาภิสงฺขาโร. ‘‘เตสํ’’ติ สพฺเพสํปิ ฌานานํ. น หิ โลกิยชฺฌานานิ นาม…เป… อตฺถิ, อิเมสํ สตฺตานํ สพฺพกปฺเปสุปิ กปฺปวินาสกาเล ฌานานิ ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลก ปรายนตา สพฺภาวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปุพฺเพ สมถกมฺเมสุ กตาธิการสฺสา’’ติ อาสนฺนภเวกตาธิการํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทูรภเว ปน สมถกมฺเมสุ อกตาธิกาโร นาม โกจิ นตฺถีติ. ‘‘เอวเมวา’’ติ เอวํ เอว. วิปากชฺฌาเนสุ สงฺขาร เภทสฺส ปุพฺพ กมฺมวเสน วตฺตพฺพตฺตา ‘‘กุสล กฺริยชฺฌาเนสู’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อถวาติอาทิโก ปจฺฉิม วิกปฺโป นาม’’ อถวา ปุพฺพาภิสงฺขาเรเนว อุปฺปชฺชมานสฺส นกทาจิ อสงฺขาริกภาโว สมฺภวตีติ อสงฺขาริกนฺติ จ, พฺยภิจาราภาวโต สสงฺขาริกนฺติ จ น วุตฺตนฺติ อยํ วิกปฺโป. ตตฺถ อสงฺขาริกนฺติ จ น วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘พฺยภิจารา ภาวโต’’ติ อสงฺขาริกภาเวน ปสงฺคาภาวโต. สสงฺขาริกนฺติ จ น วุตฺตํ. ยทิ วุจฺเจยฺย. นิรตฺถ กเมวตํภเวยฺย. กสฺมา, สมฺภว พฺยภิจารานํ อภาวโต. สมฺภเว พฺยภิจาเร จ. วิเสสนํ สาตฺถกํ สิยาติ หิ วุตฺตํ. น จ นิรตฺถกวจนํ ปณฺฑิตา วทนฺติ. กสฺมา, อปณฺฑิตลกฺขณตฺตา. สติ ปน สมฺภเว จ พฺยภิจาเร จ, ตถา สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมา, สาตฺถกตฺตา. สาตฺถกเมว ปณฺฑิตา วทนฺติ. กสฺมา, ปณฺฑิต ลกฺขณตฺตาติ อธิปฺปาโย.

51. 在《阐明疏》的文句中。所谓遍作(parikamma)，即“地、地，水、水”等，以及“色是无常，色是苦，色是无我”等修习的遍作。所谓资质(adhikāra)，即前生已修习的业，以及前生为求禅那、道、果而行的布施、持戒等福业。在“此暂不相应”(Idaṃ tāva na yujjati)一句中，“tāva”一词是表示期待后续说明的不变词，用以显示还有其他应说之义。前行(pubbābhisaṅkhāra)有两种：本性前行(pakati pubbābhisaṅkhāra)与加行前行(payoga pubbābhisaṅkhāra)。其中，遍作前行即是本性前行，此即是本性缘组。前文所述的前加行(pubbappayoga)即是加行前行。为指明此即此处所指，故说“不然”等语。“乃至”(Antamaso)即最终的限定。“一口食”(ālopabhikkhā)即仅一口食。彼即名为“遍作”的前行。而一切禅那都未生起，此是其关联。“是故”(iti)即因此。“彼”(so)即修习行。“彼等”(tesaṃ)即一切禅那。诚然，所谓世间禅那……不存在，这些众生纵经一切劫，至劫毁时修习禅那，以往生梵天界为归宿，此乃实情，此即意趣。“前于止业具资质者”是针对近生具资质者而言。至于远生，则无于止业未具资质者。“如是”(evameva)即正是如此。于异熟禅中，因行之差别须依前业而说，故言“于善与唯作禅中”。“‘或者’等是后一种分别”，即：或者说，仅由前行而生起者，绝无可能是无行(asaṅkhārika)的状态，因此不称为“无行”；并且由于没有不一致性，也不称为“有行”(sasaṅkhārika)——此即一种分别。其中，“不称为‘无行’”是其关联。“因为没有不一致性”是指没有成为无行状态的可能。也不称为“有行”。若如是说，则会变得没有意义。为何？因为可能性与不一致性不存在。因为据说，当有可能性和不一致性时，修饰词才有意义。而智者不说无意义之言。为何？因其非智者之相。然若有可能性与不一致性，则可如是说。为何？因其有意义。智者只说有意义之言。为何？因其为智者之相，此即意趣。

๕๒. ปฏิปทา อภิญฺญาววตฺถาเน. ‘‘นิมิตฺตุปฺปาทโต’’ติ ปฏิภาคนิมิตฺตสฺส อุปฺปาทโต. สุขาปน ปฏิปทา, ปจฺฉาทนฺธํ วา ขิปฺปํ วา อุปฺปนฺนํ ฌานํ สุขปฺปฏิปทํ นาม กโรตีติ โยชนา. ‘‘ปุพฺพภเว’’ติ อาสนฺเน ปุพฺพภเว. อนฺตรายิกธมฺมา นาม ‘กิเลสนฺตรายิโก จ, กมฺมนฺตรายิโก จ, วิปากนฺตรายิโก จ, ปญฺญตฺติ วีติกฺกมนฺตรายิโก จ, อริยูปวาทนฺตรายิโก จ. ตตฺถ ติสฺโส นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโยกิเลสนฺตรายิโก นาม. ปญฺจานนฺตริย กมฺมานิ [Pg.66] กมฺมนฺตรายิโก นาม. อเหตุก ทฺวิเหตุกปฺปฏิสนฺธิวิปากา วิปากนฺตรายิโก นาม. ภิกฺขุ ภาเวฐิตานํ วินย ปญฺญตฺตึ วีติกฺกมิตฺวา อกตปฺปฏิกมฺโม วีติกฺกโม ปญฺญตฺติวีติกฺกมนฺตรายิโก นาม. ปฏิกมฺเมปนกเต อนฺตรายิโก น โหติ. อริยปุคฺคลานํ ชาติอาทีหิ อุปวทิตฺวา อกฺโกสิตฺวา อกตปฺปฏิกมฺมํ อกฺโกสนํ อริยูปวาทนฺตรายิโก นาม. อิธปิ ปฏิกมฺเม กเต อนฺตรายิโก น โหติ. เสเสสุ ตีสุ ปฏิกมฺมํ นาม นตฺถิ. อิเม ธมฺมา อิมสฺมึ ภเว ฌานมคฺคานํ อนฺตรายํ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา นาม. เตหิ วิมุตฺโต อนฺตรายิก ธมฺม วิมุตฺโต นาม. ‘‘กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยํ ฐิโต’’ติ สีลวิสุทฺธิ อาทิกาย กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยํ ปริปูรณ วเสน ฐิโต. ‘‘ฉินฺนปลิโพโธ’’ติ อาวาสปลิโพธาทีนิ ทสวิธานิ ปลิโพธกมฺมานิ ฉินฺทิตฺวา ฐิโต. ‘‘ปหิตตฺโต’’ติ, ยนฺตํ ปุริสถาเมน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ, น ตํ อปตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตีติ เอวํ ปวตฺเตน สมฺมปฺปธาน วีริเยน สมนฺนาคโต. โส หิ ปหิโต เปสิโต อนเปกฺขิโต อตฺตภาโว อเนนาติ ปหิตตฺโตติ วุจฺจติ. ‘‘นสมฺปชฺชตีติ นตฺถิ’’. สเจ ปญฺจปธานิยงฺคสมนฺนาคโต โหตีติ อธิปฺปาโย. ปญฺจปธานิยงฺคานิ นาม สทฺธาสมฺปนฺนตา, อสาเฐยฺยํ, อาโรคฺยํ, อลีนวีริยตา, ปญฺญวนฺตตา,ติ.

52. 关于行道(paṭipadā)与神通(abhiññā)之抉择。“从相(nimitta)生起”是指从似相(paṭibhāganimitta)生起。安乐行道(sukhā paṭipadā)：其文义结合为，已生起的禅那(jhāna)，无论是迟缓或快速，皆能成就所谓的安乐行道。“前生(pubbabhava)”是指邻近的前生。障碍法(antarāyikadhamma)包括：烦恼障(kilesantarāyika)、业障(kammantarāyika)、异熟障(vipākantarāyika)、违越制戒障(paññatti vītikkamantarāyika)和诽谤圣者障(ariyūpavādantarāyika)。其中，三种决定邪见(niyatamicchādiṭṭhi)是烦恼障。五无间业(pañcānantariya kamma)是业障。无因(ahetuka)、二因(dvihetuka)结生(paṭisandhi)的异熟(vipāka)是异熟障。比丘违越了律(vinaya)的制戒，未作补救(paṭikamma)，此违越即是违越制戒障。若已作补救，则不成障碍。因种姓(jāti)等而斥责、辱骂圣者(ariyapuggala)，未作补救，此辱骂即是诽谤圣者障。此处若已作补救，亦不成障碍。其余三种则无补救之法。这些法在此生中对禅那和道(magga)造成障碍，故名障碍法。已解脱此等法者，名为已解脱障碍法者。“住于善行(kalyāṇappaṭipatti)”是指圆满戒清净(sīlavisuddhi)等善行而住。“已断挂碍(chinnapalibodha)”是指已断除住所挂碍(āvāsapalibodha)等十种挂碍而住。“已策励自身者(pahitatta)”是指具足正勤(sammappadhāna)精进(vīriya)，此精进以如下方式发起：“凡应以人之毅力、人之勇猛所达成者，若未达成，精进绝不中止。”彼被称为“已策励自身者”，乃因其自身(attabhāva)已被派遣(pahita, pesita)、无所顾念。“‘不成就’之事则无”，其意趣是：若具足五勤支(pañcapadhāniyaṅga)则必成就。五勤支即：具足信(saddhā)、不谄(asāṭheyya)、健康(ārogya)、精进不退(alīnavīriyatā)、具慧(paññavantatā)。

๕๒. วิปากชฺฌาเน. ‘‘มุทุภูตํ’’ติ ภาวนา พลปริตฺตตฺตามนฺทภูตํ. มนฺทภูตตฺตา จ ทุพฺพลํ. ‘‘นานา กิจฺจฏฺฐาเนสุ จา’’ติ ทสฺสนสวนาทีสุ. ‘‘หีเนสุปิ อตฺตภาเวสู’’ติ อเหตุก ทฺวิเหตุกปุคฺคเลสุปิ. ‘‘อสทิสํปี’’ติ ติเหตุกุกฺกฏฺฐํปิ กมฺมํ อเหตุกวิปากํปิ ชเนตีติอาทินา อสทิสํปิ วิปากํ ชเนติ. ‘‘ภวงฺคฏฺฐาเนสุ เยวา’’ติ เอตฺถ ภวงฺค สทฺเทน ปฏิสนฺธิฏฺฐาน จุติฏฺฐานานิปิ สงฺคยฺหนฺติ. ‘‘กุสลสทิสเมวา’’ติ ปถมชฺฌานกุสลํ ปถมชฺฌาน วิปากเมว ชเนติ, ทุตียชฺฌาน กุสลํ ทุตียชฺฌาน วิปากเมว ชเนตีติอาทินา กุสล สทิสเมว วิปากํ ชเนติ. ‘‘กุสลเมว…เป… กฺริยชฺฌานํ นาม โหติ’’ อเภทู ปจาเรนาติ อธิปฺปาโย. เภทมฺปิ อเภทํ กตฺวา อุปจาโร โวหาโร อเภทู ปจาโร.

52. 于异熟禅(Vipākajjhāna)中。“柔软”(mudubhūtaṃ)是说，因修习(bhāvanā)力弱(balaparittattā)而变得迟钝(mandabhūtaṃ)。因迟钝故而微弱(dubbalaṃ)。“于种种作用处”(nānā kiccaṭṭhānesu)是指于见、闻等处。“于低劣有”(hīnesupi attabhāvesu)是指亦于无因(ahetuka)、二因(dvihetuka)之人(puggala)中。“不相似”(asadisaṃ)是说，三因(tihetuka)殊胜(ukkaṭṭha)之业(kamma)亦能生起无因(ahetuka)异熟(vipāka)等不相似之异熟。“仅在有分处”(bhavaṅgaṭṭhānesu yevā)，此处，有分(bhavaṅga)一词亦含摄结生处(paṭisandhiṭṭhāna)与死处(cutiṭṭhāna)。“仅与善相似”(kusalasadisameva)，初禅(paṭhamajjhāna)善仅生初禅异熟，二禅(dutiyajjhāna)善仅生二禅异熟等，如是善仅生相似之异熟。“唯是善……乃至名为唯作禅(kriyajjhāna)”，其意为“以无区别假说(abhedūpacāra)”。即使有区别(bheda)，亦作无区别(abheda)而施设，此假说(upacāra)或言说(vohāra)即为无区别假说。

๕๔. สงฺคหคาถา [Pg.67] วณฺณนายํ. ฌานานํ เภโท ฌานเภโท. อตฺถโต ปน ฌาเนหิ สมฺปโยคเภโท ฌานเภโทติ วุตฺโต โหตีติ อาห ‘‘ฌาเนหิ สมฺปโยคเภเทนา’’ติ. ปถมชฺฌานิกํ จิตฺตนฺติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘ตเมวา’’ติ รูปาวจร มานสเมว. วิภาวนิยํ ปน อุปริสงฺคหคาถายํ ฌานงฺค โยคเภเทน, กตฺเวเกกนฺตุ ปญฺจธาติ วจนํ ทิสฺวา อิธ ฌาน เภเทนาติ ฌานงฺเคหิ สมฺปโยคเภเทนาติ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตปิ อิธ ฌานเภทสฺส วิสุํ อธิปฺเปตตฺตา ‘‘อญฺโญหิ ฌานเภโท’’ติอาทิ วุตฺตํ.

54. 于摄颂(Saṅgahagāthā)之释义(vaṇṇanā)中。诸禅(jhāna)的区别(bheda)为禅区别(jhānabheda)。然就义理而言，禅区别是指与诸禅相应的区别，故说“以与诸禅相应的区别”(jhānehi sampayogabhedena)。应与初禅心(paṭhamajjhānika citta)等相连结。“唯彼”(tameva)是指唯是色界(rūpāvacara)意(mānasa)。然而，在《Vibhāvanī》中，见到上方摄颂有“以禅支(jhānaṅga)相应(yoga)区别，一一复为五种”之语，故此处说“以禅区别”即是“以与禅支相应的区别”。即使如此，此处因特别意指禅区别，故说“另有禅区别”(añño hi jhānabhedo)等。

รูปาวจรจิตฺตทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《色界心阐明之随阐明》终。

๕๕. อรูปจิตฺตทีปนิยํ. ‘‘ภุโส’’ติ อติเรกตรํ. ‘‘สรูปโต’’ติ ปรมตฺถ สภาวโต. นตฺถิ ชฏา เอตฺถาติ อชโฏ. อชโฏ อากาโสติ อชฏากาโส. ‘‘ปริจฺฉินฺนากาโส’’ติ ทฺวารจฺฉิทฺทวาตปานจฺฉิทฺทาทิโก อากาโส, ยตฺถ อากาส กสิณ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺติ. กสิณ นิมิตฺตํ อุคฺฆาเฏตฺวา ลทฺโธ อากาโส กสิณุคฺฆาฏิมากาโส, กสิณํ อุคฺฆาเฏน นิพฺพตฺโต กสิณุคฺฆาฏิโมติ กตฺวา. รูปกลาปานํ ปริจฺเฉทมตฺตภูโต อากาโส รูปปริจฺเฉทากาโส. ‘‘อนนฺตภาเวน ผรียตี’’ติ จตุรงฺคุลมตฺโตปิโส อนนฺต นามํ กตฺวา ภาวนามนสิกาเรน ผรียติ. ‘‘เทวานํ อธิฏฺฐานวตฺถู’’ติ มหิทฺธิกานํ คามนคร เทวานํ พลิปฺปฏิคฺคหณฏฺฐานํ วุจฺจติ, ยตฺถ มนุสฺสา สมเย กุล เทวตานํ พลึ อภิหรนฺติ. ‘‘พลึ’’ติ ปูชนีย วตฺถุ วุจฺจติ. ‘‘ตสฺมึ’’ติ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส. ‘‘ตเทวา’’ติ ตํ อารมฺมณเมว. กุสลชฺฌานํ สมาปนฺนสฺสวา, วิปากชฺฌาเนน อุปปนฺนสฺสวา, กฺริยชฺฌาเนน ทิฏฺฐธมฺม สุข วิหาริสฺสวา, ติโยเชตพฺพํ. อนนฺตนฺติ วุจฺจติ, ยถาปถวีกสิเณ ปวตฺตนโต ฌานํ ปถวีกสิณนฺติ วุจฺจตีติ. ‘‘เอกเทเส’’ติ อุปฺปาเทวา ฐิติยํ วา ภงฺเควา. อนฺตรหิตตฺตา อนนฺตนฺติ วุจฺจติ. ‘‘อนนฺต สญฺญิเต’’ติ อนนฺต นามเก. ‘‘อนนฺตนฺติ ภาวนาย [Pg.68] ปวตฺตตฺตา’’ติ อิทํ ปถมา รุปฺปวิญฺญาณํ อนนฺตนฺติ เอวํ ปุพฺพภาค ภาวนาย ปวตฺตตฺตา. ‘‘อตฺตโน ผรณาการ วเสนา’’ติ ปุพฺพภาคภาวนํ อนเปกฺขิตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘นิรุตฺติ นเยนา’’ติ สกตฺเถ ยปจฺจยํ กตฺวา นการสฺสโลเปน. ‘‘ปาฬิยา นสเมตี’’ติ วิภงฺค ปาฬิยานสเมติ. ‘‘อนนฺตํ ผรตี’’ติ อนนฺตํ อนนฺตนฺติ ผรติ. ‘‘ปถมา รุปฺปวิญฺญาณาภาโว’’ติ ตสฺส อภาว ปญฺญตฺติมตฺตํ. ‘‘เนวตฺถี’’ติ นตฺถิ. ‘‘อสฺสา’’ติ จตุตฺถา รุปฺปชฺฌานสฺส. อถวาติอาทีสุ ‘‘ปฏุสญฺญา กิจฺจสฺสา’’ติ พฺยตฺตสญฺญา กิจฺจสฺส. ‘‘สงฺขาราวเสส สุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา’’ติ อิมสฺส อตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘เอตฺถจา’’ติอาทิมาห. ‘‘มุทฺธภูตํ’’ติ มตฺถกปตฺตํ. ‘‘เทสนาสีสมตฺตํ’’ติ ราชา อาคจฺฉตีติอาทีสุ วิย ปธาน กถามตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตสฺเสวา’’ติ ปถมา รุปฺปวิญฺญาณสฺเสว. กุสลภูตํ ปถมา รุปฺปวิญฺญาณํ ปุถุชฺชนานญฺจ เสกฺขานญฺจ กุสลภูตสฺส ทุตียารุปฺปวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ โหติ. อรหา ปน ติวิโธ. ตตฺถ, เอโกปถมา รุปฺเปฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา ปถมารุปฺปํ อสมาปชฺชิตฺวาว ทุตียา รุปฺปํ อุปฺปาเทติ. ตสฺส กุสลภูตํ ปถมา รุปฺปํ กฺริยภูตสฺส ทุตียา รุปฺปสฺส อารมฺมณํ. เอโกปถมา รุปฺเปฐตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา ปุน ตเมว ปถมา รุปฺปํ สมาปชฺชิตฺวา ทุตียา รุปฺปํ อุปฺปาเทติ. เอโก ทุตียา รุปฺเปฐตฺวา อรหตฺตํ คจฺฉติ. เตสํ ทฺวินฺนํ กฺริยภูตํ ปถมา รุปฺปวิญฺญาณํ กฺริยภูตสฺเสว ทุตียารุปฺปสฺส อารมฺมณํ. เตนาห ‘‘วิญฺญาณํ นามา’’ติอาทึ.

55. 于无色心阐明(Arūpacittadīpanī)中。“甚”(bhuso)是更甚(atirekataraṃ)之义。“依自相”(sarūpato)是指依胜义自性。“此处无缠结(jaṭā)，故为无缠结(ajaṭa)。无缠结之虚空，即无缠结虚空(ajaṭākāsa)。”“限定虚空”(paricchinnākāso)是指门孔、窗孔等虚空，于彼处得取虚空遍(ākāsakasiṇa)相。舍离遍相后所得之虚空为遍舍虚空(kasiṇugghāṭimākāsa)，以舍离遍而生，故为遍舍(kasiṇugghāṭima)。作为色聚(rūpakalāpa)界限之虚空为色聚界限虚空(rūpaparicchedākāso)。“以无限的方式遍满”(anantabhāvena pharīyati)，即虽仅四指量，亦作意为“无限”而以修习作意遍满。“诸天所住事”(devānaṃ adhiṭṭhānavatthu)是指具大神通力之村神、城神领受供品之处，人们于特定时节向家族神献上供品。“供品”(baliṃ)是指可供奉之事(pūjanīya vatthu)。“于彼”(tasmiṃ)是指于遍舍虚空。“唯彼”(tadeva)是指唯彼所缘。应与已入善禅者，或已生异熟禅者，或以唯作禅现法乐住者，三者相连结。其被称为“无限”(ananta)，犹如禅那因于地遍(pathavīkasiṇa)中行转而被称地遍禅。“于一分”(ekadese)是指于生时、或住时、或灭时。因无终尽(anta-rahita)故，称为无限(ananta)。“名为无限者”(anantasaññite)是指名为“无限”者。“因以‘无限’而修习行转”(anantanti bhāvanāya pavattattā)，此初无色识，因于前分以“无限”如是修习而行转。“依自身遍满之相”(attano pharaṇākāra vasena)，意为不待前分修习。“依语法”(niruttinayena)，即于自义上作ya-词缀，并省略na-音。“不合于圣典”(pāḷiyā na sameti)是指不合于《分别论》(Vibhaṅga)圣典。“遍满无限”(anantaṃ pharati)是指以“无限”遍满“无限”。“无初无色识”(pathamāruppaviññāṇābhāvo)是指彼仅为无有之概念。“非有”(nevatthi)即是“无有”。“彼之”(assā)是指第四无色禅的。又，于“敏锐想之作用”(paṭusaññākiccassa)等句中，是指明了想之作用。为分别“以行之残余、微细而存在”(saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā)之义，而说“于此”(ettha ca)等。“已至顶峰”(muddhabhūtaṃ)是指已达顶点。“教法之首”(desanāsīsamattaṃ)，犹如“王来”(rājā āgacchati)等语，是说仅为主要之说。“唯彼”(tasseva)是指唯初无色识。善的初无色识，是凡夫与有学的善的第二无色识的所缘。而阿罗汉有三类。其中，一者于初无色定中得阿罗汉果，不复入初无色定而生起第二无色定，彼之善的初无色定，是唯作的第二无色定的所缘。一者于初无色定中得阿罗汉果，复入彼初无色定而生起第二无色定。一者于第二无色定中得阿罗汉果。于后二者，唯作的初无色识是唯作的第二无色识的所缘。是故说“识名为”(viññāṇaṃ nāma)等。

อรูปจิตฺตานุทีปนา.

无色心之随阐明。

๕๗. โลกุตฺตรจิตฺเต. ‘‘ชลปฺปวาโห’’ติ อุทกธาราสงฺฆาโฏ. ‘‘ปภวโต’’ติอาทิปวตฺติฏฺฐานโต. ‘‘ยถาหา’’ติ กถํ ปาฬิยํ อาห. ‘‘เสยฺยถิท’’นฺติ โส กตโม. ‘‘อยํ ปี’’ติ อยํ อริยมคฺโคปิ. เอกจิตฺตกฺขณิโก อริยมคฺโค, กถํ ยาว อนุปาทิเสส นิพฺพานธาตุยาสวติ สนฺทตีติ อาห [Pg.69] ‘‘อานุภาวปฺผรณวเสนา’’ติ. ปาฬิยํ คงฺคาทีนิ ปญฺจนฺนํ มหานทีนํ นามานิ. ‘‘สมุทฺท นินฺนา’’ติ มหาสมุทฺทาภิมุขํ นินฺนา นมิตา. ‘‘โปณา’’ติ อนุปติตา. ‘‘ปพฺภารา’’ติ อโธวาหิตา. ‘‘กิเลสานํ’’ติ อนุปคมเน กมฺมปทํ. ปาฬิยํ ‘‘ฆโฏ’’ติ อุทก ปุณฺณฆโฏ. ‘‘นิกุชฺโช’’ติ อโธมุขํ ฐปิโต. ‘‘โนปจฺจาว มตี’’ติ ปุน โนคิลติ. ‘‘น ปุเนตี’’ติ น ปุน เอติ นุปคจฺฉติ อริยสาวโก. ‘‘น ปจฺเจตี’’ติ น ปฏิ เอติ. ตทตฺถํ วทติ ‘‘น ปจฺจาคจฺฉตี’’ติ. เอวํ ตํ อนิวตฺตคมนํ ปาฬิสาธเกหิ ทีเปตฺวา อิทานิ ยุตฺติสาธเกหิ ปกาเสตุํ ‘‘ยถา จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ยโต’’ติ ยํ การณา. ‘‘เต’’ติ ปุถุชฺชนา. ‘‘ทุสฺสีลา’’ติ นิสฺสีลา. ‘‘อุมฺมตฺตกา’’ติ ปิตฺตุมฺมตฺตกา. ‘‘ขิตฺต จิตฺตา’’ติ ฉฏฺฏิตปกติ จิตฺตายกฺขุมฺมตฺตกา. ‘‘ทุปฺปญฺญา’’ติ นิปฺปญฺญา. ‘‘เอฬมูคา’’ติ ทุปฺปญฺญตาย เอว ปคฺฆริตลาล มุข มูคา. ‘‘ตสฺมึ มคฺเค เอวา’’ติ อฏฺฐงฺคีเก อริยมคฺเค เอว. โส ปน มคฺโค ปถม มคฺโค, ทุตีย มคฺโค, ตตีย มคฺโค, จตุตฺถ มคฺโค,ติ จตุพฺพิโธ โหติ. ‘‘อาทิโต ปชฺชนํ’’ติ จตูสุ มคฺเคสุ อาทิมฺหิ ปถม มคฺคโสตสฺส ปชฺชนํ คมนํ. ปฏิลาโภติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โสตาปตฺติยา’’ติ โสตสฺส อาปชฺชเนน. ‘‘อธิคมฺมมาโน’’ติ ปฏิลพฺภมาโน. สพฺเพ โพธิปกฺขิย ธมฺมา อนิวตฺต คติยา ปวตฺตมานา โสโตติ วุจฺจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. สมฺโพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ. อุปริสมฺโพธิ เอว ปรายนํ เยสํ เต อุปริสมฺโพธิ ปรายนา. ปรายนนฺติ จ ปฏิสรณํ. กถํ โสตาปตฺติ วจนํ มคฺเคน สมานาธิกรณํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปถม มคฺค สงฺขาตาย โสตาปตฺติยา’’ติอาทิ. ‘‘มคฺเคตี’’ติ คเวสติ. มาเรนฺต คมโนนิรุตฺตินเยน มคฺโคติ สิชฺฌตีติ วุตฺตํ ‘‘กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโค’’ติ.

57. 出世间心中。“水流”(jalappavāho)指水流之汇聚。“从源头”(pabhavato)指最初生起之处。“如所说”(yathāhā)即圣典如何说。“所谓”(seyyathidaṃ)即是哪个。“此亦”(ayaṃ pī)即此圣道亦是。仅一刹那心之圣道，如何流淌、延续至无余依涅槃界？答曰：“以威力遍满故”(ānubhāvappharaṇavasenā)。圣典中有恒河(Gaṅgā)等五大河之名。“向于海”(samudda ninnā)即朝向大海而低、而倾。“倾向”(poṇā)即随之而下。“倾注”(pabbhārā)即向下流。“诸烦恼”(kilesānaṃ)为“不趣向”之业格。圣典中，“瓮”(ghaṭo)指满水之瓮。“倒覆”(nikujjo)即口朝下放置。“不吞回”(nopaccāvamatī)即不再吞回。“不再来”(na puneti)即圣弟子不再来、不趣向。“不返回”(na pacceti)即不回复。其义为“不退还”(na paccāgacchati)。如是，以圣典之证阐明其不退转之行后，今以道理之证开示，故云“又如”(yathā ca)等。“以是故”(yato)即因为此。“彼等”(te)指凡夫。“恶戒者”(dussīlā)即无戒者。“癫狂者”(ummattakā)即胆汁病所致之癫狂者。“心散乱者”(khittacittā)即心性已失、为夜叉所扰而癫狂者。“劣慧者”(duppaññā)即无慧者。“痴哑者”(eḷamūgā)即因劣慧而口流涎沫之喑哑者。“于彼道中”(tasmiṃ magge evā)即于八支圣道中。此道复有四种，即初道、第二道、第三道、第四道。“初行”(ādito pajjanaṃ)指于四道中，最初道流之行进、前进，此即所谓之“得”。“以入流”(sotāpattiyā)即以入于流。“正得时”(adhigammamāno)即正获得时。一切菩提分法，以不退转之势而转起，故名为“流”，此为关联。“正觉”(sambodhi)指四道中之智。以上正觉为归宿者，是为上正觉归宿之人。“归宿”(parāyana)，亦即归依处。入流之语如何与道同依？故云“由名为初道之入流”等。“寻求”(maggeti)即探求(gavesati)。依“灭除而行”之词源理趣，“道”(magga)得以成立，故云：“灭除诸烦恼而行，故为道”(kilese mārento gacchatīti maggo)。

๕๘. สกทาคามิ มคฺเค. ‘‘สกึ อาคจฺฉตี’’ติ อิโตคนฺตฺวา ปุน อิธ อาคจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘สีเลนา’’ติ ปกติสภาเวน. กามโลกํ อาคจฺฉนฺติ เอเตหีติ กามโลกาคมนา. กิเลสา. เตสํ สพฺภาเวน วิชฺชมานภาเวน. ปาฬิยํ ‘‘เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺสา’’ติ กตฺตุ อตฺเถสามิวจนํ. เอกจฺเจน ปุคฺคเลน อปฺปหีนา นีติ สมฺพนฺโธ[Pg.70]. ‘‘สหพฺยตํ’’ติ สหายภาวํ. ‘‘อาคามีโหตี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ วทติ ‘‘อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺต’’นฺติ. อาคจฺฉติ สีเลนาติ อาคนฺตฺวา. อิตฺถํ ภาโว อิตฺถตฺตํ. อิมํ กามตฺตภาวํ อาคนฺตฺวา, ตสฺมา อาคามี นาม โหตีติ โยชนา. ‘‘อยญฺจ อตฺโถ’’ติ ปฏิสนฺธิวเสน สกึ อิมํ โลกํ อาคจฺฉตีติอาทิโก อตฺโถ. ‘‘กิเลส คติวเสนา’’ติ กามโลกา คมน กิเลส คติวเสน. มคฺคสหาเยน ฌาเนน วิกฺขมฺภิตา กิเลสา มคฺเคน สมุจฺฉินฺน คติกา โหนฺติ. อยํ มคฺคสหาโยฌานานุภาโว นาม. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทึ. ‘‘เทวโลกโต’’ติ เอตฺถ พฺรหฺมโลโกปิ สงฺคหิโต. ปจฺฉิมสฺมึ ปน อตฺเถ สตีติ โยชนา. อาคมนสีโล อาคนฺตฺวา. น อาคนฺตฺวา อนาคนฺตฺวา. ‘‘เตนา’’ติ อนาคมเนน. ‘‘นานตฺถา สมฺภวโต’’ติ ทฺวีสุ อิตฺถตฺตสทฺเทสุ เอกสฺมึ อิมํ กามาวจร โลกนฺติ เอกสฺมึ อิมํ มนุสฺส โลกนฺติ เอวํ นานตฺถานํ อสมฺภวโต. ปาฬิยํ ‘‘สพฺยา พชฺโฌ’’ติ เจโตทุกฺข สงฺขาเตน เจตสิกโรคา พาเธน สหิโต. เตนาห ‘‘เตหิ ปฏิฆานุสยสฺสา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘เต’’ติ ปุถุชฺชน โสตาปนฺน สกทาคามิโน. สพฺยา พชฺฌานามาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปจฺฉิมสฺส วากฺยสฺสา’’ติ อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตํ โสตาปนฺน สกทาคามิโน เตน ทฏฺฐพฺพาติ วากฺยสฺส. ‘‘ทฺวีสุ สกทาคามีสู’’ติ อาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตนฺติ วุตฺตตฺตา เตน อตฺเถน สกทาคามินามเกสุ ทฺวีสุ โสตาปนฺน สกทาคามีสุ. ‘‘ปุริมสฺสา’’ติ โสตาปนฺนสฺส. ‘‘อนญฺญ สาธารเณ เนวา’’ติ ทุตีย ผลฏฺฐาทีหิ อสามญฺเญเนว. พฺรหฺมโลเกฐิตานํ โสตาปนฺนานํ สตฺตกฺขตฺตุ ปรม ตาทิภาโว นตฺถิ วิย ทุตีย ผลฏฺฐานํ สกทาคามิ ภาโวปิ นตฺถิ. เตนาห ‘‘ปถม ทุตีย ผลฏฺฐาปี’’ติอาทึ. ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ ลทฺธคุณวจนํ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ อิมินา การเณน. ‘‘เหฏฺฐู ปรูปปตฺติวเสนา’’ติ อุปริโต อาคนฺตฺวา เหฏฺฐูปปตฺติ จ, เหฏฺฐโต อาคนฺตฺวา อุปรูปปตฺติ จาติ เอวํ เหฏฺฐูปรูปปตฺติวเสน. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ ทุตีย ลทฺธ คุณวจนํ. ‘‘ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา’’ติ ปญฺจนฺนํ ปุคฺคลานํ อิธ กามโลเก นิฏฺฐา อนุปาทิเสส นิพฺพานปตฺตีติ วุตฺตํ [Pg.71] โหติ. ‘‘โส ปนา’’ติ สกทาคามิ ปุคฺคโล ปน. เยสํ ปน อฏฺฐกถา จริยานํ อตฺโถ, เตสํ อตฺเถโส สกทาคามิ ปุคฺคโล ปญฺจวิโธว วุตฺโต, น ฉฏฺโฐ ปุคฺคโลติ โยชนา. เยสํ ปน อิมํ โลกนฺติ อตฺโถ, เตสํ อตฺเถ ฉฏฺโฐปิ ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘มหาปรินิพฺพาน…เป… อาคโต เยวา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘สกึ อาคมนฏฺเฐน อาคโต เยวา’’ติ สกึ อาคมนฏฺเฐน สกทาคามีสุ อาคโตเยว. สพฺพญฺญุ พุทฺธาปิ ปถม ผลฏฺฐ ภูตา สตฺตกฺขตฺตุ ปรมตายํ สณฺฐิตา วิยาติ โยชนา. เอตฺถ จ ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรมตายํ’’ติ สตฺตกฺขตฺตุ ปรมภาเว. อิทญฺจ นิทสฺสน วจนมตฺตํ. สพฺพญฺญุ พุทฺธาปิ ทุตีย ผลฏฺฐภูตา สกึ อาคมนปฺปกติยํ สณฺฐิตาเยว โหนฺติ. กสฺมา, ตสฺมึ ขเณ ตํ สภาวานติ วตฺตนโตติ อธิปฺปาโย. สพฺโพปิ โส ฉพฺพีโธ ปุคฺคโล อิธ…เป… ทฏฺฐพฺโพ. เอเตน ยํ วุตฺตํ วิภาวนิยํ ปญฺจสุ สกทาคามีสุ ปญฺจมโกว อิธาธิปฺเปโตติ. ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. กสฺมา, ปญฺจมโก เอว อิธ สกทาคามิปเท อธิปฺเปเตสติ อิตเร จตฺตาโร กตฺถ อธิปฺเปตา สิยุนฺติ วตฺตพฺพตฺตา. ชนกภูโต สมาโน. ‘‘ญายาคตา เอวา’’ติ ยุตฺติโต ปรมฺปราคตา เอว. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทึ. ‘‘อวิรุทฺโธ’’ติ ญาเยน อวิรุทฺโธ.

58. 于一来道(Sakadāgāmi magge)中。“一次来”(sakiṃ āgacchati)者，义为从此去后，复来于此。“以性”(Sīlenā)即以本性(pakatisabhāvena)。以此等而来到欲界(kāmaloka)，故为“欲界来”(kāmalokāgamanā)，即诸烦恼(kilesā)。因其存在(sabbhāvena)、现存(vijjamānabhāvena)。于圣典中，“于某个体”(ekaccassa puggalassā)是作格义的属格。应与“为某个体所未断”(ekaccena puggalena appahīnāni)连结。“同伴性”(Sahabyataṃ)即同伴关系(sahāyabhāvaṃ)。说了“是来者”(āgāmī hoti)后，即说彼义：“来此有”(āgantvā itthattaṃ)。以性而来(āgacchati sīlenā)，故为“来”(āgantvā)。此有(itthaṃ bhāvo)即此有(itthattaṃ)。来到此欲有(imaṃ kāmattabhāvaṃ)，因此名为“来者”(āgāmī)，应如是连结。“此义”(Ayañca attho)即以结生(paṭisandhivasena)一次来到此世间等义。“以烦恼之趣向”(Kilesagativasenā)即以前往欲界的烦恼之趣向。为道所伴随的禅那(jhāna)所镇伏的诸烦恼，被道断尽其趣向。此即名为道所伴随的禅那之力。因此说“非”(na hi)等。于“从天界”(Devalokato)中，梵天界(brahmaloka)亦被含摄。然而，当有后义时，应如是连结。有来之性者为“来”(āgantvā)。不来者为“不来”(anāgantvā)。“以彼”(Tenā)即以不来。“因无异义之可能”(Nānatthāsambhavato)者，于二“此有”(itthatta)词中，一者为此欲界(kāmāvacaraloka)，一者为此人界(manussaloka)，如是异义无有可能故。于圣典中，“有恼害者”(sabyābajjho)即与名为心苦(cetodukkha)的心病之恼害俱行。因此说“由彼等之嗔随眠”(tehi paṭighānusayassā)等。于此，“彼等”(te)即凡夫(puthujjana)、预流(sotāpanna)、一来(sakadāgāmi)。应与“名为有恼害者”(sabyābajjhānāmā)连结。“于后句”(Pacchimassa vākyassā)即于“来此有之预流、一来应由彼而见”之句。“于二一来中”(Dvīsu sakadāgāmīsū)者，因已说“来此有”，故以此义，于名为“一来”的预流与一来二者中。“前者”(Purimassā)即预流。“唯不共”(Anaññasādhāraṇenevā)即唯与第二果住等不共通。住于梵天界的预流，无有如七返至极(sattakkhattuparama)之状态，第二果住亦无一来之状态。因此说“初、二果住亦”(pathamadutiyaphalaṭṭhāpī)等。“是故”(Tasmā)等为已得功德之语。“如是作”(iti katvā)即以此因缘。“以下上生”(Heṭṭhūparūpapattivasenā)即从上来下生，及从下来上生，如是以下上生。“如是作”(Evañca katvā)等为第二已得功德之语。“五者于此究竟”(Pañcannaṃ idha niṭṭhā)者，谓五种个体于此欲界究竟，即证得无余依涅槃(anupādisesanibbāna)。“彼”(So panā)即一来个体。然而，于某些义注(aṭṭhakathā)师之义中，彼一来个体唯说为五种，无第六种个体，应如是连结。然而，于“此世间”(imaṃ loka)之义中，亦可得第六种，为示此义，故说“大般涅槃(mahāparinibbāna)…乃至…实已来”(āgato yevā)。于此，“以一来之义实已来”(sakiṃ āgamanaṭṭhena āgato yevā)者，即以一来之义，于诸一来中实已来。一切知佛(sabbaññubuddha)亦如已住于初果住，安住于七返至极之状态，应如是连结。于此，“于七返至极中”(sattakkhattuparamatāyaṃ)即于七返至极之有。此仅为例说之语。一切知佛亦如已住于第二果住，实安住于一来之本性(sakiṃ āgamanappakatiyaṃ)。何故？意谓于彼刹那，不逾越彼自性故。所有彼六种个体，皆应于此…乃至…见。以此，彼《毗婆毗尼》(Vibhāvaniya)所说“于五种一来中，唯第五种为此处所意指”之言，即被驳斥。何故？若唯第五种为此处“一来”一词所意指，则应说其余四者于何处被意指。作为能生者。“实由正理而来”(Ñāyāgatā evā)即实由道理、由传承而来。因此说“如”(yathā)等。“无违”(Aviruddho)即与正理无违。

๕๙. โอรมฺภาโค นาม เหฏฺฐาภาโค กามโลโก. โอรมฺภาคาย สํวตฺตนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ กามราค พฺยาปาท สํโยชนาทีนิ. ‘‘โส’’ติ อนาคามิ ปุคฺคโล.

59. 名为“下分”(Orambhāgo)，即下部，欲界(kāmaloka)。导向下分，故为“下分结”(orambhāgiyāni)，即欲贪(kāmarāga)、嗔(byāpāda)等结。“彼”(So)，即不还个体(anāgāmi puggalo)。

๖๐. มหปฺผลํ กโรนฺติ สีเลนาติ มหปฺผล การิโน. เตสํ ภาโว ‘‘มหปฺผล การิตา’’. สีลาทิ คุโณ. ‘‘อรหตี’’ติ ปฏิคฺคหิตุํ อรหติ. ‘‘อรหโต’’ติ อรหนฺตสฺส. ‘‘นิพฺพจนํ’’ติ นิรุตฺติ. วิคฺคห วากฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ. สุทฺธิกสุญฺญตาย ตถา น วจิตฺตานิ, สุญฺญตปฺปฏิปทาย ตถา น วจิตฺตานีติอาทินา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ‘‘สุทฺธิก สุญฺญตายา’’ติ สุทฺธิกสุญฺญตวาเร. ‘‘สุญฺญตปฺปฏิปทายา’’ติ สุญฺญตปฺปฏิปทาวาเร. ‘‘สจฺจ สติปฏฺฐาน วิภงฺเคสุ ปนา’’ติ สจฺจ วิภงฺค สติปฏฺฐาน วิภงฺเคสุ ปน, สพฺพํ จิตฺต วฑฺฒนํ ปาฬิ อฏฺฐกถาสุ เทสนาวาเร วิจาเรตฺวา เวทิตพฺพํ.

60. 以性(sīlena)作成大果(mahapphalaṃ)，故为“大果作者”(mahapphalakārino)。彼等的状态为“大果作者性”(mahapphalakāritā)，即戒等功德(sīlādiguṇo)。“应供”(Arahati)，即堪于接受(paṭiggahituṃ arahati)。“阿罗汉的”(Arahato)，即阿罗汉的(arahantassa)。“语释”(Nibbacanaṃ)，即词源(nirutti)，亦即是说，解析句(viggahavākyaṃ)。应与“以纯粹空性(suddhikasuññatāya)不作如是思量，以空性行道(suññatappaṭipadāya)不作如是思量”等连结。于此，“以纯粹空性”(suddhikasuññatāyā)，即于纯粹空性章。“以空性行道”(suññatappaṭipadāyā)，即于空性行道章。“然而于谛分别与念处分别中”(Saccasatipaṭṭhānavibhaṅgesu panā)，即然而于谛分别(sacca vibhaṅga)、念处分别(satipaṭṭhāna vibhaṅga)中，一切心的增长(cittavaḍḍhanaṃ)，皆应于圣典(pāḷi)、义注(aṭṭhakathā)中的教说章中，经考察后而得知。

๖๑. ผลจิตฺเต[Pg.72]. โสตาปตฺติยา อธิคตํ ผลํ โสตาปตฺติ ผลํ. ตตฺถ ‘‘อธิคตํ’’ติ ปฏิลทฺธํ. อฏฺฐงฺคีก ผลํ สนฺธาย ‘‘เตน สมฺปยุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘นิรุตฺตี’’ติ วิคฺคโห.

61. 于果心中。由入流所证得之果，即入流果。于此，“证得”(adhigataṃ)即是获得(paṭiladdhaṃ)。“与之相应”是针对八支果而说。“词源”(Nirutti)即是其语法分析(viggaha)。

๖๒. ตนุภูเตปิ กาตุํ น สกฺโกติ, กุโต สมุจฺฉินฺทิตุํ. ‘‘ตานี’’ติ อินฺทฺริยานิ. ‘‘ปฏู นี’’ติติกฺขานิ. ‘‘โส’’ติ จตุตฺถ มคฺโค. ‘‘ตา จา’’ติ รูปราค, อรูปราค, มาน, อุทฺธจฺจ, อวิชฺชาทโย จ. ‘‘อญฺเญ จา’’ติ เตหิ ทสหิ สํโยชเนหิ อญฺเญ อหิริกาโนตฺตปฺปาทิเก, สพฺเพปิ ปาป ธมฺเม จ.

62. 即使已微薄也无法做到，何况彻底断除。“彼等”(Tāni)是指诸根(indriyāni)。“锐利”(Paṭūni)是指敏锐(tikkhāni)。“彼”(So)是指第四道(catuttha magga)。“彼等”(Tā ca)是指色贪(rūparāga)、无色贪(arūparāga)、慢(māna)、掉举(uddhacca)、无明(avijjā)等。“其余”(Aññe ca)是指除了那十种结(dasahi saṃyojana)之外，还有无惭无愧(ahirikānottappa)等一切恶法(pāpa dhamma)。

๖๓. กิริย จิตฺต วิจารณายํ. น คหิตํ อิติ อยํ ปุจฺฉา. อภาวา อิติ อยํ วิสชฺชนาติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘อสฺสา’’ติ กิริยานุตฺตรสฺส. ‘‘นิรนุสยสนฺตาเนปี’’ติ อนุสย รหิเต อรหนฺต สนฺตาเนปิ. ‘‘อิตี’’ติ วากฺย ปริสมาปนมตฺตํ. ‘‘วุจฺจเต’’ติ วิสชฺชนา กถียเต. ปุน อนุปฺปชฺชนํ อนุปฺปาโท. อนุปฺปาโท ธมฺโม สภาโว เยสํ เต อนุปฺปาท ธมฺมา. เตสํ ภาโวติ วิคฺคโห. วิปากญฺจ ชเนตีติ สมฺพนฺโธ. กถํ ชเนตีติ อาห ‘‘กุสล…เป… กตฺวา’’ติ. ตตฺถ, ‘‘กตฺวา’’ติ สาเธตฺวา. สเจปิ กเรยฺยาติ โยชนา. ‘‘โกจี’’ติ อพฺยตฺโต โกจิ อริยสาวโก. ตทา ผล จิตฺตเมว ปวตฺเตยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺโย’’ติ อปฺปฏิพาหิโย อานุภาโว อสฺสาติ สมาโส.

63. 于考察唯作心时。“未被执取”(Na gahitaṃ)是问题，“因其无有”(Abhāvā)是回答，应如是连结。“彼”(Assā)指无上唯作。“即使在无随眠的相续中”(Niranusayasantānepi)指在阿罗汉无随眠的相续中。“如是”(Iti)仅为结束语句。“说”(Vuccate)指回答被说出。不再生起即是“不生”(anuppādo)。以不生为自性之法，即是“不生法”(anuppāda dhammā)。其语法分析(viggaha)为“彼等的状态”(tesaṃ bhāvo)。“亦能生异熟”(Vipākañca janeti)，是其关联。如何能生？答曰：“善……作已”。其中，“作已”(katvā)是完成(sādhetvā)。“倘若造作”(Sacepi kareyya)，是其用法(yojanā)。“某人”(Kocī)指某个未显了的圣弟子。“尔时唯有果心转起”，是其关联。“不能够阻挡”(Paṭibāhituṃ asakkuṇeyyo)的简略义(samāso)为：其威力不可阻挡(appaṭibāhiyo ānubhāvo assā)。

๖๔. ‘‘อาทิ อนฺต ปเทสฺเว วา’’ติอาทิมฺหิ ทฺวาทสา กุสลานีติ จ, อนฺเต กฺริย จิตฺตานิ วีสตีติ จ ปเทสุ. รูเป ปริยา ปนฺนานิ จิตฺตานิ. อรูเป ปริยา ปนฺนานิ จิตฺตานิ. ‘‘ปถมาย ภูมิยา ปตฺติยา’’ติ ปถมภูมึ ปาปุณิตุํ. ‘‘สามญฺญ ผลํ อธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ’’ อฏฺฐสาลินิยํ. อตฺถโต ปน ธมฺม วิเสโสติ สมฺพนฺโธ. มคฺค ผล นิพฺพาน สงฺขาโต ธมฺม วิเสโส โลกุตฺตรภูมิ นามาติ โยชนา. อวตฺถา ภูมิ เอว นิปฺปริยายภูมิ. กสฺมา, อวตฺถา วนฺตานํ ธมฺมานํ สรูปโต ลทฺธตฺตา. อิตรา โอกาสภูมิ นิปฺปริยาย ภูมิ น โหติ. กสฺมา, ปญฺญตฺติยา มิสฺสกตฺตา. ‘‘ธมฺมานํ ตํ ตํ อวตฺถา วิเสสวเสเนว สิทฺธา’’ติ เอเตน อวตฺถา ภูมิ เอว ปธาน ภูมีติ [Pg.73] ทสฺเสติ. กามตณฺหาย วิสยภูโต โอฬาริกากาโร กามาวจรตา นาม. ภวตณฺหาย วิสยภูโต มชฺฌิมากาโร รูปารูปาวจรตา นาม. ตาสํ ตณฺหานํ อวิสยภูโต สณฺห สุขุมากาโร โลกุตฺตรตา นาม. หีนานํ อกุสล กมฺมานํ วเสน หีนา อปายภูมิโย. ปณีตานํ กุสล กมฺมานํ วเสน ปณีตา สุคติ ภูมิโย. ตตฺถ จ นานา อกุสล กมฺมานํ วา นานา กุสล กมฺมานํ วา โอฬาริก สุขุมตา วเสน นานา ทุคฺคติ ภูมิโย นานา สุคติ ภูมิโย จ สิทฺธา โหนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิ จา’’ติอาทิมาห.

64. 于“初、末部分”(Ādi anta padesu)等句中，“初”是指十二不善心(dvādasā akusalāni)，“末”是指二十唯作心(kiriya cittāni vīsati)等部分。色界所摄之心。无色界所摄之心。“为得初地”(Pathamāya bhūmiyā pattiyā)是指为达初地(pathamabhūmi)。在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中说，其意指“沙门果”(Sāmaññaphala)。然而，从义理上说，是与“法之殊胜”(dhamma visesa)相关联。被称为道、果、涅槃的法之殊胜，名为出世间地(lokuttarabhūmi)，应如是连结。状态地(Avatthā bhūmi)即是究竟地(nippariyāyabhūmi)。何以故？因为具有状态之诸法，是依其自性而得。其他处所地(okāsabhūmi)则非究竟地。何以故？因为它与概念(paññatti)混杂。“诸法唯依其各自的状态殊胜而成就”，以此显示状态地才是主要的地(padhāna bhūmi)。以欲贪(kāmataṇhā)为所缘的粗显相(oḷārikākāra)，名为欲界性(kāmāvacaratā)。以有贪(bhavataṇhā)为所缘的中等相(majjhimākāra)，名为色无色界性(rūpārūpāvacaratā)。不为彼等贪欲所缘的微细相(saṇha sukhumākāra)，名为出世间性(lokuttaratā)。由于低劣的不善业，有低劣的恶趣地。由于殊胜的善业，有殊胜的善趣地。于此，由于各种不善业或各种善业的粗细程度不同，便成就了各种恶趣地和各种善趣地。为显示此义，故说“而且”等。

๖๕. คาถาย ปุพฺพทฺธํ นาม-อิตฺถ เมกูน นวุติ, ปฺปเภทํ ปน มานสนฺติ ปาททฺวยํ. อปรทฺธํ นาม เอกวีสสตํวาถ, วิภชนฺติ วิจกฺขณาติ ปาททฺวยํ. ตํ อิมินา น สเมติ. กถํ น สเมติ. อิมินา วจเนน สกลมฺปิ คาถํ เอกูน นวุติปฺปเภทํ มานสํ เอกวีส สตํ กตฺวา วิภชนฺตี-ติ เอวํ เอกวากฺยํ กตฺวา โยชนํ ญาเปติ. ‘‘ปถมชฺฌาน สทิสฏฺเฐนา’’ติ โลกิย ปถมชฺฌาน สทิสฏฺเฐน. ยํ จตุรงฺคีกํ, ตํ สยเมว ทุตียชฺฌานนฺติ สิทฺธํ. ยํ ติยงฺคีกํ, ตํ สยเมว ตตียชฺฌานนฺติ สิทฺธํ. ยํ ทุวงฺคีกํ, ตํ สยเมว จตุตฺถชฺฌานนฺติ สิทฺธํ. ยํ ปุน ทุวงฺคีกํ, ตํ สยเมว ปญฺจมชฺฌานนฺติ สิทฺธํ. ‘‘เอวํ วุตฺต’’นฺติ วิภาวนิยํ ฌานงฺควเสน ปถมชฺฌาน สทิสตฺตา ปถมชฺฌานญฺจาติ เอวํ วุตฺตํ. วิตกฺกาทิ องฺคปาตุภาเวน ปญฺจธา วิภชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. น อิตรานิ โลกิยชฺฌานานิ สาติสฺสยโต ฌานานิ นาม สิยุํ. กสฺมาติ อาห ‘‘ตานิ หี’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ตานี’’ติ โลกิยชฺฌานานิ. ‘‘อุเปจฺจา’’ติ อุปคนฺตฺวา. ‘‘ฌาเปนฺตี’’ติ ทหนฺติ. ปกติยา เอว สิทฺโธ โหติ, น ปาทกชฺฌานาทิวเสน สิทฺโธ. ‘‘กิจฺจ’’นฺติ ปญฺจงฺคีก ภาวตฺถาย กตฺตพฺพ กิจฺจํ. ‘‘เตน ปจฺจย วิเสเสนา’’ติ ปาทกชฺฌานาทินา ปจฺจย วิเสเสน. ‘‘ตสฺมึ’’ติ ปจฺจย วิเสเส. ยถาโลกิยชฺฌาเนสุ อุปจารภูตา ภาวนา กาจิ วิตกฺก วิราค ภาวนา นาม โหติ…เป… กาจิ รูป วิราค ภาวนา นาม. อสญฺญิ คามีนํ ปน สญฺญา วิราค ภาวนา นาม โหติ. เอวเมวนฺติ โยชนา. ‘‘สา’’ติ อุปจาร ภาวนา[Pg.74].‘‘อุเปกฺขา สหคตํ วา’’ติ เอตฺถ วา สทฺเทน รูปสมติกฺกมํ วา สญฺญา สมติกฺกมํ วาติ อวุตฺตํ วิกปฺเปติ. อาทิกมฺมิกกาเล เอวํ โหตุ, วสิภูตกาเล ปน กถนฺติ อาห ‘‘ฌาเนสู’’ติอาทึ. นานาสตฺติยุตฺตา โหตีติ วตฺวา นานาสตฺติโย ทสฺเสติ ‘‘กาจี’’ติอาทินา. ยา อุปจาร ภาวนา. ‘‘วิตกฺกํ วิราเชตุํ’’ติ วิตกฺกํ วิคเมตุํ. อตฺตโน ฌานํ อวิตกฺกํ กาตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘อติกฺกาเมตุํ’’ติ. สา อุปจาร ภาวนา. เสสาสุปิ อุปจาร ภาวนาสุ.

65. 偈颂的前半部分名为“于此，心有八十九种差别”这两句。后半部分名为“或一百二十一种，智者如是分别”这两句。这与此不符。如何不符？以此言说，将整首偈颂——“八十九种心，或一百二十一种，智者如是分别”——作为一个句子来解释，便能明白其关联。“以与初禅相似之义”(Pathamajjhāna sadisaṭṭhena)是指以与世间初禅相似之义。凡是四支的，自然就成就为第二禅；凡是三支的，自然就成就为第三禅；凡是二支的，自然就成就为第四禅；凡是再次二支的，自然就成就为第五禅。“如是说”(Evaṃ vuttaṃ)，在《阐明疏》(Vibhāvanī)中，以禅支之故，此禅与初禅相似，故亦说为初禅。以寻等诸支的显现而分为五种，是其关联所在。其他世间禅，并非因其殊胜而得名为禅。何以故？故说“彼等”(tāni)等。于此，“彼等”(tāni)是指世间禅。“趣入”(upecca)即是“接近”(upagantvā)。“烧尽”(jhāpenti)即是“焚烧”(dahanti)。这是自然而成就的，并非通过基础禅等而成就。“作用”(kiccaṃ)是指为成就五支之状态所应做之事。“由于那个特殊的因缘”(Tena paccaya visesenā)，即是以基础禅等特殊的因缘。“于彼”(Tasmiṃ)即是在特殊的因缘中。正如世间禅中，有些近行修习名为离寻修习……有些名为离色修习。然而，对于趣向无想有情者，则名为离想修习。应如是连结。“彼”(Sā)即是近行修习。“与舍俱行，或”(Upekkhā sahagataṃ vā)，此处“或”(vā)字，可选择未说的“超越色”(rūpasamatikkamaṃ)或“超越想”(saññā samatikkamaṃ)。在初修阶段是如此，然而在熟练阶段又如何呢？故说“于诸禅中”(jhānesu)等。说“是与多种能力相应”，并以“有些”(kāci)等显示多种能力。即是近行修习。“离寻”(Vitakkaṃ virājetuṃ)即是使寻(vitakkaṃ)消失(vigametuṃ)，意谓使自己的禅成为无寻(avitakkaṃ)。故说“超越”(atikkāmetuṃ)。彼即是近行修习。在其余的近行修习中亦是如此。

๖๖. (ก) ‘‘สา วิปสฺสนา’’ติ วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนา. ‘‘วิปสฺสนา ปากติกา เอวา’’ติกาจิ วิราค ภาวนา นาม น โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘นิยาเมตุํ’’ติ อวิตกฺกเมว โหตูติ วทมานา วิย ววตฺถเปตุํ. ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ ปาทกวาทิตฺเถรสฺส อธิปฺปาโย. ‘‘สมฺมสียตี’’ติ อิทํ ฌานํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน, ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน, อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติ สมฺมสียติ สมนุปสฺสียติ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ. ยโต ยโต สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เย เย สมาปตฺติ ธมฺเม สมฺมสิตฺวา มคฺโค นิพฺพตฺติโต โหติ. ตํ ตํ สมาปตฺติ สทิโสว โหติ. สมฺมสิตสมาปตฺติ สทิโสติ อตฺโถติ. เอตฺถ หิ ‘‘ยโต ยโต สมาปตฺติโต วุฏฺฐายา’’ติ เอเตน ปาทกชฺฌานํ กถิตํ โหติ. ‘‘ปาทกชฺฌาเน สตี’’ติ เอเตน อยํ วาโทปิ ปาทกชฺฌาเนน วินา นสิชฺฌตีติ ทสฺเสติ. ‘‘วิปสฺสนาปิ…เป… ปตฺตา โหตี’’ติ เอเตน อิมสฺมึ วาเทปิ วิปสฺสนา นิยาโม อิจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ยถาโลกิยชฺฌาเนสู’’ติอาทึ. กามญฺเจตฺถ…เป… อวิโรโธ วุตฺโต วิย ทิสฺสติ. กถํ. ปญฺจมชฺฌานโต วุฏฺฐาย หิ ปถมชฺฌานาทีนิ สมฺมสโต อุปฺปนฺนมคฺโค ปถมตฺเถรวาเทน ปญฺจมชฺฌานิโก, ทุตีย วาเทน ปถมาทิชฺฌานิโก อาปชฺชตีติ ทฺเวปิ วาทา วิรุชฺฌนฺติ. ตตีย วาเทน ปเนตฺถ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ฌานิโก โหตีติ เต จ วาทา น วิรุชฺฌนฺติ, อชฺฌาสโย จ สาตฺถโก โหตีติ เอวํ อวิรุทฺโธ วุตฺโต โหตีติ. เอตฺถ ปน ยํ อิจฺฉติ, ตํ ฌานิโก โหติ. อิจฺฉาย ปน อสติ, วิโรโธเยว. เตนาห ‘‘อิเม ปน วาทา. …เป…[Pg.75]. วิโรโธ ปริหริตุํ’’ติ. ปาฬิยํ ‘‘อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิ กโรตี’’ติ อชฺฌตฺตสนฺตาเนตํ ตํ ฌานญฺจ ฌานสหคตญฺจ ขนฺธ ปญฺจกํ นิจฺจ สุข อตฺต ชีวโต สุญฺญตํ มนสิ กโรติ. ‘‘น ปกฺขนฺทตี’’ติ น ปวิสติ. ‘‘สนฺนิสาเทตพฺพํ’’ติ สนฺนิสินฺนํ กาตพฺพํ. ‘‘เอโกทิกาตพฺพํ’’ติ เอกมุขํ กาตพฺพํ. ‘‘สมาทหาตพฺพํ’’ติ สุฏฺฐุ ฐเปตพฺพํ. ‘‘นิสฺสายา’’ติ ปาทกํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย.

66. “彼观(sā vipassanā)”即是导向出离的观。“观本自如此”，意谓并非有名为离贪的修习。“决定”，即是如言“应是无寻”般去确立。“意图”即是持基础说长老的意图。“审察”，即是以无常（坏灭义）、苦（怖畏义）、无我（无实质义）来审察、随观此禅那。这与义注(aṭṭhakathā)不符。因为义注中说：“无论从何种等至出定，审察何种等至法而生起道，彼道即与彼等至相似。”其义是与所审察的等至相似。此处“无论从何种等至出定”，以此说明了基础禅那。“若有基础禅那”，以此显示此说若无基础禅那则无法成立。“观亦……达到”，以此显示在此说中，观的限定也是所期望的。故说“正如世间禅那中”等。虽然在此……似乎说了没有矛盾。如何呢？因为若从第五禅那出定后，审察初禅那等而生起的道，依第一位长老的说法，是第五禅那之道；依第二位长老的说法，则成为初禅那等之道。这两种说法是相互矛盾的。然而依第三位长老的说法，此处若随其意愿，则属于彼禅那之道，因此那些说法不矛盾，并且其意向也得以实现，故说为无矛盾。然而此处“随其意愿，则属于彼禅那之道”，若无意愿，则有矛盾。故说“然而这些说法……应避免矛盾”。巴利圣典中“于内作意空”，是指于自身相续中，对彼禅那及与禅那相应的五蕴，作意其空于常、乐、我、命。“不进入”即是不进入。“应安顿”即是应令其安坐。“应专一”即是应令其专一。“应等持”即是应善安立。“依靠”，意谓以之为基础。

๖๗. (ก) วาทวิจารณายํ. อุปจาร ภาวนา เอว อุปริชฺฌาเน ฌานงฺคํ นิยาเมตีติ วุตฺตํ. เหฏฺฐา ปน อชฺฌาสโย เอว อุปริชฺฌาเน ฌานงฺคํ นิยาเมตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อชฺฌาสโย เอวา’’ติ เอว สทฺเทน ปาทกชฺฌานํ นิวตฺเตติ. ‘‘อิธ อุปจาร ภาวนา เอวา’’ติ เอว สทฺเทน อชฺฌาสยํ นิวตฺเตติ. เอเตสุ หิ ทฺวีสุ สห ภาวีสุ อุปจาร ภาวนา เอว ปธานํ โหติ. อชฺฌาสโย ปน ตสฺส นานา สตฺติโยคํ สาเธติ. ‘‘อชฺฌาสย สามญฺญํ สณฺฐาตี’’ติ มคฺเค ยํ ลทฺธพฺพํ โหติ, ตํ ลพฺภตุ, มยฺหํ วิเสโส นตฺถีติ เอวํ อชฺฌาสย สามญฺญํ สณฺฐาติ. ‘‘ตสฺมิ’’นฺติ อชฺฌาสย วิเสเส. ‘‘โส’’ติ อชฺฌาสย วิเสโส. กสฺมา ยุตฺตนฺติ อาห ‘‘อิจฺฉิ ติจฺฉิต…เป… นิพฺพตฺตนํ’’ติ. ‘‘สพฺพชฺฌาเนสุ จิณฺณวสิภูตานํ’’ติ อิทํ สมาปชฺชนนฺติ จ นิพฺพตฺตนนฺติ จ ปท ทฺวเย สมฺพนฺธ วจนํ. ‘‘วิปสฺสนา วิเสสตฺถาย เอวา’’ติ วุฏฺฐาน คามินิ วิปสฺสนา วิเสสตฺถาย เอว. ยสฺมา ปน อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ เอเกกาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐาย วุฏฺฐิต สมาปตฺติ ธมฺม สมฺมสนํ อาคตํ, น ปน อญฺญชฺฌาน สมฺมสนํ. ตสฺมา ปาทกชฺฌานเมว ปมาณนฺติ โยชนา. ปาฬิปเทสุ ‘‘คหปตี’’ติ อาลปน วจนํ. ‘‘วิวิจฺเจวา’’ติ วิวิจฺจิตฺวา เอว. วิวิตฺโต วิคโต หุตฺวา เอว. ‘‘อุปสมฺปชฺชา’’ติ สุฏฺฐุ สมฺปาปุณิตฺวา. ‘‘อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตี’’ติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. ‘‘อภิสญฺเจตยิต’’นฺติ สุสํ สมฺปิณฺฑิตํ, สํวิทหิตํ. ‘‘ตตฺถ ฐิโต’’ติ ตสฺมึ ปถมชฺฌาเน อปริหีโน หุตฺวา ฐิโต. ‘‘เมตฺตาเจโต วิมุตฺตี’’ติ เมตฺตาฌานสงฺขาตา เจโตวิมุตฺติ, อญฺญตฺถ อลคฺคนวเสน จิตฺตสฺส ปวตฺติ. ตถา กรุณา เจโตวิมุตฺติ. มุทิตา เจโตวิมุตฺติ. ‘‘วิเวกช’’นฺติ กายวิเวก จิตฺตวิเวกานํ วเสน ชาตํ. ‘‘ปีติ สุขํ’’ติ ปีติยา จ สุเขน จ สมฺปนฺนํ. อถวา, วิเวเกหิ ชาตานิ [Pg.76] ปีติ สุขานิ อสฺสาติ วิเวกชํ ปีติ สุขํ. มชฺเฌ นิคฺคหิตาคโม. รูปเมว รูปคตํ, เวทนา เอว เวทนา คตนฺติอาทินา สมาโส. คตสทฺโท จ ปทปูรณมตฺเต ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘เตเนว ธมฺม ราเคน ตายธมฺมนนฺทิยา’’ติ วิปสฺสนานิ กนฺติมาห. สหตฺเถ จ กรณ วจนํ. โอปปาติโก โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตตฺถ ปรินิพฺพายี’’ติ พฺรหฺมโลเก อวสฺสํ ปรินิพฺพาย น ธมฺโม. เตนาห ‘‘อนาวตฺติ ธมฺโม ตสฺมา โลกา’’ติ. ‘‘ปาทกชฺฌานเมว ปมาณ’’นฺติ ปาทกชฺฌานเมว มคฺเคฌานงฺคํ นิยาเมสฺสติ, น สมฺมสิตชฺฌานนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปาทกํ อกตฺวา’’ติ อาสนฺเน อสมาปชฺชิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ยํ ยํ ฌานํ อิจฺฉนฺตี’’ติ มคฺเค อิจฺฉนฺติ.

67. （甲）于论议的考察中，已说近行修习能规定上层禅那的禅支。然而，下文则说，唯有意向才能规定上层禅那的禅支。在此，“唯有意向”中的“唯有”一词排除了基础禅那。此处“唯有近行修习”中的“唯有”一词排除了意向。在这二者同时存在时，近行修习才是主要的，而意向则成就其各种能力。“意向的共性得以确立”——在道(magga)中，凡是应得的，就让它获得吧，我并无特殊之处——如此意向的共性得以确立。“于彼”指意向的特殊性。“彼”指意向的特殊性。为何合理？他说：“欲求……乃至……生起。”“于一切禅那中已修习纯熟者”——此语与“入定”和“生起”二词相关联。“唯为观(vipassanā)的特殊目的”——唯为导向出离之观的特殊目的。因为在八种等至(samāpatti)中，从每一种等至出定后，审察的是已出定之等至法，而非审察其他禅那。因此，唯有基础禅那才是标准——如此连结。在巴利经文中，“家主(gahapati)”是呼唤语。“离欲(vivicca)”即是已离欲，已远离。“具足(upasampajja)”即是完全达到。“如是省察(paṭisañcikkhati)”即是如此省察。“善构想(abhisañcetayita)”即是善聚集、善安置。“住于彼”即是于初禅那不衰退而安住。“慈心解脱(mettācetovimutti)”即是名为慈禅那的心解脱，心依无执取而转。悲心解脱、喜心解脱亦复如是。“离生(vivekaja)”即是由身离和心离而生。“喜乐(pītisukha)”即是具足喜与乐。或者说，由离而生喜乐，故称离生喜乐。中间插入了‘r’字母。“色即色所成，受即受所成”等是复合词。“所成”一词仅应视为补足语。“由彼法贪爱，由彼法欣悦(dhammanandiyā)”——这是指对观(vipassanā)的喜爱。此为工具格语。“化生(opapātiko)”是关联语。“于彼般涅槃”，即是在梵天界必定般涅槃。因此说“从此世不退转法(anāvattidhammo)”。“唯有基础禅那才是标准”——意即唯有基础禅那才能规定道(magga)禅支，而非所观禅那。“未作基础”即是说未近行入定。“任何所欲禅那”——于道(magga)中所欲。

๖๖. (ข) ‘‘ตถา วิโธ’’ติ ตถา ปกาโร. อาสนฺเน วุฏฺฐิตสฺเสว ฌานสฺส. ‘‘จิตฺตสนฺตานํ วิเสเสตุํ’’ติ สเจ ปาทกชฺฌานํ ปถมชฺฌานํ โหติ, ตโต ปรํ ปวตฺตํ จิตฺตสนฺตานํ วิตกฺเก นินฺนํ โหติ, วิตกฺเก ปกฺขนฺทติ. อถ ปาทกชฺฌานํ ทุตียชฺฌานํ โหติ. ตโต ปรํ ปวตฺตํ จิตฺตสนฺตานํ วิจาเร นินฺนํ โหติ, วิจาเร ปกฺขนฺทตีติอาทินา นเยน จิตฺตสนฺตานํ วิเสเสตุํ. ‘‘ยํ ตตฺถ วุตฺตํ’’ ติยํ วิภาวนิยํ วุตฺตํ.

66. （乙）“如是种类”(tathāvidha)即是如是方式。指邻近于已出定之禅那。“为了令心流提升”：如果基础禅那(pādakajjhāna)是初禅那，那么此后生起的心流就会倾向于寻(vitakka)，奔向寻；如果基础禅那是第二禅那，那么此后生起的心流就会倾向于伺(vicāra)，奔向伺等等，用这种方式令心流提升。“其中所说”是指应详细解释的。

เวทนา วิจารณายํ. ‘‘น สิทฺโธ’’ติ สิทฺโธ น โหติ. ‘‘อญฺญถา’’ติ อญฺเญน ปกาเรน. คหิเต สตีติ โยชนา. ปาทกชฺฌานาทีนํ วเสน สิทฺโธติ คหิเต สตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ยาย กาย จิ เวทนาย ยุตฺตา หุตฺวา’’ติ โสมนสฺส เวทนาย วายุตฺตา หุตฺวา อุเปกฺขา เวทนาย วา ยุตฺตา หุตฺวา. ‘‘เตหิ นิยมิตาย เอเกกาย มคฺค เวทนายา’’ติ ปาทกชฺฌานาทีหิ นิยมิตาย มคฺเค โสมนสฺส เวทนาย เอว วาสทฺธึ ฆฏิเยยฺย มคฺเค อุเปกฺขา เวทนาย เอว วาติ อตฺโถ. เวทนา นาม เอกํ ฌานงฺคํ โหติ. ตสฺมา มคฺเคฌานงฺค นิยเม สิทฺเธ มคฺเค เวทนา นิยโมปิ สิทฺโธ. ตานิ ปน ปาทกชฺฌานาทีนิ มชฺเฌ วุฏฺฐาน คามินิ วิปสฺสนายํ นกิญฺจินิยาเมนฺติ. เอวญฺจ สติ, ปาทกชฺฌานาทีหิ นิยมิตาย มคฺเค เอเกกาย เวทนาย สทฺธึ ทฺเว ทฺเว วิปสฺสนา เวทนาโย ฆฏิเยยฺยุํ. มคฺเค โสมนสฺส เวทนาย วา สทฺธึ ทฺเว วิปสฺสนา เวทนาโย ฆฏิเยยฺยุํ. มคฺเค อุเปกฺขา [Pg.77] เวทนาย วา สทฺธึ ทฺเว วิปสฺสนา เวทนาโย ฆฏิเยยฺยุํติ วุตฺตํ โหติ. เอวญฺจสติ เอกวีถิยํ ชวนานิ ภินฺน เวทนานิ สิยุํ. ตญฺจ น ยุชฺชติ. ตสฺมา มคฺเค เวทนา นิยโม ปาทกชฺฌานาทิ นิยเมน สิทฺโธ น โหติ, วิปสฺสนา นิยเมเนว สิทฺโธติ อธิปฺปาโย. ตานิ ปน ปาทกชฺฌานาทีนิ มชฺเฌ วุฏฺฐาน คามินิ วิปสฺสนายํ น กิญฺจิ น นิยาเมนฺติ. เวทนํ นิยาเมนฺติ เยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํปิ น ยุชฺชตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปาทกชฺฌานาทีนํ วเสเนวา’’ติอาทิมาห. ‘‘ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตา อุเปกฺขา’’ติ เอกาว จตุตฺถชฺฌานุ เปกฺขา ฉสุ อารมฺมเณสุ โสมนสฺสานิ ปชหิตฺวา ปวตฺตตฺตา ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตา อุเปกฺขา นาม โหติ. ‘‘ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตานิ โสมนสฺสานี’’ติ เอกํ วปถมชฺฌาน โสมนสฺสํ ฉสุ อารมฺมเณสุ ฉ เคหสฺสิตานิ ปชหิตฺวา ปวตฺตตฺตา ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตานิ โสมนสฺสานิ นาม โหนฺติ. อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปถมาทีนิ จ ตีณิ ฌานานี’’ติ จตุกฺกนเย ตีณิ โสมนสฺส ฌานานิ ปาทกานิ กตฺวา. ‘‘สุทฺธสงฺขาเร จ ปาทเกกตฺวา’’ติ อารมฺมณ ภาเวน ปาทเกกตฺวาติ อธิปฺปาโย. อยญฺจ ปาทกชฺฌานาทีนํ วเสน วุฏฺฐาน คามินิ วิปสฺสนายญฺจ มคฺเค จ เวทนา ปริณาโม อฏฺฐสาลินิยํปิ วิตฺถารโต วุตฺโต. ‘‘อมานุสี รตี โหตี’’ติ มนุสฺสานํ เคหสฺสิตรตึ อติกฺกมฺม ฐิตตฺตา อมานุสี นาม รติ โหติ. ‘‘สมฺมธมฺมํ วิปสฺสโต’’ติ สมฺมา อนิจฺจ ลกฺขณ ธมฺมํ ปสฺสนฺตสฺส ภิกฺขุโนติ สมฺพนฺโธ.

在考察受(vedanā)时。“未证得”即是未证得。“以另一种方式”指以其他方式。当被理解时，即是此义。当被理解为依基础禅那(pādakajjhāna)等而证得时，即是所说。“与何种受相应”即是与乐受相应，或与舍受相应。“由彼等所规定之每一道受”——意即在道中，唯与由基础禅那等所规定的乐受相应，或唯与舍受相应。受实是一种禅支。因此，当道禅支的规定证得时，道受的规定也证得。然而，这些基础禅那等，对于中间生起的导向出离的观(vipassanā)，实际上没有任何规定。这样一来，依基础禅那等所规定的道，每一种受应该与两种观受相应。道中的乐受应与两种观受相应，或道中的舍受应与两种观受相应——此即所说。这样一来，在同一个心路(vīthi)中，速行(javana)将会产生不同的受，这并不合理。因此，道受的规定，不是由基础禅那等规定而证得，而是唯由观的规定而证得，这就是意图。然而，这些基础禅那等，对于中间生起的导向出离的观，并非没有任何规定。为了显示它们确实规定受，才在说了“那也不合理”之后，又说“唯依基础禅那等”，等等。“六种出离依止舍”——意即唯一的第四禅那舍，在六种所缘中舍弃了乐而生起，所以称为六种出离依止舍。“六种出离依止乐”——意即唯一的初禅那乐，在六种所缘中舍弃了六种居家之乐而生起，所以称为六种出离依止乐。这与义注(aṭṭhakathā)中的说法相关联。“初禅那等三种禅那”——意即在四法组(catukkanaya)中，把前面的三种乐禅那作为基础。“纯净行(suddhasaṅkhāra)也作为基础”——意即以所缘(ārammaṇa)为基础，这就是意图。关于依基础禅那等，在导向出离的观和道中受的转变，在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中也有详细的说明。“非人间的喜乐”——意即超越了凡夫居家之乐而存在，所以称为非人间的喜乐。“如实观察正法的人”——意即比丘(bhikkhu)如实地观察无常相之法，这是关联。

๖๗. (ข) ‘‘ฌานงฺคโยคเภเทนา’’ติ วุตฺตํ, ฌานโยคเภโท ปน อธิปฺเปโต. ‘‘ปญฺจ วิเธฌาน โกฏฺฐาเส’’ติ ปญฺจก นยวเสน วุตฺตํ. อิธ จิตฺต เภทสฺส อธิปฺเปตตฺตา ฌานเภเทติ จ ฌานนฺติ จ วุตฺเตปิ จิตฺตเมว อธิปฺเปตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

67. （乙）“以禅支相应之差别”——此即所说，但意指禅那相应之差别。“五种禅那部分”——此是依五法组(pañcakanaya)而言的。在此，由于意指心的差别，即使说了禅那的差别或者禅那，也应当理解为只是指心(citta)。

คาถาโยชนาสุ. ‘‘อปราปิ โยชนา วุตฺตา’’ติ อถวา รูปาวจรํ จิตฺตํ อนุตฺตรญฺจ ปถมาทิชฺฌาน เภเทน ยถา คยฺหติ, ตถา อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเมฌาเน คยฺหตีติ เอวํ อปราปิ โยชนา วุตฺตา. ‘‘ปฐิตตฺตา’’ติ อุจฺจาริตตฺตา. อนฺติมคาถา วณฺณนายํ. ‘‘ยถา’’ติ เยน ปกาเรน. ‘‘ตํ สงฺคหํ’’ติ เอก วีสสตสงฺคหํ[Pg.78]. พุชฺฌนฺตีติ พุธา. ‘‘อาหา’’ติ จ ‘‘อาหู’’ติ จ วตฺตมานกาเลปิ อิจฺฉนฺติ สทฺทวิทูติ วุตฺตํ ‘‘กเถนฺติ วา’’ติ. อิทญฺจ วจนํ ปุพฺเพ ‘‘อิตฺถเมกูน นวุติ…เป… วิภชนฺติ วิจกฺขณา’’ติ คาถาย นิคมนนฺติ ญาปนตฺถํ ‘‘วิภชนฺติ วิจกฺขณา’’ติ วุตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

在偈颂(gāthā)的解释(yojanā)中。“另有解释亦被说”——意即色界心(rūpāvacaracitta)与无上心(anuttaracitta)，依初禅那等差别而摄取，如此无色界心(āruppacitta)也可在第五禅那中被摄取，因此说另有解释。“因被诵出”即是因被高声念诵。在末偈的释义(vaṇṇanā)中。“如”即是以何种方式。“彼总摄”即是一百二十一总摄。觉知者即是智者(budha)。“阿诃”(āhā)和“阿呼”(āhū)即使在现在时态中，也是语言学者(saddavidū)所希望的，所以说“或者谈论”。此语是为了表明，这是对先前“此中八十九……有识之士分别”此偈的总结，因此说了“有识之士分别”。

อิติปรมตฺถทีปนิยานามฏีกายอนุทีปนิยํ

此即名为《究竟义灯》疏之随疏。

จิตฺตสงฺคหสฺสอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《心摄要》随疏终。

๒. เจตสิกสงฺคหอนุทีปนา

2. 心所摄随释

๖๘. เอวํ [Pg.79] จิตฺต สงฺคหสฺส ทีปนึ กตฺวา เจตสิก สงฺคหสฺส ทีปนึ กโรนฺโต ปถมํ ปุพฺพาปรานุ สนฺธิญฺจ อาทิคาถาย ปโยชน สมฺพนฺธญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ’’ติอาทิ มารทฺโธ. ตตฺถ ‘‘อนุปตฺต’’นฺติอาทิมฺหิ จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานมิติสพฺพถาติ เอวํ อนุกฺกโม วุตฺโต. เตน อนุกฺกเมน อนุปตฺตํ. เหตุ วิเสสนญฺเจตํ. ยสฺมา จิตฺตสงฺคหานนฺตรํ เจตสิก สงฺคโห อนุปตฺโต, ตสฺมา อิทานิ ตํ สงฺคหํ กโรตีติ ทีเปติ. จตฺตาริ สมฺปโยค ลกฺขณานิ ‘เอกุปฺปาทตา, เอก นิโรธตา, เอกา รมฺมณตา, เอก วตฺถุกตา,ติ. ‘‘เจตสิ ยุตฺตา’’ติ จิตฺตสฺมึ นิยุตฺตา. จิตฺตํ นิสฺสาย อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจสุ อุสฺสุกฺกํ อาปนฺนาติ อตฺโถ. ‘‘เจตสา วายุตฺตา’’ติ จิตฺเตน วา สมฺปยุตฺตา. จิตฺเตน สห เอกีภาวํ คตาติ อตฺโถ. ‘‘สรูปทสฺสน’’นฺติ สงฺขฺยาสรูปทสฺสนํ. สิทฺธปทํ นาม ปกติ ปจฺจเยหิ นิปฺผนฺน ปทํ. ‘‘ปุพฺพนฺตโต’’ติ เอกสฺสสงฺขต ธมฺมสฺส ปถม ภาคโต. อุทฺธํ ปชฺชนํ นาม กตมนฺติ อาห ‘‘สรูปโต ปาตุภวน’’นฺติ. ธาตุ ปาเฐสุ-ชนิปาตุภาเว-ติ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘ชาตีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. ‘‘สรูป วินาโส’’ติ สรูปโต ปาตุภวนฺตสฺส ภาวสฺส วินาโส อนฺตรธานํ. ‘‘เอวํ ปรตฺถ ปี’’ติ ปรสฺมึ เอกาลมฺพณวตฺถุกาทิปเทปิ. ‘‘เอก จิตฺตสฺสปิ พหุเทวา’’ติ จกฺขุ วิญฺญาณํ รูปํ ปสฺสนฺตํ เอกเมว รูปํ ปสฺสตีติ นตฺถิ. อเนกานิ เอวรูปานิ เอกโต กตฺวา ปสฺสติ. โสตวิญฺญาณาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุ วิญฺญาณํ. โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จ อุปฺปชฺชติ โสตวิญฺญาณนฺติอาทินา วตฺถุทฺวาเรสุ เอกวจนํ วตฺวา อารมฺมเณสุ พหุวจนํ กตนฺติ. ‘‘เอกตฺตํ อุปเนตฺวา’’ติ จกฺขุ วิญฺญาเณ พหูนิปิ รูปารมฺมณานิ รูปตา สมญฺเญน เอกีภาวํ กตฺวา เอกํ อารมฺมณนฺตฺเวว วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. สทฺทารมฺมณาทีสุปิ เอเสว นโย. ตํ น สุนฺทรํ. กสฺมา. อตฺถ วิเสสสฺส อวิญฺญาปนโต. โกปนายํ อตฺถ วิเสโสติ[Pg.80]. ยาจิตฺตสฺส ชาติ, สาเยว ผสฺสาทีนนฺติอาทิโก อตฺโถ. เตนาห ‘‘อถ โข’’ติอาทึ. อธิปฺเปตา เอกุปฺปาทตา. เอส นโย เอก นิโรธตาทีสุ. ‘‘มูลฏีกาย’’นฺติ รูปกณฺฑมูลฏีกายํ. ‘‘สเหวา’’ติ เอกโต เอว. ‘‘อุปฺปาทาทิปฺปวตฺติโต’’ติ อุปฺปาทสฺส จ ชีรณสฺส จ นิโรธสฺส จ ปวตฺติโต. ‘‘อุปฺปาทาทโย’’ติ อุปฺปาท ชีรณ นิโรธา. ชาติชรามรณานีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘เจตสิกามตา’’ติ เจตสิกา อิติ วิญฺญาตา. ‘‘ภาวปฺปธานํ’’ติ เอกุปฺปาท ภาโว เอกุปฺปาโทติ วุตฺโต. ตถา เอก นิโรธาทีสุ. ยถา อิทํปิ สงฺเฆรตนํ ปณีต-นฺติอาทีสุ อยํ รตน ภาโว ปณีโตติ เหตฺถ อตฺโถ. ‘‘เย’’ติ เย ธมฺมา. ‘‘สหชาต ปจฺจยุปฺปนฺน รูปานิ ปี’’ติ สหชาตปจฺจยโต อุปฺปนฺนานิ รูปานิปิ. เจตสิกานิ นาม สิยุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตทา ยตฺต วุตฺติตายา’’ติ จิตฺตายตฺตวุตฺติยาย. ‘‘เจโตยุตฺตานี’’ติ เหตุ วิเสสนํ. ตเทว เหตุมนฺต วิเสสนนฺติ จ เหตุ อนฺโต นีตวิเสสนนฺติ จ เหตุ อนฺโต คธวิเสสนนฺติ จ วทนฺติ. ‘‘เตส’’นฺติ จิตฺตสฺส สหชาตปจฺจยุปฺปนฺนรูปานํ. ‘‘นานุโภนฺตี’’ติ นปาปุณนฺติ. ‘‘น หิ สกฺกา ชานิตุํ’’ติ เอเตน ภูตกถน วิเสสนานิ เอตานีติ ทีเปติ. ภูตกถนํปิ สมานํ วตฺติจฺฉาวเสน พฺยวจฺเฉทกํปิ สมฺภวติ. ‘‘วโยปญฺญายตี’’ติ วินาโส ปกาสติ. ‘‘ฐิตายา’’ติ ติฏฺฐ มานาย เวทนาย. อญฺโญ ปกาโร อญฺญถา. อญฺญถา ภาโว อญฺญถตฺตํ. ชราวเสน ปริณาโมติ วุตฺตํ โหติ. โย ปถวีธาตุยา อุปฺปาโท, ยา ฐิติ, ยา อภินิพฺพตฺติ, โย ปาตุภาโว. เอโส ทุกฺขสฺส อุปฺปาโท, เอสา โรคานํ ฐิติ, เอโส ชรามรณสฺส ปาตุภาโวติ โยชนา. ‘‘อิตรถา’’ติ อิโต อญฺญถา คหิเต สตีติ อตฺโถ. เอกสฺมึ รูปารูปกลาเป นานา ธมฺมานํ วเสน พหูสุ อุปฺปาเทสุ จ นิโรเธสุ จ คหิเตสูติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิการรูปานํ’’ติ วิญฺญตฺติ ทฺวย ลหุตาทิตฺตยานํ. สพฺพานิปิ อุปาทารูปานิ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปวตฺตตฺตา มหาภูต คณนาย จตฺตาริ จตฺตาริ สิยุํติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘สพฺเพสมฺปิ วา’’ติอาทิวุตฺตํ. สพฺเพสมฺปิ วา จกฺขาทีนํ อุปาทารูปานํ เอเกกสฺมึ กลาเป [Pg.81] พหุภาโว วตฺตพฺโพ สิยาติ โยชนา. กสฺมา พหุภาโว วตฺตพฺโพติ อาห ‘‘จตุนฺนํ มหาภูตาน’’นฺติอาทึ.

68. 如是，在阐明了《心摄》之后，为阐明《心所摄》，首先为了显示前后关联以及与开篇偈颂的旨趣关联，而开始了“如是”等（论述）。其中，在“已至”(anupatta)等（偈）中，宣说了“心、心所、色、涅槃，如是总说”的次第。依此次第而至。此亦是因的限定(hetu visesana)。因为它显示：由于在《心摄》之后即至《心所摄》，故今作此摄要。四种相应相(sampayoga lakkhaṇa)是：同生(ekuppādatā)、同灭(eka nirodhatā)、同所缘(ekārammaṇatā)、同依处(eka vatthukatā)。“于心相应”(cetasi yuttā)即系属于心。其义为：依止于心，而致力于各自的作用。“或与心相应”(cetasā vā yuttā)即或与心相应。其义为：与心达到一体的状态。“显示自相”(sarūpadassana)即显示数量与自相。成就词(siddhapada)是由词根与词缀所构成的词。“从前际”(pubbantato)即从一个有为法(saṅkhata dhamma)的初分。名为“上起”(uddhaṃ pajjana)者为何？答：“从自相显现”(sarūpato pātubhavana)。由于在《词根诵》(Dhātu pāṭha)中说“jani于显现义”，故说“此被称为生(jāti)”。“自相坏灭”(sarūpa vināso)即从自相显现的状态的坏灭、消失。“如是于他处亦然”(evaṃ parattha pi)即于他处的一所缘(ekālambaṇa)、一依处(ekavatthuka)等词中亦然。“于一心亦多”(eka cittassapi bahudevā)是说，眼识见色时，并非仅见一色，而是将众多此类色合为一而见，耳识等中亦是此理。如是，在圣典(Pāḷi)中，以“缘眼与诸色而眼识生起，缘耳与诸声而耳识生起”等句，于诸依处门(vatthudvāresu)中说单数，于诸所缘(ārammaṇesu)中说复数。“归于一”(ekattaṃ upanetvā)之意为：眼识虽有众多色所缘(rūpārammaṇa)，但以色性(rūpatā)的通称合为一体，而说为一所缘，声所缘等中亦是此理。此说不善。何故？因其未明示义之差别(attha visesa)。此义之差别为何？即“心之生，亦即触等之生”等义。是故说“然而”(atha kho)等。所意指的是同生(ekuppādatā)。此理亦通于同灭(eka nirodhatādīsu)等。“于根本疏”(mūlaṭīkāyaṃ)即于《色品根本疏》(Rūpakaṇḍamūlaṭīkāyaṃ)。“俱”(saheva)即一同。“由生等转起故”(uppādādippavattito)即由生(uppāda)、住(jīraṇa)、灭(nirodha)之转起故。“生等”(uppādādayo)即生、住、灭，亦即生、老、死(jāti-jarā-maraṇa)。“被认为是心所”(cetasikā matā)即被知为心所。“以体性为首”(bhāvappadhānaṃ)即同生之体性(ekuppāda bhāvo)被称为同生(ekuppāda)，同灭等中亦然。犹如“此僧宝亦是殊胜”(idaṃpi saṅgharatanaṃ paṇītaṃ)等中，其义为“此宝之体性是殊胜”。“彼”(ye)即彼诸法。“俱生缘所生色亦”(sahajāta paccayuppanna rūpāni pi)即由俱生缘(sahajāta paccaya)所生之色亦，（可否）名为心所？此是关联。“因其转起依于彼故”(tadāyattavuttitāya)即因其转起依于心故(cittāyattavuttiyāya)。“与心相应”(cetoyuttāni)是因的限定(hetu visesana)。此亦被称为有因限定(hetumanta visesana)、因中限定(hetu anto nītavisesana)、因内限定(hetu anto gadhavisesana)。“彼等”(tesaṃ)即心与俱生缘所生色。“不感受”(nānubhonti)即不达到。“实不可知”(na hi sakkā jānituṃ)，以此显示此等是如实说之限定(bhūtakathana visesana)。如实说虽同，亦可依言说意图(vatticchā)而有区别。“坏灭被识知”(vayo paññāyati)即坏灭显现。“于住立时”(ṭhitāya)即于住立之受(vedanā)。另一种方式是“不同”(aññathā)。不同之状态即是“变异”(aññathattaṃ)。即是说，依老(jarā)而变易。“地界(pathavīdhātu)之生(uppāda)、住(ṭhiti)、新新生成(abhinibbatti)、显现(pātubhāva)，此即苦之生，此即病之住，此即老死之显现”，如是连结。“否则”(itarathā)之义为：若作异于此之理解。即是说，于一色与非色聚(rūpārūpakalāpa)中，因有种种法，而被理解为有众多之生与灭。“变化色”(vikārarūpānaṃ)即二表色(viññattidvaya)与轻快等三者(lahutādittaya)。一切所造色(upādārūpa)皆因依四大(mahābhūta)而转起，故依四大之数，可有四组，以此意趣而说“一切亦”(sabbesampi vā)等。或于一切眼等所造色中，于一一聚(kalāpa)中，应说有多性(bahubhāva)，如是连结。为何应说有多性？答曰：“因四大”(catunnaṃ mahābhūtānaṃ)等。

ยทิ เอวํ, เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท ลหุตาทีนิปิ เอเกกานิ เอว สิยุํ, อถ กิมตฺถํ ทฺเว ทฺเว กตฺวา วุตฺตานีติ อาห ‘‘กายลหุตา จิตฺต ลหุตาทโยปนา’’ติอาทึ. ‘‘อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา’’ติ อีทิสํ วินิจฺฉยตฺตํ อจินฺเตตฺวาติ อธิปฺปาโย. วิภาวนิปาเฐ ‘‘จิตฺตานุปริวตฺติโน’’ติ เอเตน จิตฺเตน อุปฺปชฺชิตฺวา เตเนว จิตฺเตน สหนิรุชฺฌนวเสน จิตฺตํ อนุปริวตฺติสฺส. ‘‘ปสงฺคา’’ติ เจตสิกตา ปสงฺโค. ‘‘ปุเรตรมุปฺปชฺชิตฺวา’’ติ ปุเรตรํ เอเกน จิตฺเตน สห อุปฺปชฺชิตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘จิตฺตสฺสภงฺคกฺขเณ’’ติ อญฺญสฺส สตฺตร สม จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ. ตถา รูปธมฺมานํ ปสงฺโค น สกฺกา นีวาเรตุํ ติโยชนา. ‘‘ปสงฺโค’’ติ เจตสิกตา ปสงฺโค. ‘‘อลมติ ปปญฺเจนา’’ติ อภิธมฺเม เวทนาตฺติเกฏีกาสุ วิย อติ วิตฺถาเรน นิรตฺถกํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘นิรตฺถกํ’’ติ วิภาวนิยํ ปปญฺโจ นิรตฺถโก เอวาติ อธิปฺปาโย.

若如此，于一心生起时，轻快性等也应一一而有，然则为何要成双而说呢？故云“身轻快、心轻快等”。“未察此义”，意指未思虑如此决择。在《显明疏》(Vibhāvanī)中，“心随转”指与此心一同生起，并与此心同时坏灭，故随心而转。“过失”指成为心所的过失。“先已生起”，意指与前一心同时生起。“于心坏灭刹那”指于另一个第十七心的坏灭刹那。如是，则无法避免色法（亦成心所）的过失，此为（其）理路。“过失”指成为心所的过失。“不必再多作戏论了”，其义为：犹如在阿毗达摩(abhidhamma)《受三法聚》的复注中，过度详述则变得毫无意义。“无义”，意指在《显明疏》中，戏论确实是无意义的。

๖๙. ผสฺสวจนตฺเถ. ‘‘ผุสตี’’ติ อารมฺมณํ อาหนติ, สงฺฆฏฺเฏติ. ตญฺจ สงฺฆฏฺฏ นํ นโทสปฏิฆสฺส วิย อารมฺมณสฺส วิพาธนํ โหติ, อถ โข ภมรสฺส ปทุม ปุปฺเผสุ ปุปฺผร สคฺคหณํ วิย วิชานน มตฺเต อฐตฺวา อารมฺมณ รสปาตุภาวตฺถํ ยถารมฺมณํ สํหนน เมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ผุสนญฺเจตฺถา’’ติอาทิมาห. ‘‘อาหจฺจา’’ติ อาหนิตฺวา สมฺปาปุณิตฺวา. ‘‘อุปหจฺจา’’ติ ตสฺเสว เววจนํ. อยมตฺโถ กถํ ปากโฏติ อาห ‘‘ยโต’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ยโต’’ติ ยํ การณา. ‘‘ตทนุภวนฺตี’’ติ ตํ อารมฺมณ รสํ อนุภวนฺตี, เวทนา ปาตุภวติ, เวทนา ปาตุภาวํ ทิสฺวา อารมฺมณปฺผุสนํ ญาเณ ปากฏํ โหตีติ อธิปฺปาโย. สฺวายํ ผุสน ลกฺขโณ, สงฺฆฏฺฏนรโส, สนฺนิปาตปจฺจุปฏฺฐาโน, อาปาตา คตวิสย ปทฏฺฐาโน. ตตฺถ สนฺนิปาโต นาม ติณฺณํ ติณฺณํ ทฺวารา รมฺมณ วิญฺญาณานํ สงฺคติ สมาคโม สโมธานํ. ตถาหิ วุตฺตํ. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุ วิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส ติอาทิ. ‘‘สงฺฆฏฺฏนรโส’’ติ อารมฺมเณ สมฺมเทว ฆฏฺฏน [Pg.82] กิจฺโจ. สงฺฆฏฺฏน กิจฺจตฺตา เอว ติณฺณํ สนฺนิปาโต หุตฺวา ธมฺม จินฺตาญาณสฺส ปฏิมุขํ อุปฏฺฐาติ ปกาสตีติ. ‘‘สนฺนิปาต ปจฺจุปฏฺฐาโน’’. ปจฺจุปฏฺฐานนฺติ วา ปญฺญาณํ วุจฺจติ ธโชรถสฺส ปญฺญาณนฺติ เอตฺถ วิย. สนฺนิปาตากาโร ปจฺจุปฏฺฐานํ ยสฺสาติ สนฺนิปาตปจฺจุปฏฺฐาโน. เวทนาปจฺจุ ปฏฺฐาโน วา. ธูโมวิย อคฺคิสฺส. เวทนาผลํ ปจฺจุปฏฺฐานํ ยสฺสาติ วิคฺคโห. อฏฺฐสาลินิยํ ปน กสฺมา ปเนตฺถ ผสฺโส ปถมํ วุตฺโต ติปุจฺฉิตฺวา มหาอฏฺฐกถา วาโทตาว ทสฺสิโต. จิตฺตสฺส ปถมาภินิปาตตฺตา. อารมฺมณสฺมิญฺหิ จิตฺตสฺส ปถมาภินิปาโต หุตฺวา ผสฺโส อารมฺมณํ ผุสมาโน อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ปถมํ วุตฺโต. ผสฺเสน ผุสฺสิตฺวา เวทนาย เวทยติ. สญฺญาย สญฺชานาติ. เจตนาย เจตติ. เตน วุตฺตํ ผุฏฺโฐ ภิกฺขเว เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตีติ. อปิ จ อยํ ผสฺโส นาม ยถาปาสาทํ ปตฺวา ถมฺโภ นาม เสสทพฺพ สมฺภารานํ พลวปจฺจโย. เอวเมว สหชาต สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ พลว ปจฺจโย โหติ. ตสฺมา ปถมํ วุตฺโตติ. สงฺคหกาเรน ปน อิทํ ปน อการณํ, เอกกฺขณสฺมิญฺหิ อุปฺปนฺน ธมฺมานํ อยํ ปถมํ อุปฺปนฺโน อยํ ปจฺฉาติ อิทํ วตฺตุํ น ลพฺภา. พลวปจฺจยภาเวปิ ผสฺสสฺสการณํ น ทิสฺสตีติ เอวํ ตํ วาทํ ปฏิกฺขิเปตฺวา อิทํ วุตฺตํ เทสนา วาเรเนว ผสฺโส ปถมํ วุตฺโตติ. ตตฺถ ‘‘เทสนาวาเร เนวา’’ติ เทสนกฺกเมเนว, ตโต อญฺญํ การณํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตสุ ปน ทฺวีสุ วาเทสุ มหาอฏฺฐกถา วาโท เอว ยุตฺโต. ยญฺหิ ตตฺถ วุตฺตํ จิตฺตสฺส ปถมาภินิปาโต หุตฺวาติ. ตตฺถ ปถมาภินิปาโตติ อิทํ กิจฺจปฺปธานตฺตา วุตฺตํ. น ปนญฺเญหิ เจตสิเกหิ วินา วิสุํ ปถมํ อุปฺปนฺนตฺตา. ยถา ตํ เย เกจิ ภิกฺขเว ธมฺมา อกุสลา อกุสลภาคิยา อกุสลปกฺขิกา. สพฺเพ เต มโนปุพฺพงฺคมา, มโน เตสํ ธมฺมานํ ปถมํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺมึ สุตฺเต กิจฺจปฺปธานตฺตา มโน เตสํ ธมฺมานํ ปถมํ อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ. น ปน สพฺพเจตสิเกหิ วินา วิสุํ ปถมํ อุปฺปนฺนตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. พลวปจฺจย ภาเวปิ ผสฺสสฺสการณํ ทิสฺสติเยว. ผสฺโสเหตุ ผสฺโส ปจฺจโย เวทนากฺขนฺธสฺส ปญฺญา ปนาย. ผสฺโส เหตุ ผสฺโส ปจฺจโย สญฺญากฺขนฺธสฺส ปญฺญา นาย[Pg.83]. ผสฺโส เหตุ ผสฺโส ปจฺจโย สงฺขารกฺขนฺธสฺส ปญฺญาปนายาติ หิ วุตฺตํ. ตสฺมา สพฺเพสํ เจตสิกานํ ธมฺมานํ ผสฺสปฺปธานตฺตา เอว ผสฺส พลวปจฺจยตฺตา เอว จ ผสฺโส ปถมํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ จิตฺตํ อารมฺมณ วิชานนฏฺเฐน ผสฺสาทีนํ สพฺพเจตสิก ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมํ โหติ, ปธานํ, เชฏฺฐกํ. ผสฺโส ปน อารมฺมณ สงฺฆฏฺฏนฏฺเฐน สพฺเพสํ เจตสิก ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคโม โหติ, ปธาโน, เชฏฺฐโกติ อยํ ทฺวินฺนํ วิเสโสติ. เอตฺถ โจทโก ผุสนํ นาม สปฺปฏิฆรูปานํ เอว กิจฺจนฺติ มญฺญมาโน ‘‘นนุจา’’ติอาทินา โจเทติ. ‘‘นนุจา’’ติ โจเทธีติ ทีเปติ. ‘‘อปฺปฏิฆสภาวา’’ติ เหตุวิเสสนํ. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิวตฺถุํ. อยํ ปน ผสฺโส. ‘‘จิตฺตสฺส วิการา ปตฺตึ’’ติ จลน กมฺปน ถมฺภน เชคุจฺฉ ภย ตาส ฉมฺภิตตฺตา ทิวเสน วิการา ปชฺชนํ. ‘‘เวทนา วิเสสุปฺปตฺตึ’’ติ สุขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ สุขเวทนา, ทุกฺขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ ทุกฺข เวทนาติอาทินา นเยน ผสฺส วิเสสานุรูปํ เวทนา วิเสสุปฺปตฺตึ สาเธติ. เอตฺถ จ ผุสนํ นาม ทุวิธํ รูปปฺผุสนํ, นามปฺผุสน, นฺติ. ตตฺถ รูปปฺผุสนํ นาม โผฏฺฐพฺพ ธาตูนํ กิจฺจํ. นามปฺผุสนํ ทุวิธํ ผสฺสปฺผุสนํ, ญาณปฺผุสน, นฺติ. ตตฺถ ญาณปฺผุสนํ นาม ญาณปฺปฏิเวโธ. อปิ จ ฌานมคฺค ผล นิพฺพานานํ ปฏิลาโภปิ ผุสนนฺติ วุจฺจติ. ผุสนฺติ ธีรา นิพฺพานํ. โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ. ผุสามิ เนกฺขมํ สุขํ. อปุถุชฺชน เสวิตนฺติ-อาทีสุ. อิทํ อุปมา มตฺตํ สิยา, กสฺสจิ มนฺท ปญฺญสฺสาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิท’’นฺติ เขฬุปฺปาท วจนํ. วิญฺญุสฺส ปน อติปากฏ ผสฺส นิทสฺสเนน อปฺปากฏ ผสฺส วิภาวนํ ยุตฺตเมว. เตนาห ‘‘อติปากฏาย ปนา’’ติอาทึ.

69. 触的语义。“触”(phusati)即撞击所缘，冲击所缘。这种冲击并非如瞋恚般损害所缘，而是如蜜蜂于莲花中采集花粉，不只是停留在认知上，旨在令所缘之味显现，如实地撞击所缘。为阐明此义，故说“于此为触”等语。“撞击”(āhacca)即撞击而达到；“触及”(upahacca)为其同义词。此义如何显明？即说“由此”(yato)等。此处“由此”即是由于此因。“领受彼味”(tadanubhavantī)即体验彼所缘之味时，受便生起；见到受的生起，即知所缘之触于智中显明，此是其意旨。此触以接触为相，以撞击为味，以和合为现起，以进入范围的所缘为近因。所谓和合，即根、境与识三者的会合。如说：“缘眼与色生眼识，三者和合为触”。“撞击为味”即如实撞击所缘的作用。正因具撞击作用，三者和合时，便能于法思惟智前显现，故说“以和合为现起”。“现起”，或说为“表征”，如同“旗帜或车子的表征”一词中的用法。触以和合之相为现起。或以受为现起，如烟之于火；此是说，以受为其果而现起。在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中，在问及为何触在此处被首先提及后，引述了《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)的观点。因心最初冲击所缘时，触即接触所缘而生，故列首位。由触所触，而以受感受，以想识知，以思思虑。故说：“诸比丘！因触而感受，因触而识知，因触而思虑”。又如入殿堂时，柱为其余建材的强力助缘，触于俱生相应法亦为强力助缘，故列首位。但《摄论》作者谓：于一刹那生起的诸法中，实无先后次第可言；纵为强力助缘，亦未见触有（列于首位的）特殊理由。故驳彼说而主张：唯依教说次第，触列首位。此处“唯依教说次第”即指依教授顺序，别无他因。二说之中，《大义注》之说更为恰当。所谓“心最初冲击”，是从功能卓越而言，非谓触离其他心所单独首生。如经云：“诸比丘！凡诸不善法、不善类属、不善分位，皆以意为前导，意于诸法中最先生起。”此亦从功能卓越而说，非谓意离其他心所独生。触为强力助缘确有经证：“触为因、触为缘而有受蕴之施设”；“触为因、触为缘而有想蕴之施设”；“触为因、触为缘而有行蕴之施设”。故当知：因触主导一切心所法，且为强力助缘，故列首位。此中差别在于：心以认知所缘故，为触等一切心所法的前导、主导、首长；触以撞击所缘故，为一切心所法的前导、主导、首长。问难者认为触仅为有对色法的作用，故以“岂非”等句诘难。“岂非”即诘问义。“无对自性”为因的限定。“任何”即任何事物。此触能引生“心的变异”，即由心的摇动、颤动、僵直、厌恶、怖畏、恐惧、惊愕等变化而生。又能引生“受的差别生起”，即：缘可喜触生乐受，缘可厌触生苦受等，依触差别相应而有受的差别生起。于此，触有二类：色触与名触。色触即所触界的作用；名触复分二种：触之触与智之触。智之触即智证。然禅那、道、果、涅槃之证得亦称为触，如“智者触涅槃，无上安稳境”、“我触离欲乐”、“非凡夫所习行”等。此或许只是为钝慧者所作的譬喻。“此”指唾液生起之说。对智者而言，以极明显之触为例，阐明不明显之触，实为恰当。故说“于极显者”等语。

๗๐. เวทนาวจนตฺเถ. ‘‘ตํสมงฺคีปุคฺคลานํ วา’’ติ เวทนา สมงฺคีปุคฺคลานํ วา. ‘‘สาตํ วา’’ติ สาธุรสํ วา. ‘‘อสฺสาตํ วา’’ติ อสาธุรสํ วา. ‘‘กึ เวทยตี’’ติ กตมํ เวทยติ. ‘‘สุขมฺปิ เวทยตี’’ติ สุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ. อถวา ‘‘กิญฺจเวทยตี’’ติ กถญฺจเวทยติ. ‘‘สุขมฺปิ เวทยตี’’ติ สุขํ หุตฺวาปิ เวทยติ. สุข ภาเวน เวทยตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ เสสปเทสุปิ. ‘‘กิจฺจนฺตรพฺยาวฏา’’ติ อญฺญกิจฺจพฺยาวฏา. อธิปติ ภาโว อาธิปจฺจํ. อินฺทฺริย กิจฺจํ. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติ ลทฺธคุณวจนํ. ราชารห โภชนํ [Pg.84] ราชคฺคโภชนํ. ‘‘สูทสทิสตา’’ติ รญฺโญภตฺตการสทิสตา. ตตฺถ สูโท รญฺโญภตฺตํ ปจนฺโต รสชานนตฺถํ โถกํ คเหตฺวา ชิวฺหคฺเค ฐเปตฺวา รสํ วีมํสติ. ยถิจฺฉิตํ ปน ภุญฺชิตุํ อนิสฺสโร. ราชา เอว ยถิจฺฉิตํ ภุญฺชิตุํ อิสฺสโร. ราชา วิย เวทนา. สูโท วิย เสสเจตสิก ธมฺมา.

70. 受的语义。“Taṃsamaṅgīpuggalānaṃ vā”意为“或（受）属于具足此的个人”。“Sātaṃ vā”意为“或适意之味”。“Assātaṃ vā”意为“或不适意之味”。“Kiṃ vedayatī”意为“感受什么？”。“Sukhampi vedayatī”意为“亦感受乐受”。或者，“kiñcavedayatī”意为“如何感受？”。“Sukhampi vedayatī”意为“亦作为乐而感受”，此即是说，以乐的状态而感受。其余文句亦如是。 “Kiccantarabyāvaṭā”意为“忙于其他作用”。主导的状态即是支配（ādhipaccaṃ），此为根（indriya）的作用。“Evañca katvā”是已得功德之言。国王应享用的食物即王之佳肴（rājaggabhojanaṃ）。“Sūdasadisatā”意为“与国王的厨师相似”。在此，厨师为国王烹调食物时，为了知晓味道，取少许置于舌尖品尝，但不能随意食用。唯有国王才能随意食用。受犹如国王，其余心所法犹如厨师。

๗๑. สญฺญาวจนตฺเถ. ‘‘สญฺชานาตี’’ติ สุฏฺฐุ ชานาติ. สุฏฺฐุชานนญฺจ นาม น วิญฺญาณสฺส วิย วิวิธชานนํ โหติ. น จ ปญฺญาย วิย ยถาภูตชานนํ โหติ. อถ โข ภูตํ วา โหตุ, อภูตํ วา. ยํ ยํ ฉ หิ วิญฺญาเณหิ วิชานาติ, ปญฺญาย วา ปชานาติ. ตสฺส ตสฺส ปจฺฉา อปฺปมุสฺสกรณ เมวาติ วุตฺตํ ‘‘ปุนชานนตฺถํ สญฺญาณํ กโรตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘สญฺญาณ’’นฺติ นิมิตฺต กรณํ. ภวนฺตรํ ปตฺวาปิ อปฺปมุฏฺฐภาวํ สาเธติ โอปปาติก ปุคฺคลานนฺติ อธิปฺปาโย. เตหิ ปุริมํ อตฺตโน ภวํ ชานนฺติ. คพฺภเสยฺยกาปิ เกจิ ปุริมํ ภวํ ชานนฺติ, เยชาติสฺสร ปุคฺคลาติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ ‘‘อปฺปมุฏฺฐภาว’’นฺติ อนฏฺฐภาวํ. มิจฺฉาภินิเวส สญฺญา นาม อนิจฺเจ นิจฺจนฺติอาทิปฺปวตฺตา สญฺญา. ‘‘โพเธตุ’’นฺติ พุชฺฌาเปตุํ. ‘‘ทารุตจฺฉกสทิสาติ จ วุตฺตา’’ติ ทารุตจฺฉโก นาม กฏฺฐวฑฺฒกี. โส กฏฺฐกฺขนฺเธสุ นิมิตฺตการีโหติ. สุตจฺฉิตฉินฺทิเตสุ กฏฺเฐสุ นิมิตฺตานิ กตฺวา ฐเปติ. ปจฺฉาตานิ โอโลเกตฺวา กฏฺฐานิ กมฺเม อุปเนติ. ‘‘หตฺถิ ทสฺสก อนฺธสทิสา’’ติ เอตฺถ เอโก กิร ราชา เกฬิปฺปสุโต โหติ. โส ชจฺจนฺธานํฐาเน เอกํ หตฺถึ อาเนตฺวาฐเปนฺโต ชจฺจนฺเธ อาห ชานาถ โภ ตุมฺเห หตฺถินฺติ. เต หตฺถึ ชานิสฺสามาติ ปรามสิตฺวา อตฺตโน ปรามสิตํ ตํ ตํ องฺคมวหตฺถีติ อภินิวิสนฺติ. ทฬฺหํ สลฺลกฺเขนฺติ. ปุน ราชา เต ปุจฺฉิ กีทิโส โภ หตฺถีติ. เต รญฺโญ หตฺถิสณฺฐานํ อาจิกฺขนฺตา วิวาทํ อาปชฺชนฺติ. อาจิกฺขนเมว รญฺโญหตฺถิทสฺสนนฺติ กตฺวา เต หตฺถิทสฺสก อนฺธาติ วุจฺจนฺติ. ‘‘อุปฏฺฐิตวิสยคฺคหเณ’’ติ รตฺติยํ อนฺธกาเร รชฺชุกฺขณฺฑํ ปสฺสนฺตสฺส สปฺปสณฺฐานํ อุปฏฺฐาติ. โส อุปฏฺฐิตํ สณฺฐานมตฺตํ สปฺโปติ คณฺหาติ. เอวํ อุปฏฺฐิตวิสยคฺคหณํ โหติ. มิคโปตกานญฺจ อรญฺเญเขตฺตมชฺเฌปุริสสณฺฐานํ ติณ รูปํ ปสฺสนฺตานํ ปุริสสณฺฐา นํ [Pg.85] อุปฏฺฐาติ. เต อุปฏฺฐิตํ สณฺฐานมตฺตํ ปุริโสติ คณฺหิตฺวา โส อมฺเห ปหเรยฺยาติ ปลายนฺติ. วุตฺตา อฏฺฐสาลินิยํ.

71. 想（saññā）的语义。“Sañjānātī”即善知。所谓善知，并非如识（viññāṇa）般了知种种，亦非如慧（paññā）般如实了知。而是，无论是真实或非真实，凡由六识所识知、或由慧所了知者，于其后皆能不忘失，故说“为令再知而作标记（punajānanatthaṃ saññāṇaṃ karotī）”。此中，“标记（saññāṇaṃ）”即作记号之义。其意为：纵使转生他世，亦能成就不忘失，此指化生补特伽罗（opapātika puggala）而言，他们能知晓自己的前世。乃至某些住胎者亦能知晓前世，此等被称为具宿命通者（jātissara puggala）。此中，“不忘失（appamuṭṭhabhāva）”即不丧失之义。所谓邪执想（micchābhinivesa saññā），即于无常执为常等而转起的想。“令觉（bodhetuṃ）”即使其觉悟。“亦说如木匠喻”，所谓木匠（dārutacchaka）即木工。他在木块上作标记，于已善巧砍削的木材上作好标记后放置一旁，之后再观察那些标记，将木材用于工作。“如示象之盲人喻”，据说，往昔某位国王性好嬉戏，他将一头大象带至一群天生盲人处，对天生盲人说：“诸位，你们可知象吗？”他们说：“我们将知晓象。”于是他们触摸大象，并坚信自己所触及的某个部分即是大象。其后国王问他们：“诸位，象是何等模样？”他们在向国王描述象的形貌时，起了争论。因其描述即是向国王展示所见之象，故他们被称为示象之盲人。“于现前境之取著”，譬如于黑夜中见一段绳索，蛇的形貌现前，他便将此现前之形貌执取为蛇，此即于现前境之取著。又如幼鹿于林野田间见草人，人的形貌现前，它们便将此现前之形貌执取为人，心想“他会攻击我们”而逃走。此皆说于《含义阐明》（法集论义注）(Aṭṭhasālinī)。

๗๒. เจตนาวจนตฺเถ. เจเตตีติ เจตนา. เจตนญฺเจตฺถ อภิสนฺธานํ วา วุจฺจติ ปกปฺปนํ วา อายูหนํ วาติ เอวํ ติธา อตฺถวิกปฺปํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺปยุตฺต ธมฺเม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อภิสนฺทหตี’’ติ อภิมุขํ สนฺทหติ, สํโยคํ กโรติ. เตนาห ‘‘ปุนปฺปุนํ ฆเฏตี’’ติ. ‘‘ฆเฏตี’’ติ สมฺพนฺธติ. ‘‘ปกปฺเปติ วาเต’’ติ อถวา เต สมฺปยุตฺต ธมฺเม ปการโต กปฺเปติ, สชฺเชติ. เตนาห ‘‘สํวิทหตี’’ติ. ‘‘สํวิทหตี’’ติ ตฺวํ ผุสนกิจฺจํ กโรหิ, ตฺวํ เวทยิต กิจฺจํ กโรหิ, ตฺวํ สญฺชานนกิจฺจํ กโรหีติอาทินา วทมานา วิย สํวิทหติ. ‘‘อายูหติวาเต’’ติ อถวา เตสมฺปยุตฺต ธมฺเม ภุโส พฺยูหยติ, ราสึ กโรติ. เตนาห ‘‘อารมฺมเณ สมฺปิณฺเฑตี’’ติ. ‘‘สโมสรนฺเต’’ติ เอกโต โอสรนฺเต. สงฺคมนฺเต. ‘‘สา’’ติ เจตนา. ‘‘ตายา’’ติ เจตนาย. ‘‘ตสฺมึ’’ติ รูปาทิเกวา อารมฺมเณ. ปุญฺญาปุญฺญ กิจฺเจวา. ปวตฺตมานาย สติยา. เชฏฺฐสิสฺโส นาม พหูสุ สิสฺเสสุ เชฏฺฐภูโต สิสฺโส. ตสฺมึ สชฺฌายนฺเต เสสา สพฺเพ สชฺฌายนฺติเยว. เตน โส อุภยกิจฺจ สาธโก โหติ. เอวํ มหาวฑฺฒกีปิ.

72. 思（cetanā）的语义。思（cetetī），故为思（cetanā）。此中，思（cetanā）或被称为决意（abhisandhāna）、或筹划（pakappana）、或积聚（āyūhana）。为显示此三种义理差别，故说“相应法”等。其中，“abhisandahatī”（决意）即朝向（所缘）而结合、连结，因此说“punappunaṃ ghaṭeti”（一再努力）。“ghaṭeti”（努力）即连结。“pakappeti vā te”（或筹划彼等）即，或者对那些相应法加以筹备、安排，因此说“saṃvidahati”（措置）。“saṃvidahati”（措置）犹如发号施令：“你当行触之作用，你当行受之作用，你当行想之作用”等，如是措置。“āyūhati vā te”（或积聚彼等）即，或者对那些相应法多加积集、令成一堆，因此说“ārammaṇe sampiṇḍeti”（于所缘中聚合）。“Samosarante”即一同汇集、聚合。“Sā”即思（cetanā）。“Tāya”即由思（cetanā）。“Tasmiṃ”即于色等所缘中，或于福、非福业（puññāpuñña kicca）中，于正念（sati）生起时。所谓上首弟子（jeṭṭhasissa），即众多弟子中的长老弟子。当他诵读时，其余所有弟子亦皆诵读，因此他能成办自他二事。大木匠（mahāvaḍḍhakī）亦复如是。

๗๓. เอกคฺคตาวจนตฺเถ. เอกตฺตารมฺมณํ นาม เอการมฺมณสฺสปิ พหูสุ สภาเวสุ เอกสภาวสงฺขาตํ อารมฺมณํ. ‘‘ตสฺมึ’’ จิตฺตสฺมึ. ‘‘นิวาเต’’ติ วาตรหิเต ปเทเส. ‘‘ทีปจฺจีนํ’’ติ ทีปชาลานํ.

73. 一境性（ekaggatā）的语义。所谓单一所缘（ekattārammaṇa），是指于一个所缘（ekārammaṇa）的众多自性（sabhāva）中，被称为单一自性的那个所缘。“Tasmiṃ”即于彼心（citta）中。“Nivāte”即于无风之处（vātarahite padese）。“Dīpaccīnaṃ”即灯焰（dīpajālānaṃ）。

๗๔. ชีวิตินฺทฺริยวจนตฺเถ. ‘‘อิสฺสรภาโว วุจฺจติ’’ ภาวปฺปธาน นเยนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อภิภวิตฺวา’’ติ ชีวน กิจฺเจ อตฺตโน วสํ วตฺตาเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺต สนฺตานํ ชีวนฺตํ หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

74. 命根（jīvitindriya）的语义。其意为：“主宰性（issarabhāvo）”是依体性为重之理而说。“Abhibhavitvā”（制伏），此即是说，于生命活动（jīvana kicca）中，使其随己力而转起。其关联在于，心相续（citta santāna）得以存活。

๗๕. มนสีการวจนตฺเถ. สมาสมชฺเฌ สการาคโม. กรธาตุโยเค อีการาคโม จ ทฏฺฐพฺโพ. อลุตฺต สตฺตมี ปทนฺถิ เกจิ. เอวํ สติ อีทีฆตฺตํ นสิชฺฌติ. ‘‘อสุญฺญํ’’ติ อริตฺตํ. ‘‘ปฏิปาเทตี’’ติ [Pg.86] ปฏิปชฺชนํ กิจฺจสาธนํ การาเปติ. อตฺถโต นิโยเชติ นามาติ อาห ‘‘โยเชตี’’ติ. ‘‘อิทเมว ทฺวยํ’’ติ อาวชฺชน ทฺวยํ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ ทฺวยํ. อุปตฺถมฺภิตํ หุตฺวา อารมฺมเณ นินฺนํ กโรตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โยนิโส’’ติ อุปาเยน หิตสุข มคฺเคน. ‘‘อโยนิโส’’ติ อนุปาเยน อหิต อสุข มคฺเคน. ‘‘สมุทาจิณฺณนินฺนนิยามิตาทีหี’’ติ เอตฺถ สมุทาจิณฺณํ นาม อาจิณฺณ กมฺมวเสน สุฏฺฐุ ปุนปฺปุนํ อาจริตํ. นินฺนํ นาม อิทํ นาม ปสฺสามิ, อิทํ นาม กริสฺสามีติ ปุพฺเพ เอว อชฺฌาสเยน นินฺนํ. นิยามิตํ นาม อิทํ นาม กตฺตพฺพํ, อิทํ นาม น กตฺตพฺพํ, กตฺตพฺพํ กโรมิ, อกตฺตพฺพํ นกโรมีติ เอวํ นิยามิตํ. ‘‘อสติ การณ วิเสเส’’ติ ภวงฺค จิตฺตํ วีถิจิตฺตุปฺปตฺติยา อสติ, วีถิจิตฺตานิ จ กายจิตฺตานํ อกลฺลาทิเกวา อธิมตฺตสฺส อารมฺมณนฺตรสฺส อุปฏฺฐาเนวา อสติ. ‘‘สาธารณา’’ติ เอตฺถ สํสทฺเท พินฺทุ โลโป, ทีฆตฺตญฺจาติ อาห ‘‘สมํ ธาเรนฺตีติ สาธารณา’’ติ.

75. 作意(manasīkāra)的语义。在复合词(samāsa)中间有s音(sakāra)的加入。应知在作(kara)词根(dhātu)的结合中也有ī音(īkāra)的加入。某些论师(keci)认为这是未省略(alutta)的第七格(sattamī)词。若是如此，则长音ī(īdīghatta)不成立。“非空”(asuññaṃ)即不空(arittaṃ)。“令行”(paṭipādeti)即令其行于(paṭipajjana)并完成应做之事(kiccasādhana)。其义为委任(niyojeti)，故说“令结合”(yojeti)。所谓“此二者”(idameva dvayaṃ)即转向二法(āvajjana dvayaṃ)。“彼”(taṃ)即彼二法，被支持后，令[心]倾向所缘，这是关联。“如理”(yoniso)即以方便(upāya)、利益安乐之道(hitasukha magga)。“不如理”(ayoniso)即以非方便(anupāya)、无利益无安乐之道(ahita asukha magga)。“由惯行(samudāciṇṇa)、倾向(ninna)、决定(niyāmita)等”中：“惯行”是指由惯行业(āciṇṇa kamma)故，完全地、一再地实行(ācarita)。“倾向”(ninna)是指预先即有“我将见此，我将作此”的意向(ajjhāsaya)而产生的倾向。“决定”(niyāmita)是指“此应作(kattabba)，此不应作(na kattabba)，应作者我作，不应作者我不作”，如此的决定。“若无特殊原因”(asati kāraṇa visese)是指：在有分心(bhavaṅga citta)没有生起为心路心(vīthicitta)时，或心路心没有[遇到]身心不适(kāyacitta akalla)等，或没有极强的其他所缘(adhimatta ārammaṇantara)现前时。“共通”(sādhāraṇā)是指：此处在`saṃ`音中省略了鼻音点(bindu lopa)，且有长音化(dīghatta)，故说“平等地保持，故为共通”(samaṃ dhārenti ti sādhāraṇā)。

๗๖. วิตกฺกวจนตฺเถ. ‘‘ตถา ตถา สงฺกปฺเปตฺวา’’ติ กามสงฺกปฺปาทีนํ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทีนญฺจวเสน เตน เตน ปกาเรน สุฏฺฐุ จินฺเตตฺวา. ‘‘ตํ’’ติ อารมฺมณํ. ‘‘เต’’ติ สมฺปยุตฺต ธมฺเม. ‘‘อวิตกฺกมฺปิ จิตฺตํ’’ติ ปญฺจวิญฺญาณ จิตฺตญฺจ ทุตียา ทิชฺฌาน จิตฺตญฺจ. ‘‘อปิจา’’ติ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘ทุตียชฺฌานาทีนิ จา’’ติ ทุตียชฺฌาน จิตฺตาทีนิ จ. ‘‘อุปจาร ภาวนา วเสนา’’ติ สมุทาจิณฺณ วสิภูตาย อุปจาร ภาวนาย วเสน. ‘‘กึ วา เอตายยุตฺติยา’’ติ สวิตกฺก จิตฺตสนฺตาเนติอาทิกาย ยุตฺติยา กึ ปโยชนํ อตฺถีติ อตฺโถ. กิญฺจิ ปโยชนํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อารมฺมณํ อาโรหติเยว อารมฺมเณน อวินาภาววุตฺติกตฺตา. ‘‘ตํ’’ติ จิตฺตํ. นิยามโก นาม นาวํ อิจฺฉิต ทิสาเทสนิโยชโก. ‘‘อกุสลํ ปตฺวา’’ติ วุตฺตํ. กุสลํ ปตฺวา ปน กถํติ. กุสลํ ปตฺวาปิ ปติรูปเทสาวาสาทิวเสน สมุทา จิณฺณ นินฺนาทิวเสน จ ลทฺธ ปจฺจเย สติ จิตฺตมฺปิ สทฺธาสติ อาทโยปิ อารมฺมณ รูหเน ถามคตา เอว. อลทฺธ ปจฺจเย ปน สติ อกุสล ภาเว ฐตฺวา ถามคตํ โหติ. ‘‘มนสิการ วีริย สตีนํ’’ติ ภาวนา พลปตฺตา นนฺติ อธิปฺปาโย[Pg.87]. เอวํ ปน สติ, วิตกฺกสฺส โอกาโส นตฺถีติ. อตฺถิ. สงฺกปฺปน กิจฺจ วิเสสตฺตา. ตญฺหิ กิจฺจํ อญฺเญสํ อสาธารณํ, วิตกฺกสฺเสว กิจฺจนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิตกฺโกปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘สารมฺมณ สภาวา’’ติ เหตุ วิเสสนเมตํ. ‘‘ตถา วุตฺโต’’ติ วิตกฺโกติ วุตฺโต.

76. 寻(vitakka)的语义。“如是如是思惟”是指以欲寻(kāmasaṅkappa)等和出离寻(nekkhammasaṅkappa)等的方式，以种种方式完全地思惟。“彼”是指所缘。“彼等”是指相应法。“无寻心”是指五识心(pañcaviññāṇa citta)和第二禅等(dutiyādi-jhāna)的心。“又”意为还有应说之义。“第二禅那等”是指第二禅那心等。“以近行修习故”是指以串习纯熟的近行修习(upacāra bhāvanā)故。“此理有何用”意为“具有寻心相续等之理有何用处？”其意为毫无用处。心必定攀上所缘，因为它具有与所缘不相离的性质。“彼”是指心。舵手(niyāmaka)是指能将船导向所期望方向地方的人。已说“触及不善”。若触及善，又如何呢？即使触及善法，若因居住于适宜处所(patirūpadesavāsa)等，因惯行、倾向等而获得助缘，则心以及信、念(sati)等亦能有力地攀上所缘。但若未得助缘，则住于不善状态而变得强固。“作意、精进、念”[处于属格位]，意谓已达到修习之力。若是如此，寻则无有机会。其实是有的，因为思惟的作用是特殊的。为了显示“此作用为其他[心所]所不共通，唯是寻之作用”，故说“寻令攀上”(vitakkopanā)等。“具有所缘的自性”(sārammaṇa sabhāvā)，此是原因的修饰语。“如是说”是指说为寻(vitakka)。

๗๗. วิจารวจนตฺเถ. ‘‘วิจรตี’’ติ เอกเมกสฺมึ เอว อารมฺมเณ วิวิเธน จรติ, ปวตฺตติ. สภาวากาโร นาม นีลปีตาทิโก อคมฺภีโร อารมฺมณ สภาโว จ อารมฺมณสฺส นานา ปวตฺตากาโร จ. ‘‘อนุมชฺชนวเสนา’’ติ ปุนปฺปุนํ มชฺชนวเสน โสธนวเสน. วิตกฺโก โอฬาริโก จ โหตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘โอฬาริโก’’ติ วิจารโต โอฬาริโก. เอวํ เสสปเทสุ. ‘‘ฆณฺฑาภิฆาโต วิยา’’ติ ฆณฺฑาภิฆาเตน ปถมุปฺปนฺนสทฺโท วิยาติ วทนฺติ. ตถาหิ วิจาโร ฆณฺฑสฺส อนุรโว วิย วุตฺโตติ. ทณฺฑเกน ฆณฺฑสฺส อภิฆาต กิริยา วา ฆณฺฑาภิฆาโต. ตถาหิ อารมฺมเณ เจตโส ปถมาภิ นิปาโต วิตกฺโกติ จ, อาหนน ปริยาหนน รโสติ จ วุตฺตํ. ‘‘ฆณฺฑานุรโว วิยา’’ติ ฆณฺฑสฺส อนุรวสทฺโท วิย.

77. 伺(vicāra)的语义。“伺”是指就在同一个所缘上，以各种方式行动(carati)、持续(pavati)。自性相(sabhāvākāra)是指青、黄等不深奥的所缘自性，以及所缘的种种持续之相(pavattākāra)。“以抚摸故”(anumajjanavasena)是指通过一再地抚摸(majjana)、净化(sodhana)。应与“寻是粗的”(vitakko oḷāriko hoti)等[句子]相联系。“粗”(oḷāriko)是指比伺更粗。其余词句也是如此。“如击钟”(ghaṇḍābhighāto viya)，他们说是指像击钟时初次生起的声音。因此，伺被说成如同钟的余响(anurava)。或者，以槌(daṇḍaka)击钟的行为即是击钟(ghaṇḍābhighāta)。因此，心初次投向所缘被称为寻，也被说成具有敲击、遍击的作用。“如钟余响”(ghaṇḍānuravo viya)是指像钟的余响之声。

๗๘. อธิโมกฺขวจนตฺเถ. ‘‘สํสปฺปนํ’’ติ อนวตฺถานํ. ‘‘ปกฺขโต มุจฺจนวเสนา’’ติ เอวํ นุ โขติ เอโก ปกฺโข, โนนุ โขติ ทุตีโย ปกฺโข. ตาทิสมฺหา ปกฺขโต มุจฺจนวเสน.

78. 胜解(adhimokkha)的语义。“动摇”(saṃsappana)即是不安住(anavatthāna)。“以从立场中解脱故”(pakkhato muccanavasena)是指：一方(pakkha)说“是这样吗？”，另一方说“不是这样吗？”。以从如此的立场中解脱故。

๗๙. วีริยวจนตฺเถ. ‘‘วีรสฺสา’’ติ วิสฺสฏฺฐสฺส. โส จ กายวจีมโน กมฺเมสุ ปจฺจุ ปฏฺฐิเตสุ สีตุณฺหาทิ ทุกฺข ภยโต อลีน วุตฺติวเสน ปวตฺโตติ อาห ‘‘กมฺมสูรสฺสา’’ติ. เอเตน อโนตฺตปฺปึ นิวตฺเตติ. อโนตฺตวฺวีหิ ปาปสูโร, อยํ กมฺม สูโรติ. ‘‘มหนฺตํ ปิกมฺม’’นฺติ กุสีตสฺส มหนฺตนฺติ มญฺญิตํ กมฺมํ. เอวํ เสเสสุ. ‘‘อปฺปกโต คณฺหาตี’’ติ อปฺปกภาเวน คณฺหาติ. อปฺปกเมวิทนฺติ มญฺญตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อตฺต กิลมถํ’’ติ กายจิตฺตกฺเขทํ. ‘‘ตํ’’ติ วีริยํ. ‘‘ตถาปวตฺติยา’’ติ กมฺมสูรภาเวน ปวตฺติยา. ‘‘เหตุเจ วา’’ติ เอเตน ภาวสทฺทสฺส อตฺถํ วทติ. ‘‘กายจิตฺต กิริยาภูตํ’’ติ เอเตน กมฺมสทฺทสฺส อตฺถํ. ‘‘วิธินา’’ติ [Pg.88] ตสฺส ปวตฺติยา ปุพฺพาภิสงฺขาร วิธาเนน. ตเมว วิธานํ กมฺเมสุ เนตพฺพตฺตา นโยติ จ, อุเปตพฺพตฺตา อุปาโยติ จ วุจฺจตีติ อาห ‘‘นเยน อุปาเยนา’’ติ. ตเมว วิธานํ ทสฺเสติ ‘‘วีริยวโต’’ติอาทินา. ‘‘อีรนฺตี’’ติ เอรยนฺติ. ‘‘กิจฺจ สมฺปตฺติยา’’ติ อารมฺมณ วิชานน ผุสนาทิ กิจฺจ สมฺปตฺติ อตฺถาย. พฺยาวฏานิ กายจิตฺตานิ เยสนฺติ วิคฺคโห. ‘‘พฺยาวฏานี’’ติ อุสฺสาหิตานิ. ‘‘ถูณูปตฺถมฺภน สทิสํ’’ติ ชิณฺณสฺส เคหสฺส อปตนตฺถาย สารตฺถมฺเภน อุปตฺถมฺภนสทิสํ. อุปตฺถมฺภกตฺถมฺภสทิสนฺติปิ วทนฺติ. ‘‘สพฺพ สมฺปตฺตีนํ มูลํ’’ติ สพฺพาสํ โลกิย สมฺปตฺตีนํ โลกุตฺตร สมฺปตฺตี นญฺจ มูลํ. กสฺมา, ปุญฺญกมฺม สมฺปตฺติยา จ ปารมิ ปุญฺญสมฺปตฺติยา จ ปติฏฺฐานตฺตา. สติหิ ปุญฺญกมฺมสมฺปตฺติยา สพฺพา โลกิย สมฺปตฺติ สิชฺฌติ. สติ จ ปารมิ ปุญฺญ สมฺปตฺติยา สพฺพาโลกุตฺตร สมฺปตฺติ สิชฺฌตีติ. เอเตน หีน วีริโย นาม สพฺพ สมฺปตฺติโต ปริพาหิโยติ ทีเปติ.

79. 于精进(vīriya)之义。“勇猛者”(vīrassa)，即已奋发者。当身、语、意之业(kamma)现前时，他以不退缩的方式行事，不畏惧寒热等苦难，因此说他是“业勇士”(kammasūra)。以此对治无愧(anottappa)。无愧者是恶勇士，而此是业勇士。“大业”(mahantaṃ kamma)是指懈怠者认为的大业。其余类推。“作少量想而取”(appakato gaṇhāti)是指以少量的方式而取，即是说，认为这只是少量。“自身疲劳”(attakilamatha)是指身心疲惫。“彼”(taṃ)是指精进。“如是转起”(tathāpavattiyā)是指以业勇士的状态而转起。“因”(hetu)一词，是解释“状态”(bhāva)一词的含义。“已成身心之行为”(kāyacittakiriyābhūtaṃ)，是解释“业”(kamma)一词的含义。“以方法”(vidhinā)是指以其转起之先前准备的方法。此方法因能引导诸业而称为“理趣”(naya)，因可以趋向而称为“方便”(upāya)，所以说“以理趣、以方便”。通过“具精进者”(vīriyavato)等词语来展示这个方法。“令动”(īranti)就是使动。“为事业成就”(kiccasampattiyā)是为了识知所缘、触等事业成就的目的。“其身心已勤勉者”，是此复合词的分析。“已勤勉”(byāvaṭāni)就是已策励。“如柱支撑”(thūṇūpatthambhanasadisaṃ)就像用坚固的柱子支撑老旧的房屋，防止它倒塌。也有人说是像支撑之柱。“一切成就的根本”(sabbasampattīnaṃ mūlaṃ)指一切世间成就和出世间成就的根本。何以故？因为它是福业成就和波罗蜜(pāramī)福德成就的基石。有了福业的成就，一切世间成就就能实现；有了波罗蜜福德的成就，一切出世间成就就能实现。因此说明，缺少精进的人，会被排除于一切成就之外。

๘๐. ปีติวจนตฺเถ. ‘‘ปินยตี’’ติ ปิเนติ, ปินํ กโรตีติ อาห ‘‘ตปฺเปตี’’ติ. โตเสตีติ อตฺโถ. ‘‘ตุฏฺฐึ’’ติ ตุสิตํ, ปหฏฺฐํ. ‘‘สุหิตํ’’ติ สุธาตํ, สุปุณฺณํ, วทฺธิตํ. อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ ‘‘วฑฺเฒตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปินนฺตี’’ติ ตปฺปนฺติ, โชตนฺติ, วิโรจนฺติ, ทิวา ตปฺปติอาทิจฺโจติอาทีสุ วิย. ขุทฺทิกา ปีติ นาม โลมหํส น มตฺตการิกา ปีติ. ขณิกา ปีติ นาม ขเณ ขเณ วิชฺชุปฺปาทสทิสา ปีติ. โอกฺกนฺติกา ปีติ นาม สรีรํ โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวาภิชฺชนฺตี ปีติ. อุพฺเพคาปีติ นาม กายํ อุทคฺคํ กตฺวา อากาเส อุลฺลงฺฆาเปนฺตี ปีติ. ผรณา ปีติ นาม กปฺปาสวตฺติยํ ผรณกเตลํ วิย สกลกายํ ผรณวเสน ปวตฺตา ปีติ.

80. 于喜(pīti)之义。“令喜悦”(pinayati)，即是取悦，使其喜悦，故云“令满足”(tappeti)，其义为令欢喜。“欢喜”(tuṭṭhiṃ)，即喜悦、欣悦。“满足”(suhitaṃ)，即善满、极满、增长。因诸界(dhātu)有多义，故说“令增长”(vaḍḍheti)。“令喜悦”(pinanti)，即是照耀、发光、辉映，犹如“日照于昼”(divā tappati ādicco)等句。所谓小喜(khuddikā pīti)，是仅能令身毛竖立之喜。所谓刹那喜(khaṇikā pīti)，是刹那刹那如电光闪现之喜。所谓继起喜(okkantikā pīti)，是屡屡冲击身体而生起之喜。所谓踊跃喜(ubbegā pīti)，是能令身体高举、跃入空中之喜。所谓遍满喜(pharaṇā pīti)，是如油遍满棉絮，于全身遍满而转起之喜。

๘๑. ฉนฺทวจนตฺเถ. ‘‘อภิสนฺธี’’ติ อภิลาโส, อภิกงฺขนํ. ‘‘กตฺตุสทฺโท’’ติ กรธาตุ วเสน วุตฺตํ. ‘‘สพฺพกิริยา ปทานี’’ติ สพฺพานิ ตุมิจฺฉตฺถ กิริยา ปทานิ. ‘‘อตฺถิโก’’ติ อสิทฺโธ หุตฺวา สาเธตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ อสฺสาติ อตฺถิโก. อิจฺฉนฺโตติปิ วทนฺติ. ‘‘อาราเธตุกามตา วเสนา’’ติ สาเธตุ กามตาวเสน, สมฺปาเทตุ กามตา วเสน. อุสุํ สรํ อ สนฺติ [Pg.89] ขิปนฺตีติ อิสฺสาสา. อิการสฺส อุกาโร. ธนุคฺคหา. ‘‘ยเสน วา’’ติ ปริวาเรน วา, กิตฺติ สทฺเทน วา. ‘‘สเร’’ติ กณฺเฑ. วิภาวนิปาเฐ นานาวาท โสธนตฺถํ อยญฺจาติอาทิวุตฺตํ. ‘‘ยทคฺเคนา’’ติ เยน การณ โกฏฺฐาเสน. สงฺคหิตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วิสฺสชฺชิตพฺพ ยุตฺตเกนา’’ติ วิสฺสชฺชิตพฺพ โยคฺเยน. ‘‘เตน อตฺถิโก เยวา’’ติ ปทุทฺธาโร. ‘‘โส น ยุชฺชตี’’ติ โส อตฺโถ น ยุชฺชติ. ‘‘ขิปิต อุสูนํ’’ติ ปุพฺพภาเค ขิปิต อุสูนํ. ‘‘อตฺถโต ปนา’’ติ อธิปฺปายตฺถโต ปน. ‘‘หตฺถปฺปสารณํ วิยา’’ติ โลเก กิญฺจิ อิจฺฉนฺตสฺส ชนสฺส หตฺถปฺปสารณํ วิยาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ถามปตฺโต’’ติ อธิปติ ภาว ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตถาเหสา’’ติอาทึ. ‘‘ตณฺหาย หตฺเถ ฐิตา’’ติ อุปจาร วจนเมตํ. ตณฺหาย ปริคฺคหิตาติ วุตฺตํ โหติ. นสกฺขิสฺสนฺติเยว, โน นสกฺขิสฺสนฺติ. ตสฺมา เวทิตพฺพเมตํ ฉนฺโทเยว ตณฺหาย พลวตโรติ. กสฺมา พลวตโรติ. อาทีนวานิสํส ทสฺสนญฺญาเณน ยุตฺตตฺตาติ.

81. 于欲(chanda)之义。“希求”(abhisandhi)，即渴望、期盼。“作者”(kattu)一词，是依“作”(kar)界而说。“一切行相”(sabbakiriyāpadāni)，即一切为“欲作”义之行相。“有义利者”(atthiko)，即有未成而欲成就之义利者，故为有义利者。亦有人说为“欲求者”。“以欲令成办故”(ārādhetukāmatāvasena)，即以欲令达成故，以欲令圆满故。投射(asanti)箭(usuṃ)者，故为射手(issāsā)。此中i音变为u音。即持弓者。“或以名声”(yasena vā)，即或以眷属，或以名誉之词。“于箭”(sare)，即于矢。于《阐明疏》(Vibhāvanī-ṭīkā)中，为抉择诸说而说“此亦”等。“以何端”(yadaggena)，即以何原因部分。所摄(saṅgahitā)，即关联。“以应舍弃之理”(vissajjitabbayuttakena)，即以应舍弃之资格。“是故彼有义利者”，是为文句的摘出。“彼不应理”(so na yujjati)，即彼义不应理。“于已射之箭”(khipita-usūnaṃ)，即于前分已射之箭。“然于义”(atthato pana)，然于意趣之义。“犹如伸手”(hatthappasāraṇaṃ viya)，其意为，犹如世间有所欲求之人伸手。“得力者”(thāmapatto)，此即是说，已达主导地位。是故说“如是此”等。“住于爱之手中”(taṇhāya hatthe ṭhitā)，此是譬喻之说，意为被渴爱(taṇhā)所执持。他们确实将不能，绝非他们将能。是故当知，欲实强于渴爱。何以更强？以其与见患、见利之智相应故。

๘๒. ‘‘ปกิรนฺตี’’ติ ปตฺถรนฺติ. ‘‘สมานา’’ติ สาวชฺเชหิ ยุตฺตา สาวชฺชา, อนวชฺเชหิ ยุตฺตา อนวชฺชาติ เอวํ สทิสา, สาธารณา.

82. “散布”(pakiranti)，即铺开。“同等”(samānā)，即与有过者相应则有过，与无过者相应则无过，如是相似、共通。

อญฺญสมานราสิมฺหิอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

杂聚阐明终。

๘๓. อกุสลราสิมฺหิ. ‘‘มุยฺหตี’’ติ ญาตพฺพสฺสเญยฺย ธมฺมสฺส อญฺญาณ วเสน สมฺมุยฺหติ, จิตฺตสฺส อนฺธภาโว โหติ. จตุรงฺคตโม นาม ‘กาฬปกฺข จาตุทฺทสิ ทิวโส, อฑฺฒรตฺติ สมโย, ติพฺพวนสณฺโฑ, พหลเมฆจฺฉนฺโน,ติ อยํ จตุรงฺคตโม. โส จกฺขุสฺส อนฺธภาวํ กโรติ. เอวํ ตสฺส ตมสฺส จกฺขุสฺส อนฺธภาวกรณํ วิย. ญาณคติโก โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ อฏฺฐกถา นเยน. ตเมว อฏฺฐกถา นยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา เหสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อภิธมฺมฏีกายํ ปน มิจฺฉา ญาณนฺติ มิจฺฉา วิตกฺโก อธิปฺเปโต. โส หิ มิจฺฉา สงฺกปฺโป หุตฺวา นานปฺปการ จินฺตา ปวตฺติ วเสน ญาณคติโก โหติ. โมโห ปน จิตฺตสฺส อนฺธี ภูโต[Pg.90], นานาจินฺตน กิจฺจ รหิโต, กถํ ญาณคติโก ภเวยฺยาติ ตสฺส อธิปฺปาโย. ‘‘ปาป กิริยาสู’’ติ ทุจฺจริต กมฺเมสุ. ‘‘อุปาย จินฺตาวเสนา’’ติ กตกมฺมสฺส สิทฺธตฺถาย สตฺถาวุธาทิวิธาเนสุ นานาอุปาย จินฺตาวเสน. อปฺปฏิ ปชฺชนํ อปฺปฏิ ปตฺติ. ญาณ คตึ อคมนนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อญฺญาณเมว วุจฺจตี’’ติ. ‘‘ญาณคติกา’’ติ ญาณปฺปวตฺติยา สมานปฺปวตฺติกา. โลโภ ญาณ คติโก มายาสาเฐยฺย กมฺเมสุ วิจิตฺตปฺปวตฺติกตฺตา. วิจาโร ญาณ คติโก. ตถาหิ โส ฌานงฺเคสุ วิจิกิจฺฉาย ปฏิปกฺโขติ วุตฺโต. จิตฺตสฺส ญาณ คติ กตา วิจิตฺตตฺถวาจเกน จิตฺตสทฺเทน สิทฺโธ. เต จ ธมฺมา สพฺพ สตฺเตสุ ญาณ คติกา น โหนฺติ. ญาณูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา เอว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตหี’’ติอาทิมาห. เต สาเธนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปกติยา วิญฺญุชาติกา นาม ติเหตุกปฺปฏิ สนฺธิกา. อญฺญปฺปฏิ สนฺธิกาปิ โพธิสตฺต ภูมิยํ ฐิตา วา ปญฺญาปสุต ภวโต อาคตา วา. สุตปริยตฺติ สมฺปนฺนา นาม ทฺวิเหตุกปฺปฏิ สนฺธิกาปิ อิมสฺมึ ภเว พหุสฺสุต สมฺปนฺนา จ ปริยตฺติ กมฺม สมฺปนฺนา จ.

83. 于不善聚中。“迷惑(muyhati)”是由于对所应知法的无知而迷惑，心处于盲目状态。所谓四重黑暗，即黑月第十四日、半夜时分、密林深处、浓云遮蔽，此为四重黑暗。它能使眼盲目。这就像黑暗使眼睛盲目一样。应当依义注(aṭṭhakathā)之理，理解为“具有知的行相”。为了阐明此义注之理，故说“如是此”等。然而，在《阿毗达摩复注》(Abhidhammaṭīkā)中，“邪知”意指邪寻。因为邪寻成为邪思惟后，通过种种思惟的生起而具有知的行相。而痴是心的盲目状态，没有种种思惟的作用，如何能具有知的行相呢？这是其意趣。“于诸恶行”即于恶行业中。“以方便思惟故”即为了成就已作业，而对刀杖等方法作种种方便思惟。不实践(appaṭipajjanaṃ)即不成就(appaṭipatti)，意思是未达到知的行相。因此说“被称为无知”。“具有知的行相”是指与知的生起有相似的生起。贪具有知的行相，因其在欺诈等行为中以种种方式生起。伺(vicāra)具有知的行相，确实，在禅支中，它被称为疑的对治。心具有知的行相，这是由表示“种种”义的“心(citta)”一词所成就的。而这些法并非在一切众生中都具有知的行相。为表明“只有获得知的近因缘才会如此”，故说“由彼等”等。与“彼等成就”相关联。所谓天生为智者，即三因结生者。其他结生者，或住于菩萨地，或从智慧盛行的有而来。所谓具足听闻与教理者，即二因结生者，于此生中具足多闻与教理之业。

๘๔. อหิริกวจนตฺเถ. ‘‘น หิรียตี’’ติ นาม ธาตุ ปทเมตํ. หรายติ ลชฺชตีติ หิรี. หเร ลชฺชายํติ ธาตุ. น หิรี อหิรีติ วจนตฺโถ. ‘‘รุจึ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ คามสู กรสฺส คูถราสิ ทสฺสเน วิย จิตฺตโรจน จิตฺต ขมนํ อุปฺปาเทตฺวา. อตฺตานํ ปาปกมฺม ลิมฺปโต จิตฺตสฺส อลีนตา อชิคุจฺฉนํ นาม. อตฺตานํ อสปฺปุริส ภาวปตฺติโต จิตฺตสฺส อลีนตา อลชฺชา นาม.

84. “无惭(ahirika)”一词的含义。“不羞耻(na hirīyati)”是其语根词。羞愧、羞耻即为“惭(hirī)”。语根为“hare”，意为羞耻。“不惭”即是“无惭”的词义。“生起喜爱”即如村猪见粪堆般，生起心的喜爱与忍受。当自身被恶业染污时，心不退缩、不厌恶，此为不厌恶(ajigucchana)。当自身陷入非善士状态时，心不退缩、不羞耻，此为不羞耻(alajjā)。

๘๕. อโนตฺตปฺปวจนตฺเถ. ‘‘น ภายตี’’ติ ปาปกมฺมํ ภยโต น อุปฏฺฐาติ. ‘‘น อุตฺรสตี’’ติ ปาปกมฺม เหตุ น กมฺปติ. ‘‘ตาสู’’ติ ปาปกิริยาสุ. ‘‘อสารชฺชมานํ กตฺวา’’ติ สูรํ วิสฺสฏฺฐํ กตฺวา. อสารชฺชํ นาม สูรภาโว. อนุตฺตาโส นาม ปาปกมฺม เหตุ จิตฺตสฺส อกมฺปนํ. คาถายํ. อชิคุจฺฉนสีโล ปุคฺคโล อเชคุจฺฉี. ‘‘ปาปา’’ติ ปาปกมฺมโต. ‘‘สูกโร’’ติ คามสูกโร. โส คูถโต อเชคุจฺฉี. อหิริโก ปาปโต อเชคุจฺฉีติ โยชนา. อภายนสีโล อภีรู. ‘‘สลโภ’’ติ ปฏงฺโค. ‘‘ปาวกา’’ติ [Pg.91] ทีปชาลมฺหา. สลโภ ปาวกมฺหา อภีรู วิย อโนตฺตวฺวี ปาปโต อภีรูติ โยชนา.

85. “无愧(anottappa)”一词的含义。“不害怕(na bhāyati)”即不因害怕恶业而退缩。“不恐惧(na utrasati)”即不因恶业而战栗。“于彼等中(tāsū)”即于诸恶行中。“无畏惧地做(asārajjamānaṃ katvā)”即勇敢、无畏地做。无畏惧(asārajjaṃ)即是勇敢的状态。无恐惧(anuttāso)即是心不因恶业而战栗。偈颂中：有不厌恶习性的个人(puggala)为不厌恶者。“从恶(pāpā)”即从恶业。“猪(sūkaro)”即村猪。它不厌恶粪便。应如是结合：无惭者不厌恶恶。有不害怕习性者为无畏者。“飞蛾(salabho)”即扑灯蛾。“从火(pāvakā)”即从灯焰。应如是结合：如飞蛾不畏惧火，无愧者亦不畏惧恶。

๘๖. อุทฺธจฺจวจนตฺเถ. ‘‘อุทฺธรตี’’ติ อุกฺขิปติ. อารมฺมณสฺมึ น สนฺนิ สีทติ. วิกฺขิปตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วฏฺเฏตฺวา’’ติ อาวฏฺเฏตฺวา. ‘‘วิสฺสฏฺฐเคณฺฑุโก วิยา’’ติ วิสฺสชฺชิโต สารเคณฺฑุโก วิย. ‘‘ธชปฏากา วิยา’’ติ วาเตริตา ธชปฏากา วิย.

86. “掉举(uddhacca)”一词的含义。“高举(uddharati)”即向上抛。于所缘中不安住，此即是说“散乱(vikkhipati)”。“旋转(vaṭṭetvā)”即回旋。“如被抛出的球”即如被掷出的实心球。“如旗幡”即如被风吹动的旗幡。

๘๗. โลภวจนตฺเถ. ‘‘ลุพฺภตี’’ติ คิชฺฌติ, อภิกงฺขติ. อภิสชฺชนํ อภิลคฺคนํ. มกฺกฏํ อาลิมฺปติ พนฺธติ เอเตนาติ มกฺกฏา เลโป. ‘‘ตตฺต กปาเล’’ติ อคฺคินาสนฺตตฺเต ฆฏ กปาเล. เตลสฺส วตฺถมฺหิ อญฺชนํ อภิลคฺคนํ เตลญฺชนํ. รชฺชนํ ปฏิสชฺชนํ ราโค. เตลญฺชน ภูโต ราโค เตลญฺชน ราโค. น กิเลสราโค. รตฺติ ทิวํ ปวตฺตนฏฺเฐน ตณฺหา เอว นทีโสตสทิสตฺตา ตณฺหา นที. ‘‘สตฺตานํ’’ติ ปุถุชฺชน สตฺตานํ. ‘‘สุกฺขกฏฺฐสาขาปลาสติณกสฏานี’’ติ สุกฺข กฏฺฐกสฏานิ, สุกฺข สาขา กสฏานีติอาทินา โยเชตพฺพํ. กสฏ สทฺเทน อสารภาวํ ทีเปติ. ‘‘นที วิยา’’ติ ปพฺพเตยฺยา นที วิย.

87. “贪(lobha)”一词的含义。“贪求(lubbhati)”即是执着、渴望。执着(abhisajjanaṃ)即是黏着(abhilagganaṃ)。以此物涂抹、捕捉猴子，故为猴胶(makkaṭālepa)。“于烧热的陶片上”即于火烧热的瓦片上。油在布上的涂抹、黏着为油膏(telañjana)。染着、执着即是染(rāga)。如油膏般的染即是油膏染，而非烦恼染。因日夜流转之故，渴爱(taṇhā)如河流，故称渴爱河。“众生”即凡夫众生。“干木、枝、叶、草等无用之物”应结合为干木无用之物、干枝无用之物等。“无用之物(kasaṭa)”一词显示了无实义。“如河流”即如山间之河。

๘๘. ทิฏฺฐิวจนตฺเถ. ‘‘ทสฺสนํ’’ติ ปริกปฺปนา สิทฺเธสุ มิจฺฉา สภาเวสุ วิปรีต ทสฺสนํ. เตนาห ‘‘ธมฺมานํ’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ธมฺมานํ’’ติ รูปารูป ธมฺมานํ, อนิจฺจตาทิ ธมฺมานญฺจ. ‘‘ยาถาว สภาเวสู’’ติ ภูตสภาเวสุ. ภูตสภาโว หิ ยถา ธมฺมํ อวติ รกฺขตีติ อตฺเถน ยาถาโวติ วุจฺจติ. อตฺตานํ ปณฺฑิตํ มญฺญนฺตีติ ปณฺฑิต มานิโน. ปฏิเวธญฺญาณํ นาม อริย มคฺคญฺญาณํ. ปรมํ วชฺชนฺติ ทฏฺฐพฺพา โลเก มหาสาวชฺชฏฺเฐน ตํ สทิสสฺส อญฺญสฺส วชฺชสฺส อภาวโตติ อธิปฺปาโย.

88. “见(diṭṭhi)”一词的含义。“见(dassanaṃ)”即于由臆想而成的诸邪性中生起颠倒见。因此说“于诸法”等。其中，“于诸法”即于色法、无色法，及无常等法。“于如实性中”即于真实性中。真实性(bhūtasabhāva)因能如法(yathā dhammaṃ)地护持(avati)，故依此义而称为“如实(yāthāva)”。自认为智者，即是智者慢。所谓通达智(paṭivedhaññāṇa)，即圣道智。应知其为最高过失，意谓其在世间为极大过失，无有他过与之相比。

๘๙. มานวจนตฺเถ. ‘‘มญฺญตี’’ติ ภูตสภาวํ อติกฺกมฺม อธิกํ กตฺวา อหมสฺมีติอาทินา เตน เตน อภูตากาเรน มญฺญติ. เตนาห ‘‘อหํ โลเก’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘กฏฺฐกถิงฺคโร วิยา’’ติ สุกฺขทารุกฺขนฺโธ วิย. โส ปน อุปตฺถมฺภิโต มญฺญตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อตฺตานํ อจฺจุคฺคตํ มญฺญตี’’ติ ปุคฺคลํ มาเนน อภินฺนํ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘อุนฺนติ ลกฺขโณ’’ติ อุนฺนมน สภาโว.

89. 关于慢的义项。“慢”(maññati)是指超越真实自性，加以增益，以“我是”等种种不实的方式而思量。因此说“我在世间”等。其中，“犹如烧焦的木桩”(kaṭṭhakathiṅgaro viya)即犹如干燥的木块。此句的关联是：它被支撑着而思量。“认为自己极高”是，将个人(puggala)与慢视为一体而说。“以高举为相”即高举的自性。

๙๐. โทสวจนตฺเถ[Pg.92]. จณฺเฑน กายวจี มโนกมฺเมน สมนฺนาคโต จณฺฑิโก. จณฺฑิกสฺส ภาโว จณฺฑิกฺกํ. ‘‘ปหตาสีวิโส วิยา’’ติ ทณฺเฑน ปหโต อาสีวิโส วิย. ‘‘วิสปฺปนฏฺเฐนา’’ติ สกลกาเย วิวิเธน สปฺปนฏฺเฐน, ผรณฏฺเฐน. อิทญฺจ ตํ สมุฏฺฐาน รูปานํ ผรณ วเสน วุตฺตํ. ‘‘อสนิปาโต วิยา’’ติ สุกฺขา สนิปตนํ วิย. ‘‘ทาวคฺคิวิยา’’ติ อรญฺญคฺคิ วิย. ‘‘สปตฺโต วิยา’’ติ ทุฏฺฐเวรี วิย. ‘‘วิสสํสฏฺฐปูติมุตฺตํ วิยา’’ติ ยถา มุตฺตํ นาม ปกติยา เอว ทุคฺคนฺธตฺตา ปฏิกุลตฺตา ทูเร ฉฏฺฏนียนฺติ อหิตเมว โหติ. ปุน ปูติภาเว สติ, ทูรตเร ฉฏฺเฏตพฺพํ. วิสสํสฏฺเฐปน วตฺตพฺพเมวนตฺถิ. สพฺพโส อหิตราสิ โหติ. เอวํ โทโสปิ ตํ สมงฺคีโน ตสฺมึ ขเณ ปเรสํ อมนาปิยตํ อาปาเทติ. อตฺตหิต ปรหิต วินาสญฺจ กาเรติ, ปรมฺมรณา อปายญฺจ ปาเปตีติ สพฺพโส อหิตราสิ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิสสํสฏฺฐปูติ มุตฺตํ วิย ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

90. 关于瞋的义项。具足粗暴的身、语、意业者是暴恶者。暴恶者的状态是暴恶性。“如被击的毒蛇”(pahatāsīviso viya)犹如被棍棒击打的毒蛇。“以扩散为义”是指在全身以各种方式扩散、遍满。而这是就其所生起的色法的遍满作用而说。“如霹雳”(asanipāto viya)犹如晴天霹雳。“如林火”(dāvaggiviyā)犹如森林之火。“如仇敌”(sapatto viya)犹如恶毒的敌人。“如混毒的腐尿”(visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya)——譬如尿，其性本臭，令人厌恶，应被远远丢弃，是完全有害的。当它又腐臭时，应被丢得更远。若混合了毒，则无须多言，完全是一堆有害之物。同样，瞋在其生起之刹那，会令他人不悦，导致自他利益的毁坏，死后还会堕入恶趣，完全是一堆有害之物。因此说“当视如混毒的腐尿”。

๙๑. อิสฺสาวจนตฺเถ. ทุวิธา อิสฺสาลทฺธสมฺปตฺติ วิสยา จลภิตพฺพ สมฺปตฺติ วิสยา จ. ตตฺถ ลทฺธ สมฺปตฺติ วิสยํ ตาวทสฺเสติ ‘‘ปเรสํ ปกติยา’’ติอาทินา. ลทฺธ สมฺปตฺติคฺคหเณน อตีต สมฺปตฺติปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. อิสฺสาปกติกาหิ เกจิ อสุโก นาม ปุพฺเพ เอวํ สมฺปตฺติโก อโหสีติ วา, อหํ ปุพฺเพ เอวํ สมฺปตฺติโก อโหสินฺติ วา สุตฺวา นสหนฺติเยว. ตํ วจนํ โสตุํปิ น อิจฺฉนฺตีติ. อสุโกติอาทินา ลภิตพฺพสมฺปตฺติ วิสยํ ทสฺเสติ.

91. 关于嫉的义项。嫉有两种所缘：已得的成就与应得的成就。其中，首先以“他人天生……”等文显示已得成就的所缘。当知，以“已得成就”的摄取，也包含了过去的成就。因为，某些本性嫉妒者，听到“某某人过去曾如此富有”或“我过去曾如此富有”时，便无法忍受，他们甚至不想听到那句话。以“某某人……”等文显示应得成就的所缘。

๙๒. มจฺฉริยวจนตฺเถ. ‘‘มม เอวา’’ติ มมปกฺเข เอวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘คุณชาตํ’’วาติ อตฺตนิวิชฺชมานํ สิปฺปวิชฺชาทิ สมฺปตฺติ คุณชาตํ วา. ‘‘วตฺถุ วา’’ติ ธนธญฺญาทิวตฺถุ วา. ‘‘อวิปฺผาริกตาวเสนา’’ติ อญฺเญน ตํ สิปฺปวิชฺชาทิกํ วา ธนธญฺญาทิกํ วา มยฺหํ เทหีติ วุตฺเต ปรหิตตฺถาย ทาตพฺพ ยุตฺตกํ ทสฺสามีติ เอวํ จิตฺเตสติ, ปรหิตปฺผรณาวเสน ตํ จิตฺตํ วิปฺผาริกํ นาม โหติ. เทหีติ วจนมฺปิ โสตุํ อนิจฺฉนฺโต ปรหิตตฺถาย อวิปฺผาริก จิตฺโต นาม โหติ. เอวํ อวิปฺผาริกตาวเสน จรติ ปวตฺตตีติ มจฺฉรญฺจ การสฺส ฉ การํ [Pg.93] กตฺวา. ตถา ปวตฺตํ จิตฺตํ. ปุคฺคโล ปน มจฺฉรีติ วุจฺจติ. ‘‘ตํ’’ติ ลทฺธสมฺปตฺตึ. ‘‘ปเรหิ สาธารณํ ทิสฺวา’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. สาธารณนฺติ จ ทฺวิสนฺตกํ วาติ สนฺตกํ วา ภวิสฺสมานํ, ปเรหิ วา ปริภุญฺชิยมานํ. ‘‘นิคฺคุหนลกฺขณํ’’ติ รกฺขาวรณคุตฺตีหิสงฺโคปน สภาวํ. อตฺตนา ลทฺธ สมฺปตฺติ นาม อิสฺสาย อวิสโย. ลภิตพฺพสมฺปตฺติ ปน อุภย สาธารณํ. ตสฺมา ตตฺถ อุภินฺนํ วิเสโส วตฺตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ยสฺส ลาภํ น อิจฺฉตี’’ติ อตฺตนา ลภตุ วา มาวา, เกวลํ ปร สมฺปตฺตึ อสหนฺโต ยสฺส ปรสฺส ลาภํ น อิจฺฉติ. ‘‘จิตฺต วิฆาโต’’ติ จิตฺต วิหญฺญนํ. ‘‘อตฺตนา ลทฺธุํ อิจฺฉตี’’ติ ปโร สมฺปชฺชตุ วา มาวา, ยตฺถ ปรลาเภสติ, อตฺตนา น ลภิสฺสติ, ตตฺถ อตฺตนาว ลทฺธุํ อิจฺฉติ. ยตฺถ อตฺตนา จ ลภติ, ปโร จ ลภติ, ตตฺถ วิฆาโต นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อลพฺภมานกํ จินฺเตตฺวา’’ติ อตฺตนา อลภิสฺสมานํ สลฺลกฺเขตฺวา.

92. 关于悭的义项。“唯我所有”(mama evā)意指“唯在我方”。“或诸功德”是指自身所具备的工艺、明等成就的诸功德。“或事物”(vatthu)是指财富、谷物等事物。“以不广大性”是指：当他人说“请将你的工艺、明或财富、谷物等给我”时，若有心想“为利他故，应施与适量之物，我将给予”，那么，由于此心遍满于他人利益，故名为“广大”。反之，若连“请给我”之言亦不愿听闻，不为他人利益，则名为“心不广大”。如是以不广大性而行、而转起，即是悭。如此生起的心即是悭，而这样的个人(puggala)则被称为悭者。“彼”指已得的成就，应与“见与他人共有”等文结合。“共有”是指或为二人所有，或将为多人所有，或正被他人所受用。“以隐藏为相”是守护、遮蔽、防护、隐藏的自性。自己已得的成就不属于嫉的所缘，而应得的成就则是两者（嫉与悭）的共同所缘。因此，于此应说两者的差别，为显示此而说“于此，复有……”等。“不欲其得利”是，不管自己得或不得，仅因无法忍受他人成就，而不欲他人得利。“心恼害”是心的恼乱。“欲自己获得”是，不管他人成就与否，于他人将得利而自己不得之处，欲唯自己获得。意指，于自己得、他人亦得之处，则无恼害。“思惟其不可得”是，察知自己将不可得。

๙๓. กุกฺกุจฺจวจนตฺเถ. ‘‘กิริยา กตํ’’ติ กต สทฺทสฺสภาว สาธนมาห. เอวํ วจนตฺถํ ทสฺเสตฺวา อภิเธยฺยตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถโต ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘อนุโสจน วเสนา’’ติ ปจฺฉา ปุนปฺปุนํ จิตฺตสนฺตาปวเสน. โส กุกตนฺติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กุสล ธมฺเมสู’’ติ ปุญฺญ กิริยวตฺถุ ธมฺเมสุ จิตฺต ปริยาทานาย เอว สํวตฺตติ. กุกฺกุจฺจ สมงฺคี ปุคฺคโล ปุญฺญกมฺมํ กโรนฺโตปิ จิตฺต สุขํ น ลภติ. พหุชน มชฺเฌ วสิตฺวา นานากิจฺจานิ กโรนฺโต นานา ติรจฺฉาน กถํ กเถนฺโต จิตฺต สุขํ ลภติ. ตทา ตสฺส ปุญฺญกมฺม กรณตฺถาย จิตฺตํ ปริยาทียติ, ปริกฺขิยฺยติ. จิตฺตวสํ คจฺฉนฺโต วิจรติ. เอวํ จิตฺต ปริยาทานาย เอว สํวตฺตติ. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ. ‘‘กตา กตสฺส สาวชฺชานวชฺชสฺสา’’ติ ปุพฺเพ กตสฺส สาวชฺชกมฺมสฺส, อกตสฺส อนวชฺช กมฺมสฺส. กมฺมตฺเถสามิวจนํ. ‘‘อภิมุขคมนํ’’ติ อารมฺมณ กรณวเสน จิตฺตสฺส อภิมุขปฺปวตฺตนํ. เอเตน ปฏิมุขํ สรณํ จินฺตนํ ปฏิสาโรติ ทสฺเสติ. ‘‘อกตํ น กโรตี’’ติ อกตํ กาตุํ น สกฺโกตีติ อธิปฺปาโย. เอวํ กตํ น กโรตีติ เอตฺถปิ. ‘‘วิรูโป’’ติ [Pg.94] วีภจฺโฉ อโสภโณ. ‘‘กุจฺฉิโต’’ติ ครหิตพฺโพ. นนุ ปุพฺเพ จิตฺตุปฺปาโท กุจฺฉิโตติ วุตฺโต. อฏฺฐกถายํ ปน วิปฺปฏิสาโร กุจฺฉิโตติ วุตฺโต. อุภยเมตํ น สเมตีติ. โน น สเมติ, อญฺญถานุ ปปตฺติโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘เยน จ การเณนา’’ติ กตากตํ ปฏิจฺจ นิรตฺถก จิตฺตปฺปวตฺติ การเณน. โส จิตฺตุปฺปาโทว กุกตปเท คเหตุํ ยุตฺโต, นวิภาวนิยํ วิย กตากต ทุจฺจริต สุจริตนฺติ อธิปฺปาโย. นนุ วิภาวนิยมฺปิ โส จิตฺตุปฺปาโทว อุปจาร นเยน คหิโตติ เจ. ยุตฺติ วเสน จ อฏฺฐกถาคเมน จ มุขฺยโต สิทฺเธ สติ, กึ อุปจาร นเยน. เตนาห ‘‘วิภาวนิยํ ปนา’’ติอาทึ. กุกตสฺสภาโว กุกฺกุจฺจํ, อการสฺส อุการํ กตฺวาติ อยํ อฏฺฐกถานโย. อิทานิ สทฺทสตฺถนเยน อปรํ วจนตฺถญฺจ อธิปฺปายตฺถญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ‘‘ธาตุปาเฐสู’’ติ อกฺขรธาตุปฺปกาสเนสุ นิรุตฺติ ปาเฐสุ. ปฐนฺติเยว, โน น ปฐนฺติ. เต จ อตฺถา เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโน วิเลโขติ เอวํ ปาฬิยํ วุตฺเตหิ กุกฺกุจฺจปริยาเยหิ สเมนฺติเยว. ตสฺมา อยํ อปโรนโย อิธ อวสฺสํ วตฺตพฺโพ เยวาติ ทีเปติ. วิปฺปฏิ สาริปุคฺคโล จ ตํ ตํ ปุญฺญกมฺมํ กโรนฺโตปิ วิปฺปฏิ สารคฺคินา ทยฺหมาน จิตฺโต ปุญฺญกมฺเม จิตฺตปฺปสาทํ นลภติ. จิตฺต สุขํ น วินฺทติ. กึ อิมินา กมฺเมนาติ ตํ ปหาย ยตฺถ จิตฺต สุขํ วินฺทติ, ตตฺถ วิจรติ. เอวํ วิปฺปฏิสาโร ปุญฺญกมฺมโต สงฺโกจนํ นาม โหตีติ. กิเลสสลฺลิขนํ นาม สนฺตุฏฺฐิ สลฺเลขปฺปฏิปตฺติยํ ฐิตสฺส ตทงฺคปฺปหานาทิวเสน ตํ ตํ กิเลสปฺปหานํ วุจฺจติ. ‘‘อนุตฺถุนนากาเรนา’’ติ ปุนปฺปุนํ วิลปนากาเรน. สงฺโกจตีติ วตฺวา ตสฺส อุภยํ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสลกมฺม สมาทาเน’’ติอาทิมาห. นมิตุมฺปิ น เทติ. กุโต สมาทาตุํ วา วฑฺเฒตุํ วา ทสฺสตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตนุกรเณนา’’ติ ทุพฺพลกรเณน. วิเสสนฏฺเฐกรณ วจนํ. ‘‘โส’’ติ ธมฺมสมูโห. ตํ ปน กุกฺกุจฺจํ. เกจิ ปน กุกฺกุจฺจํ ปจฺจุปฺปนฺน สุจริต ทุจฺจริตา รมฺมณมฺปิ อนาคต สุจริต ทุจฺจริตา รมฺมณมฺปิ กปฺเปนฺติ. ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘เตนา’’ติอาทิมาห[Pg.95]. มหานิทฺเทสปาเฐ ทฺวีหากาเรหิ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโขติ ปาโฐ. ‘‘กตตฺตา จา’’ติ อกตฺตพฺพสฺส กตตฺตา จ. ‘‘อกตตฺตา จา’’ติ กตฺตพฺพสฺส อกตตฺตา จ. เกจิ ปน อยํ วิปฺปฏิสาโร นาม กทาจิ กสฺสจิ เกนจิ การเณน ปุพฺเพกต สุจริตมฺปิ อกต ทุจฺจริตมฺปิ อารพฺภ อุปฺปชฺชติ. อุมฺมตฺตกสทิสญฺหิ ปุถุชฺชน จิตฺตนฺติ วทนฺติ. ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘เอเตนา’’ติอาทิมาห. โส ปน เกสญฺจิ วาเท วิปฺปฏิสาโร นาม โทมนสฺสํ โหติ, น กุกฺกุจฺจนฺติ อธิปฺปาโย. โสจ โข ทฺวิธา ภาโว. อปายภเยน ตชฺชียนฺติ ตาสียนฺตีติ อปายภย ตชฺชิตา. ‘‘น อญฺเญสํ’’ติ สุจริต ทุจฺจริตํ อชานนฺตานํ อมนสิกโรนฺตานญฺจ น โหติ. กถํ วิญฺญายตีติ เจ. สุจริตทุจฺจริต นาเมน อนุโสจนาการสฺส ทสฺสิตตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘อกตํ เม’’ติอาทิ. ยาถาวมาโน นาม เสยฺยสฺส เสยฺโย หมสฺมีติ สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ หีนสฺส หีโนหมสฺมีติอาทินา ปวตฺโต ภูตมาโน. ยญฺจกุกฺกุจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อกตฺวา’’ติ ตํ กลฺยาณ กมฺมํ อกตฺวา. ‘‘กตฺวา’’ติ ตํ ปาปกมฺมํ กตฺวา. อิทํ ปน ปุพฺเพกตา กตกาเล เอว อยาถาวํ โหติ. อนุโสจน กาเลปน ยาถาวเมว. ‘‘หตฺถ กุกฺกุจฺจํ’’ติ เอตฺถ สงฺโกจนตฺโถ น ลพฺภติ. กุจฺฉิต กิริยตฺโถ เอว ลพฺภติ. หตฺถโลลตาหิ หตฺถ กุกฺกุจฺจนฺติ วุจฺจติ. ปาทโลลตา จ ปาทกุกฺกุจฺจํ. เตนาห ‘‘อสํยต กุกฺกุจฺจํ นามา’’ติ. ยํ ปน กุกฺกุจฺจํ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ วตฺถุํ. กุกฺกุจฺจํ กโรนฺตีติ กุกฺกุจฺจายนฺตา. นามธาตุ ปทญฺเหตํ. กปฺปติ นุ โข, น นุ โข กปฺปตีติ เอวํ วินย สํสยํ อุปฺปาเทนฺตาติ อตฺโถ. ‘‘กุกฺกุจฺจปฺปกตตายา’’ติ กุกฺกุจฺเจน อปกตตาย อภิภูตตาย. ‘‘อตฺตโน อวิสเย’’ติ อาณาจกฺกฐาเน. อาณาจกฺก สามิโน พุทฺธสฺสวิสยตฺตา อตฺตโน สาวก ภูตสฺส อวิสเยติ อตฺโถ. เย ปน กโรนฺติเยว กุกฺกุจฺจายนฺตา ปีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อาปตฺตึ’’ติ ทุกฺกฏาปตฺตึ.

93. 关于“追悔”(kukkucca)的词义。“行为已做”(kiriyā kataṃ)是说明“已做”(kata)一词是自性成就的。如此说明词义后，接着解释其所指之义，说“从意义上说”(atthato pana)等。“通过懊悔的方式”(anusocana vasena)是指事后因心绪反复焦灼。这被称为“恶作”(kukata)，与此相关。“于善法中”(kusala dhammesu)是指在福业事中，它只会导致心的损耗。心怀追悔的人(puggala)即使行福业，也无法获得心的快乐。若身处众人中，做各种事，说各种世俗语，反而能获得心的快乐。那时，他为行福业的心被损耗、削弱，顺着心的意向而行。如此，只会导致心的损耗。“于义注(aṭṭhakathā)中”是指在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中。“对已做与未做的有罪与无罪”(katākatassa sāvajjānavajjassa)是指对过去所做的有罪之业，以及未做的无罪之业。此处的属格有业格的含义。“面向而行”(abhimukhagamanaṃ)是指心缘取所缘而朝向运转。由此表明，“追悔”(paṭisāra)是朝向(paṭimukhaṃ)忆念(saraṇaṃ)、思考(cintanaṃ)。“未做的无法做”(akataṃ na karoti)的意趣是：无法去做（过去）未做之事。同样，对于“已做的无法使之未做”也是如此。“丑陋”(virūpa)是指丑恶、不美。“应受谴责”(kucchita)是指应被呵斥。难道不是先前说心生起是“应受谴责”吗？然而义注中却说“追悔”(vippaṭisāra)是“应受谴责”。（有人会说：）此二者不相合。（答：）不，并非不相合。为说明此点，否则便不合理，故说“在此亦”(ettha ca)等。“因何缘故”(yena ca kāraṇena)是指缘于已做、未做之事而生起无益心念的缘故。其意趣是：此心生起本身就适合以“恶作”(kukata)一词来理解，而不必像《阐明疏》(Vibhāvanī)那样，将其阐明为已做、未做的恶行与善行。若说：在《阐明疏》中，此心生起不也是以转喻的方式来理解的吗？（答：）当通过正理和义注的传承，其本义已经成立时，何需用转喻的方式呢？因此说“但在《阐明疏》中”等。恶作(kukata)的状态是追悔(kukkucca)，将a音改为u音，这是义注的说法。现在为从语文学(saddasattha)的角度说明另一种词义和意趣，而开始说“再者”(api ca)等。其中，“于词根诵本(dhātupāṭha)中”是指在解释字母与词根的语源学诵本(nirutti pāṭha)中。它们确实被如此诵读，并非不被诵读。并且这些意义与巴利圣典中所说的追悔的同义词，如“心的追悔”(cetaso vippaṭisāra)、“心的困扰”(mano vilekha)等，是完全一致的。这表明，因此在此必须解说这另一种理路。心怀追悔的人，即使在做种种福业时，其心也被追悔之火燃烧，无法在福业中获得心的净信，找不到心的安乐。他想：“这业有什么用？”于是舍弃它，到能找到心安乐的地方去游荡。如此，追悔即是所谓的从福业中退缩。“烦恼的削减”(kilesasallikhana)是指，安住于知足、削减的行道者，通过彼分断等方式，舍断种种烦恼。“以呻吟的方式”(anutthunanākārena)是指以一再悲叹的方式。说了“退缩”(saṅkocati)之后，为显示其双重意义，而说“于受持善业时”(kusalakamma samādāne)等。其意趣是：它甚至不让（心）倾向（于善业），更何况让其受持或增长呢？“通过削弱”(tanukaraṇena)是指通过使之微弱。这是状语意义的工具格。“彼”(so)是指法聚(dhammasamūha)。而那即是追悔。有人主张，追悔也可以缘于现在或未来的善行与恶行。为反驳此说，而说“因此”(tena)等。在《大义释》(Mahāniddesa)的诵本中，课文是：“追悔、心的追悔、心的困扰以两种行相生起”。“因已做”(katattā ca)是指因做了不应做之事；“因未做”(akatattā ca)是指因未做应做之事。有人说，此追悔有时会因某个缘故，缘于过去已做的善行或未做的恶行而生起。他们说：“凡夫(puthujjana)的心就像疯子一样。”为反驳此说，而说“以此”(etena)等。其意趣是：在某些人的学说中，此追悔是忧(domanassa)，而非追悔。而该状态有二种。因对恶趣的恐惧而被威胁、被惊吓，故为“被恶趣之怖所威胁者”(apāyabhaya tajjitā)。“非于余人”(na aññesaṃ)是指对于不知或不作意善行、恶行的人，（追悔）不会生起。（问：）如何得知？（答：）因为通过“善行、恶行”之名，已经显示了懊悔的相状，如说“我未做”等。所谓的“如实之慢”(yāthāvamāna)，是指“对于优者，我是优者；对于等者，我是等者；对于劣者，我是劣者”等如此生起的如实之慢。与“以及追悔生起”相关。“未做”(akatvā)是指未做那善业。“已做”(katvā)是指已做那恶业。但这在先前已做、未做之时是不如实的，而在懊悔之时则是如实的。在“手的追悔”(hattha kukkucca)一词中，不取“退缩”义，只取“应受谴责的行为”义。手的掉举轻躁(hatthalolatā)被称为“手的追悔”，足的掉举轻躁(pādalolatā)是“足的追悔”。因此说，这被称为“不律仪的追悔”(asaṃyata kukkucca)。而（另一种）追悔，“那”(taṃ)是指那件事。“追悔者”(kukkuccāyantā)是指做追悔的人。这是一个名动词。其义是：他们生起关于戒律的疑惑：“这是否允许？这是否不允许？”“因被追悔所影响”(kukkuccappakatatāya)是指因被追悔所征服、压倒。“于自己的非境”(attano avisaye)是指在教令的范围(āṇācakkaṭhāne)。其义是：教令之轮是其主人佛陀的领域，对于作为弟子的自己而言，则是非领域。其意趣是：有些人即使心怀追悔，还是去做了。“罪”(āpattiṃ)是指恶作(dukkaṭa)罪。

๙๔-๙๕. ถินมิทฺธวจนตฺเถสุ. ‘‘จิตฺตํ มนฺทมนฺทํ กตฺวา’’ติ จินฺตน กิจฺเจ อติมนฺทํ ปริทุพฺพลํ กตฺวา. จิตฺตํ คิลานํ มิลาตํ กตฺวาติ [Pg.96] วุตฺตํ โหติ. ‘‘อชฺโฌตฺถรตี’’ติ อภิภวติ. อารมฺมณ วิชานเน วา ชวนกิจฺเจ วา ปริหีนถามพลํ กโรติ. ‘‘ถิยตี’’ติ ปทํ ปาฬิวเสน สิทฺธนฺติ อาห ‘‘ถินํ ถิยนา’’ติอาทึ. ‘‘อกมฺมญฺญภูเต กตฺวา’’ติ กายกมฺมาทีสุ อกมฺมกฺขเม ปริทุพฺพเล กตฺวา. [มุคฺคเรน โปเถตฺวา วิยาติ วุตฺตํ โหติ ]. ‘‘เต’’ติ จิตฺต เจตสิเก สมฺปยุตฺต ธมฺเม. ‘‘โอลียาเปตฺวา’’ติ อวลีเน อวสีทนฺเต กตฺวา. เตนาห ‘‘อิริยา ปถํ ปี’’ติอาทึ. ถินํ จิตฺตํ อภิภวติ, วิชานน กิจฺจสฺส เคลญฺญตฺตา ถินสฺส. มิทฺธํ เจตสิเก อภิภวติ, ผุสนาทิ กิจฺจสฺส เคลญฺญตฺตา มิทฺธสฺสาติ อธิปฺปาโย.

94-95. 昏沉与睡眠语义。“令心迟钝缓慢”，即于思惟作用中，使其极度迟钝衰弱，亦即是说令心有病、萎靡。“覆蔽”即压制，令其于识知所缘或速行作用中，势力衰退。“停滞”一词，依巴利语而成，如说“昏沉是停滞”等。“令不堪任”，即令身业等不堪作业、极为衰弱。[即是说，犹如被木槌击打一般]。“彼”指相应的心与心所法。“令其滞后”，即令其滞留、沉没。因此说“亦令威仪路”等。其要义为：昏沉覆蔽心，因识知作用病态故；睡眠覆蔽心所，因触等作用病态故。

๙๖. วิจิกิจฺฉาวจนตฺเถ. ‘‘จิกิจฺฉนํ’’ติ โรคาปนย นตฺเถ กิตธาตุวเสน สิทฺธํ สงฺขต กิริยา ปทนฺติ อาห ‘‘ญาณปฺปฏิกาโรติ อตฺโถ’’ติ. ‘‘ปฏิกาโร’’ติ จ โรคสฺส ปฏิปกฺข กมฺมํ. ‘‘เอตายา’’ติ นิสฺสกฺกวจนํ. วิจินนฺติ ธมฺมํ วิจินนฺตีติ วิจิโน. ธมฺม วีมํสกา. กิจฺฉติ กิลมติ เอตายาติ กิจฺฉา. วิจินํ กิจฺฉาติ วิจิกิจฺฉาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สภาวํ’’ติอาทิมาห. ‘‘วิจิกิจฺฉตี’’ติ สงฺขตธาตุปทํ. ตญฺจ กงฺขายํ วตฺตตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิจิกิจฺฉติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทฺวิธา เอฬยติ กมฺปตีติ ทฺเวฬกํ. ตถา ปวตฺตํ จิตฺตํ. ทฺเวฬกสฺส ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘พุทฺธาทีสุ อฏฺฐสู’’ติ พุทฺเธ กงฺขติ, ธมฺเม กงฺขติ, สงฺเฆ กงฺขติ, สิกฺขาย กงฺขติ, ปุพฺพนฺเต กงฺขติ, อปรนฺเต กงฺขติ, ปุพฺพนฺตา ปรนฺเต กงฺขติ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขตีติ เอวํ วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ สทฺเธยฺย วตฺถูสุ. ตตฺถ ‘‘พุทฺเธ กงฺขตี’’ติ อิติปิ โส ภควา อรหํติอาทินา วุตฺเตสุ พุทฺธคุเณสุ อสทฺทหนฺโต พุทฺเธ กงฺขติ นาม. สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโมติอาทินา วุตฺเตสุ ธมฺม คุเณสุ อสทฺทหนฺโต ธมฺเม กงฺขติ นาม. สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆติอาทินา วุตฺเตสุ สงฺฆคุเณสุ อสทฺทหนฺโต สงฺเฆ กงฺขติ นาม. ติสฺสนฺนํ สิกฺขานํ วฏฺฏ ทุกฺขโต นิยฺยานฏฺเฐสุ อสทฺทหนฺโต สิกฺขาย กงฺขติ นาม. อตฺตโน อตีต ภวสฺส อตฺถิ นตฺถิภาเว กงฺขนฺโต ปุพฺพนฺเต กงฺขติ นาม. อตฺตโน ปรมฺมรณา อนาคต ภวสฺส อตฺถิ นตฺถิภาเว กงฺขนฺโต อปรนฺเต กงฺขติ นาม. ตทุภยสฺส อตฺถิ นตฺถิ ภาเว [Pg.97] กงฺขนฺโต ปุพฺพนฺตา ปรนฺเต กงฺขติ นาม. อิมสฺมึ ภเว อตฺตโน ขนฺธานํ ปฏิจฺจ สมุปฺปาเท จ ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺนภาเว จ กงฺขนฺโต อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขติ นาม. ‘‘วิมติ วเสนา’’ติ เวมติกภาเวน. ปวตฺตมานา วิจิกิจฺฉา. วิจิกิจฺฉา ปฏิรูปกา นาม สพฺพ ธมฺเมสุ อปฺปฏิหตพุทฺธีนํ สพฺพญฺญุ พุทฺธานํ เอว นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘อสพฺพญฺญูนํ’’ติอาทิ.

96. 疑惑(vicikicchā)语义。“治疗”(cikicchanaṃ)一词，依其在去除疾病之义上由词根‘kit’构成，是复合动词，故说“其义为以智对治”。而“对治”即是对抗疾病的行为。“由此”(etāyā)是具格用法。“审查者”(vicino)指审查法义者，即法的考察者。“苦恼”(kicchā)指因其而困扰、疲惫，故为苦恼。为表明“审查而苦恼即是疑惑”此义，故说“自性”等。“疑惑”(vicikicchatī)是由合成词根构成的动词，其用于怀疑之义，为表明此点，故说“或者疑惑”等。“双向动摇”(dveḷakaṃ)指双向摇摆、动摇。心即是如此运行的。其分析为‘双向动摇的状态’。“于佛等八处”：于佛疑惑，于法疑惑，于僧疑惑，于学处疑惑，于前际疑惑，于后际疑惑，于前后际疑惑，于此缘性缘生法疑惑——如是于八种应信之处。其中，“于佛疑惑”者，即于‘彼世尊是阿罗汉’等佛陀功德不信，名为于佛疑惑。于‘法乃世尊善说’等法功德不信，名为于法疑惑。于‘世尊的弟子僧团是善行者’等僧功德不信，名为于僧疑惑。于三学能从轮回苦中出离之义不信，名为于学处疑惑。于自身过去世之有无疑惑，名为于前际疑惑。于自身死后未来世之有无疑惑，名为于后际疑惑。于此二者之有无疑惑，名为于前后际疑惑。于此生自身诸蕴的缘起及缘生状态疑惑，名为于此缘性缘生法疑惑。“以犹豫故”即因犹豫的状态。现行的疑惑。所谓相似疑惑，于一切法有无碍智的全知佛陀则无有，故说“非全知者”等。

อกุสลราสิมฺหิอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

不善聚随释终。

๙๗. สทฺธาวจนตฺเถ. ‘‘สนฺนิสินฺนํ’’ติ อจลิตํ. ‘‘สุฏฺฐู’’ติ อนสฺสนฺตํ อจลนฺตญฺจ กตฺวา. ‘‘ธาเรตี’’ติ เอวเมว โหตีติ สลฺลกฺขณวเสน ธาเรติ. ตถา ฐเปตีติ. สทฺทหนฺติ วา สทฺธา สมฺปนฺนา สตฺตา. สทฺธาตุํ อรหนฺตีติ สทฺเธยฺยานิ. อกาลุสฺสํ วุจฺจติ อนาวิลํ จิตฺตํ. อกาลุสฺสํ เอว อกาลุสฺสิยํ. ตสฺส ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘โอกปฺปนา’’ติ อโหสาธุ อโหสุฏฺฐูติ อธิมุจฺจนวเสน จินฺตนา. ‘‘มิจฺฉาธิโมกฺโข เยวา’’ติ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺโต อธิโมกฺโขเยว. ‘‘วิตฺเต อสตี’’ติ ธเน อสติ. ธนญฺหิ วิตฺตนฺติ วุจฺจติ. ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ วินฺทนฺติ เอเตนาติ กตฺวา. ‘‘เตสํ’’ติ มนุสฺสานํ.

97. 信(saddhā)语义。“安坐”(sannisinnaṃ)意为不摇动。“极好”(suṭṭhu)指使其不沮丧、不动摇。“持守”(dhāreti)即以观察的方式持守为“就是如此”，亦即如是安立。又，具信众生相信，故为信。值得相信者，称为可信(saddheyyāni)。“无浊”(akālussaṃ)指无杂染之心。“无浊”即是无杂染状态(akālussiyaṃ)，其分析为‘彼之状态’。“确信”(okappanā)指以胜解的方式思惟：“善哉！极善！”“邪胜解”(micchādhimokkho)即与邪见相应的胜解(adhimokkho)。“无财时”指无财富。财富亦称资财(vitta)，因人依此能获得所欲之物故。“他们”指人。

๙๘. สติวจนตฺเถ. ‘‘สรตี’’ติ อนุสฺสรติ. ‘‘กตานี’’ติ ปุพฺเพกตานิ. ‘‘กตฺตพฺพานี’’ติ อิทานิ วา ปจฺฉา วา กตฺตพฺพานิ. กลฺยาณ กมฺมํ นามปกติยา จิตฺตสฺส รติฏฺฐานํ น โหติ. ปาป กมฺมเมว จิตฺตสฺส รติฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา กลฺยาณ กมฺเม เอว อปฺปมชฺชิตุํ วิสุํ สตินาม อิจฺฉิตพฺพา. ปาปกมฺเม ปน วิสุํ สติยา กิจฺจํ นตฺถิ. สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อปมตฺต รูปา โหนฺติ. เตนาห ‘‘อิตราปนา’’ติอาทึ. ‘‘สติเยว น โหตี’’ติ วิสุํ สติ นามโก เอโก เจตสิโกเยว น โหติ. กตมา ปน สา โหตีติ อาห ‘‘กตสฺสา’’ติอาทึ. ตตฺถ กตสฺส อปฺปมชฺชนํ นาม เกสญฺจิ อนุโมทนวเสน เกสญฺจิ อนุโสจนวเสน อปฺปมชฺชนํ. กตฺตพฺพสฺส อปฺปมชฺชนํ นาม นิจฺจกาลมฺปิ กาตุํ อภิมุขตา. ‘‘กตสฺสา’’ติ [Pg.98] วา ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ. ตถา เสเสสุ ทฺวีสุ ปเทสุ. สพฺเพสุ ราชกมฺเมสุ นิยุตฺโต สพฺพกมฺมิโก. ‘‘นิยุตฺโต’’ติ อปฺปมตฺโต หุตฺวา พฺยาวฏกาย จิตฺโต. สพฺเพสุ ฐาเนสุ อิจฺฉิตพฺพาติ สพฺพตฺถิกา. สา หิ ฉสุ ทฺวาเรสุ จิตฺตสฺส อารกฺข กิจฺจา โหติ อินฺทฺริย สํวรณ ธมฺมตฺตา. ตสฺมา ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ โลภมูลจิตฺตสฺส อนุปฺปชฺชนตฺถาย สา อิจฺฉิตพฺพา, อนิฏฺฐา รมฺมเณ โทสมูล จิตฺตสฺส, มชฺฌตฺตารมฺมเณ โมหมูล จิตฺตสฺสาติ. อปิ จ, โพชฺฌงฺค ภาวนา ฐาเนสุ อิทํ สุตฺต ปทํ วุตฺตํ. ตสฺมา ภาวนา จิตฺตสฺส ลีนฏฺฐาเนปิ สา อิจฺฉิตพฺพา ลีนปกฺขโต จิตฺตสฺส นีวารณตฺถายาติอาทินา โยเชตพฺพา.

98. 关于“念”的语义。“忆念”(saratī)即是随念。“已作”(katāni)指过去所造作。“应作”(kattabbāni)指现在或未来应造作。善业本质上非心之喜乐处，恶业方是心之喜乐处。是故，为于善业不放逸，应特别希求名为“念”之心所。而于恶业，则无特别之念的必要。一切心与心所法皆具不放逸相，故说“余者亦然”等。“念实不存在”(Satiyeva na hotī)意指并无一个名为“念”的独立心所。然则何为念？即“于已作”等所说。其中，“于已作不放逸”，指对某些事通过随喜、对某些事通过追悔而不放逸；“于应作不放逸”，指恒常准备作应作之事。“于已作”(katassa)等其余两处，其属格(sāmivacana)表示处所义(bhummattha)。如同于一切王事中受任命者为“总管”(sabbakammiko)，而“受任命”(niyutto)即心不放逸、勤于事务。同样，念于一切处皆应被希求，故为“遍一切处者”(sabbatthikā)。念于六根门守护心，因其法性为根律仪。故于六根门：对可意所缘，为防贪根心生起；对不可意所缘，为防瞋根心生起；对中性所缘，为防痴根心生起，皆应希求念。此外，此经句为觉支(bojjhaṅga)修习而说，故于修习时心沉没处亦应希求念，为防止心偏于沉没等，应如是配释。

๙๙-๑๐๐. หิริโอตฺตปฺปวจนตฺเถสุ. ‘‘กายทุจฺจริตาทีหิ ลชฺชตี’’ติ ตานิกาตุํ ลชฺชติ. ตานิ หีนกมฺมานิ ลามกกมฺมานีติ หีเฬตฺวา ตโต อตฺตานํ รกฺขิตุํ อิจฺฉติ. เตนาห ‘‘ชิคุจฺฉตี’’ติ. ‘‘อุกฺกณฺฐตี’’ติ วิรุชฺฌติ, วิโยคํ อิจฺฉติ. ‘‘เตหิ เยวา’’ติ กาย ทุจฺจริตาทีหิเยว. ‘‘อุพฺพิชฺชตี’’ติ อุตฺตสติ, ภยโต อุปฏฺฐาติ. คาถาสุ. ‘‘อลชฺชิเยสู’’ติ อลชฺชิตพฺเพสุ กลฺยาณ กมฺเมสุ. ‘‘ลชฺชเร’’ติ ลชฺชนฺติ. ‘‘อภเย’’ติ อภายิตพฺเพ กลฺยาณกมฺเม. ยสฺมา ปน สปฺปุริสา อตฺตานํ ปริหรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘หิริยา อตฺตนิ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ อตฺตโน ชาติคุณาทิกํ วา สีล คุณาทิกํ วา ครุํ กตฺวา มาทิสสฺส เอว รูปํ ปาปกมฺมํ อยุตฺตํ กาตุํ. ยทิ กเรยฺยํ, ปจฺฉา อตฺตานํ อสุทฺธํ ญตฺวา ทุกฺขีทุมฺมโน ภเวยฺยนฺติ เอวํ หิริยา อตฺตนิ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา. ‘‘โอตฺตปฺเปน ปเรสุ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ ปรานุวาทภยํ ภายิตฺวาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ปรานุวาทภยํ นาม ปเรสํ สาธุ ชนานํ ครหา ภยํ. อญฺญมฺปิ อปายภยํ สํสาร วฏฺฏภยญฺจ เอตฺถ สงฺคยฺหติเยว. โลกํปาเลนฺตีติ โลกปาลา. ‘‘โลกํ’’ติ สตฺตโลกํ. ‘‘ปาเลนฺตี’’ติ อปาย ภยโต รกฺขนฺติ.

99-100. 关于“惭”与“愧”的语义。“因身恶行等而惭”(lajjati)，意即羞于造作彼等恶行。视彼等为卑劣、低贱之业而鄙夷，并希望由此守护自身。是故说“厌恶”(jigucchati)。“厌倦”(ukkaṇṭhati)即抗拒，希望远离。“唯此等”即唯以身恶行等。“惊怖”(ubbijjati)即恐惧，怖畏现前。偈颂中。“于不应惭处”(alajjiyesu)指于不应惭的善业。“惭者”(lajjare)即生惭。“于无畏处”(abhaye)指于不应畏惧的善业。此与“是故善人守护自身”相关联。“由惭在自身生起尊重”，即尊重自身种姓功德或戒德功德等，思惟：“如我之人不应造作此等恶业。若造作，后知自身不清净，必将忧愁苦恼。”如是由惭在自身生起尊重。“由愧在他人处生起尊重”，其意即畏惧他人谴责。此处他人谴责之畏惧，是指畏惧善人之呵责。堕恶趣之畏惧及轮回之怖畏亦包含于此。“护世者”(lokapālā)即守护世间者。“世间”(loka)指有情世间。“守护”(pālenti)即守护众生免于堕入恶趣之怖畏。

๑๐๑. อโลภวจนตฺเถ. อกาโร วิรุทฺธตฺโถติอาห ‘‘โลภปฺปฏิปกฺโข’’ติ. โลภสฺส ปฏิวิรุทฺโธติ อตฺโถ. ปฏิวิรุทฺธตา จ ปหายก ปหาตพฺพ ภาเวน เวทิตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘โสหี’’ติอาทิมาห[Pg.99]. ตตฺถ โส เนกฺขมฺมธาตุวเสน หุตฺวา ปวตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘หิต สญฺญิเตสู’’ติ อิทํ เม อตฺถาย หิตาย สุขายาติ เอวํ สญฺญิเตสุ. ‘‘ลคฺคนวเสนา’’ติ อมุญฺจิตุกามตาวเสน. เตสฺเวว ปวตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ภวโภค สมฺปตฺติโย คูถราสึ วิย หีเฬตฺวา’’ติ อิทํ โพธิสตฺตานํ วเสน นิทสฺสน วจนํ. ตตฺถ ‘‘หีเฬตฺวา’’ติ ครหิตฺวา. นิกฺขมนฺติ เอเตนาติ เนกฺขมฺโม. โส เอว ธาตูติ เนกฺขมฺมธาตุ.

101. 关于“无贪”的语义。“阿”字表示相反之义，故说“是贪的对立面”。意为与贪相反。应知此种相反关系是基于能断与所断之关系，为说明此点，故说“彼”等词语。其中，彼（无贪）是依出离界而生起并运作。所谓“对于认为有利益的事物”，是指“为了我的利益和快乐”如是认为的事物。“以执著的方式”是指不愿放开的方式。（贪）于彼等事物中生起，故与此相关。“将有、受用与成就，视如粪堆而鄙夷”，此乃以菩萨为例说明。其中“鄙夷”(hīḷetvā)指呵斥(garahitvā)。由此出离，名为“出离”(nekkhamma)。此本身即是界，故名“出离界”(nekkhammadhātu)。

๑๐๒. อยํ นโย โทสปฺปฏิปกฺโข, โมหปฺปฏิปกฺโขติอาทีสุปิ เนตพฺโพ.

102. 此理亦应适用于“瞋的对立面”、“痴的对立面”等情况。

๑๐๓. ตตฺร มชฺฌตฺตตายํ. ‘‘ลีนุทฺธจฺจานํ’’ติ จิตฺตสฺส ลีนตา เอโก วิสมปกฺโข. อุทฺธฏตา ทุตีโย วิสมปกฺโข. ลีนํ จิตฺตํ โกสชฺเช วิสมปกฺเข ปตติ. อุทฺธฏํ จิตฺตํ อุทฺธจฺเจ วิสมปกฺเข ปตติ. ตทุภยมฺปิ อกุสล ปกฺขิกํ โหติ. ตถา จิตฺตสฺส อติ ลูขตา เอโก วิสม ปกฺโข. อติปหฏฺฐตา เอโกติอาทินา สพฺพํ โพชฺฌงฺควิธานํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ตตฺร มชฺฌตฺตตา ปน สมฺปยุตฺต ธมฺเม อุโภสุ อนฺเตสุ ปาเตตุํ อทตฺวา สยํ มชฺฌิมปฺปฏิปทายํ ทฬฺหํ ติฏฺฐติ.

103. 于此，关于“中舍性”。“于沉掉”，心的沉没是一不平衡之相，心的掉举是另一不平衡之相。沉没之心落入懈怠此不平衡之相，掉举之心落入掉举此不平衡之相，两者皆属不善。同样，心过于粗糙是一不平衡之相，过于兴奋是另一不平衡之相……所有觉支之修法皆应如是详细展开。而中舍性则不令相应之法落入此二极端，自身坚定安住于中道上。

๑๐๔. ปสฺสทฺธาทีสุ. ‘‘ตตฺถ ตํ วีนฺทนฺตี’’ติ เตสุ ปุญฺญ กมฺเมสุ ตํ จิตฺต สุขํ ปฏิลภนฺติ.

104. 关于“轻安”等。“于彼处体验彼”，指于彼等福业中获得彼心之乐。

๑๐๕. ลหุตา ทฺวเย. ‘‘ตตฺตปาสาเณ’’ติ สนฺตตฺเต ปาสาณปิฏฺเฐ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปุญฺญกมฺเมสุ.

105. 关于“二轻快性”。“于热石上”指于烧热之石面上。“于彼处”指于福业中。

๑๐๖-๑๑๐. มุทุตา ทฺวยาทีสุ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยํ.

106-110. 从“二柔软性”等开始，一切皆易了知。

๑๑๑. วิรติตฺตเย. ‘‘กถา, เจตนา, วิรติ, วเสนา’’ติ ‘กถาสมฺมาวาจา, เจตนา สมฺมาวาจา, วิรติ สมฺมาวาจา, วเสน. ตํ กถาวาจํ สมุฏฺฐาเปตีติ ตํ สมุฏฺฐาปิกา. ยา ปน ปาป วิรมณากาเรน จิตฺตสฺส ปวตฺตีติ โยชนา. ‘‘สมาทิยนฺตสฺส วา’’ติ มุสาวาทา วิรมามีติอาทินา วจีเภทํ กตฺวา สมาทิยนฺตสฺส วา. ‘‘อธิฏฺฐหนฺตสฺส วา’’ติ วจีเภทํ อกตฺวา จิตฺเตเนว ตถา อธิฏฺฐหนฺตสฺส วา. อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สมาทาน วิรติปฺปวตฺตึ วทติ[Pg.100]. ‘‘อวีติกฺกมนฺตสฺส วา’’ติ เอเตน สมฺปตฺต วิรติปฺปวตฺตึ วทติ. ‘‘เอตายา’’ติ สมฺมาวาจา วิรติยา. สา ปน กตฺตุนา จ กฺริยาย จ สหภาวินี หุตฺวา สมาทาน กฺริยํ สุฏฺฐุตรํ สาเธติ. ตสฺมา สา กรณ สาธนํ นาม โหติ. เตนาห ‘‘กรณตฺเถวากรณ วจน’’นฺติ. พหูสุชวนวาเรสุ ปวตฺตมาเนสุ ปุริม ปุริม ชวนวารปริยาปนฺนา สมฺมาวาจา ปจฺฉิม ปจฺฉิม ชวนวารสมุฏฺฐิตาย สมาทาน กฺริยาย ปจฺจโย โหติ. สา ปน ตาย กฺริยาย อสหภาวิตฺตา กรณลกฺขณํ น สมฺปชฺชติ. เหตุ ลกฺขเณ ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘เหตุ อตฺเถวา กรณวจน’’นฺติ. อิทญฺจ อตฺถโต ลพฺภมานตฺตา วุตฺตํ. สมฺมาวาจาติ ปทํ ปน กิตสาธน ปทตฺตากรณตฺเถ เอวสิทฺธํ. น หิ อการก ภูโต เหตุ อตฺโถ สาธนํ นาม สมฺภวติ. ‘‘สมาทาน วจนานี’’ติ สมฺมาวาจา สมุฏฺฐิตานิ สมาทาน วจนานิ. ‘‘ตโต’’ติ ตโตปรํ. ‘‘เตสํ’’ติ เต สํวทมานานํ. อิทญฺจ สพฺพํ สมฺมาวาจาติ วจเน วจีเภทวาจํ ปธานํ กตฺวา วุตฺตํ. สมฺปตฺตวิรติ สมุจฺเฉท วิรติภูตาย ปน สมฺมาวาจาย วจีเภเทน กิจฺจํ นตฺถิ. วิรติ กิจฺจ เมวปธานนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ปวตฺตมานา’’ติ ปวตฺตมานตฺตา. วิเสสน เหตุ ปทเมตํ.

111. 在三种离中。“言语、思、离”是依言语正语、思正语、离正语的方式。那（思）生起言语，故它是生起者。而（离是）心以远离恶行的方式转起，此是其义。‘或受持者’即或以‘我将远离妄语’等作出言语表达而受持者。‘或决意者’即或不作言语表达，仅以心如是决意者。以此二句说明受持离的生起。‘或不逾越者’以此说明已得离的生起。‘以此’即正语之离。然而，它与作者和行为同时存在，能更好地成就受持行为。因此，它名为作具。故说“在作具义中，是作具词”。在众多速行生起时，前前速行所摄的正语，是后后速行所生受持行为的缘。然而，它不与该行为同时存在，故不具备作具的特相，而处于因的特相中。故说“在因义中，是作具词”。此是依义而得，故如是说。‘正语’一词，因是派生词，故在作具义中成立。因为非作用的因义，不可能名为“具”。‘受持之语’即由正语生起的受持之语。‘其后’即此后。‘彼等’即彼等交谈者。此一切皆以‘正语’一词中言语表达之语为主要而说。然而，对于已得离和断除离的正语，无需言语表达。为显示离的作用是主要的，故说‘复次’等。‘转起’即因其转起。此是表原因的修饰词。

๑๑๒-๑๑๓. สมฺมากมฺมนฺเตปิ สมฺมาอาชีเวปิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ.

112-113. 正业与正命也无需解说。

๑๑๔. ‘‘สมฺปตฺตํ วตฺถุํ’’ติ ปาณาติ ปาตาทิกมฺมสฺส วตฺถุํ. สาปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาเยว. กสฺมา, อตฺตโน ปจฺจกฺเข สมฺปตฺต วเสนวตฺถุสฺสธรมานตฺตา. ‘‘สมาทิยนฺตสฺส วา อุปฺปนฺนา’’ติ ปาณาติ ปาตาปฏิวิรมาธีติอาทินา สมาทิยนฺตสฺสยา สมาทานกฺขเณ อุปฺปนฺนา วิรติ. ‘‘สา ปน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา โหตี’’ติ เอตฺถ กถํ ปจฺจุปฺปนฺนา รมฺมณา โหตีติ. ปาณาติ ปาตาปฏิวิรมาธีติ วทนฺตสฺส จิตฺตํ อนุกฺกเมน ปาณสทฺทาทีนํ อตฺถํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตติ. ตตฺถ ‘‘ปาโณ’’ติ โวหารโต สตฺโต. ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. โส จ สตฺโต ตญฺจชีวิตินฺทฺริยํ โลเก สพฺพกาลมฺปิ สํวิชฺชติเยว. เอวรูปํ ชีวิตินฺทฺริย สามญฺญํ สนฺธาย ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติ วุตฺตํ. อทินฺนาทานา ปฏิวิรมาธีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ‘‘อนาคตา รมฺมณาวา’’ติ [Pg.101] เอตฺถ เอกทิวสํ นิยเมตฺวา สมาทิยนฺตสฺส ตสฺมึ ทิวเส ธรมาน สตฺตาปิ อตฺถิ. อุปฺปชฺชิสฺสมานสตฺตาปิ อตฺถิ. ตทุภยมฺปิ ปาณวจเน สงฺคหิตเมว. ปาณุเปตํ กตฺวา สมาทิยนฺตสฺส วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อปิ จ อนาคตกาลิกมฺปิ สมาทานํ อตฺถิเยว. อหํ อสุกทิวสโต ปฏฺฐาย ยาวชีวมฺปิ ปาณาติปาตา วิรมาธีติอาทิ. เอวํ สมาทาน วิรติ อนาคตา รมฺมณาปิ โหตีติ. ‘‘ปจฺจยสมุจฺเฉทวเสนา’’ติ ตํ ตํ กิเลสานุสย สงฺขาตสฺส ปจฺจยสฺส สมุจฺเฉทวเสน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

114. “当前之事”指的是杀生等业之事。它只以现在为所缘。为什么呢？因为在自己亲身经历时，事是现存的。“或受持者所生起”指的是那些以“我将远离杀生”等而受持者，在受持刹那所生起的离。“然而，它以现在为所缘”，此处如何以现在为所缘呢？当说“我将远离杀生”时，心逐渐以“有情”等词语的意义为所缘而转起。其中，“有情(pāṇa)”是世俗所说的有情(satta)。从究竟义而言，是命根。该有情和该命根，在世间任何时候都存在。是针对这种命根的共相而言，故说以现在为所缘。在“我将远离不与取”等中，也是同样的道理。“或以未来为所缘”指的是，此处，限定一天受持者，在该日有现存的有情，也有将生起的有情。两者都包含在“有情”一词中。若以“有生命者”来受持，则无需多言。而且，也存在着面向未来的受持。例如：“我从某日开始，乃至尽形寿，将远离杀生”等。如此，受持离也可以以未来为所缘。“以断除缘的方式”指的是以断除彼彼名为烦恼随眠之缘的方式。其余在此易于理解。

๑๑๕-๑๑๖. อปฺปมญฺญาทฺวเย. อปิจาติอาทีสุ. ‘‘กลิสมฺภเวภเว’’ติ ทุกฺขุปฺปตฺติปจฺจยภูเต สํสารภเว. ‘‘ปาเปกลิ ปราชเย’’ติ กลิสทฺโท ปาเป จ ปราชเย จ วตฺตตีติ อตฺโถ. สตฺเตหิ กลึ อวนฺติ รกฺขนฺติ เอตายาติ กรุณา. สตฺเตหีติ จ รกฺขณตฺถโยเค อิจฺฉิตสฺมึ อตฺเถ อปาทาน วจนํ. ยถา-กาเก รกฺขนฺติ ตณฺฑุลา-ติ. สตฺเตวา กลิโต อวนฺติ รกฺขนฺติ เอตายาติ กรุณา. กลิโตติ จ รกฺขณตฺถ โยเค อนิจฺฉิตสฺมิมฺปิ อปาทานวจนํ. ยถา-ปาปาจิตฺตํ นิวารเยติ. เอกสฺมึ สตฺเต ปวตฺตาปิ อปฺปมญฺญา เอว นาม โหนฺติ. ยถา ตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ เอกสฺมึ อารมฺมเณ ปวตฺตมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว โหตีติ.

115-116. 在两种无量中。在“复次”等中。“在苦难生起之有中”即作为苦生起之因缘的轮回有。“在恶与失败中”即“kali”一词在恶与失败中转起，此是其义。以此保护有情免于苦难，故名悲。“Sattehi”一词在保护义中，表达所欲之义时，是离格语。例如：“保护稻谷免于乌鸦”。以此保护有情免于苦难，故名悲。“Kalito”一词在保护义中，即使表达不欲之义时，也是离格语。例如：“心远离恶”。即使只对一个有情生起，也名为无量心。例如，即使一切智智只缘一个所缘而生起，也仍然是一切智智。

๑๑๗. ปญฺญินฺทฺริเย วตฺตพฺพํ นตฺถิ.

117. 慧根无需解说。

โสภณราสิมฺหิอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

美聚随释终。

๑๑๘. เอตํ ปริมาณํ อสฺสาติ เอตฺตาวํ. ‘‘เอตฺตาวตา’’ติ เอตฺตาวนฺเตน-ผสฺโส, เวทนา, สญฺญา,ติอาทิวจนกฺกเมน. ‘‘จิตฺตุปฺปาเทสู’’ติ เอตฺถ-กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา. จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺต จิตฺตุปฺปาทา-ติอาทีสุ จิตฺตเจตสิก สมูโห จิตฺตุปฺปาโทติ วุจฺจติ. อิธ ปน จิตฺตานิ เอว จิตฺตุปฺปาทาติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘จิตฺตุปฺปาเทสูติ จิตฺเตสุ อิจฺเจว อตฺโถ’’ติ. ‘‘สพฺพทุพฺพลตฺตา’’ติ สพฺพจิตฺเตหิ ทุพฺพลตรตฺตา. ‘‘ภาวนา พเลนา’’ติ วิตกฺก วิราคสตฺติ [Pg.102] ยุตฺเตน อุปจาร ภาวนา พเลน, วุฏฺฐาน คามินิ วิปสฺสนา ภาวนา พเลน จ. ‘‘พลนายกตฺตา’’ติ พล ธมฺมานํ นายกตฺตา, เชฏฺฐกตฺตา.

118. 此是其量，故曰“仅此量”。“以此量”指的是以此量的触、受、想等言语次第。“在心生起中”：此处，在（如）“哪些法应以见断除？四种与邪见相应的生起”等（经文）中，心与心所的集合被称为心生起。然而在此，仅心被称为心生起，故说“‘在心生起中’即是‘在诸心中’之义”。“因其最弱”即因其比一切（其他）心都更弱。“以修习力”即通过具有离寻之力的近行修习力，以及导向出离的毘婆舍那修习力。“作为诸力之领导者”即作为诸力法之领导者、首领。

๑๑๙. อกุสล เจตสิเกสุ. ‘‘ปจฺฉิมํ’’ติ สพฺเพสุปิ ทฺวาทสา กุสล จิตฺเตสูติ วจนํ. ‘‘ปุริมสฺสา’’ติ สพฺพา กุสล สาธารณา นามาติ วจนสฺส. ‘‘สมตฺตน วจนํ’’ติ-กสฺมา สพฺพากุสล สาธารณา นามาติ. ยสฺมา สพฺเพสุปิ. ล. จิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ, ตสฺมา สพฺพา กุสล สาธารณา นามา-ติ เอวํ สาธน วจนํ. ยสฺมา ปน อิเมหิ จตูหิ วินานุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เต สพฺเพสุ เตสุ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. กสฺมา วินา นุปฺปชฺชนฺตีติ อาห ‘‘น หิตานี’’ติอาทึ. ‘‘เตหี’’ติ ปาเปหิ. สพฺพ ปาป ธมฺมโตติ อตฺโถ. ‘‘ตถา ตถา อามสิตฺวา’’ติ ทิฏฺฐิ ขนฺเธสุ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโตติอาทินา อามสติ. มาโน อหนฺติ วา เสยฺโย สทิโสติอาทินา วา อามสติ. เอวํ ตถา ตถา อามสิตฺวา. ‘‘เตสู’’ติ ทิฏฺฐิมาเนสุ. นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ทิฏฺฐิ ปรามสนฺตี ปวตฺตตีติ โยชนา. ‘‘ตํ คหิตาการ’’นฺติ ตํ อหนฺติ คหิตํ นิมิตฺตาการํ. สกฺกาย ทิฏฺฐิ เอว คติ เยสํ เต ทิฏฺฐิ คติกา. อวิกฺขมฺภิต สกฺกาย ทิฏฺฐิกา. ‘‘อหนฺติ คณฺหนฺตี’’ติ มาเนน คณฺหนฺติ. ‘‘น หิ มานสฺส วิยา’’ติ ยถา มานสฺส อตฺตสมฺปคฺคหเณ พฺยาปาโร อตฺถิ, น ตถา ทิฏฺฐิยา อตฺตสมฺปคฺคหเณ พฺยาปาโร อตฺถีติ โยชนา. เอตฺถ จ อตฺตสมฺปคฺคหณํ นาม ปเรหิ สทฺธึ อตฺตานํ เสยฺยาทิวเสน สุฏฺฐุปคฺคหณํ. ‘‘น จ ทิฏฺฐิยา วิยา’’ติ ยถา ทิฏฺฐิยา ธมฺมานํ อยาถาวปกฺขปริกปฺปเน พฺยาปาโร อตฺถีติ โยชนา. ตตฺถ อยาถาวปกฺโข นาม อตฺตา สสฺสโต อุจฺฉินฺโนติอาทิ. มจฺฉริยํ อตฺตสมฺปตฺตีสุ ลคฺคนโลภสมุฏฺฐิตตฺตา โลภสมฺปยุตฺตเมว สิยาติ โจทนํ ปริหรนฺโต ‘‘มจฺฉริยํ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ตาสํ’’ติ อตฺตสมฺปตฺตีนํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

119. 在不善心所中。“后者”，指其存在于所有十二不善心中之语。“前者”，指其名为“一切不善共通”之语。“是确立之语”：为何名为“一切不善共通”？因为在所有（不善）心中皆可得，故名为“一切不善共通”——此为证明之语。又，无此四者，（不善心）则不生，故于彼等一切（不善心）中皆可得，此为贯通之义。为何无之则不生？答曰：“非利益”等。“彼等”，指恶法，意即一切恶法之性。“如是如是执取”，是说邪见于诸蕴中，以“常、恒、永恒”等方式执取。慢则以“我”或“胜、同”等方式执取。如是如是执取后。“于彼等中”，指于邪见与慢中。此为范围义之处格。邪见以染执而转起，此为贯通之义。“彼所执取之相”，即执取“我”之相状。以萨迦耶见(sakkāyadiṭṭhi)为归趣者，是为见行者(diṭṭhigatikā)，即萨迦耶见未被调伏者。“执取‘我’”，指以慢执取。“不如慢”，其义为：如慢于自我标榜有其作用，邪见于自我标榜则无此作用。此处，“自我标榜”者，谓与他人比较，以“胜”等方式而极力抬高自我。“亦不如邪见”，其义为：如邪见于不如实分别诸法有其作用，慢则无此作用。其中，“不如实分别”，谓“我”为常、为断等见。悭(macchariya)乃缘于对自身成就之执著贪爱而生，故应仅与贪相应——为遣此难，故说“悭则”等。此处，“彼等”，指自身成就。余者于此易知。

๑๒๐. โสภณเจตสิเกสุ. ‘‘ตีสุ ขนฺเธสุ’’ติ สีลกฺขนฺธ สมาธิกฺขนฺธ ปญฺญากฺขนฺเธสุ จ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ ปจฺฉิมโก’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา ปจฺฉโต อนุพนฺธโกติ อตฺโถ. สมฺมาทิฏฺฐิยา ปริวา รมตฺโตติ [Pg.103] วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตสฺมึ อสติ ปี’’ติ ทุตียชฺฌานิก มคฺคาทีสุ ตสฺมึ สมฺมาสงฺกปฺเป อสนฺเตปิ. ‘‘สีลสมาธิกฺขนฺธ ธมฺเมสุ ปนา’’ติ ‘สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว,ติ อิเม ตโย ธมฺมา สีลกฺขนฺธ ธมฺมา นาม. สมฺมา วายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธี,ติ อิเม ตโย ธมฺมา สมาธิกฺขนฺธา นาม. อิเมสุ สีลกฺขนฺธ สมาธิกฺขนฺเธสุ. ‘‘เอโก เอกสฺส กิจฺจํ น สาเธตี’’ติ เตสุ สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺตสฺส กิจฺจํ น สาเธติ. สมฺมา อาชีวสฺส กิจฺจํ น สาเธติ. สมฺมากมฺมนฺโต จ สมฺมาวาจาย กิจฺจํ น สาเธตีติอาทินา สพฺพํ วตฺตพฺพํ. ‘‘สีเลสุ ปริปูรการิตา วเสนา’’ติ สีลปฺปฏิปกฺข ธมฺมานํ สมุจฺฉินฺทการิตา วเสนาติ อธิปฺปาโย. มุสาวาท วิรติ มุสาวาทเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ. น อิตรานิ ปิสุณวาจาทีนีติ โยชนา. เอตฺถ สิยา. มุสาวาทวิรติ นาม กุสล ธมฺโม โหติ. กุสล ธมฺโม จ นาม สพฺพสฺส อกุสล ธมฺมสฺส ปฏิปกฺโข. เอกสฺมิมฺปิ กุสล ธมฺเม อุปฺปชฺชมาเน ตสฺมึ สนฺตาเน สพฺพานิ อกุสลานิ ปชหิตุํ สกฺโกนฺตีติ วตฺตพฺพานิ. อถ จ ปน มุสาวาท วิรติ มุสาวาทเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ, น อิตรานีติ วุตฺตํ. กถมิทํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. วุจฺจเต. ปชหิตุํ สกฺโกตีติ อิทํ ปญฺจสุ ปหาเนสุ ตทงฺคปฺปหาน วจนํ. ตทงฺคปฺปหานนฺติ จ เตน เตน กุสลงฺเคน ตสฺส ตสฺส อกุสลงฺคสฺส ปหานํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม. อิทํ วุตฺตํ โหติ, อิธ สปฺปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรมามีติอาทินา วิสุํ วิสุํ สิกฺขาปทานิ สมาทิยิตฺวา ปาณาติ ปาตวิรติ สงฺขาเตน กุสลงฺเคน ปาณาติปาต สงฺขาตํ อกุสลงฺคํ ปชหติ. อทินฺนาทาน วิรติ สงฺขาเตน กุสลงฺเคน อทินฺนาทาน สงฺขาตํ อกุสลงฺคํ ปชหตีติอาทินา วิตฺถาเรตพฺพํ. เอกสฺมิมฺปิ กุสล ธมฺเม อุปฺปชฺชมาเน ตสฺมึ สนฺตาเน สพฺพานิ อกุสลานิ น อุปฺปชฺชนฺตีติ เอตฺถ ปน อโนกาสตฺตา เอว น อุปฺปชฺชนฺติ, น ปหานตฺตา. น หิ ตสฺมึ สนฺตาเน ตสฺมึ ขเณ ตานิ อกุสลานิ เอว น อุปฺปชฺชนฺติ. อถโข สพฺพานิ อญฺญานิ กุสล จิตฺตานิ จ น อุปฺปชฺชนฺติ. สพฺพานิ อพฺยากต จิตฺตานิ จ น อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ อโนกา สตฺตา เอว น อุปฺปชฺชนฺติ. น ปหานตฺตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตทงฺคปฺปหานาทิ วเสน ปน ปหานํ สนฺธาย อิธ [Pg.104] ปชหิตุํ สกฺโกติ-น สกฺโกตีติ วุตฺตํ. เอตฺตาวตา ตทงฺคปฺปหานํ นาม สุปากฏํ โหติ. มุสาวาท วิรติ มุสาวาทเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ. น อิตรานีติ อิทญฺจ สุฏฺฐุ อุปปนฺนํ โหตีติ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ กายงฺคโจปนตฺถาย วาจงฺคโจปนตฺถาย จ ปวตฺตานิ กายวจีโจ ปน ภาคิยานิ นาม. กามาวจร กุสเลสฺเวว วิรติโย สนฺทิสฺสนฺติ. ‘‘กามาวจร กุสเลสุ ปี’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ. กามภูมิยํ อุปฺปนฺเนสุ เอว กามาวจร กุสเลสุ สนฺทิสฺสนฺติ. ติวิธ กุหนวตฺถูนิ จ วิรมิตพฺพวตฺถุฏฺฐาเนฐิตานิ. เอตฺถ จ กุหนํ นาม วิมฺหาปนํ ลาภสกฺการ สิโลกตฺถาย มนุสฺสานํ นานามายาสาเฐยฺย กมฺมานิ กตฺวา อจฺฉริยพฺภุต ภาวกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปน ติวิธํ ‘ปจฺจยปฺปฏิเสวนกุหนญฺจ, สามนฺตชปฺปน กุหนญฺจ, อิริยา ปถสณฺฐา ปน กุหนญฺจ. ตตฺถ มหิจฺโฉเยว สมาโน อปฺปิจฺฉาการํ ทสฺเสตฺวา อาทิโต อาคตา คเต จตุปจฺจเย ปฏิกฺขิปิตฺวา ปจฺฉา พหุํ พหุํ อาคเต ปจฺจเย ปฏิคฺคณฺหาติ. อิทํ ปจฺจยปฺปฏิเสวน กุหนํ นาม. ปาปิจฺโฉเยว สมาโน อยํ ฌานลาภีติ วา อภิญฺญาลาภีติ วา อรหาติ วา ชโน มํ สมฺภาเวตูติ สมฺภาวนํ อิจฺฉนฺโต อตฺตานํ อุตฺตริ มนุสฺส ธมฺมานํ สนฺติเก เต วา อตฺตโน สนฺติเก กตฺวา วญฺเจติ. อิทํ สามนฺตชปฺปน กุหนํ นาม. ปาปิจฺโฉเยว สมาโน อยํ สนฺตวุตฺติ สมาหิโต อารทฺธวีริโยติ ชโน มํ สมฺภาเวตูติ สมฺภาวนํ อิจฺฉนฺโต อิริยา ปถ นิสฺสิตํ นานาวญฺจนํ กโรติ. อิทํ อิริยา ปถ สณฺฐาปน กุหนํ นาม. ‘‘สิกฺขาปทสฺส วตฺถูนี’’ติ สุรา ปาน วิกาล โภชน นจฺจคีตวาทิต ทสฺสน สวนาทีนิ. สุราเมรยปานา วิรมาธีติ สมาทิยนฺตสฺส สุราเมรยปาน เจตนา วิรมิตพฺพ วตฺถุ นาม. วิกาล โภชนา วิรมามีติ สมาทิยนฺตสฺส วิกาเล ยาวกาลิก วตฺถุสฺส ปริภุญฺชน เจตนา วิรมิตพฺพ วตฺถุ นาม. เสเสสุปิ เอเสว นโย. โลกุตฺตร จิตฺเตสุ. ‘สพฺพถาปี,ติ จ ‘นิยตา’ติ จ ‘เอกโต วา’ติ จ ตีณิ วิเสสนานิ. โลกิเยสุ ปน ‘กทาจี’ติ จ ‘วิสุํ วิสุํ’ติ จ ทฺเว ทฺเว วิเสสนานิ. ตตฺถ โลกุตฺตเรสุ ‘สพฺพถาปี’ติ อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหาน ทสฺสนํ [Pg.105] โลกิเยสุปิ ตพฺพิปรีตํ ตทงฺคปฺปหาน ทสฺสนํ อธิปฺเปตนฺติ กตฺวา ‘‘เอเกก ทุจฺจริตปฺปหานวเสเน วา’’ติ วุตฺตํ.

120. 关于善心所。“三蕴”是指戒蕴、定蕴与慧蕴。“正见为最后”的意思是说，正见在后跟随，以正见为围绕。所说“彼若无时”，是指在第二禅等道中，即使没有正思惟。关于“戒定蕴法”：正语、正业、正命这三法名为戒蕴法；正精进、正念、正定这三法名为定蕴法。在这些戒蕴与定蕴中，所说“一法不能成就另一法之业”，是指正语不能成就正业之业，也不能成就正命之业；正业也不能成就正语之业等，应如此全面讲述。“由戒圆满行”的意思是说，由断除戒的违逆法。离虚妄语只能断除虚妄语，不能断除离间语等其他恶法。此处可以这样理解：离虚妄语是善法，而善法是对治一切不善法的。当一生起善法时，在那心相续中能断除一切不善法。但此处说离虚妄语只能断除虚妄语，不能断除其他恶法。这应如何理解？回答说：“能断除”是指五种断除中的彼分断除(tadaṅgappahāna)。彼分断除即是以各个善法断除各个相应的不善法。这里是说，贤善之人受持“我离杀生”等学处，以离杀生之善断除杀生之恶，以离不与取之善断除不与取之恶等等，应如此详细解释。当一生起善法时，在那心相续中，一切不善法不生起，是因为没有机会生起，而不是因为已被断除。因为在那心相续中、那一刹那，那些不善法确实不生起，但是其他一切善心，一切无记心也不生起，都只是因为没有机会生起，而不是因为已被断除。这里说“能断除”或“不能断除”是就彼分断除等而言。至此，彼分断除之义已经十分明确。“离虚妄语只能断除虚妄语，不能断除其他恶法”这一说法也十分合理。所说“于此中”等是指为了防护身业与语业而现行的身语防护(kāyavacīcopana)。离戒只在欲界善心中才能发现。所说“在欲界善心中”，是限定范围的表达，专指在欲界生起的欲界善心中才能发现离戒。三种欺诳事(kuhana)也属于应远离之事。此处“欺诳”是指为了获得利养、恭敬、名声，以种种诡诈手段做出令人惊奇的行为。这分为三种：资具拒绝欺诳(paccayappaṭisevanakuhana)、暗示欺诳(sāmantajappanakuhana)、威仪欺诳(iriyāpathasaṇṭhāpanakuhana)。其中，贪欲炽盛的人假装少欲，最初拒绝从各方来的四资具，后来得到大量资具时又接受，这称为资具拒绝欺诳。恶欲者希望人们认为“我得禅定”或“我得神通”或“我是阿罗汉”，为了希望得到尊敬，将自己与上人法相近或假装拥有这些法，以此欺骗他人，这称为暗示欺诳。恶欲者希望人们认为“我是寂静者、得定者、精进者”，为了希望得到尊敬，依靠威仪做出种种欺骗行为，这称为威仪欺诳。“学处之事”是指饮酒、非时食、观听歌舞等。受持“我离饮酒”者，饮酒的意向是应远离的事物；受持“我离非时食”者，在非时受用时限药(yāvakālika)的意向是应远离的事物。其余也应如是理解。在出世间心中，有“完全”、“决定”、“同时”三种限定；在世间心中，则有“有时”、“各别”两种限定。其中，出世间心的“完全”是指永断(samucchedappahāna)，而在世间心中，与此相反，则意指彼分断，因此说“以一一断除恶行的方式”。

๑๒๑. อปฺปมญฺญาสุ. ‘‘วิภงฺเค’’ติ อปฺปมญฺญา วิภงฺเค. ‘‘การุญฺญปฺปกติกสฺสา’’ติ การุญฺญสภาวสฺส. ‘‘อนิสฺสุกิโน’’ติ อิสฺสาธมฺมรหิตสฺส. ถามคตา กรุณา โทส สมุฏฺฐิตํ วิหึสํ ปชหติ. ถามคตา มุทิตา โทสสมุฏฺฐิตํ อรตึ ปชหตีติ วุตฺตํ ‘‘วิหึสา อรตีนํ นิสฺสรณ ภูตา’’ติ. เอตฺถ จ อรติ นาม สุญฺญาคาเรสุ จ ภาวนา กมฺเมสุ จ นิพฺพิทา. โทส นิสฺสรเณ สติ โทมนสฺสนิสฺสรณมฺปิ สิทฺธเมว. นิสฺสรณญฺจ นาม ปฏิปกฺข ธมฺม สณฺฐาเนน โหติ. ตสฺมา ปุพฺพภาเคปิ อปฺปมญฺญาสุ นิจฺจํ โสมนสฺส สณฺฐานํ เวทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘โทมนสฺสปฺปฏิปกฺขญฺจา’’ติอาทิมาห. ‘‘อฏฺฐกถายปิ สห วิรุทฺโธ’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ อุเปกฺขา สหคต กามาวจร กุสล จิตฺเตสุ กรุณา มุทิตา ปริกมฺมกาเลปิ หิ อิเมสํ อุปฺปตฺติ มหาอฏฺฐกถายํ อนุญฺญาตา เอวา-ติ วุตฺตํ. ตาย อฏฺฐกถายปิ สห วิรุทฺโธ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ปฏิกูลา รมฺมเณสุ ปน…เป… วตฺตพฺพเมว นตฺถี’’ติ ปฏิกูลา รมฺมณานิ นาม โสมนสฺเสน ทูเร โหนฺติ, ตถา ทุกฺขิต สตฺตา จ, ตสฺมา ตทา รมฺมณานิ อสุภ ภาวนา จิตฺตานิ จ กรุณา ภาวนา จิตฺตานิ จ อาทิโต อุเปกฺขา สหคตา เนวาติ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ‘‘สาหิเวทนุเปกฺขา นามา’’ติ กามาวจร เวทนุเปกฺขา วุตฺตา. วิภาวนิปาเฐ, ‘‘อญฺญวิหิตสฺส ปี’’ติ อญฺญํ อารมฺมณํ มนสิกโรนฺตสฺสปิ. สชฺฌายนํ สมฺปชฺชติ, สมฺมสนํ สมฺปชฺชตีติ ปาฐเสโส. อิติ ตสฺมา. เอตฺถ สิยา ‘‘ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น นุ ตมฺปิ อุเปกฺขา สหคต จิตฺเตสุ กรุณา มุทิตานํ สมฺภวํ สาเธติ เยวาติ. สจฺจํ สาเธติเยว. เตน ปน ปริจย วเสน เตสุ ตาสํ สมฺภวํ ทีเปติ. อิธ ปน ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา ‘‘ปฏิกูลา รมฺมเณสู’’ติอาทินา จ ปริจเยน วินา ปกติยา ตาสํ อุเปกฺขา เวทนาย เอว สห ปวตฺติ พหุลตา วุตฺตาติ. ‘‘โยคกมฺม พเลนา’’ติ ยุญฺชน วีริย กมฺม พเลน.

121. 于诸无量心中。“于《分别论》(Vibhaṅga)中”，即无量心在《分别论》中。“具悲性者”，即具悲悯本性者。“无嫉者”，即无嫉妒法者。强盛的悲能舍离由瞋所生的恼害；强盛的喜能舍离由瞋所生的不乐，故说“是恼害与不乐的出离”。于此，不乐，即于空闲处及禅修业处的厌离。当瞋出离时，忧的出离亦得以成就。而出离，是以对治法的安住而有。是故，其意趣为：当知在无量心的前分，亦常有喜的安住，故说“亦是对治忧”等。“与义注亦相违”者，谓《含义阐明》中说：“在《大义注》中，于悲与喜的预备阶段，它们在与舍俱行的欲界善心中的生起是被允许的。”（然而，此说）与那部义注相违。其余于此易知。“于可厌所缘中……则无需赘言”者，可厌所缘远离于喜，苦恼有情亦然，是故，以彼等为所缘的不净修习心与悲修习心，从一开始就非舍俱行，此乃不言而喻。“所谓舍受”，是指欲界舍受。在《Vibhāvanī》的读本中，“即使于作意他境者”，即即使于作意其他所缘者。“讽诵成就，思惟成就”，此为经文的剩余部分。因此。于此，或问：“为何说‘彼被遮止’？难道那不也证成在舍俱心中悲与喜的可能吗？”确实证成。然而，彼（经文）是依熟习而显示它们在那些（舍俱心）中的可能。但于此，以“于此”等语及“于可厌所缘中”等语，是说在没有熟习的情况下，它们通常是与舍受俱行。“由瑜伽业力”，即由勤勉精进之业力。

๑๒๒. เจโต [Pg.106] ยุตฺตานํ จิตฺต เจตสิกานํ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. เหฏฺฐา จ วุตฺโต ‘กทาจิ สนฺทิสฺสนฺติ วิสุํ วิสุํ, กทาจิ นานา หุตฺวา ชายนฺตี’ติ. อุปริ จ วกฺขติ ‘อปฺปมญฺญา วิรติโย ปเนตฺถ ปญฺจปิ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพา’ติ. อิสฺสาทีนญฺจ นานา กทาจิ โยโค อุปริ ‘อิสฺสามจฺเฉร กุกฺกุจฺจานิ ปเนตฺถ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพานี’ติ วกฺขติ. มานถิน มิทฺธานํ ปน นานา กทาจิ โยโค อิธ วตฺตพฺโพ. ‘‘กทาจี’’ติ วตฺวา ตทตฺถํ วิวรติ ‘‘เตสํ’’ติอาทินา. ‘‘เตสํ’’ติ ทิฏฺฐิ วิปฺปยุตฺตานํ. ‘‘นิทฺทาภิภูต วเสนา’’ติ นิทสฺสน วจนเมตํ. เตน โกสชฺชาทีนมฺปิ คหณํ เวทิตพฺพํ. ‘‘อกมฺมญฺญตายา’’ติ อกมฺมญฺญภาเวน. เตหิ อิสฺสามจฺฉริย กุกฺกุจฺเจหิ. เตน จ มาเนน. กิจฺจ วิโรเธ วา อารมฺมณ วิโรเธ วา นานาภาโว. อวิโรเธ สหภาโว.

122. （此指）与心相应的（法），即心与心所。于“于此”等句中。上文已说：“有时它们各别会合，有时它们相异而生。”下文亦将说：“于此，无量与诸离，此五者皆应各别结合。”对于嫉等，有时亦各别结合，下文将说：“于此，嫉、悭、恶作应各别结合。”而慢、惛沉、睡眠，有时亦各别结合，于此当知。说了“有时”后，以“彼等”等语解释其义。“彼等”，即与见不相应者。“以被睡眠征服故”，此为示例之语。由此当知，亦含摄了懈怠等。“以不适业性故”，即以不适业的状态。由那些嫉、悭、恶作，以及由那个慢（而有不适业性）。若作用相违或所缘相违，则分别生起；若不相违，则共同生起。

๑๒๓. ‘‘โยคฏฺฐานปริจฺฉินฺทน วเสนา’’ติ สพฺพจิตฺต สาธารณา ตาว สพฺเพสุปิ เอกูนนวุติจิตฺตุปฺปาเทสุ, วิตกฺโก ปญฺจปญฺญา สจิตฺเตสูติอาทินา ยุตฺตฏฺฐาน ภูตานํ จิตฺตานํ คณนสงฺขฺยาปริจฺเฉทวเสน. ‘‘ยุตฺต ธมฺมราสิ ปริจฺฉินฺทน วเสนา’’ติ อนุตฺตเร ฉตฺตึส, มหคฺคเต ปญฺจตึสาติอาทินา ยุตฺต ธมฺมราสีนํ คณน สงฺขฺยา ปริจฺเฉท วเสน. เสสํ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ปาฬิยํ’’ติ ธมฺมสงฺคณิ ปาฬิยํ. ‘‘เตสํ นยานํ’’ติ จตุกฺก ปญฺจก นยานํ.

123. “以划分相应处的方式”，即以计算作为相应处的心之数量的方式，如：首先，遍一切心（心所）于所有八十九心中，寻于五十五心中等。“以划分相应法蕴的方式”，即以计算相应法蕴之数量的方式，如：于出世间心中有三十六（心所），于广大心中有三十五（心所）等。其余易知。“于圣典中”，即于《法集论》(Dhammasaṅgaṇi)圣典中。“彼等理则”，即四法理则、五法理则。

๑๒๔. ‘‘กายวจี วิโสธน กิจฺจา’’ติ กายทฺวารวจีทฺวาร โสธน กิจฺจา.

124. “以净化身语为作用”，即以净化身门与语门为作用。

๑๒๕. โลกุตฺตร วิรตีนํ โลกุตฺตร วิปาเกสุปิ อุปฺปชฺชนโต ‘‘อิทญฺจ…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. ตาสํ อปฺปมญฺญานํ. เตสุ มหาวิปาเกสุ. สตฺตปญฺญตฺตาทีนิ อารมฺมณานิ ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘เตนา’’ติ กุสเลน. ‘‘วิกปฺป รหิตตฺตา’’ติ วิวิธาการ จินฺตน รหิตตฺตา. อปฺปนาปตฺต กมฺม วิเสเสหิ นิพฺพตฺตา อปฺปนาปตฺตกมฺม วิเสส นิพฺพตฺตา. ปญฺญตฺติ วิเสสานิ นาม ปถวีกสิณ นิมิตฺตาทีนิ. ‘‘อปิ จา’’ติอาทีสุ. น ปญฺญตฺติ ธมฺเมหิ อตฺถิ. เอวญฺจ สติ, กามวิปากานิ กามตณฺหาย อารมฺมณภูตา ปญฺญตฺติโยปิ อาลมฺเพยฺยุนฺติ. ‘‘สงฺคหนยเภทการกา’’ติ ปถ มชฺฌานิก [Pg.107] จิตฺเตสุ ฉตฺตึส. ทุตียชฺฌานิก จิตฺเตสุ ปญฺจตึสาติอาทินา สงฺคหนยเภทสฺส การกา.

125. 因出世间离亦生起于出世间果报心中，故说“此亦……当知”。那些无量心。于那些大果报心中。“以有情施设等为所缘”，此为（复合词的）分析。“以彼”，即以善。“以无分别故”，即以远离种种思惟故。“由已达安止的特殊业所生”(appanāpattakammavisesanibbattā)，即由已达安止的诸特殊业所生。所谓特殊施设，即地遍相等等。于“而且”等句中。不与施设法有关。若如此，则欲界果报亦能缘作为欲爱所缘的诸施设。“总摄理则的分别造成者”，即造成“于初禅心中有三十六（心所），于第二禅心中有三十五（心所）”等总摄理则之分别者。

๑๒๖. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘ปญฺจสุ อสงฺขาริเกสู’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ. ตถา ปญฺจสุ สสงฺขาริเกสูติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

126. 于“于此”等句中。“于五无行中”，是用于抉择的处格。“于五有行中”亦然。其余于此易知。

๑๒๘. ‘‘ภูมิ ชาติ สมฺปโยคาทิเภเทนา’’ติ ผสฺโสตาว จตุพฺพิโธ โหติ กามาวจโร, รูปาวจโร, อรูปาวจโร จาติ. อยํ ภูมิเภโท.

128. “依地、种类、相应等差别”，触有四种：欲界、色界、无色界及出世间。此为地的差别。

ทฺวาทสากุสลา ผสฺสา, กุสลา เอกวีสติ;

ฉตฺตึเสว วิปากา จ, วีสติ กฺริยา มตา.

十二不善触，善者二十一；果报三十六，唯作二十知。

อิติ อยํ ชาติเภโท. โสมนสฺส สหคโต, ทิฏฺฐิคต สมฺปยุตฺโต, อสงฺขาริโก จ, สสงฺขาริโก จาติอาทินา สมฺปโยคาทิเภโท วตฺตพฺโพ. ‘‘จิตฺเตน สมํ เภท’’นฺติ อตฺตนา วา สมฺปยุตฺเตน จิตฺตเภเทน สมํ เภทํ. เอกูนน วุติยา จิตฺเตสุ วา. เอตฺถ จ วิจิกิจฺฉา เจตสิกํ เอกสฺมึ จิตฺเต ยุตฺตนฺติ เอกเมว โหติ. โทโส, อิสฺสา, มจฺฉริยํ, กุกฺกุจฺจนฺติ อิเม จตฺตาโร ทฺวีสุ จิตฺเตสุ ยุตฺตาติ วิสุํ วิสุํ ทฺเว ทฺเว โหนฺติ. ตถา ทิฏฺฐิมานา ปจฺเจกํ จตฺตาโร. ถินมิทฺธํ ปจฺเจกํ ปญฺจาติอาทินา สพฺพํ วตฺตพฺพนฺติ.

如是，此为种类(jāti)之差别。与喜俱、与见相应、无行与有行等，应依相应等差别而说。“与心同其差别”是指其自身或其所相应的心之差别，与心同其差别。或者依八十九心来说。于此，疑心所仅于一心中相应，故只有一个。嗔、嫉、悭、恶作此四者，各于二心中相应，故各有两个。同样，见与慢各为四个。昏沉与睡眠各为五个等等，一切皆应如是说。

เจตสิกสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《心所摄释》之随释终。

๓. ปกิณฺณกสงฺคหอนุทีปนา

3. 杂摄随释

๑๒๙. ปกิณฺณกสงฺคเห[Pg.108]. อุภินฺนํ จิตฺต เจตสิกานํ. ‘‘เตปญฺญาสา’’ติ เตปญฺญาสวิธา. ‘‘ภาโว’’ติ วิชฺชมานกิริยา. โย ลกฺขณ รสาทีสุ ลกฺขณนฺติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘ธมฺมานํ’’ติอาทึ. ปวตฺโตติ ปาฐเสส ปทํ. เอเตน ‘เวทนา เภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห’ติอาทีสุปิ เวทนา เภเทน ปวตฺโต จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโหติอาทินา สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. ‘‘วจนตฺโถ ทสฺสิโต’’ติ, กถํ ทสฺสิโตติ อาห ‘‘เวทนา เภเทน จิตฺตเจตสิกานํ สงฺคโห’’ติอาทิ. ‘‘เตสํ ทานิ ยถารหํ’’ติ เอตฺถ ‘‘เตสํ’’ติ จิตฺตเจตสิกานํ, สงฺคโห นามาติ สมฺพนฺโธ. เอเตน อยํ สงฺคโห จิตฺต เจตสิกานํ เอว สงฺคโหติ สิทฺธํ โหติ. เวทนา เหตุโต. ล. ลมฺพณวตฺถุโต สงฺคโห นามาติ สมฺพนฺโธ. เอเตน อุปริ เวทนา สงฺคโหติอาทีสุ เวทนาโต สงฺคโห เวทนา สงฺคโห. ล. วตฺถุโต สงฺคโห วตฺถุ สงฺคโหติ สิทฺธํ โหติ, เวทนาโตติอาทีสุ จ เวทนา เภทโตติอาทิ อตฺถโต สิทฺธํ โหติ. เอวํ ฉนฺนํ ปกิณฺณกสงฺคหานํ วจนตฺโถ ทสฺสิโต. เตนาห ‘‘เวทนา เภเทนา’’ติอาทึ. อาทินา ทสฺสิโตติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สงฺคโห นาม นิยฺยเต’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘นีโต นาม อตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘นิยฺยเต’’ติ จ ปวตฺตียเตติ อตฺโถ. นนุ เตสํ ‘‘สงฺคโห นาม นิยฺยเต’’ติ วุตฺตตฺตา ทฺวีหิ จิตฺต เจตสิเกหิ เอว อยํ สงฺคโห เนตพฺโพติ. น. จิตฺเตน นีเต เจตสิเกหิ วิสุํ เนตพฺพ กิจฺจสฺส อภาวโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺเต ปน สิทฺเธ’’ติอาทิ วุตฺตํ.

129. 于杂集中。心与心所两者。“五十三”即五十三种。“有”即实有作用。于相、味等中，被称为“相”者。故说“诸法”等。“转起”是补足文句之词。由此，在“以受的差别摄集心与心所”等句中，也显示了“以受的差别而转起的心与心所的摄集”等关联。“文义已显”者，如何显现呢？（答曰：）“以受的差别摄集心与心所”等。“彼等如今各别”中，“彼等”指心与心所，其关联即是所谓摄集。由此证成此摄集唯是心与心所的摄集。以受为因，等，以所缘与依处为摄集，是其关联。由此证成，在前面“受摄集”等句中，从受的摄集即是受摄集；等，从依处的摄集即是依处摄集，此义得以成立。并且在“从受”等句中，“以受的差别”等义也得以成立。如此，六种杂摄的文义已明示。故说“以受的差别”等。以“等”字显示其关联。因为已说“所谓摄集即是引导”，所以说“有被引导之义”。“引导”即是转起的意思。然而，既然已说“所谓摄集即是引导”，岂非此摄集应由心与心所两者共同引导？不是的。为了显示当心已被引导时，心所并无需要被分别引导的作用，故说“心若成立”等。

๑๓๐. เวทนา สงฺคเห. เวทนา เภทํ นิสฺสาย อิมสฺส สงฺคหสฺส ปวตฺตตฺตา ‘‘นิสฺสย ธมฺม ปริคฺคหตฺถ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘สํยุตฺตเก’’ติ เวทนา สํยุตฺตเก. ‘‘อารมฺมณํ อนุโภนฺตี’’ติ อารมฺมณ รสํ อนุโภนฺติ. ‘‘เต’’ติ เตชนา. ‘‘ตํ’’ติ ตํ อารมฺมณํ. ‘‘สาตโต’’ติ สุขาการโต. ‘‘อสฺสาตโต’’ติ ทุกฺขา การโต[Pg.109]. ตโต อญฺโญปกาโร นตฺถิ, ตสฺมา เวทนา อนุภวน ลกฺขเณน ติวิธา เอว โหตีติ โยชนา. ‘‘ทฺเว’’ติ ทฺเว เวทนาโย. อุเปกฺขํ สุเข สงฺคเหตฺวา สุขทุกฺขวเสน วา ทฺเว เวทนา วุตฺตาติ โยชนา. ‘‘สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข’’ติ ฌานสมฺปยุตฺตํ อทุกฺขม สุขํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺจ เภทาทีสุ วิตฺถาโร เวทนา สํยุตฺเต คเหตพฺโพ. เวทยิตนฺติ จ เวทนาติ จ อตฺถโต เอกํ. ‘‘สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมึ’’ติ สพฺพํ ตํ เวทยิตํ ทุกฺขสฺมึ เอว ปวิฏฺฐํ โหติ. สงฺขาร ทุกฺขตํ อานนฺท มยา สนฺธาย ภาสิตํ สงฺขาร วิปริณามตญฺจ, ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขสฺมึติ ปาฬิ. ‘‘อินฺทฺริยเภทวเสนา’’ติ โสมนสฺส สหคตํ, อุเปกฺขาสหคตํ, โทมนสฺส สหคตํ, สุขสหคตํ, ทุกฺข สหคตนฺติ เอวํ อินฺทฺริย เภทวเสน. ‘‘เยสุ ธมฺเมสู’’ติ สมฺปยุตฺต ธมฺเมสุ. ‘‘เตสํ’’ติ สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ. ตตฺถ สุขสมฺปยุตฺตา ธมฺมา กายิก สุข สมฺปยุตฺต เจตสิก สุข สมฺปยุตฺต วเสน ทุวิธา. เอวํ อิสฺสรฏฺฐานภูตานํ สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ ทุวิธตฺตา อนุภวน เภเท ตีสุ เวทนาสุ เอกํ สุข เวทนํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํ. ทุกฺขสมฺปยุตฺต ธมฺเมสุปิ เอเสวนโย. ‘‘อปิ จา’’ติ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘เตปี’’ติ อุเปกฺขา สมฺปยุตฺตาปิ ธมฺมา. จกฺขาทิ ปสาทกายา นาม จกฺขุ โสต ฆาน ชิวฺหา ปสาทกายา. เตสุ นิสฺสิตา นาม จกฺขุ วิญฺญาณ จิตฺตุปฺปาทาทโย. ‘‘สพฺภาวา’’ติ สนฺตภาวโต สํวิชฺชมาน ภาวโต ทุวิธา โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘เอก รสตฺตา’’ติ มชฺฌตฺตภาเวน เอกรสตฺตา. ‘‘อิตรานี’’ติ โสมนสฺส โทมนสฺส อุเปกฺขินฺทฺริยานิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

130. 于受摄集中。此摄集依受的差别而转起，故说“为把握所依法”。所谓“相应”，即指《受相应》。‘领受所缘’，即领受所缘之味。‘Te’，指tejanā（炽燃性）。‘Taṃ’，指彼所缘。‘从乐’，即从乐的行相。‘从不乐’，即从苦的行相。此外别无其他作用，故受以领受为相，唯有三种，应如是结合。‘二’，即二受。将舍受摄入乐受中，或者依苦乐而说二受，应如是结合。‘于此寂静、殊妙之乐’，是针对与禅那(jhāna)相应的非苦非乐受而说。五种差别等详细内容应在《受相应》中得知。‘所受’和‘受’在意义上是一。‘彼一切皆在苦中’，即彼一切所受都已入于苦中。阿难(Ānanda)，我因念及行苦性(saṅkhāradukkhatā)与行之变坏性(saṅkhāravipariṇāmatā)而说：‘任何所受，彼一切皆在苦中’，此是圣典原文。‘依根之差别’，即与喜俱行、与舍俱行、与忧俱行、与乐俱行、与苦俱行，如是依根之差别。‘于何等法中’，即于相应法中。‘彼等’，即相应法。其中与乐相应的法，依身乐相应和心（所）乐相应而为二种。如是，作为主导地位的相应法有二种，故于领受的差别中，三受中的一者乐受，被分为二，而说为乐根与喜根。与苦相应的法也是如此。‘复次’，意为尚有所说。‘彼等亦’，即与舍相应的法亦然。所谓眼等净色身，即眼、耳、鼻、舌之净色身。所谓依于彼等，即眼识心生起等。‘因实有’，即因寂静之有与现存之有而为二种，应如是结合。‘因一味’，即因中性而为一味。‘其他’，即喜根、忧根、舍根。其余于此易知。

๑๓๑. เหตุสงฺคเห. ‘‘สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนํ’’ติ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหนฺตีติ สุปฺปติฏฺฐิตา. สุปฺปติฏฺฐิต ภาวสาธนํ เหตุ กิจฺจํ นามาติ โยชนา. ‘‘อิเมปิ ธมฺมา’’ติ อิเมปิ ฉ เหตุ ธมฺมา. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ อารมฺมเณสุ, สาเธนฺติ. ตสฺมา สุปฺปติฏฺฐิต ภาวสาธนํ เหตุกิจฺจํ นามาติ วุตฺตํ. ‘‘อปเร ปนา’’ติ ปฏฺฐานฏฺฐ กถายํ [Pg.110] อาคโต เรวตตฺเถร วาโท. ‘‘ธมฺมานํ กุสลาทิ ภาวสาธนํ’’ติ สหชาตธมฺมานํ กุสลภาวสาธนํ อกุสลภาวสาธนํ อพฺยากตภาวสาธนํ. ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติอาทิ ตํ วาทํ ปฏิกฺขิปนฺตานํ ปฏิกฺเขปวจนํ. ‘‘เยส’’นฺติ โมหมูล จิตฺต ทฺวเย โมโห จ อเหตุก จิตฺตุปฺปาท รูป นิพฺพานานิ จ. ‘‘น สมฺปชฺเชยฺยา’’ติ สหชาต เหตุโน อภาวา ตสฺส โมหสฺส อกุสล ภาโว, อิตเร สญฺจ อพฺยากต ภาโว น สมฺปชฺเชยฺย. อิทํ วุตฺตํ โหติ. เหตุ นาม สหชาต ธมฺมานํ กุสลาทิภาวํ สาเธตีติ วุตฺตํ. เอวํ สติ, โส โมโห สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ อกุสล ภาวํ สาเธยฺย. อตฺตโน ปน อกุสล ภาวํ สาเธนฺโต สหชาโต อญฺโญ เหตุ นตฺถิ. ตสฺมา ตสฺส อกุสลภาโว น สมฺปชฺเชยฺย. ตถา อเหตุก จิตฺตุปฺปาท รูป นิพฺพานานญฺจ อพฺยากตภาวํ สาเธนฺโต โกจิ สหชาโต เหตุ นาม นตฺถีติ เตสมฺปิ อพฺยากต ภาโว น สมฺปชฺเชยฺย. น จ น สมฺปชฺชติ. ตสฺมา โส เถรวาโท น ยุตฺโตติ. เอตฺถ สิยา. โสจ โมโห อตฺตโน ธมฺมตาย อกุสโล โหติ. ตานิ จ อเหตุก จิตฺตุปฺปาทรูป นิพฺพานานิ อตฺตโน ธมฺมตาย อพฺยากตานิ โหนฺตีติ. เอวํ สนฺเต, ยถา เต ธมฺมา. ตถา อญฺเญปิ ธมฺมา อตฺตโน ธมฺมตาย เอว กุสลา กุสลา พฺยากตา ภวิสฺสนฺติ. น เจตฺถ การณํ อตฺถิ, เยนการเณน เต เอว ธมฺมา อตฺตโน ธมฺมตาย อกุสลา พฺยากตา โหนฺติ. อญฺเญ ปน ธมฺมา อตฺตโน ธมฺมตาย กุสลา กุสลา พฺยากตา น โหนฺติ, เหตูหิ เอว โหนฺตีติ. ตสฺมา เตสํ สพฺเพสมฺปิ กุสลาทิ ภาวตฺถาย เหตูหิ ปโยชนํ นตฺถิ. ตสฺมา โส เถรวาโท น ยุตฺโต เยวาติ. น เกวลญฺจ ตสฺมึ เถรวาเท เอตฺตโก โทโส อตฺถิ. อถ โข อญฺโญปิ โทโส อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยานิ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถายํ อธิปฺปาโย. สเจ ธมฺมานํ กุสลาทิ ภาโว สหชาต เหตุปฺปฏิพทฺโธ สิยา. เอวํ สติ, เหตุ ปจฺจเย กุสล เหตุโต ลทฺธ ปจฺจยานิ รูปานิ กุสลานิ ภเวยฺยุํ. อกุสล เหตุโต ลทฺธ ปจฺจยานิ รูปานิ อกุสลานิ ภเวยฺยุํ[Pg.111]. น จ ภวนฺติ. ตสฺมา โส วาโท อยุตฺโต เยวาติ. อิทานิ ปุน ตํ เถรวาทํ ปคฺคเหตุํ ‘‘ยถาปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘ธมฺเมสู’’ติ จตุสฺสจฺจ ธมฺเมสุ. มุยฺหนกิริยา นาม อนฺธการ กิริยา. ธมฺมจฺฉนฺโท นาม ทานํ ทาตุกาโม, สีลํ ปูเรตุกาโม, ภาวนํ ภาเวตุกาโม อิจฺจาทินา ปวตฺโต ฉนฺโท. ‘‘อกฺขนฺตี’’ติ อกฺขมนํ, อโรจนํ, อมนาโป. ปาป ธมฺม ปาปา รมฺมณ วิโรโธ นาม กามราคฏฺฐานีเยหิ สตฺตวิธ เมถุน ธมฺมาทีหิ ปาป ธมฺเมหิ เจว ปญฺจกามคุณา รมฺมเณ หิ จ จิตฺตสฺส วิโรโธ, เชคุจฺโฉ ปฏิกูโล. มุยฺหนกิริยา ปน เอกนฺต อกุสล ชาติกา เอว โหติ. เอตฺตาวตา โมหมูล จิตฺต ทฺวเย โมโห อตฺตโน ธมฺมตาย อกุสโล โหตีติ อิมมตฺถํ ปติฏฺฐาเปติ. ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติอาทิกํ ตตฺถ โทสาโรปนํ วิธมติ. อิทานิ อเหตุก จิตฺตุปฺปาท รูป นิพฺพานานิ อตฺตโน ธมฺมตาย อพฺยากตานิ โหนฺตีติ อิมมตฺถํ ปติฏฺฐาเปตุํ ‘‘โยจ ธมฺโม’’ติอาทิมาห. ‘‘เอตฺตกเมวา’’ติ อญฺญํ ทุกฺกร การณํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อเหตุก จิตฺตานํ’’ติ อเหตุก จิตฺตุปฺปาทานํ. อตฺตโน ธมฺมตาย เอว สิทฺโธ. เอตฺตาวตา-อเหตุก. ล. นิพฺพานานิ อตฺตโน ธมฺมตาย อพฺยากตานิ โหนฺตี-ติ อิมมตฺถํ ปติฏฺฐาเปติ. ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติอาทิ ตตฺถ โทสาโรปนํ อปเนติ. อิทานิ สพฺโพปิ โมโห อตฺตโน ธมฺมตาย อกุสล ภาเวฐตฺวา อญฺเญสํ อิจฺฉา นาม อตฺถิ, อกฺขนฺติ นาม อตฺถีติ เอวํ วุตฺตานํ อิจฺฉา อกฺขนฺติ ธมฺมานมฺปิ อกุสล ภาวํ สาเธตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ โมโห’’ติอาทิมาห. ‘‘มุยฺหน นิสฺสนฺทานิ เอวา’’ติ มุยฺหนกิริยาย นิสฺสนฺทปฺผลานิ เอว. น เกวลํ โส โลภาทีนํ อกุสลภาวํ สาเธติ, อถ โข อโลภาทีนมฺปิ กุสลภาวํ โส เอว สาเธตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อโลภาทีนญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อวิชฺชานุสเยน สเหว สิทฺโธ’’ติ ตานิ สตฺตสนฺตาเน อวิชฺชานุสเย อปฺปหีเน กุสลานิ โหนฺติ. ปหีเน กิริยานิ โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. อิทานิ โลภ โทสานํ อโลภาทีนญฺจ เหตุ กิจฺจํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตานิ ปน โลภาทีนี’’ติอาทิ วุตฺตํ. รชฺชน ทุสฺสนานํ นิสฺสนฺทานิ รชฺชนาทินิสฺสนฺทานิ. ‘‘ทิฏฺฐิ มานาทีนี’’ติ [Pg.112] ทิฏฺฐิ มาน อิสฺสา มจฺฉริยาทีนิ. อรชฺชน อทุสฺสน อมุยฺหนานํ นิสฺสนฺทานิ อรชฺชนาทิ นิสฺสนฺทานิ. ‘‘สทฺธาทีนี’’ติ สทฺธา สติ หิริ โอตฺตปฺปาทีนิ. ‘‘เหตุมุเขนปี’’ติ อเหตุก จิตฺตุปฺปาท รูป นิพฺพานานํ อพฺยากตภาโว อตฺตโน ธมฺมตาย สิทฺโธติ วุตฺโต. สเหตุก วิปาก กฺริยานํ อพฺยากต ภาโว ปน อตฺตโน ธมฺมตาย สิทฺโธติปิ สหชาต เหตูนํ เหตุ กิจฺเจน สิทฺโธติปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย. วิภาว นิปาเฐ. ‘‘มคฺคิตพฺโพ’’ติ คเวสิตพฺโพ. อถ เตสํ กุสลาทิ ภาโว เสสสมฺปยุตฺต เหตุปฺปฏิ พทฺโธ สิยาติ โยชนา. ‘‘อปฺปฏิ พทฺโธ’’ติ เหตุนา อปฺปฏิ พทฺโธ. ‘‘กุสลาทิภาโว’’ติ กุสลาทิภาโว สิยา. ‘‘โส’’ติ กุสลาทิภาโว. ‘‘อเหตุกานํ’’ติ อเหตุก จิตฺตุปฺปาท รูป นิพฺพานานํ. อิทานิ ‘ยานิ จ ลทฺธเหตุ ปจฺจยานี’ติอาทิ วจนํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘ยถาจา’’ติอาทิมาห. ‘‘รูปารูป ธมฺเมสู’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺม วจนํ. ‘‘อรูป ธมฺเมสุ เอวา’’ติ นิทฺธารณียํ. น รูป ธมฺเมสุ ผรนฺติ. เอวํ สติ, กสฺมา เต รูป ธมฺมา ฌานปจฺจยุปฺปนฺเนสุ วุตฺตาติ อาห ‘‘เต ปนา’’ติอาทึ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ตํ ปน เตสํ’’ติ เตสํ หํสาทีนํ ตํ วณฺณวิเสสํ. ‘‘โยนิโย’’ติ มาตาปิตุ ชาติโย. ‘‘อพฺยากตานํ ปนาติ สพฺพํ’’ติ อพฺยากตานํ ปน อพฺยากตภาโว นิรนุสย สนฺตานปฺปฏิ พทฺโธ, กมฺมปฺปฏิ พทฺโธ, อวิปากภาวปฺปฏิ พทฺโธ จาติ ทฏฺฐพฺพนฺติ อิทํ สพฺพํ. ‘‘วุตฺต ปกฺเขปตติ เยวา’’ติ ตสฺมึ ปกฺเข อนฺโตคธเมวาติ อธิปฺปาโย.

131. 在《因总摄》中。“善安立成就”者，谓极善安立，故称善安立。善安立之成就即是因之作用，此乃名义之配合。“此等诸法”者，即此六因法。“于此”者，谓于彼等所缘中成就。是故说善安立之成就即是因之作用。“复有说者”者，谓《发趣论》义注(Paṭṭhāna-aṭṭhakathā)中记载之瑞瓦达(Revata)长老之说。“诸法之善等性成就”者，谓俱生法之善性成就、不善性成就、无记性成就。“若如是”等语，乃反驳彼说之言。“彼等”者，谓在两种痴根心中，痴(moha)，以及无因心生起、色法及涅槃。“不得成就”者，谓因无俱生因故，彼痴之不善性，及余者之无记性，皆不得成就。此乃所说之义。所谓因者，谓能成就俱生法之善等性故。若如是，则彼痴(moha)应能成就相应法之不善性。然其自身之不善性，则无其他俱生因可成就。是故其不善性不得成就。同样，无因心生起、色法及涅槃等之无记性，亦无任何俱生因可成就，是故彼等之无记性亦不得成就。然实非不能成就。是故彼长老之说不合理。于此或有言：彼痴(moha)依其自性故为不善，彼等无因心生起、色法及涅槃等亦依其自性故为无记。若如是，则如彼等诸法，其他诸法亦应依其自性而为善、不善、无记。然于此并无理由，何以故彼等诸法仅依其自性而为不善、无记，而其他诸法非依其自性，乃依因缘而为善、不善等。是故彼等一切法之善等性，皆无须因缘之作用。是故彼长老之说实不合理。不仅彼长老之说有此过失，尚有其他过失。为示此义，故说“又彼等”等语。此中之意为：若诸法之善等性与俱生因相关联，则于因缘(hetu-paccaya)中，由善因所得之色法应为善，由不善因所得之色法应为不善。然实非如是。是故彼说实不合理。今为支持彼长老之说，故说“又如”等语。“于法中”者，谓于四圣谛法中。“迷惑作用”者，谓黑暗作用。“法欲”者，谓欲布施、欲持戒、欲修习等所生之欲。“不堪忍”者，谓不能忍受、不喜悦、不悦意。“对恶法及恶所缘之违逆”者，谓心对于贪欲所依的七种淫欲法等恶法，以及五欲境所缘，生起违逆、厌恶、憎恨。迷惑作用则唯是究竟不善之性。由此确立在两种痴根心中，痴(moha)依其自性故为不善此义。“若如是”等语，即是破除彼处之过失。今为确立无因心生起、色法及涅槃依其自性故为无记此义，故说“若法”等语。“唯此而已”者，谓无其他艰深之理。“无因心”者，谓无因心生起。依其自性故已成立。由此确立无因心生起、色法及涅槃依其自性故为无记此义。“若如是”等语，即是去除彼处之过失。今已确立一切痴(moha)依其自性故为不善，且为示其他诸如欲求、不堪忍等所说之欲求、不堪忍诸法之不善性亦由痴(moha)成就，故说“于彼，痴”等语。“唯是迷惑之流果”者，谓迷惑作用之流果。不仅彼能成就贪等之不善性，亦能成就无贪等之善性，为示此义，故说“无贪等”等语。“与无明随眠共成”者，谓彼等（善法）于有情相续中，无明随眠未断时为善，已断时则为唯作。此乃其意。今为示贪、嗔及无贪等之因作用，故说“然彼等贪等”等语。染着、憎恶之流果，即染着等之流果。“见、慢等”者，谓邪见、慢、嫉妒、悭吝等。不染着、不憎恶、不迷惑之流果，即不染着等之流果。“信等”者，谓信、念、惭、愧等。“亦由因门”者，谓无因心生起、色法及涅槃之无记性，依其自性故已成立。然有因之异熟、唯作之无记性，不仅依其自性故成立，亦可言由俱生因之因作用而成立。此乃其意。于《毗婆毗尼》(Vibhāvinī)释文中。“应寻求”者，谓应探究。其余之意为：彼等善等性应与其余相应因相关联。“不相关”者，谓与因不相关联。“善等性”者，谓善等性应存在。“彼”者，谓善等性。“无因者”者，谓无因心生起、色法及涅槃。今为反驳“又彼等已得因缘”等语，故说“又如”等语。“于色、无色法中”者，谓于限定处用处格。“唯于无色法中”者，谓应限定者。不遍及色法。若如是，何以彼等色法于禅那缘生者中说耶？故说“然彼等”等语。其余于此易解。“然彼等之彼”者，谓彼等鹅等之彼种颜色差别。“生处”者，谓父母之种类。“然于无记法”者，谓无记法之无记性，乃与无随眠相续相关联，与业相关联，与非异熟性相关联，此一切皆应如是理解。“已说之观点而已”者，谓包含于彼观点之内。此乃其意。

๑๓๒. กิจฺจสงฺคเห. ตสฺมึ ปริกฺขีเณติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กมฺมสฺสา’’ติ กมฺมนฺตรสฺส. จุตสฺส สตฺตสฺส อภินิพฺพตฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ภวนฺตราทิปฺปฏิ สนฺธาน วเสนา’’ติ ภวนฺตรสฺส อาทิโกฏิยา ปฏิสนฺธาน วเสน. ภวสนฺตานสฺส ปวตฺตีติ สมฺพนฺโธ. กถํ ปวตฺตีติ อาห ‘‘ยาว ตํ กมฺมํ’’ติอาทึ. ‘‘อวิจฺเฉทปฺปวตฺติ ปจฺจยงฺคภาเวนา’’ติ อวิจฺเฉทปฺปวตฺติยา ปธาน ปจฺจย สงฺขาเตน องฺคภาเวน. เอเตน ภวงฺคปเท องฺคสทฺทสฺส อตฺถํ วทติ[Pg.113]. เตนาห ‘‘ตสฺสหี’’ติอาทึ. ‘‘ตสฺสา’’ติ ภวงฺคสฺส. อาวชฺชนํ อาวฏฺฏนนฺติ เอโก วจนตฺโถ. ตํ วา อาวชฺเชตีติ เอโก. ‘‘ตํ’’ติ จิตฺต สนฺตานํ. อาวฏฺฏติ วา ตํ เอตฺถาติ เอโก. อาวฏฺฏติ วา ตํ เอเตนาติ เอโก. ‘‘ตํ’’ติ จิตฺต สนฺตานํ. อาวชฺเชติ วาติ เอโก. ‘‘โวฏฺฐพฺพนํ’’ติ วิ-อว-ฐปนํติ ปทจฺเฉโท. วิภาวนิ วิจารณายํ. ‘‘เอกาวชฺชน ปริกมฺม จิตฺตโต’’ติ มคฺเคน วา อภิญฺญาย วา เอกํ สมานํ อาวชฺชนํ อสฺสาติ วิคฺคโห. ตสฺสํ วีถิยํ ‘อาวชฺชนํ, ปริกมฺมํ, อุปจาโร, อนุโลมํ, โคตฺรภู,ติ เอตฺถ ปริกมฺม ชวนจิตฺตํ อิธ ปริกมฺม จิตฺตนฺติ วุตฺตํ. ‘‘ตานี’’ติ มคฺคา ภิญฺญาชวนานิ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ วิภาวนิ ปาเฐ. ‘‘ทีฆํ อทฺธานํ’’ติ สกลรตฺติยํ วา สกล ทิวสํ วา นิทฺโทกฺกมน วเสน ทีฆํ กาลํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ปฏิสนฺธิยาฐานํ’’ติ ปฏิสนฺธิกิจฺจสฺส ฐานํ. กาโลหิ นาม วิสุํ จิตฺตสฺส อารมฺมณ ภูโต เอโก ปญฺญตฺติ ธมฺโมติ เอเตน กาโล นาม สภาวโต อวิชฺชมานตฺตา กถํ กิจฺจานํ ปวตฺติฏฺฐานํ นาม สกฺกา ภวิตุนฺติ อิมํ อาสงฺกํ วิโสเธติ. ‘‘อิตรถา’’ติ ตถา อคฺคเหตฺวา อญฺญถา กิจฺจฏฺฐานานํ อเภเท คหิเต สตีติ อตฺโถ. ‘‘สยํ โสมนสฺส ยุตฺตํปี’’ติ กทาจิ สยํ โสมนสฺส ยุตฺตํปิ. ‘‘ตํ’’ติ โสมนสฺส สนฺตีรณํ. ‘‘ลทฺธปจฺจย ภาเวนา’’ติ ลทฺธอนนฺตร ปจฺจยภาเวน. ‘‘อาเสวน ภาว รหิตํ ปี’’ติ อาเสวน คุณ รหิตมฺปิ. ตญฺหิ อาเสวน ปจฺจเย ปจฺจโยปิ น โหติ, ปจฺจยุปฺปนฺนมฺปิ น โหตีติ. ‘‘ปริกมฺม ภาวนา พเลน จ ปวตฺตตฺตา’’ติ อิทํ ผลสมาปตฺติ วีถิยํ ผลชวเนสุ ปากฏํ. เสสเมตฺถสุโพธเมว.

132. 在《作用摄要》中。“彼已灭尽”是其关联。“业”指另一业。死去的有情之再投生是其关联。“从他有起始以结生为缘”，是说以另一有之最初端结生为缘。有之相续流转是其关联。如何流转？他说：“直至彼业”等语。“无间断流转以支分性”，是说以作为无间断流转之主要因缘所称的支分性。由此说明有分(bhavaṅga)一词中“支”(aṅga)字的含义。因此他说：“彼有分”等语。“彼”指有分。“转向”(āvajjana)即是“转动”(āvaṭṭana)，此为一义。或“彼使之转向”，此为一义。“彼”指心相续。或“彼于此处转动”，此为一义。或“彼由此转动”，此为一义。“彼”指心相续。或“使之转向”，此为一义。“确定”(voṭṭhabbanaṃ)是“vi-ava-ṭhapanaṃ”的词语分解。在《阐明》的审察中。“从一转向预作心”，其分析是：以道或神通，有一相同的转向。在那心路(vīthi)中，“转向、预作、近行、随顺、种姓”，此处预作速行心(parikamma javanacitta)被称为预作心(parikamma citta)。“彼等”指道速行(magga javana)与神通速行(abhiññā javana)。“其中”指在那《阐明》的文句中。“长时间”指整夜或整日，因不入眠而长时间。其余此处容易理解。“结生之位”是结生作用之位。时间，名为心所缘的个别概念法(paññatti dhamma)，由此消除此疑虑：时间因自性不存在，如何能成为诸作用的生起之位？“否则”，其义是：若不如此理解，而认为诸作用之位没有差别。“自身亦与喜悦相应”，是说有时自身亦与喜悦相应。“彼”指喜悦推度心(somanassa santīraṇa)。“由于获得因缘之性”，是说由于获得无间缘(anantara paccaya)的性质。“即使没有修习的性质”，是说即使没有修习的功德。因为那(推度心)在重复缘(āsevana paccaya)中既不是缘，也不是缘所生。“由预作修习之力而转起”，这在果定(phala samāpatti)心路中，在果速行(phala javana)中很明显。其余此处容易理解。

๑๓๓. ทฺวารสงฺคเห. ‘‘อาทาสปฏฺฏมโย’’ติ อาทาสปฏฺเฏน ปกโต. ‘‘ทฺเว เอวา’’ติ ทฺเว เอว ทฺวารานิ. ‘‘ทฺวาร สทิสตฺตา’’ติ นคร ทฺวาร สทิสตฺตา. ‘‘กมฺมวิเสส มหาภูต วิเสส สิทฺเธนา’’ติ เอตฺถ กมฺมวิเสเสน จ มหาภูต วิเสเสน จ สิทฺโธติ วิคฺคโห. อาวชฺชนาทีนิ จ วีถิ จิตฺตานิ คณฺหนฺติ. ‘‘ยมฺหี’’ติ ยสฺมึ [Pg.114] จกฺขุมฺหิ. ตเทว จกฺขุ จกฺขุทฺวารํ นามาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตสํ ทฺวินฺนํ’’ติ รูป นิมิตฺตานญฺจ อาวชฺชนาทิ วีถิจิตฺตานญฺจ. ‘‘วิสย วิสยี ภาวูปคมนสฺสา’’ติ เอตฺถ รูป นิมิตฺตานํ วิสยภาวสฺส อุปคมนํ นาม จกฺขุ มณฺเฑ อาปาตาคมนํ วุจฺจติ. อาวชฺชนาทีนํ วิสยี ภาวสฺส อุปคมนํ นาม เตสํ นิมิตฺตานํ อารมฺมณ กรณํ วุจฺจติ. ‘‘มุขปฺปถภูตตฺตา’’ติ มุขมคฺคภูตตฺตา. เอวํ ทฺวาร สทฺทสฺส กรณ สาธนยุตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อธิกรณ สาธน ยุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘อถวา’’ติอาทินา. ‘‘รูปานํ’’ติ รูป นิมิตฺตานํ. ‘‘จกฺขุเมว จกฺขุ ทฺวาร’’นฺติ เอเตน จกฺขุเมว ทฺวารํ จกฺขุ ทฺวารนฺติ อวธารณ สมาสํ ทสฺเสติ. ‘‘การณํ วุตฺตเมวา’’ติ เหฏฺฐา จิตฺตสงฺคเห มโนทฺวาราวชฺชนปเท วุตฺตเมว. สพฺพํ เอกูน นวุติวิธํ จิตฺตํ มโนทฺวารเมว นาม โหติ. ตถาหิ วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยํ อยํ นามมโน มโนทฺวารํ นาม น โหตีติ น วตฺตพฺโพติ. ‘‘อุปปตฺติ ทฺวารเมวา’’ติ อุปปตฺติภว ปริยาปนฺนํ กมฺมชทฺวารเมว. ‘‘อิธ จา’’ติ อิมสฺมึ สงฺคหคนฺเถ จ. ยญฺจ สาธก วจนนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตตฺถา’’ติ วิภาวนิยํ. ‘‘ตตฺเถว ตํ ยุตฺตํ’’ติ ตสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส เอว ตํ สาธก วจนํ ยุตฺตํ. อิตเร ทฺเว ปจฺจยาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มนญฺจาติ เอตฺถา’’ติ มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํติ วากฺเย มนญฺจาติปเท. ตตฺถ ปน ชวน มโนวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติยา จตูสุ ปจฺจเยสุ มนญฺจาติ เอตฺถ ทฺวารภูตํ ภวงฺคมโน จ อาวชฺชน มโน จาติ ทฺเว ปจฺจยา ลพฺภนฺติ. ธมฺเม จาติ ปเท ธมฺมารมฺมณ สงฺขาโต เอโก ปจฺจโย ลพฺภติ. จ สทฺเทน มโนวิญฺญาณ สมฺปยุตฺตกฺขนฺธา คยฺหนฺติ. เอวํ จตฺตาโร ปจฺจยา โหนฺติ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติ อิมสฺมึ อฏฺฐกถา วจเน. ‘‘สนฺนิหิต ปจฺจยานํ เอว ตตฺถ อธิปฺเปตตฺตา’’ติ ปฏิจฺจ สทฺทสามตฺถิเยน อาสนฺเน ธรมานปจฺจยานํ เอว ตสฺมึ ปาฬิวากฺเย อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘ทฺวารภาวารหสฺสา’’ติ วิสย วิสยีนํ วุตฺต นเยน ปวตฺติ มุขภาวารหสฺส. เอเตน อารมฺมณานิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตุ วา, มาวา, วีถิ จิตฺตานิ ปวตฺตนฺตุวา, มาวา, อปฺปมาณํ. ปภสฺสรปฺปสนฺนภาเวน ทฺวารภาวา รหตา เอว ปมาณนฺติ ทีเปติ. ‘‘นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ เอตฺถ คนฺตพฺพํ. ทฺวารวิการ [Pg.115] มูลกานิ ตาทิสานิ กิจฺจานิ เยสํ ตานิ ตํ กิจฺจวนฺตานิ. ‘‘กมฺมวเสน สิชฺฌนฺตี’’ติ สตฺตสนฺตาเน ปวตฺตนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตํ กิจฺจวนฺตานิ จิตฺตานิ. วิภาวนิ ปาเฐ ‘‘มโนทฺวาร สงฺขาต ภวงฺคโต’’ติ มโนทฺวาร สงฺขาต ภวงฺค ภาวโต จ. ‘‘อารมฺมณนฺตรคฺคหณวเสน อปฺปวตฺติโต’’ติ ปฏิสนฺธิ จิตฺเตน ยถา คหิตํ กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทิกํ อารมฺมณํ มุญฺจิตฺวา ปวตฺติกาเล ฉสุ ทฺวาเรสุ อาปาตาคตสฺส อารมฺมณนฺตรสฺส คหณ วเสน อปฺปวตฺติโต จ. เหฏฺฐาปิ ปญฺจทฺวารา วชฺชน จกฺขุ วิญฺญาณ สมฺปฏิจฺฉน สนฺตีรณ โวฏฺฐพฺพน กามาวจรชวน ตทา รมฺมณ วเสนาติอาทินา กิจฺจสีเสเนว. ล. วุตฺโต. เอตฺถหิ อาวชฺชน สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ กิจฺจ วิเสสานํ นามานิ โหนฺติ. ‘‘เจ’’ติ เจ วเทยฺย. ‘‘นา’’ติ น วตฺตพฺพํ. ‘‘ตถา อสฺสุตตฺตา’’ติ เอกูน วีสติ ทฺวาร วิมุตฺตานีติ จ, ฉ ทฺวาริกานิ เจว ทฺวาร วิมุตฺตานีติ จ, มหคฺคต วิปากานิ ทฺวาร วิมุตฺตาเน วาติ จ, สุตํ. น ปน ทฺวาริก วิมุตฺตานีติ สุตํ.

133. 在《门摄要》(Dvārasaṅgaha)中。“如镜面所成”，是说由镜面所造作。“唯二”，即唯有二门。“城门相似”，是说像城门一样。“业差别与大种差别成就”，此处分析为：由业差别与大种差别而成就。也包括转向等心路心。“于何”，指在哪个眼处。那个眼就是眼门，这是关联语。“彼二者”，指色相(rūpa nimitta)与转向等心路心。“所缘与能缘之成为”，此处色相(rūpa nimitta)成为所缘，是指出现在眼球上；转向等心成为能缘，是指把那些色相作为所缘(ārammaṇa)。“成为门道”，是说成为门口通道。像这样说明了“门”(dvāra)这个词用作工具格(karaṇa sādhana)的道理，现在用“或者”等来说明用作处所格(adhikaraṇa sādhana)的道理。“诸色”，指色相(rūpa nimitta)。“唯眼为眼门”，这句话表明只有眼才是门，眼门是个限定复合词(avadhāraṇa samāsa)。“理由已述”，就像之前在心的摄要部分，意门转向(manodvārāvajjanapada)一节所说的那样。八十九种心都仅仅是叫做意门。就像在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)里说的那样：“这个名为意(mano)者，不应说其不名为意门(manodvāra)。”“唯结生门”，是说仅仅是属于结生有(upapattibhava)的业生门(kammajadvāra)。“于此”，是指在这部摄要论(saṅgahagantha)中。这和证明语(sādhaka vacana)有关联。“彼处”，是指在《阐明》(Vibhāvanī)中。“唯彼处相应”，是说在那个巴利原文段落(pāḷippadesa)里，那个证明语(sādhaka vacana)才合适。其余两种缘是关联语。“意及”，是在“依意与法生意识”(manaṃ ca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ)这句话里的“意及”(manaṃ ca)这个词。然而在速行意识(javana manoviññāṇa)产生的时候，在四种缘里，“意及”这个词，可以得到两种缘：作为门的有分意(bhavaṅga mano)和转向意(āvajjana mano)。“法”(dhamma)这个词里，可以得到一种缘：名为法所缘(dhammārammaṇa)。用“及”(ca)字包括意识的相应蕴(sampayutta khandha)。这样就有了四种缘。“此处”，是指在这段义注(aṭṭhakathā vacana)里。“唯近依缘等为彼所指”，是因为凭借“依”(paṭicca)这个词的力量，那个巴利原文语句仅仅是指那些邻近的、现存的缘(sannihita paccaya)。“堪为门性”，是依照所缘与能缘所说的方式，堪为生起之门(pavatti mukha)。由此说明：无论所缘是否出现，无论心路心是否发生，都无关紧要。只有凭借其光明清净之性，只有那些能够作为门的才算是准则。“于此应作结论”，是说应在此处作出结论(sanniṭṭhāna)。那些以门之变异为根本的作用，它们是那些具彼作用(kicca)的心。“依业而成就”，其意思是说在有情相续(sattasantāna)中运作。那些具彼作用的心。在《阐明》(Vibhāvanī)的文句中，“名为意门之有分”，是说从名为意门之有分状态(bhavaṅga bhāva)开始。“因摄取新所缘而不现行”，是说结生心(paṭisandhi citta)所执取的业、业相等等所缘(ārammaṇa)，在现行时(pavattikāla)，在六门中，由于摄取了已现起的新所缘(ārammaṇantara)，故不现行。在下文中也以五门转向(pañcadvārāvajjana)、眼识(cakkhuviññāṇa)、领受(sampaṭicchana)、推度(santīraṇa)、确定(voṭṭhabbana)、欲界速行(kāmāvacara javana)、彼所缘(tadārammaṇa)等作用(kicca)为主要内容来说明。在这里，转向、领受等是各种特定作用之名。“若”，是说若谓。“不”，是说不应作是言。“如是未闻故”，是说曾经听说过十九种离门心(dvāra vimutta)，以及六种有门心(dvārika)亦离门，还有上二界异熟心(mahaggata vipāka)亦离门等等。但是没有听说过有门离(dvārika vimutta)这种说法。

๑๓๔. อารมฺมณ สงฺคเห. ‘‘ทุพฺพล ปุริเสนา’’ติ เคลญฺญาภิภูตตฺตา วา ชราภิภูตตฺตา วา ทณฺเฑน วา รชฺชุเกน วา วินา อุฏฺฐาตุมฺปิ ปติฏฺฐาตุมฺปิ อปราปรํ คนฺตุมฺปิ อสกฺโกนฺเตน ทุพฺพล ปุริเสน ทณฺฑกํ วา รชฺชุกํ วา อาลมฺพิยติ. อาลมฺพิตฺวา อุฏฺฐาติ. ปติฏฺฐาติ. อปราปรํ คจฺฉติ. เอวเมว. อมุญฺจ มาเนหิ หุตฺวาติ ปาฐเสโส. ‘‘อาคนฺตฺวา’’ติ อารมฺมณ กรณ วเสน ตโต ตโต อาคนฺตฺวา. ‘‘วิสุํ สิทฺธานี’’ติ อาลมฺพิยตีติ เอตสฺมึ อตฺเถ สติ, อาลมฺพณนฺติ สิชฺฌติ. อารมฺมณนฺติ น สิชฺฌติ. ตานิ เอตฺถ อาคนฺตฺวา รมนฺตีติ เอตสฺมึ อตฺเถ สติ, อารมฺมณนฺติ สิชฺฌติ. อาลมฺพณนฺติ น สิชฺฌติ. เอวญฺจ สติ เอกํ ปทํ ทฺวีหิวากฺเยหิ ทสฺสนํ น สุนฺทรนฺติ. ‘‘อญฺญานิ อารมฺมณานี’’ติ รูปารมฺมณโต อญฺญานิ สทฺทารมฺมณาทีนิ. ‘‘อาคจฺฉตี’’ติ อาวิภาวํ คจฺฉติ, อุปฺปาทปฺปวตฺติ วเสน ปจฺจกฺขภาวํ ปาปุณาติ. ‘‘อาคจฺฉิตฺถา’’ติ อาวิภาวํ คจฺฉิตฺถ, อุปฺปาทปฺปวตฺติ วเสน ปจฺจกฺขภาวํ ปาปุณิตฺถ. ‘‘อนาคตํ’’ติ เอตฺถ น กาโร อวตฺถา วเสน ปฏิเสโธ. โย ธมฺโม [Pg.116] ปจฺจย สามคฺคิยํ สติ อาคมน ชาติโก อุปฺปชฺชน สีโล. โส เอว อิทานิ อาคจฺฉติ, อิทานิ อาคจฺฉิตฺถ, อิทานิ อาคมน ชาติยํ ฐิโต, นาคจฺฉติ นาคจฺฉิตฺถาติ อิมินา อตฺเถน โส อนาคโต นาม. นิพฺพาน ปญฺญตฺติโย ปน อาคมน ชาติกา น โหนฺติ. ตสฺมา อาคมนปฺปสงฺคาภาวโต อนาคตาติ น วุจฺจนฺตีติ. เตนาห ‘‘อุปฺปาท ชาติกา’’ติอาทึ. ‘‘ตํ วิจาเรตพฺพํ’’ติ วตฺวา วิจารณาการํ ทสฺเสติ ‘‘สพฺเพปิหี’’ติอาทินา. เต ยทา วตฺตพฺพ ปกฺเข ติฏฺฐนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อุปฺปาท ชาติกานญฺเญว สงฺขต ธมฺมานํ. ตาสํ นิพฺพาน ปญฺญตฺตีนํ. ‘‘น ตถา อิเมสํ’’ติ อิเมสํ ทฺวาร วิมุตฺตานํ อารมฺมณํ ปน ตถา น โหตีติ โยชนา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ ภว วิเสเส. วิภาวนิปาเฐ ‘‘อาวชฺชนสฺสวิยา’’ติ อาวชฺชนสฺส อารมฺมณํ วิย. อคฺคหิตเมว หุตฺวา. ‘‘เอกวชฺชน วีถิยํ อคฺคหิต ภาโว อิธ น ปมาณ’’นฺติ ฉ ทฺวารคฺคหิตนฺติ อิธ อปฺปมาณํ. ภวนฺตเร คหิตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘กาลวิมุตฺต สามญฺญํ’’วาติ ยํ กิญฺจิกาล วิมุตฺตํ วา น โหตีติ อธิปฺปาโย. อาคมสิทฺธิ โวหาโร นาม ‘‘กมฺมนฺติ วา, กมฺมนิมิตฺตนฺติ วา, คติ นิมิตฺตนฺติ วา, ปสิทฺโธ โวหาโร วุจฺจติ. อชาต สตฺตุราชา สงฺกิจฺจชาตเกปิ ปิตรํ มาเรติ. ตสฺมา ‘‘ทฺวีสุภเวสู’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ฉ หิ ทฺวาเรหี’’ติ กรณ ภูเตหิ ฉหิ จกฺขาทิ ทฺวาเรหิ. ‘‘มรณาสนฺน ชวเนหี’’ติ กตฺตุ ภูเตหิ มรณาสนฺเน ปวตฺเตหิ ฉ ทฺวาริก ชวเนหิ. ‘‘อเนกํ สภาวํ’’ติ อเนกนฺต ภาวํ. ยญฺหิ อารมฺมณนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เกนจิ ทฺวาเรน อคฺคหิตเมว โหตี’’ติ เอตฺถ อสญฺญี ภวโต จุตานํ สตฺตานํ กามปฏิสนฺธิยา กมฺมาทิ อารมฺมณํ ภวนฺตเร เกนจิ ทฺวาเรน อคฺคหิตนฺติ ยุตฺตํ. กสฺมา, ตสฺมึ ภเว กสฺสจิทฺวารสฺเสว อภาวโต. อรูปภวโต จุตานํ ปน กามปฏิสนฺธิยา คติ นิมิตฺต สมฺมตํ อารมฺมณํ กถํ ภวนฺตเร เกนจิ ทฺวาเรน อคฺคหิตํ ภเวยฺย, มโนทฺวารคฺคหิตเมว ภเวยฺยาติ อิมํ โจทนํ วิโสเธตุํ ‘‘เอตฺถ จ ยสฺมา ปฏฺฐาเน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโต จุตานํ สตฺตานํ ยา กามปฏิสนฺธิ, ตสฺสากามปฏิ สนฺธิยา. ปจฺจุปฺปนฺนํ คตินิมิตฺตํ [Pg.117] อารมฺมณํ เอติสฺสาติ วิคฺคโห. กามปฏิสนฺธิ. ปเรสํ ปโยค พเลนาปิ กมฺมาทีนํ อุปฏฺฐานํ นาม โหตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘สุฏฺฐุ อาเสวิตานํ’’ติ จิรกาลํ สงฺฆ วตฺต เจติยวตฺต กรณาทิวเสน ตํ ตํ ภาวนา กมฺมวเสน จ สุฏฺฐุ อาเสวิตานํ กมฺมกมฺมนิมิตฺตานํ. ‘‘โหติ เยวา’’ติ กมฺมาทีนํ อุปฏฺฐานํ นาม โหติเยว. ‘‘อาคนฺตฺวา’’ติ อิมํ มนุสฺส โลกํ อาคนฺตฺวา คณฺหนฺติเยว. ตทาปิ นิรยปาเลหิ ทสฺสิตํ ตํ ตํ คติ นิมิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา จวนฺติ. ‘‘ตํ’’ติ เรวตึ นาม อิตฺถึ. นนุ นิรยปาลา นาม ตาวตึสา ภวนํ คนฺตุํ น สกฺกุเณยฺยุนฺติ. โน นสกฺกุเณยฺยุํ. กสฺมา, มหิทฺธิก ยกฺข ชาติกตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เวสฺสวณ ทูตา’’ติ เวสฺสวณมหาราชสฺส ทูตา. ‘‘อุปจารชฺฌาเนฐตฺวา’’ติ อปฺปนาฌานํ อปตฺตตาย อุปจารภาวนาภูเต กามาวจรชฺฌาเนฐตฺวา. ‘‘ตาเนว นิมิตฺตานี’’ติ ปถวีกสิณ นิมิตฺตาทีนิ ปฏิภาค นิมิตฺตานิ. ‘‘กามปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ’’ติ เตหิ นิมิตฺตารมฺมเณหิ อญฺญํ อุปจาร ภาวนา กมฺมํ วา ยํ กิญฺจิ อนุรูปํ คติ นิมิตฺตํ วา. ‘‘ตาเนว นิมิตฺตานิ คเหตฺวา’’ติ วจเนน ตานิ นิมิตฺตานิ มรณาสนฺน ชวเนหิ คหิตานีติ ทสฺเสติ. ตานิ จ ปญฺญตฺติ ธมฺมตฺตา กามปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ น โหนฺตีติ. ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนคติ นิมิตฺเต สิทฺเธ สิทฺธเมวา’’ติ ตสฺมึ ภเว คตสฺส ตตฺถ ยาวชีวมฺปิ อนุ ภวิตพฺพํ อารมฺมณํ นาม ตสฺมึ ขเณ ธรมานํ ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ อตฺถิ. ตโต วฑฺฒมานํ อนาคตมฺปิ อตฺถิ. ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺเน อุปฏฺฐหนฺเต ปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ สมฺปชฺชติ. อนาคตํ ปน อนุปฏฺฐหนฺตมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺเน อนฺโตคธสทิสํ โหตีติ อธิปฺปาโย. วิภาวนิ ปาเฐน จ ปจฺจุปฺปนฺน คตินิมิตฺตํ วิย อาปาตมาคตํ, กสฺมา, ปจฺจุปฺปนฺน คติ นิมิตฺเตเนว กิจฺจ สิทฺธิโต-ติ อธิปฺปาโย. เสสเมตฺถ สุโพธํ. ‘‘ตานิหี’’ติอาทีสุ. เกจิ วทนฺติ. อเนโชสนฺติ มารพฺภ. ยํ กาลมกรีมุนีติ วุตฺตตฺตา สพฺพญฺญุ พุทฺธาทีนํ ปรินิพฺพาน จุติ จิตฺตํ สนฺติ ลกฺขณํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรตีติ. ตํ สพฺพถาปิ กามาวจรา ลมฺพณา เนวาติ อิมินา อปเนตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตา นิหิ [Pg.118] สพฺพญฺญุ พุทฺธานํ อุปฺปนฺนานิ ปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘โลกุตฺตร ธมฺมา’’ติอาทีสุ. ‘‘ตานี’’ติ ทฺวาทสา กุสล จิตฺตานิ อฏฺฐญาณ วิปฺปยุตฺต กุสล กฺริย ชวนานิ จ. อชฺฌาน ลาภิโน ปุถุชฺชนา มหคฺคตชฺฌานานิปิ อาลมฺพิตุํ น สกฺโกนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ปญฺญตฺติยา สห กามาวจรา รมฺมณานี’’ติ. ‘‘ตาเน วา’’ติ ญาณ สมฺปยุตฺต กาม กุสลานิ เอว. ฌานลาภีนํ ตาเนว ญาณ สมฺปยุตฺตกาม กุสลานิ. เหฏฺฐิม ผลฏฺฐานํ ตาเนว อตฺตนา อธิคต มคฺคผล นิพฺพานา รมฺมณานิ. ‘‘ฌานานิ ปตฺเถนฺตี’’ติ อายตึ ฌานลาภิโน ภเวยฺยามาติ ปตฺถนํ กโรนฺติ. ‘‘เตสํ ปี’’ติ เตสํ ปุถุชฺชนานมฺปิ. ‘‘เต’’ติ เต โลกุตฺตร ธมฺมา. ‘‘อนุโภนฺตี’’ติ สมฺปาปุณนฺติ. ‘‘นวนิปาเต’’ติ องฺคุตฺตร นิกาเย นวนิปาเต. เสสํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

134. 于所缘之摄要：“以虚弱之人”，谓或为疾病所胜，或为衰老所胜，无杖、无绳则不能起、不能住、不能来往。彼人依靠(ālambiyati)木杖或绳索，依靠后而起、而住、而来往。亦复如是……“不放开”等为文之余。言“来”，谓以所缘之作用，从彼彼而来。言“各别成就”，若于此义为“被依靠”，则“所依”(ālambaṇa)成就，而“所缘”(ārammaṇa)不成就。若于此义为“彼等来此而乐住”，则“所缘”成就，而“所依”不成就。若如是，以二句释一词，则不美。“其他所缘”，指色所缘之外的声所缘等。“来”，指显现，以生起、持续的方式到达现前状态。“曾来”，指曾显现，以生起、持续的方式曾到达现前状态。“未来”(anāgata)，此处“不”字，是就状态而言的否定。若有法，于因缘和合时，有来之自性、生起之自性，彼法即是于今来、于今曾来、于今住于来之自性中；以“不来、未曾来”之义，彼法名为“未来”。然而，涅槃(Nibbāna)与概念法(paññatti)则不具来之自性，是故，因无来之关联，不名为“未来”。故云“有生起自性”等。言“当思择之”，说后以“一切……”等句显示思择之方式。当彼等住于应说之分时，即得关联。唯有具生起自性的有为法(saṅkhata dhamma)方是如此。彼涅槃与概念法并非如此。“彼等不如是”，此等离门(dvāravimutta)之所缘不如是，应如是结合。“于彼”，指于彼特别之有。于《毗婆毗尼》(Vibhāvini)文：“如转向(āvajjanassa)”，谓如转向之所缘，虽未被执取。“于此，于一速行道(ekajavana vīthi)中未被执取之状态非为准”，谓于此六门所执取非为准，因意指于他有中被执取。“或时解脱之共相”，意谓：非任何时解脱。所谓“由圣教所成之语”，谓“业”(kamma)、“业相”(kammanimitta)或“趣相”(gatinimitta)等已成之语。阿阇世王(Ajātasattu)于《僧吉质本生》(Saṅkicca Jātaka)中亦杀其父，是故说“于二有中”。“由六门”，谓由作为工具之眼等六门。“由临死速行”，谓由作为作者、于临死时生起之六门速行。“非一之自性”，谓非决定性。与“所缘”相关联。“未曾为任何门所执取”，此谓无想有(asaññī bhava)之有情，死后于欲界结生(kāmapaṭisandhi)时，其业等所缘于他有中未曾为任何门所执取，此为应理。何以故？于彼有中，任何门皆无故。然从无色有(arūpa bhava)死后，于欲界结生时，被认为是趣相之所缘，云何能于他有中未曾为任何门所执取？应唯为意门所执取。为除此难，故云“于此，又因于《发趣论》(Paṭṭhāna)中……”等。从彼处死之有情，其欲界结生，以现在趣相为所缘者，是为此欲界结生——此为析句。欲界结生。亦由他人加行之力，令业等现起，应如是结合。“善习行者”，谓长时以行僧团事务、塔庙事务等方式，及以种种禅修业处方式，善习行业与业相者。“实有”，谓业等之现起实有。“来”，谓来此人世间而执取。彼时亦以奈落迦卒所示之种种趣相为所缘而命终。“彼”，指名瑞瓦蒂(Revatī)之女。问：奈落迦卒岂不能往三十三天(Tāvatiṃsa)之天宫耶？答：非不能。何以故？为示彼等乃大威力之夜叉(yakkha)种姓，故云“由彼等……”等。“毗沙门(Vessavaṇa)之使者”，谓毗沙门大王之使者。“住于近行定”，谓未达安止定(appanājhāna)故，住于近行修习之欲界定(kāmāvacarajjhāna)中。“彼等相”，谓地遍(pathavīkasiṇa)等之似相(paṭibhāga nimitta)。“欲界结生之所缘”，谓以彼等相为所缘之其他近行修习之业，或任何相应之趣相。“执取彼等相”，此语显示彼等相为临死速行所执取。然彼等相是概念法，非欲界结生之所缘。“现在趣相成就时即成就”，谓于彼有中，终生所应感受之所缘，于彼刹那现存者为现在，增长者为未来。于现在现起时，结生之所缘即得成就。未来虽未现起，然如已摄于现在中，此为意趣。又，依《毗婆毗尼》文，现在趣相如已现前，何以故？因仅由现在趣相即可成办其事，此为意趣。余者于此易知。于“彼等……”等句中，有者云：以《不动经》等中说“牟尼于何时灭度”故，一切知佛等般涅槃时之死心，以寂静相之涅槃为所缘。为示彼心绝非以欲界为所缘，以此而遣之，故云“彼等一切知佛虽已生起……”等。于“出世间法(lokuttara dhamma)”等句中，“彼等”，指十二不善心(akusala citta)及八智不相应善唯作速行(aṭṭhañāṇavippayuttakusalakriyajavana)。未得禅那之凡夫，不能缘广大定(mahaggatajjhāna)，故云“与概念法俱之欲界所缘”。“或彼等”，谓智相应欲界善心。得禅者亦唯缘彼智相应欲界善心。下地果人则唯缘自所证得之道、果、涅槃(maggaphala nibbāna)。“希求诸禅”，谓作愿“愿我未来成为得禅者”。“彼等亦”，谓彼等凡夫亦然。“彼等”，指彼出世间法。“受用”，指到达。“九集”，指《增支部》(Aṅguttara Nikāya)之九集。余者皆易解。

๑๓๕. วตฺถุสงฺคเห. ‘‘วตฺถู’’ติ นิสฺสย วิเสโส วุจฺจติ. ตานิ นิสฺสย วตฺถูนิ เยสํ ตานิ ตพฺพตฺถุกานิ. ‘‘เตสญฺจ สทฺโท น ยุชฺชตี’’ติ เตสํ วาเท จ สทฺโท น ยุชฺชติ. น หิ อลุตฺต จ การํ ทฺวนฺท ปทํ นาม อตฺถีติ. ‘‘ปุพฺพปเทสุ อาเนตพฺโพ’’ติ จกฺขุ วตฺถุ จ โสตวตฺถุ จาติอาทินา อาเนตพฺโพ. สมาส ปทํ น ยุชฺชติ. น หิ สมาส ปทโต เอก เทสํ อญฺญตฺถ อาเนตุํ ยุชฺชตีติ. อวิภตฺติก นิทฺเทโส นาม จกฺขุํ, โสตํ, ฆานํ, ชิวฺหา, กาโย, หทยํ, วตฺถุ จาติ วตฺตพฺเพ ปุพฺพปเทสุ อวิภตฺติก นิทฺเทโส. เอวญฺจสติ วตฺถุ สทฺโท จ สทฺโท จ ปุพฺพปเทสุ อาเนตุํ ลพฺภนฺตีติ. กามตณฺหาย อธีเนน อายตฺเตน กามาวจร กมฺเมน นิพฺพตฺตา กามตณฺหาธีน กมฺม นิพฺพตฺตา. ‘‘รูปาทีนํ ปริโภโค’’ติ รูปาทีนํ ปญฺจกามคุณานํ ปริโภโค. ‘‘ปริตฺตกมฺมํ ปี’’ติ สพฺพํ กามาวจร กมฺมมฺปิ. ‘‘ปูรยมานํ’’ติ ปริปูเรนฺตํ. จกฺขุ ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม. โสตํ สวนานุตฺตริยํ นาม. สพฺเพสํ ทสฺสน กิจฺจานํ มชฺเฌ พุทฺธ ทสฺสนา ทิวเสน อนุตฺตรํ ทสฺสนํ ชเนตีติ ทสฺสนานุตฺตริยํ. เอวํ สวนานุตฺตริเยปิ จตุสจฺจ ธมฺมสฺสวนา ทิวเสนาติ วตฺตพฺพํ. ‘‘อชฺฌตฺต พหิทฺธ สนฺตา เนสุ ปี’’ติ [Pg.119] อชฺฌตฺต สนฺตาเนปิ พหิทฺธ สนฺตาเนปิ. ‘‘สุทฺเธ’’ติ เกนจิ อาโลเกน จ อนฺธกาเรน จ วิรหิเต. อาโลโก หิ เอโก รูป วิเสโส. ตถา อนฺธกาโร จ. เต จ ตตฺถ นตฺถิ. ‘‘อิมสฺมึ สงฺคเห’’ติ วตฺถุ สงฺคเห. วิสิฏฺฐํ ชานนํ วิชานนํ. ตญฺจ วิชานนํ ตีสุ มโนธาตูสุ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘วิชานน กิจฺจาภาวโต’’ติ. อาวชฺชน กิจฺจํ กิเมตนฺติ, มนสิการ มตฺตํ โหติ. สมฺปฏิจฺฉน กิจฺจญฺจ ปญฺจวิญฺญาเณหิ ยถา คหิตาเนว ปญฺจารมฺมณานิ สมฺปฏิจฺฉน มตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘วิเสสชานน กิจฺจานิ น โหนฺตี’’ติ. ทสฺสนํ, สวนํ, ฆายนํ, สายนํ, ผุสน, นฺติ อิมานิ กิจฺจานิ โถกํ วิเสส ชานน กิจฺจานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจกฺขโต ทสฺสนา ทิวเสนา’’ติอาทึ. โถกํ วิเสส ชานน กิจฺจานิ โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ ปญฺจวิญฺญาณานีติ วุตฺตานิ. อวเสสา ปน สนฺตีรณาทโย มโนวิญฺญาณธาตุโย นามาติ สมฺพนฺโธ. นนุ มนนฏฺเฐน มโน จ ตํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณญฺจาติ วุตฺเตปิ ปญฺจวิญฺญาเณหิ วิเสโส นตฺถีติ อาห ‘‘อติสฺสย วิเสส ชานน ธาตุโยติ อตฺโถ’’ติ. เอวํ สนฺเตปิ โส อตฺโถ สทฺทยุตฺติยา สิทฺโธ น โหติ. ยทิจฺฉา วเสน วุตฺโต โหตีติ อาห ‘‘ปริยาย ปทานํ’’ติอาทิ. เอเตน โส อตฺโถ สทฺทยุตฺติยา เอว สิทฺโธ. น ยทิจฺฉาวเสน วุตฺโตติ ทสฺเสติ. ‘‘วิเสสน สมาเส’’ติ มโน จ ตํ วิญฺญาณญฺจาติ มโนวิญฺญาณนฺติ เอวรูเป กมฺมธารย สมาเส. ‘‘ปทฏฺฐานํ’’ติ เอตฺถ ปทนฺติ จ ฐานนฺติ จ การณตฺถ วจนานิ, ตสฺมา ปริยาย สทฺทา นาม. ปทญฺจ ตํ ฐานญฺจาติ วุตฺเต อติสฺสย การณนฺติ อตฺโถ วิญฺญายติ. ตถา ทุกฺข ทุกฺขํ, รูป รูปํ, ราช ราชา, เทวเทโวติอาทีนิ. ‘‘กตฺถจิ ทิสฺสติ ยุชฺชติ จา’’ติ น หิ กตฺถจิ ทิสฺสติ จ. สเจปิ กตฺถจิ ทิสฺเสยฺย, น หิ ยุชฺชติ จาติ อตฺโถ. ‘‘มนโส วิญฺญาณํ’’ติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิ จิตฺตโต ปฏฺฐาย ยาวจุติ จิตฺตา อนฺตเร สพฺพํ จิตฺต สนฺตานํ สตฺต วิญฺญาณ ธาตูนํ วเสน วิภาคํ กตฺวา อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ปญฺจทฺวารา วชฺชนญฺจ สมฺปฏิจฺฉน ทฺวยญฺจ มโนธาตุ มตฺตตฺตา มโน นาม. ปญฺจวิญฺญาณานิ วิญฺญาณ มตฺตานิ นาม. อวเสสานิ สพฺพานิ วิญฺญาณานิ มนสฺส วิญฺญาณนฺติ [Pg.120] อตฺเถน มโนวิญฺญาณานิ นาม. ตตฺถ ‘‘มนสฺส วิญฺญาณํ’’ติ อนนฺตร ปจฺจย ภูตสฺส วา มนสฺส ปจฺจยุปฺปนฺน ภูตํ วิญฺญาณํ. เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉน ทฺวยํ ปจฺจยมโน นาม. สนฺตีรณโต ปฏฺฐาย ยาว ทฺวารนฺตเร ปญฺจทฺวารา วชฺชนํ นาคจฺฉติ, ตาว อนฺตเร สพฺพํ มโนวิญฺญาณ สนฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺน วิญฺญาณํ นาม. ปุน ‘‘มนสฺส วิญฺญาณ’’นฺติ ปจฺจยุปฺปนฺน ภูตสฺส มนสฺส ปจฺจย ภูตํ วิญฺญาณํ. เอตฺถ ปญฺจทฺวารา วชฺชนํ ปจฺจยุปฺปนฺน มโน นาม. ตโต ปุเร สพฺพํ มโนวิญฺญาณ สนฺตานํ ปจฺจย มโน นาม. เสสํ สุวิญฺเญยฺยํ. อวเสสาปนาติอาทีสุ. ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุ ภาวํ สมฺภาเวตี’’ติ อวเสสา ปน ธมฺมา มโนวิญฺญาณธาตุ จ นาม โหนฺติ, หทย วตฺถุญฺจ นิสฺสายเยว วตฺตนฺตีติ เอวํ เตสํ ธมฺมานํ มโนวิญฺญาณธาตุ ภาวญฺจ สมฺภาเวติ, วณฺเณติ. สุฏฺฐุ ปกาเสตีติ อตฺโถ. เอตฺถ ปนาติอาทีสุ. ‘‘ปาฬิยํ’’ติ อินฺทฺริย สํยุตฺต ปาฬิยํ. ทุตียชฺฌาเน เอว อปริเสส นิโรธ วจนํ วิรุทฺธํ สิยา. กถํ, สเจ ปฏิโฆ อนีวรณา วตฺโถ นาม นตฺถิ. ปถมชฺฌานโต ปุพฺเพ เอว โส นิรุทฺโธ สิยา. อถ ทุตียชฺฌานุปจาเรปิ โส อุปฺปชฺเชยฺย, ปถมชฺฌานมฺปิ ปริหีนํ สิยา. ตสฺมึ ปริหีเน สติ, ทุตียชฺฌานมฺปิ นุปฺปชฺเชยฺย. เอวํ วิรุทฺธํ สิยา. ‘‘ปุริม การณเมวา’’ติ อนีวรณา วตฺถสฺส ปฏิฆสฺส อภาวโตติ การณํ เอว. ปรโตโฆโส นาม สาวกานํ สมฺมาทิฏฺฐิปฺปฏิลาภาย ปธาน ปจฺจโย โหติ. โส จ อรูปภเว นตฺถิ. ธมฺมาภิสมโย นาม จตุสจฺจ ธมฺมปฺปฏิเวโธ, พุทฺธา จ ปจฺเจก สมฺพุทฺธา จ สยมฺภุโน ปรโต โฆเสน วินา ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌนฺติ. เต จ ตตฺถ นุปฺปชฺชนฺติ. ‘‘รูปวิราค ภาวนายา’’ติ รูปวิราค ภาวนา พเลน. เตสํ รูปาวจร จิตฺตานํ. ‘‘สมติกฺกนฺตตฺตา’’ติ เตสุ นิกนฺติปฺปหานวเสน สุฏฺฐุ อติกฺกนฺตตฺตา. เสสํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยํ.

135. 《事摄》中。“事”(vatthu)是说一种特殊的所依。那些以此为所依者，即是“有彼事者”(tabbatthukāni)。“‘Tesañca saddo na yujjati’是说，在他们的论述中，‘ca’字不适用。因为并没有不省略‘ca’字的并列词(dvandapada)。“‘应从前文引出’(Pubbapadesu ānetabbo)是指应如‘眼所依与耳所依’等那样从前面的词中引出。复合词(samāsapada)不适用，因为不能从复合词中取出一部分用于别处。无变格的解释(Avibhattikaniddeso)是说，在应说‘眼、耳、鼻、舌、身、心所依处，以及事’时，在前面的词中使用了无变格的解释。这样，‘事’一词和‘ca’字才能从前面的词中引出。由欲贪所支配、所依的欲界业所生(Kāmataṇhāya adhīnena āyattena kāmāvacarakammena nibbattā)，即‘由欲贪所依之业所生’(kāmataṇhādhīnakammanibbattā)。“享受色等”(Rūpādīnaṃ paribhogo)是指享受色等五妙欲(pañcakāmaguṇa)。“即使是微小业”(Parittakammaṃ pi)是指一切欲界业。“圆满”(Pūrayamānaṃ)是指使其圆满。名为眼见无上(Cakkhu dassanānuttariyaṃ)。名为耳闻无上(Sotaṃ savanānuttariyaṃ)。在一切见的作用中，通过见佛陀而产生无上之见，故为见无上。同样，闻无上也应说是通过听闻四圣谛法。“于内外相续中”(Ajjhatta bahiddha santānesu pi)是指在内在相续和外在相续中。“于清净中”(Suddhe)是指远离任何光明与黑暗。光明是一种色，黑暗也是，而它们在那里不存在。“在此摄中”(Imasmiṃ saṅgahe)是指在《事摄》中。殊胜的了知是识知(vijānana)。而此识知于三意界(manodhātu)中无有，故说“因无识知作用”(vijānanakiccābhāvato)。转向(āvajjana)的作用是什么？仅是作意(manasikāra)而已。领受(sampaṭicchana)的作用也仅是领受五识所取之五所缘而已。因此说“无殊胜了知作用”(visesajānanakiccāni na honti)。见、闻、嗅、尝、触，这些作用有少许殊胜的了知作用，故说“以亲见等方式”(paccakkhato dassanādivasenā)等。它们有少许殊胜的了知作用，因此被称为五识。其关联是：剩余的审察(santīraṇa)等则名为意识界(manoviññāṇadhātu)。‘意’因思虑义而为意，‘识’因了知义而为识，若如是说，岂非与五识无别？对此，（论主）说其义为“最上殊胜了知界”。即使如此，此义也非由语理(saddayutti)所成。若是任意而说，则会说“是同义词(pariyāyapadānaṃ)”等。以此表明，此义实由语理所成，非是任意而说。“在限定复合词中”(Visesanasamāse)是指在“意即是识，故为意识(manoviññāṇa)”这类持业释(kammadhārayasamāsa)中。“近因”(Padaṭṭhānaṃ)一词中，“pada”和“ṭhāna”都是表示原因的词，因此是同义词。当说“是因，也是处”时，可理解为“最上之因”义。例如，苦中之苦(dukkhadukkhaṃ)、色中之色(rūparūpaṃ)、王中之王(rājarājā)、天中之天(devadevo)等。“‘在某处可见且合用’(Katthaci dissati yujjati cā)之义是：并非在某处可见，即使在某处可见，也并不合用。“意之识”(Manaso viññāṇaṃ)：于此，应将从结生心(paṭisandhicitta)到死亡心(cuticitta)之间的一切心相续，依七识界划分后，再来理解其义。五门转向(pañcadvārāvajjana)与二领受(sampaṭicchanadvaya)因仅是意界，故名为“意”。五识仅是识，故名为“识”。其余一切识，因有“意之识”义，故名为“意识”。其中，“意之识”是指作为无间缘(anantarapaccaya)的意所生的识。于此，二领受心名为缘意(paccayamano)。从审察(santīraṇa)开始，至五门转向心尚未生起之间的一切意识相续，名为缘生识(paccayuppannaviññāṇa)。再者，“意之识”是指作为缘生意的缘的识。于此，五门转向心名为缘生意(paccayuppannamano)。在此之前的一切意识相续名为缘意。其余易知。于“剩余者”(Avasesā pana)等句。“成就意识界性”(Manoviññāṇadhātubhāvaṃ sambhāveti)是说：剩余的诸法亦名为意识界，且必依心所依处而转起，如是成就、称扬彼等诸法之意识界性。义为善巧开示。于“于此”(Ettha pana)等句。“于圣典中”(Pāḷiyaṃ)是指于《根相应》(Indriyasaṃyutta)的圣典中。仅于第二禅说无余灭，此说或有相违。如何？若嗔恚(paṭigha)不是作为非盖法(anīvaraṇa)的所依，则其应于初禅前即已灭。若其于第二禅近行定中复生，则初禅亦应退失。初禅退失，则第二禅亦不得生。如是则有相违。“即是前因”(Purima kāraṇameva)是说，即是“因作为非盖法(anīvaraṇa)的所依的嗔恚(paṭigha)不存在”这个原因。他音(Paratoghoso)是声闻弟子得正见的主要助缘，而此缘于无色有中无有。法现观(Dhammābhisamayo)即四圣谛法之通达。佛陀与独觉佛(paccekasambuddha)乃无师自觉，无需他音而彻证法。彼等亦不生于彼处。“由修习离色贪”(Rūpavirāgabhāvanāya)是指依修习离色贪之力。彼等色界心“因已超越”(Samatikkantattā)是指因已由断除爱著而善超越彼等。其余一切皆易知。

ปกิณฺณกสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนานิฏฺฐิตา.

《杂项摄要释》之随释终。

๔. วีถิสงฺคหอนุทีปนา

4. 心路总摄随释

๑๓๖. วีถิสงฺคเห[Pg.121]. ‘‘เตสญฺเญ วา’’ติ จิตฺต เจตสิกานํ เอว. ‘‘วุตฺตปฺปกาเรนา’’ติ ‘ตตฺถ จิตฺตํ ตาว จตุพฺพิธํ โหติ กามาวจรํ รูปาวจรํ, ติอาทินา อิจฺเจวํ วุตฺตปฺปกาเรน. ‘‘ปุพฺพา ปรนิยามิตํ’’ติ วา ทฺวตฺตึส สุข ปุญฺญมฺหาติอาทินา นเยน ปุพฺพา ปรนิยามิตํ. ‘‘อารพฺภคาถายา’’ติ.

136. 于《心路总摄》(Vīthisaṅgaha)中。“彼等其他”(Tesaññe vā)即心与心所。“如前所说”(Vuttappakārena)即以‘于彼，心有四种，即欲界心、色界心等’如此所说之方式。“由前后者所限定”(Pubbāparaniyāmitaṃ)或由‘三十二种乐果由福业所生’等方式所限定。“于开端偈”(Ārabbhagāthāya)。

วีถิ จิตฺตวเสเนวํ, ปวตฺติย มุทีริโต;

ปวตฺติ สงฺคโห นาม, สนฺธิยํ ทานิ วุจฺจตี.ติ

心路依心如是演，流转过程已敷陈；流转总摄名如是，结生今当宣说。

เอวํ ปวตฺติกาเล ปวตฺติ สงฺคโห, ปฏิสนฺธิกาเล ปวตฺติ สงฺคโหติ สิทฺโธ โหติ. เกจิ วาเท ‘‘ปฏิสนฺธิ ปวตฺติยํ’’ติ นิทฺธารเณ คหิเต ทฺวีสุ ปฏิสนฺธิ สงฺคห ปวตฺติ สงฺคเหสุ อิทานิ ปวตฺติ สงฺคหํ ปวกฺขามิ, ปจฺฉา ปฏิสนฺธิ สงฺคหํ ปวกฺขามีติ อตฺโถ โหติ. ตตฺถ ‘‘ปฏิสนฺธิ สงฺคโห’’ติ ปฏิสนฺธิกาเล สงฺคโห. ‘‘ปวตฺติ สงฺคโห’’ติ ปวตฺติกาเล สงฺคโห. โส จ อุปริคาถาย น สเมตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ สตี’’ติอาทิมาห. ‘‘ตานิ ตีณิ ฉกฺกานิ นิกฺขิตฺตานี’’ติ ฉกฺกมตฺตานิ นิกฺขิตฺตานิ, น สกลํ. วตฺถุ ทฺวารา ลมฺพณ สงฺคโหติ อธิปฺปาโย. ‘‘สา ปนา’’ติ สาวิสยปฺปวตฺติ ปน. ‘‘กาจิ สีฆตมา’’ติ กาจิ อติเรกตรํ สีฆา. ‘‘ทนฺธา’’ติ สณิกา, จิรายิกา. ‘‘อนุปปนฺนา’’ติ อสมฺปนฺนา. อสมฺปนฺน โทโส อาคจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ธาตุเภทํ’’ติ สตฺต วิญฺญาณ ธาตูนํ วิภาคํ. ‘‘ธาตุนานตฺตํ’’ติ ธารณ กิจฺจนานตฺตํ. อิติ ตสฺมา มโนธาตุ วิสุํ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มนนํ’’ติ วิชานนภาวํ อปตฺตํ. อาวชฺชนมตฺต สมฺปฏิจฺฉนมตฺต สงฺขาตํ ชานนมตฺตํ. ‘‘ยํ กิญฺจิ มนนํ’’ติ อนฺตมโส อาวชฺชนมตฺต สมฺปฏิจฺฉนมตฺตํ ปีติ อธิปฺปาโย. ‘‘สุทฺโธ ปน มโนวิญฺญาณปฺปพนฺโธ’’ติ มโนทฺวาร วิการํ ปฏิจฺจ ปวตฺโต มโนวิญฺญาณปฺปพนฺโธ. น ภวงฺค มโนวิญฺญาณปฺปพนฺโธ. โส หิ วีถิมุตฺตตฺตา อิธ อปฺปสงฺโคติ[Pg.122]. มโนทฺวาเร ปน ทฺวิธาติ สมฺพนฺโธ. พุทฺธสฺส ภควโต ปถมาภินีหารกาโล นาม สุเมธตาปสกาเล พุทฺธ ภาวาย กาย จิตฺตานํ อภินีหารกาโล. อาทิสทฺเทน ปจฺฉิม ภเว ปฏิสนฺธิคฺคหณาทึ สงฺคณฺหาติ. ‘‘ชาติ ผลิกกฺขนฺธา วิย สมฺปชฺชนฺตี’’ติ เตน โอภาเสน อชฺโฌตฺถฏตฺตา ชาติผลิกกฺขนฺธ สทิสา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อุปปตฺติ เทว พฺรหฺมานํ ปนา’’ติ อุปปตฺติปฺปฏิสนฺธิกานํ โอปปาติก เทว พฺรหฺมานํ ปน. ‘‘ปสาท นิสฺสย ภูตานํ’’ติ จกฺขาทีนํ ปสาท วตฺถูนํ นิสฺสย มหาภูตานํ.

如是，于流转期有流转总摄，于结生期亦有流转总摄，此义成立。或者有些论师(keci vāda)认为“结生即是流转”，若此决定被接受，那么在结生总摄与流转总摄这两种总摄中，现在我将宣说流转总摄，之后将宣说结生总摄，此即其义。于此，“结生总摄”(paṭisandhi saṅgaho)者，结生期之总摄也；“流转总摄”(pavatti saṅgaho)者，流转期之总摄也。为示此义与上偈不合，故说“如是”(evaṃ sati)等句。“彼三组六法(chakka)被舍”，是说仅舍诸六法，而非全部。意指依处(vatthu)、门(dvāra)、所缘(ālambaṇa)之总摄。“而彼”(Sā pana)，即彼有境流转(sāvisayappavatti)。“有些极快”(Kāci sīghatamā)，即有些更为迅速。“慢”(Dandhā)，即缓慢、迟滞。“不成”(Anupapannā)，即不具足(asampannā)。是说将有不具足(asampanna)之过失(dosa)。“界之差别”(Dhātubhedaṃ)，即七识界(satta viññāṇa dhātu)之差别。“界之多样”(Dhātunānattaṃ)，即住持作用(dhāraṇa kicca)之多样。是故，意界(manodhātu)被单独宣说，此为关联。“意行”(Mananaṃ)，即未达了知(vijānanabhāva)之状态，仅名转向(āvajjana)、领受(sampaṭicchana)之知(jānana)。“任何意行”(Yaṃ kiñci mananaṃ)，意指乃至仅是转向、领受。“纯粹意识流”(Suddho pana manoviññāṇappabandho)，即缘意门(manodvāra)之变异(vikāra)而转起之意识流(manoviññāṇappabandho)，非有分(bhavaṅga)意识流。因其脱离心路(vīthimutta)，故于此不相关。于意门则有二种，此为关联。佛陀世尊(bhagavā)最初发愿(pathamābhinīhāra)之时，即善慧(Sumedha)隐士(tāpasa)时，为成就佛果而发身心之愿时。以“等”字摄最后有(pacchima bhava)之受生(paṭisandhiggahaṇa)等。“犹如纯净水晶体”(Jāti phalikakkhandhā viya sampajjantī)，意指因被彼光明(obhāsa)所遍覆(ajjhotthaṭa)，故如纯净水晶体(jātiphalikakkhandha)。“化生之天与梵天”(Upapatti deva brahmānaṃ pana)，即以化生(opapātika)而结生(upapattippaṭisandhika)之天与梵天。“净色所依之大种”(Pasāda nissaya bhūtānaṃ)，即眼等净色依处(pasāda vatthu)所依之大种(mahābhūta)。

‘‘ยานิ ปนา’’ติอาทีสุ. ทฺวตฺติ จิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ โยชนา. เอวํ ปรตฺถปิ. วิภูตสฺสาติ จ อวิภูตสฺสาติ จ อิทํ อาทิมฺหิ มโนทฺวาเร ปน วิภูตสฺสาติ จ อวิภูตสฺสาติ จ ปทานํ อุทฺธรณํ. ‘‘รูปา รูปานํ’’ติ รูป ธมฺมานญฺจ อรูป ธมฺมานญฺจ. ‘‘ตาวา’’ติ วีถิ จิตฺตปฺปวตฺติ ทสฺสนโต ปถมตรํ เอวาติ อตฺโถ. ‘‘อทฺธาน ปริจฺเฉทํ’’ติ ขณกาล ปริจฺเฉทํ. วิภาวนิปาเฐ ‘‘อติมหนฺตา ทิวเสน วิสย ววตฺถานํ โหตี’’ติ วจเนน อาทิมฺหิ ‘ฉวตฺถูนิ, ฉ ทฺวารานิ, ฉ อารมฺมณานิ, ฉ วิญฺญาณานิ, ฉ วีถิโย, ฉ ธาวิสยปฺปวตฺตี,ติ เอวํ วุตฺเตสุ ฉสุ ฉกฺเกสุ ฉธาวิสยปฺปวตฺตีติ ปทมตฺตํ สงฺคณฺหาติ. ตํ อนุปปนฺนํ โหติ. เตนาห ‘‘เอวญฺหิ สตี’’ติอาทึ. ‘‘วิสย ววตฺถานตฺถ เมวา’’ติ อติมหนฺตาทิ วิสย ววตฺถานตฺถเมว วุตฺตนฺติ น จ สกฺกา วตฺตุํ. รูปา รูป ธมฺมานํ อทฺธาน ปริจฺเฉโท นาม อภิธมฺเม สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺโพ. ตสฺมา ตสฺส ทสฺสนตฺถมฺปิ ตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สภาวปฺปฏิลาโภ’’ติ จินฺตน ผุสนาทีนํ ปาตุภาโว วุจฺจติ. ‘‘อนิวตฺตี’’ติ อนนฺตรธานํ วุจฺจติ. ‘‘ปริหายิตฺวา’’ติ ชรา กิจฺจํ อาห. ‘‘อจฺฉราสงฺฆาฏกฺขณสฺสา’’ติ องฺคุลีนํ สงฺฆฏฺฏนกฺขณสฺส. อาจริยานนฺทตฺเถโร นาม อภิธมฺม ฏีกากาโร วุจฺจติ. ‘‘อสฺสา วิชฺชุยาฐิติ นาม วิสุํ น ปญฺญายตี’’ติ วิชฺชุปฺปาทํ ปสฺสนฺตานํ น ปญฺญายติ. ตถา จิตฺตมฺปิ วฑฺฒนานนฺตรเมว ภิชฺชตีติ โยชนา. เตนาห ‘‘ตํ ปี’’ติอาทึ. อุทยภาโค นาม วฑฺฒนภาโค, วยภาโค นาม อนฺตรธานภาโค. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติ ลทฺธคุณ วจนํ. ‘‘เอกํจิตฺตํ [Pg.123] ทิวสํ ติฏฺฐตี’’ติ ปุจฺฉา วจนํ. ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญา วจนํ. ‘‘วยกฺขโณ’’ติ ปุจฺฉา. ‘‘น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ ปฏิกฺเขโป. ปจฺจตฺต วจนสฺส เอการตฺตํ. เอวํ นวตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ‘‘มหาเถเรนา’’ติ โมคฺคลิ ปุตฺตติสฺส มหาเถเรน. นนุ สุตฺตนฺเตสุ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นา’’ติ น อุปลพฺภติ. ‘‘อิมสฺส วุตฺตตฺตา’’ติ อิมสฺส วจนสฺส วุตฺตตฺตา. สงฺขต ลกฺขณํ วิสโย เยสํ ตานิ สงฺขต วิสย ลกฺขณานิ. สงฺขต ธมฺมเมว อาหจฺจ ติฏฺฐติ. อยํ อภิธมฺเม ธมฺมตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘สงฺคห กาเรนา’’ติ อาจริย พุทฺธโฆสตฺเถรํ วทติ. ‘‘อตฺถิกฺขณํ’’ติ ขณทฺวยเมว วุจฺจติ. อิติ วตฺวา ตมตฺถํ สาเธนฺตีติ สมฺพนฺโธ. คาถายํ. ‘‘ตสฺเสวา’’ติ ตสฺสา ฐิติยา เอว เภโท. สพฺพทา สพฺพปาณินํ มรณํ นาม วุจฺจตีติ โยชนา. ‘‘ตมตฺถํ’’ติ ตานิ อตฺถิกฺขณํ อุปาทาย ลพฺภนฺตีติ อตฺถํ. ‘‘อถวา’’ติ เอโก เถรวาโท. ‘‘สนฺตติ วเสน ฐานํ’’ติ ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ เอตฺถ ฐิตภาวสงฺขาตํ ฐานํ สนฺตติ ฐิติวเสน เวทิตพฺพนฺติ วทนฺติ. ‘‘อิมสฺมึ ปน สุตฺเต’’ติ เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ อิทํ สุตฺตํ วทติ. ‘‘อปฺปฏิพาเหตฺวา’’ติ อนีวาเรตฺวา. ยาวฑฺฒนสฺส นิวตฺติ นาม อตฺถิ. อุทย ปริยนฺต มตฺตภูตา สา เอว นิวตฺติ. ‘‘ทฺวีหิ ขนฺเธหี’’ติ รูป ชรา รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิตา. อรูป ชรา สงฺขารกฺขนฺเธนาติ เอวํ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ. ยญฺจ ตตฺถ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. รูปสฺส อุปฺปาโท ทฺวิธาภินฺทิตฺวา เทสิโต. กถํ, อุปจโย สนฺตตี ติโยชนา. ‘‘วิภาคา รหสฺสา’’ติ อุปฺปาโท อุปฺปชฺช นฏฺเฐน เอโก สมาโน รูปานํ วฑฺฒน สมเย อุปฺปาโท. อุปริ วฑฺฒนฏฺเฐน อุปจโยติ วุตฺโต. อวฑฺฒิตฺวา ฐิต สมเย อุปฺปาโท ยถา ฐิต นีหาเรน จิรกาลํ ปวตฺติ อตฺเถน สนฺตตีติ วุตฺโต. เอวํ วิภาคา รหสฺส. ‘‘ยถานุโลม สาสนํ’’ติ วิเนตพฺพ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยานุโลม สาสนํ.

“于‘Yāni panā’（任何）等句中，应连结为：‘跨越三十二心刹那而来至（意识）范围’。其他处亦然。‘明现’与‘不明现’，此乃于最初意门中，提取‘明现’与‘不明现’二词。‘Rūpārūpānaṃ’（色与非色）指色法与非色法。‘Tāvā’（尔时）意指从心路生起来看，是更早之义。‘Addhāna paricchedaṃ’（时限）意指刹那之时限。在《Vibhāvinī》中，依“对极大所缘，经一日方能确定”之语，于最初所说之六依处、六门、六所缘、六识、六心路、六境行相此六组六法中，仅取‘六境行相’一词。此不应理，故说‘evañhi sati’（若如是）等句。‘仅为确定所缘’，不能说‘极大’等仅为确定所缘而说。色法与非色法之时限，于阿毗达摩中应处处寻求。因此，为显示彼义，亦如是说，应如是理解。‘Sabhāvappaṭilābho’（自性之获得）被称为思惟、触等之显现。‘Anivattī’（不还）被称为‘消失’。‘Parihāyitvā’（衰败后）说的是老的作用。‘Accharāsaṅghāṭakkhaṇassa’（弹指刹那）指手指相击之刹那。阿难陀长老，被称为阿毗达摩之注释者。‘彼闪电之住时不可单独了知’，意指见闪电生起者亦不了知。同样，应连结为：心亦于增长之后即刻坏灭。故说‘taṃ pi’（彼亦）等句。生起部分名为增长部分，坏灭部分名为消失部分。‘Evañca katvā’（如是作已）是获得特质之言。‘一心能住一日’是问句。‘Āmantā’（是的）是承认之言。‘Vayakkhaṇo’（坏灭刹那）是问句。‘Na hevaṃ vattabbe’（不应如是说）是驳斥。此为个别之言。其义为：不应如是说。‘Mahātherena’（大长老）指目犍连子帝须(Moggaliputtatissa)大长老。应关联为：难道非经中所说耶？‘Nā’（无）意指不可得。‘Imassa vuttattā’（因已说此）意指因已说此言。以有为相为所缘者，彼等即有为所缘相。仅依有为法而住立，此意趣为：此乃阿毗达摩之法性。‘Saṅgahakārena’（摄论作者）指觉音长老。‘Atthikkhaṇaṃ’（存在刹那）意指仅说二刹那。应关联为：如是说已，成立彼义。偈颂中：‘Tassevā’（彼之）意指彼住时之坏灭。应连结为：恒常被称为一切有情之死亡。‘Tamatthaṃ’（彼义）意指依存在刹那而得之义。‘Athavā’（或者）是一种上座长老之说。‘Santati vasena ṭhānaṃ’（依相续而住）者，他们说：于‘住时显现其变异’一句中，此处被称为‘住立状态’之住，应知为依相续而住。‘Imasmiṃ pana sutte’（然于此经中）指此经所说：受之生起可了知，坏灭可了知，住时之变异可了知。‘Appaṭibāhetvā’（不阻碍）意指不阻止。增长之止息是存在的。彼止息即是生起之终点。‘Dvīhi khandhehī’（以二蕴）者，色之老包含于色蕴，非色之老包含于行蕴，如是为二蕴。应关联为：以及其中所说者。色之生起，以二种方式开示。如何？应连结为：积聚与相续。‘Vibhāgarahassa’（微细之分别）者：于色法增长之时，其生起以向上增长义，称为‘积聚’；于不增长而住立之时，其生起以如其所住之方式长时持续义，称为‘相续’。如是为微细之分别。‘Yathānuloma sāsanaṃ’（随顺教法）指随顺所调伏之个人的意乐之教法。

‘‘อรูป’’นฺติอาทีสุ. ‘‘อรูปํ’’ติ สพฺพโส รูปสณฺฐาน รหิตตฺตา จิตฺต เจตสิกํ นามํ วุจฺจติ. ‘‘อรูปิ สภาวตฺตา’’ติ อรูป ธมฺม สภาวตฺตา อิจฺเจวตฺโถ. ตตฺถ อรูป ธมฺม สภาโว นาม รูป ธมฺมโต สตคุเณนวาสหสฺสคุเณนวาสณฺหสุขุมสภาโว[Pg.124]. วิภาว นิปาเฐ. ‘‘คาหก คเหตพฺพ ภาวสฺส ตํ ตํ ขณวเสน นิปฺผชฺชนโต’’ติ เอตฺถ ปญฺจทฺวาร วีถีสุ วีถิ จิตฺตานญฺจ อารมฺมณานญฺจ วิสยี วิสยภาโว คาหก คเหตพฺพ ภาโว นาม. ‘‘ตํ ตํ ขณวเสน นิปฺผชฺชนโต’’ติ วีถิ จิตฺตานิ จ เอกสฺมึ อารมฺมเณปิ อาวชฺชนาทีหิ นานา กิจฺเจหิ คณฺหนฺตา เอว คหณ กิจฺจํ สมฺปาเทนฺติ. นานา กิจฺจานิ จ นานา จิตฺตานํ วเสน สมฺปชฺชนฺติ. อารมฺมณานิ จ ปุเรชาตานิ หุตฺวา ยาว ตานิ กิจฺจานิ สมฺปชฺชนฺติ, ตาว ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน ธรมานานิ เอว คหณํ สมฺปาเทนฺติ. เอวํ สติ, คาหกานํ วีถิ จิตฺตานญฺจ ขณตฺตยายุกตฺตา เอว คาหก กิจฺจํ นิปฺผชฺชติ, สิชฺฌติ. คเหตพฺพานํ อารมฺมณานญฺจ สตฺตรส จิตฺตกฺขณายุกตฺตา เอว คเหตพฺพ กิจฺจํ นิปฺผชฺชติ, สิชฺฌติ. เอวํ ตํ ตํ ขณ วเสน นิปฺผชฺชนโต. วิญฺญตฺติ ทฺวยํ เอก จิตฺตกฺขณิกํ. กสฺมา, จิตฺตานุ ปริวตฺติ ธมฺมตฺตา. ‘‘อุปฺปาทมตฺตา’’ติ นิปฺผนฺน รูปานํ อุปฺปาทมตฺตา. ‘‘ภงฺคมตฺตา’’ติ เตสเมว ภงฺคมตฺตา. ‘‘รูป ธมฺมานํ’’ติ นิปฺผนฺน รูป ธมฺมานํ. ‘‘อุปฺปาทนิโรธ วิธานสฺสา’’ติ อุปฺปาท นิโรธ วิธานภูตสฺส มหาอฏฺฐกถาวาทสฺส ปฏิสิทฺธตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ มหาอฏฺฐกถา วจนํ. ‘‘ตสฺมึ วาเท’’ติ ตสฺมึ มหาอฏฺฐกถาวาเท. ‘‘ตตฺถ อาคตา’’ติ ตสฺมึ วาเท อาคตา. ยํ ปน วิภาวนิยํ การณํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ ฏีกานยํ’’ติ ตํ โสฬส จิตฺตกฺขณายุก ทีปกํ มูลฏีกานยํ. ตทตฺถํ สาเธนฺเตน วิภาวนิ ฏีกาจริเยน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺคหการสฺส อฏฺฐกถา จริยสฺส. ‘‘อุปจรียตี’’ติ อุปจาร วเสน โวหรียติ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘เอตานี’’ติ อารมฺมณานิ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ เอก จิตฺตกฺขณํ. ‘‘เต จา’’ติ รูป ธมฺมา จ. ‘‘ปริปุณฺณ ปจฺจยูปลทฺธา’’ติ ปริปุณฺณํ ปจฺจยํ อุปลทฺธา. ‘‘โส’’ติ ฏีกากาโร. ‘‘อิตรานี’’ติ คนฺธรส โผฏฺฐพฺพานิ. ‘‘โคจรภาวํ’’ติ ปญฺจทฺวาริก จิตฺตานํ โคจรภาวํ. ‘‘ปุริมานิ ทฺเว’’ติ รูปสทฺทา รมฺมณานิ. ‘‘นิมิตฺต วเสน ฆฏฺเฏนฺตี’’ติ อาทาสํ ปสฺสนฺตสฺส มุขสทิสํ มุขนิมิตฺตํ มุขปฺปฏิพิมฺพํ อาทาเส อุปฏฺฐาติ. เอวํ รูปารมฺมณํ จกฺขุปสาเท สทฺทารมฺมณญฺจ โสตปสาเท ตํ สทิส นิมิตฺต วเสน ฆฏฺเฏนฺติ[Pg.125]. นวตฺถุ วเสน ฆฏฺเฏนฺติ. สยํ คนฺตฺวา น ฆฏฺเฏนฺตีติ อธิปฺปาโย. อสมฺปตฺตานญฺเญว อารมฺมณานํ. ‘‘นิมิตฺตุ ปฏฺฐาน วเสนา’’ติ นิมิตฺตสฺส อุปฏฺฐานวเสน. ‘‘นิมิตฺต อปฺปนาวเสนา’’ติ นิมิตฺตสฺส ปเวสน วเสน. มโนทฺวาเร ปน อสมฺปตฺตานิเยว หุตฺวาติ ปาฐเสโส. ‘‘อาปาตา คมนญฺเจตฺถา’’ติอาทีสุ. ‘‘ลญฺฉกานํ’’ติ ลญฺฉนการานํ. ‘‘ลญฺฉนกฺขนฺธํ’’ติ อโยมยํ ลญฺฉนกฺขนฺธํ. โส จ ลญฺฉนกฺขนฺโธ ตาลปณฺเณ อาปาเตตฺวา อกฺขรํ อุปฏฺฐาเปติ. ตตฺถ ‘‘อาปาเตตฺวา’’ติ อชฺโฌตฺถริตฺวา. ‘‘จกฺขาทิปฺปเถ’’ติ จกฺขาทีนํ วิสยกฺเขตฺเต. น เกวลํ อตฺตโน ทฺวาเรสุ เอว อาปาต มาคจฺฉนฺติ. อถ โข มโนทฺวาเรปิ อาปาต มาคจฺฉนฺติ. น เกวลํ ภวงฺค มโนทฺวาเร เอว อาปาต มาคจฺฉนฺตีติ โยชนา. ‘‘เตสุ ปนา’’ติ เตสุ อารมฺมเณสุ ปน. ตานิ อารมฺมณานิ เยสํ ตานิ ตทา รมฺมณานิ. น เอกกฺขเณ ปญฺจสุ อารมฺมเณสุ วีถิ จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ, เอเกกสฺมึ อารมฺมเณ เอวาติ วุตฺตตฺตา น ทฺวีสุ, น ตีสุ, น จตูสูติปิ วตฺตพฺพํ. พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิ ปญฺจารมฺมณานิ พหุจิตฺตกฺขณาตีเต ปญฺจทฺวาเรติ โยชนา. ปญฺจทฺวาเรติ จ ปญฺจทฺวาเรสูติ อตฺโถ. ‘‘เอวํ สตี’’ติ เตสํ ปสาทานํ อาวชฺชเนน สทฺธึ อุปฺปตฺติยา สติ. ‘‘อาทิลกฺขณํ’’ติ ปญฺจารมฺมณานํ ปญฺจทฺวาเรสุ อาปาตา คมน สงฺขาตํ วิสยปฺปวตฺติยา อาทิลกฺขณํ. จลนญฺจ ทฏฺฐพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยถา คหิตํ’’ติ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย คหิตปฺปการํ. วิภาวนิปาเฐ ‘‘โยคฺย เทสาวฏฺฐาน วเสนา’’ติ อาปาตํ อาคนฺตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน อเวจฺจฏฺฐาน วเสน. ยุชฺชนญฺจ, มนฺถนญฺจ, โขภกรณญฺจ, ฆฏฺฏนนฺติ จ อาปาตา คมนนฺติ จ วุจฺจตีติ โยชนา. เหฏฺฐา วุตฺโตเยว อาปาตา คมนญฺเจตฺถาติอาทินา. ‘‘นานา ฐานิเยสู’’ติ นานา ฐาเนสุ ฐิเตสุ. ‘‘เอโก ธมฺมนิยาโม นามา’’ติ ยถา โพธิสตฺเต มาตุกุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺเต ธมฺมนิยาม วเสน สกเล ชาติกฺเขตฺเต ปถวิกมฺปนํ อโหสิ. ตถา อิธปิ ปญฺจทฺวาเรสุ เอเกกสฺมึ ทฺวาเร อารมฺมเณ ฆฏฺเฏนฺเต ธมฺมนิยาม วเสน ภวงฺค จลนํ โหติ. อยํ ธมฺมนิยาโม นาม. ‘‘สเหวา’’ติ เอกโตเยว. กถํ [Pg.126] หทย วตฺถุ นิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺส จลนํ สิยาติ โยชนา. เอตฺถ จ ปญฺจวิญฺญาณสฺส จลนํ สิยาติ อิทํ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา, ตทา ปญฺจวิญฺญาณสฺส อวิชฺชมานตฺตา. ยทา จ ตํ วิชฺชติ, ตทา ตํ น จลตีติ น วตฺตพฺพํ. สพฺพมฺปิ หิ วีถิจิตฺตํ นาม จลติ เยวาติ. สนฺตติ นาม ปุพฺพา ปรปฺปพนฺโธ. สณฺฐานํ นาม สหปฺปวตฺตานํ เอกโต ฐิติ. อิธ สณฺฐานํ อธิปฺเปตํ. ปญฺจนิสฺสย มหาภูเตหิ สทฺธึ หทย วตฺถุ นิสฺสยภูตานํ เอก สณฺฐาน ภาเวน เอกาพทฺธตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘สณฺฐาน วเสนาติ ปน วตฺตพฺพํ’’ติ. ‘‘ตาทิสสฺส อนุกฺกม จลนสฺสา’’ติ วิภาวนิยํ เภริสกฺขโรปมาย สทฺธึ รูปาทินา ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตนฺนิสฺส เยสุ มหาภูเตสุ จลิเตสุ อนุกฺกเมน ตํ สมฺพนฺธานํ เสสรูปานมฺปิ จลเนน หทย วตฺถุมฺหิ จลิเต ตนฺนิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺส จลนา กาเรน ปวตฺติโตตีติ เอวํ วุตฺตสฺส อนุกฺกม จลนสฺส. ‘‘ภวงฺคปฺปวาหํ’’ติ ภวงฺค สนฺตตึ. ‘‘กุรุมานํ’’ติ กโรนฺตํ. สลฺลกฺเขนฺตํ’’ติ อิทเมวาติ สนฺนิฏฺฐาเปนฺตํ. ‘‘โยนิ โสมนสิการาทิวเสนา’’ติ โยนิ โสมนสิกาโร กุสล ชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย. อโยนิ โสมนสิกาโร อกุสล ชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย. นิรนุสย สนฺตานตา กฺริยชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย. เตสุ จ โสมนสฺส ชวนาทีนํ อุปฺปตฺติ ปจฺจโยปิ เหฏฺฐา จิตฺต สงฺคเห วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

“无色”等（词句）中。“无色”(arūpa)是指完全脱离色相形态，因此心与心所被称为“名”(nāma)。“无色的自性”是指无色法的自性，其义如此。其中，无色法的自性，相比于色法而言，具有百倍乃至千倍的微细自性。《明义疏》(Vibhāvanī)中说：“能取与所取之相，依其各自刹那而生起。”这里，五门心路中的心路心以及所缘境，能缘与所缘之相，即是能取所取之相。“依各自刹那生起”是指心路心即使面对同一个所缘，也通过转向(āvajjana)等不同作用来完成取相。不同的作用由不同的心来完成。所缘境先已存在，直到这些作用完成期间，始终以现行状态持续，方能完成取相作用。像这样，能取的心路心由于只有三小刹那的寿命，因此能取作用方能生起与完成；所缘境由于持续十七心刹那的寿命，因此所取作用方能生起与完成。这就是“依各自刹那生起”的意思。二表，即身表(kāyaviññatti)与语表(vacīviññatti)，皆为一心刹那性。为什么呢？因为它们随心而转。“唯生起”是指已产生的色法仅生起那一刹那。“唯坏灭”是指它们也仅坏灭那一刹那。“色法”是指已产生的色法。“生灭之规定”是指与《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)所主张的生灭规定被驳斥相关联。“彼”指的是《大义注》的说法。“在那论中”是指在那本《大义注》中。“那里出现的”是指在那论中出现的。而《明义疏》中所说的理由，即是其关联。“那个复注之理趣”是指那个阐明十六心刹那寿命的《根本复注》(Mūlaṭīkā)之理趣。那个意义由《明义疏》的论师为了成立其义而说，此即其关联。摄要论作者与义注作者。“被假借”是指以假借之方式称说。《明义疏》中：“这些”指的是所缘境。“那”指的是一心刹那。“那些”也指色法。“圆满获得诸缘”是指圆满地获得诸缘。“他”指的是《复注》(Ṭīkā)的作者。“其他的”指的是香、味、触三种所缘。“所行境”是指五门心的所行境界。“前面的两种”指的是色与声两种所缘。“以影像接触”例如照镜子的人，镜子里会显现出与面容相似的面部影像。像这样，色所缘接触眼净色，声所缘接触耳净色，以和它们相似的影像来接触。不是以实物接触。其意是，它们并非亲自前往接触。对于未到达的所缘境。“以影像生起的方式”是指通过影像的呈现。“以影像进入的方式”是指通过影像的导入。在意门中，即使没有到达也能缘取，这是补足的文句。“投射”等句中。“刻印者”指的是刻印工匠。“刻印块”指的是铁制的刻印板。那个刻印板覆在贝叶上，使文字显现出来。其中“覆在”是指覆盖的意思。“眼等所行之处”指的是眼等诸识的所缘领域。它们不仅在各自的门处投射，而且也能投射到意门。其解释是，它们不仅在有分意门投射。“在那些之中”是指在那些所缘之中。彼所缘(tadārammaṇa)是‘以彼为所缘’的意思。由于已说心路心并非在一个刹那于五种所缘上生起，而是在各自的所缘上生起，因此也应说并非在两种、三种、四种所缘上生起。多个心刹那已逝的五种所缘，其解释是，它们在多个心刹那已逝的五门中。“五门”是指在五门之中。“像这样”是指当那些净色(pasāda)与转向同时生起时。“最初的特征”是指五种所缘在五门中，名为进入范围的所缘生起之最初特征。动摇也应被观察，即是其关联。“如所取”是指从结生以来所取的形态。《明义疏》中：“依据适合的安住处”是指依据能够进入范围的适合且必然的安住位置。结合、搅动、扰乱、接触等，皆称为进入范围，此即其解释。如同前面“投射等”的语句已经说过了。“住在不同的地方”是指安住在不同的位置。“一种法性规律(dhammaniyāma)”正如菩萨进入母亲的子宫结生时，法性规律使整个出生地界(jātikkhetta)震动。同样的道理，这里五门中任何一门所缘接触的时候，法性规律使有分(bhavaṅga)动摇。此即名为法性规律。“一起”是指同一时间。如何依靠心所依处(hadayavatthu)而存在的有分能够动摇呢？此即其解释。这里不应说五识(pañcaviññāṇa)会动摇。为什么呢？因为那时五识还没有生起。而当它存在时，也不应说它不动摇。因为所有心路心都是动摇的。相续(santati)是指前后连接。形态(saṇṭhāna)是指俱生法之共同安住。这里指的是形态。心所依处与作为其所依的五种所依大种，以一体形态而结合，故如此说。因此说“应以形态之方式来说”。“如此渐次动摇”指的是《明义疏》用鼓槌的比喻来说明：当色等所缘接触净色时，那些所依的大种动摇，进而相关的其余色法也动摇，导致心所依处动摇，而其所依的有分也以动摇的方式生起。此即所说的渐次动摇。“有分流”是指有分相续。“运作”是指正在运作。“确定”是指确定为“就是这个”。“如理作意等因”中：如理作意(yonisomanasikāra)是善速行(kusalajavana)生起的因缘；不如理作意(ayonisomanasikāra)是不善速行(akusalajavana)生起的因缘；无潜在烦恼是唯作速行(kiriyajavana)生起的因缘。这些速行生起的因缘，应依前面《摄阿毗达摩义论》(Abhidhammattha-saṅgaha)所说的方法来了解。

‘‘ภวงฺคปาโต’’ติอาทีสุ. ‘‘อาวชฺชนโต ปฏฺฐาย อุฏฺฐิตํ’’ติ กมฺม วิปากสนฺตานโต จ ตทารมฺมณโต จ มุญฺจิตฺวา วิสุํ กฺริยามย พฺยาปาเรน อารมฺมณนฺตรํ คเหตฺวา อุฏฺฐิตํ สมุฏฺฐิตํ. ภวงฺค จลนมฺปิ อุฏฺฐานสฺส อาทิ โหติ. ตสฺมา ตมฺปิ อุฏฺฐิเต จิตฺต สนฺตาเน สงฺคณฺหนฺโต ปถม ภวงฺค จลนโตเยว วาติ วุตฺตํ. ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน’’ติ วีถิ จิตฺตานํ อนุกฺกเมน อตฺตโน กิจฺเจหิ อารมฺมณปฺปวตฺติฏฺฐาเน. ‘‘โทวาริโกปมา’’ติ พธิรโทวาริโกปมา. ‘‘คามิลฺโลปมา’’ติ คามทารโกปมา. ‘‘อมฺโพปมา’’ติ อมฺพปฺผโลปมา. อญฺญาปิ อุปมา อตฺถิ. มกฺกฏสุตฺโตปมา, อุจฺฉุยนฺโตปมา, ชจฺจนฺโธปมา. ตาสพฺพาปิ อฏฺฐสาลินิยํ วิปากุทฺธาร กถาโต [Pg.127] คเหตพฺพา. ‘‘ยตฺถหี’’ติอาทีสุ. ‘‘กถํ ฉ ฉกฺก โยชนา โหตี’’ติ. จกฺขุ วตฺถุ วจนญฺจ, จกฺขุทฺวาร วจนญฺจ, รูปา รมฺมณ วจนญฺจ, จกฺขุ วิญฺญาณ วจนญฺจ, จกฺขุทฺวาร วีถิ จกฺขุ วิญฺญาณ วีถิ วจนญฺจ, อติมหนฺตา รมฺมณ วจนญฺจา,ติ เอตานิ ฉวจนานิ. เตหิ ฉฉกฺเกหิ อาหริตฺวา อิมิสฺสํ วีถิยํ ทสฺสิตานิ. เสสวีถีสุปิ ยถาลาภํ ทสฺสิตพฺพานิ. เอวํ ฉฉกฺกโยชนา โหติ. ‘‘เอตฺถ จ ยตฺตกานี’’ติอาทีสุ. ‘‘เอกูน ปญฺญาส ปริมาเณสู’’ติ เอกสฺสนิปฺผนฺน รูปธมฺมสฺส เอกปญฺญาส มตฺเตสุ ขุทฺทกกฺขเณสุ อุปฺปาทกฺขณญฺจ ภงฺคกฺขณญฺจ ฐเปตฺวา มชฺเฌ เอกูน ปญฺญาส มตฺตานิ ฐิติกฺขณานิ สนฺติ. เตสุ ขเณสุ อนุกฺกเมน อุปฺปนฺนา เอกูน ปญฺญาส จกฺขุ ปสาทา จ สนฺติ. ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ เตสุ กตรสฺมึ นาม จกฺขุ ปสาเท น ฆฏฺเฏนฺตีติ น วตฺตพฺพานิ. ‘‘เตสุ ปนา’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ. ‘‘ยเทว เอกํ จกฺขู’’ติ นิทฺธารณียํ. ตํ ปน กตมนฺติ. อตีต ภวงฺเคน สทฺธึ อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม ภวงฺค จลนกฺขเณ ลทฺธฆฏนํ เอกํ จกฺขุ. ตํ ปน จกฺขุ วิญฺญาณสฺส วตฺถุ ภาวญฺจ ทฺวารภาวญฺจ สาเธติ. เสสวิญฺญาณานํ ทฺวารภาวํ สาเธตีติ. เตนาห ‘‘ยถารหํ’’ติ. เอตเทว เอตํ เอว จกฺขุ กิจฺจ สาธนํ นาม โหติ วีถิ จิตฺตุปฺปตฺติยา วตฺถุ กิจฺจทฺวาร กิจฺจานํ สาธนโต. ‘‘ยํ มชฺฌิมายุกํ’’ติ มนฺทายุก อมนฺทายุกานํ มชฺเฌ ปวตฺตตฺตา ยํ มชฺฌิมายุกนฺติ วทนฺติ. ตํ กิจฺจ สาธนํ นามาติ โยชนา. ‘‘อิตรานิ ปนา’’ติ เอกูน ปญฺญาส ปริมาเณสุ จกฺขุ ปสาเทสูติ วุตฺตานิ, เตสุ เอกํ กิจฺจ สาธนํ ฐเปตฺวา เสสานิ อิตรานิ อฏฺฐ จตฺตาลีส จกฺขูนิ โมฆวตฺถูนิ นาม โหนฺติ. รูปา รมฺมเณหิ สทฺธึ ลทฺธ ฆฏฺฏนานมฺปิ สตํ วีถิ จิตฺตุปฺปตฺติยา วตฺถุ กิจฺจทฺวาร กิจฺจรหิตตฺตา. เตสุ กตมานิ มนฺทายุกานิ นามาติ อาห ‘‘ตานิ ปนา’’ติอาทึ. กิจฺจ สาธนโต ปุริมานิ นาม อตีต ภวงฺคโต ปุเร เตรสสุ ภวงฺเคสุ อาทิ ภวงฺคสฺส ภงฺคกฺขณโต ปฏฺฐาย ขเณ ขเณ อุปฺปนฺนา สตฺตตึส จกฺขุ ปสาทา. ตานิ มนฺทายุกานีติ วทนฺติ. กสฺมา, กิจฺจ สาธนโต อปฺปตรายุกตฺตา. กิจฺจ สาธนโต ปจฺฉิมานิ นาม อตีต ภวงฺคสฺส ฐิติกฺขณโต [Pg.128] ปฏฺฐาย ขเณ ขเณ อุปฺปนฺนา เอกาทส จกฺขุ ปสาทา, ตานิ อมนฺทายุกานีติ วทนฺติ. กสฺมา, กิจฺจ สาธนโต พหุตรายุกตฺตา. ตทุภยานิปิ อฏฺฐ จตฺตาลีส มตฺตานิ เวทิตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตโต’’ติ เตหิ อฏฺฐจตฺตาลีส มตฺเตหิ. ‘‘ปุริมตรานี’’ติ สตฺตตึส มนฺทายุเกหิ ปุริมตรานิ. ตานิ หิ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธตฺตา อิธ น คหิตานิ. ‘‘ปจฺฉิมตรานี’’ติ เอกาทส อมนฺทายุเกหิ ปจฺฉิมตรานิ. ตานิ จ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนานิปิ ตสฺมึ ขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธตฺตา อิธ น คหิตานิ. กสฺมา ปน จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธานิ ตทุภยานิ อิธ น คหิตานีติ. จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน ธรมานานํ อฏฺฐจตฺตาลีส มตฺตานํ จกฺขูนํ มชฺเฌ เอว กตมํ จกฺขุ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส วตฺถุ กิจฺจ ทฺวาร กิจฺจํ สาเธตีติ อาสงฺกิตพฺพํ โหติ. เอตฺถ จ ปญฺจ วตฺถูนิ นาม อตฺตโน ฐิติกฺขเณ เอว ปญฺจวิญฺญาณานํ วตฺถุทฺวาร กิจฺจ สาธกตฺตา จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธตฺตา อิธ น คหิตานีติ จ, จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน ธรมานานนฺติ จ, วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

于“有分坠”等句中。“从转向开始生起”是指脱离业果相续及彼所缘，通过独立的唯作作用而执取另一所缘，从而生起、现起。有分波动也是生起的开端。因此，当其被包含在已生起的心相续中时，就说“或从最初的有分波动开始”。“在此处”是指在心路诸心依序以各自作用于所缘转起之处。“守门人喻”即聋守门人喻。“村童喻”即村童喻。“芒果喻”即芒果喻。此外尚有其他譬喻：猕猴经喻、甘蔗机喻、天生盲人喻。所有这些都应从《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)的“抉择异熟品”中了知。“于此中”等句中。“如何构成六六法？”是指：眼所依事之语、眼门之语、色所缘之语、眼识之语、眼门心路与眼识心路之语，以及极大所缘之语，此为六语。它们是从这六六法中引出，并在此心路过程中被阐明。其他心路过程也应依其相应之处加以阐明。如此便构成了六六法。“于此中若干”等句中。“于四十九量中”是指一个已成色的色法，在其五十一个微刹那中，除去生刹那和灭刹那，中间有四十九个住刹那。在这些刹那中，依次产生了四十九个眼净色。“于何者”是指不能说它们没有触及这些眼净色中的任何一个。“然于彼等中”是用于抉择的处格。“唯一眼”是所抉择者。那么，那是哪一个呢？是指一个与过去有分同时生起，超越它，并在有分波动刹那获得触击的眼。这个眼既能成就眼识的所依事，也能成就其门。它为其他心识成就门的作用。因此说“如其所应”。正是此眼，因其在心路生起时成就了所依事和门的作用，故名为“作用成就”。“中寿者”是指，因其处于短寿者和长寿者之间，故被称为中寿者。应结合理解为：彼即名为“作用成就”者。“其他的”是指，在所说的四十九个眼净色中，除去一个作用成就者，其余四十八个眼净色被称为“无用所依事”。因为它们虽然与色所缘获得了触击，但对于心路的生起，却缺少所依事和门的作用。它们之中哪些是短寿的呢？（义注）言：“彼等”是指在作用成就者之前，从过去有分之前的十三个有分中，从最初有分的灭刹那开始，刹那刹那所产生的三十七个眼净色。它们被称为短寿者。为什么呢？因为它们比作用成就者寿命更短。在作用成就者之后，从过去有分的住刹那开始，刹那刹那所产生的十一个眼净色，它们被称为长寿者。为什么呢？因为它们比作用成就者寿命更长。应知此二者共计四十八个，这是其关联。“从彼”是指从那四十八个。“更早的”是指比三十七个短寿者更早的。因为它们在眼识的生时，并未以住立的状态存在，所以此处不取。“更晚的”是指比十一个长寿者更晚的。它们虽然在眼识的生时已经生起，但在彼刹那并未以住立的状态存在，所以此处不取。然则，为何在眼识的生时，并未以住立的状态存在的这两者，此处不取呢？因为在眼识的生时，于以住立的状态存在的四十八个眼中，会生起此疑：究竟是哪一个眼成就了眼识的所依事和门的作用？于此，应知：所谓的五所依事，仅在自身的住时才能成就五识的所依事和门的作用，又因其在眼识的生时，并未以住立的状态存在，故此处不取。并且，也应了知所言“于眼识的生时，以住立的状态存在”之义。

‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ‘‘อิมาย วีถิยา’’ติ อิมาย อติมหนฺตา รมฺมณ วีถิยา. ‘‘สมุทายคฺคาหิกา’’ติ รูปา รมฺมณานํ สมูหคฺคาหิกา. ‘‘วณฺณสลฺลกฺขณา’’ติ วณฺณววตฺถานิกา. ‘‘วตฺถุคฺคาหิกา’’ติ ทพฺพ สณฺฐานคฺคาหิกา. ‘‘นามคฺคาหิกา’’ติ นาม ปญฺญตฺติคฺคาหิกา. ‘‘อลาตจกฺกสฺส คาหิกา วิยา’’ติ รตฺตนฺธกาเร เอโก อลาตํ คเหตฺวา ปริพฺภมติ. อญฺโญ ตํ ปสฺสนฺโต จกฺกํ วิย มญฺญติ. ตตฺถ อลาตสฺส คตคตฏฺฐาเน ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อารพฺภ จกฺขุทฺวาร วีถิโย อุปฺปชฺชนฺติ. มโนทฺวาร วีถิโย ปน ปุริม ปุริมาหิ จกฺขุทฺวาร วีถีหิ คหิตานิ อตีต รูปานิ อมุญฺจิตฺวา เอกโต สณฺฐานญฺจ สนฺตติญฺจ กตฺวา คณฺหนฺติ. ตทา ปสฺสนฺตสฺส จกฺกํ วิย อุปฏฺฐาติ. เอวํ อยํ สมุทายคฺคาหิกา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโท’’ติอาทีสุ. ‘‘ยสฺสา’’ติ ยสฺส อารมฺมณสฺส. จิตฺตานีติ จ นานารมฺมณานีติ จ กมฺมปทานิ. อวเสเส ตสฺมึ [Pg.129] อารมฺมเณ. ‘‘สงฺคห กาเรนา’’ติ โปราณ อฏฺฐกถาโย เอกโต สงฺคเหตฺวา กตตฺตา พุทฺธโฆสตฺเถเรน กตา สพฺพา อฏฺฐกถาโย สงฺคหฏฺฐกถา นาม. โส จ สงฺคห กาโรติ วุจฺจติ. ‘‘อิธ ปี’’ติ อิมสฺมึ อภิธมฺมตฺถ สงฺคเหปิ. ‘‘เถเรนา’’ติ อนุรุทฺธตฺเถเรน. ‘‘เอกมฺปิ อิจฺฉติ เยวา’’ติ. ‘‘ยสฺส หิ จตฺตารี’’ติอาทีสุ ยสฺส อารมฺมณสฺส จตฺตาริ วา ปญฺจวา ฉวาติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘ชวนมฺปิ อนุปฺปชฺชิตฺวา’’ติอาทีสุ. ‘‘อตฺตโน ปธาน กฺริยายา’’ติ อนุปฺปชฺชิตฺวาติ ปทสฺส ปรโต ‘ยํ ปวตฺตตี’ติ อตฺตโน ปธาน กฺริยาปทํ อตฺถิ. เตน อตฺตโน กฺริยาปเทน สทฺธินฺติ อตฺโถ. ‘‘กตฺถจิ วุตฺตา’’ติ กตฺถจิ สทฺทคนฺเถสุ วุตฺตา. อปิ จ, เหตุมฺหิ ตฺวาปจฺจโย ลกฺขเณ เหตุมฺหิ จ มานนฺต ปจฺจยา โชตนียฏฺเฐน วุตฺตา, น วจนียฏฺเฐนาติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘ปกติ นิยาเมนา’’ติ เอเตน ปจฺจย วิเสเสสติ, จตฺตาริ วา ปญฺจวา ฉวา ชวนานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ทีเปติ. เตนาห ‘‘เอตฺถปนา’’ติอาทึ. ‘‘ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ’’ติ วาสทฺทตฺเถ อญฺญปทตฺถ สมาสปทนฺติ วุตฺตํ ‘‘ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตฺตุํ วา’’ติ. ‘‘โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนตา’’ติ อาเสวน ปจฺจยตาวา ปจฺจยุปฺปนฺนตาวา. ‘‘อาวชฺชนายา’’ติ เอตฺถ โวฏฺฐพฺพน กิจฺจํ อาวชฺชนมฺปิ สงฺคณฺหาติ. อิธปิ อารมฺมณ ทุพฺพลตาย จตุปฺปญฺจ ชวนุปฺปตฺติ อิจฺฉิ ตพฺพาติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘อิธ ปี’’ติ อิมสฺมึ ปริตฺตา รมฺมณ วาเรปิ. ติโวฏฺฐพฺพนิกา ปญฺจ ปริตฺตา รมฺมณ วีถิโยติ โยชนา. ‘‘อิตรานี’’ติ ปริตฺต มหนฺตาติ มหนฺตา รมฺมณานิ. ‘‘อุภยถาปี’’ติ อาปาตา คมน วเสนปิ อารมฺมณ กรณ วเสนปิ. อิมสฺส ปทสฺส.

在“Ettha siyā”(此处或有)等句中。“Imāya vīthiyā”(此心路)指此极大所缘心路。“Samudāyaggāhikā”(总相取者)即对色所缘总体的把握。“Vaṇṇasallakkhaṇā”(显色分别者)即对色的辨别。“Vatthuggāhikā”(事取者)即对实体形态的把握。“Nāmaggāhikā”(名取者)即对名言概念的把握。“Alātacakkassa gāhikā viyā”(如执火轮者)：譬如暗夜中有人执火炬旋转，他人见之，误以为是火轮。此处，于火炬所经之处，缘于现前之色，眼门心路生起。而意门心路则不舍弃先前眼门心路所取的过去之色，将形态与相续合集而取。此时，于见者显现为轮相。应知此即为“总相取者”。在“Natthi tadārammaṇuppādo”(无彼所缘生)等句中。“Yassā”(之)是“yassa ārammaṇassa”(彼所缘之)的意思；“Cittāni”(诸心)与“nānārammaṇāni”(种种所缘)是业格；在其余的彼所缘中。“Saṅgahakārena”(由摄作者)：由于觉音(Buddhaghosa)长老汇集古代诸义注而作，故其所作的一切义注皆名为“摄义注”(Saṅgahaṭṭhakathā)，而他亦被称为“摄作者”(Saṅgahakāro)。“Idhāpi”(于此亦)指在此《阿毗达摩义摄》(Abhidhammatthasaṅgaha)中。“Therenā”(由长老)指由阿那律(Anuruddha)长老。“Ekampi icchati yeva”(亦欲其一)。“Yassa hi cattārī”(若于彼有四)等句，应与“cattāri vā pañca vā cha vā”(四、或五、或六)等相连接。在“Javanampi anuppajjitvā”(速行亦不生)等句中。“Attano padhānakiriyāya”(与其主要动词)：在“anuppajjitvā”(不生)一词之后，有其主要动词“yaṃ pavattati”(彼转起)，其义为与它自己的动词一起。“Katthaci vuttā”(某处所说)指在某些语法书中说。此外，应知：在因缘义上的“tvā”后缀，以及在特征和因缘义上的“māna”后缀，是以阐明义而说，非以言说义而说。“Pakati niyāmena”(依自然法则)：此句指明了特定的因缘，阐明了四、五或六个速行生起。因此，他说“Ettha pana”(于此则)等。“Dvattikkhattuṃ”(二三次)：此词被说为是在“vā”(或)字的意义上，表示他句所有义的复合词，即“dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā”(二次或三次)。“Voṭṭhabbanassa āsevanatā”(确定之重复性)即重复缘或由缘所生。“Āvajjanāya”(于转向)：此处，确定的作用亦包含转向。于此，亦因所缘力弱，故应接受四或五个速行的生起，应作如是连接。其中，“idhāpi”(于此亦)指在此有限所缘(parittārammaṇa)品中。应连接为：具有三次确定的五条有限所缘心路。“Itarāni”(其余)指有限所缘与广大所缘。“Ubhayathāpi”(二者亦)：此词是指依进入范围(āpāthagamanavasena)及依作所缘(ārammaṇakaraṇavasena)此二者。

๑๓๗. ‘‘มโนทฺวาเร ปนา’’ติอาทีสุ. ‘‘ปริตฺตกฺขณา ปี’’ติ จิตฺต ผสฺสาทโย อปฺปตรกฺขณาปิ. ‘‘อตีตานาคตา ปี’’ติ อตีตานาคต ธมฺมาปิ. ‘‘ฆฏฺฏเนนา’’ติ รูปาทีนํ ฆฏฺฏเนน. ‘‘ยตฺถา’’ติ ยสฺมึ ภวงฺเค. ‘‘ปญฺจทฺวารานุ พนฺธกํ’’ติ ปญฺจทฺวาร วีถิ อนุคตํ. อตีตํ อาลมฺพณํ ปวตฺเตติ เยวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยถาปาตา คตเมวา’’ติ ปกติยา อาปาตา คตปฺปการเมว. ‘‘ตถา ตถา’’ติ ทิฏฺฐ สมฺพนฺธาทินา เตน เตน ปกาเรน. ‘‘กิญฺจี’’ติ [Pg.130] กิญฺจิ อารมฺมณํ. ‘‘ทิสฺวา’’ติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา. ปญฺจทฺวารคฺคหิตญฺหิ อารมฺมณํ ปจฺจกฺขกตฏฺเฐน ทิฏฺฐนฺติ วุจฺจติ. ยํ กิญฺจิ อารมฺมณํ. ‘‘อนุมาเนนฺตสฺสา’’ติ เอวเมว ภวิตฺถ, ภวิสฺสติ, ภวตีติ อนุมานญฺญาเณน จินฺเตนฺตสฺส. ตํ สทิสํ อารมฺมณํ. ‘‘ปรสฺส สทฺทหนา’’ติ ปรวจนํ สุตฺวา ยถา อยํ วทติ, ตเถ เวตนฺติ สทฺทหนา. ‘‘ทิฏฺฐิ’’ วุจฺจติ ญาณํ วา ลทฺธิ วา. ‘‘นิชฺฌานํ’’ติ สุฏฺฐุ โอโลกนํ. ‘‘ขนฺตี’’ติ ขมนํ สหนํ. อญฺญถตฺตํ อคมนํ. ทิฏฺฐิยา นิชฺฌานํ ทิฏฺฐินิชฺฌานํ. ทิฏฺฐินิชฺฌานสฺส ขนฺติ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ. ‘‘เสสํ’’ติ นานากมฺม พเลนาติอาทิกํ. ‘‘เทวโต ปสํหารวเสนา’’ติ เทวตา กทาจิ เกสญฺจิ สุปินนฺเต นานารมฺมณานิ อุปสํหริตฺวา ทสฺเสนฺติ. เอวํ เทวโต ปสํหาร วเสนาปิ. อนุโพโธ นาม โลกิยญฺญาณ วเสน จตุสฺสจฺจ ธมฺมานํ อนุพุชฺฌนํ. ปฏิเวโธ นาม โลกุตฺตรญฺญาณ กิจฺจํ. อนนฺต รูป นิสฺสย ปจฺจยคฺคหเณน ปกตู ปนิสฺสย ปจฺจยมฺปิ อุปลกฺเขติ. จิตฺต สนฺตานสฺส อนนฺตรูปนิสฺสย ปจฺจยภาโว นามาติ สมฺพนฺโธ. อนนฺต รูป นิสฺสย ปจฺจยสตฺติ นาม อนนฺตร ปรมฺปร วิปฺผรณวเสน มหาคติกา โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อนนฺต รูป นิสฺสย ปจฺจยานุ ภาโวติปิ ยุชฺชติ. กถํ มหาวิปฺผาโรติ อาห ‘‘สกึ ปี’’ติอาทึ. ‘‘สุฏฺฐุ อาเสวิตฺวา’’ติ เอตฺถ ปจฺฉา อปฺปมุสฺสมานํ กตฺวา ปุนปฺปุนํ เสวนํ สุฏฺฐุ อาเสวนํ นาม. น เกวลํ ปุริม จิตฺต สนฺตานสฺส โส อุปนิสฺสย ปจฺจยานุภาโว เอว มหาวิปฺผาโร โหติ. ปกติยา จิตฺตสฺส วิจิตฺต ภาว สงฺขาตํ จินฺตนา กิจฺจมฺปิ มหาวิปฺผารํ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตญฺจ นามา’’ติอาทิวุตฺตํ. กถํ มหาวิปฺผารํ โหตีติ อาห ‘‘กิญฺจิ นิมิตฺตํ’’ติอาทึ. ‘‘กิญฺจิ นิมิตฺตํ’’ติ ทิฏฺฐาทีสุ นานา รมฺมเณสุ กิญฺจิ อปฺปมตฺตกํ ทิฏฺฐาทิกํ อารมฺมณ นิมิตฺตํ. ‘‘เตหิ จการเณหี’’ติ เตหิ กตฺตุภูเตหิ ทิฏฺฐาทีหิ การเณหิ. ‘‘โจทียมานํ’’ติ ปโยชียมานํ. ‘‘อชฺฌาสย ยุตฺตํ’’ติ อชฺฌาสเยน สํยุตฺตํ. ภวงฺค จิตฺตสฺส อารมฺมณํ นาม อวิภูตํ โหติ. ภวงฺคํ จาเลตฺวา อาวชฺชนํ นิโยเชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ลทฺธ ปจฺจเยสู’’ติ อาโลกาทิวเสน วา [Pg.131] ทิฏฺฐาทิวเสน วา ลทฺธ ปจฺจยวนฺเตสุ. ตทภินินฺนากาโร นาม นิจฺจกาลมฺปิ เตสุ อารมฺมเณสุ อภิมุขํ นินฺนากาโร. เตน อากาเรน ปวตฺโต มนสิกาโร. เตน สมฺปยุตฺตสฺส. เอเตหิ วจเนหิ สุทฺธมโนทฺวาเร อารมฺมณานํ อปาตาคมนญฺจ ภวงฺค จลนญฺจ น เกวลํ ลทฺธ ปจฺจยานํ อารมฺมณานํ วเสเนว โหติ. ตาทิเสน ปน มนสิกาเรน ยุตฺตสฺส สยญฺจ วีถิ จิตฺต จินฺตนา กิจฺจสฺส จิตฺตสฺส วเสนาปิ โหตีติ สิทฺธํ โหติ. น หิ อารมฺมณนฺตเร อภินินฺนากาโร นาม นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมา, อภาวิต จิตฺตานํ ปมาท พหุลานํ ชนานํ กทาจิ กรหจิ ภาวนา มนสิกาเร กรียมาเนปิ วีถิ จิตฺต สนฺตานสฺส พหิทฺธา นานารมฺมเณสุ อภินินฺนาการสฺส สนฺทิสฺสนโตติ. ‘‘ยถา เจตฺถา’’ติ ยถา เอตฺถ มโนทฺวาเร รูปารูป สตฺตานํ วิภูตา รมฺมเณปิ ตทา รมฺมณุปฺปาโท นตฺถิ, เอวนฺติ โยชนา. ญาณวิภงฺคฏฺฐกถายํ ปน โวฏฺฐพฺพนวาโรปิ อาคโต. ยถาห สุปิเนเนว ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เมติ กถนกาเลปิ อพฺยากโต เยวาติ. ตตฺถ หิ ‘‘อพฺยากโต เยวา’’ติ สุปินนฺเต มโนทฺวาเร ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อุปฺปนฺนสฺส อาวชฺชนสฺส วเสน อพฺยากโตเยว. ตโต ปรํ ภวงฺคปาโต. อฏฺฐสาลินิยมฺปิ วุตฺตํ อยํ ปน วาโร ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เม ติอาทีนิ วทนกาเล ลพฺภตีติ. ตํ ปน ปญฺจ ทฺวาเร ปริตฺตารมฺมเณ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อุปฺปนฺนสฺส โวฏฺฐพฺพนสฺส วเสน วุตฺตํ. ‘‘โสปิ อิธ ลทฺธุํ วฏฺฏติ เยวา’’ติ โสปิ วาโร อิมสฺมึ มโนทฺวาเร ลทฺธุํ วฏฺฏติเยว. ‘‘ภวงฺเค จลิเต นิวตฺตนกวารานํ’’ติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺค จลนมตฺเต ฐตฺวา วีถิ จิตฺตานิ อนุปฺปชฺชิตฺวา ภวงฺคปาตวเสน นิวตฺตนกานํ โมฆวารานํ มโนทฺวาเรปิ ปมาณํ น ภวิสฺสติเยว. อถ อิมสฺมึวาเร วีถิ จิตฺตปฺปวตฺติ นตฺถิ. เอวํ สติ, อิมสฺมึ วีถิ สงฺคเห โส วาโร น วตฺตพฺโพติ เจ. วตฺตพฺโพเยว. กสฺมา, ฉธา วิสยปฺปวตฺตีติ อิมสฺมึ ฉกฺเก สงฺคหิตตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิสเย จ อาปาตาคเต’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารมฺมณภูตา วิสยปฺปวตฺติ. เอเกกสฺมึ อนุพนฺธกวาเร. ‘‘ตทารมฺมณ วาราทโย’’ติ ตทารมฺมณ วาโร ชวนวาโร โวฏฺฐพฺพน วาโร [Pg.132] โมฆวาโร. เตสุ ปน ตทา รมฺมณวาโร วตฺถุคฺคหเณ จ นามคฺคหเณ จ น ลพฺภติ. ‘‘วตฺถู’’ติ หิ สณฺฐาน ปญฺญตฺติ. ‘‘นามํ’’ติ นาม ปญฺญตฺติ. น จ ตทา รมฺมณํ ปญฺญตฺตา รมฺมณํ โหตีติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถารหํ’’ติ. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ ทิฏฺฐวาราทีสุ ฉสุ วาเรสุ. เอตรหิ ปน เกจิ อาจริยาติ ปาฐเสโส. ‘‘อตีต ภวงฺค วเสนา’’ติ เอกํ ภวงฺคํ อติกฺกมฺม อาปาตา คเต อารมฺมเณ เอโก วาโร, ทฺเว ภวงฺคานิ อติกฺกมฺม อาปาตา คเต เอโกติอาทินา อตีต ภวงฺค เภทวเสน. ‘‘ตทา รมฺมณ วเสนา’’ติ ตทา รมฺมณสฺส อุปฺปนฺนวาโร อนุปฺปนฺน วาโรติ เอวํ ตทา รมฺมณ วเสน. กปฺเปนฺติ จินฺเตนฺติ, วิทหนฺติ วา. ‘‘ขณ วเสน พลวทุพฺพลตา สมฺภโว’’ติ ยถา ปญฺจทฺวาเร อติมหนฺตา รมฺมเณสุปิ อารมฺมณ ธมฺมา อุปฺปาทํ ปตฺวา อาทิโต เอกจิตฺตกฺขณมตฺเต ทุพฺพลา โหนฺติ. อตฺตโน ทฺวาเรสุ อาปาตํ อาคนฺตุํ น สกฺโกนฺติ. เอก จิตฺตกฺขณํ ปน อติกฺกมฺม พลวนฺตา โหนฺติ. อตฺตโน ทฺวาเรสุ อาปาตํ คนฺตุํ สกฺโกนฺติ. มหนฺตา รมฺมณาทีสุ ปน ทฺวิ จิตฺตกฺขณิกมตฺเต ทุพฺพลา โหนฺตีติอาทินา วตฺตพฺพา. น ตถา มโนทฺวาเร อารมฺมณานํ ขณ วเสน พลวทุพฺพลตา สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา นตฺถีติ อาห ‘‘ตทา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ตทา’’ติ ตสฺมึ วีถิ จิตฺตปฺปวตฺติกาเล. ‘‘ตตฺถา’’ติ มโนทฺวาเร.

137. 在“意门等”中。“极短暂”是指心、触等（心所），即使是极短的刹那。“过去未来”是指过去和未来的法。“通过碰撞”是指色法等的碰撞。“在何处”是指在哪个有分中。“五门相随”是指跟随五门心路过程的。过去所缘确实生起，此即是关联。“如自然呈现”是指其自然呈现的方式。“如此如此”是指通过所见关联等，以各种方式。“任何”是指任何所缘。“见”是指直接体验。五门所取的所缘，因其被直接体验，故称为“见”。任何所缘。“推想者”是指通过推论智思维“曾是这样、将会这样、正在这样”的人。相似的所缘。“信他言”是指听闻他人言语后，确信“此人所说就是如此”。“见”是指智慧或见解。“审察”是指善于观察。“忍”是指忍受、承受，不改变。见的审察称为“见审察”。见审察的忍称为“见审察忍”。“余”是指由种种业力等。“天神提示”是指天神有时在梦中向某些人呈现种种所缘。如此，通过天神提示也能（生起）。随觉是指以世间智随觉四圣谛法。现观是指出世间智的作用。通过把握无间色所依缘，也表示自然增上缘。心相续的无间色所依缘性，此即是关联。无间色所依缘力，是指通过无间和相续的扩散而有大作用，故如此说。无间色所依缘的影响力也可成立。如何有大扩散？他说“即使一次”等。“善修习”是指此后不忘失而反复修习，这称为善修习。不仅前心相续的增上缘影响力有大扩散。为了显示心自然的种种状态，即寻思作用，也有大扩散，故说“心名为”等。如何有大扩散？他说“任何相”等。“任何相”指在所见等种种所缘中，任何微小的所见等所缘相。“由那些原因”是指由那些作为作用因的所见等原因。“被激发”是指被运用。“与意图相应”是指与意图相应。有分心的所缘是不明显的。摇动有分后，转向（心）投入（所缘），此即是关联。“得缘时”是指由光明等或所见等而得缘的（所缘）。彼倾向是指常常对那些所缘的倾向。由此倾向而生起的作意。与此相应。这些语句说明，在纯意门中，所缘的未呈现以及有分的动摇，不仅是由获得因缘的所缘所致，而且由与如是作意相应的心，以及心路心自身的寻思作用所致，此结论成立。不能说对其他所缘没有倾向。为什么呢？因为未修习心者大多放逸，即使偶尔修习作意，心路相续对外在种种所缘的倾向也可见。“如此处”是指如此处意门中，对于色界和无色界有情，即使有明显的所缘，彼所缘（心）也不生起，此即是关联。在《智分别论义注》(Ñāṇavibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ)中，确定分也出现了。如说“我如梦中见，我如梦中闻”等说的时候，也是无记。其中“只是无记”是指梦中意门中二三次生起的转向（心），只是无记。此后是落入有分。在《含义阐明》（法集论义注）(Aṭṭhasālinī)中也说，此分在说“我如梦中见、我如梦中闻”等的时候可以得到。但是那是在五门中，对于微小所缘，二三次生起的确定分所说的。“此分在此意门中也应该得到”，即此分在此意门中也应该得到。“有分动摇后退回分”是指两次有分动摇后，心路心没有生起，以落入有分的方式退回的无效分，在意门中也没有限量。如果此分没有心路心生起。如果是这样，在此心路总集中，这个分不应该说吗？应该说。为什么呢？为了显示六种所缘生起包含在此六种之中，故说“所缘呈现时”等。作为所缘境的所缘生起。在各个相续分中。“彼所缘分等”是指彼所缘分、速行分、确定分、无效分。其中彼所缘分在事概念以及名概念中得不到。“事”是指形状概念。“名”是指名称概念。并且彼所缘不以概念为所缘故。因此说“如其所应”。“其中”是指在彼见分等六分中。此处省略了‘现在有些阿阇梨（说）’等文。“过去有分的方式”是指超越一个有分，所缘呈现时为一个分；超越两个有分，所缘呈现时为一个分等，以过去有分的差别方式。“彼所缘的方式”是指彼所缘已生起分、未生起分，如此以彼所缘的方式。思惟、考量，或者决择。“刹那的方式，强弱的可能”是指，如五门中，即使是极大的所缘，所缘法生起时，最初一心刹那也是弱的，不能到达自门呈现。超越一心刹那则强，能到达自门呈现。在巨大所缘等中，两心刹那是弱的等，应该如此说。然而在意门中，所缘并无依刹那而定的强弱之别。为什么没有呢？他说“彼时”等。其中“彼时”是指彼心路心生起的时候。“其中”是指意门中。

‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ‘‘สิยา’’ติ เกสญฺจิ วิจารณา สิยา. เอกํ อาวชฺชนํ อสฺสาติ เอกาวชฺชนา. ‘‘วีถี’’ติ วีถิจิตฺตปฺปพนฺโธ. เอกาวชฺชนา จ สา วีถิ จาติ วิคฺคโห. ‘‘อาวชฺชนํ’’ติ อาวชฺชน จิตฺตํ. ตํ วา อาวชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ ตํ ชวเนนา’’ติ เตน เตน ชวเนน สหุปฺปนฺนํ วา ปรสฺส จิตฺตํ อาวชฺชติ กินฺติ โยชนา. ‘‘กิญฺเจตฺถา’’ติ เอตฺถ วจเน กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ยทิ ตาว อาวชฺชนญฺจ ชวนานิ จาติ อธิกาโร. ‘‘ตญฺหิ จิตฺตํ’’ติ ปรสฺส จิตฺตํ. ‘‘เอวมฺปิ ภินฺนเมวา’’ติ ชวนานํ ธมฺมโต ภินฺนเมว. เอตฺถ อฏฺฐกถายํ วินิจฺฉิตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตํ จิตฺตํ นิรุทฺธมฺปิ ชวนานมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนเมว โหตีติ โยชนา. ‘‘อทฺธาวเสน คหิตํ’’ติ อทฺธา ปจฺจุปฺปนฺน วเสน คหิตํ. ‘‘สนฺตติวเสน คหิตํ’’ติ สนฺตติ [Pg.133] ปจฺจุปฺปนฺนวเสน คหิตํ. อาจริยานนฺทมเต. สพฺเพสมฺปิ อาวชฺชน ชวนานํ. จิตฺตเมว โหติ, ตสฺมา ธมฺมโต อภินฺนํ. ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โหติ, ตสฺมา กาลโต อภินฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนนฺตรปจฺจเย อตีโต จ ปจฺจุปฺปนฺโน จ ขณ วเสน ยุชฺชติ. ยทิ อทฺธาสนฺตติ วเสน ยุชฺเชยฺย, ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตร ปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุตฺโต ภเวยฺย. กสฺมา, เอกาวชฺชน วีถิยญฺหิ สพฺพานิ จิตฺตานิ อทฺธาสนฺตติ วเสน ปจฺจุปฺปนฺนานิ เอว โหนฺตีติ.

在“此处或有”等句中，“或有”是指某些人的思虑可能存在。“一转向”(ekāvajjanā)是“它有一个转向”之义。“心路”(vīthī)是指心路相续(vīthicittappabandho)。其分解(viggaho)为“一转向与彼心路”。“转向”(āvajjanaṃ)是指转向心(āvajjana cittaṃ)。或者，其关联是“它转向彼”。“以彼彼速行”一句，其释义(yojanā)为：与彼彼速行俱生，或转向他人之心。“此处何有”(kiñcetthā)的意思是：在此言语中，有可说之事。如果以“转向与速行”为主题(adhikāro)。“彼心”(tañhi cittaṃ)是指他人的心。“即使这样也是各异的”(evampi bhinnameva)是指速行就法(dhammato)而言是各异的。此处，其关联是，在义注(aṭṭhakathā)中已决择：彼心虽已灭，对速行而言仍是现在，如是释义(yojanā)。“依时段而取”(addhāvasena gahitaṃ)是依时段现在(addhā paccuppanna)而取。“依相续而取”(santativasena gahitaṃ)是依相续现在(santati paccuppanna)而取。依阿难师(Ācariyānanda)之见解，所有的转向与速行，都只是心，因此就法(dhammato)而言无异；并且是现在，因此就时间(kālato)而言无异。如是说。在无间缘(anantarapaccaye)中，过去与现在是依刹那(khaṇa)而连接的。如果依时段(addhā)与相续(santati)而连接，那么就应说：“现在法以无间缘为现在法的缘”。为何？因为在单一转向心路(ekāvajjana vīthi)中，所有的心皆依时段与相续而为现在。

๑๓๘. อปฺปนาวาเร. ‘‘อปฺปนา ชวนํ’’ติ กมฺมปทํ. ‘‘ตทา รมฺมณํ’’ติ กตฺตุปทํ. ‘‘อินฺทฺริย สมตาทีหี’’ติ สทฺธาทีนํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ อญฺญมญฺญํ อนติ วตฺตนวเสน สมตาทีหิ. ‘‘ปริโต’’ติ สมนฺตโต. ‘‘อุเปจฺจา’’ติ อุปคนฺตฺวา. อปฺปนํ วหิตุํ ชเนตุํ สมตฺถ ภาโว อปฺปนาวหสมตฺถภาโว. ‘‘ยสฺส ปวตฺติยา’’ติ ยสฺส อุปจาร ชวนสฺส ปวตฺติโต. ‘‘อจิรํ กาลํ’’ติ อจิเรกาเล. ปริตฺต ชาติกา นาม กามาวจรชาติ. ‘‘โคตฺตํ’’ติ กมฺมกตฺตุ ปทํ. ‘‘อภิภุยฺยตี’’ติ ภาวนา พเลน อภิภุยฺยมานํ โหติ. อภิมทฺทียมานํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘ฉิชฺชตี’’ติ อิทํ ปน อภิภวนสฺส สิขาปตฺต ทสฺสนํ. ยาว ตํ โคตฺตํ เฉทํ ปาปุณาติ, ตาว อภิภุยฺยติ, มทฺทียตีติ วุตฺตํ โหติ. โคตฺตํ อภิภวตีติ โคตฺรภูติปิ ยุชฺชติ. ‘‘ปญฺจมํ’’ติ ปญฺจเม จิตฺตวาเร. ‘‘ตทาหิ ชวนํ ปติตํ นาม โหตี’’ติ ปกติยา ชวนปฺปวตฺตินาม สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม โหติ. จตุตฺถญฺจ มุทฺธปตฺตํ. ปญฺจมโต ปฏฺฐาย ปติตํ. ตสฺมา ตสฺมึ ปญฺจมวาเร ชวนํ ปติตํ นาม โหติ. ‘‘ทุตีเยนา’’ติ ทุตีเยน เอว สทฺเทน. ‘‘ทุตียํ’’ติ ทุตีเย จิตฺตวาเร. ตทา อนุโลมํ ปถมชวนํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อลทฺธา เสวนํ อนุโลม’’นฺติ. ‘‘เอเตเนวา’’ติ เอเตน เอว สทฺท ทฺวเย เนว. อฏฺฐสาลินิยํ ปน อนุญฺญาตา วิย ทิสฺสติ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ. มนฺทปญฺญสฺส จตฺตาริ อนุโลมานิ โหนฺติ, ปญฺจมํ โคตฺรภุ, ฉฏฺฐํ มคฺคจิตฺตํ, สตฺตมํ ผลนฺติ. ‘‘อิตรฏฺฐกถาสู’’ติ วินยฏฺฐ กถาทีสุ. ‘‘ปฏิสิทฺธตฺตา’’ติ ปญฺจมํ โคตฺร ภุปฺปวตฺติยา ปฏิสิทฺธตฺตา [Pg.134] อาทิมฺหิ อฏฺฐนฺนํ อญฺญตฺรสฺมึติ วุตฺตตฺตา อิธ นิรุทฺเธติ ปทํ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพเมวาติ วุตฺตํ ‘‘นิรุทฺเธ อนนฺตรเมวาติ ปทจฺเฉโท’’ติ. อนนฺตร สทฺทสฺส จ นิจฺจํ สมฺพนฺธาเปกฺขตฺตา ตเมวปทํ วิภตฺติ ปริณาเมน อธิกตนฺติ อาห ‘‘นิรุทฺธสฺสาติ อตฺถโต ลทฺธเมวา’’ติ. ‘‘วสิภูตาปี’’ติ วสิภูตาปิ สมานา. ‘‘เอกวารํ ชวิตฺวา’’ติ อิทํ โลกิยปฺปนาวเสน วุตฺตํ. โลกุตฺตร อปฺปนาปน สตฺตมมฺปิ อุปฺปชฺชติเยว. มูลฏีกา ปาเฐ ‘‘ภูมนฺตรปตฺติยา’’ติ โคตฺรภุ จิตฺตํ กามภูมิ โหติ. อปฺปนาปน มหคฺคตภูมิ วา โลกุตฺตรภูมิ วา โหติ. เอวํ ภูมนฺตรปตฺติยา. ‘‘อารมฺมณนฺตร ลทฺธิยา’’ติ ผลสมาปตฺติ วีถิยํ ผลชวนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถหิ ปุริมานิ อนุโลม ชวนานิ สงฺขารา รมฺมณานิ โหนฺติ. ผลชวนํ นิพฺพานารมฺมณํ. อิทญฺจ การณมตฺตเมว. ยถาวุตฺต เลฑฺฑุปมา เอว อิธ ยุตฺตรูปาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ เอตํ อตฺถชาตํ น โข เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อนทฺธนียา’’ติ อทฺธานํ ทีฆกาลํ นข มนฺตีติ อนทฺธนียา. อสารา. อสารตฺตา เอว สีฆตรํ รุหนฺติ. สีฆตรํ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ อาปชฺชนฺติ. สารวนฺตา ปน สาเรน สห วฑฺฒมานตฺตา สีฆตรํ นรุหนฺติ. สีฆตรํ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ นา ปชฺชนฺติ. เตนาห ‘‘เอกวสฺสชีวิโน’’ติอาทึ. ‘‘เอวเมวา’’ติอาทีสุ ‘‘ปติตชวเนสู’’ติ ปญฺจม ฉฏฺฐ สตฺตม ชวเนสุ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘สุปกฺกสาลิภตฺต สทิสานี’’ติ ยถา สาลิภตฺตานิ สุปกฺกตฺตา เอว มุทุตรานิ หุตฺวา ทุพฺพลานิ อจิรฏฺฐิติกานิ. ตสฺมึ ทิวเสปิ ปูติภาวํ คจฺฉนฺติ. เอวํ อปฺปนา ชวนานิ. ‘‘ยสฺมา จา’’ติอาทีสุ. ‘‘ทุวิธสฺส นิยมสฺสา’’ติ ชวนนิยมสฺส จ กาลนิยมสฺส จ. ‘‘ปฏิสนฺธิยา อนนฺตร ปจฺจย ภาวิโน’’ติ สตฺตม ชวน เจตนา อนนฺตร ปจฺจโย, ตทนนฺตเร ปวตฺตํ วิปาก สนฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺโน, ตเมว จ อวสาเน จุติ จิตฺตํ หุตฺวา ภวนฺตเร ปฏิสนฺธิ จิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจโย. เอวํ ปฏิสนฺธิ จิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจย ภาเวน อวสฺสํ ภวิสฺสมานสฺสาติ อตฺโถ. อิทญฺจ การณ มตฺตเมว. มหาฏีกาวจนํ ปน กิญฺจิ วตฺตพฺพ รูปนฺติ น ปฏิกฺขิตฺตํ. ‘‘นิรนฺตรปฺปวตฺตานํ’’ติ [Pg.135] อาทีสุ. ภินฺนา อสทิสา เวทนา เยสํ ตานิ ภินฺนเวทนานิ. ‘‘อาเสวน ปจฺจนีกานํ’’ติ อาเสวน ปจฺจยปฺปฏิ ปกฺขานํ. อภินฺนา เวทนา เยสนฺติ วิคฺคโห. กฺริยชวนานนฺตรํ อรหตฺตผลํ ผลสมาปตฺติ วีถิยํ ทฏฺฐพฺพํ. เสสเมตฺถสุวิญฺเญยฺยํ.

138. 安止时。“安止速行”(appanā javanaṃ)是作业语(kammapadaṃ)，“彼所缘”(tadārammaṇaṃ)是作者语(kattupadaṃ)。“由诸根平等”(Indriyasamatādīhī)是指由信等五根相互不超越而平等。“周遍”(Parito)即全面(samantato)。“趋向”(Upeccā)即走近(upagantvā)。能够引导、产生安止的状态，即是安止引导能力(appanāvahasamatthabhāvo)。“由其生起”(Yassa pavattiyā)是指由近行速行(upacārajavanassa)的生起。“不久”(Aciraṃ kālaṃ)即在不长的时间里(acirekāle)。所谓“少分种类”(Parittajātikā)即欲界种类(kāmāvacarajāti)。“种姓”(Gottaṃ)是作业兼作者语(kammakattupadaṃ)。“被征服”(Abhibhuyyatī)即被修习力(bhāvanābalena)所征服，意思是正被压制(abhimaddīyamānaṃ hoti)。而“被断除”(Chijjatī)是显示征服已达顶点。也就是说，直到那一种姓达到断除，才被称为被征服、被压制。“征服种姓”(Gottaṃ abhibhavati)即种姓心(gotrabhū)也成立。“第五”(Pañcamaṃ)是指在第五心路(cittavāre)。“那时速行被称为已衰”(Tadāhi javanaṃ patitaṃ nāma hoti)，因为通常速行的生起最多七次，第四次达到顶点，从第五次开始衰退，因此在第五心路中的速行被称为已衰。“由第二”(Dutīyenā)即由第二词(dutīyena eva saddena)。“第二”(Dutīyaṃ)是指在第二心路(cittavāre)，那时随顺(anuloma)是第一速行(pathamajavanaṃ)，即所谓“未得熟习的随顺”(aladdhāsevanamanulomaṃ)。“即由此”(Etenevā)即由此二词(etena eva saddadvayena eva)。但在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中似乎被允许，如彼处所说：“对于慧力迟钝者，有四次随顺，第五是种姓心，第六是道心，第七是果心。”“在其他义注中”(Itaraṭṭhakathāsu)即在《律藏义注》(Vinayaṭṭhakathā)等中。“因被遮止”(Paṭisiddhattā)，因为第五种姓心的生起被遮止，且有“在最初八者中的某一个”之说，所以此处必须要有“已灭”(niruddhe)一词，故说分词为“已灭之后紧接着”(niruddhe anantaramevāti padacchedo)。又因“无间”(anantara)一词恒常需要关联，故彼词通过格的变化而被补充进来，所以说“‘已灭的’是从义理上获得的”(niruddhassāti atthato laddhameva)。“即使已得自在”(Vasibhūtāpi)即虽已得自在。“速行一次后”(Ekavāraṃ javitvā)，这是就世间安止(lokiyappanā)而言；对于出世间安止(lokuttara-appanā)，第七（速行）也会生起。《根本复注》(Mūlaṭīkā)的读作“因达到另一地”(bhūmantarapattiyā)，种姓心(gotrabhucittaṃ)是欲地(kāmabhūmi)，而安止则是广大地(mahaggatabhūmi)或出世间地(lokuttarabhūmi)，如此是因达到另一地。“因获得另一所缘”(Ārammaṇantaraladdhiyā)，这是针对果等至心路(phalasamāpattivīthiyaṃ)中的果速行(phalajavanaṃ)而说。在那里，之前的随顺速行(anulomajavanāni)以诸行(saṅkhārā)为所缘，果速行则以涅槃(nibbāna)为所缘。而这也只是一个原因而已。应知如前所说的土块喻(leḍḍupamā)在此处最为恰当。“然此事不应如是见”(Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ)，即这一组义理不应如是见。“不持久的”(Anaddhanīyā)，即不能长久持续(addhānaṃ dīghakālaṃ na khamantīti)，是无核心的(asārā)。正因为无核心，所以生长得更快，更快地达到成长、繁茂。而有核心者，因与核心一同成长，故不快长，不快达到成长、繁茂。因此说“一年生的”(ekavassajīvino)等等。在“亦复如是”(Evamevā)等句中，“于已衰速行中”(patitajavanesu)是指在第五、第六、第七速行中。在“于此亦”(Ettha cā)等句中，“如善煮的优质米饭”(supakkasālibhattasadisāni)，即如优质米饭因煮得过熟而变得更软、无力、不久住，甚至在当天就会变质，安止速行也是如此。在“又因为”(Yasmā cā)等句中，“对于两种规定”(duvidhassa niyamassa)即对于速行规定(javananiyamassa)与时间规定(kālaniyamassa)。“对于作为结生之无间缘者”(Paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino)，即第七速行思(sattamajavanacetanā)是无间缘，紧随其后生起的异熟相续(vipākasantānaṃ)是缘生法，而它自身在最终成为死心(cuticittaṃ)后，又成为下一有(bhavantare)中结生心(paṭisandhicittassa)的无间缘。意思是，如此作为结生心的无间缘，它必然会存在。而这也只是一个原因而已。但《大复注》(Mahāṭīkā)之言，因有可说之处而未被驳斥。在“对于无间生起者”(Nirantarappavattānaṃ)等句中，“异受”(bhinnavedanāni)即它们的受(vedanā)是不同、不相似的(bhinnā asadisā)。“与熟习缘相违者”(Āsevanapaccanīkānaṃ)即与熟习缘(āsevanapaccayassa)对立者(paṭipakkhānaṃ)。其语法分析(viggaho)为“彼等之受无异”(Abhinnā vedanā yesanti)。应知在唯作速行(kriyajavanānantaraṃ)之后，于果等至心路(phalasamāpattivīthiyaṃ)中，有阿罗汉果(arahattaphalaṃ)。其余的在此处易于了知。

๑๓๙. ‘‘สพฺพถา ปี’’ติอาทีสุ. โลเก มชฺฌิมเก หิ มหาชเนหิ อิจฺฉิตมฺปิ กิญฺจิ อารมฺมณํ อติอุกฺกฏฺเฐหิ มนฺธาตุ ราชาทีหิ อิจฺฉิตํ น โหติ. ตถา เตหิ มหาชเนหิ อนิจฺฉิตมฺปิ กิญฺจิ อารมฺมณํ อติทุคฺคเตหิ ปจฺจนฺต วาสีหิ อิจฺฉิตํ โหติ. ตสฺมา อารมฺมณานํ อิฏฺฐานิฏฺฐ ววตฺถานํ ปตฺวา อติอุกฺกฏฺเฐหิ จ อติทุคฺคเตหิ จ ววตฺถานํ น คจฺฉติ, มชฺฌิมเกหิ เอว ววตฺถานํ คจฺฉติ. เตนาห ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทึ. ‘‘อารมฺมณํ’’ติ กตฺตุปทํ. ‘‘วิปากจิตฺตํ’’ติ กมฺมปทํ. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิ รูปํ. ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ กสฺมึจิ เอกสฺมึ ปุปฺเผ. ‘‘เตน วา’’ติ เตน วา สุขสมฺผสฺเสน วตฺเถน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

139. 于“Sabbathā pī”（亦在一切处）等句中。世间的中等大众所喜爱的任何所缘(ārammaṇa)，对于如真言王(Mandhātu)等最为尊贵者，并非他们所喜爱。同样，那些中等大众所不喜爱的某些所缘，对于最为贫困的边地居民却是他们所喜爱。因此，就所缘可爱与不可爱的确立而言，并不取决于最为尊贵者与最为贫困者，而仅取决于中等大众。是故说“Tattha ca”（于彼处）等。“Ārammaṇaṃ”（所缘）是主格，“Vipākacittaṃ”（异熟心）是宾格。“Kiñci”（任何）是指任何色。“Kismiñci”（于某处）是指于某一朵花。“Tena vā”（或以彼）是指以彼带来乐触的衣物。其余于此易知。

‘‘เวทนานิยโมปนา’’ติอาทีสุ. ‘‘อาทาเส มุขนิมิตฺตสฺส วิยา’’ติ ยถา อาทาเส มุข นิมิตฺตสฺส จลน จวนาทิโยโค นานาวณฺณโยโค จ ยถามุขเมว สิทฺโธ. ตถา วิปากานํ. เวทนา โยโค ปน ยถารมฺมณเมว สิทฺโธติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘เวทนาโยโค’’ติ นานาเวทนาโยโค. ‘‘กปฺเปตฺวา’’ติ จินฺเตตฺวา. ‘‘ปกปฺเปตฺวา’’ติ นานปฺปการโต จินฺเตตฺวา. น เกวลญฺจ วิปากานํ เอว ยถารมฺมณํ เวทนา โยโค โหตีติ โยชนา.

于“Vedanāniyamopanā”（受的确定导向）等句中。“Ādāse mukhanimittassa viya”（犹如镜中面相）者，譬如镜中面相的动摇、消失等，以及种种色泽，皆如实随脸庞而成。异熟也是如此。而受的相应，则唯随所缘而成，应如是连结文义。其中，“vedanāyogo”（受相应）是指种种受的相应。“Kappetvā”是思量义。“Pakappetvā”是种种方式思量义。应如是连结文义：不仅是异熟，其受的相应亦随所缘而有。

‘‘อยญฺจา’’ติอาทีสุ. ‘‘อฏฺฐกถายํ ปี’’ติ ปฏฺฐาน อฏฺฐกถายมฺปิ. ‘‘ตทารมฺมณ วเสนา’’ติ ตทารมฺมณวเสน ปวตฺตานนฺติ ปาฐเสโส. ‘‘ปญฺจนฺนํ’’ติ โสมนสฺส สนฺตีรเณน สทฺธึ จตฺตาริ มหาวิปาก โสมนสฺสานิ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘ปกติ นีหาเรนา’’ติ ปกติยา นิจฺจกาลํ ปวตฺตปฺปกาเรน. ปาฬิปาเฐ. ภาวิตานิ อินฺทฺริยานิ เยนาติ ภาวิตินฺทฺริโย. ‘‘มนาปํ’’ติ มโนรมฺมํ. ‘‘อมนาปํ’’ติ อมโนรมฺมํ. วิหเรยฺยนฺติ สเจ กงฺขตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปฏิกูเล’’ติ [Pg.136] อมนาเป. ‘‘อปฺปฏิกูล สญฺญี’’ติ มนาปสญฺญี. เอวํ เสเสสุ. ‘‘เตสํ’’ติ ขีณาสวานํ. ปาฬิปาเฐ. ‘‘สุมโน’’ติ โสมนสฺสิโต. ‘‘ทุมฺมโน’’ติ โทมนสฺสิโต. ปาฬิปาเฐ. ‘‘เมตฺตายวา ผรตี’’ติ อยํ สตฺโต อเวโรโหตูติอาทินา เมตฺตาจิตฺเตน วา ผรติ. ‘‘ธาตุโส อุปสํหรตี’’ติ ยถา ม ม กาโยปิ จตุธาตุ สมุสฺสโย โหติ. ตตฺถ เอกาปิ ธาตุ นาม ปฏิกูลา วา อปฺปฏิกูลา วา น โหติ. เกวลํ ตุจฺฉ สุญฺญ สภาวมตฺตา โหติ. เอวเมว อิมสฺส สตฺตสฺส กาโยปีติอาทินา ธาตุ โส อุปสํหรติ. ‘‘อสุภาย วา’’ติ อสุภ ภาวนาย วา. อสุภ ภาวนา จิตฺเตน วาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อสุภายา’’ติ วา ตสฺส อสุภภาวตฺถาย. เทวนาฏกา เทวจฺฉรา นาม. กุถิตานิ กุฏฺฐานิ เยสํ ตานิ กุถิต กุฏฺฐานิ. ‘‘สรีรานี’’ติ กายงฺคานิ. กุถิต กุฏฺฐานิ สรีรานิ ยสฺส โส กุถิตกุฏฺฐสรีโร. ‘‘กุถิตานี’’ติ อพฺภุกฺกิรณานิ. เวทนา ยุตฺตานิ โหนฺติ อิติ อปเร วทนฺตีติ โยชนา. ตสฺมา ปจฺจโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. กถํ ปจฺจโย โหตีติ อาห ‘‘ยถา อานิสํส ทสฺสเนนา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ วิสุทฺธิ มคฺคฏฺฐกถายํ. ‘‘พุทฺธสุพุทฺธตา ทสฺสเนนา’’ติ อตฺตโน สตฺถุภูตสฺส พุทฺธสฺส สุพุทฺธตา ทสฺสเนน. ‘‘อตฺตสมฺปตฺติ ทสฺสเนนา’’ติ มยํ ปน เอวรูปา ทุกฺขา มุตฺตามฺหาติ เอวํ อตฺตโน สมฺปตฺติ ทสฺสเนน. ‘‘อฏฺฐิกงฺกลิกเปตรูเป’’ติ นิมฺมํ สโลหิเต อฏฺฐิปุญฺชเปตสรีเร. ‘‘กุฏฺฐิโน’’ติ กุฏฺฐสรีรสฺส. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ ธมฺมปท อฏฺฐกถายํ. อติ อิฏฺเฐ เทวจฺฉร วณฺณาทิเก. อติ อนิฏฺเฐ กุถิตกุฏฺฐสรีราทิเก. ‘‘วตฺถุ ภูโต’’ติ อุปฺปตฺติฏฺฐาน ภูโต. ‘‘เตสํ เตสํ สตฺตานํ’’ติ กตฺตุ อตฺเถสามิวจนํ. ‘‘ตทุภยํ ปี’’ติ อุภยํ ตํ คหณํปิ. ‘‘เตสํ’’ติ เตสํ โลกิย มหาชนานํ. ‘‘วิปลฺลาสวเสเนว โหตี’’ติ เทวจฺฉรวณฺณาทีสุ อติอิฏฺเฐสุ อติอิฏฺฐาการโต คหณมฺปิ วิปลฺลาส วเสเนว โหติ. กสฺมา, เทวจฺฉร วณฺณาทีสุ อติ อิฏฺฐ สญฺญาย วิปลฺลาส สญฺญาภาวโต.

于“Ayañ ca”（此亦）等句中。“Aṭṭhakathāyaṃ pi”（义注中亦）是指《发趣论》(Paṭṭhāna)义注。“Tadārammaṇavasena”（以彼所缘故）是文句的补充，意为“随彼所缘而转起”。“Pañcannaṃ”（五种）是针对喜俱审察心(somanassasantīraṇa)及四种大果报喜俱心(mahāvipākasomanassa)而言。“Pakatinīhārena”（以自然方式）是指以其本然、恒常转起的方式。于圣典原文中，“bhāvitindriyo”（诸根已修）是指其诸根已被修习者。“Manāpaṃ”（适意）是心所喜乐义。“Amanāpaṃ”（不适意）是心不喜乐义。“Vihareyya”（当住于）与“sace kaṅkhati”（若有疑）相关联。“Paṭikūle”（于厌逆境）是指于不适意境。“Appaṭikūlasaññī”（不厌逆想者）是指有适意想者。其余以此类推。“Tesaṃ”（彼等）是指诸漏尽者。于圣典原文中，“sumano”（悦意）是指有喜悦者。“Dummano”（忧意）是指有忧恼者。于圣典原文中，“Mettāya vā pharati”（或以慈遍满）是指以“愿此有情无怨”等慈心而遍满。“Dhātuso upasaṃharati”（作意于界）是指如是作意：“犹如我此身亦为四大种(catudhātu)所成，其中任何一界，皆无可言厌逆或不厌逆，仅是空、无我之自性而已。此有情之身亦复如是”等。“Asubhāya vā”（或为不净）是指或以不净修习(asubhabhāvanā)，亦即以不净修习心而修。或“asubhāya”是指为达成其不净的状态。“Devaccharā”（天女）是天界的舞女。“Kuthitakuṭṭhāni”（溃烂麻风）是指那些已溃烂的麻风疮。“Sarīrāni”（身）是指身体支分。“Kuthitakuṭṭhasarīro”（身患溃烂麻风者）是指其身有溃烂麻风疮者。“Kuthitāni”（溃烂）是脓液流出义。另有人言，此与受相应，应如是连结文义。因此，它成为缘，此为关联。如何成为缘？答曰：“yathā ānisaṃsadassanena”（如见功德）等。其中，“aṭṭhakathāyaṃ”（于义注中）是指《清净道论》(Visuddhimagga)义注。“Buddhasubuddhatādassanena”（由见佛陀善觉）是指由见到作为自己导师的佛陀的善觉。“Attasampattidassanena”（由见自身成就）是指由见到“我等已从此等苦中解脱”的自身成就。“Aṭṭhikaṅkalikapetarūpe”（于骸骨饿鬼相）是指于无血肉、唯骨聚的饿鬼身。“Kuṭṭhino”（麻风病者）是指患麻风病之身。“Aṭṭhakathāyaṃ”（于义注中）是指《法句经》(Dhammapada)义注。于极可喜者，如天女之美貌等。于极不可喜者，如溃烂麻风之身等。“Vatthubhūto”（为事）是指成为生起之处。“Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ”（于彼彼有情）是作格义的属格。“Tadubhayaṃ pi”（彼二者亦）是指对二者的执取。“Tesaṃ”（彼等）是指那些世间大众。“Vipallāsavaseneva hoti”（唯由颠倒而有）是指对于天女美貌等极可喜境，执取为极可喜之相，亦唯由颠倒而有。何以故？因于天女美貌等极可喜境生起“极可喜想”，此想即是颠倒故。

วิภาวนิปาเฐ[Pg.137]. ‘‘ปวตฺติยา’’ติ ปวตฺตนโต. อฏฺฐกถาธิปฺปาเย ฐตฺวา วุตฺตตฺตา อฏฺฐกถาคารเวน’’ตํ วิจาเรตพฺพ เมวา’’ติ วุตฺตํ. อตฺถโต ปน อยุตฺตเมวาติ วุตฺตํ โหติ. เอสนโย อญฺญตฺถปิ. ‘‘ธมฺม จกฺขุรหิตา’’ติ ธมฺม ววตฺถานญฺญาณ จกฺขุ รหิตา. ‘‘กุสลากุสลานิ เยวา’’ติ เตสํ ธมฺม จกฺขุ รหิตานํ อุปฺปนฺนานิ กุสลากุสลานิเยว. คาถายํ. ‘‘รูปา’’ติ รูปโต นปฺปเวธนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สทฺทา’’ติอาทีสุปิ เอเสวนโย. นปฺปเวธนฺตีติ จ น จลนฺติ, น กมฺปนฺติ, จิตฺตญฺญถตฺตํ น คจฺฉนฺติ. ตถา อุเปกฺขา กฺริยชวนานนฺตรมฺปิ ตทารมฺมณานิ โสมนสฺสุ เปกฺขาเวทนา ยุตฺตานิ เอว สิยุนฺติ โยชนา. มูลฏีกาปาเฐ. ‘‘ตทารมฺมณตา’’ติ ตทารมฺมณตาย ตทารมฺมณภาเวน. ‘‘กตฺถจี’’ติ กตฺถจิ อภิธมฺม ปาฬิยํ. ‘‘วิชฺชมาเน จ ตสฺมึ’’ติ ตสฺมึ กฺริยชวนานุ พนฺธเก ตทา รมฺมเณ วิชฺชมาเน สติ. เอตํ ภวงฺคญฺจ นาม อนุพนฺธตีติ สมฺพนฺโธ. นทีโสโต ปฏิโสตคามินาวํ อนุพนฺธติ วิยาติ โยชนา. ‘‘สวิปฺผาริกํ เอวชวนํ’’ติ กิเลส ธมฺมานํ วิปลฺลาส ธมฺมานญฺจ วเสน ขณมตฺเตปิ อเนกสเตสุ อารมฺมเณสุ วิวิธากาเรน ผรณเวคสหิตํ กุสลากุสล ชวนเมว อนุพนฺธตีติ ยุตฺตํ. น ปน กฺริยชวนํ อนุพนฺธตีติ ยุตฺตนฺติ โยชนา. ‘‘ฉฬงฺคุ เปกฺขาวโต’’ติ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ, น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรตี-ติอาทินา วุตฺตาย ฉ ทฺวาริกวเสน ฉฬงฺค สมนฺนาคตาย อุเปกฺขาย สมฺปนฺนสฺส. วตฺตนํ วุตฺติ. สนฺตา วุตฺติ อสฺสาติ สนฺต วุตฺติ. ตํ วิจาเรนฺโต ‘‘ปฏฺฐาเน ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘ยทิ เจตํ วุจฺเจยฺยา’’ติ เอตฺถ ‘‘เอตํ’’ติ กฺริยา พฺยากเตติอาทิกํ เอตํ วจนํ. ‘‘ตสฺมึ’’ติ ตสฺมึ วจเน. ‘‘เอวมาทินา’’ติ เอวมาทินา นเยน. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อุตฺตรํ’’ติ ปริหารํ. ‘‘วิปสฺสนาจาร วเสนา’’ติ วิปสฺสนา ปวตฺติ วเสน. ‘‘เตสํ’’ติ โสมนสฺส โทมนสฺสานํ. ‘‘อิตรีตรานนฺตร ปจฺจยตา’’ติ อญฺญมญฺญานนฺตร ปจฺจยตาติ อตฺโถ. ‘‘เถเรนา’’ติ อนุรุทฺธตฺเถเรน. สพฺพานิ ตทา รมฺมณานิ, สพฺพานิ ภวงฺคานิ จ. ‘‘สมุทา จรนฺตี’’ติ จิรกาลํ สญฺจรนฺติ[Pg.138]. ‘‘เอตานิหี’’ติอาทินา เตสํ อฏฺฐารสนฺนํ ชวนานํ อนนฺตรํ ตทารมฺมณานํ อนิยมโต ปวตฺติยา การณยุตฺตึ ทสฺเสติ. สมฺภวติ อุปฺปชฺชติ เอเตนาติ สมฺภโว. ตทา รมฺมณสฺส สมฺภโว ตทา รมฺมณ สมฺภโว. อถวา, สมฺภวนํ อุปฺปชฺชนํ สมฺภโวติ อิเม ทฺเว อตฺเถ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา รมฺมณ สมฺภโว’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เยสํ ปนา’’ติอาทีสุ. ‘‘เยสํ’’ติ เยสํ ปุคฺคลานํ. ‘‘อิตรานี’’ติ อุเปกฺขา สนฺตีรณ ทฺวยโต อญฺญานิ. ‘‘น โหนฺตีติ น วตฺตพฺพานี’’ติ วุตฺตํ. เอวํสติ, กสฺมา เถเรน อิธ น วุตฺตานีติ. อฏฺฐสาลินิยํ อวุตฺตตฺตา อิธ น วุตฺตานีติ. อฏฺฐสาลินิยํ ปน กสฺมา น วุตฺตานิ. เยภูยฺย นิยมโสเต ปติตตฺตา น วุตฺตานิ. น ปน อลพฺภมานตฺตา น วุตฺตานีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘อุเปกฺขาสหคต สนฺตีรณ ทฺวยเมว วุตฺตํ’’ติ อาคนฺตุก ภวงฺคภาเวน วุตฺตํ. ยถาห อถสฺส ยทา โสมนสฺส สหคตปฺปฏิสนฺธิกสฺส ปวตฺเต ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปมาเทน ปริหีนชฺฌานสฺส ปณีต ธมฺโม เม นฏฺโฐติ ปจฺจเวกฺขโต วิปฺปฏิสาริ วเสน โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ตทา กึ อุปฺปชฺชติ. โสมนสฺสานนฺตรญฺหิ โทมนสฺสํ, โทมนสฺสานนฺตรญฺจ โสมนสฺสํ ปฏฺฐาเน ปฏิสิทฺธํ. มหคฺคต ธมฺมํ อารพฺภ ชวเน ชวิเต ตทา รมฺมณมฺปิ ตตฺเถว ปฏิสิทฺธนฺติ. กุสล วิปากาวา อกุสลวิปากาวา อุเปกฺขา สหคตา เหตุกมโนวิญฺญาณ ธาตุ อุปฺปชฺชติ. กิมสฺสา รมฺมณนฺติ. รูปาทีสุ ปริตฺต ธมฺเมสุ อญฺญตรํ. เอเตสุ หิ ยเทว ตสฺมึ สมเย อาปาตมาคตํ โหติ. ตํ อารพฺภ เอตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ-ติ. เอวํ โทมนสฺสสหคต ชวนานุรูปํ อุเปกฺขาสหคต สนฺตีรณ ทฺวยเมว อาคนฺตุก ภวงฺคภาเวน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ. ‘‘เอตมฺปิ ยุชฺชติ เยวา’’ติ อกุสล ชวนาวสาเน เอตํ สเหตุกํ อาคนฺตุก ภวงฺคํปิ ยุชฺชติเยว. ‘‘โทมนสฺส ชวนานนฺตรํ ภวงฺค ปาโตว โหตี’’ติ อุเปกฺขา สหคต มูลภวงฺค ปาโตว โหติ. อาคนฺตุก ภวงฺเคน กิจฺจํ นตฺถิ. กสฺมา, อุเปกฺขา ปฏิสนฺธิกตฺตา. เนวตทารมฺมณ สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, เตสุ อารมฺมเณสุ ตทารมฺมณวารสฺส อสมฺภวโต. น [Pg.139] หิ มหนฺตารมฺมเณสุ จ อวิภูตารมฺมเณสุ จ ตทารมฺมณวาโร สมฺภวติ. น จ มูลภวงฺค สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, มูลภวงฺคภู ตสฺส โสมนสฺส ภวงฺคสฺส โทมนสฺส ชวเนน สห วิรุทฺธตฺตา. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ อิมินา การเณน. ‘‘เอกํ’’ติ เอกํ อุเปกฺขาสหคต วิปากํ. ตถา ตสฺเสว โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺตสฺส เนว ตทารมฺมณ สมฺภโว อตฺถิ. น จ มูลภวงฺค สมฺภโวติ กตฺวา โทมนสฺสานนฺตรํ ฉสุ…เป… ปวตฺตตีติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘ตสฺเสวา’’ติ โสมนสฺสปฺปฏิสนฺธิกสฺเสว. เนวตทารมฺมณ สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, อารมฺมณานํ อติมหนฺตตฺเตปิ อติวิภูตตฺเตปิ สติ โสมนสฺส ตทารมฺมณสฺส ชวเนน สห วิรุทฺธตฺตา. อุเปกฺขา ตทา รมฺมณสฺส จ อารมฺมเณน สห วิรุทฺธตฺตา. น หิ อติ อิฏฺฐารมฺมเณ อุเปกฺขา ตทารมฺมณํ ปวตฺตติ. มหคฺคต ปญฺญตฺตา รมฺมเณสุ ปน อุภยมฺปิ ตทารมฺมณํ นุปฺปชฺชติเยว. น จ มูลภวงฺค สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, ชวเนน สห วิรุทฺธตฺตาติ.

《显义疏》(Vibhāvanī)中：“‘转起’(pavatti)”是因其转起。因立足于义注之意趣而说，出于对义注的尊重，故说“此实应考察”。然而就义理而言，此说实不合理。此理亦通于他处。“‘无法眼者’”是无抉择法智之眼者。“‘唯善与不善’”是说彼等无法眼者所生起的唯是善与不善。偈中：“‘色’”是说不因色而动摇，此为关联。“‘声’”等亦是此理。“不动摇”即是不动、不摇、心不转异。如是，舍俱唯作速行之后，彼所缘亦应是喜俱或舍俱受相应，应如是结合。《根本疏》(Mūlaṭīkā)文：“‘彼所缘性’”是以彼所缘的状态、彼所缘的性质。“‘于某处’”是在阿毗达摩(abhidhamma)圣典的某处。“‘当彼存在时’”是说当彼随唯作速行而转的彼所缘存在时。此有分亦随之而转，此为关联。犹如河水顺随着逆流而上的船，应如是理解。“‘唯具扩散性的速行’”者，谓因烦恼法与颠倒法之力，于刹那间亦能以种种方式遍满数百所缘，具此遍满速度之善、不善速行方能相续，此为合理。然而，说唯作速行能相续，则不合理，应如是理解。“‘具六支舍者’”是说依“眼见色已，不喜不忧，安住于舍”等语，由六门道而具足六支舍者。发生即是行(vutti)。有寂静之行者，是为寂静行(santavutti)。考察此事者说“然于《发趣论》(Paṭṭhāna)中”等。于“‘若说此’”中，“‘此’”是指“唯作无记”等此语。“‘于彼’”是指于彼语中。“‘以如是’”是指以如是之理。《显义疏》中：“‘回答’”是指解答。“‘依观行’”是依观(vipassanā)之转起。“‘彼等’”是指喜与忧。“‘互为无间缘性’”义为“相互为无间缘”。“‘长老’”是指阿那律(Anuruddha)长老。一切彼所缘、一切有分。“‘行’”是长时流转。以“‘此等实’”等句，显示彼十八速行之后，彼所缘不决定转起之因由。由此而有、而生，故为“有”(sambhava)。彼所缘之有，即彼所缘有。或，有、生起，即是“有”。为示此二义，故说“彼所缘有”等。于“‘然于某些’”等中，“‘某些’”是指某些补特伽罗(puggala)。“‘其余’”是指舍俱二推度心之外者。说“‘不应言其无’”。若尔，长老何故于此不说？因《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)未说，故此不说。然《含义阐明》何故未说？因多堕入决定流，故未说。非因不可得而未说。为示此义，故说“然于义注中”等。“‘唯说舍俱二推度心’”是作为客有分而说。如言：若喜俱结生者，于生命期中证得禅那，后因放逸而禅那退失，于其省察“我殊胜之法已失”时，由追悔而生起忧。尔时生何者？喜之后生忧，忧之后生喜，于《发趣论》中已遮。缘广大法速行速行后，彼所缘亦于彼处被遮。舍俱有因意识界，作为善异熟或不善异熟而生起。其所缘为何？色等少法中之任一。于此等中，尔时任何法进入范围，即缘彼而此心生起，应如是知。如是，与忧俱速行相应，唯舍俱二推度心作为客有分，于义注中说。“‘此亦应理’”是说于不善速行之末，此有因之客有分亦应理。“‘忧速行后即堕有分’”是说即堕入舍俱根本有分。无需客有分。何故？因是舍俱结生故。亦无彼所缘之有。何故？因于彼等所缘中，彼所缘路心不可能有故。于极大所缘与不清晰所缘中，彼所缘路心实不生。亦无根本有分之有。何故？因作为根本有分之喜俱有分，与忧速行相违故。“‘是故’”是因此原因。“‘一’”是指一舍俱异熟。如是，彼生起忧时，既无彼所缘之有，亦无根本有分之有，故于忧之后，于六……等中转起，应如是结合。其中“‘彼’”是指彼喜俱结生者。无彼所缘之有。何故？当所缘为至大或至显时，喜俱彼所缘与速行相违故。而舍俱彼所缘与所缘相违故。于极可意所缘中，舍俱彼所缘实不转起。然于广大、概念所缘中，二种彼所缘皆不生。亦无根本有分之有。何故？与速行相违故。

‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘สพฺพ ธมฺเมสู’’ติ สพฺเพสุ อารมฺมณ ธมฺเมสุ. ‘‘ปถม สมนฺนาหาโร’’ติ อาวชฺชน กิจฺจํ อาห. สุตฺตนฺต ปาเฐ. ‘‘ตชฺโช’’ติ เตน อารมฺมณานํ อาปาตา คมเนน ชาโต. ‘‘ตชฺโช’’ติ วา ตทนุรูโปติปิ วทนฺติ. ‘‘วิญฺญาณภาคสฺสา’’ติ จกฺขุ ทฺวาริก วิญฺญาณ โกฏฺฐาสสฺส. ‘‘ยโต’’ติ ยสฺมึ กาเล. กถํ อาวชฺชเนน วินา นุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘สเจ อาวชฺชเนนา’’ติอาทึ. ‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ยถา ปน นิราวชฺชนํ โหติ ภินฺนา รมฺมณญฺจ, เอวํ ตถาติ โยชนา. ‘‘เอกสฺสปี’’ติ เอกสฺส อาคนฺตุก ภวงฺคสฺสปิ นตฺถิ โทโส. มหาอฏฺฐกถายญฺจ นตฺถิ. อฏฺฐสาลินิยํ ปน อตฺถิเยว. ‘‘สวิปฺผนฺทนตฺตา’’ติ เอตฺถ อตฺโถ สวิปฺผาริกนฺติ ปเท วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ‘‘อิตเร สญฺจา’’ติ มหคฺคตโลกุตฺตร ชวนานญฺจ. กานิ จิ ปริตฺตารมฺมณานิปิ สมานานิ. ยทิ ตทารมฺมณู ปนิสฺส ยสฺส กามภวงฺคสฺส อภาวโต ตทารมฺมณานิ รูปารูป พฺรหฺมานํ นุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ สติ, จกฺขุโสต ทฺวาริก จิตฺตานิปิ รูป พฺรหฺมานํ นุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อาห ‘‘จกฺขุ โสตวิญฺญาณานิ ปนา’’ติอาทึ. ‘‘อินฺทฺริยปฺปวตฺติ [Pg.140] อานุภาวโต’’ติ จกฺขุ วตฺถุ โสตวตฺถุ สงฺขาตานํ อินฺทฺริย วตฺถูนํ รูป พฺรหฺม สนฺตาเน ปวตฺตตฺตา เตสํ ปวตฺติ อานุภาวโต จกฺขุ โสตวิญฺญาณานิ รูปพฺรหฺมานํ ปวตฺตนฺติเย วาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺปฏิจฺฉน สนฺตีรณานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘วิกปฺปพเลวา’’ติ กามกุสลา กุสลานํ วิย วิวิเธน อากาเรน กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา อารมฺมณคฺคหสามตฺถิเยวาสติ. ‘‘อปฺปนาปตฺต ภาวนา กมฺมวิเสเส วา’’ติ เอตฺถ อภิญฺญา ชวนานิ วิย มหคฺคต วิปาก โลกุตฺตร วิปากานิ วิย จาติ วตฺตพฺพํ. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ ปฏิจฺจ สมุปฺปาท วิภงฺคฏฺฐกถายํ. ‘‘วิภาวนิยํ วุตฺต การณานี’’ติ อฏฺฐกถาโต อาหริตฺวา วิภาวนิยํ วุตฺตานิ ‘อชนกตฺตา ชนก สมานตฺตา ภาวโต’ติอาทีนิ การณานิ.

“于此等”句中，“于一切法”指于一切所缘法。“最初作意”是说转向的作用。在经文中。“由彼所生”是指由彼所缘现前而生。“由彼所生”或说“与之相符”。“识分”是指眼门识的部分。“何时”即于何时。若无转向如何不生起？故说“若以转向”等。“于此或有”等句中，应如是结合：正如无转向且所缘不同，如是……。“即使一个”是指即使一个来客有分(āgantukabhavaṅga)亦无过失。《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)中没有，但在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中则有。“因有震动”此处之义，当知如“有遍动”一词所说之理。“其余速行”是指广大与出世间速行。某些微小所缘亦是相同。若彼所缘，因其无欲界有分，故彼所缘不会生于色、无色界梵天。如是，眼、耳门心亦不应生于色界梵天，故说“然眼、耳识”等。“由根行之威力”是指，被称为眼所依、耳所依的根所依，因于色界梵天相续中行，由其行之威力，眼、耳识亦于色界梵天行，为示此义，故说“领受、推度”等。“或由分别之力”是指，如欲界善、不善，以种种方式思量、筹度，有取所缘之能力。“或于已达安止之修业差别中”此处应说如神通速行、广大异熟、出世间异熟。“于义注中”是指于《缘起分别义注》中。“《阐明疏》(Vibhāvanī)中所说之因”是指，从义注中引来，于《阐明疏》中所说的“非生起者、与生起者相似故”等因。

๑๔๐. ชวน นิยเม. อฏฺฐกถายมฺปิ ฉกฺขตฺตุํ ปวตฺติ วุตฺตา. ยถาห สเจ ปน พลวา รมฺมณํ อาปาตาคตํ โหติ. กฺริยมโนธาตุยา ภวงฺเค อาวฏฺฏิเต จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ อุปฺปชฺชนฺติ. ชวนฏฺฐาเน ปน ปถมกามาวจร กุสล จิตฺตํ ชวนํ หุตฺวา ฉสตฺตวาเร ชวิตฺวา ตทารมฺมณสฺส วารํ เทตีติ. ‘‘มุทุตร ภาเวนา’’ติ มาตุกุจฺฉิมฺหิ ฐิตกาเลวา สมฺปติ ชาตกาเล วา วตฺถุสฺส อติมุทุภาเวน. ‘‘เกนจิอุปทฺทุต ภาเวนา’’ติ พาฬฺหเคลญฺญชาตกาเล เกนจิ วาตปิตฺตเสมฺหาทินา อุปทฺทุต ภาเวน. ‘‘อชฺโฌตฺถฏ ภาเวนา’’ติ ตสฺส เววจนมตฺตํ. มนฺทีภูโต เวโค เยสํ ตานิ มนฺทีภูต เวคานิ. ‘‘อสยฺห รูเปหี’’ติ ทุกฺขมสภาเวหิ. อภิภูตานํ สตฺตานํ. ตญฺจ โข วจนํ ปากติก สตฺตานํ วเสเนว วุตฺตํ. น สตฺตวิเสสานํ วเสน. เอวํ สติ, สตฺตวิเสสานํ วเสน กถํ ทฏฺฐพฺพนฺติ อาห ‘‘เย ปนา’’ติอาทึ. ‘‘อุปรี’’ติ มรณุปฺปตฺติฏฺฐาเน. ‘‘วุตฺตญฺหี’’ติ วิสุทฺธิ มคฺเค วุตฺตเมว. ‘‘ยมกปฺปาฏิหาริยํ’’ติ ยุคฬวตฺถูนํ เอกโต ปวตฺต อจฺฉริย กมฺมํ. ‘‘ทฺเว ฌานงฺคานี’’ติ อุเปกฺเขกคฺคตา ฌานงฺคานิ.

140. 于速行规定中。义注中亦说发生六次。如说：若强力所缘现前，由唯作意界(kriyamanodhātu)转向有分后，眼识等生起。于速行之处，初欲界善心成速行，速行六或七次后，让位于彼所缘。“由更柔软故”是指，于母胎中时或初生时，所依极柔软故。“由被某事扰乱故”是指，于重病时，被风、胆汁、痰等某事扰乱故。“由被压服故”仅是其同义词。彼等速力已减弱，为速力减弱。“由不可忍之色”是指，由苦、不可忍之自性。对被压服的众生而言。此说乃依普通众生而言，非依特殊众生。如是，依特殊众生当如何见？故说“然彼等”等。“于上”是指，于死、生之处。“实已说”是指，于《清净道论》(Visuddhimagga)中已说。“双神变”是指，成对之事同时发生之稀有业。“二禅支”是指，舍与一境性禅支。

‘‘โยคกมฺมสิทฺธิยา’’ติ ภาวนานุ โยคกมฺมสิทฺธสฺส. อิทฺธิ วิกุพฺพนํ นาม อิทฺธิยา นานากมฺมกรณํ. ‘‘สิทฺธิยา เอวา’’ติ สิชฺฌ นตฺถาย เอว[Pg.141]. อตฺตโน อนนฺตเร เอว อุปฺปนฺนํ ผลํ เอติสฺสาติ อานนฺตริกปฺผลา. มคฺคเจตนา. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘มนฺทสฺสา’’ติ มนฺท ปุคฺคลสฺส. ‘‘ติกฺขสฺสา’’ติ ติกฺข ปุคฺคลสฺส. ตีณิ ผลจิตฺตานิ. ‘‘ปโยคาภิสงฺขารสฺสา’’ติ ปถมชฺฌานโต ปฏฺฐาย สมถ วิปสฺสนายุคนนฺธปฺปวตฺติ สงฺขาตสฺส ปุพฺพปฺปโยคาภิสงฺขารสฺส. ‘‘อกตาธิการสฺสา’’ติ อาสนฺเน ปุริมภเว อกต ฌานปริกมฺมสฺส ปุคฺคลสฺส. สพฺเพสมฺปิ ผลฏฺฐานํ จิณฺณวสิภาวาเนว โหนฺตีติ โยชนา.

“由瑜伽业成就”是指，对修习相应之业已成就者。“神变”是指，以神通作种种业。“唯为成就”是指，唯为成就之故。“无间果”是指，其果于自身之后无间生起，即道思(maggacetanā)。“是故”即因此。“于劣者”是指，于劣慧人(mandapuggala)。“于利者”是指，于利慧人(tikkhapuggala)。三果心。“由加行”是指，从初禅开始，被称为止(samatha)观(vipassanā)双运而转的先前加行。“未作前行者”是指，于临近之前世未作禅定加行之人。一切得果者皆由串习与自在而成，应如是结合。

ชวนนิยโมนิฏฺฐิโต.

速行规定终。

๑๔๑. ทุเหตุกาทีสุ. ชาติ ทฺวิเหตุกาทโย เอว อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิวิญฺญาณ สหคตา’’ติอาทึ. ‘‘เตสํ ทฺวินฺนํ ปี’’ติ ทฺวิเหตุกานมฺปิ อเหตุกานมฺปิ. ภุโสฌาน มคฺคผลานิ วาเรนฺติ นีวาเรนฺตีติ อาวรณานิ. วิปากานิ จ ตานิ อาวรณานิ จาติ วิคฺคโห. ‘‘วิปากานี’’ติ อเหตุก ทฺวิเหตุก วิปากานิ. เตหิ คหิตปฺปฏิสนฺธิกานํ อิมสฺมึ ภเวฌาน มคฺคผลปฺปฏิลาโภ นาม นตฺถิ. เตนาห ‘‘วิปากาวรณ สพฺภาวโต’’ติอาทึ. ‘‘เตสํ’’ติ ทุคฺคติ อเหตุก ปุคฺคลานํ. ปุคฺคลานนฺติ วุตฺตํ โหติ. น ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิตเรสํ’’ติ ตโต อญฺเญสํ สุคติ อเหตุก ปุคฺคลานํ.

141. 于二因等中。说“与结生识(paṭisandhiviññāṇa)相应”等，意指二因等之生(jāti)。“于彼二者”是指，于二因者与无因者。“障碍”是指，其阻止、遮止强力禅那与道果。此即“是异熟亦是障碍”之复合词分析。“异熟”是指，无因与二因之异熟。由彼等而得结生者，于此生中不得名为禅那、道果之获得。故说“因异熟障存在”等。“于彼等”是指，于恶趣无因之人(puggala)。即是说“诸人”。“不得”是其关联。“于余者”是指，于此外之善趣无因之人。

‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ทุคฺคติ ปริยาปนฺนานญฺจ อเหตุกานํ. ‘‘มูลภวงฺเค’’ติอาทิมฺหิ ปฏิสนฺธิ จิตฺตํ หุตฺวา อาคเต มูลภวงฺเค. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ ยํ กิญฺจิ ภวงฺคํ. ‘‘วุจฺจเต’’ติ วิสชฺชนา วุจฺจเต. ‘‘สพฺพ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺโต’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ ตาว วิปากุทฺธารกถายํ โสฬสสุ กามาวจร กุสล วิปาเกสุ อฏฺฐนฺนํ อเหตุก วิปากานํ เอว อาปายิเกสุ สตฺเตสุ อุปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. น อฏฺฐนฺนํ สเหตุก วิปากานํ. ตถา ปฏิจฺจ สมุปฺปาทฏฺฐ กถาสุ จ วิญฺญาณ ปทวณฺณนาสุ อญฺญาสุ จ อภิธมฺมาวตาราทีสูติ เอวํ สพฺพฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺตา นาม โหติ. ‘‘โยคสา ธนียตฺตา’’ติ [Pg.142] ปโยเคน สาเธตพฺพตฺตา. กุสลากุสลานิ หิ วฑฺเฒตุํ วา หาเปตุํ วา ปโยเค กเต วฑฺฒนฺติ เจว หายนฺติ จ. ญาณวิปฺปยุตฺตภูตํ คเหตุํ ยุตฺตํ. กสฺมา, อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺสาติ วุตฺตสฺส มูลภวงฺคสฺส อเหตุกตฺตา. ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ อเหตุกานํ’’ติ ทุคฺคติ อเหตุกานญฺจ สุคติ อเหตุกานญฺจ. ‘‘อปเรปนา’’ติอาทิ วิภาวนิยํ อาคโต อปเร วาโท. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘อปเรปน ยถา อเหตุกานํ สเหตุก ตทารมฺมณํ โหติ, เอวํ ทฺวิเหตุกานํ ติเหตุก ตทารมฺมณํปี’ติ วณฺเณนฺติ. เตสํมตานุโรเธน จ อิธปิ ญาณสมฺปยุตฺต วิปากปฺปฏิกฺเขโป อเหตุเกเยว สนฺธายาติ วทนฺตีติ. ตํ ปน วิปากุทฺธารกถายํ ‘เอตฺเถว ทฺวาทส กมคฺโคปี’ติ จ, เอตฺเถว ทสกมคฺโคปี’ติ จ อาคเตหิ น สเมติ. ตตฺถ หิ โสฬสสุกุสลวิปาเกสุ ทฺวิเหตุก กมฺมนิพฺพตฺตานํ ทฺวินฺนํ ทฺวิเหตุกาเหตุก ปุคฺคลานํ จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺต วิปากานิ วชฺเชตฺวา ทฺวาทส กมคฺโค นาม โหติ. ปุน เสเสสุ ทฺวาทส วิปาเกสุปิ อสงฺขาริก กมฺมนิพฺพตฺตานํ ทฺเว ญาณวิปฺปยุตฺต สสงฺขาริก วิปากานิ, สสงฺขาริก กมฺมนิพฺพตฺตานญฺจ ทฺเว ญาณวิปฺปยุตฺต อสงฺขาริก วิปากานิ วชฺเชตฺวา ทุติยตฺเถร วาเท ทสกมคฺโค นาม โหตีติ. เอตฺถ ปน ทฺวิ เหตุโกปิ ปุคฺคโล อธิเกน ฉนฺเทน วา วีริเยน วา จิตฺเตน วา ยุตฺโต ปริยตฺติ ธมฺมํ วา นานาวิชฺชาสิปฺปานิ วา พหุํ คณฺเหยฺย, สุเณยฺย, ธาเรยฺย, วาเจยฺย, จินฺเตยฺย. อถสฺส ญาณสมฺปยุตฺต ชวนํ พหุลํ สมุทา จเรยฺย. ตทา ตสฺส นานากมฺเมน ชวนานุ รูปํ ญาณสมฺปยุตฺต ตทารมฺมณํ น น สมฺภวตีติ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสตีติ. ‘‘อฏฺฐกถายํ ปิหิ. ล. วุตฺตา’’ติ กถํ วุตฺตา. เอตานิ หิ มนุสฺเสสุ จ กามาวจร เทเวสุ จ ปุญฺญวนฺตานํ ทฺวิเหตุกติ เหตุกานํ ปฏิสนฺธิกาเล ปฏิสนฺธิ หุตฺวา วิปจฺจนฺตีติอาทินา วุตฺตาติ. เต ปน ติวิธา, นววิธาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตสํ ตพฺภาโว’’ติ กุสลานํ กุสลภาโว, อกุสลานํ อกุสลภาโว. ‘‘สิกฺขน ธมฺมยุตฺตา’’ติ ตีหิ สิกฺขาหิ ปหาตพฺพานํ กิเลสานํ อตฺถิตาย สิกฺขิตพฺพตา ปกติยํ ฐิตาติ อธิปฺปาโย[Pg.143].‘‘เหฏฺฐิมานญฺจา’’ติ เหฏฺฐิม ผลานญฺจ. ยานิยานิสกานิ ยถาสกํ. ‘‘อุปริมานํ’’ติ อุปริมานํ ปุคฺคลานํ. ‘‘ปรินิฏฺฐิต สิกฺขา กิจฺจตฺตา’’ติ สิกฺขา กิจฺจํ นาม กิเลส ธมฺมานํ ปหานตฺถาย เอว โหตีติ เตสุ สพฺพโส ปหีเนสุ สิกฺขา กิจฺจํ ปรินิฏฺฐิตํ โหติ. เอวํ ปรินิฏฺฐิต สิกฺขา กิจฺจตฺตา. สุฏฺฐุ ภพฺโพติ สมฺภโว. สมฺภโวติ วิเสสน ปทเมตนฺติ อาห ‘‘ยถา สมฺภวํ’’ติ.

“‘此处或有’等句中，指恶趣所摄及无因者。‘根本有分’等句中，指成为结生心后到来的根本有分。‘任何’指任何有分。‘称为’指解答。‘一切义注皆遮止’者，首先于《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)的〈异熟抉择说〉中，在十六欲界善异熟里，仅显示八无因异熟生于恶趣众生，而非八有因异熟。如是，在《缘起义注》、诸识句释义以及《阿毗达摩要义》(Abhidhammāvatāra)等一切义注中，皆被遮止。‘由加行而成’指由加行而可成就。善不善法若经加行，则能增长或损减。应取为智不相应者。何以故？因为所说的无因有分，其根本有分是无因的缘故。‘二种无因’指恶趣无因与善趣无因。‘另有他者’等，是《毗婆毗尼》(Vibhāvinī)中所来的另一派学说。彼处有言：‘另有他者释义道：“如于无因者有有因彼所缘，如是于二因者亦有三因彼所缘。”’随顺彼等之见，此处亦说，对智相应异熟的遮止，是仅针对无因者而言。然而，这与〈异熟抉择说〉中‘于此有十二业程’及‘于此有十业程’的说法不相符。彼处十六善异熟中，于由二因业所生的二因、无因补特伽罗，除去四种智相应异熟后，称为十二业程。复于其余十二异熟中，除去由无行业所生的二智不相应有行异熟，以及由有行业所生的二智不相应无行异熟后，依第二长老之说，则称为十业程。此处，二因补特伽罗若以增上的欲、精进或心，多闻、受持、读诵、思惟教法或种种技艺，则其智相应速行会大量生起。彼时，由种种业而有与速行相应的智相应彼所缘，并非不可能生起。此说看似合理。‘义注中亦说’者，如何说呢？即‘此等于人及欲界天中，于有福的二因、三因者，在结生时成为结生，其后成熟’等，如是说。彼等分为三类和九类，这是其关联。‘彼等之性’指善法之善性，不善法之不善性。‘与学法相应’，意谓：因有须由三学断除的烦恼，故其本性即安住于当学性中。‘下者’指下果。各如其分。‘上者’指上位的补特伽罗。‘学事已究竟’，学事乃为断除诸烦恼法，于彼等被全部断尽后，学事即为已究竟。如是，因学事已究竟。‘极善能’即可能。‘可能’是修饰词，故言‘随其可能’。

๑๔๒. ‘‘เอตฺเถวา’’ติ เอตสฺมึ กามโลเก เอว. ‘‘ตํ ตํ ปสาทรหิตานํ’’ติ เตนเตน ปสาเทน รหิตานํ. ตสฺมึ ตสฺมึ ทฺวาเร อุปฺปนฺนานิ ตํ ตํ ทฺวาริกานิ. จตุสฏฺฐิวีถิ จิตฺตานิ. ทฺเว จตฺตาลีส วีถิ จิตฺตานิ. ‘‘พฺรหฺมโลเก วา’’ติอาทีสุ. อิทํ อฏฺฐกถา วจนํ. ยถาห รูปภเว จตุนฺนํ วิญฺญาณานํ, ตเถว ปจฺจโย. ปวตฺเต, โนปฏิสนฺธิยํ. โสจ โข กามาวจเร อนิฏฺฐ รูปทสฺสน สทฺทสวนวเสน, พฺรหฺมโลเก ปน อนิฏฺฐา รูปาทโย นาม นตฺถิ. ตถา กามาวจร เทวโลเก ปีติ. ตานิ จตฺตาริ จิตฺตานิ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ รูปโลเก. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ วจเน. ‘‘ตํ ตํ ภูมิ ปริยาปนฺเน’’ติ ติสฺสํ ติสฺสํ ภูมิยํ ปริยาปนฺเน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

142. “‘仅在此处’即仅在此欲界。‘缺乏彼彼净色者’即缺乏此或彼净色者。于彼彼门生起者，即彼彼门（心）。六十四种心路心。四十二种心路心。‘或于梵天界’等。此是义注之语。如于色有，四识之缘亦如是。于转起时，非于结生时。而此于欲界中，是由于见到不悦意色、听到不悦意声；但在梵天界，则无不悦意的色等。于欲界天中亦然。彼即四种心。‘于彼处’指于彼色界。《毗婆毗尼》(Vibhāvinī)文中。‘于此处’指于此语中。‘摄于彼彼地’指摄于此或彼地中。其余于此易知。

วีถิสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《心路总摄疏》之再疏终。

๕. วีถิมุตฺตสงฺคหอนุทีปนา

5. 离路心总摄再疏

๑๔๓. วีถิมุตฺตสงฺคเห[Pg.144]. ‘‘ปวตฺติสงฺคหํ’’ติ จิตฺตุปฺปาทานํ ปวตฺตาการกถนสงฺคหํ. ‘‘ปฏิสนฺธิยํ’’ติ ปฏิสนฺธิกาเล. ‘‘เตสํ’’ติ จิตฺต เจตสิกานํ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘ตทาสนฺนตายา’’ติ ตายปฏิสนฺธิยา อาสนฺนตาย. ‘‘ตํ คหเณเน วา’’ติ สนฺธิคฺคหเณน เอว สนฺธิวจเนน เอว. ‘‘วิสยปฺปวตฺติ นามา’’ติ กมฺม กมฺมนิมิตฺตาทีนํ วิสยานํ ทฺวาเรสุ อาปาตา คมน วเสน ปวตฺติ นาม. ‘‘มรณุปฺปตฺติยํ เอว สิทฺธา’’ติ มรณุปฺปตฺติยํ ชวเนสุ เอว สิทฺธา. เอเตน มรณุปฺปตฺติ วิธานํ ชวนปฺปธานํ โหติ, น จุติปฺปธานนฺติ ทีเปติ. น หิ ตสฺมึ วิธาเน ตสฺสํ จุติยํ วิสยปฺปวตฺติ วจนํ นาม อตฺถิ. ชวเนสุ เอว อตฺถิ. สา ปน จุติ ตสฺมึ ภเว อาทิมฺหิ ปฏิสนฺธิ ปวตฺติยา สิทฺธาย สิชฺฌติ เยวาติ. ‘‘เตสํ’’ติ วีถิมุตฺตานํ. ‘‘ภวนฺตี’’ติ ปาตุพฺภวนฺติ. ‘‘ตโต’’ติ อยโต. ‘‘คนฺตพฺพา’’ติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อุปปชฺชิตพฺพา. ‘‘คจฺฉนฺตี’’ติ ปวตฺตนฺติ. ‘‘ติโร’’ติ ติริยโต. ‘‘อญฺฉิตา’’ติ คตา ปวตฺตา, อายตา วา. ‘‘สมานชาติตายา’’ติ ติรจฺฉาน คตชาติ วเสน สมานชาติ ภาเวน. ‘‘ยุวนฺตี’’ติ มิสฺสี ภวนฺติ. ‘‘สุขสมุสฺสยโต’’ติ สุขสมุทายโต. ‘‘ทิพฺพนฺตี’’ติ วิชฺโชตนฺติ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ อิติ วจนตฺถํ กตฺวา อุปริเทวา สุราติ วุจฺจนฺตีติ โยชนา. ‘‘เวปจิตฺติปหาราทาทโย’’ติ เวปจิตฺติ อสุรินฺท ปหาราทอสุรินฺทาทิเก เทวาสุเร. ‘‘สุรปฺปฏิ ปกฺขา’’ติ ตาวตึสาเทวปฺปฏิปกฺขา. ‘‘สุรสทิสา’’ติ ตาวตึสาเทว สทิสา. ‘‘เวมานิกเปเต’’ติ เวมานิก นามเก เปเต. ‘‘วินิปาติเก’’ติ วินิปาติก นามเก ทุคฺคต เทวชาติเก. เตสํ ปวตฺติ อุปริ ‘วินิปาติกาสุรานญฺจา’ติ ปเท อาวิ ภวิสฺสติ. ‘‘เตปี’’ติ โลกนฺตริก เนรยิก สตฺตาปิ. ‘‘กาลกญฺจิกเปเต’’ติ กาลกญฺจิก นามเก เปเต. เอวํ กถาวตฺถุ ปาฬิยํ อาคตา เวสฺสภุ อาทโย ยมราชาโนปนาติ สมฺพนฺโธ. เวสฺสภู [Pg.145] จ โนตฺติ จ โสโม จ ยโม จ เวสฺสวโณ จ อิติ อิเม เปตฺติ ราชาโน. ‘‘รชฺช’’นฺติ ราชภาวํ ราชกิจฺจํ. เย จ ยกฺขรกฺขสา นาม กโรนฺตา วิจรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กุรูรกมฺมการิโน’’ติ ลุทฺทกมฺมการิโน. ‘‘เรวติ วิมาเน’’ติ เรวติ วิมาน วตฺถุมฺหิ. ‘‘อิโต’’ติ มนุสฺส โลกโต, สุคติภวโต วา. เตหิ ยกฺข รกฺขสา นาม ภูมฏฺฐกาปิ สนฺติ, อากาสฏฺฐกาปิ. ‘‘นานากมฺมการณาโย’’ติ ทฺวตฺตึส วิธานิ กมฺมกรณ กิจฺจานิ. เตสมฺปิ นิรยปาลานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ติสฺสนฺนํ’’ติ ติสฺสนฺนํ อปายภูมีนํ. อปายภูมิ.

143. 在离路心摄要中。“生起摄要”是指对诸心生起之生起方式的解说概要。“于结生时”即结生之时。“彼等”即心与心所。在《Vibhāvanī》的文句中。“因邻近彼”即因邻近彼结生。“或由取彼”即由取结生，或由“结生”一词。“名为所缘生起”是指业、业相等所缘，通过来到诸门的方式而生起。“于死生时成就”即于死生时的速行中成就。此说示死生之法以速行为主，而非以死心为主。于彼法中，于彼死时，实无名为“所缘生起”之说，仅于速行中存在。而彼死心，于彼有中，于最初结生之生起已成就时，方得成就。“彼等”即离路心。“有”即出现。“从彼”即从彼处。“应往”即应通过执取结生而投生。“去”即生起。“横”即横向地。“行”即已去、已生起，或已延伸。“以同类性”即以生为傍生之同类性故。“混合”即混杂。“由乐之积聚”即由乐之集合。“嬉戏”即闪耀。“作如是解”：作如是语意解，上方之天被称为“天(sura)”，此为连结。“韦巴吉帝、巴哈罗达等”即韦巴吉帝(Vepacitti)阿修罗王、巴哈罗达(Pahārāda)阿修罗王等天与阿修罗。“天之敌对”即忉利天之敌对者。“似天”即与忉利天相似。“宫殿饿鬼”即名为宫殿的饿鬼。“堕处者”即名为堕处者(vinipātika)的苦报天族。彼等之生起将于上文“及堕处阿修罗”句中显现。“彼等亦”即世界中间地狱之有情。“黑甘肢咖饿鬼”即名为黑甘肢咖(Kālakañcikā)的饿鬼。如是，于《论事》(Kathāvatthu)圣典中所来之毗舍浮(Vessabhu)等亦为阎摩王，此为关联。毗舍浮(Vessabhū)、诺帝(Notti)、须摩(Somo)、阎摩(Yama)及毗沙门(Vessavaṇo)，此等为饿鬼王。“王位”即王之身份、王之事务。以及那些名为夜叉、罗刹而行事游行者，此为关联。“作残暴业者”即作残忍业者。“于瑞瓦蒂天宫”即于瑞瓦蒂(Revatī)天宫的故事中。“从此”即从人界，或从善趣有。彼等名为夜叉、罗刹者，有住于地者，亦有住于空者。“种种行刑”即三十二种行刑之事。此亦与地狱守护者有关联。“三”即三恶趣地。恶趣地。

อุสฺสิโต มโน เอเตสนฺติ วา, อุสฺสนฺโน มโน เอเตสนฺติ วา, ทฺวิธาวิคฺคโห. ‘‘อุสฺสิโต’’ติ อุคฺคโต. ‘‘อุสฺสนฺโน’’ติ วิปุโล. กสฺมา ติกฺขตร จิตฺตา โหนฺตีติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปริปุณฺณานํ’’ติอาทึ. ปุพฺพวากฺเย อนนฺต จกฺกวาฬสาธารณ วเสน วุตฺตตฺตา ปุน ‘‘อิมสฺมึ’’ติอาทิ วุตฺตํ. วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อิเธว สพฺพญฺญุ พุทฺธาทีนํ อุปฺปนฺนโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธิคฺคณฺหนฺตี’’ติ อธิกํ กตฺวา คณฺหนฺติ. ‘‘สูรา’’ติ ปาปกลฺยาณ กมฺเมสุ สูรจิตฺตา. ‘‘สติมนฺโต’’ติ วิปุลสฺสติกา. ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ อิเธว สิกฺขตฺตยปูรณ สงฺขาตสฺส พฺรหฺมจริยวาสสฺส อตฺถิตา. ‘‘มริยาทธมฺเมสู’’ติ โลกจาริตฺต ธมฺเมสุ. ‘‘ธตรฏฺโฐ’’ติ ธตรฏฺโฐ มหาราชา. เอวํ วิรุฬฺหโกติอาทีสุ. ‘‘คนฺธรุกฺขาธิ วตฺถา’’ติ คนฺธรุกฺเขสุ อชฺฌาวุตฺถา. ‘‘กุมฺภณฺฑา’’ติ กุวุจฺจติ ปถวี. ปถวิ คตานิ รตนภณฺฑานิ เยสํ เตติ วิคฺคโห. ‘‘ทานวรกฺขสา’’ติ ทนุนามเทวธีตาย อปจฺจนฺติ อตฺเถน ทานว นามกา รกฺขสา. อวรุชฺฌนฺติ อนฺตรายํ กโรนฺตีติ อวรุทฺธกา. ‘‘วิคจฺฉรูโป’’ติ วิปนฺนวณฺโณ. ‘‘นิหีนกมฺมกตา’’ติ นิหีนานิปาปกมฺมานิ กตฺวา อาคตา. กาจิคนฺธปฺปิโย ชายนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ยาคนฺธปฺปิโย โชคินีติ จ วุจฺจนฺติ, ชุณฺหาติ จ วุจฺจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อภิลกฺขิตรตฺตีสู’’ติ อภิญฺญาตรตฺตีสุ. อุโปสถรตฺตีสูติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โคจรปฺปสุตกาเล’’ติ โคจรตฺถาย วิจริตกาเล. ‘‘ชุติอตฺเถนา’’ติ วิชฺโชตนฏฺเฐน. วสูนิ [Pg.146] ธนานิ ธาเรนฺตีติ วสุนฺธรา. วสุนฺธรา จ เต เทว ยกฺขา จาติ วิคฺคโห. ‘‘นาคาตฺเวว วุจฺจนฺตี’’ติ ปาฬิยํ นาเคสุ สงฺคยฺหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยา’’ติ ยา ภุมฺมเทวยกฺข ชาติโย. ‘‘ยาสํ’’ติ ยาสํ ภุมฺมเทว ยกฺขชาตีนํ. ‘‘กีฬาปสุตวเสนา’’ติ โพธิสตฺตานญฺจ พุทฺธานญฺจ อจฺฉริย ธมฺมชาตกาเล อุคฺโฆสน กีฬากมฺมวฑฺฒนวเสน. ‘‘ยาสญฺจ มนฺตปทานี’’ติ ยาสํ นิคฺคห ปคฺคหปูชนาทิ วเสน ปวตฺตานิ มนฺตปทานิ. ‘‘เตสู’’ติ + เตสุ จตูสุ อวรุทฺธเกสุ. ‘‘กีฬาโสณฺฑวเสนา’’ติ กีฬาธุตฺตวเสน. ‘‘ฆาสโสณฺฑวเสนา’’ติ ขาทนภุญฺชน ธุตฺตวเสน. โสโณ วุจฺจติ สุนโข. ‘‘สตฺเต’’ เนรยิเก วา เปเตวา. ‘‘กามญฺจ โหตี’’ติ กิญฺจาปิ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘นิพนฺธโนกาโส’’ติ นิจฺจสมฺพนฺธโนกาโส. ‘‘สมุทาคเตสู’’ติ ปรมฺปรโต อาคเตสุ. ‘‘เทวราชฏฺฐาเนสู’’ติ อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ตาวตึสาภวเน เทวราชฏฺฐาเนสูติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปาฬิยํ เอวา’’ติ ทีฆนิกาเย ชนวสภสุตฺตปาฬิยํ เอว. ยจฺฉนฺติ นิยจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ยาโม. ‘‘นิยจฺฉนฺตี’’ติ อญฺญมญฺญํ อิสฺสามจฺฉริย มูลเกหิ กลหภณฺฑนาทีหิ วิคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ตํ สหจริตตฺตา’’ติ เตน ยาม นามเกน อิสฺสรเทวกุเลน นิจฺจกาลํ สห ปวตฺตตฺตา. ‘‘วสํ วตฺเตนฺตี’’ติ อิจฺฉํ ปูเรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

心高举或心广大，这是两种解释。“高举”是说向上，“广大”是说扩展。为何说心更锐利？因为说了“圆满者”等语。前面已经用无量世界共通的意义说了，所以又说“于此”等语。没有什么可说的。这里只是指一切智佛陀等在此处出现。“更胜地执取”是说更加努力地执取。“勇猛”是指在善恶业中心怀勇猛。“具念”是指有广大的正念。“于此梵行住”是指在此处有圆满三学之梵行住。“世间常规法中”是指世俗惯行之法。“持国”是指持国天王。像这样，在增长天王(Virūḷhaka)等句中也是如此。“依于香树者”是指居住在香树者。“鸠槃荼(Kumbhaṇḍa)”：此中“鸠(ku)”意为地(pathavī)；他们拥有埋藏在地中的珍宝(bhaṇḍa)，这是对此词的分析。“达那婆罗刹(Dānava-rakkhasā)”：因是名为达奴(Danu)天女之后裔，故为名为达那婆的罗刹。他们制造障碍，故称“障碍者(Avaruddhaka)”。“形貌丑陋”是指容貌毁坏。“造作卑劣业”是指造作卑劣恶业而来。有些乾闼婆女(gandhappiyo)被生下，这是其关联。那些乾闼婆女，也被称为“瑜伽女(yoginī)”，又被称为“月光(juṇhā)”，这是其关联。“明辨之夜”是指了解之夜，亦即布萨之夜。“觅食游荡时”是指为了觅食而行走的时候。“光明义”是指照耀之义。“vasundharā”(大地)，因其持有(dhārenti)财宝(vasūni)。而“大地天夜叉”是“大地”与“彼天夜叉”的复合词分析。“也称为龙众”是指巴利文里包含在龙众里的意思。“彼”是指那些地居天夜叉种类。“彼等”是指那些地居天夜叉种类中。“因为游戏放逸”是指菩萨和佛陀出现殊胜之法时，因为欢呼游戏而增盛。“彼等与真言句”是指以摄受、鼓励、供养等方式流传的真言句。“于彼”是指在那四种障碍者(Avaruddhaka)中。“以嬉戏狂态”是指以游戏放逸的状态。“以啖食狂态”是指以咀嚼吞咽放逸的状态。“犬”叫做狗。“有情”是指地狱有情或饿鬼。“纵然有”是“虽然有”的意思。“系缚之机”是指恒常连结的机会。“传承而来”是指次第传来。“天王之位”是指在这个世界三十三天(Tāvatiṃsa)中的国王之位。“巴利文中如是”是指《长部·阇尼沙经》(Dīghanikāya, Janavasabha Sutta)巴利文就是这样。“夜摩(Yāma)”：于此制约，故名夜摩。“互相制御”的意思是，他们远离了源于嫉妒和悭吝的争吵、纷争等。“因为共行”是指因为和名为夜摩(Yāma)的自在天众恒久共同行进。“随心所欲”是指满足意愿。

‘‘ปุเร’’ติ สมฺมุขฏฺฐาเน. ตํ ปน ฐานํ อุจฺจฏฺฐานํ นาม โหตีติ อาห ‘‘อุจฺเจฐาเน’’ติ. ‘‘สหสฺโส พฺรหฺมา’’ติอาทีสุ อตฺตโน สรีโรภาเสน สหสฺสํ จกฺกวาฬ โลกํ ผรนฺโต สหสฺโสนามาติ อฏฺฐกถายํ อธิปฺเปตํ. กุลเทวตาโย นาม กุล ปรมฺปร ปูชิต เทวตาโย นาม. ‘‘อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ ยุตฺตฏฺฐาเน เทววตฺถุ เทวมาลกานิ กตฺวา สมเย สมเย ตตฺถ คนฺตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชนฺติ, วนฺทนฺติ, โถเมนฺติ, วรํ ปตฺเถนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘อุปฏฺฐกา เอวสมฺปชฺชนฺตี’’ติ อุปฏฺฐกมตฺตาวโหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘กสฺสจี’’ติ กสฺสจิ เหฏฺฐิมสฺส. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตาสุ พฺรหฺมภูมีสุ. ปุน ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ ทุตียตเล. ‘‘อาภา’’ติ สรีราภา. นิจฺฉรนฺติ องฺคปจฺจงฺเคหิ นิคฺคจฺฉนฺติ. ‘‘อจล สณฺฐิตา’’ติ ทุตีย ตเล [Pg.147] วิย จลิตา น โหติ. อถ โข อจล สณฺฐิตา. ‘‘เตสํ’’ติ เตสํวาทีนํ ปาเฐ. พฺรหฺมปาริสชฺชาติอาทิกํ นามํ นสิทฺธํติ โยชนา. ‘‘อิญฺชนชาติเกหี’’ติ จลนชาติเกหิ. ‘‘เหฏฺฐิมตลานํ อิญฺชิตํ ปุญฺญปฺผลํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อาเนญฺช ชาติเกนา’’ติ อจลนชาติเกน อุเปกฺขาฌาเนน นิพฺพตฺตานํ จตุตฺถตลานํ. ‘‘เกนจิ อนฺตราเยนา’’ติ เตโชสํวฏฺฏาทิเกน อนฺตราเยน. ‘‘เอตฺถปี’’ติ เอตสฺมึ จตุตฺถตเลปิ. ‘‘อายุ เวมตฺตตายา’’ติ อายุปฺปมาณนานตฺตสฺส. ‘‘โอฬาริกานํ’’ติ อิทํ ปกติยา โอฬาริก สภาวตาย วุตฺตํ. น สุขุมานํ อตฺถิตาย. นตฺถิ วิหญฺญนํ เอเตสนฺติ อวิหา. กึ วิหญฺญนํ นามาติ อาห ‘‘สมถวิปสฺสนา กมฺเมสุ อวิปฺผาริกตา ปตฺตี’’ติ. จิตฺตสฺส อวิปฺผารตา ปชฺชนํ นาม นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปสาท ทิพฺพ ธมฺม ปญฺญา จกฺขูหี’’ติ ‘ปสาท จกฺขุ, ทิพฺพจกฺขุ, ธมฺมจกฺขุ, ปญฺญา จกฺขู, หิ. ตตฺถ ปสาทจกฺขุ เอว อิธ ทิพฺพจกฺขูติปิ วุจฺจติ. ‘‘ธมฺม จกฺขู’’ติ เหฏฺฐิมมคฺคญฺญาณํ. ‘‘ปญฺญา จกฺขู’’ติ วิปสฺสนา ญาณปจฺจเวกฺขนาญาเณหิ สทฺธึ อวเสสํ สพฺพญฺญาณํ. ‘‘รูปีนํ สตฺตานํ’’ติ รูปกายวนฺตานํ สตฺตานํ. ‘‘กนิฏฺฐภาโว’’ติ อปฺปตรภาโว. ‘‘อนาคามิมคฺคฏฺฐสฺสปิ ปฏิกฺเขโป’’ติ สกทาคามิภาเวฐตฺวา ภาเวนฺตสฺเสว อนาคามิมคฺโค อุปฺปชฺชติ. โน อญฺญถาติ อาห ‘‘สกทาคามีนํ ปฏิกฺเขเปนา’’ติอาทึ.

“前”(pure)是指面前之处。那地方被称为高处，故说“于高处”(ucceṭhāne)。“千梵天”等句中，以自身光明遍照千轮围世界(cakkavāḷa loka)者名为“千”，这是义注(aṭṭhakathā)的意趣。“家神”(kuladevatāyo)是指世代(kula parampara)所供奉的神。“侍奉”(upaṭṭhahantī)是指在适当之处建造神祠(devavatthu)、神坛(devamālakāni)，时时前往那里，以香、花等供养、礼拜、赞叹、祈愿，此是其义。“侍者如是成就”(upaṭṭhakā evasampajjantī)是指仅为侍者，此是其意趣。“某个”(kassacī)是指某个下位者。“于彼”(tatthā)是指在那些梵地(brahmabhūmīsu)中。又“于彼”(tatthā)是指在第二层。“光”(ābhā)是指身光。“散发”(niccharanti)是指从肢节(aṅgapaccaṅgehi)中放出。“安住不动”(acala saṇṭhitā)是指不像第二层那样动摇，而是安住不动。“彼等”(tesaṃ)是指在他们的读诵(pāṭhe)中。梵众天(Brahmapārisajja)等名称不成立，应如是结合。“动摇之类”(iñjanajātikehī)是指动摇之类。“下层天的动摇是福报的结果”，此是其关联。“无动摇之类”(āneñja jātikenā)是指由不动摇的舍禅(upekkhājhāna)所生的第四层天。“以任何障碍”(kenaci antarāyenā)是指以火灾(tejosaṃvaṭṭa)等障碍。“于此亦”(etthapī)是指在这第四层亦是。“寿命差异”(āyu vemattatāyā)是指寿命长短的不同。“粗显者”(oḷārikānaṃ)这是就其本性为粗显自性而说，不是因为有微细者存在。“无有恼害”(avihā)是指他们没有恼害。什么是恼害？说：“于止(samatha)观(vipassanā)业中未得遍满。”此即是说，心不会陷入不遍满的状态。“以净眼、天眼、法眼、慧眼”(pasāda dibba dhamma paññā cakkhūhī)即净眼(pasādacakkhu)、天眼(dibbacakkhu)、法眼(dhammacakkhu)、慧眼(paññācakkhu)。其中，净眼在此处亦称天眼。“法眼”(dhammacakkhu)是指下三道智。“慧眼”(paññācakkhu)是指观智(vipassanāñāṇa)、省察智(paccavekkhanāñāṇehi)以及其余的一切智。“有色众生”(rūpīnaṃ sattānaṃ)是指具有色身(rūpakāyavantānaṃ)的众生。“最下位”(kaniṭṭhabhāvo)是指较低的状态。“亦遮止住于不还道者”(anāgāmimaggaṭṭhassapi paṭikkhepo)是指唯有住于一来果(sakadāgāmī)位而修习者，不还道才会生起，并非经由其他。故说“以遮止一来者”(sakadāgāmīnaṃ paṭikkhepena)等。

ภูมิจตุกฺกํ นิฏฺฐิตํ.

地四集终。

๑๔๔. ภวนฺตเร โอกฺกมนฺติ เอตายาติ โอกฺกนฺตีติ ปิยุชฺชติ. ‘‘โสตรหิโต’’ติ ปสาทโสตรหิโต. เอวํ เสเสสุปิ. ‘‘อาสิตฺตกาทิภาเวนา’’ติ อาสิตฺตกปณฺฑกาทิ ภาเวน. ‘‘ทฺวีหิ พฺยญฺชเนหี’’ติ ทฺวีหิ นิมิตฺเตหิ. ‘‘วิพจฺฉวจโน’’ติ วิปนฺนวจโน. ‘‘วตฺถุ วิปนฺนสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘วตฺถู’’ติ สมฺภาร จกฺขุ วุจฺจติ. ตสฺส อาทิโต ปฏฺฐาย วิปนฺนตฺตา เตน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล วตฺถุวิปนฺโนติ วุจฺจติ. ‘‘ตสฺส ตสฺสา’’ติ จกฺขุโส ตาทิกสฺส[Pg.148].‘‘ปสูติยํ เยวา’’ติ วิชายมานกาเลเยว. ‘‘ปญฺญาเวยฺยตฺติยภาวสฺสา’’ติ เอตฺถ พฺยตฺตสฺส ภาโว เวยฺยตฺติยํ. ‘‘พฺยตฺตสฺสา’’ติ ผรณญฺญาณสฺส ปุคฺคลสฺส. ปญฺญา สงฺขาตํ เวยฺยตฺติยํ อสฺสาติ วิคฺคโห. ทฺวิเหตุก ติเหตุกานํปิ น สกฺกา นิยเมตุนฺติ สมฺพนฺโธ. กถํ น สกฺกาติ อาห ‘‘มาตุกุจฺฉิมฺหิ วิปตฺติ นาม นตฺถี’’ติ. กตเมสํ วิปตฺตีติ. อุปฺปนฺนานมฺปิ จกฺขุ โสตานํ วิปตฺติ. เกนการเณน วิปตฺตีติ. ปรูปกฺกเมนวา มาตุยา วิสม ปโยเคน วา นานาพาเธน วา วิปตฺตีติ โยชนา. ธาตุปาเฐ ยกฺข ปูชายํติ ปฐิตตฺตา ‘‘ปูชนียฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. เอเตน ยกฺขิตพฺพา ปูชิตพฺพา ยกฺขาติ ทสฺเสติ. เย ปน กิจฺฉชีวิกปตฺตา วิจรนฺติ, เต ภูมสฺสิตา นาม โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘ภูมิสฺสิตา’’ติ ปาเฐ ภูมิยํ สิตา นิสฺสิตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุญฺญนิพฺพตฺตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘วิรูปา หุตฺวา’’ติ เต วณฺณโตปิ ทุพฺพณฺณา โหนฺติ. สณฺฐานโตปิ ทุสฺสณฺฐานา. ชีวิกโตปิ กิจฺฉชีวิกาติอาทินา วิปนฺนรูปา หุตฺวา. ‘วิวสา หุตฺวา นิปตนฺตี’ติ วินิปาติกาติปิ วทนฺติ. วิวสาติ จ อตฺตโน วเสน อิจฺฉาย วินาติ อตฺโถ. ‘‘วิวิตฺตฏฺฐาเนสู’’ติ ชนวิวิตฺเตสุ ฐาเนสุ. ปริเยสิตฺวา วา ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. ปีเฬตฺวา วา ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. ตาเสตฺวา ปีเฬตฺวา วา ชีวิตํ กปฺเปนฺตีติ โยชนา. ‘‘เวมานิกเปตาปี’’ติ อตฺตโน ปุญฺญนิพฺพตฺตํ ทิพฺพวิมานํ เยสํ อตฺถิ, เต เวมานิกา. เต ปน ปุญฺญาปุญฺญมิสฺสก กมฺเมน นิพฺพตฺตตฺตา เกจิ ทิวา ทิพฺพสุขํ อนุภวนฺติ, รตฺตึ เปตทุกฺขํ. เกจิ รตฺตึ ทิพฺพสุขํ อนุภวนฺติ, ทิวา เปตทุกฺขนฺติ. ปเรหิ ทตฺตํ ทินฺนํ ปุญฺญปฺผลํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺตีติ ปรทตฺตูปชีวิโน. ‘‘ปเรหิ ทินฺนํ ปุญฺญปฺผลํ’’ติ ญาตเกหิ ปุญฺญํ กตฺวา อิทํ เม ปุญฺญํ เปตานํ กาลงฺกตานํ ญาตีนํ เทธีติ เอวํ ทินฺนํ ปุญฺญปฺผลํ. ‘‘สกลจกฺกวาฬปริยาปนฺนา เอกภูมกา’’ติ ยถา ตาวตึสาภูมิ นาม สพฺพ จกฺกวาเฬสุปิ อตฺถิ. สพฺพาปิ ทิพฺเพน วสฺสสหสฺเสน เอกอายุ ปริจฺเฉโท โหติ. อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. น ตถา นิรเยสุ วา ติรจฺฉาน โยนิยํ วา เปตฺติวิสเยวา อสุรกาเยวา มนุสฺเสสุวา ภุมฺมเทเวสุ วา [Pg.149] เอกปริจฺเฉโท นาม อตฺถิ. จตุนฺนํ อปายานํ อายุปฺปมาณ คณนาย นิยโม นตฺถีติ วุตฺตํ, น นุ พฺรหฺม สํยุตฺเต โกกาลิกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภควตา วุตฺโต ทสนฺนํ นิรยานํ วิสุํ วิสุํ อตฺถีติ. สจฺจํ อตฺถิ. เต ปน ทสนิรยา อวีจินิรเย ปริยาปนฺนา หุตฺวา ตสฺส ปเทสมตฺตา โหนฺติ. น เตหิ ปเท สมตฺเตหิ สกโล อวีจินิรโย นิยตายุ ปริมาโณติ สกฺกา วตฺตุํ. อปิ จ โสปิ เตสํ อายุปริจฺเฉโท อวีจิภูมิยา นิยาเมน สิทฺโธ น โหติ. เตน เตน กมฺมวิเสเสเนว สิทฺโธ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ เยภูยฺเยน กมฺมปฺปมาณตฺตา’’ติ, ตํ สุ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตตฺถ นิรเยสู’’ติอาทึ. ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติ น อิตร ทีปวาสีนํ อายุกปฺปสฺส อาโรหณญฺจ โอโรหณญฺจ อตฺถีติ วุตฺเต สตีติ อตฺโถ. สมาจาโร นาม ทสสุจริตานิ. วิสมาจาโร นาม ทสทุจฺจริตานิ. เตสํ นิสฺสนฺทภูตา สมฺปตฺติวิปตฺติโยติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตสํ ปี’’ติ อิตร ทีปวาสีนํปิ. โส เอวปริจฺเฉโทติ อาปชฺชติ. น จ สกฺกา ตถา ภวิตุํ. อาทิกปฺปกาเล สพฺเพสมฺปิ จตุทีป วาสีนํ อสงฺขฺเยยฺยายุกตา สมฺภวโตติ. อถ อิตรทีปวาสีนมฺปิ อายุกปฺปสฺส อาโรหณํ โอโรหณญฺจ อตฺถิ. เอวํ สติ, เอตรหิปิ เตสํ อายุกปฺโป ชมฺพุทีปวาสีนํ อายุกปฺเปน เอกคติโก สิยาติ โจทนา. นิสฺสนฺทมตฺตตฺตาติอาทิ ปริหาโร. นตฺถิ อิทํ มม อิทํ มมาติ ปวตฺตา ปาฏิปุคฺคลิกตณฺหา เอเตสนฺติ ‘‘อมมา’’. ‘‘อปริคฺคหา’’ติ ปุตฺตทาราทิปริคฺคหรหิตา. ‘‘อุปริเม จาตุมหาราชิเก’’ติ อากาสฏฺฐกจาตุมหาราชิเก. ทิเว เทวโลเก สิทฺธานิ ทิพฺพานิ. ‘‘ยาว นิมิราชกาลา’’ติ ยาว อมฺหากํ โพธิสตฺตภูตสฺส นิมิรญฺโญ อุปฺปนฺนกาลา. กสฺส ปพุทฺโธ ปุริเม อนฺตรกปฺเป อุปฺปนฺโน. นิมิราชา ปน อิมสฺมึ อนฺตร กปฺเป อุปฺปนฺโน. ‘‘มนุสฺส โลเกหิ ปญฺญาสวสฺสานิ จาตุมหาราชิเก เอโกทิพฺพรตฺติทิโว โหตี’’ติอาทิ อภิธมฺเม ธมฺม หทย วิภงฺเค อาคตนเยน วุตฺโต. จตุคฺคุณวจเน. ‘‘อุปริมานํ’’ติ อุปริมานํ เทวานํ. เอกํ วสฺสสหสฺสํ อายุปฺปมาณํ โหตีติ [Pg.150] สมฺพนฺโธ. ‘‘ทฺเว’’ติ ทฺเว วสฺสสหสฺสานิ. ‘‘อฏฺฐา’’ติ อฏฺฐวสฺสสหสฺสานิ. ‘‘เหฏฺฐิมานํ’’ติ เหฏฺฐิมานํ เทวานํ. ‘‘อุปริมานํ’’ติ อุปริมานํ เทวานํ. ยาเม เอโก รตฺติทิโวติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘จตฺตารี’’ติ มนุสฺสโลเก จตฺตาริ วสฺสสตานิ. เอวํ เสเสสุ. ‘‘อาทิอนฺต ทสฺสนวเสนา’’ติ จาตุมหาราชิเก มนุสฺสวสฺสคณนา ทสฺสนํ อาทิทสฺสนํ นาม. อิทานิ วสวตฺติยํ มนุสฺสวสฺสคณนา ทสฺสนํ อนฺต ทสฺสนํ นาม.

144. “在诸有(bhavantare)中投生(okkamanti)，故称‘投生’(okkantī)。”“无耳根”(sotarahito)指缺乏净色耳根(pasādasotarahito)。其余亦复如是。“因灌精黄门(paṇḍaka)等的状态”(āsittakādibhāvenā)指因灌精黄门(āsittakapaṇḍaka)等的状态。“因二相”(dvīhi byañjanehi)指因两种特征。“言语障碍”(vibacchavacano)指言语功能损坏。“事损坏者”(vatthu vipannassa)在此处，“事”(vatthu)指物质眼(sambhāra cakkhu)。由于从最初就已损坏，具足此者被称为事损坏者(vatthuvipanna puggala)。“其”(tassa tassa)指那样的眼根。“出生时”(pasūtiyaṃ yeva)指分娩的时刻。“智慧的明了性”(paññāveyyattiyabhāvassa)在此处，“明了”(veyyattiyaṃ)指明了者(byattassa)的状态。“明了者”(byattassa)指具有遍知智(pharaṇaññāṇa)者(puggala)。智慧所成的明了性，其解析(viggaho)是如此。双因者(dvihetuka)与三因者(tihetuka)也不能确定，此是其关联。为何不能确定？因为说“母胎中没有损坏”。什么损坏？已生起的眼根(cakkhu)和耳根(sota)等的损坏。因何原因损坏？其解释(yojanā)是：或因他人的侵害，或因母亲的不当行为，或因各种疾病而损坏。在《Dhātupāṭha》中提到“夜叉(yakkha)供养”，故说“应供养之义”。由此显示夜叉是应被供养、应被礼敬的。那些因生计艰难而游荡者，其解释(yojanā)是：他们被称为依地而住者(bhūmassitā)。“依地而住”(bhūmissitā)在读本(pāṭhe)中是“依止于地”(bhūmiyaṃ sitā nissitā)的意思，为了说明此意而说“由福报所生”(puññanibbattassā)等。“形貌丑陋”(virūpā hutvā)指他们颜色丑陋(dubbaṇṇā)、形状丑陋(dussaṇṭhānā)，以及生计艰难(kicchajīvikā)等，从而形相败坏。“无依(vivasā)而堕落”(nipatantī)，故也称堕落者(vinipātikā)。“无依”(vivasā)是指没有自主(attano vasena icchāya vinā)的意思。“在僻静处”(vivittaṭṭhānesu)指人迹罕至之处(janavivittesu ṭhānesu)。其解释(yojanā)是：或寻求维生，或逼迫维生，或恐吓逼迫维生。“天宫饿鬼”(vemānikapetā)指那些拥有自己福报所生的天宫(dibbavimānaṃ)者，他们被称为天宫饿鬼(vemānikā)。他们由于善恶混杂之业(puññāpuññamissaka kammena)而生，有些白天享受天乐，夜晚承受饿鬼苦；有些夜晚享受天乐，白天承受饿鬼苦。依靠他人所施与的福果而活(Parehi dattaṃ dinnaṃ puññapphalaṃ upanissāya jīvanti)，故称他施活命者(paradattūpajīvino)。“他人所施与的福果”(parehi dinnaṃ puññapphalaṃ)是指亲属作福后，回向说“愿此福业回向已故亲属”，如此施与的福果。“遍及整个轮围界的一界”(sakalacakkavāḷapariyāpannā ekabhūmakā)，例如三十三天(Tāvatiṃsa)存在于所有轮围界中。所有都以天寿一千岁为一期寿命。在此轮围界中无需赘言。地狱(niraya)、畜生(tiracchānayoni)、饿鬼(pettivisaya)、阿修罗(asurakāya)、人(manussa)或地居天(bhummādeva)中都没有固定的寿命期限。说四恶趣(apāyānaṃ)的寿命量没有固定限制。难道世尊(Bhagavā)在《梵相应》(Brahma saṃyutta)中，不是针对果嘎里咖(Kokālika)比丘(bhikkhu)说过有十种地狱(niraya)各别存在吗？确实存在。但那十种地狱包含在无间地狱(Avīciniraya)中，只是它的一部分区域而已。不能因为那些区域就说整个无间地狱有固定的寿命量。即使如此，它们的寿命期限也不是由无间地狱界(Avīcibhūmiyā)的规则所决定，而是由各自特殊业力(kammavisesena)所决定。因此，所说“那里大多由业力(kamma)程度决定”是正确的。故说“在那里地狱中”等。“若是如此”(evaṃ sante)，其义是：当说到‘其他洲(dīpa)居民的寿命没有增减’时。正行(samācāro)指十善行(dasasucaritāni)，邪行(visamācāro)指十恶行(dasaduccaritāni)。它们的流溢(nissanda)是幸福(sampatti)与不幸(vipatti)，此是其关联。“他们”(tesaṃ pi)指其他洲(dīpa)居民。似乎有固定期限，但不可能如此。因为劫初(ādikappakāle)时，所有四洲(catudīpa)居民都有无量寿(asaṅkhyeyyāyukatā)。若其他洲居民的寿命也有增减，若是如此，则现在他们的寿命也应与瞻部洲(Jambudīpa)居民的寿命相当，此是诘难(codanā)。“这只是流溢(nissanda)而已”等，此是其驳斥(parihāro)。“无我所”(amamā)指没有“这是我的，这是我的”这种个人爱欲(pāṭipuggalikataṇhā)的生起。“无执著”(apariggahā)指没有儿子、妻子(puttadāra)等执著(pariggaha)。“上四天王天”(uparime cātumahārājike)指空居四天王天(ākāsaṭṭhakacātumahārājike)。天界的(事物)(dibbāni)是在天界(devaloke)中成就的。“直至尼弥王(Nimirāja)时代”(yāva nimirājakālā)指到我们的菩萨尼弥王(Nimirañño)出现的时代。迦叶佛(Kassapa)在前一中间劫(antarakappe)出现。而尼弥王(Nimirājā)在此中间劫(antarakappe)出现。“人间五十年为四天王天(Cātumahārājike)一日一夜”等说法，是依《阿毗达摩》(Abhidhamma)中《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)所载之方式而说。在四倍数的说法中。“上界”(uparimānaṃ)指上层天众。其关联是：一千年为寿命量。“二”(dve)指二千年。“八”(aṭṭha)指八千年。“下界”(heṭṭhimānaṃ)指下层天众。“上界”(uparimānaṃ)指上层天众。应与“夜摩天(Yāma)一日一夜”等配合理解。“四”(cattāri)指人间四百年。其余类推。“依始终显现”(ādiantadassanavasena)指四天王天(Cātumahārājike)与人间年数计数的显现名为始显现(ādidassanaṃ)，如今他化自在天(Vasavattiyaṃ)与人间年数计数的显现名为终显现(antadasanaṃ)。

น อติทุพฺพลํติ นาติทุพฺพลํ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ อวิตกฺก อวิจารมตฺตฌานํ. ‘‘ภูมนฺตเร’’ติ ปถมชฺฌานภูมิโต อญฺญิสฺสํ ทุตียชฺฌานภูมิยํ. กปฺปวจเน. กปฺปียติ วสฺส, อุตุ, มาส, ปกฺข, รตฺติ, ทิวา, ทิวเสน ปริจฺฉิชฺชียตีติ กปฺโป. กปฺปียนฺติ วา นานาธมฺมปฺปวตฺติโย อตีตา ทิวเสน ปริจฺฉิชฺชียนฺติ เอเตนาติ กปฺโป. กาโล. มหนฺโต กปฺโปติ มหากปฺโป. วสฺสานํ สตภาเคหิปิ สหสฺสภาเคหิปิ สตสหสฺสภาเคหิปิ สงฺขาตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อสงฺขฺเยยฺโย. เอกสฺส อสงฺขฺเยยฺยสฺส อนฺตเร ทิสฺสมาโน กปฺโป อนฺตรกปฺโป. สตฺตานํ นานาอายุปริจฺเฉโท อายุกปฺโป. โส ปน มนุสฺสานํ ทสวสฺสายุกกาเล ทสวสฺเสน ปริจฺฉินฺโน. เนวสญฺญา เทวานํ นิจฺจกาลํ จตุราสีติ กปฺปสหสฺเสหิ ปริจฺฉินฺโน. อนฺตรกปฺโป นาม จูฬกปฺปา วุจฺจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. วีสติปฺปเภทา จูฬกปฺปา วุจฺจนฺตีติ เกจิ วทนฺตีติอาทินา โยชนา. ‘‘เย’’ติ เย จตุสฏฺฐิยาทิเภทา อนฺตรกปฺปา. ‘‘ยถาวินฏฺฐํ’’ติ วินฏฺฐปฺปกาเรน วินฏฺฐปฺปกติยา. วฑฺฒมาโน กปฺโป วิวฏฺโฏ. ‘‘ยถาวิวฏฺฏํ’’ติ วิวฏฺฏปฺปกาเรน วิวฏฺฏปฺปกติยา. อจฺจเยน อติกฺกมเนน. หรเณน อปนยเนน. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ กปฺปวจเน. อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตเชนา’’ติ อคฺคินา. ‘‘สํวฏฺฏตี’’ติ วินสฺสติ ตทา. ‘‘เหฏฺฐา’’ติ เหฏฺฐาโลโก. ‘‘จตุสฏฺฐิวาเรสู’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ.

不过弱。所谓“彼”是指仅无寻无伺的禅那。所谓“于地之间”是指从初禅地至另一第二禅地。于劫说中。以年、时节、月、半月、夜、昼计算，以日划分，故为“劫”。或以此划分过去种种法的流转，故为“劫”，即时间。大劫为“大劫”。以百、千、十万倍的年数亦无法计算，故为“阿僧祇”(asaṅkhyeyya)。于一阿僧祇之间所见的劫为“中间劫”。众生种种寿命的划分为“寿劫”。而人的寿命在十岁时，则以十年为限。非想非非想处天众的寿命则恒常以八万四千大劫为限。中间劫亦名小劫，此为关联。“小劫有二十种之别”，有人如是说等，应如是连结。所谓“彼等”是指六十四种等分别的中间劫。所谓“如其坏”是指以坏的方式、坏的性质。增长的劫为“成劫”(vivaṭṭa)。所谓“如其成”是指以成的方式、成的性质。以经过、以超越。以带走、以移除。所谓“于彼”是指于劫说中，因已于义注中说，故为关联。所谓“以火”是指以火。所谓“坏时”是指那时毁坏。所谓“下方”是指下界。所谓“于六十四次中”，是决择义的处格。

คาถาสุ. ‘‘สตฺตสตฺตคฺคินาวารา’’ติ สตฺตสตฺตวารา อคฺคินา วินสฺสนฺติ. อถวา, ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. สตฺตสุสตฺตสุวาเรสุ โลโก [Pg.151] อคฺคินา วินสฺสตีติ โยชนา. เตนาห ‘‘อฏฺฐเม อฏฺฐเม’’ติ. ‘‘ทกา’’ติ อุทเกน. อฏฺฐเม อฏฺฐเมวาเร โลโก ทเกน วินสฺสตีติ โยชนา. ยทา จตุสฏฺฐิวารา ปุณฺณา, ตทา เอโก วายุวาโร สิยา. ตตฺถ ‘‘ตทา’’ติ ตสฺมึ จตุสฏฺฐิวาเร. ‘‘วิวฏฺฏมานํ’’ติ สณฺฐหมานํ. ‘‘วิวฏฺฏตี’’ติ สณฺฐหติ. ‘‘สํวฏฺฏมานํ’’ติ วินสฺสมานํ. ‘‘สํวฏฺฏตี’’ติ วินสฺสติ. ‘‘ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานี’’ติ อฑฺฒทฺวยํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยนฺติ กตฺวา อุปจาเรน วุตฺตํ. ยถาตํ-อาภสฺสรานํ อฏฺฐกปฺปานีติ. ‘‘อุปฑฺเฒนา’’ติ อุทกวาเร เหฏฺฐิมภูมีสุ อุทเกน วินสฺสมานาสุ ทุตียชฺฌานภูมิ น ตาว วินสฺสติ. สํวฏฺฏกปฺเปปิ จิรกาลํ ติฏฺฐเตเยว. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ. สพฺพญฺเจตํ ลพฺภมานตฺตา วุตฺตํ. อสงฺขฺเยยฺยกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. อิทเมว ปมาณนฺติ.

于诸偈颂中。所谓“七七火次”是指七七次被火毁灭。或为处格义的单数，应连结为：世界于七七次中被火毁灭。因此说“第八第八”。所谓“由水”是指以水。应连结为：世界于第八第八次中被水毁灭。当六十四次圆满时，则有一次风劫。其中，所谓“那时”是指于那六十四次中。所谓“正在成”是指正在安住；所谓“成”是指安住。所谓“正在坏”是指正在毁坏；所谓“坏”是指毁坏。所谓“二阿僧祇劫”，是譬喻说，将一对半劫各作为一个阿僧祇劫，如光音天(Ābhassara)的八劫。所谓“以半”是指在水劫中，当下地被水毁坏时，第二禅地尚未毁坏。即使在坏劫中，它也长时存续。此乃就此而说。这一切皆因其可得而说，是就阿僧祇劫而说。这即是标准。

ปฏิสนฺธิจตุกฺกํ นิฏฺฐิตํ.

结生四法终。

๑๔๕. กมฺมจตุกฺเก. ‘‘ชเนตี’’ติ อชนิตํ ชเนติ. ปาตุภาเวติ. ‘‘อุปตฺถมฺภตี’’ติ ชนิตํ อุปตฺถมฺภติ. จิรฏฺฐิติกํ กโรติ. ‘‘อุปปีเฬตี’’ติ ชนิตํ อุปปีเฬติ, ปริหาเปติ. ‘‘อุปฆาเตตี’’ติ อุปจฺฉินฺทติ. ‘‘กฏตฺตา รูปานํ’’ติ กฏตฺตานามกานํ กมฺมชรูปานํ. ‘‘กมฺมปถปตฺตาวา’’ติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิชเนน สติ, สพฺพมฺปิ กมฺมํ กมฺมปถปตฺตํ นาม โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปจฺจิตฺถาติ วิปกฺกํ. วิปกฺกํ วิปากํ เยสนฺติ วิปกฺก วิปากา. อุปตฺถมฺภมานา ปวตฺตติ. สยํปิ ปจฺจยลาเภ สตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อลทฺโธกาสสฺสา’’ติ อิทํ นิทสฺสน มตฺตํ. ลทฺโธกาสสฺสปิ อุปตฺถมฺภนํ นาม อิจฺฉิตพฺพเมว. อญฺญํ อกุสลกมฺมํ โอกาสํ ลภตีติ โยชนา. ‘‘จายํ’’ติ เจ อยํ. ‘‘กาลงฺกริยา’’ติ กาลํกเรยฺย. ‘‘อสฺสา’’ติ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส. ‘‘ปสาทิตํ’’ติ ปสนฺนํ. ‘‘ปทูสิตํ’’ติ ปทุฏฺฐํ. ปุพฺเพ ‘มรณาสนฺน กาเล’ติ วุตฺตตฺตา อิธ ‘ปวตฺติกาเลปี’ติ วุตฺตํ. ‘‘เอตํ’’ติ กมฺมนฺตรสฺส อุปตฺถมฺภนํ. ‘‘ชีวิตปริกฺขาเร’’ติ ชีวิตปริวาเร ปจฺจเย. ‘‘สมุทาเนตฺวา’’ติ สมาห ริตฺวา[Pg.152].‘‘เอตฺถา’’ติ อุปตฺถมฺภก กมฺมฏฺฐาเน. ขนฺธสนฺตานสฺส อุปพฺรูหนนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ ‘ชีวิตนฺตราเย อปเนตฺวา’ติอาทินา วุตฺตนเยน. ขนฺธสนฺตานสฺส จิรตรปฺปวตฺตินฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วุตฺตปฺปการา’’ติ ‘วิปจฺจิตุํ อลทฺโธกาสาวา วิปกฺก วิปากา วา สพฺพาปิ กุสลา กุสล เจตนา’ติ เอวํ วุตฺตปฺปการา. ‘‘ทุพฺพลตรํ กตฺวา วา วิพาธมานา’’ติ อุปปีฬก กมฺมกิจฺจํ วุตฺตํ. ‘‘ชนก กมฺมสฺส ทุพฺพล อายูหนกาเล’’ติ สมุจฺจยนกาเล. ‘‘วิหต สามตฺถิยํ’’ติ วินาสิตสตฺติกํ. ‘‘มเหสกฺเขสู’’ติ มหานุภาเวสุ. ‘‘อุปตฺถมฺภกมฺปิ ตพฺพิปริยาเยน เวทิตพฺพํ’’ติ อุปปีฬก กมฺมโต วิปริยาเยน เวทิตพฺพํ. ‘อุปริภูมิ นิพฺพตฺตกมฺปิ สมานํ เหฏฺฐาภูมิยํ นิพฺพตฺเตตี’ติอาทีสุ ‘เหฏฺฐาภูมิ นิพฺพตฺตกมฺปิ สมานํ อุปริภูมิยํ นิพฺพตฺเตตี’ติอาทินา วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อชาตสตฺตุราชวตฺถุมฺหิ ตสฺส รญฺโญ ปิตุฆาตกมฺมํ มหาอวีจินิรเย นิพฺพตฺตนกมฺปิ สมานํ ปจฺฉา พุทฺธุ ปฏฺฐาน กมฺเมน พาธียมานํ วิหตสามตฺถิยํ หุตฺวา ตํ อุสฺสทนิรเย นิพฺพตฺเตติ. ขนฺธสนฺตานสฺส วิพาธนํ นาม สตฺตสฺส ทุกฺขุปฺปตฺติ กรณนฺติ สมฺพนฺโธ. กถํ โคมหึสาทีนํ ปุตฺตทารญาติมิตฺตานญฺจ วิปตฺติกรณํ ตสฺส สตฺตสฺส อุปปีฬก กมฺมกิจฺจํ ภเวยฺย. อญฺโญหิ โส ปุคฺคโล, อญฺเญ โคมหึสาทโย. น จ อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺเญสํ สตฺตานํ ทุกฺขุปฺปตฺตึ วา สุขุปฺปตฺตึ วา กเรยฺยาติ โจทนา. ทุวิธนฺติอาทินา ตํ วิสฺสชฺเชติ. อานนฺท เสฏฺฐิวตฺถุมฺหิ. โสเสฏฺฐิ มหามจฺฉริโย อโหสิ. อญฺเญปิ ทานํ เทนฺเต นีวาเรสิ. โส ตโต จวิตฺวา เอกสฺมึ คามเก เอกิสฺสา อิตฺถิยากุจฺฉิมฺหิ ชาโต. ตสฺส ชาตกาลโต ปฏฺฐาย ตสฺส ปาปกมฺเมน มาตรํ อาทึ กตฺวา สกลคามิกานํ ชนานํ ทุกฺขุปฺปตฺติ โหตีติ ธมฺมปท อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา นิสฺสนฺทผลวเสน อญฺเญน กตํ กมฺมํ อญฺเญสํ สตฺตานํ ทุกฺขุปฺปตฺตึ วา สุขุปฺปตฺตึ วา กโรติ เยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. [‘‘กมฺมชสนฺตติ สีเสสู’’ติ ปฏิสนฺธิกาลโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺนา เอเกกา กมฺมชรูปสนฺตติ นาม อตฺถิ. สา ปจฺฉา อปราปรํ ตาทิสาย กมฺมชรูปสนฺตติยา ปวตฺตตฺถาย สีสภูตตฺตา [Pg.153] สนฺตติ สีสนฺติ วุจฺจติ. ยํ กิญฺจิ เอกํ วากมฺมชสนฺตติ สีสํ. ทฺเว วากมฺมชสนฺตติ สีสานิ ]. วิสุทฺธิมคฺคปาเฐ. ‘‘ตเทวา’’ติ ตํ อุปฆาตก กมฺมเมว. ‘‘อิธ จา’’ติ อิมสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห. ‘‘อิมสฺส ปี’’ติ อิมสฺส อุปฆาตก กมฺมสฺสปิ. ทุฏฺฐคามณิ รญฺโญ วตฺถุมฺหิ จ โสณตฺเถร ปิตุโน วตฺถุมฺหิ จ เตสํ มรณาสนฺนกาเล ปถมํ ทุคฺคติ นิมิตฺตานิ อุปฏฺฐหนฺติ. ปจฺฉา รญฺโญ เอกํ ปุพฺพกตํ กลฺยาณ กมฺมํ อนุสฺสรนฺตสฺส เถรปิตุ จ ตงฺขเณ เอว เอกํ กลฺยาณ กมฺมํ กโรนฺตสฺส ตานิ ทุคฺคติ นิมิตฺตานิ อนฺตรธายนฺติ. สคฺคนิมิตฺตานิ ปาตุพฺภวนฺติ. อุโภปิ จวิตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตนฺตีติ. กุสลา กุสล กมฺมานํ ขยํ กโรตีติ กุสลา กุสล กมฺมกฺขยกโร. ‘‘อายุ กมฺเมสุ วิชฺชมาเนสู’’ติ ตสฺส สตฺตสฺส อายุ ปริจฺเฉโท จ ปริยนฺต คโต น โหติ, กมฺมานุภาโว จ ปริกฺขีโณ น โหติ. เอวํ อายุ กมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ. ‘‘อปราธ กมฺมสฺสา’’ติ มาตาปิตูสุวา ธมฺมิกสมณ พฺราหฺมเณสุ วา อปรชฺฌนวเสน กตสฺส อปราธกมฺมสฺส. ‘‘โส ปนา’’ติ มชฺฌิมฏฺฐกถาวาโท ปน. ‘‘อรุจฺจมาโน วิยา’’ติ อนิจฺฉิยมาโนวิย. ‘‘โส’’ติ มชฺฌิมฏฺฐกถา วาโท. ‘‘ตตฺถ ปนา’’ติ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ปน. ‘‘สพฺพญฺเจตํ’’ติ สพฺพญฺจ เอตํ สุตฺตวจนํ, วเสน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อนิจฺฉนฺเตหิ ฏีกา จริเยหิ. ‘‘วิปากํ ปฏิอิจฺฉิตพฺโพ’’ติ วิปากํ ปฏิจฺจ อิจฺฉิ ตพฺโพ. เอตฺถ ‘‘วิปากํ’’ติ กมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺธ สนฺตานํ วุจฺจติ. ตสฺส ชนกํ กมฺมํ ชนก กมฺมนฺติ วุจฺจติ. ตสฺเสว ขนฺธสนฺตานสฺส อุปตฺถมฺภกํ ตสฺเสว อุปปีฬกํ ตสฺเสว อุปฆาตกํ กมฺมํ อุปฆาตก กมฺมนฺติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘สาเกต ปญฺเห’’ติ วิปากุทฺธาเร อาคเต สาเกต ปญฺเห. ธมฺมทินฺนาย นาม อุคฺคเสน รญฺโญ เทวิยา วตฺถุมฺหิ สาเทวี ปุพฺเพ เอกํ อชํ ฆาเตสิ, เตน กมฺเมน อปาเยสุ ปติตฺวา ปจฺฉา ปวตฺติ วิปากวเสน พหูสุ ภเวสุ อชสรีเร โลมคณนามตฺตํ อตฺตโน สีสจฺเฉทน ทุกฺขํ อนุโภสีติ. ‘‘สา ปนา’’ติ สา เอกา ปาณาติปาต เจตนา ปน. มหาโมคฺคลาน วตฺถุ นาม ปญฺจสต โจรานํ เถรสฺส ฆาต น วตฺถุ[Pg.154]. เถโรหิ อตฺตนา ปุพฺพกเตน อุปจฺเฉทก กมฺเมน โจรฆาตนํ ลภิตฺวา ปรินิพฺพุโต. สามาวติเทวี จ วคฺคุมุทานทิตีรวาสิโน ปญฺจสต ภิกฺขู จ อตฺตโน ปุพฺพกเตหิ อุปจฺเฉทก กมฺเมหิ ตาทิสํ ปรูปกฺกมํ ลภิตฺวา สคฺเคสุ นิพฺพตฺตา. ทุสฺสิมาโร นาม กกุสนฺธ พุทฺธกาเล มารเทว ปุตฺโต วุจฺจติ. กลาพุราชานาม ขนฺติ วาทิตา ปสสฺส ฆาตโก วุจฺจติ. เต ปน ตงฺขเณ อตฺตนา กเตน อุปจฺเฉทก กมฺเมน ตงฺขเณ เอว จวิตฺวา อวีจิมฺหิ นิพฺพตฺตา. ตตฺถ ปุริม วตฺถูสุ อุปจฺเฉทก กมฺมํ อุปจฺฉินฺทน มตฺตํ กโรติ. น อตฺตโน วิปากํ เทติ. ปจฺฉิมวตฺถูสุ ปน อุปจฺฉินฺทนญฺจ กโรติ, วิปากญฺจ เทตีติ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อุปจฺเฉทน ปุพฺพกํ’’ติ อุปจฺเฉทน ปุพฺพกํ วิปากํ ชเนตีติ โยชนา. กมฺมนฺตรสฺส วิปากํ อุปจฺฉินฺทิตฺวาว อตฺตโน วิปากํ ชเนตีติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ‘‘อตฺตโน วิปากํ ชเนตี’’ติ อิธ กทาจิ ชเนติ, กทาจิ น ชเนตีติ เอวํ วิภาคสฺส อกตตฺตา ‘‘ตํ น สุนฺทรํ’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อิธ ปุพฺพกเตนา’’ติอาทึ. ‘‘อฏฺฐกถาสุเยว อาคตตฺตา’’ติ เตสุ วตฺถูสุ เตชนา อุปจฺเฉทก กมฺเมน มรนฺตีติ เอวํ วตฺวา อาคตตฺตา. วิปากํ นิพฺพตฺเตตีติ วิปาก นิพฺพตฺตกํ. ตสฺส ภาโว วิปาก นิพฺพตฺตกตฺตํ. วิปาก นิพฺพตฺตกตฺตสฺส อภาโวติ วิคฺคโห.

145. 在四种业中：“令生起”即令未生者生起，使其显现；“令支持”即令已生者支持，使其久住；“令压迫”即令已生者压迫，使其衰损；“令毁坏”即令断灭。“已作业所生色”指名为“已作业”的业生色。关于“业道成就”：当结生时，一切业皆可称为“业道成就”，应如是理解。“已熟”即已成熟。有已熟之果者，是为“已熟果者”。“正被支持而转起”，意指当自己也获得缘时。“未得机会者”这仅是示例，即使已得机会者，支持也是可欲的。应如此结合：其他不善业获得机会。“若此”即“若此人”。“命终”即死亡。“其”指此人。“净信”即清净。“污损”即染污。前面已说“临死时”，这里也说“转起时”。“此”指另一业的支持。“生命资具”即生命所需的资具。“积聚”即集合。“于此”指支持业的处所。“蕴相续的增盛”是其关联。“如前所述”即“免于寿命中断”等所说的方式。“蕴相续更久转起”是其关联。“前述类型”即“未得机会成熟的，或已成熟并有了果报的，一切善与不善思”等所说类型。“使其更弱或阻碍”指压迫业的作用。“当生业的积聚力弱时”即积聚的时候。“破坏势力”即摧毁活力。“大威力者”即具大势力者。“支持业亦应逆向理解”即应相对于压迫业而理解。意指在“上界生业亦能在下界生”等例中，应说“下界生业亦能在上界生”。在阿闍世(Ajātasattu)王的故事中，他那杀父之业，本应令他投生于大无间地狱(Mahāavīciniraya)，但后来被侍奉佛陀之业所障碍，势力被摧毁，（该业）令他投生于优萨陀地狱(ussadaniraya)。“蕴相续的阻碍”是指导致众生痛苦的产生，是其关联。如何说牛、水牛等以及子女、妻子、亲戚、朋友遭遇不幸，会成为该众生的压迫业的作用呢？因为彼人是另一个，牛、水牛等是另外的。一个所造的业不应使其他众生受苦或受乐。此是质难。用“二种”等来解答。在阿难(Ānanda)长者的故事中，这位长者极度吝啬，也阻止他人布施。他死后投生在一个村妇的腹中。自从他出生开始，就因为他的恶业使得他的母亲乃至整个村庄的人都遭受痛苦，这是《法句经义注》中所说的。因此，当知依等流果，一个所造的业确实能使其他众生受苦或受乐。（“在诸业生相续之首”：从结生时开始，有逐一生起的名为“业生色相续”者。它后来为了使同类的业生色相续辗转生起而成为首要，故被称为“相续之首”。任何一个业生相续之首，或两个业生相续之首。）在《清净道论》的文句中：“即此”是指那个毁坏业。“于此”是指这部《阿毗达摩义摄》(Abhidhammatthasaṅgaha)中。“此亦”是指这个毁坏业。在杜多伽摩尼(Duṭṭhagāmaṇi)王和索那(Soṇa)长老的父亲的故事中，他们临死时先出现恶趣的预兆。后来国王忆念起一件往昔所作的善业，长老的父亲也在彼时做了一件善业，那些恶趣的预兆就消失了，天界的预兆出现了。两人死后都生到了天界。令善与不善业毁坏，故为“善不善业毁坏者”。“当寿命业存在时”是指那个众生的寿期尚未终尽，业的威力也未耗尽，这样，当寿命业存在时。“过犯业”是指因对父母、如法的沙门婆罗门等犯过失而造的业。“然”是指《中部义注》的观点。“如不悦”是指好像不被认可一样。“彼”是指《中部义注》的观点。“彼处”是指《中部义注》中。“此一切”是指这全部的经文，是依不予认可的复注师之说，应如是关联。“应期待果报”是指应依于果报而被期待。这里，“果报”指的是业所生的蕴相续。令它生起的业称为“生业”，支持此蕴相续者、压迫此蕴相续者、毁坏此蕴相续的业，（分别）称为“支持业”、“压迫业”、“毁坏业”，此是其义。“娑枳多问”(Sāketa pañhe)指在阐述果报时所引的娑枳多(Sāketa)之问。在名为法施(Dhammadinnā)的伍咖先那(Uggasena)王之后妃的故事中，她往昔曾杀害一只羊，因那恶业而堕入恶趣。之后在许多生中生为羊身，遭受了与（羊）身之毛同等数量的斩首之苦。“彼”是指那一个杀生思。在大目犍连(Mahāmoggalāna)的故事中，即五百盗贼杀害长老的故事，长老因自己往昔所作的断命业而遭盗贼杀害，并般涅槃。萨玛瓦蒂(Sāmāvatī)王后和瓦古穆达(Vaggumudā)河畔的五百比丘，也因自己往昔所作的断命业，遭受了他人如此的加害，而后投生天界。名为度西(Dūsī)的魔罗，即拘留孙(Kakusandha)佛时的魔天子。名为迦蓝浮王(Kalāburājā)，即杀害忍辱仙人者。他们因自己当下所作的断命业，即刻命终并投生于无间地狱。在前述故事中，断命业仅仅是进行中断，自己并不产生果报；在后述故事中，则是既进行中断，也产生果报。在《阐明疏》的文句中：“以中断为前导”，应结合为“产生以中断为前导的果报”。意指：中断了另一业的果报后，才产生自己的果报。在此，关于‘产生自己的果报’，因为没有作‘有时产生，有时不产生’这样的区分，所以说“这不善巧”。因此说“这里因为宿业”等等。“因为在诸义注中已如是说”，是指因为在那些故事中，已说到‘那些人因断命业而死’。令果报生起，故为“令果报生起者”。它的状态是“令果报生起性”。“令果报生起性之无”是其语法分析。

ชนกจตุกฺกํ นิฏฺฐิตํ.

生起四法终。

๑๓๖. ‘‘นิกนฺติ พเลน วา ปฏิพาหิยมานํ วิปากํ น เทตี’’ติ ฌานลาภิโน หุตฺวาปิ มรณกาเล อุปฺปชฺชิตุํ นิกนฺติยา สติ, ตํ ฌานํ วิปากํ น เทตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอกสฺสา’’ติ เอกสฺส ปุคฺคลสฺส. ‘‘เตสํ’’ติ มหคฺคตกมฺม อานนฺตริย กมฺมานํ. อนฺติม ชวนวีถิยํ กตํ นาม วตฺถุ ทุพฺพลตฺตา สยมฺปิ ทุพฺพลํ โหติ. ปฏิสนฺธึ น ชเนติ. เตนาห ‘‘อนฺติม ชวนวีถิโต ปุพฺพภาเค อาสนฺเน กตํ’’ติ. อิทญฺจ กมฺมสามญฺญ วเสน วุตฺตํ. กมฺมวิเสเส ปน สติ, น เทตีติ น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมํ ปนา’’ติอาทิ [Pg.155] วุตฺตํ. กตํ อาสนฺน กมฺมํ นามาติ คเหตพฺพนฺติ โยชนา. ปาฬิปาเฐ. อสฺสปุคฺคลสฺส มรณกาเลวา สมฺมาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนา, มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนาติ โยชนา. ปรโต ปริปุณฺณํ อาคมิสฺสติ. โสมนสฺส ชนกํ ปรเจตนา ปวตฺติวเสน. สนฺตาป ชนกํ กุกฺกุจฺจวิปฺปฏิสารปฺปวตฺติวเสน. อิทํ ครุก จตุกฺกํ นาม อนนฺตเร ภเว วิปจฺจนกานํ กมฺมานํ วเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุปปชฺชเวทนีย กมฺมานิ เอวา’’ติ. กมฺมํ นาม กุสลํ วา โหตุ, อกุสลํ วา. ปุนปฺปุนํ ลทฺธา เสวเน สติ, วิปากํ เทติ. อสติ น เทติ. กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ อุปฺปนฺนํ โหติ จกฺขุ วิญฺญาณนฺติ จ, อกุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ อุปฺปนฺนํ โหติ จกฺขุ วิญฺญาณนฺติ จ, ปาฬิยํ วุตฺตํ. เอตฺถหิ กตตฺตาติ วตฺวา ปุน อุปจิตตฺตาติ วจนํ ปุนปฺปุนํ วฑฺฒนสงฺขาเต อาเสวเน สติ เอว วิปากํ เทตีติ ญาเปติ. ตสฺมา กตมตฺต กมฺมตฺตา กฏตฺตา กมฺมํ นามาติ วุตฺเตปิ อนนฺตรภเว วิปจฺจนก กมฺมสฺเสว อิธ อธิปฺเปตตฺตา ปุนปฺปุนํ ลทฺธา เสวนเมว อิธ คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนํ’’ติ วุตฺตํ.

136. “被欲爱之力所阻碍，则不给果报”，其义为：即使是已得禅那者，若于临终时生起欲爱，彼禅那亦不给果报。“一”者，指一个个人(puggala)。“彼等”者，指广大业与无间业。于临终速行心路中所造之业，因所依薄弱，自身亦薄弱，不生结生。是故说“于临终速行心路前分临近时所造”。此是就一般业而说。然为显示当有特殊业时，“不给果报”之说则不然，故说“邪见业等”。应结合理解为“名为已造的近业”。于巴利文中，应结合理解为：“某个人于临终时，正见被善取受持，或邪见被善取受持。”其后将有更完整的说明。生起喜悦是由于他人思的发生；生起苦恼是由于追悔、懊恼的发生。此重四法是就于次生成熟之业而说，故云“正是生报受业”。业，无论是善或不善，若再再获得修习，则给果报；若无，则不给。巴利文中说：“因欲界善业已造、已积，故眼识等果报已生；因不善业已造、已积，故眼识等果报已生。”此处，说了“已造”后，复说“已积”，是为了告知：唯有在名为再再增长的修习时，才给果报。是故，虽说“仅是已造之业即名为已作业”，然因此处意指于次生成熟之业，为显示此处应取“再再获得修习”，故于义注(aṭṭhakathā)中说“再再获得修习”。

‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทีสุ. ‘‘ยตฺถ ตํ ปุพฺพกตํ กมฺมนฺติ อาคตํ’’ติ ยสฺมึ อฏฺฐกถา ปเทเส ตํ กฏตฺตา กมฺมํ ปุพฺพกตํ กมฺมํติ อาคตํ. ‘‘กสฺมา อิธา’’ติอาทีสุ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ อภิธมฺมตฺถ สงฺคเห. ปาฬิยํ. ยํ ครุกํ, ตํ วิปากํ เทติ. ตสฺมึ อสติ, ยํ พหุลํ. ตสฺมึ อสติ, ยํ อาสนฺนํ. ตสฺมึ อสติ, ยํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ, ตํ วิปากํ เทตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

在“如是行已”等句中。“彼处所作之业名为宿业”是指，在义注(aṭṭhakathā)中，彼“已作业”被称为“宿业”。在“何以故于此”等句中。“于此”是指这部《阿毗达摩概要》(Abhidhammattha Saṅgaha)。在巴利原文中，其义是：若有重业，则重业给予果报；若无重业，则串习业给予果报；若无串习业，则近业给予果报；若无近业，则已作业给予果报。其余部分于此易于理解。

สุตฺตนฺตปาเฐ. สุขเวทนํ ชเนตีติ สุขเวทนียํ. ‘‘สมตฺตา’’ติ สุฏฺฐุคหิตา. ‘‘สมาทินฺนา’’ติ ตทตฺถวิวรณํ. ‘‘ปริยตฺตํ’’ติ สมตฺถํ. ตมฺพทาธิกสฺส ยาวชีวํ พหูนิ ปาปกมฺมานิ อาจิณฺณานิ. มรณ ทิวเส ปน สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา จวิตฺวา เตน อาสนฺน กมฺเมน สคฺเค นิพฺพตฺติ. วาตกาลสฺส ยาวชีวํ พหูนิ กลฺยาณ กมฺมานิ อาจิณฺณานิ. มรณ ทิวเสปน พุทฺธสาสเน [Pg.156] วิปรีต สญฺญํ กตฺวา เตน อาสนฺน กมฺเมน อปาเย นิพฺพตฺติ.

在经藏文句中。“能生乐受，故为乐受业。”“善取”意为善加把握。“受持”是其义之阐明。“遍”意为圆满。丹巴达提迦(Tambadādhika)一生积累诸多恶业。但在临死之日听了舍利弗(Sāriputta)尊者的说法，命终后，凭借彼近业，生于天界。瓦塔迦拉(Vātakāla)一生积累诸多善业。但在临死之日对佛陀教法生起颠倒想，凭借彼近业，投生恶趣。

ครุกจตุกฺกํ นิฏฺฐิตํ.

重业四法终。

๑๔๗. ทิฏฺฐธมฺมจตุกฺเก. ปสฺสิตพฺโพติ ทิฏฺโฐ. ‘‘ธมฺโม’’ติ ขนฺธายตน ธมฺม สมูโห. ทิฏฺโฐ ธมฺโมติ ทิฏฺฐ ธมฺโม. วตฺตมาโน ธมฺมสมูโห. โย อตฺตภาโวติ วุจฺจติ. อตฺตสงฺขาตสฺส ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิตสารสฺส ภาโว ปวตฺติ การณนฺติ กตฺวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทิฏฺฐ ธมฺโม วุจฺจตี’’ติอาทิมาห. ‘‘วิปากํ ปฏิสํเวเทตี’’ติ เอเตน กถํ กมฺมสาธนํ ทสฺเสติ. ปฏิสํเวทน กฺริยาปเท วิปากนฺติ กมฺมปทํ ทิสฺวา วิปากํ นาม เวทิตพฺพํ เวทนียํ. ปฏิสํเวทิตพฺพํ ปฏิสํเวทนียนฺติ วิญฺญาตตฺตา. ‘‘อุเปจฺจา’’ติ อุปคนฺตฺวา. ‘‘อุปปชฺชิตฺวา’’ติ อุเปจฺจ ปชฺชิตฺวา. ปาปุณิตฺวาติ อตฺโถ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘ทิฏฺฐ ธมฺมโต’’ติ ทิฏฺฐ ธมฺมสฺส. สามิอตฺเถ ปญฺจมี. ปาฬิยํ วุตฺตํ. ‘‘เอตฺถหี’’ติอาทิ ปุพฺพวากฺเย วุตฺต นยเมว. อปรสทฺโท นิจฺจํ อปาทานา เปกฺโข. ตญฺจ อปาทานํ นาม อนนฺตเร วุตฺตปเทหิ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมา นาคตานนฺตร ภเวหี’’ติ ทิฏฺฐธมฺมโต จ อนาคตานนฺตร ภวโต จาติ อตฺโถ. ‘‘ปริวตฺโต’’ติ ปพนฺโธ. อปราปริโยติ วา, อปโร จ อปโร จ อปราปโร. อปราปเร ปวตฺโต อปราปริโยติ อตฺโถ. ‘‘อุปปชฺชภวํ’’ติ อนาคตานนฺตรภวํ. อโหสิ กมฺเม ‘‘อโหสี’’ติ ปทํ อญฺญาสิ โกณฺฑญฺโญติ ปเทวิย รุฬฺหีนามปทนฺติ อาห ‘‘อโหสิ นามกํ’’ติ. ตํ ปน รุฬฺหิปทํ กุโตปวตฺตํติ อาห ‘‘อโหสิ กมฺมํ’’ติอาทึ. ‘‘เอวํ วุตฺต ปาฐวเสนา’’ติ เอตฺถ อิธ วุตฺโต ปาโฐ สา วเสโส. ปริปุณฺณปาโฐ ปน อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺม วิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺม วิปาโก, อโหสิ กมฺมํ อตฺถิกมฺม วิปาโก, อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก, อโหสิกมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺม วิปาโก, อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺม วิปาโกติอาทินา ปฏิสมฺภิทา มคฺเค อาคโต. ‘‘สา’’ติ ปถม ชวน เจตนา. ‘‘อปฺปตร วิปากา จาตี’’ติ เอตฺถ ‘‘อิตี’’ติ เหตุ [Pg.157] อตฺเถ นิปาโต, ตสฺมา อจิรฏฺฐิติ กตฺตา ทิฏฺฐ ธมฺเม เอว ผลํ ทตฺวา วิคจฺฉติ, ตสฺมา อปฺปตร วิปากตฺตา อเหตุกมตฺตํ ผลํ ทตฺวา วิคจฺฉตีติ โยชนา. ‘‘ปจฺจโยติ จา’’ติ ปจฺจยํ ลทฺธาติ วุตฺโต ปจฺจโยติ จ. ‘‘โส’’ติ มหนฺตํ วุตฺโต ปจฺจโย. ‘‘กากวลิยาทีนํ วิยา’’ติ กากวลิยาทีนํ ปุคฺคลานํ ทิฏฺฐเวทนีย กมฺมํ วิย. ‘‘ปากฏตรปฺผลทานํ’’ติ สตฺตาหพฺภนฺตเร เอว เสฏฺฐิฏฺฐานปฺปฏิ ลาภาทิวเสน ปากฏตรปฺผลทานกํ กมฺมวิเสสํ. กมฺม ปถชวนสนฺตาเน ปวตฺตา ปถมชวน เจตนา วา อิตราปิ ปถม ชวน เจตนา วาติ โยชนา. ‘‘กาจี’’ติ เอกจฺจา ปถมชวน เจตนา. เสสานิ ทิฏฺฐธมฺม เวทนีย กมฺมานิ.

147. 在现法四法中。应被见者，即是“已见”(diṭṭho)。“法”(dhammo)是指蕴、处、法的集合。“已见之法”(diṭṭho dhammo)即是现法(diṭṭhadhammo)，即现行的法之集合，亦即所谓的“自体”(attabhāva)。为显示“以见(diṭṭhi)所构想为本质的、被称为‘我’的存在(bhāvo)或转起(pavatti)为原因”此义，故说“名为现法”等。通过“感受果报”(vipākaṃ paṭisaṃvedeti)这句话，如何显示其为业声呢？在动词“感受”中，见到“果报”(vipākaṃ)这个业格词，因为了知“果报”是应被了知、应被感受、应被亲受者。“已近至”(upeccā)即是已前往。“已生”(upapajjitvā)即是已近至而生，意为已到达。在《毗婆伐尼》(Vibhāvanī)的文句中。“从现法”(diṭṭhadhammato)即是“现法的”(diṭṭhadhammassa)，第五格在此作所有格义。圣典中已说。“于此”(ettha hi)等，即是前句所说之理。“后”(apara)一词恒常期待一个离格。而该离格，即是紧接所说之词。“从现法与未来无间有”(diṭṭhadhammā nāgatānantara bhavehi)意即“从现法及从未来无间有”。“转”(parivatto)即是相续(pabandho)。或作“前后”(aparāpari)，即后与后为“前后”(aparāparo)。在前后中转起，即是“前后”(aparāpari)之义。“当生有”(upapajjabhavaṃ)即是未来无间有(anāgatānantarabhavaṃ)。在“无效业”(ahosikamme)中，“曾有”(ahosi)一词，如同“憍陈如已知”(aññāsi koṇḍañño)句中的词一样，是约定俗成的名称，故说“名为曾有”。然此约定俗成之词从何而来？答曰：“业曾有”(ahosi kammaṃ)等。“依如是所说之文”，此处所说之文是有余的。完整的文句则如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中所来：“业曾有，业果曾有；业曾有，业果未曾有；业曾有，业果有；业曾有，业果无；业曾有，业果将有；业曾有，业果将无”等。“彼”(sā)指初速行思。在“果报亦较弱”(appataravipākā cāti)中，“iti”是不变词，作原因义。因此，由于住时短暂，故在现法中给予果报后即消失；因此，由于果报较弱，故给予无因果后即消失。应如是连接。“亦是缘”(paccayoti ca)即是“已得缘”，故说“亦是缘”。“彼”(so)指所说的广大之缘。“如迦迦伐利等”(kākavaliyādīnaṃ viya)即如迦迦伐利(Kākavali)等人的现法受业。“给予极显了之果”(pākaṭatarapphaladānaṃ)即指在七日之内，通过获得长者之位等方式，给予极显了之果的特殊之业。在业道速行相续中转起的初速行思，或其他初速行思。应如是连接。“某一”(kāci)指某一初速行思。其余是现法受业。

อุปปชฺชกมฺเม. ‘‘อตฺถ สาธิกา’’ติ สนฺนิฏฺฐานตฺถสาธิกา. ปาณฆาตาทิ กิจฺจสาธิกาติ วุตฺตํ โหติ. สุฏฺฐุ นิฏฺฐาเปตีติ สนฺนิฏฺฐาปิกา. ‘‘เสสานิ ปี’’ติ เสสานิ อุปปชฺช เวทนีย กมฺมานิปิ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ มนุสฺส โลเก. ‘‘มิสฺสกกมฺมานี’’ติ กุสลา กุสลมิสฺสกานิ กมฺมานิ. เวมานิกเปตวตฺถูนิ วิมานวตฺถุ ปาฬิยํ อาคตานิ. ‘‘สุคติยํ วิปตฺตึ อนุภวนฺตานิ วตฺถูนี’’ติ เอตฺถ ‘‘วิปตฺตึ’’ติ จกฺขุ โสตาทีนํ องฺค ปจฺจงฺคานํ วา วิปตฺตึ. นานา ทุกฺขุปฺปตฺติภูตํ วา วิปตฺตึ. ‘‘ทุคฺคติยํ สมฺปตฺตึ’’ติ มหิทฺธีนํ นาคสุปณฺณาทีนํ สมฺปตฺตึ. ‘‘ยถา วุตฺต วตฺถูหี’’ติ เวมานิก เปตวตฺถาทีหิ. อฏฺฐกถาปาเฐ. ‘‘เตสํ สงฺกมนํ นตฺถี’’ติ เตสํ กมฺมานํ วิปจฺจนกาล สงฺกนฺติ นาม นตฺถิ. ‘‘ยถาฐาเนเยว ปติฏฺฐนฺตี’’ติ ตานิ ทิฏฺฐ ธมฺมฏฺฐานาทิวเสน ภควตา ยถา วุตฺตฏฺฐาเน เอว ติฏฺฐนฺติ. ‘‘เอวํ วุตฺตํ’’ติ เตสํ สงฺกมนํ นตฺถีติอาทินเยน วุตฺตํ. ‘‘ยุตฺติยา วา อภาวโต’’ติ เอตฺถ ทิฏฺฐ ธมฺม เวทนียสฺส ปฏิสนฺธิ วิปากาทิ ยุตฺติยา อภาวโต.

在当生受业中。“义成就”(atthasādhikā)即是决定义成就(sanniṭṭhānatthasādhikā)。杀生等被称为“事成就”(kiccasādhikā)。善能完成，故为“善完成者”(sanniṭṭhāpikā)。“其余”(sesāni pi)即其余的当生受业。“于此”(idha)即于此人世间。“杂业”(missakakammāni)即善与不善混杂之业。天宫饿鬼事(vemānikapetavatthūni)出自《天宫事》(Vimānavatthu)圣典。在“于善趣中经历不幸的故事”(sugatiyaṃ vipattiṃ anubhavantāni vatthūnī)中，“不幸”(vipattiṃ)指眼、耳等肢节的不幸，或指成为种种苦生起之因的不幸。“于恶趣中的成就”(duggatiyaṃ sampattiṃ)指大神通的那伽(nāga)、金翅鸟(supaṇṇa)等的成就。“依所说之事”(yathā vutta vatthūhi)即依天宫饿鬼事等。在义注(aṭṭhakathā)的文句中。“彼等无转移”(tesaṃ saṅkamanaṃ natthi)指彼等业在成熟之时，没有所谓的转移(saṅkanti)。“即于其处而住立”(yathāṭhāneyeva patiṭṭhanti)即彼等业，依世尊(bhagavatā)所说的现法处等，即于其所说之处而住立。“如是说”(evaṃ vuttaṃ)即依“彼等无转移”等之理而说。“或因无道理故”(yuttiyā vā abhāvato)，此处指现法受业的结生异熟等，因无道理故。

ทิฏฺฐธมฺมจตุกฺกํ.

现法四法。

๑๔๘. ปากฏฺฐานจตุกฺเก. ‘‘กายาทีนํ’’ติ โจปนกายาทีนํ. กาย วิญฺญตฺตาทีนนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อติปาเตนฺตี’’ติ อติกฺกมฺม [Pg.158] ปโยเคน อภิภวิตฺวา ปาเตนฺติ. เตนาห ‘‘อติปาตนญฺเจตฺถา’’ติอาทึ. ‘‘อทินฺนํ’’ติ สามิเกนอทินฺนํ ปรสนฺตกํ. อคมนียวตฺถูนิ นาม อวีติกฺกมนตฺถาย อนุปคนฺตพฺพานิ มาตุรกฺขิตาทีนิ อิตฺถิ ปุริสสรีรานิ. ‘‘ตสฺสา’’ติ ปรปาณสฺส. ‘‘ตโต’’ติ ปรปริคฺคหิต ภาวโต. ‘‘อจฺฉินฺทก เจตนา’’ติ ปรสนฺตกสฺส อตฺตโน สนฺตกกรณวเสน ภุสํ ปรสนฺตกา ภาวจฺฉินฺทก เจตนา. วิลุปฺปน เจตนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘มคฺเคน มคฺคปฺปฏิปาทกสฺสา’’ติ อตฺตโน มคฺเคน ปรมคฺค สมฺปโยชกสฺส. ‘‘เอตฺถปี’’ติ ยถา อทินฺนาทาเน ปรปริคฺคหิต สญฺญิโนติ ทุตียํ องฺคปทํ วุตฺตํ. เอวํ เอตฺถปิ. เอตฺถ วทนฺติ อคมนีย วตฺถุ วเสน จิตฺตนฺติ อวตฺวา ตสฺมึ เสวน จิตฺตนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา อคมนีย วตฺถุ สญฺญิตาติ อวุตฺตมฺปิ วุตฺตสทิสํ โหตีติ. น โหติ. น หิ ตสฺมินฺติ วจนํ สญฺญาวิเสส สหิตํ อตฺถํ วทติ. อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ สเจ สญฺญาปธานํ โหติ. ปาณสญฺญิตา, ปรปริคฺคหิต สญฺญิตา,ติ องฺค ปทํ วิย อิธปิ อคมนีย วตฺถุ สญฺญิตาติ ทุตียํ องฺคปทํ อวสฺสํ วตฺตพฺพํ โหติ. กสฺมา, องฺคนิยมฏฺฐานตฺตา. เตนาห ‘‘เอเตนา’’ติอาทึ. ‘‘จตุรงฺคีโกว วุตฺโต’’ติ ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา. อคมนีย วตฺถุ, ตสฺมึ เสวน จิตฺตํ, เสวนปฺปโยโค, มคฺเคน มคฺคปฺปฏิปตฺติ อธิวาสนนฺติ. ‘‘สา’’ติ ภิกฺขุนี. ‘‘รกฺขิตาสุ สงฺคหิตา’’ติ มาตุรกฺขิต ปิตุ รกฺขิตาทีสุ สงฺคหิตา. ‘‘ฏีกาสุ ปนา’’ติ สุตฺตนฺตฏีกาสุ ปน. ‘‘สา’’ติ ภิกฺขุนี. ปาสณฺฑา วุจฺจนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตาทีนิ. ตํ วาทิโน ปาสณฺฑิยา นาม. เตสํ ธมฺโม ปาสณฺฑิย ธมฺโม นาม. มิจฺฉาจาโรปิ ทุสฺสีลาย อิตฺถิยา วีติกฺกโม อปฺปสาวชฺโช. ตโต โครูป สีลิกาย มหาสาวชฺโช. ตโต สรณงฺคตาย, ปญฺจ สิกฺขา ปทิกาย, สามเณริยา, ปุถุชฺชน ภิกฺขุนิยาติอาทิ. อฏฺฐกถา ปาเฐ. ‘‘เอตฺถา’’ติ อิมสฺมึ อกุสลกายกมฺเม. ‘‘น คหิตํ’’ติ เถเรน วา อฏฺฐกถาจริเยหิ วา น คหิตํ. สุรญฺจ เมรยญฺจ ปิวนฺติ เอเตนาติ สุราเมรย ปานํ. ตทชฺโฌหรณ เจตนา กมฺมํ. ‘‘สพฺพ ลหุโก’’ติ สพฺเพสํ สุราปาน กมฺม วิปากานํ มชฺเฌ [Pg.159] โย วิปาโก ลหุกตโร, ปวตฺติวิปากมตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิโก’’ติ อุมฺมตฺตภาว สํวตฺตนิโก. ‘‘ปญฺจปี’’ติ สุราปาน กมฺเมน สห ปญฺจปิ. มูลฏีกา วจเน. ‘‘ตสฺสา’’ติ สุราปาน กมฺมสฺส. ปฏิสมฺภิทา มคฺคฏีกายํ อิมสฺส วากฺยสฺส สํวณฺณนายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ‘‘ตพฺพิ รมณาทโย จา’’ติ ตโต สุราปานโต วิรมณาทโย จ. ‘‘มทสฺสา’’ติ มชฺชนสฺส. ‘‘อปุญฺญปถสฺสา’’ติ อกุสล กมฺม ปถสฺส. ‘‘ตพฺพิรติ ปี’’ติ ตโต สุราปานโต วิรติปิ. ‘‘นิมฺมทตายา’’ติ มชฺชนรหิต ภาวสฺส. ‘‘สา’’ติ นิมฺมทตา. ‘‘ปุญฺญปถสฺสา’’ติ กุสลกมฺม ปถสฺส. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘ตานี’’ติ สุราปาน กมฺมตพฺพิรติ กมฺมานิ. ‘‘น อิตรํ’’ติ กมฺมปเถหิ อสมฺพนฺธํ. สุราปานํ วิสุํ ปฏิสนฺธึ น เทตีติ โยชนา. ตพฺพิรติ กมฺเม ปน สเจ อิทํ สุราปานํ นาม ปาปกมฺมํ ทุจฺจริตนฺติ ญตฺวา สมาทาน วิรติ สมฺปตฺตวิรติ วเสน ตํ สิกฺขาปทํ รกฺขติ. ตํ สีลํ อญฺเญหิ ปุญฺญปเถหิ อสมฺพนฺธมฺปิ วิสุํ ปฏิสนฺธึ น เทตีติ น วตฺตพฺพํ. ‘‘เอวมิทํ ปี’’ติ เอวํ อิทมฺปิ สุราปาน กมฺมํ กมฺม ปถปตฺตสฺส กมฺมสฺส ปริวารภูตํ เอว ปฏิสนฺธึ ชเนตีติ โยชนา. ‘‘ตตฺถา’’ติ กมฺมปถสุตฺเตสุ. สรูปโต น วุตฺตนฺติ จ สกฺกา วตฺตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยํ’’ติ ยํ สุราปาน กมฺมํ. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ กมฺมปถสุตฺเตสุ. กมฺม ชนนํ นาม ทุจฺจริต กมฺมานํ ชนนํ. สกฺเกน เทวาน มินฺเทน ตสฺส อปายคามิตา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาสุราย ปุณฺณํ อิมํ สุรากุมฺภํกิณาถ. มูลํ เทถ คณฺหาถาติ อตฺโถ. ‘‘ตสฺสา’’ติ สุราปาน กมฺมสฺส. อปายํ คเมติ สมฺปาเปตีติ อปาย คามี. ‘‘ยทิทํ’’ติ ยา อยํ ยถาลาภ โยชนา อตฺถิ. มูลฏีกา วจเน. ‘‘กมฺมสหชาตา’’ติ อกุสล กมฺมสหชาตา ตณฺหา. ‘‘เตสํ’’ติ เตสํ ปญฺจนฺนํ กมฺมานํ. ‘‘โกฏฺฐาสโต’’ติ ธมฺมสงฺคณิยํ ผสฺโส โหติ, เวทนา โหตีติอาทินา วุตฺเต ธมฺมุทฺเทสวาเร ฌานาทิโกฏฺฐาสา นาม อาคตา. เตสุ ปญฺจ สิกฺขาปทา โกฏฺฐาสโต กมฺมปถ โกฏฺฐาสิกา เอว. กมฺมปถ โกฏฺฐาเส อนฺโตคธาติ อตฺโถ. ‘‘ปุริมานํ จตุนฺนํ’’ติ ปาณาติ ปาตาทีนํ [Pg.160] จตุนฺนํ กมฺมานํ. ‘‘ปฏิกฺขิตฺโต’’ติ ตสฺส กมฺมปถภาโว ปฏิกฺขิตฺโต. ‘‘ตตียํ’’ติ ตตีย สุตฺตํ. เอตาสุปิ จ อฏฺฐกถาสุ.

148. 显露处四法中。“身等”是指被驱使之身等，意即身表业等。“夺命”(atipātenti)即以超越之加行，压制而杀害。是故说“此处的夺命”等。“不与取”即主人未予之他人所有物。不可行处(Agamanīyavatthūni)乃指为免于违越而不应前往之处，如母所护等男女之身。“彼之”是指其他有情。“从彼”是指从被他人所有之状态。“夺取之思”(Acchindaka cetanā)是指以将他人之物变为己有之方式，猛烈断绝其为他人所有之状态的思，意即掠夺之思。“以道与道之引导者”即以己道与他道相连结者。“此处亦然”，正如于不与取中，说“有他所所有想”为第二支，此处亦然。于此，有人说：未说“于不可行处生起之心”，而说“于彼行淫之心”，是故，即使未说“有不可行处想”，亦与已说无异。此说不然。因为“于彼”一词，并未言及包含特定想之义。于此等处，若想为主要，则如“有情想”、“他所所有想”等支分，此处亦必须说“有不可行处想”为第二支。何故？因其为确定支分之处。是故说“以此”等。“说为具四支”即其有四种组成部分：不可行处、于彼行淫之心、行淫之加行、道与道交合之承受。“彼”指比丘尼。“摄于被守护者中”即摄于母所护、父所护等之中。“于诸复注中”即于诸经复注中。“彼”指比丘尼。外道(Pāsaṇḍā)被称为六十二见等，持彼论者名为外道者(pāsaṇḍiyā)，彼等之法名为外道法(pāsaṇḍiya dhammo)。邪淫对于破戒女而言，其过失尚轻；比此更重者，为牛行女之大过；再重者，则为已皈依者、持五学处者、沙弥尼、凡夫比丘尼等。于义注文中。“此处”指于此不善身业中。“未被采纳”即未被长老或义注师所采纳。所谓“饮酒”(surāmerayapānaṃ)，即是饮用酒(sura)与迷醉物(meraya)之事。其吞咽之思即是业。“最轻者”是指于所有饮酒业之果报中，此果报最轻者，意即仅是现世果报。“导致癫狂者”即导致癫狂状态者。“五者亦然”即与饮酒业一起共五者。于根本复注之文中。“彼之”指饮酒业。于《无碍解道》复注中，为解释此句而说，此为关联。彼处说：“并且从彼离等”，即从离饮酒等。“迷醉之”指沉醉。“非福道之”指不善业道。“离亦然”即离饮酒亦然。“不迷醉”指无沉醉之状态。“彼”指不迷醉。“福道之”指善业道。“是故”即因此。“彼等”指饮酒业与离饮酒业。“非其他”指与诸业道不相关。饮酒不会单独给予结生，此为连接。于离业中，若知此饮酒乃恶业、恶行，并以受持而离、遇缘而离的方式守护彼学处，则不应说“此戒即使与其他福业道无关联，亦不会单独给予结生”。“如是此亦然”即如是此饮酒业亦作为已达业道之业的眷属，方能产生结生，此为连接。“于彼处”指于诸业道经中。并且可以说，它未以其自性被述及，此为关联。“任何”指任何饮酒业。“于彼处”指于彼等业道经中。所谓产生业，即产生诸恶行业。天帝释(Sakka)说其将趣向恶趣，此为关联。‘你们当买下这装满彼酒的酒壶，付出价钱拿走它’，此为其义。“彼之”指饮酒业。‘使之趣向恶趣，使之到达’，故为趣向恶趣者(apāyagāmī)。“此即是”指此为随宜所得之解释。于根本复注之文中。“与业俱生”指与不善业俱生之渴爱。“彼等之”指彼五种业。“从部分而言”是指于《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中，于“有触、有受”等所说之法门中，提及禅那等部分。于此中，五学处从部分而言，即是业道之部分。意谓彼等包含于业道之部分中。“先前四者”指杀生等四种业。“被驳斥”指其业道之体性被驳斥。“第三”指第三经。于此等义注中亦然。

กายกมฺมาทีสุ. สสมฺภารกาโย นาม สกโล รูปกาโย. ปสาทกาโย นาม กายปสาโท เอว. กาย วิญฺญตฺติ โจปนกาโย นาม. ‘‘โจปน’’นฺติ จ จลนํ วุจฺจติ. ‘‘โส เยวา’’ติ โจปนกาโยเยว. กายกมฺม นาม ลาโภ จ โหติ, ตสฺมา โส กมฺมานํ ปวตฺติ มุขนฺติ วุจฺจตีติ โยชนา. ‘‘กมฺมานิ วิเสเสตุํ’’ติ อิทํ กายกมฺมํ นาม, อิทํ วจีกมฺมํ นามาติ วิเสเสตุํ นิยเมตุํ. ‘‘สกฺโกนฺตี’’ติ กมฺมานิ วิเสเสตุํ สกฺโกนฺติ. ตสฺมา กายทฺวาเร วุตฺติโตติ จ วจีทฺวาเร วุตฺติโตติ จ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. มิจฺฉาจารสฺส วจีทฺวาเร อปฺปวตฺติโต ‘‘ปุริมานิ ทฺเว’’ติ วุตฺตํ. ‘‘มชฺฌิมานิ จตฺตารี’’ติ มุสาวาทาทีนิ จตฺตาริ วจีกมฺมานิ. ‘‘ฉพฺพิธานิ ตานิ วชฺชานีติ’’ติ ‘กายกมฺมํ ชเหยฺยุ’นฺติอาทีนิ ฉพฺพิธานิ ตานิ วชฺชานิ. กถํ เอกเมเกน พาหุลฺล สทฺเทน ฉพฺพิธานิ ตานิ วชฺเชตีติ. อนฺวยโต จ พฺยติเรกโต จ วชฺเชติ. กถํ, ปาณาติปาต กมฺมํ กทาจิ อปฺปเกน วจีทฺวาเร อุปฺปนฺนมฺปิ กายทฺวาเร เอว ปวตฺติ พหุลตฺตา กายกมฺมเมว โหติ. วจีกมฺม สงฺขฺยํ น คจฺฉติ. ทฺเว วา อสฺส นามานิ น ภวนฺติ. วจีทฺวาเร ปน อปฺปกวุตฺติตฺตา วจีกมฺมํ นาม น โหติ. กายกมฺมนฺติ นามํ น ชหติ. ทฺเว วา อสฺส นามานิ น ภวนฺตีติ เอวํ เอเกน กายทฺวาเร พาหุลฺล วุตฺติวจเนน ปาณาติปาต กมฺเม ฉพฺพิธานิ วชฺชานิ วชฺเชตีติ. เอวํ เสเสสุ. วนจรโก นาม วนลุทฺทโก. โส ปน กทาจิ อปฺปเกน คาเม จรนฺโตปิ วเน พาหุลฺล จาริตฺตา วนจรโก เอว โหติ. คามจรโกติ นามํ น ลภติ. ทฺเว วา อสฺส นามานิ น ภวนฺติ. เอวํ สงฺคามาวจรกาปิ. สงฺคามาวจโร นาม สงฺคาเม พาหุลฺลาวจโร หตฺถี วุจฺจติ. เอตฺถ มโนทฺวารํ สพฺพ กมฺม สาธารณตฺตา กมฺมานิ วิเสเสตุํ น สกฺโกตีติ วุตฺตํ. เอวญฺจสติ, ‘อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐิ เจติ มนสฺมึ วุตฺติโต มโนกมฺมํ นามา’ติ อิทํ น วตฺตพฺพนฺติ. โน น วตฺตพฺพํ. กมฺม สิทฺธึ ปฏิจฺจ อญฺญทฺวาเรหิ อสาธารณตฺตา[Pg.161]. เตนาห ‘‘มโนกมฺมานิ ปนา’’ติอาทึ. ‘‘สิทฺธํ’’ติ นิพฺพตฺตํ. ‘‘กายกมฺมทฺวารํ’’ติ เอตฺถ ตตฺถ โจปนกาโย กายกมฺมานํ ปวตฺติ พหุลตฺตา กายกมฺม ทฺวารํ นาม. โจปนวาจา ตตฺถ วจีกมฺมานํ ปวตฺติ พหุลตฺตา วจีกมฺมทฺวารํ นาม. กุสลา กุสล ชวน จิตฺตํ ปน มโนกมฺมานํ ตตฺเถว กมฺม กิจฺจ สิทฺธิโต มโนกมฺม ทฺวารํ นามาติ เอวํ กมฺเมน ทฺวาร ววตฺถานํ เวทิตพฺพํ. ‘‘ตสฺส ทฺวารสฺส นามํ ภินฺทิตุํ วา’’ติ กาโยติ นามํ ภินฺทิตุํ วา. ‘‘อตฺตโน นามํ ทาตุนฺติ วา’’ติ วจีติ นามํ ตสฺส ทาตุํ วา. ‘‘พฺราหฺมณ คามาทีนํ พฺราหฺมณ คามาทิภาโว วิยา’’ติ ตสฺมึ อญฺญกุเลสุ วสนฺเตสุปิ พฺราหฺมณ กุลพหุลตฺตา พฺราหฺมณ คาโมตฺเวว นามํ โหติ. ตสฺมึ วเน อญฺญรุกฺเขสุ สนฺเตสุปิ ขทีรรุกฺข พหุลตฺตา ขทีรวนนฺตฺเวว นามํ โหตีติ วตฺตพฺพนฺติ. กายกมฺมํ นิฏฺฐิตํ.

在身业等中。具分身，即是整个色身。净色身，即是身净色。身表，即是动身。“动”（copana）是指摇动。“彼即”（So yevā）是指动身而已。身业亦是获得，因此说它为诸业生起之门，此为释义。“为了分别诸业”，即是为了分别与确定这是身业、这是语业。“能”是指能够分别诸业。因此，其意是说，此等（业）于身门与语门中宣说。邪淫于语门不现行，所以说“前二”。“中四”是指妄语等四种语业。“彼等六种过失”，即是“应舍弃身业”等六种过失。如何以每一“多数”之词排除彼六种过失？依顺与逆而排除。如何？杀生业有时虽少许生起于语门，但因为多分在身门生起，所以只是身业，不归入语业之数，亦无二名。但在语门中，因其少分生起，故不名为语业，不舍弃身业之名，亦无二名。如是，以“于身门多生起”一言，于杀生业中排除了六种过失。其余亦然。林行者，即是林中猎人。彼有时虽少许行于村中，但因为多分行于林中，所以只是林行者，不获得村行者之名，亦无二名。战场行者也是一样。战场行者，是指于战场中多行动之象。此处，意门因与一切业共通，故说不能分别诸业。若如是，则“贪欲、瞋恚与邪见，因于意中宣说，故名为意业”此语不应说。不，此语应说。因为依业之成就，此等（意业）不与他门共通之故。因此说“意业”等等。“成就”是指已生起。“身业门”此处，因动身多分生起身业，故名为身业门。动语在那里多分生起语业，故名为语业门。善、不善速行心，因意业之业用唯于彼处成就，故名为意业门。应如是知依业而安立诸门。“破坏彼门之名”即是破坏身之名。“或赋予其自名”即是赋予其语之名。“如同婆罗门村等的婆罗门村性”即是说，虽有他姓之人居住于彼，然因婆罗门族众多，故唯名为婆罗门村。彼林中虽有他树，然因佉提罗树(khadīrarukkha)众多，故唯名为佉提罗林，应如是说。身业终。

๑๔๙. วจีกมฺเม. ‘‘มุสา วทนฺตี’’ติ อภูตโต วทนฺติ. ปิสติ เอตายาติ ปิสุณา. ‘‘นิรุตฺติ นเยนา’’ติ เอตฺถ ปิยสุญฺญ กรณาติ วตฺตพฺเพ อกฺขร โลปกรณํ นิรุตฺติ นโย นาม. ‘‘เยนา’’ติ เยนชเนน. ‘‘สมฺผํ’’ติ เอตฺถ สํสทฺโท สมฺมติ ทุกฺขํ เอเตนาติ อตฺเถน สุเข หิเต วตฺตตีติ อาห ‘‘สํ สุขํ หิตญฺจา’’ติ. กีทิสํ สุขํ หิตญฺจาติ อาห ‘‘สาธุชเนหิ อธิคนฺตพฺพํ’’ติ. เอเตน ปาปชเนหิ อธิคนฺตพฺพํ หิตสุขํ ปฏิกฺขิปติ. หิตสุขสฺส วินาสนํ นาม ตสฺส อาคมน มคฺคภินฺทนนฺติ อาห ‘‘หิตสุข มคฺคํ ภินฺทตี’’ติ. ‘‘ตํ วา’’ติ เอตฺถ ‘‘ตํ’’ติ หิตสุขํ. ‘‘อตฺถ ธมฺมา ปคตสฺสา’’ติ อตฺถโต จ ธมฺมโต จ อปคตสฺส. ‘‘ปฏิภาณ จิตฺตสฺสา’’ติ สุณนฺตานํ จิตฺตรติ จิตฺตหาสวฑฺฒนตฺถาย ปฏิภาณญฺญาเณน จิตฺตีกตสฺส. ‘‘ยตฺถา’’ติ ยสฺมึ กถา มคฺเค. ‘‘อตฺถ ธมฺม วินยปทํ’’ติ อตฺถ ปทญฺจ ธมฺมปทญฺจ วินย ปทญฺจ. ตตฺถ อตฺโถ นาม อาโรคฺยสมฺปตฺติ, มิตฺตสมฺปตฺติ, ปญฺญาสมฺปตฺติ, ธน สมฺปตฺติ, โภคสมฺปตฺติโย. ตาสุ โกสลฺลชนกํ วากฺยปทํ อตฺถปทํ นาม. อิทํ สุจริตํ นาม สคฺคสํวตฺตนิกํ, อิทํ ทุจฺจริตํ นาม อปาย สํวตฺตนิกนฺติ เอวํ สภาว ธมฺเมสุ โกสลฺล ชนกํ วากฺย ปทํ ธมฺม ปทํ นาม. เอวํ จิตฺตํ ทมิตพฺพํ, เอวํ อินฺทฺริยานิ ทมิตพฺพานิ, เอวํ [Pg.162] ราโค วิเนตพฺโพ, เอวํ โทโส วิเนตพฺโพติอาทินา วิเนตพฺเพสุ วินย โกสลฺลชนกํ วากฺยปทํ วินย ปทํ นาม. ยตฺถ เอวรูปํ อตฺถ ปทญฺจ ธมฺม ปทญฺจ วินย ปทญฺจ กิญฺจิ นตฺถิ. ตสฺส วาจา วตฺถุมตฺตสฺส เอตํนามํ โหตีติ โยชนา. ‘‘สมฺผํ’’ติ วุตฺตปฺปการํ นิรตฺถกวจนํ. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ วจีกมฺเมสุ. วิสํวาทนํ นาม วิรชฺฌา ปนํ. วิสํวาทโก นาม วิรชฺฌาปนโก. อตฺถํ ภญฺชติ วินาเสตีติ อตฺถ ภญฺชนโก. ‘‘กมฺมปถเภโท’’ติ ปฏิสนฺธิ ชนโก กมฺมปถวิเสโส. ‘‘อิตโร’’ติ อตฺถ ภญฺชนกโต อญฺโญ มุสาวาโท. ‘‘กมฺม เมวา’’ติ ปวตฺติ วิปาก ชนกํ วจีกมฺมเมว. ‘‘รชานํ’’ติ ธูลีนํ. ตาสุ สุคติ ทุคฺคตีสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ ตทุปฺปชฺชนกานิ. ‘‘ปถภูตตฺตา’’ติ อุปฺปตฺติมคฺคภูตตฺตา. ‘‘เภท ปุเรกฺขาเรนา’’ติ มิตฺตเภทปุเรกฺขาเรน. มิตฺตํ ภินฺทตีติ เภทโก. ‘‘สํกิลิฏฺฐ เจตนา’’ติ อตฺถ ปุเรกฺขาร ธมฺม ปุเรกฺขาร วินย ปุเรกฺขาร อนุสาสนิ ปุเรกฺขาร รหิตา เกวลํ เภทปุเรกฺขาร เจตนา สํกิลิฏฺฐ เจตนา นาม. ‘‘ปเร ภินฺเน เยวา’’ติ ปรชเน ปรชเนน มิถุเภทวเสน ภินฺเนเยว. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ ยํ กิญฺจิ อกฺโกสวตฺถุ. ‘‘อยํ ปี’’ติ อยํ ผรุสวาจาปิ. เอวํ อกฺโกสน กมฺมํปิ อกฺโกสิตพฺพสฺส ทูเร ฐิตสฺสปิ มตสฺสปิ สมฺปชฺชตีติ โยชนา. อนตฺถํ นิรตฺถกวาจา วตฺถุ มตฺตํ วิญฺญาเปตีติ อนตฺถวิญฺญาปนโก. ‘‘สจฺจโต คณฺหนฺเต เยวา’’ติ ยถา โส กเถติ, ตถา ตํ วตฺถุ อุปฺปนฺน ปุพฺพนฺติ เอวํ สจฺจโต คณฺหนฺเตเยว. เกจิ สจฺจโต คณฺหิตฺวา กิญฺจิ วตฺถุํ ปูชนีย ฐาเน ฐเปตฺวา โถเมนฺตา ปูเชนฺตา วนฺทนฺตา ปริหรนฺติ. สมฺปรายิ กตฺถาย ตํ สรณํ คจฺฉนฺติ. สพฺพเมตํ นิรตฺถกํ โหติ. ‘‘ตทสฺสาทวเสนา’’ติ ตํ ราชกถาทึ ตตฺถ จิตฺตรตึ ลภิตฺวา อสฺสาทวเสน กเถนฺตสฺเสว กมฺมํ โหติ. อนิจฺจ ลกฺขณ วิภาวนตฺถาย วา รตนตฺตย คุณวิภาวนตฺถาย วา ปาป ครห กลฺยาณ สมฺภาวนาย วา กเถนฺตสฺส ปน สตฺถกเมว โหตีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘อตฺถ ธมฺม วินย นิสฺสิตํ’’ติอาทึ. เสสเมตฺถ กายทฺวาเร ทีปิตเมว.

149. 语业中。“说妄语”(musā vadantī)是指说不实之语。“以此离间”(pisati etāya)，故为“离间语”(pisuṇā)。于“依语源学方法”(nirutti nayena)一句，此处当说“使人失去亲爱”(piyasuñña karaṇā)时，省略音节(akkhara lopa)即名为语源学方法。“以何”(yenā)即以何人。于“绮语”(samphaṃ)一句，此处“saṃ”一词，以“以此平息痛苦”之义，用于安乐与利益，故说“saṃ即安乐与利益”。是何种安乐与利益？说：“应为善人所证得”。以此排除恶人所能证得的利益安乐。所谓利益安乐的破坏(vināsana)，即是阻断其获得之道，故说“破坏利益安乐之道”。于“彼”一句，此处的“彼”即利益安乐。“远离义与法者”即从义与法两者远离者。“辩才心”(paṭibhāṇa citta)是为了令听者心生欢喜、增长喜悦，以辩才智(paṭibhāṇaññāṇa)所庄严者。“于何处”(yatthā)即于何言说之道。“义句、法句、律句”即义句、法句与律句。其中，义即是健康圆满、友谊圆满、智慧圆满、财富圆满、受用圆满。于此等（圆满）中能生善巧(kosalla)之言辞，名为义句。“此是善行，能导向天界；此是恶行，能导向恶趣”，如是于诸法自性中能生善巧之言辞，名为法句。“应如是调伏心，应如是调伏诸根，应如是调伏贪欲，应如是调伏瞋恚”等等，于应调伏法中能生调伏善巧之言辞，名为律句。若某处全无此类义句、法句与律句，则其言语唯是事(vatthu)而已，此是其名。此为句义结合。“绮语”(samphaṃ)即如前所述之无义言说。“于彼”即于彼等语业中。欺骗(visaṃvādana)即使人失信。欺骗者(visaṃvādako)即使人失信者。破坏、毁坏义利，故为“破坏义利者”(atthabhañjanako)。“业道之差别”(kammapathabhedo)即能生结生(paṭisandhi)的特殊业道。“其他”即破坏义利者之外的其他妄语。“唯是业”即唯是能生起现行果报的语业。“尘”即尘埃。于彼等善趣、恶趣中生起，故是彼等之生起因。“作为道路故”(pathabhūtattā)即作为生起之道(uppattimagga)故。“以离间为先导”即以离间朋友为先导。离间朋友者，名为“离间者”(bhedako)。“染污思”(saṃkiliṭṭha cetanā)即是缺乏以义为先、以法为先、以律为先、以教诫为先，唯以离间为先导之思，名为染污思。“于他人已离间时”即于他人已被他人以相互离间的方式离间时。“任何”即任何辱骂之事(akkosavatthu)。“此亦”即此粗恶语亦然。如是，辱骂之业，即使对远处者或已死者亦能成就。此为句义结合。仅是令人了知无益、无义言说之事，故为“宣示无益者”(anatthaviññāpanako)。“于执为真实者”即“如彼所说，彼事先前已发生”，如是执为真实者。有些人执为真实后，将某些事置于应供养处，加以赞叹、供养、礼拜、奉持。为来世故，以此为皈依。所有这些皆是无义。“因其味着”即于彼王论等中获得心之乐味，因味着而说者，方成为业。然而，若为开显无常相，或为开显三宝(ratanattaya)功德，或为呵责罪恶、称扬善行而说，则实为有义。此是其意。因此说“依止于义、法、律”等。其余已于身门中阐明。

๑๕๐. มโนกมฺเม[Pg.163]. ‘‘อภิฌายนฺตี’’ติ อติเรกตรํ ฌายนฺติ, จินฺเตนฺติ, โอโลเกนฺติ วาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อสฺสาทมตฺเต อฐตฺวา’’ติอาทิมาห. ‘‘พฺยาปาเทนฺตี’’ติ วิคตภาวํ อาปาเทนฺติ สมฺปาเปนฺติ. ตญฺจ อาปาทนํ น กายวาจาหิ. อถ โข จิตฺเตเนวาติ วุตฺตํ ‘‘จินฺเตนฺตี’’ติ. ‘‘ตพฺพิ ปรีตโต’’ติ สปฺปุริส ปญฺญตฺติโต วิปรีเตน. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ มโนกมฺเมสุ. ‘‘อิทํ มมสฺสา’’ติ อิทํ สนฺตกํ มมสนฺตกํ ภเวยฺย, อโห สาธุ วตาติ โยชนา. ‘‘อตฺตโน กตฺวา’’ติ อตฺตโน สนฺตกํ กตฺวา. ‘‘ลาภาวติเม’’ติ เอตฺถ สุลาภํ ลภนฺตีติ ลาภา. ‘‘อตฺตโน กเรยฺยํ’’ติ อตฺตโน สนฺตกํ กเรยฺยํ. ปรภณฺฑํ วตฺถุ ยสฺสาติ ปรภณฺฑ วตฺถุโก. ‘‘วตฺถู’’ติ อารมฺมณภูตํ วตฺถุ. ยาว น ปริณาเมติ, ตาว น กมฺมปถเภโท โหตีติ โยชนา. ‘‘วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถาสู’’ติ อธิกาโร. ‘‘อยํ’’ติ อยํ สตฺโต. ‘‘ตสฺสา’’ติ ตสฺส สตฺตสฺส. ทสวตฺถุกามิจฺฉาทิฏฺฐิ นาม ‘นตฺถิทินฺนํ, นตฺถิยิฏฺฐํ, นตฺถิหุตํ’ติอาทิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคเตสุ กาจิทิฏฺฐิโย นตฺถิกาทิ สภาวา โหนฺติ. อิธ ปน ตพฺพหุลนเยน กมฺมเมวาติ วุตฺตํ. ยถาวุตฺโตติ สมฺพนฺโธ. คจฺฉนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส. ‘‘จิตฺตุปฺปาโท’’ติ มคฺคจิตฺตุปฺปาเท. ‘‘ปสฺสนฺโต’’ติ ตีณิ ลกฺขณานิ ปสฺสนฺโต. วุตฺโตติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นิยามํ’’ติ สมฺมตฺต นิยามํ. อวิปรีตนิยามนฺติ อตฺโถ. ปุน ‘‘นิยามํ’’ติ มิจฺฉตฺตนิยามํ. วิปรีต นิยามนฺติ อตฺโถ. ติกิจฺฉิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อเตกิจฺโฉ. เอกนฺเตน อปายคามี โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อปสฺสิตฺวา’’ติ ทิฏฺฐิฏฺฐานานํ อปสฺสิตฺวา. ‘‘มิจฺฉาธิโมกฺขมตฺเตนา’’ติ ติตฺถา จริเยสุ สทฺทหน มตฺเตนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘สกํ อาจริยกํ’’ติ อตฺตโน อาจริยสฺส สนฺตกภูตํ. ฐิโต ปุคฺคโล. อฏฺฐกถายํ วุตฺโต, ยถาห มิจฺฉตฺตติเก มิจฺฉาสภาวาติ มิจฺฉตฺตา. วิปากทาเน สติ, ขนฺธเภทานนฺตรเมว วิปากทานโต นิยตา. มิจฺฉตฺตา จ เต นิยตา จาติ มิจฺฉตฺตนิยตา. สมฺมาส ภาวาติ สมฺมตฺตา. สมฺมตฺตา จ เต นิยตา จ อนนฺตรเมว ผลทาน นิยเมนาติ สมฺมตฺตนิยตาติ[Pg.164]. ‘‘ตสฺสา’’ติ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา. ‘‘อโจเปตฺวา’’ติ อจาเลตฺวา. ‘‘เอเตนา’’ติ เอเตนปิ สทฺเทน. ‘‘อิเมสํ’’ติ มโนกมฺมานํ. ‘‘เอเตนา’’ติ มนสฺมึ เอวาติ วจเนน. ‘‘อุปปนฺนํ’’ติ ปริปุณฺณํ. ‘‘อุปลกฺขณาทิวเสนา’’ติ อุปลกฺขณนย นิทสฺสนนย ปธานนยาทิวเสน. ‘‘อตฺถนฺตรปฺปสงฺโค โหตี’’ติ กถํ โหติ. เอวสทฺเทน วินา ปาณาติปาต กมฺมํ กายทฺวาเร พาหุลฺล วุตฺติโต กายกมฺมํ นามาติ วุตฺเต อิทํ ลทฺธาตปตฺโต ราชกุมาโรติ วิย อุปลกฺขณนยมตฺตํ. เตน เสสทฺวาเรสุปิ พาหุลฺล วุตฺตึ อุปสลฺลกฺเขตีติ อตฺถนฺตรปฺปสงฺโค สิยาติ. เอวํ เสสนเยสุปีติ. ‘‘อปิจา’’ติ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ โชเตติ. ‘‘เตสู’’ติ ปาณวธาทีสุ. ‘‘เอกํ องฺคํ’’ติ อุปกฺกโมติ จตุตฺถํ องฺคํ. ‘‘ตํ สหชาตา จา’’ติ เจตนา สหชาตา จ. เจตนา ปกฺเข ภวาติ เจตนา ปกฺขิกา. เจตนา วิย กายกมฺมภาวํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อพฺโพหาริกตฺตํ คจฺฉนฺตี’’ติ มโนกมฺมนฺติ โวหริตุํ อปฺปโหนกตฺตํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. อตฺตา ปธานํ เยสํ เต อตฺตปฺปธานา. อภิชฺฌาทโย. อตฺตปฺปธานา น โหนฺติ. เจตนา ปธานา โหนฺติ. อิเธว เต อตฺตปฺปธานา โหนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ตถา ตถา’’ติ อโหวต อิทํ มมสฺสาติอาทินา เตน เตน ปกาเรน. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ มโนกมฺเมสุ. ‘‘สพฺเพน สพฺพํ’’ติ ปาฏิปทิกปทเมตํ. สพฺพปฺปการโตติ อตฺโถ. ‘‘อิธา’’ติ มโนกมฺมฏฺฐาเน. ‘‘มโนกมฺม กิจฺจวิเสเสนา’’ติ อโหวต อิทํ มมสฺสาติอาทิเกน กิจฺจ วิเสเสน. มโนกมฺม ทีปนา นิฏฺฐิตา.

150. 意业。“贪求”(Abhijjhāyantī)是说更过度地思惟、思考、注视，为了显示此义，而说“不立于味”等。“瞋恚”(Byāpādentī)是说使其达到、完成不存在的状态。而那种达到不是通过身和语，而是只通过心，所以说“思惟”(cintentī)。“与彼相反”(Tabbiparītato)是说与善人所施设者相反。“于彼”(Tatthā)是说于那些意业中。“此为我所有”(Idaṃ mamassā)是说“此物应为我所有，啊，善哉！”，应这样结合。“作为己有”(Attano katvā)是说作为自己的所有物。“我有利”(Lābhāvatime)，在此，获得善利者是“利”(lābhā)。“我应作为己有”(Attano kareyyaṃ)是说我应作为自己的所有物。他人的财物是其对象者，是为“以他人物品为对象者”(parabhaṇḍavatthuko)。“事”(Vatthū)是说作为所缘的事物。只要还未转变所有权，就不会构成业道，应这样结合。“此已于诸义注中说”(Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsū)是主题。“此”(Ayaṃ)是说此有情。“彼”(Tassā)是说彼有情。名为十事邪见者，是“无所施、无所供、无所祭”等邪见。在六十二见中，某些见是无有见等自性。但在此，以其普遍故，说唯是业。“如所说”是关联。行走的人。“心生起”(Cittuppādo)是说道心生起时。“见者”(Passanto)是说见三相者。“已说”是关联。“决定”(Niyāmaṃ)是说正性决定，义为不颠倒决定。再者，“决定”是说邪性决定，义为颠倒决定。不能被疗愈者，是为“不可治”(atekiccho)，义为必定趣向恶趣者。“不见”(Apassitvā)是说不见诸见处。“仅以邪胜解”(Micchādhimokkhamattenā)，意指仅是对外道师的行持信受。“自己的师说”(Sakaṃ ācariyakaṃ)是说属于自己老师之物。已住立的人。在义注中说，如言：“于邪性三法中，因是邪自性，故为‘邪性’(micchattā)。”当给予异熟时，因就在蕴坏之后立即给予异熟，故为“决定”(niyatā)。彼既是邪性又是决定，故为“邪性决定”(micchattaniyatā)。因是正自性，故为“正性”(sammattā)。彼既是正性又是决定，因有立即给予果的规定，故为“正性决定”(sammattaniyatā)。“彼”(Tassā)是说邪见。“不使动摇”(Acopetvā)是说不摇动。“以此”(Etenā)是说也以此语。“此等”(Imesaṃ)是说意业。“以此”(Etenā)是说“唯在于意”之语。“已具足”(Upapannaṃ)是说圆满。“以标记等方式”(Upalakkhaṇādivasenā)是说以标记理、示例理、主导理等方式。“会有他义的关联”(Atthantarappasaṅgo hotī)，如何会有？若无“唯”字，当说“杀生业因多发生于身门，故名为身业”时，此仅为标记理，犹如“此是获得伞盖的王子”。因此，可推知于其余诸门亦多有发生，故会有他义的关联。于其余诸理亦如是。“复次”(Apicā)是阐明“尚有应说之事”。“于彼等”(Tesū)是说于杀生等中。“一分”(Ekaṃ aṅgaṃ)是说作为第四分的“加行”。“彼亦俱生”(Taṃ sahajātā cā)是说思亦俱生。生于思的一方，故为“思所摄”(cetanāpakkhikā)。是说如思一般，趣向于身业的状态。“趣向于不被称说”(Abbohārikattaṃ gacchantī)，义为趣向于不足以被称为“意业”的状态。以自我为首者，是为“自我为首”。贪等不是以自我为首，而是以思为首。义为唯在此处，彼等才以自我为首。“如是如是”(Tathā tathā)是说以“啊，愿此为我所有”等种种方式。“于彼”(Tatthā)是说于那些意业中。“以一切”(Sabbena sabbaṃ)，此为词干，义为以一切方式。“于此”(Idhā)是说于意业之处。“以意业的作用差别”(Manokamma kiccavisesenā)是说以“啊，愿此为我所有”等作用差别。意业的阐明终。

๑๕๑. ‘‘เอตฺถ จ ทสนฺนํ ปี’’ติอาทีสุ. ‘‘ตาปี’’ติ ตา ปุพฺพาปรเจตนาโยปิ. อาทิโต ปฏฺฐาย ปวตฺตา ตาปีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยานิปนา’’ติอาทีสุ. เอโก เอกสฺส วทติ อหํ อิมํ สตฺตํ มาเรมิ, ตฺวํ อสุกํสตฺตํ มาเรหีติ. เอวํ วตฺวา อุโภปิ อุปกฺกมํ กโรนฺติ. กมฺมํ ปน อุภินฺนมฺปิ น สิชฺฌติ. ตตฺถ อาณาปกสฺส ตฺวํ อสุกํ สตฺตํ มาเรหีติ อาณาปน กมฺมํ สเจ สิชฺฌติ. วจีทฺวาเร ปวตฺตํ กายกมฺมนฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน อสิทฺธตฺตา วจีทฺวาเร ทิสฺส มานํ [Pg.165] วจีกมฺมนฺติ วุจฺจติ. วจีทุจฺจริตมตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอสนโย เสเสสุปิ.

151. 于“于此，十种亦……”等句中，“彼等亦”(Tāpī)是说那些前后思。从最初开始而转起的彼等亦是关联。“然任何……”等句中，一人对另一人说：“我杀此有情，你杀某有情。”如是说后，二者皆作加行。但二者的业皆未成就。于此，若命令者“你杀某有情”的教令业成就，则虽转起于语门，亦被称为身业。但在此，因未成就，故虽现于语门，亦被称为语业。是说仅为语恶行。此理于其余亦然。

‘‘โทสมูเลนา’’ติอาทีสุ. โทโส เอว มูลํ โทสมูลํ. โทโส มูลํ มสฺสาติ โทสมูลํ. ตํ สมฺปยุตฺต จิตฺตนฺติ ทฺวิธา อตฺโถ. พฺยาปาโท นาม โทโส เอว. โส กถํ โทเสน มูเลน ชาเยยฺยาติ วุตฺตํ ‘‘ปุริโม พฺยาปาทวชฺเชหี’’ติ. ปรโต อภิชฺฌายมฺปิ เอสนโย. วิภาวนิปาเฐ. นิธิปาฐกา นาม ราชนิธิ วิธายกา. ตตฺถ จณฺโฑ นิคฺคเหตพฺโพติ อาคตตฺตา ทุฏฺฐนิคฺคหตฺถนฺติ วุตฺตํ. ราชูนํ อทินฺนาทานํ โมหมูเลน ชายตีติ โยชนา. ‘‘พฺราหฺมณานญฺจา’’ติ สกสญฺญาย เอว ยํ กิญฺจิ หรนฺตานํ พฺราหฺมณานญฺจ กมฺมผลสมฺพนฺธาปวาทีนญฺจ. ‘‘อาหรณํ’’ติ อทินฺนาทานวเสน หรณํ. อวหรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. โย ปน โมโห ราชูนํ อุปฺปนฺโน, โย จ พฺราหฺมณานํ อุปฺปนฺโน, โย จ กมฺม ผลสมฺพนฺธา ปวาทีนํ อุปฺปนฺโนติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติ โลโภ กมฺมานํ สุฏฺฐุวฑฺฒนาย นิทานํ การณํ โหตีติ โยชนา. สญฺชาตา กงฺขาเยสํ เต สญฺชาตกงฺขา. ปริโต อุฏฺฐาติ เอตฺถาติ ปริยุฏฺฐานํ. กงฺขาย ปริยุฏฺฐานํ กงฺขาปริยุฏฺฐานํ. ชนานํ ตานิกมฺมานีติ สมฺพนฺโธ.

于“以瞋为根”等句中，瞋即是根，为瞋根；瞋为此（心）之根，为瞋根。其义有二种。所谓“瞋恚”(byāpādo)即是瞋。彼如何由瞋根而生？故说“前者离瞋恚”。其后于“贪欲”(abhijjhā)亦同此法。于《毗婆婆尼》(Vibhāvanī)中，所谓“宝藏守护者”(nidhipāṭhakā)，即国王宝藏的管理者。于彼，因有“暴恶者应被制伏”之说，故言“为制伏恶人”。应连结为：诸王之不与取，由痴根而生。“及婆罗门”者，谓仅凭己想而取任何物的婆罗门，以及否认业果关连者。“取”(āharaṇaṃ)者，谓以不与取的方式而取，即是盗取。又，诸王所生之痴、婆罗门所生之痴，及否认业果关连者所生之痴，当知其关联。“贪是业生起之因”者，应连结为：贪是业得以增长的根本原因。彼等已生疑，故为“已生疑者”。于此周遍生起，故为“遍起”(pariyuṭṭhāna)。疑之遍起，为“疑遍起”。应连结为“众生之彼等业”。

อกุสลกมฺมทีปนานิฏฺฐิตา.

不善业阐明终。

๑๕๗. กุสลกมฺเม. อยํ ปน เอวมาทีสุ สุตฺตปเทสุ อาคโตติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เมตฺตํ กายกมฺมํ’’ติ เมตฺตาสหคตํ กายกมฺมํ. เอวํ วจีกมฺเมปิ. เจตนา เหตฺถ กมฺมนฺติ อธิปฺเปตา. มโนกมฺเม ปน เจตนาปิ ยุชฺชติ. อพฺยาปาโทปิ ยุชฺชติ. ญาณํ อนุปริวตฺตีติ ญาณานุปริวตฺตํ. ญาณานุปริวตฺตีติปิ ปาโฐ, โส เยวตฺโถ. ‘‘ปทกฺขิณํ’’ติ ปวฑฺฒิตํ. อปรํ ปริยายํ ทสฺเสติ ‘‘ยสฺมึ ปนา’’ติอาทินา. ทุสฺสีลสฺส ภาโว ทุสฺสิลฺยํ. ปาณาติปาตาทิกมฺมํ. ‘‘ปวตฺตมาเน’’ติ กายทฺวาเร ปวตฺตมาเน. ‘‘ยํ ปน กุสลํ’’ติ ปาณาติ ปาตาทิโต วิรติ กุสลํ[Pg.166]. ‘‘ปวตฺตมานํ’’ติ จิตฺเต ปวตฺตมานํ. ‘‘กิจฺจ สีเสนา’’ติ กิจฺจปฺปธาเนน. กิจฺจํ ปธานํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. เสสเมตฺถ กายกมฺเม สุวิญฺเญยฺยํ.

157. 于善业中。应连结为：此已于如是等经句中出现。“慈身业”(mettaṃ kāyakammaṃ)者，谓与慈俱行之身业。于语业亦然。于此，意谓“思”(cetanā)为业。于意业中，思亦适宜，“无瞋”(abyāpādo)亦适宜。“智随转”(ñāṇaṃ anuparivatti)即是随智而转。亦有“智随转”(ñāṇānuparivattī)之读法，其义相同。“右绕”(padakkhiṇaṃ)者，谓增长。以“又于何时”等句，开示另一理趣。恶戒之状态为“恶戒性”(dussilyaṃ)，即杀生等业。“于现行时”者，谓于身门现行时。“又，何为善”者，谓离杀生等之善。“现行”者，谓于心中现行。“以事为首”(kicca sīsenā)者，谓以事为首要。其意为，以事为主要。于此，其余身业之义易于了知。

‘‘วจีกมฺเมปิ เอเสวนโย’’ติ ยสฺมึ ทุสฺสิลฺเย ปวตฺตมาเน วาจา อปริสุทฺธา โหติ. วจี สํวโร ภิชฺชตีติอาทินา วตฺตพฺพํ. ‘‘อวเสสํ ปนา’’ติ ตีหิ กายกมฺเมหิ จตูหิ วจีกมฺเมหิ อวเสสํ. ตตฺถ ‘‘ตีหิ กายกมฺเมหี’’ติ ตีหิ กายทุจฺจริต วิรติ กมฺเมหิ. ‘‘จตูหิ วจีกมฺเมหี’’ติ จตูหิ วจีทุจฺจริต วิรติ กมฺเมหิ. ‘‘สพฺพํปิ กลฺยาณ กมฺมํ’’ติ สพฺพมฺปิ ทานกมฺมํ, สพฺพมฺปิ ภาวนา กมฺมํ, อปจายน กมฺมํ, เวยฺยาวจฺจกมฺมํ, ปตฺติทานกมฺมํ, ปตฺตานุโมทนากมฺมํ, ธมฺมสวน กมฺมํ, ธมฺม เทสนา กมฺมํ, สพฺพมฺปิ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ ตีสุทฺวาเรสุ ปวตฺตมฺปิ มโนกมฺมํ นามาติ โยชนา. อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ปริยาเยสุ ปจฺฉิโมเยว ปธานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยาว เทวา’’ติ อนฺติม ปริจฺเฉท โชตโก นิปาโต. มตฺถกปริจฺเฉเทนาติ อตฺโถ.

“于语业亦同此理”者，谓当恶戒性(dussilya)现行时，语不清净。应说“语律仪被毁”等。“又，其余”者，谓三身业与四语业之外的其余（善业）。于彼，“以三身业”者，谓以离三身恶行业。“以四语业”者，谓以离四语恶行业。应连结为：“一切善业”者，谓一切施业、一切修业、恭敬业、服务业、回向业、随喜业、闻法业、说法业，及一切正见业，即使经由三门而转起，亦名为意业。应连结为：于此二理趣中，后者为主要。“乃至诸天”(yāva devā)是标示最终章的不变词，其义为“以最终章为限”。

สีลปเท. ‘‘สีลยตี’’ติ สมฺมา ทหติ จ อุปธาเรติ จาติ ทฺวิธา อตฺโถ. ‘‘สุสมาหิตานี’’ติ สุปฺปติฏฺฐิตานิ. ‘‘อุปริเม กุสล ธมฺเม’’ติ มหคฺคต โลกุตฺตร กุสลธมฺเม. สตฺตสุ วิสุทฺธีสุ อุปริเม จิตฺต วิสุทฺธาทิ กุสลธมฺเม. ‘‘อธิกุสล ธมฺเม’’ติ อธิเก โพธิปกฺขิย กุสล ธมฺเม. ปเรหิ ทินฺนํ, ตเทว ปตฺตึ. สพฺพานิ ปน ตานิ ทานาทีนิ กุสลานิ. โสเธนฺติ สปฺปุริสาชนา. ตานิ เอวปุญฺญานิ. เอกเมกํ ปุญฺญกฺริยวตฺถุ. ‘‘อิมินา ปจฺจเยนา’’ติ จีวราทิ ปจฺจเยน, อนฺนปานาทิ ปจฺจเยน, ธน ธนญฺญาทิปจฺจเยน วา. ‘‘สพฺพํปิ เจตํ’’ติ สพฺพมฺปิ เอตํ ทสวิธํ ปุญฺญํ. ‘‘หีเนน ฉนฺเทนา’’ติ ยสกามตาทิวเสน หีเนน ฉนฺเทน, หีเนน จิตฺเตน, หีเนน วีริเยน, หีนาย วีมํสาย. ‘‘มชฺฌิเมนา’’ติ ปุญฺญปฺผลกามตาทิวเสน มชฺฌิเมน. ‘‘ปณีเตนา’’ติ กตฺตพฺพเมวิทนฺติ อริยวํสานุ พฺรูหนวเสน ปณีเตน ฉนฺทาทินา ปวตฺติ ตํ ปณีตนฺติ โยชนา. ‘‘ยสกามตายา’’ติ กิตฺติ สทฺทกามตาย วา, ปริวารกามตาย วา. ‘‘ปุญฺญปฺผลกามตายา’’ติ [Pg.167] ภวสมฺปตฺติ โภคสมฺปตฺติกามตาย. ‘‘อริยภาวํ นิสฺสายา’’ติ อิทํ ทานํ นาม อริยานํ วํโส. อหมฺปิ อริโย. ตสฺมา มยาปิ กตฺตพฺพเมวิทนฺติ เอวํ อริยภาวํ นิสฺสายาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘อริโย’’ติ อาจาร อริโยปิ ยุชฺชติ ทสฺสน อริโยปิ. ตตฺถ อาจาร อริโย นาม สปฺปุริโส ปุถุชฺชน กลฺยาณโก วุจฺจติ. ทสฺสน อริโย นาม ปรมตฺถ อริโย. ‘‘ปารมิตา ทานํ’’ติ สพฺพทาเนหิ อคฺคปตฺตํ มหาโพธิ สตฺตานํ ปารงฺคตทานํ. ตญฺหิ สพฺพ สตฺตวิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติ ตตฺตา อคฺคปตฺตํ โหติ, ปารงฺคตํ. ตโต อุตฺตริตรสฺส กสฺสจิทานสฺส อภาวโต. เสเสสุปิ ปุญฺญ กฺริยวตฺถูสุ. ‘‘ติกทฺวยํ’’ติ ปุริมาทิ หีนาทิ ติกทฺวยํ. ‘‘อนฺติม วตฺถุนา’’ติ อนฺติม วตฺถุ อชฺฌาปชฺชเนน วา. ‘‘ทุสฺสีโล นามา’’ติ ทุสฺสีล ภิกฺขุ นาม. โส หิ ยาวภิกฺขุปฺปฏีญฺญํ น วิชหิ. ตาว ภิกฺขุ เอว. น สามเณโร, น คิหี. ตํ เจ อญฺโญ ภิกฺขุ อมูลเกน อนฺติม วตฺถุนา อนุทฺธํเสติ. อนุทฺธํเสนฺตสฺส สงฺฆาทิ เสโส. โอมสวาเท ปาจิตฺติยํ. สหเสยฺยฏฺฐาเน เตน สห อติเรก รตฺตึ สยนฺตสฺสาปิ อาปตฺติ นตฺถิ. ตสฺมา โส ทุสฺสีล ภิกฺขุตฺเวว วตฺตพฺโพติ. ‘‘ปุน กมฺมวาจาย สมาทาตพฺพนฺติ นตฺถี’’ติ ยถา สิกฺขํ ปจฺจกฺขนฺตสฺส สพฺพํ สมาทานํ ภิชฺชติ. ปุน ภิกฺขุภาวํ อิจฺฉนฺเตน ปุน กมฺมวาจาย สมาทาตพฺพํ โหติ. เอวํ ปุน กมฺมวาจาย สมาทาตพฺพนฺติ นตฺถิ. ‘‘อิตเรสุ ปนา’’ติ ลิงฺคนาสนงฺคโต อญฺเญสุ ทณฺฑกมฺมงฺเคสุ. นิจฺจสีลาทีสุ. ‘‘ยํ นิจฺจเมว วฏฺฏตี’’ติ ยํ ปาณาติปาต วิรติ สีลํ นิจฺจเมว รกฺขิตุํ วฏฺฏติ. อนิจฺจํ น วฏฺฏติ. กสฺมา, ปาณฆาตาทึ กโรนฺตสฺส สพฺพกาลมฺปิ ทุจฺจริต สมฺภวโต. เตนาห ‘‘อนิจฺจํ สาวชฺชํ โหตี’’ติ. ทุจฺจริตํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘ยํ นิจฺจมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ ปกติ คหฏฺฐานํ ยํ วิกาล โภชนาทิ วิรติ สีลํ นิจฺจมฺปิ วฏฺฏติ. ‘‘อนิจฺจมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ สมาทาน ทิวสํ อติกฺกมิตฺวา วิกาล โภชนาทึ กโรนฺตสฺส วีติกฺกม โทโสวา ทุจฺจริต โทโส วา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘สาวชฺชํ น โหตี’’ติ. ทุจฺจริตํ น โหตีติ อตฺโถ. ตถา ทสสีลญฺจ ปกติ คหฏฺฐานํ [Pg.168] อนิจฺจสีลํ นามาติ โยชนา. ‘‘อนิจฺจสีลเมว โหตี’’ติ ปกติ คหฏฺฐานํ ตํ ทสสีลํ ยาวชีวํ นิจฺจํ กตฺวา สมาทิยิตฺวา รกฺขนฺตานมฺปิ อปพฺพชิตตฺตา ปพฺพชิเตสุ ชาติ สภาเวเนว สิทฺธํ นิจฺจสีลํ นาม น โหติ. ยาวชีวํ กตฺวา สมาทาน วเสเนว นิจฺจํ โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เวสธารเณน สห สิทฺธตฺตา’’ติ เอตฺถ กถํ เวสธารเณน สิทฺธํ โหตีติ. เวสธารณํ นาม คิหิวตฺถํ ปหาย กาสาย วตฺถ ธารณํ. กาสายวตฺถญฺจ นาม อรหตฺตธโช โหติ. น จ อรหตฺตธชํ ธาเรนฺตสฺส สิกฺขาปทํ อสมาทิยนฺตสฺสปิ วิกาเล ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. ตถา นจฺจาทีนิ ปสฺสิตุํ, มาลาทีนิ ธาเรตุํ, อุจฺจาสยนาทีสุ วสิตุํ, ชาตรูปาทีนิ สาทิตุํ. กสฺมา อิติ เจ, เตสญฺหิ ตํ ตํ ยถาสกํ สีลํ นิจฺจํ สุทฺธํ กตฺวา รกฺขิตุเมว วฏฺฏตีติอาทินา การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ. ‘‘อปฺปนํ อปตฺตาว อธิปฺเปตา’’ติ อปฺปนาปตฺตานํ มหคฺคตภาวนานํ วิสุํ อุปริ วกฺขมานตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอตฺเถวา’’ติ อิมสฺมึ ภาวนา กมฺเม เอว. ‘‘เต สญฺเญวา’’ติ รตนตฺตยาทีนํ เอว จ. คนฺตุํ อารทฺโธ คมิโก. อทฺธานํ ทีฆมคฺคํ คจฺฉนฺโต อทฺธิโก. ‘‘ปริสุทฺเธนา’’ติ ลาภสกฺการาทิ นิรเปกฺขตาย อตฺตุกฺกํ สน ปรวมฺภนาทิ รหิตตาย จ ปริสุทฺเธน. ‘‘หิตปฺผรณ จิตฺเตนา’’ติ มยิ กโรนฺเต อิมสฺส เอตฺตกํ หิตสุขํ ภวิสฺสตีติ เอวํ เตสํ หิตสุเขสุ ผรณ จิตฺเตน. เมตฺตจิตฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อตฺตโน กิจฺเจสุ วิยา’’ติ เอเตน เตสํ สพฺพํ กิจฺจํ อตฺตโนภารํ กโรตีติ ทีเปติ. ‘‘สาธารณ กรณํ’’ติ อตฺตโน ปุญฺญํ ปเรสํ ทานํ. อตฺต มนตาปเวทนิยาธุสาธูติ วจีเภทกรณํ. ตญฺหิทินฺนญฺจานุโมทิตญฺจ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ ชาตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โยนิโสมนสิกาเร ฐตฺวาติ เอตฺถ สิโลกาทิปกฺขิกํ อโยนิโสมนสิการํ ชหิตฺวา สุณนฺตสฺส อิมํ ธมฺมํ สุตฺวา อตฺถรสธมฺมรสปฺปฏิสํเวที ภวิสฺสามีติ, เทเสนฺตสฺส อิมํ เทเสนฺโต ธมฺมสฺส จ สุณนฺตานญฺจ อนุคฺคหํ กริสฺสามีติ โยนิโสมนสิกาเร ฐตฺวา. ลาภ สกฺการาทิ ปกฺขิโก มนสิกาโร อโยนิ โสมนสิกาโร [Pg.169] นาม. นิยฺยานตฺถ นิสฺสรณตฺถ ปกฺขิโก โยนิโสมนสิกาโร นาม. นิรวชฺช กมฺมานิ นาม กสิโครกฺขาทิ กมฺมานิ. นิรวชฺชสิปฺปานิ นาม วฑฺฒกิสิปฺปาทีนิ เวชฺชสิปฺปาทีนิ จ. นิรวชฺช วิชฺชาฐานานิ นาม ปรูปโรธร หิตานิ องฺควิชฺชา เวทวิชฺชา มนฺตวิชฺชาทีนิ. ‘‘โวทาน กรณํ’’ติ วิเสเสน วิสุทฺธกรณํ. ‘‘ตํ สภาวตฺตา’’ติ ทานสภาวตฺตา. ‘‘จาริตฺต สีลตฺตา’’ติ สปฺปุริสานํ ปกติ จาริตฺต สีลตฺตา. ปุน ‘‘ตํ สภาวตฺตา’’ติ ภาวนา สภาวตฺตา. ตถาหิ เทเสนฺตสฺส จ สุณนฺตสฺส จ เทสนาโสตานุสาเรน จิตฺตภาวนา ญาณภาวนาวหตฺตา เทสนาสวนา สภาวา โหนฺติ. อตฺตโน ทิฏฺฐึ สยเมว อุชุํ กโรนฺตสฺส จ ญาณภาวนา กมฺมเมว. ตถา ปรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อุชุํ กโรนฺตสฺสาปีติ. ‘‘ธมฺโม นาม นตฺถี’’ติ เทสนา ธมฺโม นาม นตฺถิ. กสฺมา, ทานสีลานิ เทเสนฺเตนปิ อนฺเต ลกฺขณตฺตเยน สหสจฺจปฺปกาสนสฺส กตฺตพฺพตฺตา. เอเตน เทสนาสวนา อนฺเต ลกฺขณตฺตยานุปสฺสนา ภาวนา กมฺมฏฺฐาเน ปติฏฺฐิตตฺตา ตํ สภาวา โหนฺตีติ ทสฺเสติ. ‘‘มโนกมฺม เมวา’’ติ ปทุทฺธาโร. ‘‘มนสฺมึ เอวา’’ติ มโนทฺวาเร เอว. ‘‘กิจฺจสิทฺธิโต’’ติ อปฺปนากิจฺจสฺส สิชฺฌนโต. ‘‘องฺคภาวา สมฺภวโต’’ติ อปฺปนา กิจฺจสิทฺธิยํ องฺคภาวา สมฺภวโต. ‘‘ตญฺจภาวนา มย’’นฺติ ปทุทฺธาโร. ‘‘ทานาทิวเสนา’’ติ ทานสีลวเสน. ทานวเสน อปฺปวตฺตนโตติ อิทํ ตาว ยุชฺชติ. สีลวเสน อปฺปวตฺตนโตติ อิทํ ปน ปาฬิยา น สเมติ. ปาฬิยญฺหิ มหคฺคตชฺฌาเนสุปิ ปหานํ สีลํ เวรมณิ สีลนฺติอาทิ วุตฺตนฺติ โจทนา. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘ปริยาเยน วุตฺตํ’’ติ เกนปริยาเยน วุตฺตนฺติ. ปกติ จาริตฺตํ สีลนฺติ วุจฺจติ. อุปฺปนฺเน จ ปถมชฺฌาเน นีวรณานํ ปหานํ นาม ปกติจาริตฺตเมว ปกติ นิยาเมน ปวตฺตเมว. อิติ ปกติจาริตฺตตฺตา สีลนฺติ วุตฺตํ. ปุน นีวรณานํ ปหานเมว เตหิ วิคมนฏฺเฐน เวรมณีติ จ, ปิทหนฏฺเฐน สํวโรติ จ, ปหาน กิจฺจํ อวิชหนฏฺเฐน อวีติกฺกโมติ จ, วุตฺตํ. เจตนาสีลนฺติ เอตฺถ ปน ฌานสมฺปยุตฺต เจตนา เอว วุจฺจติ. สา จ สีลชาติ กตฺตา [Pg.170] สีลนฺติ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อปฺปนาปตฺต’’นฺติ ปทุทฺธาโร. ‘‘ฌานเภเทนา’’ติ ปน วตฺตพฺพํ. รูปาวจรกุสลญฺหิ ฌานเภเทน ปญฺจวิธํ, ฌานเมว ปน ฌานงฺคเภเทน ปญฺจวิธนฺติ.

戒品。“持戒”（sīlayati），即正确地安立与受持，有此二义。“善安住”（susamāhitāni）即善建立（suppatiṭṭhitāni）。“上善法”（uparime kusaladhamme）即广大、出世间善法。于七清净中，指其上的心清净等善法。“增上善法”（adhikusaladhamme）即殊胜的菩提分善法。他人所施予的，即是所得（福）。而彼布施等一切善行，为善人所清净。彼等即是福德。每一项皆是福业事。“以此资具”（iminā paccayena）即以衣等资具，或以饮食等资具，或以钱财谷物等资具。“此亦一切”（sabbaṃpi cetaṃ）即此一切十种福德。“以下劣欲”（hīnena chandena）即因求名等而有下劣欲、下劣心、下劣精进、下劣审察。“以中等”（majjhimena）即因求福果等而有中等（欲等）。“以上妙”（paṇītena）即“此事唯应作”，如是随增圣种，由此而行，故为上妙，应如是连结。“求名”（yasakāmatāya）即求名声或求眷属。“求福果”（puññapphalakāmatāya）即求有圆满、受用圆满。“依于圣性”（ariyabhāvaṃ nissāya）者，“此布施名为圣者之传统（vaṃso）。我亦是圣者，因此此事我亦应作。”如是依于圣性，此为其义。此处“圣者”（ariyo）亦适用于行圣者与见圣者。其中，行圣者名为善人、贤善凡夫。见圣者名为胜义圣者。“波罗蜜布施”（pāramitādānaṃ）即于一切布施中，已达最上、已到彼岸的大菩萨之布施。其为一切有情解脱而行，故达最上、已到彼岸，无有任何布施能超越之故。于其余福业事中亦然。“二种三法”（tikadvayaṃ）即前述下劣等二种三法。“以究竟事”（antimavatthunā）即以究竟事或以毁犯。“恶戒者”（dussīlo）即恶戒比丘。只要他还没有舍弃比丘的身份，他仍是比丘，非沙弥，非俗人。若有其他比丘以无根之究竟事毁谤他，毁谤者得僧伽提婆沙（saṅghādiseso）。于轻蔑语得波逸提。于共宿处，与之同宿过夜亦无犯。是故当称其为恶戒比丘。“不须再以羯磨语受”者，是说（对于未舍戒的恶戒比丘而言）。（然而）对于舍学处者，其所有受持皆已破坏，欲再得比丘身份者，须再以羯磨语受戒。对于（未舍戒的恶戒比丘）则无此事，不须再以羯磨语受戒。“于其余”者，指于剥夺衣相的灭摈之外的其他惩罚中，如常戒等。“恒常可行”者，如离杀生戒，恒常守护为宜，不宜暂时。何以故？行杀生等者，于一切时皆有恶行发生故。是故说“暂时则有过”，义为有恶行。“恒常亦可行”者，对一般在家人而言，如离非时食戒，恒常（受持）亦可。“暂时亦可行”者，意指过了受持之日后，行非时食等，无违越之过，亦无恶行之过。是故说“无过”，义为无恶行。如是，十戒对一般在家人而言，名为暂时戒。“唯是暂时戒”者，一般在家人之十戒，纵使作终身想而受持守护，然因非出家故，不同于出家者因（出家）身份自然成就之常戒。意指唯依终身受持之力而为常戒。“与穿着（出家）服饰一同成就”者，此处云何与穿着服饰一同成就？所谓穿着服饰，即舍弃俗人衣物，穿着袈裟。袈裟名为阿罗汉幢。持阿罗汉幢者，纵未受学处，亦不宜非时食。如是，观赏歌舞等、佩戴花鬘等、坐卧高广大床等、受用金银等（皆不应为）。何以故？于彼等而言，各自之戒，恒常作净而守护，方为适宜，其理如下文已说。“未达安止者为所指”者，意指已达安止之广大修习，将于后文分别说明。“即于此”者，即于此禅修业中。“即于彼等”者，即于三宝等。“已出发者”为行者（gamiko）。行于长途者为旅人（addhiko）。“以清净”者，即以无求利养恭敬等、离于自赞毁他等而清净。“以饶益遍满心”者，“我作此事，彼将得如是利乐”，如是于彼等之利乐以心遍满。此即所谓慈心。“如于己事”者，此显示其将彼等一切事务作为己任。“作共通”（sādhāraṇakaraṇaṃ）者，即将自己的福德施予他人（即回向）。以及说‘善哉’来表达自己的欢喜（即随喜）。此所施（回向）与随喜，成为现法受业，此为关联。“住于如理作意”者，此处指舍弃倾向于名声等之不如理作意，听者作意：“我听此法，将亲证义味、法味”，说者作意：“我作此说，将饶益正法与听者”，如是住于如理作意。倾向于利养恭敬等之作意，名为不如理作意。倾向于出离、解脱之作意，名为如理作意。无过之业，即农耕、牧牛等业。无过之技艺，即木工、医术等技艺。无过之明处，即不伤害他人之相术、吠陀、咒术等。“令清净”者，即特别地令清净。“因是其自性”者，因是布施之自性。“因是行持戒”者，因是善人之本然行持戒。“复次，因是其自性”者，因是修习之自性。诚然，于说者与听者，随说法与听闻，能引生心修习与慧修习，故说法与听法即是其自性。自己端正直见者，即是慧修习之业。听闻他人说法而端正直见者亦然。“无所谓法”者，即无所谓说法之法。何以故？纵使宣说布施、戒，最终亦须以三相及诸谛共同开示故。此显示说法与听法，最终安住于随观三相之业处，故成为其自性。“唯是意业”为释词。“唯在意”即唯在意门。“由事成就”即由安止之事成就。“由支分生起”即于安止之事成就中，由支分生起。“彼修所成”为释词。“以布施等”即以布施、戒。以布施而不生起（烦恼），此说尚可。以戒而不生起（烦恼），此则与圣典不合。圣典中说，于广大禅中亦说有舍断戒、远离戒等，此为问难。为遣此难，故云“此乃方便说”等。“方便说”者，以何方便说耶？本然行持，说之为戒。初禅生起时，舍断诸盖，即是本然行持，依本然规律而转。是故，因其为本然行持，故说为戒。复次，舍断诸盖，以远离义，故说为远离；以覆蔽义，故说为防护；以不舍舍断之事，故说为不违越。于思戒，此处则说与禅相应之思。彼属戒类，故说为戒，应如是知。“已达安止”为释词。当言“以禅那之别”。色界善法，以禅那之别有五种；禅那自身，则以禅支之别有五种。

กุสลกมฺมทีปนา นิฏฺฐิตา.

善业阐释终。

๑๕๓. ‘‘เอตฺถา’’ติอาทีสุ. ‘‘ธมฺมสงฺคเห’’ติ ธมฺมสงฺคณิ ปาฬิยํ. ‘‘ทสฺสเนนา’’ติ โสตาปตฺติ มคฺคญฺญาเณน. ‘‘ตํ’’ติ อุทฺธจฺจ เจตนํ. ‘‘ภาวนายา’’ติ อุปริมคฺคตฺตยสงฺขาตาย ภาวนาย. ปาฬิปาเฐ. ‘‘จิตฺตุปฺปาทา’’ติ จิตฺตเจตสิกา วุจฺจนฺติ. ‘‘สิยา’’ติ เอกจฺเจติ อตฺเถ นิปาต ปทํ. อิเมสุ ฉสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เอกจฺเจ ฉ จิตฺตุปฺปาทา โสตาปตฺติ มคฺเคน ปหาตพฺพา, เอกจฺเจ ฉ จิตฺตุปฺปาทา ตีหิ อุปริ มคฺเคหิ ปหาตพฺพาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปถมปเท ‘‘เอกจฺเจ ฉ จิตฺตุปฺปาทา’’ติ กมฺมปถปตฺตกมฺมสหชาตา ฉ จิตฺตุปฺปาทา. ทุตีย ปเท ‘‘เอกจฺเจ ฉ จิตฺตุปฺปาทา’’ติ อกมฺมปถ ปตฺตา ธมฺมิเกสุ ฐาเนสุ อสฺสาทนาภิ นนฺทาทิวเสน ปวตฺตา ฉ จิตฺตุปฺปาทา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ธมฺมสงฺคเห. ‘‘อิตรตฺถา’’ติ อิตเรสุ ภาวนาย ปหาตพฺเพสุ. ‘‘ตสฺสา’’ติ นานกฺขณิก กมฺมปจฺจยสฺส. ปาฬิปาเฐ. ‘‘สหชาตา’’ติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ สหชาตา. ‘‘นานกฺขณิกา’’ติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ อสหชาตา อตีตกาลภูเต นานกฺขเณ ปวตฺตา ปาณาติปาตาทิ เจตนา. ‘‘ยทิ เอวํ’’ติ เอวํ ยทิ สิยาติ อตฺโถ. ยทิ อุทฺธจฺจ เจตนา ทสฺสน ปเท อนุทฺธฏตฺตา ปฏิสนฺธึ นากฑฺฒตีติ วิญฺญาเยยฺย. เอวํ สตีติ ปาฐเสโส. ‘‘เจ’’ติ เจ วเทยฺย. ‘‘นา’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘ตสฺสา วิปากสฺสา’’ติ ตสฺสา อุทฺธจฺจ เจตนาย วิปากสฺส. ปาฬิปาเฐ. ‘‘อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ’’ติ อิเม ธมฺเม อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนญฺญาณํ. ‘‘เตสํ วิปาเก’’ติ อุทฺธจฺจ สหคตานํ วิปาเก. ‘‘ญาณํ’’ติ ตํ วิปากํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนญฺญาณํ. ‘‘สพฺพ ทุพฺพลนฺติ จ สกฺกา วตฺตุํ’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อติวิย กาฬกธมฺมตฺตา’’ติ พุทฺธาทีสุ มหนฺเตสุ ฐาเนสุ สทฺธารตนสฺส [Pg.171] อนฺตรายํ กตฺวา ปวตฺตนโต อติเยวกณฺห ธมฺมตฺตา. ตสฺสา วิจิกิจฺฉา เจตนาย ปฏิสนฺธิ อากฑฺฒนมฺปิ วิญฺญาตพฺพนฺติ โยชนา. ‘‘สภาว วิรุทฺธตฺตา เยวา’’ติ วิจิกิจฺฉา อสนฺนิฏฺฐาน สภาวา. อธิโมกฺโข สนฺนิฏฺฐาน สภาโวติ เอวํ สภาว วิรุทฺธตฺตาเยว.

153. 于“此处”等句中。“于法集”(Dhammasaṅgahe)指《法集论》(Dhammasaṅgaṇi)之巴利圣典。“以见”(Dassanena)指须陀洹道智。“彼”(Taṃ)指掉举思。“以修”(Bhāvanāya)指上三道的修习。于巴利文中，“心起”(Cittuppādā)指心与心所。“或”(Siyā)是表示“某些”(ekacce)之义的不变词。此义为：于此六种心起中，某些六种心起应由须陀洹道断除，某些六种心起应由上三道断除。其中，第一句“某些六种心起”指已达业道、与业俱生的六种心起。第二句“某些六种心起”指未达业道，于如法之处因味著、喜悦等而转起的六种心起。“于此”(Tattha)指于《法集论》中。“于其他”(Itarattha)指于其他应由修所断者。“彼之”(Tassā)指异刹那业缘。于巴利文中，“俱生”(Sahajātā)指与自身缘生法俱生。“异刹那”(Nānakkhaṇikā)指不与自身缘生法俱生，于已成过去的异刹那转起的杀生等思。“若如是”(Yadi evaṃ)即“若是这样”之义。若应了知掉举思因于见位未被断除而不牵引结生，则“Evaṃ sati”(如是)是应补充的文句。“若”(Ce)即“如果说”。“不”(Nā)即“不能说”。“彼之异熟”(Tassā vipākassa)指彼掉举思的异熟。于巴利文中，“于此诸法之智”(Imesu dhammesu ñāṇaṃ)指缘此诸法而生起的智。“于彼等之异熟”(Tesaṃ vipāke)指与掉举相应者的异熟。“智”(Ñāṇaṃ)指缘彼异熟而生起的智。“亦可说其皆微弱”(Sabbaṃ dubbalanti ca sakkā vattuṃ)是关联。“因其法性极黑故”(Ativiya kāḷakadhammattā)指于佛等伟大之处，对信宝作障碍而转起，故其法性极为黑暗。应知彼疑思亦能牵引结生，此为脉络(yojanā)。“实因自性相违故”(Sabhāvaviruddhattā yeva)指疑为不决定性，胜解为决定性，如是实因自性相违。

‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทีสุ. ‘‘วิปจฺจตีติ วิปาเจตี’’ติ วทนฺติ. ตํ ปน ปทรูเปน น สเมตีติ อญฺญํ อตฺถํ วทนฺโต ‘‘สพฺพมฺปิ วา’’ติอาทิมาห. ‘‘มหาสมฺปตฺติโย สมุฏฺฐาเปตฺวา’’ติ เทวโลเก เทวสมฺปตฺติ สทิสา ทิพฺพวิมานาทิกา มหาสมฺปตฺติโย สมุฏฺฐาเปตฺวา. อิทํ ‘‘โอกาสํ กตฺวา’’ติ ปเท วิเสสนํ. ตตฺถ ‘‘สุข วิปากํ’’ติ อิทํ อฏฺฐ อเหตุก วิปากานิ สนฺธาย วุตฺตํ. รูปโลเก พฺรหฺมานํ รูปกาโย รูปาวจร กมฺเมน นิพฺพตฺโต. โส จ กามาวจร ธมฺม สมูโห เอว. เอวํ สนฺเต ตสฺมึ โลเก ปญฺจ อเหตุก วิปากานิปิ รูปาวจร กมฺเมน นิพฺพตฺตานิ สิยุนฺติ โจทนา. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘รูปาวจร กุสลํหี’’ติอาทิมาห. ‘‘ตานี’’ติ อปายภูมิยํ อุปฺปนฺนานิ อฏฺฐ อเหตุก วิปากานิ. ‘‘สพฺพสฺมึ กามโลเก’’ติ เอกาทสวิเธ กามโลเก. ‘‘เตสุ จา’’ติ เตสุ อฏฺฐ อเหตุก วิปาเกสุ จ. ‘‘อารมฺมณนฺตเร’’ติ กสิณ นิมิตฺตาทิโต อญฺญสฺมึ อารมฺมเณ. ‘‘นิมิตฺตา รมฺมเณ’’ติ กสิณ นิมิตฺตาทิเก นิมิตฺต ปญฺญตฺตา รมฺมเณ. ‘‘ตานิ ปญฺจวิปากานี’’ติ จกฺขุ วิญฺญาณาทีนิ ปญฺจ อเหตุก วิปากานิ กามาวจร กุสล กมฺมสฺเสว วิปากานิ โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘โสฬสก มคฺโค’’ติ โสฬสกถา มคฺโค กถาปพนฺโธ. เอวํ ทฺวาทส กมคฺโค. ‘‘อเหตุกฏฺฐก’’นฺติ อเหตุก วิปากฏฺฐกํ. สมฺมา ปกาเรน ชานาตีติ สมฺปชานํ. ญาณํ. สมฺปชาเนน กตนฺติ วิคฺคโห. น สมฺปชานกตํ อสมฺปชานกตํ. ‘‘สทฺทหิตฺวา’’ติ เอเตน ทิฏฺฐุชุ กมฺมญาณ สมฺปตฺตึ ทีเปติ. น หิ เตน ญาเณน อสมฺปนฺโน กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ สทฺทหตีติ. ชานิตฺวาติ วา ปาโฐ สิยา. ‘‘เอกเมกํ’’ติ เอกเมกํ กุสลกมฺมํ. ‘‘กุสล สมเย’’ติ กุสล กมฺม กรณกาเล. กุสลุปฺปตฺติกาเล วา. ยสฺสเม อีทิสํ ปุญฺญํ [Pg.172] ปสุตํ. ตสฺสเม ภวลาโภ โภคลาโภ มิตฺตลาโภ สพฺเพลาภา เอกนฺเตน สุลาภาติ อตฺโถ. ‘‘สุลทฺธํ’’ติ อิทํ ปุญฺญํ สุลทฺธํ. เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ สํสริตฺวาติ ปาฐเสโส. ‘‘เสเสนา’’ติ ตสฺสกมฺมสฺส วิปากาวเสเสน. อฏฺฐกถา ปาเฐ. ‘‘เอกปิณฺฑปาตสฺมึ’’ติ เอกวารํ ปิณฺฑปาตทาเน. สํยุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘เอกา เจตนา เอกเมว ปฏิสนฺธึ เทตี’ติ, ตํ สุวุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปฏิปกฺเขหี’’ติ ปฏิปกฺเขหิ อกุสเลหิ. วิเสเสน ภุสํ มุฬฺโห พฺยามุฬฺโห. อติวิย พฺยามุฬฺโห อติพฺยามุฬฺโห. อติพฺยามุฬฺหตฺถาย ปจฺจยภูตนฺติ วิคฺคโห. อติทุปฺปญฺญาย ปจฺจยภูตนฺติ อตฺโถ. โส หิ เถโร วทตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ เอวํ มนสิกริตฺวา. ‘‘สนฺนิหิตปจฺจยมตฺเตนา’’ติ อาสนฺเน สณฺฐิตปจฺจย มตฺเตน. ‘‘ปุพฺพปโยค ปจฺจยมตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ โหติ. พลวกมฺมวเสน อุปฺปนฺนตฺตา ติกฺขตรํ วิปากํ. ยทา ปโยค รหิเตน ปจฺจยคเณน อุปฺปชฺชติ, ตทา อสงฺขาริกํ นาม. ยทา ปโยคสหิเตน, ตทา สสงฺขาริกํ นาม. ตตฺถ อสงฺขาริกํ ติกฺขํ นาม. สสงฺขาริกํ มนฺทํ นาม. ตถา ทุพฺพล กมฺเมน อุปฺปนฺเน มนฺทวิปาเกปิ โยเชตพฺพํ. เอวํ ติกฺขมนฺทานํ มนฺทติกฺขตาปตฺติ นาม สิยา. น จ ตถา สกฺกา ภวิตุนฺติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ สิยา, ยทิ ปุพฺพกมฺมวเสน อฏฺฐนฺนํ มหาวิปากานํ สงฺขารเภโท สิทฺโธ สิยา, อฏฺฐนฺนํ อเหตุก วิปากานมฺปิ โสสงฺขารเภโท สิทฺโธ ภเวยฺย. ตานิปิ หิ กานิจิ อสงฺขาริเกน กมฺเมน นิพฺพตฺตานิ, กานิจิ สสงฺขาริเกนาติ โจทนา. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘อเหตุก วิปากานํ ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘อุภยกมฺม นิพฺพตฺตนํ’’ติ เตสํ สงฺขาร เภทรหิตตฺตา อสงฺขาริก กมฺเมนปิ วิโรโธ นตฺถิ. สสงฺขาริก กมฺเมนปิ วิโรโธ นตฺถิ. อสงฺขาริก กมฺเมนปิ นิพฺพตฺตนฺติ. สสงฺขาริก กมฺเมนปิ นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ อุภยกมฺม นิพฺพตฺตนํ ยุตฺตํ. ‘‘อิติ อธิปฺปาโย’’ติ ตสฺส เถรสฺส อธิปฺปาโย. ‘‘น กมฺมาคมน วเสนา’’ติ กมฺมสงฺขาตสฺส จิรกาลโต อาคมน ปจฺจยสฺส วเสน. ‘‘อาคมนํ’’ติ จ อาคจฺฉติ เอเตนาติ อาคมนนฺติ วิคฺคโห. ‘‘กมฺมภเว’’ติ อตีเต [Pg.173] กมฺมกรณภเว. ‘‘เกจนา’’ติ เกจิ. อฏฺฐสาลินิยํ ปน อาคตาติ จ. ปฏิสมฺภิทา มคฺเค ปน ทฺวิเหตุกา วุตฺตาติ จ สมฺพนฺโธ. อิมสฺมึ ฐาเน ปฏิสมฺภิทา มคฺคฏฺฐกถา วจนมฺปิ วตฺตพฺพนฺติ วทนฺโต ‘‘ตตฺถ ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตีสุขเณสู’’ติ กมฺมกฺขเณ นิกนฺติกฺขเณ ปฏิสนฺธิกฺขเณติ ตีสุขเณสุ. ‘‘ฏีกาการาปนา’’ติ อภิธมฺมฏีกาการาปน. ‘‘สาวเสสปาโฐ’’ติ ปาฬิยํ ติเหตุเกน กมฺเมน ทฺวิเหตุก ปฏิสนฺธิ, ทฺวิเหตุเกน กมฺเมน อเหตุก ปฏิสนฺธิ อวเสสา โหติ. เอวํ อวเสส วากฺย สหิโต ปาโฐ. สริกฺขเมว สริกฺขกํ. กมฺเมน สริกฺขกํ สทิสํ กมฺมสริกฺขกํ. วิปากํ. ‘‘มหาเถเรนา’’ติ สาริปุตฺต มหาเถเรน. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ฏีกาการานํ วจนํ อุปตฺถมฺเภติ.

在“于一切处”(sabbatthā)等词语中，有人说“vipaccati”(成熟)即“vipāceti”(使之成熟)。然而这与词的形态不符，故(义注者)说其他的意义，如“或一切”(sabbampi vā)等。“生起大成就”(Mahāsampattiyo samuṭṭhāpetvā)是指在天界中，生起如同天界成就般的、以天宫等为首的广大成就。此为“创造机会”(okāsaṃ katvā)一词的修饰语。其中的“乐果”(sukhavipākaṃ)是指八种无因果(ahetukavipāka)。色界中梵天的色身是由色界业(rūpāvacarakamma)所产生的，它也是欲界法(kāmāvacaradhamma)的集合。若如是，则于彼界，五种无因果亦可能由色界业所产生，此为一诘难。为驳斥此诘难，故(义注者)说“色界善实乃”(rūpāvacarakusalaṃ hi)等。“彼等”(tāni)指的是生于恶趣(apāyabhūmi)的八种无因果。“于一切欲界”(sabbasmiṃ kāmaloke)指的是十一种欲界(kāmaloka)。“于彼等中”(tesu ca)指的是在那八种无因果中。“于其他所缘中”(ārammaṇantare)指的是在遍相(kasiṇanimitta)等以外的其他所缘中。“于相所缘中”(nimittārammaṇe)指的是在遍相等相概念(nimittapaññatti)所缘中。“彼五果”(tāni pañcavipākāni)，其句式为：眼识(cakkhuviññāṇa)等五种无因果，仅是欲界善业的果报。“十六道”(soḷasakamaggo)指的是十六种论道，即论述的连贯。“十二业道”(dvādasakammamagga)亦如是。“无因八”(ahetukaṭṭhakaṃ)指的是无因果八法。“以正确的方式了知”，故为“正知”(sampajānaṃ)，即智慧(ñāṇaṃ)。其语法分析(viggaho)为“由正知所造”(sampajānena kataṃ)。“非由正知所造”(na sampajānakataṃ)即“不正知所造”(asampajānakataṃ)。“信解后”(saddahitvā)，以此显示具备正见与业智的成就，因为不具此智者，不能信解业与业果。或有读为“了知后”(jānitvā)。“一一”(ekamekaṃ)指的是每一个善业。“于善时”(kusalasamaye)指的是造作善业之时，或善法生起之时。“于我，如是福已积。于彼我，有之获得、财之获得、友之获得，一切获得，必定易得”，此为意义。“善得”(suladdhaṃ)指的是此福为善得。“于天人中轮回后”是文句的省略部分。“以剩余”(sesenā)指的是以彼业的剩余果报。此为义注(aṭṭhakathā)的读法。“于一抟食”(ekapiṇḍapātasmiṃ)指的是于一次施食时。此说见于《相应义注》(saṃyuttaṭṭhakathā)。是故，所说“一思(cetanā)仅引生一结生(paṭisandhi)”，此为善说，此是意趣。“以敌对者”(paṭipakkhehī)指的是以敌对的不善法。“特别地、非常地迷乱”即为“迷乱”(byāmuḷho)。“过度地迷乱”即为“极度迷乱”(atibyāmuḷho)。其语法分析(viggaho)为“成为极度迷乱状态之因”，意即“成为极劣慧之因”。“彼长老实如是说”，此为关联。“如是作意后”(iti katvā)即“如是思惟后”(evaṃ manasikaritvā)。“仅以近住缘”(sannihitapaccayamattenā)即“仅以邻近安住之缘”。此即所说“仅以先加行缘”(pubbapayogapaccayamattenā)。因强力业而生，故果报更猛利。若由无加行之缘群而生，则名为“无行”(asaṅkhārikaṃ)；若由有加行之缘群而生，则名为“有行”(sasaṅkhārikaṃ)。其中，无行名为猛利，有行名为迟钝。如是，亦应适用于由弱业所生的迟钝果报。若如此，则迟钝与猛利或将互换，然实不可如是，此是意趣。于此，或有诘难：若依先前之业，八大果报的行差别(saṅkhārabhedo)得以成立，则八无因果的那种行差别亦应成立。因为彼等之中，有些由无行业所生，有些由有行业所生。为驳斥此诘难，故(义注者)说“然于无因果”(ahetukavipākānaṃ pana)等。“由二业所生”(ubhayakammanibbattanaṃ)是说：因彼等无行差别，故与无行业无矛盾，与有行业亦无矛盾。由无行业亦能生，由有行业亦能生。如是，“由二业所生”是合理的。“此是意趣”(iti adhippāyo)指的是彼长老的意趣。“非依业之来”(na kammāgamanavasena)指的是不依名为“业”的、从久远时而来的缘力。“来”(āgamanaṃ)的语法分析(viggaho)是：“凭借它而来”(āgacchati etena)。“于业有”(kammabhave)指的是于过去造业之有。“有人”(keci)。又，在《含义阐明》(aṭṭhasāliniyaṃ)中已述及。又，在《无碍解道》(paṭisambhidāmagga)中说及二因者，此为关联。说“于此，亦应述《无碍解道义注》(paṭisambhidāmaggaṭṭhakathā)之文”，故(义注者)说“然于彼”(tattha pana)等。“于三刹那”(tīsu khaṇesū)指的是于业刹那(kammakkhaṇe)、欲求刹那(nikantikkhaṇe)、结生刹那(paṭisandhikkhaṇe)此三刹那中。“复次，诸复注作者”(ṭīkākārā pana)指的是阿毗达摩(abhidhamma)复注的作者们。“有余文的读法”(sāvasesapāṭho)是说：于圣典(pāḷi)中，“三因业引生二因结生，二因业引生无因结生”尚有剩余。如是，此为包含剩余文句的读法。“相似的”(sarikkhaṃ)即是“相似者”(sarikkhakaṃ)。“与业相似的”(kammena sarikkhakaṃ)，即“业的相似者”(kammasarikkhakaṃ)，指“果报”(vipākaṃ)。“由大长老”(mahātherena)指的是由舍利弗(sāriputta)大长老。以“如是作已”(evañca katvā)等文，支持诸复注作者之说。

กามาวจรกมฺมํ นิฏฺฐิตํ.

欲界业终。

๑๕๔. รูปาวจรกมฺเม. ‘‘อปฺปคุณตายา’’ติ อปริจิตตาย. อวฑฺฒตาย. ‘‘หีเนหิ ฉนฺทาทีหี’’ติ ลาภสกฺการ สิโลกาทิ สาเปกฺขตาย หีเนหิ ฉนฺทาทีหิ. ‘‘เต ธมฺมา’’ติ ฉนฺทาทโย ธมฺมา. ตานิ อิธ นาธิปฺเปตานิ. กสฺมา, อุปปตฺติปฺปเภทสฺส อสาธกตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิมาเนวา’’ติ อิมานิ เอว ฌานานิ. ‘‘ติวิธาสู’’ติ เอกสฺมึตเล พฺรหฺมปาริสชฺชาทิ วเสน ติวิธาสุ. ‘‘อฏฺฐารสปฺปเภเทน วิภชิตฺวา’’ติ ตีสุ หีน มชฺฌิมปณีเตสุ เอเกกสฺมึ หีน หีนํ หีน มชฺฌิมํ หีน ปณีตนฺติอาทินา วิภตฺเตน นววิธานิ โหนฺติ. ปุน เตสุ ตีณิ มชฺฌิมานิ. มชฺฌิมหีนํ มชฺฌิมมชฺฌิมนฺติอาทินา วิภตฺตานิ นววิธานิ โหนฺติ. เอวํ อฏฺฐารสเภเทน วิภชิตฺวา. ‘‘กมฺมทฺวารานิ นามา’’ติ กมฺมปฺปวตฺติ มุขานิ นาม. ‘‘อิเมหิ ปภาวิตตฺตา’’ติ อิเมหิ ปภาเวหิ มูลการเณหิ ปภาวิตตฺตา ปวตฺตาปิตตฺตา. ‘‘อฏฺฐารสขตฺติยา’’ติ หีนมชฺฌิมาทิเภเทน อฏฺฐารส ขตฺติยา. ตถา อฏฺฐารส พฺราหฺมณาทโย. อฏฺฐ จตฺตาลีส โคตฺตานิ นาม หีนมชฺฌิมา ทิวเสน [Pg.174] วิภตฺตานิ โคตมโคตฺตาทีนิ อฏฺฐจตฺตาลีส โคตฺตานิ. เตสํ จาริตฺต ปฏิปตฺติภูตานิ จรณานิปิ อฏฺฐจตฺตาลีส โหนฺตีติ. เอตฺถ สิยา. ปุริม วจเน หีนาทีนิ พฺรหฺมโลเก, อฏฺฐกถา วจเนหีนาทีนิ มนุสฺสโลเกติ สาเธตพฺพํ อญฺญํ, สาธกํ อญฺญนฺติ โจทนา. ตํ ปริหรติ ‘‘เอเตนหี’’ติอาทินา. ‘‘อุปลกฺเขตี’’ติ ปจฺจกฺขโต ปากฏํ เอกเทสํ ทสฺเสตฺวา อปากเฏ ตาทิเสปิ ชานาเปตีติ อตฺโถ. ‘‘สมตฺถา สมตฺถํ วา’’ติ สมตฺถา สมตฺถภาวํ วา. ‘‘ตถา หาเนนา’’ติ ตถาหิ อเนน อาจริเยน. อนุรุทฺธา จริเยนาติ วุตฺตํ โหติ. นาม รูป ปริจฺเฉเท วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สมานาเสวเน ลทฺเธ สติ, มหพฺพเล วิชฺชมาเน มหคฺคตกมฺมํ วิปากํ ชเนติ. ตาทิสํ เหตุํ อลทฺธา อลภิตฺวา อภิญฺญา เจตนา วิปากํ น ปจฺจตีติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘สมานา เสวเน’’ติ ภูมิสมานตา วเสน สมานาเสวเน. กามชวนํ กามชวเนน สมานาเสวนํ. รูปชวนํ รูปชวเนน. อรูปชวนํ อรูปชวเนนาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมานภูมิกโต’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ตทภาวโต’’ติ ตาทิสสฺส พลวภาวสฺส อภาวโต. เอกวารมตฺตภูตา มหคฺคต เจตนา จ. ‘‘สพฺพ ปถมภูตา’’ติ สมาปตฺติ วีถีสุ โคตฺรภุสฺส อนนฺตเร มหคฺคต ชวนํ สนฺธาย วุตฺตํ. โลกุตฺตร มคฺคเจตนา กทาจิปิ สมานา เสวนํ น ลภติ. เอวํ สนฺเตปิ อตฺตโน อนนฺตรโต ปฏฺฐาย ยาวชีวมฺปิ ภวนฺตเรปิ อริยผลํ ชเนติเยว. เอวเมวาติ วุตฺตํ โหติ. อิทํ ปวตฺติผลํ นาม โหติ, อิธ ปน ปฏิสนฺธิ ผลํ วิจาริตํ, ตสฺมา อสมานํ อิทํ นิทสฺสนนฺติ เจ. วุจฺจเต. มคฺคเจตนา นาม ตณฺหา สหายกํ วฏฺฏคามิ กมฺมํ น โหติ. อตณฺหา สหายกํ วิวฏฺฏคามิ กมฺมํ โหติ. ตสฺมา ปฏิสนฺธึ น เทติ. สเจ ปน ตํ ตณฺหา สหายกํ วฏฺฏคามิกมฺมํ ภเวยฺย. ปฏิสนฺธิ กาเลปิ ผลํ ทเทยฺย. อสมานา เสวนตา ปมาณํ น ภเวยฺย. เอวํ อญฺญการณตฺตา อสมานํ นิทสฺสนํ โหติ. น อสมานา เสวนตายาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อุปจิตตฺตา’’ติ ปุนปฺปุนํ อาเสวน ลาเภน วฑฺฒิตตฺตา. ‘‘สา เจตนา’’ติอาทิกมฺมิกมหคฺคต เจตนา จ. ‘‘นา’’ติ โจทนา[Pg.175], น สิยาติ อตฺโถ. น จ สาปิ สมานภูมก ธมฺมโต ลทฺธา เสวนา โหติ. เอวํ สนฺเตปิ กตตฺตา ภาวิตตฺตาติ วุตฺตํ. ภาวิตตฺตาติ จ ปุนปฺปุนํ อาเสวน ลาเภน วฑฺฒิตตฺตา อิจฺเจวตฺโถ. ตสฺมา วิญฺญายติ อสมานภูมิเกหิ ปุพฺพภาคปฺปวตฺเตหิ กามชวเนหิ ปรมฺปรโต ปุนปฺปุนํ ลทฺธา เสวนตาย เอว อิธ อุปจิตตฺตาติ วุตฺตนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุภยตฺถ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อุภยตฺถา’’ติ อุภเยสุ กตตฺตา อุปจิตตฺตาติ จ กตตฺตา ภาวิตตฺตาติ จ วุตฺเตสุ ปาเฐสุ. ‘‘ปถม สมนฺนาหารโต ปฏฺฏายา’’ติ มหคฺคตชฺฌาเน อปฺปนาวีถิโต ปุเร ทฺวีสุ ปริกมฺม ภาวนา อุปจาร ภาวนาสุ ปริกมฺม ภาวนํ ภาเวนฺตสฺส ปถวี ปถวีติอาทินา ปถม สมนฺนาหารโต ปฏฺฐาย. โลกุตฺตร มคฺเคปน ทสสุ วิปสฺสนา ญาเณสุ สพฺพปถมํ สมฺมสนญฺญาณํ ภาเวนฺตสฺส รูปํ อนิจฺจํ เวทนา อนิจฺจาติอาทินา ปถม สมนฺนาหารโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ. อุปจินิตฺวาติ จ ภาเวตฺวาติ จ วฑฺเฒตฺวา อิจฺเจว อตฺโถ. ‘‘อพฺภุณฺหา’’ติ อภินวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อยํ วาโท’’ติ อนุรุทฺธา จริยสฺส วาโท. ยทิ เอวํ, อฏฺฐกถาสุ สงฺขาร ปจฺจยา วิญฺญาณ ปท นิทฺเทเสสุ อภิญฺญา เจตนา ปเนตฺถ ปรโต วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย น โหตีติ น คหิตาติ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญํ ยุตฺตํ การณํ วตฺตพฺพนฺติ, ตํ วทนฺโต ‘‘จตุตฺถชฺฌาน สมาธิสฺส ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘ฏีกาการา’’ติ อภิธมฺมฏีกาการา. ‘‘ตสฺสา ปนา’’ติอาทิ อตฺตโนวาท ทสฺสนํ. สาเธนฺติยา อภิญฺญา เจตนาย. อจิตฺตกภว ปตฺถนาสหิตํ สญฺญา วิราคนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิธา’’ติ มนุสฺส โลเก.

154. 关于色界业。“功德微少”是指不熟悉、不增长。“劣等欲等”是指对利养、恭敬、名声等有所期待的低劣的欲等法。“彼诸法”是指欲等法，此处非意谓此。其意为：因为不作为结生差别的成因。“唯此等”就是指这些禅那。“三种”是指在一地中，例如梵众天等分为三种。“十八种分别”是指在低劣、中等、殊胜三类中，低劣的一类分为低劣中的低劣、低劣中的中等、低劣中的殊胜等九种；中等的一类也分为中等中的低劣、中等中的中等、中等中的殊胜等九种。如是，共成十八种分别。“业门”就是指业生起的门户。“由此等所引生”是指由此等根本原因所引生。“十八种刹帝利”是指按低劣、中等差别分为十八种刹帝利；同样有十八种婆罗门等。“四十八姓”是指按低劣、中等差别分为四十八姓，例如乔达摩姓等；他们的行为规范也有四十八种。此处或有此问难：前文所说之低劣等在梵天界，而义注所说之低劣等在人界，如是，所应证者为一事，而能证者为另一事。此问难由“由此故”等文句来排除。“了知”之义为：在亲见一已显现的部分后，亦能了知未显现的同类部分。“能者或能性”是指 samatthā（能者）或 samatthabhāvaṃ（能性）。“如是，由此[师]”是指“如是，由此阿阇梨”，意即由阿那律阿阇梨所说。与《名色分别章》中所说相关联。句义结合为：若得同等修习，具足大力时，广大业能生起异熟。未得如是之因，神通思则不感果。其中“同等修习”是指基于地之同等性而同等修习。当知：欲界速行与欲界速行同等修习，色界速行与色界速行同等修习，无色界速行与无色界速行同等修习。所以说“同地分故”等。其中“因彼缺”是指缺乏这样强大的力量。仅有一次的广大思也是如此。“一切初分”是指针对在等至道次第中，转种姓心之后生起的广大速行而说。出世间道思任何时候都不能得到同等修习。即使这样，从其自身之后乃至终生，甚至在其他有生中也能产生圣果。其意为“正是如此”。若言：“此为所谓之‘现行果’，而此处所考察者为‘结生果’，是故此例不相似。”答曰：道思并非以贪爱为助伴的趣向轮回之业，而是不以贪爱为助伴的趣向还灭之业，是故不产生结生。然若其为以贪爱为助伴的趣向轮回之业，则亦能于结生时结果，不同等修习便非标准。如是，其为不相似之例是由于其他原因，而非由于不同等修习，当如是知。“积集”是指由不断修习而增长。“彼思”是指初业者的广大思。“不”是问难，意思是“不能有”。那个思也不是从同地法获得修习。即使这样，也说“因为造作、因为修习”。“修习”就是由不断修习而增长的意思。由此可知：此处说“积集”，正是指由于与不同地的前分所生起的欲界速行，通过辗转相续不断地获得修习。所以说“然于二处”等。其中“二处”是指在“因为造作、因为积集”与“因为造作、因为修习”两种读法中。“从最初专注开始”之义为：于广大禅那，在安止道心路之前，于遍作修、近行修二者中，修习遍作修者，从“地、地”等最初专注开始；于出世间道，在十种观智中，修习最初的思惟智者，从“色无常、受无常”等最初专注开始。“积集后”与“修习后”之义即是“增长后”。“新”即是“崭新”之意。“此说”是指阿那律阿阇梨的观点。若尔，则在诸义注中，于“行缘识”一节的解释中，言神通思不被取为后续识之缘。于此，当说其他合适的理由，为说此理，故云“然第四禅定……”等。“复注者”是指阿毗达摩复注者。“然其……”等是为阐明自己的观点。与“能成办之神通思”相关联，即与“伴随无心有之愿求的想离贪”相关联。“此中”是指人间。

‘‘อนาคามิโน ปนา’’ติอาทีสุ. ‘‘เอเตนา’’ติ เอเตน อตฺถ วจเนน. ‘‘สทฺธาธิโก’’ติ สนฺธินฺทฺริยาธิโก. เอวํ วีริยาธิกาทีสุปิ. ‘‘อตฺตนา ลทฺธ สมาปตฺตีนํ’’ติ เอกสฺสปิ ปุคฺคลสฺส พหูนํ อตฺตนา ลทฺธ สมาปตฺตีนํ. เตสุ ปุถุชฺชน โสตาปนฺน สกทาคามีสุ. ‘‘ปุถุชฺชโน’’ติ ฌานลาภิ ปุถุชฺชโน. ‘‘นิกนฺติยาสตี’’ติ กามภวนิกนฺติยา สติ. ‘‘อิตเร ปนา’’ติ โสตาปนฺน [Pg.176] สกทาคามิโน ปน. ปริหีนชฺฌานา เอว ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ. น นิกนฺติ พเลนาติ อธิปฺปาโย. วิภาวนิปาเฐ ‘‘เตสํ ปี’’ติ ฌานลาภิ โสตาปนฺน สกทาคามีนมฺปิ. อิจฺฉนฺเตน ฏีกาจริเยน. ตถา นิกนฺติยา สติ ปุถุชฺชนาทโย กามาวจร กมฺม พเลน กามภเวปิ นิพฺพตฺตนฺตีติ โยชนา. เจโตปณิธิ อิชฺฌติ. กสฺมา, วิสุทฺธตฺตา. สีลวิสุทฺธตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เต’’ติ ฌานลาภิ โสตาปนฺน สกทาคามิโน. องฺคุตฺตร ปาเฐ. ‘‘สหทสฺสนุปฺปาทา’’ติ โสตาปตฺติ มคฺคญฺญาณํ ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. ทสฺสนสฺส อุปฺปาทกฺขเณน สทฺธึ. นตฺถิ ตสฺส ตํ สํโยชนนฺติปิ ปาโฐ. ‘‘อิมํ โลกํ’’ติ อิมํ กามโลกํ. ‘‘วิปสฺสนา นิกนฺติ ตณฺหา’’ติ เตเนว ธมฺมราเคน ตาย ธมฺม นนฺทิยาติ เอวํ วุตฺตา วิปสฺสนา สุเข นิกนฺติ ตณฺหา. ปจฺจเย สติ กุปฺปนฺติ นสฺสนฺตีติ กุปฺปา. กุปฺปา ธมฺมา เยสํ เต กุปฺป ธมฺมา. ‘‘ธมฺมา’’ติ มหคฺคต ธมฺมา. อิเม ทฺเว โสตาปนฺน สกทาคามิโน สีเลสุ ปริปูรการิโน นาม. สีลปฺปฏิ ปกฺขานํ กิเลสานํ สพฺพโส ปหีนตฺตา. ตสฺมา เต สีเลสุ อกุปฺป ธมฺมาติ วุจฺจนฺติ. สมาธิสฺมึ ปน กุปฺป ธมฺมา เอว. ‘‘มหาพฺรหฺเมสุ น นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ มหาพฺรหฺมตฺตํ น ลภนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘หีนชฺฌาสยตฺตา’’ติ เอตฺถ อิตฺถิโย นาม ปกติยาว หีนชฺฌาสยา โหนฺติ นีจ ฉนฺทา นีจ จิตฺตา มนฺทวีริยา มนฺทปญฺญา. กสฺมา, หีนลิงฺคตฺตา. กสฺมา จ ตา หีนลิงฺคา โหนฺติ. ทุพฺพล กมฺมนิพฺพตฺตตฺตา. ทุพฺพล กมฺมนฺติ จ ปุริสตฺต ชนกํ กมฺมํ อุปาทาย วุจฺจติ. พฺรหฺมปุโรหิตานมฺปิ สงฺคหณํ เวทิตพฺพํ. กสฺมา, พฺรหฺมปาริสชฺชานนฺติ อฏฺฐกถา วจนสฺส เยภูยฺยวจนตฺตา. เตนาห ‘‘น มหาพฺรหฺมานํ’’ติ. อิตรถา น พฺรหฺมปุโรหิตานํ น จ มหาพฺรหฺมานนฺติ วุตฺตํ สิยา. น จ ตถา สกฺกา วตฺตุํ ‘พฺรหฺมตฺตนฺติ มหาพฺรหฺมตฺต’นฺติ อิมินา วจเนน วิรุชฺฌนโต. อยญฺจ อตฺโถ น เกวลํ เยภูยฺยนยมตฺเตน สิทฺโธ. อถ โข พฺยญฺชน สามตฺถิเยนาปิ สิทฺโธติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘เต’’ติ พฺรหฺมปุโรหิตา. สํยุตฺตปาเฐ. ‘‘ปฏิภาตุตํ’’ติ เอตฺถ ‘‘ตํ’’ติ ตุยฺหํ. ธมฺมีกถา ตุยฺหํ ปฏิภาตุ, ปาตุพฺภวตุ. กเถตุ อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ[Pg.177]. ‘‘พฺราหฺมณา’’ติ อภิภุํ ภิกฺขุํ อาลปติ. ‘‘พฺรหฺมุโน’’ติ มหาพฺรหฺมุโน อตฺถาย. เอวํ เสเสสุ ทฺวีสุ. ‘‘เตสํ’’ติ พฺรหฺมปุโรหิตานํ. วิภาวนิปาเฐ ‘‘อิติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ ‘‘พฺรหฺมปาริสชฺเชสุ เยวา’’ติ ปุลฺลิงฺค วจนตฺตา ปุคฺคลปฺปธานํ โหติ. นภูมิปฺปธานํ. ตสฺมา อยมตฺโถ ยุตฺติวเสน ทฏฺฐพฺโพติ. ‘‘ตีสุภวคฺเคสู’’ติ เวหปฺผลภูมิ ปุถุชฺชนภวคฺโค นาม โหติ รูปโลเก. ตโต อุปริ ปุถุชฺชนภูมิยา อภาวโต. อกนิฏฺฐภูมิ อริยภวคฺโค นาม. ตตฺถ ฐิตานํ อริยานํ ตตฺเถว นิฏฺฐานโต. เนวสญฺญาภูมิ โลกภวคฺโค นาม. ตโต อุปริ โลกสฺเสว อภาวโตติ.

“关于‘不还者’等”中。“以此”，即以此义之语。“信增上”，即信根增上。精进增上等亦如是。“于自所证得之诸等至”，即于一个体自所证得之多种等至。于彼等凡夫、预流、一来之中。“凡夫”，即得禅凡夫。“于爱染时”，即于欲有(kāmabhava)之爱染时。“其余者”，即预流、一来。他们以已退失的禅定再生于彼处，并非以爱染之力，此是意趣。在《阐明》(Vibhāvanī)的读本中，复注师意谓“彼等”也包括获得禅定的预流和一来。像这样，当有爱染时，凡夫等以欲界业之力，亦再生于欲有中，应如是连结。心愿能够实现。为什么呢？因为清净故。意指戒清净故。“彼等”指的是获得禅定的预流和一来。在《增支部》(Aṅguttara)的读本中。“与见同生”，谓预流道智名为“见”，与见的生起同时。亦有“彼无此结”之读本。“此世间”，即此欲界(kāmaloka)。“观之爱染与渴爱”，即由彼法爱、彼法喜，如是所说于观(vipassanā)乐之爱染与渴爱。有缘则动摇、坏灭，故名“动摇法”。有动摇之法者，是为动摇法者。“法”，即大心法(mahaggata dhammā)。此二预流、一来，名为于戒圆满者，因与戒相违的诸烦恼已被完全断除。是故，彼等于戒上被称为不动摇法者(akuppa dhammā)。然于定上，则仍是动摇法者。“不生于大梵天”，意指不得大梵天位。“因意向低劣”，于此，女人天生即意向低劣，欲劣、心劣、精进弱、智慧弱。何故？因相劣故。又何故彼等相劣？因由弱业所生故。而所谓“弱业”，是相对于能生为男性的业而言。亦应知包含梵辅天。何故？因义注(aṭṭhakathā)之语“梵众天”是泛说故。是故说“非大梵天”。否则，应说“非梵辅天亦非大梵天”。然不可如是说，因与“梵天位即大梵天位”此语相违故。为示此义非仅由泛说之理成立，亦由文句之力成立，故说“彼等”等。其中，“彼等”，即梵辅天。在相应(saṃyutta)的读本中。“令显现”，于此，“taṃ”即“于你”之义。法说当于你显现、出现。此即是说“愿你宣说”。“婆罗门”，是称呼阿毗浮比丘。“为梵天”，即为大梵天故。其余二者亦如是。“彼等”，即梵辅天。在《阐明》的读本中，“应见此义”，即“仅于梵众天”，因是阳性语，故以补特伽罗为主，非以地为主。是故，此义应以理趣而见。“于三有顶”，色界广果天(Vehapphala)地，名为凡夫有顶，因其上无凡夫地故。色究竟天(Akaniṭṭha)地，名为圣者有顶，因住于彼处之圣者即于彼处终结故。非想非非想处地，名为世间有顶，因其上无世间故。

กมฺมจตุกฺกานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

业四法随释终。

๑๕๕. มรณุปฺปตฺติยํ. ‘‘อายุปริมาณสฺสา’’ติ อายุกปฺปสฺส. ‘‘ตทุภยสฺสา’’ติ อายุกปฺปสฺส จ กมฺมสฺส จ. ‘‘อุปฆาตก กมฺเมนา’’ติ พลวนฺเตน ปาณาติปาตกมฺเมน. ‘‘ทุสฺสิมาร กลาพุราชาทีนํ วิยา’’ติ เตสํ มรณํ วิย. อุปโรธิตํ ขนฺธ สนฺตาน มสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘อุปโรธิตํ’’ติ อุปคนฺตฺวา นิโรธาปิตํ. กมฺมํ ขิยฺยติเยว. เอวํ สติ, สพฺพํปิ มรณํ เอเกน กมฺมกฺขเยน สิทฺธํ. ตสฺมา เอกํ กมฺมกฺขย มรณเมว วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อิตเรปิ วุตฺตา’’ติ อิตรานิปิ ตีณิ มรณานิ วุตฺตานีติ โจทนา. วุจฺจเต ปริหาโร. ‘‘สรสวเสเนวา’’ติ อตฺตโน ธมฺมตาวเสเนว. นานา อายุ กปฺปํ วิทหนฺติ สงฺขโรนฺตีติ นานาอายุกปฺป วิธายกา. ‘‘สตฺตนิกาเย’’ติ สตฺตสมูเห. นิจฺจกาลํ ฐิตึ กโรนฺตีติ ฐิติกรา. กทาจิ วุทฺธึ กโรนฺติ, กทาจิ หานึ กโรนฺตีติ วุทฺธิกรา หานิกรา จ. ‘‘เตสํ วเสนา’’ติ เตสํ อุตุ อาหารานํ วเสน. ‘‘ตโยปิ เจเต’’ติ เอเตตโยปิ ฐิติกราทโย. กมฺมํ วิปจฺจมานํ ทตฺวา ขิยฺยตีติ สมฺพนฺโธ. เอเตน เอวรูเปฐาเน กมฺมํ อปฺปธานนฺติ ทีเปติ. ‘‘ตทนุรูปํ เอวา’’ติ ตํ ทสวสฺสกาลานุ รูปํ เอว. ‘‘โภ คญฺจา’’ติ [Pg.178] ธนธญฺญาทิปริโภคญฺจ. เตสํ อุตุอาหารานํ คติ เอเตสนฺติ ตคฺคติกา. เตสํ อุตุอาหารานํ คตึ อนุวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตทนุวตฺติกา’’ติ. สงฺขารวิทูหิ อญฺญตฺราติ สมฺพนฺโธ. สงฺขารวิทุโน ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. อิทฺธิยา ปกตาติ อิทฺธิมยา. ‘‘อิทฺธิยา’’ติ เทวิทฺธิยาวา ภาวนามยิทฺธิยาวา. วิชฺชาย ปกตาติ วิชฺชามยา. ‘‘วิชฺชายา’’ติ คนฺธาริวิชฺชาย. อฏฺฐิ นฺหารุ มํส โลหิตาทิกา รสธาตุโย อยนฺติ วฑฺฒนฺติ เอเตหีติ รสายนานิ. ตานิ วิทหนฺติ เอเตหีติ รสายน วิธโย. นยูปเทสา. จิรฏฺฐิติ กตฺถาย ชีวิตํ สงฺขโรนฺติ เอเตหีติ ชีวิต สงฺขารา. อิทฺธิมย วิชฺชามย ชีวิต สงฺขาเรสุ จ รสายน วิธิสงฺขาเตสุ ชีวิต สงฺขาเรสุ จ วิทุโนติ สมาโส. ‘‘ทฺวิ สมุฏฺฐานิก รูปธมฺเมสู’’ติ อุตุสมุฏฺฐานิก รูปธมฺเมสุ จ อาหาร สมุฏฺฐานิก รูปธมฺเมสุ จ. ‘‘ปริณมนฺเตสู’’ติ วิปริณมนฺเตสุ. เตนาห ‘‘ชิยฺยมาเนสู’’ติอาทึ. ‘‘ยาวมหนฺตํ ปีติ’’ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ กมฺมํ วิย โกฏิปตฺตวเสน อติมหนฺตมฺปิ. ‘‘อสฺสา’’ติ กมฺมสฺส. ‘‘อุปจฺเฉทก มรเณปิ เนตพฺโพ’’ติ พลวนฺเต อุปจฺเฉทก กมฺเม อาคเต ยาวมหนฺตมฺปิ ชนก กมฺมํ อตฺตโน วิปากาธิฏฺฐาน วิปตฺติยา ขิยฺยติเยว. โส จสฺสขโย น สรเสน โหติ, อถ โข อุปจฺเฉทก กมฺม พเลน โหตีติ อิธ อุปจฺเฉทก มรณํ วิสุํ คหิตนฺติ เอวํ อุปจฺเฉทก มรเณปิ เนตพฺโพ. ‘‘อกาล มรณํ’’ติ อายุกฺขยมรณาทีนิ ตีณิ มรณานิ กาลมรณานิ นาม, มรณา รหกาเล มรณานีติ วุตฺตํ โหติ. ตโต อญฺญํ ยํ กิญฺจิ มรณํ อกาล มรณนฺติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘ตญฺหิ ปวตฺตมานํ’’ติอาทึ. ‘‘มูลเภทโต’’ติ มูลการณปฺปเภทโต. ยสฺมา ปน มิลินฺท ปญฺเห วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สนฺนิปตนฺตีติ สนฺนิปาตา. สนฺนิปาเตหิ อุปฺปนฺนา สนฺนิปาติกาติ อตฺถํ สนฺธาย ‘‘สนฺนิปติตานํ’’ติ วุตฺตํ. อถวา. สนฺนิปตนํ สนฺนิปาโต. ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา โทสานํ มิสฺสกภาโว. สนฺนิปาเตน อุปฺปนฺนา สนฺนิปาติกาติปิ ยุชฺชติ. ‘‘อนิสมฺมการีนํ’’ติ อนิสาเมตฺวา อนุปธาเรตฺวา กรณ สีลานํ. ปวตฺตา อาพาธา [Pg.179] วิสมปริหารชานามาติ โยชนา. ‘‘อตฺตนา วากตานํ ปโยคานํ’’ติ สตฺถหรณ, วิสขาทน, อุทกปาตนาทิวเสน กตานํ. ‘‘วินาเสนฺตี’’ติ สตฺถวสฺส วาลุกวสฺสาทีนิ วสฺสาเปตฺวาวา สมุทฺท วีจิโย อุฏฺฐาเปตฺวาวา เอวรูเป มหนฺเต ภยุปทฺทเว กตฺวา วินาเสนฺติ. ‘‘มนุสฺส ปเถ’’ติ มนุสฺส ปเทเส. ‘‘เต’’ติ จณฺฑา ยกฺขา. ‘‘ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺตี’’ติ มนุสฺสานํ วา โคมหึสานํ วา เมทโลหิตานิ ปาตพฺยตฺถาย เตสุ นานาโรคนฺตร กปฺปานิ อุปฺปาเทตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘วตฺตพฺพเมว นตฺถี’’ติ สกลํ รชฺชํ วา รฏฺฐํ วา ทีปกํ วา วินาเสนฺตีติ วุตฺเต สกลํ ชนปทํ วา นครํ วา นิคมํ วา คามํ วา ตํ ตํ ปุคฺคลํ วา วินาเสนฺตีติ วิสุํ วตฺตพฺพํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘สตฺถทุพฺภิกฺขโรคนฺตร กปฺปาปี’’ติ สตฺถนฺตร กปฺโป ทุพฺภิกฺขนฺตร กปฺโป โรคนฺตร กปฺโปติ อิเม ตโย อนฺตร กปฺปาปิ อิธ วตฺตพฺพาติ อตฺโถ. เตสุ ปน โรคนฺตร กปฺโป ยกฺขา วาเฬ อมนุสฺเส โอสฺสชฺชนฺติ, เตน พหู มนุสฺสา กาลงฺกโรนฺตีติ อิมินา เอกเทเสน วุตฺโตเยว. ‘‘อุปปีฬโก ปฆาตกานํ กมฺมานํ วิปจฺจนวเสนา’’ติ เอตฺถ เตสํ กมฺมานํ โอกาสปฺปฏิลาเภน สตฺตสนฺตาเน สุขสนฺตานํ วิพาเธตฺวา มรณํ วา ปาเปตฺวา มรณ มตฺตํ วา ทุกฺขํ ชเนตฺวา ปีฬนญฺจ ฆาตนญฺจ อิธ วิปจฺจน นาเมน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปากํ ปน ชเนนฺตุวา, มาวา, อิธ อปฺปมาณนฺติ. เอตฺถ สิยา. อฏฺฐสุ การเณสุ โอปกฺกมิกฏฺฐาเน ‘กุปฺปิตาหิ เทวตา สกลํ รชฺชาทิกํ อเสสํ กตฺวา วินาเสนฺตี’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ วินาสิตา ชนา กึ นุ โข อตฺตโน อตฺตโน กมฺม วิปากเชหิ อาพาธน ทณฺเฑหิ วา วินสฺสนฺติ, อุทาหุ วิสุํ โอปกฺกมิเกหิ อาพาธน ทณฺเฑหิ วา วินสฺสนฺติ. ยญฺเจตฺถ วุตฺตํ ‘เอวํ อกาล มรณํ อุปจฺเฉทก กมฺมุนา วา อญฺเญหิ วา อเนก สหสฺเสหิ การเณหิ โหตี’ติ. ตตฺถ ยสฺส อุปจฺเฉทก กมฺมํ นาม นตฺถิ. กึ ตสฺส อญฺเญน การเณน อกาล มรณํ นาม ภเวยฺยาติ. เอตฺถ วเทยฺยุํ, ตสฺส อญฺเญน การเณน อกาล มรณํ นาม น ภเวยฺย. สพฺเพ สตฺตา กมฺมสฺสกา, กมฺมทายาทา, กมฺมโยนี, กมฺม พนฺธู, กมฺมปฺปฏิสฺสรณาติหิ วุตฺตํติ[Pg.180]. เตสํ ตํ วาทํ ภินฺทนฺโต ‘‘เยหิเกจิ โลเก ทิสฺสนฺตี’’ติอาทิมาห. ปุน ตทตฺถํ ทฬฺหํ กโรนฺโต ‘‘ยถาหา’’ติอาทึ วทติ. ตตฺถ ทุวิธํ กมฺมผลํ, วิปาก ผลญฺจ นิสฺสนฺท ผลญฺจ. ตตฺถ วิปาก ผลํ นาม วิปากกฺขนฺธา จ จกฺขุ โสตาทีนิ กฏตฺตา รูปานิ จ. ตํ เยน ปุพฺเพ กมฺมํ กตํ, ตสฺเสว สาธารณํ โหติ. ตสฺส สนฺตาเน เอว ปวตฺตติ. นิสฺสนฺท ผลํ นาม ตสฺส สุขุปฺปตฺติยา วา ทุกฺขุปฺปตฺติยา วา อตฺตโน กมฺมานุภาเวน พหิทฺธา สมุฏฺฐิตานิ อิฏฺฐารมฺมณานิ วา อนิฏฺฐา รมฺมณานิ วา. ตํ ปน อญฺเญสมฺปิ สาธารณํ โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สกกมฺมสมุฏฺฐิตา เอว. ล. ปเรสํ สาธารณา เอวา’’ติ. โลเก อฏฺฐโลก ธมฺมา นาม สพฺเพ กมฺม วิปากชา เอวาติ น วตฺตพฺพา. อิเม จ สตฺตา สํสาเร สํสรนฺตา อฏฺฐสุโลก ธมฺเมสุ นิมฺมุชฺชนฺตา สํสรนฺติ, ตสฺมา เต วินาปิ อุปปีฬก กมฺเมน อญฺเญหิ การเณหิ นานาทุกฺขํ ผุสนฺติเยว. ตถา วินาปิ อุปจฺเฉทก กมฺเมน มรณ ทุกฺขํ ปาปุณนฺติเยว. เตน วุตฺตํ ‘‘กมฺเมน วินา ยโตกุโตจิ สมุฏฺฐิตา’’ติอาทิ.

155. 死亡之缘起。“寿量”是指寿量(āyukappa)。“二者”是指寿量与业。“杀害业”是指强力的杀生业(pāṇātipātakammena)。“如杜西魔罗(Dussimāra)、卡拉布王(Kalāburāja)等”是指像他们那样的死亡。蕴相续的中断，即是其定义。“中断”是令其止息。业确实会耗尽。如此，一切死亡皆由业尽而成。因此，应说“唯有业尽死”。“其余也已提及”是指其余三种死亡也被提及，这是诘难。回答是：“依其自性”是指依照其自性法尔。种种寿量(āyukappa)的安排者与造作者，即是“种种寿量安排者”。“众生群”是指众生的集合。经常维持（生命）者，即是“维持者”。有时令其增长，有时令其减损者，即是“增长者与减损者”。“依彼等”是指依靠时节与饮食的力量。“这三者”是指这些维持者等(ṭhitikarādayo)。业在给予果报后耗尽，这是关联。由此说明，在此类情况下，业并非主要原因。“相应彼”是指与十年寿命相应。“财物谷粮”是指金钱、谷物等受用。“彼等趋向”是指时节与饮食的趋向。所谓“随顺彼等时节饮食的趋向而行”，所以说“随顺者”。除了通达诸行者(saṅkhāravidū)之外，这是关联。意思是排除通达诸行者。“神通所成”是指依靠神通力(iddhi)。“神通”是指天神通或修习所得的神通。“明咒所成”是指明咒力(vijjā)。“明咒”是指犍陀罗(Gandhārī)明咒。骨骼、筋脉、血肉等增长要素，即是“长生药”(rasāyanāni)。这些的调配方法，即是“长生药调配法”(rasāyanavidhayo)，即方法的指导。长久维持生命(jīvita)的造作者，即是“生命行”(jīvitasaṅkhārā)。在神通所成、明咒所成的生命行，以及名为长生药调配法的生命行中，（“知者”一词）是复合词(samāso)。“二缘生色法”是指时节生色法与食生色法。“于变异时”是指于转变时。因此说“于衰败时”等。“极大”是指如一切智佛的业，以亿数计，极其广大。“（该）业”是指业。“断灭死(upacchedakamaraṇa)也应引导”是指当强力的断灭业(upacchedakakamma)现前时，即使极广大的引业(janakakamma)也因其果报依处(vipākādhiṭṭhāna)的失坏而耗尽。这种业尽并非自然发生，而是由断灭业的力量所致，因此此处特别提及断灭死，并应将其引导至此（义）。“非时死”(akālamaraṇa)是指寿尽死等三种死名为时死(kālamaraṇa)，即在应死之时而死。此外，任何死亡都名为非时死。因此说“它正现起”等。“从根本破坏”是指从根本原因的破坏。因为《弥兰陀王问经》中所说，故有关联。“聚会”是指诸缘和合(sannipāta)。由聚会所生称为聚会病(sannipātika)，为了显示此义，故说“聚会者”(sannipatitānaṃ)。或者说：聚会即是和合。二种或三种病素(dosa)混合的状态。由和合而生名为聚会病，此说亦合理。“不慎行者”是指不审察、不考虑而行事者。“现起病患”是指不当调养所致的疾病(ābādha)。“自己所作的行为”是指以执刀、服毒、投水等方式所作。“毁灭”是指如降刀雨、沙雨，或者掀起海浪等，制造大恐怖而毁灭。“人道”是指人类地域(manussapadesa)。“彼等”是指凶恶的夜叉。“令寿命尽”(jīvitakkhayaṃ pāpentī)是指为了饮用人或牛与水牛的脂血，令其生起种种疫病，从而夺其寿命。此是其义。“更无别说”是指，若言毁灭整个王国、国土或岛屿时，即是指毁灭全部村落、城镇、都市或个人(puggala)，更无别说，此是其意趣。“刀兵饥馑疫病劫也”是指刀兵劫(satthantarakappa)、饥馑劫(dubbhikkhantarakappa)、疫病劫(rogantarakappa)这三种中间劫(antarakappa)在此处也应提及。其中，疫病劫已通过夜叉释放猛兽、非人，致使很多人命终这一部分而得以说明。“逼迫害业成熟力”是指，此处这些业获得机会，于众生相续中破坏乐的延续，或导致死亡，或引发垂死的痛苦，其中“逼迫”(pīḷana)与“杀害”(ghātana)在此处被称为成熟(vipaccana)，应当了知。然而，是否产生果报，在此并非关键。此处或有疑问。在八种原因中，关于外在加害(opakkamika)之处说：“忿怒的天神毁灭整个王国等，使其荡然无存。”那么，被毁灭的众生，是因各自业报所生的病苦与刑罚而灭，抑或是因特殊的、外在的病苦与刑罚而灭？此处已说：“如是非时死由断灭业(upacchedakakamma)或无数其他因缘而生。”那么，若无断灭业者，难道会由其他因缘而得非时死吗？对此，他们或许会说：他不会由其他因缘而得非时死。因为一切众生皆是业的主人(kammassakā)、业的继承者、业的胎藏、业的亲属、业的皈依处。为了破除他们的此种论调，（论师）故说“世间所见”等。再次为了巩固此义，（论师）故说“譬如”等。其中，业果(kammaphala)有二种：异熟果(vipākaphala)与等流果(nissandaphala)。其中，异熟果是指异熟蕴，以及眼、耳等由业所生的色法。此果唯为先前造业者所独有，唯于其相续中流转。等流果是指，由自业之力，在乐生或苦生时，于外界所生起的可意境或不可意境。此果可与他人共享。为此说：“自业所生，（亦可）他人共享。”世间八法(aṭṭhalokadhammā)并非皆是业异熟(kammavipākaja)，不可断言。这些众生在轮回中流转，沉浮于八世间法中，因此即使没有逼迫业(upapīḷakakamma)，也会由其他因缘感受种种苦。同样，即使没有断灭业(upacchedakakamma)，也会遭遇死苦。因此说：“不由业(kamma)，随何处生起”等。

‘‘เต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เต นานาโรคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ. ‘‘น อุปาย กุสลา วา’’ติ ตโต อตฺตานํ โมเจตุํ การณ กุสลา วา น โหนฺติ. ‘‘น จ ปฏิการ กุสลา วา’’ติ อุปฺปนฺนํ โรคาทิภยํ อปเนตุํ วูปสเมตุํ ปฏิการ กมฺเมติ กิจฺฉกมฺเม กุสลา วา น โหนฺติ. ‘‘นาปิ ปริหาร กุสลา วา’’ติ ตโต โมจนตฺถํ ปริหริตุํ เทสนฺตรํ คนฺตุํ กุสลา วา น โหนฺตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘โรคาทโย เอว ตํ เขเปนฺตา ปวตฺตนฺตี’’ติ กถํ เต ปุพฺพกมฺมํ เขเปนฺตีติ. ตสฺส วิปากภูตํ ชีวิต สนฺตานํ วินาเสนฺตา เขเปนฺติ. วินฏฺเฐหิ ชีวิต สนฺตาเน ตํ ภวํ ชเนนฺตํ ขิยฺยติ เยวาติ. เตนาห ‘‘ยถาหี’’ติอาทึ. ‘‘กมฺมสฺสปิ ตเถวา’’ติ ตเถว ปุพฺพกมฺมสฺสปิ ติณคฺเค อุสฺสาว พินฺทุสฺเสว ปริทุพฺพลตา สิทฺธา โหติ. ชีวิเต ปริกฺขีเณ ตํ ภวํ ชเนนฺตสฺส ปุพฺพกมฺมสฺสปิ ปริกฺขีณตฺตา. ‘‘เอวญฺเจตํ’’ติ เอตํ กมฺมปฺปฏิ สํยุตฺต วจนํ อิธ อมฺเหหิ วุตฺตนเยน สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. สพฺพํ ปุพฺเพกตเหตุทิฏฺฐิ นาม สพฺพํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา สุจริตํ วา ทุจฺจริตํ วา ปุพฺพภเว อตฺตนา [Pg.181] กเตน ปุพฺพกมฺมเหตุนา เอว อุปฺปชฺชตีติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ. ‘‘ยํ กิญฺจายํ’’ติ ยํ กิญฺจิ อยํ. มหาโพธิสตฺตานํ อธิมุตฺติกาลงฺกริยา นาม อิธ เม จิรกาลํ ฐิตสฺส ปารมิปูรณ กิจฺจํ นตฺถิ, อิทาเนว อิโต จวิตฺวา มนุสฺสโลเก อุปฺปชฺชิสฺสามิ, อุปรุชฺฌตุ เม อิทํ ชีวิตนฺติ อธิมุญฺจิตฺวา ทฬฺหํ มนสิกริตฺวา กาลงฺกริยา. ‘‘สยเมว สตฺถํ อาหริตฺวา’’ติ สยเมว อตฺตโน คีวํ สตฺเถน หนิตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘เอตฺเถวา’’ติ อกาลมรเณ เอว.

“彼等生起”是指各种疾病等生起。“于方便不善巧”是指于解脱自身之方便不善巧。“于对治不善巧”是指于消除、平息已生起的疾病等怖畏的对治之法，即医疗之法不善巧。“于防护不善巧”是指为解脱而防护、前往他处不善巧。其余文句易于了知。“疾病等消耗着它而转起”是指它们如何消耗宿业？它们通过摧毁作为其异熟的生命流而消耗。当生命流被毁坏时，产生此生的业即被耗尽。是故说“犹如”等等。“业亦复如是”是指宿业亦如草尖之露珠般，其极脆弱之状态已然成立。因为当生命耗尽时，产生此生的宿业亦已耗尽。“此亦应如是”是指此与业相应之语，应依我等所说之理接受。所谓“一切宿作为因之见”，是指认为一切乐或苦、善行或恶行，皆由前世自身所造之宿业为因而生起，如是转起之见。“任何此”即“任何此”。所谓大菩萨的决意逝世，是指想：“我长久住于此，圆满波罗蜜之事已无，今当从此死，生于人界，愿我此命断绝”，如是决意、坚固作意而逝世。“自取刀”意为亲自用刀砍自己的脖颈。“就在此”即是在非时死亡中。

‘‘ตถา จา’’ติอาทีสุ. ‘‘สมาปตฺติ ลาภีนํ’’ติ นิทฺธารเณภุมฺม วจนํ. ‘‘ชีวิต สมสีสีนํ’’ติ อรหตฺต มคฺคํ ลภิตฺวา มคฺคปจฺจเวกฺขนวีถิ เอว มรณาสนฺนวีถึ กตฺวา ปรินิพฺพานตฺตา สมํ สีสํ เอเตสนฺติ สมสีสิโน. ‘‘สมํ สีสํ’’ติ ชีวิต สนฺตาน ปริยนฺเตน สมํ วฏฺฏทุกฺข สนฺตาน ปริยนฺตํ วุจฺจติ. ‘‘สพฺเพสํ ปี’’ติ สพฺเพสมฺปิ ขีณาสวานํ. ‘‘อิมํ สุตฺตปทํ’’ติ มหาปรินิพฺพานสุตฺเต อาคตํ สุตฺตปทํ. ‘‘เต’’ติ เต วาทิโน. ‘‘เตนา’’ติ เตน วาทวจเนน. กฺริยมโนธาตุ นาม ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ. กฺริยาเหตุกมโน วิญฺญาณธาตุ นาม หสิตุปฺปาทจิตฺตํ. ‘‘อสฺสา’’ติ ปรินิพฺพายนฺตสฺส พุทฺธสฺส. ‘‘น สเมติ เยวา’’ติ สนฺตึ อนุปาทิเสสํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวาติ เอตฺถ ปรินิพฺพาน ชวเนหิ อารมฺมณํ กตฺวาติ วุตฺเตปิ น สเมติเยว. เตนาห ‘‘ตถาหี’’ติอาทึ. ‘‘ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายตี’’ติ เอตฺถ ปรินิพฺพาน จุติจิตฺตเมว ภวงฺคนฺติ วุตฺตํ. จุติจิตฺตนฺติ จ ภวนฺตรํ คจฺฉนฺตสฺเสว วุจฺจติ. อิธ ปน โวหาร มตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิภาวนิปาเฐ. จุติปริโยสานานํ มรณาสนฺน จิตฺตานํ. ยถา ปน พุทฺธานํ ภควนฺตานํ ยาวชีวํ อุปฺปนฺนํ มหาภวงฺคจิตฺตํ กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทโย อารมฺมณํ กโรติเยว. ตถา ปรินิพฺพาน จุติจิตฺตํ ปีติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทึ. นนุ มรณกาเล กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทีนํ คหณํ นาม ภวนฺตร คมนตฺถาย โหติ, พุทฺธา จ ภวนฺตรํ น คจฺฉนฺติ. ตสฺมา ‘‘น หิ. ล. น กโรตี’’ติ อิทํ น ยุตฺตนฺติ. โน น ยุตฺตํ. ภวนฺตร คมนตฺถายาติ อิทํ ชวเนหิ คหเณ ทฏฺฐพฺพํ. อิธ ปน จุติจิตฺเตน คหเณติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นจจุติยาคหิตานี’’ติอาทิมาห. ‘‘กมฺมสิทฺธิยา’’ติ กมฺมสิชฺฌนตฺถาย[Pg.182].‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘ตสฺสา’’ติ โสณตฺเถร ปิตุโน. ‘‘กมฺมพเลนา’’ติอาทีสุ. ‘‘อญฺเญนปิ การณ พเลนา’’ติ อาจิณฺณภาวาทิเกน การณพเลน. คตินิมิตฺตํ ปน กมฺมพเลเนวาติ ยุตฺตํ สิยา. ‘‘ตโถปฏฺฐิตํ’’ติ อนฺติมวีถิโต ปุพฺเพ พหูสุวีถีสุ อุปฏฺฐิตปฺปการนฺติอตฺโถ. ปาปปกฺขิเยสุ ทุคฺคตินิมิตฺเตสุ. กลฺยาณปกฺขิยานิ สคฺคนิมิตฺตานิ. ธมฺมาโสกรญฺโญ มรณกาเล ปาปปกฺขิยานํ อุปฏฺฐานํ กตฺถจิ สีหฬคนฺเถ วุตฺตํ.

“如是”等句中。“得定者”是于格表抉择之语。“生命平等者”是指证得阿罗汉道后，以道省察心路为临死心路而般涅槃，是故其“头”平等，称为“平等者”。“头平等”是指生命流的终结与轮回苦流的终结相等。“一切”是指一切漏尽者。“此经句”是指《大般涅槃经》中的经句。“彼等”是指那些论师。“以彼”是指以彼论师之说。所谓“唯作意界”即五门转向心。所谓“唯作无因意识界”即生笑心。“于彼”是指于般涅槃之佛陀。“实不相合”是指以寂静之无余依涅槃为所缘，此处纵使说般涅槃速行心以之为所缘，亦实不相合。是故说“诚然”等等。“入有分而般涅槃”此处般涅槃之死心即被称为有分。而所谓“死心”，是指趣向他有者。然于此处，当知仅是世俗说法。于《分别论疏》中，指以死为终结的临死心。又，正如诸佛世尊一生中所生起的大有分心，亦恒以业、业相(kamma-nimitta)等为所缘，般涅槃之死心亦复如是，故说“诚不”等等。问曰：临死之时执取业、业相等，是为了趣向他有，而诸佛不再趣向他有，是故“诚不……不作”之说不合理。答曰：非不合理。所谓“为了趣向他有”，当知是指由速行心执取。然此处为显示由死心执取，故说“非由死……”等等。“为业成就”是为了令业成就。“于此”等句中。“其”是指苏那(Soṇa)长老之父。“以业力”等句中。“亦由其他因力”是指由惯行业等因力。然而趣相(gati-nimitta)唯由业力而成，此说或为合理。“如是现起”意为在最终心路之前，于诸多心路中现起之方式。于恶品者为恶趣相，于善品者为善趣相。法阿育王(Dhammāsoka)临终时恶品相现起之事，于某部僧伽罗(Sīhaḷa)古注中曾有记载。

สกลํ ปถวึ ภุตฺวา,ทตฺวา โกฏิสตํ ธนํ;

อนฺเต อฑฺฒามลกมตฺตสฺส;

อโสโก อิสฺสรํ คโต;

ติ จ;

อโสโก โสก มาคโต;

ติ จ;

享尽一切地，施予亿万财，阿育王临终，仅得半颗庵摩勒为王。阿育（无忧）亦遭忧。

‘‘ตํ’’ติ วิปจฺจมานกํ กมฺมํ. ‘‘นิยามก สหการิ ปจฺจยภูตา’’ติ เอตฺถ ยถา นาวายํ นิยามโก นาม นาวํ อิจฺฉิตทิสาภิมุขํ นิยาเมติ, นิโยเชติ. ตถา อยํ ตณฺหาปิ ภวนิกนฺติ หุตฺวา จิตฺตสนฺตานํ คนฺตพฺพภวาภิมุขํ นิยาเมติ, นิโยเชติ. กมฺมสฺส จ อจฺจายตฺต สหายภาเวน สหการี ปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กุสลากุสล กมฺมนิมิตฺตานิ วา’’ติ อญฺญานิ กุสลา กุสลกมฺมนิมิตฺตานิ วา. ‘‘ตทุปตฺถมฺภิกา’’ติ ตสฺส กมฺมสฺส อุปตฺถมฺภิกา. ‘‘นิมิตฺตสฺสาทคธิตํ’’ติ มุขนิมิตฺตาทีสุ อสฺสาเทนฺตํ คิชฺฌนฺตํ. ‘‘ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐตี’’ติ ติฏฺฐมานํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. อมุญฺจิตฺวา ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ โหติ. อนุพฺยญฺชนํ นาม ปิยสาตรูโป กถิตลปิตาทิ กฺริยาวิเสโส. ‘‘อสฺส ปุคฺคลสฺสา’’ติ อาสนฺน มรณสฺส ปุคฺคลสฺส. อฏฺฐกถา ปาเฐ. ‘‘กิเลส พลวินามิตํ’’ติ อวิชฺชา ตณฺหาทีนํ กิเลสานํ พเลน วินามิตํ. ปฏิจฺฉาทิกา อาทีน วา ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘ตํ’’ติ จิตฺตสนฺตานํ. ‘‘ตสฺมึ’’ติ กมฺมาทิวิสเย. อฏฺฐกถาย น สเมติ. ตสฺมึ วิสเยติหิ ตตฺถ วุตฺตํ. น วุตฺตํ ตสฺมึ ภเวติ. ‘‘ตสฺมึ วุตฺตา นํ’’ติ [Pg.183] ตสฺมึ ‘เยภูยฺเยน ภวนฺตเร ฉ ทฺวารคฺคหิตํ’ติ ฐาเน ฏีกาสุ วุตฺตานํ. ตํ สทิส ชวนุปฺปตฺติ นาม กมฺมกรณกาเล ปวตฺต ชวเนหิ สทิสานํ อิทานิ ชวนานํ อุปฺปตฺติ. ภวปฺปฏิจฺฉนฺนญฺจ กมฺมํ อปากฏญฺจ กมฺมํ น ตถา อุปฏฺฐาติ. เกวลํ อตฺตานํ อภินวกรณ วเสน ทฺวารปตฺตํ หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘วิสีท ปตฺตา’’ติ วิสญฺญีภาเวน วิรูปํ หุตฺวา สีทนปตฺตา. ‘‘ตพฺพิปรีเตน ปาปกมฺม พหุลาปิ วตฺตพฺพา’’ติ เตปิวิสีทนฺตเร อาวุธ หตฺถา ปาณฆาตํ กโรนฺตา คณฺหถพนฺธถาติ อุคฺโฆสนฺตา ทุฏฺฐจิตฺตา โหนฺตีติอาทินา วตฺตพฺพา. อฏฺฐกถา ปาเฐสุ. อุกฺขิตฺโต อสิ ยสฺสาติ อุกฺขิตฺตา สิโก. ปตุทนฺติ วิชฺฌนฺติ เอเตนาติ ปโตทนํ. ปาชนทณฺโฑ. ตสฺส อคฺเค กตา สูจิ ปโตทน สูจิ. ‘‘ปโตทน ทุกฺขํ’’ติ วิชฺฌน ทุกฺขํ. กถํ ปน อุกฺขิตฺตาสิกาทิภาเวน อุปฏฺฐานํ กมฺมุปฏฺฐานํ นาม โหติ. กถญฺจ ตํ ปฏิสนฺธิยา อารมฺมณภาวํ อุเปตีติ อาห ‘‘โส จา’’ติอาทึ. อุปฺปชฺชมานานํ สตฺตานํ. ‘‘อิตเรสํ ปนา’’ติ รูปารูป ภเวสุ อุปฺปชฺชมานานํ ปน. ‘‘ปริปุณฺณํ กตฺวา’’ติ ตทารมฺมณ ปริโยสานายวา สุทฺธาย วา ชวนวีถิยาติ เอวํ ปริปุณฺณํ กตฺวา. อยํ ปน ภวงฺคาวสาเน จุติจิตฺตุปฺปตฺติ นาม อฏฺฐกถาสุ นตฺถิ. ยญฺจ ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายตีติอาทิ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ. ตตฺถปิ ‘‘ภวงฺคํ’’ติ จุติจิตฺตเมว ฏีกาสุ วณฺเณนฺติ. ตสฺมา ‘‘ภวงฺคกฺขเยวา’’ติ อิทํ กถํ ยุชฺเชยฺยาติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทึ. อนุรูปํ เสตีติ อนุสโย. อนุพนฺโธ หุตฺวา เสตีติ อนุสโย. อนุ อนุ วา เสตีติ อนุสโย. เอตฺถ จ อนุสโย นาม ชวนสหชาโต น โหติ. อิธ จ อนุสย นาเมน วุตฺตํ. นานาชวน สหชาตา จ อวิชฺชา ตณฺหา ปฏิสนฺธิยา วิเสส ปจฺจยา โหนฺเตว. กถํ ตา อิธ คหิตา สิยุนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทึ. เอวํ สนฺเต อวิชฺชา ปริกฺขิตฺเตน ตณฺหามูลเกนาติ วุตฺเตสุ สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. อนุสเยหิ สห ชวนสหชาตานมฺปิ ลทฺธตฺตา. ตสฺมา อิธ อนุสย วจนํ น ยุตฺตนฺติ โจทนา. ยุตฺตเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ปริยตฺตา’’ติ สมตฺตา. ‘‘โส ปี’’ติ ผสฺสาทิ ธมฺม สมูโหปิ[Pg.184].‘‘ตถา รูปา เยวา’’ติ อคฺคมคฺเคน อปฺปหีน รูปาเยว, อนุสยภูตาเยวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตํ’’ติ จิตฺต สนฺตานํ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตทุภยสฺมึ. กถํ ตํ ตตฺถ ขิปนฺตีติ อาห ‘‘ตสฺมึ’’ติอาทึ. ‘‘วิชานนธาตุยา’’ติ วิญฺญาณ ธาตุยา. สงฺกนฺตา นาม นตฺถิ. ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺตีติ อธิปฺปาโย. กุโต มรณกาเล สงฺกนฺตา นาม อตฺถิ วิชฺชนฺตีติ โยชนา. เอวํ สนฺเต อิทํ วจนํ อนมตคฺคิย สุตฺเตน วิรุทฺธํ สิยาติ. น วิรุทฺธํ. อิทญฺหิ อภิธมฺม วจนํ, มุขฺยวจนํ, อนมตคฺคิย สุตฺตํ ปน สุตฺตนฺต วจนํ ปริยาย วจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยญฺจา’’ติอาทิมาห. ปริยาเยน วุตฺตนฺติ วตฺวา ตํ ปริยายํ ทสฺเสติ ‘‘เยสญฺหี’’ติอาทินา. ‘‘โส’’ติ โส ปุคฺคโล. ‘‘เตสํ’’ติ อวิชฺชา ตณฺหา สงฺขารานญฺจ ปฏิสนฺธิ นาม รูป ธมฺมานญฺจ. ‘‘เหตุปฺผลสมฺพนฺเธน ภวนฺตรํ สนฺธาวติ สํสรตีติ วุจฺจตี’’ติ ปุพฺเพ กมฺมกรณกาเลปิ เต อวิชฺชา ตณฺหา สงฺขารา เอว โส สตฺโตติ วุจฺจนฺติ. ปจฺฉา เตสํ ผลภูตายํ ปฏิสนฺธิยา ปาตุภวนกาเลปิ สาปฏิสนฺธิ เอว โส สตฺโตติ วุจฺจติ. มชฺเฌ ธมฺมปฺปพนฺโธปิ โส สตฺโตติ วุจฺจติ. เอวํ เหตุธมฺเมหิ สทฺธึ ผลธมฺเม เอกํ สตฺตํ กโรนฺตสฺส เหตุปฺผล สมฺพนฺโธ โหติ. เอวํ เหตุปฺผล สมฺพนฺเธน โส เอว กมฺมํ กโรติ. เตน กมฺเมน โส เอว ภวนฺตรํ สนฺธาวติ สํสรตีติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ อนมตคฺโค ยํ ภิกฺขเว. ล. อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํติ เอวํ สตฺตโวหาเรน วุตฺตตฺตา สาธมฺมเทสนา ปริยายเทสนา โหติ. ปริยายเทสนตฺตา จ สนฺธาวตํ สํสรตนฺติ ปริยาโยปิ สิชฺฌติ. ยสฺสํ ปน ธมฺม เทสนายํ ธมฺมเทสนาติ วจนานุ รูปํ ธมฺมเมว เทเสติ, น สตฺตํ, น ปุคฺคลํ. อยํ ธมฺมเทสนา เอว มุขฺยเทสนา นาม โหติ. ตตฺถ เทสิต ธมฺมา ปน ปกติกาเลปิ เทสนฺตรํ กาลนฺตรํ ขณนฺตรํ สงฺกนฺตา นาม นตฺถิ. ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปนฺนา, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ. ขยวยํ คจฺฉนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘น หิ อุปฺปนฺนุปฺปนฺนา ธมฺมา. ล. สงฺกนฺตา นาม อตฺถี’ติ. ปฏิโฆโส จ, ปทีโป จ, มุทฺทา จ. อาทิสทฺเทน ปฏิพิมฺพจฺฉายา จ, พีชสงฺขาโร จ, ปาฏิโภโค จ, พาลกุมาร สรีเรสุ อุปยุตฺตา วิชฺชาสิปฺโปสธา จาติ เอวํ อฏฺฐกถา ยํ [Pg.185] อาคตานิ นิทสฺสนานิ สงฺคยฺหนฺติ. ‘‘นิทสฺสนา’’นีติ จ อุปมาโย วุจฺจนฺติ. ตตฺถ ‘‘ปฏิโฆโส’’ติ คมฺภีรเลณ ทฺวาเร ฐตฺวา สทฺทํ กโรนฺตสฺส อนฺโตเลเณ ปฏิโฆโส ปวตฺตติ. ตตฺถ ทฺวาเร อุปฺปนฺโน มูลสทฺโท อนฺโตเลณํ น คจฺฉติ, อุปฺปนฺนฏฺฐาเน เอว นิรุชฺฌติ. ปฏิโฆโส จ ตโต อาคโต น โหติ. น จ วินา มูลสทฺท + ปจฺจเยน อญฺญโต ปวตฺตติ. มูลสทฺทปจฺจยา เอว ตตฺถ ปวตฺตตีติ. ตตฺถ มูลสทฺโท วิย อตีต กมฺมํ. ปฏิโฆโส วิย อนนฺตเร ปฏิสนฺธิ. เอสนโย ปทีป มุทฺทา ปฏิพิมฺพจฺฉายาสุ. ตตฺถ ‘‘ปทีโป’’ติ ปถมํ เอกํ ปทีปํ ชาเลตฺวา เตน อญฺญํ ปทีปสตมฺปิ ปทีป สหสฺสมฺปิ ชาเลติ. ‘‘มุทฺทา’’ติ ลญฺฉนเลขา. ตตฺถ เอเกน ลญฺฉนกฺขนฺเธน, เตน ลญฺฉนเลขาสตมฺปิ ลญฺฉนเลขา สหสฺสมฺปิ กโรติ. ‘‘ปฏิพิมฺพจฺฉายา’’ติ ปสนฺเนสุ อาทาสปฏฺเฏสุวา อุทเกสุวา อุปฺปนฺนา สรีรจฺฉายา. เอเตหิ นิทสฺสเนหิ ผลํ นาม เหตุโต อาคตํ น โหติ. เหตุนา จ วินา น สิชฺฌตีติ เอตฺตกมตฺถํ ทีเปติ. ‘‘พีชสงฺขาโร’’ติ กาลนฺตเร อุปฺปนฺเนสุ ปุปฺผผเลสุ อิจฺฉิตวณฺณ คนฺธรสปาตุภาวตฺถาย โรปนกาเล อมฺพพีชาทีสุ อิจฺฉิตวณฺณ คนฺธรสธาตูนํ ปริภาวนา. ตตฺถ ตปฺปจฺจยา กาลนฺตเร ปุปฺผผเลสุ อุปฺปนฺเนสุ เตวณฺณคนฺธรสา ปาตุพฺภวนฺติ. ‘‘ปาฏิโภโค’’ติ กิญฺจิ อตฺถํ สาเธตุํ ปรสฺส สนฺติเก อิณํ คณฺหนฺตสฺส ตวธนํ สํวจฺฉเรน วุฑฺฒิยา สห ทสฺสามิ, สเจ นทเทยฺยํ. อสุกํ นาม มมเขตฺตํ วา วตฺถุวา ตุยฺหํ โหตูติ ปฏิญฺญาฐปนํ. ตตฺถ ตปฺปจฺจยา ธนํ ลภิตฺวา ตํ อตฺถญฺจ สาเธติ. กาเล สมฺปตฺเต วุฑฺฒิยา สห อิณญฺจ โสเธติ. ‘‘วิชฺชาสิปฺโปสธา’’ติ โลเก ปุตฺตเก ยาวชีวํ หิตตฺถาย ทหรกาเล กิญฺจิ วิชฺชํวา สิปฺปํวา สิกฺขาเปนฺติ. ยาวชีวํ ขรโรคานํ อนุปฺปาทตฺถาย ทหรกาเล โอชวนฺตํ กิญฺจิ โอสธํ วา อชฺโฌหาเรนฺติ. ตตฺถ ตปฺปจฺจยา ปุตฺตานํ ยาวชีวํ หิตปฺปฏิลาโภ วา ตาทิสานํ โรคานํ อนุปฺปาโท วา โหติเยว. เอเตหิ ยถา กาลนฺตเร อสนฺเตสุเยว ปาฏิโภคาทีสุ มูลกมฺเมสุ ปุพฺพภาเค กตปจฺจยา เอว ปจฺฉา อตฺถ สาธนาทีนิ สิชฺฌนฺติ. ตถา กุสลา กุสล กมฺมานิ [Pg.186] กตฺวา กาลนฺตเร เตสุ อสนฺเตสุปิ ปุพฺเพ กตตฺตา เอว ปจฺฉา ปฏิสนฺธาทีนิ ผลานิ ปาตุพฺภวนฺตีติ ทีเปติ. เตนวุตฺตํ ‘‘ปฏิโฆส ปทีปมุทฺทาทีนิ เจตฺถ นิทสฺสนานี’’ติ. ‘‘กมฺมทุพฺพลภาเวนา’’ติ ตทา ชีวิตินฺทฺริยสฺส ทุพฺพลตฺตา กมฺมมฺปิ ทุพฺพลเมว โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. กามญฺเจตฺถ อฏฺฐกถายํ วตฺวา ทสฺสิตํ, ตถาปิ สมฺภวตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ‘‘ตํ ปี’’ติ คตินิมิตฺตมฺปิ. ‘‘ตถา จวนฺตานํ’’ติ ทิพฺพรถาทีนิ คตินิมิตฺตํ กตฺวา จวนฺตานํ. ‘‘ทยฺหมานกาเยนา’’ติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. คาถายํ. ปญฺจทฺวาเร ปฏิสนฺธิกมฺมํ วินา ทฺวิโคจเร สิยาติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘ทฺวิโคจเร’’ติ กมฺมนิมิตฺต คตินิมิตฺตภูเต ทฺวิโคจเร. ตตฺถ ปญฺจทฺวาเร ปฏิสนฺธิ นาม ปญฺจทฺวาริก มรณาสนฺน วีถิจิตฺตานํ อนฺเต จ วนฺตานํ ปฏิสนฺธิ. สาปิ คตินิมิตฺตภูเต โคจเร สิยาติ วุตฺเต ปญฺจทฺวาริก วีถิจิตฺตานิ ปญฺจารมฺมณภูตานิ คตินิมิตฺตานิ อารมฺมณํ กโรนฺตีติปิ สิทฺธํ โหติ. เอวญฺจ สติ. เตสํ วีถิจิตฺตานํ อนฺเต อจวิตฺวา ตทนุพนฺธก มโนทฺวาริกวีถิจิตฺเตหิปิ กทาจิ เกสญฺจิ จ วนํ นนสมฺภวตีติ สกฺกา วตฺตุํ. เตสุ ปน อนุพนฺธก วีถีสุ อตีตคฺคหณ สมุทายคฺคหเณหิ จ วนฺตานํ อตีตานิปิ คตินิมิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. วตฺถุคฺคหณนามคฺคหเณหิ จ วนฺตานํ ธมฺมา รมฺมณํปิ ลพฺภติเยว. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ อาจริเยน กามาวจร ปฏิสนฺธิยา ฉ ทฺวารคฺคหิตํ กมฺมนิมิตฺตํ คตินิมิตฺตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตา รมฺมณํ อุปลพฺภตีติ. ตํ สุวุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ปน ‘ตเมว ตโถปฏฺฐิตํ อารมฺมณํ อารพฺภ จิตฺตสนฺตานํ อภิณฺหํ ปวตฺตตี’ติ เอวํ อนฺติมวีถิโต ปุพฺพภาเค พหูนํ วีถิวารานํ ปวตฺตนํ อาจริเยน วุตฺตํ. ตํ ตโถปฏฺฐิตํ คตินิมิตฺตํ อารพฺภาติปิ ลทฺธุํ วฏฺฏติเยว. เอวญฺจสติ, คตินิมิตฺตํปิ อตีตํ ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยทาปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘สนฺตติ วเสนา’’ติ สนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺน วเสน. ‘‘ตสฺสา’’ติ คตินิมิตฺตสฺส. เยภูยฺเยน วุตฺโต, น สพฺพสงฺคาหิเกน วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘มโนทฺวาริก มรณาสนฺน ชวนานํปิ อิจฺฉิตพฺพตฺตา’’ติ ปุเรชาตปจฺจย ภาเวน อิจฺฉิตพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตทนุพนฺธายา’’ติ ตานิ มโนทฺวาริ กมรณาสนฺน [Pg.187] ชวนานิ อนุคตาย. ‘‘ปฏิสนฺธิยาปิ สมฺภวโต’’ติ ตสฺส ปุเรชาต ปจฺจยสฺส ปฏิสนฺธิยาปิ ปุเรชาต ปจฺจยตา สมฺภวโต. นนุ เถเรน ภินฺทิตฺวา อวุตฺเตปิ ภินฺทิตพฺเพ สติ, ภินฺทนเมว ยุตฺตนฺติ เจ. น ยุตฺตํ. กสฺมา, กมฺมนิมิตฺเตน สมานคติกตฺตา. เตนาห ‘‘นจตํ’’ติอาทึ. วิภาวนิยํ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํติ วตฺวา อปเรปน อวิเสสโตว วณฺเณนฺตีติ อปเรวาโทปิ วุตฺโต. ตตฺถ ‘‘อวิเสสโต วณฺเณนฺตี’’ติ อภินฺทิตฺวาว วณฺเณนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุน ตํ อปเรวาทํ อสมฺปฏิจฺฉนฺโต ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิมาห. อิธ ปน ตํ อปเรวาทํ ปคฺคณฺหนฺโต ปุน ‘‘ยญฺจ ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ตทารมฺมณายา’’ติ ตํ คตินิมิตฺตา รมฺมณาย. ‘‘เตสํ วจนํ’’ติ อปเรสํ วจนํ. ‘‘อญฺญตฺร อวิจารณายา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อฏฺฐกถายํ ปนาติอาทิ สพฺพํ วิจารณา วจนเมว โหตีติ. สจฺจํ ยถา ทิฏฺฐปาฐวเสน, สาวเสส ปาฐภาวํ ปน น วิจาเรติเยว. ตสฺมา ‘‘อญฺญตฺร อวิจารณายา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ สิยา. อฏฺฐกถาปาโฐ สาวเสโส โหตุ, มูลฏีกาปาโฐ ปน มโนทฺวาเร เยวาติ นิยเมตฺวา วุตฺตตฺตา กถํ สาวเสโส สิยาติ. นิยเมตฺวา วุตฺโตปิ อิธ อธิปฺเปตตฺเถ อปริปุณฺเณ สาวเสโส เอว โหตีติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อญฺญํ การณํ นตฺถิ อญฺญตฺร อวิจารณายา’’ติ. ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ’’ติอาทีสุ. ตทารมฺมณาวสานาย ปญฺจทฺวาริก ชวนวีถิยา จ วนํ โหตีติ โยชนา. เอวํ อปรตฺถปิ. พลวนฺเตปิ สติ. ตทารมฺมณาวสานาย เอว วีถิยา. ‘‘วุตฺตตฺตา ปนา’’ติ อฏฺฐกถายํ เอว วุตฺตตฺตา ปน. ‘‘ปุริมภาเค เอวา’’ติ ปญฺจทฺวาริก อนฺติม วีถิโต ปุพฺพภาเค เอว. ‘‘ตาหี’’ติ เทยฺยธมฺมวตฺถูหิ. ‘‘ยถาตํ’’ติ ตํ อตฺถชาตํ กตมํ วิยาติ อตฺโถ. ‘‘อิโต’’ติ มนุสฺส ภวโต. นิมิตฺต สทิสํ สทฺทํ วณฺณนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นฏฺฐจการํ’’ติ ปติตจการํ. อฏฺฐกถาปาเฐ ญาตกา มาตาทโย ปญฺจทฺวาเร อุปสํหรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตวตฺถายา’’ติ ตวอตฺถาย. ‘‘จีนปฏโสมารปฏาทิวเสนา’’ติ จีนรฏฺเฐ ปวตฺโต ปโฏ [Pg.188] จีนปโฏ. ตถา โสมารปเฏปิ. ‘‘ตานี’’ติ รสโผฏฺฐพฺพานิ. โผฏฺฐพฺพํ ปน อญฺญํปิ ยุชฺชเตว. อตฺถิทานีติ มนสิกตตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนภูตานีติ วุตฺตํ. ‘‘อรูปีนํ’’ติ อรูปพฺรหฺมานํ. ‘‘เต’’ติ อรูปิโน. ‘‘ตานี’’ติ เหฏฺฐิมชฺฌานานิ. วิสฺสฏฺฐํ ลทฺธฌานํ เยสํ เต วิสฺสฏฺฐชฺฌานา. ‘‘ตโตเยว จา’’ติ วิสฺสฏฺฐชฺฌานตฺตาเยว จ. อากฑฺฒิตํ มานสํ จิตฺตํ เอเตสนฺติ วิคฺคโห. อิทญฺจ เหตุวิเสสน ปทํ. อากฑฺฒิตมานสตฺตา กามภเว อุปฺปชฺชมานานนฺติ ทีเปติ. เตสํ อรูปีนํ. ‘‘อญฺญํ ทุพฺพล กมฺมํ’’ติ อุปจารชฺฌานกมฺมโต อญฺญํ ติเหตุโกมกํ กมฺมํ. ‘‘เตสํ’’ติ รูปโลกโต จ วนฺตานํ. ‘‘สโต’’ติ สนฺตสฺส สมานสฺส. ‘‘อุปตฺถมฺภเน การณํ นตฺถี’’ติ อิทํ อุปจารชฺฌาน กมฺมสฺส ครุก กมฺมคติกตฺตา วุตฺตํ. เอกนฺต ครุกกมฺมภูตํปิ ปน มหคฺคตชฺฌาน กมฺมํ นาม นานานิกนฺติ พเลน ปฏิพาหียมานํ ปฏิสนฺธึ น เทติเยว. อุปจารชฺฌาน กมฺเม วตฺตพฺพํ นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ตาทิสานี’’ติ ตถา รูปานิ ทฺวิเหตุโกมก กมฺมานิ เตสํ โอกาสํ น ลภนฺติ. นีวรณานํ สุฏฺฐุวิกฺขมฺภิตตฺตาเยว. ‘‘เยนา’’ติ เยน ฉนฺทาทีนํ ปวตฺติ การเณน. ‘‘นานากมฺมานิ ปี’’ติ อุปจารชฺฌาน กมฺมโต อญฺญานิ ปจฺจุปฺปนฺน กมฺมานิปิ อตีตภเวสุ กตานิ อปรปริยาย กมฺมานิปิ. ‘‘เยน จา’’ติ เยน นานากมฺมานมฺปิ โอกาส ลาภการเณน จ. ‘‘เต’’ติ รูปี พฺรหฺมาโน. ‘‘วุตฺตนเยเน วา’’ติ สุฏฺฐุวิกฺขมฺภิตนีวรณานํ เตสํ อปฺปนา ปตฺตชฺฌานวิเสเสน [ ยสฺมา ปนาติอาทินา จ ] ปริภาวิต จิตฺตสนฺตานตฺตา’ติ จ วุตฺตนเยเนว. ‘‘ตํ การณํ’’ติ อเหตุก ปฏิสนฺธิยา อภาว การณํ. ปรมฺปร ภเวสุจ วีถิมุตฺตจิตฺตานํ ปวตฺตาการํ ทสฺเสตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยถา ตานิเยว โอสธานี’’ติ โลเก เอกํ โอสธํ ลภิตฺวาตํ เทวสิกํ ภุญฺชติ. เอโกปถมทิวเส ภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา กตมํ นาม ตฺวํ โอสธํ ภุญฺชสีติ ปุจฺฉิ. อิทํ นาม โอสธํ ภุญฺชามีติ วทติ. ปุนทิวเสสุปิ โอสธํ ภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา ตเถว ปุจฺฉิ. ตเมว โอสธํ ภุญฺชามีติ วทติ. ตตฺถ ‘‘ตเมว โอสธํ’’ติ ยํ ปถมทิวเส โอสธํ ตยาจ ปุจฺฉิตํ. มยา จ กถิตํ. ตเมว อชฺช ภุญฺชามีติ อตฺโถ. ตตฺถ [Pg.189] ปน ปถมทิวเส ภุตฺตํ โอสธํ อญฺญํ. อชฺช ภุตฺตํ อญฺญํ. ตํสทิสํ ปน อญฺญํปิ ตเมวาติ โลเก โวหรนฺติ ตานิเยว โอสธานิ ภุญฺชามีติ. เอวํ อิธปิ ตสฺสทิเส ตพฺโพหาโร ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ตสฺมึ’’ติ ภวงฺคจิตฺเต. อวตฺตมาเน อุปปตฺติภโว โอจฺฉิชฺชติ. วตฺตมาเน น โอจฺฉิชฺชติ. ตสฺมา ตสฺส อุปปตฺติ ภวสฺส อโนจฺเฉท องฺคตฺถาย การณตฺตา ภวงฺคนฺติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อุปปตฺติ ภโว’’ติ จ กมฺมชกฺขนฺธสนฺตานํ วุจฺจติ. ‘‘ปรสมเย’’ติ อุจฺเฉท ทิฏฺฐีนํ วาเท. ‘‘วฏฺฏมูลานี’’ติ อวิชฺชาตณฺหา วุจฺจนฺติ. วฏฺฏมูลานิ สุฏฺฐุอุจฺฉิชฺชนฺติ เอตฺถาติ วิคฺคโห. ‘‘ยสฺส อตฺถายา’’ติ สอุปาทิเสสาทิกสฺส นิพฺพานสฺส ปฏิลาภตฺถาย. ‘‘ปฏฺฐปียนฺตี’’ติ ปวตฺตาปียนฺติ. ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺติ อริยา ชนา เอตฺถาติ ปทํ. ปรโต สมนฺติปเท อนุปาทิเสสสฺส คยฺหมานตฺตา อิธ สอุปาทิเสสนฺติ วุตฺตํ. พุชฺฌนฺตีติ พุธา. สุฏฺฐุ สทฺธึ อุจฺฉินฺนํ สิเนหพนฺธนํ เยหิ เต สุสมุจฺฉินฺนสิเนหพนฺธนา. กถญฺจ สุฏฺฐุอุจฺฉินฺนํ, เกหิ จ สทฺธึ อุจฺฉินฺนนฺติอาห ‘‘อนุสยมตฺตํ ปี’’ติอาทึ. ‘‘เสสกิเลเสหี’’ติ ตณฺหาสิเนห พนฺธนโต อวเสส กิเลเสหิ. ‘‘อธิสยิตํ’’ติ วิกฺขมฺภิตุํปิ อสกฺกุเณยฺยํ หุตฺวา อติเรกตรํ สยิตํ. ‘‘อธิคมาวหํ’’ติ อธิคโม วุจฺจติ นววิโธ โลกุตฺตร ธมฺโม. ตํ อาวหตีติ อธิคมาวหํ. ‘‘สีลํ’’ติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. ‘‘ธุตงฺคํ’’ติ เตรสธุตงฺคํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

“‘那’(taṃ)”是指正在成熟的业。“‘作为引导者、协作者的缘’(niyāmaka sahakāri paccayabhūtā)”：于此，犹如船上的引导者(niyāmako)将船引导、驶向所欲的方向。同样，此贪爱(taṇhā)作为对存在的喜乐(bhavanikanti)，将心相续(cittasantāna)引导、朝向当往之有。应知，它以对业极度依附而辅助的方式，成为协作之缘(sahakārī paccayo)。“‘或善、不善的业相’(kusalākusala kammanimittāni vā)”是指其他善、不善的业相。“‘支持它的’(tadupatthambhikā)”是指支持该业的。“‘于相味上贪著’(nimittassādagadhitaṃ)”是指于面相(mukhanimitta)等中品味、贪求。“‘住立而住’(tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati)”是说作为住立者而住，即不舍弃而住。“随相(anubyañjanaṃ)”是指可爱可喜的言谈等行为差别。“‘此人之’(assa puggalassā)”是指临死之人的。在义注(aṭṭhakathā)文中：“‘被烦恼力所屈’(kilesa balavināmitaṃ)”是指被无明(avijjā)、贪爱(taṇhā)等烦恼之力所屈。其语法分析为：“遮蔽等为其所有”。“‘它’(taṃ)”是指心相续。“‘于彼’(tasmiṃ)”是指于业等所缘中。此与义注不符，因义注中说“于彼所缘”，未说“于彼有”。“‘于彼所说’(tasmiṃ vuttā naṃ)”是指于“‘[死后所缘]大抵于来生为六门所取’(yebhūyyena bhavantare cha dvāraggahitaṃ)”之处的复注(ṭīkā)中所说。“彼同类速行之生起(taṃ sadisa javanuppatti)”是指与造业时已转起的速行(javana)同类的速行于此刻生起。为有(bhava)所覆之业及不显之业不如是现起，其意为：仅以新生之方式，成为门所到而现起。“‘已陷于沉没’(visīda pattā)”是指因迷乱而貌变，已陷于沉没。“‘与此相反，多恶业者亦可说’(tabbiparītena pāpakamma bahulāpi vattabbā)”是指那些沉没者中，手持兵器行杀生者，呼喊“捉住！绑起来！”等而心怀嗔恶者，可以如是说。在诸义注文中：“‘被举起之剑为其所有’(ukkhitto asi yassā)”即“已举剑者(ukkhittāsiko)”。“‘以此刺、穿’(patudanti vijjhanti etena)”故为“刺具(patodanaṃ)”，即赶牛棒。于其顶端所制之针为“刺针(patodana sūci)”。“‘刺之苦’(patodana dukkhaṃ)”是指穿刺之苦。然则，以举剑等方式的现起如何名为“业现起(kammupaṭṭhānaṃ)”？又如何能成为结生(paṭisandhi)的所缘(ārammaṇa)？答曰：“‘而彼……’(so cā)”等。对正在生起的有情。“‘而其他……’(itaresaṃ panā)”是指正在色、无色有中生起的有情。“‘圆满而为’(paripuṇṇaṃ katvā)”是指以彼所缘为终，或以纯净的速行心路(javanavīthi)，如是圆满而为。然而，有分(bhavaṅga)终尽时死心(cuticitta)生起之说，在诸义注中未见。而各处所说“‘入于有分而般涅槃’(bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyati)”等，于彼，“有分”在诸复注中亦仅释为死心。因此，“‘于有分灭尽时’(bhavaṅgakkhaye)”此说如何成立？答曰：“‘于此……’(ettha cā)”等。“随顺而眠(anurūpaṃ seti)”故为“随眠(anusayo)”。“作为束缚而眠(anubandho hutvā seti)”故为“随眠”。“一再而眠(anu anu vā seti)”故为“随眠”。于此，随眠非与速行俱生，然此处以“随眠”之名说之。而与不同速行俱生的无明、贪爱，确实是结生的特异缘，它们于此如何被含摄？答曰：“‘于此……’(ettha cā)”等。如是，“‘为无明所围绕，以贪爱为根本’(avijjā parikkhittena taṇhāmūlakena)”之说，则甚为妥当，因与随眠一起，速行俱生者亦得成立。因此，有此非难：此处“随眠”之说不当。为示其妥当，而说：“‘复次……’(api cā)”等。“‘已遍知’(pariyattā)”是指已完结。“‘彼亦’(so pī)”是指触(phassa)等法聚。“‘亦唯如是之类’(tathā rūpā yevā)”是说，唯是未为顶道(aggamagga)所断之类，即唯是已成随眠者。“‘它’(taṃ)”是指心相续。“‘于彼’(tatthā)”是指于彼二者中。如何将它投于彼处？答曰：“‘于彼……’(tasmiṃ)”等。“‘于识界’(vijānanadhātuyā)”是指于识界(viññāṇadhātu)中。并无所谓“转移(saṅkantā)”，其意为：于何处生起，即于彼处坏灭。临死时何来转移之说？如此，此说岂非与《无始经》(Anamataggiya Sutta)相违？不相违。为示“此实为阿毗达摩(abhidhamma)之说，是第一义说(mukhyavacanaṃ)；而《无始经》乃经(suttanta)说，是方便说(pariyāya vacanaṃ)”，而说：“‘且……’(yañcā)”等。说了“以方便说”后，为示其方便，而说：“‘实因此等……’(yesañhī)”等。“‘彼’(so)”是指彼个人。“‘彼等’(tesaṃ)”是指无明、贪爱、诸行，以及结生色法。“‘以因果关系，奔赴、流转于来生，故说……’(hetupphalasambandhena bhavantaraṃ sandhāvati saṃsaratīti vuccatī)”者：先前造业时，彼无明、贪爱、诸行即被称为“彼有情”；其后，于作为其果的结生显现时，彼结生亦被称为“彼有情”；其中间的法流亦被称为“彼有情”。如是，将因法与果法合为一有情，便有因果关系。如是，以因果关系，说“正是彼造业，由彼业，正是彼奔赴、流转于来生”。于此，“‘诸比丘，无始……为无明所盖之有情’(anamataggo yaṃ bhikkhave.… avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ)”等，因以“有情”的言说方式而说，故该法义开示(dhammadesanā)是方便开示(pariyāyadesanā)。又因是方便开示，“奔赴、流转”的方便说亦得以成立。然而，在某种法义开示中，与“法义开示”之名相应，仅开示法，不谈有情，不谈个人，此法义开示方名为第一义开示(mukhyadesanā)。于彼所开示之法，于通常之时，亦无所谓“转移”至他处、他时、他刹那。于何处生，即于彼处灭，趋于灭尽、消失。是故说：“‘实无已生、已生之法……所谓转移者’(na hi uppannuppannā dhammā.… saṅkantā nāma atthī)”。回响(paṭighosa)、灯(padīpa)、印(muddā)。以“等”(ādi)字摄集影像(paṭibimbacchāyā)、种子处理(bījasaṅkhāro)、担保(pāṭibhogo)、用于幼童身体的知识、技艺与药物(vijjāsipposadhā)等，如是义注中所引之例证(nidassanā)。“例证”亦称譬喻。其中，“回响”者：立于深邃洞窟之口发声者，于洞内有回响转起。于洞口生起之原声不入洞内，于生起处即灭。回响亦非从彼而来，然无原声之缘，亦不从他处转起，唯以原声为缘而于彼处转起。其中，原声如过去业，回响如其后的结生。此理亦适用于灯、印、影像。其中，“灯”者：先燃一灯，以彼燃百灯、千灯。“印”者：印章文字(lañchanalekhā)。以一印章，印出百枚、千枚印文。“影像”者：于明镜或水中生起之身像。以此等例证，显示果非从因来，然无因亦不成，仅此而已。“种子处理”者：为使异时所生之花果显现所欲之色、香、味，于种植芒果种子等时，对种子中之色、香、味界进行培育。以此为缘，异时花果生起时，彼色、香、味即显现。“担保”者：为成办某事，于他人处借贷，立誓曰：“一年后连同利息还汝钱财，若不还，我之某田或某地即归汝所有。”以此为缘，得财而成办其事，时至，连同利息清偿债务。“知识、技艺与药物”者：世间为子女终身之利益，于其幼时教以某知识或技艺；为终身不生重病，于其幼时令服某滋养之药。以此为缘，子女终身得益，或此类疾病不生，定会如此。以此等例证，显示犹如异时，于担保等已不存在时，由先前所造之缘，其后事业等方得成就；同样，造作善、不善业后，异时，于彼等已不存在时，仅因先前已造，其后结生等果方得显现。是故说：“‘回响、灯、印等于此为诸例证’(paṭighosa padīpamuddādīni cettha nidassanānī)”。“‘因业力弱’(kammadubbalabhāvenā)”：因彼时命根(jīvitindriya)弱，业亦随之而弱，故如是说。此虽为义注所说并已开示，然亦有其可能，故有关联。其中，“‘彼亦’(taṃ pī)”是指趣相(gatinimitta)。“‘如是死者’(tathā cavantānaṃ)”是指以天车(dibbaratha)等为趣相而死者。“‘以燃烧之身’(dayhamānakāyenā)”：此为表状态之具格。于颂中：若五门中无结生业，则可能于二所缘(dvigocare)中，如是连结。其中，“于二所缘”是指作为业相、趣相的二所缘。其中，五门结生是指于五门临死心路诸心之末死者的结生。若说其亦可于作为趣相的所缘中，则五门心路诸心缘取作为趣相的五所缘，此亦成立。如是，于彼等心路之末未死，而由其后的意门心路，于某些人，有时亦非不可能死亡。而于彼等后继心路中，由取过去、取集合相而死者，亦可得过去之趣相。由取所依、取名而死者，亦可得法所缘(dhammārammaṇa)。是故，阿阇梨(ācariya)所说“欲界结生，可得六门所取之业相、趣相，以及现在、过去所缘”，此说甚善。而阿阇梨所说“‘缘取彼如是现起之所缘，心相续频频转起’(tameva tathopaṭṭhitaṃ ārammaṇaṃ ārabbha cittasantānaṃ abhiṇhaṃ pavattatī)”者，是指于最终心路之前，有众多心路转起。此亦可得“缘取彼如是现起之趣相”。如是，为示趣相亦可为过去，而说：“‘而当……’(yadāpanā)”等。“‘以相续方式’(santati vasenā)”是指以相续现在的方式。“‘彼之’(tassā)”是指趣相的。其意为：此乃大概而言，非总括一切而说。“‘因意门临死速行亦应被希求’(manodvārika maraṇāsanna javanānaṃpi icchitabbattā)”：其意为，因其作为前生缘(purejātapaccaya)的状态应被希求。“‘由其后继’(tadanubandhāyā)”是指跟随意门临死速行。“‘结生亦有可能’(paṭisandhiyāpi sambhavato)”是指彼前生缘于结生亦有可能成为前生缘。或问：长老(thera)虽未分别说，然于应分别时，分别岂非正当？答：不当。何故？因与业相有同样趋向。故说：“‘且彼非……’(nacataṃ)”等。说了“应随可能而分别解释”后，又说“然有他师不加分别而释”，故亦说及他宗之见。其中，“‘不加分别而释’(avisesato vaṇṇentī)”是说不加分别而释。“‘然于义注中……’(aṭṭhakathāyaṃ panā)”等，是为再驳他宗而说。此处，为再纳他宗，而说：“‘且于彼……’(yañca tatthā)”等。其中，“‘缘彼者’(tadārammaṇāyā)”是指缘彼趣相者。“‘彼等之说’(tesaṃ vacanaṃ)”是指他师之说。“‘除不审察外’(aññatra avicāraṇāyā)”：何故如是说？“然于义注中”等，岂非皆为审察之言？答：诚然，此乃依所见之文而说，然于文中所未尽之义，实未审察。故说“除不审察外”。于此，或问：义注之文或有未尽，然根本复注(mūlaṭīkā)之文既限定“唯于意门”，如何有未尽？答：虽为限定之说，然于此处所指之义若不圆满，则仍为未尽。故说：“‘别无他因，除不审察外’(aññaṃ kāraṇaṃ natthi aññatra avicāraṇāyā)”。于“‘现在、过去’(paccuppannamatītaṃ)”等中：于以彼所缘为终的五门速行心路，有死亡发生，如是连结。于他处亦然。纵有强者，亦唯于以彼所缘为终的心路。“‘然因已说’(vuttattā panā)”是指然因已于义注中说。“‘唯于前分’(purimabhāge evā)”是指唯于五门最终心路之前分。“‘由彼等’(tāhī)”是指由所施之物(deyyadhammavatthu)。“‘犹如’(yathātaṃ)”意谓：彼事之类为何？“‘从此’(ito)”是指从此人有。“‘释为与相类似的声’(nimitta sadisaṃ saddaṃ vaṇṇanti)”如是连结。“‘已坏之轮’(naṭṭhacakāraṃ)”是指已堕之轮。于义注文中：亲族(ñātaka)、母亲等，于五门呈现，如是连结。“‘为汝’(tavatthāyā)”是指为汝之故。“‘以中国布、须摩国布等方式’(cīnapaṭasomārapaṭādivasenā)”：产于中国之布为中国布(cīnapaṭa)，须摩国布(somārapaṭa)亦然。“‘彼等’(tānī)”是指味与触。触亦可为其他，因作意“今有”，故说为现在。“‘无色界有情之’(arūpīnaṃ)”是指无色界梵天之。“‘彼等’(te)”是指无色界有情。“‘彼等’(tānī)”是指下、中禅。“‘已善巧于禅那者’(vissaṭṭhajjhānā)”：其禅那已善巧、稳固。“‘正因此’(tatoyeva cā)”是指正因已善巧于禅那。“‘心意被引’(ākaḍḍhitaṃ mānasaṃ cittaṃ etesanti)”是其语法分析，此为因之形容词，显示心意被引者生于欲有。彼等无色界有情之。“‘其他劣业’(aññaṃ dubbala kammaṃ)”是指近行定业之外的三因劣业。“‘彼等之’(tesaṃ)”是指从色界死者之。“‘有’(sato)”是指存在、等同。“‘无支持之因’(upatthambhane kāraṇaṃ natthī)”：此乃因近行定业为重业趣向而说。然纵为究竟重业的广大定业(mahaggatajjhāna kamma)，若为种种喜乐之力所障，亦定不产生结生，近行定业更不必说，当知。“‘如是者’(tādisānī)”：如是之二因劣业，彼等不得其机，正因诸盖(nīvaraṇa)已被善伏。“‘由何’(yenā)”是指由欲(chanda)等转起之因。“‘种种业亦’(nānākammāni pī)”是指近行定业之外的现在业，以及于过去诸有中所造之他时业。“‘且由何’(yena cā)”是指且由种种业亦得其机之因。“‘彼等’(te)”是指色界梵天。“‘或由已说之理’(vuttanayene vā)”是指“因彼等诸盖已被善伏，且心相续已由安止定之差别[及由‘又因……’等]所培育”的已说之理。“‘彼因’(taṃ kāraṇaṃ)”是指无因结生(ahetuka paṭisandhi)不存在之因。显示于辗转诸有中离路心(vīthimuttacitta)的转起方式，如是连结。“‘犹如彼药’(yathā tāniyeva osadhānī)”：世间得一药，日日服之。一人见其首日服用，问曰：“汝服何药？”答曰：“我服此药。”后数日，见其服药，亦如是问，答曰：“我仍服彼药。”其中，“仍服彼药”之意为：首日汝所问、我所答之药，今日仍服之。然首日所服为一药，今日所服为另一药，但同类之物，世间亦称“彼”，而说“仍服彼药”。如是，于此亦应知，此乃同类之物的言说方式。“‘于彼’(tasmiṃ)”是指于有分心中。若不转起，则生有(upapattibhava)断绝；若转起，则不断绝。因此，其作为生有不断绝之因，故称“有分(bhavaṅga)”，此为意趣。“生有”亦称业生蕴相续(kammajakkhandhasantānaṃ)。“‘于他宗’(parasamaye)”是指于断见者(uccheda diṭṭhīnaṃ)之论中。“‘轮回之根’(vaṭṭamūlānī)”是指无明、贪爱。其语法分析为：“轮回之根于此被善断。”“‘为得……之故’(yassa atthāyā)”是指为得有余依(saupādisesa)等涅槃之故。“‘被建立’(paṭṭhapīyantī)”是指被转起。“圣人于此行、于此达”故为“足迹(padaṃ)”。因后文于“寂灭”(samanti)一词中已含摄无余依(anupādisesa)，故此处说有余依。“‘觉悟’(bujjhanti)”故为“觉者(budhā)”。“‘善断爱缚者’(susamucchinnasinehabandhanā)”：其爱缚已被善断。如何善断？与何共断？答曰：“‘乃至随眠’(anusayamattaṃ pī)”等。“‘由余烦恼’(sesakilesehī)”是指由贪爱缚之外的其余烦恼。“‘已增上眠’(adhisayitaṃ)”是指已成无法镇伏、更为过甚的眠伏状态。“‘能引证得’(adhigamāvahaṃ)”：证得，指九种出世间法，能引生彼者，故为“能引证得”。“‘戒’(sīlaṃ)”是指四遍清净戒。“‘头陀支’(dhutaṅgaṃ)”是指十三头陀支。其余于此易知。

วีถิมุตฺตสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《心路解脱摄要灯》之随灯终。

๖. รูปสงฺคหอนุทีปนา

6. 色摄随灯

๑๕๖. รูปสงฺคเห[Pg.190]. ‘‘จิตฺตเจตสิเก’’ติ จิตฺตเจตสิก ธมฺเม. ‘‘ทฺวีหิ ปเภทปฺปวตฺตีหี’’ติ ทฺวีหิ ปเภทสงฺคหปวตฺติ สงฺคเหหิ. ‘‘เย วตฺตนฺตี’’ติ เย ธมฺมา วตฺตนฺติ ปวตฺตนฺติ. ‘‘เอตฺตาวตา’’ติ เอตฺตเกน ‘ตตฺถ วุตฺตาภิธมฺมตฺถา’ติอาทิเกน วจนกฺกเมน. นิปาตํ อิจฺฉนฺตา เอตฺตเกหิ ปญฺจหิ ปริจฺเฉเทหีติ วณฺเณนฺติ. วจนวิปลฺลาสํ อิจฺฉนฺตาติปิ ยุชฺชติ. ‘‘สมุฏฺฐาตี’’ติ สุฏฺฐุ อุฏฺฐาติ, ปาตุพฺภวติ, วิชฺชมานตํ คจฺฉติ. ‘‘กมฺมาที’’ติ กมฺมาทิปจฺจโย. ‘‘ปิณฺฑี’’ติ เอกคฺฆนตา วุจฺจติ. อุปาทาย มหนฺตานิ เอว หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อินฺทฺริยพทฺธสนฺตานํ สตฺตสนฺตานํ. อชฺฌตฺต สนฺตานํติปิ วุจฺจติ. ‘‘วิสํวาทกฏฺเฐนา’’ติ วิราธกฏฺเฐน. ภูตญฺจ อภูตํ กตฺวา อภูตญฺจ ภูตํ กตฺวา สนฺทสฺสกฏฺเฐนาติ วุตฺตํ โหติ. ภูตวชฺชปฺปฏิจฺฉาทนกมฺมํ มหามายา นาม. มายํ กโรนฺตีติ มายาการา. อาวิสนํ นาม สตฺตานํ สรีเรสุ อาวิสนํ. คหณํ นาม สตฺตานํ อตฺตโนวสํ วตฺตาปนํ. ตทุภยํ กโรนฺตา กตฺถ ฐตฺวา กโรนฺติ. อนฺโตวาฐตฺวา กโรนฺติ, พหิวา ฐตฺวา กโรนฺตีติ ปากติเกหิ มนุสฺเสหิ ชานิตุํ ปสฺสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา อจินฺเตยฺยฏฺฐานํ นาม. ‘‘วญฺจกฏฺเฐนา’’ติ เอตา ปกติยา อติทุพฺพณฺณํ อตฺตานํ เทวจฺฉราวณฺณํ กตฺวา วญฺเจนฺติ. วสนรุกฺขคุมฺพํปิ ทิพฺพวิมานํ กตฺวา วญฺเจนฺติ. เอวรูเปน วญฺจกฏฺเฐน. ‘‘เตเนวฏฺเฐนา’’ติ วิสํวาทกฏฺฐาทินา ติวิเธเนว อตฺเถน. ตานิปิหิ อสตฺตภูตํเยว อตฺตานํ สตฺโตติ วิสํวาเทนฺติ. อรุกฺขํเยว อตฺตานํ รุกฺโขติ วิสํวาเทนฺติ. อนิฏฺฐํ, อกนฺตํ, อมนาปํเยว อตฺตานํ อิฏฺโฐ, กนฺโต, มนาโปติ วญฺเจนฺติ, ตถา สหชาตานญฺจ เตสํ อญฺญมญฺญสฺส อนฺโต วา ติฏฺฐนฺติ. อุทาหุพหิวาติฏฺฐนฺตีติ ชานิตุํ ปสฺสิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ ฐานํ โหตีติ. ‘‘อุภยตฺถปี’’ติ มายาการาทิ มหาภูเตสุ จ ปถวิยาทิมหาภูเตสุ จ. ‘‘อภูตานี’’ติ อสนฺตานิ, อสจฺจานิ[Pg.191].‘‘อพฺภุตานี’’ติ อจฺฉริยกมฺมานิ. ‘‘อิมสฺมึ ปาเฐ’’ติ จตุนฺนํ มหาภูตานนฺติ เอวํ สมฺพนฺธ ปทสหิเต ปาเฐ. อญฺญตฺถ ปน อุปาทารูปํ อนุปาทารูปนฺติอาทีสุ ยการ วิรโห ทิฏฺโฐติ อธิปฺปาโย. ธาตูนํ อเนกตฺถตฺตา ‘‘ปถยติ ปกฺขายตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปุถู’’ติ ปาฏิปทิกปทํ. ตเมว ชาตตฺเถ นิรุตฺตินเยน ปถวีติ สิทฺธนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุถุมหนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปกาเรน ถวียตีติ อตฺเถ ปถวีติ อิทํ อุชุกเมว. ‘‘อาเปตี’’ติ พฺยาเปติ. ‘‘อปฺปายตี’’ติ ภุสํ ปายติ, วฑฺเฒติ. เตนาห ‘‘สุฏฺฐุ พฺรูเหตี’’ติอาทึ. นิสานตฺถวเสเนว ปริปาจนตฺโถปิ ลพฺภตีติ อาห ‘‘ปริปาเจติวา’’ติ. ‘‘สมีเรตี’’ติ สุฏฺฐุ อีเรติ กมฺเปติ. วายติ วหตีติ วาโย อตฺถาติสฺสย นเยน. ‘‘วิตฺถมฺภนํ’’ติ วิวิเธน อากาเรน ภูตสงฺฆาฏานํ ถมฺภนํ วหนํ อภินีหรณํ. กกฺขฬตา นาม ขรตา ผรุสตา. สหชาตรูปานํ ปติฏฺฐานตฺถาย ถทฺธตา ถูลตา. สา เสสภูเตสุ นตฺถีติ อาห ‘‘เสสภูตตฺตยํ อุปาทายา’’ติ. ‘‘อนวฏฺฐานตา’’ติ เอตฺถ อวฏฺฐานํ นาม อจลฏฺฐานํ. น อวฏฺฐานนฺติ อนวฏฺฐานํ. จลนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘มุทุภูตาปี’’ติอาทึ. อาพนฺธกํ นาม อาพนฺธิตพฺเพ วตฺถุมฺหิ มุทุมฺหิ สติ, ทฬฺหํ น พนฺธติ. ถทฺเธสติ, ทฬฺหํ พนฺธตีติ อิทํ โลกโตว สิทฺธนฺติ อาห ‘‘อาพนฺธิตพฺพายา’’ติอาทึ. ‘‘ตพฺภาวํ’’ติ ปริณตภาวํ. ‘‘ปริปาจกตา ทสฺสนโต’’ติ เหมนฺเต อชฺโฌหฏาหารานํ สุฏฺฐุปริปาจกตา ทสฺสนโตติ วทนฺติ. อุสติ ทหตีติ อุณฺหํ. ‘‘ทหตี’’ติ จ อุณฺหเตโชปิ อุณฺหภาเวน ทหติ, สีตเตโชปิ สีตภาเวน ทหติ. อุณฺเหน ผุฏฺฐํ วตฺถุ อุณฺหตฺตํ คจฺฉติ, สีเตน ผุฏฺฐํ วตฺถุ สีตตฺตํ คจฺฉติ. ยญฺจ อุณฺหตฺตํ คจฺฉติ, ตํ อุณฺหเตโช อุณฺหภาเวน ทหตินาม. ยญฺจ สีตตฺตํ คจฺฉติ, ตํ สีตเตโช สีตภาเวน ทหตินาม. เอวํ สีตเตโชปิ อุสติทหตีติ อตฺเถน อุณฺหตฺต ลกฺขโณนาม โหตีติ. เอวํสนฺเต นีเลนวณฺเณน ผุฏฺฐํ วตฺถุ นีลํ โหติ. ปีเตน ผุฏฺฐํ ปีตํ โหติ. นีลํปิ ปีตํปิ ตํ วตฺถุํ ทหตินามาติ เจ. นีเลน วณฺเณน ผุฏฺฐํนาม นตฺถิ. ตถา ปีเตน[Pg.192]. กสฺมา, นีลาทีนํ อุปาทารูปานํ ผุสน กิจฺจา ภาวโต. สมฺมิสฺสิตํ นาม โหติ. น จ สมฺมิสฺสนมตฺเตน ทหติ. ผุสนฺโต เอว ทหติ. ผุสนฺตานํปิ ปถวิวาตานํ ทหนกิจฺจํ นตฺถิ. ปริปาจนกิจฺจํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. สเจ ฆนถทฺเธ สิลาถมฺเภ วิตฺถมฺภนํ อตฺถิ, สกโล สิลาถมฺโภ กปฺปาสปิจุคุฬฺโหวิย สิถิโล จ ลหุโก จ ภเวยฺย. นจ ภวติ. ตสฺมา ตตฺถ วิตฺถมฺภนํ นตฺถีติ อธิปฺปาเยน ‘‘โส ปน ฆนถทฺเธสุ สิลาถมฺภาทีสุ น ลพฺภตี’’ติ โจเทติ. ตตฺถ ปน วิตฺถมฺภนํ ลพฺภมานํ อธิมตฺเตน น ลพฺภติ, สหชาตภูตานํ อุปตฺถมฺภนมตฺเตน ลพฺภตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นา’’ติ วตฺวา ‘‘ตตฺถหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘วหตี’’ติ ถทฺธกกฺขฬ กิจฺจํ วหติ.

156. 在色摄中。“心与心所”是指心与心所法。“以两种差别生起”是指以两种差别摄与生起摄的方式。“诸运转”是指诸法运转、生起。“仅此”是指用“彼处所说的阿毗达磨义”等等这样的语句顺序。那些想要（理解）助词的人，解释说这是由这五个章构成的。想要（理解）词语颠倒的人也适用。“生起”是指完全生起、出现、成为存在。“业等”是指业等诸缘。“密集性”是指一体坚固性。“依靠（诸大种）而成为大的”是此处的关联。被诸根束缚的相续，就是有情相续，也叫做内在相续。“误导性”是指乖离之义。即是说，以将真实作非真实、将非真实作真实而展示之义。掩盖真实过失的行为叫做大幻。施行幻术的人叫做幻术师。“侵入”是指侵入到有情的身体里。“控制”是指让有情随自己的意愿而转。他们做此二者时，是住在何处而做呢？是住在里面做，还是住在外面做，因为凡夫不能知、不能见，故名为不可思议之处。“欺骗性”是指他们将本性极其丑陋的自身变为天女的容貌而行欺骗，将所住的树丛变为天宫而行欺骗，以如是欺骗之义。“即依此义”是指依误导性等三种意义。因为它们也将非有情误导为有情，将非树木误导为树木，将不可爱、不悦意、不适意者欺骗为可爱、可乐、适意者。同样，它们的俱生（大种）之间是住在内部还是外部，也是不能知、不能见之处。“于二者中”，即于幻术师等（所变现）的大种中，及于地等大种中。“非真实”是指不存在的、不真实的。“未曾有”是指稀有的行为。“在此文中”是指在包含“四大种”等相关词语的文中。其意为：在别处，如‘所造色、非所造色’等词中，可见省略了“y”字母。由于诸界有多义，故说“展开、扩张”。“Puthū”是语基。为显示其依词源学于“出生”义上成立为“pathavī”，故说“广大的”等。于‘以特殊方式被建立’之义上，“pathavī”（地）此词是直接的。“遍布”是指周遍。“滋养”是指极度滋养、增长。因此说“完全令其增长”等。由磨砺之义亦可得成熟之义，故说“或使成熟”。“摇动”是指完全摇动、振动。‘吹动、运载，故为风’，这是依其义之殊胜而言。“支撑”是指以种种方式支撑、运载、引出诸大种的积聚。坚硬性，即粗涩性、粗糙性。为给俱生色提供立足之处，故有坚固性、粗大性。此（性）于其余（三）大种中无有，故说“相对于其余三（大）种而言”。“不稳定”，此处“稳定”是指不动的状态，“不稳定”即非稳定，是说变动。因此说“即使柔软的”等。所谓“结合性”，即当所结合之物柔软时，则不能牢固结合；当其坚硬时，则能牢固结合。此乃世间所共知，故说“对于所应结合的”等。“彼之状态”是指成熟的状态。“由成熟力可见”，有人说，这是因为见到冬季所食之物能被很好地消化。“燃烧、烧灼，故为热”。“烧”，即热界以热性而烧，冷界亦以冷性而烧。被热所触之物变为热性，被冷所触之物变为冷性。凡变为热性者，名为热界以热性而烧；凡变为冷性者，名为冷界以冷性而烧。如是，冷界亦以‘燃烧、烧灼’之义而名为具有热的特征。若尔，被青色所触之物变为青色，被黄色所触之物变为黄色，青色与黄色亦烧彼物耶？答：无所谓被青色所触之事，黄色亦然。何以故？因青色等所造色无触碰之作用。此名为混合，然非仅以混合而烧，唯有触碰者才能烧。即使是触碰者，地界与风界亦无烧的作用，亦无成熟的作用，此是其意。若于坚硬的石柱中有支撑作用，则整个石柱应如棉絮球般松软轻盈，然事实并非如此。是故，其意为彼处无支撑作用，以此质问：“然于坚硬的石柱等中不可得”。为显示彼处虽可得支撑作用，然非以极度的方式，而仅是以支持俱生大种的方式而得，故先说“不”，复说“然而于彼处”等。其中，“运载”是指运载坚固粗硬的作用。

ปสาทรูเปสุ. ‘‘สมวิสมํ’’ติ สมฏฺฐานญฺจ วิสมฏฺฐานญฺจ, สมเทสญฺจ วิสมเทสญฺจ, สมปถญฺจ วิสมปถญฺจาติ เอวมาทึ สมวิสมํ. ‘‘อาจิกฺขตี’’ติ อาจิกฺขนฺตํ วิย ตํ ชานน กิจฺจํ สมฺปาเทติ. เตนาห ‘‘สมวิสมชานนสฺส ตํ มูลกตฺตา’’ติ. ‘‘อนิรากรณโต’’ติ อปฺปฏิกฺขิปนโต. ‘‘ตํ วา’’ติ รูปํ วา. สุณนฺติ ชนา. สุยฺยนฺติ ชเนหิ. เอวํ ฆายนฺตีติอาทีสุ. ‘‘ชีวิต นิมิตฺตํ’’ติ ชีวิตปฺปวตฺติการณภูโต. ‘‘นินฺนตายา’’ติ วิสยวิสยีภาวูปคมเนน นินฺนตาย. ‘‘ชีวิตวุตฺติ สมฺปาทกตฺตา’’ติ นานาวจีเภทวจีกมฺมปฺปวตฺตเนนาติ อธิปฺปาโย. อิเม ปน ปญฺจ จกฺขุ ปสาทาทโยติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ทฏฺฐุกามตา’’ติ รูปตณฺหา วุจฺจติ. อาทิสทฺเทน โสตุกามตา ฆายิตุกามตา สายิตุกามตา ผุสิตุกามตาโย สงฺคยฺหนฺติ. อตฺถโต สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา เอว. ‘‘นิทานํ’’ติ การณํ. ทฏฺฐุกามตาทโย นิทาน มสฺสาติ วิคฺคโห. กุสลา กุสลกมฺมํ. สมุฏฺฐาติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ. กมฺมเมว. ทฏฺฐุกามตาทินิทานกมฺมํ สมุฏฺฐานํ เยสนฺติ สมาโส. ปถวิอาทีนิ ภูตานิ. เตสํ ปสาโท ลกฺขณํ เอเตสนฺติ วิคฺคโห. ทุตีย วิกปฺเป. รูปาทีนํ ปญฺจารมฺมณานํ อภิฆาตํ อรหตีติ รูปาทิอภิฆาตารโห. ภูตานํ ปสาโท ภูตปฺปสาโท. โส ลกฺขณํ เอเตสนฺติ วิคฺคโห. จกฺขุ อูกาสิรปฺปมาเณ ทิฏฺฐ มณฺฑเล [Pg.193] ติฏฺฐตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ทิฏฺฐมณฺฑเล’’ติ มหาชเนหิ ปกติ จกฺขุนา ทิฏฺเฐ ปสนฺนมณฺฑเล. เตลํ สตฺตปิจุปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ติฏฺฐติวิยาติ โยชนา. ‘‘โสตพิลํ’’ นาม โสตกูโป. ‘‘องฺคุลิเวฐนา’’ นาม องฺคุลิมุทฺทิกา. ‘‘อุปจิตตนุตมฺพโลมํ’’ติ ราสีกตญฺจ วิรฬญฺจ ตมฺพโลหวณฺณญฺจ สุขุมโลมํ. อุปจิตํ ราสีกตํ ตนุตมฺพโลมํ เอตฺถาติ วิคฺคโห. ‘‘อชปทสณฺฐานํ’’ติ อชสฺส ปาเทน อกฺกนฺตปทสณฺฐานวนฺตํ. ‘‘อุปฺปลทลํ’’ นาม อุปฺปลปณฺณํ. อุปฺปลทลสฺส อคฺคสณฺฐานวนฺตํ. ‘‘วฏฺฏิ’’ นาม อิธ มนุสฺสานํ สรีราการสณฺฐิตา อายตปิณฺฑิ. ‘‘สุกฺขจมฺมานิ จ ฐเปตฺวา’’ติ สมฺพนฺโธ. เต ปน ปญฺจปฺปสาทา. สมุทีรณํ จญฺจลนํ. ‘‘ยถาตํ’’ติ กตมํ วิย ตํ. อิเม ปสาทา วิจิตฺตา, กถํวิจิตฺตาติ อาห ‘‘อญฺญมญฺญํ อสทิสา’’ติ. กถํ อสทิสาติ อาห ‘‘เตหี’’ติอาทึ.

在净色中，“平等与不平等”指平等的位置与不平等的位置，平等的地势与不平等的地势，平坦的道路与不平坦的道路等，如此等等的平等与不平等。“指示”指像指示者一样完成其了知的功能。因此说“因为是了知平等与不平等的根本”。“不拒绝”指不排斥。“彼”指色法。人们听。“被人们听”。像这样，嗅等等也是。“生命相”指作为生命延续的原因。“倾向”指以所缘与能缘的关系而趋向。“成就生命活动”指通过种种言语差别引发言语行为的意思。此等五种，即眼净等，是其关联。“想看”称为色贪。等字包括想听、想闻、想尝、想触。意思是声贪、香贪、味贪、触贪。“因”是原因。想看等是其因，这样解释。善，即善业。“生起之源”(samuṭṭhānaṃ)是“由此而生起”的意思，它就是业。“以想看等为因的业是其生起之源”，这是复合词。地等是诸大种。它们的净是特征，这是分析。第二种解释。色等五种所缘能被冲击，所以称色等为能被冲击者。诸大种之净是大种净。那是它们的特征，这是分析。眼于虱头大小之可见圆中安住，是其关联。“可见圆”指常人肉眼所见的清净的圆形。“像油浸透七层棉絮一样”这样安布。“耳孔”名为“耳穴”。“指绕”名为指环。“积聚稀疏铜色毛”指堆积、稀疏、铜色、柔软的细毛。积聚的稀疏铜色毛于此，是其语基分析。“羊足迹”指像羊脚踩过的足迹的形状。“青莲瓣”是青莲的叶子。像青莲瓣的尖端形状。“条”于此指具有人体形状的长条物。“除去干皮”是其关联。此等五个净色。动摇是摇动。“如彼”，是说“它像什么？”。“这些净色是多种多样的”，怎样多样？答曰：“彼此不相似”。怎样不相似？答曰：“由它们”等等。

โคจรรูเปสุ. ‘‘วณฺณวิเสสํ’’ติ วณฺณวิเสสตฺถํ. วณฺณวิการนฺติ วุตฺตํ โหติ. หทเย คโต ปวตฺโต ภาโว หทยงฺคตภาโว. ‘‘ภาโว’’ติ จ อธิปฺปาโย วุจฺจติ. ตํ ปกาเสติ, มุเข วณฺณวิการํ ทิสฺวา อยํ เม ตุสฺสติ, อยํ เม รุจฺจติ, อยํ เม กุปฺปติ, อยํ โสมนสฺสิโต, อยํ โทมนสฺสิโตติ เอวํ ชานนปจฺจยตฺตา. ‘‘ปกติยา ปี’’ติ วณฺณวิเสสํ อนาปชฺชิตฺวาปีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยํ กิญฺจิทพฺพํ’’ติ สวิญฺญาณกวตฺถุํ. สมวิสมํ ปุพฺเพ ปกาสิตํ. ตํ ตํ อตฺถํ วา อาจิกฺขติ ตํ สุตฺวา ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส ชานนโต. อตฺตโน วตฺถุํ วา อาจิกฺขติ ตํ สุตฺวา ตสฺส วตฺถุสฺสปิ ชานนโต. ‘‘อตฺตโน วตฺถุํ สูเจตี’’ติ อิธ อิทํ นาม อตฺถีติ ปกาเสติ. ‘‘ผุสียตี’’ติ ผุสิตฺวา วิชานียติ. ‘‘ตํ’’ติ ผุสนํ. ‘‘ตสฺสา’’ติ อาโปธาตุยา. ‘‘ทฺรวตาวา’’ติ อทฺทตินฺตรสตาวา. ผุสิตฺวา คยฺหติ, สา จ อาโปธาตุ สิยาติ โจเทติ. วุจฺจเต ปริหาโร. เอวํ ปน น ลพฺภติ, ตสฺมา สา เตโชเยว. น อาโปติ. เอตฺถ เอวํ อลพฺภมานาปิ สาสีตตา อาโปเยว, น เตโช. กสฺมา, อาปสฺสปิ สีตุณฺหวเสน ทุวิธตา สมฺภวโต[Pg.194]. ตสฺมิญฺหิ โลหรเส อุณฺหตา อุณฺหอาโป, สีตวตฺถูสุ สีตตา สีตอาโปติ เจ. เอวํ ปน สติ เตโช นาม นตฺถีติ อาปชฺชตีติ ปริหาโร. ‘‘สห อปฺปวตฺตนโต’’ติ เอกโต อปฺปวตฺตนโต. ‘‘โอรปารานํ วิยา’’ติ นทิยํ ตีรํ นาม อิทํ โอริมตีรํ, อิทํ ปาริมนฺติ นิยมโต นตฺถิ. ยตฺถ สยํ ติฏฺฐติ, ตํ โอริมนฺติ, อิตรํ ปาริมนฺติ โวหรติ. เอวํ โอรปารานํ อนวฏฺฐานํ โหตีติ. เอตฺถ จ ‘‘สีตุณฺหานํ สห อปฺปวตฺตนโต’’ติ เอเตน ยทิ เต สห ปวตฺเตยฺยุํ. ตตฺถ สีตตา อาโปนาม, อุณฺหตา เตโชนามาติ วตฺตพฺพา สิยุํ. น ปน เต สห ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ตถา น วตฺตพฺพา โหนฺตีติ ทสฺเสติ. น น วตฺตพฺพา. กสฺมา, อุณฺหเตเชน ยุตฺโตหิ อาโป อุณฺหตฺตเมว คจฺฉติ. ยถาตํ อุณฺหเตเชน ยุตฺตา ปถวีปิ วาโยปิ อุณฺหตฺตเมว คจฺฉนฺตีติ. ตสฺมา เต สห น ปวตฺตนฺติ. สห อปฺปวตฺเตสุปิ เตสุ อญฺญตฺถ สีตวตฺถูสุ สีตตา อาโปนามาติ วตฺตพฺพเมว โหตีติ โจทนา. เอวํสนฺเต ตสฺมึ โลหรเส สพฺเพปิ รูปธมฺมา อุณฺหตฺตํ คจฺฉนฺตีติ สพฺเพปิ เตโชภาวํ ปาปุณนฺติ. ‘อุณฺหตฺต ลกฺขโณ เตโช’ติหิ วุตฺตํ. ยทิ จ สีตวตฺถูสุ สีตภาโว นาม สิยา. ตตฺถปิ เตน ยุตฺตา สพฺเพปิ รูปธมฺมา สีตตํ คจฺฉนฺติเยว. ตตฺถปิ ตวมติยา สพฺเพปิ อาโปภาวํ ปาปุณนฺติ. น ปน สกฺกา ตถา ภวิตุํ. น หิ เอวรูปํ ลกฺขณญฺญถตฺตํ นาม เตสํ อตฺถิ. ภาวญฺญถตฺตเมว อตฺถิ. ตตฺถ ‘‘ลกฺขณญฺญถตฺตํ’’ นาม ปถวี อาโปภาวํ คจฺฉติ. อาโป ปถวิภาวํ คจฺฉตีติอาทิ. ‘‘ภาวญฺญถตฺตํ’’ นาม ปถวี กทาจิ กกฺขฬา โหติ. กทาจิ มุทุกา. อาโป กทาจิ อาพนฺธนมตฺโต โหติ. กทาจิ ปคฺฆรณโก. เตโช กทาจิ อุณฺโห, กทาจิ สีโต. วาโย กทาจิ วิตฺถมฺภนมตฺโต, กทาจิ สมุทีรโณติ. เอวํ เอกเมกสฺสา ธาตุยา ติกฺข มนฺท โอมตฺตาธิมตฺตวเสน กฺริยาสงฺกนฺติ นาม อตฺถีติ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘อุณฺหเตเชน ยุตฺโตหิ อาโป อุณฺหตฺตเมว คจฺฉติ, ยถา ตํ อุณฺหเตเชน ยุตฺตา ปถวีปิ วาโยปิ อุณฺหตฺตเมว คจฺฉนฺตี’ติ. ตํ ลกฺขณญฺญถตฺตวจนํ โหติ. น ยุชฺชติ. น หิ อุณฺหเตเชน ยุตฺตา สพฺเพเตธมฺมา [Pg.195] อุณฺหตฺตํ คจฺฉนฺติ. อตฺตโน อตฺตโน สภาวํ น วิชหนฺติ. ตถาหิ ตสฺมึ ปกฺกุถิเต สนฺตตฺเต โลหรเส ภาโว อุณฺหตฺตํ น คจฺฉติ. อาพนฺธน สภาวํ วา ปคฺฆรณ สภาวํ วา น วิชหติ. ยทิ อุณฺหตฺตํ คจฺเฉยฺย, ตํ สภาวํ วิชเหยฺย. เอวํสติ, ตสฺมึ โลหรเส อาพนฺธนากาโร วา ปคฺฆรณากาโร วา น ปญฺญาเยยฺย. สพฺเพรูป ธมฺมา วิกฺกิเรยฺยุํ. วิกฺกิริตฺวา อนฺตรธาเรยฺยุํ. น จ น ปญฺญายติ. นาปิ วิกฺกิรนฺติ. โนจ ตตฺถ อาพนฺธนากาโร อุณฺหตฺตํ คจฺฉติ. อญฺโญหิ อาพนฺธนากาโร, อญฺญํ อุณฺหตฺตํ. อาพนฺธนากาโร อาโป, อุณฺหตฺตํ เตโช. ตตฺถ ปถวิวาเยสุปิ เอเสวนโย. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ‘‘ยทิ เต สห ปวตฺเตยฺยุํ. ตตฺถ สีตตา อาโปนาม, อุณฺหตา เตโช นามาติ วตฺตพฺพา สิยุํ. น ปน เต สห ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา ตถา น วตฺตพฺพา โหนฺตีติ ทสฺเสตี’’ติ. ตํ สุวุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘เตสํ อนวฏฺฐานโต’’ติ เอเตน สเจ เต สีตุณฺหา อวฏฺฐิตา สิยุํ. อถ สพฺพกาเลปิ สีตตา อาโปนาม, อุณฺหตา เตโชนามาติ วตฺตพฺพา สิยุํ. น ปน เต อวฏฺฐิตา โหนฺติ. อนวฏฺฐิตา เอว โหนฺติ. ตสฺมา ตถา น วตฺตพฺพา โหนฺตีติ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ อนวฏฺฐิเตสุ สนฺเตสุ ยทิ สีตตา อาโป นาม, อุณฺหตา เตโชนามาติ วเทยฺยุํ. เอวญฺจสติ, อาปเตชาปิ อนวฏฺฐิตา สิยุํ. โย อิทานิ อาโป, โสเยว ขณนฺตเร เตโช นาม. โย วา อิทานิ เตโช, โสเยว ขณนฺตเร อาโป นามาติ อาปชฺเชยฺยุํ. น จ สกฺกา ตถา ภวิตุํ. ลกฺขณญฺญถตฺเต อสนฺเต โวหารญฺญถตฺตสฺสปิ อสมฺภวโต. เตน วุตฺตํ ‘‘โอรปารานํ วิย เตสํ อนวฏฺฐานโต จ วิญฺญายตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘วิญฺญายตี’’ติ สาสีตตา เตโชเยว, น อาโปติ วิญฺญายตีติ.

于行处色(gocararūpa)中。“颜色差别”(vaṇṇavisesa)是指颜色的差别，即是说颜色的变异。进入心中生起之相，即是“心行相”(hadayaṅgatabhāvo)。“相”(bhāvo)亦指意趣。它显现出来，通过观察面部的颜色变化，得以了知：“此人对我满意，此人喜欢我，此人对我生气，此人欢喜，此人忧愁。”“即使是自然地”(pakatiyāpi)是指即使不产生颜色的差别。“任何事物”(yaṃ kiñcidabbaṃ)是指有识之事(saviññāṇakavatthu)。平等与不平等已于前述。它或解释某种意义，因为听闻后能了知该意义；或解释自己的事(vatthu)，因为听闻后也能了知该事。“显示自己的事”是指在此处显示“有此物”。“被触及”(phusīyati)即是触及后了知。“彼”(taṃ)指触。“彼之”(tassā)指水界(āpodhātu)。“流动性”(dravatā)是指湿润与内部湿润性。被触及而感知，并质问说那是否是水界。反驳道：然而，这样是不可得的，因此那只是火界(tejodhātu)，不是水界。在此，即使这样不可得，寒冷性也仍是水界，而非火界。为何？因为水界亦有冷热二相。若在熔铁中，热是热之水；在寒冷物体中，冷是冷之水，则会得出火界不存在的结论，此为反驳。“由于不共同生起”(saha appavattanato)是指不一起生起。“如两岸”(orapārānaṃ viya)是指在河流中，并没有固定说“这是此岸，那是彼岸”。自己所站立之处称为此岸，另一边则称为彼岸。因此，两岸是不固定的。在此，“冷与热不共同生起”表明，如果它们共同生起，那么寒冷性应称为水界，热性应称为火界。然而它们不共同生起，因此表明不应如是说。并非不能如此说。为何？因为与热火界相应之水，亦唯趋于热性。正如与热火界相应之地界(pathavīdhātu)与风界(vāyodhātu)，亦唯趋于热性。因此它们不共同生起。即使不共同生起，在其他寒冷之物中，寒冷性仍应称为水界，此为诘难。如此一来，在熔铁中，一切色法皆趋于热性，一切皆得火性。因为“火以热为相”是如此说的。如果在寒冷物体中有寒冷性存在，那么与之相应之一切色法亦唯趋于寒冷性。在那里，依汝之见，一切皆得水性。然而，这不可能如此。因为它们并没有这种相之变异(lakkhaṇaññathatta)，只有行相之变异(bhāvaññathatta)。在此，“相之变异”是指地界转变为水界，水界转变为地界等。“行相之变异”是指地界有时坚硬，有时柔软；水界有时凝结，有时流动；火界有时热，有时冷；风界有时支撑，有时推动。如此，每一界都依锐利、迟钝、劣、胜等方式，有作用之转变。因此，所说“与热火界相应之水，唯趋于热性，正如与热火界相应之地界与风界，亦唯趋于热性”，此为相之变异之说，不应理。因为并非所有与热火界相应之法皆趋于热性，它们不舍弃各自之自性(sabhāva)。例如，在沸腾、炽热之熔铁中，（水界的）自性不趋于热性。它不舍弃凝结之自性或流动之自性。如果它趋于热性，则会舍弃其自性。如此一来，在熔铁中，凝结之相或流动之相将不被了知。一切色法将散失，散失后将隐没。然而，并非不被察觉，亦不散失。凝结之相亦不趋于热性。诚然，凝结之相是一回事，热性是另一回事。凝结之相是水界，热性是火界。地界与风界亦复如是。因此，所说“如果它们共同生起，那么寒冷性应称为水界，热性应称为火界。然而它们不共同生起，因此表明不应如是说”，应视为善说。“由于它们不恒定”(tesaṃ anavaṭṭhānato)表明，如果冷与热是恒定的，则任何时候寒冷性皆应称为水界，热性皆应称为火界。然而它们不恒定，确实是不恒定的。因此表明不应如是说。在此，当其为不恒定时，若说寒冷性是水界，热性是火界，如此一来，水界与火界亦将不恒定。现在是水界者，刹那间即名为火界；或现在是火界者，刹那间即名为水界，便会出现此等情况。然而，这不可能如此。因为没有相之变异，名言(vohāra)之变异亦不可能。因此所说“如两岸般，由于它们不恒定，故能了知”。在此，“能了知”是指了知寒冷性唯是火界，而非水界。

‘‘อถ ปนา’’ติอาทีสุ. ยํ ปุพฺเพ ปเรน วุตฺตํ ‘นนุ ทฺรวตา วา ผุสิตฺวา คยฺหตี’ติ. ตํ วิจาเรตุํ ‘‘อถ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อถ ปนา’’ติ ยทิ ปน คยฺหติ, เอวํสตีติ จ. เอวญฺจสติ อารมฺมณ ภูโต เอว สิยาติ สมฺพนฺโธ. อยํ ปเนตฺถา ธิปฺปาโย. สเจ ทฺรวภาวภูโต อาโป ผุสิตฺวา คยฺเหยฺย. เอวํ สติ[Pg.196], อโยปิณฺฑาทีสุ อาพนฺธนมตฺตภูโต อาโปปิ ผุสิตฺวา คเหตพฺโพ สิยา. กสฺมา, อาปภาเวน เอกตฺตา. เอวญฺจสติ, เตสุ อโยปิณฺฑาทีสุ โส อาโป ตานิ หตฺเถน วา ปาเทน วา ผุสนฺตสฺส ปหรนฺตสฺส วินา อิตร มหาภูเตหิ วิสุํ กายิก สุขทุกฺขานํ อารมฺมณ ปจฺจโย สิยา. ยถาตํ, เตสฺเวว อโยปิณฺฑาทีสุ ปถวิมหาภูตํ วินา อิตรมหาภูเตหิ วิสุํ กายิกสุขทุกฺขานํ อารมฺมณ ปจฺจโย โหติ. เอวํ เตโชวาเยสุปีติ. น ปน โส วิสุํ กายิกสุขทุกฺขานํ อารมฺมณ ปจฺจโย โหติ. ตสฺมา โส โผฏฺฐพฺพ สภาโว น โหติ. ยถา จ โส โผฏฺฐพฺพสภาโว น โหติ. ตถา ปกติ อุทกาทีสุ ทฺรวภาวภูโตปิ อาโป ตานิ ผุสนฺตสฺส ปหรนฺตสฺส กายิกสุขทุกฺขานํ อารมฺมณ ปจฺจโย น โหติ. น จ โผฏฺฐพฺพ สภาโวติ. เอวญฺจสติ, กถํ อโยปิณฺฑาทีสุ อาพนฺธนมตฺตภูโต อาโป กายิกสุขทุกฺขานํ ปจฺจโย น โหติ. กถญฺจ เตสุ อิตรมหาภูตานิ วิสุํ วิสุํ กายิกสุขทุกฺขานํ ปจฺจยา โหนฺตีติ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘สณฺหถทฺธตาวเสนวา’’ติ เตสุ ฐิตาย ปถวิธาตุยา สณฺหถทฺธตาวเสน วา. สณฺหปถวีสุขเวทนาย ถทฺธปถวีทุกฺขเวทนาย อารมฺมณ ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ เสเสสุ. ‘‘อพฺภนฺตรตฺถมฺภนสฺสา’’ติ เตสํ อโยปิณฺฑาทีนํ อพฺภนฺตเร ฐิตสฺส วิตฺถมฺภน สภาวสฺส. ‘‘โน อญฺญถา’’ติ ตานิตีณิ การณานิ ฐเปตฺวา อาพนฺธน กฺริยํ ปฏิจฺจ กายิกสุขทุกฺขุปฺปตฺติ นาม นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อิทานิ ปกติ อุทกาทีสุ ทฺรวภาวภูตํ อาโปธาตุมฺปิ ผุสิตฺวา ชานนฺตีติ มหาชนา มญฺญนฺติ. ตพฺพิโสธเนน สห ลทฺธคุณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ปถมํ ทฺรวตา สหิตานิ. ล. ชานนฺตี’’ติ อิทํ ปธาน วจนํ. โลเก หตฺเถน ปรามสิตฺวา วา จกฺขุนา ทิสฺวา วา อิทํ รสฺสํ, อิทํ ทีฆํ, อิทํ วฏฺฏํ, อิทํ มณฺฑลนฺติอาทินา สณฺฐานํ ชานนฺตา หตฺถ ผุสเนน วา จกฺขุ ทสฺสเนน วา สเหว ตํ ชานนฺตีติ มญฺญนฺติ. ตตฺถ ปน ปุริมภาเค กายทฺวารวีถิ จิตฺเตน ปจฺจุปฺปนฺนานิ ตีณิภูตานิ ผุสิตฺวา วา จกฺขุทฺวาร วีถิจิตฺเตน ปจฺจุปฺปนฺนํ [Pg.197] รูปํ ทิสฺวา วา ปจฺฉา วตฺถุคฺคหณวีถิยา อุปฺปนฺนาย เอว สณฺฐานํ ชานนฺติ. เอเสวนโย รตฺติยํ อลาตจกฺกสณฺฐานํ ชานนฺตสฺสปิ. ตตฺถ ปน พหูนิปิ ปุพฺพาปรวีถิจิตฺตสนฺตานานิ อิจฺฉิตพฺพานิ. ตถา โลเก จกฺขุนา ทิสฺวา ทฺวารวาตปานาทีนํ ฉิทฺทวิวรานิ ชานนฺตา จกฺขุนา ทสฺสเนน สเหว ตานิ ชานนฺตีติ มญฺญนฺติ. ตตฺถ ปน ปุริมภาเค จกฺขุทฺวาริกวีถิ จิตฺเตน ปจฺจุปฺปนฺนานิ กวาฏรูปภิตฺติ รูปานิ ปุนปฺปุนํ ทิสฺวา ปจฺฉา อลาตจกฺกสฺส มชฺเฌ วิวรํปิ ชานนฺตา วิย วิสุํ อุปฺปนฺนาย มโนทฺวาริก วิญฺญาณวีถิยา เอว ตํ ฉิทฺทวิวรภูตํ อากาสํ ชานนฺติ. ตถา หตฺเถน อุทกํ ผุสนฺตสฺส ปถมํ ทฺรวสหิตานิ วิลีนานิ มุทูนิ ตีณิโผฏฺฐพฺพ มหาภูตานิ วิสุํ วิสุํ กายทฺวาริก วีถิ จิตฺเตหิ ผุสนกิจฺเจน อารมฺมณํ กริตฺวา ปจฺฉา วิสุํ สุทฺธาย มโนทฺวาริก วีถิยา เอว ทฺรวภาวสงฺขาตํ ปคฺฆรณก อาโปธาตุํ ชานนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ ทฺรวภาวํปิ หตฺเถน ผุสเนน สเหว ชานนฺตีติ มญฺญนฺตีติ อธิปฺปาโย.

在“那么”(Atha panā)等词句中。先前他人所说“难道不是因流动而触及时被执取吗？”为了思辨这个问题，所以说了“那么”等语。这里“那么”的意思是：如果被执取，那么情况就是这样。如果是这样，它就应成为所缘，这是关联。此中义理是：如果具有流动性的水界被触知而执取，那么，像铁块等里面，仅是粘结性的水界也应该被触知而执取。为什么呢？因为同为水界的缘故。如果是这样，那么，在这些铁块等中，这个水界，当人用手或脚去触碰或击打它时，在没有其他大种的情况下，应该能够单独成为身之乐苦的所缘缘。就如在那些铁块等中，地大种，离于其他大种而独立，成为身之乐苦的所缘缘。火界与风界也是如此。但是，那个[水界]并不能单独成为身之乐苦的所缘缘。所以，它不具有所触的自性。就像它不具有所触的自性一样，在自然水等中，具有流动性的水界，在被触碰或击打时，也不是身之乐苦的所缘缘，也不具有所触的自性。如果是这样，铁块等中仅是粘结性的水界如何不是身之乐苦的缘呢？又在那些[铁块等]中，其他大种如何能各自成为身之乐苦的缘呢？为了说明这一点，所以说了“因为”(yañhi)等语。这里“或以柔软坚硬性”是指，在这些[铁块等]中存在的地界，或以柔软性、或以坚硬性。即是说，柔软的地界是乐受的所缘缘，坚硬的地界是苦受的所缘缘。其余[火、风]也是一样。“因内部的支撑性”(Abbhantaratthambhanassā)是指那些铁块等位于内部(abbhantare)的支撑自性。“并非其他”(No aññathā)的义理是，除了这三个原因，缘于粘结作用而生起名为身之乐苦之事，是没有的。现在，大众认为在自然水等中，具有流动性的水界也能通过触碰而认知。为了连同辨析此点而显示其所得功德，所以说了“是故”(tasmā)等语。这里“首先认知与流动性俱在的……”是主要的文句。世人或者用手触摸，或者用眼观看，在认知这是短、这是长、这是圆、这是方等形状的时候，认为是通过手的触碰或眼睛的观看就能同时认知它。然而，实际上是在前一阶段，通过身门心路之识触知现行的三[大]种，或通过眼门心路之识看见现行的色，之后才由生起的执取事之心路认知形状。晚上认知火轮(alātacakka)形状也是同样的道理。这里，还应设想有许多前后相续的心路流。同样地，世人通过眼睛看到门窗等的孔隙时，认为通过眼睛的观看就能同时认知它们。然而，实际上是在前一阶段，通过眼门心路之识反复观看现行的门板色与墙壁色，之后就像认知火轮中间的空隙一样，由另外生起的意门识心路才认知到那作为孔隙的虚空。同样地，用手触碰水的时候，首先，与流动性俱在的、弥散的、柔软的三种所触大种，被身门心路之识以触的作用，一一作为所缘后，才由另外纯粹的意门心路认知到名为流动性的流渗水界。即便如此，大众仍然认为这种流动性也是通过手的触碰同时认知的，这是其义理。

คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ อาห ‘‘คุนฺนํ จรณฏฺฐานํ’’ติ. อกฺขร วิทู ปน โคสทฺทํ อินฺทฺริยตฺเถปิ อิจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘โคติ วา’’ติอาทึ. ตานิ จกฺขาทีนิ เอเตสุ รูปาทีสุ จรนฺติ, เอตานิ วา รูปาทีนิ เตสุ จกฺขาทีสุ จรนฺติ. ตตฺถ ปุริเมน คาโว อินฺทฺริยานิ จรนฺติ เอเตสูติ โคจรานีติ ทสฺเสติ. ปจฺฉิเมน โคสุอินฺทฺริเยสุ จรนฺตีติ โคจรานีติ. อิมานิ ปน ปญฺจ รูปาทีนิ.

“‘牛在此处行走’(Gāvo caranti ettha)，故说为‘牛的行处’(gunnaṃ caraṇaṭṭhānaṃ)。然而，文字学者也希望‘go’一词有‘根’(indriya)义，故说‘或者说go’等。那些眼等诸根在这些色等所缘中行，或者这些色等所缘在那些眼等诸根中行。其中，前者显示：‘诸根(gāvo)于此中行(caranti etesu)，故为行境(gocarāni)’。后者则为：‘[所缘]于诸根(gosu)中行(caranti)，故为行境(gocarāni)’。而这五个就是色等。

ภาวทฺวเย. อิจฺฉนฏฺเฐน ฐานฏฺเฐน ฐปนฏฺเฐน จ อิตฺถี. สาหิกามรติ อตฺถาย สยํปิ อญฺญํกามิกํ อิจฺฉติ. สยญฺจ กามิเกน อิจฺฉียติ. อญฺโญ จ กามิโก ฆราวาส สุขตฺถาย ตตฺถ ฐานํ อุเปติ, ปติฏฺฐาติ. อายติญฺจ กุลวํสปฺปติฏฺฐานตฺถาย ตตฺถ กุลวํส พีชํ ฐเปตีติ. ปูรณฏฺเฐน อิจฺฉนฏฺเฐน จ ปุริโส. โสหิ อตฺตหิตญฺจ ปูเรติ, ปรหิตญฺจ อิจฺฉติ. อิธโลกหิตญฺจ ปูเรติ, ปรโลกหิตญฺจ อิจฺฉติ. อุภยโลกหิตญฺจ ปูเรติ, โลกุตฺตรหิตญฺจ อิจฺฉติ, เอสติ, คเวสตีติ. ปุมสฺสสกํ ปุํสกํ. ปุริสลิงฺคาทิ. นตฺถิ ปุํสกํ เอตสฺสาติ นปุํสกํ. ‘‘ยสฺส ปน ธมฺมสฺสา’’ติ ภาวรูปธมฺมสฺส. ‘‘ตํ’’ติ ขนฺธปญฺจกํ. มหาสณฺฐานํ [Pg.198] สตฺตานํ ชาติเภทํ ลิงฺเคติ ญาเปตีติ ลิงฺคํ. ลกฺขณปาฐกา นิมินนฺติ สญฺชานนฺติ กลฺยาณ ปาปกํ กมฺมวิปากํ เอเตนาติ นิมิตฺตํ. กิริยา กุตฺตํ. อายุกนฺตํ กปฺปียติ สงฺขรียตีติ อากปฺโป. สพฺเพเปเตลิงฺคาทโย. โสจ อวิสทาทิภาโว. ‘‘วจเนสุจา’’ติ อิตฺถิสทฺทปุริสสทฺทาทีสุ จ. ‘‘วจนตฺเถสุ จา’’ติ อิตฺถิ สณฺฐาน ปุริสสณฺฐานาทิ อตฺเถสุ จ. ‘‘นิมิตฺตสทฺโท วิยา’’ติ นิมิตฺต สทฺโท องฺคชาเต ปากโฏ วิยาติ. น ปากโฏ ทิฏฺโฐ. อปากโฏ ปน กตฺถจิ ทิฏฺโฐติ อธิปฺปาโย. ‘‘ภวนฺติ สทฺทพุทฺธิโย’’ติ สทฺทสตฺถนโย. ‘‘ภวนฺติ ลิงฺคาทีนี’’ติ อฏฺฐกถานโย. ตตฺถ หิ อิตฺถิลิงฺคาทีนํ เหตุภาว ลกฺขณนฺติ วุตฺตํ. ‘‘เอตสฺมึ สตี’’ติ จ ชาติยา สติ, ชรามรณํ โหติ. อสติ น โหตีติ เอตฺถวิย เหตุ ผลภาวปากฏตฺถํ วุตฺตํ.

在两种有中。以欲求义、安住义、确立义故为“女”(itthī)。她为了爱欲之乐，自己也欲求其他有欲者，自己也被有欲者所欲求。其他有欲者为了居家安乐，到她那里安住、立足。将来，为了家族的延续，在那里种下家族的种子。以充满义、欲求义故为“男”(puriso)。他能满足自利，也欲求他利。他能满足此世利，也欲求他世利。他能满足两世利，也寻求、追求出世间利。属于男性的，是‘男性特征’(puṃsakaṃ)，即男性性征等。没有此男性特征的，是‘无性者’(napuṃsakaṃ)。“然而，对于那法”是指性色法。“它”是指五蕴。大的形体能显示众生的种类差别，故为“相”(liṅga)。观相者通过它来预示、认知善恶业报，故为“征兆”(nimitta)。行为是“已作”(kutta)。威仪被整理、被造作，故为“行相”(ākappo)。所有这些都是相等等。而那是不清晰等的状态。“在言语中”，指的是女声、男声等等。“在言语意义中”，指的是女人的形体、男人的形体等等。“‘征兆’一词就像是说”，即‘征兆’一词用于生殖器(aṅgajāta)时仿佛是明显的，但它不被看作是〔普遍〕明显的；其意趣是，它在某些地方被看作是不明显的。“‘生起对词语的理解’”，是语法之理。“‘生起相等等’”，是义注之理。在那里，说明了女相等等是因的特征。“当这个存在时”，就像“因为有生，所以有老死；没有生就没有老死”一样，是为了显示因果关系的显现而说。

วตฺถุรูเป. นิรุตฺตินเยน วจนตฺถา ภวนฺติ. ธาตุ ทฺวยํ นาม มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ ทฺวยํ. ‘‘อวตฺวา’’ติ หทย วตฺถุํ อวตฺวา. ‘‘ตํ’’ติ หทย วตฺถุ รูปํ. ‘‘ปญฺจา’’ติ ปญฺจวตฺถูนิ. ‘‘เตสํ’’ติ เตสํ กุสลาทีนํ. ‘‘ตตฺถ วุตฺตํ’’ติ ปฏฺฐาเน วุตฺตํ. ‘‘ยํ รูปํ นิสฺสายา’’ติ ยํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ วตฺตนฺตีติ อิมํ ปาฐํ นิทฺทิสติ. ‘‘อนญฺญ สาธารเณสุ ฐาเนสู’’ติ จกฺขุ วตฺถาทีหิ อญฺญวตฺถูหิ อสาธารเณสุ กุสลากุสลฏฺฐาเนสุ.

在所依色(vatthu-rūpa)中。依语源学之理，诸词有其义。所谓“二界”(dhātu-dvaya)，即意界(mano-dhātu)与意识界(manoviññāṇa-dhātu)二者。“未说”是指未说心所依处(hadaya-vatthu)。“彼”是指心所依处之色。“五”是指五种所依处(vatthu)。“彼等”是指彼等善等法。“彼处已说”是指在《发趣论》(Paṭṭhāna)中已说。“依于哪个色”是指示“依于哪个色，意界与意识界得以生起”此句。“在不与其他共通的处所”是指在眼所依(cakkhu-vatthu)等不与其他所依共通的处所，即善与不善的生起之处。

ชีวิตรูเป. ‘‘อาธิปฺปจฺจโยเคนา’’ติ อธิปติภาวโยเคน. ‘‘อธิปติภาโว’’ติ จ อินฺทฺริยปจฺจย กิจฺจํ วุจฺจติ. น อธิปติ ปจฺจยกิจฺจํ. ‘‘ชีวนฺตี’’ติ หริตภาวํ น วิชหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. น หิ ตานิ เอกนฺเตน ชีวนฺตานิ นาม โหนฺติ. ชีวิต รูปสฺส เอกนฺต กมฺมชสฺส พหิทฺธา อนุปลทฺธตฺตา. กมฺมชรูปานิ ชีวนฺติ เยวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กมฺเม อสนฺเตปี’’ติ กมฺมเจตนาย ปุพฺเพ นิรุทฺธตฺตา วุตฺตํ. ตทตฺถํ พฺยติเรกโต ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘ตถาหี’’ติอาทิมาห. ‘‘อิตร รูปานี’’ติ จิตฺตชรูปาทีนิ. เอกวีถิวาโร นาม ปญฺจทฺวารวีถิวาโร. มโนทฺวารวีถิวาโร เอกชวน วาโรติ [Pg.199] วุตฺโต. ปริจฺฉินฺนํ โหติ. กสฺมา, เอเกกสฺมึ วีถิวาเร นิรุทฺเธ ภวงฺค สมเย อสทิสสฺส รูปสนฺตานสฺส ปาตุพฺภาวโตติ อธิปฺปาโย. ตญฺจ โข รูปวิเสสํ ชานนฺตสฺเสว ปากฏํ โหติ. อชานนฺตสฺส ปน ตงฺขณมตฺเต อปากฏํ. กสฺมา, ตาทิสสฺสปิ อุตุชรูปสนฺตานสฺส โถกํ ปวตฺตนโต. ยสฺสหิ โทส สมุฏฺฐิเตน รูปสนฺตาเนน มุขรูปํ ทุพฺพณฺณํ โหติ. ตสฺส โทเส นิรุทฺเธปิ ตํ รูปํ โถกํ ทุพฺพณฺณเมว ขายตีติ. ‘‘อุตุชาหารชานญฺจ สนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ’’ติ อธิกาโร. เอกํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนเมว โหตีติ วุตฺตํ. น นุ จกฺขุโสตาทีนิ กมฺมชรูปสนฺตานานิปิ ปวตฺติกาเล กทาจิ สุปฺปสนฺนานิ, กทาจิ ปสนฺนานิ, กทาจิ อปฺปสนฺนานิ ทิสฺสนฺตีติ. สจฺจํ, ตถา ปวตฺติ ปน สนฺตาน วิจฺเฉเทน น โหติ, นานาวิจฺฉินฺเน จ เอเกกสฺมึ สนฺตาเน เตสํ ปุนฆฏนํ นาม นตฺถิ. สกึ อนฺโธ อนฺโธเยว โหติ. พธิโรจ พธิโรเยวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยทิ เอวํ’’ติ เอวํ ยทิ สิยาติ อตฺโถ. ‘‘อรูป ธมฺมานํ สนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ’’ติ อธิกาโร. ‘‘วิปากานี’’ติ ภวงฺคภูตานิ วิปากานิ. เอกสนฺตติวเสน ปวตฺติสฺสนฺติเยว, ตสฺมา เตสํ นานาสนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ นาม น วตฺตพฺพํ. กสฺมา, ยาวชีวมฺปิ เอก กมฺมนิพฺพตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิตรานิ ปนา’’ติ กุสลา กุสล กฺริยจิตฺตานิ ปน. ‘‘ตทารมฺมณา’’ติ นิรุทฺธารมฺมณา. อทฺธานปฺผรณานุภาเวน ปวตฺตนฺติเยว. น ปน จิตฺตชรูปาทีนิ วิย อตฺตโน ชนกปจฺจเย นิรุทฺเธ นิรุชฺฌนฺติ. อยํ อรูปธมฺมานํ ชีวนฺตตฺเต วิเสโสติ อธิปฺปาโย. ‘‘อยมตฺโถ วตฺตพฺโพ’’ติ อรูป ธมฺมานํ ชีวนฺตตาวิเสโส วตฺตพฺโพ. ยถา รูปสนฺตติยํ อนนฺตร ปจฺจโย นาม นตฺถิ. จุติกาเล ภวนฺตรรูปสนฺตานสฺส กิญฺจิ ปจฺจยตฺตํ อนุปคนฺตฺวา นิรุชฺฌติ. เตน ภวนฺตร ปาตุพฺภาโว นาม เตสํ นตฺถิ. น ตถา อรูปสนฺตติยํ. ตตฺถ ปน จุติจิตฺตมฺปิ ปฏิสนฺธิยา อนนฺตร ปจฺจโย หุตฺวา นิรุชฺฌติ. เตน ภวนฺตรปาตุพฺภาโว นาม เตสํ อตฺถิ. อยมฺปิ อรูปธมฺมานํ ชีวนฺตตฺเต วิเสโส. ตสฺมา อรูปธมฺมานํปิ กมฺมชรูปานํ วิย นิจฺจํ ชีวิตโยเคน ชีวนฺตตฺตา สนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ นาม น ภเวยฺยาติ น โจเทตพฺพนฺติ. กุสลา กุสล กฺริยจิตฺตานิ นาม [Pg.200] อกมฺมชานิ โหนฺติ. จิตฺตชรูปาทีนิ วิย อตีตํ กมฺมํ อนเปกฺขิตฺวา ตงฺขณิเกหิ นานาปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา เตสํ ชีวนฺตานํปิ สตํ อชีวนฺตานํ จิตฺตชรูปาทีนํ วิย นานาสนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ นาม อตฺถิ. ชีวนฺตตา วิเสโสปิ อตฺถีติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ เกจิ วทนฺติ. รุกฺขาทีสุปิ ชีวิตํ นาม อตฺถิ. ยโต เตสํ หริตตา จ อหริตตา จ รูหนญฺจ-อรูหนญฺจ ทิสฺสตีติ. วุจฺจเต, ยทิ เตสํ ชีวิตํ นาม อตฺถิ, อรูปชีวิตํ วา สิยา, รูปชีวิตํ วา. ตตฺถ สเจ อรูปชีวิตํ โหติ. ยถา เตน สมนฺนาคโต สตฺโต ปุนปฺปุนํ มริตฺวา ปุนปฺปุนํ ภวนฺตเร ปาตุพฺภวนฺติ. ตถา รุกฺขาปิ มริตฺวา ภวนฺตเร ปาตุพฺภเวยฺยุํ. อถ รูปชีวิตํ สิยา. ยถา สตฺตานํ จกฺขาทิ องฺเคสุ ชีวิต สนฺตาเน ภินฺเน ตานิ องฺคานิ ปุน ชีวนฺตานิ กาตุํ น สกฺโกนฺติ. ตถา รุกฺขาปิ ขนฺเธสุ วา สาขาสุวา ฉินฺเนสุ ชีวิตสนฺตาเน ภินฺเน เตขนฺธาวา สาขาโย วา ปุน อญฺญตฺถ โรเปตุํ น สกฺกา ภเวยฺยุํ. สกฺกา เอว ภวนฺติ. ตสฺมา ตทุภยํปิ ชีวิตํ นาม เตสํ นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพํ. วิภาวนิปาเฐ. น หิ เตสํ กมฺมํเยว ฐิติการณํ โหตีติ เอตฺถ กมฺมํ ฐิติการณํ เอว น โหตีติ โยเชตพฺพํ. เตนาห ‘‘อาหารชาทีนํ’’ติอาทึ. เอกกลาเป คตา ปวตฺตา สหชาต ปจฺจยา, เตหิ อายตฺตา ปฏิพทฺธาติ วิคฺคโห. กมฺมาทีนํ รูปชนกปจฺจยานํ ชนกานุภาโว นาม รูปกลาปานํ อุปฺปาทกฺขเณ เอว ผรติ, น ฐิติกฺขเณ. อุปจยสนฺตติโย จ อุปฺปาทกฺขเณ ลพฺภนฺติ, น ฐิติกฺขเณ. ตสฺมา ตา ชนกปจฺจยานุภาวกฺขเณ ลทฺธตฺตา กุโตจิชาตนามํ ลภนฺติ. ชรตาปน ฐิติกฺขเณ เอว ลพฺภติ, น อุปฺปาทกฺขเณ. ตสฺมา สา กุโตจิชาต นามํ น ลภติ. ยทิ ปน อาหารชาทีนํ รูปธมฺมานํ ฐิติ นาม อาหาราทิ ชนกปจฺจยายตฺตา ภเวยฺย. ชรตาปิ ชนกปจฺจยานุภาวกฺขเณว ลพฺภมานา สิยา. เอวญฺจสติ, สาปิ กุโตจิชาต นามํ ลเภยฺย. น ปน ลภติ. ตสฺมา เตสํ ฐิติ นาม ชนกปจฺจยายตฺตา น โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิตรถา’’ติอาทิมาห. ‘‘อุปตฺถมฺภมานา’’ติ กลาปนฺตเร ฐตฺวา อุปตฺถมฺภมานา. ‘‘น ขณฐิติปฺปวตฺติยา’’ติ ขณฐิ ติภาเวน [Pg.201] ปวตฺติอตฺถาย อุปตฺถมฺภนฺติ, อนุปาเลตีติ โยชนา. สพฺเพสํปิ รูปารูปธมฺมานํ. ‘‘ตํ’’ติ วิภาวนิวจนํ. ‘‘อิทํ ปนา’’ติ ชีวิตรูปํ ปน.

关于命根色。 “‘以增上缘力’，即以主宰作用力。” “‘主宰作用’，是指根缘的功能，而非增上缘的功能。” “‘活’，意指不舍弃鲜活状态。它们并非绝对名为‘活’。因为命根色纯由业生，于外不可得。业生色确实存活，这是其关联。” “‘即使业已灭尽’，意指业思已于此前灭尽，所以如此说。” 为明确其义，他以对比的方式说“诚然”等。 “‘其余色法’，即心生色等。” 所谓“一心路分”，是指五门心路分。意门心路分被称为“单一速行分”。这是被限定的。何以故？意指每一心路分灭尽时，在有分心期间，会出现不相似的色相续。然而，唯有知晓色法差别者才能明了，不知者则彼刹那不明。何以故？因为即使是那样的时节生色相续，也仅短暂现行。若因瞋心生起的色相续使面色丑陋，即使瞋心已灭，彼色仍短暂地显得丑陋。 “‘时节生与食生相续的现在’，这是限定。意指它们仅是‘一时段的现在’。” 难道眼耳等业生色相续在现行时，有时极明净，有时明净，有时不明净，这不是显而易见的吗？确实如此，但那样的现行并非通过相续中断而发生，在各种中断的相续中，它们也无法重新连接。一旦盲者，便永远是盲者；聋者，便永远是聋者，这是其含义。 “‘若果真如此’，意指‘若情况是这样’。” “‘无色法的相续现在’，这是限定。” “‘异熟心’，指作为有分心的异熟心。因为它们仅依单一相续性现行，所以不应说它们有‘多相续现在’之名。何以故？意指它们终生皆由单一业所生。” “‘然而其余的’，指善、不善、唯作心。” “‘彼所缘’，指以已灭尽的所缘为对象。它们依时间延续力自然现行，不像心生色等在其生起缘灭尽时即灭。意指这是无色法存活特性上的差别。 “‘应说此义’，即应说无色法存活特性的差别。例如，在色相续中没有无间缘。在死时，（色相续）灭尽，而没有成为下一有色相续的任何缘，因此它们没有下一有的显现。无色相续则不然。其中，死心亦作为结生的无间缘而灭尽，因此它们有下一有的显现。这也是无色法存活特性上的差别。因此，不应责难说：‘无色法也像业生色那样，因恒常存活，所以不应有名为“相续现在”者。’ 所谓善、不善、唯作心，是非业生的。它们不像心生色等那样，不依赖过去的业，而是依刹那间的各种缘而生起。因此，即使它们是存活的，也像非存活的心生色等那样，有‘多相续现在’之名，并且存活特性上也有差别，这是其含义。此处有人说：树木等也有命根，因为它们可见青翠与枯萎、生长与停滞。应答：若它们有命根，则应是无色命根或色命根。若为无色命根，则如同具此命根的众生反复死亡后于他有显现，树木也应死后于他有显现。若为色命根，则如同众生眼等肢节的命根相续断时，那些肢节不能复生。树木也应在枝干被砍断、命根相续断时，其枝干不能再移植他处成活——然而实际上它们可以成活。因此，应知它们两者皆无命根。在《抉择分》(Vibhāvanipāṭhe)中说：“它们不以业为住因。”此处应理解为“业确非住因”。因此说“食等”等。‘于同一色聚中生起、现行者，由彼等俱生缘而依存、相联’，此为其语法分析。业等色生缘的生力，唯于色聚生起刹那作用，不住刹那。增长相续也唯于生起刹那获得，不住刹那。因此，它们因在生缘力作用时获得，而得‘从某所生’之名。然而老化唯于住刹那获得，非生起刹那。因此，它不得‘从某所生’之名。若食等色法的住依食等生缘力，则老化也应唯于生缘力作用时获得——若果真如此，它也应得‘从某所生’之名，然而实际上它不得。因此，为显示它们之住非依生缘力，而说“否则”等。 “‘支持’，意指住于其他色聚中而支持。关于‘非为刹那住而转起’，其文义应解为：它们为了能作为刹那住而转起，才予以支持、维护。此理通于一切色法与无色法。 “‘彼’，指《抉择分》中的词语。” “‘然而此’，指命根色。

อาหารรูเป. ‘‘สวตฺถุกวจนํ’’ติ โภชนาทิ วตฺถุนา สห ปวตฺตตีติ สวตฺถุกํ. วจนํ. น หิ นิพฺพตฺติตํ อาหาร รูปํ นาม กพฬํ กาตุํ สกฺกา โหตีติ. ‘‘วิเวจิตานี’’ติ ปาจน กิจฺเจน วิภชิตานิ. วิสุํ วิสุํ กตานิ. ‘‘ปญฺจธา วิภาคํ คจฺฉนฺตี’’ติ เอกํ ภาคํ ปาณกา ขาทนฺติ. เอกํ ภาคํ อุทรคฺคิ ฌาเปติ. เอโก ภาโค มุตฺตํ โหติ. เอโกภาโค กรีสํ. เอโกภาโค รสภาวํ อาปชฺชิตฺวา โสณิตมํสาทีนิ อุปพฺรูหยตีติ เอวํ วุตฺตนเยน ปญฺจธา วิภาคํ คจฺฉนฺติ. ‘‘โลเก’’ติ โลกิย คนฺเถ. ‘‘ตโต’’ติ อามาสยโต. อนุผรนฺโต หุตฺวา. ‘‘ตสฺสา’’ติ รสภาคสฺส. ‘‘ภูเตสู’’ติ มหาภูเตสุ. สห อินฺทฺริเยน วตฺตตีติ เสนฺทฺริโย. กาโย. อุทยตีติ โอชา. ทการสฺส ชกาโร. อวติ ชเนตีติ โอชา. อวสทฺทสฺส โอกาโร. ‘‘อตฺตโนวตฺถุํ’’ติ อตฺตโนนิสฺสยภูตํ รูปกายํ.

于食生色(āhārarūpa)。“有事之语”(savatthukavacanaṃ)者，谓与食物等事(vatthu)共同生起，故为“有事”(savatthukaṃ)。此为语(vacanaṃ)。因为已生起的食生色，确实不可能被作成团食。“已分离”(vivecitāni)者，谓由消化作用而分解，被各各分离。“分为五部分”者：一部分被虫所食，一部分被腹火所烧，一部分成为尿，一部分成为粪，一部分变为精华，滋养血肉等。如是所说，分为五部分。“于世间”(loke)者，谓于世间典籍中。“从彼”(tato)者，谓从胃。遍满而住。“其”(tassā)者，谓精华部分。“于诸大种”(bhūtesu)者，谓于诸大种中。与根俱行，故为“有根”(sendriyo)，指身体。生起，故为“食素”(ojā)，此中 d 字转为 j 字。或，保护、产生，故为“食素”(ojā)，此中 ava 字转为 o 字。“自己的事”(attanovatthuṃ)者，谓作为自己所依的色身。

‘‘อญฺญาปเทโส’’ นาม รูปสฺส ลหุตาติอาทีสุ อญฺญสฺส รูปสฺส กฺริยามตฺตภาเวน อปทิสนํ วุจฺจติ. ‘‘อุชุกโตว นิปฺผาทิตํ’’ติ มุขฺยโตว ชนิตํ. ยถาหิ สพฺพํ อนิปฺผนฺนรูปํ อชาติ ธมฺมตฺตา อุชุกโต กมฺมาทีหิ ชาตํ นาม น โหติ. กมฺมาทีหิ ชาตํ ปน นิปฺผนฺนรูปํ นิสฺสาย ทิสฺสมานตฺตา ฐานูปจาเรน วิญฺญตฺติ ทฺวยํ จิตฺตชํติอาทินา วุจฺจติ. น ตถา อิทํ นิปฺผนฺนรูปํ. อิทํ ปน ชาติธมฺมตฺตา อุชุกโตว กมฺมาทีหิ ปจฺจเยหิ นิปฺผาทิตํ ชนิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘รูปํ’’ติ วุตฺเต อนิปฺผนฺนรูปํปิ ลพฺภตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ รูปรูปนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘รุปฺปนลกฺขณ สมฺปนฺนํ’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘รุปฺปนลกฺขณํ’’ นาม สีตุณฺหาทีหิ วิการปตฺติลกฺขณํ. ตมฺปน อนิปฺผนฺน รูเป มุขฺยโต น ลพฺภติ. นิปฺผนฺนรูเป เอว ลพฺภติ. กสฺมา, นิปฺผนฺนรูปสฺสหิ นานาวิกาโร วิการรูปนฺติ วุจฺจติ. ลกฺขณํ ลกฺขณ รูปนฺติ วุจฺจติ. วิการสฺส ปน วิกาโร นาม นตฺถิ. ลกฺขณสฺส จ ลกฺขณํ [Pg.202] นาม นตฺถิ. ยทิ อตฺถีติ วเทยฺย. วิการสฺส วิกาโร, ตสฺส จ วิกาโร, ตสฺส จ วิกาโรติ อปริยนฺตเมว สิยา. ตถา ลกฺขเณปีติ.

“他所指称”(aññāpadeso)者，是说于色的轻快性等中，以另一色的纯粹作用而作指称。“直接所成”(ujukatova nipphāditaṃ)者，谓主要地被生起。诚然，一切非已成色(anipphannarūpa)因其无生起的法性，故不名为从业等直接所生。然而，两种表色(viññattidvayaṃ)等，因其依于从业等所生的已成色(nipphannarūpa)而显现，故以处所的转喻被称为心生等。但此已成色并非如此。此（已成色）因其有生起的法性，故说是由业等诸缘直接所成、所生。当说“色”时，亦可得非已成色，为区别故，说为“色之色”(rūparūpa)，即“具变坏相”等。其中，“变坏相”(ruppanalakkhaṇa)者，谓为寒热等所变坏之相。此相主要不于非已成色中得，唯于已成色中得。何以故？因为已成色的种种变异，被称为变异色；其相，被称为相色。然而，变异无有变异，相亦无有相。若言有者，则变异之变异，彼之变异，彼之变异，将无穷尽。相亦复如是。

อากาสธาตุยํ. ‘‘ปกาสนฺตี’’ติ อิทํ เอกํ อิทํ เอกนฺติ ปญฺญายนฺติ. ‘‘ปริจฺฉินฺทตี’’ติ อาห ‘‘ปริโต’’ติอาทึ. ‘‘อสมฺมิสฺสํ’’ติ วตฺวา ตทตฺถํ วิวรติ ‘‘เอกตฺตํ อนุปคมนํ’’ติ. ปริจฺฉินฺทียตีติ ปริจฺเฉโทติ อาห ‘‘เตหิ วา’’ติอาทึ. ‘‘เตหิ วา’’ติ กลาปนฺตรภูเตหิ วา. ‘‘อตฺตโน วา ปเรสํ วา อกตฺวา’’ติ อตฺตโนปกฺขิกํ วา ปเรสํ ปกฺขิกํ วา อกตฺวา. ปริจฺเฉท กฺริยามตฺตํ ปริจฺเฉโทติ อาห ‘‘เตสํ วา’’ติอาทึ. ‘‘เตสํ วา’’ติ กลาปนฺตรภูตานํ วา. ‘‘อยํ ปนา’’ติ อยํ ปริจฺเฉโท ปน. ‘‘ตสฺสา’’ติ ปริจฺเฉทสฺส. โส ปาฬิยํ วุตฺโตติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ เอวํ มนสิกตฺวา. ‘‘เอเตหี’’ติ เอเตหิ มหาภูเตหิ. ‘‘อญฺญมญฺญ อพฺยาปิตตา’’ติ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา รูปกลาปานํ เอกกลาปตฺตูปคมนํ อญฺญมญฺญ พฺยาปิตา นาม, ตถา อนุปคมนํ อญฺญมญฺญ อพฺยาปิตตา นาม. เตนาห ‘‘เอกตฺตํ’’ติอาทึ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ติสฺสํ ปาฬิยํ. ‘‘นานากลาปคตานํ ภูตานํ’’ติ เอเตน กลาปปริยนฺตตา เอว วุตฺตา โหติ.

于虚空界(ākāsadhātu)。“显现”(pakāsanti)者，谓“此是一，彼是一”，如是而了知。为释“限定”(paricchindati)，故说“周边”(parito)等。说“不相混杂”(asammissaṃ)后，为阐明其义，而说“不至一性”。被限定者，即为限定(pariccheda)，为释此，故说“或由彼等”等。“或由彼等”(tehi vā)者，谓或由其他色聚。“不作自方或他方”者，谓不作属己方者或属他方者。仅限定之作用即为限定，为释此，故说“或于彼等”等。“或于彼等”(tesaṃ vā)者，谓或于其他色聚。“然而此”(ayaṃ pana)者，谓然而此限定。“其”(tassā)者，谓限定的。此与圣典(pāḷi)中所说相关。“如是作意”(iti katvā)者，谓如是思惟。“由此等”(etehi)者，谓由此等大种。“互不遍及性”(aññamañña abyāpitatā)者，谓二或三色聚合成一聚，名为“互相遍及”；不如是合成，名为“互不遍及”。故说“一性”等。“于彼”(tattha)者，谓于彼圣典中。“于种种色聚中之诸大种”者，以此唯说色聚之边际。

วิญฺญตฺติ ทฺวเย. ‘‘สยญฺจา’’ติ วิญฺญตฺติ สงฺขาตํ สยญฺจ. ‘‘เตนา’’ติ จลมาเนน กายงฺเคน. ‘‘เตหี’’ติ ปจฺจกฺเข ฐิเตหิ ชเนหิ. ตตฺถาติอาทีสุ. ‘‘กายงฺควิการํ กโรนฺตสฺสา’’ติ อภิกฺกมนาทิ อตฺถาย หตฺถปาทาทีนํ กายงฺคานํ จลน สงฺขาตํ วิการํ กโรนฺตสฺส. อุปฺปชฺชนฺตา จ สพฺเพเต จิตฺตชวาตกลาปา ยถาธิปฺเปต ทิสาภิมุขา เอว อุปฺปชฺชนฺตีติ โยชนา. ‘‘ยถา วา ตถา วา อนุปฺปชฺชิตฺวา’’ติ อนิยมโต อนุปฺปชฺชิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺส โจปน กายสฺส. ‘‘เตหี’’ติ จิตฺตชวาตกลาเปหิ. นิยามโก นาวานิโยชโก. ‘‘เต จา’’ติ เตจิตฺตชวาตกลาปสงฺฆาฏา. เอเตน สกลํ กายงฺคํ นิทสฺเสติ. สกลกายงฺคํ นาวาสทิสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘จาเรตฺวา’’ติ วิยูหิตฺวา. กถํ ปน สา นิยามกสทิสี โหตีติ อาห [Pg.203] ‘‘ยถาหี’’ติอาทิ. ยเทตํ สกฺโกตีติ วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กตีปยชวน วาเรหี’’ติ ทฺวตฺติ ชวนวาเรหิ. ‘‘ตโต’’ติ ยสฺมึ วาเร จลน สงฺขาตํ เทสนฺตร ปาปนํ ชายติ. ตโต จลนวารโต. สนฺถมฺภน สนฺธารณานิ เอว สมฺปชฺชนฺติ, น จลนสงฺขาตํ เทสนฺตร ปาปนํ. ‘‘เอตฺถา’’ติ เอติสฺสํ อฏฺฐกถายํ. นานาชวนวีถีสุ. ล. อุปตฺถมฺภเน จ ยุชฺชติเยว. น เอกิสฺสาย ชวนวีถิยํ เอว ยุชฺชตีติ อธิปฺปาโย. ยทิ นานาชวนวีถีสุ ตถา อุปตฺถมฺภนญฺจ คยฺเหยฺย. เอวํสติ, อนฺตรนฺตรา พหู ภวงฺควาราปิ สนฺติ. ตตฺถ กถํ ตทุปตฺถมฺภนํ สมฺปชฺเชยฺยาติ อาห ‘‘ตถาหี’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘อุตุชรูปสงฺฆาฏานิ ปี’’ติ ภวงฺคสมเย ปวตฺตานิ อุตุชรูปกลาปสนฺธานกานิ. ‘‘ตทาการ วนฺตานี’’ติ ตสฺสา จิตฺตชรูปสนฺตติยา อาการ วนฺตานิ. ปจฺฉิม ปจฺฉิมานํ รูปกลา ปสงฺฆาฏานํ อปราปรํ อุปฺปชฺชนนฺติ สมฺพนฺโธ. ปุริมปุริมานํ รูปกลาปสงฺฆาฏานํ ขณิกธมฺมตา จ เตสํ น สิยา. น จ เต ขณิกธมฺมา น โหนฺติ. อญฺญถา เทสนฺตร สงฺกมนสงฺขาตํ จลนํ เอว น สิยา. จลนํ ติหิ นานากฺริยานํ ปาตุพฺภาโว วุจฺจติ. นานากฺริยา จ นาม นานาธมฺมา เอว. ยสฺมา จ องฺคปจฺจงฺคานํ ขเณขเณ จลนํ นาม โลเก ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐํ. ตสฺมา เตสํ ขณิกธมฺมตาปิ ทฏฺฐพฺพา โหตีติ. เอเตน เตสํ ขณิกมรณํ ทสฺเสติ, ยํ รูปารูปธมฺมานํ อนิจฺจลกฺขณนฺติ วุจฺจติ. อพฺยาปาร ธมฺมตา จ อวสวตฺติตา จ เตสํ น สิยา. น จ เต อพฺยาปาร ธมฺมา, น อวสวตฺติ ธมฺมา จ น โหนฺติ. อญฺญถา ปจฺจยายตฺต วุตฺติตา เอว เตสํ น สิยา. ปจฺจยายตฺต วุตฺติตาติ จ ปจฺจเย สติ, เต วตฺตนฺติ, อสติ น วตฺตนฺตีติ เอวํ ปวตฺตา ปจฺจยายตฺต วุตฺติตา ยสฺมา จ ปจฺจยสามคฺคิยํ สติ, เต วตฺตนฺติเยว. เตสํ วตฺตนตฺถาย เกนจิพฺยาปาเรน กิจฺจํ นตฺถิ. เต มาวตฺตนฺตูติ จ อตฺตโน วเสน วตฺตนฺติ. ปจฺจเย อสติ, น วตฺตนฺติเยว. เตสํ อวตฺตนตฺถาย เกนจิพฺยาปาเรน กิจฺจํ นตฺถิ. เตมาวตฺตนฺตูติ จ อตฺตโน วเสนวตฺตนฺติ. ยสฺมา จ เตสํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติตา นาม โลเก วิญฺญูนํ ปจฺจกฺขโตทิฏฺฐา. ตสฺมา เตสํ อพฺยาปารตา จ [Pg.204] อวสวตฺติตา จ ทฏฺฐพฺพา โหติ. เอเตน เตสํ สพฺเพหิ สตฺตปุคฺคล อตฺตากาเรหิ สพฺพโส สุญฺญํ ทสฺเสติ, ยํ รูปารูปธมฺมานํ อนตฺตลกฺขณนฺติ วุจฺจตีติ.

表色有二。“自”是指名为表色的自身。“彼”是指由活动之肢体。“彼等”是指由现前之人。于彼等处等等。“作肢体变异”是指为了前进等目的，使手足等肢体活动，此活动名为变异。所有这些心生风界聚，皆依所欲方向而生起，此即是其意趣。“不以或此或彼之方式生起”是说不以不确定之方式生起。以及，对于彼身而言，“彼等”是指心生风界聚。舵手即是驾船者。“彼等”是指彼等心生风界聚之集合。以此显示全身肢体。是说全身肢体如船。“驱使”是指部署。然彼如何如舵手？故说“譬如”等等。此“能”之语，是相关联的。“以少数速行刹那”是指以二或三速行刹那。“从彼”是指于其刹那，名为移动至他处之运动生起。从彼运动刹那，唯有支撑与维持得以成就，而非名为移动至他处之运动。“于此”是指于此义注(aṭṭhakathā)中。于各种速行心路中，亦适用于支持。其意非唯适用于一种速行心路。若于各种速行心路中亦如是取支持，则中间亦有许多有分刹那。于彼处如何能实现彼支持？故说“如是”等等。其中“时节生色聚亦”是指于有分时生起之诸时节生色聚之相续。“具有彼形相”是指具有彼心生色相续之形相。此关联是：后后之色聚集合相续生起。否则，前前之色聚集合将不具刹那性，然彼等并非不具刹那性。否则，名为移动至他处之运动亦将无有。运动被称为各种不同作用的显现。不同作用即是不同法。因为肢体在每一刹那之运动，于世间是现见。因此，彼等之刹那性亦应被见。以此显示彼等之刹那灭，此即是色法与无色法之无常相。否则，彼等将不具无作用性与不自主性，然彼等并非不是无作用法与不自主法。否则，彼等之依缘而转亦将无有。所谓依缘而转，即有缘则转，无缘则不转，如是转起名为依缘而转。因为当诸缘和合时，彼等必然转起，其转起无须任何作用，亦非“令其不转”即能阻止。当诸缘不具足时，彼等必然不转起，其不转起亦无须任何作用，亦非“令其转起”即能成就。因为彼等之依缘而转，于世间为智者所现见。因此，彼等之无作用性与不自主性亦应被见。以此显示彼等完全空无一切有情、个人(puggala)、我之相，此即是色法与无色法之无我相。

‘‘วจีเภทํ’’ติ อกฺขร ปทภาวปตฺตํ วจีมยสทฺทปฺปการํ. อุปาทินฺนกปถวีธาตุโย นาม กมฺมช ปถวีธาตุโย. ตาสุ สงฺฆฏฺฏนนฺติ สมฺพนฺโธ. อตฺตนา สหชาเตนเยน อาการวิกาเรน อุปคจฺฉติ, เยน จ อุปลพฺภตีติ สมฺพนฺโธ. อชฺฌตฺต สนฺตานคตา สพฺเพ จตุชรูปธมฺมาปิ กตฺถจิ อุปาทินฺนกาติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘จตุชภูตาย เอว วา’’ติ. ทฺวีสุฐาน กรเณสุ กรณปกฺเข จลนาการปฺปวตฺตา จิตฺตชปถวีธาตุ ฐานปกฺเข ปถวิธาตุยํ สงฺฆฏฺฏยมานา กมฺมชปถวิยํ เอว ฆฏฺเฏติ. อิตร ปถวิยํ น ฆฏฺเฏตีติ น สกฺกา วตฺตุํติ กตฺวา อิธ เอวคฺคหณํ กตํ. ‘‘วิการ ทฺวยญฺจา’’ติ กายวิการ วจีวิการ ทฺวยญฺจ. กถํ ปน อสมฺมิสฺสํ กตฺวา เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘เอตฺถจา’’ติอาทึ. ยํ ปน ตาสํ ฆฏฺฏนปฺปการวิธานํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตาสํ’’ จิตฺตชปถวีนํ. ‘‘ตํ ตํ วณฺณตฺตปตฺติยา’’ติ ก, ขา, ทิวณฺณตฺตปตฺตตฺถาย. ยํ ปน กายวิญฺญตฺติฏฺฐาเน ‘อยญฺจ อตฺโถ อุปริ อกฺขรุปฺปตฺติ วิจารณายํ ปากโฏ ภวิสฺสตี’ติ วุตฺตํ. ตํ อิธ ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. เตเนว หิ มูลฏีกายํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติ มูลฏีกาปาเฐ. ‘‘ปุพฺพภาเค’’ติ ปริพฺยตฺต อกฺขรปฺปวตฺตวีถิโต ปุพฺพภาเค. ‘‘นานาชวนวีถีหี’’ติ นานปฺปกาเรหิ ชวนวีถิวาเรหิ. ‘‘ปถมชวนจิตฺตสฺสปี’’ติ ปริพฺยตฺต อกฺขรปฺปวตฺติวีถิยํ อุปฺปนฺนปถมชวน จิตฺตสฺสปิ. ตสฺส อาเสวนญฺจ นาม ตโต ปุริเมหิ วีถิวาเรหิ เอว ลทฺธํ สิยาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อาเสวนํ’’ติ จ อุปจาร วจนํ ทฏฺฐพฺพนฺติ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ‘‘ตสฺสา’’ติ ปริพฺยตฺตกฺขรสฺส. วุตฺตญฺจ สทฺทสตฺเถสุ. ‘‘ทีฆมุจฺจเร’’ติ ปญฺจทีฆา วุจฺจนฺติ. มิถินฺท ปญฺหาปาเฐ. ‘‘สาธิเก วีหิวาหสเต’’ติ วีหิธญฺญปูโร สกโฏ วีหิวาโห นาม. วีหิวาหานํ สาธิเก สตสฺมึ. อภิมญฺญนํ อภิมาโน. ‘‘เสสเมตฺถ กายวิญฺญตฺติยํ วุตฺตนเย นา’’ติ [Pg.205] ตถาหิ จลนจิตฺตชรูปสนฺตติยํ ปวตฺตานีติอาทินา วุตฺต นเยนาติ อตฺโถ. อิธ ปน วจีเภทกร จิตฺตชสทฺทสนฺตติยํ ปวตฺตานิ อุตุชรูปสงฺฆาฏานีติอาทินา วตฺตพฺพํ. เตนาห ‘‘ยถาสมฺภวํ’’ติ. ‘‘ปวตฺตนตฺโถ’’ติ อภิกฺกมนาทิ สชฺฌายนาทีนํ ปวตฺตาปนตฺโถ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘โพเธตุ กามตา รหิเตสู’’ติ อภิกฺกมนปฏิกฺกมนาทีสุ กายวิญฺญตฺติ จ, สุตฺตนฺต สชฺฌายนาทีสุ วจีวิญฺญตฺติ จ ปรํ โพเธตุกามตา รหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘ทฺวีสุ โพธกวิญฺญตฺตีสู’’ติ โพธกกายวิญฺญตฺติ โพธกวจี วิญฺญตฺตีสุ. ปุริมา กายวิญฺญตฺติ, ปจฺฉิมา จ วจีวิญฺญตฺติ. ปจฺฉา สุทฺเธน มโนทฺวาริก ชวเนน เอว วิญฺญายติ, น ปญฺจทฺวาริก ชวเนนาติ โยชนา. จกฺขุวิญฺญาณ วีถิยา คเหตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กายวิญฺญาณ วีถิยา’’ติ วจีเภทํ อกตฺวา หตฺถคฺคหณาทิ วเสน อธิปฺปาย วิญฺญาปเน อยํ กายวิญฺญาณวีถิ ทฏฺฐพฺพา. กสฺมา ปน สยญฺจวิญฺญายตีติ วิญฺญตฺตีติ อยํ วิกปฺโป วุตฺโตติ อาห ‘‘สาหิ อตฺตานํ’’ติอาทึ. ‘‘มชฺเฌ’’ติ วิญฺญตฺติคฺคหณวีถิ อธิปฺปายคฺคหณวีถินํ มชฺเฌ. กถํ ปวตฺตกวิญฺญตฺตีสุ อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ, สยญฺจวิญฺญายตีติ ทฺเว อตฺถา ลพฺภนฺตีติ อาห ‘‘ทฺวีสุ ปนา’’ติอาทึ. อยํ อภิกฺกมติ, อยํ ปฏิกฺกมตีติ ชานนฺตา อภิกฺกมนปโยคญฺจ ตปฺปโยค ชนกจิตฺตญฺจ ชานนฺติ. ‘‘ปรสฺสกถํ’’ติ โพเธตุกามตารหิตมฺปิ ปรสฺสวจนสทฺทํ. ราคจิตฺตญฺจ ชานนฺติ. เตน วุตฺตํ มูลฏีกายํ ปรํ โพเธตุกามตาย วินาปิ อภิกฺกมนาทิปฺปวตฺตเนน โสจิตฺตสหภุวิกาโร อธิปฺปายํ. ล. ทฺวิธาปิ วิญฺญตฺติ เยวาติ.

“语之分别(Vacībheda)”指达到字母与词语状态的语声种类。所执取地界(Upādinnakapathavīdhātu)是指由业产生的地界。于彼等中，“相触”即是关联。以与自身俱生的方式，通过形态变化而显现，并由此被感知，此即关联。内在相续中的所有四所生色法，在某些情况下也被称为“所执取”，因此（论师）说：“或仅由四所生的大种。”在处所与工具二者中，于工具方面，由动摇相而转起的心生地界，于处所方面与地界相触时，仅与业生地界相触。因不能说其不与其他的地界相触，故此处使用“仅”字。“两种变异”指身变异与语变异。然如何将其知为不混杂？（论师）说“于此中”等。而彼等地界相触方式的安排，即是关联所在。“彼等”指心生地界。“为达彼彼字母之状态”即为达成“ka, kha”等字母的状态。在身表之处所说“此义将于上文思择字母生起时变得明了”，此处为使其明了，（论师）说“于此中”等。正因此，根本注疏(Mūlaṭīkā)中说，此即关联。“于此中”是根本注疏的文句。“前分”指在清晰字母转起的心路过程之前分。“以种种速行心路”即以不同方式的速行心路过程。“初速行心亦”指在清晰字母转起心路中生起的第一个速行心。其数数修习，实由先前的速行心路过程而得，此是意趣。“‘数数修习’”应被视为譬喻说，如前文已述。“彼”指清晰的字母。声论中有说：“长音当发”，即称五长音。在《弥兰陀问经》(Milindapañha)的文句中。“于百余车稻谷中”，装满稻谷的车称为“稻谷车”，于百余稻谷车中。“慢”即我慢。“其余在此，如身表中所说之理”其义是如“于动摇的心生色相续中转起”等所说之理。然于此处，应说“于造成语分别的心生声相续中转起，以及时节生色之相触”等。因此（论师）说“随其所应”。“令转起之义”即令前进等、读诵等（行为）转起之义。“于此中”等处，“于无令他了知之欲者中”，指于前进后退等中的身表，以及于经藏读诵等中的语表，皆应被视为无令他了知的意欲。“于两种能令他知的表业中”即能令他知的身表与能令他知的语表中。前者是身表，后者是语表。之后仅由意门速行心所了知，非由五门速行心，应如是结合。通过眼识心路而领会，此即关联。“以身识心路”指未作语分别而以握手等方式传达意图时，应见此身识心路。然为何会提出‘因自身亦被了知，故称为表’这一分别说呢？（论师）为此而说‘彼（表业）自身……’等文。“中间”指认知表业的心路与领会意趣的心路之间。如何在转起的表业中传达意趣，以及自身亦被了知，这两种意义如何获得？（论师）说“然于二者中”等。知晓“此人前进，彼人后退”者，既知前进的加行，亦知生起彼加行之心。“他人之言”，指即使无令他了知之欲，（亦能听闻）他人之言说声。亦能知晓贪心。因此根本注疏说：即使无令他了知之欲，由前进等之转起，其心俱生之变异即是意趣……两种情况皆是表业。

วิการรูเปสุ. ‘‘กมฺมโยคฺยํ’’ติ อภิกฺกมนาทิกมฺเมสุ โยเชตุํ ยุตฺตํ. อทนฺธตา วุจฺจติ สีฆปฺปวตฺติ. สา ลกฺขณํ อสฺสาติ วิคฺคโห. สรีร กฺริยานุกุโล กมฺมญฺญภาโว ลกฺขณํ ยสฺสาติ สมาโส. ‘‘ธาตุโย’’ติ มหาภูตธาตุโย วา, ปิตฺตเสมฺหาทิธาตุโย วา. ปูติมุขสปฺปสงฺขาตสฺส อาปสฺส ปริยุฏฺฐานนฺติ วากฺยํ. อสยฺหภาโร นาม วหิตุํ [Pg.206] อสกฺกุเณยฺยภาโร. ‘‘สา ปวตฺตตี’’ติ กายลหุตา ปวตฺตติ. ถทฺธํ กโรนฺติ สรีรคตา ธาตุโยติ อธิกาโร. ภุสํ มาเรตีติ อามริโก. ทกาโร อาคโม. คามนิคมวิลุปฺปโก โจรคโณ. ตสฺส ภเยน ปริยุฏฺฐิตํ. ‘‘วิวฏฺฏมานํ’’ติ วิรูปํ หุตฺวา วฏฺฏนฺตํ. ‘‘มูลภูตา โหตี’’ติ อสปฺปาย เสวเน สติ, สา ปถมํ ปริยุฏฺฐาติ. สีตาธิกาวา โหติ, อุณฺหาธิกาวา. ตาย ปริยุฏฺฐิตาย เอว สพฺพปริยุฏฺฐานานิ ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อิมาปนติสฺโส รูปชาติโย รูปกายสฺส วิเสสาการา โหนฺติ. อิติ ตสฺมา วิการรูปํ นามาติ โยชนา.

于变异色中。“适合作业(kammayogya)”指适合用于前进等活动。“无迟缓”被称为“迅速进行”。“以此为特征”是其词义分析。“以随顺身体动作的作业性(kammaññabhāva)为特征”是其复合词解释。“诸界”或指大种界，或指胆汁、痰等界。“‘名为腐口蛇之水的遍覆’是（论师的）语句。”不堪荷负之担，名为“不堪重负”。“‘彼转起’即身体轻快转起。”“体内诸界使其僵硬”是其主旨。“剧烈杀害”，故称“āmarika”。“da”字是增益。劫掠村镇的盗贼群，（指）因畏惧彼等而心生烦恼。“‘变转’即是变丑而转动。”“成为根本”是指当受用不适宜之物时，它最先遍覆生起，或为寒性过盛，或为热性过盛。由它遍覆生起，一切遍覆才得以转起，此是所说之义。此三色类是色身的特殊形态。因此，故名“变异色”，应如是结合。

ลกฺขณรูเปสุ. ‘‘จยนํ’’ติ สญฺจิตภาวคมนํ. ‘‘อาทิโต’’ติอาทิมฺหิ. ‘‘อุปริโต’’ติ อุปริภาเค. ‘‘อาจโย’’ติอาทิมฺหิ จโย. ‘‘อุปจโย’’ติ อุปรูปริจโย. ‘‘อทฺธานปูรณวเสนา’’ติ วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ทีฆกาลํ อตฺตภาวํ ปูรณวเสน. ‘‘เตน ปริยาเยนา’’ติ อุปสทฺทสฺส อตฺถนานตฺตํ อจินฺเตตฺวา นิพฺพตฺตึ วฑฺฒิยํ อนฺโตคธํ กตฺวา วุตฺเตน เตนปริยาเยน. ตสฺส จ เอเกกสฺส สนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส. ตตฺถ จิตฺตชรูเปสุ อสฺสาส ปสฺสาสานํ วา ปทวารหตฺถวาราทีนํ วา อกฺขรานํ วา นิพฺพตฺติ วฑฺฒิ ปวตฺติโย ทิสฺสนฺติเยว. ตถา นานาจิตฺตสมุฏฺฐิตานํ นานารูปสนฺตตีนํ ปีติ. อุตุชรูเปสุ อิริยา ปถนานตฺตํ ปฏิจฺจ สุขทุกฺขชนกานํ นานารูปสนฺตตีนํ นิพฺพตฺติวฑฺฒิปวตฺติโย ทิสฺสนฺติเยว. ตถา พหิทฺธา ขาณุกณฺฏกาทิสมฺผสฺเสน สีตุณฺหาทิสมฺผสฺเสน วาตาตปาทิสมฺผสฺเสน วา สรีเร อุปฺปนฺนานํ นานารูปสนฺตตีนมฺปิ จกฺขุโรคาทิรูปานมฺปีติ. อาหารชรูเปสุ อาหารนานตฺตํ ปฏิจฺจ สรีเร อุปฺปนฺนานํ สมวิสมรูปสนฺตตีนํติ. ‘‘อยํ นโย’’ติ พหิทฺธาสนฺตาเน นิทสฺสน นโย. เตน อชฺฌตฺตสนฺตาเนปิ สตฺตสนฺตานานํ หตฺถปาทาทิสนฺตานานํ เกสโลมาทิ สนฺตานานญฺจ นิพฺพตฺติ วฑฺฒิปวตฺติโย นิทสฺเสติ. ‘‘ชีรณํ’’ติ อภินวาวตฺถโต หายนํ. ปาฬิปาเฐ. ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ’’ติ อญฺโญ ปกาโร อญฺญถา. อญฺญถา ภาโว อญฺญถตฺตํ[Pg.207]. เอเตน ชราวเสนวา นานาโรคาพาธาทิวเสน วา วิปริณาโม วุตฺโต. ‘‘ตถา อวตฺถาเภทโยคโต’’ติ ชาติรูปเมว อาทิมฺหิ นิพฺพตฺติ โหติ. ตโตปรํ ตเมว วฑฺฒิ โหติ. ตโต ปรํ ตเมว ปวตฺติ โหตีติ เอวํ ตถา อวตฺถาเภทโยคโต. เตนาห ‘‘สาหี’’ติอาทึ. ‘‘ปพนฺธยตี’’ติ ปพนฺธํ กโรติ. สงฺคหคาถาทีสุ ปน สุวิญฺเญยฺยา. ‘‘เอตฺถ จ ปจฺฉิมานี’’ติอาทีสุ. โวหารสิทฺธมตฺตภาวํ’’ติ ปุคฺคโล สตฺโต อตฺตา ชีโวติอาทิกา ปญฺญตฺติ นาม โวหาร สิทฺธมตฺตา โหติ. สภาวสิทฺธา น โหติ. สาหิ มหาชเนหิ ขนฺธ ปญฺจกํ อุปาทาย ปุคฺคโล นาม อตฺถีติ สมฺมตตฺตา โวหริตตฺตา โวหารสิทฺธา นาม. สภาวสิทฺธา ปน น โหติ. ตสฺมา อริยานํ โวหาเร ปุคฺคโล นาม นตฺถีติ สิชฺฌติ. อิมานิ ปน รูปานิ สภาวสิทฺธตฺตา อริยานํ โวหาเรปิ อตฺถีติ สิชฺฌนฺติ. เตนาห ‘‘ตาทิเสนา’’ติอาทึ. ‘‘สุทฺธธมฺมคติยา สิทฺเธนา’’ติ ปถวีธาตุ นาม สุทฺธธมฺโม โหติ. สา อุปฺปาทมฺปิ คจฺฉติ, ชรมฺปิ คจฺฉติ, เภทมฺปิ คจฺฉติ. ตสฺมา ตสฺสา อุปฺปาโทปิ ชราปิ เภโทปิ สุทฺธธมฺมคติยา สิทฺโธ นาม. เอวํ ลกฺขณรูปานํ สุทฺธธมฺมคติสิทฺธํ ปรมตฺถลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. ตถา วิญฺญตฺติ ทฺวยสฺสปิ วิการรูปตฺตยสฺสปิ ปริจฺเฉท รูปสฺสปีติ. ยถา จ อิเมสํ รูปานํ. ตถา นิพฺพานสฺสปิ สุทฺธธมฺมคติสิทฺธํ ปรมตฺถลกฺขณํ อตฺถิเยว. กิเลสธมฺมาหิ อริยมคฺเค อภาวิเต ภวปรมฺปราย อุปฺปาทํ คจฺฉนฺติเยว. ภาวิเตปน อนุปฺปาทํ นิโรธํ คจฺฉนฺติเยว. ตสฺมา กิเลสธมฺมานํ อนุปฺปาทนิโรโธปิ สุทฺธธมฺมคติยา สิทฺโธ นาม. เอวํ นิพฺพานสฺสปิ สุทฺธธมฺมคติสิทฺธํ ปรมตฺถลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. อตฺถิ ภิกฺขเว อชาตํ อภูตนฺติ อิทํ สุตฺตํปิ เอตฺถ วตฺตพฺพํ. เอเตน อริยโวหาเร นิพฺพานสฺส เอกนฺเตน อตฺถิตา ภควตา วุตฺตา โหติ. เตนาห ‘‘อิตรถา’’ติอาทึ. ‘‘นสภาวโต อนุปลทฺธตฺตา อนิปฺผนฺนานิ นาม โหนฺตี’’ติ เอเตน เอตานิ อสภาวรูปานีติ จ อลกฺขณ รูปานีติ จ อสมฺมสนรูปานีติ จ น สกฺกา วตฺตุํติปิ ทีเปติ. กสฺมา, ยถาสกํ สภาเวหิ สภาววนฺตตฺตา ยถาสกํ ลกฺขเณ หิ สลกฺขณตฺตา [Pg.208] ปฏิสมฺภิทามคฺเค สมฺมสนญฺญาณ วิภงฺเค ชาติชรามรณานมฺปิ สมฺมสิตพฺพธมฺเมสุ อาคตตฺตาติ. อฏฺฐสาลินิยมฺปิ อยมตฺโถ วุตฺโตเยว. ยถาห ปรินิปฺผนฺนนฺติ ปนฺนรสรูปานิ ปรินิปฺผนฺนานิ นาม. ทสรูปานิ อปรินิปฺผนฺนานิ นาม. ยทิ อปรินิปฺผนฺนานิ นาม. เอวํสติ, อสงฺขตานิ นาม สิยุํ. เตสํเยว ปนรูปานํ กายวิกาโร กายวิญฺญตฺติ นาม. วจีวิกาโร วจีวิญฺญตฺติ นาม. ฉิทฺทํ วิวรํ อากาสธาตุ นาม. ลหุภาโว ลหุตา นาม. มุทุภาโว มุทุตา นาม. กมฺมญฺญภาโว กมฺมญฺญตา นาม. นิพฺพตฺติ อุปจโย นาม. ปวตฺติ สนฺตติ นาม. ชีรณากาโร ชรตา นาม. หุตฺวา อภาวากาโร อนิจฺจตา นามาติ สพฺพํ ปรินิปฺผนฺนํ สงฺขตเมวาติ. ตตฺถ ‘‘เตสํเยว รูปานํ’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เตสํเยว ทสนฺนํ รูปานํ มชฺเฌติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อิติสพฺพํ’’ติ อิทํ สพฺพํ ทสวิธํ รูปํ ปรินิปฺผนฺนเมว สงฺขตเมวาติ อตฺโถ. ขนฺธวิภงฺคฏฺฐกถายมฺปิ วุตฺโตว. ยถาห ปญฺจวิปนขนฺธา ปรินิปฺผนฺนาว โหนฺติ, โน อปรินิปฺผนฺนา. สงฺขตาว, โน อสงฺขตา. อปิจ นิปฺผนฺนาปิ โหนฺติเยว. สภาวธมฺเมสุหิ นิพฺพานเมเวกํ อปรินิปฺผนฺนํ อนิปฺผนฺนญฺจาติ จ. นิโรธสมาปตฺติ จ นาม ปญฺญตฺติ จ กถนฺติ. นิโรธสมาปตฺติ โลกิยโลกุตฺตราติ วา สงฺขตาสงฺขตาติ วา ปรินิปฺผนฺนาปรินิปฺผนฺนาติ วา น วตฺตพฺพา. นิปฺผนฺนา ปน โหติ. สมาปชฺชนฺเตน สมาปชฺชิตพฺพโต. ตถา นามปญฺญตฺติ, สาปิหิ โลกิยาทิเภทํ นลภติ. นิปฺผนฺนา ปน โหติ. โน อนิปฺผนฺนา. นามคฺคหณญฺหิ คณฺหนฺโตว คณฺหาตีติ จ. เอเตน ลกฺขณรูปานมฺปิ นิปฺผนฺนตา สิทฺธา โหติ. วิสุทฺธิ มคฺเคปน นิปฺผนฺนํ อนิปฺผนฺนํติทุกสฺส นิทฺเทเส. อฏฺฐารสวิธํ รูปํ ปริจฺเฉทวิการ ลกฺขณภาวํ อติกฺกมิตฺวา สภาเวเนว ปริคฺคเหตพฺพโต นิปฺผนฺนํ, เสสํ ตพฺพิปรีตตาย อนิปฺผนฺนนฺติ จ. นิปฺผนฺนรูปํ ปน รูปรูปํ นามาติ จ. ยํ จตูหิ กมฺมาทีหิ ชาตํ, ตํ จตุชํ นาม. ตํ ลกฺขณ รูปวชฺชํ อวเสสรูปํ. ลกฺขณรูปํ ปน น กุโตจิชาตนฺติ จ วุตฺตํ. สพฺพญฺเจตํ อาจริเยหิ คหิตนามมตฺตตฺตา วตฺติจฺฉานุคตํ โหติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตฺวา กเถตพฺพนฺติ.

关于相色。“积聚”(cayanaṃ)是指达到积聚的状态。“最初”(ādito)是指在开始时。“向上”(uparito)是指在上方。“积聚”(ācayo)是指在开始时的积聚。“增长”(upacayo)是指向上、持续的积聚。“以充满时间的方式”(addhānapūraṇavasenā)是指以充满百年乃至千年之长久时间的方式来充满自身。“以此方式”(tena pariyāyena)是指不考虑“upa-”一词的多种含义，而将生起与增长包含在内，以此方式所说。以及每一个相续的现起。其中，在心生色中，出入息、足步手势等或文字的生起、增长与持续是可见的。同样，由各种心所生起的各种色法相续也是如此。在时节生色中，由于各种姿势而产生苦乐的各种色法相续的生起、增长与持续是可见的。同样，由于接触外部的树桩、荆棘等，或接触寒冷、炎热等，或接触风、日晒等，在身体中生起的各种色法相续，以及眼病等色法也是如此。在食生色中，由于各种饮食，在身体中生起的等不等色法相续。“此方式”(ayaṃ nayo)是指在外在相续中的例示方式。因此，在内在相续中，它也例示了有情相续、手足等相续、毛发等相续的生起、增长与持续。“衰老”(jīraṇaṃ)是指从新状态的衰退。在巴利经文中，“住者之变异”(ṭhitassa aññathattaṃ)是指另一种方式，即变异。变异的状态就是变异。以此，是说由于衰老或各种疾病、障碍等导致的变异。“同样，由于阶段差异”(tathā avatthābhedayogato)是指，生这一色法，在开始时即是生起。其后，它本身即是增长。再后，它本身即是持续。如此，是由于阶段的差异。因此说“彼等”(sā hi)等等。“使相续”(pabandhayati)是指形成相续。在《摄要偈》(Saṅgahagāthā)等中则易于理解。在“此处，最后的”(ettha ca pacchimāni)等等中。“唯由世俗言说所成立”(vohārasiddhamattabhāvaṃ)是指“人”、“有情”、“我”、“命者”等概念，唯由世俗言说所成立。它们并非由自性所成立。因为大众执取五蕴而认为有“人”存在，并以此称呼，故名为由世俗言说所成立。但它并非由自性所成立。因此，在圣者的言说中，没有“人”这种东西，这是成立的。然而，这些色法由于是由自性所成立的，因此在圣者的言说中也存在，这是成立的。因此说“如此”(tādisena)等等。“由纯粹法之行相所成立”(suddhadhammagatiyā siddhena)是指地界是纯粹法。它也经历生起、衰老和坏灭。因此，它的生起、衰老和坏灭都是由纯粹法之行相所成立的。同样，应知相色是由纯粹法之行相所成立的究竟相。两种表色、三种变异色以及限定色也是如此。正如这些色法，涅槃也具有由纯粹法之行相所成立的究竟相。烦恼法在圣道未修习时，会持续生起于轮回中。但当圣道修习时，它们则不再生起，而是寂灭。因此，烦恼法的不生起和寂灭也是由纯粹法之行相所成立的。同样，应知涅槃也具有由纯粹法之行相所成立的究竟相。“诸比丘，有未生、未成者”这句经文也应在此处提及。以此，世尊在圣者的言说中，绝对地宣说了涅槃的存在。因此说“否则”(itarathā)等等。“由于并非由自性所证得，故名为非成就法”——以此也显示，这些（非成就法）不能被称为无自性色、无相色或不可思择色。为什么呢？因为它们各自具有自性，各自具有相，并且在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)的思择智分别中，生、老、死也包含在应思择法中。在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中也提到了此义。正如所说，十五种色法名为究竟成就色。十种色法名为非究竟成就色。如果它们是非究竟成就色，那么它们就应是无为法。然而，这些色法本身的身体变异名为身表。言语变异名为语表。孔隙、空隙名为空界。轻快性名为轻快。柔软性名为柔软。适业性名为适业。生起名为增长。持续名为相续。衰老之相名为老。有而无之相名为无常。所有这些都是究竟成就的、有为的。其中，“这些色法本身的”是决定义的处格，意指在这十种色法之中。“如此，所有”是指这十种色法都是究竟成就的、有为的。在《蕴分别义注》(Khandhavibhaṅgaṭṭhakathā)中也提到了。正如所说，五蕴是究竟成就的，而非非究竟成就的。它们是有为的，而非无为的。而且它们也是成就的。在自性法中，唯有涅槃是非究竟成就的、非成就的。那么，灭尽定和概念法又如何呢？灭尽定不应被称为世间或出世间，有为或无为，究竟成就或非究竟成就。然而，它是成就的，因为它是由入定者所应入的。同样，名概念也不属于世间等类别。然而，它是成就的，而非非成就的。因为执取名者才能执取。由此，相色的成就性也得以成立。然而，在《清净道论》(Visuddhimagga)中，在成就与非成就二元的论述中，十八种色法超越了限定、变异和相的性质，由于它们是由自性本身所应遍知，故名为成就。其余的则因与此相反，故名为非成就。成就色则名为色之色。凡是由业等四种因所生者，名为四生。那是除了相色之外的其余色法。相色则不从任何因生起，这是所说的。所有这些都只是诸师所采用的名称，因此是随顺意愿的。喜欢哪种说法，就采用哪种说法。

รูปสมุทฺเทสานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《色总说随释》终。

๑๙๗. รูปวิภาเค[Pg.209].‘‘เอกวิธนยํ ตาว ทสฺเสตุํ’’ติ รูปวิภาคโต ปถมํ ทสฺเสตุํ. เอเตน เอกวิธนโย รูปวิภาโค นาม น ตาว โหตีติ ทสฺเสติ. ตํ น สเมติ. เกน น สเมตีติ อาห ‘‘วกฺขติหี’’ติอาทึ. ‘‘อชฺฌตฺติกาทิเภเทน วิภชนฺติ วิจกฺขณา’’ติ เอเตน สพฺพํรูปํ อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน ทุวิธนฺติอาทิโก ทุวิธนโย เอว รูปวิภาคนโย นามาติ วิญฺญายติ. ตสฺมา เตน น สเมตีติ วุตฺตํ โหติ. อปิจ ปาฬิยํ. สเหตุกา ธมฺมา, อเหตุกา ธมฺมาติอาทิ ทุเกสุ สพฺพํรูปํ อเหตุกเมว, น สเหตุกนฺติอาทิ นิยมกรณมฺปิ รูปวิภาโค เอวาติ กตฺวา ตถา วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ‘‘อิตรานิ ปนา’’ติ กามาวจรนฺติอาทีนิ ปน. ‘‘ชนเกน ปจฺจเยนา’’ติ ปธานวจนเมตํ. อุปตฺถมฺภกาทิ ปจฺจยาปิ คเหตพฺพา เอว. ‘‘สงฺคมฺมา’’ติ สมาคนฺตฺวา. ‘‘กรียตี’’ติ นิปฺผาทียติ. โยธมฺโมติอาทีสุ. ‘‘ปหีโน ปี’’ติ ฉินฺทนภินฺทนาทิวเสน ปหีโนปิ. ‘‘ตสฺมึ สตี’’ติ สมุทยปฺปหาเน สติ. กิจฺจปจฺจยานํ อรหตฺถสฺส จ สกฺกตฺถสฺส จ ทีปนโต ทุวิธํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐานตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ตพฺพิสยสฺสา’’ติ รูปวิสยสฺส. ‘‘เอวํ’’ติ เอวํสนฺเต. ‘‘ปหีนํ ภวิสฺสตี’’ติ อนาคตภเว ปุน อนุปฺปาทตฺถาย อิเธว ปหีนํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุจฺฉินฺนมูลํ’’ติอาทึ. ‘‘ตาลาวตฺถุกตํ’’ติ ฉินฺนตาลกฺขาณุกํ วิย กตํ ภวิสฺสติ. ‘‘อนภาวํ กตํ’’ติ ปุน อภาวํ กตํ. ‘‘ปากโฏ’’ติ ทสฺสนาทิกิจฺจวิเสเสหิ ปญฺญาโต. ‘‘ตทุปาทายา’’ติ ตํ อุปนิธาย. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อชฺฌตฺติกรูปํ’’ติ ปทุทฺธารณํ. อตฺตานํ อธิกิจฺจ ปวตฺตํ อชฺฌตฺตํ. อชฺฌตฺตเมว อชฺฌตฺติกนฺติ ทสฺเสติ ‘‘อตฺตภาวสงฺขาตํ’’ติอาทินา. ตํ น สุนฺทรํ. กสฺมา, อชฺฌตฺตธมฺม อชฺฌตฺติก ธมฺมานญฺจ อวิเสโส อาปชฺชตีติ วกฺขมานการณตฺตา. ‘‘ทฺวารรูปํ นามา’’ติ ปทุทฺธารปทํ. กสฺมา ทฺวารรูปํ นามาติ อาห ‘‘ยถากฺกมํ’’ติอาทึ. ปรโตปิ เอสนโย. ‘‘เทสนาเภท รกฺขณตฺถํ’’ติ ทุกเทสนาเภทโต รกฺขณตฺถํ. ตตฺถ เทสนาเภโท นาม รูปกณฺเฑ ปญฺจวิญฺญาณานํ วตฺถุ รูปญฺจ, น วตฺถุ รูปญฺจ[Pg.210], อารมฺมณ รูปญฺจ, น อารมฺมณ รูปญฺจ วตฺวา มโนวิญฺญาณสฺส น วุตฺตํ. ยทิ วุจฺเจยฺย, อารมฺมณทุเก มโนวิญฺญาณสฺส อารมฺมณ รูปํ, น อารมฺมณ รูปนฺติ ทุกปทํ น ลพฺเภยฺย. อยํ เทสนาเภโท นาม. วตฺถุทุเกสุ หทยวตฺถุวเสน ลพฺภมานํ มโนวิญฺญาณทุกํ น วุตฺตนฺติ. ‘‘ถูลสภาวตฺตา’’ติ สุขุมรูปํ อุปาทาย วุตฺตํ. ‘‘ทูเร ปวตฺตสฺสปี’’ติ ยถา สุขุมรูปํ อตฺตโน สรีเร ปวตฺตมฺปิ ญาเณน สีฆํ ปริคฺคเหตุํ น สกฺกา โหติ, ตถา อิทํ. อิมสฺส ปน ทูเร ปวตฺตสฺสปิ. ‘‘คหณโยคฺยตฺตา’’ติ ญาเณน ปริคฺคหณปตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘สยํนิสฺสยวเสน จา’’ติ สยญฺจ นิสฺสย มหาภูตวเสน จ. ตตฺถ สยํ สมฺปตฺตา นาม โผฏฺฐพฺพธาตุโย. นิสฺสยวเสน สมฺปตฺตา นาม คนฺธรสา. อุภยถาปิ อสมฺปตฺตา นาม จกฺขุ รูป, โสต สทฺทา. โย ปฏิมุขภาโว อตฺถิ, ยํ อญฺญมญฺญปตนํ อตฺถีติ โยชนา. น จ ตานิ อญฺญปฺปการานิ เอว สกฺกา ภวิตุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อนุคฺคห อุปฆาตวเสนา’’ติ วฑฺฒนตฺถาย อนุคฺคหวเสน, หายนาทิ อตฺถาย อุปฆาตวเสน. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ จตุสมุฏฺฐานิกรูปํ คณฺหาติ. ‘‘อาทินฺนปรามฏฺฐตฺตา’’ติ ตณฺหามาเนหิ เอตํ มม เอโสหมสฺมีติอาทินฺนตฺตา, ทิฏฺฐิยา เอโส เม อตฺตาติ ปรามฏฺฐตฺตา จ. ‘‘นิจฺจกาลํ ปวตฺติวเสนา’’ติ เอเกน ชนกกมฺเมน ปฏิสนฺธิกฺขณโต ปฏฺฐาย นิจฺจกาลํ ปวตฺติวเสน. ‘‘อุปจรียตี’’ติ โวหรียติ. ‘‘อตฺถวิเสสโพโธ’’ติ รูปารมฺมณสฺส กิจฺจวิเสสโพโธ. ‘‘อสมฺปตฺตวเสนา’’ติ วิสยฏฺฐานํ สยํ อสมฺปชฺชนวเสน. อตฺตโนฐานํ วา วิสยสฺส อสมฺปชฺชนวเสน. ตตฺถ วิสยสฺส อสมฺปตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ตถา โสตสทฺเทสุ จ อญฺญมญฺญํ ลคฺคิตฺวา อุปฺปชฺชมาเนสุ. ‘‘สมฺปตฺติยา เอวา’’ติ สมฺปชฺชนตฺถาย เอว. ตถา อาโป จ สมฺปตฺติยา เอว ปจฺจโยติ โยชนา. ทุพฺพลปถวี เอว สนฺนิสฺสโย ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘อสฺสา’’ติ จกฺขุสฺส. ‘‘โสตสฺสปนกถํ’’ติ โสตสฺส อสมฺปตฺตคฺคหณํ กถํ ปากฏํ. สมฺปตฺตคฺคหณํ เอว ปากฏนฺติ ทีเปติ. เตนาห ‘‘ตตฺถหี’’ติอาทึ[Pg.211]. ทกฺขิณปสฺสโต วา สุยฺยติ, เจติยาทิกสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค ฐิตานนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส’’ติ โสเตสุ ปฏิฆฏฺฏนเวโค. ‘‘เตสํ’’ติ อาสนฺเนวา ทูเร วา ฐิตานํ. โหตุ ทูเร ฐิตานํ จิเรน สุโตติ อภิมาโน. กสฺมา ปน อุชุกํ อสุตฺวา ทกฺขิณปสฺสโตวา อุตฺตรปสฺสโต วา สุเณยฺย, อสุยฺยมาโน ภเวยฺยาติ ปุจฺฉา. ตํ กเถนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘คนฺตฺวา วิสยเทสํ ตํ, ผริตฺวา คณฺหตีติ เจ’’ติ ตํ จกฺขุโสต ทฺวยํ ทูเรวิสยานํ อุปฺปนฺนเทสํ ผริตฺวา คณฺหตีติ เจวเทยฺยาติ อตฺโถ. ทูเรฐตฺวา ปสฺสนฺโต สุณนฺโต จ มหนฺตมฺปิปพฺพตํ เอกกฺขเณ ปสฺสติ, มหนฺตํปิ เมฆสทฺทํ เอกกฺขเณ สุณาติ. ตสฺมา อุภยํ อสมฺปตฺตโคจรนฺติ วิญฺญายติ. อิมสฺมึ วจเน ฐตฺวา อิทํ ปริกปฺปวจนํ ทสฺเสติ ตํ ทฺวยํ วิสยปฺปเทสํ คนฺตฺวา มหนฺตํปิ ปพฺพตํ วา เมฆสทฺทํ วา ผริตฺวา คณฺหาติ. ตสฺมา มหนฺตํปิ ปสฺสติ, สุณาติ. น อสมฺปตฺตโคจรตฺตา มหนฺตํ ปสฺสติ สุณาตีติ โกจิ วเทยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อธิฏฺฐานวิธาเนปิ ตสฺส โส โคจโร สิยาติ. เอวํสติ, ทิพฺพจกฺขุ ทิพฺพโสตาภิญฺญานํ อธิฏฺฐานวิธาเนปิ โส รูปสทฺทวิสโย ตสฺส ปสาทจกฺขุโสตสฺส โคจโร สิยาติ อภิญฺญาธิฏฺฐาน กิจฺจํ นาม นตฺถิ. จกฺขุโสตํ เทวโลกมฺปิ คนฺตฺวา ทิพฺพรูปมฺปิ ทิพฺพสทฺทมฺปิ คณฺเหยฺย. น ปน คณฺหาติ. ตสฺมา ตสฺส วิสยเทสคมนญฺจ มหนฺตเทสผรณญฺจ น จินฺเตตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ.

197. 色之分别(Rūpavibhāge)。“首先为了开示一法门”，是从色之分别开始开示的。由此显示，一法门之色之分别尚未成立。此说不相符。何以不相符？故说“将说”等。“智者以内在(ajjhattika)等差别而分别”者，以此可知，一切色法以内在与外在(bāhira)之方式分为二种，如是二法门即名为色之分别法门。故说其不相符。再者，在圣典(pāḷi)中，于有因法(sahetukā dhammā)、无因法(ahetukā dhammā)等二法中，一切色法唯是无因，非有因等之限定，亦是色之分别，当如是理解。“其余者”，指欲界(kāmāvacara)等。“由生起之缘(paccaya)”者，此是主要之语。扶持(upatthambhaka)等之缘亦当摄取。“共集者”，即相互聚集。“所作之义”，即成就。在“若法”等句中。“已断者”，以斩断、破坏等方式断除。“当彼存在时”，即集(samudaya)之断除存在时。为显示作用缘、阿罗汉性(arahatta)及可能性二种义，故说“无机会”等。“彼之境界”者，即色境。“如是者”，即如是存在。“未来将断”者，其义是为令未来世不再生起，即于此世断除。故说“根已断”等。“如断多罗树(tāla)桩”者，将如被截断之多罗树桩般。“令其再次不存在”者，令其再次不存在。“明显者”，以见等特殊作用而显现。“依止彼”者，即依止彼法。在《阐明》(Vibhāvanī)的文句中。“内在色”者，词之抽取。缘自身而生起者为内在(ajjhatta)。以“即所谓自身”等句显示“内在”之义。此说不善。何以故？因为内在法与内在法之间将没有差别，故有此将说之原因。“门色(dvārarūpa)之名者”，词之抽取句。何以名为门色？故说“次第”等。他处亦是此理。“为护持说法之差别”者，为护持二法门说法之差别故。其中，说法之差别是：在色品(rūpakaṇḍa)中，说五识之所依色(vatthurūpa)与非所依色、所缘色(ārammaṇarūpa)与非所缘色，而未说意识(manoviññāṇa)。若说意识，则在所缘二法门中，意识之所缘色与非所缘色之二法门将不可得。此即名为说法之差别。在所依二法门中，虽有以心所依色(hadayavatthu)而得之意识二法门，但未说。“粗性故者”，是就细微色(sukumarūpa)而言。“虽远亦生起者”，如细微色虽在自身生起，亦难迅速以智了知，此亦如是。然而此色虽远亦生起。“可把握性者”，其意是能以智把握。在《阐明》的文句中。“由自身及所依的方式”者，即由自身及作为所依的大种(mahābhūta)。其中，自身到达者，即触界(phoṭṭhabbadhātu)。由所依方式到达者，即香、味。二者皆非到达者，即眼与色、耳与声。有相对性者，有相互接触者，此是连结。彼等亦非仅是其他种类，此是关联。“助益与损害”者，为增长而助益，为衰退等而损害。“任何者”，摄取四种生起之色(catusamuṭṭhānika-rūpa)。“执取与执着”者，由贪(taṇhā)与慢(māna)执取为“此是我所、此是我”等，由邪见(diṭṭhi)执着为“此是我之我”。“恒时生起者”，由一生成业，从结生(paṭisandhi)刹那开始，恒时生起。“施设者”，即被称说。“义之差别觉”，色所缘之作用差别觉。“非到达者”，所缘处自身未到达，或自身之处所缘未到达。其中，显示所缘之未到达者，说“彼处”等。如是，在耳与声相互接触而生起时。“唯由到达者”，唯为到达。如是，水亦唯由到达为缘，此是连结。其语源分析是：“以薄弱的地界为其所依”。“眼者”，即眼之。“至于耳，如何？”耳之非到达之摄取如何明显？唯由到达之摄取是明显。故说“彼处”等。从右侧听闻，其意是立于塔庙(cetiya)等东方者。“触击与摩擦”，在耳中之触击速度。“彼等者”，或近或远而立者。纵使远处者，久后方闻，此是主张。何以不直闻而从右侧或北侧听闻？难道会听不到吗？此是疑问。为解释此，说“复次”等。在《阐明》的文句中。“若前往彼所缘处，遍取”者，其义是：有人会说，彼眼耳二者，前往远处所缘之生起处，遍布而摄取。远处站立者，亦能一时见大山，一时闻大雷声。故二者是非到达之所缘。立于此说，（作者）显示了此假想之言：彼二者前往所缘处，遍布而摄取大山或雷声，故能见大、闻大。是说有人会言：“并非因其是非到达之所缘，故能见大、闻大。”在决意(adhiṭṭhāna)中，彼亦为其所缘。如是，在天眼(dibbacakkhu)、天耳(dibbasota)神通(abhiññā)的决意中，彼色、声所缘亦将成为彼净眼(pasādacakkhu)、净耳(pasādasota)的所缘，那么神通决意的作用便不存在了。眼耳亦能前往天界(devaloka)，摄取天色与天声。然而不摄取。故说不应思惟彼所缘处之前往及大处之遍取。

รูปวิภาคานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

色分别随释终。

๑๕๘. รูปสมุฏฺฐาเน. สุตฺตนฺเตสุ เจตนาสมฺปยุตฺตา อภิชฺฌาทโยปิ กมฺมนฺติ วุตฺตา. เต ปน ปฏฺฐาเน กมฺมปจฺจยํ ปตฺวา ตปฺปจฺจยกิจฺจํ น สาเธนฺติ, เจตนา เอว สาเธตีติ อาห ‘‘สา เยวา’’ติอาทึ. ‘‘ตํ สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ’’ติ เหตูหิ จ เหตุสมฺปยุตฺตกธมฺเมหิ จ สมุฏฺฐานานญฺจ รูปานนฺติ อตฺถวเสน เจตสิกธมฺมานมฺปิ [Pg.212] รูปสมุฏฺฐาปกตา สิทฺธา โหติ. โส หิ อุทยติ ปสวตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กปฺปสณฺฐาปนวเสนา’’ติ กปฺปปฺปติฏฺฐาปนวเสน. อชฺฌตฺติกสทฺโท ฉสุ จกฺขาทีสุ อชฺฌตฺติกายตเน สฺเวว ปวตฺตติ. อิธ ปน สกลํ อชฺฌตฺตสนฺตานํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อชฺฌตฺต สนฺตาเนติ ปน วตฺตพฺพํ’’ติ. ‘‘ขเณ ขเณ’’ติ วิจฺฉาวจนํ. ‘‘วิจฺฉา’’ติ จ พหูสุขเณสุ พฺยาปนนฺติ อาห ‘‘ตีสุตีสุขเณสู’’ติ.

158. 色之生起。在经藏中，说与思相应的贪等亦是业。然而，彼等在《发趣论》(Paṭṭhāna)中虽达到业缘，却不能成就彼缘之作用，唯有思才能成就，故说“唯有它”等。“彼等生起之色”，其义是：由因及与因相应之法所生起之诸色，以此义，心所法亦能生起色法，此理即成立。彼之生起、产生，是如此关联。“依劫之安立方式”，是指依劫之建立方式。“内在”此词在眼等六内在处中，唯在彼等中起作用。然而在此处，是意指整个内在相续，故说“应当说内在相续”。“刹那刹那”，是“间断”之语。“间断”，是指遍布于众多刹那中，故说“三刹那、三刹那”。

ยมกปาเฐสุ. ยสฺส วา ปน ปุคฺคลสฺส. ‘‘นิรุชฺฌตี’’ติ ภงฺคกฺขณ สมงฺคิตมาห. ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ อุปฺปาทกฺขณ สมงฺคิตํ. ‘‘อิตี’’ติ อยํ ปุจฺฉา. ‘‘โน’’ติ ปฏิกฺเขโป. สมุทยสจฺจสฺส ภงฺคกฺขเณ ทุกฺขสจฺจภูตสฺส รูปสฺสวา นามสฺสวา อุปฺปาโท นาม นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺส กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ยสฺส อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตีติ ทฺเว ปาฐาคเหตพฺพา. ‘‘โน’’ติ กุสลากุสล ธมฺมานํ อุปฺปาทกฺขเณ อพฺยากตภูตานํ รูปานํ วา นามานํ วา นิโรโธ นาม นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. เตสุปาเฐสุ เกสญฺจิวาทีนํ วจโนกาสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อรูปภวํ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เจ’’ติ โกจิวาที เจวเทยฺย. ‘‘นา’’ติ น วตฺตพฺพํ. ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ จ อุทฺธฏา สิยุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิตรตฺถ จา’’ติ ตโต อิตรสฺมึ ยสฺส กุสลา ธมฺมาติอาทิปาเฐ จ. ‘‘ตมฺปิ นา’’ติ ตมฺปิ วจนํ น วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปุริมโกฏฺฐาเส’’ติ อสญฺญสตฺตานํ เตสํ ตตฺถาติ อิมสฺมึ ปุริมปกฺเขติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส’’ติ สพฺเพสํ จวนฺตานํ ปวตฺเต จิตฺตสฺสภงฺคกฺขเณติ อิมสฺมึ ปจฺฉิม ปกฺเข. จวนฺตานํ อิจฺเจว วุตฺตํ สิยา, น ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณติ, โน จ น วุตฺตํ, ตสฺมา วิญฺญายติ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ รูปชีวิตินฺทฺริยมฺปิ น อุปฺปชฺชตีติ. รูปชีวิตินฺทฺริเย จ อนุปฺปชฺชมาเน สติ, สพฺพานิ กมฺมชรูปานิ อุตุชรูปานิ อาหารชรูปานิ จ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺตีติ วิญฺญาตพฺพํ โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส’’ติ สพฺเพสํ จวนฺตานํ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณติ อิมสฺมึ ปจฺฉิมปกฺเข. ตตฺถ จ ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณติ อิทํ อธิปฺเปตํ. เอวํ ปาฬิสาธกํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยุตฺติสาธกํ ทสฺเสนฺโต [Pg.213] ‘‘ยสฺมา จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตสฺสา’’ติ อานนฺทา จริยสฺส มูลฏีกาการสฺส. วิภาวนิยํ. ภงฺเค รูปสฺส นุปฺปาโท, จิตฺตชานํ วเสน วา. อารุปฺปํ วาปิ สนฺธาย, ภาสิโต ยมกสฺส หิ. น จิตฺตฏฺฐิติ ภงฺเค จ, น รูปสฺส อสมฺภโว. ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘น หิ น จิตฺตฏฺฐิตี’’ติ จิตฺตสฺสฐิติ นาม น หิ นตฺถิ. ‘‘ภงฺเคจา’’ติ จิตฺตสฺสภงฺคกฺขเณ จ. ตํ อสมฺภาเวนฺโต ‘‘ยมกปาฬิโย ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา’’ติ เอเตน ปาฬิสํสนฺทนา นาม ครุกตฺตพฺพาติ ทีเปติ. ‘‘คมฺภีโร จ สตฺถุ อธิปฺปาโย’’ติ เอเตน อตฺตานํ สตฺถุมตญฺญุํ กตฺวา อิทํ สนฺธาย เอตํ สนฺธายาติ วตฺตุํ ทุกฺกรนฺติ ทีเปติ. ‘‘สุทฺธํ อรูปเมวา’’ติ สุทฺธํ อรูปปฺปฏิสนฺธึ เอว. ฉ จตฺตาลีสจิตฺตานิ รูปํ ชเนตุํ น สกฺโกนฺติ. เอวํ สติ อรูปวิปากวชฺชิตนฺติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อรูปวิปากาปนา’’ติอาทึ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘เหตุโน’’ติ รูปวิราคภาวนา กมฺมสงฺขาตสฺส เหตุสฺส. ‘‘ตพฺพีธุรตายา’’ติ รูปวิรุทฺธตาย. รูปารูปวิราคภาวนาภูโต มคฺโค. เตน นิพฺพตฺตสฺส. รูโปกาโส นาม กามรูปภโว. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘เอกูน น วุติภวงฺคสฺเส วา’’ติ ปวตฺติกาเล รูปชนกสฺส เอกูน น วุติภวงฺค จิตฺตสฺสาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปน อรูปวิปากํ ปวตฺติกาเลปิ รูปชนกํ น โหตีติ อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทึ. เกจิ ปน ปฏิสนฺธิ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ รูปํ ปจฺฉาชาต ปจฺจยํ น ลภติ. ฐิติกฺขเณ รูปํ ปรโต ภวงฺคจิตฺตโต ปจฺฉาชาตปจฺจยํ ลภตีติ วทนฺติ. ตํ น คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘น หิ อตฺตนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สยํ วิชฺชมาโน หุตฺวา อุปการโก ปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย. ปจฺฉาชาโต จ ตสฺส เอกเทโส. ‘‘อายุสงฺขารานํ’’ติ อุสฺมาทีนํ. ‘‘ตํ’’ติ ขีณาสวานํ จุติจิตฺตํ. ‘‘ยถาหา’’ติ โส เถโร กึ อาห. ‘‘วุตฺตํ’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อิติ ปน วจนโต อญฺเญสํปิ จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตีติ วิญฺญายตีติ ปธานวจนํ. ปน สทฺโท อรุจิ โชตโก. ‘‘ตถา วุตฺเตปี’’ติ โชเตติ. วจีสงฺขาโร นาม วิตกฺกวิจาโร. กายสงฺขาโร นาม อสฺสาสปสฺสาสวาโต. โส สพฺเพสํปิ กามสตฺตานํ จุติ จิตฺตสฺส [Pg.214] อุปฺปาทกฺขเณ จ ตโต ปุริมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ จ นนิรุชฺฌตีติ วจเนน จุติจิตฺตโต ปุพฺพภาเคเยว อสฺสาสปสฺสาสานํ อภาวํ ญาเปติ. นนุ อิมิสฺสํ ปาฬิยํ จุติกาเล อสฺสาสปสฺสาสสฺส อภาวํ วทติ. อญฺเญสํ จิตฺตชรูปานํ อภาวํ น วทติ. ตสฺมา อิมาย ปาฬิยา สพฺเพสมฺปิ จุติจิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสํ น ชเนตีติ วิญฺญายติ. น อญฺญานิ จิตฺตชรูปานีติ โจทนา. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. น หิ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตสฺส กายสงฺขาร สมุฏฺฐาปนํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘คพฺภคมนาทิวินิพทฺธาภาเว’’ติ มาตุกุจฺฉิมฺหิ คตสฺส อสฺสาสปสฺสาโส น อุปฺปชฺชติ, ตถา อุทเก นิมุคฺคสฺส. พาฬฺหํ วิสญฺญีภูตสฺส. จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชนฺตสฺส. นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตสฺส. รูปารูปภเว ฐิตสฺสาติ. ตสฺมา เอเตคพฺภคมนาทโย อสฺสาสปสฺสาสํ วินิพทฺธนฺติ นีวาเรนฺตีติ คพฺภคมนาทิวินิพทฺธา. เตสํ อภาโวติ วิคฺคโห. วินา อิเมหิ การเณหิ อสฺสาสปสฺสาสสฺส จ อญฺญจิตฺตชรูปานญฺจ วิเสโส นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. อญฺญํปิ ยุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘จุโต จา’’ติอาทินา. จุโต จ โหติ, อสฺส จิตฺตสมุฏฺฐาน รูปญฺจ ปวตฺตตีติ น จ ยุตฺตนฺติ โยชนา. โส จ สุฏฺฐุ โอฬาริโก รูปธมฺโม. อิติ ตสฺมา น สกฺกา วตฺตุํติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิมสฺส อตฺถสฺสา’’ติ วตฺวา ตํ อตฺถํ วทติ ‘‘โอฬาริกสฺสา’’ติอาทินา. ‘‘กตีปย ขณมตฺตํ’’ติ ปนฺนรสขณโสฬสขณมตฺตํ. ‘‘จิตฺตชรูปปฺปวตฺติยา’’ติ จิตฺตชรูปปฺปวตฺตนโต. ทุพฺพลา โหนฺติ, ตทา ปญฺจารมฺมณานิปิ ปญฺจทฺวาเรสุ อาปาตํ นาคจฺฉนฺติ. ‘‘ปจฺจยปริตฺตตาย วา’’ติ ตทา ปจฺฉาชาตปจฺจยสฺส อลาภโต วุตฺตํ. ทุพฺพลา โหนฺติ. ตทา ทุพฺพลตฺตา เอว ปญฺจารมฺมณานิ ปญฺจทฺวาเรสุ อาปาตํ นาคจฺฉนฺติ. ปริโยสาเนปิ เอกจิตฺตกฺขณมตฺเต. วตฺถุสฺส อาทิอนฺตนิสฺสิตานิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ อาทิมฺหิ นิสฺสิตานิ. มรณาสนฺนกาเล อนฺเต นิสฺสิตานิ. สมทุพฺพลานิ เอว โหนฺติ. ตสฺมา ยถา สพฺพปฏิสนฺธิจิตฺตมฺปิ รูปํ น ชเนติ, ตถา สพฺพจุติจิตฺตมฺปิ รูปํ น ชเนตีติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. ‘‘ปาฬิวิโรธํ’’ติ ปุพฺเพ ทสฺสิตาย สงฺขาร ยมกปาฬิยา วิโรธํ[Pg.215].‘‘การณํ วุตฺตเมวา’’ติ จิตฺตญฺหิ อุปฺปาทกฺขเณ เอว ปริปุณฺณํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา พลวํ โหตีติ วุตฺตเมว. ‘‘ตํ’’ติ อปฺปนาชวนํ. อจลมานํ หุตฺวา. ‘‘อพฺโพกิณฺเณ’’ติ วีถิจิตฺต วาเรน อโวกิณฺเณ. น ตถา ปวตฺตมาเนสุ องฺคานิ โอสีทนฺติ, ยถา ฐปิตาเนว หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. ‘‘น ตโตปรํ’’ติ ตโต อติเรกํ รูปวิเสสํ น ชเนติ. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิจิตฺตํ. ‘‘อุตฺตรกิจฺจํ’’ติ อุปรูปริกิจฺจํ. ‘‘อฏฺฐ ปุถุชฺชนานํ’’ติ อฏฺฐ โสมนสฺส ชวนานิ หสนํปิ ชเนนฺติ. ฉ ชวนานิ ปญฺจชวนานีติ อธิกาโร. เตสํ พุทฺธานํ. สิตกมฺมสฺสาติ สมฺพนฺโธ. สิตกมฺมํ นาม มิหิตกมฺมํ. ‘‘การณํ วุตฺตเมวา’’ติ ‘รูปสฺส ปน อุปตฺถมฺภกภูตา อุตุอาหารา ปจฺฉาชาตปจฺจย ธมฺมา จ ฐิติกฺขเณ เอว ผรนฺตี’ติ เอวํ การณํ วุตฺตเมว. ‘‘อุตุโน พลวภาโว’’ติ รูปุปฺปาทนตฺถาย พลวภาโว. สนฺตติฐิติยา พลวภาโว ปน ปจฺฉาชาตปจฺจยายตฺโต โหติ. รูปํ น สมุฏฺฐาเปยฺย. โน น สมุฏฺฐาเปตีติ อาห ‘‘วกฺขติ จา’’ติอาทึ. อชฺฌตฺต สนฺตานคโต จ พหิทฺธาสนฺตานคโต จ ทุวิธาหาโรติ สมฺพนฺโธ.

《双论》的章节中。于何等人……。“灭”是指与坏灭刹那相应；“生”是指与生起刹那相应。“如是”是提问；“不”是驳斥。此谓：于集谛的坏灭刹那，作为苦谛的色法或名法，其“生”实不存在。“于何等人，善法生起”、“于何等人，不善法生起”，应取此二种读法。“不”是指：于善、不善法生起的刹那，作为无记的色法或名法，其“灭”实不存在。在这些读法中，为示某些论师的言论空间，而说“无色有(arūpabhava)”等。“若(ce)”是“若有某论师说”。“非(nā)”是“不应说”。“生起”亦被引述，此为关联。“于其他情况亦尔”是指在“于何等人，善法……”等其他读法中。“彼亦非”意为：彼言亦不应说。“于前分”意指“于无想有情，彼等于彼处”此前半部分。“于后分”是指“于一切死殁者，于最后生起之心的坏灭刹那”此后半部分。或许只说“于死殁者”，而非“于最后生起之心的坏灭刹那”，然亦非未说，是故可知：于最后生起之心的坏灭刹那，色命根(rūpajīvitindriya)亦不生起。意谓：当色命根不生起时，当知一切业生色(kammajarūpa)、时节生色(utujarūpa)及食生色(āhārajarūpa)于心的坏灭刹那皆不生起。“于后分”是指“于一切死殁者，于最后生起之心的坏灭刹那”此后半部分。此处意指“于最后生起之心的坏灭刹那”。如是展示圣典的证明后，今为展示义理的证明而言“又，因为……”等。“彼”是指阿难(Ānanda)阿阇梨，即《根本疏》的作者。于《辨析》(Vibhāvaniyaṃ)中说：“于坏灭时色不生，或依心生法，或亦关联无色界，此乃为《双论》所说。非心住，于坏灭时，亦非色不有。”其中，“非无心住”是指心住并非没有。“于坏灭时”是指于心的坏灭刹那。为破斥此说，而言“然《双论》圣典……”等。“义异文异”以此显示：圣典的对勘应被尊重。“导师意趣深”以此显示：自称为了解导师意趣者，难言“关联此”、“关联彼”。“纯无色”即纯粹的无色结生。四十六心不能生色。既然如此，为何说“除无色异熟”？答曰：“然无色异熟……”等。《辨析》的读法中。“因”是指名为“业”的修习离色之因。“因其远离”是指因其与色相违。成为修习离色、离无色之道的。由彼所生的。名为“色处”者，即欲有、色有。《辨析》的读法中。“或八十九有分”意为：于生命期能生色的八十九有分心。然无色异熟于生命期亦不生色，故说“于彼……”等。有些人说：结生心于生起刹那，色不得后生缘；于住立刹那，色从其后的有分心获得后生缘。为示不应取此说，而言“非由自身……”等。自身存在而起助益作用的缘，即有缘。后生缘是其一部分。“寿行”是指暖等。“彼”是指漏尽者的死心。“如其所说”是指彼长老说了什么。“已说”是指在义注中已说。由此“然”字可知，其他人的死心亦不生起色法，此为主要之说。“然”字显示不认同。“虽如是说”亦显示此义。名为“语行”者，即寻、伺。名为“身行”者，即入出息风。经由“彼于一切欲界有情的死心生起刹那及其前一心生起刹那不灭”之语，显示了入出息于死心之前分即已不存。质问：此圣典难道不是只说死时入出息不存，而未说其他心生色不存吗？因此，由此圣典可知：一切死心皆不生入出息，而非不生其他心生色。为驳斥此说，而言“诚非……”等。关联为：能生色之心，并非生起身行。“于无入胎等束缚时”是指：入母胎者，入出息不生；同样，潜入水中者、重度昏迷者、入第四禅者、入灭尽定者、住于色无色有者亦然。因此，此等入胎等事束缚、阻止入出息，故称“入胎等所缚”。其（复合词的）分析为“彼等之无”。此谓：除此等原因外，入出息与其他心生色并无差别。又以“死殁者……”等显示另一义理。其结构为：“既已死殁，其心生色亦转起”，此不合理。彼色法又极其粗显。因此，关联为：不可如是说。说了“此义”后，以“粗显者……”等言说其义。“若干刹那量”是指十五或十六刹那量。“由心生色转起”是指从心生色转起之时。它们变得微弱，彼时五所缘亦不现于五门。“或因缘微少”是指彼时因未得后生缘而说。它们变得微弱。彼时正因微弱，五所缘不现于五门。于终结时亦仅一心刹那量。依止于（心）所依之初（即结生刹那）与后（即临死之时）者，皆同样微弱。是故可知：如一切结生心不生色，一切死心亦不生色。“与圣典相违”是指与前所示的《行双论》(Saṅkhārayamaka)圣典相违。“原因已说”是指“心于生起刹那即得圆满之缘而有力”此原因已说。“彼”是指安止速行。成为不动摇者。“不间断”是指不被心路过程所间断。诸（禅）支于如是转起时并不沉没，而如已安立者般转起。“不于其后”是指不于其后产生额外的色差别。“任何”是指任何心。“后续作用”是指其上的作用。“八凡夫”是指八喜俱速行亦能生笑。此为关于六速行、五速行的限定。于彼诸佛。“微笑业”，此为关联。名为“微笑业”者，即含笑之业。“原因已说”是指“然，作为色之支助者的时节、食及后生缘法，仅于住立刹那遍满”此原因已说。“时节有力”是指为生色而有力。然为相续安住而有力，则依于后生缘。色将不生起。不，它会生起，故说“且将说……”等。内在相续所摄与外在相续所摄，此为二种食，此为关联。

เอตฺถจาติอาทีสุ. อุตุ ปญฺจวิโธ. อชฺฌตฺตสนฺตาเน จตุชวเสน จตุพฺพิโธ, พหิทฺธา สนฺตาเน อุตุชวเสน เอโก. ตถา อาหาโรปิ ปญฺจวิโธ. เตสุ ฐเปตฺวา พหิทฺธาหารํ อวเสสานํ อชฺฌตฺต สนฺตาเน รูปสมุฏฺฐาปเน วิวาโท นตฺถิ. พหิทฺธาหารสฺส ปน อชฺฌตฺตสนฺตาเน รูปสมุฏฺฐาปเน วิวาโท อตฺถีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘อุตุโอชานํ วิยา’’ติ อุตุโอชานํ อชฺฌตฺตสนฺตาเน รูปสมุฏฺฐาปนํ วิย. อฏฺฐกถาปาเฐ. ‘‘ทนฺตวิจุณฺณิตํ ปนา’’ติ ทนฺเตหิ สงฺขาทิตฺวา วิจุณฺณํ กตํ ปน. ‘‘สิตฺถํ’’ติ ภตฺตจุณฺณสิตฺถํ. ฏีกาปาเฐ. ‘‘สา’’ติ พหิทฺธา โอชา. ‘‘นสงฺขาทิโต’’ติ น สุฏฺฐุขาทิโต. ‘‘ตตฺตเกนปี’’ติ มุเขฐปิตมตฺเตนปิ. ‘‘อพฺภนฺตรสฺสา’’ติ อชฺฌตฺตาหารสฺส. ‘‘อฏฺฐอฏฺฐรูปานิ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ อุปตฺถมฺภนวเสน สมุฏฺฐาเปติ, ชนน วเสน ปน อชฺฌตฺติกาหาโร เอว สมุฏฺฐาเปตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อุปาทินฺนกา’’ติ อชฺฌตฺต สมฺภูตา วุจฺจนฺติ. พหิทฺธา โอชาปิ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ [Pg.216] เยวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตนอุตุนา’’ติ อชฺฌตฺต อุตุนา. ‘‘เสทิยมานา’’ติ อุสฺมาปิยมานา. ‘‘ตาย จ โอชายา’’ติ อชฺฌตฺต โอชาย. ‘‘เมทสิเนหุปจย วเสนา’’ติ เมทโกฏฺฐาสรสสิเนห โกฏฺฐาสานํ วฑฺฒนวเสน. อิตรานิ ปน ตีณิรูปสมุฏฺฐานานิ. ปาฬิปาเฐ. ‘‘อินฺทฺริยานี’’ติ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริย รูปานิ. ‘‘วิหาโร’’ติ สมาปตฺติ เอว วุจฺจติ. สมาปตฺติ จิตฺเตน ชาตตฺตา ตานิ อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺน นีติ กตฺวา กสฺมา วุตฺตนฺติ ปุจฺฉติ. ‘‘อุปจริตตฺตา’’ติ ฐานูปจาเรน โวหริตตฺตา. ‘‘เตสํ น วนฺนํ’’ติ อินฺทฺริยรูปานํ. นิธิกณฺฑปาเฐ. สุนฺทโร วณฺโณ ยสฺสาติ สุวณฺโณ. สุวณฺณสฺส ภาโว สุวณฺณตา. ตถาสุสฺสรตา. ‘‘สโร’’ติ จ สทฺโท วุจฺจติ. ‘‘สุสณฺฐานํ’’ติ องฺคปจฺจงฺคานํ สุฏฺฐุสณฺฐานํ. ‘‘สุรูปตา’’ติ สุนฺทรรูปกายตา. ‘‘ยถา’’ติ เยนอากาเรน สณฺฐิเต สติ. ตถา เตน อากาเรน สณฺฐิตา โหตีติ โยชนา.

于此等处。时节有五种。于内相续中，依四因而有四种；于外相续中，依时节因而有一种。如是，食亦有五种。其中，除去外食，其余者于内相续中生起色法，无有争议。然而，外食于内相续中生起色法，则有争议。为示此义，故说“于此”等语。“如时节食素”，是说如时节食素于内相续中生起色法。于义注(Aṭṭhakathā)文中：“齿所嚼碎”，是说以齿嚼碎之物。“饭粒”，是说饭食碎末。于复注(Ṭīkā)中：“彼”，是说外在之食素。“未充分咀嚼”，是说未彻底嚼碎。“仅经接触”，是说仅于口中停留片刻。“阿邦答勒(Abbhantarassā)的”，是说内食的。“生起十八种色法”，是说以支持之方式生起；若以产生之方式，则唯有内食能生起色法，此是其义。“有执受”，是说内生者。外食之食素亦能生起色法，此是关联。“由彼时节”，是说由内时节。“受热”，是说受暖作用。“由彼食素”，是说由内食素。“以脂肪增长之方式”，是说以脂肪、浆液、油性部分增长之方式。其余三种是色法之生起因缘。于圣典(Pāḷi)文中：“诸根”，是说眼等根色。“住”，唯指等至。由等至心而生，彼诸根清净，（既然如此）为何这么说？——如此提问。“因转喻”，是说由处所的转喻而说。“非彼等之色泽”，此中“彼等”是指根色。于《宝藏经》(Nidhikaṇḍa)文中：其色美好者为善色(suvaṇṇo)。善色之为善色性(suvaṇṇatā)。如是，妙音性(sussaratā)。“音”(saro)即是声音。“妙形”(susaṇṭhānaṃ)，是说肢体之善安布。“端严”(surūpatā)，是说具美好身形。“如”(yathā)，是说当依某种形态安住时，即依彼形态而安住，此是其结合(yojanā)。

ลหุตาทิตฺตเย. ทนฺธตฺตาทิกรานํ ธาตุกฺโขภานํ ปฏิปกฺเขหิ ปจฺจเยหิ สมุฏฺฐาตีติ วิคฺคโห. ‘‘เอตสฺสา’’ติ ลหุตาทิตฺตยสฺส วุตฺตา. ตสฺมา เอตํ ลหุตาทิตฺตยํ กมฺมสมุฏฺฐานนฺติ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยมเกสุปิ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺเนเนว คหิโต’’ติ ยสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส โสตายตนํ อุปฺปชฺชตีติ. สจกฺขุกานํ อโสตกานํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชตีติอาทีสุ อุปฺปาทวาเร ปฏิสนฺธิวเสน, นิโรธวาเร จุติวเสน อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํว วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อกมฺมชานํ ปวตฺติกาเล กาลเภโท วุตฺโตติ. ‘‘กมฺมวิปากชา อาพาธาติ วุตฺตํ’’ติ วีถิมุตฺตสงฺคเห อุปจฺเฉทกกมฺมทีปนิยํ ‘อตฺถิ วาต สมุฏฺฐิตา อาพาธา. ล. อตฺถิ กมฺมวิปากชา อาพาธา’ติ วุตฺตํ. ตานิ อุปปีฬกุปฆาตก กมฺมานิปิ วิปตฺติโย ลภมานานิ เอว โขเภตฺวา นานาพาเธ อุปฺปาเทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. สรีเร ฐนฺติ ติฏฺฐนฺตีติ สรีรฏฺฐกา. ‘‘ตทนุคติกานิ เอว โหนฺตี’’ติ กมฺมชาทีนิปิ ขุพฺภิตานิ เอว โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. เอเตน อฏฺฐสุ การเณสุ เยนเกนจิการเณน จกฺขุโรคาทิเก อาพาเธ [Pg.217] ชาเต ตสฺมึ องฺเค ปวตฺตานิ สพฺพานิ โรคสมุฏฺฐานานิ อาพาธภาวํ คจฺฉนฺติเยว. เอวํ สนฺเตปิ ตปฺปริยาปนฺนานิ กมฺมชรูปานิ ตทนุคติกภาเวน อาพาธภาวํ คจฺฉนฺติ, น อุชุกโต กมฺมวเสนาติ ทีเปติ. กมฺมสมุฏฺฐาโน อาพาโธ นาม นตฺถิ. ตถาปิ อฏฺฐสุ อาพาเธสุปิ อตฺถิ วาตสมุฏฺฐานา อาพาธาติอาทีสุ วิย อตฺถิ กมฺมสมุฏฺฐานา อาพาธาติ อวตฺวา อตฺถิ กมฺมวิปากชา อาพาธาติ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปปีฬโก ปฆาตกกมฺมานํวเสน อุปฺปนฺโน โยโกจิธาตุกฺโขโภ สุตฺตนฺตปริยาเย น กมฺมวิปาโกติ วุจฺจติเยว. ตโต ชาโต โยโกจิ อาพาโธ กมฺมวิปากโชติ วุตฺโตติ. สุคมฺภีรมิทํฐานํ. สุฏฺฐุวิจาเรตฺวา กเถตพฺพํ. ‘‘ยโต’’ติ ยสฺมา กมฺมสมุฏฺฐานา พาธปจฺจยา. ล. ลพฺภมาโน สิยา. เกวลํ โส กมฺมสมุฏฺฐาโน อาพาโธ นาม นตฺถีติ โยชนา. ‘‘อวิหึสา กมฺมนิพฺพตฺตา’’ติ เมตฺตากรุณากมฺมนิพฺพตฺตา. สุวิทูรตายเจว นิราพาธา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สณฺฐิติยา’’ติ ทุกฺโขภนีเย วิเสสนปทํ. เหตุปทํ วา ทฏฺฐพฺพํ. โขเภตุํ ทุกฺกรา ทุกฺโขภนียา. ‘‘กามํ’’ติ กิญฺจาปีติ อตฺเถ นิปาตปทํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

于轻快等三法中。由对治迟缓等界扰动的诸对治缘而生起，此是其语源分析。“此的”，是说轻快等三法。是故，此轻快等三法应说是业所生起，此是其义。“于《双论》(Yamaka)中亦唯取现在世”，是说：“当眼处生起时，耳处亦生起耶？”对于有眼无耳而将投生之众生，彼等眼处生起等情形中，于生起之部分，以结生而言；于灭尽之部分，以死亡而言，皆唯指现在世，此是其义。非业生者于生命延续时，说明时间差别。“业异熟所生之病痛已说”，是说于《脱离道概要》(Vīthimuttasaṅgaha)中，在阐明断绝业(upacchedakakamma)时曾说：“有风所生之病痛……有业异熟所生之病痛。”彼等压迫性、破坏性之业，即使于衰败时，亦能扰动诸界而生起种种病痛，此是关联。住于身体中，故名为身住者。“彼等亦随之（被扰动）”，是说业生等亦被扰动，此是其义。由此，于八种原因中，无论以何种原因生起眼病等病痛时，于彼肢体上发生之彼等病源皆会成为病痛。即便如是，彼等属于该范围之业生色法，亦会以随之而起的方式成为病痛，而非直接由业力所致，此是说明。名为业所生之病痛并不存在。同样，于八种病痛中，虽说“有风所生之病痛”等，却不说“有业所生之病痛”，而说“有业异熟所生之病痛”。其中，由压迫性、破坏性业力所生之任何界扰动，于经教传统中不称为业异熟。由此所生之任何病痛，方称为业异熟所生。此是极深奥之处，应善加思虑后解说。“由于”，是说：“因为业所生的（色法）是病痛之缘。”……或许可得。总之，名为业所生之病痛并不存在，此是解释。“不害是业所生”，是说慈悲是业所生。由于远离（危害），故能无有病痛，此是关联。“安住”，是“难以扰动”的修饰词，或应视为原因词。难以扰动，故名为“难扰动”。“虽然”(kāmaṃ)，是“即使”之义，属于语气词。其余于此易于理解。

‘‘วุจฺจเต’’ติอาทีสุ. รูปปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยกิจฺจํ ติวิธํ. ชนนญฺจ อุปตฺถมฺภนญฺจ อนุปาลนญฺจ. ตตฺถ ชนนกิจฺจํ ชเนตพฺพานํ ชาติกฺขเณ เอว ลพฺภติ. เสสทฺวยํ ปน ฐิติกฺขเณปิ ลพฺภติ. ภงฺคกฺขเณ ปน สพฺพํ ปจฺจยกิจฺจํ นตฺถิ. ตตฺถ ชนนกิจฺจวเสน วิจาเรนฺโต ‘‘รูปชนกานํ’’ติอาทิมาห. ‘‘อปิจา’’ติอาทีสุ. ‘‘ตาสํ’’ติ อุปจยสนฺตตีนํ, ชรตา อนิจฺจตานญฺจ. ‘‘เตสู’’ติ กุโตจิ สมุฏฺฐาเนสุ. อิธ ปน อภิธมฺมตฺถ สงฺคเหปน. ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติ ปจฺจยวิเสเสน อทิสฺสมานวิเสสตฺเถปิ. ‘‘สารตร’’นฺติ อติสารภูตํ. ‘‘เสยฺโย’’ติ เสฏฺโฐ.

“被称为”等句中，色缘法的作用有三种：生起、支持与护持。其中，生起作用仅于所生法之生起刹那获得，其余二者则亦于住刹那获得。然于坏灭刹那，一切缘的作用皆不存在。于此处，就生起作用而论，说了“生色法者”等。“又”等句中，“彼等”指增长相续、老与无常。“于彼等中”指于任何生起处。此处则是摄阿毗达摩(abhidhamma)义。“即使如此”，即是即使以缘的差别，其差别义也不可见。“更精要”，即极其精华。“更胜”，即最胜。

รูปสมุฏฺฐานานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

色生起随释终。

๑๖๙. กลาปโยชนายํ[Pg.218]. ‘‘สงฺขาเน’’ติ คณเน. ‘‘เตนา’’ติ สงฺขานฏฺเฐน เอกสทฺเทน ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปิณฺฑี’’ติ เอกคฺฆโน. มูลฏีกาปาเฐ. ‘‘อุปฺปาทาทิปฺปวตฺติโต’’ติ อุปฺปาทาทิวเสน ปวตฺตนโต. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. อุปาทารูปานิ ตฺเวว วุจฺจนฺติ. ‘‘เอวํ วิการปริจฺเฉท รูปานิ จ โยเชตพฺพานี’’ติ ปญฺจวิการรูปานิ กลาปสฺเสว โจปนาทิสภาวา โหนฺติ, น เอกเมกสฺส รูปสฺส. ตสฺมา ตานิ เอเกกสฺมึ กลาเป เอเกกานิ เอว โหนฺติ. ปริจฺเฉทรูปํ ปน กลาปปริยาปนฺนํ รูปํ น โหติ. ตสฺมา ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ กลาปานํ อนฺตรา ตํปิ เอเกกเมว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘จตุนฺนํ มหาภูตานํ นิสฺสยตา สมฺภวโต’’ติ เอตฺถ จตุนฺนํ มหาภูตานํปิ ลกฺขณมตฺเตน นานตฺตํ โหติ, ปวตฺติวเสน ปน เอกคฺฆนตฺตา สงฺขานฏฺเฐนปิ เอโก นิสฺสโยติ วตฺตพฺพเมว. เอวญฺหิสติ เอกสทฺทสฺส อตฺถ จลนํ นตฺถีติ. ‘‘เตน สทฺเทนา’’ติ จิตฺตชสทฺเทน. อตฺตานํ โมเจนฺโต ‘‘อธิปฺปาเยนา’’ติ อาห. เถรสฺส อธิปฺปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ. อตฺตโน อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘สทฺเทนา’’ติ จิตฺตชสทฺเทน. ‘‘ตายวาจายา’’ติ วจีมยสทฺเทนาติ อตฺโถ. ‘‘วิญฺญตฺตี’’ติ วิญฺญาปนํ อิจฺเจวตฺโถ. วิญฺญาเปตีติ วิญฺญาปิโต. ตสฺส ภาโว วิญฺญาวิตตฺตํ. วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท นาม กสฺสจิ มหนฺตํ อตฺถํ จินฺเตนฺตสฺส โสกวเสน วา ตุฏฺฐิวเสน วา พลววิตกฺโก ปวตฺตติ. โส โสกํ วา ตุฏฺฐึ วา สนฺธาเร ตุํ อสกฺโกนฺโต ทุตีเยน สทฺธึ มนฺเตนฺโต วิย อตฺตโน มุเขเยว อพฺยตฺตํ สทฺทํ กตฺวา สมุทีรติ. ปกติชโน ตํ สทฺทมตฺตํ สุณาติ วา น วาสุณาติ. สุณนฺโตปิ อกฺขรํ วา อตฺถํ วา อธิปฺปายํ วา น ชานาติ. ทิพฺพโสเตน วา วิชฺชาโสเตน วาสุณนฺโต อกฺขรํปิ อตฺถํปิ อธิปฺปายํปิ ชานาติ. ชานิตฺวา เอวํปิ เต มโน, อิตฺถํปิ เต มโนติอาทิสติ. อยํ วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท นาม. โส วิญฺญตฺติรหิโต โสตวิญฺเญยฺโยติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺโต. สงฺคหกาโรปน วจีมยสทฺโทนาม วิญฺญตฺติรหิโตติ วา อโสตวิญฺเญยฺโยติ วา นตฺถีติ ปฏิกฺขิปติ. ‘‘อาคเต’’ติ อฏฺฐกถาสุ [Pg.219] อาคเต. ‘‘ปจฺเจตพฺพา’’ติ สทฺธาตพฺพา. ‘‘ฏีกาสุปนสฺสา’’ติ อสฺสสจฺจสงฺเขปสฺส ทฺวีสุฏีกาสุ. อกฺขรญฺจ ปทญฺจ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จาติ ทฺวนฺโท. อปฺปญฺญายมานา อกฺขรปทพฺยญฺชนตฺถา ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘อนฺธทมิฬาทีนํ’’ติ อนฺธชาติกทมิฬชาติกาทีนํ มิลกฺขูนํ. ‘‘อุกฺกาสิตสทฺโท จ ขิปิตสทฺโท จ วมิตสทฺโท จ ฉฑฺฑิตสทฺโท จาติ ทฺวนฺโท. อาทิสทฺเทน ตาทิสา อุคฺคาร หิกฺการ หสิต โรทิตาทโย สงฺคณฺหาติ. เสสเมตฺถสุวิญฺเญยฺยํ.

169. 关于色聚(kalāpa)的组合。“于计算中”(saṅkhāne)即计数(gaṇane)。“以彼”(tenā)是指以计数之义，用一词显示其关联。“聚集”(piṇḍī)即一整体(ekagghano)。于《根本复注》(Mūlaṭīkā)文中：“从生起等之运作”(uppādādippavattito)即依生起等而运作。“如是”(iti)即因此(tasmā)。确实只被称为所造色(upādārūpa)。“应如是组合变异色与限定色”是指五种变异色(vikārarūpa)亦是色聚本身具有生起等自性，而非每一单个色法之自性。因此，于每一色聚中，彼等各唯一。而限定色(paricchedarūpa)非色聚所摄之色。是故当知：于二色聚之间，彼亦唯一。“由四大为所依而有”：此处，四大(mahābhūta)虽仅依特征而有别，然依运作而言，因其为一整体，故依计数之义，亦可说为一所依。如是，“一”词之义则无动摇。“以彼声”(tena saddena)即以心生声(cittajasadda)。为表明己见，（作者）说“依意趣”(adhippāyena)。此即所谓尊者之意趣。为显示自己的意趣，（作者）又说“于此”(ettha pana)等。其中，“以声”(saddena)即以心生声。“以彼语”(tāyavācāyā)意即以语所成声(vacīmayasadda)。“表”(viññatti)即表达之义。“使人知晓”(viññāpeti)即是“已表”(viññāpito)，其状态即是“已表之性”(viññāvitattaṃ)。所谓寻思扩散语(vitakkavipphārasaddo)，是指某人因忧或喜而思量重大之事时，强烈的寻思生起。彼无法承受其忧或喜，犹如与第二人商议般，于自己口中发出不清晰之声而说。常人或闻或不闻此声，纵使听闻，亦不知其音节、意义或意趣。以天耳(dibbasota)或明智耳(vijjāsota)听闻者，则能了知其音节、意义及意趣，了知后说：“汝心如是，汝心如彼”等。此即所谓寻思扩散语。《大义注》(mahāaṭṭhakathā)中说：此声无表，唯耳识所知。《摄要》作者则反驳说：语所成声并非无表，亦非非耳识所知。“传来”(āgate)即于诸义注(aṭṭhakathā)中传来。“应信受”(paccetabbā)即应相信(saddhātabbā)。“于其二复注中”(ṭīkāsupanassa)即于其《谛要》(Saccasaṅkhepa)之二复注(ṭīkā)中。字母(akkhara)、词(pada)、文句(byañjana)及义(attha)为并列复合词。其构词法(viggaho)为：“彼之字母、词、文句、义皆不明了者”。“盲人、泰米尔人等”(andhadamiḷādīnaṃ)即生来为盲的泰米尔(damiḷa)种姓等未开化人(milakkhu)。咳嗽声(ukkāsitasadda)、喷嚏声(khipitasadda)、呕吐声(vamitasadda)、唾弃声(chaḍḍitasadda)为并列复合词。“等”(ādi)字摄集如是之嗳气(uggāra)、呃逆(hikkāra)、笑(hasita)、哭(rodita)等。其余于此易解。

กลาปโยชนานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

色聚组合随释终。

๑๖๑. รูปปฺปวตฺติกฺกเม. นปุคฺคลวเสน วิเสสนํ โหติ. ภูมิวเสน วิเสสนํ โหติ. ตญฺจ โข ปวตฺติกาลวเสนาติ อธิปฺปาโย.

161. 关于色法(rūpa)的生起次第(pavattikkama)。其区别并非依个人(puggala)而定，而是依地(bhūmi)而定。此意趣是，这仅就生起之时而言。

เอตฺถจาติอาทีสุ. ปุริเมสุ ทฺวีสุ โยนีสุ ปาฬินเยน เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. นิกฺขนฺตา, อิติ ตสฺมา อณฺฑชาติ จ ชลาพุชาติ จ วุจฺจนฺติ. กถํ อยํ นโย ปาฬินโย นาม โหตีติ. ปาฬิยํ อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสํ อภินิพฺภิชฺช อภินิพฺภิชฺช ชายนฺตีติ วจเนน อณฺฑโต ชลาพุโต ชาตา วิชาตา นิกฺขนฺตาติ อตฺโถ วิญฺญายติ. อฏฺฐกถายํ ปน อณฺเฑชาตา ชลาพุมฺหิชาตาติ วุตฺตํ. คพฺภปลิเวฐนาสโย นาม เยน ปลิเวฐิโต คพฺโภ ติฏฺฐติ. วิภาวนิปาเฐ ‘‘อุกฺกํสคติ ปริจฺเฉทวเสนา’’ติ อุกฺกฏฺฐปฺปวตฺตินิยมนวเสน. อุกฺกฏฺฐนยวเสนาติ วุตฺตํ โหติ. อภิรูปสฺส กญฺญา ทาตพฺพาติ เอตฺถ กญฺญา ทาตพฺพาติ สามญฺญโต วุตฺเตปิ อภิรูปสฺส ปุริสสฺสาติ วุตฺตตฺตา กญฺญาปิ อภิรูปกญฺญา เอว วิญฺญายติ. อยํ อุกฺกฏฺฐนโย นาม. ‘‘ตตฺถ ตานิ สพฺพานี’’ติอาทีสุ. ตานิสพฺพานิปิ จกฺขุ โสต ฆาน ภาว ทฺวยานิ น โอมเกน กมฺเมน ลพฺภติ. อุกฺกฏฺเฐน กมฺเมน เอว ลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. วิภงฺคปาเฐ. สทฺทายตนํ นาม ปฏิสนฺธิกาเล น ลพฺภตีติ วุตฺตํ ‘‘เอกาทสายตนานี’’ติ. จกฺขุเวกลฺลสฺส ทส, โสตเวกลฺลสฺส อปรานิทส, จกฺขุ โสตเวกลฺลสฺสนว[Pg.220], คพฺภเสยฺยสฺสวเสน สตฺตายตนานิ. ปาฬิยํ โอปปาติ กคพฺภเสยฺยกานํ เอว วุตฺตตฺตา ‘‘ปาฬิยํ อวุตฺตํปิปนา’’ติ วุตฺตํ. อวุตฺตมฺปิ จกฺขาทิเวกลฺลํ. ‘‘อญฺญมญฺญํ อวินาภาววุตฺติตา วุตฺตา’’ติ กถํ วุตฺตา ยสฺส ฆานายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ชิวฺหายตนํ อุปฺปชฺชตีติ, อามนฺตา. ยสฺส วา ปน ชิวฺหายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ฆานายตนํ อุปฺปชฺชตีติ, อามนฺตาติอาทินา วุตฺตา เปยฺยาลมุเขน. อาจริยานนฺทตฺเถเร น ปน อิจฺฉิตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ชิวฺหาเวกลฺลตาวิยา’’ติ ชิวฺหาเวกลฺลตานาม นตฺถิ วิย. ‘‘ฆานเวกลฺลตาปิ อตฺถีติ ยุตฺตํ’’ติ เอตฺถ ปาฬิยํ อฆานกานํ อิตฺถีนํ ปุริสานํติ อิทํ มาตุคพฺเภ ฆานายตเน อนุปฺปนฺเนเยว ปุเรตรญฺจ วนฺตานํ อิตฺถิปุริสานํ วเสน วุตฺตํ. น ฆานเวกลฺลานํ อตฺถิตายาติปิ วทนฺติ. คพฺเภ เสนฺตีติ คพฺภสยา. คพฺภสยา เอว คพฺภเสยฺยา.

于此等处。前二种生应依圣典之理而知，此为关联。它们是“出”的，因此被称为卵生(aṇḍajāti)和胎生(jalābujāti)。为何此法被称为圣典之理呢？因为圣典中说“破卵壳、破胎囊而出”，由此可知，其义为从卵、从胎出生、特生、出来。然而在义注(aṭṭhakathā)中却说“于卵中生、于胎中生”。所谓胎膜(gabbhapaliveṭhana)，是指胚胎被其包裹而住之处。在《明了疏》(Vibhāvanī)的文句中，“以卓越与限定之方式”意即以卓越之行相来规范。此即是说“以卓越之理”。譬如“应将少女嫁予俊美之人”，虽一般说“应将少女嫁出”，然因说“予俊美之人”，故少女亦应理解为俊美的少女。此即名为卓越之理。“其中所有的”等等。所有此等，眼、耳、鼻以及男女二根，非由劣业获得，乃由胜业获得，是此意趣。在《分别论》(Vibhaṅga)的文句中，声处(saddāyatana)在结生时不得，故说“十一处”。眼根不全者有十处，耳根不全者有另十处，眼耳皆不全者有九处，依胎生者(gabbhaseyyā)则有七处。因圣典中仅说化生(opapātika)与胎生者，故说“圣典中未说者”。未说者即眼等根不全。“已说互相不相离性”，如何说之？“若某者鼻处(ghānāyatana)生起，彼者舌处(jivhāyatana)亦生起耶？”“然。”“或若某者舌处生起，彼者鼻处亦生起耶？”“然。”以如是等省略之法而说。阿阇梨阿难(Ācariya Ānanda)长老则不认同，此为关联。“如舌根不全”，意指舌根不全似乎不存在。“鼻根不全亦存在是合理的”此处，圣典中“无鼻之男女”是指在母胎中鼻处未生起，以及先前已呕吐的男女。他们也说，这并非指存在鼻根不全之人。于胎中卧者，为胎卧者(gabbhasayā)。胎卧者即是胎生者(gabbhaseyyā)。

ปวตฺติกาเลติอาทีสุ. มูลฏีกาปาเฐ. ‘‘โอรโต’’ติ ปฏิสนฺธึ อุปาทาย วุตฺตํ. เอกาทสมสตฺตาเห อนาคเตติ วุตฺตํ โหติ. รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ. โน จ จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ อิทํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนวเสน วุตฺตํ. ตสฺมา ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺนํ รูปายตนํ ยาวชีวํปิ อุปฺปนฺนนฺตฺเวว วุจฺจติ. น อุปฺปชฺชิสฺสมานนฺติ. จกฺขายตนํ ปน เอกาทสมสตฺตาหา โอรโต ฐิตสฺส น อุปฺปนฺนํ. ตทา อนุปฺปนฺนตฺตา เอกาทสเม สตฺตาเห สมฺปตฺเต อุปฺปชฺชิสฺสตีติ วตฺตพฺพํ โหติ. ปจฺฉิม ภวิกตฺตา ปน ตทุภยมฺปิ ภวนฺตเร นุปฺปชฺชิสฺสติเยวาติ. ฆานายตนํ นิพฺพตฺเตตีติ ฆานายตนานิพฺพตฺตตํ, กมฺมํ. เตน กมฺเมน คหิตปฺปฏิสนฺธิกานํ. อิทญฺจ ยทิ ตนฺนิพฺพตฺตเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธึ คณฺเหยฺยุํ. ฆานายตเน อนุปฺปนฺเน อนฺตรา น กาลงฺกเรยฺยุนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. ตนฺนิพฺพตฺตเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺตาปิ ตโต พลวนฺเต อุปจฺเฉทกกมฺเม อาคเต สติ. ฆานายตนุปฺปตฺติกาลํ อปตฺวา อนฺตรา นกาลงฺกโรนฺตีติ นตฺถิ. ‘‘จกฺขุฆาเนสุ วุตฺเตสู’’ติ ฏีกายํ วุตฺเตสุ. ‘‘อตฺถโต สิทฺธา เอวา’’ติ เอกาทสมสตฺตาเห อุปฺปนฺนาติ สิทฺธา เอว. ‘‘อีทิเสสุฐาเนสู’’ติ สภาวํ วิจาเร ตุํ ทุกฺกเรสุ [Pg.221] ฐาเนสุ. อฏฺฐกถาเยว ปมาณํ กาตุํ ยุตฺตาติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถาปาเฐ. ‘‘ปุริมํ ภวจกฺกํ’’ติ อวิชฺชามูลกํ เวทนาวสานํ ภวจกฺกํ. ‘‘อนุปุพฺพปฺปวตฺติทีปนโต’’ติ ยถา ปจฺฉิเม ตณฺหามูลเก ภวจกฺเก อุปปตฺติภวปฺปวตฺตึ วทนฺเตน ภวปจฺจยาชาตีติ เอวํ เอกโต กตฺวา วุตฺตา, น ตถา ปุริเม ภวจกฺเก. ตตฺถ ปน สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณ ปจฺจยา นาม รูปนฺติอาทินา อนุปุพฺพปฺปวตฺติทีปนโต. ‘‘โส ปฏิกฺขิตฺโตเยวา’’ติ อายตนานํ กมโต วินิจฺฉยฏฺฐาเน เทสนากฺกโมว ยุตฺโตติ วตฺวา โส อุปฺปตฺติกฺกโม ปฏิกฺขิตฺโต.

于“转起时”等(词句)中。在《根本复注》(Mūlaṭīkā)的文句中。“在此之前”(orato)是就结生(paṭisandhi)而言，意即第十一个七日尚未到来。色处将不生起，而眼处并非不生起——此乃就时现在(addhāpaccuppanna)而言。因此，从结生开始已生起的色处，乃至终生皆称为“已生”，而非“将生”。然而，对于在第十一个七日之前存在者，眼处尚未生起。因那时未生起，故应说于第十一个七日到来时将会生起。然而，作为最后有者(pacchimabhavika)，此二者于未来有中皆必定不生起。不令鼻处生起者，即是（此）业。对于由此业而得结生者而言。此乃是说，若彼等以此（不令鼻处生起的）业获得结生，则于鼻处未生起期间不会中途命终。即使是以此（不令鼻处生起的）业获得结生者，当有更强的断截业(upacchedakakamma)现前时，未到鼻处生起之时便中途命终之情况并非没有。“于眼、鼻已说”——于复注(ṭīkā)中已说。“义已成”，即于第十一个七日生起之义已成。“在此类处”，即在自性难以考察之处，其意趣是应以义注(aṭṭhakathā)为准。在义注的文句中。“前有轮”(purimaṃ bhavacakkaṃ)——指以无明为根本、以受为终结之有轮。“因显示次第转起”——如同在后（一个）以爱为根本的有轮中，当说明生有(upapattibhava)之转起时，将“有缘生”(bhavapaccayā jāti)合为一体而说，然于前有轮中并非如此。彼处乃以“行缘识，识缘名色”等次第显示转起过程。“彼已被驳”，即在依序抉择诸处之处，说“教说之次第一为合理”，故彼生起之次第已被驳斥。

สํยุตฺตเก ยกฺขสํยุตฺตปาฬิยํ. คาถาสุ. ‘‘กลลา’’ติ กลลโต. ‘‘อพฺพุทา’’ติ อพฺพุทโต. ‘‘เปสิยา’’ติ เปสิโต. ‘‘ฆนา’’ติ ฆนโต. ‘‘ชาติอุณฺณํสูหี’’ติ สุทฺธชาติกสฺส เอลกสฺส โลมํสูหิ. ‘‘ปริปกฺกสมูหกํ’’ติ กลลโต ปรํ โถกํ ปริปกฺกญฺจ สมูหาการญฺจ หุตฺวา. ‘‘วิวตฺตมานํ ตพฺภาวํ’’ติ กลลภาวํ วิชหิตฺวา วตฺตมานํ. ‘‘วิลีนติ ปุสทิสา’’ติ อคฺคิมฺหิ วิลีนติปุรสสทิสา. ‘‘มุจฺจตี’’ติ กปาเล นลคฺคติ. เอตานิชายนฺตีติ เอวํ อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตํ. ‘‘ทฺวา จตฺตาลีสเม สตฺตาเห’’ติ นวมาเส อติกฺกมฺม วีสติเมทิวเส. ยทิ เอวํ, ปญฺจเมสตฺตาเห ปญฺจปฺปสาขา ชายนฺติ, เอกาทสเมสตฺตาเห จตฺตาริ อายตนานิ ชายนฺติ, มชฺเฌปน ปญฺจสตฺตาหา อตฺถิ. ตตฺถ กถนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทึ. ‘‘ฉสตฺตาหา’’ติ เอกาทสเมน สทฺธึ ฉสตฺตาหา. เอกาทสเมปิ หิ ปจฺฉิมทิวเส ชาตตฺตา ฉทิวสานิ อวสิฏฺฐานิ โหนฺติ. ‘‘ปริณตกาลา’’ติ ปริปกฺกกาลา. ปริปากคตา เอว หิ กมฺมชมหาภูตา สุปฺปสนฺนา โหนฺติ. เตสญฺจ ปสาทคุณา ปสาทรูปา โหนฺตีติ. ‘‘ตสฺสา’’ติ กลลสฺส. วณฺณชาตํ วา สณฺฐานํ วาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อากาสโกฏฺฐาสิโก’’ติ มนุสฺเสหิ อากาสโกฏฺฐาเส ฐปิโต. หุตฺวาติ ปาฐเสโส. กถํ ปรมาณุโต ปริตฺตกํ สิยาติ อาห ‘‘โสหี’’ติอาทึ. ‘‘โส’’ติ ปรมาณุ. ปฏิสนฺธิกฺขเณ กลลรูปํ กลาปตฺตยปริมาณํ. ปรมาณุ ปน [Pg.222] เอกูนปญฺญาสกลาปปริมาโณ. ตสฺมา ตํ ตโต ปริตฺตกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปฏิสนฺธิกฺขณโต ปรํ ปน ตํปิ ขเณขเณ อุปจิตเมว โหติ. ‘‘ธาตูนํ’’ติ จตุธาตุววตฺถาเน อาคตานํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ. กลลสฺสวา อุปจิตปฺปมาณํ คเหตฺวา วุตฺตนฺติปิ ยุชฺชติ. ‘‘วตฺถุสฺมึ’’ติ อพฺพุทาทิวตฺถุมฺหิ. ‘‘ชลาพุมูลานุสาเรนา’’ติ ชลาพุชาตกาเล ตสฺส มูลานุ สาเรนาติ อธิปฺปาโย. คาถายํ. ‘‘มาตุติโร กุจฺฉิคโต’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาพนฺธวเสน ‘‘มาตุกุจฺฉิคโต ติโร’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มาตุยา ติโรกุจฺฉิ คโต’’ติ. ‘‘ฉิทฺโท’’ติ สุขุเมหิ ฉิทฺเทหิ สมนฺนาคโต. ลทฺธํวา ปานโภชนํ. ‘‘ตโต ปฏฺฐายา’’ติ สตฺตรสมภวงฺคจิตฺตโต ปฏฺฐาย. ‘‘รูปสมุฏฺฐาเน วุตฺตเมวา’’ติ รูปสมุฏฺฐาเน มูลฏีกาวาท วิจารณายํ ‘ยํ ปิตตฺถ น จ ยุตฺต’นฺติอาทินา วุตฺตเมว. ‘‘อชฺโฌหฏาหาราภาวโต’’ติ พหิทฺธาหาราภาวโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตตฺถา’’ติ รูปพฺรหฺมโลเก. อภาวํ วณฺเณติ. กสฺมาปน วณฺเณติ, นนุ วณฺเณนฺตสฺส อฏฺฐกถา วิโรโธ สิยาติ. วิโรโธ วา โหตุ, อวิโรโธ วา. ปาฬิเยว ปมาณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘รูปธาตุยา’’ติอาทินา วิภงฺเค ปาฬึ อาหริ. ตตฺถ ‘‘รูปธาตุยา’’ติ รูปโลกธาตุยา. รูป พฺรหฺมโลเกติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อุปปตฺติกฺขเณ’’ติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ. อาจริยสฺส อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต ‘‘เอตฺถจา’’ติอาทิมาห. ‘‘โผฏฺฐพฺเพ ปฏิกฺขิตฺเตปี’’ติ ปญฺจายตนานีติ วา ปญฺจธาตุโยติ วา ปริจฺเฉทกรณเมว ปฏิกฺขิ ปนํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กิจฺจนฺตร สพฺภาวา’’ติ โผฏฺฐพฺพกิจฺจโต กิจฺจนฺตรสฺส วิชฺชมานตฺตา. กิมฺปน กิจฺจนฺตรนฺติ. รูปกายสฺส ปวตฺติยา เหตุปจฺจยกิจฺจํ. มหาภูตา เหตู มหาภูตา ปจฺจยา รูปกฺขนฺธสฺส ปญฺญาปนายาติ หิ ภควตา วุตฺตํ. ตตฺถ เหตุกิจฺจํ นาม รูปชนนกิจฺจํ. ปจฺจย กิจฺจํ นาม รูปูปตฺถมฺภน กิจฺจํ. กิจฺจนฺตรเมวนตฺถีติ ฆานาทีนํ วิสย โคจรภาวกิจฺจํ เตสํ กิจฺจํ นาม, ตโต อญฺญํ กิจฺจํ นาม นตฺถิ. ‘‘เยนา’’ติ กิจฺจนฺตเรน. ‘‘เต’’ติ คนฺธาทโย. อิทานิ อฏฺฐก ตานุคตํ [Pg.223] วาทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถาปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘เยน กิจฺจวิเสเสนา’’ติ วิสยโคจรภาวกิจฺจวิเสเสน. รูปชนนรูปูปตฺถมฺภน กิจฺจวิเสเสน จ. ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ สพฺพสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส. ‘‘เตสํ’’ติ คนฺธาทีนํ. ‘‘ตตฺถา’’ติ รูปโลเก. ‘‘นิสฺสนฺท ธมฺมมตฺตภาเวนา’’ติ เอตฺถ ยถา อคฺคิมฺหิ ชาเต ตสฺส นิสฺสนฺทา นาม อิจฺฉนฺตสฺสปิ อนิจฺฉนฺตสฺสปิ ชายนฺติเยว. วณฺโณปิ ชายติ, โอภาโสปิ, คนฺโธปิ, รโสปิ, ธูโมปิ, ปุปฺผุลฺลานิปิ กทาจิ ชายนฺติเยว. เตหิ วณฺณาทีหิ กรณีเย กิจฺจวิเสเส สติปิ อสติปิ. ตถา มหาภูเตสุ ชาเตสุ เตสํ นิสฺสนฺทา นาม อิจฺฉนฺตสฺสปิ อนิจฺฉนฺตสฺสปิ กิจฺจวิเสเส สติปิ อสติปิ ชายนฺติเยว. เอวํ นิสฺสนฺทธมฺมมตฺตภาเวน. อนุปฺปเวโส ยุตฺโต สิยา อชฺฌตฺต สนฺตาเนติ อธิปฺปาโย. พหิทฺธา สนฺตาเน ปน วตฺถา ภรณ วิมานาทีสุ เตสํ ภาโว อิจฺฉิ ตพฺโพ สิยา. อชฺฌตฺเตปิ วา กายํ โอฬาริกํ กตฺวา มาปิตกาเลติ. เอตฺถ จ ‘‘ธมฺมายตน ธมฺมธาตูสุ อนุปฺปเวโส’’ติ เอตฺถ อฏฺฐสาลินิยํ ตาว. เย ปน อนาปาตาคตา รูปาทโยปิ ธมฺมารมฺมณมิจฺเจว วทนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ ตตฺถ ปฏิกฺขิตฺตํ. อนาปาตาคมนํ นาม วิสยโคจร กิจฺจรหิตตา วุจฺจติ. ตญฺจ มนุสฺสานมฺปิ เทวานมฺปิ พฺรหฺมานมฺปิ ปสาทรูเปสุ อนาปาตา คมนเมว อธิปฺเปตํ. ตํ ปน อตฺถินตฺถีติ วิจาเรตฺวา กเถตพฺพํ. อปิ จ นิสฺสนฺทธมฺมา นาม โอฬาริกานํ มหาภูตานํ วิวิธาการาปิ ภเวยฺยุํ. พฺรหฺมานํ ปน อชฺฌตฺต รูปํ อปฺปนา ปตฺตกมฺมวิเสเสน ปวตฺตํ อติสุขุมํ โหติ. ตสฺมา กามสตฺต สนฺตาเน วิย ตตฺถ ปริปุณฺณํ นิสฺสนฺทรูปํ นาม วิจาเรตพฺพเมว. ธมฺมา รมฺมณญฺจ มุขฺยธมฺมารมฺมณํ อนุโลม ธมฺมายตนนฺติ ปาฬิยํ วุตฺตํ นตฺถิ เยวาติ. ‘‘ชีวิต ฉกฺกญฺจา’’ติ วตฺตพฺพํ รูปโลเก. ‘‘ตตฺถา’’ติ อสญฺญสตฺเต. กามโลเก ชีวิตนวกํ กสฺมา วิสุํ น วุตฺตนฺติ. ปฏิสนฺธิกฺขเณ กสฺมา น วุตฺตํ. ปวตฺติกาเลปิ วิสุํ น วุตฺตเมว. ‘‘อาหารูปตฺถมฺภกสฺสา’’ติ อาหารสงฺขาตสฺส รูปูปตฺถมฺภกสฺส. ‘‘สกลสรีร พฺยาปิโน อนุปาลกชีวิตสฺสา’’ติ กายทสกภาวทสเกสุ ปริยาปนฺนสฺส ชีวิตสฺส. ‘‘เอต เทวา’’ติ [Pg.224] ชีวิตนวกเมว. ‘‘ตตฺถา’’ติ รูปโลเก. อุทยภูตสฺสา’’ติ วฑฺฒิภูตสฺส. ‘‘ทฺวีสุ อคฺคีสู’’ติ ปาจกคฺคิสฺมิญฺจ กายคฺคิสฺมิญฺจ. อาตงฺโก วุจฺจติ โรโค. พหุโก อาตงฺโก ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘วิสมเวปากินิยา’’ติ วิสมํ ปาเจนฺติยา. ‘‘คหณิยา’’ติ อุทรคฺคินา. ‘‘ปธานกฺขมายา’’ติ ปธาน สงฺขาตํ ภาวนารพฺภกิจฺจํ ขมนฺติยา. ‘‘เอตํ’’ติ ชีวิตนวกํ. ‘‘เถเรน จา’’ติ อนุรุทฺธตฺเถเรน จ. ‘‘เอตํ’’ติ ชีวิต นวกํ. ‘‘นิโรธกฺกโม’’ติ มรณาสนฺนกาเล นิโรธกฺกโม. ‘‘เอตฺถา’’ติ รูปโลเก. กเฬวรํ วุจฺจติ มตสรีรํ. ตสฺส นิกฺเขโป กเฬวรนิกฺเขโป. อญฺเญสญฺจ โอปปาติกานํ กเฬวรนิกฺเขโป นาม นตฺถิ. กสฺมา ปน เตสํ กเฬวรนิกฺเขโป นาม นตฺถีติ อาห ‘‘เตสญฺหี’’ติอาทึ. วิภาวนิปาเฐ. สพฺเพสํปิ รูปพฺรหฺมานํ. อาหารสมุฏฺฐานานํ รูปานํ อภาวโต ติสมุฏฺฐานานีติ วุตฺตํ. อสญฺญสตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานานมฺปิ อภาวโต ทฺวิสมุฏฺฐานานีติ วุตฺตํ. ‘‘ตานี’’ติ มรณาสนฺน จิตฺตสมุฏฺฐานานิ. ตํ ปริมาณํ อสฺสาติ ตาวตฺตกํ. ‘‘ลหุกครุกตาทิวิกาโร’’ติ สกลรูปกายสฺส ลหุกครุกาทิวิกาโร. อปิ จ ตตฺถ ทนฺธตฺตาทิกร ธาตุกฺโขภปจฺจยานํ สพฺพโส อภาวโต นิจฺจกาลมฺปิ สกลสรีรสฺส ลหุตาทิคุโณ วตฺตติเยว. กึ ตตฺถ ปฏิปกฺข ธมฺมปฺปวตฺติ จินฺตาย. ตถา อสญฺญสตฺเตปิ รุปฺปนวิการ จินฺตายาติ.

在《相应部》的《夜叉相应》偈颂中。“凝滑”(kalala)指从凝滑位而来。“疱”(abbuda)指从疱位而来。“肉片”(pesi)指从肉片位而来。“硬块”(ghana)指从硬块位而来。“纯种羊毛”指纯种羊的毛。“完全成熟并聚集”指从凝滑位之后，稍微成熟并形成团状。“转变其状态”指舍弃凝滑的状态而继续存在。“如融锡”指如在火中融化的锡。“脱离”指不黏附于胞衣。在义注中也这么说。“第四十二个七日”指超过九个月后的第二十日。若如此，第五个七日生五支，第十一个七日生四处，中间还有五个七日。对此，（论师）说“此处”等来解释。“六个七日”指连同第十一个七日共六个七日。因为在第十一个七日的最后一天生起，所以还剩下六天。“成熟时”指完全成熟时。因为业生的大种达到完全清净状态，其净色就成为净色。“它的”指凝滑的。颜色或形状是相关联的。“空间部分者”(ākāsakoṭṭhāsiko)指被人类安置在空间部分中。“存在”(hutvā)是读法的剩余部分。对于‘它如何能比极微还小？’，（论师）说‘因为它……’等。‘它’指极微。在结生刹那，凝滑色的大小相当于三个色聚。而一个极微的大小相当于四十九个色聚。因此，它（凝滑色）被称为比那（极微）更小。但结生刹那之后，它也每一刹那都在增长。“诸界”指在四界分别中提到的地水火风四大种。也有解释说是根据凝滑色增长的程度来说明的。“在所依中”指在疱等所依中。“随胎盘根部”意指在胎生时随其根部。在偈颂中，本应作‘mātutiro kucchigato’，但为了符合偈颂格律而说成‘mātukucchigato tiro’。因此（义注）解释说：‘mātuyā tirokucchi gato’（进入了母亲的腹中）。“有孔”指具有微细孔隙。（或者说）获得饮食。“从此开始”指从第十七个有分心开始。“在色法生起处已说”指在色法生起处的根本复注(Mūlaṭīkā)讨论中，通过‘那里也不合适’等方式已经说明。“无食入”指没有外在食物的意思。“在那里”指在色界梵天界。说明其不存在。为何要说明呢？难道说明此事不会与义注相矛盾吗？无论矛盾与否，为显示当以圣典为准，（论师）引《分别论》(Vibhaṅga)的圣典文句‘于色界……’等。那里“于色界”指于色界世间界，即色界梵天界。“生起刹那”指结生刹那。为阐明阿阇梨的意趣，（他）说“此处”等。“即使排除了触处”当知，区分为五处或五界只是概念上的排除。“存在其他功能”指存在触处功能之外的其他功能。什么是其他功能呢？是色身持续的因缘功能。因为世尊说：‘诸大种为因，诸大种为缘，以施设色蕴。’其中，因的功能指生起色法的功能，缘的功能指支助色法的功能。‘没有其他功能’指除了作为所缘境的功能外，香等没有其他功能。“由此”指由其他功能。“它们”指香等。现在为说明符合义注的论点，（论师）说“然而，正如……”等。“以特定功能”指以所缘境的特定功能，以及生起色法、支助色法的特定功能。“在所有地方”指在所有圣典文句的段落中。“它们的”指香等的。“在那里”指在色界。“仅是流出法”指：譬如火生起时，无论人们意愿与否，它的流出物——颜色、光、香、味、烟，有时甚至火花——都会生起，无论这些颜色等是否有需要完成的特定功能。同样，当诸大种生起时，无论人们意愿与否，无论是否有特定功能，它们的流出物都会生起。如此，作为‘仅是流出法’而进入内在相续中是合理的。但在外在相续中，如衣服、饰品、宫殿等，它们的存在则是可意的。或者在内在（相续中），当身体被造作成粗显时。此处，关于“进入法处、法界”，在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中说：‘有些人说，未进入（感官之）流的色等也是法所缘。’这在那儿已被驳斥。‘未进入（感官之）流’是指没有作为所缘境的功能。这在人类、天人或梵天的净色中，都被认为是未进入（感官之）流。但这是否存在，尚需审察。此外，流出法可能是粗大种的各种形态。但梵天的内在色法是由达到安止定的特定业而生，极其微细。因此，那里是否存在像欲界有情相续中那样完备的流出色法，是需要审察的。而法所缘，在圣典中并未说有主要的法所缘和随顺的法处。“以及命根六法”应在色界说。“在那里”指在无想有情中。为何在欲界不另外说命根九法呢？在结生刹那为何不说？在生命期中也未另外说。“食的支助”指名为食的色的支助。“遍及全身、维持生命的命根”指包含在身十法聚和性十法聚中的命根。“这即是”指命根九法。“在那里”指在色界。“已生起”指已增长。“在二火中”指在消化火与身火中。‘病’称为‘疾’。‘多病者’的分解是‘其病多者’。“消化不良”指消化不均。“由能持（肠）”指由腹内之火。“能胜任精进”指能胜任名为精进的修行事业。“这个”指命根九法。“以及长老”指以及阿那律长老。“这个”指命根九法。“息灭的顺序”指临死时的息灭顺序。“此处”指在色界。‘遗骸’指死后的身体。其弃置称为‘弃置遗骸’。其他化生者没有所谓的‘弃置遗骸’。为何他们没有所谓的‘弃置遗骸’呢？（论师）说‘因为他们……’等。在《阐明》(Vibhāvanī)的读法中，一切色界梵天，由于没有食生色，故说三因生色。无想有情，由于也没有心生色，故说二因生色。“那些”指临死时心生的色法。其量即那么多。“轻快、沉重等变化”指整个色身的轻快、沉重等变化。而且，由于那里完全没有导致迟钝等界扰动的诸缘，整个身体恒常保持轻快等性质。何需考虑对立法生起的可能性呢？同样，对无想有情的变坏也应作如是想。

รูปปฺปวตฺติกฺกมานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

色法转起次第之阐明终。

๑๖๑. นิพฺพานสงฺคเห. ทฺวีสุ นิพฺพานปเทสุ ปถมปทํ อวิญฺญาตตฺถํ สามญฺญ ปทํ. ทุตียํ วิญฺญา ตตฺถํ วิเสสปทํ. กิเลเส สเมตีติ สมโณ. อริยปุคฺคโล. สมณสฺส ภาโว สามญฺญํ. อริยมคฺโค. สามญฺญสฺส ผลานิ สามญฺญผลานิ. โลกโต อุตฺตรติ อติกฺกมตีติ โลกุตฺตรํ. โลเก น ปญฺญาวียตีติ ปญฺญตฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘นหี’’ติอาทิมาห[Pg.225]. จตฺตาริมคฺคญฺญาณานิ จตุมคฺคญฺญาณนฺติ เอวํ สมาสวเสน เอกวจนนฺตํ ปทํ วากฺยํ ปตฺวา พหุวจนนฺตํ โหตีติอาห ‘‘จตูหิ อริยมคฺคญฺญาเณหี’’ติ. ‘‘ตาทิสมฺหา’’ติ อริยมคฺคสทิสมฺหา. ‘‘วิมุขานํ’’ติ ปรมฺมุขานํ. ‘‘ชจฺจนฺธานํ วิยา’’ติ ชจฺจนฺธานํ จนฺทมณฺฑลสฺส อวิสยภาโว วิย. ‘‘ตสฺสา’’ติ นิพฺพานสฺส. ตตฺถ ‘‘ชจฺจนฺธานํ’’ติ อวิสยปเท สามิปทํ. ‘‘ตสฺสา’’ติ ภาวปทํ. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ กิญฺจิยํ อตฺถชาตํ. อสฺสนิพฺพานสฺส สิทฺธตนฺติ สมฺพนฺโธ. อปากฏสฺส ธมฺมสฺส. วายาโมปิ นาม น อตฺถิ. กุโต ตสฺส สจฺฉิกรณํ ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เยนา’’ติ วายาเมน. ‘‘นิพฺพาเนน วินา’’ติ นิพฺพานารมฺมณํ อลภิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อกิจฺจสิทฺธึ’’ติ กิเลสปฺปหาน กิจฺจสฺส อสิทฺธึ. ‘‘ตโต’’ติ ตสฺมา. ‘‘วธายา’’ติ วธิตุํ. ‘‘ปริสกฺกนฺตา’’ติ วายมนฺตา. คาถายํ. ‘‘อนฺโตชฏา’’ติ อชฺฌตฺตสนฺตาเน ตณฺหาชฏา, ตณฺหาวินทฺธา. ‘‘พหิชฏา’’ติ พหิทฺธาสนฺตาเน ตณฺหาชฏา, ตณฺหาวินทฺธา. ‘‘ตสฺสา’’ติ ตณฺหาย. ‘‘วตฺถุโต’’ติ วิสุํวิสุํ ชาตสรูปโต. ปรินิพฺพายึสุ, ปรินิพฺพายนฺติ, ปรินิพฺพายิสฺสนฺตีติ ปรินิพฺพุตา. ตการปจฺจยสฺส กาลตฺตเยปิ ปวตฺตนโต. ยถา ทิฏฺฐา, สุตา, มุตา, วิญฺญาตา,ติ. วิสิฏฺฐํ กตฺวา ชานิตพฺพนฺติ วิญฺญาณํ. น นิทสฺสิตพฺพนฺติ อนิทสฺสนํ. นตฺถิ อนฺโต เอตสฺสาติ อนนฺตํ. สพฺพโต ปวตฺตา คุณปฺปภา เอตสฺสาติ สพฺพโตปภํ. ‘‘ภควตา วุตฺตํ’’ติ ทีฆนิกาเย เกวฏฺฏสุตฺเต วุตฺตํ. ‘‘สวนฺติโย’’ติ มหานทิโย วา กุนฺนทิโย วา. ‘‘อปฺเปนฺตี’’ติ ปวิสนฺติ. ‘‘ธาราติ’’ เมฆวุฏฺฐิธารา. พุทฺเธสุ อนุปฺปชฺชนฺเตสุ เอกสตฺโตปิ ปรินิพฺพาตุํ น สกฺโกตีติ อิทํ พุทฺธุปฺปาทกปฺเป เอว ปจฺเจก สมฺพุทฺธาปิ อุปฺปชฺชนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. อปทาน ปาฬิยํ ปน พุทฺธสุญฺญกปฺเปปิ ปจฺเจกสมฺพุทฺธานํ อุปฺปตฺติ อาคตา เอว. ‘‘เอกสตฺโตปี’’ติ วา สาวกสตฺโต คเหตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ อปทานปาฬิยา อวิโรโธ โหติ. ‘‘อาราเธนฺตี’’ติ สาเธนฺติ ปฏิลภนฺติ. สพฺพโต ปวตฺตา คุณปฺปภา เอตสฺสาติ อตฺถํ สนฺธาย ‘‘สพฺพโตปภา สมฺปนฺนํ’’ติ [Pg.226] วุตฺตํ. ‘‘โชติ วนฺต ตโรวา’’ติ โอภาสวนฺตตโร วา. สพฺพตฺถ ปภวติ สํวิชฺชตีติ สพฺพโตปภนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย สพฺพโต วา ปภุตเมว โหตีติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น กตฺถจิ นตฺถี’’ติ. ‘‘เอวํสนฺเต ปี’’ติ เอวํ วุตฺตนเยน เอกวิเธ สนฺเตปิ. ‘‘อุปจริตุํ’’ติ อุปจารวเสน โวหริตุํ. ‘‘ยถาหา’’ติ ตสฺมึ เยวสุตฺเต ปุน กึ อาห. ภวํ เนตีติ ภวเนตฺติ. ภวตณฺหา เอว. ‘‘สมฺปรายิกา’’ติ จุติอนนฺตเร ปตฺตพฺพา. ทฺวินฺนํ ขีณาสวานํ อนุปาทิเสสตา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ‘‘อนุปาทิเสสตา’’ติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ วุจฺจติ. เสกฺเขสุ อรหตฺตมคฺคฏฺฐสฺส เสกฺขสฺส กิเลสุปาทิเสส วเสน อนุปาทิเสสตา วุตฺตา. ‘‘กิเลสุปาทิเสโส’’ติ จ กิเลส สงฺขาโต อุปาทิเสโส. ตถา ขนฺธุปาทิเสโสปิ. อนฺตราปรินิพฺพายีติอาทีสุ ปรินิพฺพานํ นาม กิเลสปรินิพฺพานํ วุตฺตํ. อุภโต ภาค วิมุตฺตาทีนํ ปทตฺโถ นวมปริจฺเฉเท อาคมิสฺสติ. ‘‘กิเลสกฺขเยน สเหว ขิยฺยนฺตี’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนภเว อรหตฺตมคฺคกฺขเณ กิเลสกฺขเยน สทฺธึ เอว ขิยฺยนฺติ. อนุปฺปาท ธมฺมตํ คจฺฉนฺติ. ตถา อนาคามิ ปุคฺคลสฺส กามปฏิสนฺธิกฺขนฺธาปิ อนาคามิมคฺคกฺขเณ, โสตาปนฺนสฺส สตฺตภเวฐเปตฺวา อวเสส กามปฏิสนฺธิกฺขนฺธา โสตาปตฺติ มคฺคกฺขเณ ตํ ตํ กิเลสกฺขเย น สเหว ขิยฺยนฺตีติ. ปจฺจุปฺปนฺนกฺขนฺธา ปน กิเลสกฺขเยน สหขิยฺยนฺติ. ขนฺธุปาทิเสสา นาม หุตฺวา ยาวมรณกาลา ขีณาสวานมฺปิ ปวตฺตนฺติ. กสฺมา ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ยาวจุติยา ปวตฺตมานํ’’ติอาทึ. ปจฺจุปฺปนฺนกฺขนฺธสนฺตานํ ปน ธมฺมตาสิทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ผลนิสฺสนฺทภูตํ’’ติ วิปากผลภูตญฺจ นิสฺสนฺทผลภูตญฺจ หุตฺวา. ‘‘เตนสเหวา’’ติ กิเลสกฺขเยน สเหว. ‘‘ยสฺมาปนา’’ติอาทีสุ. ปริสมนฺตโต พุนฺธนฺติ นีวาเรนฺติ, สนฺติสุขสฺส อนฺตรายํ กโรนฺตีติ ปลิโพธา. กิเลสาภิสงฺขรณ กิจฺจานิ, กมฺมาภิสงฺขรณกิจฺจานิ, ขนฺธาภิสงฺขรณ กิจฺจานิ จ. ปลิโพเธหิ สห วตฺตนฺตีติ สปลิโพธา. สงฺขาร นิมิตฺเตหิ สห วตฺตนฺตีติ สนิมิตฺตา. ตณฺหาปณิธีหิ สห วตฺตนฺตีติ สปณิหิตา[Pg.227].‘‘ตโต’’ติ ปาปกมฺมโต, อปายทุกฺขโต จ. ‘‘โกจี’’ติ โกจิธมฺโม. ‘‘นิโรเธตุํ สกฺโกตี’’ติ สกฺกายทิฏฺฐิยา นิรุทฺธาย เต นิรุชฺฌนฺติ. อนิรุทฺธาย นนิรุชฺฌนฺติ. ตสฺมา สกฺกายทิฏฺฐิ นิโรโธ นิพฺยาปารธมฺโมปิ สมาโน เต ปลิโพเธ นิโรเธติ นาม. ‘‘นิโรเธตุํ สกฺโกตี’’ติ จ อพฺยาปาเร พฺยาปารปริกปฺปนาติ ทฏฺฐพฺพํ. สกฺกายทิฏฺฐินิโรโธเยว เต ปลิโพเธ นิโรเธตุํ สกฺโกตีติ เอตฺถ ทฺวินฺนมฺปิ นิโรโธ เอโกเยว. เอวํ สนฺเตปิ อวิชฺชา นิโรธา สงฺขาร นิโรโธติอาทีสุ วิย อเภเท เภทปริกปฺปนา โหตีติ. อุปฺปาโท จ ปวตฺโต จ อุปฺปาทปฺปวตฺตา. เต มูลํ ยสฺสาติ วิคฺคโห. เยน โอฬาริกากาเรน. มาเรนฺตีติ มารา. วธกปจฺจตฺถิกาติ วุตฺตํ โหติ. กิเลสมาราทโย. มารา ทหนฺติ ติฏฺฐนฺติ เอเตสูติ มารเธยฺยา. มาเรติ จาเวติ จาติ มจฺจุ. มรณเมว. มจฺจุทหติ ติฏฺฐติ เอเตสูติ มจฺจุเธยฺยา. ‘‘นตฺถิ ตสฺมึ นิมิตฺตํ’’ติ วุตฺเต ปญฺญตฺติธมฺเมสุปิ อุปฺปาทปฺปวตฺตมูลํ นิมิตฺตํ นาม นตฺถิ. เอวํสติ, เตหิ นิพฺพานสฺส อวิเสโส อาปชฺชตีติ โจทนา. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิมาห. วิทฺธํเสตฺวาติ จ สาเธนฺตนฺติ จ อตฺถวิเสส ปากฏตฺถาย อพฺยาปาเร พฺยาปาร ปริกปฺปนา เอว. ปณีตาทิเภเท. อิทํ พุทฺธานํ นิพฺพานํ ปณีตํ. อิทํ ปจฺเจกพุทฺธานํ นิพฺพานํ มชฺฌิมํ. อิทํ พุทฺธสาวกานํ นิพฺพานํ หีนนฺติ ภินฺนํ น โหตีติ โยเชตพฺพํ. นานปฺปกาเรน จิตฺตํ นิเธติ เอเตนาติ ปณิหิตํ. ‘‘นิเธตี’’ติ อารมฺมเณสุ นินฺนํ โปณํ ปพฺภารํ กตฺวา ฐเปตีติ อตฺโถ. ตถา ปณิธานปณิธีสุ. อตฺถโต เอกํ อาสาตณฺหาย นามํ. ‘‘ลพฺภมานาปี’’ติ ภวสมฺปตฺติ โภคสมฺปตฺติโย ลพฺภมานาปิ. ‘‘ปิปาสวินย ธมฺมตฺตา’’ติ ปาตุํ ปริภุญฺชิตุํ อิจฺฉา ปิปาสา. ปิปาสํ วิเนติ วิคเมตีติ ปิปาสวินโย. ‘‘เวทยิตสุขํ’’ติ เวทนาสุขํ. ‘‘กตมํ ตํ อาวุโส’’ติ ปาฬิปาเฐ ‘‘ตํ’’ติ ตสฺมา. ‘‘ยเทตฺถ เวทยิตํ นตฺถี’’ติ ยสฺมา เอตฺถ เวทยิตํ นตฺถิ. ตสฺมา นิพฺพาเน สุขํ นาม กตมนฺติ โยชนา. ‘‘เอตฺถา’’ติ เอตสฺมึ นิพฺพาเน. ‘‘เอตเทเวตฺถา’’ติอาทิมฺหิ. ‘‘เอต เทวา’’ติ [Pg.228] เอโสเอว. ยสฺมา เอตฺถ เวทยิตํ นตฺถิ. ตสฺมา เอโส เวทยิตสฺส นตฺถิภาโว เอว เอตฺถนิพฺพาเน สุขนฺติ โยชนา.

161. 《涅槃纲要》。在两种涅槃词中，第一种是未被了知其义的普通词，第二种是了知其义的特殊词。止息烦恼者为沙门，即圣人(ariyapuggala)。沙门的状态是沙门性(sāmañña)，即圣道。沙门性的果是沙门果。超越、越渡世间，故为出世间(lokuttara)。“在世间中不被识知，故为概念(paññatti)”，针对此义而说“无”等。四道智(cattārimaggaññāṇāni)即是四道智(catumaggaññāṇaṃ)。如是，以复合词的方式，单数词进入句子后变为复数，故说“以四圣道智(catūhi ariyamaggaññāṇehi)”。“从如是者(tādisamhā)”意即从与圣道相似者。“于背向者(vimukhānaṃ)”意即于转过脸去者。“犹如生盲者(jaccandhānaṃ viya)”意即犹如月轮非生盲者之境。“彼之(tassā)”意即涅槃的。“生盲者之(jaccandhānaṃ)”于此作“非其所缘”之义，是属格(sāmipadaṃ)。“彼之(tassā)”是表示状态的词。“任何(yaṃ kiñci)”意即任何种类的事物。其关联为：此涅槃已成就故。对于不显现的法，连努力(vāyāma)尚且没有，何况能有它的证悟呢？——此为意趣。“以之(yenā)”意即以努力。“无涅槃(nibbānena vinā)”意即未得以涅槃为所缘。“事不成(akiccasiddhiṃ)”意即断烦恼之事未成就。“从是(tato)”意即因此。“为杀(vadhāya)”意即为杀害。“遍求(parisakkantā)”意即努力。于偈颂中。“内结(antojaṭā)”意即内在相续中的爱结，为爱所缠。“外结(bahijaṭā)”意即外在相续中的爱结，为爱所缠。“彼之(tassā)”意即爱的。“从事(vatthuto)”意即从其各自生起的自性而言。已般涅槃、正般涅槃、将般涅槃者，即是般涅槃者(parinibbutā)。因为-ta后缀(takārapaccaya)可用于三时，犹如：所见、所闻、所觉、所识。特别地被了知，故为识(viññāṇa)。不可被指示，故为无见(anidassana)。其无有终，故为无终(ananta)。其功德之光遍行，故为普光(sabbatopabha)。“世尊所说”是指于《长部·坚固经》(Kevaṭṭasutta)中所说。“诸流(savantiyo)”意即大河或小河。“趋入(appenti)”意即进入。“流(dhārā)”意即云雨之流。“于诸佛不出现时，无一有情能般涅槃”，此说是基于“独觉佛(paccekasambuddha)亦仅出现于有佛出世之劫”而说。然而，于《本行》(Apadāna)圣典中，亦载有独觉佛出现于无佛之劫。“无一有情”或应取为声闻有情，如是则与《本行》圣典无有相违。“达成(ārādhenti)”意即成就、获得。针对“其功德之光遍行”之义，而说“具足普光”。“更光明者(jotivantataro vā)”意即更有光者。或“于一切处生起、存在，故为普光(sabbatopabha)”，针对此义而说“或于一切处有权力”。因此说“无处不有”。“纵然如是(evaṃsante pi)”意即纵然依已说之理为一类。“作譬喻说(upacarituṃ)”意即以譬喻的方式言说。“如所说(yathāha)”意即于彼经中复有何说。引导至有，故为有之引导者(bhavanetti)，即是有爱。“来世的(samparāyikā)”意即死后立即当得的。说及二种漏尽者的无余依状态，此为关联。于此，“无余依状态”(anupādisesatā)即是指无余依涅槃。于有学中，对住于阿罗汉道的有学，依其烦恼余(kilesupādisesa)而说为无余依状态。“烦恼余(kilesupādiseso)”是名为烦恼的所余。蕴余(khandhupādisesa)亦然。于中般涅槃(antarāparinibbāyī)等中，所谓的般涅槃是指烦恼的般涅槃。俱分解脱(ubhatobhāgavimutta)等词之义将于第九章出现。“与烦恼灭尽同时灭尽”意即于现在有，在阿罗汉道刹那，与烦恼灭尽一起被灭尽，进入不生法。同样，不还者(anāgāmī)的欲界结生蕴于不还道刹那，入流者(sotāpanna)除去七有之后的其余欲界结生蕴于入流道刹那，于彼彼烦恼灭尽时，亦同时灭尽。然而，现在的诸蕴不与烦恼的灭尽同时灭尽。它们作为所谓的蕴余，乃至死亡之时，即使对漏尽者也持续存在。为何持续存在？答曰：“乃至死亡持续存在”等。然而，现在蕴的相续是由法性(dhammatā)所成就，此为关联。“成为果与等流”意即成为异熟果与等流果。“与彼同时”意即与烦恼灭尽同时。于“又因为(yasmā pana)”等句中。于周围束缚、障碍，对寂静之乐制造妨碍，故为障碍(palibodha)。即烦恼行之事、业行之事、蕴行之事。与障碍共存，故为有障碍(sapalibodha)。与行相共存，故为有相(sanimitta)。与爱愿共存，故为有愿(sapaṇihita)。“从是(tato)”意即从恶业、从恶趣苦。“任何(koci)”意即任何法。“能令灭”：当身见(sakkāyadiṭṭhi)已灭，彼等亦灭；若未灭，则不灭。因此，身见之灭虽是无作用法，却名为能灭彼等障碍。当知“能令灭”是对无作用者作有作用的构想。唯身见灭能灭彼等障碍”，于此，二者之灭实为同一。纵然如是，犹如“无明灭则行灭”等句，于无差别中亦作差别之构想。生与转起为“生起转起”(uppādappavattā)，“彼为其根”是其语法分析。以粗重之相。能杀害，故为魔(māra)，意即杀戮之敌，如烦恼魔等。魔于其中燃烧、住立，故为魔域(māradheyya)。能杀害、使之动摇，故为死(maccu)，即是死亡。死于其中燃烧、住立，故为死域(maccudheyya)。当说“于彼无相”时，于概念法(paññattidhamma)中亦无名为“生起转起之根”的相。如是，则涅槃与彼等无有差别，此为问难。为遣此难，而说“然彼”等。“破坏”与“成就”之说，是为了显明特殊之义，而对无作用者作有作用的构想。于胜妙等差别中：此诸佛之涅槃为胜妙，此独觉佛之涅槃为中等，此佛弟子之涅槃为低劣——当知（涅槃）并无此等差别。以此令心朝向种种，故为愿(paṇihita)。“朝向(nidheti)”之义为：令心倾向、趋向、倾斜于所缘而住立。于“愿求”(paṇidhāna)与“愿望”(paṇidhi)中亦然。就义理而言，此为希望与渴爱之异名。“纵然获得”意即纵然获得有成就与财富成就。“因其法能调伏渴”：欲饮、欲食之欲为渴(pipāsā)；能调伏、去除渴，故为调伏渴(pipāsavinaya)。“所受之乐(vedayitasukhaṃ)”意即受乐。“贤友，什么是那(katamaṃ taṃ āvuso)？”于此圣句中，“那(taṃ)”作“因此”解。“此中无所受(yadettha vedayitaṃ natthi)”意即因为此中无所受。因此，应如是连结文义：“涅槃中名为乐者为何？”“于此(etthā)”意即于此涅槃中。于“此即于此(etad eva ettha)”等句中，“此即(etad eva)”意即“唯此”。应如是连结文义：因为此中无所受，所以此“无所受”的状态，即是此涅槃中的乐。

‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ยเทตํ ขิยฺยนํ นิรุชฺฌนํ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. เกจิ ปน ตํขิยฺยน นิรุชฺฌน กฺริยามตฺตํ นิพฺพานํ น โหติ. อภาว ปญฺญตฺติมตฺตํ โหตีติ วทนฺติ. ตํ ปฏิเสเธนฺโต ‘‘น หิตํ’’ติอาทิมาห. ‘‘ปญฺญตฺติรูปํ’’ติ ปญฺญตฺติสภาโว. ปาฬิปาเฐ. ‘‘ปทหตี’’ติ วีริยํ ทฬฺหํ กโรติ. ปหิโต อตฺตา อเนนาติ ปหิตตฺโต. ‘‘ปหิโต’’ติ ปทหิโต. อนิวตฺตภาเว ฐปิโต. เปสิโตติปิ วณฺเณนฺติ. ‘‘กาเยนา’’ติ นามกาเยน. ตณฺหาวเส วตฺตนฺตีติ ตณฺหาวสิกา. ‘‘เตสํ ปี’’ติ เตสํ วาเทปิ. ตสฺมึ ขย นิโรธมตฺเต อนนฺตคุณา นาม นตฺถีติ อิมํ วาทํ วิโสเธตุํ ‘‘นิพฺพานสฺส จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ปฏิปกฺขวเสน สิชฺฌนฺตี’’ติ เอเตน วฏฺฏธมฺเมสุ มหนฺตํ อาทีนวํ ปสฺสนฺตา เอว เตสํ นิโรเธ มหนฺตํ คุณานิสํสํ ปสฺสนฺตีติ ทีเปติ. เย ปน ยถาวุตฺตํ ขยนิโรธํ ปรมตฺถนิพฺพานนฺติ น ชานนฺติ, เตสํ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เอวํ คุณปทานํ คมฺภีรตฺตา ตํขยนิโรธมตฺตํ อนนฺตคุณานํ วตฺถุ น โหตีติ มญฺญนฺติ. อิทานิ นิพฺพานํ ปรมํ สุขนฺติ วุตฺตํ. กถํ ตํ ขยนิโรธมตฺตํ ปรมสุขํ นาม ภเวยฺยาติ อิมํ วาทํ วิโสเธตุํ ‘‘สนฺติสุขญฺจนามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺถิภิกฺขเวติ สุตฺเต. ‘‘โนเจตํ อภวิสฺสา’’ติ เอตํ อชาตํ โนเจ สนฺตํ วิชฺชมานํ น ภเวยฺย. ‘‘นยิมสฺสา’’ติ น อิมสฺส. ปจฺจกฺขภูตํ ขนฺธปญฺจกํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมสฺสา’’ติ วทติ. นิสฺสกฺกตฺเถ จ สามิวจนํ. อิมสฺมา ชาตา ภูตา กตา สงฺขตา สตฺตานํ นิสฺสรณํ นาม น ปญฺญาเยยฺยาติ โยชนา. ปรตฺถปิ เอสนโย. เอสนโย สพฺเพสูติอาทีสุ. ทุจฺจริต ธมฺมา นาม ปจฺจเย สติ, ชายนฺติ. อสติ, น ชายนฺตีติ เอวํ ชาตํ วิย อชาตมฺปิ เตสํ อตฺถิ. ยทิ จ อชาตํ นาม นตฺถิ. ชาตเมว อตฺถิ. เอวํสติ, อตฺตนิ ทุจฺจริตานํ อชาตตฺถาย สมฺมาปฏิปชฺชนฺตานํปิ สพฺเพ ทุจฺจริต ธมฺมา อตฺตนิ ชาตาเยว สิยุํ, โน อชาตา. กสฺมา, อชาตสฺส นาม นตฺถิตายาติอาทินา โยเชตพฺพํ.

于“于此有”(Ettha cā)等句中，其关联为“有此毁坏、此止灭”。然有些人言，彼毁坏、止灭仅是作用，非是涅槃，仅是无有之施设。为反驳此说，故言“那并非如此”(na hi taṃ)等。“施设相”(Paññattirūpaṃ)即施设自性。于圣典中，“策励”(padahatī)是说令精进坚固。其心已由此策励，故为“心已策励者”(pahitatto)。“已策励”(pahito)即已精勤(padahito)，已安住于不退转之境。亦有释为“已派遣”者。“以身”(Kāyenā)指名身。于贪爱支配下活动，故为“为贪爱所支配者”(taṇhāvasikā)。“于彼亦”(Tesaṃ pī)即于彼等论点中。为澄清“于彼仅是毁坏与止灭中，并无无量功德”此说，故言“涅槃亦有”等。“依对治而成”(Paṭipakkhavasena sijjhantī)，此句明示，唯见流转法有大过患者，方能于其止灭中见大功德利益。至于不如是了知毁坏与止灭即是究竟涅槃者，则无话可说。如是，由功德之所依甚为深奥，彼等认为彼仅是毁坏与止灭，非为无量功德之事。今言“涅槃是至上之乐”。为澄清“彼仅是毁坏与止灭，如何能名为至上之乐”此说，故言“寂静乐”等。于经中言：“诸比丘，有……”。“若无此”(Nocetaṃ abhavissā)，是说，若此未生者非有、非存在。“于此无”(Nayimassā)即“于此无”(na imassa)。言“此”是为显示现前五蕴。属格亦用于离格义。应如是结合：“从这已生、已有、已作、有为之法，众生之出离将不可知。”于他处，此理亦然。于“此理通于一切”等句中，名为恶行法者，有缘则生，无缘则不生。如是，犹如已生者，彼等亦有未生者。若名为“未生”者不存在，唯有已生者存在，如是，即使为令自身恶行不生而正修行者，一切恶行法亦应于自身中成为已生，而非未生。何以故？以名为“未生”者不存在故，应如是结合。

‘‘เอตฺตาวตา’’ติ[Pg.229], อตฺถิ ภิกฺขเว อชาตํติอาทินา ปาฬิวจเนน. สพฺเพสงฺขารา สมนฺติ วูปสมนฺติ เอตฺถาติ สพฺพสงฺขาร สมโถ. สพฺเพ อุปธโย เอตฺถ นิสฺสชฺชนฺติ อริยาชนาติ สพฺพุปธินิสฺสคฺโค. ‘‘อุปลพฺภมาโน’’ติ สนฺติลกฺขเณน ญาเณน อุปลพฺภมาโน. ‘‘เอสึสู’’ติ กตฺวา เอสนกิจฺจสฺส สิขาปตฺตํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อธิคจฺฉึสู’’ติ วุตฺตํ.

“至此”(Ettāvatā)，即通过“诸比丘(bhikkhave)，有未生者……”等圣典文句。一切行于此寂止、平息，故为“一切行寂止”(sabbasaṅkhārasamatho)。圣者于此舍弃一切执取，故为“一切执取之舍弃”(sabbūpadhinissaggo)。“可得”(Upalabbhamāno)，即以寂静为相之智而得知。为显示寻求之事已达究竟之义，故于“彼等已寻求”(esiṃsu)后，言“彼等已证得”(adhigacchiṃsu)。

นิพฺพานสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《涅槃摄要复注》终。

รูปสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《色摄要释复注》终。

๗. สมุจฺจยสงฺคหอนุทีปนา

7. 总集摄要复注

๑๖๒. สมุจฺจยสงฺคเห[Pg.230]. อตฺตโน อาเวณิกภูเตน สามญฺญ ลกฺขเณนติ จ สมฺพนฺโธ. อญฺญาปเทเสน เอว ตทุภยลกฺขเณน สลกฺขณานิ นาม วุจฺจนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘นิพฺพานสฺสปิ สรูปโต ลพฺภมานสภาวตา’’ติ อญฺญนิสฺสย รหิเตน ลพฺภมานสภาวตา. นนุ นิพฺพานมฺปิ ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโยติอาทินา อญฺญนิสฺสยทสฺสนํ อตฺถิ เยวาติ. ทสฺสนมตฺตํ อตฺถิ. นิพฺพานํ ปน ราคาทีหิ ปฏิพทฺธํ น โหติ. อถ โข เตหิ ทูรตรํ โหติ. ปฏิปกฺขตรํ, ปฏิวิรุทฺธตรํ. ยญฺหิ รูปสฺส ขโย วโย เภโท อนิจฺจาติ วุตฺตํ. ตตฺถ รูปสฺส อุปฺปชฺชิตฺวา ขโย วุตฺโตติ โส รูปสฺส นิสฺสิโต เอว โหติ. อิธ ปน ราคาทีนํ ปุน อุปฺปาทสฺสปิ อภาโว วุตฺโตติ โส ราคาทีสุ อนิสฺสิโต เอว. น เกวลํ อนิสฺสิโต. อถ โข เตหิ ทูรตโร จ ปฏิปกฺขตโร จ เตสํ ปฏิปกฺขคุเณหิ อิมสฺสสิทฺธตฺตาติ. อนิปฺผนฺนรูปานิปิ อธิปฺเปตานิ เอว เตสมฺปิ ขนฺธายตนธาตุ สจฺเจสุ สงฺคหิตตฺตา.

162. 于《总集摄要》中。并且与“以自身特有的共相”相关联。其意趣是：名为自相者，正是通过具有彼二者特征的另一名称而说。“涅槃亦有从其自性而得之性”，意谓不依赖他者而有可得之性。难道涅槃不也通过“贪尽、嗔尽、痴尽”等显示其对其他事物的依赖吗？仅仅是显示而已。然而涅槃并不与贪等相系缚，反而远离它们，是其更强之对治，更强之敌对。因为当说“色之毁、灭、坏为无常”时，那里所说的是色生起后毁坏，故其是依附于色的。然而此处所说的是贪等不再生起，故其是不依附于贪等的。不仅不依附，而且由于此（涅槃）是凭借与彼等对立的功德而成，故它离彼等更远，更是其对治。未完成色(Anipphannarūpāni)亦是此中所指，因其亦被摄于蕴、处、界、谛之中。

อาสวาทีสุ. ‘‘ปาริวาสิยฏฺเฐนา’’ติ ปริวาสกรณฏฺเฐน. ‘‘มทนียฏฺเฐนา’’ติ มทนชนกฏฺเฐน. ‘‘ปริวาสํ คณฺหนฺตี’’ติ โทสเวปุลฺลํ อาปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุน ‘‘ปริวาสํ’’ติ ทุคฺคนฺธตาทิปริวาสํ. ‘‘อาสวภริตเมวา’’ติ อาสเวหิ ปูริตเมว. ‘‘ฉฬารมฺมณานิ ทูเสนฺตี’’ติ ตานิ สาสวาทิภาวํ ปาเปนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ภวโต’’ติ ภูมิโต อิจฺเจวตฺโถ. อวธียติ ปริจฺฉินฺทียติ เอตสฺมาติ อวธิ. อปาทานํ วุจฺจติ. มริยาโท นาม ปริยนฺตปริจฺเฉโท. มริยาทมตฺตภูโต กฺริยาวิสโย มริยาทวิสโย. อวธิ นาม พฺยาปน วิธานํ, กฺริยา พฺยาปนสฺส วิสโย อภิวิธิวิสโย. ‘‘ยสฺสา’’ติ อวธิ วตฺถุสฺส. ‘‘อตฺตานํ’’ติ อวธิวตฺถุํ. ‘‘พหิกตฺวา’’ติ สมฺปตฺตมตฺตํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. อวธิวิจารณายํ. ‘‘สทฺทสฺสา’’ติ [Pg.231] ภควโต กิตฺติสทฺทสฺส. ‘‘ตํ’’ติ อวธิภูตํ อตฺถํ. ‘‘ยโส’’ติ กิตฺติสทฺโท. ‘‘อิตรํ’’ติ อนภิวิธิวิสยํ พหิ กตฺวา ปวตฺตติ.

于诸漏等中。“以别住(pārivāsiya)之义”是指行别住之义。“以迷醉之义”是指产生迷醉之义。“接受别住”意谓陷入过失膨胀之状态。又，“别住”指恶臭等的熏染。“充满诸漏”是指完全被诸漏所充满。“染污六境”意谓使彼等陷入有漏等状态。“从有”(Bhavato)意谓从地而言。由此被限定、被划分，故名“界限”(avadhi)，它被称为离格(apādāna)。“界域”(mariyāda)是指边界的限定。行为范围仅至于界域的，是“界域范围”(mariyādavisayo)；“界限”(avadhi)是遍及的规定，行为遍及的范围是“遍及范围”(abhividhivisayo)。“其”(Yassā)指界限之事。“自身”(Attānaṃ)指界限之物。“排除”(Bahikatvā)意谓仅至于已达之境。于界限之辨析中。“声音”(Saddassa)指世尊(bhagavā)之美名之声。“彼”(Taṃ)指作为界限之义。“名声”(Yaso)即美名。“其余”(Itaraṃ)指排除非遍及范围而运行。

กามาสวาทีสุ. ‘‘ตนฺนาเมนา’’ติ กามนาเมน. ‘‘ตทารมฺมณา’’ติ กามธมฺมารมฺมณา. ‘‘อยมตฺโถ วา’’ติ กามียตีติอาทินา วุตฺโต ปจฺฉิมตฺโถว. ‘‘มหคฺคตกุสลธมฺมา’’ติ อิธาธิปฺเปตํ กมฺมภวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘ตํ นิพฺพตฺตา’’ติ เตน นิพฺพตฺตา. ‘‘ตทารมฺมณา’’ติ ทุวิธภวารมฺมณา. ‘‘ตณฺหา เอวา’’ติ ภวตณฺหา เอว. ‘‘ภโว เอวา’’ติ ภวารมฺมณตาย ภวนามิกา ตณฺหา เอว. ‘‘อิเม เอวา’’ติ ตณฺหาทิฏฺฐิ อวิชฺชา เอว. ‘‘ปริวุตฺเถ สตี’’ติ ปริวสิเต สติ. ‘‘กามวิสยา’’ติ กามธมฺมวิสยา. ‘‘ตสฺมึ’’ติ กามาสเว. ภววิสยา มานาทโย ปริวุตฺถา เอวาติอาทินา โยเชตพฺพํ. ตถา ทิฏฺฐิวิสยาติ ปเทปิ.

于欲漏等中。“以其名为”(tannāmena)是指以欲为名。“以彼为所缘”(tadārammaṇā)是指以欲法为所缘。“此义或为”(ayamattho vā)是指后文以“被欲求”等所说的后一种义。“广大善法”(mahaggatakusaladhammā)此处意指业有，是就此而言。“由彼所生”(taṃ nibbattā)是指由彼所生。“以彼为所缘”(tadārammaṇā)是指以二种有为所缘。“唯是爱”(taṇhā evā)即是有爱。“唯是有”(bhavo evā)即是以有为所缘而名为有的爱。“唯此等”(ime evā)即是爱、见、无明。“当被熏染时”(parivutthe sati)是指被熏习时。“欲之境”(kāmavisayā)是指欲法之境。“于彼”(tasmiṃ)是指于欲漏。“有境、慢等亦被熏染”，应如此连接。对于“见境”一词也是如此。

‘‘อนสฺสาสิกํ กตฺวา’’ติ อสฺสาสปสฺสาสรหิตํ กตฺวา. ‘‘อวหนนฏฺเฐนา’’ติ อชฺโฌตฺถริตฺวา มารณฏฺเฐน. อโธกตฺวา มารณฏฺเฐนาติปิ ยุชฺชติ. ‘‘ทุตฺตรฏฺเฐนา’’ติ ตตฺถ ปตนฺตสฺส ตริตุํ ทุกฺกรฏฺเฐน. ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ อาสเวสุ วุตฺตนเยน.

“令无气息”(anassāsikaṃ katvā)即断绝入息与出息。“以击杀为义”(avahananaṭṭhena)是指以淹没而杀害之义，或以沉没而杀害之义亦可。“以难渡为义”(duttaraṭṭhena)是指对堕入其中者而言难以渡过之义。“如已说之方式”(vuttanayena)即是在诸漏中所说之方式。

‘‘วฏฺฏสฺมึ’’ติ ติวิธวฏฺฏสฺมึ. ‘‘ภวยนฺตเก’’ติ อวิชฺชาสงฺขาราทิเก ภวจกฺเก. ‘‘อามสนํ’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ตถา ตถา กปฺเปตฺวา คหณ’’นฺติ. ‘‘สาสเน’’ติ ปริยตฺติสาสเน ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺตนฺเต. ‘‘ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐุปาทานํ’’ติ ทิฏฺฐิวตฺถูสุ ทฬฺหคฺคาหฏฺเฐน ทิฏฺฐิโย เอว ทิฏฺฐุปาทานํ. อตฺตวาทุปาทาเน. ปริกปฺป พุทฺธิ นาม มิจฺฉาญาณํ วุจฺจติ. ‘‘อิสฺสร นิมฺมิตํ’’ติ สกลโลกิสฺสเรน มหาพฺรหฺมุนา อาทิกปฺปกาเล นิมฺมิตํ. ‘‘อธิจฺจ สมุปฺปนฺนํ’’ติ อเหตุ อปจฺจยา สมุปฺปนฺนํ. ‘‘อจฺจนฺตสสฺสตํ’’ติ ภวปรมฺปราสุ สสฺสตํ. ‘‘เอกจฺจสสฺสตํ’’ติ ภววิเสสํ ปตฺวา เอกจฺจานํ สตฺตานํ สสฺสตํ. ‘‘อุจฺฉินฺนํ’’ติ ยตฺถกตฺถจิ ปรมฺมรณา อุจฺฉินฺนํ. ปุราณญฺจกมฺมํ ปริกฺขีณํ, นวญฺจกมฺมํ อกตํ. เอวํ สํสาร สุทฺธีติอาทินา [Pg.232] คหณนฺติ อตฺโถ. สนฺโต กาโย สกฺกาโย. ‘‘สนฺโต’’ติ ปรมตฺถโต วิชฺชมาโน. ‘‘กาโย’’ติ รูปกาโย, นามกาโย. อตฺตโน อตฺตโน กาโย วา สกฺกาโย. ปจฺจตฺตกาโย, ปาฏิปุคฺคลิก กาโยติ วุตฺตํ โหติ. ยถาวุตฺตกาย ทฺวยเมว. สกฺกาเย ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ. ตตฺถ ‘‘สกฺกาเย ทิฏฺฐี’’ติ ปุพฺพนฺตาปรนฺต กปฺปิกานํ วิย ปุพฺพนฺตา ปรนฺเตอจินฺเตตฺวา สพฺพสตฺตานํปิ อตฺตโน ขนฺเธสุ เอว ‘รูปํ เม อตฺตาติ วา’ อตฺตา เม รูปวาติ วา, อตฺตนิ เม รูปนฺติ วา, รูปสฺมึ เม อตฺตาติ วา, เอวมาทินา ธมฺมตา สิทฺธา ทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อสฺสุตวา’’ติ ขนฺธเทสนาทิเก สุญฺญตธมฺมปฺปฏิสํ ยุตฺเต เทสนา ธมฺเม อสฺสุต ปุพฺพตฺตา นตฺถิ สุตํ เอตสฺสาติ อสฺสุตวา. ‘‘ปุถุชฺชโน’’ติ โลกิยมหาชโน. ตตฺถ ปริยาปนฺโน ปน เอกปุคฺคโลปิ ปุถุชฺชโนตฺเวว วุจฺจติ. โส สุตวาปิ อตฺถิ, อสฺสุตวาปิ อตฺถิ. อิธ อสฺสุตวา อธิปฺเปโต. อริย ปุคฺคโล ปน ตตฺถ ปริยาปนฺโน น โหติ. อหนฺติวา, มมาติ วา, มยีติ วา, เมติ วา, ปรามสน ปทานิ นาม. ‘‘เสสธมฺเมวา คเหตฺวา’’ติ รูปโต อวเสเส นามกฺขนฺธ ธมฺเม อตฺตา เมติ คเหตฺวา วา. ‘‘ธมฺม มุตฺตกํ วา อตฺตานํ คเหตฺวา’’ติ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมวิมุตฺตํ ปริกปฺปสิทฺธํ อตฺตานํ วา คเหตฺวา. จตสฺโส อวตฺถา ยสฺสาติ จตุราวตฺถิกา. เวทนาย สมฺโภครสตฺตา ‘‘สํภุญฺชึ’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สุขิโต’’ติ สุขเวทนาย สมงฺคีปุคฺคโล. ธมฺมโต ขนฺธ ปญฺจกเมว. ตตฺถ ปน สุขเวทนาปธานตฺตา ตถา สมนุปสฺสนฺโต เวทนํ อตฺตาติ สมนุปสฺสติ นาม. ‘‘สมูหโต คเหตฺวา’’ติ อหมสฺมิ, อหํ เอโก สตฺโตติอาทินา สมูหโต. ‘‘วตฺถู’’ติ ปญฺจกฺขนฺธา วุจฺจนฺติ. ญาตปริญฺญาทิวเสน อปริญฺญาตานิ วตฺถูนิ เอเตหีติ อปริญฺญาตวตฺถุกา. เอกมุหุตฺตมตฺเตปิ กาเล. รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติอาทิกํ จตุราวตฺถํ สนฺธาย ‘‘กทาจิ อตฺตโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อตฺตนิมิตฺตํ’’ติ อภิกฺกมนาทีสุ กายวจีมโน กฺริยาสุ อหํ อภิกฺกมามิ, อหํ ปฏิกฺกมามีติอาทินา จิตฺเต ทิสฺสมานา อตฺตจฺฉายา วุจฺจติ.

“于轮回中”(vaṭṭasmiṃ)指于三轮回中。“于有轮中”(bhavayantake)指于无明、行等有轮(bhavacakka)中。“触”(āmasanaṃ)一词解释为“如是如是构想而执取”。“于教法中”(sāsane)指于教理教法(pariyattisāsana)中，于各个经(suttanta)中。“诸见即是见取”(diṭṭhiyo diṭṭhupādānaṃ)：由于对见事(diṭṭhivatthu)的坚固执取，诸见本身即是见取。于我语取(attavādupādāna)中。名为构想智(parikappa buddhi)者，被称为邪智(micchāñāṇa)。“自在天所造”(issaranimmitaṃ)：指在劫初由统摄一切世间的大自在天(issara)大梵天所创造。“无因生起”(adhiccasamuppannaṃ)：即无因无缘而生起。“究竟常住”(accantasassataṃ)：指在生死相续中常住。“部分常住”(ekaccasassataṃ)：指达到某些生命形态后，部分众生常住。“断灭”(ucchinnaṃ)：指死后在任何处所断灭。旧业已尽，新业未造。如是，此义即是执取“轮回清净”等[观点]。有身(sakkāya)即是存在的身体(santo kāyo)。“有”(santa)指依胜义而存在。“身”(kāya)即色身、名身。或者，自己的身体即是有身。这被称为自我的身(paccattakāya)、个人的身(pāṭipuggalika kāya)。即如前所述的两种身。关于有身的见即有身见(sakkāyadiṭṭhi)。其中，“于有身之见”(sakkāye diṭṭhi)是说：不像思辨前际后际者那样思辨前际后际，而是一切众生对于他们自己的诸蕴，自然而然地成立的见解，如‘色是我的我’，或‘我有色’，或‘色在我中’，或‘我在色中’等。“无闻者”(assutavā)：指因为未曾听闻关于蕴的教导等与空性法相应的教法，他没有听闻，故称无闻者。“凡夫”(puthujjana)即世俗大众。其中所含摄者，即使一个个体(puggala)也称为凡夫。他或有听闻，或无听闻。此处意指无闻者。而圣者(ariyapuggala)则不含摄其中。‘我’、‘我的’、‘在我中’、‘属我’等，是执取之语。‘执取其余诸法’：即执取色蕴之外其余的名蕴法为‘我的我’。‘或执取离法之我’：即执取脱离五蕴法而由构想成立的我。具有四种状态者，名为四种状态者(caturāvatthika)。因为受有受用之味，故说为“受用”(saṃbhuñjiṃ)。“乐者”(sukhito)：即具足乐受的个体。从法的角度看，唯有五蕴。然而，其中因为乐受占主导，如此随观者，即名为观受为我。“总集而执取”(samūhato gahetvā)：即以‘我是’、‘我是一个有情’等方式总集而执取。“事”(vatthu)指五蕴。因为未以知遍知(ñātapariññā)等方式遍知诸事，所以是“未遍知事者”(apariññātavatthukā)。即使在极短的时间内。针对‘观色为我’等四种状态，而说‘有时[观]为我’等。“我相”(attanimittaṃ)：指在前进等身、语、意行为中，以‘我前进’、‘我后退’等方式在心中显现的自我影像，被称为我相。

‘‘กามนฏฺเฐนา’’ติ [Pg.233] อิจฺฉนฏฺเฐน. ‘‘ฉนฺทนฏฺเฐนา’’ติ ปตฺถนฏฺเฐน. ลีนภาโว นาม จิตฺตเจตสิกานํ ปฏิกุฏนํ. อาปาทียเต อาปาทนํ. ลีนภาวสฺส อาปาทนนฺติ วิคฺคโห. ‘‘ตนฺที’’ติ อาลสฺยํ วุจฺจติ. ‘‘วิชมฺภิตตา’’ นาม กิเลสวเสน กายงฺคานํ วิชมฺภนํ สมิญฺชนปฺปสารณาทิกรณํ. สา เอว ปจฺจโย เอตสฺสาติ วิคฺคโห.

“以欲求为义”(kāmanaṭṭhena)即是以希求为义。“以意欲为义”(chandanaṭṭhena)即是以渴望为义。名为萎靡(līnabhāva)者，是心与心所的退缩。被产生(āpādīyate)即是产生(āpādana)。[此词的]解析(viggaha)是“萎靡的产生”。“倦怠”(tandī)被称为懒惰(ālasya)。名为伸懒腰(vijambhitatā)者，是由于烦恼而身体的伸展、弯曲、伸直等动作。[此词的]解析是“彼即是此之缘”。

อนุสยปทตฺเถ. ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อุปฺปชฺชิตุํ สกฺโกนฺติ. น ปน เอกนฺตโต อุปฺปชฺชนฺติ. สนฺเตสุหิ เอกนฺตโต อุปฺปชฺชนฺเตสุ อนุสยา นาม น โหนฺติ สยนกิจฺจสฺเสว อภาวโต. ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วา อุปฺปชฺชิตุํ ปโหนฺติ. ปตฺโถทโน พหูนํ ชนานํ ปโหตีติอาทีสุ วิย. ปญฺญตฺติโยหิ อสภาวธมฺมชาติกตฺตา การณ ลาเภปิ อุปฺปชฺชิตุํ นปฺปโหนฺติ. อิเม ปน สภาวธมฺมชาติกตฺตา การณ ลาเภ สติ อุปฺปชฺชิตุํ ปโหนฺตีติ. เอวญฺหิสติ, อุปฺปาทํ อปตฺตานํปิ เตสํ ปรมตฺถชาติกตา สิทฺธา โหตีติ. ‘‘สห อนุเสนฺตี’’ติ เอกโต อนุเสนฺตีติ วุตฺตา กามราคานุสโย จ ปฏิฆานุสโย จ มานานุสโย จ ทิฏฺฐานุสโย จ วิจิกิจฺฉานุสโย จ. อิเมสํ สตฺตานํ สตฺตสนฺตาเน อนุสยกิจฺจมตฺตํ ฐเปตฺวา เอกโต อุปฺปตฺติ นาม นตฺถิ. ยทิ เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ. ทฺวาทสา กุสลจิตฺตานิ สตฺตสนฺตาเน นิจฺจกาลมฺปิ เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ. น จ อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา วิญฺญายติ อุปฺปชฺชนํ นาม อปฺปหีนฏฺเฐน อุปฺปชฺชนารหภาโว วุตฺโตติ. เสนฺตีติ วตฺวา ตทตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘วิสุํ’’ติอาทินา. ‘‘อวุฏฺฐิตา’’ติ อุปฺปาทํ อปตฺตา. ‘‘ตถาปวตฺตา’’ติ จาลนากาเรน ปวตฺตา. ปุน ‘‘ตถาปวตฺตา’’ติ ชวนสหชาตากาเรน ปวตฺตา. ‘‘เยสํ’’ติ กามราคานุสยาทีนํ. ‘‘อาวชฺชนํ’’ติ อาวชฺชนจิตฺตํ. ‘‘ทมถํ’’ติ สุทนฺตภาวํ. ‘‘ตถา ปวตฺตา’’ติ จิตฺตสนฺตานานุสยนากาเรน ปวตฺตา. ตาอวตฺถา เยสํ เต ตทวตฺถิกา. ยทิ เต อุปฺปาทํ อปตฺตา. เอวํสติ, เต ปรมตฺถาปิ นาม น ภเวยฺยุนฺติ โจทนํ ปริหรติ ‘‘เต ปนา’’ติอาทินา. สเจ เต กุสลาพฺยากต จิตฺตสนฺตานมฺปิ อนุคตา. เอวํสติ, เต กุสลาพฺยากตานิ นาม [Pg.234] สิยุนฺติ โจทนํ ปริหรติ ‘‘น จา’’ติอาทินา. อถ เต เอกนฺต อกุสลา สิยุํ. เอวํสติ, กุสลาพฺยากเตหิ วิรุทฺธา ภเวยฺยุํติ โจทนํ ปริหรติ ‘‘นาปี’’ติอาทินา. ยทิ อุปฺปาทํ อปตฺตา. เอวํสติ, กาลวิมุตฺตา สิยุนฺติ อาห ‘‘นาปิกาลตฺตย วินิมุตฺตา’’ติอาทึ. ‘‘สานุสเย จิตฺตสนฺตาเน’’ติ เสกฺขปุถุชฺชนานํ จิตฺตสนฺตาเน. ‘‘สห มคฺคุปฺปาทา’’ติ มคฺคุปฺปาเทน สเหว. ‘‘ตตฺถ ตตฺถ วุตฺโต’’ติ อฏฺฐกถาฏีกาสุ วุตฺโต. ‘‘อนาคตสามญฺญํ’’ติ อนาคตสทิสํ. น เอกนฺต อนาคตนฺติปิ วทนฺติ. กถํ เต สงฺขตชาติกา โหนฺตีติ อาห ‘‘เตหิ มคฺเค’’ติอาทึ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อปฺปหีนา’’ติ มคฺเคน อปฺปหีนา. ‘‘ตทวตฺถา’’ติ อุปฺปชฺชนารหาวตฺถา. ‘‘ตํ สภาวตฺตา’’ติ กามราคาทิ สภาวตฺตา. ‘‘ตถา วุจฺจนฺตี’’ติ อนุสยาติ วุจฺจนฺติ. อนาคตา นาม น โหนฺติ. จิตฺตสนฺตาเน วตฺตมานภาเวน สิทฺธตฺตา. ‘‘หญฺจิ ปชหตี’’ติ ยทิปชหติ. ‘‘เตนหี’’ติ ตโต เอว. ‘‘รตฺโต’’ติ ราคสมงฺคี หุตฺวา. ‘‘ทุฏฺโฐ’’ติ โทสสมงฺคี หุตฺวา. ‘‘มุฬฺโห’’ติ โมหสมงฺคี หุตฺวา ปชหตีติ โทโส อาปชฺชตีติ วุตฺตํ โหติ. ปริยุฏฺฐาน ปตฺตานํ ราคาทีนํ. ‘‘มคฺควชฺฌํ’’ติ มคฺเคน วธิตพฺพํ. ‘‘อุปฺปนฺนํ’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนํ. วตฺตมานญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ วตฺตมานุปฺปนฺนํ. ‘‘ภุตฺวา’’ติ อารมฺมณํ ปริภุญฺชิตฺวา. วิคจฺฉตีติ วิคตํ. ภุตฺวา วิคตญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ ภุตฺวา วิคตุปฺปนฺนํ. วิปจฺจนตฺถาย โอกาสํ กโรนฺตีติ โอกาสกตํ. โอกาสกตญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ โอกาสกตุปฺปนฺนํ. สมุทาจาโร วุจฺจติ ภิยฺโย ปวตฺตนํ. สมุทาจาโร จ โส อุปฺปนฺนญฺจาติ สมุทาจารุปฺปนฺนํ. ขนฺธปญฺจก สงฺขาตํ ภูมึ ลภตีติ ภูมิลทฺธํ. ภูมิลทฺธญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ. อารมฺมณํ อธิกตรํ คณฺหาตีติ อารมฺมณาธิคฺคหิตํ. อารมฺมณาธิคฺคหิตญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺนํ. มหคฺคตชฺฌาเนน อวิกฺขมฺภิตญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนํ. มคฺเคน อสมุคฺฆาฏิตญฺจ ตํ อุปฺปนฺนญฺจาติ อสมุคฺฆาฏิตุปฺปนฺนํ. เอวํ มคฺควชฺฌานํ อนุสยานํ อุปฺปนฺนภาเวน วุตฺตตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนตา [Pg.235] ปริยาโยว เตสํ วตฺตพฺโพติ. ‘‘เสกฺขา’’ติ สตฺตเสกฺขปุคฺคลา.

关于随眠的词义。“生起”(uppajjantī)是指能够生起，但并非必定生起。若它们必定生起，则无所谓随眠，因为潜伏的作用(sayanakicca)已不存在。或者说，“生起”是指有能力生起，如同“一份饭食足供多人”(patthodano bahūnaṃ janānaṃ pahoti)等句。因为概念法(paññatti)非自性法(sabhāvadhamma)，即使获得因缘也不能生起。然而这些(随眠)是自性法，故若获得因缘则能生起。如是，对于尚未生起的随眠，其胜义自性(paramatthajātikatā)亦得以成立。“共同潜伏”(saha anusenti)是指一起潜伏，即所说的欲贪随眠、瞋恚随眠、慢随眠、见随眠和疑随眠。对于这七种随眠，在众生(satta)的心相续中，除了随眠的潜伏作用外，并无同时生起之事。若它们同时生起，则十二不善心也应在众生心相续中恒常同时生起，然事实并非如此。因此可知，“生起”是依未断除(appahīna)之义而说其有生起的资格(uppajjanārahābhāvo)。说了“潜伏”(senti)后，以“各别”(visuṃ)等词来显示其义。“未现行”(avuṭṭhitā)是指尚未生起。“如是转起”(tathāpavattā)是指以动摇的方式转起。再说“如是转起”是指以速行俱生的方式转起。“彼等之”(yesaṃ)是指欲贪随眠等。“转向”(āvajjanaṃ)是指转向心。“调伏”(damathaṃ)是指善调伏的状态。“如是转起”是指以心相续中潜伏的方式转起。具有那些状态者，即是“具彼状态者”(tadavatthikā)。若它们尚未生起，那么它们甚至不应是胜义法(paramattha)，此一诘难由“然而彼等”(te pana)等句来遣除。若它们也随行于善与无记的心相续，那么它们应是善与无记，此一诘难由“亦非”(na ca)等句来遣除。若它们是纯粹不善的，那么它们应与善和无记相违，此一诘难由“亦非”(nāpi)等句来遣除。若它们尚未生起，那么它们应超越时间，(对此)说“亦非超越三时”(nāpi kālattaya vinimuttā)等。“于有随眠的心相续中”(sānusaye cittasantāne)是指于有学与凡夫的心相续中。“与道生起同时”(saha magguppādā)是指与道的生起同时。“于彼彼处所说”(tattha tattha vutto)是指于义注(aṭṭhakathā)与疏钞(ṭīkā)中所说。“未来之相似”(anāgatasāmaññaṃ)是指与未来相似。亦有人说并非绝对的未来。它们如何成为有为(saṅkhata)法？(对此)说“彼等由道”(tehi magge)等。于《阐明疏》(Vibhāvanī-paṭṭhe)中：“未断除”(appahīnā)是指未被道断除。“彼状态”(tadavatthā)是指有资格生起的状态。“具彼自性故”(taṃ sabhāvattā)是指具有欲贪等自性故。“如是说”(tathā vuccanti)是指被称为随眠，并非指未来法，因为它们以存在于心相续中的现在状态而成立。“若断除”(hañci pajahati)是指假若断除。“是故”(tenahi)是指因此。“有贪者”(ratto)是指成为具贪者。“有瞋者”(duṭṭho)是指成为具瞋者。“有痴者”(muḷho)是指成为具痴者。若说“具贪、瞋、痴而断除”，则会产生过失。已达缠(pariyuṭṭhāna)状态的贪等。“道所杀”(maggavajjhaṃ)是指应被道所杀。“已生”(uppannaṃ)是指现在(paccuppannaṃ)。既是现在又是已生，故为“现在已生”(vattamānuppannaṃ)。“已受用”(bhutvā)是指已受用所缘。已离去，故为“已离”(vigataṃ)。既已受用而离去又是已生，故为“已受用而离去之已生”(bhutvā vigatuppannaṃ)。为成熟而创造机会，故为“已造机会”(okāsakataṃ)。既已造机会又是已生，故为“已造机会之已生”(okāsakatuppannaṃ)。“现行”(samudācāro)是指更增盛地转起。既是现行又是已生，故为“现行之已生”(samudācāruppannaṃ)。获得名为五蕴之地，故为“已得地”(bhūmiladdhaṃ)。既已得地又是已生，故为“已得地之已生”(bhūmiladdhuppannaṃ)。更强地执取所缘，故为“已强执所缘”(ārammaṇādhiggahitaṃ)。既已强执所缘又是已生，故为“已强执所缘之已生”(ārammaṇādhiggahituppannaṃ)。未被广大禅所镇伏又是已生，故为“未镇伏之已生”(avikkhambhituppannaṃ)。未被道所根除又是已生，故为“未根除之已生”(asamugghāṭituppannaṃ)。如是，由于道所应杀的随眠是以“已生”的状态被述说，故应说“现在”只是它们的同义词。“有学”(sekkhā)是指七种有学补特伽罗(puggala)。

โอรมฺภาโค วุจฺจติ กามโลโกเจว ปุถุชฺชนภาโว จ. โอรมฺภาเค สนฺทิสฺสนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. อุทฺธํภาโค วุจฺจติ มหคฺคตภาโวเจว อริยภาโว จ. อุทฺธํภาเค สนฺทิสฺสนฺตีติ อุทฺธํภาคิยานิ. ตตฺถ. กามจฺฉนฺโท, พฺยาปาโท,ติ อิมานิ ทฺเวสํ โยชนานิ กามโลกสงฺขาเต โอรมฺภาเค เอว สนฺทิสฺสนฺติ. ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส,ติ อิมานิ ตีณิ ปุถุชฺชนภาว สงฺขาเต. เสสานิ ปน ปญฺจ มหคฺคตภาวสงฺขาเต จ อริยภาวสงฺขาเตจ อุทฺธํภาเคปิ สนฺทิสฺสนฺติ. อถวา. ปุริมานิ ปญฺจยสฺส ตานิ มคฺเคน อปฺปหีนานิ, ตํ อุปริภวคฺเค ฐิตํปิ กามโลกสงฺขาตํ โอรมฺภาคํ อากฑฺฒนฺติ, ตสฺมา โอรมฺภาคาย สํวตฺตนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. ปจฺฉิมานิ ปญฺจ ยสฺส ตานิ อปฺปหีนานิ, ตํ กามโลเก ฐิตํปิ อุทฺธํภาคํ อากฑฺฒนฺติ, ตสฺมา อุทฺธํภาคาย สํวตฺตนฺตีติ อุทฺธํภาคิยานิ. ตตฺถหิ ทฺเวรูปารูปราคา เอกนฺเตน มหคฺคตภาวํ อากฑฺฒนฺติเยว. มาโน จ อุทฺธจฺจญฺจ อวิชฺชาจาติ อิมานิ จ รูปารูปราคสหคตานิ หุตฺวา อากฑฺฒนฺติ. โอรํ เหฏฺฐิมํ กามโลกํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. อุทฺธํ รูปารูปโลกํ ภชนฺตีติ อุทฺธํภาคิยานีติปิ วณฺเณนฺติ. ‘‘อิตรานิ ปนา’’ติ ทฺเว อิสฺสา สํโยชน มจฺฉริยสํโยชนานิ. ‘‘กโมปน ทฺวินฺนํ ปี’’ติ อิธ สงฺคเห ทฺวินฺนํปิ อนุกฺกโมปน.

“下分”(orambhāga)是指欲界和凡夫的状态。在下分中显现，故称“下分结”(orambhāgiyāni)。“上分”(uddhaṃbhāga)是指广大状态(mahaggatabhāva)和圣者的状态。在上分中显现，故称“上分结”(uddhaṃbhāgiyāni)。其中，欲贪、瞋恚这两种结，只在称为欲界的下分中显现。邪见、疑、戒禁取这三种结，在称为凡夫状态中显现。剩下的五种结，既在称为广大状态的上分中显现，也在称为圣者状态的上分中显现。或者说，前面的五种结，若尚未被道断除，即使安住于上界(uparibhava)，亦会牵引至称为欲界的下分，因此说是导向下分的结。后面的五种结，若尚未被断除，即使安住于欲界，亦会牵引至上分，因此说是导向上分的结。在此，色界贪和无色界贪，绝对会牵引至广大状态。慢、掉举和无明，这三种结亦与色界、无色界贪俱生而牵引。倾向于下方的欲界，故称下分结。倾向于上方的色界和无色界，故称上分结，亦有此解释。“其余的”(itarāni)是指嫉妒结和悭吝结。“这两个的次第”(kamopana dvinnaṃ pi)是指在此摄集中，这两个不依次第。

‘‘วิพาเธนฺตี’’ติ วิหึสนฺติ. ‘‘อุปตาเปนฺติจา’’ติ อุปคนฺตฺวา สนฺตาเปนฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

“扰恼”(vibādhenti)即伤害。“折磨”(upatāpenti)即走近并使之苦恼。其余部分在此容易理解。

อกุสลสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

不善摄集之解释终。

๑๖๓. มิสฺสกสงฺคเห. ‘‘จิตฺตปฺปฏิปาทนํ จิตฺตนิโยชนํ. ‘‘สุคติ ทุคฺคติ วิวฏฺฏสงฺขาตาสุ จา’’ติ สุคติภว ทุคฺคติ ภวนิพฺพานสงฺขาตาสุ จ. นิพฺพานญฺหิ วฏฺฏโต คิคตตฺตา วิวฏฺฏนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ทสฺสนาทีหิ เอวา’’ติ ทสฺสนสงฺกปฺปนาทีหิ เอว. อุชุคติ นาม [Pg.236] หิตสุขสํวตฺตนิกา ปวตฺติ วุจฺจติ. วงฺกคตินาม อหิต ทุกฺขสํวตฺตนิกา ปวตฺติ. ‘‘ปถงฺคานี’’ติ ปถสฺสมคฺคสฺส องฺคานิ. มคฺโคติ จ อุปาโย วุจฺจตีติ อาห ‘‘อุปายงฺคานี’’ติ. ‘‘อิตรานี’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺปาทีนิ องฺคานิ. อุชุคติยา คมนสฺส อุปายงฺคานิ. อิเมปิ จตฺตาโร มคฺคงฺค ธมฺมา ธมฺมา นาม อาคตา. ‘‘ตถา ตถา ปวตฺตานํ’’ติ มุสาวาทาทิวเสน ปวตฺตานํ. ‘‘นา นามคฺโควา’’ติ มิจฺฉามคฺโค จ สมฺมามคฺโค จ.

163. 在杂集中。“心的引导”(cittappaṭipādanaṃ)即心的策励(cittaniyojanaṃ)。“于善趣、恶趣及离缚所称中”(sugati duggati vivaṭṭasaṅkhātāsu ca)即于善趣有、恶趣有及涅槃所称中。涅槃因脱离轮回故被称为“离缚”。“由见等”(dassanādīhi eva)即由见、思惟等。“直道”(ujugati)被称为导向利益和安乐的行动。“弯道”(vaṅkagati)是导向无益和痛苦的行动。“道支”(pathaṅgāni)即道(patha/magga)的组成部分。道亦被称为方法，故说“方法支”(upāyaṅgāni)。“其余的”(itarāni)是指正见、正思惟等支，是直道行进的方法支。这四种道支法亦被称为法。“如是如是行动的”(tathā tathā pavattānaṃ)即以妄语等方式行动的。“各种道”是指邪道和正道。

‘‘อตฺตาธีนวุตฺติเก’’ติ อตฺตายตฺตปฺปวตฺติเก. อตฺตโน คติ นาม จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ ทสฺสนาทิ กิจฺจเมว วุจฺจติ. ‘‘อิสฺสรา อธิปติโน’’ติ อิทํ อาธิปฺปจฺจตฺถปากฏตฺถํ วุตฺตํ. อตฺโถ ปน ภาวปฺปธานวเสน คเหตพฺโพ. อินฺทฺริยํ อิสฺสริยํ อาธิปฺปจฺจนฺติหิ อิเม เอกตฺถาติ. ‘‘อิตฺถาการานิ’’ นาม อิตฺถิลิงฺคปุริสลิงฺคาทิ. ‘‘อญฺญถา อปฺปวตฺติยํ’’ติ อิตฺถิสณฺฐาเน ปุริสลิงฺคาทีนํ, ปุริสสณฺฐาเน อิตฺถิลิงฺคาทีนํ อปฺปวตฺติยํ. เตนาห ‘‘ตถาหี’’ติอาทึ. มโน วิชานนกิจฺเจ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อิสฺสโร โหติ อนญฺญาภิภวนียภาเวน ปวตฺตนโตติ สมฺพนฺโธ. เอวํ ปรตฺถ. ‘‘อารมฺมณาธิมุจฺจเน’’ติ อารมฺมเณ นิราสงฺกปฺปวตฺติยํ. ‘‘อารมฺมณุปฏฺฐาเน’’ติ จิตฺเต พุทฺธคุณาธิกสฺส อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐาเน. ‘‘จตุสจฺจธมฺโม’’ติ เตน ปุคฺคเลน อนญฺญาต ปุพฺโพ จตุสจฺจ ธมฺโม. อนญฺญาต ปุพฺพํ อมตํ วา ปทํ. อนญฺญาตํ ญสฺสามิ อิติ ปวตฺตํ อินฺทฺริยนฺติ สมาโส. ปฏิปนฺนสฺสาติ ปน อตฺถโต สิทฺธตฺตา วุตฺตํ. ‘‘วิปฺปกตภาเวนา’’ติ อนิฏฺฐงฺคตภาเวน. ปุนปฺปุนํ ชานนกิจฺจยุตฺตานํ มชฺเฌ ฉนฺนํเสกฺขานํ. เอเตน อวสทฺทสฺสยาว สพฺพกิเลสปฺปหานา ชานนนฺติ อตฺถํ ทีเปติ. ปถม มคฺเคน ญาตํ มริยาทํ อนติกฺกมฺม ชานนนฺติปิ วณฺเณนฺติ. อาชานิตตฺถาติ อญฺญาตาวี. อรหา ขีณาสโว กตกิจฺโจ วุสิต พฺรหฺมจริโย. อญฺญาตาวิโน อินฺทฺริยนฺติ อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปรินิฏฺฐิต อาชานนกิจฺจสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ตพฺพิมุตฺตี’’ติ อตฺตคฺคาห วิมุตฺติ. ‘‘ตสฺมึ วา’’ติ ตสฺมึ อตฺตนิวา. ‘‘สํกิลิฏฺโฐ’’ติ นานากิเลเสหิ สํกิเลสิโต. ‘‘วิปฺผนฺทิโต’’ติ นานาสุขทุกฺเขหิ [Pg.237] สํกมฺปิโต. ‘‘โวทานปตฺติยา’’ติ วิสุทฺธิปตฺตตฺถาย. ‘‘ตายปฏิ ปตฺติยา’’ติ กรณตฺเถ, เหตุ อตฺเถ วา กรณวจนํ. ‘‘โวทานปตฺติยา’’ติ สามิอตฺเถ สามิวจนํ.

“依自身而转的”(attādhīnavuttike)即依自身而运转的。自身的作用(attano gati)即是眼根等见等作用。“主宰者、支配者”(issarā adhipatino)，此乃为彰显主宰义而说。然而其义当以主导之义来理解。根、主宰、主导，此等同义。“女相”(itthākārāni)即女根、男根等。“不以他种方式生起”(aññathā appavattiyaṃ)者，谓于女形中不生男根等，于男形中不生女根等。故说“如是”(tathāhi)等。心于了知作用中，以其不被他者所胜而转，故为相应法之主宰。他处亦然。“于所缘之胜解”(ārammaṇādhimuccane)者，即于所缘无疑虑地生起。“所缘现起”(ārammaṇupaṭṭhāne)者，于心中，佛德增上之所缘现起。“四圣谛法”(catusaccadhammo)者，彼人(puggala)未曾知晓的四圣谛法。或未曾知晓的不死位(amataṃ padaṃ)。‘我将知未曾知’(anaññātaṃ ñassāmi)，如是生起之根，是为合说。然而，“于行道者”(paṭipannassa)是依义而成就故说。“未完成的状态”(vippakatabhāvena)者，即未达圆满的状态。于反复了知作用相应的六有学中。此显示了唯有断尽一切烦恼，方为了知之义。亦有解说为：不逾越初道所知的界限而了知。“已知之义”(ājānitattha)者，谓已了知者(aññātāvī)。阿罗汉是诸漏已尽、所作已办、梵行已立者。为显示“已了知者之根”(aññātāvino indriyaṃ)即“已知根”(aññātāvindriyaṃ)之义，故说“了知作用已圆满”(pariniṭṭhita ājānanakiccassa)等。“彼解脱”(tabbimutti)者，即我执之解脱。“于彼或”(tasmiṃ vā)者，即于彼我。“杂染”(saṃkiliṭṭho)者，被种种烦恼所杂染。“躁动”(vipphandito)者，被种种苦乐所动摇。“为得清净”(vodānapattiyā)者，为证得清净之故。“以彼行道”(tāya paṭipattiyā)者，是工具格或因格义，作工具格解。“为得清净”(vodānapattiyā)者，是所有格义，作所有格解。

‘‘พลียนฺตี’’ติ นามธาตุนิทฺเทโส. เตนาห ‘‘พลสา กโรนฺตี’’ติ. ‘‘พลสา’’ติ พเลน. ปริโต สมนฺตโต เสนฺติ ปริวาเรนฺตีติ ปริสฺสยา. อสฺสทฺธสฺส ภาโว อสฺสทฺธิยํ. โกสชฺชสงฺขาเตน ปฏิปกฺขธมฺเมน. มุฏฺฐา นฏฺฐา สติ ยสฺสาติ มุฏฺฐสฺสติ. มุฏฺฐสฺสติสฺส ภาโว มุฏฺฐสฺสจฺจํ. ‘‘เสสทุก ทฺวยํ’’ติ อหิริกทุกํ หิริทุกญฺจ.

“强盛”(balīyanti)是名词派生动词的解释。因此说“以力而行”(balasā karonti)。“以力量”(balasā)即以力(balena)。从四周完全地围绕，故称障碍(parissayā)。不信者的状态为不信(assaddhiyaṃ)。以称为懈怠的对立法。正念已失坏者，是为失念者(muṭṭhassati)。失念者的状态为失念(muṭṭhassaccaṃ)。“其余二对”(sesaduka dvayaṃ)即无惭对与有惭对。

คหปติ, ชายมฺปตี, ติอาทีสุ วิย ปติสทฺโท สามิอิสฺสร ปริยาโยติ อาห ‘‘ปตีติ สามิอิสฺสโร’’ติ. ‘‘ปเรสํ’’ติ สหชาเตสุ ปเรสํ อินฺทฺริยานํ. ‘‘ปเรหี’’ติ กมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ปเร สหชาเต อินฺทฺริย ธมฺเมติ อตฺโถ. ‘‘อธิโก’’ติ อธิกตโร. ‘‘อตฺตาธีน วุตฺตีนํ’’ติ อตฺตายตฺตวุตฺตีนํ. ‘‘ฉนฺทาคมนวเสน วา’’ติ เอตฺถ อาคจฺฉติ ผลํ เอเตนาติ อาคมนํ. อาทิการณํ, มูลการณํ, ปภวการณํ. ฉนฺโท เอว อาคมนํ ฉนฺทาคมนํ. เตนาห ‘‘ปุพฺเพ อตีตภเวสู’’ติอาทึ. สมฺปยุตฺต ธมฺเม อตฺตปราธีเน กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. มโหโฆ ติณปณฺณกสเฏ อตฺตปราธีเน กโรนฺโต วิยาติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘อตฺตปราธีเน’’ติ อตฺตสงฺขาโตปโร อตฺตปโร. อตฺตปเรน อธีนา อตฺตปราธีนาติ อตฺโถ. ‘‘เสเสสุปี’’ติ เสเสสุ วีริย จิตฺต วีมํสาธิปตีสุปิ. เอเตน ‘วีริยเมว อธิปติ วีริยาธิปติ. วีริยวโต กึ นาม กมฺมํ น สิชฺฌตีติ เอวํ ปุพฺพาภิสงฺขารวเสน วา ปุพฺเพ อตีตภเวสุ สุฏฺฐุ อาเสวิตวีริยาคมนวเสน วา เตสุ เตสุ กลฺยาณ ปาปกมฺเมสุ สมฺปยุตฺต ธมฺเม มโหโฆ วิย ติณปณฺณกสเฏ อตฺตปราธีเน นิจฺจํ ปคฺคหิตธุเรกตฺวา ปวตฺตํ วีริย’นฺติอาทินยํ อติทิสติ. ‘‘ปจฺฉิมา ตโย ธมฺมา’’ติ วีริย จิตฺต วีมํสา ธมฺมา. ปรวเสปิ วตฺตนฺติ, ตทา เตสํ อธิปติภาโว นตฺถีติ โจทนา. อธิปติ กิจฺจํ นาม ธุรวาหิตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ ตํ กิจฺจ วิเสสํ [Pg.238] อนเปกฺขิตฺวา’’ติ จกฺขุนฺทฺริยํ ทสฺสน กิจฺเจ อิสฺสโร, โสตินฺทฺริยํ สวน กิจฺเจติอาทีสุ ตํ ตํ กิจฺจวิเสสํ อเปกฺขติ, ตถา อนเปกฺขิตฺวา. ‘‘วิชานนาทิ กิจฺจํ’’ติ ‘มโน อารมฺมณ วิชานเน’ติอาทินา วุตฺตํ สพฺพํ อินฺทฺริย กิจฺจํ.

如“家主”(gahapati)、“夫妻”(jāyampatī)等词中，“主”(pati)一词是主人、主宰的同义词，故说“主即主人、主宰”。‘于他者’(paresaṃ)指于俱生的其他诸根。‘由他者’(parehī)：此处作格用于业格义，意为“其他俱生的根法”。‘更胜’(adhiko)意为更优越。‘自依之行’(attādhīnavuttīnaṃ)指依自而行。‘或以欲为因缘’(chandāgamanavasena vā)：此处“因缘”(āgamanaṃ)指“由此而有果至”，即是初因、根本因、生起因。欲即是因缘，故为“欲因缘”(chandāgamanaṃ)。因此说“于先前，于过去诸有中”等。其关联为：使相应法从属于自己。应如是配对：譬如大洪水使草木瓦砾从属于自己。其中“从属于自己”(attaparādhīne)者，此中“自”(atta)指主导法自身，相对于相应法而言，亦是“他”(para)，故“从属于自己”即被此主导法所支配之义。‘于其余亦尔’(sesesupi)指于其余的精进、心、审察诸主导中亦尔。以此类推：“精进即是主导，为精进主导。有精进者，何业不成？”如是，或依先前之行，或依于过去诸有中善修习精进之因缘，于彼彼善恶业中，使相应法从属于自己，恒常荷担重任而转起的精进，犹如大洪水之于草木瓦砾。‘后三法’指精进、心、审察三法。问难：此三法亦于他者支配下转起，彼时则无主导作用。其关联为：主导作用，即是荷负重担。‘不观待彼彼特殊作用’：如眼根于见的作用为主宰，耳根于闻的作用为主宰等，（主导）并非如此观待彼彼特殊作用。‘了知等作用’指如“意于所缘了知”等所说的一切根的作用。

ภุโส หรนฺติ วหนฺตีติ อาหารา. ‘‘ภุโส’’ติ อติเรกตรนฺติ อตฺโถ. กถํ ปน ภุโส หรนฺตีติ อาห ‘‘สหชาตาที’’ติอาทึ. เตเต ปจฺจย ธมฺมา เตเต ปจฺจยุปฺปนฺน ธมฺมา จาติ โยชนา. ‘‘เอตฺถา’’ติ อิมิสฺสํ ปาฬิยํ. ‘‘ปจฺจยาหาโร วา’’ติ เอตฺถ เหตุ อารมฺมณาทิโก สพฺโพปจฺจโย ปจฺจยาหาโร นาม. อาหาร ปจฺจโยปน วิสุํ เอโก ปจฺจยวิเสโส. ‘‘ปจฺจยฏฺเฐนา’’ติ เหตุ อารมฺมณาทิ ปจฺจยฏฺเฐน. ‘‘อาหารภูตา’’ติ อุปตฺถมฺภนกิจฺจวิเสสภูตาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘กฬีรงฺกุรานํ’’ติ กมฺมตฺเถ สามิวจนํ. ‘‘วฑฺฒิยา’’ติ วฑฺฒนตฺถาย. ‘‘ฐิติยา’’ติ ฐิตตฺถาย. อิเมสตฺตา วฏฺเฏ ปวตฺตนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ปกฺเข วิยูหิตฺวา’’ติ ปกฺเข สญฺจาเลตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปกฺเข’’ติ วา ปกฺเขหิ วาตํ พฺยูหิตฺวา. ‘‘ตทนุสยิตสฺสา’’ติ ตสฺมึ วิปาก สนฺตาเน อนุสยิ ตสฺส. ‘‘วิภาเวตฺวา’’ติ ปจฺจกฺขโต วิภูตํ ปากฏํ กตฺวา. ‘‘อลภิตฺวา’’ติ จกฺขุมฺหิ อลภิตฺวา. อปสฺสิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตตฺเถวา’’ติ นิวาสฏฺฐาเน เอว. ‘‘สมฺปยุตฺตา’’ติ วิญฺญาเณน สมฺปยุตฺตา. ภวึสุ วฑฺฒึ สูติ ภูตา. สมฺภวํ วุฑฺฒิการณํ เอสนฺติ คเวสนฺตีติ สมฺภเวสิโน. ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ ‘ยถา ยวพีชานํ วา สาลิพีชานํ วา’ติอาทินา วุตฺตนเยน. ‘‘อาหาเรตี’’ติ ปวตฺเตติ. ‘‘มโนสญฺเจตนาหาโร’’ติ กุสลากุสล กมฺมภูโต มโนสญฺเจตนาหาโร. ‘‘ตโย ภเว’’ติ ตโย กามภวาทิเก อุปปตฺติภเว. ฐิติยาติ จ อนุคฺคหายาติ จ วุตฺตํ. อิตรถา อุปฺปตฺติยาติ จ วุตฺตํ สิยาติ อธิปฺปาโย.

“食”(āhārā)者，谓强力地带来、运载。“强力”(bhuso)意为极其。那么如何强力带来呢？说“俱生”等。其配对为：彼彼缘法与彼彼缘生法。“于此”(etthā)指于此巴利文中。“或缘食”(paccayāhāro vā)：此处，因、所缘等一切缘，皆名为缘食。然而，食缘(āhārapaccayo)是另一种特殊的缘。“以缘之义”(paccayaṭṭhena)指以因、所缘等缘之义。“作为食”(āhārabhūtā)是说作为特殊的资助作用。“于嫩芽”(kaḷīraṅkurānaṃ)：此处属格用于业格义。“为增长”(vaḍḍhiyā)即为增长故。“为住立”(ṭhitiyā)即为安住故。其关联为：此诸有情于轮回中转起。其余在此易知。“展开双翼”(pakkhe viyūhitvā)是说扇动双翼。或“以翼”(pakkhe)即以双翼拨开风。“于彼随眠”(tadanusayitassa)即于彼果报相续中随眠者。“令显现”(vibhāvetvā)即亲自令其显现、明白。“未得”(alabhitvā)即于眼中未得，是说未见。“即于彼处”(tattheva)即于其住处。“相应”(sampayuttā)即与识相应。“有情”(bhūtā)者，因其已存在(bhaviṃsu)、已增长(vaḍḍhiṃsūti)。“求有者”(sambhavesino)者，因其寻求、探求生存与增长之因。“如所说之理”(vuttanayena)即如“犹如麦种或稻种”等所说之理。“食”(āhāretī)即令转起(pavatteti)。“意思食”(manosañcetanāhāro)即作为善、不善业的意思食。“三有”(tayo bhave)即欲有等三种生有。是为“住立”及为“资助”而说。其意为：否则，即是为“生起”而说了。

‘‘ทุพฺพลกิจฺจฏฺฐานวตฺถุกตฺตา’’ติ ทุพฺพลกิจฺจตฺตา ทุพฺพลฏฺฐานตฺตา ทุพฺพลวตฺถุกตฺตา. ‘‘อภินิปาต มตฺตานิ โหนฺตี’’ติ ทสฺสน สวนาทิ มตฺตานิ [Pg.239] โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘วิตกฺก ปจฺฉิมกํ ฌานํ’’ติ ฌานานิ นาม วิตกฺกสฺส ปจฺฉานุคตํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุปญฺจวิญฺญาเณสุ. ‘‘ตา’’ติ เวทนา เอกคฺคตา. ‘‘ตํ’’ติ ฌานกิจฺจํ. เอกคฺคตา พลวตี น โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มคฺคินฺทฺริย พลภาวายา’’ติ มคฺคินฺทฺริย พลภาวตฺถาย. โลกุตฺตรวิปากานิ ชวนกิจฺจานิ จ สาธิปติกานิ จ โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ติภูมกานี’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ สุโพธํ.

“因作用弱、处所弱、事物弱”(dubbalakiccaṭṭhānavatthukattā)，即因作用弱、处所弱、事物弱。“仅是触对”(abhinipātamattāni hontī)，其意为：仅是见、闻等触对。“寻所随行之禅”(vitakkapacchimakaṃ jhānaṃ)，其意为：诸禅是为寻所随行。“于彼”(tatthā)指于彼五识中。“彼等”(tā)指受与一境性。“彼”(taṃ)指禅的作用。其关联为：一境性不强盛。“为道根强力”(maggindriyabalabhāvāya)，意指为成就道根与力。说“三地”(tibhūmakāni)等，是指（那些）是出世间果报、是速行作用、且具主导作用者。其余在此易知。

มิสฺสกสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

杂集随释终。

๑๖๔. โพธิปกฺขิยสงฺคเห. ‘‘สติปฏฺฐานา’’ติ เอตฺถ ปสทฺโท ปมุขตฺโถ ปธานตฺโถติ อาห ‘‘ปมุขา ปธานา หุตฺวา’’ติ. ฐาสทฺโท คตินิวตฺติ อตฺโถติ อาห ‘‘จิตฺตคมนํ นิวตฺเตตฺวา ปวตฺตนฺตี’’ติ. ‘‘กาเย อนุปสฺสนา’’ติ กาเย ปวตฺตา อนุปสฺสนา. ปุนปฺปุนํ ปสฺสนฺติ โยคิโน เอตายาติ อนุปสฺสนา. กตมํ ปสฺสนฺตีติ อาห ‘‘อสฺสาสปสฺสาสาทิกสฺสา’’ติอาทึ. กถญฺจตํ ปสฺสนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ตํ ตํ กายภาเวนา’’ติอาทิ. อิทานิ ปุนปฺปุน สทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยาวา’’ติอาทิมาห. เวทนานุ ปสฺสนาทีสุปิ เอเสวนโย. ตํ น สุนฺทรํ. กสฺมา, สกลสฺส รูปกายสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ยทิ เอวนฺติอาทีสุ. ‘‘อิตราปิ สิทฺธา’’ติ กายานุปสฺสนาทโยปิ สิทฺธา. กสฺมา, ธมฺมานุปสฺสนาย อนฺโตคธตฺตา. ‘‘ตถา อนุปสฺสนฺตสฺสา’’ติ รูปฺปนลกฺขณโต อนุปสฺสนฺตสฺส. ‘‘ตํ ตํ สมูหภูตรูปธมฺมวเสนา’’ติ อสฺสาสปสฺสาสาทิ สมูหภูตสฺส รูป ธมฺมสฺส วเสน. ‘‘สุภาทิวิปลฺลาสสฺสา’’ติ สุภ สุข นิจฺจวิปลฺลาสสฺส. ‘‘โอฬาริกสฺสา’’ติ สุปากฏวเสน โอฬาริกสฺส. ‘‘อตฺตูปนิพนฺธา’’ติ อตฺเตน อุปนิพนฺธา, ปฏิพทฺธา.

164. 于菩提分法总摄中。“念处”(Satipaṭṭhānā)一词中，“pa”字有首要、主要之义，故说“成为首要、主要”。“ṭhā”字有止息行进之义，故说“止息心的驰散而转起”。“于身随观”(Kāye anupassanā)即是于身转起的随观。瑜伽行者以此反复观察，故称“随观”(anupassanā)。观察何物？故说“出入息等”。如何观察？故说“以彼彼为身之方式”等。现在为了显示“反复”一词的意义，而说“乃至”等。受随观等也是此理。这不善美。为何？因为意指整个色身之故。其余此处易于了知。如“若如是”等。“其他亦成就”是说身随观等亦成就。为何？因为包含在法随观之中。“如是随观者”是从变坏相而随观。“以彼彼集聚而成的色法之方式”意指以出入息等集聚而成的色法之方式。“净等颠倒”是指净、乐、常颠倒。“粗显”是指以极为显了的方式而为粗显。“系属于我”是指与我相系、相缚。

‘‘กามํ’’ติ เอกนฺเตน. อุปสุสฺสตูติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยนฺตํ’’ติ ฌานาภิญฺญา มคฺคผลนิพฺพานํ. ‘‘วีริยสฺส สณฺฐานํ’’ติ วีริยคมนสฺส วีริยปฺปวตฺตนสฺส นิวตฺติวเสน สณฺฐานํ. อุปฺปนฺนสทฺเทน อตีต กิเลสาปิ [Pg.240] ปจฺจุปฺปนฺน กิเลสาปิ คเหตพฺพา โหนฺตีติ อาห ‘‘อสุกสฺมึ กาเล’’ติอาทึ. ‘‘มยฺหํ อุปฺปนฺนํ’’ติ อิทานิ อุปฺปนฺนํ. ‘‘ปหานายา’’ติ เอตฺถ สมุจฺเฉทปฺปหานํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อนุปฺปาท ธมฺมตาปาทนกรณตฺถํ’’ติ. ตตฺถ อนุปฺปาโท ธมฺโม เยสํ เต อนุปฺปาท ธมฺมา. มคฺเคน ปหีนา อกุสล ธมฺมา. อนุปฺปาท ธมฺมานํ ภาโวติ วิคฺคโห. อนุปฺปาท ธมฺมตาย อาปาทนํ. ตสฺส กรณนฺติ สมาโส. ‘‘ทิสฺวา’’ติ เตสํ อุปฺปตฺติ วตฺถุํ ทิสฺวา. ‘‘ปจฺจยสมุจฺฉินฺทนตฺถํ’’ติ ปจฺจยภูตสฺส อนุสยสฺส สมุจฺฉินฺทนตฺถํ. ‘‘อปตฺตา’’ติ อิทานิ อปตฺตา. ‘‘สมเย’’ติ พุทฺธุปฺปาทนวมกฺขเณ. ‘‘นิยามํ น โอกฺกมนฺตี’’ติ อริยมคฺคสงฺขาตํ สมฺมตฺตนิยามํ น โอกฺกมนฺติ. นปฺปวิสนฺติ. กิเลเสหิ อโกเปตพฺพตาย อกุปฺโป ธมฺโม ยสฺสาติ อกุปฺป ธมฺโม. ขีณาสโว. อกุปฺป ธมฺมสฺส ภาโว อกุปฺป ธมฺมตา. อรหตฺต ผลํ. ‘‘เตสํ’’ติ กุสลานํ ธมฺมานํ. อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ ปหานายาติ กตฺวา วิสุทฺธิธมฺเมสุ โยคํ กโรนฺตสฺส อนุกฺกเมน ภาวนา กมฺเม มตฺถกํ ปตฺเตอาทิโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺนาปิ ปาปกา ปหิยฺยนฺติ. อนุปฺปนฺนาปิ นุปฺปชฺชนฺติ. อนุปฺปนฺนาปิ กุสลา อุปฺปชฺชนฺติ. อุปฺปนฺนาปิ ภาวนา ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. เอสนโย อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อนุปฺปาทายาติอาทีสุ. เอวํ จตูสุ มุเขสุ เอเกกมุเขนปิ สมฺมา ปทหนฺตสฺส สมฺมปฺปธานํ จตุกิจฺจสาธกํ โหติ. เตนาห ‘‘เอเตสุ ปนา’’ติอาทึ.

“宁可”(Kāmaṃ)意为“彻底地”(ekantena)，与“令其干涸”(Upasussatū)相关联。“那是指”(Yantaṃ)禅那、神通、道果、涅槃。“精进的安住”(Vīriyassa saṇṭhānaṃ)意为精进之行进与转起的止息，故为安住。通过“已生”一词，过去烦恼与现在烦恼都应被摄取，因此说“于某时”等等。“于我已生”(Mayhaṃ uppannaṃ)指现在生起。“为断除”(Pahānāya)在此意指正断(samucchedappahānaṃ)，故说“为令其达成不生法性”。其中，不生是其自性的法，即通过道所断的诸不善法，是为“不生法”(anuppādadhammā)。‘不生法性’(anuppādadhammatā)的词语分析(viggaho)是‘不生诸法之状态’(anuppādadhammānaṃ bhāvo)；‘令其达成不生法性’(anuppādadhammatāpādana)与‘作为’(karaṇa)是一个复合词(samāso)。“见已”(Disvā)指见其生起之事(vatthu)。“为断除缘”意为断除作为缘的随眠。“未得”(Apattā)指现在未得。“于时”(Samaye)指佛陀出世的难得时机。“不趣入决定”指不趣入、不进入称为圣道的正性决定。因其法不为诸烦恼所动摇，故称“不动法者”(akuppadhammo)，即漏尽者。“不动法之状态”(Akuppadhammassa bhāvo)即“不动法性”(akuppadhammatā)，即阿罗汉果。“彼等”(Tesaṃ)指诸善法。为断除已生的诸恶法而于清净法中修习瑜伽者，通过次第的修行，当修行达到顶点时，从初起时，已生的恶法被断除，未生的亦不生起，未生的善法亦生起，已生的善法亦通过修行而达圆满。此理亦适用于“为令未生的诸恶法不生”等。如是于四方面中，于任一方面正确精勤者，其正勤即能成就四种作用。是故说“于此等中”等。

อภิวิสิฏฺเฐน ธมฺมววตฺถานญฺญาเณน ญาตพฺพา สพฺเพ ปรมตฺถ ธมฺมา อภิญฺเญยฺยา นาม. ‘‘อภิญฺญา สิทฺธี’’ติ อภิชานน กิจฺจสิทฺธิ. วิสุํ วิสุํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ญาตพฺพา จตุสจฺจ ธมฺมา ปริญฺเญยฺยา นาม. เตหิ ทุกฺขสจฺจ ธมฺมา ปริญฺญาตพฺพภาเวน, สมุทย สจฺจ ธมฺมา ปหาตพฺพ ภาเวน, นิโรธสจฺจ ธมฺมา สจฺฉิกาตพฺพ ภาเวน, มคฺคสจฺจ ธมฺมา ภาเวตพฺพภาเวน ญาตพฺพา โหนฺตีติ. ‘‘ภาวนาสิทฺธี’’ติ ภาวนากิจฺจ สิทฺธิ. ตํ สํยุตฺตเก อิมายปาฬิยา สเมตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วิภงฺเค ปนา’’ติ อิทฺธิปาทวิภงฺเค ปน. ‘‘จิตฺต เจตสิกราสี’’ติ สห ปุพฺพภาคภาวนาย อุตฺตริ มนุสฺส ธมฺมปริยา ปนฺนา [Pg.241] จิตฺตเจตสิกราสิ. ‘‘ตตฺถ ปนา’’ติ วิภงฺเค ตสฺมึ อุตฺตรจูฬภาชนีเย ปน. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ สงฺคเห.

一切应以殊胜的法决择智来了知的究竟法，名为应胜知(abhiññeyya)。“胜知成就”是胜知作用的成就。应个别区分了知的四圣谛法，名为应遍知(pariññeyya)。它们之中，苦谛法应以应遍知性来知，集谛法应以应断除性来知，灭谛法应以应证得性来知，道谛法应以应修习性来知。“修习成就”是修习作用的成就。它与《相应部》(Saṃyuttaka)中的这段经文相合。“在《分别》中”是指在《神足分别》(Iddhipāda-vibhaṅga)中。“心与心所之集合”是指连同前行部分的修习，属于超人法的心与心所之集合。“在那里”是指在《分别》(Vibhaṅga)的优多罗朱罗分别(Uttaracūḷabhājanīye)中。“在这里”是指在这个《总摄》(Saṅgaha)中。

จตฺตาริ โสตาปตฺติยงฺคานิ นาม พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต. ธมฺเม, สงฺเฆ, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโตติ เอวํ วุตฺตานิ โสตาปตฺติยา องฺคานิ. ตตฺถ ‘‘อริยกนฺเตหี’’ติ อริยชเนหิ กามิเตหิ อิจฺฉิเตหิ. ‘‘สีเลหี’’ติ ปญฺจนิจฺจสีเลหิ, อาชีวฏฺฐมกสีเลหิ วา. ‘‘สมฺมปฺปธาเนสู’’ติ สมฺมปฺปธานกิจฺเจสุ.

四预流支(sotāpattiyaṅgāni)名为：具足于佛不坏净，于法、于僧、具足圣所爱戒。如是所说为预流支。其中“圣所爱”的意思是为圣人所喜爱、所希求。“戒”的意思是五常戒，或活命第八戒。“于正勤中”的意思是于正勤的作用中。

‘‘โสฬสหิกิจฺเจหี’’ติ เอเกกสฺมึ สจฺเจ จตฺตาริ จตฺตาริ กตฺวา โสฬสหิ กิจฺเจหิ. ปีฬนฏฺโฐ, สงฺขตฏฺโฐ, ติอาทีหิ โสฬสหิ อตฺเถหีติ วุตฺตํ โหติ. เต จ อตฺถา ปรโต อาคมิสฺสนฺติ. สติ เอว สมฺโพชฺฌงฺโคติ วุตฺตํ, กถํ ปน สาสติ สมฺโพธึ สมุฏฺฐาเปตีติ อาห ‘‘สาหี’’ติอาทึ. เอสนโย เสสโพชฺฌงฺเคสุปิ. ‘‘เตสุ ธมฺเมสู’’ติ อชฺฌตฺตพหิทฺธา ธมฺเมสุ. ‘‘ลีนสงฺโกจ โกสชฺชปกฺขํ’’ติ ลีนปกฺข สงฺโกจ ปกฺขโกสชฺช ปกฺขํ. ธุรํ สุฏฺฐุ ปคฺคณฺหาติ อุกฺขิปตีติ ธุรสมฺปคฺคโห. ‘‘ธุรํ’’ติ สมถธุรํ วิปสฺสนา ธุรญฺจ. ‘‘อรติ อุกฺกณฺฐ ปกฺขํ’’ติ อรติปกฺข นิพฺพิทาปกฺขํ. ธมฺเม รติ ธมฺมรติ. ธมฺเม นนฺที ธมฺมนนฺที. ธมฺเม อาราโม ธมฺมาราโม. ‘‘สารมฺโภ’’ นาม จิตฺตวิเหสา. ‘‘ทรโถ’’ นาม จิตฺตสนฺตาโป. สมาหิโต ภิกฺขเว ยถาภูตํ ปชานาติ ปสฺสตีติ วจนโต ปญฺญาย สมาธิ ปาทกตา ปากฏาติ วุตฺตํ ‘‘ตสฺสา’’ติอาทึ. สมํ อวิสมํ อตฺตโน กิจฺจํ วหติ สีเลนาติ สมวาหี. สมวาหิสฺส ภาโว สมวาหิตา.

“十六种作用”是指于每一谛中各作四种，共十六种作用。此即是说逼迫义、有为义等十六种义，这些义将在后面讲到。经文中说“正念即是觉支”，但它如何教导并令正觉生起呢？对此，（义注）说“彼（念）……”等。其余觉支亦应照此理解。“于彼诸法”是指内在和外在的诸法。“萎靡、退缩、懈怠一方”是指萎靡一方、退缩一方、懈怠一方。“善能执持并高举重担”故为“善荷负”。“重担”指的是止的重担和观的重担。“不乐、忧恼一方”是指不乐一方、厌离一方。对法生起喜悦叫做法喜，对法感到欢喜叫做法悦，在法中安住叫做法乐。“争竞”是指心的恼害。“热恼”是指心的烧灼。经文中说“诸比丘，得定者能如实知见”，通过这句话可以看出，智慧以定为基础，所以说“彼”等。平等无偏地履行其职责，是其本性，故为“等行者”，等行者的状态即是“等行性”。

สา ปน จตุพฺพิธา โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺสา’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา. ‘‘วิสาขา’’ติ อาลปน ปทํ. ‘สพฺเพ โลกุตฺตเร โหนฺตี’ติ วจนสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ ‘‘เต ปน สตฺตตึสปฺปเภทา’’ติอาทิมาห. น วฏฺฐานานิ อสฺส อตฺถีติ นวฏฺฐานิกํ. ‘‘โลกุตฺตเร’’ติ โลกุตฺตร จิตฺเต. ‘‘อตฺตปฺปฏิปกฺขานํ’’ติ อตฺตนา อุชุปฺปฏิปกฺขานํ. ‘‘เต’’ติ โพธิปกฺขิย ธมฺมา. เอเตน ทสฺเสตีติ [Pg.242] สมฺพนฺโธ. ‘‘กุณฺฑลิยา’’ติ เอวํ นามกํ พฺราหฺมณํ อาลปติ. ‘‘วิชฺชา’’ติ มคฺควิชฺชา. ‘‘วิมุตฺตี’’ติ ผลวิมุตฺติ.

“彼又成四种”，这是上下文的关联。“彼之”指正见。“毘舍佉”是称呼语。为了显示“一切皆是出世间”此语的关联，故说“彼等有三十七种类别”等。无轮回之立处，故为“非轮回处”。“出世间”指出世间心。“对治我者”即与我直接对立者。“彼等”指菩提分法。“以此显示”，这是上下文的关联。“衮达利亚”是称呼一位如是名字的婆罗门。“明”指道之明。“解脱”指果解脱。

โพธิปกฺขิยานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

菩提分法阐释终。

๑๖๕. สพฺพสงฺคเห. ‘‘ปญฺจราสโย’’ติ ปญฺจสงฺคหา. ‘‘อตีตาทิเภทภินฺนานํ’’ติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนเภเทน, อชฺฌตฺต พหิทฺธาเภเทน, โอฬาริกสุขุมเภเทน, หีนปณีตเภเทน, ทูรสนฺติกเภเทน จ ภินฺนานํ. ‘‘อุปปตฺติ ทฺวาเรสู’’ติ จกฺขาทิ ทฺวาเรสุ. ‘‘กมฺมทฺวาเรสู’’ติ กายกมฺมทฺวาราทีสุ. ‘‘สงฺคมฺมา’’ติ สงฺคนฺตฺวา. ‘‘สมาคมฺมา’’ติ สมาคนฺตฺวา. ‘‘สาธารณ กิจฺจานิ วา’’ติ สพฺพิริยาปเถหิ สาธารณ กิจฺจานิวา. ปาฬิปาเฐ. ‘‘กิญฺจา’’ติ กสฺมา จ. ‘‘สงฺขาเรวเทถา’’ติ สงฺขารา สงฺขารา อิติ ตุมฺเห วเทถ. ‘‘กิญฺจสงฺขตํ’’ติ กตมญฺจสงฺขตํ. ‘‘รูปํ รูปตฺถายา’’ติ รูปวิกติยา ชาตตฺถาย รูปสงฺขาตํ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ อตฺโถ. อุปโภโค นาม วตฺถาภรณาทิโก อนฺโตโภโค. ปริโภโค นาม มญฺจปีฐาทิโก พาหิร ปริโภโค. สมฺปรายิกญฺจ เวทนนฺติ อธิกาโร. เสเสสุปิ สญฺญาสงฺขาร วิญฺญาเณสุปิ. ‘‘ทานํ ทานตฺถายา’’ติ ทานปุญฺญสฺส ชาตตฺถาย. ทานสงฺขาตํ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ อตฺโถ. อถวา ทานสฺส อตฺโถ ทานตฺโถ. ‘‘อตฺโถ’’ติ จ วิปากตฺโถ ผลตฺโถ. ทานวิปากตฺถาย ทานผลตฺถาย ทานปุญฺญสงฺขาตํ สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ. ‘‘อนุยุญฺชนฺตา’’ติ วิปสฺสนา กมฺมํ อนุยุญฺชนฺตา. ‘‘ตีสุ ธมฺเมสุ กิลมิสฺสนฺตี’’ติ วุตฺตํ. กถํ กิลมิสฺสนฺตีติ อาห ‘‘ตถาหิ ยถา’’ติอาทึ. ‘‘สุขสญฺญิเตสุ ปฏิสรเณสู’’ติ จิตฺตสาตจิตฺตรติ ปฏิลาภตฺถาย ปฏิสรเณสุ อารมฺมเณสุ. ‘‘ตาหี’’ติ สมฺปตฺตีหิ. ‘‘ตา’’ติ สมฺปตฺติโย. ปรมุกฺกํสคตํ สุขสญฺญิตฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา ตตฺถ ทุกฺขานุปสฺสนาญาณํ อติเรกตรํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ตทตฺถาย ภควา ตํ เวทนํ วิสุํ เอกํ ขนฺธํ กตฺวา ขนฺธ [Pg.243] เทสนํ เทเสตีติ อธิปฺปาโย. เอสนโย ปรตฺถปิ. ‘‘ญาณสมฺมตํ’’ติ ปุถุชฺชเนหิ ญาณสมฺมตํ. ‘‘ปรมํ อตฺตานํ กตฺวา’’ติ โลเก วิญฺญุตฺตํ ปรมํ โหติ, ตสฺมา วิชานนํ ปรมํ อตฺตานํ กตฺวา. เสสเมตฺถ สุปากฏํ. ‘‘ยตฺถภุญฺชตี’’ติอาทีสุ. ‘‘ยตฺถ ภุญฺชตี’’ติ ยสฺมึ ภาชเน ภุญฺชติ. ‘‘ยญฺจ ภุญฺชตี’’ติ ยญฺจ โภชนํ ภุญฺชติ. ‘‘เยน จ ภุญฺชตี’’ติ เยนพฺยญฺชเนน ภุญฺชติ. ‘‘โย จ โภชโก’’ติ สมีเป ฐตฺวา ปริเวสโก. ‘‘โย จ ภุญฺชิตา’’ติ โย จ ภุญฺชโก.

165. 一切摄颂。“五聚”即五种集合。“依过去等分别”指依过去、未来、现在分别，依内、外分别，依粗、细分别，依劣、胜分别，依远、近分别而区分。“投生门”指眼等门。“业门”指身业门等。“相会”即相遇。“聚集”即相集。“共通事务”指与一切威仪共通的事务。在巴利原文中。“何以故”即为何缘故。“汝等当说诸行”即你们应当说诸行、诸行。“何等有为法”即哪些是有为法。“为色而造色”指为色相变异生起，造作名为色的有为法之义。受用指衣服等内在受用。享用指床座等外在享用。以及来世的受是（本章的）主题。其余想、行、识等也是一样。“为布施而布施”指为布施功德的生起，造作名为布施的有为法之义。或者说布施的意义就是布施的目的。“目的”指异熟果的目的、果报的目的。为了布施异熟果的目的、布施果报的目的，造作名为布施功德的业之义。其余也是一样。“修习”即修习观业。“于三法中疲倦”已经说过。如何疲倦？所以说“譬如如是”等。“于乐想所依止的所缘境”指为了获得心喜、心乐所依止的所缘境。“以彼等”即以诸成就。“彼等”即诸成就。最极殊胜的乐想所依处。因此于那个地方应该更加勤奋地修习苦随观智，为此世尊特意将受单独立为一蕴而说法，就是这个意趣。这个道理在其他地方也是一样。“被认为是智”即被凡夫认为是智。“执为最胜我”即世间认为了知是最殊胜的，所以执了知为最胜我。其余在此处非常明显。“于何处受用”等句中。“于何处受用”即在哪个器皿中受用。“以及所食之物”即所食的食物。“以何受用”即用什么调味品受用。“施食者”即站在近旁分施食物的人。“受用者”即受用食物的人。

‘‘สาสวา เอวา’’ติ สาสวา นาม โลกิย ธมฺมา. ‘‘อุสฺสาหนฺตา วิย โหนฺตี’’ติ อพฺยาปาร ธมฺมตฺตา วุตฺตํ. น หิ อพฺยาปาร ธมฺมานํ เอกนฺเตน อุสฺสาโห นาม อตฺถิ. ผลสฺส นิพฺพตฺตนโต ผลตฺถาย อุสฺสาหนฺตา วิย โหนฺตีติ. ‘‘อากิริตฺวา’’ติ ปตฺถริตฺวา. เสสเมตฺถ สุโพธํ.

“有漏”是指世间法。“好像在努力”是因为它们是不活跃的法，所以这样说。因为不活跃的法不会绝对地努力。因为产生结果，所以说“好像在为了结果而努力”。“散布”就是扩展。其余的在这里很容易理解。

ธาตุสงฺคเห. ‘‘อตฺตโน เอว สภาวํ’’ติ อตฺตโน สภาวํ เอวาติปิ ยุชฺชติ. ‘‘อีหา จ พฺยาปาโร จา’’ติ อภิกฺกมามิ ปฏิกฺกมามีติอาทินา อุสฺสาโห จ, อภิกฺกมนาทิ พฺยาปาโร จ. ‘‘น จ ชีวโยคา’’ติ น จ โลกิยมหาชน สมฺมเตน ชีเวน ยุตฺตา. อฏฺฐกถาปาเฐ. ยายติ เอตฺถาติ ยนฺตํ. อุทุกฺขลํ. ยนฺต จกฺกยฏฺฐินาม ยนฺต จกฺกสมฺพนฺธา มุสลยฏฺฐิ. อรณี วุจฺจติ อคฺคินิพฺพตฺตกตฺถาย กตา ทฺเว สารฆฏิกา. อธรารณี นาม เหฏฺฐารณี. อุตฺตรารณี นาม อุทฺธารณี. ‘‘สลฺลมิวา’’ติ กณฺโฑวิย. ‘‘สูลมิวา’’ติ วิชฺฌนกทณฺโฑ วิย. ‘‘อาตุราวิยา’’ติ เตหิสลฺลสูเลหิ วิทฺธคิลานา วิย. อยถาภุจฺจ นิมิตฺตํ นาม อยถาภูตํ สตฺตปุคฺคลาทินิมิตฺตํ. ‘‘วนมิโค วิยา’’ติ ติณ รูเป ปุริส สญฺญาลาโภ วนมิโค วิย. ‘‘องฺคารกาสุยํ’’ติ องฺคารกูเป. ‘‘นานาวิธุปทฺทว นิมิตฺตโต’’ติ นานาวิธานํ อุปทฺทวานํ อุปฺปตฺติ ปจฺจยโต. ‘‘วนมกฺกโฏ วิยา’’ติ วนวานโร วิย. ทุกฺเขน ทมนํ อสฺสาติ ทุทฺทมโน. ‘‘อสฺสขฬุงฺโก’’ติ ทุฏฺฐ อสฺโส. ‘‘ยตฺถ กามนิปาติโต’’ติ ยสฺมึ ยสฺมึ อารมฺมเณ ปติตุํ กาเมติ อิจฺฉติ, ตตฺถ ตตฺถ นิปาติโต. ปุคฺคลวเส [Pg.244] อวตฺติตฺวา อารมฺมเณสุ ยทิจฺฉกํ นิปตนโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘รงฺคนโฏ วิยา’’ติ สมชฺชนฏโก วิย. สภาวโต อตฺถิ สํวิชฺชตีติ สนฺโต. ตโถติ จ อวิตโถติ จ อตฺถโต เอกํ. อญฺโญ ปกาโร อญฺญถา. นตฺถิ อญฺญถา อสฺสาติ อนญฺญถํ. ทุกฺขทุกฺขํ นาม กายิกทุกฺข เจตสิกทุกฺขํ. ‘‘กมฺมชานํ’’ติ วิปากกฺขนฺธกฏตฺตา รูปานํ. ‘‘อุปฺปตฺติยา’’ติ อุปฺปาทตฺถาย. ‘‘ปเควา’’ติ ปุเรตรเมว. ‘‘อุปฺปนฺนํ ปี’’ติ อุปฺปนฺนมฺปิ จกฺขุ. ‘‘ปวตฺติยา’’ติ สนฺตานฏฺฐิติยา ฐิตตฺถาย. ‘‘ปฏิชคฺคน ทุกฺขํ’’ติ โสธน ทุกฺขํ. ปจฺจยเวกลฺลํ นาม อาหารจฺเฉทาทิกํ. นนุ ภิชฺชนภเยน ปเคว ปจฺจยสมฺปาทนํ นาม สงฺขาร ทุกฺขเมว สิยาติ. สจฺจํ. อิธ ปน อาสนฺเน ภิชฺชนนิมิตฺตํ ทิสฺวา กตํ ปจฺจย สมฺปาทนํ อธิปฺเปตํ. ‘‘รกฺขาวรณคุตฺติ สํวิธาน ทุกฺขํ’’ติ นานาภยโต รกฺขณสฺส จ อาวรณสฺส จ โคปนสฺส จ สํวิธาน ทุกฺขํ. ‘‘ตทุภเยน สเหว สิชฺฌตี’’ติ กสิโครกฺขาทีนิ สงฺขาร กมฺมานิ วา รกฺขาวรณ คุตฺติสํ วิธานาทีนิวา กโรนฺตานํ ตํ ทุกฺข ทุกฺขํ ตทุภเยน ทุกฺเขน สเหว สิชฺฌติ. ‘‘เตสํ’’ติ จกฺขาทีนิ อสฺสาเทนฺตานํ น มุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปวตฺติ นิโรธ ภูตสฺสา’’ติ ปวตฺติยา นิโรธ ภูตสฺส. ‘‘ตํ ปชหติ เยวา’’ติ ตํ โลภํ ปชหติเยว. ‘‘ยาวเทวา’’ติ อุปริมปริยนฺเตน. อหํ อสฺมีติ ปวตฺโต มาโน อสฺมิมาโน. ตสฺส สมุคฺฆาตนํ สมุจฺฉินฺทนํ. ‘‘ปริญฺญาเตสู’’ติ เตสุ อนุสยิตาย ตณฺหาย ปหานวเสน ปริญฺญาเตสุ. ‘‘ตพฺพิปรีเตน ปนา’’ติ ตโต วิปรีเตน ปน. อสฺมิมานสฺส อนธิฏฺฐานภูตาติอาทิ อตฺเถน. อนินฺทฺริยพทฺธ ธมฺมา นาม ปถวีปพฺพตาทีสุ ปวตฺตา รูป ธมฺมา.

在《界集》(Dhātusaṅgaha)中：“自性”就是自身的本质。“精进与勤行”是指前进后退等努力，以及进退等行为。“非与命结合”是说不与世俗大众所公认的“命”相结合。在义注(aṭṭhakathā)文中：“机械”(yantaṃ)是“于此运转”之义。臼。机械轮杆是指与机械轮相连的杵杆。“钻木”(araṇī)是指为了生火而制作的两块心材木。下方的钻木名为“下钻木”，上方的钻木名为“上钻木”。“如箭”就像箭。“如尖桩”就像用来穿刺的棍子。“如病人”就像被那些箭与尖桩刺伤的病人。不如实相是指不如实的众生、个人(puggala)等相。“如林鹿”就像在草的形相中获得“人”之想的林鹿。“在炭火坑中”即在炭火坑里。“由种种灾祸之相”是指作为种种灾祸生起的缘由。“如林猴”就像林中的猿猴。难以调伏，故为“难调者”。“劣马”是指恶马。“随欲而投”是说，在任何所缘中，想要投向哪里，就投向哪里。这是说，它不随个人的控制，而是在诸所缘中随心所欲地投射。“如舞台演员”就像集会中的演员。从自性上存在、存有，故为“有”。“如是”与“不虚”在意义上是同一的。另一种方式是“变异”。没有变异，故为“无变异”。苦苦是指身苦与心苦。“业生的”：指异熟蕴与所造色。“为生起”是为了产生。“先前”就是指预先。“已生”即已生起的眼。“为持续”是为了相续安住。“照护之苦”是指维护的苦。资具的缺乏是指食物断绝等。难道不是因为害怕毁坏而预先准备资具，就名为行苦吗？确实如此。但这里意指的是，在看到临近毁坏之相后所做的资具准备。“守护、防护、护卫与安排的苦”是指从种种怖畏中进行守护、防护、护卫与安排的苦。“由彼二者而成就”是说，对于从事农耕、牧牛等行业，或从事守护、防护、护卫与安排等的人，那苦苦是与那两种苦一同成就的。“他们的”：其关联是说，享受眼等的人不得解脱。“已成为相续之止息”是指相续的止息状态。“确实断除它”是说确实断除了那贪。“乃至”是指达到上限。作为“我是”而生起的慢，即是“我是慢”(asmimāna)。它的根除就是断尽。“于已遍知者”是指对于那些因断除随眠之贪而遍知者。“与彼相反”就是与那相反。意思是成为“我是慢”的非立足处等等。非根所系的法是指在大地、山脉等处存在的色法。

สตฺเต อนุกฺกณฺฐมาเน กโรตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. เตสํ สตฺตานํ. ทุชฺชโห นาม นตฺถิ. ตสฺมา โลโภเยว ทุกฺขสมุทยาริย สจฺจํ นามาติ โยชนา. สาสวา กุสลา กุสล ธมฺมา สมุทยสจฺจํ นาม, ทุกฺข สจฺจภูตานํ วิปากกฺขนฺธกฏตฺตา รูปานํ สมุทยตฺตา สํวฑฺฒนตฺตา. มูลภาเวน วุตฺตา [Pg.245] ‘อวิชฺชา ปจฺจยา สงฺขารา’ติอาทีสุ. ‘‘นนฺทนสทิสํ’’ติ เทวโลเก นนฺทนวนุยฺยานสทิสํ. ‘‘อาทิปภวปธานภูตา’’ติ ทุกฺข ธมฺมานํ อาทิภูตา, ปภวภูตา, ปธานภูตา. ‘‘ปภวภูตา’’ติ จ ปถมุปฺปตฺติเหตุภูตา. ‘‘เตสํ’’ติ ทุกฺข ธมฺมานํ.

其关联是：它使众生恋慕。“以此”，即因此。对于那些众生，没有什么是难舍的。是故，贪爱即是苦集圣谛，应如是理解。有漏的善法与不善法名为集谛，因为它们使属于苦谛的异熟蕴与所造色生起与增长。在“无明缘行”等中，它被说为是根本。“如欢喜园”，即如同天界的欢喜园(nandanavana)林。“为初、源、主”，是指作为苦法的最初、来源与主要者。“为源”，是指作为最初生起之因。“彼等”，是指苦法。

‘‘กตฺถจี’’ติ กามภวาทีสุ กิสฺมิญฺจิภเว. ‘‘กทาจี’’ติ อตีตาทิกาเลสุ กิสฺมิญฺจิกาเล. ‘‘เกสญฺจี’’ติ เทวมนุสฺสาทีสุ สตฺเตสุ เกสญฺจิสตฺตานํ. ‘‘กุโตจี’’ติ พหูสุการเณสุ กุโตจิการณา. ‘‘กถญฺจี’’ติ เกนจิปกาเรน.

“在任何处”是指在欲有等诸有中的任何一个有。“在任何时”是指在过去等诸时中的任何一个时。“对某些众生”是指在天、人等众生中的某些众生。“从任何原因”是指从众多原因中的任何一个原因。“以任何方式”是指以某种方式。

‘‘ปริณาโม’’ติ ปริณมนํ อญฺญถาภาโว. ‘‘ตํ สมงฺคีนํ’’ติ เตหิ จกฺขาทีหิ สมงฺคีนํ ปุคฺคลํ. ปาฬิปาเฐ. ‘‘อาทิตฺตํ’’ติอาทีปิตํ สมุชฺชลนฺตํ. ‘‘เกนา’’ติ กรณภูเตน เกน อคฺคินา. ตถา อริยมคฺโค วิปริณาม ธมฺโม จ โหติ. โสวิปริณาม ทุกฺเขนปิ ปุคฺคลํ ภุสํ ปีเฬติเยวาติ โยชนา. ‘‘นา’’ติ น สิยา. สมนํ วูปสมนํ สนฺติ. สพฺพทุกฺขานํ สนฺตีติ วิคฺคโห. สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺสา’’ติ อริยมคฺคสฺส. ‘‘ปวตฺตมานา จา’’ติ สนฺตติฐิติวเสน วตฺตมานา จ. ‘‘มหนฺตํ ปริฬาหทุกฺขํ’’ติ โสก ปริเทว ทุกฺข โทมนสฺสุปายาสานํ ปวตฺติวเสน มหนฺตํ ปริฬาห ทุกฺขํ. นิพฺพานสฺส อนุปฺปาท ธมฺมตฺตา อุปฺปาทตฺถาย ปจฺจโย นาม นตฺถิ. ตถา อปฺปวตฺติ ธมฺมตฺตา ปวตฺตตฺถาย. สมฺปาปุณิตพฺพตฺตา ปน สมฺปาปนตฺถาย ปจฺจโย อตฺถีติ อาห ‘‘สมฺปาปก ปจฺจยาภิสงฺขรณเลสํ’’ติ. สมฺปาปก ปจฺจยา นาม อริย มคฺโค จ ตสฺส ปจฺจยา จ.

“转变”(Pariṇāmo)是指变化，成为不同状态。“与之相应”(Taṃ samaṅgīnaṃ)是指与眼等相应的个人(puggalaṃ)。依圣典原文。“燃烧”(Ādittaṃ)是指被点燃，炽盛。“由何”(Kenā)是指作为工具的何种火。同样，圣道也是转变之法。这转变之苦也剧烈地折磨着个人，应这样连结。‘不’(Nā)是指不会有。平息(samanaṃ)、寂灭(vūpasamanaṃ)、寂静(santi)。“一切苦的寂静”，这是其分析。与一切轮回之苦有关联。“彼”(Tassā)是指圣道。“正行”(Pavattamānā)是指以相续存在的方式而行。“大热恼苦”(Mahantaṃ pariḷāhadukkhaṃ)是指以愁、悲、苦、忧、恼的生起方式所产生的大热恼苦。涅槃的法性是不生起，因此没有为了生起的因缘。同样，由于法性是不转起，因此没有为了转起的因缘。但因为是可以达到的，所以有为了达到的因缘，因此说“能令证得之缘的微细造作”(sampāpaka paccayābhisaṅkharaṇalesaṃ)。所谓的能令证得之缘，是指圣道及其因缘。

ภวาภวสงฺขาตสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตเทวา’’ติ ตํ ทุกฺขกฺขนฺธํ เอว. อนุปุนปฺปุนํ ปทียเต อนุปฺปทานํ. ‘‘นิยฺยาตนฏฺโฐ’’ติ หนฺท คณฺหาติ สมฺปฏิจฺฉาปนฏฺโฐ. ‘‘ตโต’’ติ วฏฺฏทุกฺขโต. ‘‘มุจฺจนูปายสฺสา’’ติ ทานสีลนิกฺขมาทิกสฺส มุจฺจนูปายสฺส. ‘‘นิสฺสรณวิมุตฺติยา’’ติ นิสฺสรณ สงฺขาตาย วิมุตฺติยา. สงฺขาร ทุกฺขสฺส อภาวฏฺโฐ. ‘‘สมฺโมหสฺส ปหานวเสนา’’ติ เอเตน อิธ ทสฺสนํ นาม อิโต ปฏฺฐาย จตูสุ สจฺเจสุ อสมฺโมห ภาวปตฺติ เอว อาโลกปตฺติ เอว วุจฺจตีติ ทสฺเสติ[Pg.246]. เตนาห ‘‘ปฏิวิชฺฌนฏฺโฐ’’ติ. ตณฺหาย ทาโส ตณฺหาทาโส. ตณฺหาทาสสฺส ภาโว ตณฺหาทาสพฺยํ. ปรวสโต วิมุตฺติวเสน อปราธีนตา ภุชิสฺสภาโว นาม. โลกิยมคฺคาหิ ตณฺหาทาสพฺยํ นาติวตฺตนฺติ. ตณฺหาวสํ ปูรยมานา ตณฺหาวิสยํ วิปากํ ชเนนฺติ. อยํ อริยมคฺโค เอว ตณฺหาย อนารมฺมณภาเว ฐิโต ตณฺหาทาสพฺยํ อติวตฺตติ. ตณฺหาวสํ ภินฺทมาโน ตณฺหาย อวิสยํ วิปากํ ชเนตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ทุกฺขมุตฺติยา’’ติ ทุกฺขโต มุจฺจนตฺถํ. ‘‘ทุกฺขวฑฺฒิยา’’ติ ทุกฺขวฑฺฒนตฺถาย. เสสเมตฺถ สุโพธํ. ‘‘ขยวิราค นิโรธ ภูโต’’ติ เอตฺถ กิเลส ธมฺมานํ วิรชฺชนํ วิคมนํ อนฺตรธานํ วิราโค. ‘‘อนตฺถ ปทานี’’ติ อหิตปทานิ. ภยาทีนวปทานิ. ‘‘ทฺวารฉกฺกอารมฺมณ ฉกฺกเภเทนา’’ติ ทฺวารฉกฺกํ ธมฺมารมฺมณํ โหติ. เอวํสติ, อารมฺมณ ฉกฺกนฺติ น วตฺตพฺพํ ธมฺมารมฺมณสฺส วิสุํ คหิตตฺตาติ. โน นวตฺตพฺพํ. กสฺมา, ทฺวารฉกฺกโต เสสานํ ธมฺมารมฺมณานํ อตฺถิตายาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปรโต ‘‘เอตฺถปี’’ติอาทีสุ เอเสวนโยติ.

与被称为“有与非有”的苦蕴有关联。“即此”(Tadevā)即指那苦蕴本身。反复地被给予，即是“持续给予”(anuppadānaṃ)。“交付之义”(Niyyātanaṭṭho)即“来，拿去”，是接受之义。“由此”(Tato)即从轮回之苦。“解脱之方便”(muccanūpāyassa)即布施、持戒、出离等解脱之方便。“出离解脱”(nissaraṇavimuttiyā)即名为出离的解脱。是行苦的不存在之义。“以断除痴迷故”(sammohassa pahānavasenā)：以此表明，在此，所谓的“见”(dassanaṃ)即是从此开始，于四谛获得不痴迷的状态，即是获得光明。因此说“有洞见之义”(paṭivijjhanaṭṭho)。渴爱之奴是“渴爱奴”(taṇhādāso)。渴爱奴的状态是“渴爱奴性”(taṇhādāsabyaṃ)。以从他力中解脱故，不依赖他人，名为“自主”(bhujissabhāvo)。世间道不能超越渴爱奴性。满足渴爱之力者，产生以渴爱为所缘的果报。唯有此圣道，安住于渴爱无所缘的状态，才能超越渴爱奴性。其义为：破坏渴爱之力者，产生非以渴爱为所缘的果报。“为从苦中解脱”(dukkhamuttiyā)即为了从苦中解脱。“为苦增长”(dukkhavaḍḍhiyā)即为了痛苦的增长。其余的在此易于了知。在“已达灭尽、离贪、寂灭”(khayavirāganirodhabhūto)中，诸烦恼法的离染、离去、消失即是“离贪”(virāgo)。“无益之事”(anatthapadāni)即无益之事、怖畏与过患之事。“以六门与六所缘之区别”(dvārachakka-ārammaṇachakka-bhedena)：六门即是法所缘。若是如此，则不应说“六所缘”，因为法所缘已被单独提取。不，不应不说。为何？为了表明除了六门之外，尚有其余的法所缘，故说“于此亦”(ettha ca)等。之后在“于此亦”(etthāpi)等处，其理亦同。

สพฺพสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《总摄随释》终。

สมุจฺจยสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《集摄释随释》终。

๘. ปจฺจยสงฺคหอนุทีปนา

8. 缘摄随释

๑๖๖. เยหิปกาเรหิ [Pg.247] ยถา. เตสํ วิภาโค ตํ วิภาโค. อยญฺจนิทฺเทโส เอกเสสนิทฺเทโส, วิจฺฉาโลปนิทฺเทโสวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสํ’’ติอาทิมาห. น สเมติ. คาถายํ ‘เยสํ’ติอาทินา ตีหิ-ย-สทฺเทหิ ทสฺสิตานํ ติณฺณํ อตฺถานํ-ต-สทฺทตฺถ สมฺภวโต. ต-สทฺทตฺถานญฺจ อนุสนฺธิยํ ปริปุณฺณํ กตฺวา วตฺตพฺพโต. ‘‘สมุปฺปชฺชตี’’ติ สุฏฺฐุ ปริปุณฺณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ, ปาตุภวติ. ‘‘อวินา’’ติ อวินา หุตฺวา. ‘‘สหชาต ธมฺเมหี’’ติ อวิชฺชา ปจฺจยา สงฺขาราติอาทีสุ สงฺขาราทีนํ สหชาต ธมฺเมหิ สเหว อุปฺปชฺชนํ. ‘‘กลาปวเสนา’’ติ สุทฺธ ธมฺม กลาปวเสน. ‘‘สามญฺญ ลกฺขณํ’’ติ สาธารณ ลกฺขณํ. ‘‘อตฺโถ’’ติ อิทปฺปจฺจยตา สทฺทสฺส อตฺโถ. ‘‘อยมตฺโถ ปฏิกฺขิตฺโต’’ติ ‘สมุปฺปชฺชนํ สมุปฺปาโท’ติ อยํภาวสาธนตฺโถ ปฏิกฺขิตฺโต. ‘‘อยเมวา’’ติ อยํ ภาวสาธนตฺโถ เอว. ชรามรณํ สมฺภวตีติ โยชนา. ‘‘อุปฺปาทาวา ตถาคตานํ’’ติ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อุปฺปาเทวา สติ. ‘‘อนุปฺปาทาวา’’ติ อนุปฺปาเทวา สติ. ‘‘ฐิตาว สาธาตู’’ติ ชาติยา สติ ชรามรณสฺส ปวตฺติสภาโว โลเก ฐิโตเยว. กตมา ปน สาธาตูติ อาห ‘‘ธมฺมฏฺฐิตตา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ธมฺมฏฺฐิตตา’’ติ เกนจิ อกตา สภาวฏฺฐิตตา. ‘‘ธมฺมนิยามตา’’ติ สภาวนิยามตา. ‘‘ตตฺร ตถตา’’ติ ตสฺมึ สามญฺญลกฺขเณ สงฺขต ธมฺมานํ ตถตา. สามญฺญ ลกฺขณเมว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท นามาติ ทสฺเสติ, น อวิชฺชาทิโก ปจฺจย ธมฺโม. กสฺมา, เตหิ วจเนหิ ธมฺมนิยามตา มตฺตสฺส ทสฺสิตตฺตา. อวิชฺชาทีนํ ธมฺม สรูปานํ อทสฺสิตตฺตา. ‘‘ธมฺมนิยามตามตฺตํ’’ติ จ ยถา วุตฺตสามญฺญ ลกฺขณเมว วุจฺจติ. ยทิ ภาวสาธนํ อิจฺเฉยฺย, ภาวสาธนํ นาม กตฺตุรหิตํ ภเวยฺย. กตฺตุรหิเต จ สติ, กถํ ปฏิจฺจ กฺริยาย สมานกตฺตุกตา ลพฺภติ. อลทฺเธ จ สมานกตฺตุกตฺเต กถญฺจ ปุพฺพกาเลตฺวา [Pg.248] ปจฺจยสมฺภโวติ. อยํ ภาวสาธนํ อิจฺฉนฺตสฺส พฺยญฺชนยุตฺติวิโรโธ. ตํ ปริหรนฺโต น เจตฺถาติอาทิมาห. คมฺภีโรจานนฺท ปฏิจฺจสมุปฺปาโท คมฺภีราว ภาโสจาติ ภควตา วุตฺตํ. ภาวสาธเน จ กเต อุปฺปชฺชน กฺริยามตฺตํ นาม วิสุํ เอโก ธมฺโม น โหตีติ กถํ ตํ คมฺภีรํ สิยาติ. อยํ ภาวสาธนํ อิจฺฉนฺตสฺส คมฺภีรวจน วิโรโธ. ตํ ปริหรนฺโต ‘‘สงฺขต ธมฺเมสุ จา’’ติอาทิมาห. อปิ จ สงฺขต ลกฺขณํ นาม สงฺขต ธมฺมโตปิ คมฺภีรํ โหติ. ตถาหิ จิตฺตํ นาม สงฺขต ธมฺโม. ตญฺจ อตฺถิ เมจิตฺตํ นามาติ สตฺตานํ ปากฏํ โหติ. ตสฺส ปน อนิจฺจตา สงฺขาตํ สงฺขต ลกฺขณํ อปากฏํ โหติ สุฏฺฐุ สนฺตติยา ปฏิจฺฉนฺนํ. ตถา เวทนา นาม สุขาวา ทุกฺขาวา สงฺขต ธมฺโม. สา จ อตฺถิ เมเวทนาติ สตฺตานํ ปากฏา โหติ. ตสฺสา ปน อนิจฺจตา สงฺขาตํ สงฺขต ลกฺขณํ อปากฏํ โหติ สุฏฺฐุ สนฺตติยา ปฏิจฺฉนฺนํ. เอวํ เสเสสุ นามธมฺเมสุ จ รูปธมฺเมสุ จ. ยโต สตฺตสุ วิสุทฺธีสุ สงฺขต ธมฺม ววตฺถาน สงฺขาตํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิญาณญฺจ อวิชฺชาทิปจฺจย ปริคฺคห สงฺขาตํ กงฺขาวิตรณ วิสุทฺธิญาณญฺจ ปถมํ สมฺปาเทตฺวา ปจฺฉา ทสวิธานิ สงฺขต ลกฺขณานุปสฺสนา ญาณานิ สมฺปาเทตพฺพานิ โหนฺตีติ. ยถา จ อนิจฺจตา สงฺขาตํ สงฺขต ลกฺขณํ สงฺขต ธมฺมโต คมฺภีรํ โหติ. ตถา อิทมฺปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาท สงฺขาตํ สงฺขต ลกฺขณํ สงฺขต ธมฺมโต คมฺภีรํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

166. 以何种方式，即如是。它们的分别是那分别。为了表明此解释为省略解释(ekasesaniddeso)或中断解释(vicchālopaniddeso)，故说“彼等”等语。此说不相合。因为在偈颂中，由以“yesaṃ”等开头的三个“ya”词所指示的三种意义，生起了“ta”词的意义，并且“ta”词的意义应在联系上下文时完整地加以说明。“Samuppajjati”(生起)是说完全圆满地生起、显现。“不离”(avinā)即不相离而有。“与俱生法”是说，在“无明缘行”等句中，行等与其俱生法一同生起。“依聚”即依纯净法之聚。“共相”即共通之相。“义”即“此缘性”(idappaccayatā)一词之义。“此义被驳斥”是说：“生起即是缘起”，此一“状态派生”(bhāvasādhana)之义被驳斥了。“唯此”是说：唯此状态派生之义。应连接为“老死发生”。“如来出现或不出现”是说正等觉者出现或不出现之时。“彼界恒住”是说：有生之时，老死流转的自性在世间恒住。然彼“界”为何？答曰“法住性”等。其中，“法住性”(dhammaṭṭhitatā)指非由任何造作者所作的自性安住。“法决定性”(dhammaniyāmatā)指自性决定。“于彼如性”(tatra tathatā)指于彼共相中诸有为法的如性。此显示了唯有共相才名为缘起，而非无明等缘法。何以故？因为那些话语只显示了法决定性，而未显示无明等法的自性。而“唯法决定性”，即被称为如前所述的共相。若欲求“状态派生”，则所谓“状态派生”应无作者。若无作者，“缘于”(paṭicca)此一行为如何能获得“同一作者性”(samānakattukatā)？若不得“同一作者性”，又如何能有表示前时态的独立式后缀(tvā)呢？此乃欲求“状态派生”者在文法上之矛盾。为避免此过，故说“非于此”等语。“阿难，此缘起甚深，亦显甚深。”此乃世尊所说。若作“状态派生”解，则所谓“生起”仅是行为，并非一独立之法，那它如何能是甚深呢？此乃欲求“状态派生”者与“甚深”之说相矛盾。为避免此过，故说“于有为法中”等语。再者，所谓的有为相，比有为法本身更为甚深。譬如，心是有为法，“我有一心”此事对众生而言是显而易见的。然而，其被称为无常性的有为相，却因被相续(santati)紧密覆盖而隐微不显。同样地，受，无论是乐是苦，皆是有为法。“我有一受”此事对众生而言是显而易见的。然而，其被称为无常性的有为相，却因被相续紧密覆盖而隐微不显。其余名法与色法也是如此。是故，于七清净中，应先成就名为“有为法之决择”的见清净智，以及名为“把握无明等缘”的度疑清净智，然后才当成就十种有为相随观智。应知，犹如被称为无常性的有为相比有为法更为甚深，同样地，此被称为缘起的有为相也比有为法更为甚深。

‘‘ตพฺภาวภาวีภาโว’’ติ เอตฺถ ภวติ สํวิชฺชตีติ ภาโว. โส โส อวิชฺชาทิโก ภาโว ตพฺภาโว. ตพฺภาเว ภวนฺติ สมฺภวนฺติ สีเลนาติ ตพฺภาวภาวิโน. สงฺขาราทโย. ‘‘ภาโว’’ติ อุปฺปตฺติการณํ. ตพฺภาวภาวีนํ ภาโวติ ตพฺภาวภาวิ ภาโวติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ’’ติอาทิมาห. อปิ จ ‘‘ภาโว’’ติ วิชฺชมานตา วุจฺจติ. ตสฺส ตสฺส ปจฺจย ธมฺมสฺส ภาโวติ ตพฺภาโว. ตพฺภาเว สติ ภวนฺติ สมฺภวนฺติ ธมฺมตายาติ ตพฺภาวภาวิโน. เตสํ ภาโวติปิ ยุชฺชติเยว. ‘‘เหตฺวาทิ ปจฺจย สตฺตินิยามํ’’ติ เหตุปจฺจโย, อารมฺมณ ปจฺจโย, ติอาทีสุ เหตุสทฺท อารมฺมณ สทฺทาทโย โลภาทีนํ รูปารมฺมณาทีนญฺจ [Pg.249] ธมฺมานํ ตํ ตํ ปจฺจย สตฺติวิเสสํ ทีเปนฺติ. เตสญฺจ โส โส ปจฺจย สตฺติวิเสโส วิสุํ ธมฺมนิยาโม โหติ, เอวํ เหตฺวาทิ ปจฺจยสตฺตินิยามํ นิวตฺเตติ. ‘‘ตถา ตถา’’ติ มูลฏฺฐโคจรวิสยฏฺฐาทิเกน เตน เตน ปจฺจยากาเรน. โส หิ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปจฺจย ธมฺมุทฺธาร มตฺเต อฐตฺวา’’ติ ปจฺจย ธมฺมานํ นาม สญฺญาวเสน อุทฺธรณมตฺตํ อกตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อาหจฺจา’’ติ อาหนิตฺวา ตํ ตํ ปจฺจยสตฺติ วิเสสํ ปาเปตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มตฺถกํ ปาเปตฺวา’’ติ. ปจฺจยสตฺติ วิเสโส หิ เหตุผลทีปเน ตโต อุตฺตริ วตฺตพฺพ กิจฺจาภาวโต มตฺถกํ นาม โหตีติ. ‘‘อโนสกฺกมานา’’ติ อนิวตฺตมานา. ‘‘เอตายา’’ติ ปจฺจย สตฺติยา. ปปญฺเจนฺเต อาจริเย.

“依彼有而有之有”（Tabbhāvabhāvībhāvo）：在此，“有”（bhāva）是“成为”（bhavati）、“存在”（saṃvijjati）的意思。彼彼无明（avijjā）等有即是“彼有”（tabbhāva）。在“彼有”中，因其自性（sīlena）而成为、而生起，故名“依彼有而有者”（tabbhāvabhāvino），如诸行（saṅkhāra）等。“有”是生起之因（uppattikāraṇa）。为显示“依彼有而有者之有即是依彼有而有之有”此义，而说“于彼彼”（tasmiṃ tasmiṃ）等。再者，“有”亦被称为“存在性”（vijjamānatā）。彼彼缘法之有即是“彼有”。当“彼有”存在时，依其法性（dhammatā）而有、而生起者，是为“依彼有而有者”。他们的“有”也是恰当的。“因等缘力之规律”（Hetvādi paccayasattiniyāma）：在因缘（hetupaccaya）、所缘缘（ārammaṇapaccaya）等当中，“因”、“所缘”等词，显示了贪等法与色所缘等法各自的缘力差别（paccayasattivisesa）。它们各自的缘力差别，即是各别的法之规律（dhammaniyāma）。如是，阐明了因等缘力之规律。“如是如是”（Tathā tathā）：是指以根本义（mūlaṭṭha）、行境义（gocaraṭṭha）、所缘义（visayaṭṭha）等彼彼缘的行相（paccayākāra）。此即是所说的关联。“不只停留于举示缘法”（Paccaya dhammuddhāra matte aṭhatvā）：其意为，不只是通过名称和概念（nāma saññāvasena）来举示缘法。“强调”（Āhacca）：其义为，强调（āhanitvā）并令达到（pāpetvā）彼彼缘力差别。因此说“令达顶峰”（matthakaṃ pāpetvā）。因为在阐明因果（hetuphala）时，缘力差别之外再无更进一步可说之事，故它被称为“顶峰”。“不退转”（Anosakkamānā）：即不退却（anivattamānā）。“由此”（Etāya）：即由此缘力（paccayasattiyā）。诸阿闍梨（ācariya）对此详加阐释。

เอตสฺมา การณา ผลํ เอตเทว ปฏิจฺจ อนาคตปกฺขโต ปจฺจุปฺปนฺนปกฺขํ อาคจฺฉติ ปาตุพฺภวตีติ ปจฺจโย. อุปฺปตฺติการณํ ปวตฺติการณญฺจ. ตตฺถ อุปฺปตฺติการณํ ชนกปจฺจโย. ปวตฺติการณํ อุปตฺถมฺภก ปจฺจโย. ‘‘เอเตนา’’ติ เหตุนา. ‘‘กายวจี มโนกมฺมํ’’ติ เอตฺถ ‘‘กมฺมํ’’ติ กฺริยาวุจฺจติ, คมน ฐาน นิสชฺชสยนาทิกํ กายิก กฺริยญฺจ. อาลาป สลฺลาป กถน สชฺฌายน คายนาทิกํ วาจสิก กฺริยญฺจ. วิชานน จินฺตน วีมํสนาทิกํ มานสิก กฺริยญฺจ. ‘‘อภิสงฺขโรนฺตี’’ติ อภินิปฺผาเทนฺติ. ‘‘เอเตหี’’ติ เอเตหิ โลกิยกุสลา กุสล เจตนา ธมฺเมหิ. อปิ จ สงฺขโรนฺติ สตฺตา เอเตหีติ สงฺขารา. ‘‘สงฺขโรนฺตี’’ติ กึ สงฺขโรนฺติ. อตฺตภาวํ สงฺขโรนฺติ. ภวาภวํ สงฺขโรนฺติ. ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ อตฺถํ วา อนตฺถํ วา สงฺขโรนฺติ. สมฺปรายิกมฺปิ อตฺถํ วา อนตฺถํ วา สงฺขโรนฺตีติอาทินา. จกฺขุมฺปิ สงฺขโรนฺติ, โสตํปิ สงฺขโรนฺตีติอาทินา. ทสฺสนมฺปิ สงฺขโรนฺติ, สวนมฺปิ สงฺขโรนฺตีติอาทินา จ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ‘‘วิชานาตี’’ติ วิวิเธน ชานาติ. ภูเตนปิ ชานาติ, อภูเตนปิ ชานาติ. ‘‘นมตี’’ติ โคจร วิสยตฺถาย นมติ. ‘‘รุปฺปตี’’ติ กุปฺปติ, โขภติ. ‘‘ผุสตี’’ติ สํหนติ. ‘‘เวทยตี’’ติ วิทิตํ กโรติ. ตํ ตํ อารมฺมณํ ลคฺคนวเสน ภุสํ นหติ พนฺธติ, มุญฺจิตุํ น เทตีติ ตณฺหาติปิ ยุชฺชติ. ‘‘อุปาทิยตี’’ติ [Pg.250] ทฬฺหํ คณฺหาติ. เตนาห ‘‘อมุญฺจคฺคาหํ คณฺหาตี’’ติ. ภวตีติ ภโว. อุปปตฺติภโว. ภวนฺติ เอเตนาติ ภโว. กมฺมภโว. ‘‘ชนนํ’’ติ อภินวสฺส ปาตุพฺภวนํ. ‘‘ชีรณํ’’ติ อภินวภาวโต หายนํ. ‘‘โสจนํ’’ติ จิตฺตสนฺตาปนํ. ‘‘ปริเทวนํ’’ติ โรทนํ. ‘‘ทุกฺขํ’’ติ กายรุชฺชนํ. ‘‘โทมนสฺสํ’’ติ จิตฺตรุชฺชนํ. ‘‘วิสีทนํ’’ติ พาฬฺหํ จิตฺตกิลมถภาเวน วิรูปํ หุตฺวา จิตฺตสฺสสีทนํ. ถามพลขิยฺยนํ. ยโต อสฺสาสปสฺสาสานํ วิรูปปฺปวตฺติวา ตงฺขเณ สพฺพโส อุปรุชฺฌนํ วา โหตีติ. ‘‘เกนจิ สุเขนา’’ติ ทุกฺขสจฺจโต วิมุตฺเตน เกนจิ สนฺติสุเขน.

由于此因，果依此而来到未来方面、显现出来，故名为“缘”（paccaya）。是生起之因，也是持续之因。其中，生起之因是生起缘（janakapaccayo），持续之因是支持缘（upatthambhaka paccayo）。“以此”（Etena）：即以此因。“身语意业”（Kāyavacīmanokammaṃ）中，“业”（kamma）名为行为（kiriya），即行走、站立、坐卧等身体行为，交谈、讨论、说话、诵经、歌唱等语言行为，以及了知、思惟、考察等心理行为。“造作”（Abhisaṅkharonti）：即令其产生。“以这些”（Etehi）：即以这些世间的善与不善思（cetanā）。再者，众生以此“造作”（saṅkharonti），故名为“行”（saṅkhāra）。“造作”者，造作什么？造作自身（attabhāva），造作有与非有，造作现世的利益或损害，造作来世的利益或损害等等。也可以说造作眼，造作耳等等；造作见，造作闻等等。“识（viññāṇa）”：即“了知”（vijānāti），谓以各种方式了知。真实的也了知，不真实的也了知。“名（nāma）”：即“倾向”（namati），谓为所缘境而倾向。“色（rūpa）”：即“变坏”（ruppati），谓被扰乱、被动摇。“触（phassa）”：即“触”（phusati），谓触击（saṃhanati）。“受（vedanā）”：即“感受”（vedayati），谓使之被了知。以执著彼彼所缘境的方式，紧紧地缠缚、系缚，不肯放开，此亦可名为“贪爱”（taṇhā）。“取（upādāna）”：即“执取”（upādiyati），谓牢固地执取。故说“不放之执取”。“有（bhava）”：即“存在”（bhavati）。是投生有（upapattibhava）。众生以此而有，故名为“有”。是业有（kammabhava）。“生（jāti）”：即“出生”（jananaṃ），谓新生命的出现。“老（jarā）”：即“衰老”（jīraṇaṃ），谓从新生状态衰退。“愁（soka）”：即“忧愁”（socanaṃ），谓内心苦恼。“悲（parideva）”：即“悲叹”（paridevanaṃ），谓哭泣。“苦（dukkha）”：谓身体的痛苦（kāyarujjanaṃ）。“忧（domanassa）”：谓心理的痛苦（cittarujjanaṃ）。“恼（upāyāsa）”：即“沮丧”（visīdanaṃ），谓因极度心疲惫而变得异常，心志消沉。体力衰竭。乃至呼吸紊乱，或在那一瞬间完全停止。“任何乐”（Kenaci sukhena）：谓从苦谛解脱出来的任何寂静之乐。

‘‘ทุกฺขปฺปฏิจฺฉาทิกา’’ติ ภยฏฺเฐน ทุกฺขภูตานํ เตภูมิก ธมฺมานํ ทุกฺขภาวปฺปฏิจฺฉาทิกา. ‘‘สมุทยปฺปฏิจฺฉาทิกา’’ติ ตณฺหาย ทุกฺข สมุทย ภาวปฺปฏิจฺฉาทิกา. ‘‘นิโรธปฺปฏิจฺฉาทิกา’’ติ ตณฺหานิโรธสฺเสว ทุกฺขนิโรธ ภาวปฺปฏิจฺฉาทิกา. ‘‘มคฺคปฺปฏิจฺฉาทิกา’’ติ อฏฺฐงฺคีก มคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธ มคฺคภาวปฺปฏิจฺฉาทิกา. ปุพฺพนฺโต วุจฺจติ อตีเตกาเล ภวปรมฺปรา. อปรนฺโต วุจฺจติ อนาคเต ภวปรมฺปรา. ปุพฺพนฺตา ปรนฺโต วุจฺจติ ตทุภยํ. ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฺปฏิจฺฉาทิกา’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนภเว ขนฺธานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฺปฏิจฺฉาทิกา. ‘‘สุตฺตนฺติกนเยนา’’ติ อภิธมฺเมปิ วิภงฺเค สุตฺตนฺต ภาชนียํ นาม อาคตํ. เตน สุตฺตนฺต ภาชนียนเยน. สาสวา กุสลา กุสล เจตนา สงฺขารา นามาติ โยชนา. ‘‘อภิธมฺมนเยนา’’ติ วิภงฺเค อภิธมฺมภาชนียนเยน. อฏฺฐกถาปาเฐ. อวิชฺชา กิริย ธมฺมานํ เนว อุปนิสฺสย ปจฺจยตฺตํ ลภติ. กุสลา กุสลมูลานิ กิริย ธมฺมานํ น อุปนิสฺสย ปจฺจยตฺตํ ลภนฺตีติ โยชนา. กิริย ธมฺมา อวิชฺชาโต จ กุสลา กุสล มูเลหิ จ อุปนิสฺสย ปจฺจยํ น ลภนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปจฺจยากาโร’’ติ ปฏิจฺจ สมุปฺปาโท. ‘‘อวิชฺชาวิราคา’’ติ อวิชฺชา วิคมนโต. เตสํปิกิริย ธมฺมานํ. วิญฺญาณาทีสุปิ กิริย วิญฺญาณํ, กิริย นามํ, กิริย มนายตนํ, กิริยผสฺโส, กิริย เวทนาติ อตฺถิตาย ‘‘เอสนโย วิญฺญาณาทีสุปี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘กุสลา กุสล วิปากสมฺปยุตฺตํ’’ติ กุสล วิญฺญาณ สมฺปยุตฺตํ, อกุสลวิญฺญาณสมฺปยุตฺตํ[Pg.251], วิปาก วิญฺญาณ สมฺปยุตฺตํ. ‘‘ตํ อนุปปนฺนํ’’ติ ปวตฺติวิปากวิญฺญาณ สหคตสฺส ขนฺธตฺตยสฺส ตํ สหชาตสฺส จิตฺตชรูปสฺส จ อวสิฏฺฐตฺตา ตํ น สมฺปนฺนํติ อตฺโถ. ตตฺถ หิ วิญฺญาณปเท ปวตฺติวเสน ทฺวตฺตึสวิธํ วิปากจิตฺตํ วิญฺญาณํ นามาติ วุตฺตํ. เอวญฺจสติ, นาม รูปปเทปิ ปวตฺติวเสน ตทุภยํ ปวตฺติวิญฺญาณสหคตํปิ คเหตพฺพเมวาติ. ‘‘ตํ ตํ วิญฺญาณ สมฺปยุตฺตา’’ติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณ ปวตฺติ วิญฺญาณสมฺปยุตฺตา. ‘‘ตณฺหุปาทานานิปากฏานี’’ติ ฉ ตณฺหา รูปตณฺหา สทฺทตณฺหาทิวเสน. จตฺตาริ อุปาทานานิ กามุปาทานาทิวเสนาติ เอวํ ปากฏานิเยว. ‘‘ลกฺขณมตฺตานี’’ติ สงฺขต ธมฺมานํ สงฺขตภาวสลฺลกฺขณ นิมิตฺตมตฺตานิ. ‘‘ญาติพฺยสนาทีหี’’ติ ญาติวินาสนาทีหิ. ‘‘ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ’’ติ ญาติวินาสนาทิการณา.

“遮蔽苦”者，以怖畏义，遮蔽作为苦之三界诸法的苦性。“遮蔽集”者，遮蔽贪爱是苦集之性。“遮蔽灭”者，遮蔽贪爱之灭即是苦灭之性。“遮蔽道”者，遮蔽八支圣道即是苦灭之道之性。前际，名为过去时之轮回相续。后际，名为未来时之轮回相续。前后际，名为此二者。“遮蔽缘起”者，遮蔽现在有中诸蕴的缘起。“依经藏方式”者，于阿毗达摩(abhidhamma)之《分别论》中，亦有名为“经分别”者，故依经分别之方式。有漏的善、不善思，名为行，此为结合句。“依阿毗达摩方式”者，依《分别论》中阿毗达摩分别之方式。于义注(aṭṭhakathā)文中：无明对作用法不得为亲依止缘。善、不善根对作用法不得为亲依止缘，此为结合句。意即，作用法既不从无明，也不从善、不善根获得亲依止缘。“缘相”者，即缘起。“无明离”者，因无明离去故。彼等作用法亦然。于识等中，亦有作用识、作用名、作用意处、作用触、作用受存在，故说“此理亦通于识等”。“与善、不善、异熟相应”者，谓与善识相应、与不善识相应、与异熟识相应。“彼不成就”者，其义为：因与流转异熟识俱生之三蕴，及与彼俱生之心生色尚有剩余，故彼不成就。此中，于识之句，依流转而言，三十二种异熟心名为识，如是说。若然，于名色之句，亦应依流转而取彼二者，即与流转识俱生者。“与彼彼识相应”者，谓与结生识、流转识相应。“贪与取显现”者，谓六种贪，即色贪、声贪等；四种取，即欲取等，如是显现而已。“仅是相”者，仅是有为法之有为性的所标之相。“因亲族不幸等”者，谓因亲族亡失等。“亲族不幸等之因”者，谓亲族亡失等之原因。

‘‘ขนฺธทุกฺเข’’ติ ปจฺจกฺขนฺธสงฺขาเต ทุกฺขสจฺเจ. ขนฺธปฺปวตฺติ มคฺโค นาม ตณฺหาสมุทโย เอว. ขนฺธนิโรธ มคฺโค นาม อริยมคฺโค. ‘‘ขนฺธ สมุทยภูตา’’ติ ขนฺธปฺปวตฺติยา การณภูตา. ‘‘อวิชฺชานิ วุฏานํ’’ติ อวิชฺชายนีวาริตานํ ปิหิตานํ. ‘‘อปฺปหีน ภวาภิลาสานํ’’ติ มคฺเคน อปฺปหีน ภวปตฺถนานํ. อปฺปหีนภวตณฺหานนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิพนฺโธ’’ติ อนฺตราโย. ‘‘อุทยภูตานํ’’ติ วฑฺฒิภูตานํ. ‘‘อวสฺสโย’’ติ นิสฺสโย. สุขเวทนา วิเสสโต ตณฺหาย ปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สุขเวทนาสทิโส’’ติอาทิ. โทมนสฺสานํ ปน ตสฺสา ปจฺจยภาโว ปรโต ปริเยฏฺฐิตณฺหายํ ปากโฏ ภวิสฺสติ. อุเปกฺขา เวทนาปิ ทุกฺเขน ปีฬิตสฺส สุขฐาเน ติฏฺฐติ. สุขํ วิย ตํ ปตฺเถตีติ. สมุทา จริตฺวา ปริจยิตฺวา. ‘‘ตณฺหา เอวา’’ติ กามตณฺหา เอว. ‘‘อตฺตนิ จา’’ติ ทิฏฺฐิยญฺจาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อตฺตโน อารมฺมเณสู’’ติ อตฺต ชีว โลกาทีสุ ทิฏฺฐิยาคหิตา รมฺมเณสุ. ‘‘อสฺสาทน ขมนโรจนภูตายา’’ติ สาธุวตายํ มมทสฺสนนฺติ เอวํ รชฺชน ตุสฺสน กนฺติภูตาย. ‘‘อุปาทานียสฺสา’’ติ ทฬฺหํ คเหตพฺพสฺส. ‘‘อตฺถสฺสา’’ติ อตฺตโน อตฺตาทิกสฺส อตฺถสฺส. คาถายํ[Pg.252].‘‘ภวํ โหตี’’ติ ภวนฺโต วฑฺฒนฺโต โหติ. ‘‘ปราภโว’’ติ วินาสนฺโต.

“于蕴苦”者，于被称为五蕴之苦谛中。名为蕴流转之道者，即是贪集。名为蕴灭之道者，即是圣道。“成为蕴之集者”，是蕴流转之因。“为无明所障”者，为无明所遮、所蔽。“未断有之喜贪”者，未以道断除有之祈求。意即，未断有爱。“束缚”者，即障碍。“已生起”者，已增长。“依止”者，即所依。乐受特别是贪爱之缘，故说“如乐受”等。而忧受为其缘之状态，将于下文寻求贪中显现。舍受亦于为苦所迫者，住于乐处，如乐一般祈求之。行已、习已。“唯是贪”者，唯是欲贪。“于我”者，意指亦于见。“于自之所缘”者，于我、命、世间等为见所执之所缘中。“成味、忍、喜乐”者，谓‘此善，此我见’，如是成染、足、爱。“应取之”者，应坚固执取。“义利”者，自己之我等义利。颂曰：“增长”者，谓存在、增长。“衰灭”者，谓衰灭。

‘‘อทฺธานวนฺเต ธมฺเม’’ติ เตกาลิกสงฺขต ธมฺเม. อปตมาเน กตฺวาติ ปาฐเสโส. ยถา อุปาทานํติ ทิสฺวา อุปาทารูปํติ ปเท อาทาสทฺโท วิญฺญายติ. น อุปุพฺพ ปทสทฺโท. อิตรถา อุปาทานนฺติ นสิชฺฌติ. เอวํ อทฺธา, อทฺธาน, ปเทสุปิ. เตนาห ‘‘อทฺธานํ’’ติ นสิชฺฌตีติ. สํขิปนฺติ วีสตาการา เอเตสูติ สงฺเขปา. สงฺคหา. ‘‘วฏฺฏธมฺมา’’ติ สงฺขาราทโย ธมฺมา. ‘‘เอตฺถา’’ติ เอตาสุ อวิชฺชาตณฺหาสุ. กถํ ติฏฺฐนฺตีติ อาห ‘‘ตทายตฺตวุตฺติตายา’’ติ. ‘‘ปติฏฺฐา’’ติ สุปฺปติฏฺฐิตฏฺฐานานิ. ‘‘ปภวา’’ติ วฏฺฏธมฺมปรมฺปรปฺปวตฺติยา มูล ปธาน การณานิ. ตตฺถ เหตุ จ เทเสตพฺโพ โหติ. อิตรถา อิสฺสรนิมฺมานทิฏฺฐิ อเหตุก ทิฏฺฐีนํ โอกาโส สิยาติ. ผลญฺจ เทเสตพฺพํ โหติ. อิตรถา อุจฺเฉททิฏฺฐิยา โอกาโส สิยาติ. ‘‘อทฺธุโน’’ติ ทีฆกาลสฺส. ‘‘นิวตฺเตตี’’ติ สมุจฺฉินฺทติ. ‘‘อเหตู อปจฺจยา สตฺตา ปวตฺตนฺตี’’ติ ปุพฺพเหตุรหิตา ปุพฺพปจฺจยรหิตา หุตฺวา อิเมสตฺตา ปวตฺตนฺติ. ‘‘อวิชฺชาทีหิ สาเธตพฺโพ น โหตี’’ติ ภวปรมฺปราสุ นิจฺโจ หุตฺวา สนฺธาวนฺตสฺส อวิชฺชาทีหิ กตฺตพฺพ กิจฺจํ น โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เกสญฺจิ น สมฺภวนฺติเยวา’’ติ อนาคามีนํ อรหนฺตานญฺจ น สมฺภวนฺติเยว. มหาอาทีนวราสิทสฺสนตฺถํ โสกาทิวจนํ โหตีติ โยชนา. ‘‘เตสํ’’ติ อญฺเญสํ ปจฺจยานํ. ‘‘ลทฺธา’’ติ อตฺถโต ลทฺธา. ‘‘ตทวินาภาวิภาวลกฺขเณนา’’ติ เอตฺถ เตน เตน ปจฺจเยน อวินาภาวีนํ ภาโว, โส เอว ลกฺขณนฺติ วิคฺคโห. ‘‘ปรตฺถ ปี’’ติ อิโต ปเรสุ ตณฺหุปาทาน ภวคฺคหเณนาติอาทีสุปิ. ‘‘อาทิโต’’ติอาทิมฺหิ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘กิเลสภาวสามญฺญโต’’ติ กิเลสภาเวน สมานตฺตา สทิสตฺตา. ‘‘ลกฺขิตพฺพ ธมฺเมหี’’ติ วิญฺญาณาทีหิ. ‘‘ปถเมน ทุตียสฺสา’’ติ ปถมสงฺเขเปน สทฺธึ ทุตียสฺส สงฺเขปสฺส เอกา สนฺธีติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘โลกสฺส ปากฏ โวหาเรนา’’ติ [Pg.253] กิเลสธมฺมา กมฺมธมฺมา จ โลเก เหตูติ ปากฏา โหนฺติ. วิปากธมฺมา ปน ผลนฺติ ปากฏา. เอวํ โลเก ปากฏ โวหาเรน. อิธ ปน กิเลสธมฺมกมฺมธมฺมา วา โหนฺตุ, วิปากธมฺมา วา, โย โย ปจฺจยปกฺเข ฐิโต, โส โส เหตูติปิ วตฺตพฺโพเยว. โย โย ปจฺจยุปฺปนฺน ปกฺเข ฐิโต, โส โส ผลนฺติทสฺเสนฺโต ‘‘เหตุผลสทฺทาปนา’’ติอาทิมาห. อฏฺฐกถา ปาเฐ. ‘‘สชฺชนฺตสฺสา’’ติ สํวิทหนฺตสฺส. ‘‘อายูหน สงฺขารา นามา’’ติอาทิโต ปฏฺฐาย สมุจฺจยนสงฺขารา นาม. ‘‘ทกฺขิณํ’’ติ ทานวตฺถุํ. ทกฺขิโณทกํ วา. ‘‘เอตฺถ จา’’ติ อิมสฺมึ ตตียปญฺจเก จ. ‘‘วุตฺตนเยเน วา’’ติ ปถมปญฺจเก วุตฺตนเยเนว. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อายตึ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยเจตนา ภโว นามา’’ติ อิทํ อุทฺเทสปาฬิยํ ยถาทิฏฺฐปาฐวเสเนว วุตฺตํ. ตถา ปุริมกมฺมภวสฺมึ อิธ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยเจตนา สงฺขารา นามาติ อิทญฺจ. อิธ ปน ปุพฺเพเยว ทฺวีสุเหตุปญฺจเกสุ ทฺวินฺนํ สงฺขาร กมฺมภวานํ สงฺคหิตตฺตา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนว ทฺวินฺนํ สงฺขาร กมฺมภวานํ วิเสโส ยุตฺโต. เตนาห ‘‘ตํ อิธ น ยุชฺชตี’’ติ. ‘‘สงฺคหิตตฺตา’’ติ ปุพฺเพเยว สงฺคหิตตฺตา. ‘‘เอตํ’’ติ วิภาวนิ วจนํ. ‘‘ธมฺมวิภาครกฺขณตฺถํ’’ติ วิภงฺเค ภวปเท อุปปตฺติภวสฺสปิ วิภตฺตตฺตา เอวํ วิภตฺตสฺส ธมฺมวิภาคสฺส รกฺขณตฺถํ. ผลปญฺจกโต อนญฺญํปิ อุปปตฺติภวํ อญฺญํวิย กตฺวา ‘อุปปตฺติภวสงฺขาโต ภเวกเทโส’ติ วุตฺตํ. โส จ อุปปตฺติภโว นาม ปจฺจุปฺปนฺนเหตูหิ นิพฺพตฺตตฺตา จตุตฺเถ ผลปญฺจเก เอว สงฺคหิโต. ตสฺมา เตน อุปปตฺติภวสทฺเทน จตุตฺถ ปญฺจกเมว คหิตนฺติ ยุตฺตํ. อิตรถา ทฺเว ผลปญฺจกานิ วิปากวฏฺฏนฺติ วุตฺเต สิทฺธเมว โหติ. เอวญฺจสติ อวเสสา จาติ เอตฺถ ทุตียผลปญฺจกเมว อวสิฏฺฐํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อวิชฺชา นาม โมโห, โส จ อกุสล มูล’’นฺติอาทิ อภิธมฺเม มูลยมเก มูลนาเมน อาคตตฺตา วุตฺตํ. ทฺวีสุปนภว จกฺเกสุ ปุริมจกฺเก อวิชฺชา อาทิ โหติ. ปจฺฉิมจกฺเก ตณฺหา. อาทิ จ นาม มูลนฺติ จ สีสนฺติ จ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ปริยายํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถวา’’ติอาทิ วุตฺตํ[Pg.254].‘‘อาคมนสมฺภาเรสู’’ติ อตีตภวโต อิมํภวํ อาคมนสมฺภาเรสุ. ตณฺหา เอว สีสํ กตฺวา วุตฺตาติ โยชนา. ‘‘เตสํ อนฺตเร’’ติ อวิชฺชาสงฺขารานํ อนฺตเร. ตณฺหาย โอกาโส นตฺถีติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อวิชฺชาย สติ, ตณฺหา นาม เอกนฺเตน สมฺภวติเยว. สา จ สงฺขารานํ พลวปจฺจโย โหติ. ตสฺมา สา อวิชฺชา ปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหา ปจฺจยา สงฺขาราติ วตฺตพฺพา สิยาติ. ตํ ปริหริตุํ ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิวุตฺตํ. ปฏิโลมปฏิจฺจสมุปฺปาโท นาม อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธติ เอวํ ปวตฺโต ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ‘‘ชรามรณมุจฺฉยาติอาทิ นวตฺตพฺพํ สิยา’’ติ ชรามรณมุจฺฉายาติอาทิวจนํ อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาท สมฺพนฺธ วจนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘อุปริวฏฺฏมูล ธมฺมปฺปฏิปาทกานํ’’ติ อุปริ ทุติยานาคตภาวาทีสุ อวิชฺชาตณฺหา สงฺขาตานํ วฏฺฏมูลธมฺมานํ นิโยชกานํ. ‘‘เต ปี’’ติ โสกาทโย ทุกฺขธมฺมาปิ. ‘‘อาสวสมฺภูตา’’ติ อาสเวหิ สมฺภูตา สญฺชาตา. ‘‘เตสํ’’ติ โสกาทีนํ ทุกฺขธมฺมานํ. ‘‘ชรามรณงฺเค คหณํ’’ติ ทฺวาทสสุ องฺเคสุ ชรามรณงฺเค สงฺคหณํ. ‘‘ปวฑฺฒตี’’ติ ภุสํ วฑฺฒติ. ‘‘อาสวสมุทยา’’ติ อาสวสมุปฺปาทา. ‘‘อวิชฺชาสมุทโย’’ติ อวิชฺชาสมุปฺปาโท. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยาสงฺขาราตี’’ติ เอตฺถ อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ. ‘‘นานาพฺยสน ผุฏฺฐสฺสา’’ติ ญาติพฺยสนาทีหิ นานาพฺยสเนหิ ผุฏฺฐสฺส, วิหึสิตสฺส. ‘‘ยโต’’ติ ยํ การณา, อวิชฺชาตณฺหานํ วฑฺฒนการณา. ‘‘วฏฺฏํ’’ติ สงฺขาราทิกํ ภวจกฺกํ. สํมุยฺหนํ สมฺโมโห. ปริเยสนํ ปริเยฏฺฐิ. วิปจฺจตีติ วิปาโก. วิปาโก เอว เวปกฺกํ. สมฺโมโห เวปกฺกํ อสฺสาติ สมฺโมหเวปกฺกํ. ตถา ปริเยฏฺฐิเว ปกฺกญฺจาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ตทุภยํ’’ติอาทินา. ตทุภยํ วิปากํ เอตสฺสาติ กตฺวา ทุกฺขํ สมฺโมหเวปกฺกนฺติ จ ปริเยฏฺฐิเวปกฺกนฺติ จ วุจฺจตีติ โยชนา. อปิ จ, สมฺโมหํ วิปาเจติ สญฺชเนตีติ สมฺโมห เวปกฺกํ. เอวํ ปริเยฏฺฐิเวปกฺกนฺติปิ ยุชฺชติ. ‘‘กิจฺฉํ’’ติ กสิรํ ทุกฺขํ อาปนฺโน. ‘‘มิยฺยตี’’ติ มรติ. ‘‘จ วตี’’ติ สงฺกมติ. ‘‘อุปปชฺชตี’’ติ ภวนฺตรํ อุเปติ. ‘‘อถ จ ปนา’’ติ เอวํภูตสฺส [Pg.255] สโต. ‘‘ชรามรณสฺสา’’ติ ชรามรณ สงฺขาตสฺส อิมสฺส ทุกฺขสฺสาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นิสฺสรณํ’’ติ นิคฺคมนํ. ‘‘นปฺปชานาตี’’ติ อยํ โลโก นปฺปชานาติ. ‘‘อาคติยา’’ติ อิมสฺมึ ภเว ปฏิสนฺธิวิญฺญาณุปฺปตฺติวเสน อาคมเนน. ‘‘คติยา จา’’ติ อนาคตภเว ชาติปาตุพฺภาววเสน คมเนน จ. อาทิสงฺขาโต ปุพฺพปริยนฺโต ยสฺส อตฺถีติอาทิมนฺตํ. น อาทิมนฺตํ อนาทิมนฺตํ. ‘‘วฏฺฏปฺปวตฺตสฺสา’’ติ ติวิธวฏฺฏสงฺขาตสฺส ปพนฺธปฺปวตฺตสฺส. ชาติยา วุตฺตาย สพฺพานิ ตสฺสา นิทานานิ วุตฺตานิ เอว โหนฺตีติ กตฺวา ‘‘ชาติยา เอว วา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อิจฺเจวํ’’ติ อิติ เอวํ. ตตฺถ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทินา นเยน ปฏฺฐเปสิ มหามุนีติ สมฺพนฺโธ. อาจริย วาเทปน ‘‘อิจฺเจวํ’’ติ ชรามรณ มุจฺฉายาติอาทินานเยน. อาพนฺธํ อนาทิกนฺติ สมฺพนฺโธ. อิธปิ ตเมว สมฺพนฺธํ คเหตฺวา โยเชติ ‘‘อิจฺเจวํ อาพนฺธนฺติ. ล. ปุนปฺปุนํ อาพนฺธํ’’ติ. อวิชฺชา อาทิมฺหิ วุตฺตา. ตสฺมา สา สยํ อเหตุ อปจฺจยา หุตฺวา วฏฺฏสฺส อาทิปจฺจยภูตา โหตีติ โจทนา. ตํ ปริหรติ ‘‘วฏฺฏสฺสา’’ติอาทินา. ‘‘วฏฺฏกถาย สีสภูตตฺตา’’ติ วฏฺฏสฺส อาทินาม นตฺถิ. ตสฺส ปน ปวตฺติ นิวตฺติโย อตฺถิ. ชานนฺเตหิ ตาสํ ปกาสนตฺถาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถานาม วฏฺฏกถา เอกนฺเตน กเถตพฺพา โหติ. กเถนฺเตหิ จ วฏฺฏธมฺมานํ มชฺเฌ กตมสฺส ธมฺมสฺส กิจฺจํ วฏฺฏปฺปวตฺตตฺถาย ปธานตรํ โหตีติ ชานิตพฺพํ โหติ. ตทา กิจฺจวเสน ปธานตรํ เอกํ ธมฺมํ มูลํ สีสํ กตฺวา วฏฺฏกถา กเถตพฺพาติ. อิทํ วฏฺฏกถาย สีสํ นาม. ตตฺถ อวิชฺชา นาม โมโห. โส จ มุยฺหนกิริยา. อนฺธภาวกรณญฺจสฺส กิจฺจํ. น จ ปญฺญา จกฺขุสฺส อนฺธภาวกรณ สทิสํ อญฺญํ วฏฺฏสฺส ปวตฺตตฺถาย ปธานกิจฺจํ นาม อตฺถิ. ตสฺมา อวิชฺชา เอเวตฺถ สพฺพปฺปธาน กิจฺจตฺตา วฏฺฏกถาย สีสภูตา โหติ. เอวํ วฏฺฏกถาย สีสภูตตฺตา สา อาทิมฺหิ วุตฺตาติ. ‘‘อนาทิกภาโว เอว ทสฺสิโต’’ติ อนาทิกภาโว ทสฺสิโต เอว. โน น ทสฺสิโตติ อตฺโถ. อิติ เอตํ อตฺถชาตํ ปจฺจกฺขโต สิทฺธํ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึภเว. ‘‘ตสฺสา’’ติ อตีต ภวปริยาปนฺนาย [Pg.256] อวิชฺชาย. ‘‘อญฺญาย อวิชฺชาย เอวา’’ติ อตีตภวโตปิ ปุริมภเว สิทฺธาย อญฺญาย อวิชฺชาย เอว. ‘‘ตสฺสาปี’’ติ ปุริมตรภเว อวิชฺชายปิ. ‘‘อตฺตภาโว’’ติ ปุริมตโร อตฺตภาโว. ‘‘ปธาน ปจฺจยภูตตฺตา’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อนฺธภาวกรณ กิจฺจตฺตา วฏฺฏปฺปวตฺติยา ปธาน ปจฺจยภูตา โหติ. เอวํ ปธานปจฺจยภูตตฺตา. ‘‘ตสฺส ตสฺสาติ นิฏฺฐานเมว น ปญฺญาเยยฺยา’’ติ ตสฺส ปจฺจยสฺส ปจฺจโย วตฺตพฺโพ. ตสฺสปิ ปจฺจยสฺส ปจฺจโย วตฺตพฺโพติ เอวํ วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสํปิ นิฏฺฐานเมว น ปญฺญาเยยฺย. ‘‘วุตฺโตเยวา’’ติ อวิชฺชาย ปจฺจโย วุตฺโตเยว. ‘‘ปญฺจนีวรณาติสฺสวจนียํ’’ติ ปญฺจนีวรณ ธมฺมา อวิชฺชาย อาหาโรติ วจนียํ ภเวยฺย. ตตฺถ ‘‘อาหาโร’’ติ พลวปจฺจโย วุจฺจตีติ.

“有时限之法”(addhānavante dhamme)指三世有为法。“不堕于”(apatamāne katvā)是经文的补足。如同在“取”(upādāna)一词中，当看到“所取色”(upādārūpa)时，可知有“upa”这个前缀，而不是“upubba”这个词。否则，“upādāna”便不成立。同样地，在“addhā”、“addhāna”等词中也是如此。因此说“addhānaṃ”不成立。“略要”(saṅkhepā)是说二十种行相于其中被总摄，即摄集。“轮回法”(vaṭṭadhammā)指行等诸法。“于此”(etthā)指于此无明与爱中。如何安住？答曰：“因其状态依彼而定”(tadāyattavuttitāyā)。“立足处”(patiṭṭhā)指善安立之处。“根源”(pabhavā)指轮回法相续流转的根本、主要原因。于此，必须开示因，否则便会给自在天创造见(issaranimmānadiṭṭhi)及无因见(ahetukadiṭṭhi)留下余地；也必须开示果，否则便会给断灭见(ucchedadiṭṭhi)留下余地。“长时”(addhuno)指长时间。“断”(nivattetī)指断尽。“无因无缘而众生流转”(ahetū apaccayā sattā pavattantī)指这些众生在没有过去之因、没有过去之缘的情况下流转。“不应由无明等成就”(avijjādīhi sādhetabbo na hotī)的含义是：对于在诸有相续中作为常法而流转者，并无需要由无明等去完成的作为。“于某些则不生起”(kesañci na sambhavantiyevā)指于不还者(anāgāmī)与阿罗汉则不生起。其结构是：说“愁”(soka)等词是为了开示巨大的过患之聚。“彼等”(tesaṃ)指其他的缘。“得”(laddhā)指义理上获得。“以其不相离之状态为特征”(tadavinābhāvibhāvalakkhaṇenā)：于此，其分析(viggaho)为“诸法不与此一或彼一之缘相离的状态，即是其特征”。“于他处亦尔”(parattha pī)指在此之后，于“以爱、取、有之把握”(taṇhupādānabhavaggahaṇena)等处亦尔。“从始”(ādito)指在开始之处。在《阐明》(Vibhāvanī)的读本中。“以烦恼法之共性”(kilesabhāvasāmaññato)指因烦恼法的状态而相同、相似。“以所应标识之法”(lakkhitabbadhammehī)指以识等。“第一与第二”(pathamena dutīyassā)：应结合“第一略要与第二略要为一连接”等来理解。“以世间显明之言说”(lokassa pākaṭa vohārena)指在世间，烦恼法与业法显明为因，而异熟法则显明为果。如此是依世间显明之言说。但于此，无论是烦恼法、业法，还是异熟法，凡处于缘的一边者，皆可称为因；凡处于缘生法一边者，皆可称为果，为显示此，而说“安立因果之名”(hetuphalasaddāpanā)等。在义注(aṭṭhakathā)的读本中。“准备者”(sajjantassa)指安排者。“名为积集之行”(āyūhanasaṅkhārā nāma)等：从“名为积集之行”开始，意为“积聚之行”。“供物”(dakkhiṇaṃ)指布施物，或献赠之水。“于此亦尔”(ettha cā)指于此第三个五法聚中亦尔。“或以所说之理”(vuttanayene vā)指即以第一个五法聚中所说之理。在《阐明》(Vibhāvanī)的读本中。“‘未来结生之缘的思名为有’(āyatiṃ paṭisandhiyā paccayacetanā bhavo nāma)，此乃依据《纲目》(uddesapāḷi)中所见之读本而说。同样，‘于前业有中，作为此处结生之缘的思名为行’(purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayacetanā saṅkhārā nāma)亦尔。但于此，由于行与业有二者先前已于二因五法聚中被摄集，故依据义注中所说之理，行与业有二者之差别是恰当的。因此说‘彼于此不适用’(taṃ idha na yujjatī)。”“因已摄集”(saṅgahitattā)指因先前已摄集。“此”(etaṃ)指《阐明》(Vibhāvanī)之语。“为护法之分别故”(dhammavibhāgarakkhaṇatthaṃ)：因为在《分别论》(Vibhaṅga)的有品(bhavapada)中，生有(upapattibhava)也已被分别，故此说是为了守护如此分别的法之分别。虽然生有与果五法聚并无不同，但视之为不同而说“名为生有的有之一分”(upapattibhavasaṅkhāto bhavekadeso)。而彼生有名为由现前之因所生，故实已摄于第四果五法聚中。因此，以“生有”一词仅取第四五法聚是恰当的。否则，若说“二果五法聚为异熟轮回”，则其义已然成立。若如此，则于“以及其余”(avasesā ca)一语中，当知仅余下第二果五法聚。“‘无明名为痴，彼为不善根’(avijjā nāma moho, so ca akusalamūlaṃ)等”，此说是因其在阿毗达摩(abhidhamma)《根本双论》(Mūlayamaka)中以“根”之名而来。在二有轮中，于前轮，无明为始；于后轮，爱为始。为显示“始”(ādi)亦可称为“根”(mūla)、称为“首”(sīsa)的同义关系，而说“或者”(athavā)等。“于来之资粮中”(āgamanasambhāresu)指于从过去有来到此有之资粮中。其结构是：以爱为首而说。“于彼等之间”(tesaṃ antare)指于无明与行之间。为何说爱无机会？难道无明存在时，爱不也必然存在吗？且爱是行之强力缘，故应说“无明缘爱，爱缘行”才对。为驳斥此说，而说“此实”(ayañhi)等。逆向缘起(paṭilomapaṭiccasamuppāda)是如此进行的缘起，即“无明灭则行灭”。“‘不应说老死沉迷等’”(jarāmaraṇamucchayātiādi navattabbaṃ siyā)，此说是因将“老死沉迷”等语作为与顺向缘起(anulomapaṭiccasamuppāda)相关的语。“上分轮回根本法之引导者”(uparivaṭṭamūladhammappaṭipādakānaṃ)指于上分第二未来有等中，引导名为无明、爱的轮回根本法者。“彼等亦尔”(te pī)指愁等苦法亦尔。“由漏而生”(āsavasambhūtā)指由诸漏而生、生起。“彼等”(tesaṃ)指愁等苦法。“于老死支中摄”(jarāmaraṇaṅge gahaṇaṃ)指于十二支中，于老死支中摄集。“增长”(pavaḍḍhati)指极度增长。“由漏集”(āsavasamudayā)指由漏生起。“无明集”(avijjāsamudayo)指无明生起。“于‘无明缘行’等中”(avijjāpaccayāsaṅkhārāti)，此处的“iti”是“等”的意思。“为种种灾患所触者”(nānābyasanaphuṭṭhassa)指为亲族之灾患等种种灾患所触、所伤害者。“由是”(yato)指由于无明与爱增长之因。“轮回”(vaṭṭaṃ)指行等有轮。迷惑(saṃmuyhana)为痴(sammoha)。遍求(pariyesana)为寻(pariyeṭṭhi)。成熟故为异熟(vipāka)。异熟即是熟变(vepakka)。痴为彼之熟变，故为“痴熟变”(sammohavepakka)。同样，寻为彼之熟变，故为“寻熟变”(pariyeṭṭhivepakka)，为显示此义，而说“彼二者”(tadubhayaṃ)等。其结构是：因彼二者为此之异熟，故苦被称为“痴熟变”与“寻熟变”。再者，令痴成熟、生起，故为“痴熟变”；同样，“寻熟变”亦可成立。“困苦”(kicchaṃ)指陷入艰难困苦中。“死”(miyyati)指命终。“去世”(cavatī)指转徙。“投生”(upapajjati)指去到另一有。“然而”(atha ca panā)指当其如此时。“于老死”(jarāmaraṇassa)：其关联是“于此名为老死之苦”。“出离”(nissaraṇaṃ)指出走。“不知”(nappajānāti)指此世间不知。“来”(āgatiyā)指于此有中，以结生识生起的方式而来。“与去”(gatiyā cā)指于未来有中，以生出现的方式而去。有指定的开端、前际者，为“有始”(ādimanta)。无有始者，为“无始”(anādimanta)。“于轮回之流转”(vaṭṭappavattassa)指于名为三轮的相续流转。“或仅由生”(jātiyā eva vā)：说此是因当生被说及时，其一切因缘亦皆被说及。“如是”(iccevaṃ)即“如此这般”。其关联是：大仙以“无明缘行”等理而确立。但在师说(ācariyavāda)中，“如是”则依“老死沉迷”等理。其关联是“系缚无始”。于此亦取同一关联而结合：“如是系缚。（略）反复系缚”。质难(codanā)：无明于开端被说及，是故其自身无因无缘，而为轮回之始缘。为驳斥此，而说“于轮回”(vaṭṭassa)等。“因其为轮回说之首”(vaṭṭakathāya sīsabhūtattā)指轮回并无名为“始”者，但有其流转与还灭。为令知者开显，名为“轮回说”(vaṭṭakathā)的缘起说必须被完整宣说。宣说者须知，于轮回诸法中，何法之作用于轮回之流转最为主要。尔时，当以作用最主要之一法为根、为首而宣说轮回说。此即轮回说中“首”之义。于此，无明名为痴，其作用为迷惑，其功能为致盲。为轮回流转，再无其他功能如令慧眼盲目般主要。是故，无明于此因其具有最主要之功能，而为轮回说之首。如是，因其为轮回说之首，故于开端被说及。“无始之性实已开示”(anādikabhāvo eva dassito)指无始之性确实已被开示，其义非未开示。如是，此义理之聚由现量而成立。“于此”(idhā)指于此有中。“彼”(tassā)指含摄于过去有之无明。“由另一无明”(aññāya avijjāya evā)指由确立于比过去有更前之有中的另一无明。“彼亦”(tassāpī)指于更前之有中的无明亦尔。“个我”(attabhāvo)指更前之个我。“因其为主要之缘”(padhānapaccayabhūtattā)指依前述之理，因其具有致盲之功能，故为轮回流转之主要缘。如是，因其为主要之缘。“于彼彼则不见终结”(tassa tassāti niṭṭhānameva na paññāyeyyā)指须说彼缘之缘，亦须说彼缘之缘的缘，如是虽经百千年，亦不见终结。“实已说”(vuttoyevā)指无明之缘实已说。“五盖应说”(pañcanīvaraṇātissavacanīyaṃ)：应说五盖法是无明的“食”(āhāra)。此处“食”是指强有力的缘。

ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

缘起理趣阐明终。

๑๖๗. ปฏฺฐานนเย. ‘‘เหตุ จ โส ปจฺจโย จา’’ติ เอตฺถ โลโภ เหตุชาติกตฺตา เหตุ จ โหติ. อารมฺมณานนฺตราทิ ปจฺจเยน อญฺญธมฺมสฺส ปจฺจโย จ โหตีติ อตฺถสฺส สมฺภวโต ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ วณฺเณติ. เอวํ วณฺณิเตปิ ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ เหตุ โหนฺโต ปจฺจโยติ อตฺเถ สติ, โส เยวตฺโถ สมฺภวตีติ ‘‘ปุน เหตุภาเวน ปจฺจโย’’ติ วณฺเณติ. เอตฺถ สิยา, เหตุ จ โส ปจฺจโย จาติ เอตฺถ ปท ทฺวยํ เอกธมฺมาธิกรณตฺตา ตุลฺยาธิกรณํ โหติ. เหตุภาเวน ปจฺจโยติ เอตฺถ ปน ปททฺวยํ ตุลฺยาธิกรณํ น โหติ. ปุริม ปทญฺหิ ธมฺม ภาวปฺปธานํ, ปจฺฉิมํ ธมฺมปฺปธานนฺติ. เอวํ สนฺเต ตุลฺยาธิกรณํ วากฺยํ ภินฺนาธิกรณํ กตฺวา วณฺเณตีติ น ยุตฺตเมตนฺติ. โน น ยุตฺตํ. มุขฺโยปจารมตฺเตน นานตฺถตฺตา. ปจฺฉิมวากฺยํหิ มุขฺยวจนํ. ปุริมวากฺยํ อุปจาร วจนํ. อุปจารวจเน จ อุปจารตฺโถ ยุชฺชติ. มุขฺยวจเน มุขฺยตฺโถติ. ‘‘เหฏฺฐาวุตฺตเมวา’’ติ ปกิณฺณกสงฺคเห วุตฺตเมว. หิโนนฺติ เอตฺถาติ เหตุ. หิโนนฺติ เอเตนาติ เหตุ. [Pg.257] ตตฺถ ‘‘หิโนนฺตี’’ติ สุฏฺฐุปติฏฺฐหนฺติ. เก ปติฏฺฐหนฺตีติ อาห ‘‘สหชาต ธมฺมา’’ติ. กถญฺจ สุฏฺฐุปติฏฺฐหนฺตีติ อาห ‘‘วุทฺธิ วิรุฬฺหิ เวปุลฺลปตฺตวเสนา’’ติ. กสฺมา เต สุฏฺฐุ ปติฏฺฐหนฺตีติ. ปติฏฺฐิตฏฺฐานสฺส ปติฏฺฐิตการณสฺส วา ถามพลสมฺปนฺนตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อารมฺมเณ ทฬฺหนิปาตินา ถามพลสมฺปนฺเนนา’’ติ วุตฺตํ. เหตุวิเสสนญฺเจตํ. อารมฺมเณ ทฬฺหนิปาติมฺหิ ถามพลสมฺปนฺเน เอตฺถ ธมฺเมติปิ โยเชตพฺพํ. อุปการโกติ จ อุปลทฺธิเยวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยาทิเสนสภาเวนา’’ติ เหตุภาวาทิสภาเวน. ‘‘อุปลทฺธิเยวา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ อุปการก สทฺโท กตฺตารํ วา กาเรตารํ วา วทตีติ. โวหารมตฺเตน วทติ. ธมฺมโต ปน กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘น หิ สภาว ธมฺเมสู’’ติอาทิมาห. ยทิ ธมฺมโต กตฺตาวา กาเรตาวา นตฺถิ. กสฺมา อุปการโกติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ตถา อุปลทฺธิยํ ปนา’’ติอาทึ.

167. 在发趣法中。“因亦是缘”，于此，贪因其属于因的种类，故是因；又以所缘、无间等缘成为其他诸法之缘，此义成立，故解释为“作为因，亦是缘”。即使如此解释，“作为因，亦是缘”之义成立，彼义亦成立，故复解释为“再以因性为缘”。于此，或有疑问：在“因亦是缘”一句中，二词依止于一法，故为同依；但在“以因性为缘”一句中，二词则非同依。因为前词以法之自性为主，后词以法为主。若如此，将同依之句解释为异依之句，此不应理。非不应理。因其仅是主要与转喻之别。后句是主要之说，前句是转喻之说。于转喻之说中，适用转喻之义；于主要之说中，适用主要之义。“如前所述”，这已在《杂集》(Pakiṇṇakasaṅgaha)中说过。于此中安立，故为因。以此安立，故为因。其中，“安立”即是善立。何者安立？答曰：“俱生诸法”。又如何善立？答曰：“以增长、强盛、广大、获得之力”。彼等何故善立？为显示安立之处或安立之因具足强力，故说“于所缘上坚固落下，具足强力”。此亦是因的特征。于此，“于所缘上坚固落下，具足强力”亦应与法相结合。“助益者”，这仅是一种概念，二者是这样关联的。“以何等自性”者，即是以因性等自性。为何说“仅是一种概念”？难道“助益者”一词不是指作者或使作者吗？此仅是依世俗言说而说。为显示依胜义法并无作者或使作者，故说“于自性法中实无”等。若依胜义法无作者或使作者，何故称为“助益者”？答曰：“然于此概念中”等。

อารมฺมณปจฺจเย. ‘‘อชฺโฌลมฺพมานา’’ติ อารมฺมณ กรณวเสน อธิโอลมฺพมานา. ‘‘อารมฺมณภาเวนา’’ติ โคจรวิสยภาเวน.

在所缘缘中。“攀缘”者，即是凭借造作所缘而攀缘。“以所缘的状态”者，即是以作为行境、所缘的状态。

อธิปติปจฺจเย. ‘‘ครุกตา’’ติ อสฺสาทนาภินนฺทนาทิวเสน วา สทฺธาปสาทาทิวเสน วา ครุกตา. ‘‘สามิโน วิย ทาเส’’ติ สามิโน อตฺตโนทาเส อตฺตโนวเส วตฺตยมานา วิย. สหชาตาธิปติ ปน เหฏฺฐา สมุจฺจย สงฺคเห วุตฺโตติ อิธ น วุตฺโต.

在增上缘中。“尊重”者，即是由于享受、欢喜等，或由于信、净信等而被尊重。“犹如主人之于奴隶”者，即是犹如主人使其奴隶随顺自己的意愿而行。然俱生增上已在前面《摄集》(Samuccayasaṅgaha)中说过，故于此不复说。

อนนฺตรปจฺจยทฺวเย. ‘‘อนฺตรํ’’ติ ฉิทฺทํ วิวรํ. ‘‘สนฺตานํ’’ติ จิตฺตสนฺตานํ. ‘‘สนฺตานานุพนฺธวเสนา’’ติ จิตฺตสนฺตานํ ปุนปฺปุนํ พนฺธนวเสน. อุปฺปาทนนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ธมฺมนฺตรสฺสา’’ติ นามกฺขนฺธ ธมฺมนฺตรสฺส. ‘‘อนนฺตร ปจฺจยตา’’ติ อนนฺตรปจฺจย กิจฺจนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยํ กิญฺจิ ธมฺมนฺตรํ. ‘‘ปุริมปจฺฉิมภาคปฺปวตฺตานํ’’ติ นิโรธสฺส อสญฺญีภวสฺส จ ปุริมภาเค จ ปจฺฉิมภาเค จ ปวตฺตานํ. ‘‘จิตฺตุปฺปาทานํ ปี’’ติ นิโรธสฺส ปุพฺพภาเค เนวสญฺญานาสญฺญายตน กุสล กฺริย จิตฺตุปฺปาทานํ. ปจฺฉาภาเค อนาคามิผล อรหตฺตผลจิตฺตุปฺปาทานํ[Pg.258]. อสญฺญีภวสฺส ปุพฺพภาเค กามภเว จุติ จิตฺตุปฺปาทานํ. ปจฺฉาภาเค กามภเว เอว ปฏิสนฺธิ จิตฺตุปฺปาทานํ. เตสุ ปน กถํ อนนฺตรํ นาม สิยา. ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ปุริมภาค ปจฺฉิม ภาคานํ มชฺเฌ อจิตฺตกสฺส กาลสฺส อจิตฺตกสฺส รูปสนฺตานสฺส จ อนฺตริกตฺตาติ โจทนา. ตํ ปริหริตุํ ‘‘น หิ อภาวภูโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เตสํ’’ติ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ จิตฺตุปฺปาทานํ. รูปธมฺโม อนฺตรํ น จ กโรติ นาม. อรูปธมฺมานํ อนนฺตรตา นามาติอาทินา โยชนา โหติ. ‘‘ตถาปวตฺตน สมตฺถตา’’ติ เอกีภูตานํ วิย อตฺตโน อนนฺตเร ธมฺมนฺตรํ อุปฺปาทเน สมตฺถตา.

于二无间缘中。“间”者，即是空隙、裂缝。“相续”者，即是心相续。“以相续随顺之方式”者，即是心相续以再三连结之方式。“生起”即是关联。“另一法”者，即是另一名蕴法。“无间缘性”者，即是无间缘之作用，如是说。任何另一法。“前后分转起”者，即是于灭尽定与无想有之前分与后分中转起。“心生起亦然”者，即是于灭尽定之前分，有非想非非想处之善心与唯作心生起；于后分，有阿那含果心与阿罗汉果心生起。于无想有之前分，有欲界之死心生起；于后分，有欲界之结生心生起。然于彼等之中，如何能称无间？以二二前后分之间，有无心之时间与无心之色相续之间隔故，此是诘难。为遣除彼诘难故，说“实非不存在”等。“彼等”者，即是二二心生起。色法实不造成间隔。无色法方有无间性，应如是结合。“如是转起之能力”者，即是如同成为一体般，具有于自身之后立即生起其他诸法之能力。

สหชาตปจฺจเย. ‘‘เย ปน ธมฺมา’’ติ ปจฺจยุปฺปนฺน ธมฺมา. ‘‘อตฺตนี’’ติ ปจฺจย ธมฺโม วุจฺจติ.

于同生缘中。“诸法”者，即是缘生法。“自体”者，即是缘法。

‘‘อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภนฺตํ ติทณฺฑํ วิยา’’ติ ภูมิยํ อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย อุสฺสิตา ตโยทณฺฑา อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภนฺตา วิย. ‘‘ปุริเมนา’’ติ ปุริเมน สหชาต ปจฺจเยน. ‘‘อิตรีตโร ปตฺถมฺภนํ’’ติ อญฺญมญฺโญ ปตฺถมฺภนํ.

“互相扶持如三根木杖”者，犹如立于地面，互相依止而竖立之三根木杖，互相扶持。“前缘”者，指以前之同生缘。“彼此扶持”者，即是互相支撑。

‘‘สูโท’’ติ ภตฺตการโก. ‘‘อุกฺขลี’’ติ ภตฺตปจนกุมฺภี. ‘‘วุฏฺฐิธารา’’ติ เมฆวุฏฺฐิธารา. ‘‘อุปนิสฺสโย’’ติ ภตฺตุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสโย. ‘‘ตาสุ อสตี’’ติ สาลิกฺเขตฺต วุฏฺฐิธาราสุ อสติ. ‘‘พลวตรฏฺเฐนา’’ติ พลวตรนิสฺสยฏฺเฐน. ‘‘ปกตูปนิสฺสโย’’ติ เอตฺถ ‘‘ปกโต’’ติ ภุสํ กโต. เตนาห ‘‘สุฏฺฐุกโต’’ติ. กรณญฺจ อตฺตโน สนฺตาเน สุฏฺฐุอุปฺปาทนญฺจ สุฏฺฐุอุปเสวนญฺจ ทฏฺฐพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วุตฺตปฺปกาเรนา’’ติ ‘ยถา กเต สตี’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน.

“厨师”者，即是做饭之人。“饭锅”者，即是煮饭之锅。“雨滴”者，即是云中降下之雨滴。“所依”者，即是饭食生起之所依。“若于彼等不存在”者，即是当稻田与雨水不存在时。“以更强之义”者，即是以更强力所依之义。“强力所依”此处“已造作”意为充分地造作。因此说“善造作”。造作、于自身相续中善生起以及善修习，应如是见其关联。“以已说之方式”者，即是“如是造作时”等已说之方式。

‘‘นิสฺสยารมฺมณ ธมฺมา เอวา’’ติ นิสฺสย ปจฺจย ธมฺม อารมฺมณ ปจฺจย ธมฺมา เอว. ‘‘ปุเรชาตตามตฺตวิสิฏฺฐา’’ติ เอตฺถ มตฺตสทฺเทน นิสฺสยารมฺมณสตฺติโต วิสุํ ปุเรชาตสตฺติ นาม นตฺถีติ ทสฺเสติ. วิสุํ ปุเรชาตสตฺติ นาม อตฺถีติปิ วทนฺติ. ตํ วาทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาจริยานนฺทตฺเถเรนา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ ปญฺจวตฺถูนิ จ ปญฺจารมฺมณานิ จ ปุเรชาตตฺตา เอว สุฏฺฐุพลวตาย ปญฺจวิญฺญาณานํ วตฺถุ กิจฺจ อารมฺมณ กิจฺจานิ สาเธนฺติ. ตถา หทยวตฺถุ จ มโนธาตุ [Pg.259] มโนวิญฺญาณธาตู นนฺติ. อยํ วิสุํ ปุเรชาตสตฺติ วิเสโสติ วเทยฺย. สจฺจํ. สุทฺธมโน ทฺวาเรปน อิธ ฐตฺวา นิรเยสุ เอวรูปานิ นิรยคฺคิรูปานิ อตฺถิ. อิทานิ เทเวสุ จ เอวรูปานิ ทิพฺพรูปานิ อตฺถีติ จินฺตยนฺตานมฺปิ, เตสุ ปุเร เอวรูปานิ อุปฺปชฺชึสูติ วา, เตสุ อนาคเต เอวรูปานิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ วา จินฺตยนฺตานํปิตานิ รูปานิ นิพฺพิเสสานิ หุตฺวา มโนวิญฺญาณานํ อารมฺมณ ปจฺจยตฺตํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ ปุเร ชาตานิ หุตฺวา ตทา วิชฺชมานานิ ปจฺจุปฺปนฺนรูปานิ อารมฺมณ ปุเรชาตปจฺจโย. อิตรานิ อารมฺมณ ปจฺจโย เอว. น เจตฺถ ปุเรชาตานํ ปจฺจุปฺปนฺนรูปานํ ปุเรชาตตฺเตน วิเสโส อตฺถิ. น จ ตานิ ปุเรชาตปจฺจโย น โหนฺติ. ยทิ วิสุํ ปุเรชาตสตฺติวิเสโส ปุเรชาตปจฺจโยติ วเทยฺย. ตานิ ปุเรชาตปจฺจโย นาม น ภเวยฺยุํ. กสฺมา, ตาทิสสฺส วิเสสสฺส นตฺถิตาย. น จ นภวนฺติ. กสฺมา, ปุเรชาตมตฺตวิเสสสฺส อตฺถิตาย. เอตฺถ วเทยฺยุํ, ปญฺจทฺวาเรสุ ปน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน วิสุํ ปุเรชาตสตฺติวิเสโส ทิสฺสตีติ. กิญฺจาปิทิสฺสติ. โส ปน พหุวิธานํ นิสฺสย ปจฺจย อารมฺมณปจฺจยานํ มชฺเฌ นิสฺสย สตฺติวิเสโส เอว, อารมฺมณ สตฺติวิเสโส เอว จาติ. อปิ จ วิสุํ ปุเรชาต สตฺติวิเสโส นาม นตฺถีติ อิทํ ยถาวุตฺเต สุทฺธมโนทฺวาเร ตพฺพิเสสาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิสุํ ปุเรชาต สตฺติวิเสโส นาม อตฺถีติ อิทํ ปญฺจทฺวาเรสุ ตพฺพิเสสสฺส อตฺถิภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. ยํ รุจฺจติ, ตํ คเหตพฺพํ.

“依止所缘法唯有如此”者，即是依止缘法与所缘缘法。“仅以前生性而殊胜”，于此以“仅”字示现除了依止力与所缘力之外，并无独立的前生力。亦有人主张存在独立的前生力。为阐明彼观点故，说“阿阇梨阿难(Ācariyānanda)长老”等。于此，五所依与五所缘，正是以其前生性而极具力量故，成就五识之所依作用与所缘作用。同样，心所依与意界、意识界亦然。若有人说此即是独立的前生力之特相，此是真实。然于纯意门，若住于此，思惟地狱中实有如是地狱火之色法，或思惟天界中实有如是天界之色法，或思惟于彼等中，过去曾生起如是色法，或未来将生起如是色法，彼等色法皆无差别地成为意识之所缘缘。其中，已前生且当时存在之现前色法是所缘前生缘，其余者仅是所缘缘。于此，前生之现前色法，以其前生性而言并无特相。彼等亦非不为前生缘。若谓独立的前生力特相方是前生缘，彼等则不应名为前生缘。何故？以无如是特相故。然彼等并非不为前生缘。何故？以仅有前生性之特相故。于此或有谓：然于五门中，依前说之方式，可见独立的前生力特相。即使可见，然彼仅是于多种依止缘与所缘缘之中，依止力之特相，以及所缘力之特相而已。再者，“并无独立的前生力特相”此语，是针对如前所述之纯意门中无彼特相而言；“有独立的前生力特相”此语，则是针对五门中具有彼特相而言。可采纳所喜好的观点。

ปจฺฉาชาตปจฺจเย. ‘‘รุกฺขโปตกานํ วิยา’’ติ ปจฺฉา อาสิญฺจิยมานํ อุทกํ รุกฺขโปตกานํ วุทฺธวิรุฬฺหภาวํ ปาเปตฺวา อุปตฺถมฺภนวเสน อุปการโก วิยาติ โยชนา. อาหารํ อาสึ สตีติ อาหาราสา. ชิฆจฺฉา, ปิปาสา, ตณฺหา. ตาย สมฺปยุตฺตา เจตนาติ วิคฺคโห. สา ปน อาหาราสา เจตนา อุปตฺถมฺภติ เยวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อยมตฺโถ’’ติ ‘สุปากเฏนา’ติอาทินา วุตฺโต อยมตฺโถ. สพฺพาเจสาวิจารณา คิชฺโฌปมาย อุปมามตฺตภาวํ นีวาเรตา โหตีติ.

后生缘。“如树苗般”者，其解释为：后来浇灌的水使树苗生长、繁茂，通过支撑的方式而起助益作用。希求食物，故名食欲。饥饿、口渴、渴爱。与彼等相应的思，此为分解。而此食欲之思确实起扶持作用，此为关联。“此义”即是如“极明显”等所说之义。所有这些思择，是通过秃鹫之喻，以排除其仅是比喻的情况。

อาเสวนฺติ [Pg.260] ตํ ปจฺจย ธมฺมํ ปจฺจยุปฺปนฺนา ธมฺมาติ อาเสวนํ. เอเตน ภุโส ปจฺจยุปฺปนฺน ธมฺเมหิ อาเสวิตพฺพตฺตา อาเสวนนฺติ วุจฺจตีติ ทสฺเสตีติ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ ปุริมํ ปุริมํ ปจฺจย ธมฺมํ. ‘‘ภชนฺตี’’ติ อุเปนฺติ. เก ภชนฺตีติ อาห ‘‘อปราปรํ อุปฺปชฺชมานา ธมฺมา’’ติ. ‘‘ธมฺมา’’ติ จ อนนฺตรุปฺปนฺนา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา. กถญฺจ ตํ เตภชนฺตีติ อาห ‘‘สุฏฺฐุเสวมานา วิย ภชมานา วิย ปวตฺตนฺตี’’ติ. วิย สทฺเทน โลเก กิญฺจิชนํ เกจิชนา เกนจิ อตฺเถน สุฏฺฐุเสวนฺตา วิยาติ ทสฺเสติ. กถํ สุฏฺฐุเสวิยมานา วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘ตสฺส ปุริมสฺสา’’ติอาทึ. ปุริมสฺส อนนฺตรสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพปริปูรํ อาการํ’’ติ ชวเวคสหิเตหิ วิชานน ผุสนาทีหิ สาวชฺชาน วชฺชาทีหิ จ สพฺเพหิ ชวนคุเณหิ ปริปูรํ อาการํ. ‘‘อาเสเวตี’’ติ มํ สุฏฺฐุ เสวถาติ นิโยเชนฺตํ วิย โหติ. เตนาห ‘‘อตฺตโน วาสํ’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘วาสํ’’ติ วาสนํ. ‘‘สุฏฺฐุ คาหาเปตี’’ติ ปริปุณฺณํ เทตีติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ยถา โลเก เอโก ปเรสํ ยถิจฺฉิตํ เทติ. เอวํ เทนฺตํ ปน ปเร ภชนฺติเยว. มํ ภชถาติ นิโยชนกิจฺจํ นตฺถิ. เอวเมว อิธปิ สุฏฺฐุวาสทานเมว ภชาปนํ นามาติ ทสฺเสติ. ‘‘วฑฺเฒติ วา’’ติ เอเตน อาเสวนา ภาวนา วฑฺฒนาติ อิมํปริยายตฺถํ วทติ. ปุริมาภิโยโค นาม อาทิโต ปฏฺฐาย สชฺฌายนาทิกมฺเมสุ ยถาสตฺติ ยถาพลํ วา ยามกรณํ. ตถา กโรนฺตสฺส ตํ อุคฺคหณ กมฺมํ อุปรูปริ ปคุณภาวํ คจฺฉตีติ. ‘‘อาเสวนฏฺเฐนา’’ติ วฑฺฒาปนฏฺเฐน, อุปการโกติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สชาติยานํ’’ติ กุสลาทิภาเวน สมานชาติกานํ.

缘生法串习于彼缘法，故为“串习”(āsevana)。以此显示，因被缘生法数数串习，故称“串习”。“彼”，指彼前前的缘法。“亲近”(bhajanti)，意为趋向。谁亲近？答：“后后生起的诸法”。而“诸法”，是指无间生起的心与心所法。它们如何亲近彼？答：“如善加串习、如亲近般地转起”。“如”(viya)字表示，就像世间有些人为某事而善事奉某人。如何像被善加串习般呢？答：“对于前一”等。意即对于无间的前一心生起。“具足一切行相”，是指以与速行之力相应的了知、触等，以及有罪、无罪等一切速行功德圆满的行相。“串习”(āseveti)，就像命令“应善加串习我”一样。因此说“自己的住”等。此处“住”(vāsa)是指熏习(vāsana)。“令善把握”，是说“完全地给予”。以此譬喻，就像世间有人随心所欲地给予他人，他人自然会亲近，无需命令“亲近我”。此处亦然，善予熏习，即是令其亲近。“或增长”，以此词说明“串习”(āsevanā)是“修习”(bhāvanā)与“增长”(vaḍḍhanā)的同义词。所谓“前加行”(purimābhiyoga)，是指从一开始，在诵读等作业中，随分随力地行作。如此行者，其受持之作业便会越来越纯熟。“以串习义”即以增长义，此为助益，是其关联。“同类者”，是指在善等方面种类相同者。

กายงฺคาภิสงฺขรณํ นาม กายสญฺเจตนากิจฺจํ. วาจงฺคาภิสงฺขรณํ วจีสญฺเจตนากิจฺจํ. จิตฺตงฺคาภิสงฺขรณํ มโนสญฺเจตนากิจฺจํ. ‘‘กิริยาภาเวนา’’ติ ทสฺสนสวนาทิกิจฺเจสุ คมนฐาน นิสชฺชาทิกิจฺเจสุ สํวิธานกิริยาภาเวน. ‘‘วตฺถุมฺหี’’ติ คพฺภวตฺถุมฺหิ. ยถาวุตฺตาภิสงฺขรณกิจฺจํ นาม กายงฺควาจงฺค จิตฺตงฺคาภิสงฺขรณ กิจฺจํ. ‘‘ตทภิสงฺขรณเวคชนิตํ’’ติ ตสฺส กายงฺคาทิกสฺส [Pg.261] อภิสงฺขรณเวเคน ชนิตํ กิริยาวิเสส นิธานกิจฺจนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สนฺตาเน’’ติ จิตฺตสนฺตาเน.

身分之造作，即身思之作用。语分之造作，即语思之作用。心分之造作，即意思之作用。“以作用故”，是指在见、闻等作用中，以及行、住、坐等作用中，以其筹划安排之作用故。“于事中”，指于母胎事中。如前所说之造作作用，即身分、语分、心分之造作作用。“由彼造作速力所生”，是指由彼身分等造作之速力所生的特殊作用之存置作用，此为关联。“于相续中”，指于心相续中。

วิปจฺจนภาโว จ นาม ปาตุภาโวติ สมฺพนฺโธ. นิรุสฺสาห สนฺตภาโว นาม กุสลา กุสลานํ วิย กายงฺควาจงฺคาภิสงฺขรณ กิจฺเจสุ จ อายตึ วิปจฺจน กิจฺเจสุ จ นิรุสฺสาหภาเวน สนฺตภาโว. น กิเลสุ ปสนฺตภาเวน. จิตฺตาภิสงฺขรณ กิจฺเจสุปน สมฺปยุตฺตเจตนาวเสน ยโถปฏฺฐิเตสุ อารมฺมเณสุ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ เอกโต สนฺนิปาตคมนุสฺสาหมตฺตํ อตฺถิ. ตโตปรํ ปน สุปิน ทสฺสน กิจฺจํปิ นตฺถีติ. ‘‘มนฺทมนฺทากาเรนา’’ติ มนฺทโต อติมนฺทากาเรน. กิญฺจิชานน จิตฺตํ นาม กมฺมาทิ อารมฺมณํ อปฺปมตฺตกํปิ ชานนํ วีถิจิตฺตํ. ตสฺส ปวตฺติยา.

而所谓“异熟有”，即是显现，此为关联。所谓“无勤寂静有”，是指对于如善、不善的身分、语分之造作作用，以及对于未来之异熟作用，皆无勤勇而寂静，并非烦恼止息。但在心行之造作作用中，则依相应思，于现起之所缘，有相应法集会之些微勤勇。此后，则连见梦之作用亦无。“以极微弱之相”，是指从微弱至极微弱之相。所谓“知少许之心”，是指了知业等所缘，即便所知甚微，亦是心路心。此指其转起。

‘‘อรูปิโน’’ติ อรูปลกฺขณ สมงฺคิโน. นามลกฺขณ สมงฺคีโนติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ชนยนฺตาปี’’ติ สหชาต ธมฺเม ชเนนฺตาปิ. ‘‘สนฺตานฏฺฐิติยา’’ติ ปพนฺธปฺปติฏฺฐานสฺส.

“无色”，指具无色相者，亦即是说，具名相者。“亦能生起”，指亦能生起俱生法。“为相续住立”，指为相续之安住。

‘‘กสฺมาปเนตฺถา’’ติอาทีสุ. ‘‘ภาวินฺทฺริย ทฺวยํ’’ติ อิตฺถินฺทฺริย ปุริสินฺทฺริย ทฺวยํ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ อินฺทฺริยปจฺจเย. กสฺมา น คหิตํ. นนุ อิตฺถิลิงฺคาทีนํ ปวตฺติการณตฺตา อิธ คเหตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย. ชนกตฺตํ นาม ชนก กิจฺจํ. เอวํ เสเสสุปิ. ‘‘เอตํตยํปิ นตฺถี’’ติ ชนกตฺตาทิกิจฺจตฺตยํปิ นตฺถิ. เอวํสนฺเตกถํ ลิงฺคาทีนํ ปวตฺติการณํ โหตีติอาห ‘‘เกวลํ ปนา’’ติอาทึ. ‘‘ทฺวยํ’’ติ อิตฺถิภาวปุมฺภาว ทฺวยํ. น อินฺทฺริย ปจฺจยตฺเตน อินฺทฺริยํ นาม โหติ. ยถาหิ เอโก ราชา อตฺตโน วิชิเต เคหานิ กโรนฺติ. เอวํ กโรนฺตูติ เคหสณฺฐานํ ปฏฺฐเปติ. สพฺเพชนา ตเถว กโรนฺติ, โน อญฺญถา. ตตฺถ ราชา เคหุปฺปตฺติยา จ เคหฏฺฐิติยา จ กิญฺจิ กิจฺจํ น กโรติ. เคหสามิกาวา เคหวฑฺฒกิโน วา กโรนฺติ. กโรนฺตา ปน รญฺญา ปฏฺฐปิตํ สณฺฐานํ อนติกฺกมิตฺวาว กโรนฺติ. เอวเมว มิทํ ทฏฺฐพฺพํ. อุปคนฺตฺวา ฌายนฏฺเฐนาติ สมฺพนฺโธ. อุปสทฺโท อุปนิสฺสย ปเทวิย อุปริ อตฺโถ. ‘‘อุปรี’’ติ จ ถามพลวุทฺธิวเสนาติ อาห ‘‘ตสฺมึ วา’’ติอาทึ. ‘‘ตสฺมึ’’ติ อารมฺมเณ.

在“为何此处”等句中。“二性根”，即女根与男根二者。“在此”，指在此根缘中。为何不取？其意为：难道不是因女根等为转起之因，故应在此处取吗？所谓“生起性”，即生起之作用。其余亦然。“此三者亦无”，是指生起等三种作用亦无。若尔，女根等如何成为转起之因？故说“仅仅是”等句。“二者”，指女态与男态二者。其被称为根，并非就其为根缘性而言。譬如国王于自己领地内令人造屋，制定房屋样式：“应如是造”。众人皆如是造，无有不同。于此，国王对房屋之生起与住立，不作任何事，而是屋主或工匠所为。然彼等建造时，终不逾越国王所制定之样式。此事亦应如是见。以“趋近而审思”之义，此为关联。“近”(upa)字，如在“近依止”(upanissaya)一词中，有“上”(upari)义。而“上”，即依于力、势之增长，故说“于彼”等句。“于彼”，即于所缘。

‘‘สุคติ [Pg.262] ทุคฺคติ นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. โส อตฺโถ อพฺยากตมคฺคงฺเคสุ นตฺถิ. เอวญฺจสติ ตานิ กถํ มคฺคปจฺจยตฺตํ คจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทึ. ‘‘สมฺมาทสฺสนาทินา’’ติ สมฺมาทสฺสน สงฺกปฺปนาทินา. ‘‘เตสํ’’ติ สมฺมาทิฏฺฐีนํ. ‘‘เตสํ ปี’’ติ อพฺยากต ภูตานํ สมฺมาทิฏฺฐีนมฺปิ. ‘‘เตเนวฏฺเฐนา’’ติ สมฺมาทสฺสนาทินา ลกฺขณฏฺเฐน. อถวา. ‘‘เตเนวฏฺเฐนา’’ติ สุคติ นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺเฐเน วาติ อตฺโถ. เอวญฺจสติ สเหตุกา วิปาก กฺริยา พฺยากตธมฺมาปิ เตเนวฏฺเฐน สพฺพโส กุสลสทิสา สิยุนฺติ. น สิยุํ, ปจฺจย เวกลฺลตฺตา. วิปากาพฺยากตาหิ กมฺมเวเคน สนฺตาเน ปติตมตฺตตฺตา นิรุสฺสาหสนฺตสภาวโต ตํ สมฺปยุตฺตา เจตนา นานกฺขณิก กมฺมปจฺจยตฺตํ น คจฺฉติ. กิริยาพฺยากตา จ นิรนุสยสนฺตาเน อุปฺปนฺนตฺตา ตํ สมฺปยุตฺตเจตนาปิ ตปฺปจฺจยตฺตํ น คจฺฉติเยว. ตสฺมา เตสุ วิปาก กฺริยาพฺยากเตสุ สมฺมาทิฏฺฐาทีนิปิ สุคติ สมฺปาปกฏฺฐํ น สาเธนฺติ. กิเลสปฺปหาน กิจฺจสฺส อภาวโต นิพฺพาน สมฺปาปกฏฺฐมฺปิ นสาเธนฺติ. สภาว ลกฺขณเวกลฺลตาปน เตสํ สมฺมาทิฏฺฐาทีนํ นตฺถิเยว. ตสฺมา ตานิ มคฺคปจฺจเย สงฺคหิตานีติ. อินฺทฺริย ธมฺเมสุ อรูปินฺทฺริยานํ อาธิปฺปจฺจ กิจฺจํ อรูปธมฺเม สฺเวว ผรติ. รูปธมฺมา ปน ตํ สมุฏฺฐิตตฺตา เอว ตปฺปจฺจยุปฺปนฺเนสุ วุตฺตา. ตถา เหตุ กมฺม มคฺค ฌาเนสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอสนโย กมฺมินฺทฺริยฌานปจฺจเยสุปี’’ติ. ตตฺถ กมฺมสทฺเทน นานกฺขณิก ปจฺจโย คเหตพฺโพ.

已说“以能达成善趣与涅槃之义”。此义在无记道支中不存在。若如此，彼等如何成为道缘？因此说“此处”等语。“以正见等”即以正见、正思惟等。“彼等”即指诸正见。“彼等亦”即属于无记的诸正见。“即以此义”即以正见等为特相之义。或者，“即以此义”即是成就善趣与涅槃之义。若如此，有因的异熟、唯作等无记法，亦以此义全然同于善法了吗？并非如此，因为缘不具足。异熟无记法，由于仅以业力在相续中生起，且自性寂静而无主动性，故其相应的思不能成为异时业缘。唯作无记法，由于在没有随眠的相续中生起，故其相应的思亦不成为彼缘。因此，在那些异熟、唯作无记法中，正见等亦不成就引向善趣之义。因为没有断除烦恼之作用，亦不成就引向涅槃之义。然而，彼等正见等并非缺乏自性特相。因此，彼等被摄入道缘中。在诸根法中，无色根的增上作用只遍及无色法。色法则因由彼等所生，故被称为彼缘所生法。因、业、道、禅亦是如此。因此说“此理在业、根、禅缘中亦然”。其中，“业”一词应取为异时缘。

‘‘สมฺปยุตฺตาสงฺกา สมฺภวตี’’ติ สหชาตา นามธมฺมา ตํ สมุฏฺฐาน รูเปหิ, ปจฺฉาชาตา จ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนรูเปหิ, วตฺถุ ธมฺมา จ ตนฺนิสฺสิตนามธมฺเมหิ กาลโต จ ฐานโต จ เอก สมฺพนฺธตฺตา เตสุ สมฺปยุตฺตาสงฺกา สมฺภวติ. ‘‘วิปฺปยุตฺตปจฺจยปฺปสงฺโค นตฺถี’’ติ อารมฺมณานนฺตราทิปจฺจยาปิ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ สมฺปยุตฺตา น โหนฺติ. ตสฺมา เตปิ วิปฺปยุตฺตปจฺจย ภาเวน วตฺตพฺพาติ เอวรูโป วิปฺปยุตฺตปจฺจยปฺปสงฺโค เตสุ อารมฺมณ ปจฺจยาทีสุ นตฺถีติ อธิปฺปาโย.

“相应之疑虑生起”是指：俱生名法与其俱生色法，后生诸法与其各自的缘生色法，以及所依处法与其所依止的名法，由于在时间和处所上具有相同的关联，故在彼等法中会生起相应之疑虑。“没有不相应缘之过失”是指：所缘缘、无间缘等缘，亦不与其缘生法相应。因此，“彼等亦应被称为不相应缘”，这样的过失在所缘缘等缘中是不存在的。此是其意。

‘‘เหฏฺฐาวุตฺตปฺปกาเรสุ เอวา’’ติ เอตฺถ เอวสทฺเทน ปจฺจยนฺตรํ น โหตีติ [Pg.263] ทสฺเสติ. ยทิ ปจฺจยนฺตรํ น โหติ, น วตฺตพฺโพเยว. กสฺมา, เทสกสฺส ปุนรุตฺตินิรตฺถกวาทิตา ปตฺติโตติ. โน น วตฺตพฺโพ. กสฺมา, โลเก โย สยํ นตฺถิ, วิคโต โหติ. โส กสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ อรหตีติ เอวรูปสฺส มิจฺฉาภินิเวสสฺส ปหานโต. เตน อิมมตฺถํ ญาเปติ, โลเก เกจิธมฺมา สยํ อตฺถิกาเล เอว อญฺเญสํ ปจฺจยา โหนฺติ, โน นตฺถิกาเล. เกจิ ธมฺมา สยํ นตฺถิกาเล เอว อญฺเญสํ ปจฺจยา โหนฺติ, โน อตฺถิกาเลติ อยญฺจวิภาโค อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺโพ เยวาติ. ‘‘โอกาสทานสงฺขาเตนา’’ติ ตสฺส อญฺญสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส อุปฺปตฺติยา โอกาสทานสงฺขาเตน.

在“仅在前面所说的方式中”一句里，“仅”(eva)一词表明没有其他的缘。如果没有其他的缘，那就不应说它了。为什么？因为说法者会陷入重复且无意义的言说。不，并非不能说。为什么呢？为了断除“在世间，凡是自身不存在、已消逝的，它如何能成为他者的缘呢？”这类错误的执取。因此，它让人了知此义：在世间，有些法仅在自身存在时成为他者的缘，而非不存在时；有些法仅在自身不存在时成为他者的缘，而非存在时——这一区分是绝对必须接受的。“以给予机会为名”是指以给予其他心生起的机会为名。

สุตฺตนฺเต, อตฺถีติ อย เมโก อนฺโตติ สตฺตานํ เสฏฺฐสารภูโต อตฺตานาม อนมตคฺเค สํสาเร นิจฺจกาลํ อตฺถิ. อุจฺเฉโท วา วิโมกฺโข วา สพฺพโส นตฺถิ. อยํ สสฺสตวาโท นาม เอโกวิสมนฺโต เอกาวิสมาโกฏิ. นตฺถีติ สตฺโตนาม เอกภวปรโม โหติ, มรณโต ปรํ นตฺถิ. เอกนฺเตน อุจฺฉิชฺชติ. อยํ อุจฺเฉทวาโท นาม ทุตีโย วิสมนฺโต ทุตียาวิสมโกฏิ. อิเม ปฏิจฺจ สมุปฺปาทํ อชานนฺตานํ อุโภวิสมนฺตา นาม. ชานนฺตานํ ปน ตาทิโส อตฺตานาม นตฺถิ, โย อตฺถีติ วา นตฺถีติ วา วตฺตพฺโพ ภเวยฺย. สุทฺธธมฺมปฺปพนฺโธ เอว อตฺถิ. ตสฺส จ ยาว อวิชฺชา อปฺปหีนา โหติ, ตาว อุจฺเฉโท นาม นตฺถิ. อวิชฺชาย ปน ปหีนาย ตโตปรํ น ปวตฺตติ. อตฺถิ นาม น โหติ. อยํ อนฺตทฺวยมุตฺโต มชฺฌิมญาโย นาม. พหุํ นานตฺถ สมฺภวํ วณฺเณนฺติเยว. วณฺเณนฺตานํปิ เตสํ พหุ ปโยชนํ นตฺถิ เยวาติ อธิปฺปาโย.

在经中，“有”是第一种极端：认为名为“我”的、众生最殊胜的本质，在无始的轮回中恒常存在，完全没有断灭或解脱。这名为常见论(sassatavāda)，是第一种错误的极端、第一种错误的边见。“无”是第二种极端：认为众生仅有一世，死后便不复存在，被彻底断灭。这名为断见论(ucchedavāda)，是第二种错误的极端、第二种错误的边见。对于不了解缘起(paṭiccasamuppāda)的人而言，这二者是两种错误的极端。但对于了知者而言，并没有一个可以被称为“有”或“无”的“我”。存在的只是清净的法相续。只要无明(avijjā)未被断除，就没有所谓的断灭；但当无明被断除后，它就不再延续，“有”也就不复存在。这名为脱离二边的中道。尽管人们赞美它，阐述其产生的种种不同意义，但其意趣在于：即使对那些赞美者而言，也没有太多益处。

ปจฺจยุทฺเทสานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

缘之纲要的阐明终。

๑๖๘. ปจฺจยนิทฺเทเส. ‘‘ปญฺจธา’’ติ ปญฺจวิเธหิ ปจฺจเยหิ. ‘‘เอกธา’’ติ เอกวิเธน ปจฺจเยน. เอวํ เสเสสุปิ. ‘‘อวิจฺเฉทายา’’ติ อวิจฺเฉทตฺถาย. ‘‘ปฏิปาทนายา’’ติ โยชนตฺถาย. โย โกจิ จิตฺตุปฺปาโท อวิรุทฺธสฺส ยสฺส กสฺสจิ จิตฺตุปฺปาทสฺส [Pg.264] ปจฺจโย น น โหตีติ โยชนา. ‘‘ปุนุปฺปนฺนานํ’’ติ นิรุชฺฌิตฺวา ปุน อุปฺปนฺนานํ. ‘‘ปุริมานิ ชวนานี’’ติ เอตฺถ มคฺโค โคตฺรภุโต อาเสวน ปจฺจยํ ลภติ. ผลสฺส ปน โส ภินฺนชาติกตฺตา อาเสวน ปจฺจโย น โหติ. ผลํ ปน สพฺพโส อาเสวน มุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ตทุภยํ อิธ ปุริมชวนสงฺขฺยํ น คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘มคฺค ผลชวนวชฺชานี’’ติ. ผลชวนวชฺชานํ ปจฺฉิมานํ ชวนานํ. ‘‘สพฺพาการปาริปูรํ’’ติ เอตฺถ กุสลาทิชาติปิ สงฺคหิตาติ วุตฺตํ ‘‘ชาติมตฺเตนปี’’ติ. อภินฺนา เอว สิยุํ. น ปน ภินฺนา โหนฺติ. กทาจิ เกจิภินฺนา เอว โหนฺติ. ตสฺมา ภินฺนชาติกา ธมฺมา. ล. น สกฺโกนฺตีติ โยชนา. ‘‘กามาวจรภาวโต มหคฺคตานุตฺตรภาวปตฺติ นามา’’ติ จิตฺตสนฺตานสฺสาติ อธิปฺปาโย. โคตฺร ภุจิตฺตํ กามภูมิ. ฌานจิตฺตํ มหคฺคตภูมิ. มคฺคจิตฺตํ โลกุตฺตร ภูมิ. กมฺมเจตนาย นิรุทฺธายปิ ตสฺสา ปวตฺตากาโร นนิรุชฺฌติ. จิตฺตสนฺตานํ อนุคจฺฉติ. โส เอว อายตึ วิปากธมฺมราสิ หุตฺวา ปาตุพฺภวติ. ตสฺมา โส วิปากสฺส พีชสงฺขฺยํ คจฺฉติ. โส จ ยาว น วิปจฺจติ. ตาว สํสารปฺปวตฺติยา สติ, อนฺตรา วินฏฺโฐ นาม น โหติ. ตสฺมา กมฺมเจตนา อุปฺปชฺชมานา จิตฺตสนฺตาเน ตสฺส พีชสฺส นิธานตฺถาย อุปฺปชฺชติ, นิรุชฺฌมานา จ นิทหิตฺวา เอว นิรุชฺฌตีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน ปวตฺตาการสงฺขาต พีชนิธานญฺจา’’ติ. ‘‘เจตนาย โหตี’’ติ เจตนาย สาธารณํ โหติ. ปุเรชาตา สาลรุกฺขโปตกา ปจฺจยา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปุริมจิตฺตกฺขเณสุ อุปฺปนฺนา จตุสมุฏฺฐานิกรูปธมฺมาติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘อาหารชกาโย’’ติ เอวํ วุตฺตาติ ปาฐเสโส. ‘‘ปจฺฉา ชาเตนา’’ติ ปจฺฉาชาตปจฺจเยน ปโยชนํ นตฺถิ. ชิณฺณปตรุกฺขสฺส อุทกาสิญฺจนํ วิย โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยทคฺเคนา’’ติ เยนการณ โกฏฺฐาเสน. ‘‘วตฺถุ รูปํ’’ติ นิโรธาสนฺนํ หทยวตฺถุ รูปํ. ‘‘เอวมยํ ปี’’ติ เอวํ อยํ ปจฺฉาชาตปจฺจโยปิ. วิวิเธน อากาเรน ผรณํ กาลนฺตร เทสนฺตร คมนํ วิปฺผาโร. มหนฺโต วิปฺผาโร ยสฺสาติ สมาโส. ‘‘วตฺถุมฺหี’’ติ หทยวตฺถุมฺหิ. ปญฺจหิ ขนฺเธหิ โวกิณฺโณ สมฺมิสฺโสติ ปญฺจโวกาโร. กาม รูปภโว[Pg.265]. วินา อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกติ. รูปวิราคภาวนาพเลน รูปสฺส อวิกฺขมฺภิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปุเรชาตํ วา’’ติ เอกจิตฺตกฺขณาตีเต ปุเรชาตํ วา. ‘‘วฑฺฒนปกฺเข ฐิตํ วา’’ติ ตโต ปจฺฉา ยาว อฏฺฐม จิตฺตกฺขณา วฑฺฒนปกฺเข ฐิตํ วา. ‘‘อุปฺปนฺนํ วตฺถู’’ติ อุปฺปนฺนํ วตฺถุรูปํ. ‘‘เอตฺถา’’ติ อิมสฺมึ ปุเรชาต ปจฺจเย. กิญฺจาปิ ทิสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปจฺจนีเย’’ติ ปจฺจนีย วาเร. ‘‘ตํ’’ติ อารมฺมณปุเรชาตํ. ตสฺส อารมฺมณสฺส อปริพฺยตฺตตฺตาวาติ สมฺพนฺโธ. การณํ วทนฺติ ปฏฺฐานฏีกาจริยา. อรูปภเว มรณาสนฺนกาเล กสฺสจิ คตินิมิตฺตุ ปฏฺฐานํ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตเมว. เอวญฺจสติ, ตตฺถ อารมฺมณ ปุเรชาตํ ลทฺธพฺพเมว. ปฏฺฐาเนปน ตสฺมึภเว สพฺพํ ปุเรชาตปจฺจยํ ปฏิกฺขิปติ. กสฺมา อิติ เจ, วตฺถุ ปุเรชาตปจฺจยสฺส ตตฺถ อลทฺธพฺพตฺตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘อารุปฺเปวิยา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ปฏฺฐาเน อรูปภเว ทฺเวปิ ปุเรชาตปจฺจยา ปฏิกฺขิตฺตา, ตสฺมา สพฺเพปิ อรูป ปุคฺคลา สพฺพํปิ รูปธมฺมํ อารมฺมณํ น กโรนฺตีติปิ วทนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา อารมฺมณ สงฺคหทีปนิยํ ‘อสญฺญีภวโต จุตานํ วิย อรูปภวโต จุตานํปิ คตินิมิตฺตภูตํ กามปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ ภวนฺตเร เกนจิทฺวาเรน อคฺคหิตํ, เกวลํ กมฺมพเลเนว อุปฏฺฐาปิต’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘คูถกุณปาทีนี’’ติ คูถญฺจ มตปูติสรีรานิ จ. ‘‘เอวํ วุตฺเตหี’’ติ ปฏฺฐาเน วุตฺเตหิ. เต ปน อกุสลา ธมฺมา กถํ จตุภูมิก กุสลานํ อุปนิสฺสย ปจฺจยา โหนฺตีติ อาห ‘‘ตตฺถ อานนฺตริย วชฺชานี’’ติอาทึ. ตตฺถ อานนฺตริย กมฺมกตานํ กิเลสาวรณ กมฺมาวรเณหิ สมนฺนาคตตฺตา ฌานมคฺคปฺปฏิลาโภ นาม นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘อานนฺตริย วชฺชานี’’ติ. ‘‘ตานี’’ติ ราคาทีนิ อกุสลานิ จตุภูมิก กุสลานํ อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘สมติกฺกมมุเขนา’’ติ ปฏฺฐาเน อกุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส อุปนิสฺสย ปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอตสฺส ปญฺหสฺส วิภงฺเค ปาณํ หนฺตฺวา ตสฺส ปฏิฆา ตตฺถาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ, อุโปสถกมฺมํ กโรติ, ฌานํ อุปฺปาเทติ, มคฺคํ อุปฺปาเทติ, อภิญฺญํ อุปฺปาเทตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ตสฺส [Pg.266] ปฏิฆาตตฺถายา’’ติ ตสฺส ปาณาติปาตกมฺมสฺส ปฏิหนนตฺถาย ปหานตฺถาย สมติกฺกมนตฺถายาติ วุตฺตํ โหติ. โส เจ ปาณาติปาตี ปุคฺคโล ปุน สํเวคํ อาปชฺชิตฺวา ตสฺส กมฺมสฺส สมติกฺกมนตฺถาย ทานํ เทติ, สีลํ สมาทิยติ, อุโปสถ กมฺมํ กโรติ. ตทา ตํ ปาณาติ ปาตกมฺมํ ตํ ปุคฺคลํ ทานกมฺเมนิโยเชติ นาม. ตถา สีลกมฺเม อุโปสถ กมฺเมติ. ยถาหิ ราชา เอวํ วเทยฺย อิมสฺมึ ทิวเส โย อุโปสถํ นุปวสติ, ตํ ฆาเตสฺสามีติ. ตทา สพฺเพปิ นาครา อุโปสถํ อุปวเสยฺยุํ. เอวมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ราชาวิย หิ ตสฺส ปาณาติปาตกมฺมํ. นาครา วิย โส ปาณฆาตโก. อุโปสถ กมฺม กุสลานิ วิย ตสฺส ทานสีล อุโปสถ กมฺม กุสลานีติ. ‘‘ฌานํ อุปฺปาเทติ, มคฺคํ อุปฺปาเทติ, อภิญฺญํ อุปฺปาเทตี’’ติ ปเทสุปิ เอเสวนโย. เอวํ สมติกฺกมมุเขน เอกํปิ อกุสลํ สพฺพานิ จตุภูมิก กุสลานิ อุปนิสฺสย สตฺติยา ชเนติ ปวตฺเตตีติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ตานิเยว สพฺพานี’’ติ อานนฺตริย กมฺมสหิตานิสพฺพานิ อกุสลานิเยว สพฺเพสํ อกุสลานํ อพฺยากต ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ โยชนา. ทานสีลาทโย กุสลา ธมฺมา. สุฏฺฐุ พลวํ กมฺมํ อธิปฺเปตํ, น ทุพฺพลํ. อุปนิสฺสยฏฺฐานตฺตา. เตสํปิ รูปธมฺมานํ พลวนิสฺสยา นนุโหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. กถํ โหนฺตีติ อาห ‘‘พหิทฺธารุกฺขติณาทีนํ’’ติอาทึ. ตตฺถ ปถวีรส อาโปรสวสฺโสทก พีชานิ รุกฺขติณาทีนํ พลวนิสฺสยา โหนฺติ. มูลเภสชฺชาทีนิ อชฺฌตฺตํ สนฺตานํ พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘ปกตสฺเสวา’’ติ ปถมตรํ กตสฺส อุปฺปาทนาทิกมฺมสฺเสว. ‘‘น เอวํ รูปสนฺตาเนนา’’ติ เอวํ รูปสนฺตาเนน อุปฺปาทิตา อุปเสวิตา ธมฺมา นตฺถิ. ‘‘ตํ’’ติ อุตุพีชาทิกํ. กมฺมาทิกญฺจ. ‘‘ปกตํ’’ติ ปุเรตรํ อุปฺปาทิตญฺจ อุปเสวิตญฺจ. สเจตนสฺเสว เจตนํ ปกปฺปนํ ปกรณนฺติ สมฺพนฺโธ. เจตนํ ปกปฺปนํ ปกรณํ นามาติ อตฺโถ. ‘‘ปกปฺปนํ’’ติ จ สํวิธานํ. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิกมฺมาทิกํ อุตุโภชนาทิกญฺจ. อตฺตโน จ อุปฺปนฺนา ราคาทโย ปรสฺส จ สนฺตาเน ปรสฺส จ อุปฺปนฺนา ราคาทโย อตฺตโน จ สนฺตาเนติ โยชนา[Pg.267]. ‘‘นิทสฺสนํ’’ติ อุทาหรณํ โหติ. มโนปโทสิกเทวา อญฺญมญฺญํ ทิสฺวา อตฺตโน มนํ ปทูเสนฺติ. พาฬฺหํ อิสฺสาธมฺมํ อุปฺปาเทนฺติ. ตสฺมึเยว ขเณ จวนฺติ. เตสํ ทฺเว อิสฺสาธมฺมา อญฺญมญฺญสฺส พลวนิสฺสยา โหนฺตีติ. กามาวจร กุสลสฺส พลวนิสฺสยา โหนฺตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. วิภาวนิปาเฐ. ฌาน มคฺค ผล วิปสฺสนาทิเภทํ อาลมฺพณํ ปจฺจเวกฺขน อสฺสาทนาทิ ธมฺเม อตฺตาธีเน กโรตีติ โยชนา. ‘‘อตฺตาธีเน’’ติ อตฺตายตฺเต อตฺตาพทฺเธ. ปฏฺฐาเน ปญฺหวาเร ทานํ ทตฺวา สีลํสมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขติ. ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตีติอาทินา อาคตตฺตาทาน สีล. ล. นิพฺพานานิ เจวาติ วุตฺตํ. ราคํ ครุํกตฺวา อสฺสาเทนฺติ, อภินนฺทตีติอาทินา, จกฺขุํ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทนฺตีติอาทินา จ อาคตตฺตา ‘‘ราค ทิฏฺฐิ จกฺขุ โสตาทีนิจา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปรตฺถ ปี’’ติ ปรโต นิสฺสย ปจฺจยาทีสุปิ. ‘‘โส เอวา’’ติ ปจฺจุปตฺถมฺภโก เอว. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิมตฺตํปิ. มหาภูเต กิญฺจิ อุปตฺถมฺเภตุํ น สกฺโกนฺตีติ โยชนา. นนุ อาหาร รูปํ มหาภูเต อุปตฺถมฺเภตุํ สกฺโกติ. ชีวิตรูปญฺจ กมฺมชมหาภูเต อนุปาเลตุนฺติ. สจฺจํ. อิธ ปน สหชาตปจฺจย กิจฺจํ อธิปฺเปตํ. เตสญฺจ ทฺวินฺนํ สหชาตปจฺจย กิจฺจํ นตฺถิ. ตํ ปรโต อาวี ภวิสฺสตีติ. ‘‘วตฺถุ วิปากานํ’’ติ วตฺถุรูปํ วิปากานํ. ปฏฺฐานปาเฐ. อารมฺมณญฺจ, นิสฺสโย จ, ปุเรชาตญฺจ, วิปฺปยุตฺโต จ, อตฺถิ จ, อวิคโต จา,ติ ฉสุปจฺจเยสุ ฆฏิเตสุ ตีณิ วิสชฺชนานิ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ตีณิ วิสชฺชนานิ นาม วตฺถุ กุสลานํ ขนฺธานํ ฉ หิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย. วตฺถุ อกุสลานํ, วตฺถุ อพฺยากตานนฺติ. เอตฺถ จ อตฺตโน อชฺฌตฺตํ วตฺถุํ อารพฺภ วตฺถุ เม อนิจฺจนฺติอาทินา สมฺมสนฺตสฺส วตฺถุรูปํ กุสลานํ ขนฺธานํ ฉหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจโย. เอตํ มม, เอโส หมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา,ติ อุปาทิยนฺตสฺส วตฺถุ รูปํ อกุสลานํ. อุภยตฺถปิ อาวชฺชนกฺขเณ อพฺยากตานํ. อรหโต ปน ตํ อนิจฺจนฺติอาทินา สมฺมสนฺตสฺส กฺริยาพฺยากตานํ ขนฺธานนฺติ. เตนาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺถุํ’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺถุํ’’ติ [Pg.268] อตฺตโน ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺถุํ. อธิฏฺฐานวิธาเน ปน อากาส คมเน รูปกายํ อารพฺภจิตฺตํ วิย กายํ ลหุกํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส ตปฺปริยาปนฺนํ วตฺถุ อภิญฺญาจิตฺต ทฺวยสฺสาติ โยเชตพฺพํ. ‘‘อนิฏฺเฐฐาเน’’ติ ชวนจิตฺตสฺส อาวชฺชเนน วินา อุปฺปชฺชนํ นาม กตฺถจิ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ. กตฺถจิ อนิจฺฉิตพฺพํ. ตตฺถ นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐาเน, มคฺควีถีสุ โคตฺรภุโวทานฏฺฐาเน, อาคนฺตุก ภวงฺคฏฺฐาเนติ อิทํ อิจฺฉิตพฺพฏฺฐานํ นาม. อิโต อญฺญํ อนิจฺฉิตฏฺฐานํ นาม. เอวํ อนิจฺฉิตพฺเพ ฐาเนติ อตฺโถ. ‘‘ปกติกาเล’’ติ มรณาสนฺนกาลโต อญฺญสฺมึกาเล. ‘‘ตานิวา’’ติ อตฺตโน อตฺตโน นิสฺสยวตฺถูนิวา. ‘‘อญฺญํ วา’’ติ วตฺถุโต อญฺญํ รูปาทิกํ วา. ‘‘ภินฺนารมฺมณานิ นามา’’ติ อญฺญํ อาวชฺชนสฺส อารมฺมณํ, อญฺญํ ชวนานนฺติ เอวํ ชวนานิ อาวชฺชเนน ภินฺนารมฺมณานิ วา. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉาอุปฺปนฺนานี’’ติอาทิ. ‘‘เตสํ’’ติ วีถิจิตฺตานํ. ‘‘ตเทวา’’ติ ตํ เอววตฺถุ รูปํ. ‘‘วตฺถุ จา’’ติ นิสฺสโย จ. ‘‘เตสํ’’ติ อฏฺฐกถาจริยานํ. น หิ คเหตุํ สกฺโกนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เสสเมตฺถ สุโพธํ. ‘‘กสฺมา วุตฺตํ’’ติอาทีสุ. ‘‘ตสฺส ยกฺขสฺสา’’ติ อินฺทกนามสฺส ตสฺสยกฺขสฺส. ‘‘อิตเรสํปี’’ติ สํเสทโชปปาติกานํปิ. ‘‘ทุวิเธนา’’ติ รูปชนน กิจฺจํ รูปูปตฺถมฺภน กิจฺจนฺติ เอวํ ทุวิเธน. อถวา ‘‘ทุวิเธนา’’ติ อชฺฌตฺตาหารสฺส อุปตฺถมฺภนํ พหิทฺธาหารสฺส อุปตฺถมฺภนนฺติ เอวํ ทุวิเธน. ‘‘ตถารูปานญฺจา’’ติ อปฺปนาปตฺตกมฺมวิเสเสน สิทฺธานญฺจ. ‘‘อชฺฌตฺตาหาโรปี’’ติ ปิสทฺเทน ยถาวุตฺตชีวิตินฺทฺริยญฺจ อรูปาหาเร จ สมฺปิณฺเฑติ. ‘‘วตฺถุวิปากานํ’’ติ วตฺถุรูปํ วิปากานํ. ‘‘สพฺพถา’’ติ อพฺยายปทํ. ตญฺจ สพฺพวิภตฺติยุตฺตํ. อิธ ปน ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘สพฺพถา’’ติ สพฺพปฺปการนฺติ. ปกาโร จ เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. กถํ เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘ติวิโธ’’ติอาทึ. ‘‘สหชาเต สงฺคเหตพฺพํ’’ติ ปจฺจยภาเวน สงฺคเหตพฺพํ. สหชนนํ นาม อตฺตนา สห ชเนนฺตสฺส สหชนนํ. ตญฺจ กมฺมจิตฺตาทีนํ วิย วิสุํ ชนนกิจฺจํ น โหติ. อตฺตนิ อุปฺปชฺชนฺเต เอว อิตรานิ รูปานิ อุปฺปชฺชนฺติ. อนุปฺปชฺชนฺเต น อุปฺปชฺชนฺตีติ เอวรูปํ ชนนกิจฺจํ เวทิตพฺพํ[Pg.269].‘‘วินาว สหุปฺปาทนกิจฺเจนา’’ติ อตฺตนา สหุปฺปาทนกิจฺเจ อาหารสฺส พฺยาปาโร นตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตเนว สหชาตานิ อุปตฺถมฺภนฺโตปิ สหชาตปจฺจยตฺตํ น คจฺฉตีติ. เอสนโย รูปชีวิตินฺทฺริเยปิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ชีวิตํปี’’ติอาทิ. ‘‘ตีสู’’ติ อารมฺมณญฺจ อุปนิสฺสโย จ อตฺถิจาติ อิเมสุ ตีสุ. อารมฺมณาธิปติมฺหิ ปุเรชาตา รมฺมณาธิปติปิ อตฺถิ. โส ปุเรชาตตฺถิ ปจฺจโย เอวาติ อตฺถิปจฺจเย สงฺคหิโต. ‘‘ตสฺมึ กเต ปวตฺตมานานํ’’ติ ตสฺมึ กมฺเม กเต ตสฺส กตตฺตา เอว ปวตฺตมานานํ. อารมฺมณากาโร โคจรวิสยากาโร. ‘‘สนฺตานวิเสสํ กตฺวา’’ติ พีชนิธานํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เต’’ติ อารมฺมณปจฺจย กมฺม ปจฺจยา. ‘‘อกาลิโก’’ติ มคฺคเจตนาวเสน อกาลิโก. โสหิ อตฺตโน อนนฺตเรผลํ ชเนติ. ตสฺมา อาคเมตพฺพสฺส อายติกาลสฺส อภาวา อกาลิโกติ วุจฺจติ. อวเสโส นานกฺขณิกปจฺจโย กาลิโก. ‘‘ปจฺจยฏฺเฐนา’’ติ ปจฺจยกิจฺเจน. โลกปฺปวตฺติยา กมฺมเหตุกตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ผลเหตู ปจาเรนา’’ติ ผลภูตาย สพฺพโลกปฺปวตฺติยา เหตุภูตสฺส กมฺมสฺส นามํ ผลมฺหิ อาโรเปตฺวา โวหาเรน สพฺเพปิ เตวีสติปจฺจยา กมฺมสภาวํ นาติวตฺตนฺตีติ โยชนา. กมฺมปจฺจย สงฺขฺยํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิชฺชมานา เยวา’’ติ อตฺถิปจฺจยา เอวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สาสนยุตฺติยา วิรุทฺธเมวา’’ติ เอตฺถ สาสนยุตฺติ นาม ตีณิปิฏกานิ. ‘‘วิรุทฺธเมวา’’ติ อารมฺมณ ปจฺจยภูตา สพฺเพ ปถวี ปพฺพต นทีสมุทฺท อชฏากาสาทโย จ สพฺพาปญฺญตฺติโย จ นิพฺพานญฺจ กมฺมสงฺขฺยํ คจฺฉนฺตีติ วทนฺโต จ, สพฺเพ อตีตานาคต ธมฺมา อตฺถิปจฺจยา เอวาติ วทนฺโต จ, ตีหิ ปิฏเกหิปิ วิรุชฺฌติเยว. ปฏฺฐานปาฬิยา ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อตฺถิ สทฺโทหิ ปฏฺฐาเน ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน วิชฺชมานตฺโถ. น ปรมตฺถ ธมฺม ภาเวน. นาปิโลก สมฺมุติวเสน. น หิ ปรมตฺถ ธมฺม ภูตาปิ อตีตานาคตธมฺมา อิธ อตฺถิ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ. นาปิปญฺญตฺติ โหติ. ‘‘อญฺญมญฺญปฺปฏิพทฺธโอกาเส’’ติ อญฺญมญฺญํ นิสฺสยนิสฺสิตภาเว น ปฏิพทฺเธ [Pg.270] กามรูปภโวกาเส. ‘‘ยโต’’ติ ยมฺหาปฏิสนฺธิ วิญฺญาณโต. ‘‘ยโต’’ติ วา ยมฺหาสีสโต, ยมฺหาพีชโต นิพฺพตฺตีติ โยชนา. ‘‘พีชโต วิย มหารุกฺขสฺสา’’ติ พีชปจฺจยา กฬีรงฺกุราทิกสฺส มหารุกฺขสนฺตานสฺส นิพฺพตฺติวิย. ปาฬิปาเฐ. ‘‘น โอกฺกมิสฺสถา’’ติ สเจ น โอกฺกเมยฺย. ‘‘สมุจฺจิสฺสถา’’ติ อปินุโข สมุจฺเจยฺย, วฑฺเฒยฺย. ‘‘โวกฺกมิสฺสถา’’ติ สเจ วิคเมยฺย, วินาเสยฺย. ‘‘อภินิพฺพตฺติสฺสถา’’ติ อปินุโข อภินิพฺพตฺเตยฺย, ปาตุภเวยฺย. ‘‘โวจฺฉิชฺชิสฺสถา’’ติ สเจอุจฺฉิชฺเชยฺย. ‘‘อาปชฺชิสฺสถา’’ติ อปินุโข อาปชฺเชยฺย. ‘‘ยทิทํ’’ติ ยํ อิทํ. ‘‘อิทํ’’ติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘วิญฺญาณํ’’ติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. ยํ วิญฺญาณํ อตฺถิ. เอเสว วิญฺญาณ ธมฺโมติ โยชนา. ‘‘รูปุปฺปตฺติยา’’ติ รูปุปฺปาทสฺส. วิญฺญาณํ ปจฺจโย เอตสฺสาติ วิญฺญาณ ปจฺจยา. รูปุปฺปตฺติ. ‘‘รูปปฺปเวณิยา’’ติ กมฺมชรูปสนฺตติยา. ‘‘อุตุอาหาราปี’’ติ อชฺฌตฺต อุตุอชฺฌตฺต อาหาราปิ. อิทญฺจ สมฺภวยุตฺติ วเสน วุตฺตํ. อตฺถโต ปน ปุริมุปฺปนฺนาย รูปปฺปเวณิยา อสติ, อชฺฌตฺตํ เต อุตุอาหาราปิ นตฺถิเยว. พหิทฺธา อุตุปน อสติปิ ปุริมุปฺปนฺนาย รูปปฺปเวณิยา รูปํ น ชเนตีติ น วตฺตพฺพํ. ฏีกาปาเฐ. ‘‘อรูปํ ปนา’’ติ อรูปภูมิปน. ‘‘ยสฺมึรูเป’’ติ กมฺมชรูเป. ‘‘ปจฺจยภาโว อตฺถี’’ติ ปจฺฉิมรูปุปฺปตฺติยา ปจฺจยสตฺติ อตฺถิ. กสฺมา วิญฺญายตีติ เจ. ‘‘ปุตฺตสฺสา’’ติอาทิมาห. ‘‘พีชภาวสงฺขาตํ’’ติ อมฺพพีชาทีนํ พีชภาวสงฺขาตํ. ‘‘นิยามรูปํ นามา’’ติ อุตุวิเสสมาห. ‘‘ยถา วา ตถา วา’’ติ อนิยมโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โยนิภาวสงฺขาตํ’’ติ ตํ ตํ โคตฺตกุลชาตีนํ ชาติภาวสงฺขาตํ. ‘‘นิยามรูปํ’’ติ อุตุวิเสส สงฺขาตํ นิยามรูปํ. สทิสานิ รูปสณฺฐานานิ เยสนฺติ วิคฺคโห. ‘‘ปฏิสนฺธิรูปสฺเสว อานุภาโว’’ติ กลลกาลาทีสุ อุปฺปนฺนสฺส ปฏิสนฺธิรูปสฺเสว อานุภาโว. ปุน ตเมวตฺถํ วิเสเสตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ‘‘สมุทาคตํ’’ติ สุฏฺฐุ อุปรูปริอาคตํ. อิตฺถิภาวาทิรูปํ พีชรูปญฺจ นิยาเมตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นิยามกํ’’ติ นานาวณฺณสณฺฐานาทีนํ นิยามกํ. ‘‘ตตฺถ [Pg.271] อิมสฺมึ ภเว’’ติอาทีสุ. ธนญฺจ ธญฺญญฺจ ตโต อวเสสา สพฺเพอุปโภคปริโภคาจาติ วิคฺคโห. วิชฺชา จ สิปฺปญฺจ นานาพหุสฺสุตญฺจ ปริยตฺติ จาติ ทฺวนฺโท. ‘‘อนาคตานํ ตาสํ’’ติ ตาสํ อภินวธนธญฺญาทิสมฺปตฺตีนํ. ‘‘อุปนิสฺสย ปจฺจยตา’’ติ ปุพฺพโยคกมฺมสฺส อุปนิสฺสย ปจฺจยตา. ตตฺถ ธนธญฺญโภคานํ ปฏิลาภตฺถาย ปุพฺพโยคกรณํ นาม กสิกมฺม วาณิชฺชกมฺมาทีนํ กรณํ. ตตฺถ กสิกมฺเม ตาว ธนธญฺญโภคานํ ปฏิลาภตฺถาย กสิกมฺมกรเณ ธนธญฺญโภคา อนาคตูปนิสฺสย ปจฺจโย. อิทานิ กสิกมฺมกรณํ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนํ. ธนธญฺญ โภคานํ ปฏิลาภปริโภคกาเลสุ กสิกมฺมกรณํ อตีตูปนิสฺสย ปจฺจโย. เตสํ ปฏิลาโภ จ ปริโภโค จ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺโน. กสิกมฺมกรณกฺขเณ ปน เขตฺต, วตฺถุ, พีช, เมฆวุฏฺฐิโย จ นงฺคลาทีนิ กสิภณฺฑานิ จ โคมหึสา จ กมฺมการก ปุริสา จ ปจฺจุปฺปนฺนูปนิสฺสโย. กสิกมฺมกรณํ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนํ. กมฺมสาธิกสฺส มาตาปิตาทโย ปุพฺพปุริสา ตสฺส กมฺมสฺส อตีตูปนิสฺสย ปจฺจโย. ตํ กมฺมํ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนนฺติ. เอวํ เสเสสุปิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยํ.

168. 缘的解释。“五种”是指以五种缘。“一种”是指以一种缘。其余也是如此。“为不断绝”即是为了不令断绝。“为成办”即是为了连结。任何心识生起，对于不相违逆的任何心识生起，并非不作为缘，此即其连结之义。“再生者”是指灭后复生者。“前速行”于此，道作为转姓(gotrabhū)，获得修习缘。然而，果因种类不同，不成为修习缘。而果则完全脱离修习缘。因此，此二者在此不计入前速行之数，故说“除道、果速行”。（此指）除果速行之外的后速行。“一切相圆满”于此亦含摄善等种类，故说“仅以种类”。它们实为同类，而非异类。但有时某些确实是异类，因此诸法有异类。其连结是‘不能’。“所谓从欲界状态至广大与无上状态的获得”是指心相续而言。转姓心是欲地，禅心是广大地，道心是出世间地。业思虽已灭尽，其活动相却不灭，它随逐心相续。它于未来成为异熟法聚而显现。因此，它成为异熟的种子。它直至未成熟，只要轮回流转存在，中间就不会消失。因此，业思生起时，是为了将彼种子安住于心相续中而生起；灭去时，亦是安置后才灭去，故说“自活动相所摄的种子安住处”。“由思有”是指与思共有。前生的树苗等作为缘，此即其关联之义。于前心刹那生起的四因所生色法，应如是关联。“食生身”如是说，此为余文。“后生者”是指后生缘无作用，如为老树浇水，此即其意。“以何端”是指以何因由部分。“所依色”是指临近灭尽的心所依色。“如是此”即如是此后生缘亦然。以种种方式遍满、跨越时空、扩散，此即“遍满”之义。大遍满者，此即复合词。“于心所依”是指于心所依处。以五蕴杂糅混合，此即“五蕴有”之义。（此指）欲有、色有。无则不能生起。因修习对色的离贪之力，色未被镇伏，此即其意。“前生者”是指一刹那过去的前生者。“住增长分者”是指其后直至第八刹那住于增长分者。“已生所依”是指已生起的所依色。“于此”是指在此前生缘中。虽可见，此即其关联之义。“否定品”是指在否定品中。“彼”是指所缘前生。因彼所缘未变易，此即其关联之义。《发趣论》的复注师们说为因。在无色界临终时，某些趣相(gatinimitta)现前，这在诸义注中已说。若如是，则彼处所缘前生实可得。然而在《发趣论》中，彼有中一切前生缘皆被遮止。若问何故？此意是说，因所依前生缘于彼处不可得，故说“于无色界”。在此《发趣论》中，无色界二前生缘皆被遮止，因此亦有论师说一切无色界个体皆不取一切色法为所缘。如是作已，在《所缘摄示》中说：“如同无想有情死时，无色界有情死时，作为欲有结生所缘的趣相，于他世未曾以任何门被取为所缘，唯依业力所显现。”“粪秽等”是指粪便及腐臭尸体等。“如是说者”是指在《发趣论》中已说。然而，彼不善法如何成为四地善法的依止缘呢？（对此）说“除无间等”。其中，造作无间业者，因具足烦恼障与业障，故不得证得禅那与道，因此说“除无间（业）”。“彼等”是指贪等不善法，它们是四地善法生起的强力依止，此即其连结之义。“以超越门”是指在《发趣论》中，对于“不善法如何以依止缘作为善法之缘”此问题的分别中，有如下所述：（例如）杀生后，为了对治彼（杀生业），于彼处布施、持戒、作布萨业、生起禅那、生起道、生起神通。其中，“为了对治彼”是指为了对治彼杀生业、为了舍离、为了超越而说。若彼杀生者再生起悚惧心，为了超越彼业而布施、持戒、作布萨业。尔时，彼杀生业即名为令彼人趋向布施业。如是，（亦令其趋向）持戒业、（趋向）布萨业。譬如国王如是说：“今日不持布萨者，我将杀之。”尔时，一切市民皆持布萨。应如是理解：国王如同彼杀生业，市民如同彼杀生者，布萨业善法如同彼布施、持戒、布萨业善法。“生起禅那、生起道、生起神通”于此部分亦同此理。如是，以超越门，一不善法亦能以强力依止生起、运转一切四地善法，此应知晓。“彼等一切”是指具无间业的一切不善法，它们是所有不善法及无记法生起的强力依止，此即其连结之义。布施、持戒等善法。（此处）意指极强力之业，而非弱力之业，因其是依止处。彼等色法难道不也是强力依止吗？此即其关联之义。如何是呢？（对此）说“外界树木草等”等等。其中，地味、水味、雨水、种子是树木草的强力依止。根药等是内相续的强力依止，此即其连结之义。“已作者”是指最初所作的生起等业。“不如是色相续”是指不如是色相续所生起、所修习的法不存在。“彼”是指时节、种子等，以及业等。“已作”是指先前已生起及已修习者。对于有思者而言，思、计划、造作是其关联。所谓思、计划、造作，此即其义。“计划”亦指安排。“少许”是指少许业等，以及时节、饮食等。自己生起的贪等可为他人相续中（贪等）之缘，他人生起的贪等亦可为自己相续中（贪等）之缘，此即其连结之义。“显示”是指举例。嗔恚天(Manopadosikadevā)互相见时，污染自心，生起强烈嫉妒法，于彼刹那即命终。彼二嫉妒法互为强力依止。（此等）应与“（是）欲界善法的强力依止”等连结。在解释的章节中，禅那、道、果、观(vipassanā)等差别所缘，以及观察、味著等法，使之系属于自己，此即其连结之义。“系属于自己”是指依于自己、缚于自己。在《发趣论》的问品中，（有人）布施、持戒、作布萨业后，尊重彼而观察。因“以过去惯行尊重而观察”等语已出现，故说布施、持戒……乃至……涅槃。因“尊重贪而味著、欢喜”等语，以及“尊重眼而味著”等语已出现，故说“贪、见、眼、耳等”。“他处亦”是指在其他依止缘等中亦然。“彼如是”是指资助者如是。“少许”是指少许量。不能资助任何大种，此即其连结之义。难道食色不能资助大种吗？命根色不也守护业生大种吗？确实如此。然而此处意指俱生缘的作用。彼二者无俱生缘作用。此将于他处阐明。“所依异熟”是指所依色为异熟。在《发趣论》的经文中，当所缘、依止、前生、不相应、有、不离去六缘被结合时，可得三种回答，此即其连结之义。三种回答是指：所依是善蕴的六缘之缘；所依是不善蕴的（六缘之缘）；所依是无记蕴的（六缘之缘）。于此，缘于自身内在的所依，以“我所依是无常”等方式观察时，所依色是善蕴的六缘之缘。当以“此是我所，此是我，此是我自体”等方式执取时，所依色是不善蕴的（六缘之缘）。二者于转向刹那为无记蕴的（六缘之缘）。然而，阿罗汉以“此等是无常”等方式观察时，为唯作无记蕴的（六缘之缘）。因此说“现在所依”等等。其中，“现在所依”是指自己的现在所依。然而在决意法中，如同为飞行空中而缘于色身之心，当决意令身体轻安者，彼所摄的所依应与二神通心连结。“不喜处”是指速行心无转向而生起，有时是所希求的，有时是所不希求的。其中，从灭尽定出定、道心路中的转姓与净化之处、客有分之处，此名为所希求处。此外，名为不希求处。如是，此即在不希求处之义。“平时”是指临终时以外的时间。“彼等”是指各自的所依。“他”是指所依之外的其他色等。“所谓异所缘”是指转向的所缘为一，速行的所缘为另一，如是速行与转向即为异所缘。因此说“后生者”等等。“彼等”是指心路心。“即彼”是指彼所依色。“所依亦”是指依止亦然。“彼等”是指诸义注师们。实不能执取，此即其关联之义。其余于此易于理解。在“何以说”等等中。“彼夜叉”是指名为因陀(Indaka)的彼夜叉。“余者亦”是指湿生、化生者亦然。“二种”是指生色作用与支助色作用。或者，“二种”是指内食的支助与外食的支助。“彼类亦”是指以证得安止殊胜业成就者亦然。“内食亦”是指以“亦”字连带摄入前述的命根及无色食。“所依异熟”是指所依色为异熟。“一切”是指不变词。它具一切格变化。然而此处是指主格单数，故说“一切”即一切方式。方式应知，此即其关联之义。如何应知呢？（对此）说“三种”等等。“俱生应摄”是指以缘性应摄。俱生是指与自己俱生者的俱生。它不像业、心等有单独的生起作用。当自己生起时，其他色法才生起；不生起时，则不生起，如是生起作用应知晓。“无俱生作用”是指在与自己俱生的作用中，食并无（主动的）运作，此即其意。因此，即使它支助俱生（诸法），也不成为俱生缘。此理于色命根亦同。因此说“命根亦”等等。“三处”是指所缘、依止、有这三处。在所缘增上中，前生所缘增上亦有。彼前生有缘，故已摄入有缘中。“彼作已正行者”是指彼业作已，由彼作故而正行者。所缘相即是所缘境相。“作相续差别”是指作种子安住处，此即其意。“彼”是指所缘缘、业缘。“无时”是指以道思而言是无时。它于无间生果。因此，因无未来时可期待，故称无时。其余异刹那缘则为有时。“以缘性”是指以缘作用。因世间流转以业为因，此即其关联之义。“以果为因的假说”是指将作为一切世间流转因的业，于果上假立名言，以这种说法，一切二十三缘皆不超越业自性，此即其连结之义。此意是说，它们皆计入业缘之数。“‘唯存在者’是说‘唯有缘’。”“与圣教之理实相违”于此，圣教之理(sāsanayutti)是指三藏。“实相违”是指：若说“一切地、山、河、海、虚空等作为所缘缘，以及一切概念与涅槃亦计入业数”者，以及若说“一切过去未来法唯为有缘”者，皆与三藏相违。然而在《发趣论》的巴利原文中，实无可说。因为在《发趣论》中，“有”字是指现在存在义，而非究竟法义，亦非世俗假名义。究竟法存在的过去未来法亦不计入此有数。概念亦非（有缘）。“互相系属处”是指在欲、色有处，非互相依止系属。“从何”是指从何结生识。或者，“从何”是指从何头、从何种子生起，此即其连结之义。“如大树从种子”是指如同从种子缘生芽等大树相续。在巴利原文中。“若不进入”是指若不进入。“将增长”是指难道不会增长、不会积聚吗？“将退失”是指若会退失、会消失。“将再生起”是指难道不会再生起、不会显现吗？“将断绝”是指若会断绝。“将遭遇”是指难道不会遭遇吗？“即此”是指此。“此”仅为助词。“识”是指结生识。识是存在的。此即识法，此即其连结之义。“为色生起”是指为色生起。识为此之缘，此即识缘色生起。“为色相续”是指为业生色相续。“时节、食亦”是指内时节、内食亦然。此为依生起相应说。实则，若先前已生色相续不存在时，内时节、食亦实无。然而，不应说‘即使先前已生的色相续不存在，外界时节也不产生色’。在复注中。“无色界则”是指无色界处。“于何色”是指于业生色。“有缘性”是指为后色生起有缘力。何以知晓呢？（对此）说“如儿子”等等。“种子性所摄”是指如芒果种子等种子性所摄。“所谓‘决定色’”是指时节的差别。“或如此或如彼”是指无决定，此意是说。“所谓‘根源之性’”是指彼彼族姓、家世、种类的生性。“决定色”是指时节差别所摄的决定色。相似色形，此即其分解。“结生色之力”是指于凝滑等时生起的结生色之力。复为显此义差别，说“复”等等。“善积聚”是指极上上积聚。女性等色与种子色亦决定，此即其关联之义。“决定者”是指决定种种颜色形状等。在“于此有中”等等中。财与谷，以及此外一切受用资具，此即其分解。明与工艺，以及多闻与圣典，此即其并列复合。“未来彼等”是指彼等新的财谷等成就。“依止缘性”是指前作业的依止缘性。其中，为获得财、谷、受用而前作业，是指耕作、经商等作业。其中，在耕作时，为获得财、谷、受用而耕作作业中，财、谷、受用是未来依止缘。现在耕作作业是彼缘所生。财、谷、受用的获得受用时，耕作作业是过去依止缘。彼等获得与受用是彼缘所生。耕作作业时，田地、种子、云雨及犁等农具、牛、水牛及作业的男人等，是现在依止缘。耕作作业是彼缘所生。能成就业的父母等前人是彼业的过去依止缘。彼业是彼缘所生。余者亦同。其余易于理解。

‘‘ปญฺจวิธ’’นฺติอาทีสุ. ‘‘สณฺฐานตฺตํ’’ติ อณุ, ตชฺชารี, รถเรณุ, ลิกฺขาทีนิ อุปาทาย สพฺเพสํ รูปสณฺฐานานํ ภาโว สณฺฐานตฺตํ. ‘‘ภาโว’’ติ จ เตสํ ปวตฺติ วุจฺจติ. ‘‘ปวตฺติ เหตู’’ติ จ ปรมตฺถ รูป ธมฺมา เอว. ‘‘อนุปคมนโต’’ติ เอตฺถ สภาวโต อติสุขุมตฺตา อนุปคมนํ เวทิตพฺพํ. อธิวจนสงฺขาตํ นามาภิธานนฺติ วิคฺคโห. ‘‘อธิวจนํ’’ติ จ อตฺถปฺปกาสกตฺตา อธิกํ วจนํ อธิวจนํ. ‘‘นามาภิธาน’’นฺติ จ นามปญฺญตฺติ วุจฺจติ. ‘‘คเหตพฺพ ภาโว’’ติ อิทํ จิตฺตํ นาม, อยํ ผสฺโสนามาติอาทินา กเถนฺตานํ สนฺติกา นามาภิธานํ สุตฺวา ตทนุรูปสฺส สภาวตฺถสฺส ชานนวเสน ญาเณน คเหตพฺพภาโว. นาม ปญฺญตฺตานุสาเรน ชานิตพฺพตฺตา นามนฺติ วุจฺจตีติ วุตฺตํ โหติ. อารมฺมเณ นมตีติ นามํ. อารมฺมณิก ธมฺมา วา เอตฺถ นมนฺตีติ นามนฺติปิ ยุชฺชติ.

在“五种”等句中。“形态性”是指以极微、毛端尘、车轮尘、虱卵等为例，一切色法形态的存在。而“存在”，即被称为它们的转起。而“转起的原因”，即是胜义色法。“不可及”应理解为由于其自性非常微细而无法企及。其语释为：“名称”即所谓的“增语”；而“增语”，因其能阐明意义，是为殊胜之语；而“名称”则被称为“名称概念”。“可把握性”是指：当人们说“此为心”、“此为触”等时，从他们那里听到名称后，以智慧了知与该名称相应的自性法，此即是其可把握性。因其须依“名称概念”来了解，故被称为“名”。朝向所缘而倾向，故为“名”；或，缘于所缘的诸法于此中倾向，故亦可称为“名”。

อิมสฺมึ [Pg.272] ปจฺจยสงฺคเห ปจฺจยธมฺเมสุ ปญฺญตฺตีนํปิ สงฺคหิตตฺตา ปญฺญตฺติ สงฺคโหปิ เถเรน อิธ นิกฺขิตฺโต. ตตฺถ ‘‘ปญฺญาวียตี’’ติ เอตฺถ ปญฺญาปนํ นาม โวหารฏฺฐปนํ. ตญฺจฐปนํ ทฺวีหิการเณหิ สิชฺฌติ วทนฺตานํ โวหาเรน จ, สุณนฺตานํ สมฺปฏิจฺฉเนน จาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปี’’ติอาทิมาห. ‘‘สมฺปฏิจฺฉียตี’’ติ ยถา ปุพฺพปุริเสหิ โวหรียติ, ตถา ปจฺฉิม ชนปรมฺปราหิ โวหรียตีติ วุตฺตํ โหติ. ปกาเรน ญาปียตีติ ปญฺญตฺตีติปิ ยุชฺชติ. ‘‘พฺยญฺชนตฺโถ’’ติ มนุสฺส, เทว, ปถวี, ปพฺพตาทิโก สทฺทตฺโถ. ‘‘ปญฺญา ปียนฺตี’’ติ ปกาเรน ฐปียนฺติ. สทฺทปญฺญตฺตึ อาหาติ อธิกาโร. อธิมตฺตภาวปฺปกาโร นาม ปถวีปพฺพตาทีสุ ปถวีธาตุยา อธิมตฺต ภาววิเสโส. นที สมุทฺโททกาทีสุ อาโปธาตุยา. อคฺคิกฺขนฺเธสุ เตโชธาตุยา. วาตกฺขนฺเธสุ วาโยธาตุยาติ เอวํ อธิมตฺต ภาววิเสโส. วิวิเธน ปกาเรน ปริณมนํ วิปริณาโมติ อาห ตถา ตถา วิปริณามาการนฺติ. ปถวีปพฺพตาทิโวหาโร สณฺฐิตาการํ นิสฺสาย ปวตฺโต น โหติ. ปถวี นาม เอวํ สณฺฐานา, ปพฺพโต นาม เอวํ สณฺฐาโนติ สณฺฐานนิยโม นตฺถิ. ปํสุสิลานํ ราสิปุญฺชปฺปวตฺติมตฺเตน โวหาโร สิทฺโธติ วุตฺตํ ‘‘น หิ อิธ สณฺฐานํ ปธานํ’’ติ. ‘‘กฏฺฐาทโย เอว วุจฺจนฺตี’’ติ เต เอวสณฺฐานนานตฺตํ ปฏิจฺจ นานาโวหาเรน วุจฺจนฺติ. ปถวี ปพฺพต นที สมุทฺทาทีสุ วิย ภูตานํ ปวตฺติวิเสสากาเรนาติ วุตฺตํ ‘‘น หิ อิธ สมูโห ปธานํ’’ติ. ‘‘อุปาทาปญฺญตฺตี’’ติ ปญฺจกฺขนฺธ ธมฺเม อุปาทาย เตหิ อนญฺญํ เอกีภูตํ กตฺวา ปญฺญตฺติ. น อากาส ปญฺญตฺติ ทิสาเทสปญฺญตฺติโย วิย เตหิ ขนฺเธหิ มุญฺจิตฺวา ปญฺญตฺติ. ‘‘ยโต’’ติ ยมฺหาทิสโต. ‘‘ลทฺธปฺปกาสตฺตา’’ติ ลทฺธปฺปภาสตฺตา. ‘‘อหสฺสา’’ติ ทิวสสฺส. อุทฺธุมาตกาทีนิ ‘อุทฺธุมาตกํ ปฏิกูลํ’ติอาทินา ปฏิกูลวเสน มนสิกโรนฺตสฺสปิ นิมิตฺตํ อุปฏฺฐหนฺตํ ภูตวิการปฺปกาเรน อุปฏฺฐหตีติ กตฺวา ภูตนิมิตฺเต สงฺคณฺหาติ. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ ปุคฺคลปญฺญตฺติ อฏฺฐกถายํ. ‘‘ตาสํ’’ติ ภูมิปพฺพตาทิกานํ อตฺถ ปญฺญตฺตีนํ. ‘‘ตถา ตถา’’ติ [Pg.273] อยํ ภูมิ, อยํ ปพฺพโต, ติอาทินา เตน เตน โวหาเรน. อตฺถานํ ปรมตฺถานํ ฉายาติ อตฺถจฺฉายา. ‘‘ฉายา’’ติ จ นิมิตฺตจฺฉายาโย วุจฺจนฺติ. อตฺถจฺฉายานํ อากาโร อตฺถจฺฉายากาโร. ‘‘อากาโร’’ติ จ นานาสมูห นานาสณฺฐานาทิโก อากาโร. อตฺโถติ วา สทฺทาภิเธยฺโย วจนตฺโถ. โสเยว สมูหาการาทิ นิมิตฺต มตฺตตฺตา อตฺถจฺฉายากาโรติ วุจฺจตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สทฺทาภิเธยฺย สงฺขาเตนา’’ติอาทินา. ‘‘ทพฺพปฺปฏิพิมฺพากาเรนา’’ติ ทพฺพสงฺขาเตน ปฏิพิมฺพากาเรน. ‘‘โอลมฺพิยา’’ติ อวลมฺพิตฺวา. ‘‘คณนูปคํ กตฺวา’’ติ อย เมโก อตฺโถ, อิทเมกํ วตฺถูติ เอวํ คณนูปคํ กตฺวา. ‘‘อิเมฉา’’ติ อิเม ฉสทฺทปญฺญตฺติ โวหารา นาม นามกมฺมาทิ นาม. ‘‘อตฺตนี’’ติ นามปท สงฺขาเต อตฺตนิ. อตฺถ วิสยํ เอว หุตฺวา ปวตฺตติ ภาสญฺญูนนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘นาเม สตี’’ติ อกฺขรสมูโห ปทํ, ปทสมูโห วากฺยนฺติ เอวํ วุตฺเต นามปเท วิชฺชมาเน สติ. ‘‘ตทุคฺคณฺหนฺตานํ’’ติ ตํ ตํ นามปทํ วาจุคฺคตกรณ วเสน อุคฺคณฺหนฺตานํ ชนานํ. ‘‘ตทตฺถา’’ติ ตสฺส ตสฺส นาม ปทสฺส อตฺถา. ‘‘อาคจฺฉนฺติ เยวา’’ติ ภาสญฺญูนํ ญาณาภิมุขํ อาคจฺฉนฺติเยว. เอเตน อตฺตนิ อตฺถสฺส นามนํ นาม อตฺถโชตน กิจฺจเมวาติ ทีเปติ. ‘‘สุณนฺตานํ ญาณํ’’ติ เอตฺถ ‘‘ญาณํ’’ติ อุปลกฺขณ วจนํ, อกุสล วิญฺญาณสฺสปิ อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘ตํ ตํ อตฺถาภิมุขํ นาเมตี’’ติ อารมฺมณ กรณวเสน นาเมติ. ‘‘นามคฺคหณ วเสนา’’ติ อยํ อสุโกนาม โหตูติ เอวํ นามคฺคหณวเสน. ‘‘ธารียตี’’ติ ยาวชีวํปิ อปฺปมุสฺสมานํ กตฺวา ธารียติ. นีหริตฺวา วุจฺจติ อตฺโถ เอตายาติ นิรุตฺติ. ‘‘เอตายา’’ติ กรณภูตาย เอตายนามชาติยา. ‘‘อวิทิตปกฺเข’’ติ นามปทํ อสฺสุตกาเล อวิญฺญาตปกฺเข. ‘‘ตโต นีหริตฺวา’’ติ อวิทิตปกฺขโต ญาเณน นีหริตฺวา. ‘‘กถียตี’’ติ ตํ สุตกาเล วทนฺเตน สุณนฺตสฺส อาจิกฺขียติ ชานาปียติ. ‘‘อตฺถสฺสา’’ติ อวิทิตปกฺเข ฐิตสฺส อตฺถสฺส. ‘‘เอตสฺเส วา’’ติ นามปทสฺเสว. นามปทนฺติ จ กฺริย ปทํปิ[Pg.274], อุปสคฺคปทมฺปิ, นิปาตปทมฺปิ, ปาฏิปทิกปทํปิ, อิธ นามปทนฺตฺเวว วุจฺจติ. ‘‘วิเสสนภูตานํ’’ติ อญฺญปทตฺถสมาเส สมาสปทานํ อตฺถา วิเสสนา นาม. เอวํ วิเสสนภูตานํ. ‘‘ปุคฺคลสฺสา’’ติ อญฺญปทตฺถภูตสฺส อภิญฺญาลาภี ปุคฺคลสฺส. ‘‘วทนฺตี’’ติ อานนฺทาจริยํ สนฺธาย วุตฺตํ. โส หิ ธมฺมสงฺคณิยํ ปญฺญตฺติทุกนิทฺเทเส มูลฏีกายํ ตถา วทติ. ‘‘ตพฺภาวํ’’ติ อกฺขร ปทพฺยญฺชนภาวํ. ‘‘อสฺสา’’ติ นามปญฺญตฺติยา. อกฺขรปทพฺยญฺชนํ โคจโร อารมฺมณํ อสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘อนุสาเรนา’’ติ อนุคมเนน. ‘‘โลกสงฺเกต นิมฺมิตา’’ติ โลกสงฺเกตญฺญาเณน ปวตฺติตา. ‘‘โลกสงฺเกตญฺญาณํ’’ติ จ อิทํ นามํ อิมสฺสตฺถสฺส นามํ, อยมตฺโถ อิมสฺส นามสฺส อตฺโถติ เอวํ ปุเรตรํ โลกสญฺญาณ ชานนกญฺญาณํ. ‘‘อตีต สทฺทมตฺตารมฺมณา’’ติ โสตวิญฺญาณ วีถิยา อารมฺมณํ หุตฺวา นิรุทฺธํ อตีต สทฺทมตฺตํ กุรุมานา. ‘‘เตน วุตฺตวจเน’’ติ เตน สิกฺขํ ปจฺจกฺขนฺเตน ภิกฺขุนา สิกฺขํ ปจฺจกฺขามีติ วุตฺตวจเน. ปจฺจุปฺปนฺนํ สทฺทํ โสตวิญฺญาณ วีถิยา, อตีตญฺจ สทฺทํ มโนวิญฺญาณ วีถิยาติ โยชนา. ‘‘ตานิ อกฺขรานี’’ติ สิกฺขํ ปจฺจกฺขามีติ วากฺเย อวยวกฺขรานิ. ‘‘อยํ อกฺขร สมูโห’’ติ อิทํ นามปทนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตสฺส อตฺถสฺส. ‘‘วินิจฺฉยวีถึ’’ติ อกฺขร ปทสลฺลกฺขณวีถิญฺจ. ‘‘เอกกฺขเร สทฺเท’’ติ ‘โค’ อิจฺจาทิเก เอกกฺขเร ปญฺญตฺติ สทฺเท. ‘‘ยา’’ติ นาม ปญฺญตฺติ. ‘‘วทนฺตสฺส มนสา’’ติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปุพฺพภาเค’’ติ ยํ กิญฺจิ อตฺถํ ปเรสํ วตฺตุกาโม วทนฺโต ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส นามํ ปถมํ มโนทฺวารวีถิยา นิยเมตฺวา เอว วทติ, ตํ นามํ ปุพฺพภาเค วทนฺเตน มนสา ววตฺถาปิตา นามปญฺญตฺตีติ วุจฺจติ. ปฏิปาฏิกถนํ ปวตฺติกฺกมกถนํ. ‘‘วุตฺตํ’’ติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. ตถา อทฺธมตฺติกนฺติ จ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วุตฺตํ’’ติ จ สทฺทสตฺเถสุ วุตฺตํ.

在此缘集中，由于施设亦包含于缘法中，故长老在此亦置入施设集。其中，于“被施设”(paññāpīyatī)，施设之名为确立世俗言说。为显示该确立由两种原因而成：由说者的言说及由听者的领受，故说“此亦”等。“被领受”是说，如前人所言说，后代亦如是言说。亦可说：以方式而令知，故为“施设”。“文句之义”为人、天、地、山等词义。“被施设”即以方式而确立。此指“说示声音施设”。“优势状态的差别”之名，即于地、山等中地界的优势状态差别，于河、海、水等中水界的优势状态，于火蕴中火界的优势状态，于风蕴中风界的优势状态，如是为优势状态的差别。以种种方式转变，即为“变异”，故说“如是如是变异之相”。地、山等言说并非依于形态而转起。地是如是形态，山是如是形态，并无形态的规定。仅由尘土、岩石的堆积而转起，言说即得以成立，故说“于此，形态非主要”。“木等才被说”是说，彼等依于形态的种种而以种种言说被称呼。不像地、山、河、海等那样，是依于诸大种的特定转起方式，因此说“于此，积聚非主要”。“所取施设”是依于五蕴法，与彼等不异，合一而作的施设。非如虚空施设、方所施设，离于彼等诸蕴而施设。“由何”即由何等。“已得显现故”即已得光明故。“白昼”即日。肿胀等，即使对以“肿胀不净”等不净的方式作意者，其相亦以大种的变异方式而现起，故摄于大种之相中。“于义注中”即于《人施设》(Puggalapaññatti)义注中。“彼等”即地、山等义施设。“如是如是”即“此是地，此是山”等，以彼彼言说。胜义之影为“义影”。“影”亦说为相影。义影之相为“义影相”。“相”亦为种种积聚、种种形态等相。或，义即语词所指的言说义。其本身仅为积聚、形态等影像，故说为“义影相”，为显示此义，故说“以语词所指为名”等。“以物质影像之相”即以名为物质的影像之相。“依于”即依止于。“作可数之法”即“此为一义，此为一物”，如是作可数之法。“此六”即此六种声音施设的言说，名为名称、命名等。“于自身”即于名为名言的自身中。其意为：义的范围如是呈现于通晓语言者。“有名在时”即字母之集为词，词之集为句，如是说时，于名言存在之际。“于彼学习者”即以口诵的方式学习彼彼名言之人。“彼义”即彼彼名言之义。“必来”即必朝向通晓语言者的智而来。此显示：于自身中，名之名为照亮义的作用。“听者之智”，于此，“智”为借喻之词，因不善识亦为所指。“令朝向彼彼义”即以所缘的方式令其朝向。“以取名的方式”即“愿此名为某某”，如是取名的方式。“被忆持”即乃至终生亦不忘失地被忆持。以此引出而说其义，故为“词源”(nirutti)。“以此”即以此作为工具的名之种类。“于未知方面”即于未曾听闻名言，未知之方面。“从彼引出”即以智从未知方面引出。“被说”即听闻之时，说者向听者解说、令知。“义之”即处于未知方面的义。“或此之”即名言本身。而所谓名言(nāmapada)，亦可指动词、前缀词、不变词、词干，于此皆称为“名言”。“作为修饰语的”即于依主释复合词中，复合词中诸词之义名为修饰语。如是作为修饰语的。“人之”即作为依主释所指的已证神通的人。“说”是针对阿难(Ānanda)阿阇梨而说。彼实于《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)施设双对的解释中，于《根本注》(Mūlaṭīkā)中如是说。“彼状态”即字母、词、文句的状态。“彼之”即名施设之。字母、词、文句是其所缘，如是为语法分析。“随”即随行。“由世间约定所造”即由世间约定之智而转起。“世间约定之智”即“此名为此义之名，此义为此名之义”，如是了知先前世间约定的智。“以过去唯声为所缘”即指以“曾为耳识心路之所缘而后已灭”的过去唯声为所缘。“于彼所说语中”即于彼舍戒的比丘所说“我舍戒”之语中。现在声于耳识心路，过去声于意识心路，如是结合。“彼等字母”即“我舍戒”句中的组成字母。“此字母之集”是说此名言。此之义。“决择心路”亦即辨识字母、词的心路。“于单音节词中”即于“go”等单音节施设词中。“彼”即名施设。“说者以意”为关联。“前分”即凡欲对他人说任何义，说者先于意门心路中确定彼彼义之名而后说，彼于前分由说者以意所确立的名施设，即被称为名施设。次第说即转起次第说。“已说”即于诸义注中已说。亦关联于“如是半方泥”亦已说。“已说”亦即于声论中已说。

คาถายํ. ‘‘มตฺตา’’ติ เอกวิชฺชุปฺปาทกฺขณํ วุจฺจติ. เอกา มตฺตายสฺสาติ เอกมตฺโต. ‘‘ทีฆมุจฺจเต’’ติ ทีโฆ นาม วุจฺจเต. ‘‘ปฺลุโต’’ติ นานปฺปกาเรน รุโต คายิโตติ ปรุโต[Pg.275]. โส เอว รการสฺส ลการํ กตฺวา ปกาเร จ สรโลปํ กตฺวา ปฺลุโตติ วุจฺจติ. คีตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปรมตฺถ สทฺทสงฺฆาฏานํ’’ติ ปรมฺปรา ปวตฺตานํ ปรมตฺถ สทฺทราสีนํ. ‘‘อเนกโกฏิสตสหสฺสานิ จิตฺตานี’’ติ ชวนวีถีนํ อนฺตรนฺตรา ภวงฺคจิตฺเตหิ สทฺธึ อเนกโกฏิสตสหสฺสานิ จิตฺตานิ.

于偈颂中。“Mattā”是指一道闪电生起的刹那。有一量，故为“ekamatto”。“Dīghamuccate”即是说被称为“长音”(dīgha)。“Pluto”是指以各种方式吟诵，故为“paruta”。彼(paruta)将r音变为l音，并省略p音中的元音后，则被称为“pluta”。意思是歌唱。“Paramattha saddasaṅghāṭānaṃ”指的是相续转起的胜义声蕴。“Anekakoṭisatasahassāni cittāni”指的是在速行心路之间，与有分心一起的无数百千万心。

ปฏฺฐานนยานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《发趣法阐明》终。

ปจฺจยสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《缘集阐明》终。

๙. กมฺมฏฺฐานสงฺคหอนุทีปนา

9. 业处摄阐明

๑๗๐. กมฺมฏฺฐานสงฺคเห[Pg.276]. วิทิโต วิญฺญาโต นามรูป วิภาโค เยนาติ วิคฺคโห. โยคี ปุคฺคโล. ‘‘กิเลเส สเมตี’’ติ กามจฺฉนฺทาทิเก นีวรณกิเลเส อุปสเมติ. ‘‘ตถา ปวตฺโต’’ติ ภาวนาวเสน ปวตฺโต. วูปสมนวเสน วา ปวตฺโต. ‘‘ตายา’’ติ ตายภาวนา ปญฺญาย, ปสฺสนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปสฺสิตํ’’ติ สมนุปสฺสิตํ. กถํ กสิณภาวนาทิกํ โยคกมฺมํ อตฺตาว อตฺตโน ฐานํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อาทิมชฺฌปริโยสานานํหี’’ติอาทิ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘ปทฏฺฐานตายา’’ติ เอเตน ติฏฺฐติ อนิวตฺตมานํ ปวตฺตติ เอเตนาติ ฐานนฺติ อตฺเถน ปทฏฺฐานเมว ฐานนฺติ วุจฺจตีติ ทีเปติ. ‘‘สุขวิเสสานํ’’ติ ฌานสุข มคฺคสุข ผลสุขานํ. ‘‘ทสกสิณานี’’ติอาทีสุ มุขฺยโต วา อุปจารโต วา ทฺวิธาปิ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทสกสิณานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เสสานิปี’’ติ อปฺปมญฺญาทีนิ เสสกมฺมฏฺฐานานิปิ. ยํ ยํ อนุรูปํ ยถานุรูปํ. ‘‘สมุทาจรณํ’’ติ ปุนปฺปุนํ ภุสํ ปวตฺตนํ. ‘‘สํสคฺค เภโท’’ติ เอกเมกสฺส ปุคฺคลสฺส กสฺสจิ ทฺเวจริยา, กสฺสจิ ติสฺโสติอาทินา สมฺมิสฺส วิภาโค. อฏฺฐกถายํ’’ติ วิสุทฺธิมคฺค อฏฺฐกถายํ. ‘‘สพฺพายปิ อปฺปนายา’’ติ ฌานปฺปนาย จ มคฺคปฺปนาย จ ผลปฺปนาย จ. ‘‘ยา อาสนฺเน ปวตฺตา ทูเร ปวตฺตาติ อธิกาโร. ‘‘อิตรา ปนา’’ติ ทูเร ปวตฺตาปน. ‘‘ตาสํ ปนา’’ติ ติสฺสนฺนํ ภาวนานํ ปน. ‘‘เตสํ ปี’’ติ ทฺวินฺนํ นิมิตฺตานํปิ. ‘‘วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ’’ นาม วิตฺถารโต จตุรงฺคุลาธิกํ วิทตฺถิปฺปมาณํ. วิทตฺถิปฺปมาณํ วา จตุรงฺคุลปฺปมาณํ วาติปิ ยุชฺชติ. ตถาหิ วิสุทฺธิมคฺเค วาโยกสิณ วิธาเน จตุรงฺคุลปฺปมาณํ สีสํ วาเตน ปหริยมานํ ทิสฺวาติ วุตฺตํ. ขลมณฺฑลํ นาม กสฺสกานํ กสฺสมทฺทนภูมิภาคมณฺฑลํ. ‘‘กตํ วา’’ติ นีลาทิวณฺณวิเสสรหิตํ อรุณวณฺณํ มตฺติกกฺขณฺฑํ อุทเกน มทฺทิตฺวา จกฺกมณฺฑลํ วิย ปริมณฺฑลํ สุมฏฺฐตลํ [Pg.277] ปถวิมณฺฑลํ กโรนฺติ. เอวํ กตํ วา. ‘‘อกตํ วา’’ติ กตฺถจิ ภูมิภาเค เกนจิ อกตํ สยํ ชาตํ วา. ‘‘กสิเณน ชมฺพุทีปสฺสา’’ติ เอตฺถ.

170. 在《业处摄论》(Kammaṭṭhānasaṅgaha)中。名色之分别已被其了知、识知，此为其语法分析。Yogī（瑜伽士）即是个人(puggala)。“Kilese sameti”是指平息欲贪(kāmacchanda)等诸盖烦恼。“Tathā pavatto”是指依修习而生起，或依止息而生起。“Tāyā”是指以彼修习的智慧，与“passanti”一词相关联。“Passitaṃ”是指随观(samanupassitaṃ)。如何说遍处(kasiṇa)修习等瑜伽之业即是自身的处所呢？即如“初、中、后”等所说。在《阐明》(Vibhāvanī)的文本中。“Padaṭṭhānatāyā”，此句阐明：以此安住、不退而转，故为“处”(ṭhāna)，就此意义而言，近因(padaṭṭhāna)本身即被称为“处”。“Sukhavisesānaṃ”是指禅那乐、道乐、果乐。“Dasakasiṇānī”等是为了说明主要或引申两种意义，所以才说“十遍”等。“Sesānipi”是指无量(appamaññā)等其余业处也是一样。随其相应。“Samudācaraṇaṃ”是指一再地、频繁地生起。“Saṃsaggabhedo”是指对每一个个人，有时有两种行(cariyā)，有时有三种行等，以此混合和区别。“Aṭṭhakathāyaṃ”是指在《清净道论》(Visuddhimagga)义注中。“Sabbāyapi appanāya”是指禅那安止、道安止和果安止。“近行与远行”是此处的议题。“Itarā pana”是指远行安止。“Tāsaṃ pana”是指那三种修习。“Tesaṃ pi”是指那两种相也。“Vidatthicaturaṅgulaṃ”是指宽度为一张手(vidatthi)再加四指。也可以说是一张手或四指。比如，《清净道论》中观修风遍时说：“见到风吹动约四指宽的禾穗。”“Khalamaṇḍalaṃ”是指农夫用来碾压谷物的圆形场地。“Kataṃ vā”是指没有青色等颜色差异，用黎明色的土块用水调和，像车轮一样非常圆、表面平整，做成地遍(pathavimaṇḍala)。像这样人为制造的。“Akataṃ vā”是指在某个地方，没有经过人为加工，自然形成的。在“以遍处……于瞻部洲(Jambudīpa)”一句中。

พุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สาปีติ, กสิเณนปิ ชมฺพุทีปสฺสาติ.

称诵“佛陀”时，身中生起的喜悦， 此喜实为最殊胜，远胜于整个瞻部洲。

คาถาเสโส. ตตฺถ ชมฺพุทีปสฺส กสิณโต สาปีติวรา เอวาติ โยชนา. ‘‘กสิณโต’’ติ จ สกลมณฺฑลโต. สกลสฺส ชมฺพุทีปมณฺฑลสฺส อิสฺสริยาธิปติโต ปีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สนฺนิวิฏฺฐา’’ติ สมํ สณฺฐิตา. ‘‘สณฺฐาน ปญฺญตฺตี’’ติ มณฺฑลสณฺฐาเนน อุปฏฺฐิตา นิมิตฺตปญฺญตฺติ เอว วุจฺจติ. ‘‘ผุฏฺฐฏฺฐาเน’’ติ กาเยวา รุกฺขคฺคาทีสุวา วาเตน ปหตฏฺฐาเน. ‘‘วายุ วฏฺฏี’’ติ วาตปริมณฺฑลํ. จนฺทสูริยานํ อคฺคิสฺส จ โอภาเสน วิสิฏฺฐาติ สมาโส. ‘‘วิสิฏฺฐา’’ติ วิเสสิตา.

偈颂的其余部分。此处应如是连结：“较之整个瞻部洲，此喜更胜”。而“kasiṇato”即是从整个区域。意思是说，此喜悦胜过统领整个瞻部洲区域的主权和自在权。“Sanniviṭṭhā”意为平等安立。“Saṇṭhānapaññatti”是指以圆形形态呈现的相之概念。“Phuṭṭhaṭṭhāne”指身体或者树梢等被风吹打的地方。“Vāyuvaṭṭī”是指风轮。“Candasūriyānaṃ aggissa ca obhāsena visiṭṭhā”是一个复合词，意为“因日月与火的光明而殊胜”。“Visiṭṭhā”意为卓越。

‘‘ธูมาตํ’’ติ ธูมายิตํ. ธูมปูริตปฏํ วิยาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘สูนภาวํ คตํ’’ติ. อนฺเต กกาโร นินฺทตฺถโชตโกติ วุตฺตํ ‘‘กุจฺฉิตตฺตา’’ติ. เชคุจฺฉิ ตพฺพตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘ฉวสรีรสฺสา’’ติ ลามกสรีรสฺส. ‘‘ตเทวา’’ติ ฉวสรีรเมว. วิปุพฺพกํ วิจฺฉินฺนกํ นามาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ วิเสเสน นีลนฺติวินีลํ. ตเมว กุจฺฉิตตฺตา วินีลกํ. ‘‘ตเทว ปุน ปจฺจิตฺวา’’ติ วินีลกสรีรเมว ปุน กาลาติกฺกเม ปจฺจิตฺวา. ปูติโลหิตานํ ปริปกฺกภาวํ ปตฺวาติ อตฺโถ. ตโต ตโต ทฺวารจฺฉิทฺทโต. ยุตฺตํ ตเทว สรีรนฺติ สมฺพนฺโธ. วิจฺฉินฺนกํ นาม, วิจฺฉิทฺทกนฺติปิ ปฐนฺติ. ‘‘อปกฑฺฒิตฺวา’’ติ ขณฺฑานิ สรีรโต โมเจตฺวา ตํ ตํ ปเทสํ กฑฺฒิตฺวา. ‘‘ปคฺฆริตโลหิต สรีรํ’’ติ ฉินฺนวิทฺธฏฺฐาเนสุ วณมุเขหิ ปคฺฆริตโลหิตสรีรํ.

“Dhūmātaṃ”即是被烟熏(dhūmāyitaṃ)。即是说，它就像一块充满烟的布。因此说“已成肿胀”。末尾的“ka”字表示轻蔑之义，因此说“因其可厌”。其义为：因其本质而令人厌恶。“Chavasarīrassa”即是卑劣的身体。“Tad eva”就是指这具尸身。与“脓烂相”(vipubbakaṃ)、“断散相”(vicchinnakaṃ)等名称相关联。其中，特指青黑至极。正因其可厌，故称“青瘀相”(vinīlakaṃ)。“此身再次腐烂”是指青瘀的尸身随着时间的推移再次腐烂。其义为：腐烂的血液达到完全成熟的状态。从这里那里的孔窍中。与“正是那具身体”相关联。名为“断散相”，也有版本读作“裂坏相”(vicchiddakaṃ)。“Apakaḍḍhitvā”是指从身体上取下碎块，拖拽到各处。“Paggharitalohitasarīraṃ”是指在切割与刺穿之处，从伤口流出血液的身体。

‘‘พุทฺธานุสฺสตี’’ติ เอตฺถ พุทฺธสทฺโท คุณฺยูปจาร วจนํ โหติ. คุณิโน ทพฺพสฺส นาเมน คุณานํ คเหตพฺพตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘พุทฺธคุณสฺส อนุสฺสติ พุทฺธานุสฺสตี’’ติ. เอสนโย ธมฺมานุสฺสตาทีสุ. ‘‘อรหตาที’’ติ อรหตาทิคุโณ. วิคตานิ ทุสฺสิลฺยาทิ มลานิ [Pg.278] จ มจฺเฉรญฺจ ยสฺส ตํ วิคตมลมจฺเฉรํ. ตสฺส ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘อตฺตนา อธิคตนิพฺพานญฺจา’’ติ เอเตน อริยปุคฺคลานํ กิเลสานํ อจฺจนฺตวูปสโม วุตฺโต. ‘‘ยํ อารพฺภา’’ติ ยํ ปุคฺคลํ อารพฺภ. หิตูปสํหาโร นาม อยํ ปุคฺคโล อเวโร โหตุ, อพฺยาปชฺโช โหตูติอาทินา อเวรตาทีนิ หิตสุขานิ ตสฺมึ ปุคฺคเล จิตฺเตน อุปสํหรณํ. กรุณา, มุทิตา, เหฏฺฐา เจตสิกสงฺคเห วุตฺตตฺถา เอว. หิตูปสํหาโร จ หิตโมทนา จ อหิตาปนยนญฺจาติ ทฺวนฺโท. ตตฺถ หิตูปสํหาโร เมตฺตาย กิจฺจํ. หิตโมทนา มุทิตาย. อหิตาปนยนํ กรุณาย กิจฺจํ. ตตฺถ ปรํ หิตสุขสมฺปนฺนํ ทิสฺวา เตน ปรหิเตน อตฺตนิ ปีติปาโมชฺชวฑฺฒนํ หิตโมทนา นาม. ปรํ ทุกฺขิตํ ทิสฺวา อยํ อิมมฺหาทุกฺขา มุจฺจตุ, มากิลมตูติ เอวํ จิตฺเตน ปรสฺมึ อหิตสฺส ทุกฺขสฺส อปนยนํ อหิตาปนยนํ นาม. ‘‘เตสํ’’ติ ปรสตฺตานํ. สสฺส อตฺตโน อิทนฺติ สกํ. ‘‘อิทํ’’ สุขทุกฺขการณํ. อตฺตนา กตกมฺมํ เอว สกํ เยสํ เต กมฺมสฺสกา. ปรสตฺตา เอว. เตสํ ภาโว. ตสฺส อนุพฺรูหนนฺติ วิคฺคโห. ‘‘สีมสมฺเภโท’’ติ อตฺตา จ ปิยปุคฺคโล จ มชฺฌตฺตปุคฺคโล จ เวริปุคฺคโล จาติ จตสฺโส สีมา. สมฺภินฺทนํ สมฺเภโท. สมฺมิสฺสนํ อนานตฺตกรณนฺติ อตฺโถ. สีมานํ สมฺเภโท สีมสมฺเภโท. สพฺพา อิตฺถิโย, สพฺเพปุริสาติอาทินา โอธิโส ปริจฺเฉทโต ผรณํ โอธิโสผรณํ นาม. สพฺเพสตฺตา, สพฺเพปาณา, สพฺเพภูตาติอาทินา อโนธิโส อปริจฺเฉทโต ผรณํ อโนธิโสผรณํ นาม. ปุรตฺถิมายทิสาย สพฺเพสตฺตา อเวราโหนฺตูติอาทินา ทิสาวิภาควเสน ผรณํ ทิสาผรณํ นาม. ‘‘ตํ สมงฺคีโน จา’’ติ ตาหิ อปฺปมญฺญาหิ สมงฺคีโน ปุคฺคลา. ‘‘นิจฺจํ โสมฺมหทยภาเวนา’’ติ สพฺพกาลํ สนฺตสีตล หทยภาเวน. พฺรหฺมสทฺโท วา เสฏฺฐปริยาโย ‘พฺรหฺมํ ปุญฺญํ ปสวตี’ติอาทีสุ วิย. อสิตพฺพํ ภุญฺชิตพฺพนฺติ อสิตํ. ปญฺจโภชนํ. ปาตพฺพนฺติ ปีตํ. อฏฺฐวิธํ ปานํ. ทนฺเตน ขายิตพฺพํ ขาทิตพฺพนฺติ ขายิตํ. ปูวกฺขชฺชผลกฺขชฺชาทิกํ นานาขาทนียํ[Pg.279]. องฺคุลีหิปิ คเหตฺวา สายิตพฺพํ เลหิตพฺพนฺติ สายิตํ. มธุปฺผาณิตาทิกํ สายนียํ. สรสปฺปฏิกูลตา นาม อตฺตโน สภาวโต ปฏิกูลตา. จตุพฺพิโธปิ หิ อาหาโร ภาชเนสุ วา หตฺถมุขาทีสุ วา ยตฺถ ยตฺถ สมฺมกฺเขติ, ลคฺคติ, ลิมฺปติ. ตํ อุทเกน โธวิตพฺพํ โหติ. อโธตํ ปน ตมฺปิ เชคุจฺฉนียํ โหติ. อาสยโต ปฏิกูลตา นาม ตสฺส อชฺโฌหรียมานสฺส กณฺฐาทีสุ ฐิเตหิ ปิตฺตเสมฺหาทีหิ อาสเยหิ สมฺมิสฺสนวเสน ปฏิกูลตา. นิธานโต ปฏิกูลตา นาม นิธานโต ปฏิกูลตา. ‘‘นิธานํ’’ติ จ อามาสโย วุจฺจติ. ปกฺกโต ปฏิกูลตา นาม ตสฺส นิธานคตสฺส ปริปกฺกกาเล คูถมุตฺตาทิภาวปตฺติโต ปฏิกูลตา. อปกฺกโต ปฏิกูลตา นาม ตสฺมึ อปริปกฺเก อชิณฺเณ สติ สรีเร นานาโรคุปฺปตฺติวเสน ปฏิกูลตา. ผลโต ปฏิกูลตา นาม ตสฺส ปริปกฺกกาลโต ปฏฺฐาย สรีเร เกสโลมาทีนํ ปฏิกูลราสีนํ วฑฺฒนวเสน ปฏิกูลตา. นิสฺสนฺทโต ปฏิกูลตา นาม ตสฺส น วหิทฺวาเรหิ วา โลมกูเปหิวา อญฺเญหิ นานาวณมุเขหิ วา อุคฺฆรณ ปคฺฆรณาทิวเสน ปฏิกูลตา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ จตุพฺพิเธ อาหาเร. ‘‘นิกนฺติปฺปหานสญฺญา’’ติ กนฺตารมคฺเค มาตาปิตูนํ กนฺตารนิตฺตรณตฺถาย ปุตฺต มํสขาทเน วิย อติ มนุญฺเญปิ อาหาเร รสตณฺหา ปหานวเสน ปวตฺตา สญฺญา. ‘‘สลกฺขณาทิวเสนา’’ติ สลกฺขณสสมฺภาราทิวเสน. ‘‘ราเคน จรตี’’ติ เอตฺถ ‘‘ราเคนา’’ติ กรณตฺเถ, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณวา กรณ วจนํ. ตตฺถ กรณตฺเถตาว ‘‘ราเคน จรตี’’ติ จตูสุ อิริยาปเถสุ เยภูยฺเยน ราคจิตฺเตน จรติ. ราคจิตฺเตน นิยฺยมาโน วิจรตีติ วุตฺตํ โหติ. อิตฺถมฺภูต ลกฺขเณ ปน ‘‘ราเคน จรตี’’ติ เตสุ ราคเกตุ ราคธโช หุตฺวา วิจรตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อสฺสา’’ติ ตสฺสปุคฺคลสฺส. ‘‘อุสฺสนฺโน’’ติ อุคฺคโต ปากฏตโร. พหุตโรติปิ วทนฺติ. ‘‘ปหานายา’’ติ เอตฺถ อิติสทฺโท อาทิ อตฺโถ. เตน กรุณา ภาเวตพฺพา วิหึสาย ปหานาย. มุทิตา [Pg.280] ภาเวตพฺพา อรติยา ปหานายาติ อิมํ ปาฬิเสสํ สงฺคณฺหาติ. ‘‘นิสฺสรณตาวจนโต’’ติ นิสฺสรณญฺเหตํ พฺยาปาทสฺส ยทิทํ เมตฺตาเจโต วิมุตฺติ. นิสฺสรณญฺเหตํ วิเหสายยทิทํ กรุณา เจโตวิมุตฺติ. นิสฺสรณญฺเหตํ อรติยา ยทิทํ มุทิตา เจโต วิมุตฺตีติ เอวํ นิสฺสรณ ภาววจนโต จ. จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย. ล. โทส จริตสฺสาติ วุตฺตํ. ‘‘โทส วตฺถุตฺตาภาวโต จา’’ติ โทสุปฺปตฺติยา วตฺถุ ภาวสฺสกรณ ภาวสฺส อภาวโต จ. นีลาทีนิ จตฺตาริ กสิณานิ โทส จริตสฺสาติ วุตฺตํ. กสฺมาปเนตฺถ โทส จริตสฺส อุเปกฺขา สปฺปายการณํ วิสุํ น วุตฺตนฺติ. อญฺญการณตฺตา น วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ติสฺโส’’ติ ติสฺโส อปฺปมญฺญาโย. ‘‘มนาปิยรูปานี’’ติ มนาปิยวณฺณานิ. วิกฺขิตฺตจิตฺโต จ โหตีติ อธิกาโร. ‘‘ตสฺสา’’ติ ปมาท พหุลสฺส วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺส จ ปุคฺคลสฺส. วุตฺตํ สิยา. วิสุทฺธิ มคฺเค ปน เอวํ วุตฺตํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘พุทฺธิวิสย ภาเวนา’’ติ วุตฺตํ. ยทิ พุทฺธิวิสยตฺตา โมหจริตสฺส สปฺปายํ. พุทฺธิวิสยภูตานิ มรณ อุปสมสญฺญา ววตฺถานานิปิ โมหจริตสฺส สปฺปายานิ สิยุนฺติ วุตฺตํ ‘‘เอวญฺหิสตี’’ติอาทึ. ‘‘ภูตกสิณานี’’ติ ปถวีกสิณาทีนิ มหาภูตกสิณานิ. ‘‘ตตฺถาปี’’ติ วา เตสุ จตฺตาลีส กมฺมฏฺฐาเนสุปิ. เอวํสติ วณฺณกสิณานํ ปุถุลขุทฺทกตาปิ เอตฺถ สงฺคหิตา โหตีติ. ‘‘มหนฺตํ’’ติ วิทตฺถิ จตุรงฺคุลโต มหนฺตํ. ยทิ เอวสทฺโท ยถารุตเมว ยุชฺเชยฺย. เอวํสติ ขุทฺทกํ วิตกฺกจริตสฺเสว สปฺปายํ, น พุทฺธิจริตาทีนนฺติ เอวมตฺโถปิ คณฺเหยฺย. อถ พุทฺธิจริตสฺส ปน อสปฺปายํ นาม นตฺถีติ อฏฺฐกถาวจเนน วิรุชฺเฌยฺยาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘ขุทฺทกนฺติ ปเทยุชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อถวา, ปุถุลํ โมหจริตสฺส, ขุทฺทกํ วิตกฺกจริตสฺเสว, นโมหจริตสฺสาติ อตฺเถ สติ, พุทฺธิจริตาทีนํ ปน ปุถุลํปิ ขุทฺทกํปิ อนุญฺญาตํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สพฺพญฺเจตํ’’ติ สพฺพญฺจ เอตํจริตวิภาควจนํ. อุชุวิปจฺจนีกวเสน ตีสุ อกุสล จริเตสุ ปุคฺคเลสุ. วิตกฺก จริเต [Pg.281] จ อติสปฺปายตาย สทฺธาพุทฺธิ จริเตสูติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ราคาทีนํ ปน อวิกฺขมฺภิกา’’ติอาทึ.

“佛随念”：此处的“佛”字是功德的转喻语。因为有功德者是以其功德之名而被称呼的，所以说“随念佛陀的功德即是佛随念”。此理亦适用于法随念等。“阿罗汉等”：指阿罗汉等功德。“已离垢秽与悭吝者”：指已去除恶戒等垢秽与悭吝者。其状态即是此词的解析。“自己证得涅槃”：此句说明圣者烦恼的究竟止息。“所缘”：指所缘之人。“利益导向”：指以“愿此人无怨、无恼”等方式，在心中将无怨等利益与安乐施予此人。悲与喜：其义如前在心所摄要中已述。“利益导向、随喜利益与去除损害”：此为复合词。其中，利益导向是慈心的作用；随喜利益是喜心的作用；去除损害是悲心的作用。其中，见到他人具足利益与安乐时，因他人的利益而使自己内心增长喜悦与欢欣，此名为随喜利益。见到他人受苦时，心中想着“愿此人脱离此苦，勿受疲惫”，如此以心去除他人的损害与痛苦，此名为去除损害。“他们”：指其他众生。“自己的”：指属于自己的。“此”：指苦乐之因。自己所造之业即是自己的，故称“业为己有者”。此指其他众生。其状态，以及对它的增长，即是此词的解析。“界限的破除”：指自己、喜爱的人、中立的人与怨敌这四种界限。破除即是混合，意为融合成无差别。界限的破除即是界限破除。“所有女人、所有男人”等：以限定方式遍满，名为“限定遍满”。“一切众生、一切有情、一切生类”等：以无限定方式遍满，名为“无限定遍满”。“愿东方一切众生无怨”等：以方位区分方式遍满，名为“方位遍满”。“具备彼者”：指具备彼等无量心的人。“恒常保持柔和心境”：指恒常保持平静清凉的内心状态。“梵”字：或为“最胜”之同义词，如“梵能生福”等处。“应食者”：指食物，即五种主食。“应饮者”：指饮料，即八种饮品。“应以牙嚼食者”：指可嚼食之物，如糕点、干粮、水果等各种嚼食。“应以指取尝者”：指可舔食之物，如蜂蜜、糖浆等舔食之物。“自性不净”：指其自身本性即是令人厌恶的。四种食物，无论是在器皿中，或在手、口等处，凡是接触、附着、沾染之处，皆需用水洗净。若不洗净，亦令人厌恶。“依处不净”：指食物在吞咽时，与停留在喉咙等处的胆汁、痰液等分泌物混合，由此而产生的厌恶感。“贮藏处不净”：指贮藏处的不净。“贮藏处”即指胃。“消化后不净”：指食物在贮藏处消化成熟时，转变为粪便、尿液等状态所产生的厌恶感。“未消化时不净”：指食物未消化、未吸收时，在身体中引发各种疾病所产生的厌恶感。“结果不净”：指食物消化成熟后，身体中毛发等厌恶之物增长所产生的厌恶感。“流出不净”：指食物通过体外孔道、毛孔或各种疮口等，以出汗、流涎等方式排出所产生的厌恶感。“于此”：指此四种食物。“断除贪欲想”：此想是为断除对味道的贪爱而生起，即使是对极美味的食物，亦如父母为穿越险路而食子肉的比喻。“自相与资具等”：指以自相、资具等为所缘。“以贪行”：此处的“以贪”是工具格的用法，或为表示“具有此种特性”的用法。就工具格的意义而言，“以贪行”指在四种威仪中，大多时候以贪心而行，意即被贪心所驱使而行。就特性之意义而言，“以贪行”指此人高举贪欲之旗帜而行。“其”：指那个人。“盛行”：指更显著、更明显。亦有人说“更多”。“为断除”：此处的‘iti’字有‘等’的含义。因此，应修习悲心以断除害心，应修习喜心以断除不乐，此涵盖了经文的省略部分。“出离之说”：因为嗔恚的出离即是慈心解脱，恼害的出离即是悲心解脱，不乐的出离即是喜心解脱，如此依其出离之性而说。（此即）四无量心。（中略）已说（适合）嗔行者。“因无嗔恚所依”：指因其不具备作为嗔恚生起之所依与原因的性质。“青”等四遍处已说适合嗔行者。为何此处未单独说明舍心适合嗔行者？为显示因其他缘故未说，故说“于此亦是”等。“三种”：指三种无量心。“可爱色”：指可爱之颜色。“心散乱者”：此为上下文所指。“其”：指多放逸与心散乱之人。或有人如此说，但其意趣是，《清净道论》(Visuddhimagga)中并无此说。在《显义疏》(Vibhāvanī)中。已说“以慧之所缘性”。若因是慧之所缘而适合痴行者，则死亡随念、寂止想、界分别等属于慧之所缘者亦应适合痴行者，故说“若如此”等。“元素遍”：指地遍等大元素遍。“于彼亦是”：或指彼四十业处中。如此，则颜色遍处之大小相亦包含于此。“大”：指大于一张手加四指。若“唯”字仅依字面义理解，则小相仅适合寻思行者，不适合慧行者等，亦可如此理解。然而，若如此，则与义注中“慧行者无不适合之法”的说法相矛盾，故以此意趣说“小相亦可适用”。或者，若大相适合痴行者，小相仅适合寻思行者，不适合痴行者，则慧行者等大相与小相皆被允许，应如此理解。“这一切”：指所有这些关于性格分类的说法。其意趣是：对于三种不善性格的人，是以直接对治的方式；对于寻思性格者，是因其极度适合；对于信行者与慧行者也适合。因此说“贪等未能镇伏”等。

‘‘พุทฺธธมฺม. ล. คุณานํ’’ติ เอตฺถ คุณสทฺโท ปุพฺพปเทสุ โยเชตพฺโพ พุทฺธคุณานญฺจ ธมฺมคุณานญฺจาติอาทินา. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ คุณปเท. น ตปฺเปตีติ อตปฺปนีโย. ตปฺปนํ สนฺตุฏฺฐึ น ชเนตีติ อตฺโถ. สํเวชนํ สํเวคํ ชเนตีติ สํเวชนิโย. ‘‘ธมฺโม’’ติ สภาโว. สํเวชนิโย ธมฺโม ยสฺสาติ สํเวชนิย ธมฺมํ. มรณํ. ‘‘ปญฺจมชฺฌานสมาธิสฺสา’’ติ รูปาวจร ปญฺจมชฺฌาน สมาธิสฺส. ‘‘อุทยมตฺตานี’’ติ วฑฺฒิตมตฺตานิ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปฏิกูลารมฺมเณสุ. ‘‘ปุพฺพจฺฉฏฺฏกสฺสา’’ติ ปุราณจฺฉฏฺฏกสฺส. คูถมุตฺตวิสฺสชฺชน กสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘คูถราสิ ทสฺสเน วิยา’’ติ. น เต กทาจิ โสมนสฺเสน วินา อปฺปนํ ปาปุณนฺติ. พฺยาปาทวิหึสา อรตีนํ ทูริภาเวน โสมนสฺสุปฺปตฺติยา อติสุกรตฺตา ปญฺจมชฺฌาเน วิย สุขโสมนสฺสานญฺจ อวิกฺขมฺภนโต. ‘‘อุทาสินปกฺเข’’ติ อชฺฌุเปกฺขนปกฺเข. ‘‘ทฬฺหํ’’ติ ภุสํ. ‘‘วิภูตํ’’ติ ปากฏํ. นิมิตฺตํ ทฬฺหวิภูตํ กตฺวา คหณํ ทฬฺห วิภูตคฺคหณํ. ‘‘กสฺสจิ อารมฺมณสฺสา’’ติ พุทฺธคุณาทิ อารมฺมณสฺส. ‘‘ปฏิภาคนิมิตฺตํ’’ติ เอตฺถ ปฏิภาคสทฺโท ตสฺส ทิเส ปวตฺโตติ อาห ‘‘ตาทิเส’’ติอาทึ. ‘‘ตํสณฺฐาเน’’ติ เอเตน ปถวิมณฺฑลาทีสุ วิย สณฺฐานากาเรน ฐิเตสุ สภาว ธมฺม ปุญฺเชสุ เอว ตสฺสทิสํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ นาม สิชฺฌตีติ ทสฺเสติ. ‘‘เอว’’นฺติ สมถสงฺคเห ตาว ทสกสิณานิ, ทสอสุภาติอาทินา วุตฺเตน วจนกฺกเมน. ‘‘อุคฺคหโกสลฺลํ’’ติ ภาวนากมฺมํ อารภิตุกาเมน ภิกฺขุนา อาจริยสฺส สนฺติเก สพฺพสฺส กมฺมฏฺฐาน วิธานสฺส อุคฺคหณํ อุคฺคโห. ตสฺมึ โกสลฺลํ อุคฺคหโกสลฺลํ. อปิเจตฺถ. สพฺพํ อุคฺคหิตุํ อสกฺโกนฺเตน ยํ อตฺตนา อารภิสฺสติ. ตสฺส เอกสฺส วิธานํ ปริปุณฺณํ อุคฺคเหตพฺพํ. ‘‘อุคฺคณฺหนฺตสฺสา’’ติ เอตฺถ อุกาโร อุปริ อตฺโถ. ‘‘คหณํ’’ติ จ ยถา จิตฺเต อวินสฺสมานํ หุตฺวา ลพฺภติ, ตถา กตฺวา จิตฺเตน คหณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปรูปรี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘สมนุปสฺสนฺตสฺสา’’ติ [Pg.282] สมฺมา ปุนปฺปุนํ จกฺขุนา ทสฺสนสทิสํ กโรนฺตสฺส. ปริโต สมนฺตโต กรณํ ปริกมฺมํ. ตสฺมึ นิมิตฺตคฺคหณกมฺเม ยํ ยํ กตฺตพฺพวิธานํ อตฺถิ, ตํ ตํ ปริปุณฺณํ กตฺวา คหณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภาวนาติ วฑฺฒนาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุนปฺปุน’’นฺติอาทิมาห. ‘‘นิรนฺตรํ ปทหนฺตสฺสา’’ติ รตฺติทิวํ นิรนฺตรํ อารภนฺตสฺส. อุคฺคห นิมิตฺเต สณฺฐานํ คณฺหนฺโตปิ วณฺณรูปาทินา สภาว ธมฺเมน สเหว คณฺหาติ. ปฏิภาคนิมิตฺเต ปน สภาวธมฺมํ มุญฺจิตฺวา ตสฺส ทิสํ นิมิตฺต ปญฺญตฺติ สงฺขาตํ สุทฺธสณฺฐานเมว คณฺหาติ. เอตฺถ สิยา, ปฏิภาคนิมิตฺเตปิ วณฺโณ นาม สนฺทิสฺสติ เยวาติ. สจฺจํ. โส ปน ปฏิภาคมตฺตํ โหติ. น เอกนฺตวณฺโณ. เตนาห ‘‘ตปฺปฏิภาคํ วตฺถุ ธมฺมวิมุจฺจิตํ’’ติ. ‘‘สนฺนิสินฺนํ’’ติ อจลํ. ‘‘ปเวสิตํ’’ติ ภาวนาจิตฺตสฺส อพฺภนฺตเร ปกฺขิตฺตํ วิย โหตีติ อธิปฺปาโย. โอภาสตีติ โอภาโส. โอภาโส หุตฺวา ชาตนฺติ โอภาสชาตํ. โอภาสนํ วา โอภาโส. ชาโต โอภาโส อสฺสาติ โอภาสชาตํ. ‘‘ปาเตนฺตี’’ติ ปฏิปาเตนฺติ. ปุน อุปฺปชฺชนวเสน อุฏฺฐาตุํ น เทนฺติ. ‘‘เอตายา’’ติ กตฺตุ อตฺเถ กรณวจนํ. ‘‘นิมิตฺตรกฺขณวิธานํ’’ติ สมุปฺปนฺนสฺส นิมิตฺตสฺส อนสฺสนตฺถาย สตฺตวิเธหิ ปลิโพธ ธมฺเมหิ รกฺขณตฺถํ. กตเม ปน เตสตฺตวิธา ปลิโพธธมฺมา นามาติ. อิธ อมฺเหหิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. วิสุทฺธิ มคฺเค เอว เต วุตฺตาติ ทสฺเสตุํ คาถมาห. ‘‘อาวาโส’’ติ อสปฺปายาวาโส. ‘‘โคจโร’’ติ อสปฺปายโคจรคาโม. ‘‘ภสฺสํ’’ติ อสปฺปายวจนํ. เอวํ ปุคฺคลาทีสุ. ‘‘เสเวถา’’ติ เสเวยฺย. ‘‘เอวญฺหิปฏิปชฺชโต’’ติ เอวํหิวชฺชิตพฺเพ วชฺชนวเสน เสวิตพฺเพ เสวนวเสน ปฏิปชฺชนฺตสฺส. ‘‘กามตณฺหาย วิสยภาวํ อติกฺกมิตฺวา’’ติ เอเตน กามภูมิ กามภวสมติกฺกโม, รูปภูมิรูปภว โอกฺกโม จ วุตฺโต. วสนํ วสี. สตฺติ. สามตฺถิยนฺติ อตฺโถ. วสึ ภูตํ ปตฺตนฺติ วสิภูตํ. วสี เอว วสิตา. ยถา ปารมิตาติ. ‘‘ตโต วิจารนฺติ’’ เอตฺถ อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ตโต ปีตึติอาทึ สงฺคณฺหาติ. อิจฺฉนฺตานํ เตสํ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ. ‘‘ยตฺถา’’ติ [Pg.283] เยสุทฺวีสุภวงฺเคสุ. ‘‘ภวงฺคจาเร’’ติ ภวงฺคปฺปวตฺติยํ. ‘‘ทนฺธายิตตฺตํ’’ติ ทนฺธํ หุตฺวา อยติ ปวตฺตตีติ ทนฺธายิตํ. ตสฺส ภาโว ทนฺธายิตตฺตํ. ‘‘ฐเปตุํ’’ติ อธิฏฺฐานํ กตฺวา ฐเปตุํ. ตโต อนติกฺกมิตุํ. ‘‘ยตฺถิจฺฉกํ’’ติอาทีนิ กฺริยาวิเสสนปทานิ. ‘‘ยตฺถิจฺฉกํ’’ติ ยตฺถ ยตฺถ ฐาเน อิจฺฉานุ รูปํ. ยทิจฺฉกนฺติยสฺมึ ยสฺมึ ขเณ อิจฺฉานุ รูปํ. ‘‘ยาวติจฺฉกํ’’ติ ยตฺตเกน ปมาเณน อิจฺฉานุ รูปํ. ‘‘วิตกฺกาทิกํ โอฬาริกงฺคํ ปหานายา’’ติ เอตฺถ กสฺส พเลน ปหานํ โหติ. ตํ ตํ วิราค ภาวนา พเลน ปหานํ โหติ. กาจ ตํ ตํ วิราคภาวนา นาม โหติ. อชฺฌาสย วิเสส ปริคฺคหิตา อุปจารภาวนา เอวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปถมชฺฌานํ ตาวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อาตาปวีริยํ’’ติ เยนวีริเยน โยคิโน อตฺตานํ วา กิเลส ธมฺเม วา อาตาเปนฺติ ปริตาเปนฺติ. ตํ อาตาปวีริยํ นาม. อุคฺฆาฏียมานมฺปิ อากาสเมว โหติ. ตํ อารพฺภ อุปริฌานนฺตรุปฺปตฺติยา ภาวนํ กโรนฺตสฺสปิ ปุนปฺปุนํ ตเมว ปญฺจมชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ. อารมฺมเณ จ อนติกฺกนฺเต ฌานํปิ อนติกฺกนฺตเมว โหตีติ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ อากาสกสิเณ. ‘‘ตทติกฺกมนสมฺภโว’’ติ กสิณ นิมิตฺตาติกฺกมนสมฺภโว. ‘‘ยถาทิฏฺเฐ’’ติ ฌานจกฺขุนา ทิฏฺฐปฺปกาเร. ‘‘สมฺภาเวตฺวา’’ติ โถเมตฺวา. สมฺมา อนุสฺสรณํ สมนุสฺสรณํ. ‘‘อิตเรสํปิ วา’’ติ ปุถุชฺชน ปณฺฑิตานํปิ วา. มรณ สญฺญา ววตฺถาเนสุ ปริกมฺมญฺจ สมาธิยติ, อุปจาโร จ สมฺปชฺชตีติ โยชนา ติกฺขปญฺญานํ ปน ปุถุชฺชนานํปิ สตํ พุทฺธคุณาทีสุปิ อุปจาร สมฺภโว อฏฺฐกถายํ วุตฺโตเยว. ‘‘สมถชฺฌาเนสู’’ติ อิทํ อธิการวเสน วุตฺตํ. วิปสฺสนา กมฺมํปิ คเหตพฺพเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุพฺเพทานํ ทตฺวา อิมินา ปุญฺเญน อายตึ ฌานาภิญฺญาโย วา มคฺคผลานิ วา ปฏิลภิสฺสามีติ ปตฺถนํ กตฺวา อาคโตปิ กตาธิกาโร เอวาติปิ วทนฺติ. กตโม ปน กตาธิกาโร นามาติ อาห ‘‘อาสนฺนภเว’’ติอาทึ. อฏฺฐวิเธสุ จตุกฺกนยวเสน, นววิเธสุ ปญฺจกนยวเสน วุตฺโตติ เตสํ วาทีนํ สาธกวจนํ. วิจาเรตฺวา ปน คเหตพฺพํ. อากาส กสิเณน [Pg.284] วินา อรูปชฺฌานานิ ลภิตฺวา ปุน อภิญฺญตฺถาย ปริกมฺเมกเต อากาสกสิเณปิ กตฺตพฺพตฺตา ตสฺส อภิญฺญาปาทกตา สมฺภโว วุตฺโตติ อตฺถสฺส สมฺภวโต. ปุพฺเพ อภาวิต ภาวโนติ จ อกตาธิกาโรติ จ อตฺถโต เอกํ. ‘‘อาทิกมฺมิโก’’ติ อภิญฺญากมฺเม อาทิกมฺมิโก. ‘‘ตาทิสานํ’’ติ ปุพฺเพ อกตาธิการานํ อภาวิตภาวนานํ อิทานิ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กริสฺสามีติ อารภนฺตานํ อภิญฺญากมฺเม อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิทฺธิวิกุพฺพนํ’’ติ จ อุปลกฺขณวจนํ. ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สวนํ กริสฺสามีติอาทิกํปิ คเหตพฺพํ. อิทญฺจ อาทิกมฺมิกวิธานาธิการตฺตา วุตฺตํ. อภิญฺญาสุ วสิปตฺตานมฺปิ ตํ ปญฺจมชฺฌานํ ฉสุอารมฺมเณสุ ยถารหํ อปฺเปติเยว. ‘‘อธิฏฺฐาตพฺพํ’’ติ ยถิจฺฉิต นิปฺผตฺตตฺถาย สตํ โหตุ สหสฺสํ โหตูติอาทินา จิตฺเตน อภิวิธาตพฺพํ. อภินีหริตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สตํ โหมิ, สหสฺสํ โหมีติ วา’’ติ อตฺตานํ สตํ วา สหสฺสํ วา นิมฺมินนวเสน วุตฺตํ. เสสํ ปน อญฺญถานิมฺมินนวเสน. โสตุํ วา สทฺทํ, ปสฺสิตุํ วา รูปํ, ชานิตุํ วา ปรจิตฺตํ. อนุสฺสริตุํ วา ปุพฺเพนิวุตฺถํ. อฏฺฐกถาปาเฐ. ‘‘อธิฏฺฐาตี’’ติ อภิญฺญาย อธิฏฺฐาติ. อภิวิธาติ นิพฺพตฺเตตีติ วุตฺตํ โหติ. ทุวิธํหิ อธิฏฺฐานํ ปริกมฺเมน อธิฏฺฐานํ อภิญฺญาย อธิฏฺฐานนฺติ. อิธ ปน อภิญฺญาย อธิฏฺฐานํ วุตฺตํ. ‘‘อธิฏฺฐาน จิตฺเตนา’’ติ อภิญฺญาจิตฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปริกมฺมจิตฺตสฺสา’’ติ ปุพฺพภาเค อาวชฺชน ปริกมฺม อธิฏฺฐานปริกมฺมจิตฺตสฺส. ปจฺฉิมํ ปน ปาทกชฺฌาน สมาปชฺชนํ. ปริกมฺมจิตฺตสฺส สมาธานตฺถายาติ วุตฺตํ. ปริกมฺมจิตฺเต สมาหิเต กึ ปโยชนนฺติ อาห ‘‘ตถาหี’’ติอาทึ. ‘‘เสสาภิญฺญาสุปิ ยถารหํ วตฺตพฺโพ’’ติ ทิพฺพโสตปริกมฺเม เตเนวปริกมฺม สมาธิญฺญาณโสเตน อาสนฺเน ทิพฺพวิสยํปิ สทฺทํ สุณาตีติอาทินา วตฺตพฺโพ. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ อิติ มนสิกตฺวา. ‘‘ตํ’’ติ ปจฺฉิมํ ปาทกชฺฌาน สมาปชฺชนํ. ‘‘อิธ นคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ’’ติ เถรสฺส มเตน ทฏฺฐพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อิธ ปน อาทิกมฺมิกวิธานปฺปธานตฺตา ปจฺฉิมํปิ ปาทกชฺฌาน สมาปชฺชนํ [Pg.285] วตฺตพฺพเมวาติ. ‘‘กายคติกํ อธิฏฺฐหิตฺวา’’ติ อยํ กาโย วิย อิทํ จิตฺตํปิ ทนฺธคมนํ โหตูติ เอวํ จิตฺตํ กายคติกํ กรเณน อธิฏฺฐหิตฺวา. ‘‘ทิสฺสมาเนน กาเยนา’’ติ ทนฺธคมเนน คจฺฉนฺตตฺตา พหุชนานมฺปิ ทิสฺสมาเนน รูปกาเยน. ตพฺพิ ปรีเตน สีฆคมนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘อารมฺมณมตฺตํ โหตี’’ติ อนิปฺผนฺนรูปํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อารมฺมณ ปุเรชาตํ’’ติ นิปฺผนฺนรูปํ. อิตรํ ปน หทย วตฺถุรูปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปรจิตฺต วิชานนฏฺฐาเน อฏฺฐกถาฏีกาจริยานํ วิจารณา อตฺถีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จ อฏฺฐกถายํ ตาวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ ธมฺมสงฺคณิ อฏฺฐกถายํปิ วิสุทฺธิมคฺค อฏฺฐกถายํปิ. ‘‘ขณิกวเสนา’’ติ ขณิกปจฺจุปฺปนฺนวเสน. อาวชฺชเน นิรุทฺเธติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เอกํ จิตฺตํ’’ติ ปรสฺส จิตฺตํ. ตเทว อตีตํ จิตฺตํ คณฺหนฺติ. ‘‘ตานี’’ติ ชวนานิ. ‘‘เตสํ’’ติ ชวนานํ. ‘‘เตนา’’ติ อาวชฺชเนน. ‘‘อิตรถา’’ติ อญฺญถา สนฺตติ อทฺธาวเสน วุตฺตนฺติ คหิเต สติ. วุตฺโต สิยา. กสฺมา, สนฺตติ อทฺธาวเสน ปจฺจุปฺปนฺเน คหิเต สติ, สพฺพาย เอกชวนวีถิยา เอกปจฺจุปฺปนฺนตฺตา. ‘‘สพฺพานิ จิตฺตานี’’ติ ชวนจิตฺตานิ. ‘‘สหุปฺปนฺนานี’’ติ อิทํ สหุปฺปนฺนานํปิ อตฺถิตาย วุตฺตํ. อาวชฺชนาทีนิ ปน ขณเภทํ นคณฺหนฺติ. สพฺพํ ปรสฺส จิตฺตํ เอกจิตฺตมิว คณฺหนฺติ. ตสฺมา กาลเภโทปิ นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘นิพฺพานญฺจา’’ติ วุตฺตํ, กถํ นิพฺพานํ ปุพฺเพนิวุตฺถํ นาม สิยาติ. อตีเต ปรินิพฺพุตานํ มคฺคผลานิ อนุสฺสรณกาเล เตสํ อารมฺมณภูตํ นิพฺพานํปิ อนุสฺสรติเยว. ตตฺถ เตสํ มคฺคผลานํ อตีตตฺตา นิพฺพานํปิ ปุพฺเพนิวุตฺถํ นาม โหตีติ.

“佛陀的功德与法的功德”等：在此，“功德”一词应与前面的词语连结，如“佛陀的功德”与“法的功德”等。“于彼”即于“功德”一词中。不能使之满足，故为“不令人满足的”，意思是不能产生满足。能引生悚惧(saṃvega)，故为“能引生悚惧的”。“法”即自性。具有能引生悚惧之自性的法，即是死亡。“第五禅那定”即色界第五禅那之定。“增长的状态”即已增长的状态。“于彼”即于厌恶的所缘中。“旧弃物”即古老的弃物堆。意为排泄粪尿之处。因此说“犹如见到粪堆”。他们绝不会在没有喜的情况下达到安止。由于远离了瞋恚、恼害与不乐，喜的生起极为容易，并且在第五禅那中乐与喜未被镇伏。“舍支”即中舍支。“坚固”即非常坚固。“显现”即显著。将相作得坚固显现，即是“坚固显现之取”。“某个所缘”即佛陀的功德等所缘。“似相”：在此，“似”字表示朝向那个方向而显现，因此说“如彼”等。“在其形态中”：这显示了，就像在地遍等之中，于以形态方式安住的自性法聚中，也会成就那样的似相。“如是”：即先在〈止之概要〉中，以“十遍、十不净”等所说的文句次第。“取善巧”：即想要修习业处的比丘，在老师面前学习一切业处的方法，即是“取”。于此之善巧，即是“取善巧”。再者，若无法全部学习，则对自己将要修习的那一个法门，其方法必须完整地学习。“学习者”：在此，“u-”这个音节有“向上”(upari)的意思。“取”：为了显示这是以心去把握，使其在心中不消失，而说了“一再”等。“正遍观者”：即正确地、一再地，做得如同以眼亲见一般。“遍作”：即周遍地作为。意为在取相的工作中，凡是应做的方法，都将它圆满地完成而把握。“修习”即增长，为了显示此义而说“一再”等。“持续努力者”即日夜不间断地修习者。在取(取相)时，虽然是取其形态，但也连同其自性法一起取。但在似相中，则舍离了自性法，只取那被称为似相、仅是纯粹形态的概念。此处可能会有疑问：在似相中不也同样有颜色吗？确实如此。但那只是相似而已，并非绝对的颜色。因此说“彼似相脱离了事物法”。“安坐”即不动。“被带入”：其意趣是，它就好像被放入修习心的内部。“光明”：即照耀。照耀而生，即是“光明生”。或者，照耀即是光明，生起了光明者，即是“光明生者”。“令其落下”：即使之落下。不让它以再度生起的方式升起。“以此”：这是用于主动者意义的工具格。“护相之法”：即为了使已生起的相不致消失，而以七种障碍法来防护。那么，这七种障碍法是什么呢？此处我们无须说明。为了显示它们在《清净道论》中已被说明，而引用了偈颂。“住处”即不适宜的住处。“行处”即不适宜的行处村。“言谈”即不适宜的言谈。对于个人等也是如此。“应交往”：即应当交往。“如此行者”：即如此以应舍离的就舍离、应交往的就交往的方式而行者。“超越了欲贪的境界”：以此说超越了欲地、欲有，而进入了色地、色有。“自在”：即势力、能力。达到自在的状态，即是“已得自在”。自在即是威力，如同波罗蜜。“于彼持续思维”：在此，“iti”一词是“等”的意思。因此它也总括了“从彼处有喜”等。“希求者”：即那些希求的诸一切知佛。“何处”：即于两种有分中。“有分之流”：即有分的持续。“迟缓的状态”：缓慢而行，即是迟缓。其状态即是“迟缓的状态”。“安住”：即作了决意而安住。不从彼处超越。“随欲”等是动词的副词。“随欲处”：即在任何地方，随其意欲。“随欲时”：即在任何时刻，随其意欲。“随欲量”：即以任何程度，随其意欲。“为断除寻等粗显之支”：在此，是凭什么力量而断除呢？是凭着对彼彼的离贪修习之力而断除。那么，所谓的“对彼彼的离贪修习”又是什么呢？为了显示它就是被特殊意向所摄持的近行修习，而说了“先是初禅”等。“热勤精进”：即瑜伽士以此精进，令自身或令诸烦恼法被烧热、灼热。那样的精进名为“热勤精进”。即使被打开，也仍然是虚空。缘于此而为生起更高禅那而修习者，也只会一再地生起同一个第五禅那。当所缘未被超越时，禅那也未被超越。“于彼”即于虚空遍中。“超越它的可能”：即超越遍相的可能。“如所见”：即如禅眼所见的方式。“善加培育”：即赞叹。正确地随念，即是“正随念”。“或其他人”：即或凡夫中的智者。在死想的确定中，遍作得以专注，近行也得以成就，这是结合句子的方式。对于利慧的凡夫，即使在佛陀的功德等所缘上，近行也有可能生起，这在义注中已经说过了。“于止禅中”：这是就主管内容而说。应当了知，观的业处也应被包含在内。先前布施后发愿：“愿我以此福德，于未来获得禅那、神通或道与果”，如此而来者，也算是“已作业者”。那么，所谓的“已作业者”又是谁呢？说：“在临近的生存中”等。有人说：在八种分类中，是依四法门而说；在九种分类中，是依五法门而说。这是那些论师的佐证之言。但应审察后才采纳。因为义理上是可能的，所以才说：以虚空遍获得无色禅后，再为神通而作遍作时，由于在虚空遍上也必须作业，因此它有可能作为神通的基础。“先前未曾修习过禅修”与“未作业者”，在意义上是同一的。“初业者”：即在神通业上的初学者。“那样的人”：即先前未作业、未曾修习过禅修，现在想：“我要行神变”，而开始修习的、在神通业上的初学良家子。这是句子间的关联。“神变”是表喻之词。也应包含“我要以天耳界听闻声音”等。此乃因关乎初业者之法而说。对于已得神通自在者，那第五禅那在六种所缘中，也相应地令心达到安止。“应决意”：即为了达成所愿，应以“愿我成为一百，愿我成为一千”等方式用心创造。意即应发起心念。“‘我成为一百，或我成为一千’”：这是就变化出一百或一千个自己而说。其余的则是就变化出其他东西而说。或是为了听闻声音，或是为了看见色，或是为了了知他人的心，或是为了忆念过去曾居住之处。在义注的读本中。“决意”：即以神通而决意。意即发起心念，令其生起。决意有两种：以遍作的决意与以神通的决意。但此处是说以神通的决意。“以决意心”：意即以神通心。“遍作心”：即前分转向、遍作、决意遍作之心。最后的则是入基盘禅那定。这是为了使遍作心专注而说。当遍作心专注时，有何作用呢？说：“诚然”等。“在其余神通中也应作相应的解说”：即在天耳的遍作中，以那遍作定智之耳，听闻临近的天界声音等，应作如此的解说。“如是作意”：即如此地思惟。“彼”：即最后的入基盘禅那定。“应知此处未取”：其意趣是，应知这是长老的看法。但此处因以初业者的方法为主，所以最后的入基盘禅那定也应一并说明。“决意使心随身而行”：即决意：“犹如这身体，愿此心也缓慢行进”，如此以使心随身而行的方式而决意。“以可见之身”：即因缓慢行走而能为众人所见的色身。与此相反的，应知是快速行进。“仅是所缘”：这是针对未生成的色法而说。“所缘是前生”：即已生成的色法。应知其余的则是针对心所依处色而说。在了知他心之处，义注和复注的诸师有所探讨，为了显示此点而说：“在此，先说义注中”等。“在义注中”：即在《法集论》的义注中，也在《清净道论》的义注中。“就刹那而言”：即就刹那现在而言。与“当转向灭时”相关联。“一个心”：即他人的心。他们也取那已成为过去的心。“它们”：即速行心。“它们的”：即速行心的。“以它”：即以转向。“否则”：即若采纳“以相续时与长时而言”的说法。可能会被说到。为何？因为当以相续时与长时来取现在时，整个一个速行心路都属于同一个现在。“所有的心”：即速行心。“俱生”：这是因为也有俱生的情况而说。但转向等则不取刹那的差异。他们将他人的整个心当作一个心来取。因此应知也没有时间的差异。“以及涅槃”：说到此，涅槃如何能被称为“过去曾住”呢？当随念过去已般涅槃者的道与果时，作为它们所缘的涅槃也被随念到。在那情况下，由于他们的道与果已属过去，涅槃也因此被称为“过去曾住”。

‘‘ยํ ยํ อธิฏฺฐาตี’’ติ ยํ ยํ สตาทิกํ สํวิธาติ. ‘‘ยถา ยถา อธิฏฺฐาตี’’ติ เยน เยน อาวิภาวาทิเกน ปกาเรน สํวิธาติ. ‘‘ปกติวณฺณํ’’ติ ปกติสณฺฐานํ. ‘‘ตสฺเสวา’’ติ ปกติวณฺณสฺเสว. เทวานํ ปสาทโสตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อารมฺมณ สมฺปฏิจฺฉน สมตฺถํ’’ติ อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานํ สมฺปฏิจฺฉน สมตฺถํ. ตเทว เจโตปริยญาณนฺติปิ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เจโต’’ติ จิตฺตํ. ‘‘ปริจฺฉิชฺชา’’ติ อิทํ สราคจิตฺตํ, อิทํ วิราคจิตฺตนฺติอาทินา [Pg.286] ปริจฺฉินฺทิตฺวา. ‘‘โคจร นิวาสวเสนา’’ติ โคจรํ กตฺวา นิวสนวเสน. สพฺพญฺญุตญฺญาณคติกํ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ อนาคตํ สญฺญาณนฺติ อธิปฺปาโย. อนาคเต สตฺตทิวสโต โอริมา จิตฺตเจตสิก ธมฺมา เจโตปริยญฺญาณสฺส วิสโยติ กตฺวา อนาคเต สตฺตทิวสโตติ วุตฺตํ. ปฏฺฐาย ปวตฺตมานาติ ปาฐเสโส. อิมสฺมึ ทิวเส จ อนาคตปกฺเข สพฺพํปิ อารมฺมณํ ปกติญาณสฺส วิสโยติ กตฺวา ‘‘ทุตียทิวสโต ปฏฺฐายา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เอตํ’’ติ เอตํ อนาคตํ สญฺญาณํ. ‘‘ยถา เจตํ’’ติ ยถา จ เอตํ อิมสฺมึ ภเว อนาคต ธมฺเม ชานาติ. ‘‘อสาธารณกาลวเสนา’’ติ อญฺเญนญาเณน อสาธารณ กาลวเสน. ปจฺจุปฺปนฺนภโวหิ อญฺญญฺญาณสาธารโณติ.

“‘无论他决意什么’，即无论他安排念等什么。‘以何种方式决意’，即以何种显现等方式安排。‘本色’(pakativaṇṇa)即自然的形态。‘即此的’即本色的；与‘天神之净信流’相关联。‘能接受所缘’即能接受所缘的呈现。这也被称为他心智(cetopariyañāṇa)。‘心’(ceto)即心识。‘经由辨识’即辨识‘此是有贪心，此是离贪心’等。‘以之为行境与住所’即以之为行境而居住。其意为：此是趋向一切知智(sabbaññutaññāṇa)，是诸一切知佛了知未来的认知。因为未来七日内生起的心与心所法是他心智的范围，所以说‘未来七日’。‘从……开始持续’是应补充的文句。因为在这一天以及未来时分，一切所缘都属于自然智(pakatiñāṇa)的范围，所以说‘从第二日开始’。‘此’即此了知未来的认知。‘并且，正如它’，即正如它在此生中了知未来法。‘以不共时’即以不与其他智共通的时间。因为现在生是与其他智共通的。

สมถกมฺมฏฺฐานานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

止业处之阐明终。

๑๗๑. วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน. ‘‘ยถาทิฏฺฐํ’’ติ สกฺกายทิฏฺฐิยา ยถาทิฏฺฐํ. นิจฺจนิมิตฺตํ นาม สตฺตปุคฺคลาทินิมิตฺตเมว. สตฺตนิมิตฺตญฺหิ ปญฺญตฺติ ธมฺมตฺตา ขเณขเณ ขยวยเภทาภาวโต โส เอวคจฺฉติ โส เอว ติฏฺฐตีติอาทินา นิจฺจาการสณฺฐิตํ โหตีติ. ‘‘ธุวนิมิตฺตํ’’ติ ถิรนิมิตฺตํ. อิทมฺปิ โส คจฺฉนฺโตปิ นนสฺสติ, ติฏฺฐนฺโตปิ นนสฺสตีติอาทินา ถิราการสณฺฐิตํ สตฺตนิมิตฺตเมว. ‘‘สุขนิมิตฺตํ’’ติ ขเณขเณ ขยวยเภท ทุกฺขานํ อภาวโต สุขิโต นิทฺทุกฺโข นิพฺภโยติอาทินา สุขาการสณฺฐิตํ สตฺตนิมิตฺตเมว. ‘‘อตฺตนิมิตฺตํ’’ติ คนฺตุํ อิจฺฉนฺโต คจฺฉติ, ฐาตุํ อิจฺฉนฺโต ติฏฺฐตีติอาทินา วสวตฺตนาการ สณฺฐิตํ สตฺตนิมิตฺตเมว. ‘‘กิริยา’’ติ ภาวนากิริยา.

171. 于观(vipassanā)业处中。“如所见”，即以身见(sakkāyadiṭṭhi)如其所见。常相(niccanimitta)，即是众生、个人(puggala)等相。因为众生相是施设法(paññatti)，没有刹那的衰败与坏灭，所以才有“他去”、“他住”等常恒之相的安立。“恒常相”(dhuvanimitta)，即坚固相。这也是因为“他去时也不坏，住时也不坏”等，而被安立为坚固相的众生相。“乐相”(sukhanimitta)，因为没有刹那衰败与坏灭之苦，所以有“快乐、无苦、无畏”等乐相的安立，即是众生相。“我相”(attanimitta)，因为有“想去则去，想住则住”等自在控制之相的安立，即是众生相。“行为”(kiriyā)，即修习的行为。

วิสุชฺฌตีติ วิสุทฺธิ. วิโสเธตีติ วา วิสุทฺธิ. สีลเมว วิสุทฺธิ สีลวิสุทฺธีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิจฺจสีลเมวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นิจฺจสีลเมว อุปริฌานาทิวิเสสานํ อธิฏฺฐาน กิจฺจสาธกตฺตา อิธ อธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ ‘‘นิจฺจสีลเมวา’’ติ. สมาธิ อธิปฺเปโต[Pg.287]. วกฺขติหิ ‘‘ทุวิโธปิ สมาธิ จิตฺตวิสุทฺธิ นามา’’ติ. เอเตน วิสุชฺฌติ เอตายาติ วิสุทฺธิ. จิตฺตสฺส วิสุทฺธิ จิตฺตวิสุทฺธิ. สมาธิ เอวาติปิ ทีเปติ. วิสุชฺฌนํ วา วิสุทฺธิ. จิตฺตสฺส วิสุทฺธิ จิตฺตวิสุทฺธิ. อตฺถโตปน วิสุทฺธจิตฺตเมว วุจฺจตีติปิ ยุชฺชติ. วิสุทฺธิสทฺท สมฺปนฺเน หิ สติ, จิตฺตวิสุทฺธิ อิจฺเจว วุจฺจติ. น สมาธิวิสุทฺธีติ. ‘‘โสฬสวิธํ กงฺขํ’’ติ อโหสึ นุ โข อห มตีตมทฺธานนฺติอาทินา สุตฺตนฺเตอาคตํ โสฬสวิธํ วิจิกิจฺฉํ. ‘‘อฏฺฐวิธํ วา กงฺขํ’’ติ สตฺถริกงฺขตีติอาทินา อภิธมฺเม อาคตํ อฏฺฐวิธํ วิจิกิจฺฉํ. วิสมเหตุทิฏฺฐิ นาม สตฺตานํ อุปฺปตฺติยา อการณเมว การณํ กตฺวา คหณทิฏฺฐิ. ‘‘มนสิการวิธี’’ติ อนิจฺจลกฺขณาทีสุ มนสิการวิธิ. อนุปายภูโต มนสิกาโร นาม นิจฺจาทิวเสน มนสิกาโร. อธิมานวตฺถุ นาม โอภาสาทีนิ. ‘‘มคฺคโต’’ติ มคฺคภาเวน. ‘‘อมคฺคโต’’ติ อมคฺคภาเวน. ‘‘ทสฺสนญฺจา’’ติ เตสํอธิมานวตฺถูนํ อนิจฺจตาทิทสฺสนญฺจ. ตเมว วิสุทฺธินามาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สมฺโมหมลโต’’ติ จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทก สมฺโมหมลโต. นนุ ทสฺสนนฺติ ญาณเมว. เอวํสติ, ญาณนฺติ วุตฺเต สิทฺเธ กตฺวา ทสฺสนสทฺเทน สห ญาณทสฺสนนฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เอตฺถจา’’ติอาทึ. ‘‘สุตมยาทิวเสนา’’ติ สุตมย จินฺตามยวเสน. ตตฺถ ยถาสุตสฺส ปาฬิธมฺมสฺส อตฺถมตฺตชานนํ สุตมยญฺญาณํ นาม. อตฺถํ ญตฺวา อตฺถานุรูปสฺส สภาวลกฺขณสฺส จินฺตนาวเสน อุปฺปนฺนํ ญาณํ จินฺตามยญฺญาณํ นาม. ‘‘อนุมานาทิญาณํปี’’ติ นามรูป ธมฺเมสุ สภาวานุมานญฺญาณ สภาวชานนญฺญาณํปิ. ‘‘อตฺตปจฺจกฺขญฺญาณเมวา’’ติ อตฺตนา ปจฺจกฺขกรณญฺญาณเมว. ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ มคฺคามคฺคญฺญาณทสฺสนาทีสุ สพฺเพสุ ฐาเนสุ. เอตฺถ จ ทสสุ วิปสฺสนาญาเณสุปิ วิปสฺสนา วจเนน ปจฺจกฺขทสฺสนเมว อธิปฺเปตนฺติ กตฺวา สพฺพตฺถคฺคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สมฺมสนญฺญาณโต ปฏฺฐาย หิ ทสฺสนเมว อธิปฺเปตํ. น สภาวชานนมตฺตํ. ยโต จกฺขุนา ปสฺสนฺตสฺเสว สุฏฺฐุ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนตฺถาย ปุนปฺปุนํ ภาวนา กมฺมํ นาม ตตฺถ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ.

得以清净，故为“清净”。或，使之清净，故为“清净”。为了阐明“戒即是清净，即戒清净”之义，而说“常戒即是”等。此处说“常戒即是”，是因常戒能为更高的禅那等成就奠定基础，故于此特指。此中意指“定”。如（下文）将说：“两种定都名为心清净”。“凭借它而清净”或“通过它而清净”，故为“清净”。心之清净，即心清净。此亦阐明定即是清净。或，清净的行为即是“清净”。心之清净，即心清净。从义理上说，清净的心本身亦可称为“清净”。当说到“清净”时，即称“心清净”，而非“定清净”。“十六种疑”，指经中所说“我于过去世存在吗？”等十六种疑惑。“或八种疑”，指阿毗达摩(abhidhamma)中所说“于导师有疑”等八种疑惑。“不等因见”，指于众生之生起，执非因为因之见。“作意之法”，指于无常相等作意之法。“非方便作意”，指以常等方式作意。“增上慢之境”，指光明等。“作为道”，即以道的方式。“作为非道”，即以非道的方式。“以及见”，指对那些增上慢之境见其无常等。此即名为“清净”。“从痴垢”，指从遮蔽四圣谛的痴垢中（解脱）。问：“见”不就是“智”吗？既然如此，说“智”已足，为何还要连同“见”字说“智见”呢？答：“于此”等（即是解释）。“以闻所成等”，指以闻所成、思所成的方式。其中，仅了知所闻圣典之义，名为闻所成智；了知其义后，思惟义理相应的自性相而生起的智，名为思所成智。“亦含推断等智”，亦含对名色诸法自性的推断智与了知自性之智。“唯有亲身正见之智”，即唯有自己亲身证见的智。“于一切处”，指于道非道智见等一切地方。于此，当知在十种观(vipassanā)智中，“观”一词亦特指亲身的正见，故说“于一切处”。因为从思惟智开始，所指的即是正见，非仅了知自性而已。犹如以眼观看，为了看得非常真切，而需要反复修习，此即是彼处所应求之行。

‘‘ธมฺมา’’ติ [Pg.288] สงฺขต ธมฺมา. อนิจฺจตา เอว ลกฺขณนฺติ อนิจฺจลกฺขณํ. อนิจฺจานํ วา สงฺขต ธมฺมานํ ลกฺขณนฺติ อนิจฺจลกฺขณนฺติปิ ยุชฺชติ. ‘‘อภิณฺหสมฺปฏิปฺปีฬนากาโร’’ติ ยถา สีฆโสตายํ นทิยํ นาวาย อุทฺธํ คจฺฉนฺตํ สานาวา อภิสงฺขรณทุกฺเขน อภิณฺหํ สุฏฺฐุ ปฏิปฺปีเฬติ. กสฺมา, อสติ อภิสงฺขาเร ตงฺขเณ เอว อโธวุยฺหนโต. อโธวุยฺหนญฺหิ นาวาย ปกติ กิจฺจํ. อุทฺธํ อารูหนํ อภิสงฺขาร สิทฺธํ. เอวเมวํ สีฆโสเต สํสาเร อตฺตภาเวน อุทฺธํ ขณโต ขณํ ทิวสโต ทิวสํ คจฺฉนฺตํ ปุคฺคลํ อยํ อตฺตภาโว อภิสงฺขรณ ทุกฺเขน อภิณฺหํ สุฏฺฐุ ปฏิปฺปีเฬติ. กสฺมา, อสติ อภิสงฺขาเร, ปจฺจยเวกลฺเล จ สติ, ตงฺขเณ เอว วิปริณมนโต. วิปริณมนญฺหิ อตฺตภาวสฺส ปกติ กิจฺจํ. อุทฺธํคมนํ อภิสงฺขาร สิทฺธํ. เอวํ อภิณฺห สมฺปฏิปฺปีฬนํ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ สํสารสฺส สีฆโสตตา นาม อตฺตภาวปริยาปนฺนานํ นาม รูปธมฺมานํ ปวตฺตินิวตฺติ สีฆตา วุจฺจติ. เอตฺถ จ มรณํ ทุวิธํ สมฺมุติ มรณญฺจ ปรมตฺถ มรณญฺจ. ตตฺถ สมฺมุติ มรณํ นาม สมฺมุติ สจฺจภูตสฺส สตฺตสฺส มรณํ. ตํ เอกภวปริยนฺเต สนฺทิสฺสติ. ปรมตฺถ มรณํ นาม ปรมตฺถ สจฺจภูตานํ นามรูป ธมฺมานํ มรณํ. อิทเมว เอกนฺตมรณํ, สจฺจมรณํ, สภาวมรณํ โหติ. อิมสฺมึ วิปสฺสนา กมฺเม อิทํ ปรมตฺถ มรณํ เอว อนิจฺจตาติ จ วุจฺจติ. ธมฺมานํ สุสานกฺเขตฺตนฺติ จ สุสานภูมีติ จ วุจฺจตีติ. สา จ สุสานภูมินาม สตฺตานํ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย สนฺตานํ อนุพนฺธติเยว. อนุพนฺธตฺตา จ สตฺตานํ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย โส นาม สมโย นตฺถิ, ยตฺถ สตฺตา น มรนฺตีติ. อิทญฺจ อนุพนฺธนํ สตฺตานํ อภิณฺหสมฺปฏิปฺปีฬนเมว โหติ. เตสํ สพฺพิริยาปเถสุ ชีวิตสฺส จ องฺคปจฺจงฺคานญฺจ กายวจีมโน กมฺมานญฺจ สมฺพาธปตฺติโต. อวสวตฺตนากาโร ปน อภิสงฺขาร ทุกฺขํ อภิณฺหํ ปจฺจนุภวนฺตานํ ปากโฏเยว. วสวตฺตเนหิ สติ, อภิสงฺขรณ กิจฺจสฺส โอกาโส นตฺถิ. วสวตฺตเนเนว ยถิจฺฉิ ตสฺส กิจฺจสฺส สมฺปชฺชนโต. โลกสฺมิญฺหิ สพฺพํปิ อภิสงฺขาร กิจฺจํ นาม อนฺตมโส อสฺสาสนปสฺสาสน กิจฺจํ อุปาทาย ธมฺมานํ วสวตฺตนาภาวโต กโรนฺตีติ.

“诸法”，指有为法。“无常性即是相”，故为无常相。或“有为诸法之相”，故为无常相，此说亦可。“恒常逼迫之相”，犹如在急流中，乘船逆流而上者，因造作之苦而恒常、极度地被逼迫。为何？若无造作，船即刻向下漂流，因向下漂流实是船的自然作用，而向上航行则由造作而成办。同理，在轮回的急流中，对于一个以自体刹那刹那、日复一日向上行进的人(puggala)，这个自体也以造作之苦恒常地、极度地逼迫他。为何？若无造作，且诸缘不具，自体即刻变易，因变易实是自体的自然作用，而向上则由造作而成办。应如是了知恒常的逼迫。此处，轮回之急流，即指自体所属名色法生灭之迅速。此处，死有二种：世俗死与胜义死。其中，世俗死指世俗谛之有情的死亡，显现于一生之终。胜义死指胜义谛之名色法的坏灭。此方是究竟的死、真实的死、自性的死。于此观(vipassanā)业处中，此胜义死亦称为无常，亦称为“诸法之冢间”、“墓地”。此墓地从有情结生之时起，即紧随其相续。因其紧随，故有情从结生起，无时无刻不在死亡。此紧随的状态即是恒常逼迫有情，因其于一切威仪、生命、肢体及身语意业中皆受束缚。至于不受控制之相，于恒常体验造作之苦者，则极为显明。若能自主，则无造作之必要，因凭借自主，所欲之事皆能成就。于世间，一切造作之事，下至出入息，皆因诸法不能自主而为之。

อนิจฺจสฺส [Pg.289] ธมฺมสฺส อนุอนุปสฺสนาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อนุอนุปสฺสนา’’ติ จ ญาณจกฺขุนา ปุนปฺปุนํ นิชฺฌายนา โอโลกนา. ‘‘ธมฺมานํ’’ติ ปญฺจกฺขนฺธ ธมฺมานํ. ‘‘ยตฺถ ยตฺถา’’ติ ยสฺมึ ยสฺมึ สรีรงฺเค. ‘‘ปุราณ ธมฺมานํ’’ติ ปุราณานํ ปาตุพฺภูตานํ, วฑฺฒิตานญฺจ ธมฺมโกฏฺฐาสานํ อนฺตรธานํ วโย วุจฺจติ. วิปสฺสนา กมฺมํ ปตฺวา ขณิกวเสน เอเกกธมฺมวิภาควเสน จ อนุปสฺสนา กิจฺจํ นตฺถีติ อาห ‘‘สมูห สนฺตติวเสน ปนา’’ติ. เอเกกธมฺมวิภาควเสน อนุปสฺสนาปิ ปน ปกติยา สุปากเฏสุ จิตฺตเวทนาทีสุ อิจฺฉิตพฺพาเยว. ‘‘อนิจฺจตาย ปรมาโกฏี’’ติ ตโต อุตฺตริ อนิจฺจตา นาม นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ธมฺมานํ ตถา ตถา ภายิตพฺพปฺปกาโร นาม ปญฺจกฺขนฺเธ ‘อนิจฺจโต, ทุกฺขโต, โรคโต, คณฺฑโต, สลฺลโต, อฆโต, อาพาธโต, ติอาทินา วุตฺโต ภายิตพฺพปฺปกาโร. ตสฺส สมนุปสฺสนาญาณํ ภยญาณํ. เอเตน อปายทุกฺข สํสาร ทุกฺขภีรุเกหิ ชเนหิ ภายิตพฺพนฺติ ภยํ. เต วา ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภยํ. ภยสฺส สมนุ ปสฺสนาญาณํ ภยญาณนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘กิญฺจิภยวตฺถุํ’’ติ สีหพฺยคฺฆาทิกํ ภยวตฺถุํ. ‘‘ปฏิสฺสรเณ’’ติ คุหาเลณาทิเก ปฏิสฺสรเณ. ‘‘เตสํ’’ติ ภิชฺชนสภาวานํ ธมฺมานํ. ‘‘เตหี’’ติ ภิชฺชนสภาเวหิ. อุกฺกณฺฐตา นาม จิตฺตสฺส วิรุทฺธตา นิกฺขมาภิมุขตา. ‘‘จตฺตาลีสาย อากาเรหี’’ติ ปญฺจกฺขนฺเธ ‘อนิจฺจโต, ทุกฺขโต, โรคโต, คณฺฑโต, สลฺลโต, อฆโต, อาพาธโต, ปรโต, ปโลกโต, อีติโต,. อุปทฺทวโต, ภยโต, อุปสคฺคโต, จลโต, ปภงฺคุโต, อทฺธุวโต, อตาณโต, อเลณโต, อสฺสรณโต, ริตฺตโต,. ตุจฺฉโต, สุญฺญโต, อนตฺตโต, อาทีนวโต, วิปริณาม ธมฺมโต, อสารกโต, อฆมูลโต, วธกโต, วิภวโต, สาสวโต,. สงฺขตโต, มารามิสโต, ชาติธมฺมโต, ชราธมฺมโต, พฺยาธิธมฺมโต, มรณธมฺมโต, โสกปริเทวธมฺมโต, ทุกฺขโทมนสฺส ธมฺมโต, อุปายาส ธมฺมโต, สํกิเลสิก ธมฺมโต, ปสฺสนฺโต สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขตีติ เอวํ มหานิทฺเทเส [Pg.290] โมฆปญฺหนิทฺเทเส อาคเตหิ จตฺตาลีสาย อากาเรหิ. ตตฺถ ปญฺจกฺขนฺเธ อนิจฺจโต ปสฺสนฺโตติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘อนิจฺจโต’’ติ จ อนิจฺจภาเวนาติ อตฺโถ. สพฺเพปิ ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา เอวาติ ปสฺสนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. กถํ ปน อนิจฺจโต ปสฺสนฺโต สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขตีติ. นิจฺจคุณ สุญฺญตาย สุญฺญโต ปญฺจกฺขนฺธภูตํ โลกํ อเวกฺขติ. เสสปเทสุปิ เอเสวนโย. ตตฺถ ‘‘อนิจฺจา เอวา’’ติ ปฏิสนฺธิกฺขณโต ปฏฺฐาย ยทากทาจิ มรณ ธมฺมตฺตา อนิจฺจา เอว. ‘‘ทุกฺขา เอวา’’ติ อนิจฺจ ธมฺมตฺตาเยว ทุกฺขา เอว. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํติหิ วุตฺตํ. ทุกฺข สจฺจธมฺมตฺตา วา. ‘‘โรคา เอวา’’ติ โรคชาติกตฺตา โรคา เอว. เยหิ เกจิ โลเก จกฺขุ โรคาทิกา อเนกสหสฺสา โรคา นาม สนฺทิสฺสนฺติ. สพฺเพเต อิเมปญฺจกฺขนฺธา เอว. อิโต อญฺโญโกจิ โรโค นาม นตฺถิ. ตสฺมา เต เอกนฺเตน โรคชาติกา เอวาติ. อปิ จ, ทุกฺขสจฺจ ธมฺมตฺตาตีหิ ทุกฺขตาหิ จตูหิ ทุกฺขฏฺเฐหิ จ อภิณฺหสมฺปฏิปฺปีฬนโต รุชฺชนฏฺเฐน โรคา เอว. ตตฺถ ‘‘ตีหิ ทุกฺขตาหี’’ติ ทุกฺขทุกฺขตา สงฺขาร ทุกฺขตา วิปริณาม ทุกฺขตาติ อิมาหิ ตีหิทุกฺขตาหิ. ‘‘จตูหิ ทุกฺขฏฺเฐหี’’ติ ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ, สงฺขตฏฺโฐ, สนฺตาปฏฺโฐ, วิปริณามฏฺโฐ,ติ อิเมหิ จตูหิ ทุกฺขฏฺเฐหิ. ทุกฺข กิจฺเจหีติ อตฺโถ. เอสนโย คณฺฑาทีสุ. ตตฺถ คณฺโฑนาม ปีฬกาพาโธ. สลฺลํ นาม วิชฺฌนฏฺเฐน กิเลส สลฺลญฺจ ทุกฺขสลฺลญฺจ. อฆนฺติ นิรตฺถกํ. อิเม จ ขนฺธา วิปตฺติปริโยสานตฺตา นิรตฺถกา เอว โหนฺติ. สพฺพาสมฺปตฺติโย วิปตฺติปริโยสานาติ หิ วุตฺตํ. อวิสฺสาสิกฏฺเฐน ปเร เอว. น หิ เต เอตํ มม, เอโส หมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ เอวํ วิสฺสาสํ อรหนฺติ. ตถา วิสฺสาสํ กโรนฺตสฺส นานาทุกฺเขหิ นิจฺจํ วิหึสนโต. ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยทากทาจิ ปลุชฺชนธมฺมตฺตา ปโลกธมฺมา เอว. ‘‘อีตี’’ติ อนฺตราโย วุจฺจติ. ขนฺธา อนฺตราย ชาติกา เอวาติ วุตฺตํ โหติ. อชฺฌตฺตภาวํ อุปคนฺตฺวา ทุตตฺตา วิพาธกตฺตา อุปทฺทวา เอว. ภายิตพฺพตฺตา ภยา เอว. อนตฺตา เอว สมานา อชฺฌตฺตภาวํ อุปคนฺตฺวา สชฺชนโต ลคฺคนโต ทุมฺโม จยโต [Pg.291] อุปสคฺคา เอว. นิจฺจกาลํ โลกธมฺเมหิ จลนตฺตา วิปฺผนฺทนตฺตา จลาเอว. นานปฺปกาเรน ภญฺชนธมฺมตฺตา ปภงฺคุโน เอว. ขณมตฺตมฺปิ อถิรตฺตา อทฺธุวา เอว. ชรามรณาทิโต อปายวินิปตนาทิโต ภยโต ตายติ รกฺขตีติ ตาณํ. เต จ ขนฺธา กสฺสจิตาณา น โหนฺติ. เตสญฺจ กิญฺจิตาณํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา อตาณา เอว. ภยโต ภีรุกา ชนา ลียนฺติ นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลณํ. เต จ กสฺสจิเลณา น โหนฺติ. เตสญฺจ กิญฺจิเลณํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา อเลณา เอว. ภยํ สรติหึสตีติ สรณํ. เต จ กสฺสจิสรณํ น โหนฺติ. เตสญฺจ กิญฺจิสรณํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา อสฺสรณา เอว. นิจฺจตาทีหิ สพฺเพหิ โสภณคุเณหิ สพฺพโส รหิตตฺตา ตุจฺฉตฺตา สุญฺญตฺตาริตฺตา เอว. ตุจฺฉา เอว. สุญฺญา เอว. อตฺตา วุจฺจติ ยสฺสกสฺสจิ โกจิ สารภูโต ปฏิสฺสรโณ. เต สยญฺจ กสฺสจิ อตฺตาน โหนฺติ. อตฺตโน จ โกจิ อตฺตานาม นตฺถิ. ตสฺมา อนตฺตา เอว. อนิจฺจตาทีหิ อาทีนเวหิ โทเสหิ สมฺปุณฺณตฺตา อาทีนวา เอว. วิปริณาม สภาวตฺตา วิปริณามา เอว. สารภูตสฺส กสฺสจิ อธิฏฺฐานสฺส อภาวา อสาราเอว. อฆสฺส สพฺพนิรตฺถกสฺส ปติฏฺฐานตฺตา อฆมูลา เอว. เต สยํ มรณ ธมฺมสมงฺคีโน หุตฺวา เตน มรณสตฺเถน มรณาวุเธน สํสาเร สตฺตานํ นิจฺจํ มารกตฺตา ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกตฺตา วธกา เอว. นิจฺจสุขหิต วุฑฺฒิวิคตตฺตา วิภวา เอว. อาสเวหิ ปริคฺคหิตตฺตา สาสวา เอว. นิจฺจกาลํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติกตฺตา สงฺขตา เอว. กิเลสมารมจฺจุมารานํ อามิสาหารตฺตา มารามิสา เอว. อนิจฺฉนฺตสฺเสว สโต จกฺขุโรคาทิภาเวน อปายภวาทิภาเวน ชาตสภาวตฺตา ชาติธมฺมา เอว. อนิจฺฉนฺตสฺเสว สโต หายนมรณสภาวตฺตา ชรามรณ ธมฺมา เอว. โสกาทีนํ วตฺถุภาเวน ธารณตฺตา โสกาทิ ธมฺมา เอว. ตณฺหา สํกิเลส ทิฏฺฐิสํกิเลส ทุจฺจริต สํกิเลเสหิ นิยุตฺตตฺตา สํกิเลสิก ธมฺมา เอวาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จตฺตาลีสาย อากาเรหี’’ติ. ‘‘ปฏิสงฺขานวเสนา’’ติ ปริวีมํสนวเสน[Pg.292].‘‘นิกนฺติยา’’ติ นิกนฺติตณฺหาย. ‘‘ปริยาทินฺนายา’’ติ สุกฺขภาวปตฺตาย. ‘‘ภยญฺจา’’ติ ภยญาณวเสน อุปฺปนฺนํ โอตฺตปฺปภยญฺจ.

“随观无常法”是其关联。“随观”是以智眼一再地审视、观察。“诸法”指五蕴法。“在各处”指在身体的各个部分。“旧法”指先前已生起、增长的法的部分的消失，这被称为“灭”。当达到观(vipassanā)的修习时，并非以刹那的方式或以逐一分别法的方式进行随观，因此说“而是以聚合与相续的方式”。不过，对于心、受等本性上极清晰的法，也应作逐一分别法的随观。“无常的顶点”，其意为：于此之上，再无所谓无常。诸法应被畏惧的方式，即是就五蕴所说的“无常、苦、病、痈、箭、祸、疾”等应被畏惧的方式。对此的随观智即是怖畏智。以此，它显示了此义：它应被畏惧恶趣苦与轮回苦的人们所畏惧，故为“怖畏”；或他们畏惧于此，故为“怖畏”。对怖畏的随观智即是怖畏智。“任何怖畏之事”指狮、虎等怖畏之事。“庇护所”指洞窟、岩洞等庇护所。“彼等”指有毁坏自性的诸法。“以彼等”指以有毁坏自性的诸法。厌离(ukkaṇṭhatā)是心的抗拒、朝向出离。“以四十行相”，即《大义释》(Mahāniddesa)与《莫伽罗阇所问义释》(Moghapañha-niddesa)中所来的四十行相，如“他观见世间空”。于此，应结合为“观见五蕴为无常”等。“为无常”，义为“以无常的状态”。即是说，观见一切五蕴确实是无常的。那么，如何观见为无常而观见世间空呢？因其空于常的性质，故观见由五蕴构成的世间为空。其余句中，理路亦同。于此，“确实是无常”：从结生那一刹那起，因有死亡之法，故确实是无常。“确实是苦”：正因是无常法，故确实是苦，如言：“凡无常者，彼即是苦。”或因其是苦谛法。“确实是病”：因是病类，故确实是病。世间所见的眼病等成千上万的病，一切都只是这五蕴，此外别无他病。是故，彼等完全是病类。再者，因是苦谛法，由三苦性与四苦义而恒常被逼迫，以恼乱义，故确实是病。其中，“三苦性”指苦苦性、行苦性、坏苦性。“四苦义”指苦的逼迫义、有为义、热恼义、变易义，此为苦的作用之义。痈等亦同此理。于此，痈是一种肿痛病。箭，以刺穿义，是烦恼箭与苦箭。祸，是无益。此等蕴以灾患为终，故确实无益，如言：“一切成就，终归灾患。”因不可信赖，故是“他”。彼等不值得如此信赖：“这是我的，我是此，这是我的我。”如此信赖者，恒常为种种苦所伤害。从结生起，因有随时毁坏之法，故确实是败坏法。“灾”指障碍。诸蕴确实是灾类。因其进入自体而成为祸害、扰乱者，故确实是“祸患”。因应被畏惧，故确实是“怖畏”。虽是无我，却进入自体而执取、黏著、难脱，故确实是“患”。因恒常为世间法所动摇、颤动，故确实是“动”。因有种种毁坏之法，故确实是“易坏”(pabhaṅgu)。因刹那亦不坚住，故确实是“不坚”。于老死等、堕恶趣等怖畏中，能守护、救护者为“护”。而彼诸蕴非任何人之护，彼等亦无任何护，故确实“无护”。怖畏之人于此隐藏、躲藏处为“庇护所”。而彼诸蕴非任何人之庇护所，彼等亦无任何庇护所，故确实“无庇护所”。能摧毁怖畏者为“归”。而彼诸蕴非任何人之归，彼等亦无任何归，故确实“无归”。因完全远离常等一切美好性质，因其空洞、空无，故确实是“空乏”。确实是“空洞”。确实是“空无”。我，指任何有实质的所依。彼等自身非任何人之我，其自身亦无任何我，故确实是“无我”。因充满无常等过患，故确实是“过患”。因有变易自性，故确实是“变易法”。因无任何实质的立足处，故确实是“无实”。因是一切无益之祸的根基，故确实是“祸根”。彼等自身具足死法，以彼死之利器、死之武器，于轮回中恒常杀害、断绝有情命根，故确实是“杀者”。因远离常、乐、利、增益，故确实是“灭”。因被诸漏所执取，故确实是“有漏”。因恒常依缘而有，故确实是“有为”。因是烦恼魔、死魔的饵食，故确实是“魔罗的饵食”。纵不欲，亦有眼病等、恶趣有等生起之自性，故确实是“生法”。纵不欲，亦有衰败、死亡之自性，故确实是“老死法”。因是愁等的所依而持之，故确实是“愁等法”。因与贪染、见染、恶行染相结合，故确实是“杂染法”。是故说“以四十行相”。“以审察”指以考察。“喜爱”指喜爱的渴爱。“被耗尽”指达到干枯的状态。“以及怖畏”指通过怖畏智生起的、属于愧的畏惧。

โลเก อตฺตชีวา นาม สตฺตานํ อชฺฌตฺต ธมฺเมสุ สารธมฺมา โหนฺติ. เตสุ วิคเตสุ เสสธมฺมา นิสฺสตฺต นิชฺชีวภาวํ ปตฺวา เผคฺคุภูตา กจวรภูตาติ โลกสฺส อภิมาโน. เต จ อตฺตชีวา นาม สพฺพโส นตฺถีติ ทิฏฺเฐ ขนฺเธสุ กจวรภาวทสฺสนํ อตฺตชีว สุญฺญตา ทสฺสนํ นาม. ‘‘วิมุจฺจมาโน’’ติ เอเตน วิมุจฺจตีติ วิโมกฺโขติ อตฺถํ ทสฺเสติ. วิมุจฺจนฺติ เอเตนาติ วิโมกฺโขติปิ ยุชฺชติ. ‘‘นิมิตฺตานี’’ติ วิปลฺลาสธมฺเมหิ นิมฺมิตานิ นิจฺจนิมิตฺต สุขนิมิตฺต อตฺตนิมิตฺต ชีวนิมิตฺตานิ. สตฺต ปุคฺคล อิตฺถิ ปุริส หตฺถ ปาท สีส คีวาทีนิ นิมิตฺตานิ จ. ตตฺถ สงฺขารานํ ขณิก ธมฺมตฺตา อนิจฺจานํเยว สตํ สนฺตติ ฆเนน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา หิยฺโยปิ โส เอว, อชฺชปิ โส เอวาติอาทินา นิจฺจากาเรน อุปฏฺฐานํ นิจฺจนิมิตฺตํ นาม. กิเลสมเลหิ ปริคฺคหิตตฺตา อสุภานํเยว สตํ อวิชฺชาย ปฏิจฺฉนฺนตฺตา อิทํ อิฏฺฐํ, กนฺตํ, มนาปํ, ปิยรูป, นฺติอาทินา สุภากาเรน อุปฏฺฐานํ สุภนิมิตฺตํ นาม. ภยฏฺเฐน อเขมฏฺเฐน ทุกฺขานํปิ สตํ ตาเยว ปฏิจฺฉนฺนตฺตา อิทํ สุขํ, นิพฺภยํ, เขมํ, สาตรูป, นฺติอาทินา สุขากาเรน อุปฏฺฐานํ สุขนิมิตฺตํ นาม. ปจฺจยา ยตฺตวุตฺติกตฺตา ปจฺจเยน วินา เกวลํ อตฺตโน วสายตฺตวุตฺติตา ภาวโต อนตฺตานํเยว สตํ อตฺตโน อิจฺฉาวเสน กโรติ, กเถติ, จินฺเตติ, คนฺตุํ อิจฺฉนฺโต คจฺฉติ, ฐาตุํ อิจฺฉนฺโต ติฏฺฐตี, ติอาทินา วสวตฺตนากาเรน อุปฏฺฐานํ อตฺตนิมิตฺตํ นาม. ตถา สตฺโตนาม สตฺตาหํปิ ชีวติ, มาสํปิ ชีวติ, สํวจฺฉรํปิ ชีวตีติอาทินา ชีวากาเรน อุปฏฺฐานํ ชีวนิมิตฺตํ นาม. นนุ เจตฺถ อตฺตโน อิจฺฉาวเสน กโรตีติอาทีสุ อิจฺฉานาม ตณฺหาวาฉนฺโท วา. ตทุภยมฺปิ จิตฺตสมฺปยุตฺตํ. กรณญฺจ นาม กายิกกฺริยาภูตานํ จิตฺตชรูปกลาปานํ ปวตฺติวิเสโส. เอวญฺจสติ เตสํ จิตฺตวเสน ปวตฺตตฺตา อตฺตโน อิจฺฉาวเสน กโรตีติ อิทํ อภิธมฺมวิรุทฺธํ น โหตีติ. น น โหติ. อตฺตโนติ จ กโรตีติ จ [Pg.293] วุตฺตตฺตา. น หิ อตฺตานาม อตฺถิ, โย อตฺตโนติ วุจฺเจยฺย. น จ กตฺตานาม อตฺถิ, โย กโรตีติ วุจฺเจยฺย. อิธ ปน ตสฺมึ สมเย ปวตฺตํ ขนฺธปญฺจกเมว อตฺตาติ จ กตฺตาติ จ คเหตฺวา อตฺตโนติ จ กโรตีติ จ วุตฺตํ. ‘‘อวสฺสโย โหตี’’ติ ปติฏฺฐา โหติ. ‘‘วิธมิตฺวา’’ติ ญาเณน อนฺตรธาเปตฺวา. สภาวโต วิชฺชมานานิ น โหนฺตีติ ทสฺสนญาเณน วินิจฺฉยํ ปาเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภาวทสฺสนํ นาม โสกทุกฺขาทีนํ อภาวทสฺสนํ.

世间所谓的“自我生命”(attajīvā)，是众生于内在诸法中认作精华之法。当它们消失时，其余诸法便达到无众生、无生命的状态，成为废木与垃圾，此乃世间的妄执。而此“自我生命”实则完全不存在，如此观见五蕴如垃圾，即名为见自我生命之空性。“解脱”(vimokkho)，由此而得解脱，故称“解脱”；由此而得解脱，故称“解脱门”亦通。“相”(nimittāni)，是由颠倒法所造作的常相、净相、乐相、我相、命相，以及众生(satta)、个人(puggala)、女(itthi)、男(purisa)、手、足、头、颈等相。其中，诸行是刹那法，故虽实是无常，然因相续密集而被覆盖，便以“昨日是他，今日亦是他”等方式显现为常，此即名“常相”。诸法因被烦恼污垢所染而实是不净，然因被无明所覆，而以“这是可喜的、可爱的、悦意的、合意的”等方式显现为净，此即名“净相”。诸法因具怖畏、不安之义而实是苦，然亦因被无明所覆，而以“这是快乐的、无畏的、安稳的、愉悦的”等方式显现为乐，此即名“乐相”。诸法因缘而起，离缘则不能自主，故虽实是无我，然以“依自己意愿而做、说、思，想去则去，想住则住”等自主方式显现，此即名“我相”。同样，以“众生能活七日、能活一月、能活一年”等方式显现为活命，此即名“命相”。有人问：于“依自己意愿而做”等语中，“意愿”是指贪爱或欲，此二者皆与心相应；而“做”是指由心生色聚所构成的身体行为的特定运作。若如此，则“依自己意愿而做”此说与阿毗达摩(abhidhamma)并非相违？不，此说实则相违。因为说了“我”与“做”。实无有名为“我”者，可被称为“我”；亦无有名为“作者”者，可被称为“作者”。此处，只是将彼时生起的五蕴执为“我”与“作者”，而说“我”与“做”。“成为依靠”即是成为立足处。“摧破”即以智慧使其消失，意谓以观智决断，了悟其自性本不存在。所谓“见有”，即是见到愁、苦等的不存在。

‘‘ตํ ตํ ฆนวินิพฺภุชฺชนวเสนา’’ติ สมูหสนฺตติ ฆนาทีนํ ภินฺทน ฉินฺทนวเสน. ตตฺถ สมูหฆนภินฺทนํ อาทิโต ธมฺมววตฺถานญาณกิจฺจํ. ตทา อตฺตทิฏฺฐิ วิกฺขมฺภิตา โหติ. ชีวทิฏฺฐิ จ นาม สุขุมตรา อตฺตทิฏฺฐิ เอว วุจฺจติ. มคฺคกฺขณํ ปตฺวา เอว ตทุภยํปิ สพฺพโส สมุจฺฉินฺทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ปณิหิตคุณสฺสา’’ติ ปตฺถิตคุณสฺส.

“通过分析密集”(ghanavinibbhujjanavasenā)，是指通过切断、分离集合与相续的密集等。其中，最初破除集合密集是法辨别智(dhammavavatthānañāṇa)的作用。那时，我见(attadiṭṭhi)被镇伏。所谓的命见(jīvadiṭṭhi)，亦被称为更细微的我见。应当了知，只有到达道刹那(maggakkhaṇa)时，才能彻底断除此二者。“具足所愿求之德”(paṇihitaguṇassā)，即是具足所期望之德。

‘‘ปาติโมกฺข’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ปตี’’ติ เชฏฺฐโก วุจฺจติ. ‘‘มุขํ’’ติ มูลการณํ. ปติ จ โส มุขญฺจาติ ปติมุขํ. ปติมุขเมว ปาติโมกฺขนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตํ หี’’ติอาทิมาห. สพฺพโลกิยสีลานิ นาม จตุปาริสุทฺธิสีลานิ. เตสํ มชฺเฌ. ‘‘เชฏฺฐกตฺตา’’ติ เชฏฺฐกสีลตฺตา. ‘‘ตเมวา’’ติ วินยปญฺญตฺติสีลเมว +. ‘‘เยสํ ธมฺมานํ’’ติ อุทฺธจฺจ มุฏฺฐสฺสจฺจาทิ ธมฺมานํ. ‘‘วิปฺผนฺทิตานิ นามา’’ติ วิปฺปกิณฺณานิ นามาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘โลลานิ นามา’’ติ. ‘‘ตทนุพนฺธา’’ติ ตานิวิปฺผนฺทิตานิ อินฺทฺริยานิ อนุคตา. ‘‘พุทฺธปฺปฏิกุฏฺเฐหี’’ติ พุทฺเธนภควตา ปฏิกฺโกสิเตหิ นีวาริเตหิ. ‘‘มิจฺฉาปโยเคหี’’ติ อฏฺฐกุลทูสนกมฺเมหิ เจว เอกวีสติอเนสนกมฺเมหิ จ. ‘‘ติวิธกุหนวตฺถูหี’’ติ ปจฺจยปฺปฏิเสวนญฺจ, สามนฺตชปฺปนญฺจ, อิริยา ปถ สนฺนิสฺสิตญฺจาติ อิเมหิ ติวิเธหิ กุหนวตฺถูหิ. ติวิเธหิ อจฺฉริย กมฺมวิธาเนหีติ วุตฺตํ โหติ. ปริสุชฺฌตีติ ปริสุทฺธิ. ปริสุทฺธิ เอว ปาริสุทฺธิ. ‘‘สมฺโมหสฺสา’’ติ ธาตุมนสิการาทีสุ สมฺมุยฺหนสฺส. ‘‘เคธสฺสา’’ติ สมฺโมหตฺตาเยว ปจฺจเยสุ ภตฺตนิกฺขิตฺตกา กสฺสวิย เคธสฺส, อภิกงฺขสฺส. ‘‘มทสฺสา’’ติ ลาภสกฺการา ทิมูลกสฺส [Pg.294] มานมทสฺส. ‘‘ปมาทสฺสา’’ติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ ปมาทสฺส มุฏฺฐสฺสจฺจสฺส. ตํ ตํ ปโยชน มริยาโท นาม จีวรปจฺจเย ตาว สีตปฺปฏิฆาตาทิโก ปโยชนมริยาโท. ‘‘มริยาโท’’ติ จ ยาวเทวาติ ปเทน ทสฺสิโต สีตปฺปฏิฆาตาทิโก จีวรปฺปโยชน ปริจฺเฉโท. โส จ จีวรปจฺจเย สมฺโมหาทิเก สาวชฺชปกฺเข อปตนตฺถาย ฐปิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สมฺโมหสฺส เคธสฺส มทสฺส ปมาทสฺส ปหานตฺถํ’’ติ. เอสนโย ปิณฺฑปาตปจฺจยาทีสุปิ. เอเตน ปจฺจเวกฺขนาปาเฐสุ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ปฏิเสวติ ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตาย อุณฺหสฺส ปฏิฆาตายาติอาทีสุ ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตาย ปฏิเสวติ. น ตโต อุตฺตริ สมฺโมหตฺถาย เคธตฺถาย มทตฺถาย ปมาทตฺถาย ปฏิเสวตีติอาทิ. เอวญฺจสติ, ยํ จีวรํ ปฏิเสวนฺตสฺส สมฺโมหเคธมทปฺปมาทา อุปฺปชฺชนฺติ. ตํ น เสวิตพฺพํ. อิตรํ เสวิตพฺพนฺติ ทสฺสิตํ โหตีติ.

于“波罗提木叉”(Pātimokkha)一词中，“pati”意为最上，“mukha”意为根本原因。彼既为最上，亦为根本，故为“patimukha”。为说明“patimukha”即是“pātimokkha”此义，故说“彼实为”等。一切世间戒，即四遍净戒。于彼等之中，因其为最上戒，故为“最上性”。“唯彼”即律制戒。“于何等法”，指掉举、失念等法。“骚动”，意为散乱。故说“动摇”。“随彼”，即随顺彼等骚动之诸根。“为佛陀所呵责”，即为世尊所呵斥、制止。“由邪方便”，即由八种败坏家声之业与二十一种不正求索。“由三种欺诳事”，即受用资具、谄媚奉承、依止威仪，由此三种欺诳事。此亦可说为三种奇异的造作方式。清净故为“清净”，清净即是“遍净”。所谓“痴迷”，指于界作意等中的迷乱。所谓“贪婪”，指因痴迷而对资具生起贪求渴望。所谓“骄慢”，指由利养恭敬等所生之我慢。所谓“放逸”，指于诸善法放逸、失念。各项资具的用途限量，如衣服资具，其用途限量首先是为防御寒冷等。“限量”，即由“仅为”一词所示的防御寒冷等衣服用途的范围。设立此限量，是为了不堕于对衣服资具生起痴迷等过患。故说“为断除痴迷、贪婪、骄慢、放逸”。此理亦适用于食物资具等。此义已于省思文中阐明。此处比丘受用衣服，“仅为防御寒冷、防御炎热”等，是仅为此等目的而受用，非为痴迷、贪婪、骄慢、放逸而受用。若如此，这就阐明了：当受用某件衣服而生起痴迷、贪婪、骄慢与放逸时，那件衣服就不应受用；另一件则应受用。

‘‘ปจฺจตฺตสภาโว’’ติ ปจฺเจกสภาโว. ‘‘การิยสงฺขาตํ’’ติ กาตพฺพํ อภินิปฺผาเทตพฺพนฺติ การิยํ. อาสนฺนปฺผลํ. เตนาห ‘‘อคฺคิสฺสธูโมวิยา’’ติ. อาสนฺนการณํ ปทฏฺฐานํ นาม อคฺคิการโก วิย. ปชฺชติ คจฺฉติ ปวตฺตติ ผลํ เอเตนาติ ปทํ. ติฏฺฐติ ผลํ เอตฺถาติ ฐานํ. อุภยํปิ การณ ปริยาโย เอว. เตน อติสฺสยตฺโถปิ สิชฺฌตีติ อาห ‘‘อาสนฺนการณํ’’ติ. ‘‘สทฺธึ สญฺญา จิตฺต วิปลฺลาเสหี’’ติ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตหีติ อธิปฺปาโย. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตา ปน สญฺญา จิตฺต วิปลฺลาสา วิกฺขมฺภิตุํ สกฺโกตีติ น วตฺตพฺพา. ‘‘สาสน ธมฺเม’’ติ อนตฺตลกฺขณ สุตฺตนฺตาทิเก สุญฺญต ธมฺมปฺปฏิสํยุตฺเต เทสนาธมฺเม. ‘‘ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส วิกฺขมฺภิโต’’ติ ตาทิสํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เทสเก สตฺถริ จ เทสิเต ธมฺเม จ สทฺธํ ปฏิลภิตฺวา สจฺจเมว ภควา อาห, อหํ ปน เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา,ติ คณฺหามิ, มิจฺฉาวตายํ มมคาโหติ เอวํ วิกฺขมฺภิโต โหติ. ตโต ปฏฺฐาย เอโส เม อตฺตาติ วทนฺโตปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตจิตฺเตน น วทติ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน เอว วทตีติ อธิปฺปาโย. อิทมฺปน ทฬฺหคฺคาห วิกฺขมฺภนมตฺตํ เอว[Pg.295]. น อตฺตทสฺสน วิกฺขมฺภนํ. ตํ ปน ธมฺมววตฺถานญฺญาเณ สิทฺเธ เอว สิชฺฌตีติปิ วทนฺติ. จตุนฺนํ อาหารานํ วเสน จตุธา นามรูปํ ปริคฺคเหตพฺพเมว. กสฺมา, จตฺตาโร อาหาเร ปริคฺคเหตฺวา เตสฺเวว ลกฺขณตฺตยํ สมนุปสฺสนฺตสฺส อนฺเต โลกุตฺตรญฺญาณทสฺสนปฺปฏิลาภกิจฺจสฺส สิทฺธตฺตาติ อธิปฺปาโย. ปญฺจธาติอาทีสุ เอสนโย. อาทิกมฺมิกานํ อวิสโย, วิสุํ วิสุํ ลกฺขณ รสาทีหิ ปริคฺคเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. ปริคฺคหเณ สกฺโกนฺตสฺสปิ วิปสฺสนา กมฺเม วิสุํ วิสุํ ปสฺสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา จ. ตถาหิ วกฺขติ ‘‘กลาปวเสน สํขิปิตฺวา’’ติ. ‘‘อญฺญสฺส กสฺสจี’’ติ อตฺตชีวาทิกสฺส. โส กโรติ กุสลากุสลํ กมฺมํ. โส ปฏิสํเวเทติ ภวนฺตรํ ปตฺวา ตพฺพิปากํ. สํสรติ ภวโต ภวํ. สนฺธาวติ กมฺมเวเคน ขิตฺโต. สุทฺเธ นาเม เอว วา รูเป เอว วา อีหาพฺยาปารานํ อภาวทสฺสนโตติ โยชนา. ปุคฺคลสตฺตานํ กฺริยาโยติ สญฺญิตาติ วิคฺคโห. ‘‘อตฺตาติ ปวตฺตา ทิฏฺฐี’’ติ การก ทิฏฺฐิ. ‘‘ตทตฺถา ภินิเวสวเสนา’’ติ สตฺโต, ปุคฺคโล, ติอาทิ โวหารสฺส สพฺภาวโต ตสฺส อตฺถภูโต สตฺตปุคฺคลาทิโกปิ สภาวโต อตฺถิเยว. โน นตฺถีติ เอวํ ทฬฺหํ หทเย สนฺนิธานกรณ วเสน. ‘‘อติธาวนญฺจา’’ติ โวหาร ปญฺญตฺติมตฺเต อฏฺฐตฺวา ตํ อติกฺกมิตฺวา ปญฺจกฺขนฺเธ สตฺตาทิภาเวน คหณญฺจาติ อธิปฺปาโย.

“个别自性”即各自的自性。“称为所作”是指应作、应成就的，即是所作。它是近果。因此说“如火之烟”。近因名为足处，犹如火的起因。果实由此行至、趋向、转起，故名为“足”；果实立于此处，故名为“处”。二者都是原因的异名。因此，卓越之义也得以成立，故说“近因”。“与想颠倒、心颠倒一起”的含义是“与邪见相应的（颠倒）”。然而，不应说与邪见不相应的想颠倒和心颠倒能够被镇伏。“于教法中”是指于《无我相经》(Anattalakkhaṇasuttanta)等与空性法相应的教示法中。“‘见颠倒被镇伏’是指：听闻这样的法义教示后，对说法的导师及所说的法获得信心，（心想：）‘世尊所说的确实是真理，而我却执取“这是我的，这是我，这是我的我”，我这样的执取是错误的。’像这样，（见颠倒）就被镇伏了。其含义是：从此以后，即使说“这是我的我”，也不是以与邪见相应的心来说，而是只以与邪见不相应的心来说。但这只是对坚固执取的镇伏，并非对我见(attadassana)的镇伏。也有人说，那要到法辨别智(dhammavavatthānaññāṇa)成就时才能实现。应依四食而以四种方式辨知名色。为何？其含义是：因为在辨知四食后，于其中观察三相的人，最终能成就获得出世间智见的作用。于五种等方式中，道理也是如此。这并非初学者的境界，因为他们无法以相、作用等来一一辨知。即使能够辨知的人，在观(vipassanā)的修行中也无法一一见到。的确，（后面）将会说“以聚合的方式归总”。“其他任何”是指我、命等。（即认为）“他”造作善恶业；“他”投生到另一有，感受其业的异熟；“他”从此有轮回至彼有；“他”被业力抛掷而奔走。其连接在于，见到在纯粹的名或纯粹的色中，并无努力与作用。其语法分析是：它被称为“补特伽罗与有情的行为”。“‘执我’而转起的邪见”即是作者见。“由于对其义的执著”是指：因为存在“有情”、“补特伽罗”(puggala)等世俗言说，所以（认为）作为其意义的有情、补特伽罗等也自性实有，并非不实有——由于以这种方式在心中进行坚固的确立。“以及超越”的含义是：不止步于世俗概念，而是超越它，将五蕴执取为有情等。

‘‘กมฺมจิตฺโตตุกาหารวเสนา’’ติ เอตฺถ กกาโร สนฺธิ วเสน อาคโม. กมฺมวเสน จิตฺตวเสน อุตุวเสน อาหารวเสนาติ อตฺโถ. อนุรูปานํ ปจฺจยานํ สามคฺคีติ วิคฺคโห. ‘‘อญฺญถา ปวตฺติยา’’ติ อญฺเญน ปกาเรน ปวตฺตนสฺส. ‘‘เหตุสมฺภารปจฺจเยหี’’ติ เหตุปจฺจย สมฺภารปจฺจเยหิ. ชนก ปจฺจยา เหตุปจฺจยา นาม. ปริวารปจฺจยา สมฺภารปจฺจยา นาม. ‘‘กมฺมปฺปวตฺติยา’’ติ กมฺมปฺปวตฺติโต. ‘‘วิปากปฺปวตฺติยา’’ติ วิปากปฺปวตฺติโต. เอกสฺส สตฺตสฺส อนมตคฺเค สํสาเร สํสรนฺตสฺส รูปกาโยปิ อตฺถิ นามกาโยปิ อตฺถิ. ตโต อญฺโญ โกจิสภาโว [Pg.296] นาม นตฺถิ. ทฺเว จ กายา ปญฺจโวกาเร สํสรนฺตสฺส เอกโต ปวตฺตนฺติ. อสญฺญสตฺเต สํสรนฺตสฺส รูปกาโย เอว ปวตฺตติ. โส เอว ตตฺถ เอโกสตฺโตติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. อรูเป สํสรนฺตสฺส นาม กาโย เอว ปวตฺตติ. โส เอว ตตฺถ เอโก สตฺโตติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ‘‘สงฺขฺยํ คจฺฉตี’’ติ จ ปญฺญตฺติมตฺตํ คจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. เตสุ จ กาเยสุ รูปกาเย จุติ ปฏิสนฺธีนํ อญฺญมญฺญํ อนนฺตร ปจฺจยตา นาม นตฺถิ. เอกเมกสฺมึ ภเว เอกเมโก หุตฺวา จุติกาเล ภิชฺชติ. รูปสนฺตติ ฉิชฺชติ. ปฏิสนฺธิรูเปน สห ปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺนตา ปพนฺโธ นปฺปวตฺตติ. นาม กาเย ปน จุติ ปฏิสนฺธีนํ อญฺญมญฺญํ อนนฺตรปจฺจยตา อตฺถิ. จุติกาเลปิ นามสนฺตติ น ฉิชฺชติ. ปฏิสนฺธิ นาเมน สห ปจฺจย ปจฺจยุปฺปนฺนตา ปพนฺโธ ปวตฺตติเยว. ตตฺถ ปฏิจฺจสมุปฺปาท กุสโล ภิกฺขุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทญฺญาเณ ฐตฺวา เอกสฺมึภเว เอกสฺส สตฺตสฺส ปวตฺตึ ปสฺสนฺโต สตฺตํ นาม น ปสฺสติ. ปุคฺคลํ นาม น ปสฺสติ. อหนฺติปิ น ปสฺสติ. ปโรติปิ น ปสฺสติ. อหํ อตีเตสุ ภเวสุ อโหสินฺติปิ น ปสฺสติ. อิมสฺมึภเว อสฺมีติปิ น ปสฺสติ. อนาคเตสุ ภวิสฺสามีติปิ น ปสฺสติ. อถ โข อวิชฺชา ปจฺจยา สงฺขารา ปวตฺตนฺติ. สงฺขาร ปจฺจยา ภวนฺตเร วิญฺญาณํ ปวตฺตตีติอาทินา นเยน นามรูป ธมฺมานํ เหตุผล ปรมฺปราวเสน อวิจฺเฉทปฺปวตฺติเมว ปสฺสติ. เอกสฺมึภเว ปวตฺตึ ปสฺสนฺเต สติ, อนมตคฺเคสํสาเร อนนฺเตสุ ภเวสุ ตสฺส สตฺตสฺส ปวตฺติ ทิฏฺฐา เอว โหติ ตตฺถปิ เอวเมว, ตตฺถปิ เอวเมวาติ. ตทา ตสฺส โสฬสวิธา กงฺขา ปหียตีติ อิมมตฺถํ ‘‘ทสฺเสนฺโต อนมตคฺเค สํสาเร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กตมา โสฬสวิธา กงฺขาติ. อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธานํ. น นุ โข อโหสึ. กึ นุ โข อโหสึ. กถํ นุ โข อโหสึ. กึ หุตฺวา กึ อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธานนฺติ เอวํ ปุพฺพนฺเต ปญฺจวิธา กงฺขาวุตฺตา. ภวิสฺสามิ นุ โข อหํ อนาคตมทฺธานํ. น นุ โข ภวิสฺสามิ. กึ นุ โข ภวิสฺสามิ. กถํ นุ โข ภวิสฺสามิ. กึ หุตฺวา กึ ภวิสฺสามิ นุ โข อหํ อนาคตมทฺธานนฺติ เอวํ อปรนฺเต ปญฺจวิธา กงฺขา วุตฺตา[Pg.297]. อหํ นุ โข สฺมิ. โน นุ โข สฺมิ. กินฺนุ โข สฺมิ. กถํ นุ โข สฺมิ. อหํ นุ โข สตฺโต กุโต อาคโต. โส กุหึ คามี ภวิสฺสามีติ เอวํ ปจฺจุปฺปนฺเน ฉพฺพิธา กงฺขา วุตฺตา. อิมา โสฬสวิธา กงฺขาติ. ตตฺถ อโหสึ นุ โข, น นุ โข อโหสินฺติ อิมินา ปททฺวเยน อตีตกาเล อตฺตโน อตฺถิ นตฺถิภาเว กงฺขติ. สเจ อตฺถิ, กึ นุ โข อโหสินฺติ กงฺขติ. เกนจิ เหตุนา ปจฺจเยน วา อโหสึ. เกนจิ อิทฺธิมนฺเตน วา นิมฺมิโต อโหสึ. อเหตุ อปจฺจยา วา อนิมฺมิโต วา สยํชาโต อโหสินฺติ อตฺโถ. ยทิ เตสุปกาเรสุ อญฺญตเรน อโหสึ. กถํ นุ โข อโหสึ. อปาทโกวา อโหสึ. ทฺวิปาทโก วา. จตุปฺปาทโกวา. พหุปฺปาทโกวา. รูปีวา. อรูปีวา. สญฺญีวา. อสญฺญีวา อิจฺจาทิ. อถ เตสุ อปาทกาทีสุ อญฺญตโร อหํ อโหสึ. กึ หุตฺวา กึ อโหสึ. ปถมภเว กึ หุตฺวา ทุตีย ภวาทีสุ กึ อโหสินฺติ อิทํ ภวปรมฺปราวเสน วุตฺตํ. เอสนโย อปรนฺเตปิ. ปจฺจุปฺปนฺเน ‘‘อหํ นุ โข สฺมิ, โน นุ โข สฺมี’’ติ ยถา ขุทฺทกวตฺถุ วิภงฺเค อฏฺฐสตตณฺหาวิจริเตสุ. สตสฺมีติ โหติ. สีตสฺมีติ โหตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘สตสฺมี’’ติ อหํ สสฺสโต วา ภวามิ. ‘‘สีตสฺมี’’ติ อหํ อุจฺฉินฺโนวา ภวามีติ อตฺโถ. ยถา จ. อตฺถีติ โข เอโก อนฺโต. นตฺถีติ โข ทุตีโย อนฺโตติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อตฺถี’’ติ อตฺตานาม ภวาภเวสุ นิจฺจกาลํ อตฺถิ. ‘‘นตฺถี’’ติ ตถา นตฺถิ, อุจฺฉิชฺชติ. น โหติ ปรมฺมรณาติ อตฺโถ. ตถา อิธาปิ อหํ นุ โข สฺมิ. โน นุ โข สฺมีติ กงฺขติ. ตตฺถ ‘‘อหํ นุ โขสฺมี’’ติ อยํ อหํ นาม ภวาภเวสุ นิจฺจกาลํ อสฺมิ นุ โข, มม อตฺตานาม สสฺสโต หุตฺวา สพฺพกาลํ อตฺถิ นุ โขติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โน นุ โข สฺมี’’ติ ตถา โน อสฺมิ นุ โข. มม อตฺตา ตถา นตฺถิ นุ โขติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ภวาภเวสู’’ติ ปวตฺเตปิ ปจฺจุปฺปนฺเน วตฺตมานํ อตฺตานํ คเหตฺวา ปวตฺตา ปจฺจุปฺปนฺเน สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กึ นุ โข สฺมี’’ติ อหํ นาม สนฺโต ชาโต กึ นุ โข อสฺมิ. เกนจิ เหตุนา ปจฺจเยน วา อสฺมิ นุ โข. เกนจิ อิทฺธิมนฺเตน วา นิมฺมิโต ภวามิ นุ โข. อุทาหุ อเหตุ อปจฺจยา วา [Pg.298] เกนจิ อนิมฺมิโต วา สยํ นุ โข ภวามิ นุ โขติ อตฺโถ. ‘‘กถํ นุ โข สฺมี’’ติ เอตฺถ ปน อปทาทีหิ อโยเชตฺวา อหํ นุ โข กึ โคตฺโต ภวามิ. โคตมโคตฺโต วา วาเสฏฺฐ โคตฺโต วา ติอาทินา โยเชตพฺพํ. อาทิ กปฺปกาเล ตานิ โคตฺตานิ เอตรหิ สมฺเภทํ คจฺฉนฺติ. ตสฺมา เตสุ กงฺขนฺโต กงฺขติเยว. ‘‘อหํ กุโต อาคโต’’ติ อหํ อตีเต กุโตภวโต อาคโต อสฺมิ. ‘‘โสกุหึคามี ภวิสฺสามี’’ติ โส อหํ อายตึ ภเว กุหึ คามิโก ภวิสฺสามีติ กงฺขติ. ‘‘กงฺขาย อติกฺกโม’’ติ โส ภิกฺขุ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท อวิชฺชาทิกํ อตีตเหตุ ปญฺจกํ ปสฺสนฺโต ตสฺมึภเว สพฺพํปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปสฺสติเยว. เอวํ ปสฺสนฺโต น ตตฺถ อหํ นาม โกจิ อตฺถิ, ยํ ปฏิจฺจ อตีต วิสยา ปญฺจวิธา กงฺขา อุปฺปชฺชติ. ธมฺม มตฺตเมว ตตฺถ อตฺถีติ เอวํ อตีเต กงฺขา วตฺถุสฺส อภาวทสฺสเนน ปญฺจวิธาย กงฺขาย อติกฺกโม โหติ. นนุ ตถา ปสฺสนฺตสฺสปิ กถํ นุ โข สฺมิ, กึ หุตฺวา กึ อโหสึ นุ โขติ อยํ กงฺขา อตฺถิเยว. ตถา ปสฺสนฺโตปิ หิ วินา ปุพฺเพนิวาสญฺญาเณน อตีเต ภเว อหํ ทฺวิปาทโก อโหสินฺติวา จตุปฺปาทโก อโหสินฺติ วา ตโต จุโต อสุกภเว อุปฺปนฺโนติ วา น ชานาติ น ปสฺสตีติ. วุจฺจเต. สา ปน กงฺขา ธมฺม มตฺตปฺปวตฺติ ทสฺสนโต ปฏฺฐาย อนฺตรายิก กงฺขา น โหติ. วิจิกิจฺฉา ปฏิรูปิกา เอว. สา หิ อริยานํปิ ลพฺภติ เยวาติ. ตถา อนาคเต ผลปญฺจกํ ปสฺสนฺโต อปรนฺเต ปญฺจวิธํ กงฺขํ อติกฺกมติ. ปจฺจุปฺปนฺเน ผลปญฺจกญฺจ เหตุปญฺจกญฺจ ปสฺสนฺโต ปจฺจุปฺปนฺเน กงฺขา ฉกฺกํ อติกฺกมติ. เสสํ สพฺพํ ปุพฺพนฺเต วุตฺตนยเมวาติ. อฏฺฐวิธาย กงฺขาย อติกฺกมเน ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมปฺปฏิโลมํ ปสฺสนฺโต เทสนา ธมฺเม จ โลกุตฺตร ธมฺเมสุ จ กงฺขํ อติกฺกมติ. ธมฺเม กงฺขาติกฺกมเนน สเหว เทเสนฺเต สตฺถริ จ, ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปนฺเน สงฺเฆ จ, ตีสุ สิกฺขาสุ จ, ยถาวุตฺเต ปุพฺพนฺเต จ, อปรนฺเต จ, ปุพฺพนฺตา ปรนฺเตสุ จ, ปฏิจฺจสมุปฺปาเทน สห ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ จ สพฺพํ กงฺขํ อติกฺกมติเยว. เตนาห ‘‘สภาว [Pg.299] ธมฺมปฺปวตฺติยา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘สภาวธมฺมปฺปวตฺติยา จา’’ติ ปจฺจยปรมฺปราวเสน สภาวธมฺมานํ ปรมฺปรปฺปวตฺติยา จ. ธมฺมสุ ธมฺมตา นาม เทสนา ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตาทิภาเวน สุนฺทร ธมฺมตา. อนวชฺชธมฺมตา. พุทฺธสุพุทฺธตา นาม ตํ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส พุทฺธสฺส สพฺพญฺญุพุทฺธตา.

“依业、心、时节、食”，此处的‘k’是依连音而增补。意思是：依业，依心，依时节，依食。‘相应诸缘的和合’是其分析。“异转”是指以其他方式的运转。“因集缘”是指因缘和集缘。生缘被称为因缘，助缘被称为集缘。“业转”是指从业产生的运转。“异熟转”是指从异熟产生的运转。一个有情在无始的轮回中流转时，既有色身也有名身。除此之外，没有其他所谓的自性存在。在五蕴有中流转的有情，色身和名身一同运转。在无想有情中流转的有情，只有色身运转，在那里它被算作一个有情。在无色界中流转的有情，只有名身运转，在那里它也被算作一个有情。“算作”的意思是，这仅仅是一种概念施设。在这些身中，色身的死和结生之间没有相互的无间缘性。在每一生中，它都作为一个个体存在，死亡时就毁坏了。色相续被切断。与结生色一起的因果相续不再进行。但在名身中，死和结生之间有相互的无间缘性。死亡时名相续不会被切断，与结生名一起的因果相续会继续进行。于此，一位通晓缘起的比丘，安住于缘起智，当他观察一个有情在一生中的流转时，他看不到所谓的有情，看不到所谓的补特伽罗，看不到‘我’，也看不到‘他人’。他看不到‘我过去曾存在’，看不到‘我于现在存在’，也看不到‘我未来将存在’。他反而只见到依‘无明缘行，行缘识’等方法，名色诸法的因果系列无间断地流转。当观察一生中的流转时，这个有情在无始轮回的无量诸有中的流转也被视为‘那里也是如此，那里也是如此’。那时，他的十六种疑惑就被舍断了。为了显示此义，才说了“在无始的轮回中”等。什么是十六种疑惑呢？“我于过去世存在吗？我于过去世不存在吗？我于过去世是什么？我于过去世是怎样的？我于过去世，曾是什么而变成什么？”像这样，关于过去有五种疑惑。“我于未来世将存在吗？我于未来世将不存在吗？我于未来世将是什么？我于未来世将是怎样的？我于未来世，将是什么而变成什么？”像这样，关于未来有五种疑惑。“我存在吗？我不存在吗？我是什么？我如何存在？我这个有情从何而来？我将去往何处？”像这样，关于现在有六种疑惑。这些是十六种疑惑。于此，“我于过去世存在吗？我于过去世不存在吗？”通过这两句，他怀疑自己在过去是存在还是不存在。如果存在，就怀疑“我于过去世是什么？”意思是：“我是由某个因缘而有，还是被某个有神通力者所造，还是无因无缘、非被创造而自生的？”如果我是由这些方式中的一种而有，“我于过去世是怎样的？”是无足的，还是二足的，还是四足的，还是多足的？是色界的，还是无色界的？是有想的，还是无想的？等等。如果我是无足等中的一种，“我于过去世，曾是什么而变成什么？”这是就存在的相续而说，即：“在第一个存在中是什么，在第二个存在等中又变成了什么？”这个方法也适用于未来。在现在，“我存在吗？我不存在吗？”就像在《小事分别》(Khuddakavatthuvibhaṅga)的一百零八种爱行中所说：“有‘我是常’，有‘我是断’。”于此，“我是常”意为“我是永恒的”；“我是断”意为“我是会断灭的”。又如所说：“‘有’是一边，‘无’是第二边。”于此，“有”意为所谓的“我”在各种存在中恒常存在；“无”意为没有这样的“我”，它会断灭，死后不复存在。同样，于此他也怀疑“我存在吗？我不存在吗？”于此，“我存在吗？”是说：这个所谓的“我”在各种存在中恒常存在吗？我所谓的“我”是永恒的，一直都存在吗？“我不存在吗？”意为：我不是那样存在的吗？我所谓的“我”不是那样存在的吗？此处，“在各种存在中”应理解为：由于把握了在轮回中正进行着的现在中的自我，它被包含在“现在”中。“我是什么？”意为：我作为一个存在出生了，我是什么呢？我是由某个因缘而有吗？我是被某个有神通力者所造吗？还是无因无缘、非被某者所造而自生的呢？“我如何存在？”于此，不应与无足等相联系，而应与“我是什么种姓”相联系，比如是乔达摩(Gotama)种姓，还是婆悉吒(Vāseṭṭha)种姓等等。在劫初时期的那些种姓，如今已混杂，因此怀疑者对此自然会怀疑。“我从何而来？”即我过去从哪个存在而来。“我将去往何处？”即我未来将去往哪个地方。“疑惑的超越”：那位比丘观察缘起中无明等过去五因，他就在那一有中见到全部的缘起。如此观察时，他不见有任何所谓的“我”存在，缘之而生起关于过去的五种疑惑。那里只有法而已。这样，通过见到过去没有疑惑的所缘(vatthu)，就超越了五种疑惑。但即使是这样观察的人，难道没有“我于过去世是怎样的？我于过去世曾是什么而变成什么呢？”这样的疑惑吗？因为这样观察的人，若无宿住智，是不知道、也看不到自己在过去世是二足还是四足，或从彼处死后生于某处的。答：然而，那种疑惑从了知“只是法的流转”开始，就不再是障碍性的疑惑，而只是与疑相似。它确实也存在于圣者之中。同样，通过观察未来的五果，他超越了关于未来的五种疑惑。通过观察现在的五果和五因，他超越了关于现在的六种疑惑。其余的都如前述关于过去的方法。在超越八种疑惑时，通过顺逆观察缘起，他超越了对于教法和出世间法的疑惑。随着对法的疑惑的超越，他确实也超越了对于说法者导师、对于如教导而行道的僧团、对于三学、对于如前所述的过去、未来、过去与未来、以及对于缘起和缘生法的一切疑惑。因此说“由自性法的流转”等。于此，“由自性法的流转”即由缘的系列，自性法系列的流转。“法中的法性”即教法以其善说等特性而具有的善妙法性、无过失法性。“佛的善觉性”即宣说此法的佛陀的遍知觉性。

ปริยุฏฺฐิตานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ วิกฺขมฺภนํ นาม เหฏฺฐา ธมฺมววตฺถาน วเสน ปจฺจยปริคฺคหวเสน จ สิชฺฌติ. วิปสฺสนา กมฺมํ ปน อนุสยภูตานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ สลฺลิขนตฺถาย กรียตีติ วุตฺตํ ‘‘อนุสย สมูหนนตฺถญฺจา’’ติอาทิ. ‘‘ตตฺถ ปนา’’ติ ตสฺมึ ปฏิสมฺภิทา มคฺเค ปน. วิภตฺเตสูติ ปาฐเสโส. ‘‘ยสฺสา’’ติ โยคี ปุคฺคลสฺส. ‘‘ยํ ทูเร สนฺติเกวา’’ติ ยํ ทูเร ปวตฺตํ รูปํ วา, สนฺติเก ปวตฺตํ รูปํวาติ ปาฐเสโส. ‘‘ตทตฺถสฺส ปนา’’ติ สมฺมสิตธมฺมุทฺธารตฺถสฺส. ‘‘ญาเณน ทฬฺหํ คเหตฺวา’’ติ ธมฺมววตฺถานญฺญาเณน สุฏฺฐุวิภูตํ กตฺวาติ อธิปฺปาโย. อิทานิ ยํ ยํ ทฬฺหํ คเหตพฺพํ. ตํ ตํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ปุน ทฬฺหํ คหิตสฺส รูปสฺส อนิจฺจลกฺขณํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา จ กฺริยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘นสฺสนฺตี’’ติ ภิชฺชนฺติ. อนิจฺจตํ คจฺฉนฺติ. ‘‘วิตฺถมฺภน กฺริยา’’ติ เอตฺถ วิวิเธน ถมฺภนํ วิตฺถมฺภนํ. นานาทิสาภิมุขวเสน ถมฺภนํ วหนนฺติ อตฺโถ. ‘‘อิมาสญฺจา’’ติ จตุนฺนํ มหาภูตานญฺจ. วิสุํ วิสุนฺติ วุตฺตตฺตา ตาสํ อญฺญมญฺญญฺจ สหชาเตสุ คหณํ สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘อาปาทีนํ’’ติ. อาปาทีนํ เสสมหาภูตานญฺจาติ อตฺโถ. สนฺตติยา สรีรานิ สนฺตติ สรีรานิ. ‘‘ตถา ตถา กปฺเปตฺวา’’ติ รูปธมฺมานํ สนฺตติ ปริวตฺติ นาม อภิกฺกมนฺตสฺส เอวํ ภเวยฺย, ปฏิกฺกมนฺตสฺส เอวํ ภเวยฺย, ตถา สมิญฺชนฺตสฺส ปสาเรนฺตสฺสาติอาทินา ปริกปฺเปตฺวา. ‘‘เสสขนฺเธสุปิ ตํ ตํ สนฺตติ นานตฺตํ’’ติ เวทนากฺขนฺเธ ตาว กาเย กายิกสุขสนฺตติ ทุกฺขสนฺตตีนํ นานตฺตํ. จิตฺเต โสมนสฺส โทมนสฺส สนฺตตีนํ. อุเปกฺขา สนฺตติ ปน อวิภูตา โหติ. กปฺเปตฺวา คเหตพฺพา. ยทา จิตฺเต โสมนสฺส โทมนสฺสานิ น สนฺทิสฺสนฺติ, ตทา อิทานิ อุเปกฺขา เม เวทนา ปวตฺตตีติ วา, ยทา ตานิ สนฺทิสฺสนฺติ[Pg.300], ตทา สา นิรุชฺฌตีติ วา เอวํ ตกฺเกตฺวา สมฺมสิตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. สญฺญากฺขนฺเธ รูปสญฺญาสทฺทสญฺญาทีนํ วเสน. สงฺขารกฺขนฺเธ รูปสญฺเจตนา สทฺทสญฺเจตนาทีนํ วเสน, นานาวิตกฺก วิจาราทีนํ วเสน, โลภาโลภ โทสาโทส โมหาโมหาทีนํ วเสน จ. วิญฺญาณกฺขนฺเธ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ, กุสลา กุสลวิญฺญาณาทีนญฺจ วเสน สนฺตติ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ. วิสฺสาสํ กโรตีติ วตฺวา ตทตฺถํ วิวรติ ‘‘เอตํ เม’’ติอาทินา. ตตฺถ ตโยวิสฺสาสา ตณฺหาวิสฺสาโส, มานวิสฺสาโส, ทิฏฺฐิวิสฺสาโส. ตตฺถ เอตํ มมาติ ตณฺหาวิสฺสาโส. เอโสหมสฺมีติ มานวิสฺสาโส. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิวิสฺสาโส. ‘‘ปริหรตี’’ติ ภวาภเวสุ ปริคฺคเหตฺวา หรติ วหติ. ‘‘ปรมชฺฌตฺตภาเวนา’’ติ ปธานอชฺฌตฺตภาเวน. อชฺฌตฺตสารภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปริคฺคหิโต’’ติ เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิปริคฺคเหน ปริคฺคหิโต. ตโย หิ ปริคฺคหา ตณฺหา ปริคฺคโห, มานปริคฺคโห, ทิฏฺฐิปริคฺคโหติ. วเส สพฺพโส วตฺตนฺโต นาม เกวลํ วสายตฺตวุตฺติโก เอว สิยา, น ปจฺจยายตฺตวุตฺติโกติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถาวุตฺเตหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ยถาวุตฺเตหี’’ติ สพฺพสงฺคเห วุตฺตปฺปกาเรหิ กมฺมาภิสงฺขรณาทีหิ. ‘‘ตถาปริคฺคเหตพฺโพ’’ติ เอโส เม อตฺตาติ เอวํ ปรมชฺฌตฺตภาเวน ปริคฺคเหตพฺโพ. ตถา หิ โย อตฺตโน วเสน วตฺตติ, ตสฺมึ อตฺตโน สามิภาโว นตฺถิ. ยสฺมิญฺจ สามิภาโว นตฺถิ, ตสฺมึ รูปาทิเก ธมฺเม อตฺตานํ สามิกํ กตฺวา เอโส มม อตฺตาติ ปริคฺคโห นาม มิจฺฉา เอว. ตถา โย จ ขณิก ธมฺโม โหติ, ขเณ ขเณ ภิชฺชติ, ตํ รูปาทิกํ ขนฺธปญฺจกํ อตฺตโน สารํ กตฺวา ตถา ปริคฺคโหปิ มิจฺฉา เอว. เอตฺถ จ ‘‘มิจฺฉา เอวา’’ติ ปรมตฺถ สจฺจํ ปตฺวา มิจฺฉา เอว. วิปลฺลาโส เอวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘สุขํ วิทฺธํเสตี’’ติ กายิกสุขญฺจ เจตสิก สุขญฺจ วิทฺธํเสติ. วินาเสติ. ‘‘นานาทุกฺขํ ชเนตี’’ติ กายิกทุกฺขญฺจ เจตสิก ทุกฺขญฺจ ชเนติ อุปฺปาเทติ. ‘‘อิทญฺจ รูปํ เอทิสเมว โหตี’’ติ กถํ โหติ. มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตานํ สตฺตานํ ยถาปวตฺตํ [Pg.301] มนุสฺส สุขํ วิทฺธํเสติ, ชิณฺณภินฺนภาวํ ปาเปติ, นานาทุกฺขํ ชเนติ. สยํ อปายตฺตภาวํ คเหตฺวา เตสํ นานาอปาย ทุกฺขํ ชเนติ. ตถา เทวตฺตภาเว สกฺกตฺตภาเว พฺรหฺมตฺตภาเว ฐิตานนฺติอาทินา วตฺตพฺพํ. ตถา มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตานํ นานาวิปริณาม กิจฺเจหิ ยถาปวตฺตํ สุขํ วิทฺธํเสติ, นานาปจฺจยาภิสงฺขรณกิจฺเจหิ นานาทุกฺขํ ชเนติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิทญฺจ รูปํ เอทิสเมวา’’ติ. ‘‘สาโรนาม ถามพลวิเสโส วุจฺจตี’’ติ เอเตน ถามพลวิเสเสน สมฺปนฺนํ วตฺถุํปิ สงฺคณฺหาติ. ‘‘อสารกฏฺเฐนา’’ติ เอตฺถ สาโร เอว สารกํ, น สารกํ อสารกนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘รูปํ ปน สยํปิ เอวรูโป สาโร น โหตี’’ติ วุตฺตํ. สตฺตานํ อตฺตสาโร ชีวสาโร น โหตีติ อตฺโถ. นตฺถิ สาโร เอตสฺสาติ อสารกนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘น จ เอวรูเปน สาเรน ยุตฺตํ’’ติ วุตฺตํ. อตฺตสาเรน ชีวสาเรน สํยุตฺตํ โหตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุริโม อตฺโถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิทํ สนฺธาย วุตฺโต. ปจฺฉิโม รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํติ อิมานิ สนฺธาย วุตฺโต. เอเตน อสารกฏฺเฐนาติ อสารภาเวน, อสารยุตฺตภาเวน วาติ จ. อนตฺตาติ เอตฺถปิ น อตฺตา อนตฺตา, นตฺถิ อตฺตา เอตสฺสาติ วา อนตฺตาติ จ ทฺวิธา อตฺโถ สิชฺฌติ. ‘‘ยญฺจา’’ติ ยญฺจ รูปํ. ‘‘ปีเฬตี’’ติ ตํ สมงฺคี ปุคฺคลํ ปีเฬติ. เอเตน อนตฺตภาเว สิทฺเธ ทุกฺขภาโวปิ สิทฺโธติ ทสฺเสติ. ‘‘ติณฺณํ วยานํ วเสน อทฺธาเภโท โยเชตพฺโพ’’ติ ปถมวเย ปวตฺตํ รูปํ ทุตียวยํ น ปาปุณาติ, ปถมวเย เอว นิรุชฺฌตีติอาทินา อทฺธาปจฺจุปฺปนฺเน อนฺโตคธเภโท โยเชตพฺโพ. ‘‘สภาเคกสนฺตานวเสนา’’ติ สภาคานํ ธมฺมานํ สภาคฏฺเฐน เอกีภูตา สนฺตติ สภาเคกสนฺตติ. ‘‘สภาคานํ ธมฺมานํ’’ติ จ จิตฺตเชสุตาว นิรนฺตรปฺปวตฺเตน โลภสมฺปยุตฺตจิตฺเตน สหชาตา รูปธมฺมา สภาครูปธมฺมา นาม. ตถา นาม ธมฺมา จ. เอวํ โทสสมฺปยุตฺตาทีสุปิ. อุตุเชสุ นิรนฺตรปฺปวตฺเตน สีตอุตุนา สมุฏฺฐิตา รูปธมฺมา สภาครูป ธมฺมา นาม. ตถา อุณฺหอุตุนา สมุฏฺฐิตา. เอสนโย อาหารเชสุปีติ [Pg.302] เอวํ สภาเคกสนฺตติวเสน. ‘‘สมฺปาปุณิตุํ’’ติ ญาเณน สมฺปาปุณิตุํ. ‘‘อทฺธาสนฺตติวเสนา’’ติ เอตฺถ สนฺตติวเสน สมฺมสนํ วิเสสโต อธิปฺเปตํ. เอวญฺจ กตฺวา เหฏฺฐา อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติ ปเท จตุนฺนํ มหาภูตานํ สนฺตติ วิภาคนโย สุฏฺฐุ ทสฺสิโตติ. ‘‘อนิจฺจลกฺขณ ทสฺสนเมว ปธานํ’’ติ อิมสฺมึ ญาเณปิ อุทยพฺพยญฺญาเณปิ ภงฺคญฺญาเณปิ อนิจฺจลกฺขณ ทสฺสนเมว ปธานํ. ภยญฺญาเณ จ อาทีนวญฺญาเณ จ นิพฺพิทาญาเณ จ ทุกฺขลกฺขณ ทสฺสนํ ปธานํ. อุปริ จตูสุ ญาเณสุ อนตฺตลกฺขณ ทสฺสนํ ปธานนฺติ. ‘‘สมุทิเตสู’’ติ อญฺญมญฺญํ อวินาภาวสหายภาเวน สมุปฺปนฺเนสุ. อิทญฺจ อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย. ตณฺหาสมุทยา อุปาทาน สมุทโย. อาหาร สมุทยา รูปสมุทโยติ ปาฬิวเสน วุตฺตํ. อปฺปหีน วเสนาติ ปาฬิปเท ปน อวิชฺชา ตณฺหา ทิฏฺฐานุสยานํ อปฺปหีนฏฺเฐน สนฺตาเน วิชฺชมานตา เอว ปมาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สมุเทนฺตี’’ติ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย เอกโต อุเทนฺติ. อุปรูปริ เอนฺติ. อาคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. เอกภวภาเวน ปาตุพฺภวนฺตีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยาวมรณกาลา’’ติอาทึ. ‘‘ปสวนฺตี’’ติ ปวฑฺฒมานา สวนฺติ, ปวตฺตนฺติ, สนฺทนฺติ. ‘‘เตสุ ปนา’’ติ อวิชฺชา ตณฺหุปาทาน กมฺเมสุ. ‘‘นิรุชฺฌนฺตี’’ติ ตสฺมึภเว เอว นิรุชฺฌนฺติ. ตสฺมึ ภเว นิโรโธ นาม ภวนฺตเร ปุน อนุปฺปาโท เยวาติ วุตฺตํ ‘‘ภวนฺตเร’’ติอาทิ. ‘‘ตํ สนฺตติยํ’’ติ ตสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺน ภเวติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปุน อนุปฺปาทสงฺขาตํ นิโรธํ’’ติ สนฺตติ นิโรโธ นาม วุตฺโต. น นิพฺพาน นิโรโธ. เอตาหิ ปจฺจเย สติ, ภวนฺตเร อุปฺปชฺชีสฺสนฺติ เยวาติ. อิทานิ ยถาปวตฺต สนฺตตีสุ ปริยาปนฺนานํ สพฺพปจฺฉิมานํ นามรูปานํ ขณิกนิโรธวเสน อตฺถํ วทนฺโต ‘‘ยถาปวตฺต สนฺตติโย วา ฉิชฺชนฺติ ภิชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อุทยพฺพยํ สมนุปสฺสนฺตสฺส จา’’ติ เอตฺถ กตโม อุทโย นาม, กตโม วโย นาม, กถญฺจ ตทุภยํ สมนุปสฺสตีติ อาห ‘‘อุทยพฺพยํ ปสฺสนฺตสฺสาติ เอตฺถ ยถา นามา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ตโม ขนฺโธ’’ติ ตโมราสิ. ‘‘เวตี’’ติ วิคจฺฉติ. อนฺตร ธายติ[Pg.303].‘‘อุทโย’’ติ อุปฺปาโท เจว วฑฺฒิ จ. ‘‘วโย’’ติ วิคมนํ, อนฺตรธานํ. ‘‘นานาปโยควเสนวา’’ติ สมิญฺชนปฺปสารณาทิ นานาปโยควเสน วา. อุทยปกฺขานํ นานาสนฺตตีนํ อุทยญฺจ อุทยโต. วยปกฺขานํ นานาสนฺตตีนํ วยญฺจ วยโตติ โยชนา.

对已缠绕的邪见与疑惑的镇伏，是依下文的法确立(dhammavavatthāna)与缘把握(paccayapariggaha)而成就。而观(vipassanā)业，是为了削减已成随眠的邪见与疑惑而修习，故说“以及为了根除随眠”等。“于其中”是指于《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中。“于已分别中”是文句的省略。“为谁”是指为瑜伽行者(yogī puggala)。“彼远处或近处”是“于远处转起的色，或于近处转起的色”的文句省略。“为其义”是指为抉择所思察的法。“以智强固地把握”的意趣是：以法确立智使其非常明了。现在，为了从自性上显示那些应当被强固把握的法，而说“于其中”等。再者，为了显示已被强固把握的色的无常相，而说“而彼作用”等。“消逝”是指它们被破坏，它们达到无常。“支撑作用”：于此，以各种方式支撑为“支撑”。意思是朝向不同方向支撑、承载。“以及此等”是指以及四种大种(mahābhūta)。因为说到“各别、各别”，所以说“水等”，意即在俱生法中，它们相互间的把握是可能的。意思是水等其余大种。相续的身即是相续身。“如是如是设想”是指，通过“前进时应如是，后退时应如是，以及屈、伸时应如是”等方式，来构想色法的相续转变。“于其余诸蕴中，亦有彼彼相续的差异”：首先，于受蕴中，在身有身乐相续与身苦相续的差异，在心有喜悦相续与忧愁相续。而舍相续则不显现，应通过构想来把握。当心中不现起喜悦与忧愁时，应思察：“现在我的舍受正在转起”；或者当它们现起时，应思察：“它已息灭”，应如是推断而思察。于想蕴中，通过色想、声想等。于行蕴中，通过色思、声思等，通过各种寻、伺等，以及通过贪、无贪，嗔、无嗔，痴、无痴等。于识蕴中，通过眼识等，以及善、不善识等，当知晓相续的差异。说了“产生信赖”后，以“此是我的”等来阐明其义。于此有三种信赖：爱信赖、慢信赖、见信赖。其中，“此是我的”是爱信赖；“我是此”是慢信赖；“此是我的我”是见信赖。“携带”是指在各种有中执取而携带、运载。“以最高的内在性”是指以首要的内在性。意即：以内在的本质。“被执取”是指以“此是我的我”的见执而被执取。确实有三种执取：爱执取、慢执取、见执取。“完全随自在力而转”是指，它应是唯独依赖自在力的，而非依赖诸缘的。为了显示此义，而说“如前所述”等。于此，“如前所述”是指在《摄阿毗达摩义论》(Abhidhammatthasaṅgaha)中所说的业行等类型。“应如是执取”是指应以“此是我的我”这样最高的内在性来执取。确实，凡是不随自己意愿而转的，对自己就没有主宰权。而在没有主宰权的事物中，将自己当作色等法的主人，而执取“此是我的我”，这确实是错误的。同样，凡是刹那的法，刹那刹那地坏灭，将那色等五蕴当作自己的核心，这样的执取也确实是错误的。于此，“确实是错误”是指，就胜义谛而言确实是错误。意即：确实是颠倒(vipallāsa)。“毁坏乐”是指毁坏身乐与心乐，即消灭。“产生种种苦”是指产生、生起身苦与心苦。“而此色也是如此”是怎样的呢？对于处于人有中的众生，它毁坏其随之转起的人乐，使其达到衰老、毁坏的状态，产生种种苦。它自身取了恶趣的状态后，为他们产生种种恶趣的苦。同样，应说对于处于天有、帝释有、梵天有中的众生等。又，对于处于人有中的众生，它以种种变易之事毁坏其随之转起的乐，以种种缘的造作之事产生种种苦。因此说“而此色也是如此”。“核心是说一种特别的坚固力”：以此，它也包含了具足此特别坚固力的事物。“以无核心义”：于此，针对“核心即是‘有核心’，非核心即是‘无核心’”此义，而说“但色自身并非如此的核心”。意思是，它不是众生的我核心、命核心。针对“此中无核心，故为‘无核心者’”此义，而说“亦不与如此的核心相应”。意思是，它不与我核心、命核心相应。其中，前一个意思，是针对“视色为我”而说；后一个意思，是针对“（视）我为有色者，或于我中有色，或于色中有我”这些而说。以此，“以无核心义”即是“以无核心的状态，或以不与核心相应的状态”。“无我”：于此，“非我，故为无我”，或“此中无我，故为无我”，这两种意思都能成立。“以及凡”是指以及凡是色。“逼迫”是指逼迫具足它的个人(puggala)。以此显示：当无我性成立时，苦性也成立了。“应依三个年龄阶段而应用时段的划分”：应通过“于第一年龄阶段转起的色，不达到第二年龄阶段，就在第一年龄阶段息灭”等方式，来应用包含在当下时段中的划分。“以同类单一相续”：诸同类法以同类义而成为一的相续，即是同类单一相续。“诸同类法”：在心生法中，与无间转起的贪相应心俱生的色法，名为同类色法；名法也是如此。在嗔相应等中也是这样。在时节生法中，由无间转起的寒冷时节所生起的色法，名为同类色法；由炎热时节所生起的也是如此。此理亦在于食生法中。如是，即是以同类单一相续。“为了达到”是指为了以智达到。“以时段相续”：于此，特别意指以相续来思察。如是，在下文“无常，以灭尽义”一句中，已善为显示四种大种的相续分别法。“见无常相是主要”：在此智中，在生灭智(udayabbayaññāṇa)中，以及在坏灭智(bhaṅgaññāṇa)中，见无常相是主要。在怖畏智(bhayaññāṇa)、过患智(ādīnavaññāṇa)与厌离智(nibbidāñāṇa)中，见苦相是主要。在上面的四种智中，见无我相是主要。“于已集起者”是指相互以不相离的伴侣状态而共同生起者。此乃依圣典而说：“由无明集而有色集，由爱集而有取集，由食集而有色集。”“以未断除故”：但在圣典句中，当知，以无明、爱、见诸随眠未断除义，它们存在于相续中，这本身就是标准。“集起”是指从结生(paṭisandhi)开始一同生起。意思是，它们相继而来、到来。意趣是：它们以一有的状态而出现。因此他说“乃至死时”等。“流出”是指它们增长着而流、转起、流淌。“但于彼等中”是指于无明、爱、取、业中。“息灭”是指就在那一有中息灭。于那一有中的息灭，即是在另一有中不再生起，因此说“于另一有中”等。“于彼相续中”意即：于彼现在有中。“名为不再生起的息灭”是指名为相续的息灭，而非涅槃的息灭。因为当有这些缘时，它们必将于另一有中生起。现在，说着包含在随转相续中的所有最后的名色的刹那息灭义，而说“或者随转的诸相续被切断、被破坏”。“以及于随观生灭者”：于此，什么是生，什么是灭，以及如何随观此二者？对此，他说“于见生灭者，于此，譬如”等。于此，“黑暗蕴”是指黑暗堆。“消散”是指离去、消失。“生”是指生起与增长。“灭”是指离去、消失。“或以种种努力故”是指或以屈、伸等种种努力故。其结合应是：生起方面的种种相续的生，视为生；坏灭方面的种种相续的灭，视为灭。

โพชฺฌงฺค ธมฺเมหิ สมฺปนฺนตฺตา อาราเธติ อตฺตโน จิตฺตํติ อารทฺโธ. ตุฏฺฐจิตฺโตติ อตฺโถ. วิปสฺสตีติ วิปสฺสโก. อารทฺโธ หุตฺวา วิปสฺสโก อารทฺธวิปสฺสโก. ทุวิโธหิ วิปสฺสโก ตรุณ วิปสฺสโก จ อารทฺธ วิปสฺสโก จ. ตตฺถ ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ สุฏฺฐุ อปสฺสนฺโต ทุพฺพลวิปสฺสโก ตรุณ วิปสฺสโก นาม. ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ สุฏฺฐุ ปสฺสนฺโต วิปสฺสนา กมฺเม อาราธิต จิตฺโต พลววิปสฺสโก อารทฺธวิปสฺสโก นาม. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ.

因具足觉支之法而令自心满足，故称“精进者”(āraddho)，意即心喜足者。行观(vipassati)，故称“观者”(vipassako)。既是精进者，又是观者，故称“精进观者”(āraddhavipassako)。观者有二种：初修观者与精进观者。其中，不能善见诸蕴生灭者，是软弱的观者，名为“初修观者”。能善见诸蕴生灭，于观(vipassanā)之业上心已满足，是强力的观者，名为“精进观者”。就此而说：

[ก]

[甲]

‘สุญฺญาคาเร ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รตี โหติ, สมฺม ธมฺมํ วิปสฺสโต,ติ จ.

入于空闲处、心已寂静的比丘，当他如理审察法时，便会产生超人之乐。

[ข]

[乙]

‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ อุทยพฺพยํ;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, ปสฺสโต อุทยพฺพยํ,ติ จ.

若人活百岁，不见生与灭，不如活一日，得见生与灭。

อยมิธ อธิปฺเปโต. วิปสฺสนํ อุเปจฺจ กิเลเสนฺติ, มลีนภาวํ คเมนฺตีติ วิปสฺสนุปกฺกิเลสา. ปริพนฺธนฺติ นีวาเรนฺตีติ ปริพนฺธกาติ เหฏฺฐา วุตฺตเมว อนฺตรายิก ธมฺมานํ นามํ. ‘‘สรีโรภาโส’’ติ สกลสรีรโต นิกฺขนฺโต โอภาโส. ‘‘ปญฺจวิธา ปีตี’’ติ ขุทฺทิกา ปีติ, ขณิกา ปีติ, โอกฺกนฺติกา ปีติ, อุพฺเพคา ปีติ, ผรณา ปีตีติ. ‘‘ทุวิธา ปสฺสทฺธี’’ติ อติพลวนฺตี กายปสฺสทฺธิเจว จิตฺตปสฺสทฺธิ จ. วิปสฺสนา กมฺเม โอกปฺปนาการปฺปวตฺตา สทฺธาเอว อธิมุจฺจนฏฺเฐน อธิโมกฺโข สทฺธาธิโมกฺโข. ‘‘วีริยํ’’ติ ตสฺมึ กมฺเม อนิกฺขิตฺตธุรํ ปคฺคหิตสีสํ วีริยํ. ‘‘สุขํ’’ติ จิตฺตสุขํ. เตนาห ‘‘โสมนสฺสํ’’ติ. ‘‘วิปสฺสนาญาณํ’’ติ อินฺทวิสฺสฏฺฐวชิรสทิสํ พลววิปสฺสนาญาณํ. ‘‘สตี’’ติ ตสฺมึ กมฺเม อปฺปมุฏฺฐา สติ. ‘‘ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา’’ติ จิตฺตสฺส [Pg.304] ลีนุทฺธจฺจาทีหิ วิสมนฺเตหิ วิมุตฺตา ตตฺรมชฺฌตฺตตาสงฺขาตา อุเปกฺขา. ‘‘อาวชฺชนุเปกฺขา’’ติ วสิภาวปตฺตา อาวชฺชนสงฺขาตา อุเปกฺขา. ‘‘อาลยํ’’ติ ตณฺหาลยํ. ‘‘กุรุมานา’’ติ กโรนฺตี. ‘‘สุขุมา ตณฺหา’’ติ กุสเลหิ มิสฺสกตฺตา อิทํ อกุสลนฺติปิ ชานิตุํ อสกฺกุเณยฺยา สุขุมตณฺหา. ‘‘น วตเม’’ติ มม น อุปฺปนฺนปุพฺโพวตาติ โยชนา. ‘‘อสฺสาทสหิตา’’ติ โอภาสาทีสุ อสฺสาทตณฺหา สหิตา. ‘‘อธิมาน วเสนา’’ติ อธิกตรํ มญฺญนาวเสน. ‘‘ตาวเทวา’’ติ นิกนฺติยา อุปฺปตฺติกฺขเณเยว. ‘‘นิกามนากาโร’’ติ อิจฺฉนากาโร. อสฺสาทนากาโร. ‘‘นิกามนสฺสวตฺถู’’ติ นิกนฺติยา วตฺถุ. ‘‘อทฺธา’’ติ เอกนฺเตน. ‘‘หนฺทา’’ติ จิตฺตวิสฺสฏฺฐกรเณ นิปาตปทํ. อิทาเนว นํ วิโสเธมิ, น จิรํ ปวตฺติตุํ ทสฺสามีติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. ‘‘เตสฺเววา’’ติ เตสุโอภาสาทีสุ เอว. อฏฺฐกถาย น สเมติ. อฏฺฐกถายํ นิกนฺติ วิกฺขมฺภนสฺส วิสุํ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. วิปสฺสนาปริปาโก นาม วิเสสนฺตรปฺปวตฺเตน ปากโฏติ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺขารุเปกฺขาภาวํ ปตฺตา’’ติอาทิมาห. วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนาภาวปตฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ทฺเว วิปสฺสนา จิตฺตานี’’ติ อุปจารานุโลมจิตฺตานิ. โส หิ วุฏฺฐานนฺติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. สงฺขาร นิมิตฺตโต วา วุฏฺฐาติ. นิพฺพานํ อารพฺภ ปวตฺติโต. ยทิ เอวํ โคตฺรภุปิ วุฏฺฐานํ นาม สิยาติ. น สิยา. มคฺคสฺส อาวชฺชนมตฺเต ฐิตตฺตา. ปฏิเวธกิจฺจสฺสจ สมฺโมห สมุจฺเฉทกิจฺจสฺส อภาวโต. ‘‘สยํ’’ติ มคฺคสงฺขาโต สยํ. ‘‘ตํ สมงฺคีปุคฺคลํ วา’’ติ เตน มคฺเคน สมงฺคีปุคฺคลํ วา. ‘‘วฏฺฏปฺปวตฺตโต จา’’ติ อายตึ ภเวสุ อปายวฏฺฏปฺปวตฺตโต วา, อฏฺฐม ภวโต ปฏฺฐาย กามสุคติ วฏฺฏปฺปวตฺตโต วา. อวสฺสํ วุฏฺฐานํ คเมติ สมฺปาเปตีติ วุฏฺฐานคามินีติ วจนตฺโถ. ‘‘อวสฺสํ วุฏฺฐานํ คจฺฉนฺตี’’ติ อิธ ฐิตานํ วุฏฺฐานโต นิวตฺติ นาม นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อิทญฺจ ปจฺเจกพุทฺธานํ พุทฺธสาวกานญฺจ วเสน ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพญฺญุ โพธิสตฺตา ปน ปุพฺพพุทฺธานํ สาสเน ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนา กมฺมํ อารภนฺตา อนุโลมญฺญาณํ อาหจฺจ ฐเปนฺตีติ อฏฺฐก ถาสุ [Pg.305] วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อาหจฺจา’’ติ อิทํ สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส มตฺถกปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อาวชฺชนฏฺฐานิยํ’’ติ ตโต ปุพฺพภาเค เกนจิ จิตฺเตน อคฺคหิเต นิพฺพานา รมฺมเณ อาวชฺชนฏฺฐานิยํ. ‘‘ตํ’’ติ โคตฺรภุญฺญาณํ. โคตฺตํ ภวติ อภิภวติ ฉินฺทตีติ โคตฺรภุ. โคตฺตํ วา อภิสมฺภุณาติ ปาปุณาตีติ โคตฺรภูติ วจนตฺโถ. กถํ ปน โคตฺรภุ จิตฺตํ โคตฺรภุญฺญาณํ ปุถุชฺชนโคตฺตํ ฉินฺทติ, อริยโคตฺตํ ปาปุณาตีติ ยุชฺเชยฺย, โสหิ ปุคฺคโล ตสฺมึขเณ ปุถุชฺชนโคตฺตปริยาปนฺโนเอวาติ. สจฺจํ. อตฺตนิ ปน ฉินฺนตฺตา สยํ ฉินฺทติ นาม. นิพฺพานสฺส จ อริยโคจรตฺตา ตํ อารมฺมณ กรณวเสน อริยโคตฺตํ ปาปุณาติ นามาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺจยสตฺติวิเสเสน อตฺตโน อนนฺตเร อริยโคตฺตํ ภาเวติ, ปาตุภาเวตีติ โคตฺรภูติปิ ยุชฺชติ. ‘‘ปริจฺฉิชฺชา’’ติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา. ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทีหิ สพฺพวิปฺผนฺทเนหิ มุญฺจิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. สมฺโมหสฺส ปหานเมว ทฏฺฐพฺพํ. น เต ธมฺเม อารมฺมณ กรณ วเสน ชานนํ. กถํ เต ธมฺเม อารมฺมณํ อกโรนฺโต มคฺโค เต ธมฺเม ปริชานาติ นามาติ. กิจฺจสิทฺธิ วเสน. โส หิ สมฺโมหํ ปชหนฺโต อารมฺมณํ กโรนฺตานิปิ หิ ปุพฺพภาคญฺญาณานิ ตปฺปหานกิจฺจสฺส อสาธกตฺตา ทุกฺข สจฺจํ ปริชานนฺตานีติ น วุจฺจนฺติ. มคฺโค ปน อารมฺมณํ อกโรนฺโตปิ ตปฺปหานกิจฺจสฺส สาธกตฺตาตํ สจฺจํ ปริชานาตีติ วุจฺจติ. กสฺมา. ตโต ปฏฺฐาย ตสฺสปุคฺคลสฺส สพฺพกาลํ ตสฺมึสจฺเจ ปริชานน กิจฺจสฺส สิทฺธตฺตา. ยถาหิ เอโก ปุริโส จกฺขุมฺหิ ปิตฺตเสมฺหาทิโทเสหิ ปลิพุทฺธตฺตา อนฺโธ โหติ. น กิญฺจิ ปสฺสติ. ยทา ปน โส เอกํ เตชวนฺตํ อญฺชนํ ลภิตฺวา จกฺขุํ อญฺชยนฺโต สพฺพรตฺตึ นิทฺทายติ. ตสฺส นิทฺทายนฺตสฺเสว จกฺขุมฺหิ สพฺพโทสา นสฺสนฺติ. จกฺขุ วิปฺปสนฺนํ โหติ. ตงฺขณโต ปฏฺฐาย โส นิทฺทายนฺโตปิ รูปานิ ปสฺสตีติ วุจฺจติ. กสฺมา, อนฺธภาววิคเมน ทสฺสนกิจฺจสฺส สิทฺธตฺตา. เอวเมวมิทํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. เอกเทเสน วา เหฏฺฐิมมคฺเคสุ, อนวเสเสน วา อรหตฺตมคฺเค. ‘‘อปจฺฉาวตฺติกํ’’ติ เอตฺถ ปจฺฉโต อาวตฺตนํ ปจฺฉาวตฺตํ. นตฺถิ ปจฺฉาวตฺตํ อสฺสาติ อปจฺฉาวตฺติกนฺติ [Pg.306] วิคฺคโห. ‘‘ปุน อนุปฺปาทธมฺมตาปตฺติวเสน นิโรธสงฺขาตํ’’ติ มคฺคกฺขเณ เอว ตานิวฏฺฏานิ ปุน อนุปฺปาทสภาวํ อาปชฺชนฺติ, นิรุชฺฌนฺติ. ตถา นิโรธสงฺขาตํ. ‘‘อุปฺปาทนสงฺขาตาย ภาวนายา’’ติ เอเตน มคฺคสฺส เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา วฑฺฒนสงฺขาตาย ภาวนาย โอกาโส นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ. อริยมคฺคํ ปฏิลาภตฺถาย ปน ปวตฺติตา ปุพฺพภาคภาวนาปิ มคฺคภาวนา เอว. สา จ อริยมคฺคํ ปตฺวา มตฺถกปตฺตา โหติ. ตสฺมา อริยมคฺโค เอว มตฺถกปตฺโต ภาวนานุตฺตโร โหตีติ อิมินาปริยาเยน วฑฺฒน สงฺขาตาย ภาวนายาติปิ ยุชฺชติเยว. อตฺตโน อนนฺตเร ปวตฺตํ อานนฺตริกํ. อานนฺตริกํ ผลํ เอตสฺสาติ วิคฺคโห. ตสฺส จ ตโตปรํ ทฺเว วา ตีณิ วา ผลจิตฺตานิ ปวตฺตนฺตีติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อปนีโต อคฺคิ เอตสฺมาติ อปนีตคฺคิโก. ‘‘นิพฺพาเปนฺโต วิยา’’ติ เอเตน ปฏิปฺปสฺสมฺภนปฺปหานกิจฺเจน มคฺคานุกุลปฺปวตฺตึ ทสฺเสติ. ‘‘เตสํ’’ติ เตสํ จกฺขูนํ. ตํ รูปํ ตสฺส ปากฏํ น ตาว โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺสา’’ติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส. ‘‘ปจฺจเวกฺขนวาเรสู’’ติ เอตฺถ ปสาทจกฺขุนา ทิฏฺเฐ ปวตฺตา อนุพนฺธก วีถิโยปิ สงฺคยฺหนฺติ.

此处的意趣是这样。因为它们在趋近观(vipassanā)时染污之，使其进入污秽的状态，故为观的随烦恼(vipassanupakkilesā)。“障碍”是说它们束缚、阻碍，这是下面所说障碍法(antarāyikā dhammā)的名称。“身光”(sarīrobhāso)即从整个身体散发出的光明。“五种喜”(pañcavidhā pītī)即小喜、刹那喜、继起喜、踊跃喜、遍满喜。“二种轻安”(duvidhā passaddhī)即非常强盛的身轻安和心轻安。在观的修行中，以确信的方式生起的信，因其有决意之义，即是胜解，是为“信胜解”(saddhādhimokkho)。“精进”(vīriyaṃ)即于此修行中不舍重担、奋力向前的精进。“乐”(sukhaṃ)即心乐，因此说为“悦意”(somanassaṃ)。“观智”(vipassanāñāṇaṃ)是指如帝释天所投掷的金刚杵一般强而有力的观智。“念”(satī)即于此修行中不忘失的念。“行舍”(tatramajjhattupekkhā)即心脱离了沉滞、掉举等不平等的干扰，安住于中舍的状态。“转向舍”(āvajjanupekkhā)即已达自在的转向舍。“执著”(ālayaṃ)即指渴爱。“行作”(kurumānā)即造作(karontī)。“微细爱”(sukhumā taṇhā)是说因与善法相混杂，以致无法了知“此为不善”的微细渴爱。“未曾有”(na vata me)的句式是：“于我未曾生起过”。“与味俱”(assādasahitā)即与光明等中的味爱俱行。“以增上慢”(adhimānavasena)即以认为更优越的方式。“就在那时”(tāvadeva)即就在渴求生起的那一刹那。“希求相”(nikāmanākāro)即意欲之相、品味之相。“希求之境”(nikāmanassavatthū)即渴求的对象。“诚然”(addhā)即断然。“且”(handa)是用于表达决心时的虚词，它表明此意：“我现在就要净化它，不让它长久持续下去”。“于彼等”(tesveva)即于光明等之中。这与义注不一致，其意是说，在义注中，对于渴求的镇伏是分别论述的。为显示观的成熟是通过一种特殊的进展而变得明显，故说“达到行舍的状态”(saṅkhārupekkhābhāvaṃ pattā)等。这是说，已达到导向出离之观的状态。“两种观心”(dve vipassanācittāni)即近行心与随顺心。后者被称为“出离”(vuṭṭhāna)，此为其关联。它从诸行之相出离，因为它缘取涅槃而转起。若如此，种姓智(gotrabhūñāṇa)是否也应称为“出离”？不应如此。因为它仅住于向道转向的阶段，并且没有穿透实相与根除痴的作用。“自”(sayaṃ)即指道本身。“具足彼者”(taṃ samaṅgīpuggalaṃ)即具足彼道之人。“从轮回转起”(vaṭṭappavattato)即从未来诸有中恶趣轮回的转起，或从第八有起，从欲界善趣轮回的转起。“导向出离”(vuṭṭhānagāminī)的词义是：它必然引导、使之达到出离。“必然达到出离”的含义是，安住于此者，从出离中退转之事绝不存在。这应当就独觉佛和佛陀声闻的层面来理解。而一切知菩萨，则是在过去诸佛的教法中出家，开始修习观业，在达到随顺智时便中止，如诸义注中所说。于此，当知“达到”(āhacca)一词是为了显示已达到行舍智的顶点。“转向处”(āvajjanaṭṭhāniyaṃ)是指转向于此前未被任何心所取的涅槃所缘。“彼”(taṃ)即种姓智。“种姓”(gotrabhu)的词义是：它克服、断除凡夫种姓；或它达到、证得圣者种姓。然则，种姓心如何断除凡夫种姓、达到圣者种姓呢？彼人于彼刹那实则仍属凡夫种姓。诚然如此。然而，当知，因为凡夫种姓于自身中被断除，故名之为“自断”；又因涅槃是圣者的行境，以其为所缘故，名之为“达到圣者种姓”。也因为其特殊的缘力，在紧随其后培育、显现了圣者种姓，故称之为“种姓”，此说亦合理。“界定”(paricchijjā)即辨识界定。这是说，已从见、疑等一切动摇中解脱。当知这即是舍断痴，而非以那些法为所缘而了知它们。道在不缘取那些法的情况下，如何能名为遍知那些法呢？是通过作用的成就。虽然前分的诸智也缘取所缘，但因不能成办舍断的作用，故不被称为遍知苦谛。而道虽不缘取苦谛，但因能成办舍断的作用，故被称为遍知彼谛。为何？因为从那时起，对那个人而言，遍知彼谛的作用即永久成就。譬如一人，因眼中胆汁、痰等疾患而盲，一无所见。后得一有力的眼药，涂眼后通宵睡眠。就在他睡眠时，眼中诸疾消失，眼根变得清澈。从那一刻起，他虽仍在睡眠，亦被称为能见色。为何？因盲目状态已离，见的作用已成就故。此事当如是理解。或者，于下位诸道中为部分断除，于阿罗汉道中为无余断除。“不还”(apacchāvattikaṃ)：于此，向后退转为“还”(pacchāvattaṃ)。无有“还”者，是为“不还”，此为其语法分析。“因达到不再生起之法性而名为‘灭’”：即在道的刹那，那些轮回之事达到不再生起的自性，即是止灭。如是，名为“灭”。关于“以生起为特征的修习”：此说是鉴于道仅为一心刹那，故无有机会作增长性的修习。然而，为证得圣道而行的前分修习亦是道之修习，此修习在达到圣道时即达顶点。因此，圣道本身即是已达顶点的无上修习。依此理路，“增长性的修习”一说亦可成立。“无间”是指紧随其后而转起。其有无间之果，此为其语法分析。与此相关的是，在其后会有二或三个果心生起。“火已离者”(apanītaggiko)即火已从其身移除。“如熄灭般”：以此显示了通过寂止舍断的作用而随顺于道的转起。“彼等”(tesaṃ)即那些眼根。其关联是：彼色于他尚不显现。“彼”(tassā)即那个人。“于省察时”(paccavekkhanavāresu)：于此，亦包含由净眼所见后，相续而起的心路过程。

อุปริมคฺเคหิ วธิตพฺพา มาเรตพฺพาติ อุปริมคฺควชฺฌา. ‘‘กิเลสวิภาเคสู’’ติ อสุกมคฺเคน อสุกากิเลสา ปหียนฺตีติ เอวํ กิเลสวิภาเคสุ. ‘‘ปาฬิยํ’’ติ ปฏิสมฺภิทา มคฺคปาฬิยํ. วุจฺจมาเน ปน วตฺตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. มคฺคงฺคโพชฺฌงฺคาทีนํ ปจฺจเวกฺขนํ นาม มคฺคปจฺจเวกฺขนเมว. ตถา ปจฺฉา วา ปวตฺตตีติ สิทฺธํ. ‘‘อวิรุทฺธา โหตี’’ติ วิสุทฺธิมคฺเคน อสเมนฺตาปิ ปจฺจเวกฺขนฺตานํ อิจฺฉานุรูปสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธิมานนิทฺเทส อฏฺฐกถาสู’’ติ วินเย จตุตฺถปาราชิเก อธิมานปทนิทฺเทส อฏฺฐกถาสุ. ‘‘โส’’ติ อริยภูโต ภิกฺขุ. ‘‘โน ลทฺธุํ น วฏฺฏตี’’ติ อลทฺธุํ น วฏฺฏตีติ อตฺโถ. ลทฺธุํ โน น วฏฺฏตีติ วา โยชนา. จตุพฺพิธํ มคฺคญฺญาณํ คหิตํ. ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นามาติ วุตฺตตฺตา.

为上道所应击、所应杀，故名“为上道所杀”。“于诸烦恼分别中”，是指在烦恼的分别中，“以某某道断除某某烦恼”。“于圣典中”是指于《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)的圣典中。其关联是：当被论及时，应说（此）。省察道支、觉支等，即名为道省察。如是，其后发生之事便得以成立。“不相违”，其意为：即使与《清净道论》(Visuddhimagga)不相应，对省察者而言，亦能随其意愿而生起。“于增上慢解释之诸义注中”，是指于律藏第四波罗夷之增上慢句解释的诸义注中。“彼”是指已成圣的比丘。“不应不获得”，其义为“不获得是不适宜的”；或作此解：“获得，并非不适宜”。因为已说名为“智见清净”，故四种道智已被含摄。

‘‘อภินิวิสนํ’’ติ อชฺฌตฺตํ ทฬฺหตรํ ปติฏฺฐานํ. ‘‘นิขาตสิเนรุปา ทสฺสวิยา’’ติ [Pg.307] ตสฺส ปวตฺตนํ วิย. ‘‘เกวลํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติตาย อทิฏฺฐตฺตา’’ติ เอเตน เอโส เม อตฺตา, น ปรสฺส อตฺตาติ เอวํ อตฺตานํ อตฺตสฺส สามิกํ กตฺวา คหณการณํ วทติ. ตตฺถ เกวลสทฺเทน ปรมตฺถ สจฺจํ ปตฺวา อตฺตสฺเสว อภาวโต ขนฺธปญฺจกสฺส อตฺตโนวสายตฺต วุตฺติตํ นิวตฺเตติ. สมฺมุติ สจฺจํ ปน ปตฺวา อตฺตสฺส วิชฺชมานตฺตา มหาชโน อตฺตโน ขนฺธปญฺจกํ อตฺตโน วสายตฺต วุตฺตึ มญฺญมาโน เอโส เม อตฺตาติ คณฺหาติ. ‘‘ขณภงฺคสฺส จ อทิฏฺฐตฺตา’’ติ เอเตน เอโส เม สารฏฺเฐน อตฺตา. เอโส มม สาโร. เอตํ มม สรีรํ. ยาว วสฺสสตํปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ เอตํ ขนฺธปญฺจกํ น ภิชฺชติ, น วินสฺสติ. ตาว อหํ น มรามิ. ยทา เอตํ ภิชฺชติ, วินสฺสติ. ตทา อหํ มรามิ. อหญฺจ มม ขนฺธปญฺจกญฺจ อทฺวยํ อนานตฺตนฺติ เอวํ คหณการณํ วทติ. ตตฺถ ‘‘ขณภงฺคสฺสา’’ติ นามรูปธมฺมานํ ขเณ ขเณ ภญฺชนสฺส ภิชฺชนสฺส มรณสฺส. อิทมฺปนมรณํ สมฺมุติ สจฺเจ นตฺถิ. ปรมตฺถ สจฺเจ เอว อตฺถิ. ตสฺมา ตํ อปสฺสนฺโต มหาชโน อตฺตโน ขนฺธปญฺจกํ อตฺตโนสารํ มญฺญมาโน เอโส เม อตฺตาติ คณฺหาตีติ. ‘‘ตํ ทฺวยํ สุทิฏฺฐํ กตฺวา’’ติ ขนฺธปญฺจกสฺส เกวลํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติตญฺจ ขณภงฺคญฺจ ญาณ จกฺขุนา สุฏฺฐุทิฏฺฐํ กตฺวา. ตตฺถ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สุฏฺฐุปสฺสนฺโต เกวลํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติตญฺจ อวสายตฺต วุตฺติตญฺจ สุฏฺฐุ ปสฺสติ. โย จ อตฺตโน วสายตฺตวุตฺติ น โหติ. โส ปรมตฺถสจฺจํ ปตฺวา เอโส มม สนฺตกนฺติปิ วตฺตุํ นารหติ. กุโต มม อตฺตาติ. อปิ จ, สตฺโต นาม สภาวโต นตฺถิ. ปญฺญตฺติมตฺตํ โหติ. โย ‘อหนฺติ วา, เมติ วา, มมาติ วา, คยฺเหยฺย. อสนฺเต จ อตฺตสฺมึ โก มม อตฺตา นาม ภเวยฺยาติ. ขณภงฺโค โหติ. ขเณ ขเณ ภิชฺชติ. สตฺโต จ นาม เอกสฺมึภเว อาทิมฺหิ สกึ เอว ชายติ. อนฺเต สกึ เอว มรติ. อนฺตรา วสฺสสตํปิ วสฺสสหสฺสํปิ มรณํ นาม นตฺถิ. อญฺญาหิ ขณิกธมฺมานํ คติ. อญฺญา สตฺตสฺส. เอวํสนฺเต กถํ ขณิกธมฺมา สตฺตสฺส สารฏฺเฐน อตฺตานาม ภเวยฺยุนฺติ. ตสฺมา เต อวสวตฺตนฏฺเฐน อสารกฏฺเฐน จ อนตฺตา เอว. อปิจ [Pg.308] ‘‘อวสวตฺตนฏฺเฐนา’’ติ เอตฺถ วโส นาม สตฺตสนฺตาเน เอโก ปธานธมฺโม. สเจ อตฺตานาม อตฺถิ. โส เอว ปธานภูตสฺส วสสฺสปิ อตฺตา ภเวยฺย. เอวํสติ, โย วโส, โส อตฺตา. โย อตฺตา, โส วโสติ ภเวยฺย. ตถา จ สติ, รูปํ อตฺตาติ คณฺหนฺโต รูปญฺจ วสญฺจ อตฺตานญฺจ เอกตฺตํ กตฺวา คณฺหาติ นาม. ตถา เวทนํ อตฺตาติ. สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ อตฺตาติ คณฺหนฺเตปิ. เอวญฺจสติ, สตฺโต จ ขนฺธปญฺจกญฺจ วโส จ อตฺตา จ สพฺพเมตํ เอกตฺตํ คจฺฉติ, เอโก สตฺโตติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. น หิ อิมสฺมึ วสวตฺตนฏฺเฐ เอกสฺสสตฺตสฺส ทฺเว อตฺตา ตโย อตฺตา พหูอตฺตาติ สกฺกา ภวิตุํ. อถ ยถา ยถา สตฺตสฺส วโส วตฺตติ, อิจฺฉา ปวตฺตติ. ตถา ตถา ขนฺธปญฺจกมฺปิ นิจฺจกาลํ สตฺตสฺสวสํ อนุคจฺเฉยฺย. กสฺมา, สตฺตสฺส จ ขนฺธปญฺจกสฺส จ วสสฺส จ นานตฺตาภาวโต. เอวํ อนุคจฺฉนฺเต สติ. รูปํ เม อตฺตา, เวทนา เม อตฺตาติอาทิคฺคหณํ วฏฺเฏยฺย. สภาวโต อวิรุทฺธํ ภเวยฺย. น ปน ตถา อนุคจฺฉติ. น หิ ทุพฺพณฺโณ ทุรูโป ปุริโส อตฺตโน รูปกายํ อตฺตโน วเสเนว สุวณฺณํ สุรูปํ กาตุํ สกฺโกติ. ตถา ทุสฺสทฺโทวา สุสทฺทํ, ทุคฺคนฺโธวา สุคนฺธํ. น จ อนฺโธวา อนนฺธํ. พธิโรวา อพธิรํ. โรคีวา อโรคํ. กุฏฺฐีวา อกุฏฺฐํ. คณฺฑีวา อคณฺฑํ. ชิณฺโณวา ตรุณํ. อชรํ วา อมรณํ วา กาตุํ สกฺโกติ. นาปิ อปาเยสุ จ อปตนฺตํ. ปติตฺวา วา ตโต วิมุตฺตํ กาตุํ สกฺโกติ. ตถา เทโว วา เทวตฺตา อจาเวตุํ. สกฺโกวา สกฺกตฺตา, มาโร วา มารตฺตา, พฺรหฺมา วา พฺรหฺมตฺตาติ. เอสนโย เสสขนฺเธสุปิ. ตถา ปน อวสานุคมนโต ปรมตฺถ สจฺจํ ปตฺวา ขนฺธปญฺจเก อตฺตโน สามิกิจฺจํ อิสฺสรกิจฺจํ นาม นตฺถิ. อสามิกเมว ตํ โหติ, อนิสฺสรํ. ตถา จ สติ, อตฺตานํ ตสฺส สามึ อิสฺสรํ กตฺวา รูปํ เม อตฺตาติ คหณํ มิจฺฉาคหณํ นาม โหตีติ. โลเก ปน มหาชโน ธมฺมานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ น ชานนฺติ, น ปสฺสนฺติ, น ปฏิวิชฺฌนฺติ. เตสํ ปรมฺปร ปจฺจยวเสน ปวตฺตมาเน ขนฺธสนฺตาเน สมฺมุติ สจฺจวเสน นานาวสวตฺตนาการา นาม สนฺติ. นานาสามิ อิสฺสราธิปติโวหารา จ โลเก สนฺทิสฺสนฺติ. เต [Pg.309] สมฺมุติ สจฺจวเสน อุปฺปนฺเนสุ เตสุ สามิอิสฺสราธิปติ โวหาเรสุ โวหารมตฺเต อฐตฺวา สภาวสจฺจํ มญฺญนฺตา มิจฺฉาคหณํ คณฺหนฺติ. เอตฺถ สิยา. น นุ วโสนาม อิจฺฉา. สตฺโต จ คนฺตุํ อิจฺฉนฺโต คจฺฉติ. ฐาตุํ อิจฺฉนฺโต ติฏฺฐติ. เอวํสติ. ตสฺส ขนฺธปญฺจกํ ตสฺส วสายตฺต วุตฺติ เอว โหตีติ. น โหติ. กสฺมา, ปจฺจยายตฺต วุตฺติตฺตา เอว. ตถาหิ คนฺตุํ อิจฺฉานาม พหิทฺธา ธนเหตุวา อุปฺปชฺเชยฺย. นานาโภคเหตุ วา. อญฺเญน วา นานาการเณน. ตตฺถ เยสํ ธเน อสติ, ยํ ยํ ทุกฺขํ อาคจฺเฉยฺย กายิกํ วา เจตสิกํ วา. เตสํ ตํ ตํ ทุกฺขปจฺจยา ธนิจฺฉา นาม อุปฺปชฺชติ. ธนิจฺฉา ปจฺจยา คนฺติจฺฉาทโย อุปฺปชฺชนฺติ. ตถา นานาโภคิจฺฉา นานากมฺมิจฺฉาสุ จาติ. นานาทุกฺขภยุปทฺทวมูลิกาสุ อิจฺฉาสุ วตฺตพฺพ เมว นตฺถิ. ตถา นานารมฺมณานํ ปโลภน ทุกฺขมูลิกาสุ จ นานาวิตกฺกานํ วิปฺผนฺทนมูลิกาสุ จ อิจฺฉาสุ. เอวํ วโสปิ ปจฺจยายตฺต วุตฺติโก เอว โหติ. ‘‘คมนํ’’ติ คมนากาเรน ปวตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ. เยนเยนธนาทิเหตุนา โส โส วโส อุปฺปชฺชติ. คมนมฺปิ เตน เตเนว อุปฺปชฺชติ อาหารุปตฺถมฺภนาทิปจฺจเยน จ. วโส ปน คมนสฺส ปจฺจเยก เทสมตฺตํ โหติ. โส หิ ตทญฺญปจฺจเยหิ วินา สยํ อุปฺปชฺชิตุํ น สกฺโกติ. กุโต คมนํ อุปฺปาเทตุํ. เอวํ ฐานาทีสุ. เอวญฺจ สติ, อิทํ ขนฺธปญฺจกํ ปจฺจยายตฺต วุตฺติกนฺติจฺเจว วตฺตุํ อรหติ. โน วสายตฺต วุตฺติกนฺติ. อปิ จ คนฺตุํ อิจฺฉนฺโต คจฺฉตีติ ปญฺญตฺติ มตฺตภูโต สตฺโต คจฺฉติ. ขนฺธปญฺจกํ ปน ขณิก ธมฺมตฺตา น คจฺฉติ. อุปฺปนฺนุปฺปนฺนํ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชติ. สนฺตติ วเสน คมนาการ นิมิตฺตํ ปญฺญายติ. เอวํ อวสวตฺตนํ โหตีติ. โหตุ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนํ. อวิจฺเฉทปฺปวตฺติยา สติ, คมนํ สมฺปชฺชติเยว. คมเน จ สมฺปชฺชมาเน ขณิกภิชฺชเนน โทโส นตฺถีติ เจ. อตฺถิ. ขณิกมรณญฺหิ สตฺตสฺส สุสานภูมิ นาม โหติ. อนฺตราเยวา อาคเต ปกฺขลนฺเต วา สติ, คจฺฉนฺโต สตฺโต ยทา กทาจิ มรณํ วา นิคจฺฉติ มรณ มตฺตํ วา ทุกฺขนฺติ. กิเลเส นิมินาติ ปวตฺเตตีติ นิมิตฺตนฺติ วจนตฺโถ. ‘‘วิปลฺลาสนิมิตฺตํ’’ติ จ วิปลฺลาส ธมฺมานํ วเสน อุปฏฺฐิตํ กิจฺจ นิมิตฺตํ. ตณฺหา เอว ปณิธีติ [Pg.310] สมฺพนฺโธ. มหนฺตานํ อาทีนวานํ ราสิ มหาอาทีนวราสิ. ขนฺเธสุ สุญฺญตลกฺขณํ นาม อติ คมฺภีรํ โหติ. ญาณสฺเสว วิสยภูตํ. สุญฺญต ทสฺสนญฺจ ทิฏฺฐิยา อุชุปฺปฏิปกฺขนฺติ อาห ‘‘สงฺขาเรสุ สุญฺญตทสฺสนวเสนา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘อตฺถ สิทฺธิ นามา’’ติ มคฺคผลปฺปฏิลาภสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส สิทฺธิ นาม. อตฺตาติ อภินิเวโส อตฺตาภินิเวโส. คณฺหาตีติ คาโห. อุปาทียตีติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิสงฺขาโต คาโห ทิฏฺฐิคฺคาโห. อตฺถาภินิเวโส จ โส ทิฏฺฐิคฺคาโห จาติ วิคฺคโห. ตสฺส ปฏิปกฺขํ อนตฺตานุปสฺสนาญาณํ. อนุ อนุ ภวนํ อานุภาโว. ปรมฺปรโต วฑฺฒนนฺติ อตฺโถ. ‘‘ตถา สมนุปสฺสิตฺวา’’ติ สุญฺญตา กาเรน สมนุปสฺสิตฺวา. วิมุญฺจนฺตสฺส อริยปุคฺคลสฺส. ‘‘อนิจฺจลกฺขณํ นาม นาติ คมฺภีรํ โหติ. สทฺธายปิ วิสยภูตํ. อุนฺนติลกฺขโณ จ อหํ มาโน ขนฺเธสุ นิจฺจธุววิปลฺลาสมูลโก สทฺธาย จ ปฏิปกฺโขติ อาห ‘‘อนิจฺจทสฺสนวเสนา’’ติอาทึ. ‘‘นิมิตฺตาภินิเวสภูตสฺสา’’ติ นิจฺจธุวนิมิตฺตาภินิเวสภูตสฺส. ‘‘มานคฺคาหสฺสา’’ติ มานสงฺขาตสฺส คาหสฺส. ‘‘สทฺธาย ปี’’ติปิสทฺเทน ญาณํ สมฺปิณฺเฑติ. ทุกฺขลกฺขณํ นาม ภยสํเวค ชนกํ โหติ. อารมฺมเณสุ ตณฺหาโลลสฺส ตณฺหาวิปฺผนฺทนสฺส ปฏิปกฺขํ. วิเสสโต สมาธิสฺส อนุรูปนฺติ อาห ‘‘ทุกฺขทสฺสน วเสนา’’ติอาทึ. ‘‘ติณฺณํ ธมฺมานํ’’ติ ปญฺญินฺทฺริย สทฺธินฺทฺริย สมาธินฺทฺริย สงฺขาตานํ ติณฺณํ อินฺทฺริย ธมฺมานํ. ‘‘วิปสฺสนา คมนวเสเน วา’’ติ วุฏฺฐานคามินิ วิปสฺสนา สงฺขาตสฺส อาคมน การณสฺส วเสเนว.

“执取”(abhinivesa)是指内心的坚固安立。“犹如深植的须弥山”是比喻其生起的方式。“因为未见到其仅依缘而转的性质”，以此说明了如此执取的原因：“此是我，非他人之我”，这样将我作为我之主宰。其中，通过“仅”一词，在胜义谛(paramattha sacca)中，由于“我”的不存在，从而否定了五蕴依我之主宰而转的性质。然而，在世俗谛(sammuti sacca)中，由于“我”的存在，大众认为自己的五蕴依自己的主宰而转，从而执取“此是我”。“并且因为未见到刹那坏灭”，以此说明了如此执取的原因：“此在本质上是我。此是我的精华。此是我的身体。即使一百年、一千年，此五蕴也不会毁坏，不会消亡。那么我也不会死。当它毁坏、消亡时，我才会死。我与我的五蕴无二无别。”其中，“刹那坏灭”(khaṇabhaṅga)是指名色法(nāmarūpadhamma)刹那刹那的毁坏、破灭、死亡。但这种死亡在世俗谛中并不存在，仅存在于胜义谛中。因此，大众不见于此，便认为自己的五蕴是自己的精华，执取“此是我”。“善见此二者”，即以智慧之眼善见五蕴仅依缘而转的性质以及其刹那坏灭。其中，当善见五蕴的缘起时，就能善见其仅依缘而转的性质，以及其不受主宰的性质。凡不受自己主宰者，在胜义谛中，尚且不应说“此是我所有”，何况“我的我”呢？再者，“有情”(satta)依自性而言并不存在，仅是概念而已。若执取“我”、“我的”或“我所”，在“我”不存在的情况下，又怎会有“我的我”呢？有刹那坏灭，刹那刹那地破灭。而所谓的“有情”，在一生之中，初唯一生，末唯一死，中间即使一百年、一千年，也无所谓死亡。刹那法(khaṇikadhamma)的进程是一回事，有情的进程是另一回事。既然如此，刹那法又怎能成为有情本质上的“我”呢？因此，它们因不受主宰故、因无精华故，确实是无我。再者，关于“不受主宰故”，此中，“主宰”(vaso)是有情相续中的一个主要之法。若“我”存在，它就应是我之主宰。如此，“主宰”即是“我”，“我”即是“主宰”。这样，执取“色是我”者，即是将色、主宰与我合为一体而执取。同样，执取受、想、行、识为“我”者亦然。如此，有情、五蕴、主宰与我，这一切都成为一体，算作一个“有情”。在此主宰性中，一个有情不可能有两个我、三个我或多个我。于是，有情的主宰如何运作，欲求如何生起，五蕴也应恒时随顺有情的主宰。为何？因为有情、五蕴与主宰无有差别。若如此随顺，“色是我”、“受是我”等执取便得以成立，自性上亦无矛盾。但事实并非如此随顺。相貌丑陋之人无法仅凭自己的主宰，令自己的色身变得美丽庄严。同样，声音难听者无法令声音悦耳，气味难闻者无法令气味芬芳。盲者无法不盲，聋者无法不聋，病者无法无病，麻风病者无法不患麻风，生疮者无法不生疮，年老者无法年轻，也无法不老、不死。也无法使自己不堕恶趣，或堕后从中解脱。同样，天神无法使自己不从天界殒没，帝释(Sakko)无法不从帝释之位殒没，魔罗(Māro)无法不从魔罗之位殒没，梵天(Brahmā)无法不从梵天之位殒没。此理亦适用于其余诸蕴。然而，由于不随顺主宰，在胜义谛中，五蕴并无所谓“我”的所有权与自在权。它本无所有主，无自在者。既然如此，将“我”作为其所有主与自在者，而执取“色是我”，即是所谓的“邪执”。然而，世间大众不了知、不见、不通达诸法的缘起。在依层层因缘而转起的蕴相续中，以世俗谛而言，存在着各种主宰运作的形态。世间也流传着各种关于所有主、自在者、支配者的言说。他们不满足于这些依世俗谛而生的关于所有主、自在者、支配者的言说仅是言说，反而认为是自性真实，从而作邪执取。于此，可能会说：主宰不就是意愿(icchā)吗？有情想走就走，想站就站。既然如此，他的五蕴不就是依他的主宰而转吗？并非如此。为何？因为其仅依缘而转。例如，想走的意愿，可能是因外在的财富而生起，或因各种受用，或因其他各种原因。其中，对那些无财之人，无论会遭受何种身心之苦，对他们而言，那些苦即是生起财富欲之缘。以财富欲为缘，生起行走等意愿。同样，在各种对受用、对行为的意愿中也是如此。在以各种苦、怖、难为根的意愿中，更不必说。同样，在以各种所缘的诱惑为根的苦中，以及以各种寻的扰动为根的意愿中也是如此。这样，主宰本身也是依缘而转的。“行走”是指以行走形态转起的五蕴。无论此主宰是以何种财富等为因而生起，行走也是以彼彼为因，并以食物的支撑等为缘而生起。而主宰仅是行走的众缘之一分而已。它若无其他因缘，自身尚不能生起，何况生起行走？站立等也是如此。既然如此，此五蕴只应被称为“依缘而转”，而非“依主宰而转”。再者，说“想走之人行走”，是仅为概念的有情在行走。而五蕴，因是刹那法，故不行走。生起复生起，即于彼处而破灭。依相续故，行走之相得以了知。如此，即为不受主宰。若说：纵使于彼处即破灭，只要有无间断的转起，行走即得以完成。行走完成时，刹那破灭并无过失。有（过失）。刹那死亡(khaṇikamaraṇa)对有情而言，即是坟场。若中途遇障或跌倒，行走中的有情随时会遭遇死亡或等同死亡之苦。“相”(nimitta)的词义是：它造作、引发诸烦恼。“颠倒相”(vipallāsanimitta)是依颠倒法而现起的功用相。渴爱即是祈愿，此为关联。大过患之聚即“大过患聚”。诸蕴中的空性相极其甚深，唯是智之境。见空性与（邪）见是直接对立的，故说“依于见诸行为空性”等。其中，“义成就”是指被称为证得道与果之义的成就。“我执”(attābhinivesa)即是对“我”的执取。“取”(gāho)是因为它执取(gaṇhāti)，意思是执着(upādīyati)。被称为“见”的执取是“见取”(diṭṭhiggāho)。其复合词分析为：“我执”，以及“见取”。其对立面是无我随观智(anattānupassanāñāṇa)。“威力”(ānubhāva)是“随之而有”，意思是辗转增长。“如是随观后”，即是以空性的方式随观后。（这是指）正在解脱的圣人之（随观）。“无常相”并非极其甚深，亦是信之境。而以高举为相的“我慢”，是以于诸蕴中起常、恒颠倒为根，且与信对立，故说“依于见无常”等。“已成相执取者”，即已成常、恒之相执取者。“慢取”，即被称为“慢”的执取。“亦由信”，此中“亦”字亦总括了智。“苦相”能生起怖畏与悚惧，与于诸所缘中渴爱的贪求、渴爱的冲动为对立。特别适合于定，故说“依于见苦”等。“三法”，即被称为慧根、信根、定根的三种根法。“或依观之进程”，即依被称为“出起行道观”(vuṭṭhānagāminī vipassanā)的趣入之因。

อิทานิ ปุพฺเพ ยํ วุตฺตํ ‘สตฺตอริย ปุคฺคลวิภาคสฺส ปจฺจยภาวปตฺติยา จา’ติ. ตตฺถ สตฺต อริยปุคฺคลวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ธมฺมานุสารี นามาติ เอตฺถ ‘‘ธมฺโม’’ติ ปญฺญา วุจฺจติ ‘สจฺจํ, ธมฺโม, ธีติ, จาโค,ติ เอตฺถ วิย. ติกฺขตรํ ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. ปญฺญาพลานุสาเรน อาทิมฺหิ มคฺคํ ลภตีติ วุตฺตํ โหติ. อถวา. ‘‘ธมฺโม’’ติ นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน สงฺขาร ธมฺโม วุจฺจติ. สุญฺญตทสฺสนญฺจ นาม วิเสสโต สุทฺธธมฺม ทสฺสนํ นาม. อิติ สุทฺธธมฺมํ [Pg.311] อนุสฺสรติ, ญาณคติยา อนุคจฺฉตีติ ธมฺมานุสารี. ทิฏฺฐิปตฺโตติ เอตฺถ ทิฏฺฐินาม ทสฺสนญฺญาณํ วุจฺจติ. อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธ ทสฺสนสมฺปนฺนตฺตา ทิฏฺฐิพเลเนว สุเขน ตํ ตํ มคฺคผลํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปตฺโต. เตเนว ทสฺสน ปญฺญาพเลน กิเลสพนฺธนโต วิมุตฺโตติ ปญฺญาวิมุตฺโต. สงฺขาร ธมฺมานํ ขณิก ธมฺมภาเว สุฏฺฐุ สทฺทหนํ อเวจฺจปฺปสาโท สทฺธา นาม. ตตฺถ ‘‘อเวจฺจปฺปสาโท’’ติ ญาณสมฺปยุตฺตปฺปสาโท. ‘‘ญาณํ’’ติ จ สงฺขาร ธมฺมานํ ขณิกภาวนิมิตฺตานํ ทสฺสนญฺญาณํ. ตาทิเส หิ ญาเณ สติ, ตตฺถ อเวจฺจปฺปสาโท นาม ชายติ, โน อญฺญถาติ. สทฺธํ อนุสฺสรตีติ สทฺธานุสารี. สทฺธาพเลเนว อาทิมฺหิ อริยมคฺคํ ปาปุณาตีติ วุตฺตํ โหติ. สทฺธาพเลน วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. ‘‘กายสกฺขิ นามา’’ติ เอตฺถ สกฺขํติ สนฺทิฏฺฐํ. ยํ สาธกนฺติปิ วุจฺจติ. อตฺตโน กาเย เอว ลทฺธํ สกฺขํ ยสฺสาติ กายสกฺขี. ทุกฺขานุ ปสฺสี ปุคฺคโล หิ สํเวค พหุโล โหติ. สํเวโค จ ปธาน วีริยสฺส ปทฏฺฐานํ. สํวิคฺโค โยนิโส ปทหตีติ หิ วุตฺตํ. ตสฺมา โส สํเวควเสน ภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต ยํ ยํ ปุริสถาเมน ปตฺตพฺพํ โหติ. ตํ ตํ ปาปุณาติ. ปาปุณนฺโต จ อตฺตโน กาเย เอว สกฺขํ ลภติ. สนฺทิฏฺฐํ ฌานสุขํ วา มคฺคผลสุขํ วา ลภตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อุภโตภาค วิมุตฺโต’’ติ อรูปชฺฌาเนหิ รูปกายโต อรหตฺตมคฺคผเลหิ นามกายโตติ เอวํ อุโภหิ กายภาเคหิ วิมุตฺโต. เอตฺถ จ ตโย อริยปุคฺคลา ปญฺญาธิโก จ สทฺธาธิโก จ วีริยาธิโก จ. ตตฺถ ธมฺมานุสารี จ ทิฏฺฐิปตฺโต จ ปญฺญาวิมุตฺโต จ ปญฺญาธิโก นาม. สทฺธานุสารี จ สทฺธาวิมุตฺโต จ สทฺธาธิโก นาม. กายสกฺขี จ อุภโตภาควิมุตฺโต จ วีริยาธิโก นามาติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺจ ปุคฺคลวิภาคนโย ปฏิสมฺภิทามคฺคนเยน วุตฺโต. อภิธมฺเม ปน ปุคฺคล ปญฺญตฺติยํ สทฺธาวิมุตฺโต จ กายสกฺขี จ ทฺเวปุคฺคลา เสกฺเขสุ เอว วุตฺตา. อรหตฺตํ ปตฺตา ปน เอเต ทฺเวปิ ปญฺญาวิมุตฺตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถ สิยา, สงฺขาร ธมฺมานํ ขณิก ธมฺมภาเว สุฏฺฐุ สทฺทหนํ อเวจฺจปฺปสาโท สทฺธา นามาติ วุตฺตํ. กึ ปน ตาทิเสน สทฺธามตฺเตน โสตาปตฺติ มคฺคํ [Pg.312] ปาปุณาตีติ. เอตฺถ อมฺเหหิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. ภควตา เอว วุตฺตํ. ยถาห มหาวคฺเค โอกฺกนฺต สํยุตฺเต จกฺขุ ภิกฺขเว อนิจฺจํ วิปริณามี อญฺญถาภาวี, โย เอวํ สทฺทหติ, เอวํ อธิมุจฺจติ. อยํ วุจฺจติ สทฺธานุสารี. โอกฺกนฺโต อริยภูมึ. อติกฺกนฺโต ปุถุชฺชนภูมึ. โส เยนกมฺเมน อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ อุปฺปชฺเชยฺย. น ตํ กมฺมํ กโรตีติ. โสตํ ภิกฺขเว อนิจฺจํ. วิปริณามี อญฺญถาภาวีติอาทินา ทฺวาทสายตนานิ วิตฺถาเร ตพฺพานิ. ตตฺถ ‘‘วิปริณามี’’ติ วิปริณาโม ยสฺส อตฺถีติ วิปริณามี. วิปริณาโมติ จ ขเณ ขเณ ชีรณตา ภิชฺชนตา วุจฺจติ. ‘‘อญฺญถาภาวี’’ติ ตสฺเสว เววจนํ. ‘‘เอวํ อธิมุจฺจตี’’ติ เอเตน ญาณสมฺปยุตฺตสทฺธํ ทีเปติ. สา เอว โสตาปตฺติยงฺเคสุ พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต, ธมฺเม, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโตติ วุตฺตา. ตตฺถ ญาณสมฺปยุตฺตสทฺธา นาม จกฺขาทีนํ อนิจฺจนิมิตฺต ทสฺสนญฺญาเณน สมฺปยุตฺตา โอกปฺปนสทฺธา. อนิจฺจนิมิตฺตญฺจ นาม รูปํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติปเท วุตฺตนเยน จกฺขาทินิสฺสยานํ มหาภูตานํ สนฺตติ ปริวตฺตนาทิกํ วุจฺจติ. ตญฺหิ ปสฺสนฺโต จกฺขาทีนํ อนิจฺจภาเว สทฺทหติ, อธิมุจฺจติ. ตานิปิ ขเณ ขเณ เอกนฺเตน ภิชฺชติ เยวาติ สทฺธาธิโมกฺขํ สทฺธาวินิจฺฉยํ ปฏิลภตีติ อตฺโถ. ‘‘พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทนา’’ติ เอตฺถ ปน อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺธตาทีนํ พุทฺธคุณาทีนํ ทสฺสนญฺญาเณน สมฺปยุตฺโต ปสาโท อเวจฺจปฺปสาโท นาม. อริยภูมิ นาม ทิฏฺฐานุสย วิจิกิจฺฉานุสเยหิ ปริสุทฺธา อวตฺถาภูมิ วุจฺจติ. เตหิ สหิตา อวตฺถาภูมิ ปุถุชฺชนภูมิ นาม. กถํ ปน ตสฺส ปุคฺคลสฺส ปุถุชฺชนภูมึ อติกฺกนฺตตา อริยภูมึ โอกฺกนฺตตา จ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘โส เยนา’’ติอาทึ. โย อตฺตโน ชีวิตเหตุปิ กิญฺจิ กมฺมปถปตฺตํ อปายคามิ กมฺมํ น กโรติ. โส เอกนฺเตน ปุถุชฺชนภูมึ อติกฺกนฺโต, อริยภูมึ โอกฺกนฺโตติ วิญฺญายตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทํ สทฺธานุสาริสุตฺตํ. อปรํปิ วุตฺตํ จกฺขุ ภิกฺขเว วิปริณามี อญฺญถาภาวี. ยสฺส เอวํ มตฺตโส นิชฺฌานํ ขมติ. อยํ วุจฺจติ ธมฺมานุสารี ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘มตฺตโส [Pg.313] นิชฺฌานํ ขมตี’’ติ สทฺธานุสารีวิย สทฺทหนมตฺเต อฏฺฐตฺวา จกฺขาทีนํ ตาทิสํ อนิจฺจตํ สมนุปสฺสนฺโต โถกํ โถกํ ทสฺสนํ ลภติเยว. เอวํสติ, จกฺขาทีนิ ตสฺส ปุคฺคลสฺส นิชฺฌานํ โอโลกนํ มตฺตโส ขมนฺติ นาม. อิทํ ธมฺมานุสาริสุตฺตํ. อปรํปิ วุตฺตํ จกฺขุ ภิกฺขเว อนิจฺจํ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. โย เอวํ ปชานาติ ปสฺสติ. อยํ วุจฺจติ โสตาปนฺโน ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ปชานาติ ปสฺสตี’’ติ ธมฺมานุสารีวิย มตฺตโส นิชฺฌานกฺขมมตฺเต อฏฺฐตฺวา ปญฺญาย ปชานาติ, ญาณจกฺขุโน ปจฺจกฺขโต ปสฺสตีติ อตฺโถ. อิทํ ทิฏฺฐิปตฺตาทีนํ สุตฺตํ.

现在，对于先前所说的“以及作为七种圣者（ariyapuggala）分类之缘”，在此处，为了显示七种圣者的分类，说了“于此中”等。所谓法随行者（dhammānusārī），在此处，“法”被称为智慧（paññā），就像在“谛、法、慧、舍”中一样。更敏锐地随念法者，是为法随行者。这即是说，他凭着智慧之力在开始时证得道。或者，“法”依无有情、无命者之义，被称为行法（saṅkhāra dhamma）。见空（suññatadassana）尤其被称为见清净法。如此，他随念清净法，循着智的轨迹而行，故为法随行者。所谓见至者（diṭṭhipatto），在此处，“见”被称为见智（dassanaññāṇa）。因为从一开始就具足清净之见，仅凭见之力就能轻易证得彼彼道与果，故为见至者。又，凭着那见与慧之力从烦恼束缚中解脱者，是为慧解脱者（paññāvimutto）。对于诸行法的刹那法性，完全地信解，这被称为不坏净（aveccappasāda）信（saddhā）。在此处，“不坏净”是与智相应的净信。而“智”是指见诸行法刹那性相之见智。确实，当有那样的智时，不坏净才会生起，否则不然。随念信者，是为信随行者（saddhānusārī）。这即是说，他仅凭信之力在开始时到达圣道。凭信之力而解脱者，是为信解脱者（saddhāvimutto）。所谓身证者（kāyasakkhī），在此处，“证”（sakkha）即现见（sandiṭṭha），亦可称为“证成”（sādhaka）。于自身中获得亲证者，是为身证者。确实，观苦的个人（puggala）多有悚惧感（saṃvega）。而悚惧感是精进（vīriya）的近因（padaṭṭhāna）。经中说：“有悚惧感者如理精勤。”因此，他凭着悚惧感而致力于修习，凡是凭丈夫之力所应达到的，他都能达到。当达到时，他就在自身中获得亲证。这即是说，他获得亲见的禅乐或道果之乐。所谓俱分解脱者（ubhatobhāgavimutto），即通过无色禅从色身解脱，通过阿罗汉道果从名身解脱，如此从身的两部分解脱。此处有三类圣者：慧增上者（paññādhika）、信增上者（saddhādhika）、精进增上者（vīriyādhika）。其中，法随行者、见至者、慧解脱者，当知为慧增上者；信随行者、信解脱者，当知为信增上者；身证者、俱分解脱者，当知为精进增上者。此个人分类法是依《无碍解道》（Paṭisambhidāmagga）之说。但在阿毗达摩（Abhidhamma）的《人施设论》（Puggalapaññatti）中，信解脱者与身证者这两种人只在有学（sekkha）中说到。当知，此二者在证得阿罗汉位后，都成为慧解脱者。此处可能会问：前面说到“对于诸行法的刹那法性，完全地信解，这被称为不坏净信”，那么，仅凭这样的信就能证得入流道吗？对此我们无话可说，这是世尊（Bhagavā）自己所说。如他在《大品·入相应》中所说：“诸比丘，眼是无常的、变易的、变异的。凡如此相信、如此决意者，此人被称为信随行者。他已进入圣地，超越了凡夫地。他不会造作能使他投生于恶趣、恶归处、堕处的那种业。”“诸比丘，耳是无常的、变易的、变异的”等，应知十二处当如此广说。其中，“变易的”（vipariṇāmī）是指其有变易。而变易，是指刹那刹那地衰老、破坏。“变异的”（aññathābhāvī）是它的同义词。“如此决意”，以此显示了与智相应的信。这正是在入流支（sotāpattiyaṅga）中所说的“于佛具足不坏净，于法……于僧具足不坏净”。在此处，与智相应的信，是指与见眼等无常相之智相应的确信（okappanasaddhā）。而无常相，如在“色是无常，以灭坏义”一语中所说的方式，是指眼等所依的诸大种的相续转变等。确实，见此者，对眼等的无常性产生信心、决意。其义为：他获得信解（saddhādhimokkha）与信决择（saddhāvinicchaya），确知彼等亦于刹那刹那间完全坏灭。至于“于佛具足不坏净”，在此处，与见阿罗汉、正自觉者等佛陀功德之智相应的净信，被称为不坏净。圣地（ariyabhūmi）被称为已清净了见随眠（diṭṭhānusaya）与疑随眠（vicikicchānusaya）的状态地。与彼等相应的状态地，则被称为凡夫地（puthujjanabhūmi）。那么，如何了知该人已超越凡夫地、进入圣地呢？经中说“他不会造作……”等。其义为：凡是即使为了自己的生命，也不造作任何属于能导向恶趣的业路之业者，当知此人已完全超越凡夫地，进入了圣地。这是《信随行经》（Saddhānusārisutta）。另有经说：“诸比丘，眼是变易的、变异的。凡对此能作适度审察者，此人被称为法随行者”等。在此处，“能作适度审察”是指，他不像信随行者那样仅止于相信，而是随观眼等的如此无常性，确实获得少许的见。当如此时，眼等对于该人的审察、观察，即被称为“适度地忍可”。这是《法随行经》（Dhammānusārisutta）。复有经说：“诸比丘，眼是无常的、变易的、变异的。凡如此了知、看见者，此人被称为入流者（sotāpanna）”等。在此处，“了知、看见”是指，他不像法随行者那样仅止于适度地忍可审察，而是以智慧了知，以智眼亲见。这是关于见至者等的经。

‘‘ยถา สกํ ผลํ’’ติ เอตฺถ สสฺส อตฺตโน อิทํ สกํ. ยํ ยํ สกํ ยถาสกนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ โสตาปนฺนสฺสาติอาทินา. ผลสมาปตฺติ วีถิยํ ปน อนุโลมชวนานิ เอว ผลานํ อาสนฺนการณานิ, น มคฺคชวนานีติ อาห ‘‘น มคฺคาคมนวเสนา’’ติ. ‘‘โส’’ติ มคฺโค. สนฺโต สํวิชฺชมาโน สพฺภาโว. ‘‘อสฺสา’’ติ มคฺคสฺส.

“如其自己的果”：于此，“自己的”(sakaṃ)即属于自己的(attano)。通过“须陀洹的”等例子显示了“如其自己的”(yathāsakanti)的意义。再者，在果定(phalasamāpatti)心路中，唯有随顺速行是诸果的近因，而非道速行，因此说“不是通过道的到来”。此中的“彼”(so)是指道；“存在的”(santo)是指现存的、真实的状态；“此的”(assā)是指道的。

อนิจฺจานุปสฺสนา กิจฺจโต อนิมิตฺตา โหติ. สภาวโต สนิมิตฺตาเอว. นิจฺจนิมิตฺตสหิตาเอว. ยโต สา เอโสหมสฺมีติคฺคหณํ ลภติ. อิทํปิ วิปสฺสนาญาณํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติ สมนุปสฺสิตพฺพา จ โหตีติ. ตตฺถ จ อภิธมฺมํ ปตฺวา สภาวปฺปธานํ โหติ, น กิจฺจปฺปธานํ. ตสฺมา อภิธมฺม นเยน วิปสฺสนา อตฺตโน นิมิตฺต นามํ มคฺคสฺส ทาตุํ น สกฺโกติ. อยํ อฏฺฐกถาย อธิปฺปาโย. กิเลส ธมฺมา นาม ยสฺส อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ ปุคฺคลํ ปลิพุนฺธนฺติ. สมฺพาธํ กโรนฺติ. ตสฺมา ปลิโพธกรานาม. ตํ ปุคฺคลํ นิจฺจนิมิตฺต สุภนิมิตฺต สุขนิมิตฺต อตฺตนิมิตฺตานิ คาเหนฺติ. ตสฺมา นิมิตฺตกรานาม. ตํ ปุคฺคลํ อารมฺมเณสุ ภุสํ นิหิตํ นิวิฏฺฐํ กโรนฺติ. ตสฺมา ปณิธิกรานาม. เต จ มคฺคผลานิ อารมฺมณํ น กโรนฺติ. มคฺคผเลหิ จ สมฺปโยคํ น คจฺฉนฺติ. เอวํ อารมฺมณกรณา ทิวเสน มคฺคผเลสุ เตสํ อภาโว. อภาวตฺตาเอว จ ตานิ มคฺคผลานิ อตฺตโน ธมฺมตาย ตีณินามานิ ลภนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อารมฺมณ กรณวเสนวา’’ติอาทิ [Pg.314] วุตฺตํ. ‘‘อตฺตโน สภาเวนา’’ติ อตฺตโน ธมฺมตาย.

无常随观在作用上是无相的。就自性而言，它本身是有相的，与常相共存，因为它会产生“此是我”的执取。这种观智也应以灭尽之义随观为无常。在此，若依阿毗达摩(abhidhamma)，则以自性为主要，不以作用为主要。因此，依阿毗达摩之理，观(vipassanā)不能将其“相”之名赋予道。这是义注(aṭṭhakathā)的意趣。所谓的烦恼法，在任何个人(puggala)身上生起时，会障碍、困扰该人，因此被称为“障碍者”。它们使该个人执取常相、净相、乐相、我相，因此被称为“造相者”。它们使该个人深深地投入和沉迷于所缘境，因此被称为“作愿者”。它们不以道果为所缘境，也不与道果相应。这样，通过造作所缘的方式，它们在道果中不存在。正因为不存在，那些道果才由于自身的法性而获得三种名称，为了说明这点，才说了“通过造作所缘的方式”等。“依其自性”即依其法性。

‘‘อตฺตทิฏฺฐิยา อุปฺปนฺนาย อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อิทํ ตาสํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ อตฺตทิฏฺฐิยา อวินาภาวํ ทีเปติ. น ปน อตฺตทิฏฺฐิยา ตาหิ อวินาภาวนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปจฺจนฺตีติ อปาเยสุ วิปจฺจนฺติ. อปายปฏิสนฺธึ ชเนนฺติ. ทิฏฺฐสจฺจานญฺจ อริยปุคฺคลานํ. ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตา อกุสลธมฺมา ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาคฺคหเณน คหิตาติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา วิปฺปยุตฺตา’’ติ. ‘‘อกุสลธมฺมาเจ วา’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนภูตา ทสากุสลกมฺมปถ ธมฺมา เจว. ‘‘สตฺตหิ ภเวหี’’ติ กฺริยาปวคฺเค กรณวจนํ. ยถา สตฺตหิ มาเสหิ วิหารํ นิฏฺฐาเปตีติ. กฺริยาปวคฺโคติจ กฺริยายสีฆตรํ นิฏฺฐาปนํ วุจฺจติ. ‘‘สตฺตกฺขตฺตุํ’’ติ สตฺตวารา. ตีณิ สํโยชนานินาม ‘สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาสสํโยชนานิ,. ‘‘อวินิปาต ธมฺโม’’ติ วิรูปํ หุตฺวา ปตนํ วินิปาโต. อปายนิปาโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ธมฺโม’’ติ สภาโว. นตฺถิ วินิปาโต ธมฺโม ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘นิยโต’’ติ สุคติภเวสุ นิยต คติโก. สมฺมา พุชฺฌตีติ สมฺโพธิ. มคฺคญฺญาณํ. ‘‘ปรายนํ’’ติ ปรภาเค คนฺตพฺพฏฺฐานํ วุจฺจติ. สมฺโพธิสงฺขาตํ ปรายนํ อสฺสาติ สมฺโพธิปรายโน. ‘‘อนิยมตฺโถ’’ติ วาสทฺทตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. วา สทฺทตฺเถสุ จ อนิยมตฺโถ. น วิกปฺปตฺโถ. วิกปฺปตฺเถหิ สติ ทฺเว เอว สตฺตกฺขตฺตุปรมา ลพฺภนฺติ. มิสฺสกภโวน ลพฺภติ. อนิยมตฺเถ ตโยปิ ลพฺภนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน สมุจฺจยตฺถสฺส คหิตตฺตา เอโก มิสฺสกภโว เอว ลพฺภติ. นนุ จ สทฺโท นาม สมุจฺจยตฺเถ ปากโฏ, น อนิยมตฺเถ. ตสฺมา สมุจฺจยตฺโถว อิธ ยุตฺโตติ เจ. น ยุตฺโต. กสฺมา. ทฺวินฺนํ อสงฺคหิตตฺตา. อฏฺฐกถายํ ปน สมุจฺจยตฺถํ คเหตฺวา เต ทฺเว ปุคฺคลา อิมสฺมึ ปาเฐ อสงฺคหิตาติ วุตฺตํ. ยทิ เต อิมสฺมึ ปาเฐ อสงฺคหิตา. กตฺถเต สงฺคหิตา ภเวยฺยุํ. น หิ โกจิ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม นาม อิธ อสงฺคหิโตติ ยุตฺโตติ. ‘‘อสฺสา’’ติ ตสฺสปาฬิปาฐสฺส. ‘‘เอตฺถ จ ยสฺมา. ล. ปรโม นาม วุตฺโต’’ติ อิทํ อุปริ ‘เย กามภเว เยวา’ติอาทินา [Pg.315] ‘เยทิฏฺฐ ธมฺเม วา’ติอาทินา จ โยเชตพฺพํ. โส จ สุกฺขวิปสฺสโก วา ปริหีนชฺฌาโน วา ทฏฺฐพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปาฬิยํ’’ติ ปุคฺคลปญฺญตฺติ ปาฬิยํ. ‘‘อิธ นิฏฺฐา’’ติ อิมสฺมึ กามโลเก อาสวกฺขยํ ปตฺวา ขนฺธปรินิพฺพานปตฺติ วเสน นิฏฺฐา. นิฏฺฐานํ ปริโยสานนฺติ อตฺโถ. กุลโต กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. ภวโต ภวํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. เอกเมว ปฏิสนฺธิสงฺขาตํ ภวพีชํ อสฺส อตฺถีติ เอกพีชี. โย จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อรหา. ตสฺส จ อิธ นิฏฺฐาติ โยชนา. เกน ปน ติณฺณํ โสตาปนฺนานํ วิเสโส กโตติ. สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม ตาว เกวลํ ปถมมคฺค สมฺปยุตฺเตหิ อินฺทฺริเยหิ กโต. อิตเร ทฺเว อุปริมคฺคตฺถาย ปวตฺติเตหิ วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ กโตติ. ตตฺถ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม สพฺพมุทุโก โหติ. ตโต โกลํโกโล ติกฺโข. โส ปน ฉ ภวิโก, ปญฺจภวิโก, จตุภวิโก, ติภวิโก, ทฺวิภวิโกติ ปญฺจวิโธ. ตตฺถ ปญฺจภวิโก ติกฺโข. เสสา อนุกฺกเมน ติกฺขตราติ ทฏฺฐพฺพา. เอกพีชี ปน เอกภวิโก สพฺพติกฺโข. ตตฺถ สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม เกวเลน ปถมมคฺคานุภาเวน สิทฺธตฺตา สพฺพมุทุโก โหติ. อิตเร ทฺเวปกติยา สตฺตกฺขตฺตุ ปรมภาเว ฐตฺวา อุปริมคฺคตฺถาย วิปสฺสนา กมฺมํ ปฏฺฐเปนฺติ. ตทา เตสํ อินฺทฺริยานิ ปุน วิเสส ปตฺตานิ โหนฺติ, ติกฺขานิ. ตสฺมา เต สตฺตกฺขตฺตุ ปรมโต ติกฺขานาม โหนฺตีติ. ‘‘สตฺตวารโต โอรํ วา’’ติ อิทํ โกลํโกล เอกพีชิโน สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนา นิยาเมตี’’ติ อิทํ อุปริเม ทฺเวโสตาปนฺเน สนฺธาย วุตฺตํ. สตฺตกฺขตฺตุ ปรโมปน ปถมมคฺเคเนว นิยมิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถาหิ โสเยว สงฺคหปาเฐ สรูปโต อาคโต โสตาปตฺติ มคฺคํ ภาเวตฺวา ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาปหาเนน ปหีนาปายคมโน สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม โสตาปนฺโน นาม โหตีติ. อิตเร ปน ทฺเว ปาฬิยํ โสตาปนฺน ปุคฺคลวิภาคฏฺฐาเนสฺเวว อาคตาติ. ‘‘เย ปนา’’ติ เย โสตาปนฺน ปุคฺคลาปน. คาถายํ ‘‘อิโตสตฺตา’’ติ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก สตฺต สํสรานิ. ‘‘ตโตสตฺตา’’ติ ตสฺมึ เทวโลเก [Pg.316] สตฺตาติ อตฺโถ. องฺคุตฺตรปาเฐ ‘‘เตนจิตฺตปฺปสาเทนา’’ติ มหาสหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปตุํ สมตฺถสฺส สตฺถุคุเณ จิตฺตปฺปสาโท ชายติ. เตน จิตฺตปฺปสาเทน. ‘‘เตน ปริยาเยนา’’ติ สเจ โส เทเวสุ เอว สํสรติ. สตฺตกฺขตฺตุํ โอปปาติก ปฏิสนฺธิโย คณฺหิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายิสฺสติ. ยทิ มนุสฺเสสุ เอว สํสรติ. สตฺตคพฺภเสยฺยก ปฏิสนฺธิโย คณฺหิตฺวา เอตฺเถว ปรินิพฺพายิสฺสติ. เอวํ เทสนา วาเรน จุทฺทส กตฺวา เทสิเตน ปริยาเยนาติ อตฺโถ. ‘‘ตํ วีมํสิตพฺพํ’’ติ วทนฺเตน ฏีกาจริเยน สยํ จุทฺทสปฏิสนฺธิโยว อิจฺฉตีติ ทีเปติ. อิทานิ ตํ จุทฺทสปฏิสนฺธิวาทํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘วิภงฺเค ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘วิภงฺเค’’ติ อภิธมฺเม ญาณวิภงฺเค. นตฺถิ ฐานมสฺสาติ อฏฺฐานํ. ‘‘ฐานํ’’ติ มูลการณํ. นตฺถิ อวกาโส อสฺสาติ อนวกาโส. ‘‘อวกาโส’’ติ ปจฺจยการณํ. ‘‘ยํ’’ติ กฺริยาปรามสนํ. ยํ นิพฺพตฺเตยฺย, ตํ นิพฺพตฺตนํ อฏฺฐานํ. โส นิพฺพตฺตน ธมฺโม อนวกาโสติ โยชนา. ‘‘อภิสงฺขาร วิญฺญาณสฺสา’’ติ สตฺตภวโต อุทฺธํ กามภเว ปฏิสนฺธิชนกสฺส กุสลา กุสลกมฺม วิญฺญาณสฺส. ‘‘นิโรเธนา’’ติ โสตาปตฺติ มคฺคกฺขเณ เอว นิโรธเนน. นิรุชฺฌนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ เย นาม รูปธมฺมา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เอเต นาม รูปธมฺมา เอตฺถ เอตสฺมึ อภิสงฺขาร วิญฺญาณ นิโรธกฺขเณ นิรุชฺฌนฺตีติ โยชนา. ‘‘ยถาวุตฺตนเยเนวา’’ติ เตน ปริยาเยนาติ วุตฺตปฺปการนเยเนว. ‘‘ตเทกฏฺฐโมหสฺสา’’ติ เตน ราเคน เตน โทเสน เอกสฺมึ จิตฺเต เอกโต ฐิตสฺส โมหสฺส. น ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา สมฺปยุตฺตสฺส โมหสฺส. ตสฺส ปถมมคฺเค เอว ปหีนตฺตา. นาปิ อุทฺธจฺจจิตฺตสมฺปยุตฺตสฺส โมหสฺส. ตสฺส จตุตฺถมคฺเค เอว ปหาตพฺพตฺตา. อุปฺปชฺชนฺตา ราคโทสโมหา. ‘‘ธมฺมิเกสู’’ติ ธมฺเมน สเมน อุปฺปนฺเนสุ. ‘‘ยโต’’ติ ยํการณา. พลวนฺตการณาติ อตฺโถ. ‘‘เตสํ’’ติ โสตาปนฺนานํ. ‘‘สลฺลิขน วเสนา’’ติ พหลปกฺขํ ถูลภาคํ สุฏฺฐุลิขนวเสน. อธิจฺจุปฺปตฺติ นาม ปุพฺเพ ยถาปวตฺตํ กาลํ อธิจฺจ อติกฺกมฺม อุปฺปตฺติ[Pg.317]. อุปฺปชฺชนฺตานมฺปิ ราคโทสโมหานํ. ‘‘เตสํ ปี’’ติ สกทาคามีนมฺปิ. ‘‘เมถุนวตฺถุ สมาโยโค อิจฺฉิโต’’ติ ชายมฺปตีนํ เมถุนกมฺมสมาโยโค นาม สกทาคามีนํ อตฺถีติ อิจฺฉิโต. เถโรหิ อธิจฺจุปฺปตฺติมตฺตํ อิจฺฉติ. ปริยุฏฺฐานมนฺทตํ น อิจฺฉติ. สกทาคามีนํ ปุตฺตธีตโรปิ สนฺทิสฺสนฺตีติ วทติ. ‘‘มหาอฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺโต’’ติ เถรสฺส มโนรถมตฺตํติ วตฺวา ปฏิกฺขิตฺโต. อิทํ สพฺพํ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ. ‘‘ฉกฺกนิปาเต’’ติ องฺคุตฺตเร ฉกฺกนิปาเต. ‘‘มิคาสาฬวตฺถุมฺหี’’ติ มิคาสาฬนามิกาย อุปาสิกาย วตฺถุมฺหิ. เกจิ อิมํ วตฺถุํ ทิสฺวา มหาอฏฺฐกถาวาทํ น โรเจนฺติ. มหาสิวตฺเถรวาทํ โรเจนฺติ. ‘‘อพฺรหฺมจาริโน’’ติ เมถุน ธมฺมา อปฺปฏิวิรตสฺส. ‘‘สกทาคามิตฺตํ พฺยากตํ’’ติ ตสฺมึ กาลงฺกเต โส พฺราหฺมโณ อิธ สกทาคามิภาวํ ปตฺวา ตุสิตากายํ อุปปนฺโนติ เอวํ ตสฺส ยํ สกทาคามิตฺตํ ภควตา พฺยากตํ. ‘‘อธิคมวเสนา’’ติ สกทาคามิภาวํ ปฏิลาภวเสน. น ปน อพฺรหฺมจาริโน สโต อธิคมวเสนาติ อธิปฺปาโย. มรณาสนฺนกาเลปิ หิ สิกฺขาปทาธิฏฺฐาเนน สห อุปริมคฺคผลาธิคมนํ นาม ติกฺขปญฺญสฺส อริยสาวกสฺส น ทุกฺกรนฺติ. เอเตน เกสญฺจิ เถรวาทโรจนํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. ‘‘สกึเทว อิมํโลกํ อาคนฺตฺวา’’ติ เอเตน อิโต ปรโลกํ คมนสฺส จ ตโต ปุน อิธาคมนสฺส จ สิทฺธตฺตา อยํ ปุคฺคโล สุทฺเธน มคฺคนิยาเมน กามภเว ทฺวิกฺขตฺตุ ปรโมนาม โหตีติ สิทฺโธ. กถํ. อิธ ปตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺติตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี, ตตฺถ ปตฺวา อิธ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ. เสสาปน จตฺตาโร วิปสฺสนานิยาเมน สิทฺธา โหนฺตีติ วิญฺญายติ. กตเม จตฺตาโร. อิธ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี. ตตฺถ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี. อิธ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี. ตตฺถ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายีติ. เอตฺถ จ ตีสุ โสตาปนฺเนสุ เอโกสตฺตกฺขตฺตุ ปรโม เอว มคฺคนิยาเมน สิทฺโธ. เสสา ปน ทฺเว โสตาปนฺนา วิปสฺสนานิยาเมน สิทฺธา. ฉ สกทาคามีสุ ทฺเว เอว มคฺคนิยาเมน สิทฺธา. เสสา ปน จตฺตาโร วิปสฺสนานิยาเมน สิทฺธา. ตตฺถ มคฺคสิทฺเธสุ โสตาปนฺน สกทาคามีสุ [Pg.318] สงฺกโร นตฺถิ. วิปสฺสนาสิทฺเธสุ ปน สงฺกโร อตฺถิ. อตฺถโต อวิรุทฺเธ สติ, โวหารมตฺเตน สงฺกเร โทโส นตฺถีติ ทฏฺฐพฺพํ. อาคนฺตฺวาติ ปาฐวเสน อาคมนโตติ วุตฺตํ. อาคนฺตาติ ปน ปาโฐ ยุตฺโต. อาคมนสีโล อาคมน ธมฺโม หุตฺวา สกทาคามี นามาติ อตฺโถ. อนาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตนฺติ เอตฺถปิ เอเสวนโย. อรหโต ภาโว อรหตฺตํ. อรหตฺต มคฺคํ. ทกฺขิณาย วิปตฺติกรานาม อปฺปปฺผล อปฺปานิสํสกรา. สมฺปตฺติกรา นาม มหปฺผล มหานิสํสกรา. สีลกฺขนฺธาทิคุณา นาม สีลกฺขนฺธ สมาธิกฺขนฺธ ปญฺญากฺขนฺธ วิมุตฺติกฺขนฺธ วิมุตฺติญฺญาณ ทสฺสนกฺขนฺธคุณา. ‘‘ทกฺขิเณยฺเยสู’’ติ ทกฺขิณารห ปุคฺคเลสุ. ‘‘ธุรํ’’ติ ปธานสีสฏฺฐานิยํ วุจฺจติ. สทฺธา เอว ธุรํ อสฺสาติ สทฺธาธุโร. เอวํ ปญฺญาธุโร. กสฺมา ปเนตฺถ วีริยธุโร น คหิโตติ. ปาฬิยํ สทฺธาวาหี มคฺคํ ภาเวติ, ปญฺญาวาหี มคฺคํ ภาเวตีติ วุตฺตํ. น ปน วุตฺตํ วีริยวาหี มคฺคํ ภาเวตีติ. ตสฺมา น คหิโตติ. กสฺมา ปน วีริยวาหี มคฺคํ ภาเวตีติ น วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต. มคฺคํ ภาเวนฺตสฺส นาม อาทิมฺหิ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ ปหานาย กมฺมํ มหนฺตํ โหติ. กสฺมา, อปายมูลกตฺตา. ตตฺถ สทฺธา จ วิจิกิจฺฉา จ ทฺเว อุชุปฺปฏิปกฺขา โหนฺติ. ยสฺมึ อารมฺมเณ สทฺธา นิวิสติ, ตสฺมึ วิจิกิจฺฉา นตฺถิ. ยสฺมึ วิจิกิจฺฉา นิวิสติ, ตสฺมึ สทฺธา นตฺถิ. ตถา ปญฺญาทิฏฺฐิโย จ อุชุปฺปฏิปกฺขา. ยตฺถ ปญฺญา, น ตตฺถ ทิฏฺฐิ. ยตฺถ ทิฏฺฐิ, น ตตฺถ ปญฺญาติ. อปิ จ สทฺธา อตฺตโน วิสเย ทิฏฺฐึ วิธมติเยว. ปญฺญาย วิจิกิจฺฉาวิธมเน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตสฺมา อารทฺธ วิปสฺสโก อนิจฺจาทีสุ อเวจฺจปฺปสาทมตฺเตนปิ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาโย ปชหิตฺวา สทฺธานุสาริภาวญฺจ สุฏฺฐุตรํ ปสีทิตฺวา สทฺธาวิมุตฺตภาวญฺจ ปาปุณาติ. ปญฺญาย อนิจฺจาทีนิ นิชฺฌานกฺขมํ กตฺวา ธมฺมานุสาริภาวญฺจ สุฏฺฐุตรํ ปสฺสิตฺวา ทิฏฺฐิปตฺตปญฺญา วิมุตฺตภาวญฺจ ปาปุณาติ. วีริยํ ปน ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ ปฏิปกฺขมตฺตมฺปิ น โหติ. อถ โข ตาสํ สหาโยปิ โหติ, ธุรภูตญฺจ. ปคฺคหลกฺขณญฺหิ วีริยํ. ตํ สทฺธํปิ ปคฺคณฺหาติ, ปญฺญํปิ ปคฺคณฺหาติ, ทิฏฺฐึปิ ปคฺคณฺหาติ, วิจิกิจฺฉมฺปิ ปคฺคณฺหาติเยว. กุโตปน อตฺตโน สภาเวน ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาโย [Pg.319] ปชหิตุํ สกฺขิสฺสติ. ตสฺมา อิมสฺมึ ฐาเน วีริยวาหีติ จ วีริยธุโรติ จ น วุตฺโตติ. กายสกฺขิมฺหิ ปน สทฺธา จ ปญฺญา จ สมพลา โหนฺติ. วีริยญฺจ สยํ สมฺมปฺปธานฏฺฐาเน ฐตฺวา ตทุภยํ อุปพฺรูเหติ. โส จ ปุคฺคโล ตทุภยพเลน ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทโย ปชหิตฺวา กายสกฺขิภาวํ ปาปุณาติ. อฏฺฐวิโมกฺเข วา อุปฺปาเทตฺวา อุภโตภาค วิมุตฺตภาวํ ปาปุณาติ. อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ปุคฺคเลสุ วีริยสฺส ถาโม สุฏฺฐุ ปากโฏ. ตสฺมา อิเม ทฺเว วีริยาธิกาตฺเวว วตฺตพฺพา. น วีริยธุโรติ. จตุปฺปฏิปทา นาม ทุกฺขาปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา. ทุกฺขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา. สุขาปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา. สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา. ติวิธวิโมกฺโข นาม สุญฺญโต วิโมกฺโข. อนิมิตฺโต วิโมกฺโข. อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข. ‘‘ตโย อนฺตรา ปรินิพฺพายิโน’’ติ เอตฺถ อายุกปฺปสฺส ปริยนฺตํ อปตฺวา อนฺตรา เอว กิเลสปรินิพฺพานปตฺตา อนฺตราปรินิพฺพายี นาม. โส ติวิโธ. อายุกปฺปสฺส ปถมภาเค ปรินิพฺพายี, ทุตียภาเค, ตตียภาเคติ. อิเม ตโย อนฺตรา ปรินิพฺพายิโน นาม. อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม อายุกปฺป ปริยนฺเต ปรินิพฺพายี. อุทฺธํ มุโข วฏฺฏโสโต เอตสฺสาติ อุทฺธํโสโต. อกนิฏฺฐํ อวสฺสํ คมิสฺสตีติ อกนิฏฺฐคามี. วิปสฺสนา กมฺมํ สสงฺขารํ สปฺปโยคํ กตฺวา ปรินิพฺพายี สสงฺขาร ปรินิพฺพายี. สงฺขารรหิเตน สุเขน วิปสฺสนา กมฺเมน ปรินิพฺพายี อสงฺขาร ปรินิพฺพายี. ‘‘ทฺวาทส โสตาปนฺนา’’ติ เอกพีชิกา ตโย. เต เอว จตูหิ ปฏิปทาหิ คุณิตา ทฺวาทส. ทฺวาทส สกทาคามิโน ปุพฺเพ วุตฺตนยา เอว.

“‘当有身见生起时，（彼等）就生起’”，此句阐明了那些见和疑与有身见不可分离。然而，应当了知，并非有身见与它们不可分离。“成熟”意即在恶趣中成熟，它们产生恶趣的结生。对于已见谛的圣者(ariyapuggala)，与见和疑相应的诸不善法，已通过‘见和疑’一词被涵盖，因此说‘与见和疑不相应’。“诸不善法”即现行的十不善业道法。“于七有”是表示行为完成的具格，犹如“用七个月完成精舍”。所谓行为完成，是指行为的快速完成。“七次”即七回。“三结”即有身见、疑、戒禁取这三种结。“不堕法”，堕是指变异而堕落，即堕于恶趣。‘法’(dhamma)是指自性。其文法分析为：他没有堕落的自性。“决定”即在善趣中有决定的趣向。“正觉”(sambodhi)即道智。“彼岸”是指未来应去之处。其彼岸即是名为正觉，是为‘以正觉为彼岸者’。“不定义”是‘或’(vā)字的含义。在‘或’字的含义中，有不定义，而非抉择义。若取抉择义，则只能得到两种“极七返者”，而得不到混合有；若取不定义，则三种都能得到。然而，在义注中，由于取了总集义，故只得到一种混合有。难道‘ca’字在总集义中不是更明显，而在不定义中则不然吗？因此，若说总集义在此处是恰当的，那是不对的。为何？因为没有包含两者。然而，义注中取了总集义，并说那两种人在此读法中未被包含。如果他们在此读法中未被包含，那他们会在何处被包含呢？说此处未包含任何“极七返者”，这并不恰当。“彼”即指该巴利读法。“此处因为……说名为极七返者”，此句应与上文‘于欲有’等以及‘或于现法’等相连。其关联为：他应被看作是纯观者(sukkhavipassaka)或禅那退失者。“在巴利中”即在《人施设论》(Puggalapaññatti)的巴利文本中。“于此究竟”即在此欲界中达到诸漏灭尽，通过蕴的般涅槃而达到究竟。究竟的意思是终结。“从家至家者”(kolaṅkola)即从一家去至另一家，意为从一有去至另一有。“一种子者”(ekabījī)即他只有一个名为结生的有之种子。而于现法中即是阿罗汉者，他的究竟也在此处，这是其连结。那么，这三种须陀洹(sotāpanna)的区别是如何造成的呢？“极七返者”仅由与初道相应的诸根所造就；其余两者则由为上道而修习的观(vipassanā)根所造就。其中，“极七返者”是根最钝的；“从家至家者”则较利。后者又分为六有者、五有者、四有者、三有者、二有者五种。其中，五有者为利，其余则依次更利。“一种子者”则为一有，其根最利。其中，“极七返者”纯粹因初道之力而成，故为最钝。其余两者本处于“极七返者”的状态，为求上道而开始修观业。那时，他们的诸根再次获得殊胜，变得锐利。因此，他们被称为比‘极七返者’更锐利者。“七回以内”是针对“从家至家者”和“一种子者”而说。“由上三道的观所决定”是针对后两种须陀洹而说。应当了知，“极七返者”则仅由初道所决定。诚然，在概要文中，他正是以其本来面目出现的，即：“修习入流道，通过断除见和疑而断除了趣向恶趣之行者，名为‘极七返’须陀洹。”而其余两者则仅出现于巴利文本中论述须陀洹各类的地方。“而那些”即那些须陀洹人。偈颂中“于此七”意即在此人世间轮回七次；“于彼七”意即在彼天界七次。《增支部》的文本中，“以彼净信心”，即对能够以声音遍告大千世界的导师之功德生起净信心。以彼净信心。“以彼法门”，即如果他只在天界中轮回，则取七次化生结生，并即于彼处般涅槃；如果他只在人间轮回，则取七次胎生结生，并即于此处般涅槃。如是，以分为十四种情况宣说的法门，此为其义。说“此应审察”的复注师，显示了他自己也倾向于十四种结生之说。现在，为反驳此十四种结生说，而说“然在《分别论》中”等。“在《分别论》中”即在阿毗达摩(abhidhamma)的《智分别》中。“无处”即无根本原因。“处”即根本原因。“无机”即无助缘。“机”即助缘。“彼”指行为。若能生起，则彼生起是“无处”。彼生起之法是“无机”，这是其连结。“行识”即超越七有之上，在欲有中能产生结生的善、不善业识。“以其灭尽”，即在入流道之刹那即已灭尽。它们灭尽，这是其关联。“名与色”，即那些可能生起的名色法，这些名色法在此行识灭尽的刹那即灭尽，这是其连结。“如前所说之理”即依“以彼法门”所说之理。“与彼共同之痴”，即与彼贪、彼瞋在同一心中共同存在的痴。不是与见和疑相应的痴，因其已在初道被断除。也不是与掉举心相应的痴，因其须在第四道才被断除。生起的贪、瞋、痴。“于如法者”即于如法、平等生起者。“由是”即由于何种原因，意为强有力的原因。“彼等”即指须陀洹。“以削弱的方式”即善加削弱其粗厚、粗重部分的方式。“超越生起”即超越先前发生的时间而生起。即使是生起的贪、瞋、痴。“彼等”也指斯陀含。“认为有性事结合”，即（有观点）认为斯陀含仍有夫妻间的性行为结合。长老们只接受（烦恼）超越常规地生起，而不接受其现行势力的减弱。他们说斯陀含也会有子女可见。“在《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)中被驳斥”，即说“此仅是长老的臆想”而被驳斥。这一切都在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中有所论述。“在《六集》中”即在《增支部》的《六集》中。“在弥伽萨罗事中”即在名为弥伽萨罗的优婆夷(upāsikā)事中。有些人见到此事，不喜《大义注》之说，而喜大尸婆长老之说。“非梵行者”即未远离淫法者。“被记说为斯陀含”，即当那位婆罗门命终时，世尊(Bhagavā)记说他在此处证得斯陀含果，并生于兜率天，如是记说其斯陀含位。“以证得故”，意即以获得斯陀含果故，而非在他还是非梵行者时证得。因为，即使在临命终时，通过安住于学处(sikkhāpada)，证得更高的道与果，对于利慧的圣弟子而言并非难事。以此，某些长老所喜之说被驳斥。“仅来此世间一次”，由此，从此处去往他世，以及再从彼处来此，皆已成就，故此人以纯粹的道之决定，在欲有中名为“极二返者”，此已成就。如何成就？在此处证得后，生于彼处，再于此处般涅槃；或于彼处证得后，生于此处，再于彼处般涅槃。其余四种则依观之决定而成就，此应了知。是哪四种？在此处证得后，在此处般涅槃；于彼处证得后，于彼处般涅槃；在此处证得后，于彼处般涅槃；于彼处证得后，在此处般涅槃。于此，三种须陀洹中，仅“极七返者”一种由道之决定而成就；其余两种须陀洹则由观之决定而成就。六种斯陀含中，仅两种由道之决定而成就；其余四种则由观之决定而成就。其中，由道成就的须陀洹与斯陀含之间无混淆；而由观成就者之间则有混淆。应当了知，若义理上无矛盾，则仅在名相上的混淆并无过失。“已来”(āgantvā)是根据读法所说的‘来’之义。然而，‘来者’(āgantā)这一读法更为恰当。意为具有来之习性、来之法者，名为斯陀含。“不来此世”在此处亦是同样的方式。阿罗汉的状态即阿罗汉性。阿罗汉道。令布施衰损者，即使得果报微小、利益微小。令布施成就者，即使得果报广大、利益广大。“戒蕴等功德”即戒蕴、定蕴、慧蕴、解脱蕴、解脱知见蕴之功德。“于应供者”即于堪受供养之人。“主导”意为主要、首要。以信为主导者，即信主导者。慧主导者亦同理。为何此处未取精进主导者？因为巴利文本中说“信行者修道，慧行者修道”，而未说“精进行者修道”。因此未取。为何不说“精进行者修道”呢？回答如下：修道者在开始时，为断除见和疑，其任务是重大的。为何？因为它们是恶趣之根。于此，信与疑是两种直接的对立。信安住于何种对象，彼处则无疑；疑安住于何种对象，彼处则无信。同样，慧与见也是直接的对立。何处有慧，彼处则无见；何处有见，彼处则无慧。此外，信在其所缘境中必能破见；至于慧能破疑，则更不待言。因此，已开始修观者，即使仅凭对无常等的不坏净信，即能断除见和疑，达到随信行之位；若更善加净信，则能达到信解脱之位。以慧使无常等变得堪能思择，即能达到随法行之位；若更善加观察，则能达到见至与慧解脱之位。然而，精进甚至不是见和疑的对立面，反而可以是它们的助伴和主导。因为精进的特征是策励，它策励信，也策励慧，也策励见，也策励疑。那么它如何能以其自性断除见和疑呢？因此，在此处不说“精进行者”，也不说“精进主导者”。然而，在身证者中，信与慧之力是相等的，精进则自住于正勤之位，增益此二者。彼人以此二者之力断除见、疑等，达到身证之位；或生起八解脱而达到俱分解脱之位。在这两种人中，精进之力非常显著，因此，此二者应被称为“精进增上者”，而非“精进主导者”。“四行道”即苦迟通行、苦速通行、乐迟通行、乐速通行。“三解脱”即空解脱、无相解脱、无愿解脱。“三种中般涅槃者”，在此，未达寿量之终点，即于中间证得烦恼般涅槃者，名为中般涅槃者。彼有三种：于寿量之初分般涅槃者，于第二分，于第三分。此等名为三种中般涅槃者。近尽般涅槃者，即于寿量终点般涅槃者。其轮回之流向上，故名上流者。必定趣向色究竟天(Akaniṭṭha)者，名为色究竟天行者。以有行、有功用之观业而般涅槃者，名为有行般涅槃者。以无行、安乐之观业而般涅槃者，名为无行般涅槃者。“十二种须陀洹”，即三种须陀洹，彼等各乘以四行道，即成十二种。十二种斯陀含亦如前所述。

เอกจฺจานํ เอว อนาคามิ อรหนฺตานํ เอว. ‘‘อชฺโฌสิตสฺสา’’ติ อธิโอสิตสฺส. มเมวิทนฺติ นิฏฺฐานํ กตฺวา ฐปิตสฺส. คิลิตฺวา ฐปิตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. พหเลน ถูเลน กามราเคน วิมุตฺตา พหลราควิมุตฺตา. อารุปฺเปสุ จ ตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย เอว อตฺถิ. น จตสฺโส รูปสมาปตฺติโย. ตสฺมา ตตฺถ อนุปุพฺพนิโรโธ น ลพฺภติ. ‘‘อาทิโต ปฏฺฐายา’’ติ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ ปถมชฺฌาน สมาปตฺติอาทิ. ตโต ปฏฺฐาย. อนุปุพฺพนิโรโธ นาม [Pg.320] ปถมชฺฌาเน ปฏิฆสญฺญานานตฺตสญฺญานํ นิโรโธ. ปฏิฆสญฺญา นาม ปญฺจวิญฺญาณสญฺญา. นานตฺตสญฺญา นาม กสิณ นิมิตฺตโต อญฺเญสุ นานารมฺมเณสุ ปวตฺตมโนวิญฺญาณ สญฺญา. ทุตียชฺฌาเน วิตกฺก วิจารานํ นิโรโธติอาทินา อนุปุพฺพ นิโรโธ. ‘‘ตโต ปญฺจมชฺฌานํ’’ติ ปญฺจกนเยน วุตฺตํ. อฏฺฐสมาปตฺติ วจนํ ปน จตุกฺกนเยน วุตฺตํ. ตทุภยํปิ ปุคฺคลานุรูปํ ลพฺภติเยว. ยุคนนฺธํ นาม ทฺวนฺทพนฺธนํ, สมถวิปสฺสนานํ ยุคนนฺธนฺติ วิคฺคโห. ‘‘สมาปชฺชน วุฏฺฐาน วิปสฺสนาวเสนา’’ติ เอตฺถ วสิภาวปตฺตํ สมาปชฺชนญฺจ วุฏฺฐานญฺจ คเหตพฺพํ. อตฺตโน สรีรา พทฺเธสุ ปริกฺขาเรสุ สมาปตฺติพเลเนว อนฺตรายาภาวโต วิสุํ อธิฏฺฐาตพฺพ กิจฺจํ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน สรีราพทฺเธ ปริกฺขาเร ฐเปตฺวา’’ติ. ‘‘นานาพทฺธานี’’ติ นานาฐาเนหิ อาพทฺธานิ. นานาฐาเนสุ ฐปิตานีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปริสฺสเยนา’’ติ อนฺตราเยน. มาวินสฺสนฺตูติ วา นานาพทฺธ อวิโกปนํ อธิฏฺฐาตพฺพํ. ตทา วุฏฺฐหามีติวา สงฺฆปฺปติมานนํ อธิฏฺฐาตพฺพํ. เอวํ สตฺถุปกฺโกสนํปิ. ‘‘อทฺธานปริจฺเฉโท’’ติ อตฺตโน ชีวิตกาลสฺส อุปปริกฺขณํ. มรณญฺหิ นาม สมาปตฺติพเลนปิ ปฏิพาหิตุํ น สกฺกาโหติ. อนฺโต สมาปตฺติยญฺจ มรเณ สติ สพฺรหฺมจารีสุ กตฺตพฺพวตฺตํ น กเรยฺย. เอตญฺหิ วตฺตํ ยํ อริยสาวกานํ มรณาสนฺเน สพฺรหฺมจารีนํ วา อุปฏฺฐากานํ วา อปฺปมาทกถานุ สาสนิกมฺมํ. สมาปตฺติยํ วา อญฺญติตฺถิยานํ ครหา วิวชฺชนตฺถํ. เอวญฺหิ เต ครเหยฺยุํ. โคตมสาวกานํ นิโรธสมาปตฺติ นาม เอกํ มรณมุขํ. ยํ สมาปชฺชนฺโต อสุโก ภิกฺขุ มรณํ คจฺฉติ. อนริย กมฺมํ เหตนฺติ.

有些只是不还者，有些则是阿罗汉。“已住著”(ajjhositassa)指已完全住著。‘我即是此’指已确立究竟者。‘吞食后安住’即如是说。从粗重、厚重的欲贪中解脱者，即从粗重贪中解脱者。在无色界中，他只有无色定，而没有四种色定。因此，在那里无法获得次第灭。‘从最初开始’指八定中的初禅定等，从那里开始。次第灭(anupubbanirodha)是指初禅中灭除有对想(paṭighasaññā)与种种想(nānattasaññā)。有对想即五识之想。种种想即从遍处相转向其他各种所缘而生起的意识之想。第二禅中灭除寻、伺等，即是次第灭。‘乃至第五禅’是以五分法而说。而说八定，则是以四分法而说。此二者皆可依个人(puggala)而得。“双运”(yuganandha)名为二法束缚，即止(samatha)与观(vipassanā)双运之义。‘依入定、出定、观之力’中，当取已得自在的入定与出定。因为自身所系的资具，仅凭定力就不会有障碍，所以没有另外需要决意之事，故说‘除了自身所系的资具外’。‘种种系缚’指在多处被系缚，即是说被放置在不同地方。‘以危险’指以障碍。‘愿它们不毁坏’，或者应当决意令种种系缚物不毁坏。或者当僧团需要时，应决意‘我当于彼时出定’。同样，当导师召唤时也应如此决意。‘时限的限定’指审察自己的寿命期限。因为死亡，即使以定力也无法阻止。若在定中死亡，则无法为同梵行者履行应尽的义务。此义务即圣弟子临命终时，对同梵行者或侍者所作的不放逸教言与训示。或者，是为了避免其他外道的讥嫌。他们会如此讥嫌：‘乔达摩(Gotama)的弟子们有一种名为灭尽定的死亡之门，某某比丘进入此定就死了。这是非圣者的行为。’

‘‘ยทตฺถํ’’ติ ปฏิปตฺติ รสสฺสาทตฺถํ. ‘‘ตทตฺเถ’’ติ ตสฺมึ อตฺเถ. นิรามิส สุขํ นาม อามิสรหิต สุขํ. ทุวิธญฺหิ สุขํ สามิสสุขญฺจ นิรามิสสุขญฺจ. ตตฺถ เย โลเก อิฏฺฐ กนฺต มนาปิยา ปญฺจกามคุณา นาม อตฺถิ. เต กิเลเสหิ อามสิตพฺพตฺตา อามิสา นาม. ยญฺจสุขํ เต อามิเส ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, ตํ สามิสสุขํ นาม. ยํ โลเก ทิพฺพํ สุขํ มานุสกํ สุขนฺติ มมายนฺติ. ยญฺจ อนุภวนฺตํ [Pg.321] มหาชนํ สพฺพานิ อปายภย วฏฺฏภยานิ สมฺปริวาเรนฺติ. ฌานสุข มคฺคสุข ผลสุข นิพฺพานสุขํ ปน นิรามิสสุขํ นาม. ยํ เนกฺขมฺมสุขนฺติ จ ปวิเวกสุขนฺติ จ อุปสมสุขนฺติ จ สมฺโพธิสุขนฺติ จ วิมุตฺติสุขนฺติ จ อริยสุขนฺติ จ อนวชฺชสุขนฺติ จ วุจฺจติ. ยญฺจ อนุภวนฺตํ อริยชนํ สพฺพานิ อปายภย วฏฺฏภยานิ สมฺปริวชฺชนฺติ. ‘‘อสฺสาทิตพฺพฏฺเฐนา’’ติ กิเลสปลิโพเธหิ วิมุตฺตตฺตา วิปุล คมฺภีร สนฺต ปณีตรสตฺตา จ อโหสุขํ อโหสุขนฺติ อุทาหรนฺเตนปิ อสฺสาทิตพฺพฏฺเฐนาติ.

“为何目的”(yadatthaṃ)，即为品尝修行之味的目的。“于彼目的”(tadatthe)，即于那个目的。无染乐(nirāmisa sukhaṃ)是离染之乐。乐有两种：有染乐(sāmisasukha)与无染乐(nirāmisasukha)。于此，世间有可爱、可喜、可意、愉悦的五种欲乐，因其为烦恼所触，故称为“染”(āmisa)。缘于此等“染”而生起的乐，称为“有染乐”。世人执取世间的天乐与人乐为“我所有”。当广大群众体验此乐时，一切恶趣之怖与轮回之怖都围绕着他们。而禅那乐、道乐、果乐、涅槃乐，则称为“无染乐”。它也被称为出离乐、远离乐、寂止乐、正觉乐、解脱乐、圣乐与无过失乐。当圣者体验此乐时，他们远离了一切恶趣之怖与轮回之怖。“以可品尝之义”：由于从烦恼的障碍中解脱，且具有广大、甚深、寂静、殊胜之味，因此即使以“啊，乐哉！啊，乐哉！”来称叹，也是以其可品尝之义而言。

กมฺมฏฺฐานสงฺคหานุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《业处纲要阐释》终。

นิคมคาถาสุ.

于结语偈颂中。

๒๖๒. จริตพฺพนฺติ จาริตฺตํ. ทสกุสลกมฺมปถธมฺมชาตํ. ‘‘กุลาจาเรนา’’ติ กุลปรมฺปรโต อาคเตน อาจาเรน. ‘‘ญาติ มิตฺต ธน โภคสมฺปตฺติยา’’ติ เหตุอตฺเถ กรณวจนํ. ‘‘วิสาเล’’ติ วิปุเล. ‘‘เตนา’’ติ ตสฺสปทสฺส วิภตฺยนฺต ทสฺสนํ. ‘‘สทฺธายา’’ติ รตนตฺตเย อเวจฺจปฺปสาทสทฺธาวเสน. ‘‘อภิวุฑฺฒานํ’’ติ หานภาคิย ฐิติภาคิยภาวํ อติกฺกมฺมวิเสสภาคิย นิพฺเพธภาคิย ภาวปตฺติวเสน อติสฺสย วุฑฺฒานํ. ‘‘ปริสุทฺธานญฺจา’’ติ อตฺตุกฺกํสน ปรวมฺภนาทิ โทเสหิ ปริสุทฺธานญฺจ. นํ นํ ชนํ ปาติรกฺขตีติ นมฺโป. ทิฏฺฐทิฏฺเฐสุ เมตฺตาวิหารีติ วุตฺตํ โหติ. อาวฺหาตพฺโพติ อวฺหโย. นามํ. นมฺโป อิติ อวฺหโย อสฺสาติ นมฺปวฺหโยติ วจนตฺโถ. ‘‘ปณิธายา’’ติ ปตฺเถตฺวาติ อตฺถํ นิวตฺเตติ ‘‘ภุสํ นิธายา’’ติอาทินา. ‘‘อุปาทาย ปฏิจฺจา’’ติ ตสฺส ปทสฺส ปริยายทสฺสนเมตํ. ‘‘อตฺตโน มนฺทพุทฺธีนํ’’ติ ปจฺจกฺเข ธรมานานนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ปจฺฉิม ชนานํ วา’’ติ. อนุกมฺปนํ อนุกมฺโป. กถํ นุ โข อิเม ชนา อภิธมฺมตฺเถสุ สุเขน อาชาเนยฺยุนฺติ เอวํ ปวตฺโต จิตฺตพฺยาปาโร. อตฺถโต อนุทยสงฺขาตา กรุณาเยว. เตนาห ‘‘อนุทยํ [Pg.322] การุญฺญํ’’ติ. ‘‘ปตฺถิตํ’’ติ วา สาธุวตสฺส ยํ เถโร เอวรูปํ ปกรณํ กเรยฺยาติ เอวํ จิรกาลํ ปตฺถิตํ อาสึสิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ขุทฺทสิกฺขาฏีกายํ’’ติ โปราณฏีกํ สนฺธาย วุตฺตํ. โสมวิหาโรตฺเวว ปญฺญายิตฺถ ตสฺมึ ทีเปติ อธิปฺปาโย. คาถายํ ‘‘อถา’’ติ ตสฺมึกาเล. ‘‘เอตฺถา’’ติ เอตสฺมึ นคเร. ‘‘สทฺโท’’ติ กสฺมา ราชา เอวรูปํ มงฺคลหตฺถึ พฺราหฺมณานํ อทาสิ. เนตํ ปติรูปํ ยํ รญฺญา กตนฺติ เอวํ ปวตฺโต อมนาปสทฺโท. ‘‘เภรโว’’ติ ภีรุตาชนโก ภยานโก. ‘‘สิวีนํ’’ติ สิวิรฏฺฐวาสีนํ. ‘‘รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ รฏฺฐํ วฑฺเฒตีติ รฏฺฐวฑฺฒโน. หตฺถินาโค. โส หิ ลกฺขณสมฺปนฺโน อาชานิโย โหติ. ยสฺมึ รฏฺเฐ ตํ อภิมงฺคลํ กโรนฺติ, ตสฺมึ รฏฺเฐ เทโว สมฺมา วสฺสติ, นานาภยุปทฺทวา ตสฺมึ นุปฺปชฺชนฺตีติ โลกสมฺมโต มงฺคลหตฺถี โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเน’’ติ. ‘‘วิตฺถิณฺโณ’’ติ วิตฺถาริโต. อติวิตฺถาโรติ วุตฺตํ โหติ. ธนียนฺติ มหาชเนหิ ทฏฺฐุํ ปตฺถียนฺตีติ ธญฺญา. มหิทฺธิกา. อธิวสนฺติ เอตฺถาติ อธิวาโส. ธญฺญานํ อธิวาโสติ สมาโส. อชฺฌาวสึสุ เอตฺถาติ อชฺฌาวุตฺถํ. กิตฺติคุณวเสน อุเทนฺติ อุคฺคจฺฉนฺตีติ อุทิตา. อุทิตานํปิ อุทิโตติ วิคฺคโห. เตนาห ‘‘นภมชฺเฌ’’ติอาทึ. สารชฺชนํ สารโท. วิคโต สารโท ยสฺสาติ วิสารโท. วิสารทสฺส ภาโว เวสารชฺชํ. ปริยตฺติยํ เวสารชฺชํ ปริยตฺติเวสารชฺชํ. เตปิฏกปริยตฺติยํ เวยฺยตฺติยญฺญาณํ. ตํ อาทิ เอติสฺสา ปญฺญายาติ ปริยตฺติเวสารชฺชาทิ ปญฺญา. ปาปโต ลชฺชนสีลาติ ลชฺชิโนติ อาห ‘‘ปาปครหิโน’’ติ. ปาปํ ธมฺมํ ครหนฺติอาทีนวํ กถยนฺติ สีเลนาติ ปาปครหิโน. ‘‘อนุสฺสรนฺตู’’ติ ปุนปฺปุนํ สรนฺตุ. วิเสเสน ภวนฺติ เวปุลฺลํ คจฺฉนฺตีติ วิภวา. ปุญฺญานิ จ ตานิ วิภวาจาติ ปุญฺญวิภวา. วิปุลปุญฺญานีติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิปุลานํ’’ติอาทิมาห. อนุตฺตริย ธมฺมา นาม ทสฺสนานุตฺตริย สวนานุตฺตริยาทโย. โลเก พหูสุ ทสฺสเนสุ อิโต อุตฺตรํ อญฺญํ ทสฺสนํ นาม นตฺถีติ ทสฺสนานุตฺตริยํ. รตนตฺตยทสฺสนํ. จตุสจฺจทสฺสนญฺจ. รตนตฺตยคุณกถาสวนํ[Pg.323], ขนฺธายตน ธาตุ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาสวนญฺจ สวนานุตฺตริยํ นาม. เตสุ รตนตฺตยาทีสุ สทฺธา ปฏิลาโภ ลาภานุตฺตริยํ นาม. เตสเมว ปุนปฺปุนํ สรณํ อนุสฺสตานุตฺตริยํ นาม. รตนตฺตเย จตูหิ ปจฺจเยหิ วา วตฺตปฺปฏิวตฺตกรเณน วา ปริจรณํ ปาริจริยานุตฺตริยํ นาม. พุทฺธปญฺญตฺตาสุ ตีสุ สิกฺขาสุ สมาทาย สิกฺขนํ สิกฺขานุตฺตริยํ นาม. ตาทิเส ปญฺญาวทาตคุณโสภาทิเก คุเณ อวสฺสํ ภชนฺติ ปาปุณนฺตีติ ตาทิสคุณภาคิโน. ‘‘ภวิสฺสามา’’ติ ภวิตุํ อุสฺสาหํ กริสฺสามาติ วุตฺตํ โหติ.

262. 应当行持的即是行持（cārittaṃ），指十善业道法。“家风”指家族世代相传的行仪。“由亲戚、朋友、财富、受用的圆满”，此处的具格是用于表示原因。“广大的”即宽阔的。“彼”是显示该词的格的语尾。“信”指对三宝的不动摇的净信。“已增长者”，指已超越退分与住分的状态，达到殊胜分与决择分的状态，是为已极度增长者。“及已清净者”，指已清净了自赞毁他等过失者。因为它守护每一个人，故为‘礼敬’（nampo）。这即是说，对所见的一切众生安住于慈爱。应称呼的，即是称谓（avhayo），也就是名字；其称谓为‘礼敬’，这就是‘nampavhayo’的词义。对于‘paṇidhāya’，通过‘坚定地确立’等解释，排除了‘祈愿’的含义。“依、缘”，这是在展示该词的同义词。“对于慧根迟钝者”，意指“对于现存者”；因此说“或对于后世之人”。悲悯即是怜悯。‘如何能让这些人轻易地了知阿毗达摩（abhidhamma）的义理呢？’——如此运作的心行。就意义而言，这正是名为‘随感’（anudaya）的悲悯；因此说‘随感，悲悯’。或者‘所期盼的’，意思是：‘善人们长期以来所期盼、所渴望的，即是希望长老能造这样一部论著’。“在《小戒学》（Khuddasikkhā）复注中”，这是指古代的复注而说；其意是：“在那座岛上，它就是以月住寺（Somavihāra）而闻名”。在偈颂中，“尔时”即在那个时候。“于此”即在这座城里。“声”指：‘国王为何将这样一头祥瑞之象给予婆罗门？国王所做的这事不合宜’——如此生起的不悦之声。“可畏的”即能生起怖畏的、恐怖的。“尸毗人”指尸毗国的居民。“令国增长者”指能令国家增长者，即象王。它确实是具足相好、血统纯正的。在哪个国家，人们将它视为祥瑞，在那个国家，天神就会适时降雨，各种怖畏与灾祸就不会生起，因此它被世人公认为吉祥之象。所以说“于尸毗人之令国增长者”。“广大的”即是“扩展的”；这即是说“极其广大”。大众渴望见到他们，故为‘有福者’，即大神通者。他们居住于此，故为‘住处’；‘有福者的住处’是复合词。他们曾居住于此，故为‘曾住处’。依名望与德行而升起、高显，故为‘已升者’；‘已升者中的已升者’是其解析。因此说“于天空中”等。怯懦是为‘羞怯’（sārado）。‘其羞怯已离’，是为‘无畏’（visārado）。无畏的状态即是‘无畏性’（vesārajjaṃ）。于教理的无畏是‘教理无畏’，即于三藏教理的娴熟之智。‘此为该智慧之始’，故为‘以教理无畏等为首之慧’。‘有愧者’是因其有惭于恶的品性，故说为‘呵责恶者’。‘呵责恶者’即是依其品性而呵责、宣说恶法的过患。“愿他们随念”即愿他们再再忆念。特别地存在、达到广大，故为‘增盛’。是福德，也是增盛，故为‘福德增盛’。为了说明是‘广大的福德’，他说了‘广大的’等词。名为无上法者，即见无上、闻无上等。于世间众多见解中，无有他见能胜于此，故为‘见无上’，即见三宝与四圣谛。听闻三宝功德之说，以及蕴、处、界、谛、缘起之说，名为‘闻无上’。于三宝等生起信心而获得，名为‘得无上’。于彼等再再忆念，名为‘念无上’。以四资具或以履行大小事务来侍奉三宝，名为‘侍无上’。于佛陀所制的戒、定、慧三学中，承诺而修学，名为‘学无上’。他们必然分享、达到像这样以智慧清净之德的庄严等功德，故为‘具如是德者’。“我们将是”，这即是说“我们将努力成为”。

ทีปนิยา นิคมคาถาสุ.

在《胜义灯》的结颂中。

‘‘พสฺหฺยุสุญฺญจมฺเมกมฺหี’’ติ เอตฺถ ‘‘พสฺหฺยู’’ติ อฏฺฐสงฺขฺยาย สงฺเกต วจนํ. ‘‘จมฺมํ’’ติ ทฺวิสงฺขฺยาย. เอกญฺจ ทุกญฺจ สุญฺญญฺจ อฏฺฐจาติ คณนกฺกโม. สหสฺส ทฺวิสต อฏฺฐสงฺขาเต สาเกติ อตฺโถ. เอสนโย ปรโต ‘‘นวปญฺจ จมฺเมกมฺหี’’ติ ปเทปิ. คาถาวณฺณนาสุ. นครติ น จวตีติ นครํ. ถาวริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘รญฺเชตี’’ติ รเมติ. เขมสุภิกฺขตาทิคุเณหิ อนาคเต ชเน คมาเปติ, อาคเต อญฺญตฺถ คนฺตุํ น เทตีติ วุตฺตํ โหติ. โรหิตมิคา นาม สุวณฺณวณฺณมิคา. ‘‘สาเก’’ติ สากนาเมน รญฺญา ปุน สงฺขตตฺตา อิมํ กลิยุคํ สากนฺติ วุจฺจติ. ยํ เอตรหิ สากฺรราชนฺติปิ โวหรนฺติ. สากราชา จ นาม อุตฺตราปเถสุ เอโก คนฺธารราชา. ยํ เชฏฺฐกํ กตฺวา ภินฺนลทฺธิกา วชฺชีภิกฺขู อิมํ ธมฺม วินยํ มหาสงฺฆีกํ นาม สงฺคหํ อาโรเปนฺติ. โส จ ธมฺมวินยสงฺคโห อุตฺตราปเถสุ วตฺตติ. เวสาลิยํ ยสตฺเถร สงฺคโห ปน ทกฺขิณาปเถสูติ. จตฺตาริยุคานิ นาม โลเก ปญฺญเปนฺติ สตฺยยุคํ, ทฺวาปรยุคํ, เตตฺรยุคํ, กลิยุค,นฺติ. ยุคนฺติ จ อายุปริมาณํ วุจฺจติ. อิทานิปน กลิยุคํ วตฺตติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สาเกติ กลิยุเค’’ติ. ปาปยุเคติ อตฺโถ. ‘‘ล ตี’’ติ สาลิกฺเขตฺตานํ โสธนฏฺฐานตฺตา เอวํ มฺรมฺมเทสโวหาเรน ลทฺธนามํ [Pg.324] อรญฺญํ. ตํ ปน มุํรฺวานครสฺส เอสนฺเน ปญฺจธนุสติเก ปเทเส ชาตํ. ‘‘วิสฺสุเต’’ติ วิเสเสน กิตฺติเต. สารญฺจ อสารญฺจ วิเวเจนฺติ วิจาเรตฺวา ชานนฺติสีเลนาติ สาราสาร วิเวกิโนติ วจนตฺโถติ.

于“Bashyusuññacammekamhī”中，“bashyū”是数字八的暗语，“cammaṃ”是数字二。一、二、零与八，此为计数次第。意为于娑枳多(Sāketa)一千二百零八年。此理亦适用于其后的“navapañca cammekamhī”一词。于偈颂释义中：“城”(nagara)，因其不动(na cavati)，故为城，此即谓“坚固”。“令喜”(rañjeti)即是令愉悦。此即谓：以安稳、丰饶等德，令未来者至，令已来者不欲他往。赤鹿(Rohitamigā)者，谓金色之鹿。“娑迦”(sāka)者，因娑迦王重新制定，此争斗时(kaliyuga)故被称为“娑迦”。如今亦称之为“娑迦王纪元”。娑迦王者，乃北印度(uttarāpathesu)一位犍陀罗(Gandhāra)王。持异见之跋耆(Vajjī)比丘以之为首，将此法与律归入名为“大众部”(mahāsaṅghīka)之结集。此法与律之结集行于北印度，而耶舍(Yasa)长老于毗舍离(Vesālī)之结集则行于南印度(dakkhiṇāpathesu)。世间施设四时(yuga)之名，即：圆满时(satyayuga)、二分时(dvāparayuga)、三分时(tretāyuga)、争斗时(kaliyuga)。“时”亦被称为寿量。如今正值争斗时，故云“于娑枳多之争斗时”，意即“于罪恶时”。“La tī”，因其为清理稻田之处，故依缅甸语(mrammadesavohārena)得此林名。其位于牟楼婆(Muṃrvā)城附近五百弓之地。“闻名”(vissute)者，谓被特别称赞。“辨别核心与非核心者”(sārāsāra vivekino)之语义为：以能审察而辨知核心与非核心为性。

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา อนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

《胜义灯》之复注疏终。

๑. ปรมตฺถทีปนี นาม, เยน เถเรน สา กตา.

1. 名为《胜义灯》者，乃由那位长老所造。

เตเนเว สา กตา โหติ, อยํ ตสฺสานุ ทีปนี.

此为其复注疏，亦由同一位长老所造。

๒. อฏฺฐสตฺตทฺวเยกมฺหิ, สาเก สา เชฏฺฐมาสเก.

2. 于娑迦纪年一千二百七十八年，于耆吒月。

กาเฬ นวมิยํ ทิวา, มชฺฌนฺหิเก นิฏฺฐํ คตา.

黑分第九日，于正午时分完成。

อนุทีปนี นิฏฺฐิตา.

《复注疏》终。