Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa-ṭīkā

กังขาวิตรณีปุราณฎีกา

---

Ganthārambhakathā

คาถาเริ่มต้นคัมภีร์

---

Buddhaṃ dhammañca saṅghanti-ādinā yā pakāsitā;

Bhadantabuddhaghosena, mātikāṭṭhakathā subhā;

Tassā hi līnapadaṃ vi-kāsanakoyamārambho.

อรรถกถามาติกาอันงดงามใดที่พระพุทธโฆษาจารย์ผู้เจริญได้ประกาศไว้ด้วยบทว่า "พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์" เป็นต้น การเริ่มต้นนี้เป็นการทำบทที่ลี้ลับในอรรถกถามาติกานั้นให้แจ่มแจ้ง

---

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

คำอธิบายคาถาเริ่มต้นคัมภีร์

---

Vippasannenāti vividhappasannena. Kathaṃ? ‘‘Itipi so…pe… buddho bhagavā, svākkhāto…pe… viññūhi, suppaṭipanno…pe… lokassā’’ti (a. ni. 5.10) evamādinā. ‘‘Cetasā’’ti vuttattā tīsu vandanāsu cetovandanā adhippetā. Tanninnatādivasena kāyādīhi paṇāmakaraṇaṃ vandanā, guṇavasena manasāpi tathāva karaṇaṃ mānaṃ, paccayappaṭipattiyādīhi pūjākaraṇaṃ pūjā, paccayādīnaṃ abhisaṅkharaṇaṃ sakkacca karaṇaṃ sakkāro, tesaṃ. Bhājananti ādhāro, adhikaraṇaṃ vā.

บทว่า วิปปสันเนนะ คือ เลื่อมใสโดยประการต่างๆ. อย่างไร? คือ ด้วยบทเป็นต้นว่า แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น... เป็นพระพุทธเจ้า, พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว... อันวิญญูชนพึงรู้แจ้ง, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคปฏิบัติดีแล้ว... เป็นเนื้อนาบุญของโลก (องฺ. ปญฺจก. ๕.๑๐) ดังนี้เป็นต้น. เพราะกล่าวว่า ด้วยใจ จึงประสงค์เอาเจโตวันทนา (การไหว้ด้วยใจ) ในบรรดาการไหว้ ๓ อย่าง. การทำความนอบน้อมด้วยกายเป็นต้น ด้วยอำนาจความน้อมไปในสิ่งนั้นเป็นต้น ชื่อว่า วันทนา. การทำอย่างนั้นด้วยใจนั่นแล ด้วยอำนาจแห่งคุณ ชื่อว่า การนับถือ (มานะ). การทำบูชาด้วยปัจจัยและปฏิปัตติเป็นต้น ชื่อว่า บูชา. การจัดแจงปัจจัยเป็นต้นกระทำโดยเคารพ ชื่อว่า สักการะ. บทว่า เตสัง ภาชนัง คือ เป็นที่รองรับ หรือเป็นที่ตั้ง ของสิ่งเหล่านั้น.

---

Therā mahākassapādayo, tesaṃ vaṃsoti theravaṃso, āgamādhigamasampadāya tassa vaṃsassa padīpabhūtāti theravaṃsappadīpā, tesaṃ theravaṃsappadīpānaṃ. Asaṃhīrattā thirānaṃ. Vinayakkameti vinayapiṭake, ārambhānurūpavacanametaṃ. Suttābhidhammesupi te thirā eva. ‘‘Buddhaṃ dhammañca saṅghañca pubbācariyasīhānañcā’’ti avatvā kasmā visuṃ vuttanti ce? Payojanavisesadassanatthaṃ. Vatthuttayassa hi paṇāmakaraṇassa antarāyanivāraṇaṃ payojanaṃ attano nissayabhūtānaṃ ācariyānaṃ paṇāmakaraṇassa upakāraññutādassanaṃ. Tena buddhañca dhammañca saṅghañca vanditvā, ca-saddena pubbācariyasīhānañca namo katvāti yojanā. Atha vā ‘‘vanditvā’’ti cetovandanaṃ dassetvā tato ‘‘namo katvā’’ti vācāvandanā, ‘‘katañjalī’’ti kāyavandanāpi dassitāti yojetabbaṃ.

พระเถระทั้งหลายมีพระมหากัสสปะเป็นต้น, วงศ์ของพระเถระเหล่านั้น ชื่อว่า เถรวงศ์. พระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งเถรวงศ์นั้นด้วยความถึงพร้อมแห่งอาคมและอธิคม ชื่อว่า เถรวังสัปปทีปะ. แห่งพระเถรวังสัปปทีปะเหล่านั้น. ชื่อว่า ผู้มั่นคง เพราะความเป็นผู้ที่ใครๆ นำไปไม่ได้ (ไม่หวั่นไหว). บทว่า วินยักกเม คือ ในพระวินัยปิฎก, คำนี้เป็นคำที่เหมาะสมกับการเริ่มต้น. แม้ในพระสูตรและพระอภิธรรม พระเถระเหล่านั้นก็มั่นคงเช่นกัน. ถ้าถามว่า เพราะเหตุใดจึงไม่กล่าวว่า 'พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และพระอาจารย์ผู้เป็นดุจราชสีห์ในกาลก่อน' แต่กล่าวแยกกัน? ตอบว่า เพื่อแสดงประโยชน์พิเศษ. ด้วยว่า การทำความนอบน้อมต่อพระรัตนตรัยมีประโยชน์คือการกั้นอันตราย, ส่วนการทำความนอบน้อมต่อพระอาจารย์ผู้เป็นที่พึ่งของตนมีประโยชน์คือการแสดงความเป็นผู้รู้อุปการะ (กตัญญู). เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า ไหว้พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์แล้ว, และด้วยศัพท์ว่า 'จะ' (และ) ทำความนอบน้อมต่อพระอาจารย์ผู้เป็นดุจราชสีห์ในกาลก่อนด้วย. อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบความว่า ทรงแสดงเจโตวันทนาด้วยบทว่า วันทิตวา (ไหว้แล้ว) จากนั้นทรงแสดงวาจาวันทนาด้วยบทว่า นะโม กัตวา (ทำความนอบน้อมแล้ว), และทรงแสดงกายวันทนาด้วยบทว่า กตัญชลี (ประนมมือแล้ว) ด้วย.

---

Idāni abhidhānappayojanaṃ dassetuṃ ‘‘pāmokkha’’ntiādimāha. Tattha pāmokkhanti padhānaṃ. Sīlañhi sabbesaṃ kusaladhammānaṃ padhānaṃ ādibhāvato. Yathā ca sattānaṃ khajjabhojjaleyyapeyyavasena catubbidhopi āhāro mukhena pavisitvā aṅgamaṅgāni pharati, evaṃ yoginopi cātubhūmakaṃ kusalaṃ sīlamukhena pavisitvā atthasiddhiṃ sampādeti. Tena vuttaṃ ‘‘mukha’’ntiādi. Atha vā mukhanti upāyo, tena mokkhappavesāya nibbānasacchikiriyāya mukhaṃ upāyoti attho. Mahesinā yaṃ pātimokkhaṃ pakāsitanti sambandho. Mahante sīlādikkhandhe esi gavesīti mahesi.

บัดนี้ เพื่อแสดงประโยชน์แห่งชื่อ จึงตรัสบทว่า ปาโมกขัง เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาโมกขัง คือ เป็นประธาน. ด้วยว่า ศีลเป็นประธานแห่งกุศลธรรมทั้งปวง เพราะความเป็นเบื้องต้น. อนึ่ง อาหารแม้ทั้ง ๔ อย่าง คือ ของเคี้ยว ของบริโภค ของเลีย และของดื่ม เข้าไปทางปากแล้วแผ่ไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ของสัตว์ทั้งหลายฉันใด, กุศลธรรม ๔ ภูมิของโยคีก็เข้าไปทางประตูคือศีลแล้วยังความสำเร็จแห่งประโยชน์ให้ถึงพร้อมฉันนั้น. เพราะฉะนั้น จึงตรัสบทว่า มุขัง เป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง บทว่า มุขัง คือ อุบาย, เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า เป็นอุบายเพื่อการเข้าถึงโมกขะ คือเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน. ประกอบความว่า พระปาติโมกข์ใดที่พระมหามุนีทรงประกาศแล้ว. บทว่า มะเหสี คือ ผู้แสวงหาซึ่งกองศีลเป็นต้นอันยิ่งใหญ่.

---

Sūratena nivātenāti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo’’tiādinā (dha. sa. 1349) sūratena, nīcavuttinā mānuddhaccavasena attānaṃ anukkhipanabhāvena nivātena. Vinayācārayuttena cārittavārittehi yuttena. ‘‘Soṇattherena yācito’’ti avatvā ‘‘sūratenā’’tiādi kasmā vuttaṃ, kiṃ dussīlena vā duṭṭhena vā alajjinā vā yācitena vaṇṇanā kātuṃ na vaṭṭatīti ce? Na na vaṭṭati. Therassa vacanaṃ paṭikkhipituṃ na sakkā, evarūpaguṇo therova, yācanavasena kattabbo ādarenāti dassetuṃ vuttaṃ.

บทว่า สุรเตนะ นิวาเตนะ คือ ด้วยความเสงี่ยม (สุรตะ) ด้วยบทเป็นต้นว่า ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น ความเสงี่ยมคืออะไร? คือการไม่ล่วงละเมิดทางกาย (ธ. สัง. ๑๓๔๙), ด้วยความถ่อมตน (นิวาตะ) คือ ด้วยความเป็นผู้มีความประพฤติถ่อมตน ไม่ยกตนขึ้นด้วยอำนาจแห่งมานะและอุทธัจจะ. บทว่า วินยาจารยุตเตนะ คือ ผู้ประกอบด้วยจาริตศีลและวาริตศีล. ถ้าถามว่า เพราะเหตุใดจึงไม่กล่าวว่า 'ที่พระโสณเถระอาราธนา' แต่กล่าวว่า สุรเตนะ เป็นต้น, การทำคำพรรณนาตามคำอาราธนาของภิกษุผู้ทูลขอที่เป็นคนทุศีล หรือคนประทุษร้าย หรือคนไร้ยางอาย ไม่ควรหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ไม่ควร. แต่เพราะไม่สามารถจะปฏิเสธคำของพระเถระได้, และเพื่อแสดงว่าพระเถระผู้ประกอบด้วยคุณเห็นปานนี้เท่านั้น ที่ควรทำตามคำอาราธนาด้วยความเคารพ จึงกล่าวอย่างนั้น.

---

Nāmenāti attano guṇanāmena. Saddalakkhaṇasubhato, vinicchayasubhato, viññeyyasubhato ca subhaṃ.

บทว่า นาเมนะ คือ ด้วยชื่ออันเป็นคุณของตน. ชื่อว่า งดงาม เพราะงดงามโดยลักษณะแห่งศัพท์ งดงามโดยการวินิจฉัย และงดงามโดยสิ่งที่พึงรู้.

---

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายคาถาเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว.

---

Nidānavaṇṇanā

คำอธิบายนิทาน

---

‘‘Āvikatā hissa phāsu hoti, tatthāyasmante pucchāmi…pe… tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’’ntiādinā nayena vuttaṃ. Ettheva yāvatatiyānusāvanakathāvasāne atha kho uddesakāle ‘‘āvikatā hissa phāsu hotī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ. Tatthāyasmante pucchāmī’’tiādinā nayena āgataṃ. Uposathakkhandhakepi evameva āgataṃ. Tattha pubbe vuttaṃ pacchā āgatasuttena virujjhati. Tasmā yathā na virujjhati, tathā upaparikkhitvā gahetabbaṃ. Evaṃ na virujjhatīti eke. Kathaṃ? ‘‘Āvikatā hissa phāsu hotī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ. Tatthāyasmante pucchāmī’’tiādinā suuddiṭṭhaṃ hotīti etaṃ uddesalakkhaṇaṃ idhāpi khandhakepi vuttattā. Tasmā ‘‘phāsu hotī’’ti vatvā ‘‘tatthāyasmante pucchāmī’’ti vuttaṭṭhāne avuttampi ānetvā gahetabbaṃ. Kasmā? Idha nidānaṃ na dassitaṃ, uddeso uddesakāle uddisitabbalakkhaṇassa tattha vuttattā. Apica ‘‘nidānuddeso’’ti padaṃ uddharitvā nidānuddesaṃ dassetukāmopi ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… āvikatā hissa phāsu hotī’’ti pāṭhavasena āgataṃ nidānaṃ niṭṭhāpetvā upari aṭṭhakathāvasena yojetabbaṃ pāḷiṃ idha yojetvā ‘‘tatthāyasmante pucchāmi…pe… dhārayāmī’’ti nidānapāḷiṃ paripuṇṇaṃ katvā puna ‘‘tattha nidānuddeso’’ti uddhaṭapadavasena saṅkhepato nidānuddesalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘evametaṃ dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’’ntiādi vuttaṃ, tasmā evaṃ upari ca khandhake ca, atha kho uddesakāle ‘‘āvikatā hissa phāsu hotī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ. Tatthāyasmante pucchāmī’’tiādi nidānuddesova dassito, na nidānaṃ.

กล่าวไว้ด้วยนัยมีบทว่า "อาวิกตา หิสสะ ผาสุ โหติ, ตัตถายัสสะมันเต ปุจฉามิ...เป... ตุณหี, เอวะเมตัง ธารยามิ" (เมื่อเปิดเผย ความผาสุกย่อมมีแก่เธอ, ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายในเรื่องนั้น...เป...นิ่งอยู่, ข้าพเจ้าทรงจำความนิ่งนั้นไว้ด้วยอาการอย่างนี้) แล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลาย นิทานอันข้าพเจ้าแสดงแล้ว" เป็นต้น. ในที่นี้เอง เมื่อจบการอนุสาวนาครั้งที่สามแล้ว ในเวลาแสดงอุเทศ ได้กล่าวด้วยนัยมีบทว่า "อาวิกตา หิสสะ ผาสุ โหติ" แล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลาย นิทานอันข้าพเจ้าแสดงแล้ว. ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายในเรื่องนั้น" เป็นต้น. แม้ในอุโบสถขันธกะก็มาอย่างนี้เหมือนกัน. ในที่นั้น สิ่งที่กล่าวไว้ก่อนย่อมขัดแย้งกับพระสูตรที่มาในภายหลัง. เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาและถือเอาโดยไม่ให้ขัดแย้งกัน. บางพวกกล่าวว่า "อย่างนี้ไม่ขัดแย้งกัน". อย่างไร? เพราะลักษณะแห่งอุเทศที่ว่า "เมื่อเปิดเผย ความผาสุกย่อมมีแก่เธอ" แล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลาย นิทานอันข้าพเจ้าแสดงแล้ว. ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายในเรื่องนั้น" เป็นต้น ย่อมเป็นอุเทศที่แสดงไว้ดีแล้ว เพราะลักษณะนี้มีกล่าวไว้ทั้งในที่นี้และในขันธกะ. เพราะฉะนั้น พึงนำเอาสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่ที่กล่าวว่า "ผาสุ โหติ" แล้วกล่าวว่า "ตัตถายัสสะมันเต ปุจฉามิ" มาถือเอาด้วย. เพราะเหตุไร? เพราะในที่นี้ไม่ได้แสดงนิทาน, แต่แสดงอุเทศ เพราะลักษณะของสิ่งที่พึงแสดงในเวลาแสดงอุเทศได้กล่าวไว้ในที่นั้น. อนึ่ง แม้ผู้ประสงค์จะแสดงนิทานุเทศโดยยกบทว่า "นิทานุเทศ" ขึ้นมา ก็พึงจบเรื่องนิทานที่มาโดยบทว่า "สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ...เป... อาวิกตา หิสสะ ผาสุ โหติ" แล้วพึงประกอบบาลีที่พึงประกอบตามนัยอรรถกถาข้างบนในที่นี้, ทำให้บาลีนิทานสมบูรณ์ด้วยบทว่า "ตัตถายัสสะมันเต ปุจฉามิ...เป... ธารยามิ" แล้วจึงกล่าวบทว่า "ท่านทั้งหลาย นิทานอันข้าพเจ้าแสดงแล้ว" เป็นต้น เพื่อแสดงลักษณะของนิทานุเทศโดยย่อด้วยบทที่ยกขึ้นว่า "ตัตถะ นิทานุเทโส" (ในที่นั้น นิทานุเทศ), เพราะฉะนั้น ทั้งข้างบนและในขันธกะ, ในเวลาแสดงอุเทศ ได้กล่าวว่า "อาวิกตา หิสสะ ผาสุ โหติ" แล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลาย นิทานอันข้าพเจ้าแสดงแล้ว. ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายในเรื่องนั้น" เป็นต้น ได้แสดงแต่นิทานุเทศเท่านั้น ไม่ได้แสดงนิทาน.

---

Savanāṇattivacananti ettha saṅghanavakatarena vattuṃ ayuttanti ce? Yuttameva. ‘‘Pātimokkhuddesakena evaṃ vattabba’’nti bhagavatā vuttattā bhagavatova āṇatti, na uddesakassa. Idha navakataravasena vuttaṃ. Theropi pana uddisituṃ labhatīti dassanatthaṃ ‘‘therādhikaṃ pātimokkha’’nti vuttaṃ. Iminā suttena navakataro na labhatīti ce? Taṃ dassetuṃ ‘‘yo tattha bhikkhū’’tiādi vuttaṃ.

ถ้าถามว่า "คำว่า สวนาณัตติวจนะ (คำประกาศให้ฟัง) ในที่นี้ ไม่สมควรที่ภิกษุผู้มีพรรษาอ่อนกว่าจะกล่าวหรือ?" ตอบว่า สมควรทีเดียว. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ผู้แสดงปาติโมกข์พึงกล่าวอย่างนี้" จึงเป็นพระบัญญัติของพระผู้มีพระภาคเอง ไม่ใช่ของผู้แสดงอุเทศ. ในที่นี้กล่าวโดยนัยของภิกษุผู้มีพรรษาอ่อนกว่า. แต่เพื่อแสดงว่าแม้พระเถระก็สามารถแสดงอุเทศได้ จึงกล่าวว่า "ปาติโมกข์ที่พระเถระเป็นประธาน". ถ้าถามว่า "ด้วยพระสูตรนี้ ภิกษุผู้มีพรรษาอ่อนกว่าไม่สามารถแสดงได้หรือ?" ตอบว่า เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวบทว่า "โย ตัตถะ ภิกขู" (ภิกษุใดในที่นั้น) เป็นต้น.

---

Yathā catuvaggena ṭhapetvā upasampadāpavāraṇāabbhānāni sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati, evaṃ ‘‘atirekavīsativaggena imaṃ nāma kammaṃ kātabba’’nti avatvā atirekavacanattā aññaṃ atthaṃ sūceti, kiṃ tanti ‘‘catuvaggādinā’’tiādi. Tañhi tehi eva siddhaṃ. Kathaṃ? Catuvaggena upasampadāpavāraṇā…pe… vīsativaggena na kiñci saṅghakammaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti. Ettha ‘‘dasavaggena abbhānakammamattaṃ ṭhapetvā’’ti vadantena catupañcavaggena karaṇīyānipi dasavaggena kātuṃ anuññātāni. Tasmā atirekena vaṭṭatīti dīpitaṃ, ‘‘ṭhapetvā’’ti vacanena ūnatarena na vaṭṭatīti dīpitameva. Tasmā na vattabbaṃ atirekavīsativaggoti ce? Vattabbameva. Catupañcavaggena kattabbaṃ chasattaaṭṭhanavavaggena kātabbanti ca, dasavaggena kātabbaṃ ekādasadvādasa…pe… ekūnavīsativaggena kātabbanti ca dīpitaṃ. Ūnatarena na vaṭṭatīti dīpitaṃ pākaṭato. Sabbappakārena pana atirekavīsatianatirekavīsativagge vuttepi dīpitaṃ hotīti vajirabuddhittherena likhitaṃ. Ito paṭṭhāya ‘‘likhita’’nti vutte vajirabuddhittherenāti gahetabbaṃ.

เช่นเดียวกับที่เว้นคณะ ๔ รูปในการอุปสมบท การปวารณา และการอัพภานแล้ว ย่อมควรทำสังฆกรรมทั้งปวง, การที่ท่านไม่กล่าวว่า "พึงทำกรรมชื่อนี้ด้วยคณะเกิน ๒๐ รูป" แต่กล่าวด้วยคำว่า "เกิน" (อติเรกะ) ย่อมแสดงถึงความหมายอื่น, ความหมายนั้นคืออะไร? คือคำว่า "ด้วยคณะ ๔ เป็นต้น" เป็นต้น. เพราะความหมายนั้นสำเร็จได้ด้วยคณะเหล่านั้นนั่นเอง. อย่างไร? คือ ด้วยคณะ ๔ รูป ไม่ควรทำสังฆกรรมบางอย่าง คือ การอุปสมบท การปวารณา...เป... ด้วยคณะ ๒๐ รูป ก็หาใช่ว่าจะทำสังฆกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งไม่ได้ไม่. ในที่นี้ เมื่อท่านกล่าวว่า "เว้นแต่เพียงอัพภานกรรมด้วยคณะ ๑๐ รูป" ย่อมเป็นอันอนุญาตให้ทำกรรมที่ควรทำด้วยคณะ ๔ และ ๕ รูป ด้วยคณะ ๑๐ รูปได้ด้วย. เพราะฉะนั้น จึงแสดงว่า ด้วยคณะที่เกินกว่านั้นย่อมควร, และด้วยคำว่า "เว้น" ย่อมแสดงว่า ด้วยคณะที่หย่อนกว่านั้นย่อมไม่ควร. หากจะค้านว่า ถ้าอย่างนั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า "คณะเกิน ๒๐ รูป" หรือ? ตอบว่า ควรกล่าวแน่นอน. เพราะเป็นการแสดงว่า กรรมที่ควรทำด้วยคณะ ๔ และ ๕ รูป ก็ควรทำด้วยคณะ ๖, ๗, ๘ และ ๙ รูป และกรรมที่ควรทำด้วยคณะ ๑๐ รูป ก็ควรทำด้วยคณะ ๑๑, ๑๒...เป... ๑๙ รูป. การแสดงว่าด้วยคณะที่หย่อนกว่านั้นไม่ควร ย่อมปรากฏชัด. แต่พระวชิรพุทธเถระเขียนไว้ว่า แม้เมื่อกล่าวถึงคณะเกิน ๒๐ รูป และคณะไม่เกิน ๒๐ รูป โดยประการทั้งปวง ก็เป็นอันแสดงไว้แล้ว. ตั้งแต่นี้ไป เมื่อกล่าวว่า "เขียนไว้" พึงทราบว่า หมายถึงพระวชิรพุทธเถระ.

---

Sace anuposathepi vaṭṭeyya, ‘‘uposathaṃ kareyyā’’ti na vadeyya, yasmā anuposathe kātuṃ na vaṭṭati, tasmā ‘‘ajjuposatho’’ti vatvā puna ‘‘uposathaṃ kareyyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Pacchimakattikapuṇṇamā evā’’ti avadhāraṇaṃ tato paraṃ pavāraṇādivasassa natthitāya kataṃ. Uddhaṃ pakatiuposathe vuttena pakaticārittena saddhiṃ idampi.

หากแม้ในวันมิใช่วันอุโบสถจะพึงควร (ทำอุโบสถ) ก็ไม่พึงตรัสว่า "พึงทำอุโบสถ", แต่เพราะในวันมิใช่วันอุโบสถไม่ควรทำ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วันนี้เป็นวันอุโบสถ" แล้วจึงกล่าวซ้ำอีกว่า "พึงทำอุโบสถ". การกำหนดว่า "วันเพ็ญเดือนกัตติกาหลังเท่านั้น" ท่านทำไว้เพราะหลังจากนั้นไม่มีวันปวารณาเป็นต้นอีก. ข้อนี้พึงทราบพร้อมกับปกติจารีตที่กล่าวไว้ในปกติอุโบสถเบื้องบน.

---

‘‘Nimittena nimittaṃ sambandhitvā’’ti na vattabbaṃ ‘‘tividhasampattiyuttā’’ti vuttattāti ce? Vattabbameva. Kasmā? Tividhasampatti nāma nimittasampatti, parisāsampatti, kammavācāsampattītiādiṃ vatvā ‘‘nimittasampatti nāma pabbatanimittaṃ, pāsāṇanimitta’’ntiādi vuttaṃ, na nimittena nimittasambandhanaṃ vuttaṃ. Apica ‘‘tividhasampattiyuttā’’ti sampayogaṅgesu dassetvā puna tameva pahānaṅgesu dassetuṃ ‘‘nimittena nimittaṃ sambandhitvā’’ti vuttaṃ. Nadisamuddajātassaresu sammatasīmāto kammāni na vipajjanti udakukkhepasīmattāti ‘‘vipattisīmāyo nāmā’’ti kasmā vuttāti ce? Sesalakkhaṇāni sampādetvā nadiyaṃ sīmāya baddhāya udakapariyantaṃ katvā sīmāgatattā puna taṃ nadiṃ anto katvā taḷāke kate sace tassā sīmāya kammaṃ kātuṃ vaṭṭeyya, sīmāto kammāni na vipajjeyyuṃ. Yasmā pana evaṃ kātuṃ na vaṭṭati, tasmā ‘‘udakukkhepasīmattā’’ti vuttaṃ akāraṇaṃ.

หากจะค้านว่า ไม่ควรกล่าวว่า 'เชื่อมต่อนิมิตด้วยนิมิต' เพราะกล่าวไว้ว่า 'ประกอบด้วยสมบัติ ๓ ประการ' แล้ว? ตอบว่า ควรกล่าวแน่นอน เพราะอะไร? เพราะท่านกล่าวว่า สมบัติ ๓ ประการ คือ นิมิตสมบัติ ปริสสมบัติ และกรรมวาจาสมบัติ เป็นต้น แล้วจึงกล่าวว่า นิมิตสมบัติ คือ นิมิตภูเขา นิมิตหิน เป็นต้น แต่มิได้กล่าวถึงการเชื่อมต่อนิมิตด้วยนิมิต อีกอย่างหนึ่ง ท่านแสดงคำว่า 'ประกอบด้วยสมบัติ ๓ ประการ' ไว้ในส่วนที่เป็นสัมปโยคองค์ (องค์ประกอบร่วม) แล้วจึงกล่าวว่า 'เชื่อมต่อนิมิตด้วยนิมิต' อีกครั้ง เพื่อแสดงในส่วนที่เป็นปหานองค์ (องค์ที่ต้องละ) หากจะค้านว่า ในแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดเอง กรรมทั้งหลายย่อมไม่วิบัติจากสีมาที่สมมติไว้ เพราะเป็นอุทกุกเขปสีมา เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าวิปัตติสีมา'? ตอบว่า เพราะเมื่อผูกสีมาในแม่น้ำโดยทำนิมิตอื่นๆ ให้ครบถ้วนแล้ว กำหนดที่สุดน้ำเป็นสีมา เมื่อสีมานั้นครอบคลุมพื้นที่แล้ว ภายหลังหากทำสระน้ำนั้นให้รวมอยู่ในพื้นที่นั้น หากควรทำกรรมในสีมานั้น กรรมทั้งหลายก็ไม่พึงวิบัติจากสีมา แต่เพราะไม่ควรทำเช่นนั้น ดังนั้น คำที่ว่า 'เพราะเป็นอุทกุกเขปสีมา' จึงไม่ใช่เหตุผล

---

Vīsativaggakaraṇīyattā saṅghakammassa kammārahena saddhiṃ ekavīsati bhikkhū nisīdituṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ, sukhanisajjāvasena nisīditunti adhippāyo. ‘‘Parimaṇḍalākārena nisīditu’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tiyojanaṃ atikkamitvāti majjhe ṭhatvā diyaḍḍhaṃ katvā tiyojanaṃ. Koṇato hi koṇaṃ tiyojanaṃ atikkāmeti, āpattiñca āpajjati, sīmā ca asīmā hoti. Kittetvāti nimittāni sampannānipi aññamaññanāmavipariyāyena, animittānaṃ nāmehi ca kittetvāti attho.

ท่านกล่าวว่า 'เพราะสังฆกรรมเป็นกิจที่ต้องทำด้วยคณะ ๒๐ รูป ภิกษุ ๒๑ รูป รวมทั้งผู้ควรแก่กรรม จึงไม่สามารถนั่งได้' หมายความว่า ไม่สามารถนั่งได้ตามสบาย ในอรรถกถากล่าวว่า 'พึงนั่งเป็นรูปวงกลม' คำว่า 'เกิน ๓ โยชน์' คือ ยืนอยู่ตรงกลาง แบ่งเป็นข้างละ ๑ โยชน์ครึ่ง รวมเป็น ๓ โยชน์ เพราะจากมุมถึงมุมย่อมเกิน ๓ โยชน์ และต้องอาบัติ ทั้งสีมาก็กลายเป็นมิใช่สีมา คำว่า 'สวดประกาศ' หมายความว่า แม้นิมิตจะสมบูรณ์ แต่สวดประกาศด้วยชื่อที่สลับกัน หรือสวดประกาศนิมิตที่มิใช่นิมิตด้วยชื่อนิมิต

---

Rāsikataṃ paṃsupi rukkhesu jātesu suddhapaṃsupabbato hoti. Guḷapiṇḍaparimāṇo thūlatāya, na tulagaṇanāya. Bhūmiyaṃ patiṭṭhito’’ti iminā kuṭasarāvādīsu ropitaṃ paṭikkhipati, tato apanetvā pana taṅkhaṇampi bhūmiyaṃ ropito vaṭṭati. Navamūlasākhāniggamanaṃ pana akāraṇaṃ. Khandhaṃ chinditvā ropite pana etaṃ yujjati. Sūcidaṇḍakappamāṇo kaniṭṭhaṅguliparimāṇamatto. ‘‘Aṭṭhaṅgulubbedho’’ti iminā ubbedho paricchinno hoti, ‘‘govisāṇamatto’’ti iminā pariṇāho. ‘‘Evaṃ santepi govisāṇapariṇāhe paricchedo natthi, tasmā khuddakopi mahantopi vaṭṭati evāti vadanti.

แม้กองดินที่กองไว้ เมื่อมีต้นไม้เกิดบนนั้น ก็กลายเป็นภูเขาดินล้วน คำว่า 'มีประมาณเท่าก้อนน้ำตาล' หมายถึงโดยความหนา ไม่ใช่โดยการชั่งตวง คำว่า 'ตั้งอยู่บนพื้นดิน' นี้ ท่านคัดค้านต้นไม้ที่ปลูกในหม้อหรือชามเป็นต้น แต่ถ้าถอนออกมาแล้วปลูกลงในดินแม้เพียงขณะเดียว ก็ใช้ได้ ส่วนการงอกออกของรากและกิ่งใหม่นั้นไม่ใช่เหตุผล แต่ในกรณีที่ตัดลำต้นมาปลูก ข้อนี้ย่อมสมควร คำว่า 'มีประมาณเท่าไม้เข็ม' คือมีขนาดเท่านิ้วก้อย คำว่า 'สูง ๘ นิ้ว' เป็นการกำหนดความสูง คำว่า 'มีขนาดเท่าเขาโค' เป็นการกำหนดเส้นรอบวง ท่านกล่าวว่า 'ถึงกระนั้น ในเรื่องเส้นรอบวงเท่าเขาโคก็ไม่มีการกำหนดแน่นอน เพราะฉะนั้น แม้ขนาดเล็กหรือใหญ่ก็ใช้ได้ทั้งนั้น'

---

Jātassare paripuṇṇameva udakaṃ nimittūpagaṃ disvā aparipuṇṇaṃ antarā ṭhitibhūtaṃ ‘‘jātassare sammatā’’ti vuttaṃ vipattiṃ na āpajjatīti ‘‘nadiyā sammatā, samudde sammatā, jātassare sammatā’’ti etthāpi loṇī na gahitā. Baddhasīmaṃ vā nadisamuddajātassare vā anokkamitvāti etthāpi ‘‘nadiyā vā, bhikkhave, samudde vā jātassare vā’’ti (mahāva. 147) etthāpi na gahitā. Tasmā loṇī na abaddhasīmāti ce? Abaddhasīmāva. ‘‘Yopi nadiṃ vā samuddaṃ vā bhinditvā nikkhantaudakena kato sobbho etaṃ lakkhaṇaṃ pāpuṇāti, ayampi jātassaroyevā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttattā jātassaraggahaṇena gahitāti tattha tattha avuttā. ‘‘Yāvatikā tasmiṃ gāmakhette’’ti vuttattā aññampi gāmaṃ anto katvā samānasaṃvāsakasīmāsammannanakāle tasmiṃ gāme bhikkhū āgacchantu vā mā vā, vaṭṭati. Avippavāsasīmāsammannanakāle āgantabbameva.

ในสระที่เกิดเอง เมื่อเห็นน้ำเต็มเปี่ยมอันควรแก่นิมิต แล้วกล่าวถึงน้ำที่ไม่เต็มเปี่ยมซึ่งตั้งอยู่ระหว่างกลางว่า 'สมมติในสระที่เกิดเอง' ย่อมไม่ถึงความวิบัติ ในคำว่า 'สมมติในแม่น้ำ สมมติในทะเล สมมติในสระที่เกิดเอง' นี้ ท่านไม่ได้ถือเอาแม่น้ำเค็ม (โลณี) แม้ในคำว่า 'ไม่ก้าวล่วงพัทธสีมา หรือแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดเอง' และในคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ในแม่น้ำ หรือในทะเล หรือในสระที่เกิดเอง' (มหาวรรค ๑๔๗) ท่านก็ไม่ได้ถือเอา (แม่น้ำเค็ม) เช่นกัน หากจะค้านว่า ถ้าอย่างนั้น แม่น้ำเค็มก็ไม่ใช่พัทธสีมาหรือ? ตอบว่า เป็นอพัทธสีมานั่นเอง เพราะมีคำกล่าวว่า 'แม้แอ่งน้ำที่เกิดจากน้ำที่ไหลแยกออกมาจากแม่น้ำหรือทะเล ก็เข้าลักษณะนี้ และแอ่งน้ำนั้นก็คือสระที่เกิดเองนั่นเอง' (กังขาวิตรณีอรรถกถา นิทานวรรณนา) ดังนั้น เพราะถือเอาด้วยการสงเคราะห์เข้าในสระที่เกิดเอง ท่านจึงไม่ได้กล่าวไว้ในที่นั้นๆ เพราะท่านกล่าวว่า 'ในเขตบ้านมีประมาณเท่าใด' ดังนั้น ในเวลาสมมติสมานสังวาสสีมาโดยรวมเอาหมู่บ้านอื่นเข้าไว้ด้วย ภิกษุในหมู่บ้านนั้นจะมาหรือไม่ก็ตาม ก็ใช้ได้ แต่ในเวลาสมมติอวิปปวาสสีมา จำเป็นต้องมา

---

Agamanapathesūti ettha ekadivasena gantvā paccāgantuṃ asakkuṇeyyaṭṭhāneti vadanti, baddhasīmābhāvaṃ paṭikkhipitvāti attho.

ในคำว่า 'ในทางที่ไปไม่ได้' นี้ ท่านกล่าวว่า ในที่ที่ไม่สามารถเดินไปและกลับได้ภายในวันเดียว หมายความว่า เป็นการปฏิเสธความเป็นพัทธสีมา

---

‘‘Samantā udakukkhepā’’ti vuttattā sabbadisāsu gahetabbamevāti ce? Yato labbhati, tato gahetabbo ‘‘yasmiṃ padese pakativīciyo ottharitvā saṇṭhahanti, tato paṭṭhāya kappiyabhūmi, tattha ṭhatvā uposathādikammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttattā. Anubandho aḍḍhamāso anvaḍḍhamāso, aḍḍhamāsassa vā anu. Yo pana kenaci antamaso tiracchānenapi khaṇitvā akatoti adhippāyo.

หากจะค้านว่า เพราะกล่าวว่า 'โดยรอบชั่ววิดน้ำสาด' จึงควรต้องถือเอาในทุกทิศหรือ? ตอบว่า ได้จากที่ใด ก็พึงถือเอาจากที่นั้น เพราะท่านกล่าวว่า 'ในบริเวณที่คลื่นปกติซัดไปถึงและหยุดลง ตั้งแต่ที่นั้นไปเป็นกัปปิยภูมิ ภิกษุยืนอยู่ในที่นั้นควรทำอุโบสถกรรมเป็นต้น' คำว่า 'อนุพันธะ' คือ กึ่งเดือน (๑๕ วัน) หรือตามกึ่งเดือน หรือหลังจากกึ่งเดือน ความหมายคือ แม้จะเป็นแอ่งที่สัตว์เดรัจฉานขุดไว้ก็ตาม

---

‘‘Aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopetī’’ti vuttattā atikkamitvā ṭhito na kopetīti dīpitameva hotīti upatissatthero, taṃ pana ‘‘dvinnaṃ udakukkhepānaṃ antare añño eko udakukkhepo upacāratthāya ṭhapetabbo’’ti vacanena virujjhati. Samantapāsādikāyañhi ‘‘aññaṃ tattakaṃyevā’’ti padaṃ natthi. Tasmā tassādhippāyo pariyesitabbo. Antoudakukkhepasīmāya upacāratthāya ṭhapitaṃ udakukkhepaparicchedaṃ anatikkamitvāti attho gahetabbo. Therena aññathā papañcitvā likhitaṃ.

พระอุปติสสเถระกล่าวว่า เพราะคำว่า 'แม้ผู้ที่ยืนอยู่โดยไม่ล่วงเลยกำหนดเพียงเท่านั้นอื่นอีก ก็ทำให้กรรมเสีย' ย่อมแสดงว่า ผู้ที่ยืนล่วงเลยไปแล้วย่อมไม่ทำให้กรรมเสีย แต่คำนั้นขัดกับคำว่า 'ในระหว่างอุทกุกเขปสีมา ๒ แห่ง พึงเว้นระยะอุทกุกเขปไว้อีกแห่งหนึ่งเพื่อเป็นอุปจาร' เพราะในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาไม่มีบทว่า 'เพียงเท่านั้นอื่นอีก' (aññaṃ tattakaṃyeva) เพราะฉะนั้น พึงแสวงหาความหมายของคำนั้น พึงถือเอาความหมายว่า 'โดยไม่ล่วงเลยกำหนดระยะอุทกุกเขปที่เว้นไว้เพื่อเป็นอุปจารภายในอุทกุกเขปสีมา' พระเถระเขียนขยายความไว้เป็นอย่างอื่น

---

‘‘Sabhāgavatthunā lahukāpatti’’nti vuttattā sabhāgasaṅghādisesaṃ ārocetuṃ vaṭṭatīti ce? Na vaṭṭati desanāgāminiṃ sandhāya idha vuttattā. Tasmā eva samuccayakkhandhake ‘‘sabhāgasaṅghādisesaṃ āpannassa pana santike āvikātuṃ na vaṭṭati. Sace āvikaroti, āpatti āvikatā hoti, dukkaṭā pana na muccatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 102) vuttaṃ. Yathā saṅghena ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… paṭikarissatī’’ti vatvā uposathaṃ kātuṃ labhati, evaṃ tīhi dvīhipi aññaṃ suddhaṃ passitvā ‘‘paṭikarissāmā’’ti vatvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ekenāpi ‘‘parisuddhaṃ labhitvā paṭikarissāmī’’ti ābhogaṃ katvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭatīti. Aṭṭhakathāyampi ‘‘sāmanto bhikkhu evamassa vacanīyoti ettha sabhāgo eva vattabbo. Visabhāgassa hi vuccamāne bhaṇḍanakalahasaṅghabhedādīnipi honti, tasmā tassa avatvā ito vuṭṭhahitvā paṭikarissāmī’’ti ābhogaṃ katvā uposatho kātabboti andhakaṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti vatvā tassa appaṭikkhittattā vaṭṭatīti dīpitameva. ‘‘Yadā aññaṃ suddhaṃ bhikkhuṃ anāpattikaṃ passissati, tadā tassa santike’’ti vuttattā lahukasseva anuññātattā samuccayakkhandhake vuttattā sabhāgasaṅghādisesaṃ pana ñattiyā ārocetvā uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭati.

ถ้ากล่าวว่า "อาบัติเบาด้วยวัตถุเสมอกัน" เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า "อาบัติเบาด้วยวัตถุเสมอกัน" จึงควรบอกอาบัติสังฆาทิเสสที่มีวัตถุเสมอกันหรือ? ไม่ควร เพราะในที่นี้กล่าวไว้โดยอ้างถึงอาบัติที่พึงแสดง. เพราะเหตุนั้นแล ในสมุจจยขันธกะจึงกล่าวไว้ว่า "อนึ่ง ไม่ควรเปิดเผยอาบัติสังฆาทิเสสที่มีวัตถุเสมอกันแก่ภิกษุผู้ต้องอาบัตินั้น. ถ้าเปิดเผย อาบัติก็เป็นอันเปิดเผยแล้ว แต่ไม่พ้นจากอาบัติทุกกฏ" (อรรถกถา จูฬวัคค์ 102). เหมือนอย่างที่สงฆ์กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า... (ละไว้)... จักแก้ไข" แล้วทำอุโบสถได้ ฉันใด แม้ภิกษุ 3 รูป หรือ 2 รูป เห็นภิกษุอื่นผู้บริสุทธิ์แล้วกล่าวว่า "พวกเราจักแก้ไข" แล้วทำอุโบสถก็ควร ฉันนั้น. แม้ภิกษุรูปเดียวก็ควรทำอุโบสถโดยตั้งใจว่า "เราจักได้ภิกษุผู้บริสุทธิ์แล้วจักแก้ไข". ในอรรถกถาก็กล่าวไว้ว่า "ในคำว่า 'ภิกษุผู้ใกล้ชิดพึงกล่าวอย่างนี้' นี้ พึงกล่าวแก่ภิกษุผู้มีวัตถุเสมอกันเท่านั้น. เพราะเมื่อกล่าวแก่ภิกษุผู้มีวัตถุไม่เสมอกัน ย่อมเกิดการทะเลาะวิวาท การแตกแยกแห่งสงฆ์เป็นต้นได้ เพราะเหตุนั้น ไม่ต้องกล่าวแก่ภิกษุนั้น แล้วตั้งใจว่า 'เราจักออกจากที่นี้แล้วจักแก้ไข' แล้วพึงทำอุโบสถ" ดังนี้ อรรถกถาอันธกะกล่าวไว้แล้ว และเพราะเหตุที่คำนั้นไม่ถูกปฏิเสธ จึงเป็นอันแสดงว่าควร. เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า "เมื่อใดจักเห็นภิกษุอื่นผู้บริสุทธิ์ ไม่มีอาบัติ เมื่อนั้นพึงบอกแก่ภิกษุนั้น" เพราะเหตุที่อนุญาตเฉพาะอาบัติเบาเท่านั้น และเพราะเหตุที่กล่าวไว้ในสมุจจยขันธกะ จึงไม่ควรทำอุโบสถโดยบอกอาบัติสังฆาทิเสสที่มีวัตถุเสมอกันด้วยญัตติ.

---

Devabrahmā pana ‘‘tiracchānagato’’ti padaṃ ṭhapetvā yena kenaci padena asaṅgahitāpi iminā saṅgahitāti dassanatthaṃ ‘‘yassa upasampadā paṭikkhittā’’ti vuttaṃ.

ส่วนเทวพรหมนั้น ละบทว่า "ผู้เป็นดิรัจฉาน" ไว้ เพื่อแสดงว่า แม้ผู้ที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยบทใดบทหนึ่ง ก็สงเคราะห์ด้วยบทนี้ จึงกล่าวว่า "ผู้ที่อุปสมบทถูกห้ามแล้ว".

---

‘‘Cātumāsiniyaṃ pana pavāritānaṃ santike anupagatena vā chinnavassena vā vuṭṭhavassena vā’’ti avatvā ‘‘anupagatena vā chinnavassena vā’’ti ettakameva vuttaṃ. Vuṭṭhavasso pana tasmiṃ kāle anupagatattā ‘‘anupagato’’ti saṅkhyaṃ gatoti. Sabbāya vuṭṭhitāya sabbe vuṭṭhahitvā gate sannipātetuṃ na sakkā, ekacce sannipātetvā pārisuddhiṃ ārocetuṃ vaṭṭatīti vadanti. Kasmā? Ñattiṃ ṭhapetvā kattabbasaṅghakammābhāvā vaggaṃ na hotīti. Pavāraṇāyapi eseva nayo. Ayañhettha viseso – sace purimikāya upagatehi pacchimikāya upagatā thokatarā ceva honti samasamā ca, saṅghapavāraṇāya ca gaṇaṃ pūrenti, saṅghapavāraṇāvasena ñatti ṭhapetabbāti. ‘‘Ekova bhikkhu hoti…pe… aññesaṃ anāgatabhāvaṃ ñatvā’’ti vuttattā adhiṭṭhānuposathaṃ sīmaṃ pavisitvā kātuṃ na sakkāti vadanti.

อนึ่ง ไม่กล่าวว่า "ผู้ที่ไม่ได้ไป หรือผู้ที่ขาดพรรษา หรือผู้ที่ออกพรรษาแล้ว ณ ที่ของภิกษุผู้ปวารณาแล้วในจาตุมาส" แต่กล่าวเพียงเท่านี้ว่า "ผู้ที่ไม่ได้ไป หรือผู้ที่ขาดพรรษา". ส่วนผู้ที่ออกพรรษาแล้วนั้น เพราะไม่ได้ไปในกาลนั้น จึงถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ผู้ที่ไม่ได้ไป". เมื่อภิกษุทั้งหมดออกไปแล้ว ไม่สามารถประชุมภิกษุทั้งหมดที่ออกไปแล้วได้, พวกเขากล่าวว่า ควรประชุมภิกษุบางรูปแล้วบอกความบริสุทธิ์. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีสังฆกรรมที่พึงทำโดยตั้งญัตติ จึงไม่เป็นวรรค. แม้ในการปวารณาก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ข้อแตกต่างในเรื่องนี้คือ ถ้าภิกษุผู้ไปในปวารณาครั้งหลังมีจำนวนน้อยกว่า หรือเท่ากับภิกษุผู้ไปในปวารณาครั้งแรก และครบองค์สงฆ์ในการปวารณาของสงฆ์ ก็พึงตั้งญัตติโดยอาศัยการปวารณาของสงฆ์. เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า "ภิกษุรูปเดียว... (ละไว้)... รู้ว่าภิกษุอื่นยังไม่มา" พวกเขากล่าวว่า ไม่สามารถทำอธิษฐานอุโบสถโดยเข้าไปในสีมาได้.

---

‘‘Kiṃ saṅghassa pubbakicca’’nti idaṃ na ñattiṃ ṭhapetvā vattabbaṃ. Tañhi ñattito puretarameva karīyati. Tasmā ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, kiṃ saṅghassa pubbakiccaṃ, yadi saṅghassa pattakalla’’nti vattabbaṃ siyāti. Tathāpi na vattabbaṃ. Na hi taṃ ñattiyā anto karīyatīti. Evaṃ sante netaṃ vattabbanti āpajjati payojanābhāvāti ce? Na, yathāgataṭṭhāne eva vattabbato, parapadāpekkhatāyāti vuttaṃ hoti. Idaṃ pubbakiccaṃ akatvā uposathakammaṃ karonto saṅgho, puggalo vā ṭhapanakkhettātikkame āpajjati. Tasmiñhi khette atikkante sammajjanādikaraṇe āpattimokkho na hoti uposathakammato pubbe kattabbakammākaraṇapaccayattā tassā āpattiyā. Na sā kammapariyosānāpekkhā etthāgatasampajānamusāvādāpatti viya, tasmā pātimokkhuddesako bhikkhu ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’ti vattukāmo paṭhamameva pārisuddhāpārisuddhipaccayaṃ pubbakiccaṃ sarāpeti. Tañhi kataṃ pārisuddhipaccayo hoti, akataṃ apārisuddhipaccayo. Teneva ubhayāpekkhādhippāyena kataṃ, na katanti avatvā ‘‘kiṃ saṅghassa pubbakicca’’miccevāha. Tattha akatapakkhe tāva pārisuddhiārocanakkamanidassanatthaṃ parato ‘‘yassa siyā āpatti, so āvikareyyā’’ti ca, katapakkhe ‘‘asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabba’’nti ca vakkhati.

คำว่า "กิจเบื้องต้นของสงฆ์คืออะไร" นี้ ไม่พึงกล่าวโดยตั้งญัตติ. เพราะกิจนั้นย่อมทำก่อนญัตติ. เพราะเหตุนั้น จึงควรกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า กิจเบื้องต้นของสงฆ์คืออะไร ถ้าสงฆ์พร้อมเพรียงกัน" หรือ? ถึงอย่างนั้นก็ไม่พึงกล่าว. เพราะกิจนั้นไม่ได้ทำภายในญัตติ. ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็จะพึงถึงซึ่งการกล่าวว่า "ไม่พึงกล่าวคำนี้" เพราะไม่มีประโยชน์หรือ? ไม่ใช่, เพราะพึงกล่าวในที่ที่มาถึงแล้วเท่านั้น, เป็นอันกล่าวไว้โดยมุ่งถึงบทอื่น. สงฆ์หรือบุคคลผู้ทำอุโบสถกรรมโดยไม่ทำกิจเบื้องต้นนี้ ย่อมต้องอาบัติในการล่วงเขตที่ตั้งไว้. เมื่อล่วงเขตนั้นแล้ว การทำความสะอาดเป็นต้น ย่อมไม่มีการพ้นจากอาบัติ เพราะอาบัตินั้นมีเหตุมาจากการไม่ทำกรรมที่พึงทำก่อนอุโบสถกรรม. อาบัตินั้นไม่มุ่งถึงความสำเร็จของกรรม เหมือนอาบัติมุสาวาทที่มาถึงในที่นี้โดยรู้ตัว. เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้จะสวดปาติโมกข์ เมื่อต้องการจะกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงบอกความบริสุทธิ์" ย่อมให้ระลึกถึงกิจเบื้องต้นที่เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์ก่อน. กิจนั้นเมื่อทำแล้วย่อมเป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์, เมื่อไม่ทำย่อมเป็นปัจจัยแห่งความไม่บริสุทธิ์. ด้วยเหตุนั้น ด้วยความมุ่งหมายที่มุ่งถึงทั้งสองอย่าง จึงไม่กล่าวว่า "ทำแล้ว" หรือ "ยังไม่ทำ" แต่กล่าวว่า "กิจเบื้องต้นของสงฆ์คืออะไร" เท่านั้น. ในกรณีที่ยังไม่ทำ เพื่อแสดงลำดับการบอกความบริสุทธิ์ ในภายหลังจักกล่าวว่า "ผู้ใดมีอาบัติ ผู้นั้นพึงเปิดเผย" และในกรณีที่ทำแล้ว จักกล่าวว่า "เมื่อไม่มีอาบัติ พึงเป็นผู้นิ่ง".

---

‘‘Sabbantimena paricchedena catūhi bhikkhūhi sannipatitvā’’ti ca, ‘‘uposathakaraṇatthaṃ sannipatite saṅghe bahi…pe… adentena chando dātabbo’’ti ca vadanti. Asannipatitepi pana vaṭṭati. Idañhi chandadānasamayadassanatthaṃ vuttaṃ. Uposathakaraṇatthaṃ sannipatite saṅghe bahi uposathaṃ katvā āgatassa kattabbākāradassanatthañca vuttaṃ. Padhānagharavāsino padhānagharaṃ pavisitukāmā attano sabhāgabhikkhūnaṃ chandaṃ datvā sace saṅgho sannipatati, ‘‘mayhaṃ chando ārocetabbo’’ti vatvā padhānagharaṃ pavisanti. Ayaṃ sīhaḷadīpe payogo. Ārocentena pana sannipatite ārocetabbaṃ. Pañcasu bhikkhūsu ekasmiṃ vihāre vasantesu ekassa chandapārisuddhiṃ āharitvā catunnaṃ pātimokkhaṃ uddisituṃ anuññātattā sannipatite chando gahetabbo ārocetabboti vacanaṃ niratthakaṃ viya. ‘‘Theyyasaṃvāsako paṭijānātīti (mahāva. 165) vacanato sāmaṇerena āhaṭāpi vaṭṭati. Kammaṃ na kopetī’’ti ca, ‘‘sace pubbe chandaṃ datvā bahisīmāgato puna pavisati, pacchā chandaggahaṇakiccaṃ natthi, tassa payogo sīmāsammutivasena veditabbo’’ti ca ‘‘chandadāne tikkhattuṃ vacane idaṃ payojanaṃ – paṭhamaṃ samaggabhāvaṃ, dutiyaṃ pacchā vidhātabbabhāvaṃ, tatiyaṃ chandahārakassa dukkaṭamocanaṃ dīpetī’’ti (vajira. ṭī. mahāvagga 164) ca likhitaṃ. Biḷālasaṅkhalikābaddhāva hoti antogehe eva sampayojanattā, yathā sā na katthaci gacchati, tathā sāpi na katthaci gacchatīti adhippāyo. Itarathā visesanaṃ niratthakaṃ hotīti ācariyena gahitaṃ.

พวกเขากล่าวว่า "โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุด ด้วยการประชุมของภิกษุ 4 รูป" และ "เมื่อสงฆ์ประชุมกันเพื่อทำอุโบสถ ภิกษุผู้ไม่อาจให้ได้ด้วยตนเองในภายนอก... (ละ)... พึงให้ฉันทะ". อนึ่ง แม้เมื่อสงฆ์ยังไม่ประชุมกันก็ควร. คำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงเวลาแห่งการให้ฉันทะ. และกล่าวไว้เพื่อแสดงอาการที่พึงทำของภิกษุผู้ทำอุโบสถภายนอกแล้วมาถึง เมื่อสงฆ์ประชุมกันเพื่อทำอุโบสถ. ภิกษุผู้อยู่ในเรือนประธาน เมื่อต้องการจะเข้าไปในเรือนประธาน ให้ฉันทะแก่ภิกษุผู้เป็นสภาคกันของตน แล้วถ้าสงฆ์ประชุมกัน ก็กล่าวว่า "ฉันทะของข้าพเจ้าพึงบอก" แล้วจึงเข้าไปในเรือนประธาน. นี้เป็นวิธีปฏิบัติในสีหฬทวีป. ส่วนผู้บอกพึงบอกเมื่อสงฆ์ประชุมกัน. ในบรรดาภิกษุ 5 รูปที่อยู่ในวิหารเดียวกัน เพราะเหตุที่อนุญาตให้ภิกษุ 4 รูปสวดปาติโมกข์ได้ โดยนำฉันทะและความบริสุทธิ์ของภิกษุรูปหนึ่งมา คำกล่าวที่ว่า "พึงรับฉันทะและพึงบอกเมื่อสงฆ์ประชุมกัน" จึงดูเหมือนไร้ประโยชน์. เพราะเหตุที่กล่าวว่า "ผู้เป็นไถยสังวาสย่อมปฏิญาณ" (มหาวรรค 165) แม้ฉันทะที่สามเณรนำมาก็ควร. และ "ไม่ทำให้กรรมกำเริบ" และ "ถ้าให้ฉันทะก่อนแล้วออกไปนอกสีมา แล้วกลับเข้ามาอีก ก็ไม่มีกิจที่จะต้องรับฉันทะในภายหลัง, การปฏิบัติในเรื่องนั้นพึงทราบโดยอำนาจการสมมติสีมา" และ "ในการให้ฉันทะ การกล่าว 3 ครั้งนี้มีประโยชน์คือ ประการแรก แสดงความพร้อมเพรียง, ประการที่สอง แสดงภาวะที่พึงจัดการในภายหลัง, ประการที่สาม แสดงการพ้นจากอาบัติทุกกฏของผู้ถือฉันทะ" (วัชิรพุทธิฎีกา มหาวรรค 164) ดังนี้ ก็ได้เขียนไว้. เป็นเหมือนถูกผูกด้วยโซ่แมว เพราะมีประโยชน์เฉพาะภายในเรือนเท่านั้น, มีความหมายว่า เหมือนแมวไม่ไปไหน ฉันทะนั้นก็ไม่ไปไหน. อาจารย์ถือเอาว่า ถ้าเป็นอย่างอื่น คำวิเศษณ์ก็จะไร้ประโยชน์.

---

‘‘Na hi taṃ akatvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti pubbe dassitattā ‘‘idampi hi ubhaya’’nti kasmā vuttanti ce? Sesāni therena āṇattena kātabbāni dassitāni, ime pana dve therena vā pātimokkhuddesakena vā ñattiṭṭhapanakena vā yena vā tena vā kātabbānīti ca, sammajjanādīni tattha tattha tādisāni payojanāni nipphādenti, ime pana dve tattha tattha na kiñci kammaṃ sādhenti, tasmā ‘‘kiṃ iminā’’ti avatvā kātabbamevāti dassetuñca ‘‘idampi hi ubhaya’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Āyasmantānaṃ pāde vandatī’’ti gaṇavasena vatvā puggalavasena na vuttaṃ tena ārocetabbassa aññassa abhāvā.

เพราะได้แสดงไว้ก่อนแล้วว่า "ไม่ควรทำอุโบสถโดยไม่ทำสิ่งนั้น" ถ้าถามว่า "ทำไมจึงกล่าวว่า 'แม้สองอย่างนี้'?" สิ่งที่เหลือได้แสดงไว้ว่าอันพระเถระผู้ได้รับมอบหมายพึงทำ แต่สองอย่างนี้ อันพระเถระ หรือผู้สวดปาติโมกข์ หรือผู้ตั้งญัตติ หรือใครก็ตาม พึงทำ การกวาดเป็นต้น ย่อมสำเร็จประโยชน์เช่นนั้นในที่นั้นๆ แต่สองอย่างนี้ ย่อมไม่สำเร็จกรรมอะไรในที่นั้นๆ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่า "ไม่พึงกล่าวว่า 'มีประโยชน์อะไรด้วยสิ่งนี้' แต่พึงทำเท่านั้น" จึงกล่าวคำว่า "แม้สองอย่างนี้" เป็นต้น การกล่าวว่า "ไหว้เท้าของท่านผู้มีอายุทั้งหลาย" กล่าวโดยอำนาจคณะ ไม่ได้กล่าวโดยอำนาจบุคคล เพราะไม่มีผู้อื่นที่จะพึงบอกกล่าว.

---

Saṅghassa uddiṭṭhaṃ hotīti saṅghena uddiṭṭhaṃ hotīti attho. Samaggassa hi saṅghassāti ettha samaggabhāvassa kāyasāmaggikāraṇattā natthi dosoti ce? Taṃ na, uddesepi savanepi samaggabhāvassa icchitabbattā. ‘‘Suṇātu me, bhante’’ti hi iminā cittasāmaggiṃ dīpeti savane sabbehi ekībhūtabhāvato.

คำว่า "อันสงฆ์สวดแล้ว" หมายถึง "อันสงฆ์สวดแล้ว" (uddiṭṭhaṃ). ถ้าถามว่า "ในคำว่า 'ของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน' นี้ เพราะความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันเป็นเหตุแห่งความพร้อมเพรียงทางกาย จึงไม่มีโทษใช่ไหม?" ข้อนั้นไม่ใช่ เพราะความพร้อมเพรียงกันเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาทั้งในการสวดและการฟัง ด้วยคำว่า "ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้าเถิด ท่านเจ้าข้า" นี้ ย่อมแสดงความพร้อมเพรียงทางใจ เพราะทุกคนเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันในการฟัง.

---

Sañcicca āpattiṃ āpajjatīti ettha anādariyavasena āpajjanto eva alajjī hoti, na itaroti. Āpattiṃ parigūhatīti ettha lajjāya parigūhanto alajjī na hoti, ‘kiṃ iminā’ti anādariyavasena parigūhanto hotī’’ti ca likhitaṃ.

ในคำว่า "จงใจต้องอาบัติ" นี้ ผู้ต้องอาบัติโดยความไม่เอื้อเฟื้อเท่านั้นเป็นผู้ไม่ละอาย ไม่ใช่ผู้อื่น ในคำว่า "ปกปิดอาบัติ" นี้ ผู้ปกปิดด้วยความละอายไม่เป็นผู้ไม่ละอาย แต่ผู้ปกปิดโดยความไม่เอื้อเฟื้อว่า 'จะมีประโยชน์อะไรด้วยสิ่งนี้' ย่อมเป็นผู้ไม่ละอาย ดังนี้ก็มีเขียนไว้.

---

‘‘Sattannaṃ āpattikkhandhāna’’nti na vattabbaṃ, ‘‘channa’’nti vattabbanti ce? Sattannamevāti vattabbaṃ. Pārājikāpattiṃ āpanno hi sace attano sāpattikabhāvaṃ pakāseti, saṅghassa ca uposatho sampajjati, tassa ca gihibhāvena vā sāmaṇerabhāvena vā suddhi hotīti.

ไม่ควรกล่าวว่า "แห่งกองอาบัติ 7" ควรกล่าวว่า "แห่ง 6" ใช่ไหม? ควรกล่าวว่า "แห่ง 7" นั่นแหละ เพราะว่า ถ้าผู้ต้องอาบัติปาราชิกเปิดเผยความเป็นผู้มีอาบัติของตน และอุโบสถของสงฆ์สำเร็จได้ ความบริสุทธิ์ของผู้นั้นย่อมมีด้วยความเป็นคฤหัสถ์ หรือความเป็นสามเณร.

---

Ekacce ācariyā nāma dhammabhāriko kira ācariyo. Kasmā evaṃ vuttanti ce? Yāvatatiyānusāvanā nāma tikkhattuṃ vacanaṃ. Tathā pāṭhe anāgatattā kevalaṃ ‘‘yāvatatiyaṃ anusāvita’’nti padameva disvā ‘‘yassa siyā āpatti, so āvikareyyā’’ti idaṃ ‘‘sace āpattiṃ āpannā, āvikarothā’’ti imamatthaṃ dīpeti. ‘‘Asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabba’’nti idampi tamevatthaṃ dīpeti. ‘‘Tuṇhībhāvena kho panāyasmante parisuddhāti vedissāmī’’ti idampi tamevāti evamatthaṃ gahetvā vuttaṃ kira.

อาจารย์บางพวก คือพระธัมมภาริกาจารย์. ถ้าถามว่า "ทำไมจึงกล่าวอย่างนี้?" คำว่า "การสวดประกาศจนครบ 3 ครั้ง" หมายถึงการกล่าว 3 ครั้ง. เพราะไม่ได้มาในพระบาลีอย่างนั้น เพียงเห็นบทว่า "ประกาศแล้วจนครบ 3 ครั้ง" เท่านั้น จึงกล่าวว่า "ผู้ใดมีอาบัติ ผู้นั้นพึงเปิดเผย" นี้ ย่อมแสดงความหมายว่า "ถ้าต้องอาบัติแล้ว จงเปิดเผยเถิด". คำว่า "เมื่อไม่มีอาบัติ พึงเป็นผู้นิ่ง" นี้ ก็แสดงความหมายนั้นนั่นเอง. คำว่า "ก็ด้วยความเป็นผู้นิ่ง ข้าพเจ้าจักรู้ว่าท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์แล้ว" นี้ ก็แสดงความหมายนั้นนั่นเอง ดังนี้ อาจารย์บางพวกกล่าวไว้โดยถือเอาความหมายอย่างนี้.

---

Apareti atthadassitthero kira. Etaṃ sandhāyāti ettha ‘‘sakimpi anusāvita’’nti padassa vacanena tikkhattuṃ anusāvanā kātabbāti ettakameva dīpitaṃ viya dissati.

อาจารย์พวกอื่น คือพระอัตถทัสสีเถระ. ในคำว่า "อ้างอิงสิ่งนี้" นี้ ดูเหมือนว่าด้วยการกล่าวบทว่า "ประกาศแล้วแม้ครั้งเดียว" ย่อมแสดงเพียงเท่านี้ว่า "พึงประกาศ 3 ครั้ง".

---

Imamatthaṃ sandhāya vuttanti kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Ayamettha ācariyaparamparābhato vinicchayo’’ti vuttaṃ.

ถ้าถามว่า "จะพึงทราบได้อย่างไรว่ากล่าวอ้างอิงความหมายนี้?" มีกล่าวไว้ว่า "นี้เป็นวินิจฉัยที่สืบทอดมาจากอาจารย์ในเรื่องนี้".

---

‘‘Saramānenā’’ti iminā sampajānamusāvādassa sacittakattaṃ dasseti. Saṅghamajjhe vātiādi lakkhaṇavacanaṃ kira. Saṅghuposathakaraṇatthaṃ saṅghamajjhe ce nisinno, tasmiṃ saṅghamajjhe āvikātabbā. Gaṇuposathakaraṇatthañce gaṇamajjhe nisinno, tasmiṃ gaṇamajjhe. Ekasseva santike ce pārisuddhiuposathaṃ kattukāmo, tasmiṃ ekapuggale āvikātabbāti, etena na kevalaṃ saṅghamajjhe evāyaṃ musāvādo sambhavati, atha kho ettha vuttalakkhaṇena asatipi ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’tiādividhāne gaṇuposathepi sāpattiko hutvā uposathaṃ kattukāmo anārocetvā tuṇhībhūtova ce karoti, ayaṃ sampajānamusāvādāpattiṃ āpajjatīti imassatthassa āvikaraṇato lakkhaṇavacanaṃ kiretanti vuttanti takkikā. Aññathā ‘‘gaṇamajjhe vā’’ti na vattabbanti tesaṃ adhippāyo. Ārocanādhippāyavasena vuttanti ācariyassa takko. Ārocento hi ‘‘saṅghassa ārocemī’’ti adhippāyena āvikaronto saṅghamajjhe āvikaroti nāma, ubhatopasse nisinnānaṃ ārocento gaṇamajjhe āvikaroti nāma, ‘‘ekasseva ārocessāmī’’ti adhippāyena āvikaronto ekapuggale āvikaroti nāma. Sacepi vematiko hoti…pe… paṭikarissāmīti evaṃ kate yāva vematiko hoti, tāva sabhāgāpattiṃ paṭiggahetuṃ labhati, aññesañca kammānaṃ parisuddho nāma hoti. Puna nibbematiko hutvā desetabbaṃ vā na vāti neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ atthi, desite pana doso natthi. Tathā ito vuṭṭhahitvā taṃ āpattiṃ paṭikarissāmīti ettha ca sakalasaṅghe sabhāgāpattiṃ āpanne, vematike cāti likhitaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 169-170).

ด้วยคำว่า 'โดยระลึกได้' นี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้มีเจตนาแห่งสัมปชานมุสาวาท คำว่า 'ในท่ามกลางสงฆ์' เป็นต้น ได้ยินว่าเป็นคำแสดงลักษณะ หากนั่งอยู่ในท่ามกลางสงฆ์เพื่อทำอุโบสถของสงฆ์ พึงเปิดเผยในท่ามกลางสงฆ์นั้น หากนั่งอยู่ในท่ามกลางคณะเพื่อทำอุโบสถของคณะ พึงเปิดเผยในท่ามกลางคณะนั้น หากประสงค์จะทำปาริสุทธิอุโบสถในสำนักของบุคคลคนเดียว พึงเปิดเผยแก่บุคคลคนนั้น ด้วยเหตุนี้ มุสาวาทนี้จึงไม่เพียงแต่เกิดขึ้นในท่ามกลางสงฆ์เท่านั้น แต่ผู้ที่ต้องอาบัติแล้วประสงค์จะทำอุโบสถ แม้ในการทำคณะอุโบสถที่ไม่มีระเบียบวิธีเช่น 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกความบริสุทธิ์เถิด' เป็นต้น ตามลักษณะที่กล่าวไว้ในที่นี้ หากไม่บอกกล่าวแล้วทำอุโบสถโดยนิ่งเฉย ผู้นั้นย่อมต้องอาบัติสัมปชานมุสาวาท เพราะการเปิดเผยความหมายนี้ นักตรรกะจึงกล่าวว่า 'เป็นคำแสดงลักษณะ' มิฉะนั้นแล้ว พวกเขามีความเห็นว่า 'ไม่ควรกล่าวว่า หรือในท่ามกลางคณะ' ส่วนอาจารย์มีความเห็นว่า กล่าวโดยมุ่งถึงเจตนาในการบอกกล่าว เพราะผู้บอกกล่าวโดยมีเจตนาว่า 'เราจักบอกแก่สงฆ์' ย่อมชื่อว่าเปิดเผยในท่ามกลางสงฆ์ ผู้บอกกล่าวแก่ผู้ที่นั่งอยู่สองข้าง ย่อมชื่อว่าเปิดเผยในท่ามกลางคณะ ผู้บอกกล่าวโดยมีเจตนาว่า 'เราจักบอกแก่บุคคลคนเดียว' ย่อมชื่อว่าเปิดเผยแก่บุคคลคนเดียว แม้หากเป็นผู้สงสัย... (ละไว้)... เมื่อทำอย่างนี้ว่า 'เราจักแก้ไข' ตราบใดที่ยังสงสัยอยู่ ตราบนั้นย่อมรับอาบัติที่มีส่วนเหมือนกันได้ และย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์จากกรรมอื่น ๆ ส่วนการแสดงอีกครั้งเมื่อหายสงสัยแล้วว่าควรหรือไม่นั้น ไม่มีทั้งในพระบาลีและอรรถกถา แต่เมื่อแสดงแล้วก็ไม่มีโทษ อีกทั้งในคำว่า 'ออกจากที่นี้แล้ว จักแก้ไขอาบัตินั้น' นี้ ก็มีเขียนไว้ว่า 'เมื่อสงฆ์ทั้งหมดต้องอาบัติที่มีส่วนเหมือนกัน และเมื่อสงสัย' (วัชรฏีกา มหาวรรค 169-170)

---

Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนานิทาน จบแล้ว

---

Pārājikakaṇḍaṃ

หมวดปาราชิก

---

1. Paṭhamapārājikavaṇṇanā

1. การพรรณนาปาราชิกที่ ๑

---

Idha pana ṭhatvā sikkhāpadānaṃ kamabhedo pakāsetabbo. Kathaṃ – sabbasikkhāpadānaṃ yathāsambhavaṃ desanākkamo, pahānakkamo, paṭipattikkamo, uppattikkamoti catubbidho kamo labbhati. Tattha bhagavatā rājagahe bhikkhūnaṃ pātimokkhuddesaṃ anujānantena pātimokkhuddesassa yo desanākkamo anuññāto, taṃ desanākkamaṃ anukkamantova mahākassapo paṭhamaṃ pārājikuddesaṃ pucchi, tadanantaraṃ saṅghādisesuddesaṃ, tadanantaraṃ aniyatuddesaṃ, tadanantaraṃ vitthāruddesaṃ. Tadanantaraṃ bhikkhunivibhaṅgañca teneva anukkamena pucchi. Tato paraṃ tayo āpattikkhandhe saṅgahetuṃ vinā gaṇanaparicchedena sekhiyadhamme pucchi. Āpattikkhandhe sabhāgato paṭṭhāya pucchanto vīsatikhandhake pucchi. Nidānuddesantogadhānaṃ vā sarūpena anuddiṭṭhānaṃ pucchanatthaṃ khandhake pucchi. Etena khandhake paññattā thullaccayāpi saṅgahitā honti. Pucchitānukkameneva āyasmā upālitthero byākāsi. Ayamettha desanākkamo. Ubhatovibhaṅgakhandhakato pana uccinitvā tadā parivāro visuṃ pāḷi kato, imameva vacanaṃ sandhāya aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘eteneva upāyena khandhakaṃ parivārepi āropayiṃsū’’tiādi (pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgaītikathā). Apica pāḷiyaṃ ‘‘eteneva upāyena ubhatovibhaṅge pucchi. Puṭṭho puṭṭho āyasmā upāli vissajjesī’’ti (cūḷava. 439) ettakameva vuttaṃ. Tasmā thero ubhatovibhaṅge eva pucchi. Vissajjanto pana āyasmā upāli niravasesaṃ dassento khandhakaparivāre anto katvā desesi. Gaṇasajjhāyakāle pana tadā khandhakaparivārā visuṃ pāḷi katāti ayamettha desanākkamo.

แต่ในที่นี้ พึงแสดงความแตกต่างแห่งลำดับของสิกขาบททั้งหลาย อย่างไร คือ ลำดับแห่งสิกขาบททั้งปวงมี ๔ อย่าง คือ ลำดับแห่งการแสดง ลำดับแห่งการละ ลำดับแห่งการปฏิบัติ และลำดับแห่งการเกิดขึ้น ตามที่พึงมี ในบรรดาลำดับเหล่านั้น พระมหากัสสปะผู้ดำเนินตามลำดับแห่งการแสดงปาติโมกข์ที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายในกรุงราชคฤห์ ได้ถามปาราชิกุทเทสก่อน จากนั้นถามสังฆาทิเสสุทเทส จากนั้นถามอนิยตุทเทส จากนั้นถามวิตถารุทเทส จากนั้นได้ถามภิกขุนีวิภังค์ตามลำดับนั้นนั่นเอง หลังจากนั้น เพื่อจะรวบรวมกองอาบัติ ๓ กอง จึงได้ถามเสขิยธรรมโดยไม่กำหนดจำนวน เมื่อถามโดยเริ่มจากอาบัติที่มีส่วนเหมือนกัน ได้ถามในขันธกะ ๒๐ หรือได้ถามในขันธกะ เพื่อถามสิ่งที่ไม่ได้ระบุไว้โดยตรงซึ่งรวมอยู่ในนิทานุทเทส ด้วยเหตุนี้ อาบัติถุลลัจจัยที่บัญญัติไว้ในขันธกะจึงถูกรวบรวมไว้ด้วย พระอุบาลีเถระผู้มีอายุได้วิสัชนาตามลำดับที่ถามนั่นเอง นี้คือลำดับแห่งการแสดงในเรื่องนี้ แต่ในครั้งนั้น ได้คัดเลือกจากอุภโตวิภังค์และขันธกะ แล้วทำปริวารเป็นพระบาลีต่างหาก อรรถกถาได้กล่าวหมายถึงคำนี้ว่า 'ด้วยอุบายนี้แหละ ได้ยกขันธกะขึ้นสู่ปริวารด้วย' เป็นต้น (อรรถกถาปาราชิก 1. ปฐมมหาสังคีติกถา) อีกทั้งในพระบาลีก็กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า 'ด้วยอุบายนี้แหละ ได้ถามในอุภโตวิภังค์ พระอุบาลีผู้มีอายุถูกถามแล้วๆ ก็วิสัชนา' (จุลวรรค 439) เพราะฉะนั้น พระเถระจึงถามในอุภโตวิภังค์เท่านั้น แต่พระอุบาลีผู้มีอายุเมื่อวิสัชนา ได้แสดงโดยไม่เหลือเศษ โดยรวมขันธกะและปริวารเข้าไว้ภายในแล้วแสดง ส่วนในเวลาสาธยายเป็นหมู่คณะ ในครั้งนั้น ขันธกะและปริวารได้ถูกทำเป็นพระบาลีต่างหาก นี้คือลำดับแห่งการแสดงในเรื่องนี้

---

Yadi evaṃ nidānuddeso paṭhamadesanāti ce? Na, uposathakkhandhake (mahāva. 133) ‘‘yāni mayā bhikkhūnaṃ sikkhāpadāni paññattāni, tāni nesaṃ pātimokkhuddesaṃ anujāneyya’’nti vacanato, ‘‘yassa siyā āpattī’’ti (mahāva. 134) vacanato ca. Akusalābyākatānaṃ āpattīnaṃ diṭṭhadhammasamparāyikāsavaṭṭhāniyattā yathābhūtaṃ sīlasaṃvarakena parivajjanena pahātabbattā pahānakkamopettha sambhavati ‘‘tāvadeva cattāri akaraṇīyāni ācikkhitabbānī’’ti vacanato. Tathā ‘‘samādāya sikkhati sikkhāpadesū’’ti (ma. ni. 3.75; vibha. 508) vacanato yathābhūtaṃ ācikkhanasikkhanena paṭipattikkamopi sambhavati. Yathuddesakkamaṃ pariyāpuṇitabbapariyattiatthenāpi paṭipattikkamo, evamimehi tīhi kamehi desetabbānametesaṃ sikkhāpadānaṃ yathāsambhavaṃ uppattikkamo sambhavati. Tathā hi yaṃ yaṃ sādhāraṇaṃ, taṃ taṃ bhikkhuṃ ārabbha uppanne eva vatthusmiṃ ‘‘yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhamma’’ntiādinā nayena bhikkhunīnampi paññattaṃ. Yato bhikkhunīnaṃ taṃ anuppannapaññatti na siyā, tato anuppannapaññatti tasmiṃ natthīti (pari. 201-202) parivāravacanaṃ na virujjhati. Ettāvatā purimena kamattayena yaṃ paṭhamaṃ desetabbaṃ, taṃ pārājikuddese paṭhamuppannattā methunadhammapārājikaṃ sabbapaṭhamaṃ desetukāmo āyasmā upālitthero ‘‘tatra sudaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharatī’’ti (pārā. 23) vesāliyameva pāpetvā ṭhapesi.

ถ้าอย่างนั้น การยกนิทานขึ้นแสดงเป็นเทศนาแรกหรือ? ไม่ใช่, เพราะมีพระดำรัสในอุโบสถขันธกะ (มหาวรรค 133) ว่า 'สิกขาบทเหล่าใดที่เราบัญญัติไว้แก่ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการยกสิกขาบทเหล่านั้นขึ้นแสดงเป็นปาติโมกข์แก่ภิกษุเหล่านั้น' และเพราะมีพระดำรัส (มหาวรรค 134) ว่า 'ผู้ใดพึงมีอาบัติ'. เพราะอาบัติทั้งหลายที่เป็นอกุศลและอัพยากฤต เป็นที่ตั้งแห่งอาสวะในปัจจุบันและในภพหน้า และเป็นสิ่งที่พึงละด้วยการงดเว้นด้วยศีลสังวรตามความเป็นจริง ลำดับแห่งการละจึงเป็นไปได้ในที่นี้ ด้วยพระดำรัสว่า 'พึงบอกอกรณียกิจ ๔ ในขณะนั้นนั่นเทียว'. อนึ่ง ด้วยพระดำรัสว่า 'สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย' (ม.นิ. 3.75; วิภังค์ 508) ลำดับแห่งการปฏิบัติก็เป็นไปได้ด้วยการบอกและการศึกษาตามความเป็นจริง. ลำดับแห่งการปฏิบัติเป็นไปได้แม้ด้วยอรรถแห่งปริยัติที่พึงเล่าเรียนตามลำดับแห่งการยกขึ้นแสดง, ลำดับแห่งการเกิดขึ้นของสิกขาบทเหล่านี้ที่พึงแสดงด้วยลำดับ ๓ อย่างนี้ จึงเป็นไปได้ตามสมควร. ด้วยว่า สิกขาบทใดที่เป็นสาธารณะ สิกขาบทนั้นเมื่อเรื่องเกิดขึ้นปรารภภิกษุแล้ว ก็เป็นอันบัญญัติแก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วย โดยนัยมีอาทิว่า 'อนึ่ง ภิกษุณีใดเสพเมถุนธรรมด้วยความพอใจ'. เพราะการบัญญัติที่ยังไม่เกิดขึ้นนั้นไม่พึงมีแก่ภิกษุณีเหล่านั้น ดังนั้น คำในปริวารว่า 'การบัญญัติที่ยังไม่เกิดขึ้นไม่มีในสิกขาบทนั้น' (ปริวาร 201-202) จึงไม่ขัดแย้งกัน. ด้วยลำดับ ๓ อย่างข้างต้นนี้ สิ่งใดที่พึงแสดงก่อน ท่านพระอุบาลีเถระผู้ประสงค์จะแสดงเมถุนธรรมปาราชิกเป็นลำดับแรก เพราะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นก่อนในการยกปาราชิกขึ้นแสดง จึงนำไปตั้งไว้ที่เมืองเวสาลีนั่นเอง ด้วยคำว่า 'ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองเวสาลี' (ปาราชิก 23).

---

Idāni sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ paññāpanavidhānaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? ‘‘Evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’ti (pārā. 39, 43) evaṃ sauddesaanuddesabhedato duvidhaṃ. Tattha pātimokkhe sarūpato āgatā pañca āpattikkhandhā sauddesapaññatti nāma. Sāpi dvidhā sapuggalāpuggalaniddesabhedato. Tattha yassā paññattiyā anto āpattiyā saha, vinā vā puggalo dassito, sā sapuggalaniddesā. Itarā apuggalaniddesā.

บัดนี้ พึงทราบวิธีบัญญัติสิกขาบททั้งปวง. อย่างไร? คือมี ๒ อย่าง โดยประเภทแห่งสอุทเทสและอนุทเทส ด้วยคำว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้' (ปาราชิก 39, 43). ในบรรดาสิกขาบทเหล่านั้น อาบัติ ๕ กองที่มาโดยรูปศัพท์ในปาติโมกข์ ชื่อว่า สอุทเทสบัญญัติ. บัญญัตินั้นก็มี ๒ อย่าง โดยประเภทแห่งสปุคคลนิทเทสและอปุคคลนิทเทส. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น บัญญัติใดมีการแสดงบุคคลไว้ภายในพร้อมกับอาบัติ หรือไม่มีอาบัติ บัญญัตินั้นชื่อว่า สปุคคลนิทเทส. ส่วนบัญญัติอื่นชื่อว่า อปุคคลนิทเทส.

---

Tattha sapuggalaniddesā dvidhā adassitadassitāpattibhedato. Tattha adassitāpattikā nāma aṭṭha pārājikā dhammā veditabbā. ‘‘Pārājiko hoti asaṃvāso’’ti (pārā. 39, 44, 89, 91, 167, 171, 195, 197) hi puggalova tattha dassito, nāpatti. Dassitāpattikā nāma bhikkhunipātimokkhe āgatā sattarasa saṅghādisesā dhammā. ‘‘Ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesa’’nti (pāci. 683, 687) hi tattha āpatti dassitā saddhiṃ puggalena.

ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น สปุคคลนิทเทสมี ๒ อย่าง โดยประเภทแห่งการไม่แสดงอาบัติและแสดงอาบัติ. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ธรรมที่เป็นปาราชิก ๘ อย่าง พึงทราบว่าเป็นอทัสสิตาปัตติกะ (แบบไม่แสดงอาบัติ) เพราะในปาราชิกนั้น แสดงแต่บุคคลว่า 'เป็นปาราชิก ไม่ต้องอยู่ร่วม' (ปาราชิก 39, 44, 89, 91, 167, 171, 195, 197) ไม่ได้แสดงอาบัติ. ส่วนธรรมที่เป็นสังฆาทิเสส ๑๗ อย่างที่มาในภิกขุนีปาติโมกข์ ชื่อว่า ทัสสิตาปัตติกะ (แบบแสดงอาบัติ) เพราะในสังฆาทิเสสนั้น แสดงอาบัติพร้อมกับบุคคลว่า 'ภิกษุณีนี้ต้องอาบัติปฐมาบัติอันเป็นธรรมที่พึงขับไล่ คือสังฆาทิเสส' (ปาจิตตีย์ 683, 687).

---

Tathā apuggalaniddesāpi adassitadassitāpattibhedato dvidhā. Tattha adassitāpattikā nāma sekhiyā dhammā. Vuttāvasesā dassitāpattikāti veditabbā.

อนึ่ง อปุคคลนิทเทสก็มี ๒ อย่าง โดยประเภทแห่งการไม่แสดงอาบัติและแสดงอาบัติ. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ธรรมที่เป็นเสขิยะ ชื่อว่า อทัสสิตาปัตติกะ (แบบไม่แสดงอาบัติ). สิกขาบทที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว พึงทราบว่าเป็นทัสสิตาปัตติกะ (แบบแสดงอาบัติ).

---

Sāpi dvidhā aniddiṭṭhakārakaniddiṭṭhakārakabhedato. Tattha aniddiṭṭhakārakā nāma sukkavisaṭṭhimusāvādomasavādapesuññabhūtagāmaaññavādakaujjhāpanakagaṇabhojanaparamparabhojanasurāmerayaaṅgulipatodakahasadhammaanādariyatalaghātakajatumaṭṭhakasikkhāpadānaṃ vasena pañcadasavidhā honti. Tattha niddiṭṭhakārake missāmissabhedo veditabbo – tattha upayogabhummavibhattiyo ekaṃsena missā. Avasesā missā ca amissā ca. Seyyathidaṃ – paccattaṃ tāva dvīsu aniyatesu upayogena missaṃ, dvādasasu pāṭidesanīyesu karaṇena missaṃ, ūnapañcabandhanapattasikkhāpadesu sāmikaraṇehi, ūnavīsativasse bhummena, mohanake upayogasāmibhummehi. Yasmā ‘‘vivaṇṇaka’’nti bhāvo adhippeto, na kattā, tasmā vivaṇṇakasikkhāpadaṃ yadā na sambhavati, evaṃ paccattaṃ pañcavidhaṃ missaṃ hoti. Sesesu paṭhamāniyataṃ ṭhapetvā ādimhi ‘‘yo pana bhikkhū’’ti evamāgataṃ paccattaṃ vā, dutiyāniyataṃ ṭhapetvā paṇītabhojanasamaṇuddesatatiyacatutthapāṭidesanīyasikkhāpadesu majjhe ‘‘yo pana bhikkhū’’ti evamāgataṃ paccattaṃ vā, dubbacakuladūsakasaṃsaṭṭhasikkhāpadesu ādimhi kevalaṃ ‘‘bhikkhū’’ti āgataṃ paccattaṃ vā, bhedānuvattakasikkhāpade majjhe āgataṃ paccattaṃ vā aññāya vibhattiyā amissameva hoti. Tattha bhedānuvattakatuvaṭṭanadvayasaṃsaṭṭhadutiyapāṭidesanīyasikkhāpadesu bahuvacanaṃ, itarattha sabbattha ekavacanamevāti veditabbaṃ.

บัญญัตินั้นก็มี ๒ อย่าง โดยประเภทแห่งอนิททิฏฐการกะ (ไม่ระบุผู้กระทำ) และนิททิฏฐการกะ (ระบุผู้กระทำ). ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น สิกขาบทที่ชื่อว่า อนิททิฏฐการกะ มี ๑๕ อย่าง โดยอาศัยสิกขาบทว่าด้วยการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อน, การพูดเท็จ, การด่า (โอสวาท), การพูดส่อเสียด, การทำลายภูตคาม, การพูดกลบเกลื่อน (อัญญวาทกะ), การโพนทะนา (อุชฌาปนกะ), การฉันเป็นคณะ, การฉันทีละลำดับ (ปรัมปรโภชนะ), สุราเมรัย, การจี้ด้วยนิ้ว, การเล่นน้ำ (หสธรรม), การไม่เอื้อเฟื้อ (อนาทริยะ), การทำร้ายด้วยฝ่ามือ (ตลฆาตกะ), และการทาด้วยยางไม้. ในบรรดาสิกขาบทที่ระบุผู้กระทำ พึงทราบความแตกต่างระหว่างแบบผสมและไม่ผสม คือ ในที่นั้น อุปโยควิภัตติและภุมมวิภัตติเป็นแบบผสมโดยส่วนเดียว. ส่วนที่เหลือเป็นทั้งแบบผสมและไม่ผสม. ดังนี้ คือ ปัจจัตตวิภัตติในอนิยต ๒ สิกขาบท เป็นแบบผสมด้วยอุปโยควิภัตติ, ในปาฏิเทสนียะ ๑๒ สิกขาบท เป็นแบบผสมด้วยกรณวิภัตติ, ในสิกขาบทว่าด้วยบาตรที่มีรอยซ่อมไม่ถึง ๕ แห่ง เป็นแบบผสมด้วยสามีวิภัตติและกรณวิภัตติ, ในสิกขาบทว่าด้วยภิกษุมีพรรษาไม่ถึง ๒๐ เป็นแบบผสมด้วยภุมมวิภัตติ, ในโมหนกสิกขาบท เป็นแบบผสมด้วยอุปโยควิภัตติ สามีวิภัตติ และภุมมวิภัตติ. เพราะคำว่า 'วิวัณณกะ' หมายถึงสภาวะ ไม่ใช่ผู้กระทำ ดังนั้น เมื่อสิกขาบทวิวัณณกะไม่เป็นไป ปัจจัตตวิภัตติจึงเป็นแบบผสม ๕ อย่าง. ในสิกขาบทที่เหลือ เว้นอนิยตข้อแรก ปัจจัตตวิภัตติที่มาในตอนต้นว่า 'อนึ่ง ภิกษุใด' หรือเว้นอนิยตข้อที่สอง ปัจจัตตวิภัตติที่มาในตอนกลางว่า 'อนึ่ง ภิกษุใด' ในสิกขาบทว่าด้วยโภชนะอันประณีต, สามเณร, และปาฏิเทสนียะข้อที่ ๓ และ ๔ หรือปัจจัตตวิภัตติที่มาในตอนต้นว่า 'ภิกษุ' เท่านั้น ในสิกขาบทว่าด้วยภิกษุผู้ว่ายาก, ผู้ประทุษร้ายตระกูล, และผู้คลุกคลี หรือปัจจัตตวิภัตติที่มาในตอนกลางในสิกขาบทว่าด้วยผู้ประพฤติตามผู้ทำลายสงฆ์ เป็นแบบไม่ผสมกับวิภัตติอื่นเลย. ในที่นั้น พึงทราบว่าในสิกขาบทว่าด้วยผู้ประพฤติตามผู้ทำลายสงฆ์, การนอนร่วมกัน ๒ สิกขาบท (ตุวัฏฏนะ), ผู้คลุกคลี, และปาฏิเทสนียะข้อที่ ๒ เป็นพหูพจน์ ส่วนในที่อื่นทั้งหมดเป็นเอกพจน์เท่านั้น.

---

Tathā upayogo dvīsu vikappanasikkhāpadesu, tantavāyasikkhāpade ca paccattena misso, abhihaṭasikkhāpade karaṇena, rājasikkhāpade karaṇasāmipaccattehīti upayogo tidhā misso hoti. Karaṇañca kuṭikāramahallakadutiyakathinadvebhāganisīdanasanthatadubbaṇṇakaraṇasikkhāpadesu chasu paccattena missaṃ, paṭhamatatiyakathinaaṭṭhaṅgulapādakanisīdanakaṇḍuppaṭicchādikavassikasāṭikaudakasāṭikadvedhammapaccāsīsanasikkhāpadesu aṭṭhasu sāminā missanti karaṇaṃ dvidhā missaṃ hoti. Avasesesu chabbassavassikasāṭikadvatticchadanāvasathapiṇḍamahānāmagarulahupāvuraṇasikkhāpadesu sattasu karaṇavibhatti aññavibhattiyā amissā, accekaeḷakalomasikkhāpadesu sāmivibhatti karaṇavibhattiyā missā. Atirekapattabhesajjasikkhāpadesu aggahitaggahaṇena sāmivibhatti amissāva hotīti veditabbā. Evaṃ tāva niddiṭṭhakārakesu sikkhāpadesu –

อนึ่ง อุปโยควิภัตติในวิกัปปนสิกขาบท ๒ และในตันตวายสิกขาบท ผสมกับปัจจัตตวิภัตติ, ในอภิหฏสิกขาบท ผสมกับกรณวิภัตติ, ในราชสิกขาบท ผสมกับกรณวิภัตติ สามีวิภัตติ และปัจจัตตวิภัตติ รวมความว่า อุปโยควิภัตติมีการผสม ๓ อย่าง. ส่วนกรณวิภัตติในสิกขาบท ๖ คือ กุฎิการสิกขาบท มหัลลกสิกขาบท ทุติยกฐินสิกขาบท ทวิภาคสิกขาบท นิสีทนสันถตสิกขาบท และทุพพรรณกรณสิกขาบท ผสมกับปัจจัตตวิภัตติ, ในสิกขาบท ๘ คือ ปฐมกฐินสิกขาบท ตติยกฐินสิกขาบท อัฏฐังคุลปาทกนิสีทนสิกขาบท กัณฑุปฏิจฉาทิสิกขาบท วัสสิกสาฏิกสิกขาบท อุทกสาฏิกสิกขาบท และทเวธัมมปัจจาสีสนสิกขาบท ผสมกับสามีวิภัตติ รวมความว่า กรณวิภัตติมีการผสม ๒ อย่าง. ในสิกขาบทที่เหลือ ๗ คือ ฉัพพัสสสิกขาบท วัสสิกสาฏิกสิกขาบท ทวัตติจฉาทนสิกขาบท อาวสถปิณฑสิกขาบท มหานามสิกขาบท และครุละหุปาวุรณสิกขาบท กรณวิภัตติไม่ผสมกับวิภัตติอื่น, ในอัจเจกสิกขาบทและเอฬกลมสิกขาบท สามีวิภัตติผสมกับกรณวิภัตติ. ในอติเรกปัตตสิกขาบทและเภสัชชสิกขาบท พึงทราบว่าสามีวิภัตติไม่ผสมเลยโดยการไม่นับซ้ำ. ในสิกขาบทที่มีตัวการระบุไว้ดังนี้ –

---

Pañcadhā ca tidhā ceva, dvidhā cepi tathekadhā;

Bhinnā vibhattiyo pañca, sabbekādasadhā siyuṃ.

วิภัตติ ๕ อย่างที่แตกต่างกัน คือ แบ่งเป็น ๕ อย่างบ้าง ๓ อย่างบ้าง ๒ อย่างบ้าง และ ๑ อย่างบ้าง รวมทั้งหมดพึงเป็น ๑๑ อย่าง.

---

Evaṃ tāva yathāvuttesu sauddesapaññattisaṅkhātesu sikkhāpadesu aggahitaggahaṇena paññāsuttaresu tisatesu navutianiddiṭṭhakārake vajjetvā niddiṭṭhakārakāni atirekasaṭṭhidvisatāni honti. Tesu paccattakaraṇāni tiṃsuttarāni dvisatāni honti. Tesu amissapaccattakaraṇāni dvādasuttarāni dvisatāni, missapaccattakaraṇāni aṭṭhārasa honti. Avasesesu tiṃsatiyā sikkhāpadesu missopayogakaraṇāni pañca honti, missakaraṇāni cuddasa, amissāni satta, missāmissakaraṇāni dve, amissāni dveti sabbesupi niddiṭṭhakārakesu bhedānuvattakadubbacakuladūsakapaṭhamadutiyatatiyakathinaabhihaṭakuṭikāramahallakavikappanadvayadvebhāgachabbassanisīdanasanthataeḷakalomātirekapattabhesajjavassikasāṭikatantavāyaaccekachārattadva pañcattiṃsesu ‘‘yo pana bhikkhū’’ti natthi. Dutiyāniyatapaṇītabhojanasamaṇuddesatatiyacatutthapāṭidesanīyesu majjhe atthi.

ในสิกขาบทที่นับว่าเป็นสอุเทศบัญญัติตามที่กล่าวมาแล้วนั้น เมื่อไม่นับซ้ำ ในสิกขาบท ๓๕๐ นั้น เว้นสิกขาบทที่ไม่ระบุตัวการ ๙๐ สิกขาบทแล้ว สิกขาบทที่มีตัวการระบุมี ๒๖๐ กว่าสิกขาบท. ในบรรดาสิกขาบทเหล่านั้น สิกขาบทที่เป็นปัจจัตตวิภัตติและกรณวิภัตติมี ๒๓๐. ในบรรดาสิกขาบทเหล่านั้น สิกขาบทที่เป็นปัจจัตตวิภัตติและกรณวิภัตติแบบไม่ผสมมี ๒๑๒, แบบผสมมี ๑๘. ในสิกขาบทที่เหลือ ๓๐ สิกขาบท เป็นอุปโยควิภัตติและกรณวิภัตติแบบผสม ๕, เป็นกรณวิภัตติแบบผสม ๑๔, แบบไม่ผสม ๗, แบบผสมและไม่ผสม ๒, แบบไม่ผสม ๒. ในบรรดาสิกขาบทที่มีตัวการระบุทั้งหมดนั้น ในสิกขาบท ๓๕ คือ เภทานุวัตตกะ ทุพพจะ กุลทูสกะ ปฐมกฐิน ทุติยกฐิน ตติยกฐิน อภิหฏะ กุฎิการะ มหัลลกะ วิกัปปนะ ๒ ทวิภาค ฉัพพัสสะ นิสีทนะ สันถตะ เอฬกลม อติเรกปัตตะ เภสัชชะ วัสสิกสาฏิกะ ตันตวายะ อัจเจกะ และฉารัตตะ ๒ ไม่มีคำว่า "โย ปน ภิกขุ". ส่วนในอนิยตบทที่ ๒, ปณีตโภชนสิกขาบท, สมณุทเทสสิกขาบท, และปาฏิเทสนียะที่ ๓ และ ๔ มี (คำว่า โย ปน ภิกขุ) อยู่ในท่ามกลาง.

---

Ettāvatā sauddesānuddesadukaṃ, sapuggalāpuggalaniddesadukaṃ, paccekadassitāpattidukadvayaṃ, aniddiṭṭhakārakadukaṃ, tattha niddiṭṭhakārakesu paccattabhummadukaṃ, sayopanāyopanadukaṃ, ayopanamajjheyopanadukaṃ, ekānekavacanadukanti nava dukāni dassitāni honti. Visesakāraṇaṃ tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade sampatte āvibhavissati. Evaṃ tāva sauddesapaññattiṃ ñatvā sesavinayapiṭake yā kāci paññatti anuddesapaññattīti veditabbā. Sā padabhājanantarāpattivinītavatthupaṭikkhepapaññattiavuttasiddhisikkhāpadavasena chabbidhā hoti.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทุกะ ๙ อย่าง คือ สอุเทศและอนุทเทสทุกะ, สปุคคลและอปุคคลนิทเทสทุกะ, ปัจเจกทัสสิตาปัตติทุกะ ๒ คู่, อนิททิฏฐการกทุกะ, ในบรรดาสิกขาบทที่มีตัวการระบุนั้นมี ปัจจัตตและภุมมทุกะ, สโยปนะและอโยปนะทุกะ, อโยปนะและมัชเฌโยปนะทุกะ, และเอกวจนะและอเนกวจนะทุกะ เป็นอันแสดงไว้แล้ว. เหตุพิเศษจะปรากฏชัดในสิกขาบทนั้นๆ เมื่อถึงเข้า. เมื่อทราบสอุเทศบัญญัติอย่างนี้แล้ว พึงทราบว่าบัญญัติใดๆ ในพระวินัยปิฎกที่เหลือ เป็นอนุทเทสบัญญัติ. อนุทเทสบัญญัตินั้นมี ๖ อย่าง โดยเป็นสิกขาบทประเภทปทภาชนีย์, อันตราบัติ, วินีตวัตถุ, ปฏิกเขปบัญญัติ, และอวุตตสิทธิ.

---

Tattha ‘‘yebhuyyena khayite āpatti thullaccayassa (pari. 157-158), vaṭṭakate mukhe acchupantassa āpatti dukkaṭassā’’ti (pārā. 73) evamādikā padabhājane sandissamānāpatti padabhājanasikkhāpadaṃ nāma. ‘‘Na ca, bhikkhave, sabbamattikāmayā kuṭi kātabbā, yo kareyya, āpatti dukkaṭassā’’tiādi (pārā. 85) antarāpattisikkhāpadaṃ nāma. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, divāpaṭisallīyantena dvāraṃ saṃvaritvā paṭisallīyitu’’nti (pārā. 77) evamādi vinītavatthusikkhāpadaṃ nāma. ‘‘Saṅghabhedako, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo’’ti (mahāva. 115) evamādi paṭikkhepasikkhāpadaṃ nāma.

ในบรรดาอนุทเทสบัญญัติเหล่านั้น อาบัติที่ปรากฏในปทภาชนีย์มีอาทิว่า "เมื่อเคี้ยวโดยมาก เป็นอาบัติถุลลัจจัย, เมื่อไม่ถูกต้องปากที่ทำเป็นวง เป็นอาบัติทุกกฎ" ชื่อว่าปทภาชนสิกขาบท. สิกขาบทมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงทำกุฎีด้วยดินล้วน รูปใดทำ ต้องอาบัติทุกกฎ" ชื่อว่าอันตราปัตติสิกขาบท. สิกขาบทมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้จะพักผ่อนในเวลากลางวัน ปิดประตูก่อนแล้วจึงพักผ่อน" ชื่อว่าวินีตวัตถุสิกขาบท. สิกขาบทมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย อนุปสัมบันผู้ทำสงฆ์ให้แตกกัน ไม่พึงให้อุปสมบท" ชื่อว่าปฏิกเขปสิกขาบท.

---

Yasmā pana tena tena paṭikkhepena ‘‘yo pana bhikkhu samaggaṃ saṅghaṃ adhammasaññī bhindeyya, pārājiko hoti asaṃvāso. Yo pana bhikkhu duṭṭhacitto bhagavato jīvamānakasarīre lohitaṃ uppādeyya, pārājiko hoti asaṃvāso’’ti sikkhāpadāni paññattāni honti. Yāni sandhāya ‘‘ekassa chejjakā hoti, catunnaṃ thullaccayaṃ, catunnañceva anāpatti, sabbesaṃ ekavatthukā’’ti vuttaṃ. ‘‘Atthāpatti tiṭṭhante bhagavati āpajjati, no parinibbute’’ti (pari. 323) ca vuttaṃ. Tena na kevalaṃ ‘‘na, bhikkhave, jānaṃ saṅghabhedako anupasampanno upasampādetabbo…pe… āpatti dukkaṭassā’’ti idameva sikkhāpadaṃ paññattaṃ hoti sādhakaṃ hoti. ‘‘Paṇḍako, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo’’ti (mahāva. 109) evamādīsu pana upajjhāyādīnaṃ dukkaṭameva paññattaṃ, na paṇḍakādīnaṃ pārājikāpatti. Na hi tesaṃ bhikkhubhāvo atthi. Yato siyā pārājikāpatti. Tathā ‘‘na acchinne theve pakkamitabba’’nti (mahāva. 66, 67, 78, 79) evamādikañca paṭikkhepasikkhāpadameva nāma.

เพราะว่าด้วยการห้ามนั้นๆ สิกขาบททั้งหลายมีอาทิว่า "อนึ่ง ภิกษุใดมีความสำคัญว่าเป็นธรรม ทำสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกันให้แตกกัน ต้องอาบัติปาราชิก หาสังวาสมิได้. อนึ่ง ภิกษุใดมีจิตประทุษร้าย ทำพระโลหิตของพระผู้มีพระภาคผู้ยังมีพระชนม์อยู่ให้ห้อขึ้น ต้องอาบัติปาราชิก หาสังวาสมิได้" เป็นอันทรงบัญญัติไว้แล้ว. ซึ่งพระองค์ทรงหมายถึงสิกขาบทเหล่านั้นจึงตรัสว่า "อาบัติเป็นเหตุให้ขาดมีแก่บุคคลหนึ่ง, เป็นอาบัติถุลลัจจัยแก่บุคคล ๔, และเป็นอนาบัติแก่บุคคล ๔, อาบัติทั้งหมดนั้นมีวัตถุเดียวกัน" และตรัสว่า "มีอาบัติที่ภิกษุต้องในเมื่อพระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ไม่ใช่เมื่อปรินิพพานแล้ว". ด้วยเหตุนั้น ไม่ใช่เพียงสิกขาบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรู้อยู่ไม่พึงให้อุปสมบทแก่อนุปสัมบันผู้ทำสงฆ์ให้แตกกัน...ฯลฯ... ต้องอาบัติทุกกฎ" นี้เท่านั้นที่ทรงบัญญัติไว้และเป็นหลักฐาน. แต่ในสิกขาบทมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย อนุปสัมบันที่เป็นบัณเฑาะก์ ไม่พึงให้อุปสมบท ที่อุปสมบทแล้ว พึงให้สึกเสีย" ทรงบัญญัติอาบัติทุกกฎแก่พวกอุปัชฌาย์เป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ปาราชิกาบัติแก่พวกบัณเฑาะก์เป็นต้น. เพราะบุคคลเหล่านั้นไม่มีภิกษุภาวะ. ปาราชิกาบัติจะมีมาจากไหน. อนึ่ง สิกขาบทมีอาทิว่า "ไม่พึงหลีกไปในเมื่อหยาดน้ำยังไม่ขาดสาย" ก็ชื่อว่าปฏิกเขปสิกขาบทนั่นเอง.

---

Khandhakesu paññattadukkaṭathullaccayāni paññattisikkhāpadaṃ nāma. ‘‘Tena hi, sāriputta, bhedānuvattake thullaccayaṃ desāpehī’’ti (cūḷava. 345) vuttaṃ, thullaccayampi tattheva samodhānaṃ gacchati. Idaṃ tesaṃ vibhattikammakkhaṇe apaññattattā avijjamānampi bhagavato vacanena visuddhakkhaṇepi vijjamānaṃ jātanti eke. ‘‘Bhedānuvattake desāpehī’’ti vacanato sesabhedānuvattakānaṃ ‘‘yo pana bhikkhu jānaṃ saṅghabhedakānaṃ anuvatteyya, āpatti thullaccayassā’’ti sikkhāpadaṃ paññattaṃ hotīti veditabbaṃ. Tathā sabbāni khandhakavattāni, vinayakammāni ca tattheva samodhānaṃ gacchanti. Yathāha ‘‘paññatte taṃ upāli mayā āgantukānaṃ bhikkhūnaṃ āgantukavattaṃ…pe… evaṃ supaññatte kho mayā upāli sikkhāpade’’tiādi. ‘‘Yā pana bhikkhunī naccaṃ vā gītaṃ vā vāditaṃ vā dassanāya gaccheyya, pācittiya’’nti (pāci. 834) iminā suttena bhikkhunī nacceyya vā gāyeyya vā vādeyya vā, pācittiyanti evamādikaṃ yaṃ kiñci aṭṭhakathāya dissamānaṃ āpattijātaṃ vinayakammaṃ vā avuttasiddhisikkhāpadaṃ nāma. Chabbidhampetaṃ chahi ākārehi uddesārahaṃ na hotīti anuddesasikkhāpadaṃ nāmāti veditabbaṃ. Seyyathidaṃ – pañcahi uddesehi yathāsambhavaṃ visabhāgattā thullaccayadubbhāsitānaṃ sabhāgavatthukampi dukkaṭathullaccayadvayaṃ asabhāgāpattikattā antarāpattipaññattisikkhāpadānaṃ, nānāvatthukāpattikattā paṭikkhepasikkhāpadānaṃ, kesañci vinītavatthupaññattisikkhāpadānañca adassitāpattikattā, adassitavatthukattā bhedānuvattakathullaccayassa, adassitāpattivatthukattā avuttasiddhisikkhāpadānanti. Ettāvatā ‘‘duvidhaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ sauddesānuddesabhedato’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ samāsato pakāsitaṃ hoti.

อาบัติทุกกฏและถุลลัจจัยที่บัญญัติไว้ในขันธกะ ชื่อว่าบัญญัติสิกขาบท. แม้ถุลลัจจัยที่ตรัสไว้ว่า “สารีบุตร ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้พวกภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ทำลายสงฆ์แสดงอาบัติถุลลัจจัย” (จุลล. 345) ก็รวมลงในบัญญัติสิกขาบทนั้นนั่นเอง. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า บัญญัติสิกขาบทนี้ แม้ไม่มีอยู่เพราะไม่ได้บัญญัติไว้ในขณะแห่งวิภัตติกรรมของภิกษุเหล่านั้น แต่ก็ชื่อว่าเกิดขึ้นมีอยู่แม้ในขณะแห่งวิสุทธิด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า. พึงทราบว่า เพราะพระดำรัสว่า “จงให้พวกภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ทำลายสงฆ์แสดงอาบัติ” สิกขาบทว่า “อนึ่ง ภิกษุใดรู้อยู่ ประพฤติตามพวกภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ ต้องอาบัติถุลลัจจัย” ดังนี้ เป็นอันทรงบัญญัติไว้แล้วแก่ภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ที่เหลือ. แม้ขันธกวัตรและวินัยกรรมทั้งปวง ก็รวมลงในบัญญัติสิกขาบทนั้นนั่นเอง. สมดังที่ตรัสไว้ว่า “อุบาลี อาคันตุกวัตรสำหรับภิกษุอาคันตุกะทั้งหลาย เราบัญญัติไว้แล้วแก่เธอ... อุบาลี สิกขาบทเราบัญญัติไว้ดีแล้วอย่างนี้แล” เป็นต้น. กองอาบัติก็ดี วินัยกรรมก็ดี อย่างใดอย่างหนึ่งที่ปรากฏในอรรถกถา เช่นว่า “ภิกษุณีพึงฟ้อนรำ หรือขับร้อง หรือประโคมดนตรี ต้องอาบัติปาจิตตีย์” โดยนัยแห่งพระสูตรนี้ว่า “อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงไปเพื่อดูการฟ้อนรำก็ดี การขับร้องก็ดี การประโคมดนตรีก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์” (ปาจิ. 834) ชื่อว่า อวุตตสิทธิสิกขาบท (สิกขาบทที่สำเร็จได้แม้ไม่ได้ตรัสไว้). พึงทราบว่า สิกขาบทแม้ทั้ง 6 ประเภทนี้ ชื่อว่า อนุทเทสสิกขาบท เพราะไม่ควรแก่การยกขึ้นแสดงโดยอาการ 6 อย่าง. คือ เพราะความที่อาบัติถุลลัจจัยและทุพภาษิตมีความต่างกันกับอุทเทสทั้ง 5 ตามสมควร, เพราะความที่อาบัติทุกกฏและถุลลัจจัยแม้ที่มีวัตถุเป็นสภาคะกันเป็นอาบัติอสังภาคะ (ต่างกองกัน) ในอันตราปัตติบัญญัติสิกขาบททั้งหลาย, เพราะความที่ปฏิกเขปสิกขาบททั้งหลายมีอาบัติที่มีวัตถุต่างกัน, เพราะความที่บัญญัติสิกขาบทในวินีตวัตถุบางเหล่าไม่ได้แสดงอาบัติไว้, เพราะความที่ถุลลัจจัยแห่งภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ไม่ได้แสดงวัตถุไว้ และเพราะความที่อวุตตสิทธิสิกขาบททั้งหลายไม่ได้แสดงอาบัติและวัตถุไว้. คำที่กล่าวไว้ว่า “การบัญญัติสิกขาบทมี 2 อย่าง โดยประเภทแห่งสอุเทสและอนุทเทส” ดังนี้ เป็นอันข้าพเจ้าประกาศไว้โดยย่อด้วยคำเพียงเท่านี้.

---

Paññattiyaṃ tāva –

ในคำว่า ปญฺญตฺติยํ (ในบัญญัติ) นั้นก่อน -

---

‘‘Kārako idha niddiṭṭho, apekkhāya abhāvato;

Pubbe vattabbavidhānā-bhāvato ca ādito yopanena sahā’’ti. –

“ในปาราชิกบัญญัตินี้ ทรงระบุผู้ทำไว้ เพราะไม่มีความหมายที่ต้องรอ และเพราะไม่มีข้อกำหนดที่จะต้องกล่าวไว้ก่อน จึงทรงระบุไว้ในตอนต้นพร้อมกับศัพท์ว่า โย ปน”

---

Ayaṃ nayo veditabbo. Tassattho – ye te aniddiṭṭhakārakā pubbe vuttappabhedā sukkavisaṭṭhiādayo sikkhāpadavisesā, tesu adhippāyakammavatthupuggalapayoge apekkhāya bhāvato kārako na niddiṭṭho tesaṃ sāpekkhabhāvadassanatthaṃ. Taṃ sabbaṃ tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade āvibhavissati, idha pana pārājikapaññattiyaṃ apekkhāya abhāvato kārako niddiṭṭho. Yo pana kārako ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmi’’ntiādīsu (pārā. 462, 472, 475) viya pubbe vattabbavidhānābhāvato karaṇādivasena aniddisitvā paccattavasena niddiṭṭho apekkhāya abhāvato. Tattha niddisiyamāno sesadutiyāniyatapaṇītabhojanaṃ samaṇuddesatatiyacatautthapāṭidesanīyesu viya majjhe aniddisitvā ‘‘na heva kho pana…pe… obhāsitu’’ntiādi (pārā. 453) viya pubbe vattabbavidhānābhāvato eva ādimhi niddiṭṭho. Ādimhi niddisiyamānopi pubbe vuttappabhedesu bhedānuvattakādīsu pañcattiṃsesu sikkhāpadesu viya aniddisitvā pubbe vattabbavidhānābhāvato eva ‘‘yo pana bhikkhū’’tiāditova yopana-saddena saha niddiṭṭho. Evaṃ niddisiyamānopi so yasmā ‘‘yā pana bhikkhuniyo dve ekamañce tuvaṭṭeyyu’’ntiādi (pāci. 933) āpatti viya parappabhavaṃ āpattiṃ na āpajjati, tasmā ‘‘yo pana bhikkhū’’ti ekavacanena niddiṭṭho. Methunadhammāpattipi parappabhavā ‘‘dvayaṃdvayasamāpattī’’ti (pārā. 39) vacanatoti ce? Taṃ na, adhippāyajānanato. Anekissā eva bhikkhuniyā āpatti, na ekissāti niyamo tattha atthi, na evaṃ idha niyamoti aniyamitādhippāyo. Lambīmudupiṭṭhīnaṃ kuto ‘‘dvayaṃdvayasamāpattī’’ti (pārā. 55) vacanato tesaṃ methunadhammāpatti. Ayamattho catasso methunadhammapaccayāti aṭṭhavatthukaṃ sandhāya ‘‘chejjaṃ siyā methunadhammapaccayā’’ti (pari. 481) ca parivāre vuttavacanena sādhetabbo.

พึงทราบวินิจฉัยนี้. เนื้อความแห่งวินิจฉัยนั้นดังนี้ - สิกขาบทพิเศษทั้งหลายมีสุกกวิสัฏฐิสิกขาบทเป็นต้น ที่จำแนกไว้แล้วในตอนต้น ซึ่งไม่ได้ระบุผู้ทำไว้ ในสิกขาบทเหล่านั้น ไม่ได้ระบุผู้ทำไว้ เพราะมีความหมายที่ต้องรอในเรื่องความจงใจ กรรม วัตถุ บุคคล และประโยค เพื่อแสดงความเป็นสิกขาบทที่ต้องอาศัยกันและกันของสิกขาบทเหล่านั้น. ความข้อนั้นทั้งหมดจักปรากฏชัดในสิกขาบทนั้นๆ แต่ในปาราชิกบัญญัตินี้ ทรงระบุผู้ทำไว้ เพราะไม่มีความหมายที่ต้องรอ. ส่วนผู้ทำนั้น ทรงระบุโดยเป็นปฐมาวิภัตติ ไม่ได้ระบุโดยเป็นตติยาวิภัตติเป็นต้น เหมือนในสิกขาบททั้งหลายว่า “เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว อันภิกษุให้เดาะแล้ว” เป็นต้น (ปารา. 462, 472, 475) เพราะไม่มีข้อกำหนดที่จะต้องกล่าวไว้ก่อน และเพราะไม่มีความหมายที่ต้องรอ. ในปาราชิกบัญญัตินั้น เมื่อจะทรงระบุ ก็ไม่ได้ระบุไว้ในท่ามกลาง เหมือนในสิกขาบทที่เหลือ คือ ทุติยานิยตสิกขาบท ปณีตโภชนสิกขาบท สิกขาบทที่ 3 และ 4 ของสมณุทเทส และปาฏิเทสนียสิกขาบททั้งหลาย แต่ทรงระบุไว้ในตอนต้นทีเดียว เพราะไม่มีข้อกำหนดที่จะต้องกล่าวไว้ก่อน เหมือนในคำว่า “ก็แลไม่พึง...เป...ส่องแสง” เป็นต้น (ปารา. 453). แม้เมื่อจะทรงระบุไว้ในตอนต้น ก็ไม่ได้ระบุโดยไม่มีคำว่า “โย ปน” เหมือนในสิกขาบท 35 มีสิกขาบทของภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ทำลายสงฆ์เป็นต้น ที่จำแนกไว้แล้วในตอนต้น แต่ทรงระบุไว้พร้อมกับศัพท์ว่า “โย ปน” ตั้งแต่ต้นทีเดียวว่า “โย ปน ภิกขุ” เพราะไม่มีข้อกำหนดที่จะต้องกล่าวไว้ก่อน. แม้ทรงระบุไว้อย่างนี้ ผู้ทำนั้นก็เพราะไม่ต้องอาบัติที่เกิดจากผู้อื่น เหมือนอาบัติในสิกขาบทว่า “อนึ่ง ภิกษุณี 2 รูป พึงนอนร่วมเตียงเดียวกัน” เป็นต้น (ปาจิ. 933) ฉะนั้น จึงทรงระบุด้วยเอกพจน์ว่า “โย ปน ภิกขุ”. หากแย้งว่า “อาบัติเมถุนธรรมก็เกิดจากผู้อื่น เพราะมีคำว่า ‘การถึงพร้อมของคู่สอง’ (ปารา. 39) มิใช่หรือ?” ตอบว่า “ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะทราบความมุ่งหมาย ในสิกขาบทนั้น มีข้อกำหนดว่า เป็นอาบัติของภิกษุณีหลายรูปเท่านั้น ไม่ใช่ของรูปเดียว แต่ในสิกขาบทนี้ไม่มีข้อกำหนดเช่นนั้น จึงเป็นความมุ่งหมายที่ไม่ได้กำหนดไว้”. อาบัติเมถุนธรรมของคนพิการหลังค่อมและคนหลังอ่อน จะมีคำว่า ‘การถึงพร้อมของคู่สอง’ (ปารา. 55) มาจากไหน? แต่อาบัติเมถุนธรรมก็มีแก่คนเหล่านั้น. เนื้อความนี้พึงให้สำเร็จด้วยคำที่กล่าวไว้ในปริวารว่า “การขาดจากความเป็นภิกษุพึงมีเพราะปัจจัยแห่งเมถุนธรรม 4 อย่าง” (ปริ. 481) โดยหมายถึงวัตถุ 8 อย่าง.

---

Bhedānuvattakasikkhāpade tiṇṇaṃ uddhaṃ na samanubhāsitabbā, na saṅghena saṅghaṃ ekato kātabbanti. Nayadassanatthaṃ āditova ‘‘bhikkhū hontī’’ti bahuvacananiddesaṃ katvā puna ‘‘eko vā dve vā tayo vā’’ti (pārā. 418) vuttaṃ, aññathā na tato uddhaṃ ‘‘anuvattakā hontī’’ti āpajjati. Tato nidānavirodho. Pañcasatamattā hi tadanuvattakā ahesuṃ. Yaṃ pana sattasatikakkhandhake ‘‘saṅgho cattāro pācīnake bhikkhū, cattāro pāveyyake bhikkhū sammanneyya …pe… sammatā’’tiādi (cūḷava. 456) ñattidutiyakammaṃ vuttaṃ, taṃ ‘‘ubbāhikāya imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasametu’’nti vuttattā tehi kattabbavidhānaṃ. Sammutikaraṇameva vā tatiyaṃ katvā kappati. Na hi te tena kammena kammārahā kammakatā honti. Yassa saṅgho kammaṃ karoti, so kammārahoti lakkhaṇaṃ. Na ca tadā saṅgho tesaṃ aṭṭhannampi bhikkhūnaṃ kammaṃ akāsi. Bhajāpiyamānā te kammapattabhāvaṃ bhajanti. Adhikaraṇavūpasamakammassa pattā yuttā saṅghena katāti katvā kammapattā eva hi te honti. ‘‘Te bhikkhū bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāyā’’ti (pārā. 418) vacanato tehi kattabbavidhānaṃ. Sammutikaraṇameva kammaṃ hotīti ce? Taṃ na, adhippāyajānanato, tassa paṭinissaggāya eva te bhikkhū kammārahā kātabbā, na dosāgativasenāti ayamettha adhippāyo. Na hi pācīnakādīnaṃ sammutiyā adhikaraṇavūpasamasiddhi viya tesaṃ samanubhāsanakammena tassa paṭinissaggasiddhi hoti, sammuti nāmesā paṭhamaṃ anumatiṃ gahetvā yācitvāva karīyati, na tathā kammanti. Kammakaraṇe pana tadatthasiddhi hotiyeva. Parasammutiyā bahutarāva sammannitabbāti veditabbaṃ.

ในสิกขาบทว่าด้วยภิกษุผู้คล้อยตามการแตกกัน ไม่พึงสวดกรรมเกิน 3 รูป ไม่พึงให้สงฆ์รวมเป็นอันเดียวกัน. เพื่อแสดงนัย จึงระบุด้วยพหูพจน์ว่า ‘ภิกษุทั้งหลายพึงเป็น’ ตั้งแต่ต้น แล้วกล่าวอีกว่า ‘รูปหนึ่ง หรือ 2 รูป หรือ 3 รูป’ (ปารา. 418) มิฉะนั้นแล้ว จะไม่พึงถึง (ฐานะ) ว่า ‘พึงเป็นผู้คล้อยตาม’ เกินกว่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงขัดแย้งกับนิทาน (ต้นบัญญัติ) เพราะผู้คล้อยตามนั้นมีประมาณ 500 รูป. ส่วนญัตติทุติยกรรมที่กล่าวไว้ในสัตตสติกขันธกะว่า ‘สงฆ์พึงสมมติภิกษุชาวปาจีน 4 รูป ภิกษุชาวปาเว 4 รูป…เป…อันสมมติแล้ว’ เป็นต้น (จูฬวัคค์ 456) นั้น เป็นการกำหนดวิธีที่ภิกษุเหล่านั้นพึงกระทำ เพราะกล่าวไว้ว่า ‘พึงระงับอธิกรณ์นี้ด้วยอุพพาหิกา’. หรือจะทำเพียงการสมมติเป็นครั้งที่ 3 ก็ควร. เพราะภิกษุเหล่านั้นไม่ได้เป็นผู้ควรแก่กรรม (ผู้ถูกทำกรรม) ที่ถูกทำด้วยกรรมนั้น. ลักษณะคือ ‘สงฆ์ทำกรรมแก่ผู้ใด ผู้นั้นเป็นผู้ควรแก่กรรม’. และในเวลานั้น สงฆ์ก็ไม่ได้ทำกรรมแก่ภิกษุทั้ง 8 รูปนั้น. เมื่อถูกนับเข้า ภิกษุเหล่านั้นก็เข้าถึงความเป็นผู้บรรลุกรรม. เพราะภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้บรรลุกรรม โดยถือว่า ‘สงฆ์ได้ทำแล้วแก่ผู้บรรลุถึงกรรมระงับอธิกรณ์ที่ควรแล้ว’. เป็นการกำหนดวิธีที่ภิกษุเหล่านั้นพึงกระทำ ด้วยคำว่า ‘ภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสวดกรรมจนถึง 3 ครั้ง เพื่อให้สละคืนสิ่งนั้น’ (ปารา. 418). ถ้ากล่าวว่า ‘การสมมติเท่านั้นเป็นกรรม’ ดังนี้ คำนั้นไม่ถูก เพราะรู้ความมุ่งหมาย ความมุ่งหมายในที่นี้คือ ‘ภิกษุเหล่านั้นพึงเป็นผู้ควรแก่กรรมเพื่อสละคืนสิ่งนั้นเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งโทสคติ’. เพราะความสำเร็จแห่งการสละคืนสิ่งนั้นของภิกษุเหล่านั้น ไม่ได้มีด้วยกรรมคือการสวด เหมือนความสำเร็จแห่งการระงับอธิกรณ์ด้วยการสมมติของภิกษุชาวปาจีนเป็นต้น การสมมตินี้ชื่อว่ากระทำโดยขออนุมัติและขอร้องก่อน ไม่เหมือนกรรม. แต่ในการทำกรรมนั้น ความสำเร็จแห่งประโยชน์นั้นย่อมมีแน่นอน. พึงทราบว่า สงฆ์พึงสมมติ (ภิกษุอื่น) ให้มากกว่านั้นด้วยการสมมติของผู้อื่น.

---

‘‘Methunadhamma’’nti evaṃ bāhullanayena laddhanāmakaṃ sakapayogena vā parapayogena vā attano nimittassa sakamagge vā paramagge vā paranimittassa vā sakamagge eva pavesanapaviṭṭhaṭṭhitauddharaṇesu yaṃ kiñci ekaṃ paṭisādiyanavasena seveyya, pārājiko hoti asaṃvāsoti. Keci pana ‘‘pavesanādīni cattāri vā tīṇi vā dve vā ekaṃ vā paṭiseveyya, pārājiko hoti. Vuttañhetaṃ ‘so ce pavesanaṃ sādiyati, paviṭṭhaṃ sādiyati, ṭhitaṃ sādiyati, uddharaṇaṃ sādiyati, āpatti pārājikassā’tiādī’’ti (pārā. 58) vadanti. Tesaṃ matena catūsupi catasso pārājikāpattiyo āpajjati. Teyeva evaṃ vadanti – āpajjatu methunadhammapārājikāpatti, methunadhammapārājikāpattiyā taṃbhāgiyāti attano vītikkame pārājikāpattiyo, saṅghādisesāpattiñca āpajjitvā sikkhaṃ paccakkhāya gahaṭṭhakāle methunādikaṃ pārājikaṃ āpajjitvā puna pabbajitvā upasampajjitvā ekaṃ saṅghādisesāpattiṃ ekamanekaṃ vā paṭikaritvāva so puggalo yasmā nirāpattiko hoti, tasmā so gahaṭṭhakāle sāpattikovāti. Antimavatthuajjhāpannassāpi attheva āpatti. Vuṭṭhānadesanāhi pana asujjhanato ‘‘payoge payoge āpatti pārājikassā’’ti na vuttaṃ. Gaṇanapayojanābhāvato kiñcāpi na vuttaṃ, atha kho padabhājane (pārā. 58) ‘‘āpatti pārājikassā’’ti vacanenāyamattho siddhoti yuttiñca vadanti.

คำว่า ‘เมถุนธรรม’ นี้ ได้ชื่อมาโดยนัยแห่งความมากอย่างนี้ คือ ภิกษุใดเสพโดยความยินดีอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดาอาการมีการสอดใส่ การสอดเข้าไปแล้ว การตั้งอยู่ และการถอนออก ซึ่งนิมิต (อวัยวะเพศ) ของตนในมรรค (ช่อง) ของตน หรือในมรรคของผู้อื่น หรือนิมิตของผู้อื่นในมรรคของตนเอง ด้วยความพยายามของตนเอง หรือด้วยความพยายามของผู้อื่น ภิกษุนั้นเป็นปาราชิก เป็นผู้ไม่มีสังวาส. แต่บางพวกกล่าวว่า ‘ภิกษุพึงเสพอาการ 4 อย่าง หรือ 3 อย่าง หรือ 2 อย่าง หรือ 1 อย่าง มีการสอดใส่เป็นต้น ภิกษุนั้นเป็นปาราชิก. ด้วยว่าคำนี้ถูกกล่าวไว้ว่า ‘ถ้าภิกษุนั้นยินดีการสอดใส่ ยินดีการสอดเข้าไปแล้ว ยินดีการตั้งอยู่ ยินดีการถอนออก เป็นอาบัติปาราชิก’ เป็นต้น (ปารา. 58)’. ตามมติของพวกเขานั้น ภิกษุย่อมต้องอาบัติปาราชิก 4 ตัวในอาการทั้ง 4 นั้น. พวกเขานั่นแหละกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาบัติปาราชิกเมถุนธรรมจงบังเกิด อาบัติปาราชิกเมถุนธรรมนั้นเป็นส่วนแห่งอาบัตินั้น’ ในการล่วงละเมิดของตน เมื่อต้องอาบัติปาราชิกและอาบัติสังฆาทิเสสแล้ว สละสิกขาแล้ว ในเวลาเป็นคฤหัสถ์ ต้องอาบัติปาราชิกมีเมถุนธรรมเป็นต้นแล้ว บวชอีก อุปสมบทอีก แล้วทำคืนอาบัติสังฆาทิเสสหนึ่งอย่าง หรือหลายอย่างแล้ว บุคคลนั้นย่อมเป็นผู้ไม่มีอาบัติ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นจึงเป็นผู้มีอาบัติในขณะที่เป็นคฤหัสถ์. แม้ผู้ที่ล่วงละเมิดวัตถุสุดท้ายก็ยังมีอาบัติอยู่. แต่เพราะไม่บริสุทธิ์ด้วยวุฏฐานวิธีและการแสดงอาบัติ จึงไม่ได้กล่าวว่า ‘เป็นอาบัติปาราชิกในทุกๆ ประโยค’. แม้จะไม่ได้กล่าวไว้เพราะไม่มีประโยชน์ในการนับ แต่พวกเขาก็กล่าวเหตุผลว่า ‘ความหมายนี้สำเร็จได้ด้วยคำว่า ‘เป็นอาบัติปาราชิก’ ในบทภาชนีย์ (ปารา. 58)’.

---

Yadi evaṃ mātikāyampi ‘‘yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, pārājika’’nti vattabbaṃ bhaveyya, pārājikassa anavasesavacanampi na yujjeyya. Sabbepi hi āpattikkhandhe, bhikkhugaṇanañca anavasesetvā tiṭṭhatīti anavasesavacananti katvā paveseva āpatti, na paviṭṭhādīsu. Tamevekaṃ sandhāya ‘‘yassa siyā āpattī’’ti (mahāva. 134) pārājikāpattimpi anto katvā nidānuddesavacanaṃ veditabbaṃ. Tasmā mātikāyaṃ ‘‘pārājika’’nti avatvā ‘‘pārājiko hotī’’ti (pārā. 42, 44) puggalaniddesavacanaṃ tena sarīrabandhanena upasampadāya abhabbabhāvadīpanatthaṃ. ‘‘Āpatti pārājikassā’’ti padabhājane vacanaṃ antimavatthuṃ ajjhāpannassāpi pārājikassa asaṃvāsassa sato puggalassa atheyyasaṃvāsakabhāvadīpanatthaṃ. Na hi so saṃvāsaṃ sādiyantopi theyyasaṃvāsako hoti, tasmā upasampanno ‘‘bhikkhū’’tveva vuccati. Tenevāha ‘‘asuddho hoti puggalo aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanno, tañce suddhadiṭṭhi samāno anokāsaṃ kārāpetvā akkosādhippāyo vadati, āpatti omasavādena dukkaṭassā’’ti (pārā. 389) anupasampannassa tadabhāvato siddho so upasampanno ‘‘bhikkhū’’tveva vuccatīti, tena padasodhammaṃ, sahaseyyañca janeti, bhikkhupesuññādiñca janetīti veditabbaṃ (vajira. ṭī. pārājika 39).

ถ้าเป็นเช่นนั้น แม้ในมาติกาก็พึงกล่าวว่า 'ภิกษุใดเสพเมถุนธรรม เป็นปาราชิก' และแม้คำว่า 'ไม่เหลือเศษ' (อนวเสส) ของปาราชิก ก็ไม่สมควร. เพราะว่าในกองอาบัติทั้งหมด และการนับภิกษุที่ดำรงอยู่โดยไม่เหลือเศษ อาบัติย่อมเข้าถึงโดยถือเอาคำว่า 'ไม่เหลือเศษ' (อนวเสส) ไม่ใช่ในอาการมีการสอดเข้าไปแล้วเป็นต้น. พึงทราบคำกล่าวในนิทานุทเทศว่า 'อาบัติพึงมีแก่ผู้ใด' (มหาวรรค 134) โดยรวมเอาอาบัติปาราชิกไว้ด้วยนั้น มุ่งหมายถึงสิ่งนั้นสิ่งเดียว. เพราะฉะนั้น ในมาติกาจึงไม่กล่าวว่า 'ปาราชิก' (อาบัติปาราชิก) แต่กล่าวว่า 'เป็นปาราชิก' (ปาราชิก 42, 44) ซึ่งเป็นคำระบุบุคคล เพื่อแสดงถึงความเป็นผู้ไม่ควรแก่การอุปสมบทด้วยการผูกพันแห่งสรีระนั้น. คำว่า 'อาบัติปาราชิก' ในบทภาชนีย์ เพื่อแสดงถึงความเป็นผู้ไม่ใช่เถยยสังวาสกะ (ผู้ลักเพศอยู่ร่วม) ของบุคคลผู้เป็นปาราชิก เป็นผู้ไม่มีสังวาส แม้ผู้เข้าถึงวัตถุสุดท้ายแล้ว. เพราะว่าบุคคลนั้น แม้ยินดีการอยู่ร่วม ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ เพราะฉะนั้น ผู้อุปสมบทแล้วจึงยังถูกเรียกว่า 'ภิกษุ' นั่นเอง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'บุคคลผู้เข้าถึงปาราชิกธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ถ้าบุคคลนั้นเป็นผู้มีความเห็นบริสุทธิ์ ให้ทำโอกาสแล้วกล่าวด้วยความประสงค์จะด่า ย่อมมีอาบัติทุกกฏเพราะโอมาสวาท' (ปารา. 389) เพราะว่าผู้ที่ยังไม่ได้อุปสมบทไม่มีสิ่งนั้น จึงเป็นอันสำเร็จว่าผู้อุปสมบทแล้วยังถูกเรียกว่า 'ภิกษุ' นั่นเอง พึงทราบว่า ด้วยเหตุนั้น ภิกษุนั้นจึงยังให้เกิดปทโสธรรม (การสวดธรรมเป็นบทๆ) และสหเสยยะ (การนอนร่วม) และภิกขุเปสุญญะ (การส่อเสียดภิกษุ) เป็นต้น (วชิรพุทธิฎีกา ปาราชิก 39).

---

Nidānā mātikābhedo, vibhaṅgo tanniyāmako;

Tato āpattiyā bhedo, anāpatti tadaññathāti. (vajira. ṭī. pārājika 43-44) –

นิทานเป็นเครื่องจำแนกมาติกา วิภังค์เป็นเครื่องกำหนดมาติกานั้น จากนั้นเป็นเครื่องจำแนกอาบัติ อนาบัติเป็นอย่างอื่นจากนั้น (วชิรพุทธิฎีกา ปาราชิก 43-44)

---

Ayaṃ nayo veditabbo. Tattha sudinnavatthu (pārā. 24 ādayo)-makkaṭivatthu (pārā. 40 ādayo)-vajjiputtakavatthu (pārā. 43) cāti tippabhedavatthu imassa sikkhāpadassa nidānaṃ nāma. Tato nidānā ‘‘yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ…pe… asaṃvāso’’ti (pārā. 44) imissā mātikāya bhedo jāto. Tattha hi ‘‘antamaso tiracchānagatāyā’’ti (pārā. 44) itthiliṅgavasena ‘‘saccaṃ, āvuso, bhagavatā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tañca kho itthiyā, no purise, no paṇḍake, no ubhatobyañjanake cā’’ti makkaṭipārājiko viya aññopi lesaṃ oḍḍetuṃ sakkoti, tasmā tādisassa alesokāsassa dassanatthaṃ idaṃ vuccati, makkaṭisaṅkhātā nidānā ‘‘antamaso tiracchānagatāyapī’’ti mātikāya vacanabhedo, na itthiyā eva methunasiddhidassanato. Tasmā vibhaṅgo tanniyāmako tassā mātikāya adhippetatthaniyāmako vibhaṅgoti. Vibhaṅge hi ‘‘tisso itthiyo, tayo ubhatobyañjanakā, tayo paṇḍakā, tayo purisā. Manussitthiyā tayo magge, tiracchānagatapurisassa dve magge’’tiādinā (pārā. 56) nayena sabbalesokāsaṃ pidahitvā niyamo kato. Etthāha – yadi evaṃ sādhāraṇasikkhāpadavasena vā liṅgaparivattanavasena vā na kevalaṃ bhikkhūnaṃ, bhikkhunīnampi ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti vibhaṅge vattabbaṃ siyā. Tadavacanena hi bhikkhunī purisaliṅgapātubhāvena bhikkhubhāve ṭhitā evaṃ vadeyya ‘‘nāhaṃ upasampadākaraṇakāle bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannā, tasmā na apaccakkhātasikkhāpi methunadhammena pārājikā homī’’ti. Vuccate – yathā vuttaṃ, tathā na vattabbaṃ aniṭṭhappasaṅgato. Tathā vutte bhikkhunīnampi sikkhāpaccakkhānaṃ atthīti āpajjati. Tañcāniṭṭhaṃ. Idamaparamaniṭṭhaṃ ‘‘sabbasikkhāpadāni sādhāraṇāneva nāsādhāraṇānī’’ti. Apicāyaṃ bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannāva hotīti dassanatthaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, taṃyeva upajjhaṃ tameva upasampadaṃ tāni vassāni bhikkhūhi saṅgamitu’’ntiādi (pārā. 69) vuttaṃ. Tato āpattiyā bhedoti tato vibhaṅgato ‘‘akkhayite sarīre pārājikaṃ, yebhuyyena khayite thullaccaya’’ntiādi (pārā. 73, pari. 157) āpattiyā bhedo hoti. Anāpatti tadaññathāti tato eva vibhaṅgato yena ākārena āpatti vuttā, tato aññenākārena anāpattibhedova hoti. ‘‘Sādiyati, āpatti pārājikassa, na sādiyati, anāpattī’’ti hi vibhaṅge asati na paññāyati. Ettāvatā ‘‘nidānā mātikābhedo’’ti ayaṃ gāthā samāsato vuttatthā hoti. Visesakāraṇaṃ pana tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade āvibhavissati.

พึงทราบแนวนัยนี้. ในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องสุทินน์ (ปาราชิก ข้อ ๒๔ เป็นต้น) เรื่องนางลิง (ปาราชิก ข้อ ๔๐ เป็นต้น) และเรื่องวัชชีบุตร (ปาราชิก ข้อ ๔๓) วัตถุ ๓ ประเภทนี้ ชื่อว่าเป็นนิทานของสิกขาบทนี้. จากนิทานนั้น การจำแนกมาติกาว่า 'ภิกษุใด... เป็นผู้ไม่ควรอยู่ร่วม' (ปาราชิก ข้อ ๔๔) จึงเกิดขึ้น. ในมาติกานั้น เพราะคำว่า 'แม้ที่สุดถึงสัตว์เดรัจฉานตัวเมีย' (ปาราชิก ข้อ ๔๔) โดยอิตถีลิงค์ ภิกษุอื่นก็อาจยกเลศขึ้นอ้างได้เหมือนภิกษุผู้ต้องปาราชิกเพราะนางลิงว่า 'จริงอยู่ ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติสิกขาบทไว้ แต่ทรงบัญญัติแก่หญิง ไม่ใช่แก่ชาย ไม่ใช่แก่บัณเฑาะก์ ไม่ใช่แก่คนสองเพศ' เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความที่ไม่มีโอกาสแห่งเลศเช่นนั้น จึงตรัสคำนี้ คือการจำแนกถ้อยคำในมาติกาว่า 'แม้ที่สุดถึงสัตว์เดรัจฉานตัวเมีย' เพราะนิทานคือเรื่องนางลิง ไม่ใช่เพราะเห็นว่าเมถุนธรรมจะสำเร็จได้เฉพาะในหญิงเท่านั้น. เพราะฉะนั้น วิภังค์จึงเป็นเครื่องกำหนดมาติกานั้น วิภังค์เป็นเครื่องกำหนดเนื้อความที่ประสงค์แห่งมาติกานั้น. จริงอยู่ ในวิภังค์ พระองค์ทรงปิดโอกาสแห่งเลศทั้งปวงแล้วทรงกำหนดไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'หญิง ๓ ประเภท, คนสองเพศ ๓ ประเภท, บัณเฑาะก์ ๓ ประเภท, ชาย ๓ ประเภท. ในหญิงมนุษย์ มีมรรค ๓, ในสัตว์เดรัจฉานตัวผู้ มีมรรค ๒' (ปาราชิก ข้อ ๕๖). ในเรื่องนี้มีคำค้านว่า - ถ้าอย่างนั้น โดยความเป็นสิกขาบทสาธารณะ หรือโดยการกลายเพศ ไม่ใช่เฉพาะภิกษุเท่านั้น แม้ภิกุณีก็พึงถูกกล่าวไว้ในวิภังค์ว่า 'ผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ'. เพราะเมื่อไม่กล่าวเช่นนั้น ภิกุณีผู้ดำรงอยู่ในความเป็นภิกษุเพราะเพศชายปรากฏ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ในเวลาทำอุปสมบท ดิฉันไม่ได้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้น แม้ไม่ได้บอกคืนสิกขา ดิฉันก็ไม่เป็นปาราชิกเพราะเมถุนธรรม'. คำตอบมีว่า - ไม่พึงกล่าวอย่างที่ท่านกล่าวมานั้น เพราะจะเกิดข้อเสียที่ไม่พึงปรารถนา. เมื่อกล่าวอย่างนั้น ก็จะกลายเป็นว่าภิกุณีมีการบอกคืนสิกขาได้ ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา. อีกอย่างหนึ่ง จะเกิดข้อเสียที่ไม่พึงปรารถนานี้คือ 'สิกขาบททั้งหมดเป็นสาธารณะ ไม่ใช่ไม่สาธารณะ'. อนึ่ง เพื่อแสดงว่าภิกุณีนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลายนั่นเอง จึงตรัสว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อยู่ร่วมกับภิกษุทั้งหลาย ด้วยอุปัชฌาย์นั้นนั่นแหละ ด้วยอุปสมบทนั้นนั่นแหละ ด้วยพรรษาเหล่านั้นนั่นแหละ' (ปาราชิก ข้อ ๖๙) เป็นต้น. จากนั้น คือจากวิภังค์นั้น การจำแนกอาบัติย่อมมีว่า 'เมื่อร่างกายยังไม่เน่าเปื่อย เป็นปาราชิก, เมื่อร่างกายเน่าเปื่อยโดยมาก เป็นถุลลัจจัย' (ปาราชิก ข้อ ๗๓, ปริวาร ข้อ ๑๕๗) เป็นต้น. คำว่า อนาบัติเป็นอย่างอื่นจากนั้น หมายความว่า จากวิภังค์นั้นเอง โดยอาการใดที่ตรัสอาบัติไว้ การจำแนกอนาบัติย่อมมีโดยอาการอื่นจากนั้น. จริงอยู่ เมื่อไม่มีวิภังค์ว่า 'ยินดี เป็นอาบัติปาราชิก, ไม่ยินดี เป็นอนาบัติ' ความข้อนี้ก็จะไม่ปรากฏ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คาถาว่า 'นิทานเป็นเครื่องจำแนกมาติกา' นี้ เป็นอันกล่าวเนื้อความโดยย่อแล้ว. ส่วนเหตุพิเศษจะปรากฏชัดในสิกขาบทนั้นๆ.

---

Paṭhamapaññatti tāva paṭhamabodhiṃ atikkamitvā paññattattā, āyasmato sudinnassa aṭṭhavassikakāle paññattattā ca rattaññumahattaṃ pattakāle paññattā, dutiyapaññatti bāhusaccamahattaṃ pattakāle. So hi āyasmā makkaṭipārājiko yathā mātugāmappaṭisaṃyuttesu sikkhāpadesu tiracchānagatitthī na adhippetā, tathā idhāpīti saññāya ‘‘saccaṃ, āvuso…pe… tañca kho manussitthiyā, no tiracchānagatāyā’’ti (pārā. 41) āha. Tatiyapaññatti lābhaggamahattaṃ pattakāle uppannā ‘‘yāvadatthaṃ bhuñjitvā’’tiādi (pārā. 43) vacanato, vepullamahattampi ettheva labbhatīti imaṃ paṭhamapārājikasikkhāpadaṃ tividhampi vatthuṃ upādāya catubbidhampi taṃ kālaṃ patvā paññattanti veditabbaṃ.

การบัญญัติครั้งแรก บัญญัติขึ้นเพราะล่วงปฐมโพธิกาลไปแล้ว และบัญญัติขึ้นในเวลาที่ท่านพระสุทินน์มีพรรษา ๘ คือในเวลาที่ทรงบรรลุความเป็นผู้ใหญ่โดยความเป็นผู้รู้ราตรีนาน. การบัญญัติครั้งที่สอง บัญญัติขึ้นในเวลาที่ทรงบรรลุความเป็นผู้ใหญ่โดยความเป็นพหูสูต. จริงอยู่ ภิกษุผู้ต้องปาราชิกเพราะนางลิงนั้น มีความสำคัญว่า 'ในสิกขาบทที่เกี่ยวกับมาตุคาม สัตว์เดรัจฉานตัวเมียไม่ทรงประสงค์ฉันใด ในสิกขาบทนี้ก็ฉันนั้น' จึงกล่าวว่า 'จริงอยู่ ท่านผู้มีอายุ... แต่ทรงบัญญัติแก่หญิงมนุษย์ ไม่ใช่แก่สัตว์เดรัจฉานตัวเมีย' (ปาราชิก ข้อ ๔๑). การบัญญัติครั้งที่สาม เกิดขึ้นในเวลาที่ทรงบรรลุความเป็นผู้ใหญ่โดยมีลาภเลิศ เพราะคำว่า 'ฉันได้ตามต้องการ' (ปาราชิก ข้อ ๔๓) เป็นต้น, แม้ความเป็นผู้ใหญ่โดยความไพบูลย์ ก็พึงได้ในกาลนี้เอง. พึงทราบว่า สิกขาบทปาราชิกที่ ๑ นี้ ทรงบัญญัติขึ้นโดยอาศัยวัตถุทั้ง ๓ ประเภท และเมื่อถึงกาลทั้ง ๔ ประเภทนั้น.

---

Tattha yo panāti anavasesapariyādānapadaṃ. Bhikkhūti tassa atippasaṅganiyamapadaṃ. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti tassa visesanavacanaṃ. Na hi sabbopi bhikkhunāmako, yā bhagavatā yāya kāyaci upasampadāya upasampannabhikkhūnaṃ heṭṭhimaparicchedena sikkhitabbā sikkhā vihitā, ‘‘ettha saha jīvantī’’ti yo ca sājīvo vutto, taṃ ubhayaṃ samāpannova hoti. Kadā pana samāpanno hoti? Yāya kāyaci upasampadāya upasampannasamanantarameva tadubhayaṃ jānantopi ajānantopi tadajjhupagatattā samāpannova nāma hoti. Saha jīvantīti yāva sikkhaṃ na paccakkhāti, pārājikabhāvaṃ vā na pāpuṇāti. Yaṃ pana vuttaṃ andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘sikkhaṃ paripūrento sikkhāsamāpanno sājīvaṃ avītikkamanto sājīvasamāpanno’’ti, taṃ ukkaṭṭhaparicchedavasena vuttaṃ. Na hi sikkhaṃ aparipūrento, kāmavitakkādibahulo vā ekaccaṃ sāvasesaṃ sājīvaṃ vītikkamanto vā sikkhāsājīvasamāpanno nāma na hoti.

ในบทเหล่านั้น คำว่า 'โย ปน' เป็นบทที่รวบรวมไว้ทั้งหมดไม่เหลือเศษ. คำว่า 'ภิกฺขุ' เป็นบทกำหนดป้องกันการกล่าวเกินไปแห่งบทนั้น. คำว่า 'ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน' เป็นบทวิเสสนะของบทนั้น. จริงอยู่ ไม่ใช่ภิกษุทุกรูปที่ชื่อว่าภิกษุ (จะเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ), แต่ภิกษุรูปใดเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาทั้งสองอย่าง คือสิกขาที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้โดยกำหนดเบื้องต่ำที่ภิกษุผู้ได้รับอุปสมบทด้วยอุปสมบทอย่างใดอย่างหนึ่งพึงศึกษา และสาชีพที่ตรัสไว้ว่า 'ย่อมอยู่ร่วมกันในสิกขานี้' ภิกษุรูปนั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมแล้ว. ก็ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมเมื่อใด? ทันทีที่ได้รับอุปสมบทด้วยอุปสมบทอย่างใดอย่างหนึ่งนั่นเอง ไม่ว่าจะรู้หรือไม่รู้สิกขาและสาชีพทั้งสองนั้นก็ตาม ชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมแล้ว เพราะความเป็นผู้ยอมรับสิกขาและสาชีพนั้น. คำว่า 'ย่อมอยู่ร่วมกัน' หมายถึง ตราบเท่าที่ยังไม่บอกคืนสิกขา หรือยังไม่ถึงความเป็นปาราชิก. ส่วนคำที่กล่าวไว้ในอันธกอรรถกถาว่า 'ผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขา, ผู้ไม่ล่วงละเมิดสาชีพ ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยสาชีพ' นั้น กล่าวไว้โดยกำหนดอย่างสูงสุด. จริงอยู่ แม้ผู้ไม่บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ หรือผู้มากด้วยกามวิตกเป็นต้น หรือผู้ล่วงละเมิดสาชีพบางส่วนที่ยังเหลืออยู่ ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่ชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ.

---

Ukkaṭṭhaparicchedena pana catukkaṃ labbhati – ‘‘atthi bhikkhu sikkhāsamāpanno sīlāni paccavekkhanto na sājīvasamāpanno acittakaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamanto, atthi na sikkhāsamāpanno kāmavitakkādibahulo sājīvasamāpanno nirāpattiko, atthi na sikkhāsamāpanno na ca sājīvasamāpanno anavasesaṃ āpattiṃ āpanno, atthi ubhayasamāpanno sikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto’’ti. Ayamettha catuttho bhikkhu ukkaṭṭho idha adhippeto siyā. Na hi bhagavā anukkaṭṭhaṃ vattuṃ yuttoti ce? Na, ‘‘tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti vacanavirodhato, ukkaṭṭhaggahaṇādhippāye sati ‘‘sikkhāti tisso sikkhā’’ti ettakameva vattabbanti adhippāyo. Sikkhattayasamāpanno hi sabbukkaṭṭho. ‘‘Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti parato vacanaṃ apekkhitvā adhisīlasikkhāva vuttāti ce? Na, tassāpi abhabbattā. Na hi adhisīlasikkhaṃ paripūrento, sājīvañca avītikkamanto methunadhammaṃ paṭisevituṃ bhabbo, taṃ sikkhaṃ aparipūrento, sājīvañca vītikkamantoyeva hi paṭiseveyyāti adhippāyā. Tasmā evamettha attho gahetabbo. Yasmā sikkhāpadasaṅkhāto sājīvo adhisīlasikkhameva saṅgaṇhāti, na itarasikkhādvayaṃ, tasmā ‘‘tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti vuttaṃ. Tasmā adhisīlasikkhāya saṅgāhako sājīvo sikkhāsājīvoti vutto. Iti sājīvavisesanatthaṃ sikkhāggahaṇaṃ kataṃ. Tadatthadīpanatthameva vibhaṅge sikkhaṃ aparāmasitvā ‘‘tasmiṃ sikkhati, tena vuccati sājīvasamāpanno’’ti (pārā. 45) vuttaṃ. Tena ekamevidaṃ atthapadanti dīpitaṃ hoti. Tañca upasampadūpagamanantarato paṭṭhāya sikkhanādhikārattā ‘‘sikkhatī’’ti ca ‘‘samāpanno’’ti ca vuccati. Yo evaṃ ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti saṅkhaṃ gato, tādisaṃ paccayaṃ paṭicca aparabhāge sājīvasaṅkhātameva sikkhaṃ apaccakkhāya tasmiṃyeva dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyāti ayamattho yujjati.

แต่โดยการกำหนดอย่างสูงสุด พึงได้ ๔ หมวด คือ มีภิกษุผู้เข้าถึงพร้อมด้วยสิกขา พิจารณาศีลอยู่ แต่ไม่เข้าถึงพร้อมด้วยสาชีพ คือล่วงละเมิดสิกขาบทที่ไม่มีเจตนา, มีภิกษุผู้ไม่เข้าถึงพร้อมด้วยสิกขา คือผู้มากด้วยกามวิตกเป็นต้น แต่เข้าถึงพร้อมด้วยสาชีพ คือผู้ไม่มีอาบัติ, มีภิกษุผู้ไม่เข้าถึงพร้อมด้วยสิกขาและไม่เข้าถึงพร้อมด้วยสาชีพ คือผู้ต้องอาบัติไม่มีส่วนเหลือ, มีภิกษุผู้เข้าถึงพร้อมทั้งสองอย่าง คือผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์และไม่ล่วงละเมิดสาชีพ. ในภิกษุ ๔ จำพวกนั้น ภิกษุที่ ๔ นี้ซึ่งเป็นผู้สูงสุด พึงเป็นผู้ที่ประสงค์เอาในที่นี้. หากมีคำค้านว่า 'พระผู้มีพระภาคไม่ควรตรัสถึงผู้ที่ไม่ใช่ผู้สูงสุดมิใช่หรือ?' ตอบว่า 'ไม่ใช่' เพราะขัดกับคำว่า 'ในสิกขาเหล่านั้น อธิศีลสิกขานี้เป็นสิกขาที่ประสงค์ในอรรถนี้' หากมีพระประสงค์จะถือเอาผู้สูงสุด ก็พึงตรัสเพียงว่า 'สิกขา คือสิกขา ๓' เท่านั้น นี้คือความหมาย. เพราะผู้เข้าถึงพร้อมด้วยสิกขา ๓ เป็นผู้สูงสุดโดยประการทั้งปวง. หากมีคำค้านว่า 'เพราะทรงมุ่งถึงคำในภายหลังว่า 'พึงเสพเมถุนธรรม' จึงตรัสเฉพาะอธิศีลสิกขาเท่านั้นมิใช่หรือ?' ตอบว่า 'ไม่ใช่' เพราะแม้ภิกษุนั้นก็ไม่ควร [จะเสพเมถุนธรรม]. ด้วยว่า ภิกษุผู้บำเพ็ญอธิศีลสิกขาให้บริบูรณ์และไม่ล่วงละเมิดสาชีพ ไม่ควรจะเสพเมถุนธรรมได้เลย, ส่วนภิกษุผู้ไม่บำเพ็ญสิกขานั้นให้บริบูรณ์และล่วงละเมิดสาชีพนั่นแหละ จึงจะพึงเสพเมถุนธรรมได้ นี้คือความหมาย. เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงถือเอาความหมายอย่างนี้ว่า เพราะสาชีพที่นับว่าเป็นสิกขาบทนั้น ย่อมสงเคราะห์เอาเฉพาะอธิศีลสิกขาเท่านั้น ไม่สงเคราะห์สิกขาอีก ๒ อย่างที่เหลือ, เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ในสิกขาเหล่านั้น อธิศีลสิกขานี้เป็นสิกขาที่ประสงค์ในอรรถนี้'. ด้วยเหตุนั้น สาชีพที่สงเคราะห์อธิศีลสิกขา จึงเรียกว่า สิกขาสาชีพ. การระบุคำว่า สิกขา ไว้ ก็เพื่อเป็นบทวิเสสนะของคำว่า สาชีพ. เพื่อจะแสดงความหมายนั้นนั่นเอง ในวิภังค์จึงไม่กล่าวถึงสิกขา แต่กล่าวว่า 'ย่อมศึกษาในสิกขาบทนั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ผู้เข้าถึงพร้อมด้วยสาชีพ' (ปารา. ๔๕). ด้วยคำนั้น เป็นอันแสดงว่า บทนี้เป็นบทที่มีความหมายอย่างเดียวกันนั่นเอง. และภิกษุนั้นนับตั้งแต่เริ่มอุปสมบทเป็นต้นไป เพราะเป็นผู้มีสิทธิในการศึกษา จึงเรียกว่า 'ย่อมศึกษา' และ 'ผู้เข้าถึงพร้อม'. อรรถนี้ย่อมสมควรแก่ภิกษุผู้ถึงการนับว่า 'ผู้เข้าถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ' อย่างนี้ อาศัยปัจจัยเช่นนั้น ในภายหลังไม่บอกคืนสิกขาที่นับว่าเป็นสาชีพนั่นเอง และไม่เปิดเผยความอ่อนแอในสิกขานั้นแล้ว พึงเสพเมถุนธรรม.

---

Kintu aṭṭhakathānayo paṭikkhitto hoti, so ca na paṭikkhepāraho hoti, adhippāyo panettha pariyesitabbo. Sabbesu sikkhāpadesu idameva bhikkhulakkhaṇaṃ sādhāraṇaṃ yadidaṃ ‘‘bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno’’ti. Khīṇāsavopi sāvako āpattiṃ āpajjati acittakaṃ, tathā sekkho, puthujjano pana sacittakampi, tasmā sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ sāmaññamidaṃ bhikkhulakkhaṇanti katvā kevalaṃ sikkhāsamāpanno, kevalaṃ sājīvasamāpanno, ubhayasamāpanno cāti sarūpekadesaekasesanayena ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’tveva sampiṇḍetvā ukkaṭṭhaggahaṇena anukkaṭṭhānaṃ gahaṇasiddhito aṭṭhakathāyaṃ ukkaṭṭhova vutto. Tameva sampādetuṃ ‘‘tasmiṃ sikkhati, tena vuccati sājīvasamāpanno’’ti ettha sikkhāsaddassa avacane parihāraṃ vatvā yasmā pana so sikkhampi samāpanno, tasmā sikkhāsamāpannotipi atthato veditabboti ca vatvā ‘‘yaṃ sikkhaṃ samāpanno, taṃ apaccakkhāya, yañca sājīvaṃ samāpanno, tattha dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti vuttanti ayamaṭṭhakathāya adhippāyo veditabbo. Etasmiṃ pana adhippāye adhisīlasikkhāya eva gahaṇaṃ sabbatthikattā, sīlādhikārato ca vinayassāti veditabbaṃ. Yathā ca sikkhāpadaṃ samādiyanto sīlaṃ samādiyatīti vuccati, evaṃ sikkhāpadaṃ paccakkhanto sīlaṃ paccakkhātīti vattuṃ yujjati, tasmā tattha vuttaṃ ‘‘yaṃ sikkhaṃ samāpanno, taṃ apaccakkhāyā’’ti (pārā. aṭṭha. sikkhāpaccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā). Ettāvatā samāsato ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti ettha vattabbavinicchayo niṭṭhito hoti.

แต่ว่านัยแห่งอรรถกถาถูกปฏิเสธแล้ว และนัยนั้นก็ไม่ควรถูกปฏิเสธ พึงแสวงหาความหมายในที่นี้. ในสิกขาบททั้งปวง ลักษณะของภิกษุนี้แหละเป็นลักษณะทั่วไป คือ 'ผู้เข้าถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย'. แม้พระขีณาสพผู้เป็นสาวกก็ต้องอาบัติที่ไม่มีเจตนาได้, พระเสกขะก็เช่นกัน, ส่วนปุถุชนย่อมต้องอาบัติแม้ที่มีเจตนาด้วย, เพราะฉะนั้น เมื่อถือว่าลักษณะของภิกษุนี้เป็นลักษณะทั่วไปของพระเสกขะ พระอเสกขะ และปุถุชน จึงรวมเอา 'ผู้เข้าถึงพร้อมด้วยสิกขาอย่างเดียว, ผู้เข้าถึงพร้อมด้วยสาชีพอย่างเดียว และผู้เข้าถึงพร้อมทั้งสองอย่าง' เข้าด้วยกันเป็น 'สิกขาสาชีวสมาปันโน' นั่นเอง โดยนัยแห่งเอกเทศและเอกเสสแห่งรูป และเพราะเมื่อถือเอาส่วนที่สูงสุด ย่อมเป็นอันถือเอาส่วนที่ไม่สูงสุดด้วย ดังนั้นในอรรถกถาจึงกล่าวถึงเฉพาะส่วนที่สูงสุดเท่านั้น. เพื่อจะสนับสนุนความหมายนั้น จึงกล่าวแก้ในการที่ไม่ระบุคำว่า สิกขา ในประโยคว่า 'ย่อมศึกษาในสิกขาบทนั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ผู้เข้าถึงพร้อมด้วยสาชีพ' ว่า 'เพราะภิกษุนั้นเข้าถึงพร้อมด้วยสิกขาด้วย เพราะฉะนั้นจึงพึงทราบโดยอรรถว่า เป็นผู้เข้าถึงพร้อมด้วยสิกขาด้วย' และกล่าวว่า 'ไม่บอกคืนสิกขาที่ตนเข้าถึงพร้อมแล้ว และไม่เปิดเผยความอ่อนแอในสาชีพที่ตนเข้าถึงพร้อมแล้ว' ดังนี้ พึงทราบว่านี้เป็นความหมายของอรรถกถา. แต่ในความหมายนี้ พึงทราบว่า การถือเอาเฉพาะอธิศีลสิกขาเท่านั้น เพราะเป็นประโยชน์ในที่ทั้งปวง และเพราะพระวินัยมีศีลเป็นประธาน. และสิกขาบทที่บุคคลสมาทานอยู่ ย่อมเรียกว่า สมาทานศีล ฉันใด, สิกขาบทที่บุคคลบอกคืนอยู่ ก็ควรเรียกว่า บอกคืนศีล ฉันนั้น, เพราะฉะนั้น ในที่นั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่บอกคืนสิกขาที่ตนเข้าถึงพร้อมแล้ว' (อรรถกถาปาราชิก วรรณนาวิภังค์การบอกคืนสิกขา). การวินิจฉัยที่พึงกล่าวในคำว่า 'สิกขาสาชีวสมาปันโน' โดยย่อ จบเพียงเท่านี้.

---

Kiṃ iminā visesavacanena payojanaṃ, nanu ‘‘yo pana bhikkhu sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā…pe… asaṃvāso’’ti ettakameva vattabbanti ce? Na vattabbaṃ aniṭṭhappasaṅgato. ‘‘Yo pana sikkhāsājīvasamāpanno theyyasaṃvāsādiko kevalena samaññāmattena, paṭiññāmattena vā bhikkhu, tassāpi sikkhāpaccakkhānaṃ atthi, sikkhaṃ apaccakkhāya ca methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa pārājikāpatti. Yo vā pacchā pārājikaṃ āpattiṃ āpajjitvā na sikkhāsājīvasamāpanno, tassa ca, yo vā pakkhapaṇḍakattā paṇḍakabhāvūpagamanena na sikkhāsājīvasamāpanno, tassa ca tadubhayaṃ atthīti āpajjati. Paṇḍakabhāvapakkhe ca paṇḍako upasampadāya na vatthū’’ti vuttaṃ. Tasmā itarasmiṃ pakkhe vatthūti siddhaṃ. Tasmiṃ pakkhe upasampanno paṇḍakabhāvapakkhe paṇḍakattā na sikkhāsājīvasamāpanno, so pariccajitabbāya sikkhāya abhāvena sikkhaṃ apaccakkhāya mukhena parassa aṅgajātaggahaṇanayena methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, tassa kuto pārājikāpattīti adhippāyo. Ayaṃ nayo apaṇḍakapakkhaṃ alabhamānasseva parato yujjati, labhantassa pana arūpasattānaṃ kusalādisamāpattikkhaṇe bhavaṅgavicchede satipi amaraṇaṃ viya paṇḍakabhāvapakkhepi bhikkhubhāvo atthi. Saṃvāsaṃ vā sādiyantassa na theyyasaṃvāsakabhāvo atthi antimavatthuajjhāpannassa viya. Na ca sahaseyyādiṃ janeti. Gaṇapūrako pana na hoti antimavatthuṃ ajjhāpanno viya. Na so sikkhāsājīvasamāpanno. Itarasmiṃ pana pakkhe hoti, ayaṃ imassa tato viseso. Kimayaṃ sahetuko, udāhu ahetukoti? Na ahetuko. Yato upasampadā tassa apaṇḍakapakkhe anuññātā sahetukappaṭisandhikattā. Paṇḍakabhāvapakkhepi kissa nānuññātāti ce? Paṇḍakabhūtattā opakkamikapaṇḍakassa viya.

การใช้คำวิเศษนี้มีประโยชน์อะไร? ไม่ใช่ว่าควรกล่าวเพียงเท่านี้หรือว่า ‘อนึ่ง ภิกษุใดไม่บอกคืนสิกขา ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ... (ละ)... ไม่มีการอยู่ร่วม’ หากถามเช่นนั้น ตอบว่า ไม่ควรกล่าว เพราะจะเกิดข้อเสียที่ไม่พึงประสงค์. (คือหากกล่าวเช่นนั้น) ‘ภิกษุใดผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ เป็นเถยยสังวาสกะเป็นต้น เป็นภิกษุเพียงโดยชื่อ หรือเพียงโดยปฏิญญาเท่านั้น แม้ผู้นั้นก็มีการบอกคืนสิกขา และเมื่อไม่บอกคืนสิกขาแล้วเสพเมถุนธรรม ก็ต้องอาบัติปาราชิก. หรือภิกษุใดภายหลังต้องอาบัติปาราชิกแล้ว ไม่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ, และภิกษุใดเป็นปักขบัณเฑาะก์ เพราะเข้าถึงความเป็นบัณเฑาะก์จึงไม่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ, ทั้งสองอย่างนั้น (คือการบอกคืนสิกขาและการต้องอาบัติปาราชิก) ย่อมมีแก่เขา’ ดังนี้ย่อมพลั้งพลาดไป. และในฝ่ายที่เป็นบัณเฑาะก์นั้น ท่านกล่าวว่า บัณเฑาะก์ไม่เป็นวัตถุแห่งอุปสมบท. เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันสำเร็จว่า ในอีกฝ่ายหนึ่ง (ฝ่ายที่ไม่เป็นบัณเฑาะก์) เป็นวัตถุ. ในฝ่ายนั้น ผู้ที่อุปสมบทแล้ว ในฝ่ายที่เป็นบัณเฑาะก์ เพราะความเป็นบัณเฑาะก์จึงไม่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ, ผู้นั้นเมื่อไม่มีสิกขาที่ควรสละ ก็พึงเสพเมถุนธรรมโดยไม่บอกคืนสิกขา ด้วยวิธีการจับอวัยวะเพศของผู้อื่นด้วยปาก, ผู้นั้นจะมีอาบัติปาราชิกได้อย่างไร? นี่คือความหมาย. นัยนี้ย่อมสมควรแก่ผู้ที่ไม่ได้ฝ่ายที่ไม่ใช่บัณเฑาะก์จากผู้อื่นเท่านั้น, แต่สำหรับผู้ที่ได้แล้ว ภาวะแห่งภิกษุในฝ่ายที่เป็นบัณเฑาะก์ก็มีอยู่ เหมือนการไม่ตายของอรูปสัตว์ทั้งหลาย แม้เมื่อภวังค์ขาดไปในขณะแห่งการเข้าสมาบัติที่เป็นกุศลเป็นต้น. หรือผู้ที่ยินดีการอยู่ร่วม ก็ไม่มีภาวะแห่งเถยยสังวาสกะ เหมือนผู้ที่ต้องอาบัติอันติมวัตถุแล้ว. และไม่ก่อให้เกิดสหไสยกรรมเป็นต้น. แต่ไม่เป็นผู้ทำคณะให้เต็ม เหมือนผู้ที่ต้องอาบัติอันติมวัตถุแล้ว. ผู้นั้นไม่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ. แต่ในอีกฝ่ายหนึ่งย่อมเป็น, นี่คือความแตกต่างของภิกษุนี้จากภิกษุนั้น. สิ่งนี้มีเหตุหรือไม่มีเหตุ? ไม่ใช่ไม่มีเหตุ. เพราะอุปสมบทของผู้นั้นในฝ่ายที่ไม่ใช่บัณเฑาะก์เป็นที่อนุญาต เพราะมีการปฏิสนธิที่มีเหตุ. หากถามว่า ในฝ่ายที่เป็นบัณเฑาะก์ทำไมจึงไม่อนุญาต? ตอบว่า เพราะเป็นบัณเฑาะก์ เหมือนบัณเฑาะก์ที่เกิดจากการถูกตอน (โอปักกมิกบัณเฑาะก์).

---

Apica ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti iminā tassa sikkhāsamādānaṃ dīpetvā taṃ samādinnaṃ sikkhaṃ apaccakkhāya, tattha ca dubbalyaṃ anāvikatvāti vattuṃ yujjati, na aññathāti iminā kāraṇena yathāvuttāniṭṭhappasaṅgato ‘‘yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno sikkhaṃ apaccakkhāyā’’tiādi vuttaṃ. Yathā cettha, evaṃ ‘‘yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā gāmā vā araññā vā adinnaṃ…pe… yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā sugatacīvarappamāṇaṃ cīvaraṃ kārāpeyyā’’ti sabbattha yojetabbaṃ.

อนึ่ง ด้วยคำว่า ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ’ นี้ ทรงแสดงการสมาทานสิกขาของภิกษุนั้นแล้ว จึงสมควรกล่าวว่า ‘ไม่บอกคืนสิกขาที่สมาทานนั้น และไม่เปิดเผยความอ่อนแอในสิกขานั้น’ ไม่ใช่กล่าวเป็นอย่างอื่น. ด้วยเหตุนี้ เพราะจะเกิดข้อเสียที่ไม่พึงประสงค์ตามที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวว่า ‘อนึ่ง ภิกษุใดผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย ไม่บอกคืนสิกขา’ เป็นต้น. และในที่นี้เป็นอย่างไร, ในที่อื่นก็พึงประกอบอย่างนั้นทั้งหมด เช่น ‘อนึ่ง ภิกษุใดผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย ไม่บอกคืนสิกขา ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ ถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้จากบ้านหรือจากป่า... (ละ)... อนึ่ง ภิกษุใดผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย ไม่บอกคืนสิกขา ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ ยังจีวรให้ทำมีประมาณเท่าจีวรของพระสุคต’

---

‘‘Antamaso tiracchānagatāyapī’’ti manussitthiṃ upādāya vuttaṃ. Na hi pageva paṇḍake, purise vāti vattuṃ yujjati. Sesaṃ tattha tattha vuttanayameva. Ayaṃ tāva mātikāya vinicchayo aññatthāpi yathāsambhavaṃ yojetvā dīpetabbo.

คำว่า ‘โดยที่สุดแม้ในสัตว์ดิรัจฉานตัวเมีย’ นี้ ตรัสโดยอาศัยมนุษย์ผู้หญิง (เป็นหลัก). เพราะไม่สมควรที่จะกล่าวถึงบัณเฑาะก์ หรือบุรุษก่อน (มนุษย์ผู้หญิง). ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ. การวินิจฉัยมาติกานี้ พึงแสดงโดยประกอบในที่อื่นตามสมควรด้วย

---

Sāriputtabelaṭṭhasīsānandādayopi sikkhāpadapaññattikāraṇattā ca āpattiāpajjanato ca kasmā mahāvibhaṅge ñatticatutthaupasampadāyeva āgatāti? Paṭikkhittāya saraṇagamanūpasampadāya anuññātappasaṅgabhayāti upatissatthero. Āpattiyā bhabbataṃ sandhāya tasmimpi vutte pubbe paṭikkhittāpi bhagavatā puna anuññātāti bhikkhūnaṃ micchāgāho vā vimati vā uppajjati, tasmā na vuttāti vuttaṃ hoti.

พระสารีบุตร พระเบลัฏฐสีสะ และพระอานนท์เป็นต้น แม้จะเป็นเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท และเป็นผู้ต้องอาบัติ เหตุใดในมหาวิภังค์จึงมาเฉพาะด้วยญัตติจตุตถกรรมอุปสมบทเท่านั้น? พระอุปติสสเถระกล่าวว่า ‘เพราะเกรงว่าจะเกิดการอนุญาตสรณคมนูปสัมปทาที่ทรงห้ามไว้แล้ว’. เมื่อกล่าวถึงความควรแก่การต้องอาบัติ แม้เมื่อกล่าวถึงเรื่องนั้น ภิกษุทั้งหลายก็พึงเกิดความถือผิดหรือความสงสัยว่า ‘แม้สิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงห้ามไว้ก่อน ก็ทรงอนุญาตอีกครั้ง’ เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ‘ไม่ได้กล่าวไว้’

---

‘‘Adhammakammaṃ vaggakamma’’ti (mahāva. 387) vacanato kuppakammampi katthaci ‘‘kamma’’nti vuccati, tasmā ‘‘akuppenā’’ti vuttaṃ. Yasmā akuppakammampi ekaccaṃ na ṭhānārahaṃ, yena apatto osāraṇaṃ suosāritoti vuccati, tasmā ‘‘ṭhānārahenā’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ ‘‘ṭhānārahenā’’ti idameva vattabbaṃ iminā akuppasiddhitoti ce? Na, aṭṭhānārahena akuppena upasampanno imasmiṃ atthe na adhippeto aniṭṭhappasaṅgato. Dvīhi panetehi ekato vuttehi ayamattho paññāyati – kevalaṃ tena akuppena upasampanno ayampi imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhūti, ṭhānārahena ca akuppena ca upasampanno ayampi imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhūti, kuppena upasampanno nādhippetoti.

เพราะคำว่า ‘อธรรมกรรม วรรคกรรม’ (มหา. 387) แม้กรรมที่กำเริบ (กรรมที่เสีย) ในบางแห่งก็เรียกว่า ‘กรรม’ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘ด้วยกรรมที่ไม่กำเริบ’. เพราะแม้กรรมที่ไม่กำเริบบางอย่างก็ไม่ควรแก่ฐานะ ซึ่งเป็นเหตุให้ผู้ที่ยังไม่ถึงการรับเข้าหมู่ (โอสารณา) ถูกเรียกว่า ‘ผู้ถูกรับเข้าหมู่ดีแล้ว’ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘ด้วยกรรมที่ควรแก่ฐานะ’. หากถามว่า ถ้าเช่นนั้น ควรกล่าวเพียงว่า ‘ด้วยกรรมที่ควรแก่ฐานะ’ เท่านั้น เพราะคำนี้ย่อมสำเร็จความเป็นกรรมที่ไม่กำเริบด้วยมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่, ผู้ที่อุปสมบทด้วยกรรมที่ไม่ควรแก่ฐานะแต่ไม่กำเริบ ไม่ประสงค์เอาในเนื้อความนี้ เพราะจะเกิดข้อเสียที่ไม่พึงประสงค์. แต่เมื่อกล่าวสองคำนี้รวมกัน เนื้อความนี้ย่อมปรากฏว่า – ภิกษุที่อุปสมบทด้วยกรรมที่ไม่กำเริบอย่างเดียว ก็ประสงค์เอาว่าเป็นภิกษุในเนื้อความนี้, และภิกษุที่อุปสมบทด้วยกรรมที่ควรแก่ฐานะและไม่กำเริบ ก็ประสงค์เอาว่าเป็นภิกษุในเนื้อความนี้, ส่วนผู้ที่อุปสมบทด้วยกรรมที่กำเริบ ไม่ประสงค์เอา

---

‘‘Paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya aparipuṇṇavīsativasso’’ti vuttattā opapātikañcāti soḷasavassuddesikā opapātikā paṭisandhito paṭṭhāya aparipuṇṇavīsativassāti vadanti. ‘Soḷasavassuddesikā hontī’ti vuttattā puna cattāri vassāni icchitabbāni, ‘paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāyā’ti idaṃ gabbhaseyyakānaṃ vasena vutta’’nti eke. ‘‘Keci vadantī’’ti yattha yattha likhīyati, tattha tattha vicāretvā atthaṃ suṭṭhu upalakkhaye. Opakkamike paṇḍakabhāvo āruḷhanayena veditabbo. ‘‘Pakkhapaṇḍako apaṇḍakapakkhe pabbājetvā paṇḍakapakkhe nāsetabbo’’ti (vajira. ṭī. mahāvagga 109) likhitaṃ.

เพราะกล่าวว่า ‘มีอายุไม่ครบ 20 ปี นับแต่การถือปฏิสนธิ’ ท่านจึงกล่าวว่า แม้โอปปาติกสัตว์ผู้มีวัยประมาณ 16 ปี ก็ชื่อว่ามีอายุไม่ครบ 20 ปี นับแต่การถือปฏิสนธิ. บางพวกกล่าวว่า ‘เพราะกล่าวว่า ‘มีวัยประมาณ 16 ปี’ จึงพึงต้องการอีก 4 ปี (เพื่อให้ครบ 20), คำว่า ‘นับแต่การถือปฏิสนธิ’ นี้ กล่าวโดยหมายถึงสัตว์ผู้เกิดในครรภ์’. ในที่ใดที่เขียนว่า ‘บางพวกกล่าว’ ในที่นั้นพึงพิจารณาและกำหนดหมายเนื้อความให้ดี. ภาวะแห่งบัณเฑาะก์ในโอปักกมิกบัณเฑาะก์ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว. มีเขียนไว้ว่า ‘ปักขบัณเฑาะก์ เมื่อบวชในฝ่ายที่ไม่เป็นบัณเฑาะก์แล้ว พึงให้ฉิบหาย (นาสนะ) ในฝ่ายที่เป็นบัณเฑาะก์’ (วัชชีรฏีกา มหาวรรค 109)

---

‘‘Binduṃ adatvā ce nivāseti, theyyasaṃvāsako na hotī’’ti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Liṅgānurūpassāti sāmaṇerārahassa saṃvāsassa sāditattāti adhippāyo.

พวกอาจารย์กล่าวว่า “ถ้าห่ม (จีวร) โดยไม่ทำพินทุ ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสิกะ” ข้อนี้พึงพิจารณา. คำว่า “อันสมควรแก่เพศ” มีอธิบายว่า “เพราะความยินดีในการอยู่ร่วมอันสมควรแก่สามเณร”

---

Rājabhayādīhi gahitaliṅgānaṃ ‘‘gihī maṃ ‘samaṇo’ti jānantū’’ti vañcanacitte satipi bhikkhūnaṃ vañcetukāmatāya ca tehi saṃvasitukāmatāya ca abhāvā doso na jātoti. ‘‘Yo evaṃ pabbajati, so theyyasaṃvāsako nāma hotī’’ti vā ‘‘evaṃ kātuṃ na labbhatī’’ti vā ‘‘evaṃ pabbajito sāmaṇero na hotī’’ti vā na jānāti, vaṭṭati. ‘‘Jānāti, na vaṭṭatī’’ti ca likhitaṃ. ‘‘Rājadubbhikkhādiatthāya cīvaraṃ pārupitvā saṃvāsaṃ sādiyanto theyyasaṃvāsako hoti. Kasmā? Asuddhacittattā. Puna so ‘suddhaṃ brahmacariyaṃ karissāmi, kiṃ etenāti vippaṭisārena vā paccayādisulabhatāya vā karissāmī’ti suddhamānaso hutvā yāva so saṃvāsaṃ nādhivāseti, tāva theyyasaṃvāsako na hoti. Evaṃ suddhacittuppattito paṭṭhāya saṃvāsaṃ sādiyati ce, theyyasaṃvāsako hotīti adhippeto. Itarathā sabbaṃ virujjhatī’’ti eke.

สำหรับผู้ที่ถือเพศ (บรรพชิต) เพราะกลัวภัยจากพระราชาเป็นต้น แม้จะมีจิตคิดหลอกลวงว่า “ขอให้คฤหัสถ์จงรู้จักเราว่าเป็นสมณะเถิด” แต่เมื่อไม่มีความประสงค์จะหลอกลวงภิกษุทั้งหลาย และไม่มีความประสงค์จะอยู่ร่วมกับภิกษุเหล่านั้น โทษก็ไม่เกิด. ถ้าไม่รู้ว่า “ผู้ที่บวชอย่างนี้ชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสิกะ” หรือ “ไม่ควรทำอย่างนี้” หรือ “ผู้ที่บวชอย่างนี้ไม่เป็นสามเณร” ย่อมควร. และมีจารึกไว้ว่า “ถ้ารู้ ไม่ควร”. บางพวกกล่าวว่า “ผู้ที่นุ่งห่มจีวรเพื่อประโยชน์แก่ภัยจากพระราชาและความอดอยากเป็นต้น แล้วยินดีการอยู่ร่วม ย่อมเป็นเถยยสังวาสิกะ เพราะเหตุไร? เพราะมีจิตไม่บริสุทธิ์. ต่อมา ผู้นั้นมีใจบริสุทธิ์แล้วคิดว่า ‘เราจักประพฤติพรหมจรรย์ที่บริสุทธิ์ สิ่งนี้ (การหลอกลวง) จะมีประโยชน์อะไร’ ด้วยความเดือดร้อนใจ หรือคิดว่า ‘เราจักทำเพราะความที่ปัจจัยเป็นต้นหาได้ง่าย’ ตราบใดที่ผู้นั้นยังไม่ยินดีการอยู่ร่วม ตราบนั้นก็ยังไม่เป็นเถยยสังวาสิกะ. หากยินดีการอยู่ร่วมตั้งแต่วันที่เกิดจิตบริสุทธิ์เช่นนี้เป็นต้นไป ก็เป็นเถยยสังวาสิกะ นี่คือความหมาย. มิฉะนั้น ทุกอย่างจะขัดแย้งกัน”

---

‘‘Nābhiparāmāsādinā jāto tathārūpaṃ pitaraṃ ghāteti ce, pitughātako hotī’’ti vadanti.

พวกอาจารย์กล่าวว่า “ถ้าผู้ที่เกิดจากการสัมผัสสะดือเป็นต้น ฆ่าบิดาเช่นนั้น ก็เป็นปิตุฆาต”

---

Yo pana kāyasaṃsaggena sīlavināsaṃ pāpeti, na so bhikkhunidūsako ‘‘tiṇṇaṃ maggāna’’nti vacanato. Bhikkhuniṃ pana ekatoupasampannaṃ dūsetvāpi bhikkhunidūsako hoti, sopi pārājiko hotīti vinicchayo. Bhikkhunī pana theyyasaṃvāsikā, mātupituarahantaghātikā, lohituppādikā, titthiyapakkantikā ca hoti, aṭṭhakathāsu anāgataṃ vinayadharā sampaṭicchanti.

ส่วนผู้ใดทำให้ศีลวิบัติด้วยการถูกต้องกาย ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นภิกษุณีทูสกะ เพราะคำว่า “แห่งมรรคทั้งสาม”. แต่การประทุษร้ายแม้ภิกษุณีผู้ได้รับอุปสมบทฝ่ายเดียว ก็เป็นภิกษุณีทูสกะ, ผู้นั้นย่อมเป็นปาราชิก นี้เป็นวินิจฉัย. ส่วนภิกษุณีผู้เป็นเถยยสังวาสิกา, ผู้ฆ่ามารดา บิดา และพระอรหันต์, ผู้ทำโลหิตุปบาท และผู้ไปเข้ารีดเดียรถีย์ แม้ไม่มีมาในอรรถกถาทั้งหลาย พระวินัยธรทั้งหลายก็ยอมรับ.

---

‘‘Sampajānamusāvāde pācittiya’’nti (pāci. 2) vuttaṃ mariyādaṃ avītikkamanto tasmiñca sikkhāpade sikkhatīti vuccati. Sikkhāpadanti asabhāvadhammo saṅketova, idha paññatti adhippetā. ‘‘Methunasaṃvarassetaṃ adhivacana’’nti samantapāsādikāyaṃ vuttaṃ, taṃ panatthaṃ sandhāyāti likhitaṃ. Sikkhāti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ, sikkhanabhāvena pavattacittuppādo. Sājīvanti paññatti. Tadatthadassanatthaṃ pubbe ‘‘methunasaṃvarassetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Yasmā sikkhāya guṇasammatāya puññasammatāya tantiyā abhāvato lokassa dubbalyāvikammaṃ tattha na sambhavati. Patthanīyā hi sā, tasmā ‘‘yañca sājīvaṃ samāpanno, tasmiṃ dubbalabhāvaṃ appakāsetvā’’ti vuttaṃ. Āṇāya hi dubbalyaṃ sambhavatīti upatisso. Dubbalyāvikammapadaṃ sikkhāpaccakkhānapadassa byañjanasiliṭṭhatāya vā parivārakabhāvena vā veditabbaṃ. Atha vā yasmā sikkhāpaccakkhānassa ekaccaṃ dubbalyāvikammaṃ akataṃ hoti, tasmā taṃ sandhāya ‘‘sikkhaṃ apaccakkhāyā’’ti padassa atthaṃ vivaranto ‘‘dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti āha. Tattha siyā yasmā na sabbaṃ dubbalyāvikammaṃ sikkhāpaccakkhānaṃ, tasmā ‘‘dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti paṭhamaṃ vatvā tassa atthaniyamatthaṃ ‘‘sikkhaṃ apaccakkhāyā’’ti vattabbanti? Taṃ na, kasmā? Atthānukkamābhāvato. ‘‘Sikkhāsājīvasamāpanno’’ti hi vuttattā ‘‘yaṃ sikkhaṃ samāpanno, taṃ apaccakkhāya, yañca sājīvaṃ samāpanno, tattha dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti vuccamāne anukkameneva attho vutto hoti, na aññathā, tasmā idameva paṭhamaṃ vuttanti. Tesaṃyevāti cuddasannaṃ.

ชื่อว่าผู้ไม่ล่วงละเมิดขอบเขตที่ตรัสไว้ว่า “เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะสัมปชานมุสาวาท” (ปาจิ. 2) และศึกษาอยู่ในสิกขาบทนั้น. คำว่า สิกขาบท เป็นอสภาวธรรม เป็นเพียงชื่อเรียก (สังเกต) ในที่นี้ประสงค์เอาบัญญัติ. ที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาว่า “คำนี้เป็นชื่อของเมถุนสังวร” นั้น พึงทราบว่ากล่าวโดยหมายถึงอรรถนั้น. คำว่า สิกขา คือสิกขาบทนั้นๆ เป็นจิตตุปบาทที่ดำเนินไปด้วยภาวะแห่งการศึกษา. คำว่า สาชีวะ คือบัญญัติ. เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงกล่าวไว้ก่อนว่า “คำนี้เป็นชื่อของเมถุนสังวร”. เพราะว่าการเปิดเผยความอ่อนแอของโลกย่อมไม่เกิดขึ้นในสิกขาอันเป็นที่นับถือว่าเป็นคุณ เป็นที่นับถือว่าเป็นบุญ เพราะไม่มีแบบแผน (ที่กล่าวถึงการเปิดเผยความอ่อนแอ). สิกขานั้นเป็นสิ่งที่พึงปรารถนา เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “และเมื่อเข้าถึงสาชีวะแล้ว ไม่เปิดเผยความอ่อนแอในสาชีวะนั้น”. ท่านอุปติสสะกล่าวว่า “ความอ่อนแอเกิดขึ้นได้ในอาณา (พระพุทธอาณัติ)”. พึงทราบว่าบทว่า “การเปิดเผยความอ่อนแอ” เป็นบทที่สอดคล้องกับบทว่า “การบอกคืนสิกขา” โดยพยัญชนะ หรือโดยความเป็นบริวาร. อีกนัยหนึ่ง เพราะว่าการเปิดเผยความอ่อนแอบางอย่างของการบอกคืนสิกขายังไม่ได้ทำ เพราะฉะนั้น เมื่อจะอธิบายอรรถของบทว่า “ไม่บอกคืนสิกขา” โดยหมายถึงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ”. ในที่นั้น พึงมีคำถามว่า เพราะการเปิดเผยความอ่อนแอทั้งหมดไม่ใช่การบอกคืนสิกขา เพราะฉะนั้นจึงควรกล่าวว่า “ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ” ก่อน แล้วจึงกล่าวว่า “ไม่บอกคืนสิกขา” เพื่อกำหนดอรรถนั้น ใช่หรือไม่? ข้อนั้นไม่ใช่ เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีลำดับของอรรถ. เพราะเมื่อกล่าวว่า “ผู้เข้าถึงสิกขาและสาชีวะ” แล้ว เมื่อกล่าวว่า “ไม่บอกคืนสิกขาที่เข้าถึงแล้ว และไม่เปิดเผยความอ่อนแอในสาชีวะที่เข้าถึงแล้ว” อรรถย่อมถูกกล่าวโดยลำดับเท่านั้น ไม่ใช่โดยประการอื่น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวสิ่งนี้ก่อน. คำว่า “ของสิ่งเหล่านั้นเท่านั้น” คือของ 14 อย่าง.

---

‘‘Sikkhaṃ apaccakkhāyā’’ti sabbasikkhāpadānaṃ sādhāraṇatthaṃ ‘‘ayamettha anupaññattī’’ti vuttaṃ.

คำว่า “ไม่บอกคืนสิกขา” นี้ เป็นอรรถทั่วไปของสิกขาบททั้งปวง. ส่วนคำว่า “นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้” [ท่านกล่าวไว้แล้ว].

---

Pavesanaṃ nāma aṅgajātaṃ pavesentassa aṅgajātena samphusanaṃ. Paviṭṭhaṃ nāma yāva mūlaṃ pavesentassa vippakatakālo vāyāmakālo. Sukkavisaṭṭhisamaye aṅgajātaṃ ṭhitaṃ nāma. Uddharaṇaṃ nāma nīharaṇakālo. Vinayagaṇṭhipade pana ‘‘vāyāmato oramitvā ṭhānaṃ ṭhitaṃ nāmā’’ti vuttaṃ, taṃ asaṅkarato dassanatthaṃ vuttaṃ. Pavesanapaviṭṭhauddharaṇakālesupi sukkavisaṭṭhi hotiyeva. Sādiyanaṃ nāma sevanacittassa adhivāsanacittassa uppādanaṃ.

ชื่อว่า การสอดใส่ คือการสัมผัสด้วยองคชาตของผู้กำลังสอดใส่องคชาต. ชื่อว่า การสอดเข้าแล้ว คือเวลาที่กำลังพยายามของผู้กำลังสอดใส่จนถึงโคน. ชื่อว่า การตั้งอยู่ คือองคชาตตั้งอยู่ในขณะที่น้ำอสุจิเคลื่อนออก. ชื่อว่า การถอนออก คือเวลาที่กำลังดึงออก. แต่ในวินัยคันถิปทกล่าวว่า “ชื่อว่า การตั้งอยู่ คือการหยุดอยู่หลังจากความพยายาม” คำนั้นกล่าวไว้เพื่อแสดงความไม่ปะปนกัน. การเคลื่อนออกของน้ำอสุจิย่อมเกิดขึ้นได้ในขณะที่กำลังสอดใส่ สอดเข้าแล้ว และถอนออก. ชื่อว่า การยินดี คือการเกิดขึ้นของจิตเสพเมถุน หรือจิตยินยอม.

---

Ubhatovibhaṅge eva paññattāni sandhāya ‘‘idañhi sabbasikkhāpadānaṃ nidāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Vinayadharapañcamena gaṇena upasampadā’’ti (mahāva. 259) vuttattā idha tatiyā sahayogena vuttā. Tasmā vīsatipi bhikkhū ce nisinnā, pañcamo vinayadharova icchitabbo, evaṃ sati pārājiko ce vinayadharo, upasampadākammaṃ kopetīti ce? Na, parivārāvasāne kammavagge (pari. 482 ādayo) yaṃ kammavipattilakkhaṇaṃ vuttaṃ, tassa tasmiṃ natthitāya. ‘‘Kathaṃ vatthuto vā ñattito vā anussāvanato vā sīmato vā parisato vā’’ti ettakaṃ vuttaṃ, nanu ayaṃ ‘‘parisato vā’’ti vacanena saṅgahitoti ce? Na, ‘‘dvādasahi ākārehi parisato kammāni vipajjantī’’ti (pari. 487) suttassa hi vibhaṅge tassa anāmaṭṭhattāti ayamattho yasmā tattha tattha sarūpena vuttapāḷivaseneva sakkā jānituṃ, tasmā nayamukhaṃ dassetvā saṃkhittoti likhitaṃ. ‘‘Aṅga’’nti padaṃ uddharitvā ‘‘sabbasikkhāpadesu āpattīnaṃ aṅgānaṅgaṃ veditabba’’nti vuttaṃ, idha pana ‘‘aṅga’’nti vuttaṃ, kasmā? Samuṭṭhanādīnaṃ parivārādīsu saṅkhepena āgatattā tattha gahetvā idhāpi niddiṭṭhānaṃ anaṅgānaṃ vavatthānābhāvato, sabbattha saṅkhepato ca vitthārato ca anaṅgatte vuccamāne ativitthāratāya tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade anūnaṃ vattabbato cāti veditabbo, sabbāpattīnaṃ saṅgāhakavasenāti attho.

ที่กล่าวว่า ‘สิ่งนี้เป็นมูลเหตุของสิกขาบททั้งปวง’ นั้น อ้างอิงถึงสิกขาบทที่บัญญัติไว้ในอุภโตวิภังค์เท่านั้น. เพราะมีการกล่าวไว้ว่า ‘การอุปสมบทด้วยคณะที่มีพระวินัยธรเป็นที่ ๕’ (มหา. 259) ในที่นี้จึงกล่าวตติยาวิภัตติในความหมายว่าร่วมด้วย. เพราะฉะนั้น แม้มีภิกษุ 20 รูปนั่งอยู่ ก็พึงประสงค์ให้พระวินัยธรเป็นที่ 5 เท่านั้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น หากพระวินัยธรเป็นปาราชิก การอุปสมบทกรรมย่อมเสียไปใช่หรือไม่? ไม่เสียไป เพราะลักษณะแห่งกรรมวิบัติที่กล่าวไว้ในกรรมวรรคท้ายปริวาร (ปริ. 482 เป็นต้น) ไม่มีในพระวินัยธรนั้น. ที่กล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า ‘อย่างไร คือโดยวัตถุ หรือโดยญัตติ หรือโดยอนุสาวนา หรือโดยสีมา หรือโดยบริษัท’ คำว่า ‘โดยบริษัท’ นี้ย่อมสงเคราะห์เข้าได้ไม่ใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะในวิภังค์ของสูตรที่ว่า ‘กรรมทั้งหลายย่อมวิบัติโดยบริษัท 12 ประการ’ (ปริ. 487) ไม่ได้กล่าวถึงสิ่งนั้น. อรรถนี้พึงทราบได้ตามพระบาลีที่กล่าวไว้โดยรูปศัพท์ในที่นั้นๆ เท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงเขียนไว้โดยย่อเพื่อแสดงแนวทาง. บทว่า ‘องค์’ ถูกยกขึ้นมากล่าวว่า ‘พึงทราบองค์และมิใช่องค์ของอาบัติในสิกขาบททั้งปวง’ แต่ในที่นี้กล่าวว่า ‘องค์’ เพราะเหตุไร? เพราะสมุฏฐานเป็นต้นมาโดยย่อในปริวารเป็นต้น จึงนำมากล่าวในที่นี้ด้วย และเพราะไม่มีการกำหนดสิ่งที่ไม่ใช่องค์ที่ระบุไว้ในที่นี้ และเพราะเมื่อกล่าวถึงสิ่งที่ไม่ใช่องค์โดยย่อและโดยพิสดารในทุกที่ ย่อมเป็นการพิสดารเกินไป และเพราะพึงกล่าวให้ครบถ้วนในสิกขาบทนั้นๆ. พึงทราบว่า อรรถคือโดยการสงเคราะห์อาบัติทั้งปวง.

---

Yāni sikkhāpadāni ‘‘kiriyānī’’ti vuccanti, tesaṃ vasena kāyavācā saha viññattiyā veditabbā, akiriyānaṃ vasena vinā viññattiyā veditabbā. Cittaṃ panettha appamāṇaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānassa kiriyattā, acittakattā ca. Tattha kiriyā āpattiyā anaṅgantaracittasamuṭṭhānā veditabbā. Aviññattijanakampi ekaccaṃ bāhullanayena ‘‘kiriya’’nti vuccati yatheva paṭhamapārājikaṃ. Viññattiyā abhāvepi ‘‘so ce sādiyati, āpatti pārājikassa, na sādiyati, anāpattī’’ti hi vuttaṃ, viññattisaṅkhātāpi kiriyā vinā sevanacittena na hoti vuttacittajattā, vikārarūpattā, cittānuparivattikattā ca. Tasmā kiriyāsaṅkhātamidaṃ viññattirūpaṃ, itaraṃ cittajarūpaṃ viya janakacittena vinā na tiṭṭhati, itaraṃ saddāyatanaṃ tiṭṭhati, tasmā kiriyāya sati ekantato tajjanakaṃ sevanacittaṃ atthi evāti katvā na sādiyati, anāpattīti na yujjatīti. Yasmā viññattijanakampi samānaṃ sevanacittaṃ na sabbakālaṃ viññattiṃ janeti, tasmā vināpi viññattiyā sayaṃ uppajjatīti katvā ‘‘sādiyati, āpatti pārājikassā’’ti vuttaṃ. Nuppajjati ce, na sādiyati nāma, tassa anāpatti. Teneva bhagavā ‘‘kiṃcitto tvaṃ bhikkhū’’ti (pārā. 135) citteneva āpattiṃ paricchindati, na kiriyāyāti veditabbaṃ.

สิกขาบทใดที่เรียกว่า ‘กิริยา’ พึงทราบว่าเกิดขึ้นพร้อมด้วยกายและวาจาพร้อมด้วยวิญญัติ. สิกขาบทที่เป็นอกิริยา พึงทราบว่าเกิดขึ้นโดยไม่มีวิญญัติ. ในที่นี้ จิตไม่เป็นประมาณ เพราะสมุฏฐานแห่งการบอกความจริง (อวดอุตตริมนุสสธรรม) เป็นกิริยา และเพราะเป็นอจิตตกะ. ในที่นั้น พึงทราบว่ากิริยาเป็นสมุฏฐานแห่งจิตอื่นที่ไม่ใช่องค์ของอาบัติ. แม้บางอย่างที่ไม่ได้ก่อให้เกิดวิญญัติ ก็เรียกว่า ‘กิริยา’ โดยนัยแห่งความมาก เช่นเดียวกับปฐมปาราชิก. แม้ไม่มีวิญญัติ ก็มีการกล่าวไว้ว่า ‘ถ้าเขายินดี ต้องอาบัติปาราชิก ถ้าไม่ยินดี ไม่ต้องอาบัติ’. กิริยาที่นับว่าเป็นวิญญัติก็ย่อมไม่มีหากปราศจากจิตเสพเมถุน เพราะเป็นสิ่งที่เกิดจากจิตที่กล่าวมาแล้ว เพราะเป็นรูปที่เปลี่ยนแปลงไป และเพราะเป็นสิ่งที่ดำเนินไปตามจิต. เพราะฉะนั้น วิญญัติรูปที่นับว่าเป็นกิริยานี้ ย่อมไม่ตั้งอยู่โดยปราศจากจิตที่เป็นเหตุให้เกิด เหมือนรูปที่เกิดจากจิตอย่างอื่น (แต่) สัททายตนะอย่างอื่นย่อมตั้งอยู่ได้. เพราะฉะนั้น เมื่อมีกิริยา ย่อมมีจิตเสพเมถุนที่เป็นเหตุให้เกิดนั้นอย่างแน่นอน จึงไม่สมควรที่จะกล่าวว่า ‘ถ้าไม่ยินดี ไม่ต้องอาบัติ’. เพราะว่าจิตเสพเมถุนที่ก่อให้เกิดวิญญัติก็ไม่ได้ก่อให้เกิดวิญญัติเสมอไป เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘ถ้าเขายินดี ต้องอาบัติปาราชิก’ โดยถือว่าจิตนั้นเกิดขึ้นเองแม้ไม่มีวิญญัติ. ถ้าไม่เกิดขึ้น ชื่อว่าไม่ยินดี ผู้นั้นไม่ต้องอาบัติ. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงวินิจฉัยอาบัติด้วยจิตเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยกิริยา ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เธอมีจิตอย่างไร’ (ปารา. 135).

---

Ettha samuṭṭhānaggahaṇaṃ kattabbato vā akattabbato vā kāyādibhedāpekkhameva āpattiṃ āpajjati, na aññathāti dassanappayojanaṃ. Tesu kiriyāggahaṇaṃ kāyādīnaṃ saviññattikāviññattikabhedadassanappayojanaṃ. Saññāggahaṇaṃ āpattiyā aṅgānaṅgacittavisesadassanappayojanaṃ. Tena yaṃ cittaṃ kiriyalakkhaṇe vā akiriyalakkhaṇe vā sannihitaṃ, yato vā kiriyā vā akiriyā vā hoti, na taṃ avisesena āpattiyā aṅgaṃ vā anaṅgaṃ vā hoti. Kintu yāya saññāya ‘‘saññāvimokkha’’nti vuccati, tāya sampayuttaṃ cittaṃ aṅgaṃ, itaraṃ anaṅganti dassitaṃ hoti. Idāni yena cittena sikkhāpadaṃ sacittakaṃ hoti, tadabhāvā acittakaṃ, tena tassa avisesena sāvajjatāya ‘‘lokavajjamevā’’ti vuttaṃ. Kintu sāvajjaṃyeva samānaṃ ekaccaṃ lokavajjaṃ, ekaccaṃ paṇṇattivajjanti dassanappayojanaṃ cittalokavajjaggahaṇaṃ. Cittameva yasmā ‘‘lokavajja’’nti vuccati, tasmā manokammampi siyā āpattīti aniṭṭhappasaṅganivāraṇappayojanaṃ kammaggahaṇaṃ.

ในที่นี้ การระบุสมุฏฐาน มีประโยชน์เพื่อแสดงว่า ภิกษุย่อมต้องอาบัติโดยอาศัยความต่างแห่งกายเป็นต้น โดยส่วนที่ควรทำหรือไมควรทำเท่านั้น ไม่ใช่โดยอย่างอื่น. ในบรรดาบทเหล่านั้น การระบุกิริยา เป็นประโยชน์ในการแสดงความต่างแห่งกายเป็นต้นว่ามีวิญญัติและไม่มีวิญญัติ. การระบุสัญญา เป็นประโยชน์ในการแสดงความต่างแห่งจิตที่เป็นองค์และไม่เป็นองค์ของอาบัติ. ด้วยเหตุนั้น จิตใดตั้งอยู่ในลักษณะที่เป็นกิริยาหรือไม่เป็นกิริยา หรือกิริยาหรือไม่เป็นกิริยาเกิดขึ้นจากจิตใด จิตนั้นย่อมไม่เป็นองค์หรือมิใช่องค์ของอาบัติโดยไม่เจาะจง. แต่จิตที่ประกอบด้วยสัญญาใดที่เรียกว่า "สัญญาวิมกข์" จิตนั้นเป็นองค์ ส่วนจิตอื่นไม่เป็นองค์ ดังนี้ได้แสดงไว้แล้ว. บัดนี้ สิกขาบทใดเป็นสจิตตกะด้วยจิตใด และเป็นอจิตตกะเพราะไม่มีจิตนั้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นโลกวัชชะเท่านั้น" เพราะความเป็นสวัชชะโดยไม่เจาะจง. แต่การระบุจิตและโลกวัชชะ เป็นประโยชน์ในการแสดงว่า แม้เป็นสวัชชะเหมือนกัน บางอย่างเป็นโลกวัชชะ บางอย่างเป็นปัณณัตติวัชชะ. เพราะเหตุที่จิตเท่านั้นเรียกว่า "โลกวัชชะ" ฉะนั้น มโนกรรมก็พึงเป็นอาบัติได้ การระบุกรรม เป็นประโยชน์ในการป้องกันข้อโต้แย้งที่ไม่พึงประสงค์.

---

Yaṃ panettha akiriyalakkhaṇaṃ kammaṃ, taṃ kusalattikavinimuttaṃ siyāti aniṭṭhappasaṅganivāraṇappayojanaṃ kusalattikaggahaṇaṃ. Yā panettha abyākatāpatti, taṃ ekaccaṃ avedanampi nirodhaṃ samāpanno āpajjatīti vedanāttikaṃ ettha na labbhatīti aniṭṭhappasaṅganivāraṇatthaṃ vedanāttikaggahaṇaṃ. Sikkhāpadañhi sacittakapuggalavasena ‘‘ticittaṃ tivedana’’nti laddhavohāraṃ acittakenāpannampi ‘‘ticittaṃ tivedana’’miceva vuccati. Tatridaṃ sādhakasuttaṃ – ‘‘atthāpatti acittako āpajjati acittako vuṭṭhāti (pari. 324), atthāpatti kusalacitto āpajjati kusalacitto vuṭṭhātī’’tiādi (pari. 470). ‘‘Sacittakaṃ āpattidīpanaṃ, saññāvimokkhaṃ anāpattidīpanaṃ, acittakaṃ vatthuajānanaṃ, nosaññāvimokkhaṃ vītikkamanājānanaṃ. Idameva tesaṃ nānātta’’nti (vajira. ṭī. pārājika 61-66 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā) likhitaṃ.

กรรมที่เป็นอากิริยลักษณะในที่นี้ พึงพ้นจากกุสลัตติกะได้ การถือเอากุสลัตติกะเป็นประโยชน์ในการป้องกันความพึงเป็นไปที่ไม่พึงปรารถนา. ส่วนอาบัติที่เป็นอัพยากตะในที่นี้ บางอย่างผู้เข้าถึงนิโรธแม้ไม่มีเวทนาก็ย่อมต้องอาบัติได้ ฉะนั้น เวทนาติกะจึงไม่พึงได้ในที่นี้ การถือเอาเวทนาติกะเป็นประโยชน์ในการป้องกันความพึงเป็นไปที่ไม่พึงปรารถนา. อนึ่ง สิกขาบทที่ได้ชื่อว่า 'มีจิต ๓ มีเวทนา ๓' โดยอาศัยบุคคลผู้มีจิต แม้ผู้ต้องอาบัติโดยไม่มีจิต ก็ยังเรียกว่า 'มีจิต ๓ มีเวทนา ๓' นั่นเอง. ในเรื่องนั้น มีพระสูตรที่สนับสนุนคือ 'มีอาบัติที่ผู้ไม่มีจิตต้องแล้ว ผู้ไม่มีจิตก็พ้นได้ (ปริ. ๓๒๔), มีอาบัติที่ผู้มีจิตเป็นกุศลต้องแล้ว ผู้มีจิตเป็นกุศลก็พ้นได้' เป็นต้น (ปริ. ๔๗๐). ได้เขียนไว้ว่า 'สจิตตกะเป็นการแสดงอาบัติ, สัญญาวิมอกขะเป็นการแสดงอนาบัติ, อจิตตกะเป็นการไม่รู้ในวัตถุ, โนสัญญาวิมอกขะเป็นการไม่รู้ในการล่วงละเมิด. ความต่างกันของสิ่งเหล่านั้นมีเพียงเท่านี้' (วัชรพุทธิฎีกา ปาราชิก ๖๑-๖๖ ปกิณณกถา).

---

Sacittakapakkheti ettha ayaṃ tāva gaṇṭhipadanayo – sacittakapakkheti surāpānādiacittake sandhāya vuttaṃ. Sacittakesu pana yaṃ ekantamakusaleneva samuṭṭhāti, tañca ubhayaṃ lokavajjaṃ nāma. Surāpānasmiñhi ‘‘surā’’ti vā ‘‘pātuṃ na vaṭṭatī’’ti vā jānitvā pivane akusalamevāti. Tattha ‘‘na vaṭṭatīti jānitvā’’ti vuttavacanaṃ na yujjati paṇṇattivajjassapi lokavajjatāpasaṅgato. Imaṃ aniṭṭhappasaṅgaṃ pariharitukāmatāya ca vajirabuddhittherena likhitaṃ – ‘‘idha ‘sacittaka’nti ca ‘acittaka’nti ca vicāraṇā vatthuvijānane eva hoti, na paññattivijānane. Yadi paññattivijānane hoti, sabbasikkhāpadāni lokavajjāneva siyuṃ, na ca sabbasikkhāpadāni lokavajjāni. Tasmā vatthuvijānane eva hotīti idaṃ yujjati. Kasmā? Yasmā sekhiyesu paññattivijānanameva pamāṇaṃ, na vatthumattavijānana’’nti. Ayaṃ panettha attho sikkhāpadasīsena āpattiṃ gahetvā yassa sikkhāpadassa sacittakassa cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajjaṃ, sacittakācittakasaṅkhātassa acittakassa ca sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, tampi surāpānādilokavajjanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, ayaṃ lokavajjā nāmā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sacittakapakkhe’’ti hi idaṃ vacanaṃ acittakaṃ sandhāyāha. Na hi ekaṃsato sacittakāya ‘‘sacittakapakkhe’’ti visesane payojanaṃ atthīti, evaṃ santepi aniyamena vuttañca niyamavasena eva gahetabbanti attho.

ในบทว่า 'สจิตตกปักเข' นี้ มีนัยแห่งคัมภีร์คัณฐีดังนี้ว่า 'สจิตตกปักเข' นี้กล่าวหมายถึงอจิตตกะมีสุราปานเป็นต้น. ส่วนในบรรดาสจิตตกะ สิกขาบทใดเกิดขึ้นด้วยอกุศลโดยส่วนเดียว ทั้งสองอย่างนั้นชื่อว่าโลกวัชชะ. ในสุราปานนั้น เมื่อรู้ว่า 'สุรา' หรือ 'ไม่ควรดื่ม' แล้วดื่ม ย่อมเป็นอกุศลเท่านั้น. ในเรื่องนั้น คำที่กล่าวว่า 'รู้ว่าไม่ควร' ไม่สมควร เพราะจะพึงเป็นโลกวัชชะแม้แก่ปัณณัตติวัชชะ. และพระวัชรพุทธเถระได้เขียนไว้เพื่อต้องการหลีกเลี่ยงความพึงเป็นไปที่ไม่พึงปรารถนานี้ว่า 'ในที่นี้ การพิจารณาว่า สจิตตกะ และ อจิตตกะ ย่อมมีในการรู้แจ้งวัตถุเท่านั้น ไม่ใช่ในการรู้แจ้งบัญญัติ. ถ้ามีในการรู้แจ้งบัญญัติ สิกขาบททั้งปวงก็พึงเป็นโลกวัชชะเท่านั้น แต่สิกขาบททั้งปวงก็ไม่ใช่โลกวัชชะ. ฉะนั้น การมีอยู่ในการรู้แจ้งวัตถุเท่านั้นจึงสมควร. เพราะเหตุไร? เพราะในเสขิยะ การรู้แจ้งบัญญัติเท่านั้นเป็นประมาณ ไม่ใช่การรู้แจ้งเพียงวัตถุ.' อรรถในที่นี้คือ เมื่อถือเอาอาบัติโดยหัวข้อสิกขาบท สิกขาบทใดที่เป็นสจิตตกะมีจิตเป็นอกุศลเท่านั้น สิกขาบทนั้นเป็นโลกวัชชะ, และอจิตตกะที่นับว่าเป็นสจิตตกะและอจิตตกะ ก็มีจิตเป็นอกุศลเท่านั้นในฝ่ายสจิตตกะ, สิ่งนั้นก็เป็นโลกวัชชะมีสุราปานเป็นต้น ดังนี้กล่าวหมายถึงอรรถนี้ว่า 'สิกขาบทใดมีจิตเป็นอกุศลเท่านั้นในฝ่ายสจิตตกะ สิกขาบทนี้ชื่อว่าโลกวัชชะ.' อนึ่ง คำว่า 'สจิตตกปักเข' นี้กล่าวหมายถึงอจิตตกะ. เพราะไม่มีประโยชน์ในการระบุว่า 'สจิตตกปักเข' แก่สจิตตกะโดยส่วนเดียว. แม้เป็นเช่นนั้น คำที่กล่าวโดยไม่จำกัด ก็พึงถือเอาโดยจำกัดเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ.

---

Tiracchānānaṃ panāti pana-saddena thullaccayādikāraṃ nivatteti. Kiriyāti ettha ‘‘ṭhitaṃ sādiyatī’’ti (pārā. 58) vuttattā taṃ kathanti ce? ‘‘Sādiyatī’’ti vuttattā kiriyā eva. Evaṃ sante ‘‘kāyakammaṃ manokamma’’nti vattabbanti ce? Na, pacuravohāravasena ‘‘kāyakamma’’nti vuttattā. Ubbhajāṇumaṇḍalikāya labbhati evāti likhitaṃ. Pubbe vuttanayena saṃsandetvā gahetabbaṃ. ‘‘Dunnikkhittassa, bhikkhave, padabyañjanassa atthopi dunnayo hotī’’ti (a. ni. 2.20) vadantenāpi atthassa sukhaggahaṇatthameva padabyañjanassa sunikkhittabhāvo icchito, na akkharavacanāya, tasmā āha ‘‘atthañhi nātho saraṇaṃ avocā’’tiādi.

บทว่า 'ติรัจฉานานัง ปนะ' นี้ ด้วยคำว่า 'ปนะ' ย่อมห้ามการเป็นถุลลัจจัยเป็นต้น. ในบทว่า 'กิริยา' นี้ ถ้าถามว่า 'เมื่อกล่าวว่า ยินดีของที่ตั้งอยู่แล้ว (ปารา. ๕๘) นั่นเป็นอย่างไร?' เพราะกล่าวว่า 'ยินดี' จึงเป็นกิริยาเท่านั้น. ถ้าถามว่า 'เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวว่า กายกรรม มโนกรรม ใช่หรือไม่?' ไม่ใช่, เพราะกล่าวว่า 'กายกรรม' โดยอาศัยโวหารที่ใช้กันมาก. ได้เขียนไว้ว่า 'ย่อมได้แก่ผู้มีเข่าทั้งสองยกขึ้นเท่านั้น.' พึงเทียบเคียงกับนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วถือเอา. แม้เมื่อตรัสว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย บทพยัญชนะที่วางไว้ไม่ดี อรรถก็ยากที่จะหยั่งถึง' (อ. อัง. ๒.๒๐) ก็ทรงประสงค์ความที่บทพยัญชนะวางไว้ดี เพื่อประโยชน์แก่การเข้าใจอรรถได้ง่าย ไม่ใช่เพื่อถ้อยคำที่เป็นอักษร. ฉะนั้น จึงตรัสว่า 'พระนาถะได้ตรัสอรรถเป็นสรณะ' เป็นต้น.

---

Paṭhamapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ จบแล้ว.

---

2. Dutiyapārājikavaṇṇanā

2. คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ ๒

---

Gāmā vā araññā vāti lakkhaṇānupaññattikattā ādimhi vuttā. Sabbasmiñhi vinayapiṭake gāmo, gāmūpacāro, gāmakkhettaṃ, gāmasīmā, gāmasīmūpacāroti pañcavidho gāmabhedo veditabbo. Tathā āraññakasīmāya ekaṃ agāmakaṃ araññaṃ, saṃvidhānasikkhāpadānaṃ (pāci. 180 ādayo) ekaṃ, sagāmakaṃ ekaṃ, avippavāsasīmāya ekaṃ, gaṇamhāohīyanakassa (pāci. 691) ekanti pañcavidho araññabhedo veditabbo. Tattha atthi gāmo na gāmaparihāraṃ katthaci labhati, atthi gāmo na gāmakiccaṃ karoti, tathā atthi araññaṃ na araññaparihāraṃ katthaci labhati, atthi araññaṃ na araññakiccaṃ karotīti ayampi bhedo veditabbo.

บทว่า 'คามะ วา อรัญญะ วา' นี้ กล่าวไว้ในเบื้องต้น เพราะเป็นลักขณานุบัญญัติ. อนึ่ง ในวินัยปิฎกทั้งหมด พึงทราบความต่างแห่งบ้าน ๕ อย่าง คือ บ้าน, อุปจารบ้าน, เขตบ้าน, สีมาบ้าน, อุปจารสีมาบ้าน. เช่นเดียวกัน พึงทราบความต่างแห่งป่า ๕ อย่าง คือ ป่าที่ไม่มีบ้านสำหรับสีมาป่า ๑, ป่าสำหรับสิกขาบทที่เกี่ยวกับการนัดหมาย (ปาจิ. ๑๘๐ เป็นต้น) ๑, ป่าที่มีบ้าน ๑, ป่าสำหรับอวิปปวาสสีมา ๑, ป่าสำหรับผู้ที่พลัดพรากจากหมู่ (ปาจิ. ๖๙๑) ๑. ในบรรดาบ้านและป่านั้น มีบ้านที่ไม่ได้การสงเคราะห์บ้านในที่ใดที่หนึ่ง, มีบ้านที่ไม่ได้ทำกิจของบ้าน, เช่นเดียวกัน มีป่าที่ไม่ได้การสงเคราะห์ป่าในที่ใดที่หนึ่ง, มีป่าที่ไม่ได้ทำกิจของป่า ดังนี้ พึงทราบความต่างนี้ด้วย.

---

Tattha avippavāsasīmāsammannanakammavācāya ṭhapetvā ‘‘gāmañca gāmūpacārañcā’’ti (mahāva. 144) ettha gāmo nāma parikkhitto ce, parikkhepassa anto, aparikkhitto ce, parikkhepokāsato anto veditabbo. Ayaṃ udositasikkhāpade ‘‘antogāmo’’ti (pārā. 478) āgato. Sāsaṅkasikkhāpade ‘‘antaraghara’’nti (pārā. 654) āgato anāsaṅkato. Yathāha ‘‘antaraghare nikkhipeyyāti samantā gocaragāme nikkhipeyyā’’ti (pārā. 654). Tathā antaragharappaṭisaṃyuttānaṃ sekhiyānaṃ ayameva paricchedo veditabbo. ‘‘Yā pana bhikkhunī ekā gāmantaraṃ gaccheyyā’’ti (pāci. 687) etthāpi ayameva paricchedo adhippeto ‘‘parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantiyā, aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkamantiyā’’ti vuttattā.

ในอธิกรณ์นั้น เว้นกรรมวาจาสมมติอวิปปวาสสีมาเสีย ในบทว่า "บ้านและอุปจารบ้าน" (มหาวรรค ๑๔๔) นี้ พึงทราบว่า ชื่อว่าบ้าน ถ้าเป็นบ้านที่มีรั้วล้อม ก็คือภายในรั้ว, ถ้าเป็นบ้านที่ไม่มีรั้วล้อม ก็คือภายในโอกาสแห่งรั้ว. คำนี้มาในอุทโทสิตสิกขาบทว่า "ภายในบ้าน" (ปารา. ๔๗๘). ในสาสังกสิกขาบท คำว่า "ในระหว่างบ้าน" (ปารา. ๖๕๔) มาโดยไม่มีความสงสัย. ดังที่ท่านกล่าวว่า "พึงวางไว้ในระหว่างบ้าน คือ พึงวางไว้ในบ้านโคจรโดยรอบ" (ปารา. ๖๕๔). พึงทราบกำหนดนี้สำหรับเสขิยวัตรที่เกี่ยวข้องกับระหว่างบ้านเช่นเดียวกัน. แม้ในบทว่า "อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงไปสู่ระหว่างบ้านผู้เดียว" (ปาจิ. ๖๘๗) นี้ ก็ประสงค์กำหนดนี้เช่นกัน เพราะมีคำกล่าวว่า "เมื่อล่วงรั้วของบ้านที่มีรั้วล้อม, เมื่อล่วงอุปจารของบ้านที่ไม่มีรั้วล้อม"

---

Yesu purāṇapotthakesu ‘‘upacāraṃ okkamantiyā’’ti likhitaṃ, taṃ vikāle gāmappavesanasikkhāpadesu āciṇṇaṃ nayaṃ gahetvā pamādena likhīyati, na pamāṇaṃ. Yesu ca potthakesu vikāle gāmappavesanasikkhāpadassa vibhaṅge (pāci. 513) ‘‘gāmaṃ paviseyyāti parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa, aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkamantassā’’ti likhīyati, sā pamādalekhā. Upacāraṃ okkamantassāti tattha pāṭho. Vuttañhi samantapāsādikāyaṃ ‘‘aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabbo’’ti (pāci. aṭṭha. 512). Idha kaṅkhāvitaraṇiyampi vuttaṃ ‘‘santaṃ bhikkhuṃ anāpucchitvāti…pe… upacāraṃ okkamantassā’’tiādi (kaṅkhā. aṭṭha. vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā).

ในบรรดาคัมภีร์เก่าเหล่านั้น เล่มใดเขียนว่า "เมื่อก้าวล่วงอุปจาร" (upacāraṃ okkamantiyā) คำนั้นเขียนไว้ด้วยความประมาท โดยถือเอานัยที่ประพฤติกันมาในวิกาลคามัปปเวสนสิกขาบททั้งหลาย ไม่เป็นประมาณ. และในคัมภีร์เล่มใด ในวิภังค์แห่งวิกาลคามัปปเวสนสิกขาบท (ปาจิ. ๕๑๓) เขียนไว้ว่า "พึงเข้าบ้าน คือ เมื่อล่วงรั้วของบ้านที่มีรั้วล้อม, เมื่อล่วงอุปจารของบ้านที่ไม่มีรั้วล้อม" คำนั้นเป็นการเขียนผิด. บทที่ถูกต้องในที่นั้นคือ "เมื่อก้าวล่วงอุปจาร" (upacāraṃ okkamantassāti). ด้วยว่า ในสมันตปาสาทิกากล่าวไว้ว่า "อุปจารของบ้านที่ไม่มีรั้วล้อม พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอทินนาทานนั่นเอง" (ปาจิ. อรรถ. ๕๑๒). แม้ในกังขาวิตรณีนี้ก็กล่าวไว้ว่า "เมื่อไม่บอกภิกษุที่มีอยู่...ฯลฯ...เมื่อก้าวล่วงอุปจาร" ดังนี้เป็นต้น (กังขา. อรรถ. วรรณนาวิกาลคามัปปเวสนสิกขาบท)

---

Yaṃ pana katthaci potthake ‘‘bhikkhuniyā gāmantarādhikāre ekena pādena itarassa gāmassa parikkhepaṃ vā atikkamante, upacāraṃ vā okkante thullaccayaṃ, dutiyena atikkantamatte, okkantamatte ca saṅghādiseso’’ti pāṭho dissati. Tattha ‘‘okkante, okkantamatte’’ti etāni padāni adhikāni, kevalaṃ likhitakehi aññehi likhitāni. Katthaci potthake ‘‘okkantamatte cā’’ti padaṃ na dissati, itaraṃ dissati. Tāni dve padāni pāḷiyā virujjhanti. ‘‘Aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkāmentiyā’’ti (pāci. 692) hi pāḷi. Tathā samantapāsādikāya (pāci. aṭṭha. 692) virujjhanti. ‘‘Parikkhepārahaṭṭhānaṃ ekena pādena atikkamati, thullaccayaṃ, dutiyena atikkamati, saṅghādiseso. Apicettha sakagāmato…pe… ekena pādena itarassa gāmassa parikkhepe vā upacāre vā atikkante thullaccayaṃ, dutiyena atikkantamatte saṅghādiseso’’ti (pāci. aṭṭha. 692) hi vuttaṃ.

อนึ่ง ในคัมภีร์บางเล่มเห็นบทว่า "ในอธิกรณ์ระหว่างบ้านของภิกษุณี เมื่อล่วงรั้วหรือก้าวล่วงอุปจารของบ้านอื่นด้วยเท้าข้างหนึ่ง เป็นถุลลัจจัย, เมื่อสักว่าล่วงและสักว่าก้าวล่วงด้วยเท้าข้างที่สอง เป็นสังฆาทิเสส". ในบทนั้น คำว่า "okkante, okkantamatte" (ก้าวล่วงแล้ว, เพียงสักว่าก้าวล่วงแล้ว) เหล่านี้เป็นบทเกิน, เป็นเพียงบทที่พวกอาลักษณ์อื่นเขียนไว้. ในคัมภีร์บางเล่มไม่เห็นบทว่า "okkantamatte ca" (และเพียงสักว่าก้าวล่วงแล้ว) แต่เห็นบทอื่น. บททั้งสองนั้นขัดกับพระบาลี. เพราะพระบาลีว่า "เมื่อล่วงอุปจารของบ้านที่ไม่มีรั้วล้อม" (ปาจิ. ๖๙๒). และขัดกับสมันตปาสาทิกา (ปาจิ. อรรถ. ๖๙๒) ด้วย. เพราะในสมันตปาสาทิกานั้นกล่าวว่า "เมื่อล่วงสถานที่อันควรแก่รั้วด้วยเท้าข้างหนึ่ง เป็นถุลลัจจัย, เมื่อล่วงด้วยเท้าข้างที่สอง เป็นสังฆาทิเสส. อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ จากบ้านของตน...ฯลฯ...เมื่อล่วงรั้วหรืออุปจารของบ้านอื่นด้วยเท้าข้างหนึ่ง เป็นถุลลัจจัย, เมื่อสักว่าล่วงด้วยเท้าข้างที่สอง เป็นสังฆาทิเสส" (ปาจิ. อรรถ. ๖๙๒)

---

Gaṇṭhipade cassa ‘‘parikkhepaṃ atikkāmentiyā’’ti vatvā ‘‘upacārepi eseva nayo’’ti vuttaṃ. Anugaṇṭhipade ca ‘‘aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ ‘okkamantiyā’tipi potthakesu ekaccesu dissati, taṃ na gahetabba’’nti vuttaṃ. Aparampi vuttaṃ ‘‘aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ ‘atikkāmentiyā’ti vacanenāpi evaṃ veditabbaṃ – vikāle gāmappavesane dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ eva vasena upacāro paricchinditabbo, itarathā yathā ettha parikkhepārahaṭṭhānaṃ parikkhepaṃ viya katvā ‘atikkāmentiyā’ti vuttaṃ, evaṃ tatthāpi ‘aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkāmentassā’ti vadeyya. Yasmā pana tattha parikkhepārahaṭṭhānato uttarimeko leḍḍupāto upacāroti adhippeto. Tasmā tadatthadīpanatthaṃ ‘aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassā’ti vutta’’nti.

และในคันถีบทของคัมภีร์นั้น กล่าวว่า "เมื่อล่วงรั้ว" แล้วกล่าวว่า "ในอุปจารก็มีนัยนี้เหมือนกัน". และในอนุคันถีบทกล่าวว่า "ในคัมภีร์บางเล่มเห็นคำว่า okkamantiyā (เมื่อก้าวล่วง) อุปจารของบ้านที่ไม่มีรั้วล้อมบ้าง, คำนั้นไม่พึงถือเอา". อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวไว้ว่า "แม้ด้วยคำว่า atikkāmentiyā (เมื่อล่วง) อุปจารของบ้านที่ไม่มีรั้วล้อม ก็พึงทราบอย่างนี้ว่า ในวิกาลคามัปปเวสนะ พึงกำหนดอุปจารด้วยอำนาจแห่งช่วงการขว้างก้อนดิน ๒ ครั้งเท่านั้น, มิฉะนั้นแล้ว เหมือนอย่างที่ในที่นี้กล่าวว่า 'เมื่อล่วง' โดยทำสถานที่อันควรแก่รั้วให้เหมือนรั้ว, ในที่นั้นก็พึงกล่าวว่า 'เมื่อล่วงอุปจารของบ้านที่ไม่มีรั้วล้อม' (atikkāmentassā). แต่เพราะในที่นั้น ประสงค์เอาอุปจารคือช่วงการขว้างก้อนดินครั้งหนึ่งถัดจากสถานที่อันควรแก่รั้วไป. ฉะนั้น เพื่อแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อก้าวล่วงอุปจารของบ้านที่ไม่มีรั้วล้อม' (okkamantassā)"

---

Yaṃ pana andhakaṭṭhakathāyaṃ parikkhepārahaṭṭhānaṃyeva upacāranti sallakkhetvā ‘‘parikkhepapaakkhepārahaṭṭhānānaṃ ninnānākaraṇadīpanatthaṃ upacāraṃ okkamantassā’’ti vuttaṃ, pāḷivisesamasallakkhetvā ‘‘aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkamantassa idha upacāro parikkhepo yathā bhaveyya, taṃ upacāraṃ paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmentassa āpatti dukkaṭassa, dutiyaṃ pādaṃ atikkāmentassa āpatti pācittiyassā’’ti vuttaṃ, taṃ na gahetabbameva pāḷiyā visesasambhavatoti. Porāṇagaṇṭhipade ‘‘upacāraṃ atikkāmentiyā bhikkhuniyā gāmantarāpattī’’ti vuttaṃ. Tasmā idha kaṅkhāvitaraṇiyā ‘‘ekena pādena itarassa…pe… atikkantamatte saṅghādiseso’’ti ayameva pāṭho veditabbo. Ettāvatā imesu yathāvuttesu ṭhānesu yathāvuttaparicchedova gāmoti veditabbo. Imassa atthassa dīpanatthaṃ ‘‘gāmo nāma ekakuṭikopī’’tiādi (pārā. 92) vuttaṃ. Imassa vasena asatipi parikkhepātikkame, upacārokkamane vā antarārāmato vā bhikkhunupassayato vā titthiyaseyyato vā paṭikkamanato vā taṃ gāmaṃ pavisantassa antarārāmaparikkhepassa, upacārassa vā atikkamanavasena gāmapaccayā āpattiyo veditabbā.

อนึ่ง ในอันธกอรรถกถา กำหนดเอาสถานที่อันควรแก่รั้วนั่นเองว่าเป็นอุปจาร แล้วกล่าวว่า "เมื่อก้าวล่วงอุปจาร เพื่อแสดงความต่างกันแห่งรั้วและสถานที่อันควรแก่รั้ว" ดังนี้, และไม่ได้กำหนดความพิเศษของพระบาลี แล้วกล่าวว่า "เมื่อล่วงอุปจารของบ้านที่ไม่มีรั้วล้อม ในที่นี้ อุปจารพึงเป็นเหมือนรั้ว, เมื่อล่วงอุปจารนั้นด้วยเท้าข้างแรก เป็นอาบัติทุกกฏ, เมื่อล่วงด้วยเท้าข้างที่สอง เป็นอาบัติปาจิตตีย์" ดังนี้, คำนั้นไม่พึงถือเอาเลย เพราะมีความพิเศษแห่งพระบาลีอยู่. ในคันถีบทเก่ากล่าวว่า "เมื่อภิกษุณีล่วงอุปจาร เป็นอาบัติระหว่างบ้าน". ฉะนั้น ในกังขาวิตรณีนี้ พึงทราบว่าบทนี้แหละถูกต้อง คือ "ด้วยเท้าข้างหนึ่งของบ้านอื่น...ฯลฯ...เพียงสักว่าล่วง เป็นสังฆาทิเสส". ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ในสถานที่ตามที่กล่าวมาแล้วเหล่านี้ พึงทราบว่า กำหนดตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแหละคือบ้าน. เพื่อแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าบ้าน แม้กุฎีหลังเดียว" เป็นต้น (ปารา. ๙๒). ด้วยอำนาจแห่งคำนี้ แม้ไม่มีการล่วงรั้ว หรือการก้าวล่วงอุปจาร, เมื่อผู้จะเข้าบ้านนั้นจากภายในอาราม หรือจากที่พักภิกษุณี หรือจากที่นอนของเดียรถีย์ หรือจากโรงฉัน, อาบัติทั้งหลายที่มีบ้านเป็นปัจจัย พึงทราบด้วยอำนาจการล่วงรั้วหรืออุปจารของภายในอารามนั้น

---

Gāmūpacāro pana ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti (mahāva. 144) ettha parikkhittassa gāmassa parikkhepova, aparikkhittassa gāmassa parikkhepokāsova. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘gāmūpacāroti parikkhittassa gāmassa parikkhepo, aparikkhittassa gāmassa parikkhepokāso. Tesu adhiṭṭhitatecīvariko bhikkhu parihāraṃ na labhatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 144). Kiṃ panettha kāraṇaṃ, yena ayaṃ gāmo, gāmūpacāro ca idha aññathā, aññattha tathāti? Aṭṭhuppattito ‘‘tena kho pana samayena bhikkhū ‘bhagavatā ticīvarena avippavāsasammuti anuññātā’ti antaraghare cīvarāni nikkhipantī’’ti (mahāva. 143) imissā hi aṭṭhuppattiyā ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti (mahāva. 144) vuttaṃ. Tasmā yattha antaragharasaññā, tattha avippavāsasīmā na gacchatīti veditabbā. Tena ca udositasikkhāpade ‘‘antogāme cīvaraṃ nikkhipitvā antogāme vatthabba’’nti (pārā. 478) ca ‘‘sabhāye vā dvāramūle vā, hatthapāsā vā na vijahitabba’’nti ca vuttaṃ. Kappiyabhūmiyaṃ vasantoyeva hi kappiyabhūmiyaṃ nikkhittacīvaraṃ rakkhati. Sāsaṅkasikkhāpade pana ‘‘yasmā yattha gāme cīvaraṃ nikkhittaṃ, tena gāmena vippavasanto cīvarena vippavasatīti vuccati, tasmā puna gāmasīmaṃ okkamitvā vasitvā pakkamatī’’ti vuttaṃ. Tasmiñhi sikkhāpade gāmasīmā gāmo nāmāti adhippeto. Tattha vikāle gāmappavesanasikkhāpadavibhaṅge ‘‘parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 513) vacanato parikkhepo na gāmo. Kintu gāmūpacāroti lesena dassitaṃ hoti. Imasmiṃ pana sikkhāpadavibhaṅge ‘‘gāmūpacāro nāmā’’ti ārabhitvā ‘‘aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti iminā aparikkhittassa parikkhepokāso gāmūpacāroti siddhaṃ. Tadatthasambhavato tasmiṃ gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupāto gāmūpacāroti kurundaṭṭhakathāyaṃ, mahāpaccariyampi vuttaṃ. Upacāro hi ‘‘gāmo ekūpacāro nānūpacāro’’tiādīsu dvāraṃ, ‘‘ajjhokāso ekūpacāro’’ti ettha samantā sattabbhantarasaṅkhātaṃ pamāṇaṃ, tasmā ‘‘gāmūpacāroti parikkhittassa gāmassa parikkhepo, aparikkhittassa gāmassa parikkhepokāso’’ti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tathā kurundiyaṃ, mahāpaccariyañca. Tathā pāḷiyampi ‘‘ajjhārāmo nāma parikkhittassa ārāmassa anto ārāmo, aparikkhittassa upacāro. Ajjhāvasatho nāma parikkhittassa āvasathassa anto āvasatho, aparikkhittassa upacāro’’tiādīsu dissati. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘gāmūpacāro’’tiādīsu dissati. Tasmā dutiyo leḍḍupāto upacāroti adhippeto.

ส่วนคำว่า 'คามูปจาร' ในประโยคว่า 'เว้นบ้านและคามูปจาร' (มหาวรรค 144) นั้น หมายถึง เครื่องล้อมของบ้านที่มีเครื่องล้อมนั่นเอง และหมายถึงที่ว่างสำหรับเครื่องล้อมของบ้านที่ไม่มีเครื่องล้อมนั่นเอง เรื่องนี้อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'คามูปจาร คือ เครื่องล้อมของบ้านที่มีเครื่องล้อม และที่ว่างสำหรับเครื่องล้อมของบ้านที่ไม่มีเครื่องล้อม ภิกษุผู้มีผ้าไตรจีวรอธิษฐานไว้ในเขตเหล่านั้น ย่อมไม่ได้การผ่อนผัน' (มหาวรรค อรรถกถา 144) อะไรเป็นเหตุในเรื่องนี้ ที่ทำให้บ้านและคามูปจารในที่นี้ต่างจากที่อื่น? จากเรื่องที่เกิดขึ้นว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายคิดว่า พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตการสมมติการไม่อยู่ปราศจากด้วยผ้าไตรจีวร จึงทิ้งผ้าจีวรไว้ในละแวกบ้าน' (มหาวรรค 143) ด้วยเรื่องที่เกิดขึ้นนี้ จึงได้กล่าวว่า 'เว้นบ้านและคามูปจาร' (มหาวรรค 144) เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ที่ใดมีความสำคัญว่าเป็นละแวกบ้าน ที่นั้นสีมาที่เป็นที่ไม่อยู่ปราศจากย่อมไม่ไปถึง และในอุทโทสิตสิกขาบท ก็ได้กล่าวไว้ว่า 'ทิ้งผ้าจีวรไว้ในภายในบ้านแล้ว พึงอยู่ภายในบ้าน' (ปาราชิก 478) และ 'ไม่พึงละทิ้งไว้ในโรงประชุม หรือที่ใกล้ประตู หรือพ้นหัตถบาสไป' เพราะว่าภิกษุผู้อยู่ในกัปปิยภูมิเท่านั้น ย่อมรักษาผ้าจีวรที่ทิ้งไว้ในกัปปิยภูมิได้ ส่วนในสาสังกสิกขาบท ได้กล่าวไว้ว่า 'เพราะเหตุที่เมื่อผ้าจีวรถูกทิ้งไว้ในบ้านใด ภิกษุผู้ห่างไกลจากบ้านนั้น ย่อมชื่อว่าห่างไกลจากผ้าจีวร เพราะฉะนั้น จึงพึงกลับเข้าไปในเขตบ้านนั้น อยู่แล้วจึงจากไป' ในสิกขาบทนั้น พึงเข้าใจว่า เขตบ้านชื่อว่าบ้าน ในสิกขาบทว่าด้วยการเข้าบ้านในเวลาวิกาลนั้น ในวิภังค์ว่า 'ภิกษุผู้ก้าวล่วงเครื่องล้อมของบ้านที่มีเครื่องล้อม ต้องอาบัติปาจิตตีย์' (ปาจิตตีย์ 513) ด้วยคำนี้ เครื่องล้อมนั้นไม่ใช่บ้าน แต่แสดงโดยนัยว่าเป็นคามูปจาร ส่วนในวิภังค์สิกขาบทนี้ เริ่มต้นด้วยคำว่า 'คามูปจารชื่อว่า' แล้วกล่าวว่า 'ชั่วก้อนดินตกของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ในบริเวณบ้านของบ้านที่ไม่มีเครื่องล้อม' ด้วยคำนี้ จึงสำเร็จว่า ที่ว่างสำหรับเครื่องล้อมของบ้านที่ไม่มีเครื่องล้อมนั้นคือคามูปจาร เพราะความหมายนั้นเป็นไปได้ ชั่วก้อนดินตกของผู้ที่ยืนอยู่ในบริเวณบ้านนั้นชื่อว่าคามูปจาร ดังที่กล่าวไว้ในกุรุนทีอรรถกถาและมหาปัจจรีอรรถกถา คำว่า 'อุปจาร' ในประโยคว่า 'บ้านมีอุปจารเดียว มีอุปจารต่างกัน' เป็นต้น หมายถึง ประตู และในประโยคว่า 'อัชโฌกาสมีอุปจารเดียว' หมายถึง ประมาณที่นับว่า 7 อัพภันดรโดยรอบ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในอรรถกถาอันธกะได้กล่าวไว้ว่า 'คามูปจาร คือ เครื่องล้อมของบ้านที่มีเครื่องล้อม และที่ว่างสำหรับเครื่องล้อมของบ้านที่ไม่มีเครื่องล้อม' เช่นเดียวกันในกุรุนทีอรรถกถาและมหาปัจจรีอรรถกถา เช่นเดียวกันในพระบาลีก็ปรากฏในประโยคว่า 'อัชฌาราม ชื่อว่า อารามภายในของอารามที่มีเครื่องล้อม และอุปจารของอารามที่ไม่มีเครื่องล้อม อัชฌาวสถ ชื่อว่า อาวาสภายในของอาวาสที่มีเครื่องล้อม และอุปจารของอาวาสที่ไม่มีเครื่องล้อม' เป็นต้น ส่วนในมหาอรรถกถา ก็ปรากฏในประโยคว่า 'คามูปจาร' เป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงเข้าใจว่า ชั่วก้อนดินตกครั้งที่สองคืออุปจาร

---

‘‘Aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassa āpatti pācittiyassā’’ti pāḷivisesasambhavato ca paṭhamo leḍḍupāto gāmo eva, dutiyo gāmūpacāroti vuttaṃ. Parikkhittassa pana gāmassa indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto gāmūpacāroti vuttanti ettha bhedo natthi. Ettāvatā parikkhittassa duvidho upacāro, aparikkhittassa catubbidho upacāro yattha sambhavati, yattha ca na sambhavati, taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti.

และเพราะความเป็นไปได้ของพระบาลีพิเศษว่า 'ภิกษุผู้ก้าวล่วงอุปจารของบ้านที่ไม่มีเครื่องล้อม ต้องอาบัติปาจิตตีย์' จึงกล่าวว่า ชั่วก้อนดินตกครั้งแรกคือบ้านนั่นเอง และครั้งที่สองคือคามูปจาร ส่วนชั่วก้อนดินตกของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ที่เสาเขื่อนของบ้านที่มีเครื่องล้อมนั้น กล่าวว่าเป็นคามูปจาร ในเรื่องนี้ไม่มีความแตกต่างกัน ด้วยเหตุนี้ อุปจาร 2 ชนิดของบ้านที่มีเครื่องล้อม และอุปจาร 4 ชนิดของบ้านที่ไม่มีเครื่องล้อม ที่ใดเป็นไปได้ และที่ใดเป็นไปไม่ได้ ทั้งหมดนั้นได้แสดงไว้แล้ว

---

Gāmakhettassa ca gāmasīmāya ca lakkhaṇaṃ aṭṭhakathāyameva vuttaṃ. Ubhayañhi atthato ekaṃ. Tattha gāmasīmāya gāmabhāvo sāsaṅkasikkhāpadavasena veditabbo.

ลักษณะของเขตบ้านและเขตแดนบ้าน ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาแล้ว เพราะทั้งสองอย่างมีความหมายเป็นอันเดียวกัน ในเรื่องนั้น ความเป็นบ้านของเขตแดนบ้าน พึงทราบโดยนัยแห่งสาสังกสิกขาบท

---

Gāmasīmūpacāro nāma manussānaṃ kaṭṭhatiṇapupphaphalādiatthikānaṃ vanacarakānaṃ valañjanaṭṭhānaṃ. Imassa gāmasīmūpacārabhāvo udositasikkhāpade, ‘‘agāmake araññe samantā sattabbhantarā’’ti (pārā. 494) āgataṭṭhāne khandhake (mahāva. 147) ca veditabbo. Ettha hi bhagavā gāmantavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ sīmaṃ dassento ‘‘yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharatī’’ti (mahāva. 147) vatvā dasseti. Tadanantarameva ‘‘agāmake’’tiādinā sattabbhantarasīmaṃ dasseti. Tasmā yo bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya na viharati, kevalaṃ nāvāyaṃ vā thalamaggena vā addhānamaggappaṭipanno hoti, tassa tattha tattha sattabbhantarasīmā labbhatīti veditabbo. Vuttañhi ‘‘ekakulassa sattho hoti, satthe cīvaraṃ nikkhipitvā purato vā pacchato vā sattabbhantarā na vijahitabba’’ntiādi (pārā. 489). Idameva araññaṃ sandhāya ‘‘āraññakasīmāya ekaṃ agāmakaṃ arañña’’nti vuttaṃ.

คามสีมูปจาร คือ สถานที่ที่มนุษย์ผู้ต้องการฟืน หญ้า ดอกไม้ ผลไม้ เป็นต้น และพวกพรานป่าใช้สอย ความเป็นคามสีมูปจารนี้ พึงทราบในอุทโทสิตสิกขาบท และในขันธกะ (มหาวรรค 147) ในที่ที่มาว่า 'ในป่าที่ไม่มีบ้าน โดยรอบ 7 อัพภันดร' (ปาราชิก 494) ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเขตแดนแก่ภิกษุผู้อยู่ใกล้บ้าน โดยตรัสว่า 'ภิกษุอาศัยอยู่ใกล้บ้านหรือนิคมใด' (มหาวรรค 147) แล้วทรงแสดง หลังจากนั้นไม่นาน ก็ทรงแสดงเขต 7 อัพภันดรโดยรอบด้วยคำว่า 'ในป่าที่ไม่มีบ้าน' เป็นต้น เพราะฉะนั้น ภิกษุใดไม่อาศัยอยู่ใกล้บ้านหรือนิคม แต่กำลังเดินทางด้วยเรือ หรือทางบก หรือทางไกล พึงทราบว่า เขต 7 อัพภันดรโดยรอบย่อมได้แก่ภิกษุนั้นในที่นั้นๆ ได้กล่าวไว้ว่า 'เมื่อมีกองเกวียนของตระกูลเดียว ทิ้งผ้าจีวรไว้ในกองเกวียนแล้ว ไม่พึงละทิ้งไปพ้น 7 อัพภันดรข้างหน้าหรือข้างหลัง' เป็นต้น (ปาราชิก 489) ป่านี้เองที่อ้างถึงในคำว่า 'ป่าที่ไม่มีบ้านแห่งหนึ่งในเขตป่า'

---

Yaṃ sandhāya ‘‘agāmake araññe addhayojane addhayojane āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 414) pāḷiyaṃ vuttaṃ. Idaṃ saṃvidhānasikkhāpadānaṃ ekaṃ agāmakaṃ araññaṃ nāma.

ซึ่งอ้างถึงในพระบาลีที่กล่าวว่า 'ในป่าที่ไม่มีบ้าน ทุกครึ่งโยชน์ๆ ต้องอาบัติปาจิตตีย์' (ปาจิตตีย์ 414) ป่าที่ไม่มีบ้านแห่งหนึ่งนี้ ชื่อว่าเป็นป่าที่ไม่มีบ้านแห่งหนึ่งของสิกขาบทว่าด้วยการจัดแจง

---

Purimena pana sagharaṃ saṅgahitaṃ, iminā tamasaṅgahitanti. Yaṃ sandhāya gaṇamhā ohīyanādhikāre aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 692) ‘‘agāmake araññeti ettha ‘nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’nti evaṃ vuttaṃ lakkhaṇaṃ araññaṃ. Taṃ paneta kevalaṃ gāmābhāvena ‘agāmaka’nti vuttaṃ, na viñjhāṭavisadisatāyā’’ti vuttaṃ. Yaṃ sandhāya ‘‘āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654; pāci. 573) vuttaṃ. Idaṃ āraññakasenāsanaṃ nāma parikkhittassa parikkhepato bahi, aparikkhittassa pana parikkhepokāsato bahi sarukkhaṃ vā arukkhaṃ vā vihāre kunnadisamākiṇṇampi araññaṃ nāma. Tathā ‘‘gaṇamhā ohīyanakassa eka’’nti vuttaṃ. Idaṃ araññaṃva. Idaṃ pana pubbe agāmakabhāvena āgataṭṭhāne vuttalakkhaṇameva hutvā nikkhamitvā bahi indakhīlā dassanūpacāravijahane ekameva āpattiṃ karoti, tato uddhaṃ anāpatti. ‘‘Saṃvidhānasikkhāpadānaṃ eka’’nti vuttaṃ pana addhayojane addhayojane ekekaṃ āpattiṃ karoti, na tato oraṃ. Itarāni tīṇi yathāvuttaparicchedato orameva tattha vuttavidhiṃ na sampādenti, paraṃ sampādenti. Evametesaṃ aññamaññanānattaṃ veditabbaṃ.

แต่ด้วยข้อความก่อนหน้านั้น หมู่บ้านที่มีเรือนถูกสงเคราะห์เข้าแล้ว ด้วยข้อความนี้ หมู่บ้านที่มีเรือนนั้นไม่ถูกสงเคราะห์เข้า ซึ่งอ้างถึงในอรรถกถา (ปาจิตตีย์ อรรถกถา 692) ในอธิกรณ์ว่าด้วยการพลัดพรากจากหมู่ว่า 'ในคำว่า ในป่าที่ไม่มีบ้าน นี้ ป่าที่มีลักษณะที่กล่าวไว้ว่า เมื่อออกไปภายนอกเสาเขื่อนแล้ว ทั้งหมดนี้คือป่า ป่านั้นถูกเรียกว่า ไม่มีบ้าน เพียงเพราะไม่มีหมู่บ้านเท่านั้น ไม่ใช่เพราะมีลักษณะคล้ายป่าวิชฌาฏวี' ซึ่งอ้างถึงในคำว่า 'เสนาสนะชื่อว่าป่า มีระยะห้าร้อยคันธนูเป็นอย่างมาก' (ปาราชิก 654; ปาจิตตีย์ 573) เสนาสนะป่านี้ คือ นอกเขตแดนของบ้านที่มีรั้วรอบขอบชิด และนอกบริเวณเขตแดนของบ้านที่ไม่มีรั้วรอบขอบชิด ไม่ว่าจะมีต้นไม้หรือไม่มีต้นไม้ แม้จะเกลื่อนกล่นไปด้วยลำธารเล็กๆ ในวิหาร ก็ชื่อว่าป่า เช่นเดียวกัน ได้กล่าวไว้ว่า 'แห่งหนึ่งของผู้พลัดพรากจากหมู่' นี่ก็คือป่านั่นเอง แต่ป่านี้มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ในที่ที่มาโดยความเป็นป่าไม่มีบ้านในก่อน เมื่อออกไปภายนอกเสาเขื่อนแล้ว ในการละทัศนูปจาร ย่อมยังอาบัติให้เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว หลังจากนั้นไม่มีอาบัติ ส่วนที่กล่าวว่า 'แห่งหนึ่งของสิกขาบทว่าด้วยการจัดแจง' นั้น ย่อมยังอาบัติให้เกิดขึ้นตัวหนึ่งๆ ในทุกๆ กึ่งโยชน์ ไม่ใช่ก่อนหน้านั้น ส่วนอีก ๓ อย่างนอกนั้น ย่อมไม่ยังวิธีที่กล่าวไว้ในที่นั้นให้สำเร็จ โดยมีขอบเขตที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้น แต่ยังวิธีอื่นให้สำเร็จ พึงทราบความต่างกันและกันของสิ่งเหล่านี้โดยประการฉะนี้

---

Tattha pañcavidhe gāme yo ‘‘parikkhittassa gāmassa indakhīle ṭhitassa leḍḍupāto’’ti (pārā. 92) vutto, so na katthaci vinayapiṭake upayogaṃ gato, kevalaṃ aparikkhittassa parikkhepokāsato aparo eko leḍḍupāto gāmūpacāro nāmāti dīpanatthaṃ vutto. Parikkhittassapi ce gāmassa eko leḍḍupāto kappiyabhūmisamāno upacāroti vutto, pageva aparikkhittassa parikkhepokāsato eko. So pana pākaṭattā ca ajjhokāsattā ca okkamantassa āpattiṃ karoti ṭhapetvā bhikkhuniyā gāmantarāpattiṃ. Bhikkhuniyo hi tasmiṃ dutiyaleḍḍupātasaṅkhāte gāmūpacāre vasantī āpattiñca āpajjanti, gāmaṃ pavisantī gāmantarāpattiñca. Tāsañhi ṭhitaṭṭhānaṃ araññasaṅkhyaṃ gacchati ‘‘tāvadeva chāyā metabbā…pe… tassā tayo ca nissaye, aṭṭha ca akaraṇīyāni ācikkheyyāthā’’ti (cūḷava. 430) vacanato. Araññappaṭisaṃyuttānaṃ sikkhāpadānaṃ, vikālegāmappavesanasikkhāpadassa (pāci. 508) ca bhikkhunīnaṃ asādhāraṇattā ca antarārāmabhikkhunupassayappaṭikkamanādīnaṃ kappiyabhūmibhāvavacanato ca ‘‘ekā gaṇamhā ohīyeyyāti agāmake araññe dutiyikāya bhikkhuniyā dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vā vijahantiyā āpatti thullaccayassā’’tiādisikkhāpadapaññattito (pāci. 692) ca bhikkhunikkhandhakanayaena vā yasmā parikkhittassa gāmassa indakhīlato paṭṭhāya aparikkhittassa upacārato paṭṭhāya nīyati, tattha antaraghare nikkhittacīvare sati caturaṅgasamodhānena bhikkhū vasanti, tasmā sagāmakaṃ nāma hoti.

ในบรรดาหมู่บ้าน ๕ ชนิดนั้น ที่กล่าวไว้ว่า 'ช่วงก้อนดินตกของผู้ยืนอยู่ที่เสาเขื่อนของหมู่บ้านที่ล้อมรั้วแล้ว' (ปาราชิก ๙๒) นั้น ไม่ได้ถูกนำไปใช้ในพระวินัยปิฎกที่ใดเลย เพียงแต่กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ช่วงก้อนดินตกอีกช่วงหนึ่งจากโอกาสแห่งการล้อมรั้วของหมู่บ้านที่ไม่ได้ล้อมรั้ว ชื่อว่าอุปจารบ้าน. แม้หมู่บ้านที่ล้อมรั้วแล้ว ช่วงก้อนดินตกช่วงหนึ่ง ก็ชื่อว่าเป็นอุปจารที่เสมอด้วยกัปปิยภูมิแล้ว ไฉนเล่า ช่วงก้อนดินตกช่วงหนึ่งจากโอกาสแห่งการล้อมรั้วของหมู่บ้านที่ไม่ได้ล้อมรั้วจะไม่เป็นเล่า. แต่อุปจารบ้านนั้น เพราะความเป็นที่ปรากฏและเพราะความเป็นที่แจ้ง ย่อมยังอาบัติให้เกิดแก่ผู้ล่วงละเมิด เว้นแต่อาบัติในระหว่างบ้านของภิกษุณี. เพราะว่าภิกษุณีทั้งหลาย เมื่ออยู่ในอุปจารบ้านที่นับว่าช่วงก้อนดินตกที่สองนั้น ย่อมต้องอาบัติ และเมื่อเข้าไปในหมู่บ้าน ย่อมต้องอาบัติในระหว่างบ้าน. เพราะว่าที่ที่ภิกษุณีเหล่านั้นยืนอยู่ ย่อมถึงการนับว่าเป็นป่า ตามพระดำรัสที่ว่า 'พึงวัดเงาเพียงเท่านั้น... (ละ)... พึงบอกนิสัย ๓ และอกรณียกิจ ๘ แก่นาง' (จุลฺลวคฺค ๔๓๐). และเพราะสิกขาบทที่เกี่ยวเนื่องด้วยป่า และสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในหมู่บ้านในเวลาวิกาล (ปาจิ. ๕๐๘) ไม่ทั่วไปแก่ภิกษุณี และเพราะคำที่กล่าวถึงความเป็นกัปปิยภูมิแห่งการกลับจากสำนักภิกษุณีในระหว่างอารามเป็นต้น และเพราะการบัญญัติสิกขาบทมีอาทิว่า 'ภิกษุณีรูปเดียวพึงหลีกไปจากหมู่ ในป่าที่ไม่มีหมู่บ้าน เมื่อละทัศนูปจารหรือสวนูปจารของภิกษุณีรูปที่สอง ย่อมต้องอาบัติถุลลัจจัย' (ปาจิ. ๖๙๒) และเพราะตามนัยแห่งภิกขุนีขันธกะ หรือเพราะเหตุที่นับตั้งแต่เสาเขื่อนของหมู่บ้านที่ล้อมรั้วแล้ว และนับตั้งแต่เขตของหมู่บ้านที่ไม่ได้ล้อมรั้ว เมื่อมีจีวรวางไว้ในละแวกบ้าน ภิกษุทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยความพร้อมเพรียงแห่งองค์ ๔ ฉะนั้น จึงชื่อว่ามีหมู่บ้าน.

---

Avippavāsasīmāya ekaṃ nāma ‘‘na, bhikkhave, bhikkhuniyā araññe vatthabbaṃ, yā vaseyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 431) vacanato bhikkhunīnaṃ araññavāso nāma natthīti siddhaṃ. Tāya hi araññe bhikkhunupassaye sati antoāvāsepi dutiyikāya dassanasavanūpacāraṃ vijahantiyā āpatti. Tasmā avippavāsasīmādhikāre ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti (mahāva. 144) ettha yaṃ ṭhānaṃ ṭhapitaṃ, tattheva bhikkhunupassayopi kappati, na tato paraṃ.

ในอวิปปวาสสีมา ชื่อว่าการอยู่ป่าของภิกษุณีไม่มี เพราะพระดำรัสที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีไม่พึงอยู่ในป่า รูปใดอยู่ พึงต้องอาบัติทุกกฏ' (จุลฺลวคฺค ๔๓๑) ย่อมสำเร็จ. เพราะว่าเมื่อมีสำนักภิกษุณีในป่านั้น แม้ในภายในอาวาส ภิกษุณีผู้ละทัศนูปจารหรือสวนูปจารของภิกษุณีรูปที่สอง ย่อมต้องอาบัติ. ฉะนั้น ในอวิปปวาสสีมาธิการ สถานที่ใดที่ยกเว้นไว้ในคำว่า 'เว้นหมู่บ้านและอุปจารบ้าน' (มหาวคฺค ๑๔๔) ในที่นั้นนั่นแหละ แม้สำนักภิกษุณีก็ควร ไม่เลยไปกว่านั้น.

---

Tāsañca avippavāsasīmākammavācāyaṃ ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti vacanaṃ natthīti katvā tesveva gāmagāmūpacāresu pharati. Tato paraṃ dutiyesu leḍḍupātādīsu tāsaṃ akappiyabhūmikattā na samānasaṃvāsakasīmā araññe pharati bhikkhūnaṃ gāmagāmūpacāraṃ viya. Tasmā vuttaṃ ‘‘bhikkhuniyā ṭhapetvā gāmantarāpatti’’nti.

และเพราะในกรรมวาจาอวิปปวาสสีมาของภิกษุณีเหล่านั้น ไม่มีคำว่า 'เว้นหมู่บ้านและอุปจารบ้าน' จึงแผ่ไปในหมู่บ้านและอุปจารบ้านเหล่านั้นเท่านั้น. หลังจากนั้น ในช่วงก้อนดินตกเป็นต้นที่สอง เพราะความเป็นพื้นที่ที่ไม่ควรแก่ภิกษุณีเหล่านั้น สีมาสังวาสย่อมไม่แผ่ไปในป่า เหมือนอุปจารบ้านของภิกษุ. ฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'เว้นอาบัติในระหว่างบ้านของภิกษุณี'.

---

Evaṃ tāva pañcavidhaṃ gāmabhedaṃ, araññabhedañca ñatvā idāni ‘‘atthi gāmo na gāmaparihāraṃ katthaci labhatī’’tiādibhedo veditabbo. Tattha yo aṭṭhakathāyaṃ ‘‘amanusso nāma yo sabbaso vā manussānaṃ abhāvena yakkhapariggahabhūto’’ti vutto, so gāmo na gāmaparihāraṃ katthaci sikkhāpade labhati. Yañhi sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘‘taṃ panetaṃ buddhakāle, cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti, sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahita’’nti (pārā. aṭṭha. 1.84; dī. ni. aṭṭha. 1.150) vuttaṃ. Yo pana paṭirājacorādīhi viluttattā, kevalaṃ bhayena vā chaḍḍito sagharova antarahitagāmabhūto, so ‘‘gāmantare gāmantare āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 183) vuttapācittiyaṃ janeti, vikāle gāmappavesanaṃ, sekhiye cattāri janetīti veditabbā. Yo pana gāmo yato vā manussā kenacideva karaṇīyena punapi āgantukāmā eva apakkantāti vutto, amanusso so pakatigāmasadisova.

เมื่อทราบความแตกต่างของหมู่บ้าน ๕ ชนิด และความแตกต่างของป่าอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบความแตกต่างมีอาทิว่า 'มีหมู่บ้าน แต่ไม่ได้รับความยกเว้นแห่งหมู่บ้านในที่ใดเลย'. ในบรรดาหมู่บ้านเหล่านั้น หมู่บ้านที่อรรถกถาเรียกว่า 'อมนุษย์' คือหมู่บ้านที่ปราศจากมนุษย์โดยประการทั้งปวง หรือเป็นที่ยึดครองของยักษ์ ย่อมไม่ได้รับความยกเว้นแห่งหมู่บ้านในสิกขาบทใดเลย. ซึ่งอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'เมืองนั้นในสมัยพุทธกาลและสมัยพระเจ้าจักรพรรดิเป็นเมือง แต่ในกาลที่เหลือย่อมเป็นเมืองร้างอันยักษ์ครอบครอง' (สมันตปาสาทิกา ๑.๘๔; ทีฆนิกาย อรรถกถา ๑.๑๕๐). ส่วนหมู่บ้านที่ถูกพวกพระราชาที่เป็นข้าศึกและพวกโจรเป็นต้นปล้นสะดม หรือถูกทิ้งร้างไปเพราะความกลัวเท่านั้น ซึ่งเป็นหมู่บ้านที่หายไปพร้อมทั้งเรือน ย่อมยังอาบัติปาจิตตีย์ที่กล่าวไว้ว่า 'ในระหว่างบ้านและระหว่างบ้าน ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์' (ปาจิ. ๑๘๓) ให้เกิด และยังการเข้าไปในหมู่บ้านในเวลาวิกาล และยังเสขิยะ ๔ อย่างให้เกิด พึงทราบดังนี้. ส่วนหมู่บ้านที่กล่าวว่า มนุษย์ทั้งหลายได้จากไปเพราะกรณียกิจบางอย่างนั่นเอง โดยมีความประสงค์จะกลับมาอีก หมู่บ้านอมนุษย์นั้นเป็นเหมือนหมู่บ้านปกติทีเดียว.

---

Atthi araññaṃ na araññaparihāraṃ katthaci labhatīti ettha ‘‘ajjhokāso ekūpacāro nāma agāmake araññe samantā sattabbhantarā ekūpacāro, tato paraṃ nānūpacāro’’ti (pārā. 494) ettha yvāyaṃ nānūpacāroti vutto, taṃ veditabbaṃ. Yo pana parikkhittassa ekaleḍḍupātasaṅkhāto gāmūpacāranāmako gāmo, yo vā sattho nātirekacātumāsaniviṭṭho, so atthi gāmo na gāmakiccaṃ karoti. Na hi taṃ ṭhānaṃ okkamanto gāmappavesanāpattiṃ āpajjati. Yaṃ pana gāmasīmāya pariyāpannaṃ manussānaṃ valañjanaṭṭhānabhūtaṃ araññaṃ, taṃ atthi araññaṃ na araññakiccaṃ karoti nāma. Na hi tattha āraññakasīmā labbhatīti. Ettāvatā ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti imissā anupaññattiyā lakkhaṇānupaññattibhāvo dassito hoti.

ในคำว่า "มีป่า แต่ไม่ได้รับการบริหารแบบป่าในที่ใดเลย" พึงทราบว่า ที่กล่าวว่า "ที่แจ้งชื่อว่าเอกุปจาร ในป่าที่ไม่มีหมู่บ้าน โดยรอบ ๗ อัพภันดรเป็นเอกุปจาร พ้นจากนั้นไปเป็นนานุปจาร" (ปาราชิก ๔๙๔) นั้น คือนานุปจารนี้. ส่วนหมู่บ้านที่ชื่อว่าคามูปจาร ซึ่งนับเอาการขว้างก้อนดินตกครั้งหนึ่งของหมู่บ้านที่ล้อมรั้วแล้ว หรือกองเกวียนที่ตั้งอยู่ไม่เกิน ๔ เดือน หมู่บ้านนั้นมีอยู่ แต่ไม่ทำกิจของหมู่บ้าน. เพราะว่าผู้ก้าวล่วงสถานที่นั้น ย่อมไม่ต้องอาบัติคามัปปเวสนะ. ส่วนป่าที่นับเนื่องในเขตหมู่บ้าน ซึ่งเป็นที่ใช้สอยของมนุษย์ ชื่อว่ามีป่า แต่ไม่ทำกิจของป่า. เพราะว่าในที่นั้นไม่ได้รับอารัญญิกสีมา. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันแสดงความเป็นลักขณานุบัญญัติแห่งอนุบัญญัติที่ว่า "จากหมู่บ้านหรือจากป่า" นี้ไว้.

---

‘‘Gonisādiniviṭṭhopi gāmo’’ti ettha sace tassa gāmassa gāmakhettaparicchedo atthi, sabbopi eko gāmo. No ce, upacārena vā parikkhepena vā paricchinditabbo. Sace gāmakhette sati kānici tāni gharāni aññamaññaupacārappahonakaṃ ṭhānaṃ atikkamitvā dūre dūre katāni honti, vikāle gāmappavese upacārova pamāṇaṃ. Antaragharappaṭisaṃyuttesu sekhiyesu, bhikkhuniyā gāmantarāpattīsu ca gharānaṃ parikkhepārahaṭṭhānaṃ pamāṇaṃ, uposathādikammānaṃ gāmakhettaṃ pamāṇaṃ, āraññakasenāsanassa āsannagharassa dutiyaleḍḍupātato paṭṭhāya pañcadhanusatantaratā pamāṇanti evaṃ no paṭibhānanti ācariyā.

ในคำว่า "แม้หมู่บ้านที่ตั้งอยู่โดยอาการที่โคเป็นต้นนอนพัก" นี้ ถ้าหมู่บ้านนั้นมีเขตแดนของหมู่บ้านกำหนดไว้ ทั้งหมดก็เป็นหมู่บ้านเดียวกัน. ถ้าไม่มี พึงกำหนดด้วยอุปจารหรือด้วยการล้อมรั้ว. ถ้าเมื่อมีเขตหมู่บ้านอยู่ แต่เรือนบางหลังสร้างห่างกันเกินกว่าที่อุปจารจะถึงกันได้ ในการเข้าไปสู่หมู่บ้านในเวลาวิกาล อุปจารเท่านั้นเป็นประมาณ. ในเสขิยะที่เกี่ยวเนื่องด้วยภายในเรือน และในอาบัติคามันตราปัตติของภิกษุณี ที่ที่ควรแก่การล้อมรั้วของเรือนเป็นประมาณ, ในสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้น เขตหมู่บ้านเป็นประมาณ, ในเสนาสนะป่า ระยะห่าง ๕๐๐ ธนู นับตั้งแต่การขว้างก้อนดินตกครั้งที่ ๒ จากเรือนที่อยู่ใกล้ที่สุดเป็นประมาณ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "เรื่องนี้ปรากฏแก่พวกเราอย่างนี้".

---

‘‘Yampi ekasmiṃyeva gāmakhette ekaṃ padesaṃ ‘ayampi visuṃgāmo hotū’ti paricchinditvā rājā kassaci deti, sopi visuṃgāmasīmā hotiyevā’’ti (mahāva. aṭṭha. 147) aṭṭhakathāvacanato taṃ pavisantiyā bhikkhuniyā gāmantarāpatti hoti eva. Sace tattha vihāro vā devakulaṃ vā sabhā vā gehaṃ vā natthi, kevalaṃ vatthumattakameva hoti, gāmoti vinayakammaṃ sabbaṃ tattha kappati. ‘‘Amanusso gāmo’’ti hi vuttaṃ. Tañca ṭhānaṃ itarassa gāmassa parikkhepabbhantare vā upacārabbhantare vā hoti, vikāle gāmappavesanaṃ āpucchitvāva gantabbaṃ. No ce, araññaṃ viya yathāsukhaṃ gantabbaṃ. Tattha ce ārāmo vā titthiyaseyyādīsu aññatarovā hoti, laddhakappameva. Bhikkhunupassayo ce hoti, gāmaṃ piṇḍāya pavisantiyā bhikkhuniyā gāmantarāpatti pariharitabbā. ‘‘Araññaṃ nāma ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññaṃ nāmā’’ti (pārā. 92) ettha parikkhepe sati yathāvuttaparicchedaṃ gāmameva ṭhapetvā avasesaṃ tassa upacāraṃ, tato parañca araññaṃ nāma, parikkhepe asati yathāvuttaparicchedaṃ gāmūpacārameva ṭhapetvā tato paraṃ avasesaṃ araññaṃ nāmāti adhippāyo. Evaṃ sati ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) vuttalakkhaṇe agāmake araññe gaṇamhāohīyanāpatti, tattha avippavāsasīmāya pharaṇaṃ vikāle gāmappavesanāpattiyā anāpattīti evamādivinayavidhi sameti, aññathā na sameti.

ตามคำอรรถกถา (มหาวรรค อรรถกถา ๑๔๗) ว่า “แม้ในเขตหมู่บ้านเดียวกันนั่นเอง พระราชาทรงกำหนดเขตส่วนหนึ่งว่า ‘แม้ส่วนนี้จงเป็นหมู่บ้านต่างหาก’ แล้วพระราชทานแก่ผู้ใด หมู่บ้านนั้นก็เป็นวิสุงคามสีมาทีเดียว” ภิกษุณีผู้เข้าไปสู่หมู่บ้านนั้น ย่อมเป็นอาบัติคามันตราปัตติแน่นอน. หากในที่นั้นไม่มีวิหาร เทวสถาน ศาลา หรือเรือน เป็นเพียงที่ดินเปล่าเท่านั้น วินัยกรรมทั้งหมดที่เกี่ยวกับหมู่บ้านย่อมควรในที่นั้น เพราะท่านกล่าวว่า “หมู่บ้านที่ไม่มีมนุษย์อยู่”. และที่นั้นตั้งอยู่ในภายในเขตล้อมหรือภายในเขตอุปจารของหมู่บ้านอื่น ในเวลาวิกาลพึงบอกลาแล้วจึงเข้าไป. ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น พึงไปได้ตามสบายเหมือนในป่า. หากในที่นั้นมีอาราม หรือที่พักของพวกเดียรถีย์เป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็เป็นสิ่งที่ควร (เข้าไป) ได้ทีเดียว. หากเป็นที่พักของภิกษุณี ภิกษุณีผู้เข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้าน พึงเว้นอาบัติคามันตราปัตติ. ในคำว่า “ชื่อว่าป่า คือยกเว้นหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้านเสีย ส่วนที่เหลือชื่อว่าป่า” (ปาราชิก ๙๒) นี้ มีอธิบายว่า เมื่อมีการล้อมรั้ว ยกเว้นหมู่บ้านตามกำหนดที่กล่าวแล้วนั้นเสีย ส่วนที่เหลือเป็นอุปจารของหมู่บ้านนั้น และพ้นจากนั้นไปชื่อว่าป่า. เมื่อไม่มีการล้อมรั้ว ยกเว้นอุปจารหมู่บ้านตามกำหนดที่กล่าวแล้วนั้นเสีย ส่วนที่เหลือจากนั้นไปชื่อว่าป่า. เมื่อเป็นเช่นนี้ วินัยวิธีมีอาบัติเพราะพลัดจากหมู่ในป่าที่ไม่มีหมู่บ้าน ซึ่งมีลักษณะตามที่กล่าวไว้ว่า “ออกไปภายนอกเสาเขื่อน ทั้งหมดนี้ชื่อว่าป่า” (วิภังค์ ๕๒๙) การแผ่อวิปปวาสสีมาในที่นั้น และการไม่ต้องอาบัติคามัปปเวสนะในเวลาวิกาล เป็นต้น ย่อมสมกัน. มิฉะนั้นย่อมไม่สมกัน.

---

‘‘Ṭhapetvā gāmūpacāraṃ avasesaṃ araññaṃ nāmā’’ti (mahāva. 144) vutte gāmūpacārato paro araññanti siddhe ‘‘ṭhapetvā gāma’’nti visesattho na dissati, gāmassa pana araññabhāvappasaṅgabhayā vuttanti ce? Na, gāmūpacārassa abhāvappasaṅgato. Sati hi gāme gāmūpacāro hoti, so ca tava matena araññabhūto. Kuto dāni gāmūpacāro. Gāmūpacāropi ce araññasaṅkhyaṃ gacchati, parova gāmoti katvā na yuttaṃ gāmassa araññabhāvappasaṅgato ca. Tasmā ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti ettha gāmūpacāropi ‘‘gāmo’’ tveva saṅgahito. Tasmā gāmassa araññabhāvappasaṅgo na yujjati. Yadi evaṃ ‘‘ṭhapetvā gāmaṃ avasesaṃ araññaṃ nāmā’’ti ettakaṃ vattabbanti ce? Na, araññassa paricchedajānanappasaṅgato. Tathā hi vutto ‘‘araññaparicchedo na paññāyatī’’ti no laddhi. Gāmūpacārapariyanto hi idha gāmo nāma. Yadi evaṃ ‘‘gāmassa ca araññassa ca paricchedadassanatthaṃ vutta’’nti aṭṭhakathāyaṃ vattabbaṃ, ‘‘araññassa paricchedadassanatthaṃ vutta’’nti kimatthaṃ vuttanti ce? Vuccate – aṭṭhakathācariyena paṭhamagāmūpacāraṃyeva sandhāya vuttaṃ ‘‘araññaparicchedadassanattha’’nti sabbasikkhāpade hi bāhiraindakhīlato paṭṭhāya gāmūpacāraṃ araññaṃ nāma. Gāmaparicchedavacane payojanaṃ panettha natthi parikkhepeneva pākaṭabhūtattā. Dutiyagāmūpacārova gāmassa paricchedadassanatthaṃ vutto parikkhepabhāvena apākaṭattā. Tattha paṭhamagāmūpacāro ce araññaparicchedadassanatthaṃ vutto, tattha na vattabbo. ‘‘Nikkhamitvā indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti vattabbaṃ. Evaṃ sante subyattataraṃ araññaparicchedo dassito hoti, micchāgāho ca na hoti.

เมื่อกล่าวว่า “ชื่อว่าป่า คือส่วนที่เหลือจากอุปจารบ้าน” (มหาวรรค ๑๔๔) เมื่อสำเร็จความว่าส่วนที่พ้นจากอุปจารบ้านเป็นป่าแล้ว ความหมายพิเศษว่า “เว้นบ้าน” ย่อมไม่ปรากฏ. หากจะกล่าวว่า เพราะกลัวว่าบ้านจะกลายเป็นป่า จึงกล่าวไว้? ไม่ใช่, เพราะจะกลายเป็นว่าไม่มีอุปจารบ้าน. เมื่อมีบ้าน อุปจารบ้านย่อมมี, และอุปจารบ้านนั้นตามความเห็นของท่านก็กลายเป็นป่าไปแล้ว. บัดนี้อุปจารบ้านจะมาจากไหน? หากอุปจารบ้านถึงซึ่งการนับว่าเป็นป่าแล้ว การกำหนดว่าพ้นจากบ้านไป (เป็นป่า) จึงไม่สมควร และเพราะกลัวว่าบ้านจะกลายเป็นป่าด้วย. เพราะฉะนั้น ในคำว่า “จากบ้านหรือจากป่า” นี้ อุปจารบ้านก็สงเคราะห์เข้าเป็น “บ้าน” นั่นเอง. เพราะฉะนั้น การที่บ้านจะกลายเป็นป่าจึงไม่สมควร. หากเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวเพียงว่า “ชื่อว่าป่า คือส่วนที่เหลือจากบ้าน” เท่านั้นใช่หรือไม่? ไม่ใช่, เพราะจะกลายเป็นว่ารู้การกำหนดเขตป่า. เพราะลัทธิ (ความเห็น) ของเรามีว่า “การกำหนดเขตป่าไม่ปรากฏ”. ในที่นี้ ชื่อว่าบ้าน คือมีอุปจารบ้านเป็นที่สุด. หากเป็นเช่นนั้น ในอรรถกถาควรกล่าวว่า “กล่าวไว้เพื่อแสดงการกำหนดเขตของบ้านและของป่า” เหตุใดจึงกล่าวว่า “กล่าวไว้เพื่อแสดงการกำหนดเขตของป่า” เล่า? ตอบว่า – อาจารย์อรรถกถาได้กล่าวคำว่า “เพื่อแสดงการกำหนดเขตของป่า” โดยมุ่งถึงอุปจารบ้านแรกเท่านั้น. เพราะในสิกขาบททั้งปวง ตั้งแต่เสาเขื่อนภายนอกไป อุปจารบ้านก็นับว่าเป็นป่า. ในการกล่าวการกำหนดเขตบ้านไม่มีประโยชน์ในที่นี้ เพราะปรากฏชัดด้วยเขตล้อมแล้ว. อุปจารบ้านที่สองเท่านั้นที่กล่าวไว้เพื่อแสดงการกำหนดเขตของบ้าน เพราะไม่ปรากฏชัดด้วยความเป็นเขตล้อม. หากอุปจารบ้านแรกกล่าวไว้เพื่อแสดงการกำหนดเขตของป่า ก็ไม่ควรกล่าวในที่นั้น. ควรกล่าวว่า “ออกไปพ้นจากเสาเขื่อน ทั้งหมดนี้เป็นป่า”. เมื่อเป็นเช่นนี้ การกำหนดเขตป่าย่อมเป็นอันแสดงไว้ชัดเจนยิ่งขึ้น และไม่เป็นความเข้าใจผิด.

---

‘‘Majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti hi vutte ayaṃ gāmūpacārova araññaṃ gāmūpacārassa vibhaṅgattā. Yadi araññaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ, avuttakameva, araññato paranti ca micchāgāho hotīti ce, nanu vuttaṃ ‘‘paṭhamameva idaṃ parikkhittassa gāmassa upacāraniyamanatthaṃ vutta’’nti? Araññaparicchedadassanatthaṃ kiñcāpi ‘‘gāmūpacāro’’tiādi āraddhaṃ, indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupātoti pana evaṃ vacanappayojanaṃ. Aparikkhittassa ca gāmassa yvāyaṃ leḍḍupāto upacāro’’ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vutto, tassa niyamananti vuttaṃ hoti. Kathaṃ paññāyatīti ce? ‘‘Araññaṃ nāmā’’ti padaṃ anuddharitvā ‘‘gāmūpacāro nāmā’’ti uddharaṇassa katattā. Tattha ‘‘gāmūpacāro nāmā’’ti mātikāyaṃ avijjamānaṃ padaṃ uddharanto tayo atthavase dasseti. Seyyathidaṃ – araññaparicchedadassanameko attho, aparikkhittassa gāmassa upacārena saddhiṃ paricchedadassanameko, na kevalaṃ aparikkhittassayeva upacāro vinayādhikāre sappayojano dassitabbo, nippayojanopi parikkhittassa upacāro iminā pariyāyena labbhatīti anusaṅgappayojanameko atthopi veditabbo.

เมื่อกล่าวว่า “การขว้างก้อนดินของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง” นี้ อุปจารบ้านนี้เองเป็นป่า เพราะเป็นการจำแนกอุปจารบ้าน. หากกล่าวว่า เพื่อแสดงการกำหนดเขตป่า ก็ไม่ได้กล่าวไว้เลย และจะเป็นความเข้าใจผิดว่าพ้นจากป่าใช่หรือไม่? ก็มิใช่หรือที่กล่าวไว้ว่า “นี้กล่าวไว้เพื่อกำหนดอุปจารของบ้านที่มีเขตล้อมไว้ก่อนแล้ว” แม้จะเริ่มกล่าว “อุปจารบ้าน” เป็นต้น เพื่อแสดงการกำหนดเขตป่า แต่ประโยชน์ของการกล่าวเช่นนี้ว่า “การขว้างก้อนดินของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ที่เสาเขื่อน” นั้น คือการกำหนดอุปจารคือการขว้างก้อนดินนี้ของบ้านที่ไม่มีเขตล้อม ซึ่งกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา. หากถามว่ารู้ได้อย่างไร? เพราะมีการยกบทว่า “ชื่อว่าอุปจารบ้าน” โดยไม่ยกบทว่า “ชื่อว่าป่า”. ในที่นั้น การยกบทที่ไม่มีในมาติกาว่า “ชื่อว่าอุปจารบ้าน” ย่อมแสดงความหมาย ๓ อย่าง. คือ ความหมายหนึ่งคือการแสดงการกำหนดเขตป่า, ความหมายหนึ่งคือการแสดงการกำหนดเขตพร้อมด้วยอุปจารของบ้านที่ไม่มีเขตล้อม, และพึงทราบว่าความหมายหนึ่งคือประโยชน์ที่เป็นผลพลอยได้ (อนุสังคะ) ว่า ไม่ใช่เพียงแต่อุปจารของบ้านที่ไม่มีเขตล้อมเท่านั้นที่ควรแสดงว่ามีประโยชน์ในวินัยกรรม แต่อุปจารของบ้านที่มีเขตล้อมแม้จะไม่มีประโยชน์ (โดยตรง) ก็ย่อมได้ด้วยนัยนี้.

---

‘‘Aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti idaṃ bhagavā tayo atthavase paṭicca abhāsi. Seyyathidaṃ – aparikkhittassa gāmassa paricchedadassanameko, avippavāsasīmādhikāre ayameva gāmūpacāroti dassanameko, tattha ṭhitassa dutiyo leḍḍupāto sabbattha gāmappaṭisaṃyuttesu sikkhāpadesu sakiccako upacāroti dassanamekoti evaṃ bhagavā attano desanāvilāsappattiyā ekekapaduddhāraṇena tayo atthavase dassetīti veditabbaṃ.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำว่า “การขว้างก้อนดินของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ในอุปจารเรือนของบ้านที่ไม่มีเขตล้อม” นี้ โดยอาศัยความหมาย ๓ อย่าง. คือ ความหมายหนึ่งคือการแสดงการกำหนดเขตของบ้านที่ไม่มีเขตล้อม, ความหมายหนึ่งคือการแสดงว่าอุปจารบ้านนี้เองในเรื่องอวิปปวาสสีมา, และความหมายหนึ่งคือการแสดงว่าอุปจารที่ตั้งอยู่ในที่นั้นเป็นอุปจารที่มีกิจ (มีผลบังคับใช้) ในสิกขาบทที่เกี่ยวข้องกับบ้านทั้งปวง. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงความหมาย ๓ อย่างด้วยการยกบทแต่ละบท ด้วยความที่ทรงถึงพร้อมด้วยความวิจิตรแห่งการเทศนาของพระองค์.

---

Tathā avippavāsasīmākammavācāya ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti (mahāva. 144) etthāpi parikkhepe sati gāmaṃ ṭhapetvā, asati gāmūpacāraṃ ṭhapetvāti attho. Parikkhittassa, aparikkhittassa ca majjhe ārāme avippavāsasīmāsammannanakāle ayaṃ nayo ativiya yujjati. Ubhayaparivajjanato pubbe vuttanayena vā ubhayattha ubhayaṃ labbhateva. ‘‘Antarārāmesu pana āciṇṇakappā bhikkhū avippavāsasīmaṃ sammannantī’’ti gaṇṭhipade vuttaṃ. ‘‘Antaragharappaṭisaṃyuttānaṃ sekhiyānaṃ antarārāmesu asambhavato antarārāmo na gāmasaṅkhaṃ gacchati, tasmā tatthapi avippavāsasīmā ruhatevā’’ti eke. Te bhikkhū dutiyassa gāmūpacārassa gāmasaṅkhāsabhāvato tāsaṃ imāya dutiyāya avippavāsakammavācāya abhāvaṃ dassetvā paṭikkhipitabbā. Ajjhārāmo pana gāmopi samāno titthiyaseyyādi viya kappiyabhūmīti veditabbo.

อนึ่ง ในกรรมวาจาอวิปปวาสสีมาว่า ‘เว้นบ้านและอุปจารบ้าน’ (มหาวรรค ๑๔๔) นี้ ก็มีอรรถว่า ถ้ามีเขตล้อม ก็เว้นบ้าน ถ้าไม่มีเขตล้อม ก็เว้นอุปจารบ้าน นัยนี้ย่อมสมควรยิ่งนักในเวลาสมมติอวิปปวาสสีมาในอารามที่อยู่ระหว่างอารามที่มีเขตล้อมและไม่มีเขตล้อม หรือด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อน เพราะการเว้นทั้งสองอย่าง ย่อมได้ทั้งสองอย่างในที่ทั้งสองนั่นแล ในคัมภีร์คัณฐีกล่าวไว้ว่า ‘ก็ภิกษุทั้งหลายผู้ประพฤติอาจิณณกัป ย่อมสมมติอวิปปวาสสีมาในอารามที่อยู่ระหว่าง’ บางพวกกล่าวว่า ‘เพราะเสขิยวัตรที่เกี่ยวเนื่องด้วยภายในบ้าน ย่อมไม่มีในอารามที่อยู่ระหว่าง อารามที่อยู่ระหว่างจึงไม่ถึงซึ่งการนับว่าเป็นบ้าน เพราะฉะนั้น อวิปปวาสสีมาจึงสมมติขึ้นได้ในที่นั้นนั่นแล’ ภิกษุเหล่านั้นพึงคัดค้าน โดยแสดงความไม่มีแห่งกรรมวาจาอวิปปวาสที่สองเหล่านั้น เพราะอุปจารบ้านที่สองมีสภาวะที่นับว่าเป็นบ้าน ส่วนอัชฌาราม แม้เป็นบ้าน ก็พึงทราบว่าเป็นกัปปิยภูมิ เหมือนที่นอนของเดียรถีย์เป็นต้น

---

Āpattiyā paricchedaṃ, tathānāpattiyāpi ca;

Dassetuṃ gāmasambandha-sikkhāpadavibhāvane.

เพื่อแสดงการกำหนดอาบัติ และอนาบัติด้วย ในการอธิบายสิกขาบทที่เกี่ยวเนื่องด้วยบ้าน

---

Gāmagāmūpacārā dve, dassitā idha tādinā;

Sīmā sīmūpacārā tu, anekantāti nuddhaṭā.

บ้านและอุปจารบ้าน ๒ อย่าง พระผู้คงที่ (พระตถาคต) ทรงแสดงไว้ในที่นี้ ส่วนสีมาและอุปจารสีมา ไม่ได้ทรงยกขึ้นแสดง เพราะไม่แน่นอน

---

Upacārā ca dve honti, bāhirabbhantarabbasā;

Parikkhittāparikkhitta-bhedā ce caturo siyuṃ.

อุปจารมี ๒ อย่าง คือ โดยประเภทภายนอกและภายใน หากจำแนกโดยประเภทที่มีเขตล้อมและไม่มีเขตล้อม ก็พึงมี ๔ อย่าง

---

Ayañhi upacārasaddo vinayapiṭake ‘‘anujānāmi, bhikkhave, agilānenapi ārāme ārāmūpacāre chattaṃ dhāretu’’nti (cūḷava. 270) evamādīsu bāhire upacāre dissati. Bāhiro upacāro nāma parikkhepato, parikkhepārahaṭṭhānato vā eko leḍḍupāto. ‘‘Ajjhārāmo nāma parikkhittassa ārāmassa antoārāmo, aparikkhittassa upacāro. Ajjhāvasatho nāma parikkhittassa āvasathassa antoāvasatho, aparikkhittassa upacāro’’tiādīsu (pāci. 506) pana upacārasaddo abbhantare upacāre dissati. Abbhantaro upacāro ca nāma parikkhepo, parikkhepārahaṭṭhānañca hoti. Idha pana parikkhepo ‘‘ajjhārāmo, ajjhāvasatho’’ti vā na vuccati, anto eva ārāmo, āvasathoti vā. Tesu bāhirabbhantarabhedabhinnesu dvīsu upacāresu avippavāsasīmādhikāre ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti (mahāva. 144) ettha gāmūpacāro nāma abbhantarūpacāro adhippeto, na bāhiro. Bhikkhuniyā araññasaññitatāya tassa bāhirassa, tassā gāmantarāpattiyā ṭhānabhūtattā ca abbhantaraupacārassāti idamettha kāraṇadvayaṃ veditabbaṃ. Tattha idha adinnādānapārājikavibhaṅgeyeva paṭhamo gāmūpacāro dassito, so bāhiro, dutiyo abbhantaroti veditabbo. Paṭhamena ca aparikkhittassa gāmassa dutiyaleḍḍupātasaṅkhāto bāhiro upacāro, dutiyena ca parikkhittassa gāmassa parikkhepato bāhirasaṅkhāto abbhantaro upacāro lesena dassitoti veditabbo. Evaṃ cattāropi upacārā idha bhagavatā desanāvilāsappattena desanālīlāya dassitā hontīti ayaṃ nayo suṭṭhu lakkhetvā ācariyehi sammantayitvā yathānurūpaṃ tattha yojetabbo. Itarathā –

คำว่า 'อุปจาร' นี้ ปรากฏในความหมายว่าอุปจารภายนอก ในพระวินัยปิฎกเป็นต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุแม้ไม่เจ็บไข้ กั้นร่มในอาราม ในอุปจารอารามได้' (จุลวรรค 270) อุปจารภายนอก คือ ช่วงระยะก้อนดินตกครั้งหนึ่ง จากเขตล้อม หรือจากที่ที่ควรแก่การล้อม ส่วนในพระปาจิตตีย์ (506) เป็นต้นว่า 'อัชฌาราม คือ อารามภายในของอารามที่มีเขตล้อม คืออุปจารของอารามที่ไม่มีเขตล้อม อัชฌาวสถะ คือ อาวาสภายในของอาวาสที่มีเขตล้อม คืออุปจารของอาวาสที่ไม่มีเขตล้อม' ดังนี้ คำว่า 'อุปจาร' ปรากฏในความหมายว่าอุปจารภายใน และอุปจารภายในนั้น คือเขตล้อม และที่ที่ควรแก่การล้อม แต่ในที่นี้ เขตล้อมท่านไม่เรียกว่า 'อัชฌาราม อัชฌาวสถะ' หรือ 'อารามภายใน อาวาสภายใน' ในอุปจาร ๒ อย่างที่จำแนกโดยความต่างแห่งภายนอกและภายในเหล่านั้น ในอธิการว่าด้วยสีมาอวิปปวาสที่ว่า 'เว้นบ้านและอุปจารบ้าน' (มหาวรรค 144) นี้ อุปจารบ้านหมายถึงอุปจารภายใน ไม่ใช่อุปจารภายนอก พึงทราบเหตุ ๒ ประการในเรื่องนี้ คือ เพราะอุปจารภายนอกนั้น ภิกษุณีสำคัญว่าเป็นป่า และเพราะอุปจารภายในนั้น เป็นที่ตั้งแห่งอาบัติอันตรคามของภิกษุณีนั้น ในที่นั้น อุปจารบ้านที่หนึ่งแสดงไว้ในอทินนาทานปาราชิกวิภังค์นั่นเอง พึงทราบว่าอุปจารนั้นเป็นภายนอก อุปจารที่สองเป็นภายใน พึงทราบว่า อุปจารภายนอกที่นับว่าเป็นการขว้างก้อนดินตกครั้งที่สองของบ้านที่ไม่มีเขตล้อม ท่านแสดงไว้ด้วยอุปจารที่หนึ่ง และอุปจารภายในที่นับว่าภายนอกโดยเขตล้อมของบ้านที่มีเขตล้อม ท่านแสดงไว้ด้วยอุปจารที่สองโดยนัย อุปจารทั้ง ๔ อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงถึงความวิลาศแห่งการเทศนา ทรงแสดงไว้ด้วยลีลาแห่งการเทศนาในที่นี้ นัยนี้พึงกำหนดให้ดี ปรึกษาหารือกับอาจารย์แล้วพึงประกอบในที่นั้นตามสมควร มิฉะนั้นแล้ว –

---

Asambudhaṃ buddhamahānubhāvaṃ;

Dhammassa gambhīranayattatañca;

Yo vaṇṇaye naṃ vinayaṃ aviññū;

So duddaso sāsananāsahetu.

ผู้ใดไม่รู้แจ้งพระพุทธานุภาพอันยิ่งใหญ่ และความเป็นนัยอันลึกซึ้งแห่งพระธรรม เป็นผู้ไม่รู้ พรรณนาพระวินัยนั้น ผู้นั้นเป็นผู้ที่เห็นได้ยาก (และ) เป็นเหตุแห่งความพินาศของพระศาสนา

---

Pāḷiṃ tadatthañca asambudhañhi;

Nāseti yo aṭṭhakathānayañca;

Anicchayaṃ nicchayato parehi;

Gāmoti teyeva purakkhato so.

ผู้ใดไม่รู้แจ้งพระบาลีและอรรถแห่งพระบาลีนั้น ย่อมทำลายอรรถกถานัย ผู้อื่นย่อมยกย่องเขาผู้ไม่มีข้อวินิจฉัยว่าเป็นผู้มีข้อวินิจฉัย เขาผู้นั้นอันชาวบ้านเหล่านั้นนั่นแหละยกย่องแล้ว

---

Anukkameneva mahājanena;

Purakkhato paṇḍitamāni bhikkhu;

Apaṇḍitānaṃ vimatiṃ akatvā;

Ācariyalīlaṃ purato karoti.

ภิกษุผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต อันมหาชนยกย่องโดยลำดับ ไม่ทำความสงสัยของคนเขลาทั้งหลายให้หมดไป ย่อมแสดงลีลาของอาจารย์ในเบื้องหน้า

---

Tattha hi pāḷiyaṃ ‘‘gāmassa upacāro gāmūpacāro, gāmasaṅkhāto upacāro gāmūpacāro nāmā’’ti uddharitvā gāmassa upacāraṃ dassento ‘‘indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti (pārā. 92) vatvā puna gāmasaṅkhātaṃ upacāraṃ dassento ‘‘gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti vuttaṃ. Imamatthaṃ sandhāya vikāle gāmappavesanagāmantaraaappavāsasammutiādīsu parikkhepārahaṭṭhānameva gāmūpacāranti vuttanti likhitaṃ.

ในพระบาลีนั้น ได้ยกขึ้นแสดงว่า 'อุปจารของบ้าน ชื่อว่าอุปจารบ้าน อุปจารที่นับว่าเป็นบ้าน ชื่อว่าอุปจารบ้าน' เมื่อแสดงอุปจารของบ้าน ได้กล่าวว่า 'ช่วงระยะก้อนดินตกของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางผู้ยืนอยู่ที่เสาเขื่อน' (ปาราชิก 92) เมื่อจะแสดงอุปจารที่นับว่าเป็นบ้านอีก จึงกล่าวว่า 'ช่วงระยะก้อนดินตกของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางผู้ยืนอยู่ที่อุปจารเรือน' พึงทราบว่า ท่านเขียนไว้โดยหมายถึงเนื้อความนี้ว่า 'ในการเข้าบ้านในเวลาวิกาล การสมมติอวิปปวาสในระหว่างบ้านเป็นต้น ที่ควรแก่การล้อมนั่นแหละ ชื่อว่าอุปจารบ้าน'

---

Atthato ekanti ettha saṅkhāsaddaṃ saṅkhātasaddena samānayati. ‘‘Ādiyeyyā’’ti idaṃ pañcavīsatiyā avahārānaṃ sādhāraṇapadaṃ. Ṭhānācāvanavasena ca khīlādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena cāti attho. Ṭhānācāvane yathā sāmikassa dhuranikkhepādiṃ anoloketvāva āpatti, tathā ihāpīti gahetabbā.

ในที่นี้ คำว่า 'โดยอรรถเป็นอันเดียวกัน' ท่านนำคำว่า สังขา มาเทียบกับคำว่า สังขาตะ คำว่า 'พึงถือเอา' นี้ เป็นบททั่วไปแห่งอวหาร ๒๕ อย่าง มีอรรถว่า โดยการทำให้เคลื่อนจากที่ ด้วยการย้ายเสาเขื่อนเป็นต้น และโดยการถือเอาด้วยอำนาจแห่งเนื้อที่ดินเป็นต้น พึงทราบว่า ในการทำให้เคลื่อนจากที่ ย่อมเป็นอาบัติโดยไม่คำนึงถึงการวางธุระของเจ้าของเป็นต้น ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น

---

‘‘Asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ avaharissāmī’’ti sabbesaṃ ekāsayattā ‘‘ekenāpī’’ti vuttaṃ. Yadi āṇatti icchitabbā, saṃvidhāvahāro nāma eko avahāro parihāyitabbo.

คำว่า 'แม้คนเดียว' นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะทุกคนมีอัธยาศัย (เจตนา) เดียวกันว่า 'เราจักลักทรัพย์ชื่อโน้น' หากต้องการอาณัติ (การสั่ง) ก็พึงยกเว้นอวหารอย่างหนึ่ง คือ สัมวิธาวหาร

---

Okāsaparikappe ṭhānācāvanāya gahitampi okāsaparikappitattā rakkhati. Okāsātikkamova pamāṇaṃ pubbe asuddhacittena gahitattā. Idāni suddhacittena gahitepi hoti evāti vadanti, taṃ na sundaraṃ. Ettha pana vinicchayo samantapāsādikaṃ oloketvā gahetabbo.

ในการกำหนดโอกาส แม้ของที่ถือเอาด้วยการทำให้เคลื่อนจากที่ ก็ยังรักษา (ไม่เป็นอาบัติ) ไว้ได้ เพราะมีการกำหนดโอกาสไว้ การล่วงโอกาสนั่นแหละเป็นประมาณ เพราะถือเอาด้วยจิตที่ไม่บริสุทธิ์มาก่อน (บางพวก) กล่าวว่า 'แม้ในของที่ถือเอาด้วยจิตบริสุทธิ์ในบัดนี้ ก็เป็นอย่างนั้นเหมือนกัน' คำนั้นไม่ดี ส่วนการวินิจฉัยในเรื่องนี้ พึงถือเอาโดยพิจารณาดูในสมันตปาสาทิกา

---

Uddhāro natthīti ṭhānācāvanaṃ natthīti attho.

คำว่า 'ไม่มีการยกขึ้น' มีอรรถว่า 'ไม่มีการเคลื่อนจากที่'

---

Uddhatamatte avahāro sakalassa payogassa niṭṭhāpitattā, na atthasādhakavasena. Uddhāreyeva rakkhatīti ettha eva-saddena pātane na rakkhatīti atthe siddhepi atthasādhakavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘taṃ uddharitvā’’tiādi vuttaṃ.

อวหารย่อมมีเพียงสักว่ายกขึ้น เพราะความพยายามทั้งหมดสำเร็จลงแล้ว ไม่ใช่ด้วยอำนาจการทำประโยชน์ให้สำเร็จ ในคำว่า 'ย่อมรักษาไว้ได้ด้วยการยกขึ้นนั่นแหละ' แม้เมื่อความหมายว่า 'เมื่อทำให้ตก ย่อมรักษาไว้ไม่ได้' จะสำเร็จได้ด้วยศัพท์ว่า 'เอว' ก็ตาม แต่เพื่อจะแสดงเนื้อความโดยอำนาจการทำประโยชน์ให้สำเร็จ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ยกสิ่งนั้นขึ้นแล้ว'

---

‘‘Pathabyārājapadesarājādayo bahū, tesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ ‘rājāno’ti bahuvacanaṃ vutta’’nti likhitaṃ. Kiñcāpi bahuvacanaṃ kataṃ, idaṃ pana ekaṃ bimbisāramevāti daṭṭhabbaṃ. Rājānoti kiñci aniddisitvā sādhāraṇavasena kiñcāpi vuttaṃ, idaṃ pana bimbisāramevāti.

มีคำเขียนไว้ว่า 'พระราชาผู้ครองแผ่นดินและพระราชาผู้ครองประเทศเป็นต้นมีมาก เพื่อจะสงเคราะห์พระราชาเหล่านั้น จึงกล่าวพหูพจน์ว่า พระราชาทั้งหลาย' แม้จะใช้เป็นพหูพจน์ แต่พึงทราบว่า หมายถึงพระเจ้าพิมพิสารเพียงพระองค์เดียวเท่านั้น แม้จะกล่าวไว้โดยทั่วไปโดยมิได้ระบุเจาะจงว่า 'พระราชาทั้งหลาย' แต่ก็หมายถึงพระเจ้าพิมพิสารนั่นเอง

---

Pubbappayogeti ettha gamanakāle maggasodhanādhikaraṇe apācittiyakhette dukkaṭaṃ, latācchedanādīsu pācittiyameva. Gantvā pana kumbhimatthake jātalatādicchedane sahapayogattā dukkaṭaṃ. ‘‘Ekabhaṇḍe evaṃ bhāriyamidaṃ, ‘tvampi ekapassaṃ gaṇha, ahampi ekapassaṃ gaṇhāmī’ti saṃvidahitvā ubhayesaṃ payogena ṭhānācāvane kate kāyavācācittehi samuṭṭhāti. Aññathā sāhatthikaṃ vā āṇattikassa aṅgaṃ na hoti, āṇattikaṃ vā sāhatthikassāti vuttalakkhaṇena virujjhatī’’ti vinayagaṇṭhipade likhitaṃ. Pi-saddo panettha tattheva likhito.

ในคำว่า ‘ในการประกอบก่อน’ นี้ ในเรื่องการทำทางให้สะอาดในเวลาเดินทาง ในเขตอาบัติปาจิตตีย์ ย่อมเป็นทุกกฏ ในการตัดเถาวัลย์เป็นต้น ย่อมเป็นปาจิตตีย์นั่นเอง แต่เมื่อไปถึงแล้ว การตัดเถาวัลย์เป็นต้นที่เกิดอยู่บนปากหม้อ ย่อมเป็นทุกกฏ เพราะเป็นการประกอบร่วมกัน ในคัมภีร์วินัยคันถีปทกล่าวไว้ว่า ‘ในของสิ่งเดียวกันนี้เป็นของหนักอย่างนี้ เมื่อสมคบกันว่า ‘ท่านจงถือข้างหนึ่ง เราจักถือข้างหนึ่ง’ แล้วทำการเคลื่อนจากที่ด้วยการประกอบของทั้งสอง ย่อมเกิดขึ้นด้วยกาย วาจา ใจ มิฉะนั้นแล้ว ย่อมขัดแย้งกับลักษณะที่กล่าวไว้ว่า การกระทำด้วยตนเองย่อมไม่เป็นองค์ของอาณัติ หรืออาณัติย่อมไม่เป็นองค์ของการกระทำด้วยตนเอง’ ส่วนคำว่า ‘ปิ’ ก็เขียนไว้ในที่นั้นนั่นเอง

---

Kāyavācāsamuṭṭhānaṃ, yassā āpattiyā siyā;

Tatra vācaṅgaṃ cittaṃva, kammaṃ nassā vidhīyati.

อาบัติใดพึงมี มีกายและวาจาเป็นสมุฏฐาน ในอาบัตินั้น องค์แห่งวาจาเป็นเช่นเดียวกับจิต กรรมย่อมไม่ถูกบัญญัติแก่อาบัตินั้น

---

Kiriyākiriyādikaṃ yañce, yampi kammattayaṃ bhave;

Na yuttaṃ taṃ viruddhattā, kammamekaṃva yujjatīti. (vajira. ṭī. pārājika 131 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā);

อนึ่ง กรรม ๓ อย่างใดพึงมี มีกิริยาและอกิริยาเป็นต้น กรรมนั้นไม่ควร เพราะขัดแย้งกัน กรรมอย่างเดียวเท่านั้นที่ควร. (วัชิรพุทธฎีกา ปาราชิก 131 ปกีรณกถาวัณณนา)

---

Dutiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ ๒ จบแล้ว

---

3. Tatiyapārājikavaṇṇanā

3. คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ ๓

---

Yathā ñātapariññā dhammānaṃ sabhāvajānanameva ‘‘idaṃ rūpaṃ, ayaṃ vedanā’’ti, tīraṇapariññā pana dhammasabhāvena saddhiṃ aniccādivasena pavattamānaṃ ‘‘rūpaṃ aniccanti vā’’tiādi, evamidha saddhiṃ cetetvā ekattenāpi pāṇātipātābhāvā ‘‘jīvitā voropeyyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Manussaviggaha’’nti vuttattā gabbhaseyyakānaṃ vasena sabbasukhumaattabhāvato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘kalalato paṭṭhāyā’’ti āha. Ettha jīvitā voropento paccuppannato viyojeti. Tattha khaṇapaccuppannaṃ na sakkā voropetuṃ, santatipaccuppannaṃ vā addhāpaccuppannaṃ vā sakkā. Kathaṃ? Tasmiñhi upakkame kate laddhūpakkamaṃ jīvitadasakaṃ nirujjhamānaṃ dubbalassa parihīnavegassa paccayo hoti. Santatipaccuppannaṃ yathā dve tayo javanavāre javitvā nirujjhati, addhāpaccuppannañca tadanurūpaṃ katvā nirujjhati, tathā paccayo hoti. Tato santatipaccuppannaṃ vā addhāpaccuppannaṃ vā yathāparicchinnakālaṃ apatvā antarāva nirujjhati. Evaṃ tadubhayampi voropetuṃ sakkā. Tasmā paccuppannaṃ viyojeti.

เหมือนอย่างที่ญาตปริญญาเป็นการรู้สภาพของธรรมทั้งหลายว่า “นี้รูป, นี้เวทนา” ส่วนตีรณปริญญาเป็นการรู้สภาพของธรรมที่ดำเนินไปโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น พร้อมกับสภาพของธรรมนั้นว่า “รูปไม่เที่ยง” เป็นต้น ในปาราชิกสิกขาบทนี้ก็เหมือนกัน แม้เมื่อเจตนาพร้อมกันเป็นอันเดียวกัน ก็ไม่มีการฆ่าสัตว์ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า “พึงปลงจากชีวิต” เพราะตรัสคำว่า “มนุสสวิคคหะ” (อัตภาพแห่งมนุษย์) จึงตรัสคำว่า “ตั้งแต่กลละเป็นต้นไป” เพื่อแสดงอัตภาพที่ละเอียดที่สุดทั้งหมด โดยนัยแห่งสัตว์ที่อยู่ในครรภ์ ในที่นี้ ผู้ปลงจากชีวิต ย่อมพรากจากชีวิตที่เป็นปัจจุบัน ในชีวิตนั้น ชีวิตที่เป็นขณะปัจจุบันไม่สามารถปลงได้ แต่ชีวิตที่เป็นสันตติปัจจุบัน หรือชีวิตที่เป็นอัทธาปัจจุบัน สามารถปลงได้ อย่างไร? เมื่อมีการกระทำซึ่งอุปกกรมนั้น ชีวิตทสกะที่ได้รับอุปกกรม ย่อมดับไป เป็นปัจจัยแก่ชีวิตที่อ่อนกำลังและมีกำลังเสื่อมถอย ชีวิตที่เป็นสันตติปัจจุบัน ย่อมดับไปหลังจากแล่นไป ๒-๓ ชวนะวาระฉันใด ชีวิตที่เป็นอัทธาปัจจุบันก็ย่อมดับไปโดยทำตามนั้นฉันนั้น ย่อมเป็นปัจจัยฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ชีวิตที่เป็นสันตติปัจจุบัน หรือชีวิตที่เป็นอัทธาปัจจุบัน ย่อมดับไปในระหว่าง โดยไม่ถึงกาลที่กำหนดไว้ อย่างนี้ ชีวิตทั้งสองอย่างนั้นก็สามารถปลงได้ เพราะฉะนั้น จึงพรากจากชีวิตที่เป็นปัจจุบัน

---

‘‘Imassa panatthassā’’ti vohāravasena vuttamatthaṃ paramatthavasena āvibhāvatthaṃ ‘‘pāṇo veditabbo’’tiādi vuttaṃ. Kāyaviññattisahitāya cetanāya payujjatīti payogo, ko so? Sarīre satthādīnaṃ gamanaṃ paharaṇanti kāyavacīviññattisahitāya cetanāya parasarīre satthapātanaṃ. Dūre ṭhitanti dūre vā tiṭṭhatu, samīpe vā. Hatthato muttena pahāro nissaggiyo. Tatthāti nissaggiyappayoge. Yo koci maratūti ettha mahājanasamūhe na sakkā. Yassūpari saro patati, tasseva jīvitamaraṇaṃ kātuṃ, na yassa kassaci jīvitamaraṇaṃ. Āṇāpananti vacīviññattisahitāya cetanāya adhippetatthasādhanaṃ. Teneva ‘‘sāvetukāmo na sāvetī’’ti (pārā. 54) vuttaṃ. Āṇattiniyāmakāti āṇattikappayogasādhikā. Etesu hi avirajjhitesu eva āṇattipayogo hoti, na aññathā.

คำว่า “ปาโณ เวทิตัพโพ” (พึงรู้ซึ่งสัตว์มีชีวิต) เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวโดยโวหารว่า “อิมัสสะ ปะนัตถัสสะ” (ก็เพื่ออรรถนี้) ให้ปรากฏโดยปรมัตถ์ คำว่า “ประโยค” หมายถึงการประกอบด้วยเจตนาที่พร้อมด้วยกายวิญญัติ, ประโยคอะไร? การไปของศัสตราเป็นต้นในร่างกาย การประหาร หมายถึงการตกไปแห่งศัสตราในร่างกายของผู้อื่นด้วยเจตนาที่พร้อมด้วยกายวิญญัติและวจีวิญญัติ คำว่า “ตั้งอยู่ไกล” หมายถึงจะตั้งอยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม การประหารด้วยของที่หลุดจากมือ เป็นนิสสัคคิยะ ในที่นั้น หมายถึงในนิสสัคคิยประโยค ในคำว่า “ใครก็ตามพึงตาย” นี้ ในหมู่ชนจำนวนมากไม่สามารถทำได้ พึงทำชีวิตและความตายของบุคคลที่ลูกศรตกกระทบเท่านั้น ไม่ใช่ชีวิตและความตายของใครก็ได้ คำว่า “อาณาปนะ” หมายถึงการทำให้สำเร็จซึ่งอรรถที่มุ่งหมายด้วยเจตนาที่พร้อมด้วยวจีวิญญัติ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ผู้ประสงค์จะให้รู้ แต่ไม่ให้รู้” (ปารา. 54) คำว่า “อาณัตตินิยามิกา” หมายถึงการทำให้สำเร็จซึ่งอาณัตติกประโยค เพราะว่าอาณัตติประโยคย่อมมีได้เมื่อสิ่งเหล่านี้ไม่ผิดพลาดเท่านั้น ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น

---

Rūpūpahāroti ettha –

ในคำว่า “รูปูปหาระ” นี้ –

---

‘‘Mamālābhena esitthī, maratū’’ti samīpago;

Duṭṭhacitto sace yāti, hoti so itthimārako.

บุรุษผู้เข้าไปใกล้ด้วยคิดว่า “ขอหญิงนี้จงตายด้วยลาภของเรา” ถ้าไปโดยมีจิตคิดประทุษร้าย เขาย่อมเป็นผู้ฆ่าหญิงนั้น

---

Bhikkhatthāya sace yāti, jānantopi na mārako;

Anatthiko hi so tassā, maraṇena upekkhako.

ถ้าไปเพื่อขอทาน แม้รู้ก็ไม่เป็นผู้ฆ่า เพราะเขาไม่ประสงค์ความตายของนาง เป็นผู้วางเฉย

---

Viyogena ca me jāyā, jananī ca na jīvati;

Iti jānaṃ viyuñjanto, tadatthiko hoti mārako.

“ภรรยาของเราและมารดาของเราย่อมไม่เป็นอยู่ด้วยการพลัดพราก” ผู้รู้ดังนี้แล้วยังพรากไป ย่อมเป็นผู้ฆ่าเพราะประสงค์ความตายนั้น

---

Pabbajjādinimittañce, yāti jānaṃ na mārako;

Anatthiko hi so tassā, maraṇena upekkhako.

ถ้าไปเพื่อเหตุแห่งการบวชเป็นต้น แม้รู้ก็ไม่เป็นผู้ฆ่า เพราะเขาไม่ประสงค์ความตายของนาง เป็นผู้วางเฉย

---

Hārakasaddassa bhedato atthaṃ vitthāretvā ubhayampi ekamevāti dassetuṃ ‘‘satthañca taṃ hārakañcā’’tiādi vuttaṃ. Etena thāvarappayogaṃ dasseti sāhatthikādīsu payogesu. ‘‘Iti cittamano’’ti uddharitvāpi itisaddassa attho na tāva vutto. Kiñcāpi na vutto, adhikāravasena pana āgataṃ itisaddaṃ yojetvā iti cittasaṅkappoti ettha ‘‘maraṇasaññī maraṇacetano maraṇādhippāyo’’ti vuttattā maraṇaṃyeva vakkhatīti veditabbo. Vuttanayenāti chappayogavasena. Sāhatthikanissaggiyappayogesu sanniṭṭhāpakacetanāya sattamāya saha uppannakāyaviññattiyā sāhatthikatā veditabbā. Āṇattike pana sattahipi cetanāhi saha vacīviññattisambhavato satta satta saddā ekato hutvā ekekakkharabhāvaṃ gantvā yattakehi akkharehi attano adhippāyaṃ viññāpenti, tadavasānakkharasamuṭṭhāpikāya sattamacetanāya sahajātavacīviññattiyā āṇattikatā veditabbā.

เพื่อแสดงว่าทั้งสองอย่างเป็นอันเดียวกัน โดยขยายความของคำว่า “หารกะ” จึงตรัสคำว่า “สัตถัญจะ ตัง หารกัญจา” (ทั้งศัสตราและสิ่งนำไป) เป็นต้น ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงถึงถาวรประโยคในประโยคมีสาหัตถิกะเป็นต้น แม้จะยกคำว่า “อิติ จิตตะมะโน” (ด้วยจิตและใจดังนี้) ขึ้นมา ก็ยังไม่ได้กล่าวอรรถของคำว่า “อิติ” ถึงแม้จะไม่ได้กล่าวไว้ แต่เมื่อนำคำว่า “อิติ” ที่มาโดยอำนาจแห่งอธิการมาประกอบเข้ากับคำว่า “อิติ จิตตสังกับโป” (ด้วยความดำริแห่งจิตดังนี้) ก็พึงทราบว่าหมายถึงความตายเท่านั้น เพราะตรัสคำว่า “มารณสัญญี มารณเจตโน มารณาธิปปาโย” (มีสัญญาในความตาย มีเจตนาในความตาย มีความประสงค์ใน ความตาย) คำว่า “โดยนัยที่กล่าวแล้ว” หมายถึงโดยนัยแห่งประโยค ๖ ในสาหัตถิกประโยคและนิสสัคคิยประโยค พึงทราบความเป็นสาหัตถิกะด้วยกายวิญญัติที่เกิดขึ้นพร้อมกับเจตนาที่ ๗ ซึ่งเป็นเจตนาที่ทำให้สำเร็จ ส่วนในอาณัตติกประโยค เพราะวจีวิญญัติเกิดขึ้นพร้อมกับเจตนาทั้ง ๗ เจตนา ๗ เจตนาจึงรวมกันเป็นอันเดียว กลายเป็นอักษรแต่ละตัว และเมื่อแสดงความประสงค์ของตนด้วยอักษรจำนวนเท่าใด พึงทราบความเป็นอาณัตติกะด้วยวจีวิญญัติที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่ ๗ ซึ่งเป็นเจตนาที่ทำให้อักษรสุดท้ายเกิดขึ้น

---

Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ จบแล้ว

---

4. Catutthapārājikavaṇṇanā

4. คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ ๔

---

Idheva saṅgahanti ‘‘iti jānāmi, iti passāmī’’ti pade kathanti ce, ‘‘iti jānāmī’’tiādimāha. Kevalaṃ ‘‘pāpicchatāyā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. catutthapārājikavaṇṇanā) vacanato mandattā momūhattā samudācarantassa anāpattīti dīpitaṃ. ‘‘Atītakāle sotāpannomhī’’ti vadanto pariyāyena vadati, ‘‘yo te vihāre vasati, so bhikkhu arahā’’tiādīsu (pari. 165) viya sikkhāpadepi ‘‘iti jānāmī’’ti (pārā. 195, 197) paccuppannameva vuttaṃ.

ในที่นี้แหละสงเคราะห์เข้าไว้ ถ้าถามว่า “ในบทว่า ‘อิติ ชานามิ, อิติ ปัสสามิ’ (เรารู้อย่างนี้, เราเห็นอย่างนี้) กล่าวอย่างไร?” ก็ตรัสคำว่า “อิติ ชานามิ” เป็นต้น เพียงแต่แสดงว่า ผู้ประพฤติด้วยความอ่อนแอ ด้วยความหลงงมงาย เพราะคำว่า “ปาปิจฉตายา” (ด้วยความปรารถนาลามก) (กังขา. อรรถ. จตุตถปาราชิกวัณณนา) ย่อมไม่มีอาบัติ ผู้กล่าวว่า “เราเป็นพระโสดาบันในอดีตกาล” ย่อมกล่าวโดยปริยาย เหมือนในคำว่า “ภิกษุใดอยู่ในวิหารของท่าน ภิกษุนั้นเป็นพระอรหันต์” เป็นต้น (ปริ. 165) แม้ในสิกขาบทนี้ก็ตรัสคำว่า “อิติ ชานามิ” (ปารา. 195, 197) ซึ่งเป็นปัจจุบันกาลเท่านั้น

---

Catutthapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ จบแล้ว

---

Mātughātakapitughātakaarahantaghātakā tatiyapārājikaṃ āpannā, bhikkhunidūsako, lambīādayo ca cattāro paṭhamapārājikaṃ āpannā evāti katvā kuto catuvīsatīti ce? Na, adhippāyājānanato. Mātughātakādayo hi cattāro idhānupasampannā eva adhippetā, lambīādayo cattāro kiñcāpi paṭhamapārājikena saṅgahitā, yasmā pana ekena pariyāyena methunadhammaṃ paṭisevino honti, tasmā visuṃ vuttā. Na labhati bhikkhūhīti ettha ‘‘uposathādibhedaṃ saṃvāsa’’nti ettakaṃ vuttaṃ. Vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘uposathappavāraṇāpātimokkhuddesasaṅghakammappabheda’’nti vuttaṃ. Pāḷiyaṃ ‘‘saṃvāso nāma ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatā’’ti (pārā. 55, 92, 172, 198) vuttaṃ. Tividhenāpi saṅghakammaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti paṭikkhittaṃ. ‘‘Na, bhikkhave, gahaṭṭhena nisinnaparisāya pātimokkhaṃ uddisitabba’’ntiādi (mahāva. 154) pātimokkhappavāraṇāsu eva āgataṃ, aññesu ca evarūpesu ṭhānesu sesaṃ kammaṃ kātuṃ natthi paṭikkhepo. Ācariyāpi ‘‘sesaṃ kammaṃ kātuṃ vaṭṭati, natthi āpattī’’ti vadanti. ‘‘Antimavatthu ajjhāpannaṃ amūlakena pārājikena codentassa saṅghādiseso, saṅghādisesena codentassa pācittiyanti bhikkhuno viya vuttaṃ, na anupasampannassa viya dukkaṭaṃ. Tasmā tena sahaseyyā, tassa paṭiggahaṇañca bhikkhussa vaṭṭatīti ācariyā vadantī’’ti likhitaṃ. ‘‘Yathā pure tathā pacchāti ‘ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatā’ti evaṃ vuttasaṃvāsassa abhabbatāmattaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ.

ถ้าถามว่า “ผู้ฆ่ามารดา ผู้ฆ่าบิดา ผู้ฆ่าพระอรหันต์ ต้องปาราชิกสิกขาบทที่ ๓, ผู้ประทุษร้ายภิกษุณี และลัมพีเป็นต้น ๔ คน ต้องปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ แล้ว เหตุไฉนจึงเป็น ๒๔?” ไม่ใช่ เพราะไม่รู้ความหมาย อันที่จริง ผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น ๔ คน ในที่นี้หมายถึงอนุปสัมบันเท่านั้น ส่วนลัมพีเป็นต้น ๔ คน แม้จะสงเคราะห์เข้าในปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ แต่เพราะเป็นผู้เสพเมถุนธรรมโดยปริยายอย่างหนึ่ง จึงกล่าวแยกไว้ต่างหาก ในคำว่า “ไม่พึงได้ (สังวาส) ร่วมกับภิกษุทั้งหลาย” นี้ กล่าวไว้เพียงว่า “สังวาสมีอุโบสถเป็นต้น” ในวินัยอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “สังฆกรรมมีอุโบสถ ปวารณา การสวดปาติโมกข์ เป็นต้น” ในพระบาลี ตรัสว่า “สังวาส ชื่อว่า การทำกรรมเดียวกัน การมีอุเทศเดียวกัน การมีสิกขาเสมอกัน” (ปารา. 55, 92, 172, 198) ห้ามไว้ว่า ไม่ควรทำสังฆกรรมทั้ง ๓ อย่าง คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงแสดงปาติโมกข์ในบริษัทที่คฤหัสถ์นั่งอยู่” เป็นต้น (มหาวรรค 154) มาในปาติโมกข์และปวารณาเท่านั้น ส่วนในที่อื่น ๆ ที่เป็นเช่นนี้ ไม่มีข้อห้ามในการทำกรรมที่เหลือ แม้อาจารย์ทั้งหลายก็กล่าวว่า “ควรทำกรรมที่เหลือ ไม่มีอาบัติ” มีเขียนไว้ว่า “ผู้กล่าวหาภิกษุผู้ต้องอันติมวัตถุด้วยปาราชิกที่ไม่มีมูล ย่อมต้องสังฆาทิเสส, ผู้กล่าวหาด้วยสังฆาทิเสส ย่อมต้องปาจิตตีย์” ดังนี้ กล่าวไว้เหมือนภิกษุ ไม่เหมือนอนุปสัมบันที่ต้องทุกกฏ เพราะฉะนั้น อาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า “การนอนร่วมกับเขา และการรับของจากเขา ย่อมควรแก่ภิกษุ” อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า “คำว่า ‘เหมือนก่อน เหมือนหลัง’ หมายถึงกล่าวโดยหมายถึงเพียงความไม่ควรแห่งสังวาสที่กล่าวไว้ว่า ‘การทำกรรมเดียวกัน การมีอุเทศเดียวกัน การมีสิกขาเสมอกัน’ ดังนี้” พึงพิจารณาดู

---

Idāni catunnampi sādhāraṇaṃ pakiṇṇakaṃ – methunadhammaṃ paṭisevanto atthi koci pārājiko hoti asaṃvāso, atthi koci na pārājiko hoti asaṃvāso, atthi koci na pārājiko saṃvāso dukkaṭavatthusmiṃ vā thullaccayavatthusmiṃ vā paṭisevanto, atthi koci na pārājiko pakkhapaṇḍako apaṇḍakapakkhe upasampanno paṇḍakapakkhe methunadhammaṃ paṭisevanto. So āpattiṃ nāpajjatīti na pārājiko nāma. Na hi abhikkhussa āpatti nāma atthi. So anāpattikattā apaṇḍakapakkhe āgato kiṃ asaṃvāso hoti, na hotīti? Hoti. ‘‘Abhabbo tena sarīrabandhanenā’’ti (mahāva. 129) hi vuttaṃ. ‘‘Yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno…pe… asaṃvāso’’ti (pārā. 44) vuttattā yo bhikkhubhāvena methunaṃ dhammaṃ paṭisevati, so eva abhabbo. Nāyaṃ apārājikattāti ce? Na, ‘‘byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo’’ti (mahāva. 126) vuttaṭṭhāne yathā abhikkhunā kammavācāya sāvitāyapi kammaṃ ruhati kammavipattiyā asambhavato, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Tatrāyaṃ viseso – upasampannapubbo evaṃ ce kammavācaṃ sāveti, saṅgho ca tasmiṃ upasampannasaññī eva ce, kammaṃ ruhati, nāññathāti no khantīti ācariyo.

ตอนนี้เป็นเรื่องเบ็ดเตล็ดทั่วไปสำหรับทั้ง ๔ ประเภท คือ ผู้เสพเมถุนธรรม บางคนเป็นปาราชิก เป็นอสังวาส, บางคนไม่เป็นปาราชิก เป็นอสังวาส, บางคนไม่เป็นปาราชิก เป็นสังวาส เสพในวัตถุที่เป็นทุกกฏหรือวัตถุที่เป็นถุลลัจจัย, บางคนไม่เป็นปาราชิก คือปักขปัณฑกที่อุปสมบทในฝ่ายที่มิใช่บัณเฑาะก์ แต่เสพเมถุนธรรมในฝ่ายบัณเฑาะก์ ผู้นั้นไม่เป็นอาบัติ จึงไม่ชื่อว่าเป็นปาราชิก เพราะอาบัติชื่อว่าไม่มีแก่ผู้ไม่ใช่ภิกษุ ผู้นั้นเพราะไม่เป็นอาบัติ มาในฝ่ายที่มิใช่บัณเฑาะก์ จะเป็นอสังวาสหรือไม่? เป็น เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “เป็นผู้ไม่ควรด้วยการผูกพันทางกายนั้น” (มหาวัคค์ ๑๒๙) เพราะตรัสไว้ว่า “อนึ่ง ภิกษุใดถึงพร้อมด้วยสิกขาและอาชีวะของภิกษุทั้งหลาย...เป็นอสังวาส” (ปาราชิก ๔๔) ภิกษุใดเสพเมถุนธรรมด้วยความเป็นภิกษุ ผู้นั้นเท่านั้นเป็นผู้ไม่ควร หากถามว่า ผู้นี้ไม่เป็นปาราชิกหรือ? ไม่ใช่ พึงเห็นข้อนี้เปรียบเหมือนในที่ที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศแก่สงฆ์” (มหาวัคค์ ๑๒๖) กรรมย่อมสำเร็จได้แม้ผู้ไม่ใช่ภิกษุกล่าวกรรมวาจา เพราะกรรมวิบัติไม่มี ในข้อนั้นมีข้อแตกต่างกันคือ ถ้าผู้ที่เคยอุปสมบทมาก่อนกล่าวกรรมวาจาอย่างนี้ และสงฆ์มีความสำคัญว่าเป็นอุปสัมบัน กรรมย่อมสำเร็จ ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น ดังนี้ อาจารย์ไม่เห็นด้วย

---

Gahaṭṭho vā titthiyo vā paṇḍako vā kammavācaṃ sāveti, saṅghena kammavācā na vuttā hoti. ‘‘Saṅgho upasampādeyya saṅgho upasampādeti, upasampanno saṅghenā’’ti (mahāva. 127) hi vacanato saṅghena kammavācāya vattabbatāya saṅghapariyāpannena, saṅghapariyāpannasaññitena vā ekena vuttāya saṅghena vuttā hotīti veditabbo, na gahaṭṭhatitthiyapaṇḍakādīsu aññatarena. Ayameva sabbakammesu yutti daṭṭhabbā.

คฤหัสถ์หรือเดียรถีย์หรือบัณเฑาะก์กล่าวกรรมวาจา กรรมวาจาชื่อว่าอันสงฆ์ไม่ได้กล่าว เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “สงฆ์พึงให้อุปสมบท สงฆ์ให้อุปสมบทแล้ว ผู้อุปสมบทแล้วด้วยสงฆ์” (มหาวัคค์ ๑๒๗) พึงทราบว่า กรรมวาจาอันสงฆ์พึงกล่าว อันผู้ที่นับเนื่องในสงฆ์ หรือผู้ที่มีความสำคัญว่านับเนื่องในสงฆ์กล่าวแล้วคนหนึ่ง ชื่อว่าอันสงฆ์กล่าวแล้ว ไม่ใช่กล่าวโดยคนใดคนหนึ่งในบรรดาคฤหัสถ์ เดียรถีย์ บัณเฑาะก์เป็นต้น พึงเห็นความสมควรนี้ในกรรมทั้งปวง

---

Tathā atthi methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto koci nāsetabbo, ‘‘yo bhikkhunidūsako, ayaṃ nāsetabbo’’ti (mahāva. 114-115 atthato samānaṃ) vuttattā tena eva so anupasampannova sahaseyyāpattiṃ vā aññaṃ vā tādisaṃ janeti, tassa omasane ca dukkaṭaṃ hoti. Abhikkhuniyā methunadhammaṃ paṭisevanto na nāsetabbo, ‘‘antimavatthuṃ ajjhāpanno, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo’’ti pāḷiyā abhāvato, teneva so upasampannasaṅkhaṃ gacchati, sahaseyyāpattiādiṃ na janeti, kevalaṃ asaṃvāsoti katvā gaṇapūrako na hoti. Ekakammaekuddeso hi saṃvāsoti vutto, samasikkhatāpi saṃvāsoti katvā so tena saddhiṃ natthīti. Padasodhammāpattiṃ pana janetīti kāraṇacchāyā dissatīti. Yathā bhikkhuniyā saddhiṃ bhikkhusaṅghassa ekakammādino saṃvāsassa abhāvā bhikkhunī asaṃvāsā bhikkhussa, tathā bhikkhu ca bhikkhuniyā, padasodhammāpattiṃ pana na janeti. Tathā antimavatthuṃ ajjhāpannopi ekecco ‘‘yo nāsetabboti vutto’’ti iminā nidassanena sakāraṇacchāyā ajjhupekkhitā hotīti na gahaṇaṃ gacchati. Apica ‘‘ubho nāsetabbā, dūsako nāsetabbo’’ti (pārā. 66) vacanato, ‘‘mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’ti (pārā. 384) vacanato ca yo saṅghamajjhaṃ pavisitvā anuvijjakena anuvijjiyamāno parājito, sopi anupasampannova, na omasavādapācittiyaṃ janetīti veditabbo.

อนึ่ง ผู้เสพเมถุนธรรมบางคนพึงให้ฉิบหาย, เพราะตรัสไว้ว่า “ภิกษุใดประทุษร้ายภิกษุณี ภิกษุนี้พึงให้ฉิบหาย” (มหาวัคค์ ๑๑๔-๑๑๕ มีเนื้อความเหมือนกัน) เพราะความที่ท่านกล่าวไว้อย่างนั้น ผู้นั้นนั่นแหละเป็นผู้ไม่อุปสมบท ย่อมก่ออาบัติสหเสยยาหรืออาบัติอื่นเช่นนั้น, และในการด่าว่าผู้นั้น ย่อมเป็นทุกกฏ. ผู้เสพเมถุนธรรมกับผู้ไม่เป็นภิกษุณี ไม่พึงให้ฉิบหาย, เพราะไม่มีในพระบาลีว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ต้องอันติมวัตถุ เป็นผู้ไม่อุปสมบท ไม่พึงให้อุปสมบท” ด้วยเหตุนั้น ผู้นั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นอุปสัมบัน, ไม่ก่ออาบัติมีสหเสยยาเป็นต้น, เป็นเพียงอสังวาส จึงไม่เป็นผู้ทำคณะให้บริบูรณ์. เพราะสังวาสตรัสไว้ว่า “มีกรรมอันเดียวกัน มีอุเทศอันเดียวกัน”, และเพราะความเป็นผู้มีสิกขาเสมอกันก็เป็นสังวาส, ผู้นั้นจึงไม่มีสังวาสกับภิกษุณีนั้น. แต่เค้าแห่งเหตุย่อมปรากฏว่า ย่อมก่ออาบัติปทโสธรรม. เหมือนอย่างที่ภิกษุณีไม่มีสังวาสมีกรรมอันเดียวกันเป็นต้นกับภิกษุสงฆ์ ภิกษุณีจึงเป็นอสังวาสของภิกษุ, ฉันใด ภิกษุและภิกษุณีก็ฉันนั้น, แต่ไม่ก่ออาบัติปทโสธรรม. อนึ่ง บางคนผู้ต้องอันติมวัตถุ แม้ด้วยการอ้างอิงว่า “ผู้ใดตรัสว่าพึงให้ฉิบหาย” ด้วยเค้าแห่งเหตุนี้ ย่อมถูกเพิกเฉย จึงไม่ถูกนับเข้า. อีกอย่างหนึ่ง เพราะตรัสไว้ว่า “พึงให้ฉิบหายทั้งสอง, ผู้ประทุษร้ายพึงให้ฉิบหาย” (ปาราชิก ๖๖), และเพราะตรัสไว้ว่า “พึงให้ภิกษุณีชื่อเมตติยาฉิบหาย” (ปาราชิก ๓๘๔) ผู้ใดเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์ ถูกผู้สอบสวนสอบสวนแล้วแพ้, ผู้นั้นก็เป็นผู้ไม่อุปสมบทนั่นเอง, พึงทราบว่าไม่ก่ออาบัติปาจิตตีย์เพราะการด่าว่า.

---

Apicettha sikkhāpaccakkhātakacatukkaṃ veditabbaṃ. Atthi hi puggalo sikkhāpaccakkhātako na sikkhāsājīvasamāpanno, atthi puggalo na sikkhāpaccakkhātako sikkhāsājīvasamāpanno, atthi puggalo sikkhāpaccakkhātako ceva sikkhāsājīvasamāpanno ca, atthi puggalo neva sikkhāpaccakkhātako na sikkhāsājīvasamāpanno. Tattha tatiyo bhikkhunī sikkhāpaccakkhātakā veditabbā. Sā hi yāva na liṅgaṃ pariccajati, kāsāvesu saussāhāva samānā sāmaññā cavitukāmā sikkhaṃ paccakkhantīpi bhikkhunī eva sikkhāsājīvasamāpannāva. Vuttañhi bhagavatā ‘‘natthi, bhikkhave, bhikkhuniyā sikkhāpaccakkhāna’’nti. Kadā pana sā abhikkhunī hotīti? Yadā sā vibbhantāti saṅkhaṃ gacchati. Vuttañhi bhagavatā ‘‘yadeva sā vibbhantā, tadeva sā abhikkhunī’’ti (cūḷava. 434). Kittāvatā pana vibbhantā hotīti? Sāmaññā cavitukāmā kāsāvesu anālayā kāsāvaṃ vā apaneti, naggā vā gacchati, tiṇapaṇṇādinā vā paṭicchādetvā gacchati, kāsāvaṃyeva vā gihinivāsanākārena nivāseti, odātaṃ vā vatthaṃ nivāseti, liṅgeneva vā saddhiṃ titthiyesu pavisitvā kesaluñcanādivataṃ samādiyati, titthiyaliṅgaṃ vā samādiyati, tadā vibbhantā nāma hoti. Tattha yā saliṅge ṭhitāva titthiyavataṃ samādiyati, sā titthiyapakkantabhikkhu viya pacchā pabbajjampi na labhati. Sesā pabbajjameva labhati, na upasampadaṃ. Pāḷiyaṃ kiñcāpi ‘‘yā, bhikkhave, bhikkhunī sakāvāsā titthāyatanaṃ saṅkantā, sā āgatā na upasampādetabbā’’ti (cūḷava. 434) vacanato yā paṭhamaṃ vibbhamitvā pacchā titthāyatanaṃ saṅkantā, sā āgatā upasampādetabbāti anuññātaṃ viya dissati. Saṅgītiācariyehi pana ‘‘catuvīsati pārājikānī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.233) vuttattā na puna sā upasampādetabbā. Tasmā eva sikkhāpaccakkhānaṃ nānuññātaṃ bhagavatā. Antimavatthuṃ ajjhāpannā pana bhikkhunī eva. Pakkhapaṇḍakīpi bhikkhunī eva. Imaṃ nayaṃ catūsupi yojetvā yathārahaṃ kathetabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง ในข้อนี้พึงทราบจตุกกะของผู้บอกคืนสิกขา. คือ บุคคลบางคนเป็นผู้บอกคืนสิกขา แต่ไม่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ, บุคคลบางคนไม่เป็นผู้บอกคืนสิกขา แต่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ, บุคคลบางคนเป็นทั้งผู้บอกคืนสิกขาและเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ, บุคคลบางคนไม่เป็นทั้งผู้บอกคืนสิกขาและไม่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น พึงทราบว่าภิกษุณีผู้บอกคืนสิกขาเป็นประเภทที่สาม. เพราะนางนั้นตราบใดที่ยังไม่สละเพศ, แม้มีความอุตสาหะในผ้ากาสาวะ เป็นผู้ประสงค์จะเคลื่อนจากความเป็นสมณะ แม้บอกคืนสิกขาอยู่ ก็ยังเป็นภิกษุณีผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพนั่นเอง. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย การบอกคืนสิกขาของภิกษุณีไม่มี”. ก็เมื่อไรนางจึงเป็นผู้ไม่ใช่ภิกษุณี? เมื่อนางถึงการนับว่า “สึก”. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “เมื่อใดนางสึก เมื่อนั้นนางเป็นผู้ไม่ใช่ภิกษุณี” (จุลลวัคค์ ๔๓๔). ก็ด้วยเหตุเพียงเท่าไรนางจึงชื่อว่าสึก? คือ ผู้ประสงค์จะเคลื่อนจากความเป็นสมณะ ไม่มีความอาลัยในผ้ากาสาวะ เปลื้องผ้ากาสาวะออก, หรือไปเปลือยกาย, หรือปกปิดด้วยหญ้าหรือใบไม้เป็นต้นแล้วไป, หรือนุ่งผ้ากาสาวะนั่นแหละอย่างคฤหัสถ์, หรือนุ่งผ้าขาว, หรือเข้าไปสู่สำนักเดียรถีย์พร้อมด้วยเพศของตนนั่นแหละแล้วสมาทานวัตรมีการถอนผมเป็นต้น, หรือสมาทานเพศเดียรถีย์, เมื่อนั้นชื่อว่าสึก. ในบรรดาภิกษุณีเหล่านั้น ภิกษุณีใดดำรงอยู่ในเพศของตนแล้วสมาทานวัตรของเดียรถีย์, ภิกษุณีนั้นย่อมไม่ได้แม้บรรพชาในภายหลัง เหมือนภิกษุผู้ไปสู่ฝักฝ่ายเดียรถีย์. ที่เหลือย่อมได้บรรพชาเท่านั้น ไม่ได้อุปสมบท. แม้ในพระบาลีจะตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีใดจากที่อยู่ของตนไปสู่สำนักเดียรถีย์, ภิกษุณีนั้นกลับมาแล้วไม่พึงให้อุปสมบท” (จุลลวัคค์ ๔๓๔) ด้วยคำนั้น ย่อมปรากฏเหมือนทรงอนุญาตว่า ภิกษุณีใดสึกก่อนแล้วภายหลังจึงไปสู่สำนักเดียรถีย์ ภิกษุณีนั้นกลับมาแล้วพึงให้อุปสมบท. แต่อาจารย์ผู้ทำสังคายนาทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “ปาราชิก ๒๔” (อรรถกถาปาราชิก ๒.๒๓๓) เพราะฉะนั้น นางจึงไม่พึงให้อุปสมบทอีก. ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง การบอกคืนสิกขาพระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงอนุญาต. ส่วนภิกษุณีผู้ต้องอันติมวัตถุ ก็ยังเป็นภิกษุณีอยู่นั่นเอง. แม้ภิกษุณีปักขปัณฑกก็ยังเป็นภิกษุณีอยู่นั่นเอง. พึงนำนัยนี้ไปประกอบในบุคคลทั้ง ๔ ประเภทแล้วกล่าวตามสมควร.

---

Pārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำพรรณนาปาราชิกจบแล้ว.

---

Saṅghādisesakaṇḍaṃ

สังฆาทิเสสกัณฑ์

---

1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā

1. คำพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อน

---

Aññatra supinantāti svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamatthā, supine upaṭṭhitaṃ nimittañhi dubbalaṃ. Pavatte pana aññehi kusalākusalehi upatthambhitā vipākaṃ deti. Kiñcāpi vipākaṃ deti, atha kho avisaye uppannattā abbohārikāva supinantacetanāti likhitaṃ. Yaṃ panettha ‘‘supine upaṭṭhitaṃ nimittañhi dubbala’’nti vuttaṃ, taṃ anekantaṃ, na ca ārammaṇadubbalatāya cittappavatti dubbalā atītānāgatārammaṇāya, paññattārammaṇāya vā adubbalattā. Tasmā dubbalavatthukattāti dubbalahadayavatthukattāti no takkoti (vajira. ṭī. pārājika 236-237) ācariyo. Avatthukatāya dubbalabhāvo yujjatīti ce? Na, avatthukāya bhāvanāpabhavāya atirekabalavasambhavato. Bhāvanābalasamappitañhi cittaṃ arūpampi samānaṃ atibhārampi karajakāyaṃ gahetvā ekacittakkhaṇeneva brahmalokampi pāpetvā ṭhapeti, tappaṭibhāgaṃ anappitampi kāmāvacaracittaṃ karajakāyaṃ ākāse laṅghanasamatthaṃ karoti. Kiṃ panettha taṃ anumānakaraṇaṃ? Yena cittasseva ānubhāvoti paññāyeyya cittānubhāvena ṭhapanalaṅghanādikiriyāvisesanibbattidassanato. Pakaticittasamuṭṭhānarūpaṃ viya asaṃsaṭṭhattā, nikkhamanattā ca vatthisīsaṃ, kaṭi, kāyoti tidhā sukkassa ṭhānaṃ pakappenti ācariyā. Sappavisaṃ viya taṃ daṭṭhabbaṃ, na ca vise ṭhānaniyamo, kodhavasena passantassa hoti. Evamassa na ṭhānaniyamo, rāgavasena upakkamantassa hotīti no takkoti ācariyo.

เจตนาในความฝันนั้น (คำว่า อญฺญตฺร สุปินนฺตา) เพราะมีวัตถุอ่อนแอ จึงไม่สามารถดึงปฏิสนธิมาได้ เพราะนิมิตที่ปรากฏในฝันนั้นอ่อนแอ. แต่ในปวัตติกาล เจตนานั้นเมื่อได้รับการอุปถัมภ์จากกุศลและอกุศลอื่น ก็ให้วิบาก. ถึงแม้จะให้วิบาก แต่เพราะเกิดขึ้นในอวิสัย เจตนาในความฝันจึงเป็นเพียงอัพโวหาริกะ (ไม่จัดว่าเป็นกรรม) ดังที่เขียนไว้. ส่วนที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า 'เพราะนิมิตที่ปรากฏในฝันนั้นอ่อนแอ' นั้นไม่แน่นอน และความเป็นไปของจิตก็ไม่อ่อนแอเพราะความอ่อนแอของอารมณ์ เพราะในอารมณ์ที่เป็นอดีต อนาคต หรือบัญญัติ จิตก็ไม่อ่อนแอ. เพราะฉะนั้น อาจารย์จึงไม่เห็นด้วยกับตรรกะที่ว่า 'เพราะมีวัตถุอ่อนแอ' หมายถึง 'เพราะมีหทัยวัตถุอ่อนแอ' (วัชชีร. ฎี. ปาราชิก 236-237). หากแย้งว่า 'ความอ่อนแอสมควรแก่ภาวะที่ไม่มีวัตถุ' (อรูปจิต) มิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะจิตที่ไม่มีวัตถุซึ่งเกิดจากกำลังภาวนานั้น มีกำลังแรงกล้ายิ่งนัก. ด้วยว่าจิตที่ประกอบด้วยกำลังแห่งภาวนานั้น แม้จะเป็นอรูปจิต ก็สามารถพากายที่เกิดจากกรรม (กรชกาย) อันหนักยิ่ง ไปประดิษฐานไว้ในพรหมโลกได้เพียงชั่วขณะจิตเดียว และกามาวจรจิตที่ยังไม่ถึงขั้นอัปปนาแต่มีส่วนคล้ายกันนั้น ก็สามารถทำให้กรชกายกระโดดขึ้นไปในอากาศได้. อะไรเป็นเครื่องอนุมานในเรื่องนี้? พึงทราบว่าเป็นอานุภาพของจิตนั่นเอง เพราะเห็นการบังเกิดขึ้นของกิริยาพิเศษมีการประดิษฐานไว้และการกระโดดเป็นต้น ด้วยอานุภาพของจิต. อาจารย์ทั้งหลายกำหนดที่ตั้งของอสุจิไว้ 3 แห่ง คือ หัวเหน่า (วัตถิสีสะ), เอว และกาย เพราะความที่อสุจิไม่ปะปนกันและเพราะความที่เคลื่อนออกมาได้ เหมือนรูปที่ตั้งขึ้นจากจิตตามปกติ. พึงเห็นอสุจินั้นเหมือนน้ำพิษ (ของงู) และในน้ำพิษนั้นไม่มีการกำหนดที่ตั้งแน่นอน ย่อมมีแก่ (งู) ที่มองดูด้วยอำนาจความโกรธ. อาจารย์จึงไม่เห็นด้วยกับตรรกะที่ว่า 'อสุจินั้นไม่มีการกำหนดที่ตั้งแน่นอน ย่อมมีแก่ภิกษุผู้พยายามด้วยอำนาจราคะ' ฉันนั้น.

---

‘‘Dakasotaṃ anotiṇṇepī’’ti idaṃ ‘‘otiṇṇamatte’’ti iminā virujjhatīti ce, taṃ dassetuṃ ‘‘ṭhānato pana cuta’’ntiādimāha. Tassattho – nimitte upakkamaṃ katvā sukkaṃ ṭhānā cāvetvā puna vippaṭisāravasena dakasotorohaṇaṃ nivāretuṃ na sakkā, tathāpi adhivāsādhippāyena adhivāsetvā antarā dakasotato uddhaṃ nivāretuṃ asakkuṇeyyatāya ‘‘bahi nikkhante vā’’ti vuttaṃ, tasmā ṭhānā cutañhi avassaṃ dakasotaṃ otaratīti aṭṭhakathāya adhippāyo. Tasmā ubhayaṃ sametīti gahetabbo.

หากแย้งว่า คำว่า 'แม้ยังไม่ลงสู่ทางน้ำ' นี้ ขัดแย้งกับคำว่า 'เพียงแค่ลงสู่แล้ว' เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แต่เมื่อเคลื่อนจากที่' เป็นต้น. ความหมายของคำนั้นคือ เมื่อพยายามในนิมิตแล้ว ทำให้อสุจิเคลื่อนจากที่แล้ว จะห้ามการลงสู่ทางน้ำด้วยความวิปปฏิสารในภายหลังย่อมไม่ได้ ถึงกระนั้น เพราะไม่สามารถจะห้ามไว้ในระหว่างเหนือทางน้ำด้วยการอดกลั้นตามความประสงค์จะอดกลั้นได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือเมื่อออกมาภายนอกแล้ว' เพราะฉะนั้น อรรถกถาจึงมีอธิบายว่า อสุจิที่เคลื่อนจากที่แล้ว ย่อมลงสู่ทางน้ำอย่างแน่นอน. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าทั้งสองคำนั้นสอดคล้องกัน.

---

Etthāha – kasmā imasmiṃ sikkhāpade ‘‘yo pana bhikkhū’’tiādinā kārako na niddiṭṭhoti? Vuccate – adhippāyāpekkhāya bhāvato kārako na niddiṭṭho tassa sāpekkhabhāvadassanatthaṃ. Kathaṃ? Kaṇḍuvanādiadhippāyacetanāvasena cetentassa kaṇḍuvanādiupakkamena upakkamantassa methunarāgavasena ūruādīsu dukkaṭavatthūsu, vaṇādīsu thullaccayavatthūsu ca upakkamantassa sukkavisaṭṭhiyā satipi na saṅghādiseso ‘‘anāpatti bhikkhu na mocanādhippāyassā’’ti (pārā. 263) vacanato. Tasmā tadatthadassanatthaṃ idha kārako na niddiṭṭho. Aññathā ‘‘yo pana bhikkhu sañcetanikaṃ sukkavisaṭṭhiṃ āpajjeyya, saṅghādiseso’’ti niddiṭṭhe kārake ‘‘ceteti na upakkamati muccati, anāpattī’’ti (pārā. 262) vuttavacanavirodho. Tathā ‘‘sañcetanikāya sukkavisaṭṭhiyā aññatra supinantā saṅghādiseso’’ti bhumme niddiṭṭhepi so eva virodho hetvatthaniyamasiddhito. Tasmā tadubhayampi vacanakkamaṃ avatvā ‘‘sañcetanikā sukkavisaṭṭhi aññatra supinantā saṅghādiseso’’ti vuttaṃ. Tattha nimittatthe bhummavacanābhāvato hetvatthaniyamo na kato hoti. Tasmiṃ akate sañcetanikā sukkavisaṭṭhi aññatra supinantā saṅghādisesoti, upakkame asati anāpattīti ayamattho dīpito hotīti veditabbaṃ.

ในเรื่องนี้มีคำถามว่า เพราะเหตุไรในสิกขาบทนี้จึงไม่ระบุผู้กระทำด้วยคำว่า 'ภิกษุใด' เป็นต้น? ตอบว่า ที่ไม่ระบุผู้กระทำ ก็เพื่อแสดงสภาวะที่ต้องอาศัยความประสงค์ (เจตนา) ของผู้กระทำนั้น. อย่างไร? คือ เมื่อภิกษุมีเจตนาด้วยอำนาจเจตนาเพื่อจะเกาเป็นต้น และพยายามด้วยความพยายามเพื่อจะเกาเป็นต้น หรือพยายามด้วยอำนาจเมถุนราคะในวัตถุที่เป็นทุกกฏ เช่น ต้นขาเป็นต้น และในวัตถุที่เป็นถุลลัจจัย เช่น แผลเป็นต้น แม้อสุจิจะเคลื่อน ก็ไม่เป็นสังฆาทิเสส เพราะมีพระดำรัสว่า 'ภิกษุผู้ไม่มีเจตนาจะให้เคลื่อน ไม่เป็นอาบัติ' (ปาราชิก 263). เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงไม่ระบุผู้กระทำในสิกขาบทนี้. มิฉะนั้น หากระบุผู้กระทำว่า 'ภิกษุใดจงใจทำให้อสุจิเคลื่อน เป็นสังฆาทิเสส' ก็จะขัดกับคำที่กล่าวไว้ว่า 'จงใจ แต่ไม่พยายาม อสุจิเคลื่อน ไม่เป็นอาบัติ' (ปาราชิก 262). เช่นเดียวกัน แม้จะระบุด้วยสัตตมีวิภัตติว่า 'เป็นสังฆาทิเสสในการเคลื่อนอสุจิที่จงใจ เว้นแต่ในความฝัน' ก็จะเกิดความขัดแย้งอย่างเดียวกันนั้นเอง เพราะเป็นการกำหนดความหมายในเชิงเหตุ. เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวตามลำดับคำทั้งสองนั้น แต่กล่าวว่า 'การเคลื่อนอสุจิที่จงใจ เว้นแต่ในความฝัน เป็นสังฆาทิเสส'. ในคำนั้น เพราะไม่มีสัตตมีวิภัตติในความหมายของนิมิต จึงไม่มีการกำหนดความหมายในเชิงเหตุ. เมื่อไม่มีการกำหนดเช่นนั้น พึงทราบว่าเนื้อความนี้ย่อมถูกแสดงไว้ว่า 'การเคลื่อนอสุจิที่จงใจ เว้นแต่ในความฝัน เป็นสังฆาทิเสส และเมื่อไม่มีความพยายาม ย่อมไม่เป็นอาบัติ'.

---

Imasmiṃ sikkhāpade dve āpattisahassāni honti. Kathaṃ? Attano hatthādibhede ajjhattarūpe rāgūpatthambhanavasena aṅgajāte kammaniyappatte ārogyatthāya nīlaṃ mocentassa ekā āpatti, ajjhattarūpe eva rāgūpatthambhe pītakādīnaṃ mocanavasena navāti dasa. Evaṃ ‘‘sukhatthāyā’’tiādīnaṃ navannaṃ vasenāti rāgūpatthambhe ajjhattarūpavasena sataṃ. Evamevaṃ vaccappassāvavātauccāliṅgapāṇakadaṭṭhūpatthambhesu ca sataṃ sataṃ katvā sabbaṃ pañcasataṃ. Yathā ajjhattarūpe pañcasataṃ, evaṃ bahiddhārūpe vā ajjhattabahiddhārūpe vā ākāse vā kaṭiṃ kampentoti dve sahassāni āpattiyo hontīti.

ในสิกขาบทนี้มีอาบัติ 2,000 อย่าง. อย่างไร? คือ เมื่อภิกษุมีราคะเป็นเครื่องอุปถัมภ์ในอวัยวะเพศที่ควรแก่การงานในรูปภายใน มีมือเป็นต้น เพื่อให้หายโรค แล้วทำให้อสุจิสีเขียวเคลื่อน เป็นอาบัติ 1 อย่าง. ในรูปภายในนั้นเอง เมื่อมีราคะเป็นเครื่องอุปถัมภ์ การทำให้อสุจิสีเหลืองเป็นต้นเคลื่อน มี 9 อย่าง รวมเป็น 10 อย่าง. โดยทำนองนี้ ด้วยอำนาจแห่งวัตถุ 9 อย่าง มี 'เพื่อความสุข' เป็นต้น ในกรณีที่มีราคะเป็นเครื่องอุปถัมภ์ในรูปภายใน จึงเป็น 100 อย่าง. ในทำนองเดียวกันนี้ ในกรณีที่มีการอุปถัมภ์ด้วยอุจจาระ ปัสสาวะ ลม การยกองคชาตขึ้น และสัตว์กัดต่อย ก็เป็นอย่างละ 100 รวมทั้งหมดเป็น 500 อย่าง. ในรูปภายในมี 500 อย่าง ฉันใด ในรูปภายนอกก็ดี ในรูปทั้งภายในและภายนอกก็ดี ในอากาศ (เช่น) เมื่อส่ายเอวก็ดี ก็มีอย่างละ 500 รวมเป็นอาบัติ 2,000 อย่าง ฉันนั้น.

---

Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการทำให้อสุจิเคลื่อน จบแล้ว.

---

2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā

2. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการถูกต้องกาย

---

‘‘Otiṇṇo’’ti imināssa sevanādhippāyatā dassitā. Teneva ‘‘kāyasaṃsaggarāgasamaṅgissetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. ‘‘Vipariṇatena…pe… saddhi’’nti imināssa vāyāmo dassito. ‘‘Saddhi’’nti hi padaṃ saṃyogaṃ dīpeti, so ca saṃyogo samāgamo. Kena cittena? Vipariṇatena cittena, na pattappaṭiggahaṇādhippāyādināti adhippāyo. ‘‘Kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’’ti imināssa vāyamato phassappaṭivijānanā dassitā hoti. Vāyamitvā phassaṃ paṭivijānanto hi samāpajjati nāma. Evamassa tivaṅgasampatti dassitā hoti. Atha vā otiṇṇo vipariṇatena cittena yakkhādinā satto viya. Upayogatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, otiṇṇo vipariṇataṃ cittaṃ kūpādiṃ viya satto. Atha vā ‘‘rāgato uttiṇṇo bhavissāmī’’ti bhikkhubhāvaṃ upagatopi yo pana bhikkhu tato uttiṇṇādhippāyato vipariṇatena cittena hetubhūtena tameva rāgaṃ otiṇṇo. Mātugāmena attano samīpaṃ vā āgatena, attanā upagatena vā. Etena mātugāmassa sārattatā vā hotu, virattatā vā, sā idha appamāṇaṃ.

ด้วยคำว่า 'หยั่งลงแล้ว' นี้ แสดงถึงความประสงค์จะเสพของภิกษุนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'คำนี้เป็นชื่อของภิกษุผู้ประกอบด้วยราคะในการถูกต้องกาย'. ด้วยคำว่า 'ด้วยจิตที่แปรปรวน...เป็นต้น...พร้อมด้วย' นี้ แสดงถึงความพยายามของภิกษุนั้น. เพราะคำว่า 'พร้อมด้วย' ย่อมแสดงถึงการประจวบกัน และการประจวบกันนั้นคือการมาพบกัน. ด้วยจิตเช่นไร? ด้วยจิตที่แปรปรวน ไม่ใช่ด้วยเจตนาจะรับบาตรเป็นต้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ด้วยคำว่า 'พึงเข้าถึงการถูกต้องกาย' นี้ แสดงถึงการรู้แจ้งผัสสะของภิกษุผู้พยายาม. เพราะผู้ที่พยายามแล้วรู้แจ้งผัสสะ ย่อมชื่อว่าเข้าถึง. ด้วยประการฉะนี้ ความพร้อมด้วยองค์ ๓ ของภิกษุนั้นจึงถูกแสดงไว้. อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'หยั่งลงแล้ว' ด้วยจิตที่แปรปรวน เหมือนสัตว์ที่ถูกยักษ์เป็นต้นเข้าสิง. หรือคำที่เป็นกรณวิภัตตินี้ ใช้ในความหมายของทุติยาวิภัตติ คือ สัตว์ตกไปสู่จิตที่แปรปรวน เหมือนสัตว์ตกบ่อเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ภิกษุใดแม้เข้าถึงความเป็นภิกษุด้วยคิดว่า 'เราจักพ้นจากราคะ' แต่เพราะความตั้งใจที่จะพ้นจากราคะนั้น จิตที่แปรปรวนซึ่งเป็นเหตุ ย่อมหยั่งลงสู่ราคะนั้นเอง. ด้วยมาตุคามที่มาใกล้ตน หรือตนเข้าไปหา. ด้วยเหตุนี้ ความที่มาตุคามจะกำหนัดหรือความที่ไม่กำหนัดก็ตาม ความกำหนัดหรือไม่กำหนัดนั้นไม่เป็นประมาณในที่นี้.

---

Hatthaggāhaṃ vāti ettha hatthena sabbopi upādinnako kāyo saṅgahito, na bhinnasantāno tappaṭibaddho vatthālaṅkārādi. Veṇiggahaṇena anupādinnako abhinnasantāno kesalomanakhaggadantaggādiko kammapaccayautusamuṭṭhāno gahitoti veditabbaṃ. Tenevāha ‘‘antamaso lomena lomaṃ phusantassāpī’’ti. Tena aññatarassa vā…pe… parāmasananti ettha anupādinnakānampi sesalomādīnaṃ aṅgabhāvo veditabbo. Evaṃ sante ‘‘phassaṃ paṭijānantassa saṅghādiseso’’ti iminā virujjhatīti ce? Na, tadatthajānanato. Phuṭṭhabhāvaṃ paṭivijānantopi phassaṃ paṭijānāti nāma, na kāyaviññāṇuppattiyā eva. Anekantikañhettha kāyaviññāṇaṃ. Tasmā eva idha phassappaṭivijānanaṃ aṅgantveva na vuttaṃ. Tasmiñhi vutte ṭhānametaṃ vijjati ‘‘na ca me lomaghaṭṭanena kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ, tasmiṃ ‘na phassaṃ paṭijānāmī’ti anāpannasaññī siyā’’ti. ‘‘Veṇī nāma kahāpaṇamālādisampayuttaṃ, tattha ‘veṇiṃ gaṇhissāmī’ti kahāpaṇamālādiṃ eva gaṇhāti, na lomaṃ, natthi saṅghādiseso’’ti vadanti. Vīmaṃsitabbaṃ.

ในคำว่า 'หัตถัคคาหัง' (การจับมือ) นี้ ด้วยมือ ย่อมสงเคราะห์กายทั้งหมดที่กรรมยึดครอง ไม่ใช่เครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับเป็นต้นที่เนื่องด้วยกายนั้น ซึ่งมีสันตนะต่างกัน. ด้วยการจับช้องผม พึงทราบว่า สิ่งที่กรรมปัจจัยและอุตุเป็นสมุฏฐาน มีปลายผม ขน เล็บ ฟัน เป็นต้น ที่กรรมไม่ยึดครอง มีสันตนะไม่ต่างกัน ย่อมถูกจับแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'แม้เมื่อขนกระทบขน'. ในคำว่า 'การลูบคลำของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง' เป็นต้นนั้น พึงทราบว่า แม้ขนเป็นต้นที่เหลือที่กรรมไม่ยึดครอง ก็เป็นส่วนหนึ่ง. เมื่อเป็นเช่นนี้ ถ้ากล่าวว่า 'ย่อมขัดแย้งกับคำว่า ภิกษุผู้รับรู้ผัสสะ ย่อมต้องอาบัติสังฆาทิเสส' ไม่ขัดแย้ง เพราะรู้ความหมายของคำนั้น. แม้ผู้รู้แจ้งภาวะที่ถูกถูกต้องแล้ว ชื่อว่าย่อมรับรู้ผัสสะ ไม่ใช่ด้วยการเกิดขึ้นแห่งกายวิญญาณเท่านั้น. เพราะกายวิญญาณในที่นี้ไม่แน่นอน เพราะเหตุนั้น การรู้แจ้งผัสสะในที่นี้จึงไม่ได้กล่าวว่าเป็นองค์ประกอบ. เมื่อกล่าวเช่นนั้น ย่อมมีโอกาสที่ 'กายวิญญาณของเราไม่ได้เกิดขึ้นด้วยการกระทบขน ในกรณีนั้น เราจะไม่ต้องอาบัติด้วยการคิดว่า เราไม่รับรู้ผัสสะ'. 'คำว่า เวณี (ช้องผม) หมายถึงสิ่งที่ประดับด้วยพวงกหาปณะเป็นต้น ในกรณีนั้น เมื่อคิดว่า เราจะจับช้องผม ย่อมจับพวงกหาปณะเป็นต้น ไม่ใช่ขน จึงไม่มีอาบัติสังฆาทิเสส' ดังนี้ พึงพิจารณา.

---

Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทกายสังสัคคะ จบแล้ว

---

3. Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทวาจาหยาบคาย

---

‘‘Kadā te mātā pasīdissatī’’ti āyācanaṃ duṭṭhullavācāya sikhāpattalakkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ, na methunupasaṃhiteyeva duṭṭhullavācāti dassanatthaṃ. ‘‘Ubhatobyañjanakāsī’’ti vacanaṃ pana purisanimittena asaṅghādisesavatthunā missavacanaṃ, purisaubhatobyañjanakassa ca itthinimittaṃ paṭicchannaṃ, itaraṃ pākaṭaṃ. Yadi tampi janeti, kathaṃ ‘animittāsī’tiādīni padāni na saṅghādisesaṃ janentī’’ti eke, taṃ na yuttaṃ purisassāpi nimittādhivacanattā. ‘‘Methunupasaṃhitāhi saṅghādiseso’’ti (pārā. 248) mātikāyaṃ lakkhaṇassa vuttattā ca methunupasaṃhitāhi obhāsane paṭivijānantiyā saṅghādiseso, appaṭivijānantiyā thullaccayaṃ, itarehi obhāsane paṭivijānantiyā thullaccayaṃ, appaṭivijānantiyā dukkaṭanti eke, vicāretvā gahetabbaṃ. Etthāha – ‘‘sikharaṇī’’tiādīhi akkosantassa paṭighacittaṃ uppajjati, kasmā ‘‘tivedana’’nti avatvā ‘‘dvivedana’’nti vuttanti? Rāgavasena ayaṃ āpatti, na paṭighavasena. Tasmā rāgavaseneva pavatto akkoso idha adhippeto. Tasmā ‘‘dvivedana’’nti vacanaṃ suvuttameva.

คำขอร้องว่า 'เมื่อไรมารดาของท่านจะพึงยินดี' ตรัสไว้เพื่อแสดงลักษณะแห่งการถึงอาบัติด้วยวาจาหยาบคาย ไม่ใช่เพื่อแสดงว่า วาจาหยาบคายมีแต่ที่เกี่ยวเนื่องด้วยเมถุนธรรมเท่านั้น. ส่วนคำว่า 'เป็นอุภโตพยัญชนก' เป็นคำที่ปะปนกับเรื่องที่ไม่มีอาบัติสังฆาทิเสสด้วยนิมิตของบุรุษ และนิมิตหญิงของบุรุษอุภโตพยัญชนกนั้นถูกปกปิดไว้ นิมิตนอกนั้นปรากฏ. บางพวกกล่าวว่า 'ถ้าแม้สิ่งนั้นยังให้เกิด (อาบัติ) ได้ ไฉนบทว่า เป็นผู้ไม่มีนิมิต เป็นต้น จึงไม่ยังให้เกิดอาบัติสังฆาทิเสสเล่า' คำนั้นไม่สมควร เพราะคำว่า นิมิต เป็นชื่อเรียกของบุรุษด้วย. และเพราะลักษณะถูกกล่าวไว้ในมาติกาว่า 'ด้วยวาจาที่เกี่ยวเนื่องด้วยเมถุนธรรม ย่อมเป็นสังฆาทิเสส' (ปา. 248) ในการพูดจาเล้าโลมด้วยวาจาที่เกี่ยวเนื่องด้วยเมถุนธรรม ถ้าฝ่ายหญิงรู้แจ้ง ย่อมเป็นสังฆาทิเสส ถ้าไม่รู้แจ้ง ย่อมเป็นถุลลัจจัย. บางพวกกล่าวว่า ในการพูดจาเล้าโลมด้วยวาจาอื่น ถ้าฝ่ายหญิงรู้แจ้ง ย่อมเป็นถุลลัจจัย ถ้าไม่รู้แจ้ง ย่อมเป็นทุกกฏ, พึงพิจารณาแล้วถือเอา. ในที่นี้มีคำถามว่า 'เมื่อด่าด้วยคำว่า สิขรณี เป็นต้น จิตปฏิฆะย่อมเกิดขึ้น ไฉนจึงไม่กล่าวว่า มีเวทนา ๓ แต่กล่าวว่า มีเวทนา ๒ เล่า' อาบัตินี้เกิดด้วยอำนาจราคะ ไม่ใช่ด้วยอำนาจปฏิฆะ เพราะเหตุนั้น การด่าที่เกิดด้วยอำนาจราคะเท่านั้น จึงเป็นที่ประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุนั้น คำว่า 'มีเวทนา ๒' จึงกล่าวไว้ดีแล้ว.

---

Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทวาจาหยาบคาย จบแล้ว

---

4. Attakāmasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทอัตตกามะ

---

Duṭṭhullobhāsane vuttappakārāyāti duṭṭhullāduṭṭhullajānanasamatthāya. Parassa bhikkhuno attakāmapāricariyāya vaṇṇabhaṇane dukkaṭaṃ, ‘‘yo te vihāre vasati, tassa aggadānaṃ methunaṃ dhammaṃ dehī’’ti pariyāyavacanepi dukkaṭaṃ, ‘‘attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāseyya, yā mādisaṃ sīlavanta’’nti ca vuttattāti eke. Pañcasu aṅgesu sabbhāvā saṅghādisesovāti eke, vicāretvā gahetabbaṃ. ‘‘Imasmiṃ sikkhāpadadvaye kāyasaṃsagge viya yakkhipetīsupi duṭṭhullattakaāmavacane thullaccayanti vadanti. Aṭṭhakathāsu pana nāgata’’nti (vajira. ṭī. pārājika 295) likhitaṃ. Ubhatobyañjanako pana paṇḍakagatikova.

ในคำว่า 'ด้วยอาการที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยวาจาหยาบคาย' นั้น หมายถึงผู้สามารถรู้แจ้งวาจาหยาบคายและไม่หยาบคาย. เมื่อกล่าวพรรณนาเพื่อการบำเรอความใคร่ของตนแก่ภิกษุอื่น ย่อมเป็นทุกกฏ, แม้เมื่อกล่าวโดยอ้อมว่า 'ผู้ใดอยู่ในวิหารของท่าน จงให้เมถุนธรรมอันเป็นทานอันเลิศแก่ผู้นั้น' ก็เป็นทุกกฏ, บางพวกกล่าวว่า เพราะมีการกล่าวไว้ว่า 'พึงกล่าวพรรณนาเพื่อการบำเรอความใคร่ของตน แก่ผู้มีศีลเช่นเรา'. บางพวกกล่าวว่า เพราะมีองค์ ๕ ครบถ้วน จึงเป็นสังฆาทิเสส, พึงพิจารณาแล้วถือเอา. 'ในสิกขาบท ๒ บทนี้ (คือวาจาหยาบคายและอัตตกามะ) เมื่อกล่าววาจาหยาบคายและอัตตกามะแก่พวกนางยักษ์และนางเปรต ก็เป็นถุลลัจจัย เหมือนในสิกขาบทกายสังสัคคะ' ดังนี้ แต่ในอรรถกถาไม่ได้กล่าวไว้ (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 295). ส่วนอุภโตพยัญชนกนั้น มีคติเหมือนบัณเฑาะก์นั่นเอง.

---

Attakāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทอัตตกามะ จบแล้ว

---

5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสัญจริต

---

Alaṃvacanīyāti na vacanīyā, nivāraṇe alaṃ-saddo, na alaṃvacanīyā nālaṃvacanīyā. ‘‘Paṭiggaṇhāti vīmaṃsati paccāharati, āpatti saṅghādisesassā’’ti (pārā. 305) vuttattā yassa ekantena saṅghādiseso hoti, tassa paṭiggaṇhanavīmaṃsanapayogā ete dukkaṭathullaccayā natthīti vadantīti likhitaṃ. Kiñcāpi ettha ‘‘itthī nāma manussitthī, na yakkhī na petī na tiracchānagatā. Puriso nāma manussapuriso, na yakkho na peto na tiracchānagato’’ti pāḷi natthi, tathāpi kāyasaṃsaggādīsu ‘‘mātugāmo nāma manussitthī’’ti (pārā. 285) itthivavatthānassa katattā idhāpi manussitthī evāti paññāyati. Methunapubbabhāgasāmaññato itthivavatthānena purisavavatthānaṃ katameva hoti. Tenevāha ‘‘yesu sañcarittaṃ samāpajjati, tesaṃ manussajātikatā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā). Kāyasaṃsaggādīsu ca paṇḍakayakkhipetiyo thullaccayavatthukāva vuttā, tathā idhāpi, paṇḍakasabhāvattā manussaubhatobyañjanako ca thullaccayavatthukova hoti. Sesā manussapurisaamanussapaṇḍakaubhatobyañjanakatiracchānagatapurisādayo dukkaṭavatthukāva micchācāradassanasabhāvatoti veditabbaṃ.

ในคำว่า "อลํวจนียา" (ไม่ควรกล่าว) หมายถึง ไม่ควรกล่าว คำว่า "อลํ" (พอแล้ว) ในที่นี้เป็นคำห้าม ไม่ใช่ "อลํวจนียา" (คำที่ไม่ควรกล่าว) แต่เป็น "นาลํวจนียา" (ไม่ใช่คำที่ไม่ควรกล่าว) เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "รับไว้ พิจารณา นำกลับมา ย่อมเป็นอาบัติสังฆาทิเสส" (ปา. 305) จึงมีผู้เขียนไว้ว่า "สำหรับผู้ที่ต้องอาบัติสังฆาทิเสสโดยส่วนเดียว การรับไว้ การพิจารณา และการนำกลับมาเหล่านี้ ย่อมไม่มีอาบัติทุกกฏและถุลลัจจัย" ดังนี้ ถึงแม้ในที่นี้จะไม่มีบาลีว่า "คำว่า 'หญิง' หมายถึงหญิงมนุษย์ ไม่ใช่ยักษิณี ไม่ใช่เปรตินี ไม่ใช่สัตว์เดรัจฉาน คำว่า 'ชาย' หมายถึงชายมนุษย์ ไม่ใช่ยักษ์ ไม่ใช่เปรต ไม่ใช่สัตว์เดรัจฉาน" ถึงกระนั้น เพราะมีการกำหนดหญิงไว้ในสิกขาบทกายสังสัคคะเป็นต้นว่า "คำว่า 'มาตุคาม' หมายถึงหญิงมนุษย์" (ปา. 285) จึงพึงทราบว่า ในที่นี้ก็หมายถึงหญิงมนุษย์เท่านั้น เพราะความทั่วไปแห่งเมถุนธรรมเบื้องต้น การกำหนดหญิง ย่อมเป็นการกำหนดชายด้วยนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บุคคลเหล่าใดที่ภิกษุทำการชักสื่อให้ถึงกัน บุคคลเหล่านั้นย่อมเป็นมนุษย์ชาติ" (กังขา. อรรถ. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสัญจริต) และในสิกขาบทกายสังสัคคะเป็นต้น บัณเฑาะก์ ยักษิณี และเปรตินี ถูกกล่าวว่าเป็นวัตถุแห่งถุลลัจจัยนั่นเอง เช่นเดียวกัน ในที่นี้ อุภโตพยัญชนกมนุษย์ก็เป็นวัตถุแห่งถุลลัจจัยนั่นเอง เพราะมีสภาพเป็นบัณเฑาะก์ ส่วนที่เหลือ คือ ชายมนุษย์ บัณเฑาะก์อมนุษย์ อุภโตพยัญชนกอมนุษย์ และชายสัตว์เดรัจฉานเป็นต้น ย่อมเป็นวัตถุแห่งทุกกฏนั่นเอง พึงทราบว่า เพราะมีสภาพเป็นการเห็นมิจฉาจาร

---

Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสัญจริต จบแล้ว

---

6. Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทกุฏิกา

---

Kiṃ bhanteti ettakepi vutte. Pucchito yadatthāya paviṭṭho, taṃ kathetuṃ labhati pucchitapaññattā bhikkhācāravatteti likhitaṃ. Hatthakammaṃ yācito ‘‘upakaraṇaṃ, mūlaṃ vā dassatī’’ti yācati, vaṭṭati, na vaṭṭatīti? Vaṭṭati senāsane obhāsaparikathādīnaṃ laddhattāti eke. Tihatthā vāti ettha vaḍḍhakihatthena tihatthā. ‘‘Pamāṇayutto mañcoti pakatividatthiyā navavidatthippamāṇamañco, so tattha ito ca na sañcarati, tasmā catuhatthavitthārā na hotī’’tiādi likhitaṃ. Akuṭiyā pana vatthudesanākiccaṃ natthi ullittāvalittaṃ kātuṃ vuttattā. ‘‘Ullittādibhāvo…pe… ‘chadanameva sandhāya vutto’ti yuttamidaṃ. Kasmāti ce? Yasmā mattikāmayabhittiṃ uṭṭhāpetvā upari ullittaṃ vā avalittaṃ vā ubhayaṃ vā bhittiyā ghaṭitaṃ karontassa āpatti eva vināpi bhittilepenā’’ti likhitaṃ. Evamettha thambhatulāpiṭṭhasaṅghāṭādi niratthakaṃ siyā. Tasmā vicāretvāva gahetabbaṃ. ‘‘Uposathāgārampi bhavissati, ahampi vasissāmī’’ti vā ‘‘bhikkhūhi vā sāmaṇerehi vā ekato vasissāmī’’ti vā karontassa vaṭṭati eva. Kasmā? ‘‘Attuddesa’’nti vuttattāti likhitaṃ.

แม้เมื่อกล่าวเพียงว่า "อะไรหรือครับท่าน" มีผู้เขียนไว้ว่า "เมื่อถูกถาม ภิกษุผู้เข้าไปเพื่อประโยชน์ใด ย่อมบอกประโยชน์นั้นได้ เพราะเป็นวัตรในการเที่ยวบิณฑบาตที่ถูกถามแล้ว" เมื่อถูกขอให้ทำงานด้วยมือ แล้วขอว่า "จะให้เครื่องใช้ หรือเงิน" ควรหรือไม่ควร? บางพวกกล่าวว่า ควร เพราะได้กล่าวถึงการพูดเลียบเคียงและการพูดพรรณนาเป็นต้นในเสนาสนะไว้แล้ว ในคำว่า "สามศอก" นี้ หมายถึงสามศอกด้วยศอกของช่างไม้ มีผู้เขียนไว้ว่า "คำว่า 'เตียงมีประมาณ' หมายถึงเตียงที่มีขนาด ๙ คืบด้วยคืบปกติ เตียงนั้นย่อมไม่เคลื่อนไปจากที่นั้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่กว้าง ๔ ศอก" เป็นต้น ส่วนสำหรับผู้ไม่สร้างกุฏิ ไม่มีกิจที่จะต้องแสดงพื้นที่ เพราะมีการกล่าวถึงการฉาบและทาไว้แล้ว มีผู้เขียนไว้ว่า "ภาวะที่ฉาบแล้วเป็นต้น... (ละไว้)... 'กล่าวหมายถึงหลังคาเท่านั้น' คำนี้สมควรแล้ว ถ้าถามว่า 'เพราะเหตุไร?' เพราะเมื่อก่อกำแพงดินขึ้นแล้ว ฉาบหรือทา หรือทั้งสองอย่างที่ติดกับกำแพงข้างบน ย่อมเป็นอาบัติ แม้ไม่มีการฉาบกำแพง" ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ เสา คาน ขื่อและเครื่องประกอบเป็นต้นในที่นี้ ก็จะไร้ประโยชน์ เพราะเหตุนั้น พึงพิจารณาแล้วถือเอา มีผู้เขียนไว้ว่า "จะเป็นอุโบสถาคารด้วย เราก็จะอยู่ด้วย" หรือ "เราจะอยู่ร่วมกับภิกษุหรือสามเณร" ดังนี้ เมื่อทำเช่นนี้ ย่อมควรนั่นเอง "เพราะเหตุไร? เพราะมีการกล่าวไว้ว่า 'เพื่อประโยชน์แก่ตนเอง'" ดังนี้

---

Idaṃ pana sikkhāpadaṃ catutthapārājikaṃ viya nidānāpekkhaṃ. Na hi vaggumudātīriyā bhikkhū sayameva attano asantaṃ uttarimanussadhammaṃ musāvādalakkhaṇaṃ pāpetvā bhāsiṃsu. Aññamaññañhi te uttarimanussadhammavaṇṇaṃ bhāsiṃsu. Na ca tāvatā pārājikavatthu hoti, tattakena pana lesena bhagavā taṃ vatthuṃ nidānaṃ katvā pārājikaṃ paññapesi, tathā idhāpi. Na hi nidāne ‘‘adesitavatthukāyo sārambhāyo aparikkamanāyo’’ti vuttaṃ. ‘‘Appamāṇikāyo’’ti pana vuttattā pamāṇamatikkamantassa saṅghādisesova nidānāpekkho. Tattha sārambhe aparikkamane saṅghādisesappasaṅgaṃ viya dissamānaṃ ‘‘vibhaṅgo taṃniyamako’’ti vuttattā vibhaṅge na nivāreti. Tathā mahallake.

สิกขาบทนี้เป็นสิกขาบทที่ต้องอาศัยมูลเหตุเหมือนปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ เพราะภิกษุผู้อยู่ที่ฝั่งแม่น้ำวัคคุมุทามิได้กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมอันไม่มีอยู่แก่ตนเอง ซึ่งมีลักษณะเป็นมุสาวาท แต่พวกเธอได้กล่าวพรรณนาอุตตริมนุสสธรรมแก่กันและกัน และเรื่องนั้นก็ยังไม่เป็นปาราชิกด้วยเหตุเพียงเท่านั้น แต่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติปาราชิกโดยทรงถือเอาเรื่องนั้นเป็นมูลเหตุด้วยเลศเพียงเท่านั้น แม้ในสิกขาบทนี้ก็เช่นกัน เพราะในมูลเหตุมิได้ตรัสว่า "กุฏิที่มีพื้นที่ยังไม่ได้แสดง กุฏิที่มีความขวนขวาย กุฏิที่ไม่มีที่รอบ" แต่เพราะตรัสว่า "กุฏิที่ไม่มีประมาณ" สังฆาทิเสสจึงต้องอาศัยมูลเหตุของผู้ที่ล่วงเลยประมาณ ในเรื่องนั้น แม้จะปรากฏว่ามีโอกาสเป็นสังฆาทิเสสในกรณีที่มีความขวนขวายและไม่มีที่รอบ แต่เพราะตรัสว่า "วิภังค์เป็นเครื่องกำหนดนั้น" จึงไม่ห้ามในวิภังค์ แม้ในสิกขาบทมหัลลกะก็เช่นกัน

---

Etthāha – kimatthaṃ mātikāyaṃ dukkaṭavatthu vuttaṃ, nanu vibhaṅge eva vattabbaṃ siyāti? Evametaṃ. Kiṃ nu bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāya, tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ, kīdisaṃ? Anārambhaṃ saparikkamananti. Itarañhi ‘‘sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane’’ti evaṃ anuppasaṅgavasena āgatattā vuttaṃ. Yasmā vatthu nāma atthi sārambhaṃ aparikkamanaṃ, atthi anārambhaṃ saparikkamanaṃ, atthi sārambhaṃ saparikkamanaṃ, atthi anārambhaṃ aparikkamananti bahuvidhaṃ, tasmā bahuvidhattā vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamanaṃ, netaranti vuttaṃ hoti. Kimatthikā panettha vatthudesanāti ce? Garukāpattipaññāpanahetuparivajjanupāyattā. Vatthuadesanā hi garukāpattipaññāpanahetubhūtā. Garukāpattipaññāpanaṃ akataviññattigihipīḷājananaṃ, attadukkhaparadukkhahetubhūto ca sārambhabhāvoti ete vatthudesanāpadesena upāyena parivajjitā honti. Na hi bhikkhū akappiyakuṭikaraṇatthaṃ gihīnaṃ vā pīḷānimittaṃ, sārambhavatthukuṭikaraṇatthaṃ vā vatthuṃ desentīti. Honti cettha –

ในเรื่องนี้มีผู้กล่าวว่า "เหตุไฉนจึงกล่าววัตถุแห่งทุกกฏไว้ในมาติกาเล่า ไม่ควรกล่าวไว้ในวิภังค์หรือ?" เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายพึงนำไปเพื่อการแสดงพื้นที่อย่างไร? ภิกษุเหล่านั้นพึงแสดงพื้นที่อย่างไร? คือพื้นที่ที่ไม่ขวนขวายและมีที่รอบ ส่วนพื้นที่อื่นนั้นกล่าวไว้โดยนัยแห่งการตามประกอบว่า "ถ้าภิกษุมีความขวนขวายในพื้นที่และไม่มีที่รอบ" เพราะพื้นที่มีหลายชนิด คือมีทั้งพื้นที่ที่ขวนขวายและไม่มีที่รอบ พื้นที่ที่ไม่ขวนขวายและมีที่รอบ พื้นที่ที่ขวนขวายและมีที่รอบ และพื้นที่ที่ไม่ขวนขวายและไม่มีที่รอบ เพราะมีหลายชนิดดังนั้น จึงกล่าวว่าพึงแสดงพื้นที่ที่ไม่ขวนขวายและมีที่รอบ ไม่ใช่พื้นที่อื่น ถ้าถามว่า "การแสดงพื้นที่ในที่นี้มีประโยชน์อะไร?" ตอบว่า "เป็นอุบายเพื่อเว้นเหตุแห่งการบัญญัติอาบัติหนัก" เพราะการไม่แสดงพื้นที่เป็นเหตุแห่งการบัญญัติอาบัติหนัก การบัญญัติอาบัติหนักคือการขอที่ไม่เป็นธรรมอันเป็นการเบียดเบียนคฤหัสถ์ และความเป็นผู้ขวนขวายเป็นเหตุแห่งทุกข์แก่ตนและทุกข์แก่ผู้อื่น สิ่งเหล่านี้ย่อมถูกเว้นได้ด้วยอุบายคือการแสดงพื้นที่ เพราะภิกษุทั้งหลายมิได้แสดงพื้นที่เพื่อสร้างกุฏิที่ไม่ควร หรือเพื่อเบียดเบียนคฤหัสถ์ หรือเพื่อสร้างกุฏิที่มีพื้นที่ขวนขวาย ในเรื่องนี้มีคาถาว่า –

---

‘‘Dukkaṭassa hi vatthūnaṃ, mātikāya pakāsanā;

Garukāpattihetūnaṃ, tesaṃ evaṃ pakāsitā.

"การประกาศวัตถุแห่งอาบัติทุกกฏในมาติกา เป็นการประกาศเหตุแห่งอาบัติหนักเหล่านั้นอย่างนี้"

---

‘‘Vatthussa desanupāyena, garukāpattihetuyo;

Vajjitā honti yaṃ tasmā, sārambhādi jahāpita’’nti.

"ด้วยอุบายแห่งการแสดงพื้นที่ เหตุแห่งอาบัติหนักทั้งหลายย่อมถูกเว้นได้ เพราะฉะนั้น ความขวนขวายเป็นต้นจึงเป็นอันสละได้"

---

Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทกุฏิกา จบแล้ว

---

7. Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทวิหารการ

---

Kiriyāmattato samuṭṭhānabhāvato akiriyamevetaṃ. Taṃ desanāakaraṇavasena. Bhikkhū vā anabhineyyāti ettha vā-saddo avadhāraṇatthoti veditabbo. ‘‘Āyasmā channo cetiyarukkhaṃ chedāpesī’’ti (pārā. 365) āgatattā idampi nidānāpekkhanti veditabbaṃ.

สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานเป็นอกิริยาโดยความเป็นเพียงกิริยา นั้นโดยนัยแห่งการไม่แสดง ในคำว่า "ภิกษุทั้งหลายไม่พึงนำไป" พึงทราบว่าคำว่า "วา" เป็นไปในอรรถว่ากำหนด เพราะมีข้อความว่า "ท่านฉันนะให้ตัดต้นเจดีย์" (ปารา. ๓๖๕) มาแล้ว จึงพึงทราบว่าสิกขาบทนี้ก็ต้องอาศัยมูลเหตุ

---

Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการสร้างวิหาร จบแล้ว

---

8. Duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการประทุษร้าย

---

‘‘Kasmā mama vandanādīni…pe… ‘ghaṭiteyeva sīsaṃ etī’ti vuttattā antimavatthuajjhāpannakaṃ vandituṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Parivārāvasāne upālipañcake ‘‘kati nu kho, bhante, avandiyā’’tiādinā (pari. 467) vuttapāḷiyaṃ avuttattā, ‘‘pacchā upasampannena pure upasampanno vandiyo’’ti (pari. 468) vuttattā ca, tasmā eva imissaṃ kaṅkhāvitaraṇiyaṃ ‘‘upasampannoti saṅkhyupagamana’’nti vuttaṃ. Suttādhippāyo pana evaṃ gahetabbo – avandanto sāmīcippaṭikkhepasaṅkhātāya codanāya codeti nāmāti dassanatthaṃ vuttanti. Tasmā eva ‘‘ettāvatā ca codanā nāma hotī’’ti vuttaṃ. Idha adhippetaṃ āpattiāpajjanākāraṃ dassetuṃ ‘‘‘kasmā mama vandanādīni na karosī’tiādi vutta’’nti likhitaṃ.

มีผู้กล่าวว่า "เพราะมีข้อความว่า 'เหตุไฉนท่านจึงไม่ทำวัตรเป็นต้นแก่เรา...ศีรษะย่อมถึงเมื่อประกอบเข้าเท่านั้น' จึงไม่ควรไหว้ผู้ที่ล่วงละเมิดวัตถุสุดท้าย" คำกล่าวนี้ไม่ควรยึดถือ เพราะในปาฬิที่กล่าวไว้ในอุปาลีปัญจกะท้ายปริวารว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผู้ไม่ควรไหว้มีเท่าไรหนอ" (ปริ. ๔๖๗) มิได้กล่าวไว้ และเพราะมีข้อความว่า "ผู้ที่อุปสมบทภายหลังพึงไหว้ผู้ที่อุปสมบทก่อน" (ปริ. ๔๖๘) ด้วยเหตุนี้เอง ในคัมภีร์กังขาวิตรณีนี้จึงกล่าวว่า "อุปสัมบันคือการเข้าถึงการนับ" ส่วนอธิบายของพระสูตรพึงถือเอาอย่างนี้ว่า "กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ผู้ไม่ไหว้ชื่อว่าย่อมโจทด้วยการโจทที่นับว่าเป็นการปฏิเสธความเคารพ" ด้วยเหตุนี้เองจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ชื่อว่าเป็นการโจท" ในที่นี้ เพื่อแสดงอาการแห่งการต้องอาบัติที่มุ่งหมาย จึงเขียนไว้ว่า "กล่าวคำว่า 'เหตุไฉนท่านจึงไม่ทำวัตรเป็นต้นแก่เรา' เป็นต้น"

---

Katūpasampadanti yassa upasampadā ruhati, taṃ, paṇḍakādayo. Ṭhapanakkhettanti ettha sabbasaṅgāhikaṃ, puggalikañcāti duvidhaṃ pavāraṇāṭhapanaṃ. Tattha sabbasaṅgāhike ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… tevācikaṃ pavāre’’ti su-kārato yāva re-kāro. Puggalikaṭhapane pana ‘‘saṅghaṃ, bhante, pavāremi…pe… passanto paṭī’’ti saṃ-kārato yāva ayaṃ sabbapacchimo ṭi-kāro, etthantare ekapadepi ṭhapentena ṭhapitā hoti. Uposathe pana iminānusārena viseso veditabbo ‘‘kareyyā’’ti re-kāre anatikkamante.

คำว่า "ผู้ทำอุปสมบทแล้ว" หมายถึงผู้ที่อุปสมบทของเขาสำเร็จ เช่น บัณเฑาะก์เป็นต้น ในคำว่า "เขตแห่งการงด" การงดปวารณามี ๒ อย่าง คือ การงดรวมทั้งหมดและการงดเฉพาะบุคคล ในการงดรวมทั้งหมดนั้น ตั้งแต่คำว่า "สุ" ใน "สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ...เป...เตวาจิกัง ปวาเร" ไปจนถึงคำว่า "เร" ส่วนในการงดเฉพาะบุคคลนั้น ตั้งแต่คำว่า "สัง" ใน "สังฆัง ภันเต ปวาเรมิ...เป...ปัสสันโต ปฏิ" ไปจนถึงคำว่า "ฏิ" ตัวสุดท้าย ผู้ที่งดแม้เพียงคำเดียวในระหว่างนี้ ชื่อว่างดแล้ว ส่วนในอุโบสถ พึงทราบความแตกต่างโดยนัยนี้ว่า "เมื่อยังไม่ล่วงเลยคำว่า 'เร' ใน 'กเรยยา'"

---

Duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการประทุษร้าย จบแล้ว

---

9. Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการเป็นส่วนอื่น

---

Aññabhāgo vā assa atthīti yathā suvaṇṇassedaṃ sovaṇṇamityatra suvaṇṇavā anena suvaṇṇo ityuccate. Taṃ paṭimāya sarīraṃ, silāputtakassa sarīranti ca nidassanaṃ. Chagalakassa ‘‘dabbo’’ti dinnaṃ nāmaṃ ‘‘deso’’ti vuccati. Kasmā? Theraṃ anuddhaṃsetuṃ therassāpi apadisitabbattā. Aññampi vatthuṃ na theraṃyeva. Lissati silissati vohāramattenevana atthato. Īsakaṃ allīyatīti lesoti adhippāyo. Lisaselachakolaallībhāve. Tena vuttaṃ ‘‘īsakaṃ allīyatīti leso’’ti. Yasmā desalesā atthato ninnānākaraṇaṃ, tasmā ‘‘kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāyā’’ti padaṃ uddharitvā ‘‘dasa lesā jātileso’’tiādi (pārā. 394) padabhājane vuttaṃ.

คำว่า "หรือมีส่วนอื่น" เหมือนในคำว่า "สิ่งนี้เป็นของทองคำ" ซึ่งหมายถึง "ผู้มีทองคำชื่อว่าทองคำด้วยสิ่งนี้" นั่นคือร่างกายของปฏิมา และร่างกายของรูปปั้นหิน เป็นตัวอย่าง ชื่อที่ให้แก่แพะว่า "ทัพพะ" เรียกว่า "เทศะ" เพราะเหตุใด? เพราะพึงอ้างถึงพระเถระเพื่อไม่ให้พระเถระถูกทำลาย เรื่องอื่นก็ไม่ใช่พระเถระเท่านั้น "ลิสสติ" (ติด) "สิลิสสติ" (เกาะติด) เป็นเพียงสำนวนโวหาร ไม่ใช่โดยอรรถ ความหมายคือ "ติดเล็กน้อย" เรียกว่า "เลสะ" ในความหมายว่า "ติด เกาะติด แปดเปื้อน" เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ติดเล็กน้อยเรียกว่า เลสะ" เพราะเทศะและเลสะโดยอรรถแล้วไม่แตกต่างกัน เพราะฉะนั้นจึงยกบทว่า "อาศัยเทศะและเลสะเพียงเล็กน้อย" ขึ้นมากล่าวในบทภาชนีย์ว่า "เลสะ ๑๐ อย่าง คือ ชาติเลสะ" เป็นต้น (ปารา. ๓๙๔)

---

Aṭṭhuppattivaseneva āvibhūtanti ettha kiñca bhiyyo aniyamattā. Na hi mettiyabhūmajakānaṃ viya aññesaṃ sabbesampi ‘‘chagalakamevettha aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ hoti, aññaṃ gomahiṃsādikampi hoti, na ca mettiyabhūmajakā viya sabbepi nāmalesamattameva upādiyanti, aññampi jātilesādiṃ upādiyanti, tasmā aniyamattā na vibhattaṃ. Kiñca bhiyyo tathāvutte chagalakasseva aññabhāgiyatā sambhavati, na aññassa, yena sova dassito. Leso ca nāma lesova, na jātiādi, yena sova dassitoti evaṃ micchāgāhappasaṅgatoti veditabbaṃ. Idha ca…pe… saññinopīti imasmiṃ sikkhāpade ca amūlakasikkhāpade cāti attho.

ในคำว่า "ปรากฏขึ้นโดยอาศัยเรื่องที่เกิดขึ้นเท่านั้น" เพราะมีความไม่แน่นอนมากยิ่งขึ้น เพราะไม่ใช่ว่าสำหรับคนอื่นทั้งหมดเหมือนกับเมตติยะและภุมมชกะว่า "ในที่นี้แพะเท่านั้นเป็นอัญญภาคิยอธิกรณ์ สัตว์อื่นเช่นโคกระบือเป็นต้นก็เป็นได้ และไม่ใช่ว่าทุกคนจะถือเอาเพียงชื่อและเลสะเท่านั้นเหมือนเมตติยะและภุมมชกะ แต่บางคนก็ถือเอาชาติเลสะเป็นต้นด้วย" เพราะฉะนั้นจึงไม่จำแนกเพราะความไม่แน่นอน ยิ่งกว่านั้น ถ้ากล่าวอย่างนั้น ความเป็นอัญญภาคิยะย่อมเป็นไปได้เฉพาะแก่แพะเท่านั้น ไม่ใช่แก่สัตว์อื่น ซึ่งเป็นเหตุให้แสดงแต่แพะเท่านั้น และชื่อว่าเลสะก็คือเลสะ ไม่ใช่ชาติเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุให้แสดงแต่เลสะเท่านั้น พึงทราบว่ามีโอกาสที่จะเข้าใจผิดอย่างนี้ ในที่นี้และ...เป...แม้ผู้มีสัญญา หมายถึงในสิกขาบทนี้และในอามูลกสิกขาบท

---

Aññabhāgiyasikkhaṃ yo, neva sikkhati yuttito;

Gacche vinayaviññūhi, aññabhāgiyataṃva so. (vajira. ṭī. pārājika 408);

"ผู้ใดไม่ศึกษาอัญญภาคิยสิกขาบทโดยชอบ ผู้นั้นย่อมถึงความเป็นอัญญภาคิยะโดยผู้รู้พระวินัย (วัชร. ฎีกา ปาราชิก ๔๐๘)"

---

Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการเป็นส่วนอื่น จบแล้ว

---

11. Bhedānuvattakasikkhāpadavaṇṇanā

11. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการประพฤติตามการแตกแยก

---

Tiṇṇaṃ uddhaṃ kammārahā…pe… karotīti ettha ‘‘ime cattāro’’ti vā ‘‘imañca imañcā’’ti vā vatvā kātuṃ na vaṭṭatīti likhitaṃ.

ในคำว่า "ผู้ควรแก่กรรมตั้งแต่ ๓ รูปขึ้นไป...เป...ย่อมทำ" มีเขียนไว้ว่า "ไม่ควรทำโดยกล่าวว่า 'ภิกษุ ๔ รูปนี้' หรือ 'ภิกษุรูปนี้กับรูปนี้'"

---

Bhedānuvattakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการประพฤติตามการแตกแยก จบแล้ว

---

12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā

12. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการเป็นผู้ว่ายาก

---

Dukkhena vattabbo dubbaco. Vuccamāno na sahati.

ว่ายาก คือพูดด้วยความยากลำบาก เมื่อถูกว่ากล่าวก็ทนไม่ได้

---

Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยภิกษุว่ายาก จบแล้ว

---

Nigamanavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยบทสรุป

---

‘‘Nāmamattavasenā’’ti pāṭho. ‘‘Nāmagottavasenā’’ti likhitaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ayaṃ kiriyā bhikkhūnaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti jānitvā sace chādeti, channāva hotīti attho. Sabhāgamattamevāti averisabhāgamattamevāti adhippāyo.

บทว่า ‘‘นāมมตฺตวเสน’’ ดังนี้ เป็นปาฐะ เขียนไว้ว่า ‘‘นāมโคตฺตวเสน’’ ความว่า พึงทราบว่า ถ้าภิกษุรู้ว่า ‘‘กรรมนี้ไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลาย’’ แล้วปกปิดไว้ ก็ชื่อว่าปกปิดแล้ว บทว่า ‘‘สภาคมตฺตเมว’’ ความว่า ‘‘เป็นเพียงผู้มีส่วนร่วมที่ไม่มีเวร’’

---

Vatthu ceva gottañcāti ettha vatthūti vītikkamanaṃ asucimuccanaṃ. Gottanti gaṃ tāyatīti gottaṃ, sajātito aññattha gantuṃ adatvā gaṃ buddhiṃ, vacanañca tāyatīti attho. Vatthu ca sajātimeva gacchati. Sajāti nāmettha aññehi visiṭṭhāvisiṭṭhabhūtā kiriyā, na kāyasaṃsaggādi. Nāmañceva āpatti cāti ettha āpattīti vītikkamenāpannāpattiyā nāmaṃ.

ในบทว่า ‘‘วตฺถุ เจว โคตฺตญฺจ’’ นี้ บทว่า ‘‘วตฺถุ’’ ได้แก่ การล่วงละเมิด การปลดเปลื้องอสุจิ บทว่า ‘‘โคตฺตํ’’ ได้แก่ โคตร คือรักษาโคตร ไม่ให้ไปสู่ที่อื่นจากชาติของตน รักษาโคตร คือปัญญาและวาจา วัตถุนั้นย่อมไปสู่ชาติของตนเท่านั้น ในที่นี้ คำว่า ‘‘สชาติ’’ ได้แก่ กิริยาที่วิเศษและไม่วิเศษจากผู้อื่น ไม่ใช่การสัมผัสกายเป็นต้น ในบทว่า ‘‘นāมญฺเจว อาปตฺติ จ’’ นี้ บทว่า ‘‘อาปตฺติ’’ ได้แก่ ชื่อของอาบัติที่ต้องด้วยการล่วงละเมิด

---

Puna āgatāgatānaṃ bhikkhūnaṃ ārocentenāti ettha dvinnaṃ ārocentena ‘‘āyasmantā dhārentu’’tiṇṇaṃ vā atirekānaṃ vā ārocentena ‘‘āyasmanto dhārentū’’ti evaṃ ārocanavidhānaṃ veditabbaṃ. Vattabhedañca ratticchedañca akatvāti ettha ṭhapetvā navakataraṃ pārivāsikaṃ avasesānaṃ antamaso mūlāyapaṭikassanārahādīnampi abhivādanādisādiyane, paṭipāṭiyā nisīdane, ovadane, kammikānaṃ garahaṇe cātiādīsu vattabhedo hoti. Dassanasavanavisayesu anārocane ca bhikkhūhi ekacchanne vasane ca ajānantasseva vihāre bhikkhūnaṃ āgantvā gamane cātiādīsu ratticchedo hoti. Nānāsaṃvāsakehi vinayakammābhāvato tesaṃ anārocane ratticchedo na hoti. ‘‘Dve leḍḍupāte atikkamitvā’’ti vacanato anto na vaṭṭati. Nikkhittavatteneva hutvā vicarantena yassa santike pubbe samādiyitvā ārocitaṃ, tassāpi santike pacchā nikkhipanakāle ārocetvāva nikkhipitabbaṃ. Tasmā puna samādānakālepi so ce tato gacchati, taṃ divasaṃ agantvā divā ārocetvāpi yadi evaṃ atītadivasaṃ hoti, ‘‘aruṇe uṭṭhite tassa santike ārocetvā vattaṃ nikkhipitvā vihāraṃ gantabbanti tassa santike ārocetvā vattaṃ nikkhipitabba’’nti vuttaṃ. Apica ‘‘vihāraṃ gantvā yaṃ sabbapaṭhamaṃ bhikkhuṃ passati, tassa ārocetvā nikkhipitabba’’nti vuttaṃ. Sace ratticchedo hoti, vihārasīmāpariyāpannānaṃ sabbesaṃ ārocetabbaṃ siyā. ‘‘Tassa ārocetvā’’ti idaṃ pana pubbe anārocitaṃ sandhāya vattabhedarakkhaṇatthaṃ vuttaṃ. Tasmā eva samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 97) evaṃ vuttaṃ ‘‘aññaṃ vihārato nikkhantaṃ vā āgantukaṃ vā’’ti.

ในบทว่า ‘‘ปุน อาคตāคตานํ ภิกฺขูนํ อาโรเจนเตน’’ นี้ พึงทราบวิธีบอกกล่าวอย่างนี้ คือ เมื่อบอกแก่ภิกษุ ๒ รูป พึงกล่าวว่า ‘‘ท่านทั้งสองจงทรงจำไว้’’ เมื่อบอกแก่ภิกษุ ๓ รูป หรือมากกว่านั้น พึงกล่าวว่า ‘‘ท่านทั้งหลายจงทรงจำไว้’’ ในบทว่า ‘‘วตฺตเภทญฺจ รตฺติจฺเฉทญฺจ อกตฺวา’’ นี้ การทำลายวัตรย่อมมีในเรื่องการรับไหว้เป็นต้น การนั่งตามลำดับ การให้โอวาท การตำหนิภิกษุผู้ทำกรรมเป็นต้น ของภิกษุที่เหลือ แม้ผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิมเป็นที่สุด เว้นภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสที่ใหม่กว่า การขาดราตรี ย่อมมีในการไม่บอกกล่าวในระยะที่พึงเห็นและพึงได้ยิน การอยู่ร่วมชายคาเดียวกันกับภิกษุทั้งหลาย และการที่ภิกษุทั้งหลายมาแล้วไปในวิหารโดยที่ตนไม่รู้เป็นต้น การขาดราตรี ย่อมไม่มีในการไม่บอกกล่าวแก่ภิกษุผู้มีสังวาสต่างกัน เพราะไม่มีวินัยกรรมกับภิกษุเหล่านั้น ตามคำว่า ‘‘ล่วงเลยการขว้างก้อนดิน ๒ ครั้ง’’ จึงไม่ควรอยู่ภายใน เมื่อภิกษุผู้เที่ยวไปโดยเป็นผู้สละวัตรแล้ว พึงบอกกล่าวแก่ภิกษุที่ตนเคยสมาทานและบอกกล่าวไว้ก่อนแล้ว แม้เมื่อจะสละวัตรในภายหลัง ก็พึงบอกกล่าวแก่ภิกษุนั้นแล้วจึงสละ เพราะฉะนั้น แม้เมื่อจะสมาทานอีก ถ้าภิกษุนั้นไปจากที่นั้นแล้ว ไม่มาในวันนั้น แม้บอกกล่าวในเวลากลางวันแล้ว หากเป็นวันล่วงไปแล้วอย่างนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘เมื่ออรุณขึ้น พึงบอกกล่าวแก่ภิกษุนั้นแล้วสละวัตร แล้วจึงไปวิหาร พึงบอกกล่าวแก่ภิกษุนั้นแล้วสละวัตร’’ อนึ่ง ท่านกล่าวว่า ‘‘เมื่อไปวิหารแล้ว พบภิกษุรูปใดเป็นรูปแรก พึงบอกกล่าวแก่ภิกษุนั้นแล้วสละวัตร’’ ถ้ามีการขาดราตรี พึงบอกกล่าวแก่ภิกษุทั้งหมดที่อยู่ในสีมาของวิหาร ส่วนคำว่า ‘‘บอกกล่าวแก่ภิกษุนั้น’’ นี้ กล่าวไว้เพื่อรักษามิให้วัตรขาด โดยหมายถึงภิกษุที่ยังไม่ได้บอกกล่าวไว้ก่อน เพราะฉะนั้น ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (จูฬวัคค์ อรรถกถา ๙๗) จึงกล่าวไว้ว่า ‘‘ภิกษุอื่นที่ออกจากวิหารไปแล้ว หรือภิกษุอาคันตุกะ’’

---

Suddhantaparivāse pana sace ‘‘māsamattaṃ asuddhomhī’’ti aggahesi, parivasanto puna ūnaṃ vā adhikaṃ vā sanniṭṭhānaṃ karoti, tattakampi parivasitabbameva, parivāsadānakiccaṃ natthi. Ayañhi suddhantaparivāso nāma uddhampi ārohati, heṭṭhāpi orohati. Idamassa lakkhaṇaṃ.

ส่วนในสุทธันตปริวาส ถ้าภิกษุรับว่า ‘‘เราไม่บริสุทธิ์ตลอดเดือนหนึ่ง’’ แล้วเมื่ออยู่ปริวาสอยู่ กลับตกลงใจว่าน้อยกว่าหรือมากกว่านั้น ก็พึงอยู่ปริวาสเพียงเท่านั้น ไม่มีกิจที่จะต้องให้ปริวาสใหม่ สุทธันตปริวาสนี้แล ย่อมขึ้นไปข้างบนก็ได้ ย่อมลงมาข้างล่างก็ได้ นี้เป็นลักษณะของสุทธันตปริวาสนั้น

---

Samodahitvāti mūlāpattiṭṭhāne ṭhapetvā, pakkhipitvāti attho. Appaṭicchannā ce antarāpatti, mūlāya paṭikassanaṃ akatvā pubbe gahitaparivāseneva parivasitabbaṃ. Yo pana āpattiṃ āpajjitvā vibbhamitvā puna upasampanno hutvāpi paṭicchādeti, yo ca pubbe paṭicchādetvā pacchā na paṭicchādeti, yo ca ubhayattha paṭicchādeti, sabbesaṃ paṭicchannadivasavasena parivāso dātabbo. ‘‘Purimasmiṃ āpattikkhandhe vā’’ti ca ‘‘pacchimasmiṃ āpattikkhandhe vā’’ti (cūḷava. 166 ādayo) ca pāḷiyaṃ vuttattā dve bhikkhū visuddhikaṃ āpannā honti, te suddhikadiṭṭhino honti. Eko chādeti, eko na chādeti. Yo chādeti, so dukkaṭaṃ desāpetabbo. ‘‘Ubhopi yathādhammaṃ kārāpetabbā’’ti (cūḷava. 181) vacanato yaṃ kañci āpattiṃ chādetvā dukkaṭaṃ āpajjatīti veditabbo.

บทว่า ‘‘สโมทหิตฺวา’’ ความว่า ตั้งไว้ในที่แห่งอาบัติเดิม คือรวมเข้าไว้ ถ้าอาบัติระหว่างเป็นอาบัติไม่ปกปิด ไม่ต้องชักเข้าหาอาบัติเดิม พึงอยู่ปริวาสด้วยปริวาสที่รับไว้ก่อนแล้วเท่านั้น ส่วนภิกษุใดต้องอาบัติแล้วลาสิกขาไป แล้วกลับมาอุปสมบทอีก ก็ยังปกปิดไว้ ภิกษุใดเคยปกปิดไว้ก่อนแล้วภายหลังไม่ปกปิด ภิกษุใดปกปิดไว้ทั้งสองกรณี พึงให้ปริวาสแก่ภิกษุทั้งหมดตามจำนวนวันที่ปกปิดไว้ เพราะมีกล่าวไว้ในพระบาลีว่า ‘‘ในกองอาบัติก่อน หรือในกองอาบัติหลัง’’ (จูฬวัคค์ ๑๖๖ เป็นต้น) ภิกษุ ๒ รูปต้องอาบัติแล้วทำความบริสุทธิ์ ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีความเห็นว่าบริสุทธิ์ รูปหนึ่งปกปิด รูปหนึ่งไม่ปกปิด รูปใดปกปิด รูปนั้นพึงให้แสดงอาบัติทุกกฏ ตามคำว่า ‘‘พึงให้ทำตามธรรมทั้งสองรูป’’ (จูฬวัคค์ ๑๘๑) พึงทราบว่า ภิกษุใดปกปิดอาบัติใดๆ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ

---

Tesu gatesu vā agatesu vā purimanayeneva paṭipajjitabbanti ettha ūne gaṇe caraṇaṃ, anuṭṭhahanaṃ ekarattampi gaṇena vippavāsaṃ, sace rattiyā ekakkhaṇena saṅgho vasati, sace so pure aruṇameva kenaci karaṇīyena gatoti etthapi mānattepi evaṃ jāte. ‘‘Ayañca yasmā gaṇassa ārocetvā, bhikkhūnañca atthibhāvaṃ sallakkhetvāva vasi, tenassa ūne gaṇe caraṇadoso vā vippavāso vā na hotī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 97) samantapāsādikāyaṃ vuttaṃ. Tasmā tena ārocite muhuttampi nisīditvā gatepi vippavāso natthi. Pārivāsikassa, ukkhittakassa ca pakatattena tasmiṃ vasanaṃ udakapātena vāritaṃ, tasmā nānūpacārepi ekacchanne na vaṭṭati.

ในบทว่า ‘‘เตสุ คเตสุ วา อคเตสุ วา ปุริมเนยฺยว ปฏิปชฺชิตพฺพํ’’ นี้ การประพฤติในคณะที่ขาด การไม่ลุกขึ้น การอยู่ปราศจากคณะแม้ราตรีหนึ่ง ถ้าสงฆ์อยู่พร้อมกันแม้ชั่วขณะหนึ่งในราตรี ถ้าภิกษุนั้นไปแล้วด้วยกิจบางอย่างก่อนอรุณขึ้น แม้ในมานัตต์เมื่อเป็นไปอย่างนี้ (ก็มีนัยเดียวกัน) ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (จูฬวัคค์ อรรถกถา ๙๗) กล่าวว่า ‘‘ก็เพราะเหตุที่ภิกษุนี้บอกกล่าวแก่คณะแล้ว และพิจารณาเห็นว่ามีภิกษุอยู่แล้วจึงอยู่ เพราะฉะนั้น โทษในการประพฤติในคณะที่ขาด หรือการอยู่ปราศจากคณะ ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น’’ เพราะฉะนั้น เมื่อภิกษุนั้นบอกกล่าวแล้ว แม้จะนั่งอยู่ชั่วครู่แล้วไป ก็ไม่มีการอยู่ปราศจากคณะ การอยู่ของภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสและภิกษุผู้ถูกยกวัตรกับภิกษุปกตัตตะในที่นั้น ท่านห้ามด้วยการตกลงแห่งน้ำ เพราะฉะนั้น แม้ในอุปจาระที่ต่างกันแต่อยู่ร่วมชายคาเดียวกัน ก็ไม่ควร

---

Idāni pāṭhavicāraṇā veditabbā – ‘‘nava paṭhamāpattikā cattāro yāvatatiyakā’’ti idaṃ sabhāvaniyamavacanaṃ. Tena vuṭṭhānaṃ aniyamanti dasseti. Ekaccāpattivuṭṭhānañhi kammatopi hoti akammatopi, na evaṃ āpajjananti vuttaṃ hoti. Aññataraṃ vā aññataraṃ vāti tesaṃ dvidhā bhinnānampi vuṭṭhānakkamabhedābhāvadīpakavacanaṃ. Yāvatīhaṃ, tāvatīhanti ettha ahaparicchedo aruṇavasena. ‘‘Jāna’’nti iminā jānanappaṭicchannassa akāmā parivatthabbanti dasseti. Tena bhikkhunā akāmā parivatthabbanti tena bhikkhunā vasatā akāmā parivatthabbaṃ, na parivattitaliṅgenāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Parivutthaparivāsenāti ādimhi parivutthaparivāseneva parivāsato uttari itivārena ādito bhikkhunāva chārattaṃ, parivattitaliṅgena uddhampi bhikkhumānattāya paṭipajjitabbaṃ, na parivāse viya tappaccayā aciṇṇamānatto. Ciṇṇamānattova abbhetabbo, na itaro, na parivāse viya mānattārahe, pakkhamānattañca carantiyā bhikkhuniyā liṅgaṃ parivattātikkame sati ciṇṇamānatto bhikkhu hoti, puna bhikkhumānattaṃ gahetvā ciṇṇamānattova bhikkhu abbhetabboti dasseti.

บัดนี้ พึงทราบการพิจารณาปาฐะว่า ‘‘ภิกษุผู้ต้องอาบัติครั้งแรก ๙ รูป ภิกษุผู้ต้องอาบัติถึง ๓ ครั้ง ๔ รูป’’ นี้เป็นคำกล่าวถึงข้อกำหนดตามสภาวะ ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า การออกจากอาบัติไม่แน่นอน เพราะการออกจากอาบัติบางอย่าง ย่อมมีได้ทั้งโดยกรรมและโดยไม่เป็นกรรม ไม่ได้กล่าวว่าการต้องอาบัติเป็นเช่นนั้น บทว่า ‘‘อญฺญตรํ วา อญฺญตรํ วา’’ นี้ เป็นคำแสดงความไม่มีความต่างกันแห่งลำดับการออกจากอาบัติ แม้ของภิกษุเหล่านั้นผู้แยกออกเป็น ๒ ประเภท ในบทว่า ‘‘ยาวตีหํ ตาวตีหํ’’ นี้ การกำหนดวันเป็นไปตามอำนาจแห่งอรุณ ด้วยบทว่า ‘‘ชานํ’’ นี้ แสดงว่า ภิกษุผู้ปกปิดอาบัติโดยรู้ตัว พึงอยู่ปริวาสโดยไม่สมัครใจ บทว่า ‘‘เตน ภิกฺขุนา อกามā ปริวตฺถพฺพํ’’ นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ภิกษุนั้นเมื่ออยู่ พึงอยู่ปริวาสโดยไม่สมัครใจ ไม่ใช่ด้วยเพศที่เปลี่ยนไป บทว่า ปริวุตฺถปริวาเสน ในเบื้องต้น ความว่า ภิกษุพึงอยู่มานัต ๖ ราตรี โดยปริวาสที่อยู่จบแล้วนั่นเอง โดยการนับเพิ่มจากปริวาสนั้น และแม้ด้วยเพศที่เปลี่ยนไปในภายหลัง ก็พึงปฏิบัติเพื่อมานัตของภิกษุ ไม่ใช่เป็นผู้ยังไม่ได้ประพฤติมานัตเพราะเหตุนั้นเหมือนในปริวาส พึงอัพภานภิกษุผู้ประพฤติมานัตแล้วเท่านั้น ไม่ใช่ภิกษุอื่น ไม่ใช่ภิกษุผู้ควรแก่มานัตเหมือนในปริวาส และเมื่อภิกษุณีผู้กำลังประพฤติปักขมานัต มีการเปลี่ยนเพศในระหว่างที่ล่วงไป ก็เป็นภิกษุผู้ประพฤติมานัตแล้ว แสดงว่า ภิกษุผู้ประพฤติมานัตแล้วเท่านั้น พึงถูกอัพภาน โดยรับมานัตของภิกษุแล้วประพฤติให้สำเร็จอีกครั้ง

---

Yattha siyāti yassaṃ samānasaṃvāsakasīmāyampi vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho atthi. Ekenapi ce ūno vīsatigaṇoti na yujjati, ūno ce. Na hi vīsatigaṇo, saṅgho ce ūno. Tasmā ‘‘ekenapi ce ūno saṅgho’’ti ettakameva vattabbanti ce? Na, catuvaggapañcavaggadasavaggappasaṅganivāraṇappayojanato. Tasmā vīsativaggo bhikkhusaṅgho ce bhikkhunā ekenapi ūno, naṭṭho daṭṭhabbo. Keci pana vinaye appakataññuno ‘‘yathā atirekacatuvaggopi saṅgho catuvaggakaraṇīye kamme ‘catuvaggo’ti vuccati, tathā pañcavaggadasavaggakaraṇīye kamme atirekapañcavaggadasavaggopi ‘pañcavaggadasavaggo’ti vuccati. Tasmā ūnopi catuvaggapañcavaggadasavaggavīsativaggovā’’ti maññeyyuṃ, tesaṃ maññanānivāraṇatthaṃ ‘‘ekenapi ce ūno’’tiādi vuttaṃ. Atha vā vīsati bhikkhusaṅgho ce, ṭhapetvā ekenapi ce ūno appakatatto, taṃ ṭhapetvā ekenapi ceti evamettha attho daṭṭhabbo. Ayaṃ tattha sāmīcīti vacanaṃ yaṃ vuttaṃ sabbattha ‘‘tassa āpattiyā parivāsaṃ deti, mūlāya paṭikassati, mānattaṃ deti, abbhetī’’ti, tassa āvibhāvakaraṇatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tena tesu ayaṃ yathāvuttā sāmīci niyatā icchitabbā, na rājasikkhāpadādīsu viya aniyatā. Tattha hi kenaci antarāyena taṃ sāmīcimakarontepi anāpattīti dīpitaṃ hoti.

คำว่า "ยัตถะ สิยา" คือในสีมาที่มีการอยู่ร่วมกันนั้น มีภิกษุสงฆ์ ๒๐ รูป ถ้าขาดไปแม้รูปเดียว ก็ไม่ควรเรียกว่าสงฆ์ ๒๐ รูป เพราะขาดไปแล้ว เพราะสงฆ์ที่ขาดไปนั้น ไม่ใช่สงฆ์ ๒๐ รูป เพราะฉะนั้น ถ้าจะกล่าวเพียงว่า "สงฆ์ขาดไปแม้รูปเดียว" เท่านั้นหรือ? ไม่ใช่ เพราะมีประโยชน์เพื่อป้องกันการนับรวมสงฆ์ ๔ รูป, ๕ รูป, ๑๐ รูป เพราะฉะนั้น ถ้าภิกษุสงฆ์วีสติวรรค ขาดไปแม้ภิกษุรูปเดียว พึงเห็นว่าเสียไปแล้ว แต่บางพวกผู้ไม่รู้เรื่องในพระวินัย พึงสำคัญว่า "เหมือนอย่างที่สงฆ์แม้มีเกิน ๔ รูป ก็เรียกว่า 'จตุวรรค' ในกรรมที่พึงทำด้วยสงฆ์ ๔ รูป ฉันใด สงฆ์เกิน ๕ รูป หรือ ๑๐ รูป ก็เรียกว่า 'ปัญจวรรค' หรือ 'ทศวรรค' ในกรรมที่พึงทำด้วยสงฆ์ ๕ รูป หรือ ๑๐ รูป ฉันนั้น เพราะฉะนั้น สงฆ์ที่ขาดไปก็เป็นจตุวรรค ปัญจวรรค ทศวรรค หรือวีสติวรรค" คำว่า "ขาดไปแม้รูปเดียว" เป็นต้นนี้ กล่าวไว้เพื่อป้องกันความสำคัญผิดของพวกนั้น อีกอย่างหนึ่ง ถ้าภิกษุสงฆ์ ๒๐ รูป ขาดไปแม้รูปเดียว เพราะเป็นอปกตัตตบุคคล พึงเห็นอรรถในคำนี้ว่า "เว้นรูปนั้นแล้ว แม้รูปเดียว" พึงทราบว่า คำว่า "อยํ ตตฺถ สามีจี" ที่กล่าวไว้ในที่ทั้งปวงว่า "ให้ปริวาสแก่ภิกษุผู้ต้องอาบัตินั้น, ให้กลับคืนสู่มูล, ให้มานัต, อัพภาน" นั้น กล่าวไว้เพื่อทำให้ความนั้นชัดเจน ด้วยเหตุนั้น ความชอบธรรมที่กล่าวมาแล้วนี้ พึงประสงค์ว่าเป็นของแน่นอนในกรรมเหล่านั้น ไม่ใช่ไม่แน่นอนเหมือนในราชสิกขาบทเป็นต้น เพราะในราชสิกขาบทเป็นต้นนั้น แสดงไว้ว่า แม้ไม่ทำความชอบธรรมนั้นเพราะมีอันตรายอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ไม่เป็นอาบัติ

---

Saṅghādisesavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสังฆาทิเสสจบแล้ว

---

Aniyatakaṇḍaṃ

อนิยตกัณฑ์

---

1. Paṭhamāniyatasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายอนิยตสิกขาบทที่ ๑

---

Aniyate āditova idaṃ pakiṇṇakaṃ. Seyyathidaṃ – idaṃ aniyatakaṇḍaṃ nippayojanaṃ tattha apubbābhāvatoti ce? Na, garukalahukabhedabhinnāpattiropanāropanakkamalakkhaṇadīpanappayojanato. Ettha hi ‘‘sā ce evaṃ vadeyya ‘ayyo mayā…pe… so ca taṃ paṭijānāti, āpattiyā kāretabbo’’’tiādinā (pārā. 446) āpattiyā garukāya, lahukāya ca āropanakkamalakkhaṇaṃ, ‘‘na kāretabbo’’ti iminā anāropanakkamalakkhaṇañca dassitaṃ. Lakkhaṇadīpanato ādimhi, ante vā uddisitabbanti ce? Na, asambhavato. Kathaṃ na tāva ādimhi sambhavati, yesamidaṃ lakkhaṇaṃ, tesaṃ sikkhāpadānaṃ adassitattā. Na ante garukamissakattā. Tasmā garukalahukānaṃ majjhe eva uddisitabbataṃ arahati ubhayamissakattā. Yā tattha pācittiyasaṅkhātā lahukāpatti dassitā, sāpi garukāti kathitā. Tenevāha ‘‘methunadhammasannissitakilesasaṅkhātena rahassādenā’’tiādi. Tasmā garukānaṃ eva anantaraṃ uddiṭṭhantipi eke. Evaṃ sati paṭhamāniyatamevālaṃ tāvatā lakkhaṇadīpanasiddhito, kiṃ dutiyenāti ce? Na, okāsaniyamapaccayamicchāgāhanivāraṇappayojanato. ‘‘Paṭicchanne āsane alaṃkammaniye’’ti okāsaniyamato hi tabbiparīte okāse idaṃ lakkhaṇaṃ na vikappitanti micchāgāho hoti. Taṃnivāraṇato dutiyāniyatampi sātthakamevāti adhippāyo. Kasmā? Okāsabhedato, rahobhedadīpanato, rahonisajjassādabhedadīpanato. Okāsaniyamabhāve ca rahonisajjassādabhedo jāto. Dvinnaṃ rahonisajjasikkhāpadānaṃ nānāttajānanañca siyā tathā kāyasaṃsaggabhedadīpanato. Nālaṃ kammaniyepi hi okāse appaṭicchanne, paṭicchannepi vā nisinnāya vātapānakavāṭacchiddādīhi nikkhantakesādiggahaṇena kāyasaṃsaggo labbhatīti evamādayopi nayā vitthārato veditabbā.

อนิยตกัณฑ์นี้เป็นเรื่องเบ็ดเตล็ดตั้งแต่ต้น ถ้าจะกล่าวว่า "อนิยตกัณฑ์นี้ไม่มีประโยชน์ เพราะไม่มีเรื่องที่ไม่เคยมีมาก่อนในที่นั้น" ก็ไม่ใช่ เพราะมีประโยชน์เพื่อแสดงลักษณะแห่งลำดับการปรับอาบัติและไม่ปรับอาบัติที่ต่างกันด้วยประเภทแห่งอาบัติหนักและเบา ในอนิยตกัณฑ์นี้ แสดงลักษณะแห่งลำดับการปรับอาบัติหนักและอาบัติเบาด้วยบทว่า "ถ้าเธอพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ดิฉัน... (ละไว้)... และภิกษุนั้นรับสารภาพ พึงปรับอาบัติ'" เป็นต้น (ปา. ๔๔๖) และแสดงลักษณะแห่งการไม่ปรับอาบัติด้วยบทว่า "ไม่พึงปรับอาบัติ" ถ้าจะกล่าวว่า "เพราะแสดงลักษณะ จึงพึงยกขึ้นแสดงในเบื้องต้นหรือในที่สุด" ก็ไม่ใช่ เพราะเป็นไปไม่ได้ เหตุไรจึงเป็นไปไม่ได้? เพราะในเบื้องต้นเป็นไปไม่ได้ เพราะสิกขาบทเหล่านั้นซึ่งมีลักษณะนี้ยังไม่ได้แสดง ในที่สุดก็ไม่ได้ เพราะปะปนกับอาบัติหนัก เพราะฉะนั้น จึงควรยกขึ้นแสดงในท่ามกลางแห่งอาบัติหนักและเบา เพราะปะปนกันทั้งสองอย่าง อาบัติเบาที่แสดงไว้ในที่นั้น ซึ่งนับว่าเป็นปาจิตตีย์ แม้อาบัตินั้นก็กล่าวว่าเป็นอาบัติหนัก ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยความยินดีในที่ลับอันนับว่าเป็นกิเลสที่อาศัยเมถุนธรรม" เป็นต้น เพราะฉะนั้น บางพวกจึงกล่าวว่า "แม้เป็นอาบัติหนัก ก็ยกขึ้นแสดงต่อจากอาบัติหนักนั่นเอง" ถ้าเป็นอย่างนี้ อนิยตสิกขาบทที่ ๑ เท่านั้นก็พอแล้ว เพราะการแสดงลักษณะสำเร็จได้ด้วยสิกขาบทนั้น จะมีสิกขาบทที่ ๒ ไปทำไม? ไม่ใช่ เพราะมีประโยชน์เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดในเรื่องกำหนดสถานที่และเหตุปัจจัย เพราะถ้ามีการกำหนดสถานที่ว่า "ในอาสนะกำบังที่ควรแก่การกระทำ" ความเข้าใจผิดก็จะเกิดขึ้นว่า ลักษณะนี้ไม่พึงกำหนดในสถานที่ที่ตรงกันข้าม มีความประสงค์ว่า อนิยตสิกขาบทที่ ๒ ก็มีประโยชน์ เพราะป้องกันความเข้าใจผิดนั้น เพราะเหตุไร? เพราะความต่างกันแห่งสถานที่ เพราะแสดงความต่างกันแห่งที่ลับ เพราะแสดงความต่างกันแห่งความยินดีในการนั่งในที่ลับ และเมื่อมีการกำหนดสถานที่ ความต่างกันแห่งความยินดีในการนั่งในที่ลับก็เกิดขึ้น และพึงทราบความต่างกันแห่งสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับ ๒ สิกขาบทนั้น และเพราะแสดงความต่างกันแห่งการสัมผัสกาย ความว่า การสัมผัสกายย่อมมีได้ด้วยการจับผมเป็นต้นที่แลบออกมาทางช่องหน้าต่างและช่องประตูเป็นต้น แม้ในสถานที่ที่ไม่ควรแก่การกระทำและไม่กำบัง หรือของนางผู้พึงนั่งอยู่ในที่กำบัง พึงทราบโดยพิสดารแม้ด้วยนัยมีอาทิอย่างนี้

---

Tatridaṃ mukhamattanidassanaṃ – okāsabhedatoti alaṃkammaniyanālaṃkammaniyabhedato. Paṭicchannampi hi ekaccaṃ nālaṃkammaniyaṃ vātapānādinā antaritattā, ubhayappaṭicchannampi ekaccaṃ nālaṃkammaniyaṃ vijānataṃ ajjhokāsattā. Rahobhedadīpanatoti ettha rahabhāvasāmaññepi raho dvidhā paṭicchannāpaṭicchannabhedatoti adhippāyo. Rahonisajjassādabhedadīpanatoti methunassādavasena nisajjā, duṭṭhullassādavasena nisajjāti tādisassa bhedassa dīpanatoti attho. ‘‘Idha āgatanayattā bhikkhunipātimokkhe idaṃ kaṇḍaṃ parihīnanti veditabba’’nti vadanti. ‘‘Aṭṭhuppattiyā tattha anuppannattā’’ti eke, taṃ anekantabhāvadīpanato ayuttaṃ. Sabbabuddhakāle hi bhikkhūnaṃ pañca, bhikkhunīnaṃ cattāro ca uddesā santi. Pātimokkhuddesapaññattiyā asādhāraṇattā tattha niddiṭṭhasaṅghādisesapācittiyānanti eke. Tāsañhi bhikkhunīnaṃ ubbhajāṇumaṇḍalika (pāci. 658) -aṭṭhavatthuka (pāci. 675) -vasena kāyasaṃsaggaviseso pārājikavatthu, ‘‘hatthaggahaṇaṃ vā sādiyeyya, kāyaṃ vā tadatthāya upasaṃhareyyā’’ti (pāci. 675) vacanato sādiyanampi, ‘‘santiṭṭheyya vā’’ti (pāci. 675) vacanato ṭhānampi, ‘‘saṅketaṃ vā gaccheyyā’’ti (pāci. 675) vacanato gamanampi, ‘‘channaṃ vā anupaviseyyā’’ti (pāci. 675) vacanato paṭicchannaṭṭhānappavesopi hoti, tathā ‘‘rattandhakāre appadīpe, paṭicchanne okāse ajjhokāse ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā’’ti (pāci. 839) vacanato duṭṭhullavācāpi pācittiyavatthukanti katvā tāsaṃ aññathā aniyatakaṇḍassa avattabbatāpattito na vuttanti tesaṃ adhippāyo. Pakiṇṇakaṃ.

ในอนิยตกัณฑ์นั้น การแสดงเพียงหัวข้อนี้คือ – คำว่า โดยความต่างแห่งโอกาส (โอกาสเภทโต) คือความต่างกันโดยประเภทแห่งสถานที่ที่ควรแก่การกระทำและไม่ควรแก่การกระทำ. เพราะสถานที่บางแห่งแม้ที่กำบัง ก็ไม่ควรแก่การกระทำ เพราะมีหน้าต่างเป็นต้นกั้นอยู่, สถานที่บางแห่งแม้ที่กำบังทั้งสองด้าน (ข้างบนและรอบข้าง) ก็ไม่ควรแก่การกระทำ เพราะเป็นที่แจ้งสำหรับผู้รู้เห็น. คำว่า เพราะการแสดงความต่างแห่งที่ลับ (ระโหเภททีปะนะโต) คือในที่นี้มีความประสงค์ว่า แม้ในความเป็นที่ลับโดยทั่วไป ที่ลับก็มี ๒ อย่าง คือความต่างกันโดยประเภทแห่งที่กำบังและที่ไมกำบัง. คำว่า เพราะการแสดงความต่างแห่งความยินดีในการนั่งในที่ลับ (ระโหะนิสัชชัสสาทะเภททีปะนะโต) คือมีอรรถว่า การนั่งด้วยอำนาจความยินดีในเมถุนธรรม และการนั่งด้วยอำนาจความยินดีในวาจาหยาบคาย คือการแสดงความต่างกันแห่งประเภทเช่นนั้น. พวกอาจารย์กล่าวว่า พึงทราบว่า อนิยตกัณฑ์นี้บกพร่อง (ไม่มี) ในภิกขุนีปาติโมกข์ เพราะเป็นไปตามนัยที่มาในที่นี้. บางพวกกล่าวว่า เพราะเรื่องราวไม่ได้เกิดขึ้นในที่นั้น (ในภิกขุนีสงฆ์). คำกล่าวเช่นนั้นไม่สมควร เพราะเป็นการแสดงความไม่แน่นอน. เพราะในสมัยของพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ มีอุเทศ ๕ สำหรับภิกษุ และมีอุเทศ ๔ สำหรับภิกษุณี. บางพวกกล่าวว่า เพราะปาติโมกขุเทศไม่เป็นของสาธารณะในที่นั้น (ในภิกขุนีปาติโมกข์) จึงไม่ได้ระบุสังฆาทิเสสและปาจิตตีย์ไว้ในที่นั้น. ความประสงค์ของพวกนั้นคือ เพราะการสัมผัสกายพิเศษของภิกษุณีเหล่านั้น อันเนื่องด้วยการนั่งชันเข่า (ปาจิ. ๖๕๘) และมีวัตถุ ๘ (ปาจิ. ๖๗๕) เป็นปาราชิกวัตถุ, และการยินดีด้วยบทว่า พึงจับมือ หรือพึงนำกายเข้าไปเพื่อประโยชน์นั้น (ปาจิ. ๖๗๕), และการยืนด้วยบทว่า พึงยืนอยู่ (ปาจิ. ๖๗๕), และการไปด้วยบทว่า พึงไปตามนัดหมาย (ปาจิ. ๖๗๕), และการเข้าไปในที่กำบังด้วยบทว่า พึงเข้าไปในที่กำบัง (ปาจิ. ๖๗๕) ก็มีอยู่, อีกทั้งวาจาหยาบคายด้วยบทว่า พึงยืนอยู่ หรือพึงพูดคุยกันสองต่อสองในที่มืดในเวลากลางคืนที่ไม่มีแสงไฟ ในที่กำบัง ในที่แจ้ง (ปาจิ. ๘๓๙) ก็เป็นปาจิตตีย์วัตถุ. เมื่อเป็นเช่นนี้ อนิยตกัณฑ์จึงไม่ได้กล่าวไว้ เพราะจะกลายเป็นว่าไม่ควรกล่าวอย่างอื่นสำหรับภิกษุณีเหล่านั้น. จบเรื่องเบ็ดเตล็ด.

---

‘‘Desanāvuṭṭhānagāminīnaṃ āpattīnaṃ vasena alajjiādayo lajjīnaṃ codessantī’’ti āgatattā lajjipaggahatthāya patirūpāyapi upāsikāya vacanena akatvā bhikkhusseva paṭiññāya kātabbanti āpattiyo pana lakkhaṇadassanatthaṃ paññattaṃ vitthāranayameva gahetvā vattuṃ yuttaṃ ‘‘ime kho panāyasmanto dve aniyatā dhammā’’ti (pārā. 443) uddesadassanattāti likhitaṃ. Sotassa rahoti ettha rahoti vacanasāmaññato vuttaṃ. Duṭṭhullasāmaññato duṭṭhullārocanappaṭicchādanasikkhāpadesu pārājikavacanaṃ viya. Tasmā ‘‘cakkhusseva pana raho ‘raho’ti idha adhippeto’’ti vuttaṃ. Kathaṃ paññāyatīti ce? ‘‘Mātugāmo nāma…pe… antamaso tadahujātāpi dārikā’’ti (pārā. 445) vuttattā duṭṭhullobhāsanaṃ idha nādhippetanti dīpitamevāti. Antodvādasahatthepīti pi-saddena apihitakavāṭassa gabbhassa dvāre nisinnopīti attho. Acelakavagge rahopaṭicchannāsanasikkhāpade (pāci. 288) ‘‘yo koci viññū puriso dutiyo hotī’’ti imassa anurūpato ‘‘itthīnaṃ pana satampi anāpattiṃ na karotiyevā’’ti vuttaṃ. ‘‘Alaṃkammaniyeti sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’’nti (pārā. 445) vibhaṅge vacanato rahonisajjassādo cettha methunadhammasannissitakileso, na dutiye viya duṭṭhullavācassādakileso. Tasmā ca paññāyati sotassa raho nādhippetoti.

เพราะมีคำมาว่า พวกอลัชชีเป็นต้นจะฟ้องพวกผู้มีหิริในอาบัติที่มีการแสดงและการออกจากอาบัติเป็นที่สุด เพื่อประโยชน์แก่การยกย่องผู้มีหิริ แม้ด้วยคำของอุบาสิกาผู้สมควรก็ไม่พึงทำ (ปรับอาบัติ) แต่พึงทำด้วยการรับรองของภิกษุเท่านั้น ส่วนอาบัติทั้งหลายที่บัญญัติไว้เพื่อแสดงลักษณะ พึงกล่าวโดยถือเอาแต่วิธีขยายความเท่านั้นว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อนิยตธรรม ๒ อย่างนี้ (ปารา. ๔๔๓) ดังนี้ เพื่อแสดงอุเทศดังนี้ ได้เขียนไว้แล้ว. ในคำว่า ลับหู นี้ คำว่า ลับ กล่าวโดยความเป็นสามัญแห่งคำ เหมือนคำว่า ปาราชิก ในสิกขาบทว่าด้วยการบอกและปกปิดอาบัติชั่วหยาบ โดยความเป็นสามัญแห่งอาบัติชั่วหยาบ. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า คำว่า ลับ ในที่นี้ มุ่งหมายถึงลับตาเท่านั้น. ถ้าถามว่า รู้ได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะมีคำกล่าวว่า ชื่อว่ามาตุคาม... แม้เด็กหญิงที่เกิดในวันนั้น (ปารา. ๔๔๕) จึงแสดงไว้แล้วว่า การพูดจาหยาบคายไม่พึงมุ่งหมายในที่นี้. ในคำว่า แม้ในภายใน ๑๒ ศอก ด้วยคำว่า ปิ มีอรรถว่า แม้นั่งอยู่ที่ประตูห้องที่ไม่ได้ปิดบานประตู. ในสิกขาบทว่าด้วยที่นั่งลับตาในอเจลกวรรค (ปาจิ. ๒๘๘) ตามความเหมาะสมของคำว่า บุรุษผู้รู้เดียงสาคนใดคนหนึ่งเป็นที่สอง จึงกล่าวว่า ส่วนสตรีแม้ร้อยคนก็ไม่ทำให้อาบัติไม่ต้องมีเลย. ในวิภังค์มีคำว่า เป็นที่พอแก่การกระทำ คือสามารถเสพเมถุนธรรมได้ (ปารา. ๔๔๕) เพราะฉะนั้น ความยินดีในการนั่งลับตาในที่นี้ จึงเป็นกิเลสที่อาศัยเมถุนธรรม ไม่ใช่กิเลสที่ยินดีในคำหยาบคายเหมือนในอนิยตข้อที่ ๒. เพราะฉะนั้น จึงรู้ได้ว่า ลับหู ไม่พึงมุ่งหมายในที่นี้.

---

Tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena vadeyyāti rahonisajjasikkhāpadavasena nisinnassa tassānusārena pācittiyameva avatvā pārājikasaṅghādisesāyapi āpattiyā bhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Puna āpattippaṭijānanaṃ avatvā kasmā ‘‘nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamāno’’ti vatthuppaṭijānanaṃ vuttanti? Vuccate – āpattiyā codite vinayadharena ‘‘kismiṃ vatthusmi’’nti pucchite cuditakena ‘‘imasmiṃ vatthusmi’’nti vutte vinayadharena ‘‘īdisaṃ nāma akāsī’’ti pucchite so vatthuṃ paṭijānamānova kāretabboti dassanatthaṃ ‘‘nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamāno’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ nisajjaṃ paṭijānamānopi āpattiyāva kāretabboti? Anurūpameva. Evaṃ pana gahetabbaṃ – tiṇṇampi āpattīnaṃ vatthūni aggahetvā idha sikkhāpadavasena nisajjameva vuttaṃ. Tasmiṃ gahitepi hi āpatti gahitāva hotīti. Yena vā sāti ettha vā-saddo ‘‘tena so bhikkhu kāretabbo vā’’ti yojetabbo. So ca vikappattho. Tasmā ‘‘kāretabbo vā paṭijānamāno, na vā kāretabbo appaṭijānamāno’’ti attho. Tena vuttaṃ ‘‘paṭijānamāno vā’’tiādi. Rahonisajjasikkhāpadavasena nisajjapaccayā āpattiyā vuttattā sesesupi sesasikkhāpadavasena āpatti gahetabbā. ‘‘Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānevā’’ti vuttattā idha duṭṭhullobhāsanassa anadhippetabhāvo veditabbo.

คำว่า พึงกล่าวด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๓ อย่าง นี้ กล่าวเพื่อแสดงความแตกต่างแห่งอาบัติแม้ที่เป็นปาราชิกและสังฆาทิเสส โดยไม่กล่าวเพียงอาบัติปาจิตตีย์ตามนัยแห่งสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับ. อีกอย่างหนึ่ง ทำไมจึงไม่กล่าวถึงการรับรองอาบัติ แต่กลับกล่าวถึงการรับรองวัตถุว่า ภิกษุรับรองการนั่ง? ตอบว่า เพื่อแสดงว่า เมื่อภิกษุถูกวินัยธรโจทด้วยอาบัติ และวินัยธรถามว่า ในวัตถุอะไร? ผู้ถูกโจทกล่าวว่า ในวัตถุนี้ และวินัยธรถามว่า ท่านได้ทำอย่างนี้ใช่ไหม? ภิกษุนั้นพึงถูกปรับอาบัติเมื่อรับรองวัตถุนั้นเอง จึงกล่าวว่า ภิกษุรับรองการนั่ง. ถ้าเป็นเช่นนั้น แม้ภิกษุรับรองการนั่งก็พึงถูกปรับอาบัติหรือ? ก็สมควรแล้ว. แต่พึงถือเอาอย่างนี้ว่า ในที่นี้ไม่ได้ถือเอาวัตถุของอาบัติทั้ง ๓ อย่าง แต่กล่าวถึงการนั่งตามสิกขาบทเท่านั้น เพราะเมื่อรับรองการนั่งนั้นแล้ว อาบัติก็เป็นอันรับรองแล้วนั่นเอง. ในคำว่า หรือด้วยธรรมใด (เยนะ วา สา) นี้ คำว่า วา พึงประกอบเข้ากับคำว่า ภิกษุนั้นพึงถูกปรับอาบัติ หรือ (เตนะ โส ภิกขุ กาเรตัพโพ วา). และคำว่า วา นั้น มีอรรถเป็นวิกัป. เพราะฉะนั้น จึงมีอรรถว่า พึงถูกปรับอาบัติเมื่อรับรอง หรือไม่พึงถูกปรับอาบัติเมื่อไม่รับรอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า เมื่อรับรอง หรือ เป็นต้น. เพราะอาบัติกล่าวไว้โดยอาศัยการนั่งตามสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับ ในสิกขาบทที่เหลือก็พึงถือเอาอาบัติโดยอาศัยสิกขาบทที่เหลือ. เพราะมีคำกล่าวว่า สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนปาราชิกข้อที่ ๑ นั่นเอง จึงพึงทราบว่า การพูดจาหยาบคายไม่พึงมุ่งหมายในที่นี้.

---

Paṭhamāniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทอนิยตข้อที่ ๑ จบแล้ว.

---

2. Dutiyāniyatasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทอนิยตข้อที่ ๒

---

Saṅghādisesena vāti kāyasaṃsaggaduṭṭhullobhāsanena. Tasmā evaṃ kāyasaṃsaggavāro pāḷiyampi vutto. Anandho abadhiroti anandho kāyasaṃsaggaṃ passati, abadhiro duṭṭhullaṃ suṇāti, tasmā eva adinnādānasadisānevāti vutta’’nti likhitaṃ. Ettha ca kāyavācācittato samuṭṭhānaṃ kathanti ce? Kāyasaṃsaggañhi samāpajjanto duṭṭhullampi bhaṇati, duṭṭhullaṃ bhaṇanto nisīdati cāti sambhavati, duṭṭhullameva vā sandhāya vuttaṃ. Tañhi adinnādānasamuṭṭhānanti.

คำว่า “ด้วยสังฆาทิเสส” หมายถึง ด้วยการถูกต้องกายและการพูดจาหยาบคาย เพราะฉะนั้น วาระว่าด้วยการถูกต้องกายจึงกล่าวไว้ในพระบาลีด้วย คำว่า “ไม่บอด ไม่หนวก” หมายถึง ผู้ไม่บอดเห็นการถูกต้องกาย ผู้ไม่หนวกได้ยินคำหยาบคาย เพราะฉะนั้น จึงเขียนไว้ว่า “เหมือนอาทินนาทานนั่นเอง” ถ้าถามว่า “ในที่นี้ สมุฏฐานเกิดจากกาย วาจา ใจ อย่างไร?” เพราะเมื่อภิกษุเข้าถึงการถูกต้องกาย ก็ย่อมพูดจาหยาบคายด้วย และเมื่อพูดจาหยาบคาย ก็ย่อมนั่งด้วย ดังนี้ ย่อมเป็นไปได้ หรือกล่าวโดยมุ่งหมายถึงคำหยาบคายเท่านั้น เพราะคำหยาบคายนั้นมีสมุฏฐานเหมือนอาทินนาทาน

---

Yo desanaṃ sabbavidūpamova;

Nānānayākāravicittabhedaṃ;

Ñātuṃ upāyāna mano satimā;

Taṃ lābhahetuṃ na karoti puññanti.

ผู้ใดมีใจประกอบด้วยสติเพื่อรู้อุบายทั้งหลายแห่งการแสดงธรรมอันเปรียบด้วยพระสัพพัญญู ซึ่งมีความแตกต่างหลากหลายด้วยนัยและอาการอันวิจิตร ผู้นั้นย่อมไม่ทำบุญเพราะเหตุแห่งลาภ

---

Dutiyāniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทอนิยตข้อที่ ๒ จบแล้ว

---

Aniyatavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอนิยตจบแล้ว

---

Nissaggiyakaṇḍaṃ

นิสสัคคิยกัณฑ์

---

1. Cīvaravaggo

1. จีวรวรรค

---

1. Kathinasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกฐิน

---

Nissaggiyakaṇḍe tiṇṇaṃ kathinasikkhāpadānaṃ, vassikasāṭikaaccekacīvarasāsaṅkasikkhāpadānañca ekadesanāya tathākiṇṇāpattikkhandhāva veditabbā –

ในนิสสัคคิยกัณฑ์ พึงทราบว่า สิกขาบทว่าด้วยกฐิน ๓ สิกขาบท สิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝน สิกขาบทว่าด้วยผ้าจีวรที่รีบด่วน และสิกขาบทว่าด้วยผ้าที่น่าสงสัย เป็นกองอาบัติที่ระคนกันด้วยการแสดงธรรมอย่างเดียวกัน ดังนี้ –

---

Kathinaṃ yassa cattāro, sahajā samayadvayaṃ;

Channaṃ sikkhāpadānañca, ekadesavinicchayo.

กฐินมี ๔ อย่าง มีสหชาติและสมัย ๒ อย่าง และสิกขาบท ๖ อย่าง เป็นวินิจฉัยแห่งส่วนหนึ่ง (ของการแสดงธรรม)

---

Tattha kathinanti ‘‘saṅghassa anumodanāya, gaṇassa anumodanāya, puggalassa atthārā saṅghassa atthataṃ hoti kathina’’nti (pari. 414) vacanato tesaṃyeva anumodanādidhammānaṃ saṅgaho kathinaṃ nāma. Yathāha ‘‘kathinaṃ jānitabbanti tesaññeva dhammānaṃ saṅgaho samavāyo nāmaṃ nāmakamma’’ntiādi (pari. 412). Tasmā kathinanti idaṃ bahūsu dhammesu nāmamattaṃ, na paramatthato eko dhammo. Ko panassa atthāroti? Tadekadesova khīrassa dhārā viya. Yathā cāha ‘‘atthāro ekena dhammena saṅgahito vacībhedenā’’ti. Sahajā nāma aṭṭha mātikā, dve palibodhā, pañcānisaṃsāti ime pannarasa dhammā. Samayadvayaṃ nāma kathinatthārasamayo, cīvarasamayo cāti. Tattha kathinatthārasamayo vassānassa pacchimo māso. Cīvarasamayo nāma anatthate kathine ayaṃ kattikamāso, atthate cattāro hemantikā cāti pañca māsā.

ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า “กฐิน” หมายถึง การสงเคราะห์ธรรมทั้งหลายมีอนุโมทนาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง เพราะมีคำกล่าวว่า “ด้วยการอนุโมทนาของสงฆ์ ด้วยการอนุโมทนาของคณะ ด้วยการกรานของบุคคล กฐินย่อมเป็นอันสงฆ์กรานแล้ว” (ปริ. ๔๑๔) เหมือนที่กล่าวไว้ว่า “พึงทราบกฐิน คือการสงเคราะห์ การรวมกันแห่งธรรมเหล่านั้นนั่นเอง เป็นชื่อ เป็นการตั้งชื่อ” เป็นต้น (ปริ. ๔๑๒) เพราะฉะนั้น คำว่า “กฐิน” นี้ เป็นเพียงชื่อในธรรมหลายอย่าง ไม่ใช่ธรรมอย่างเดียวโดยปรมัตถ์ ก็การกรานกฐินนั้นคืออะไร? คือส่วนหนึ่งของกฐินนั้นนั่นเอง เหมือนสายน้ำนม เหมือนที่กล่าวไว้ว่า “การกรานสงเคราะห์ด้วยธรรมอย่างเดียวโดยความต่างแห่งถ้อยคำ” ชื่อว่า “สหชาติ” คือ มาติกา ๘ อย่าง ปลิโพธ ๒ อย่าง อานิสงส์ ๕ อย่าง ธรรม ๑๕ อย่างเหล่านี้ ชื่อว่า “สมัย ๒ อย่าง” คือ สมัยกรานกฐิน และสมัยจีวร ในบรรดาบทเหล่านั้น สมัยกรานกฐิน คือ เดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน สมัยจีวร คือ เมื่อยังไม่ได้กรานกฐิน ได้แก่ เดือนกัตติกะนี้ เมื่อกรานกฐินแล้ว ได้แก่ ฤดูหนาว ๔ เดือน รวมเป็น ๕ เดือน

---

Tattha aṭṭha mātikā nāma pakkamanantikādayo. Tā sabbāpi atthārena ekato uppajjanti nāma. Tabbhāvabhāvitāya atthāre sati uddhāro sambhavati. Tattha kathinatthārena ekuppādā ekanirodhā antarubbhāro sahubbhāro, avasesā kathinubbhārā ekuppādā, nānānirodhā ca. Tattha ekanirodhāti atthārena saha nirodhā, antarubbhārasahubbhārānaṃ uddhārābhāvo ekakkhaṇe hotīti attho. Sesā nānā nirujjhanti nāma. Tesu hi uddhārabhāvaṃ pattesupi atthāro tiṭṭhati evāti aṭṭhakathāyaṃ atthavibhāvanā. Sace atthate kathine bhikkhusmiṃ sāpekkhe tamhā āvāsā pakkamante saṅgho antarubbhāraṃ karoti, tassa bhikkhuno paṭhamameva mūlāvāse niṭṭhitacīvarapalibodhābhāvepi sati antarubbhāre palibodho chijjati satipi sāpekkhatāya saussāhattā. Iminā pariyāyena pakkamanantiko kathinuddhāro atthārena ekuppādo nānānirodho hoti. Tathā antarubbhāre sati suṇantassāpi yāva cīvaraniṭṭhānaṃ na gacchati, tāva parihārasambhavato niṭṭhānantiko. Yāva sanniṭṭhānaṃ na gacchati, tāva parihārasambhavato sanniṭṭhānantiko. Yāva na nassati, tāva parihārasambhavato nāsanantiko. Yāva na suṇāti, tāva parihārasambhavato savanantiko. Yāva cīvarāsā na chijjati, tāva parihārasambhavato āsāvacchediko. Yāva sīmaṃ nātikkamati, tāva parihārasambhavato sīmātikkantiko. Atthārena ekuppādo nānānirodho hotīti veditabbo.

ในมาติกา ๘ อย่าง มีปักกมนันติกะเป็นต้น มาติกาเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันกับการกรานกฐิน เมื่อมีการกรานกฐิน เพราะความเป็นไปแห่งการกรานกฐินนั้น การเดาะกฐินย่อมมีได้ ในมาติกาเหล่านั้น อันตรุพภาระและสหุพภาระ มีการเกิดขึ้นพร้อมกันและดับพร้อมกันกับการกรานกฐิน ส่วนการเดาะกฐินที่เหลือ มีการเกิดขึ้นพร้อมกันกับการกรานกฐิน แต่มีการดับต่างกัน ในมาติกาเหล่านั้น คำว่า “มีการดับพร้อมกัน” หมายถึง การดับพร้อมกันกับการกรานกฐิน คือ ความไม่มีแห่งการเดาะอันตรุพภาระและสหุพภาระย่อมมีในขณะเดียวกัน ส่วนที่เหลือ ย่อมดับต่างกัน เพราะว่า ในมาติกาเหล่านั้น แม้เมื่อถึงภาวะแห่งการเดาะแล้ว การกรานกฐินก็ยังคงตั้งอยู่ ดังนี้ เป็นการแสดงอรรถในอรรถกถา ถ้าเมื่อกฐินกรานแล้ว ภิกษุผู้ยังมีความอาลัยหลีกไปจากอาวาสนั้น สงฆ์ทำอันตรุพภาระ แม้เมื่อไม่มีความขาดไปแห่งจีวรปริโพธในอาวาสเดิมของภิกษุนั้นก่อน ปริโพธย่อมขาดไปในการทำอันตรุพภาระ แม้เมื่อมีความอาลัยอยู่ เพราะมีความพยายาม ด้วยนัยนี้ การเดาะกฐินแบบปักกมนันติกะ ย่อมมีการเกิดขึ้นพร้อมกันกับการกรานกฐิน และมีการดับต่างกัน อนึ่ง เมื่อมีอันตรุพภาระ แม้แก่ผู้ฟัง ตราบใดที่ยังไม่ถึงความสำเร็จแห่งจีวร ตราบนั้นย่อมมีความเป็นไปได้แห่งการใช้สอย (อานิสงส์) จึงเป็นนิฏฐานันติกะ ตราบใดที่ยังไม่ถึงความตกลงใจ ตราบนั้นย่อมมีความเป็นไปได้แห่งการใช้สอย จึงเป็นสันนิฏฐานันติกะ ตราบใดที่ยังไม่พินาศ ตราบนั้นย่อมมีความเป็นไปได้แห่งการใช้สอย จึงเป็นนาสนันติกะ ตราบใดที่ยังไม่ได้ยิน ตราบนั้นย่อมมีความเป็นไปได้แห่งการใช้สอย จึงเป็นสวนันติกะ ตราบใดที่ความหวังในจีวรยังไม่ขาด ตราบนั้นย่อมมีความเป็นไปได้แห่งการใช้สอย จึงเป็นอาสาวเฉทิกะ ตราบใดที่ยังไม่ล่วงพ้นสีมา ตราบนั้นย่อมมีความเป็นไปได้แห่งการใช้สอย จึงเป็นสีมาติกกันติกะ พึงทราบว่า มีการเกิดขึ้นพร้อมกันกับการกรานกฐิน และมีการดับต่างกัน

---

Tattha antarubbhārasahubbhārā dve antosīmāyaṃ eva sambhavanti, na bahisīmāyaṃ. Pakkamanasavanasīmātikkantikā bahisīmāyameva sambhavanti, na antosīmāyaṃ. Niṭṭhānasaaāṭṭhānāsāvacchedikā antosīmāyañceva bahisīmāyañca. Antarubbhāro saṅghāyatto, pakkamananiṭṭhānasanniṭṭhānasīmātikkantikā puggalādhīnā, sesā tadubhayaviparītā.

ในมาติกาเหล่านั้น อันตรุพภาระและสหุพภาระ ๒ อย่าง ย่อมมีได้เฉพาะภายในสีมาเท่านั้น ไม่ใช่ภายนอกสีมา ปักกมนันติกะ สวนันติกะ และสีมาติกกันติกะ ย่อมมีได้เฉพาะภายนอกสีมาเท่านั้น ไม่ใช่ภายในสีมา นิฏฐานันติกะ สันนิฏฐานันติกะ และอาสาวเฉทิกะ ย่อมมีได้ทั้งภายในสีมาและภายนอกสีมา อันตรุพภาระขึ้นอยู่กับสงฆ์ ส่วนปักกมนันติกะ นิฏฐานันติกะ สันนิฏฐานันติกะ และสีมาติกกันติกะ ขึ้นอยู่กับบุคคล ที่เหลือตรงกันข้ามกับทั้งสองอย่างนั้น

---

Tattha ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’nti iminā cīvarapalibodhābhāvameva dīpeti. Na āvāsapalibodhābhāvaṃ. ‘‘Ubbhatasmiṃ kathine’’ti iminā ubhayapalibodhābhāvaṃ dīpeti, tasmā ubhayapalibodhābhāvadīpanatthaṃ tadeva vattabbanti ce? Na, visesattā. Kathaṃ? Kāmañcetaṃ tasmā ‘‘ubbhatasmiṃ kathine’’ti kesañci kathinuddhārānaṃ nānānirodhattā, saṅghapuggalādhīnānadhīnattā ca antobahiubhayasīmāsu niyamāniyamato ca ubbhatasmiṃ kathine saṅghassa, na puggalassa ubbhataṃ hoti, tathāpi ‘‘ubbhatasmiṃ kathine’’ti idaṃ sāmaññavacanaṃ. Tasmā ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’nti iminā niyameti.

ในมาติกาเหล่านั้น ด้วยคำว่า “เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว” นี้ ย่อมแสดงถึงความไม่มีแห่งจีวรปริโพธเท่านั้น ไม่ใช่ความไม่มีแห่งอาวาสปริโพธ ด้วยคำว่า “เมื่อกฐินเดาะแล้ว” นี้ ย่อมแสดงถึงความไม่มีแห่งปริโพธทั้งสองอย่าง ถ้าจะถามว่า “เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความไม่มีแห่งปริโพธทั้งสองอย่าง จึงควรกล่าวคำนั้นเท่านั้นหรือ?” ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะมีความพิเศษ อย่างไร? จริงอยู่ เพราะการเดาะกฐินบางอย่างมีการดับต่างกัน มีความขึ้นอยู่และไม่ขึ้นอยู่กับสงฆ์และบุคคล และมีการกำหนดและไม่กำหนดในสีมาภายใน ภายนอก และทั้งสองอย่าง และเมื่อกฐินเดาะแล้ว ย่อมเป็นการเดาะของสงฆ์ ไม่ใช่ของบุคคล แต่คำว่า “เมื่อกฐินเดาะแล้ว” นี้ เป็นคำทั่วไป เพราะฉะนั้น ท่านจึงกำหนดด้วยคำว่า “เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว” นี้

---

Kiṃ vuttaṃ hoti – saṅghassa antarubbhārena ubbhatasmiṃ kathine acchinnacīvarapalibodho bahisīmāgato pacchā gantvā attano sīmāgato aniṭṭhitacīvaro ānisaṃsaṃ labhati evāti katvā ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’nti vuttanti veditabbaṃ. Tattha āvāsapalibodho nāma vasati vā tasmiṃ āvāse, sāpekkho vā pakkamati. Cīvarapalibodho nāma cīvaraṃ akataṃ vippakataṃ, cīvarāsānupacchinnā, tabbiparītena apalibodho veditabbo. Tattha anatthatakathinānaṃ cīvarakālasamaye niyamato cattāro ānisaṃsā labbhanti, asamādānacāro aniyamato. Tena sāsaṅkasikkhāpadaṃ vuttaṃ. Kathaṃ cattāro niyatāti ce? ‘‘Cīvarakālasamayo nāma anatthate kathine vassānassa pacchimo māso’’ti (pārā. 649) vacanato anatthatakathinānaṃ tasmiṃ māse yāvadatthacīvaraṃ siddhaṃ, tathā tatiyakathinasikkhāpade (pārā. 497 ādayo) akālacīvaraṃ nāma piṭṭhisamayato paṭṭhāya taṃ paṭiggahetvā saṅghato labhitabbaṃ ce, yāva cīvarakālasamayaṃ nikkhipitvā bhājetvā gahetabbaṃ. Puggalikaṃ ce, vassānassa chaṭṭhapakkhassa pañcamito paṭṭhāya yāva cīvarakālasamayaṃ anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ vaṭṭati accekacīvarasikkhāpadena anuññātattā, na tato paraṃ. Tadā uppannacīvarassa paṭisiddhattā paṭhamakathinena. Tattha aṭṭhakathāyaṃ vuttanayo saṅghikaṃ sandhāya, tathā porāṇagaṇṭhipade cāti veditabbaṃ.

พึงทราบว่า คำว่า 'เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว' นี้ ท่านกล่าวไว้โดยหมายความว่า เมื่อกฐินเดาะแล้วด้วยอันตรุพภาระของสงฆ์ ภิกษุผู้มีจีวรปริโพธยังไม่ขาด ไปสู่ภายนอกสีมาแล้วกลับมาสู่สีมาของตนในภายหลัง แม้มีจีวรยังไม่สำเร็จ ก็ย่อมได้อานิสงส์แน่นอน. ในบรรดาปริโพธเหล่านั้น อาวาสปริโพธ คือการที่ภิกษุยังอยู่ในอาวาสนั้น หรือหลีกไปโดยยังมีความห่วงใย. จีวรปริโพธ คือจีวรที่ยังไม่ได้ทำ หรือทำค้างไว้ หรือความหวังในจีวรยังไม่ขาด; พึงทราบความไม่มีปริโพธโดยนัยตรงกันข้าม. ในบรรดาภิกษุผู้ไม่ได้กรานกฐินเหล่านั้น อานิสงส์ ๔ อย่าง ย่อมได้โดยแน่นอนในเวลาจีวรกาล, ส่วนอานิสงส์คือการเที่ยวไปโดยไม่ถือเอาจีวรไปครบสำรับ (อสมทานจาร) ได้โดยไม่แน่นอน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวสาสังกสิกขาบทไว้. หากถามว่า อานิสงส์ ๔ อย่างแน่นอนอย่างไร? ตอบว่า เพราะคำว่า 'จีวรกาล คือ เดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน สำหรับภิกษุผู้ไม่ได้กรานกฐิน' (ปาราชิก ๖๔๙) จีวรตามความต้องการย่อมสำเร็จแก่ภิกษุผู้ไม่ได้กรานกฐินในเดือนนั้น. อนึ่ง ในตติยกฐินสิกขาบท (ปาราชิก ๔๙๗ เป็นต้น) จีวรที่เรียกว่าอกาลจีวรนั้น หากเป็นของสงฆ์ พึงรับไว้ตั้งแต่วันหลัง (วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๑) แล้วเก็บไว้แบ่งกันจนถึงเวลาจีวรกาล. หากเป็นของส่วนบุคคล ตั้งแต่วันที่ ๕ แห่งปักษ์ที่ ๖ ของฤดูฝน จนถึงเวลาจีวรกาล จีวรที่ยังไม่ได้อธิษฐานหรือยังไม่ได้วิกัป ย่อมควร เพราะได้รับอนุญาตด้วยอัจเจกจีวรสิกขาบท, ไม่ใช่หลังจากนั้น. ในเวลานั้น จีวรที่เกิดขึ้นถูกห้ามไว้ด้วยปฐมกฐินสิกขาบท. พึงทราบว่า นัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาในที่นั้น หมายถึงจีวรของสงฆ์ และในปกรณ์เก่า (โปราณคัณฐิบท) ก็เช่นกัน.

---

Paṭhamakathine (pārā. 459 ādayo) paṭhamapaññattiyā, avisesena vā ekādasame divase āpatti. Vassānassa hi antonivāraṇatthaṃ aṭṭhakathāya ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine’’ti (pārā. 462 ādayo) vuttaṃ. Eseva nayo dutiye, tatiye ca. Tena cīvarakālato pure vā anto vā uppannaṃ cīvarakālato uddhaṃ ekadivasampi parihāraṃ na labhati. Yadi labheyya, accekacīvarasikkhāpadavirodho. ‘‘Yāva cīvarakālasamayaṃ nikkhipitabbaṃ, tato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiya’’nti (pārā. 648) hi tattha vuttaṃ. Vassāvāsikabhāvena saṅghato laddhaṃ vuṭṭhavassattā attano santakabhūtaṃ accekacīvaraṃ cīvarakālasamayaṃ atikkāmayato eva āpatti, na accekacīvarakālaṃ atikkāmayato āpattīti. ‘‘Anatthate kathine ekādasamāse uppanna’’nti (pārā. 500) vacanato yo ca tattha cīvaruppādo, so ca nesaṃ bhavissatīti siddhaṃ, anāmantacāragaṇabhojanasikkhāpade ‘‘aññatra samayā’’ti (pāci. 222 ādayo) vuttattā sesadvayaṃ siddhameva. Tasmā ‘‘kālepi ādissa dinnaṃ, etaṃ akālacīvara’’nti (pārā. 500) vacanato ādissa dinnacīvaraṃ parihāraṃ na labhati.

ในปฐมกฐินสิกขาบท (ปาราชิก ๔๕๙ เป็นต้น) ตามพระบัญญัติเดิม หรือโดยไม่ระบุเป็นพิเศษ ย่อมเป็นอาบัติในวันที่ ๑๑. เพราะเพื่อป้องกันการเก็บจีวรไว้ภายในฤดูฝน อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว เมื่อภิกษุเดาะกฐินแล้ว' (ปาราชิก ๔๖๒ เป็นต้น). นัยนี้ใช้ในทุติยกฐินและตติยกฐินสิกขาบทด้วย. ด้วยเหตุนั้น จีวรที่เกิดขึ้นก่อนหรือภายในจีวรกาล ย่อมไม่ได้การผ่อนผันให้เก็บไว้แม้เพียงวันเดียวหลังจากล่วงจีวรกาลไปแล้ว. หากได้ ย่อมขัดกับอัจเจกจีวรสิกขาบท. เพราะในสิกขาบทนั้นกล่าวว่า 'พึงเก็บไว้ได้จนถึงเวลาจีวรกาล หากเก็บไว้เกินกว่านั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์' (ปาราชิก ๖๔๘). อัจเจกจีวรที่ได้รับจากสงฆ์โดยความเป็นผู้จำพรรษา และเป็นของตนเพราะออกพรรษาแล้ว ย่อมเป็นอาบัติเฉพาะเมื่อล่วงเลยเวลาจีวรกาลเท่านั้น ไม่เป็นอาบัติเมื่อล่วงเลยเวลาอัจเจกจีวร. ด้วยคำว่า 'จีวรที่เกิดขึ้นในเดือนที่ ๑๑ สำหรับภิกษุผู้ไม่ได้กรานกฐิน' (ปาราชิก ๕๐๐) จึงเป็นอันสำเร็จความว่า จีวรที่เกิดขึ้นในเวลานั้น ย่อมเป็นของภิกษุเหล่านั้น; และเพราะในอนามันตจารสิกขาบทและคณโภชนสิกขาบทกล่าวว่า 'เว้นแต่สมัย' (ปาจิตตีย์ ๒๒๒ เป็นต้น) อานิสงส์ที่เหลืออีก ๒ อย่างจึงเป็นอันสำเร็จความเช่นกัน. เพราะฉะนั้น ด้วยคำว่า 'แม้ให้โดยเจาะจงในกาล ก็เป็นอกาลจีวร' (ปาราชิก ๕๐๐) จีวรที่ให้โดยเจาะจง จึงไม่ได้การผ่อนผันให้เก็บไว้.

---

Aparakattikāyameva vā ubbhatasmiṃ kathine labhati, evaṃ ‘‘ubbhatasmiṃ kathine’’ti vuttattāti ce? Na vattabbaṃ. Cha ṭhānāni hi sāpekkhatāya vuttāni. Duṭṭhadosadvaye adhikaraṇacatutthaṃ, paṭhamāniyate sotassa raho, tatiyakathine ādissa dinnaṃ cīvaraṃ, accekacīvarasikkhāpade ‘‘saññāṇaṃ katvā nikkhipitabba’’nti padaṃ, duṭṭhullārocanappaṭicchādanadvaye adhikaraṇaṃ, pārājikavacanañca, tīsu kathinasikkhāpadesu ‘‘aṭṭhannaṃ mātikānaṃ aññatarāyā’’ti vacananti. Tattha ādissa dinnaṃ cīvaraṃ saṅghikaṃ bhājitabbacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ, na puggalikaṃ. Saññāṇaṃ katvā nikkhipitabbanti vassāvāsikacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. Avuṭṭhavassena pacchā dātabbattā saññāṇaṃ kātabbaṃ, na ñātippavāritato laddhaṃ puggalikaṃ sandhāya. Tasmā duvidhaṃ accekacīvaraṃ saṅghe ninnaṃ, puggale ninnañcāti siddhaṃ. Tattha saṅghe pariṇataṃ accekacīvaraṃ vassūpanāyikadivasato paṭṭhāya, piṭṭhisamayato paṭṭhāya vā yāva pavāraṇā nikkhipituṃ vaṭṭati eva saṅghikattā, puggalikampi ‘‘vassaṃvuṭṭhakāle gaṇhathā’’ti dinnattā. Tādisañhi yāva vassaṃvuṭṭho na hoti, tāva tasseva dāyakassa santakaṃ hoti. Ettako visesahetu.

หรือว่าอานิสงส์ย่อมได้ในกฐินที่เดาะแล้วในเดือนกัตติกะหลังเท่านั้น เพราะกล่าวว่า 'ในกฐินที่เดาะแล้ว' อย่างนี้หรือ? ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น. เพราะฐานะ ๖ อย่าง ท่านกล่าวไว้โดยมีความหวัง (ปริโพธ). คือ อธิกรณ์ที่ ๔ ในทุฏฐโทสสิกขาบท ๒, ที่ลับหูในปฐมอนิยตสิกขาบท, จีวรที่ถวายโดยเจาะจงในตติยกฐินสิกขาบท, บทว่า 'พึงทำเครื่องหมายแล้วเก็บไว้' ในอัจเจกจีวรสิกขาบท, อธิกรณ์ในทุฏฐุลลาโรจนะและปฏิจฉาทนะ ๒ และคำว่าปาราชิก, และคำว่า 'ด้วยมาติกาอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๘ อย่าง' ในกฐินสิกขาบท ๓. ในบรรดาบทเหล่านั้น จีวรที่ถวายโดยเจาะจง ท่านกล่าวหมายถึงจีวรของสงฆ์ที่พึงแบ่งกัน ไม่ใช่จีวรส่วนบุคคล. บทว่า 'พึงทำเครื่องหมายแล้วเก็บไว้' ท่านกล่าวหมายถึงจีวรสำหรับผู้จำพรรษา. เพราะผู้ที่ยังไม่สิ้นพรรษาพึงให้ในภายหลัง จึงต้องทำเครื่องหมายไว้, ไม่ได้หมายถึงจีวรส่วนบุคคลที่ได้จากญาติและผู้ปวารณา. เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันสำเร็จความว่า อัจเจกจีวรมี ๒ อย่าง คือที่น้อมไปในสงฆ์ และที่น้อมไปในบุคคล. ในบรรดาอัจเจกจีวรเหล่านั้น อัจเจกจีวรที่น้อมไปในสงฆ์ ย่อมควรเพื่อเก็บไว้ตั้งแต่วันเข้าพรรษา หรือตั้งแต่วันหลังจนถึงวันปวารณา เพราะเป็นของสงฆ์; แม้จีวรส่วนบุคคลก็เช่นกัน เพราะให้ไว้ว่า 'จงรับในเวลาที่อยู่จำพรรษาแล้ว'. เพราะจีวรเช่นนั้น ตราบใดที่ภิกษุยังไม่อยู่จำพรรษา ตราบนั้นก็ยังเป็นของทายกนั่นเอง. เหตุพิเศษมีเพียงเท่านี้.

---

‘‘Anaccekacīvare anaccekacīvarasaññī cīvarakālasamayaṃ atikkāmeti, anāpattī’’ti vacanato accekacīvarakasseva so aparādho. Yena ‘‘virodho’’ti vacanaṃ dasseyyāti na vinaye visesahetu pariyesitabbo. Buddhavisayattā pamāṇanti ce? Na, yadi evaṃ ettha attano santakabhūtampi accekacīvaraṃ saññāṇaṃ katvā nikkhipitabbameva, na adhiṭṭhātabbaṃ na vikappetabbaṃ na vissajjetabbaṃ. Tato ‘‘anāpatti, antosamaye adhiṭṭheti vikappeti vissajjetī’’tiādivacanavirodho (pārā. 651) adhivāsetabbo siyā. Tathā ‘‘vassānassa pacchime māse kathinuddhāre kate tasmiṃ māse atthate kathine kathinuddhāradivasaṃ atikkāmeti, nissaggiyaṃ hotī’’ti vacanato nissaggiyaṃ hotīti ayampi atthavirodho adhivāsetabbo siyā. Tasmiñca ‘‘anaccekacīvare anāpattī’’ti vuttaṃ, tañca anadhiṭṭhitaṃ avikappitamevāti ettako visesahetu. Atirekacīvarañcetaṃ paṭhamasikkhāpadenāpatti, itaraṃ ce anāpattiyevāti imassa atthassa ayaṃ bhagavato visesahetu. Tathā atirekadasāhānāgatāyeva kattikapuṇṇamāya saṅghassa vassāvāsikatthaṃ accekacīvaraṃ viya dadamānaṃ na gahetabbaṃ, dasāhānāgatāya eva gahetabbanti ettako visesahetu. Tato aṭṭhakathānayavirodho ca adhivāsetabbo siyā. Tattha ‘‘adhiṭṭhitato paṭṭhāya uppannaṃ accekacīvaraṃ na hotī’’ti vatvā aññathā nayo dassito. Porāṇagaṇṭhipade so ca nayo saṅghikaṃ upādāya vuttattā na virujjhatīti neva so ca paṭikkhitto. Yathā anaccekacīvaraṃ chaṭṭhito paṭṭhāya uppannaṃ atirekadasāhānāgatāyapi paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā cīvarakālasamayaṃ atikkāmayatopi anāpattīti ayampi nayo adhivāsetabbo siyā. Tato paṭhamakathinavirodho. Dasāhānāgatāya eva paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā cīvarakālasamayaṃ atikkāmayato anāpattīti ce, taṃ dve dasāhe labhatīti ettako visesahetu.

เพราะคำว่า 'ในอนัจเจกจีวร ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นอนัจเจกจีวร ล่วงเลยสมัยแห่งจีวรกาลไป ไม่ต้องอาบัติ' โทษนั้นจึงเป็นของภิกษุผู้มีอัจเจกจีวรเท่านั้น. ไม่พึงแสวงหาเหตุพิเศษในวินัยเพื่อจะแสดงความขัดแย้งด้วยเหตุใด. หากจะกล่าวว่า เพราะเป็นพุทธวิสัยจึงเป็นประมาณ? ไม่ใช่, หากเป็นเช่นนั้น อัจเจกจีวรแม้ที่เป็นของตนในที่นี้ ก็พึงทำเครื่องหมายแล้วเก็บไว้เท่านั้น ไม่พึงอธิษฐาน ไม่พึงวิกัป ไม่พึงสละ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ความขัดแย้งกับพระดำรัสมีต้นว่า 'ไม่ต้องอาบัติ เมื่ออธิษฐาน วิกัป หรือสละในภายในสมัย' (ปารา. ๖๕๑) ก็จะต้องยอมรับ. อนึ่ง เพราะคำว่า 'เมื่อกฐินเดาะแล้วในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน เมื่อกฐินปูแล้วในเดือนนั้น ล่วงเลยวันเดาะกฐินไป เป็นนิสสัคคีย์' ความขัดแย้งในเนื้อความนี้ก็จะต้องยอมรับ. และในข้อนั้นท่านกล่าวว่า 'ในอนัจเจกจีวร ไม่ต้องอาบัติ' และจีวรนั้นก็ไม่ได้อธิษฐาน ไม่ได้วิกัปนั่นเอง เหตุพิเศษมีเพียงเท่านี้. และจีวรส่วนเกินนี้เป็นอาบัติด้วยสิกขาบทที่ ๑ ส่วนจีวรอื่นไม่ต้องอาบัติเลย นี้เป็นเหตุพิเศษของพระผู้มีพระภาคเจ้าสำหรับเนื้อความนี้. อนึ่ง ในวันเพ็ญเดือนกัตติกะที่ยังเหลือเวลาเกินกว่า ๑๐ วัน จีวรที่ถวายเพื่อเป็นจีวรสำหรับอยู่พรรษาของสงฆ์ ไม่พึงรับเหมือนอัจเจกจีวร พึงรับในวันที่เหลือเวลาไม่เกิน ๑๐ วันเท่านั้น เหตุพิเศษมีเพียงเท่านี้. เมื่อเป็นเช่นนั้น ความขัดแย้งกับนัยแห่งอรรถกถาก็จะต้องยอมรับ. ในอรรถกถานั้นกล่าวว่า 'อัจเจกจีวรที่เกิดขึ้นตั้งแต่อธิษฐานแล้ว ไม่เป็นอัจเจกจีวร' แล้วแสดงนัยอื่นไว้. ในคัมภีร์คัณฐีเก่า นัยนั้นกล่าวโดยหมายถึงของสงฆ์จึงไม่ขัดแย้งกัน นัยนั้นจึงไม่ถูกคัดค้าน. อนึ่ง นัยที่ว่า อนัจเจกจีวรที่เกิดขึ้นตั้งแต่วันที่ ๖ พึงรับได้แม้ในวันที่ยังเหลือเวลาเกินกว่า ๑๐ วัน และเมื่อรับแล้ว แม้ล่วงเลยสมัยแห่งจีวรกาลไป ก็ไม่ต้องอาบัติ นัยนี้ก็จะต้องยอมรับ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะขัดกับเรื่องกฐินข้อแรก. หากจะกล่าวว่า พึงรับในวันที่เหลือเวลาไม่เกิน ๑๐ วันเท่านั้น และเมื่อรับแล้ว ล่วงเลยสมัยแห่งจีวรกาลไป ไม่ต้องอาบัติ จีวรนั้นย่อมได้กำหนด ๑๐ วัน ๒ ครั้ง เหตุพิเศษมีเพียงเท่านี้.

---

Antarā anāpattikkhettacīvarakālappaviṭṭhattā adhiṭṭhahitvā paccuddhaṭaṃ viya taṃ punapi dasāhe labhatīti ce? Na, kālappaveso adhiṭṭhānaṃ viya hotīti ce? Na, ‘‘vassikasāṭikaṃ vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ, tato paraṃ vikappetu’’nti vacanavirodhaṃ katvā, tato paraṃ dasāhaṃ avikappentassāpi anāpatti siyā. Apica yaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vassikasāṭikā antovasse laddhā ceva niṭṭhitā ca, antodasāhe adhiṭṭhātabbā, dasāhātikkame niṭṭhitā, tadaheva adhiṭṭhātabbā, dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkāmetabbā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.630). Tena āpattito na mucceyya. Kālappaveso hi adhiṭṭhānapariyāyo na jātoti. Ettāvatā yathāvutto atthavikappo pāḷinayeneva patiṭṭhāpito hoti.

หากจะกล่าวว่า เพราะจีวรนั้นเข้าสู่จีวรกาลอันเป็นเขตที่ไม่ต้องอาบัติในระหว่าง จึงเหมือนกับจีวรที่อธิษฐานแล้วถอนคืน ย่อมได้กำหนด ๑๐ วันอีกครั้ง? ไม่ใช่. หากจะกล่าวว่า การเข้าสู่กาลเป็นเหมือนการอธิษฐาน? ไม่ใช่ เพราะจะทำให้ขัดกับคำว่า 'พึงอธิษฐานผ้าอาบน้ำฝนตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝน หลังจากนั้นพึงวิกัป' และหลังจากนั้น แม้ผู้ไม่วิกัปตลอด ๑๐ วัน ก็พึงไม่ต้องอาบัติ. อนึ่ง คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ผ้าอาบน้ำฝนที่ได้และทำสำเร็จในระหว่างพรรษา พึงอธิษฐานภายใน ๑๐ วัน ที่สำเร็จเมื่อล่วง ๑๐ วันไปแล้ว พึงอธิษฐานในวันนั้นเอง เมื่อเวลา ๑๐ วันไม่พอ ไม่พึงให้ล่วงเลยจีวรกาลไป' (ปารา. อรรถ. ๒.๖๓๐). ด้วยเหตุนั้น ภิกษุก็ไม่พึงพ้นจากอาบัติ เพราะการเข้าสู่กาลไม่ใช่เป็นปริยายของการอธิษฐาน. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การวินิจฉัยเนื้อความตามที่กล่าวมาจึงตั้งมั่นด้วยนัยแห่งพระบาลีนั่นเอง.

---

Apicettha yaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkāmetabbā’’ti, tatthapi cīvarakāle uppannaṃ, dasāhe appahonte cassa karaṇaṃ natthi, taṃ accekacīvaraṃ akālacīvaramiva cīvarakālaṃ nātikkāmetabbanti siddhametaṃ. Pāḷito ca tañce antokāle uppajjati, dasāhe appahontepi uppajjati, evaṃ uppannaṃ accekacīvaraṃ accekacīvarameva na hoti. Na hi taṃ kālavisesavasena accekacīvarasaṅkhaṃ gacchati. Vuttañhetaṃ ‘‘accekacīvaraṃ nāma senāya vā gantukāmo hoti, pavāsaṃ vā gantukāmo hoti, gilāno vā hoti, gabbhinī vā hoti, assaddhassa vā saddhā uppannā hoti…pe… ‘vassāvāsikaṃ dassāmī’ti evaṃ ārocitaṃ, etaṃ accekacīvaraṃ nāmā’’ti (pārā. 649). Tasmā yathā taṃ cīvaraṃ nātikkāmetabbaṃ, tathā anaccekacīvarampīti siddhaṃ hoti. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkāmetabbā’’ti. Apica yadi evaṃ taṃ accekacīvarasikkhāpadameva accekacīvaraṃ cīvarakālaṃ nātikkāmetabbanti imassa pana atthavisesassa dassanatthaṃ bhagavatā paññattaṃ.

อนึ่ง ในข้อที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'เมื่อเวลา ๑๐ วันไม่พอ ไม่พึงให้ล่วงเลยจีวรกาลไป' นั้น แม้จีวรที่เกิดขึ้นในจีวรกาล เมื่อเวลา ๑๐ วันไม่พอ และไม่มีการทำจีวรนั้น จีวรนั้นก็เหมือนอากาลจีวร คือไม่พึงให้ล่วงเลยจีวรกาลไป ข้อนี้เป็นอันสำเร็จแล้ว. และตามพระบาลี หากจีวรนั้นเกิดขึ้นในภายในกาล แม้เกิดขึ้นเมื่อเวลา ๑๐ วันไม่พอ อัจเจกจีวรที่เกิดขึ้นอย่างนี้ก็ไม่เป็นอัจเจกจีวรเลย เพราะจีวรนั้นไม่ถึงการนับว่าเป็นอัจเจกจีวรด้วยอำนาจกาลพิเศษ. ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'ที่ชื่อว่า อัจเจกจีวร คือ ภิกษุประสงค์จะไปสู่กองทัพ หรือประสงค์จะไปสู่ที่ไกล หรือเป็นไข้ หรือมีครรภ์ หรือศรัทธาเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่มีศรัทธา... ฯลฯ ...บอกว่า จะถวายจีวรสำหรับอยู่พรรษา อย่างนี้ นี้ชื่อว่าอัจเจกจีวร' (ปารา. ๖๔๙). เพราะฉะนั้น จึงสำเร็จความว่า จีวรนั้นไม่พึงให้ล่วงเลยไปฉันใด อนัจเจกจีวรก็ฉันนั้น. ด้วยเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'เมื่อเวลา ๑๐ วันไม่พอ ไม่พึงให้ล่วงเลยจีวรกาลไป'. อนึ่ง หากเป็นเช่นนั้น อัจเจกจีวรสิกขาบทนั่นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้เพื่อแสดงเนื้อความพิเศษนี้ว่า อัจเจกจีวรไม่พึงให้ล่วงเลยจีวรกาลไป.

---

Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana taṃ evaṃ vuttaṃ – kāmañcedaṃ ‘‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’’nti iminā siddhaṃ, aṭṭhuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapitanti atthavisesadīpanapayojanato. Tasmā taṃ tassa atthavisesadassanatthaṃ vuttanti siddhameva. Tasmāpi veditabbameva yaṃ kiñci cīvaraṃ cīvarakālasamayaṃ nātikkāmetabbanti. Apica yaṃ vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘chaṭṭhito paṭṭhāya pana uppannaṃ anaccekacīvarampi paccuddhāretvā ṭhapitacīvarampi etaṃ parihāraṃ labhatī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.646-649). Tena ‘‘anaccekacīvare anaccekacīvarasaññī cīvarakālasamayaṃ atikkāmeti, anāpattī’’ti (pārā. 650) imināpi anaccekacīvarassāpi accekacīvaraparihāralābhaṃ dīpetīti.

ส่วนในมหาอรรถกถากล่าวไว้ดังนี้ว่า แม้ข้อนี้จะสำเร็จได้ด้วยบทว่า 'พึงทรงอติเรกจีวรไว้ได้ไม่เกิน ๑๐ วัน' นี้แล้วก็ตาม แต่พระองค์ทรงตั้งสิกขาบทไว้โดยแสดงเนื้อความให้เหมือนเป็นเรื่องใหม่ตามเหตุที่เกิดขึ้น เพื่อประโยชน์ในการแสดงเนื้อความพิเศษ. เพราะฉะนั้น ข้อนั้นจึงเป็นอันสำเร็จแล้วว่า ตรัสไว้เพื่อแสดงเนื้อความพิเศษของสิกขาบทนั้น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าจีวรใดๆ ก็ตาม ไม่พึงให้ล่วงเลยสมัยแห่งจีวรกาลไป. อนึ่ง คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ส่วนอนัจเจกจีวรที่เกิดขึ้นตั้งแต่วันที่ ๖ เป็นต้นไป และจีวรที่ถอนคืนแล้วเก็บไว้ ย่อมได้รับการผ่อนผันนี้' (ปารา. อรรถ. ๒.๖๔๖-๖๔๙). ด้วยคำนั้น ย่อมแสดงการได้รับการผ่อนผันอย่างอัจเจกจีวร แม้แก่อนัจเจกจีวร ด้วยคำว่า 'ในอนัจเจกจีวร ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นอนัจเจกจีวร ล่วงเลยสมัยแห่งจีวรกาลไป ไม่ต้องอาบัติ' (ปารา. ๖๕๐) ดังนี้.

---

Ettāvatā yathāvutto dutiyo atthavikappo pāḷinayena, aṭṭhakathānayena ca patiṭṭhāpito hoti. Evaṃ tāva pakiṇṇakāya adhikathā parato pāṭhato vitthāritā hotīti apakiṇṇakaṃ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อรรถวิกัปที่สองที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นอันตั้งมั่นแล้วโดยนัยแห่งบาลีและโดยนัยแห่งอรรถกถา อธิกถาสำหรับปกิณณกะ (เรื่องเบ็ดเตล็ด) ย่อมเป็นอันขยายความจากบาลีในเบื้องหน้าดังนี้แล จบปกิณณกะ

---

Cīvarapalibodho, āvāsapalibodho cāti dve palibodhā. Tesu ekapalibodhepi sati anāmantacārādiānisaṃsaṃ labhati, taṃ idha natthīti dassetuṃ ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine’’ti vuttaṃ. Tasmā eva ‘‘atthatakathinassa hi bhikkhuno’’tiādi vuttaṃ. Kathinatthārārahassāti ettha ‘‘aṭṭhahi aṅgehi samannāgato puggalo bhabbo kathinaṃ attharituṃ – pubbakaraṇaṃ jānāti, paccuddhāraṃ jānāti, adhiṭṭhānaṃ jānāti, atthāraṃ jānāti, mātikaṃ jānāti, palibodhaṃ jānāti, uddhāraṃ jānāti, ānisaṃsaṃ jānātī’’ti (pari. 409) vacanato imehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgato puggalo kathinatthārāraho nāma. Pubbakaraṇaṃ nāma dhovanavicāraṇacchedanasibbanarajanakappakaraṇaṃ.

ปลิโพธ ๒ อย่าง คือ จีวรปลิโพธ และอาวาสปลิโพธ ในปลิโพธเหล่านั้น แม้มีปลิโพธอย่างหนึ่งอยู่ ก็ย่อมได้อานิสงส์มีการเที่ยวไปโดยไม่บอกลาเป็นต้น เพื่อแสดงว่าข้อนั้นไม่มีในที่นี้ จึงกล่าวว่า “เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว เมื่อภิกษุเดาะกฐินแล้ว” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ก็เมื่อภิกษุผู้กรานกฐินแล้ว” เป็นต้น ในบทว่า “ผู้ควรแก่การกรานกฐิน” นี้ บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ คือ รู้บุพพกรณ์, รู้ปัจจุทธรณ์, รู้อธิษฐาน, รู้การกราน, รู้มาติกา, รู้ปลิโพธ, รู้อุทธาร, รู้อานิสงส์ (ปริ. ๔๐๙) ด้วยบทนี้ บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการเหล่านี้ ชื่อว่าผู้ควรแก่การกรานกฐิน บุพพกรณ์ ได้แก่ การซัก การพิจารณา การตัด การเย็บ การย้อม การทำกัปปะ

---

‘‘Cīvaraṃ nāma khoma’’ntiādinā pāḷivasena jātiñca pamāṇañca dassetvā idāni atirekacīvaraṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ pana vuttaṃ adhiṭṭhitavikappitesū’’tiādi vuttaṃ. Ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā’’ti vuttepi yasmiṃ ṭhāne yaṃ ṭhapitaṃ, tasmiṃ taṃ pacchā hotu vā, mā vā, adhiṭṭhānaṃ ruhateva. Pure pacchā ṭhapanaṭṭhānaṃ na pamāṇaṃ.

ครั้นแสดงชนิดและประมาณโดยนัยแห่งบาลีด้วยบทว่า “จีวรชื่อว่าผ้าป่าน” เป็นต้นแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงอติเรกจีวร จึงกล่าวว่า “อนึ่ง ที่กล่าวไว้ในจีวรที่อธิษฐานและวิกัปแล้ว” เป็นต้น แม้เมื่อกล่าวว่า “พิจารณาที่ตั้งไว้” ก็ตาม จีวรใดตั้งไว้ในที่ใด จีวรนั้นจะอยู่ภายหลังหรือไม่ก็ตาม การอธิษฐานก็ย่อมสำเร็จ ที่ตั้งไว้ก่อนหรือหลัง ไม่เป็นประมาณ

---

Antimavatthuṃ ajjhāpannassa bhikkhubhāvapariccāgavasena setavatthanivāsanaṃ vā kāsāvacajanaṃ vā hīnāyāvattanaṃ.

การนุ่งห่มผ้าขาว หรือการสละผ้ากาสาวะ หรือการกลับไปสู่เพศคฤหัสถ์ ของผู้ต้องอาบัติปาราชิก โดยการสละความเป็นภิกษุ

---

Ekādasame aruṇuggamaneti antimaṃ ṭhapetvā tato purimatarasminti attho veditabbo. Tattha antimaṃ nāma aparakattikāya paṭhamāruṇuggamanaṃ. Tañhi kālattā nissaggiyaṃ na karoti. Idha ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā’’ti karaṇavacanaṃ nidānānapekkhaṃ nidāne karaṇābhāvato. Tasmā eva ‘‘dasāhaparama’’nti ayamettha anupaññattīti vuttaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’ntiādi (mahāva. 358) vacanato ca idha ‘‘vikappetī’’ti avisesena vuttavacanaṃ viruddhaṃ viya dissati, na ca viruddhaṃ tathāgatā bhāsanti, tasmā evamassa attho veditabbo – ticīvaraṃ ticīvarasaṅkhepena parihārato adhiṭṭhātumeva anujānāmi, na vikappetuṃ. Vassikasāṭikaṃ pana catumāsato paraṃ vikappetumeva, na adhiṭṭhātunti. Evañca pana sati yo ticīvare ekena cīvarena vippavasitukāmo hoti, tassa ticīvarādhiṭṭhānaṃ paccuddharitvā vippavāsasukhatthaṃ vikappanāya okāso dinno hoti, dasāhātikkame ca anāpattīti. Etena upāyena sabbattha vikappanāya apaṭisiddhabhāvo veditabboti likhitaṃ.

ในบทว่า “เมื่ออรุณขึ้นในวันที่ ๑๑” พึงทราบอรรถว่า “เว้นที่สุดแล้ว ในวันก่อนหน้านั้น” ในที่นั้น ที่ที่สุด ได้แก่ การขึ้นแห่งอรุณแรกในกฐินหลัง เพราะว่ากฐินนั้นไม่ทำจีวรให้เป็นนิสสัคคีย์เพราะเป็นกาล ในที่นี้ บทว่า “เมื่อจีวรสำเร็จแล้วโดยภิกษุ” เป็นบทแสดงเหตุที่ไม่ต้องอาศัยมูลเหตุ เพราะไม่มีเหตุในมูลเหตุ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “บทว่าไม่เกิน ๑๐ วัน” นี้ เป็นอนุบัญญัติในที่นี้ อนึ่ง บทที่กล่าวไว้โดยไม่เจาะจงว่า “วิกัป” ในที่นี้ ย่อมปรากฏเหมือนขัดแย้งกับบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เธอทั้งหลายอธิษฐานไตรจีวร ไม่ให้วิกัป” เป็นต้น (มหา. ๓๕๘) แต่พระตถาคตไม่ตรัสสิ่งที่ขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถของบทนั้นดังนี้ว่า “เราอนุญาตให้อธิษฐานไตรจีวรเท่านั้น ไม่ให้วิกัป โดยการบริหารด้วยการสงเคราะห์ไตรจีวร” ส่วนผ้าอาบน้ำฝน พึงวิกัปเท่านั้นหลังจาก ๔ เดือนไปแล้ว ไม่พึงอธิษฐาน และเมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุใดประสงค์จะอยู่ปราศจากจีวรผืนหนึ่งในไตรจีวร โอกาสในการวิกัปเพื่อความสะดวกในการอยู่ปราศจากจีวร ย่อมเป็นอันให้แก่ภิกษุนั้น โดยการปัจจุทธรณ์การอธิษฐานไตรจีวร และเมื่อล่วงเลย ๑๐ วันไป ก็ไม่มีอาบัติ ด้วยอุบายนี้ พึงทราบว่าการวิกัปไม่เป็นอันห้ามในที่ทั้งปวง ดังนี้ได้เขียนไว้แล้ว

---

Imassa pana sikkhāpadassa ayaṃ saṅkhepavinicchayo – anatthate kathine hemantānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya, atthate kathine gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya uppannacīvaraṃ sandhāya ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’ntiādi vuttaṃ. Etthāha – ‘‘rajakehi dhovāpetvā setakaṃ kārāpentassāpi adhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānamevā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.465) vacanato arajitepi adhiṭṭhānaṃ ruhatīti. Tena sūcikammaṃ katvā rajitvā kappabinduṃ datvā adhiṭṭhātabbanti niyamo kātabbo, na kātabboti? Kattabbova. Patto viya adhiṭṭhito yathā puna setabhāvaṃ vā tambabhāvaṃ vā patto adhiṭṭhānaṃ na vijahati, na ca pana tādiso yaṃ adhiṭṭhānaṃ upagacchati, evametaṃ daṭṭhabbanti. ‘‘Sve kathinaṃ uddharissatī’’ti laddhacīvaraṃ sace ajjeva na adhiṭṭhāti, aruṇuggamane eva nissaggiyaṃ hoti. Kasmā? ‘‘Niṭṭhitacīvarasmi’’ntiādinā (pārā. 462-463;) sikkhāpadassa vuttattā. Kathinabbhantare dasāhato uttaripi parihāraṃ labhati, kathinato pana pacchā ekadivasampi na labhati. Yathā kiṃ – yathā atthatakathino saṅgho ticīvaraṃ atthatadivasato paṭṭhāya yāva ubbhārā ānisaṃsaṃ labhati, na tato paraṃ, evaṃ atthatadivasato paṭṭhāya yāva ubbhārā labhati, uddhate pana kathine ekadivasampi na labhati. Etthāha – ubbhatadivasato paṭṭhāya puna dasāhaṃ labhatīti? Na, kasmā? ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretu’’nti vacanato. Kathinabbhantarepi ekādase aruṇuggamane nissaggiyanti āpannaṃ. Taṃ pana atippasaṅgaṃ nivāretuṃ ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’ntiādi vuttaṃ, na kathinadivasāni adivasānīti dīpanatthaṃ. Ayamattho tattha tattha āvibhavissati. Atha vā vassikasāṭikā anatirittappamāṇā nāmaṃ gahetvā vuttanayeneva cattāro vassike māse adhiṭṭhātabbā, tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbāti vuttaṃ. Ettha ‘‘paccuddharitvā’’ti vacane uposathadivase eva paccuddharitvā vikappetvā ṭhapitaṃ hoti, tato paraṃ hemantassa paṭhamadivasato paṭṭhāya paccuddharaṇābhāvā. Evaṃ kathinabbhantare uppannacīvarampi veditabbanti likhitaṃ.

อนึ่ง วินิจฉัยโดยย่อของสิกขาบทนี้ มีดังนี้: คำว่า 'เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว' เป็นต้น ตรัสหมายถึงจีวรที่เกิดขึ้นตั้งแต่วันแรกของฤดูหนาว ในเมื่อกฐินยังไม่ได้กราน และตั้งแต่วันแรกของฤดูร้อน ในเมื่อกฐินกรานแล้ว. ในอธิการนี้ ท่านกล่าวว่า 'แม้เมื่อให้พวกช่างย้อมซักแล้วทำให้เป็นผ้าขาว การอธิษฐานก็ยังเป็นการอธิษฐานอยู่นั่นเอง' (ปา. อ. ๒.๔๖๕) เพราะคำนั้น การอธิษฐานย่อมสำเร็จแม้ในผ้าที่ยังไม่ได้ย้อม. เพราะฉะนั้น พึงทำข้อกำหนดว่า 'พึงเย็บ ย้อม ให้กัปปพินทุแล้วจึงอธิษฐาน' หรือไม่พึงทำ? ตอบว่า พึงทำแน่นอน. พึงเห็นเนื้อความนี้เหมือนบาตรที่อธิษฐานแล้ว แม้จะกลับเป็นสีขาวหรือสีทองแดงอีก ก็ไม่ละการอธิษฐาน และบาตรเช่นนั้นก็หาได้เข้าถึงการอธิษฐานใหม่ไม่. จีวรที่ได้มาโดยคิดว่า 'พรุ่งนี้จะเดาะกฐิน' ถ้าไม่รีบอธิษฐานเสียในวันนี้ พออรุณขึ้นก็เป็นนิสสัคคีย์. เพราะเหตุไร? เพราะสิกขาบทท่านกล่าวไว้ด้วยคำว่า 'เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว' เป็นต้น (ปา. ๔๖๒-๔๖๓). ในระหว่างกฐิน ภิกษุย่อมได้การผัดผ่อนแม้เกิน ๑๐ วันไป แต่หลังจากกฐินแล้ว ย่อมไม่ได้แม้แต่วันเดียว. อุปมาเหมือนอะไร? เหมือนสงฆ์ผู้มีกฐินอันกรานแล้ว ย่อมได้อานิสงส์ไตรจีวรตั้งแต่วันกรานกฐินไปจนถึงวันเดาะกฐิน ไม่ได้หลังจากนั้น, ฉันใด, ภิกษุก็ย่อมได้ตั้งแต่วันกรานกฐินไปจนถึงวันเดาะกฐิน ฉันนั้น, แต่เมื่อกฐินเดาะแล้ว ย่อมไม่ได้แม้แต่วันเดียว. ในอธิการนี้ ท่านถามว่า 'ตั้งแต่วันเดาะกฐินไป ย่อมได้อีก ๑๐ วันหรือ?' ตอบว่า ไม่ใช่. เพราะเหตุไร? เพราะพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทรงอติเรกจีวรได้ไม่เกิน ๑๐ วัน'. แม้ในระหว่างกฐิน เมื่ออรุณวันที่ ๑๑ ขึ้น ก็ต้องอาบัตินิสสัคคีย์. แต่เพื่อจะป้องกันความซ่านไปเกินนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว' เป็นต้น ไม่ใช่เพื่อแสดงว่าวันกฐินทั้งหลายไม่ใช่วัน. เนื้อความนี้จะปรากฏชัดในที่นั้นๆ. อีกอย่างหนึ่ง ผ้าอาบน้ำฝนที่มีประมาณไม่เกิน พึงออกชื่ออธิษฐานตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝนตามนัยที่กล่าวแล้ว หลังจากนั้นพึงถอนแล้ววิกัปไว้. ในคำว่า 'ถอนแล้ว' นี้ หมายถึงการถอนและวิกัปเก็บไว้ในวันอุโบสถนั่นเอง เพราะหลังจากนั้นไปตั้งแต่วันแรกของฤดูหนาว ย่อมไม่มีการถอน. แม้จีวรที่เกิดขึ้นในระหว่างกฐิน ก็พึงทราบโดยนัยนี้ตามที่เขียนไว้.

---

Kathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทกฐิน จบแล้ว

---

2. Udositasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายอุโทสิตสิกขาบท

---

‘‘Atthatakathinassa pañca māse baddhasīmāyaṃ yattha katthaci cīvaraṃ nikkhipitvā pakkamantassa anāpattī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Abaddhasīmāyapi vaṭṭatī’’ti idaṃ abaddhasīmāyaṃ kathinatthārañca āraññakasikkhāpadañca sādhetīti likhitaṃ. Idāni –

อรรถกถากล่าวไว้ว่า 'ภิกษุผู้มีกฐินอันกรานแล้ว เก็บจีวรไว้ ณ ที่ใดที่หนึ่งในพัทธสีมาตลอด ๕ เดือนแล้วหลีกไป ไม่เป็นอาบัติ'. มีเขียนไว้ว่า 'แม้ในอพัทธสีมาก็ควร' ข้อนี้ย่อมยังการกรานกฐินในอพัทธสีมาและอารัญญกสิกขาบทให้สำเร็จ. บัดนี้ -

---

‘‘Chinnaṃ dhutaṅgaṃ sāsaṅka-sammato santaruttaraṃ;

Acīvarassānāpatti, paccuddhārādisiddhito’’ti. (vajira. ṭī. pārājika 479) –

'ธุดงค์ขาด, (จีวร) ในที่ที่สงฆ์สมมติว่าเป็นที่น่ารังเกียจ, มีผ้าอันตรวาสกและอุตตราสงค์, ภิกษุผู้ไม่มีจีวรไม่ต้องอาบัติ เพราะสำเร็จด้วยการถอนเป็นต้น' (วัชร. ฎีกา ปาราชิก ๔๗๙) -

---

Idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.

พึงทราบปกิณณกะนี้.

---

Tatrāyaṃ codanāpubbaṅgamavinicchayo – keci ‘‘diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) vacanato ‘‘ekaccikā saṅghāṭi nādhiṭṭhātabbā. Sace adhiṭṭhāti, na ruhatī’’ti vatvā upasampadāpekkhānampi diguṇaṃyeva saṅghāṭiṃ datvā upasampādenti, te iminā suttalesena saññāpetabbā. Bhagavatā hi ‘‘chinnakaṃ saṅghāṭiṃ, chinnakaṃ uttarāsaṅgaṃ, chinnakaṃ antaravāsaka’’nti paṭhamaṃ anuññātaṃ. Tato ‘‘aññatarassa bhikkhuno ticīvare kariyamāne sabbaṃ chinnakaṃ nappahoti. Dve chinnakāni ekaṃ achinnakaṃ nappahoti, dve achinnakāni ekaṃ chinnakaṃ nappahotī’’ti imasmiṃ vatthusmiṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, anvādhikampi āropetu’’nti (mahāva. 360) anuññātaṃ, tasmā ekaccikāpi saṅghāṭi vaṭṭatīti siddhaṃ. Yā chijjamānāpi nappahoti, tassā kuto diguṇatāti? Aṭṭhakathāyampissa vuttaṃ ‘‘anvādhikampi āropetunti āgantukapattampi dātuṃ, idaṃ pana appahonake āropetabbaṃ. Sace pahoti, āgantukapattaṃ na vaṭṭati, chinditabbamevā’’ti (mahāva. aṭṭha. 360). Kathinaṃ pana chinnakameva vaṭṭati, āveṇikalakkhaṇattā, ‘‘chinnakaṃ diguṇaṃ nappahotī’’ti vacanābhāvato cāti sanniṭṭhānamettha gantabbanti.

ในอธิการนั้น มีวินิจฉัยอันมีการโจทก์เป็นเบื้องต้นดังนี้: บางพวกกล่าวว่า 'เพราะพระดำรัสว่า สังฆาฏิสองชั้น (มหาวรรค ๓๔๘) ดังนั้น สังฆาฏิชั้นเดียวไม่พึงอธิษฐาน หากอธิษฐานก็ไม่ขึ้น' แล้วให้สังฆาฏิสองชั้นนั่นแหละแก่พวกผู้มุ่งอุปสมบทแล้วให้อุปสมบท, พวกเขาพึงได้รับการชี้แจงด้วยเค้าแห่งพระสูตรนี้. ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตไว้ในเบื้องต้นว่า 'สังฆาฏิที่ตัดแล้ว, อุตตราสงค์ที่ตัดแล้ว, อันตรวาสกที่ตัดแล้ว'. ต่อมา ในเรื่องนี้ว่า 'เมื่อภิกษุรูปหนึ่งกำลังทำไตรจีวร ผ้าที่ตัดแล้วทั้งหมดไม่พอ, ผ้าที่ตัดแล้ว ๒ ผืน ผ้าที่ไม่ตัด ๑ ผืนไม่พอ, ผ้าที่ไม่ตัด ๒ ผืน ผ้าที่ตัด ๑ ผืนไม่พอ' จึงทรงอนุญาตว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ซ้อนผ้าเพิ่มเข้าได้' (มหาวรรค ๓๖๐), เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันสำเร็จว่าแม้สังฆาฏิชั้นเดียวก็ควร. ผ้าใดแม้เมื่อตัดแล้วก็ยังไม่พอ ผ้าสองชั้นจะมีมาแต่ไหน? ในอรรถกถาแห่งพระสูตรนั้น ท่านก็กล่าวไว้ว่า 'ที่ว่า ให้ซ้อนผ้าเพิ่มเข้าได้นั้น คือให้ผ้าที่มาใหม่ก็ได้, แต่ผ้านี้พึงซ้อนเข้าในผ้าที่ไม่พอ. หากพอ ผ้าที่มาใหม่ก็ไม่ควร พึงตัดออกเสียเท่านั้น' (อรรถกถามหาวรรค ๓๖๐). ส่วนผ้ากฐินนั้น ผ้าที่ตัดแล้วเท่านั้นจึงควร เพราะเป็นลักษณะเฉพาะ และเพราะไม่มีคำกล่าวว่า 'ผ้าที่ตัดแล้วสองชั้นไม่พอ' พึงถึงการวินิจฉัยในเรื่องนี้ดังนี้.

---

Dhutaṅganti anupasampannānaṃ tecīvarikadhutaṅgābhāvato ticīvareneva tecīvarikoti, tesaṃ adhiṭṭhānābhāvato ‘‘adhiṭṭhitenevā’’ti vattabbaṃ hotūti ce? Na, dhutaṅgabhedena virodhappasaṅgato. Catutthacīvarasādiyanena hi dhutaṅgabhedo, na ticīvaravippavāsena, nāpi atirekacīvarasādiyanena, nāpi atirekacīvaradhāraṇena. Yasmā pana bhikkhūnaṃ eva bhagavatā adhiṭṭhānavasena nava cīvarāni anuññātāni, jātivasena ca vuttāni, na evaṃ anupasampannānaṃ, tasmā nesaṃ cīvaraniyamābhāvā na taṃ dhutaṅgaṃ anuññātaṃ gahaṭṭhānaṃ viya. Tasmā tassa samādānavidhāne avacanato ca sanniṭṭhānamettha gantabbanti.

หากถามว่า 'คำว่า ธุดงค์ นั้น เพราะอนุปสัมบันทั้งหลายไม่มีไตรจีวริกธุดงค์ จึงเป็นไตรจีวริกะด้วยไตรจีวรนั่นเอง, และเพราะพวกเขาไม่มีการอธิษฐาน จึงพึงกล่าวว่า ด้วยผ้าที่อธิษฐานแล้วนั่นเอง หรือ?' ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะจะพึงขัดแย้งกับการแตกแห่งธุดงค์. ด้วยว่า ความแตกแห่งธุดงค์ย่อมมีเพราะการยินดีจีวรผืนที่ ๔, ไม่ใช่เพราะการอยู่ปราศจากไตรจีวร, ไม่ใช่เพราะการยินดีอติเรกจีวร, ทั้งไม่ใช่เพราะการทรงอติเรกจีวร. แต่เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตจีวร ๙ ชนิดแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยอำนาจการอธิษฐาน และตรัสไว้โดยประเภท, ไม่ได้ตรัสแก่อนุปสัมบันอย่างนั้น, ฉะนั้น เมื่ออนุปสัมบันไม่มีการกำหนดจีวร ธุดงค์นั้นจึงไม่เป็นอันอนุญาตแก่พวกเขา เหมือนพวกคฤหัสถ์. เพราะฉะนั้น และเพราะไม่มีคำกล่าวถึงวิธีสมาทานธุดงค์นั้น พึงถึงการวินิจฉัยในเรื่องนี้ดังนี้.

---

Sāsaṅkasammatoti kaṅkhāvitaraṇiyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā) sāsaṅkasikkhāpade visuṃ aṅgāni na vuttāni, ‘‘sesamettha cīvaravaggassa dutiyasikkhāpade vuttanayeneva veditabba’’nti vuttaṃ, na ca panetaṃ vuttaṃ. Tattha rattivippavāso catutthamaṅgaṃ, idha chārattavippavāso, ayamettha visesoti. Tasmā aṅgasāmaññato ca sammutisāmaññato ca sāsaṅkasikkhāpadamevidanti idaṃ nippadesaṃ, taṃ sappadesaṃ māsaparamattā. Tattha bahigāmepi gāmasīmaṃ okkamitvā vasitvā pakkamantassa anāpatti, idha na tathā. Idha anantare anantare aruṇuggamane nissaggiyaṃ, tattha sattameti ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ viseso. Aṅgāni pana cīvaranikkhepanaṅgasampattito vipariyāyena, idha vuttanayena ca siddhattā na vuttāni. Tāni kāmaṃ na vuttāni, tathāpi catutthamaṅgaṃ visesitabbaṃ, na pana visesitaṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Idha vuttanissajjanakkamena nissajjitvā āpattidesanato, tatthāpannāpattivimokkhadīpanatthaṃ. Saṃvaccharavippavutthampi rattivippavutthameva, pageva chārattavippavutthaṃ. Evaṃ santepi tattha yathāvuttaaṅgasampattiyā sati tattha vuttanayeneva nissajjitabbaṃ. Hemante, gimhe vā nissajjati ce? Idha vuttanayenāpi nissajjituṃ vaṭṭatīti ñāpanatthaṃ catutthamaṅgaṃ na visesitanti no takkoti ācariyo. Māsātikkantaṃ, dasāhātikkantampi cīvaraṃ ‘‘dasāhātikkanta’’nti vatvā nissaṭṭhameva, na ūnamāsaṃ hutvā ‘‘dasāhātikkanta’’nti vatvā, māsātikkanta’’nti vatvāti eke. Tathāpi sace paccāsācīvaraṃ hoti, nissaggiyaṃ. ‘‘Dasāhātikkanta’’nti vatvā mūlacīvaraṃ pana ‘‘māsātikkanta’’nti vatvā nissajjitabbaṃ.

คำว่า ‘เป็นที่สงสัยอันสงฆ์สมมติแล้ว’ ในกังขาวิตรณี (อรรถกถาปาติโมกข์ ในคำพรรณนาสาสังคสิกขาบท) ในสาสังคสิกขาบทไม่ได้กล่าวองค์ทั้งหลายไว้ต่างหาก, มีคำกล่าวว่า ‘ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๒ แห่งจีวรวรรคนั่นเอง’ แต่คำนั้นก็ไม่ได้กล่าวไว้. ในสิกขาบทนั้น การอยู่ปราศจากคืนหนึ่งเป็นองค์ที่ ๔, ในสิกขาบทนี้ การอยู่ปราศจาก ๖ คืน, นี้เป็นข้อแปลกในสิกขาบทนี้. เพราะฉะนั้น สิกขาบทนี้จึงชื่อว่าสาสังคสิกขาบทนั่นเอง เพราะความเสมอกันโดยองค์และความเสมอกันโดยสมมติ ข้อนี้ไม่มีส่วนเหลือ (นิปปเทส), ส่วนสิกขาบทที่มีกำหนดอย่างยิ่งหนึ่งเดือน (มาสปรมสิกขาบท) นั้น มีส่วนเหลือ (สัปปเทส). ในสิกขาบทนั้น แม้ภิกษุผู้อยู่นอกหมู่บ้าน ก้าวล่วงเขตหมู่บ้านแล้วอยู่ (ค้างคืน) แล้วหลีกไป ไม่เป็นอาบัติ, ในสิกขาบทนี้ไม่เป็นอย่างนั้น. ในสิกขาบทนี้ เมื่ออรุณขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่า เป็นนิสสัคคีย์, ในสิกขาบทนั้น (มาสปรมสิกขาบท) เป็นวันที่ ๗ นี้เป็นข้อแปลกของสิกขาบททั้งสองนี้. ส่วนองค์ทั้งหลายไม่ได้กล่าวไว้ เพราะสำเร็จด้วยความถึงพร้อมแห่งองค์คือการวางจีวรไว้โดยส่วนกลับ และโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้. องค์เหล่านั้นแม้จะไม่กล่าวไว้โดยควร แต่ถึงอย่างนั้น องค์ที่ ๔ ก็พึงจำแนก, แต่ก็ไม่ได้จำแนกไว้. เพราะเหตุไร? เพราะมีการแสดงอาบัติด้วยการสละตามลำดับการสละที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้ เพื่อแสดงการพ้นจากอาบัติที่ต้องแล้วในสิกขาบทนั้น. แม้ผ้าที่อยู่ปราศจากตลอดปี ก็ชื่อว่าอยู่ปราศจากคืนเดียวเท่านั้น จะป่วยกล่าวไปไยถึงผ้าที่อยู่ปราศจากตลอด ๖ คืน. เมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อมีความถึงพร้อมแห่งองค์ตามที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนั้น ก็พึงสละโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนั้นนั่นเอง. ถ้าสละในฤดูหนาวหรือฤดูร้อนเล่า? อาจารย์กล่าวว่า ‘องค์ที่ ๔ ไม่ได้จำแนกไว้ เพื่อให้รู้ว่าแม้จะสละโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนี้ก็ควร’ นี้ไม่ใช่ความเห็นของเรา. ผ้าที่ล่วงเดือนแล้ว แม้ผ้าที่ล่วง ๑๐ วันแล้ว ก็พึงสละโดยกล่าวว่า ‘ผ้าล่วง ๑๐ วันแล้ว’ เท่านั้น, ไม่ใช่เป็นผ้าหย่อนกว่าเดือนแล้วกล่าวว่า ‘ผ้าล่วง ๑๐ วันแล้ว’ หรือกล่าวว่า ‘ผ้าล่วงเดือนแล้ว’ ดังนี้ บางพวกกล่าว. ถึงอย่างนั้น ถ้าเป็นผ้าที่หวังว่าจะได้ (ปัจจาสาจีวร) ก็เป็นนิสสัคคีย์. ส่วนจีวรเดิม พึงสละโดยกล่าวว่า ‘ผ้าล่วง ๑๐ วันแล้ว’ และกล่าวว่า ‘ผ้าล่วงเดือนแล้ว’.

---

‘‘Santaruttara’’nti vā ‘‘saṅghāṭi’’nti vā ‘‘cīvara’’nti vā kiṃ ticīvaraṃ, udāhu aññampīti? Kiñcettha – yadi ticīvarameva paṭisiddhaṃ, pariyāpannavasena acchinnacīvaraaachandanadhovāpanaviññattiādivirodho. Atha aññampi ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’nti evamādinā virodhoti? Vuccate – na niyamato veditabbaṃ yathāsambhavaṃ gahetabbato. Tathā hi ‘‘cīvaraṃ nikkhipitvā santaruttarena janapadacārikaṃ pakkamantī’’ti (pārā. 471) evamādīsu ticīvarameva, ‘‘na, bhikkhave, santaruttarena gāmo pavisitabbo (mahāva. 362), santaruttaraparamaṃ tato cīvaraṃ sāditabba’’nti (pārā. 523-524) evamādīsu yaṃ kiñci, tathā ‘‘saguṇaṃ katvā saṅghāṭiyo dātabbā, nivāsanaṃ dātabbaṃ, saṅghāṭi dātabbā, handa te, āvuso, saṅghāṭi, dehi me paṭa’’nti evamādīsu. Vuttañhetaṃ ‘‘sabbañhi cīvaraṃ saṅghaṭitaṭṭhena ‘saṅghāṭī’ti vuccatī’’ti (pāci. aṭṭha. 898). Tathā ‘‘niṭṭhitacīvarasmi’’nti etthāpīti eke. Antosamaye yāvadatthaṃ cīvaraṃ anuññātaṃ, taṃ sabbaṃ kariyamānaṃ kadā niṭṭhānaṃ gacchissati, tasmā ticīvaramevāti eke.

คำว่า ‘มีผ้าสังฆาฏิเป็นที่สุด’ (สันตรุตตระ) ก็ดี ‘ผ้าสังฆาฏิ’ ก็ดี ‘จีวร’ ก็ดี หมายถึงไตรจีวร หรือหมายถึงผ้าอื่นด้วย? มีคำถามในเรื่องนี้ว่า - ถ้าห้ามเฉพาะไตรจีวรเท่านั้น ก็จะขัดแย้งกับสิกขาบทว่าด้วยผ้าที่ถูกชิงไป การชิงเอา การให้ซัก และการขอเป็นต้น โดยนัยที่สงเคราะห์เข้าด้วยกัน. ถ้าหมายถึงผ้าอื่นด้วย ก็จะขัดแย้งกับคำว่า ‘เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว’ เป็นต้น มิใช่หรือ? พึงตอบว่า - ไม่พึงทราบโดยกำหนดแน่นอน เพราะพึงถือเอาตามที่ประกอบได้. จริงอย่างนั้น ในคำเป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลายวางจีวรไว้แล้ว มีเพียงผ้าอันตรวาสกและอุตตราสงค์ (สันตรุตตระ) หลีกไปสู่ที่จาริกในชนบท’ (ปาราชิก ๔๗๑) หมายถึงไตรจีวรเท่านั้น, ในคำเป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงเข้าไปสู่บ้านโดยมีเพียงผ้าอันตรวาสกและอุตตราสงค์ (สันตรุตตระ)’ (มหาวรรค ๓๖๒), ‘พึงยินดีจีวรนั้นโดยมีผ้าอันตรวาสกและอุตตราสงค์เป็นอย่างยิ่ง (สันตรุตตรปรมะ)’ (ปาราชิก ๕๒๓-๕๒๔) หมายถึงผ้าชนิดใดชนิดหนึ่ง, เช่นเดียวกับในคำเป็นต้นว่า ‘พึงให้ผ้าสังฆาฏิที่ทำให้เป็น ๒ ชั้น (สคุณะ), พึงให้นิวาสนะ, พึงให้ผ้าสังฆาฏิ, ดูก่อนอาวุโส นี้ผ้าสังฆาฏิของท่าน ท่านจงให้ผ้าแก่เรา’. ด้วยว่าคำนี้ถูกกล่าวไว้ว่า ‘จีวรทั้งหมดนั่นแล ชื่อว่า สังฆาฏิ เพราะอรรถว่าเย็บซ้อนกัน’ (อรรถกถาปาจิตตีย์ ๘๙๘). บางพวกกล่าวว่า ‘ในคำว่า เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว นี้ก็เช่นกัน’. จีวรมีประมาณเท่าใดที่ทรงอนุญาตไว้ในเวลาภายใน (ฤดูกาล), จีวรทั้งหมดนั้นเมื่อกำลังทำอยู่ จะสำเร็จเมื่อไร, เพราะฉะนั้น บางพวกจึงกล่าวว่า ‘หมายถึงไตรจีวรเท่านั้น’.

---

Acīvarassānāpatti paccuddhārādisiddhitoti kiṃ vuttaṃ hoti – udositasikkhāpadassa nippayojanabhāvappasaṅgato ticīvaravippavāse tecīvarassa āpattīti eke. Tatthetaṃ vuccati na hoti āpatti paccuddhārādisiddhito. ‘‘Anāpatti antoaruṇe paccuddharati vissajjetī’’ti (pārā. 496) hi vuttaṃ. Aññathā paccuddharantassa, antoaruṇe vissajjentassa ca yāva añño nādhiṭṭhāti, tāva āpattiṃ āpajjati yathāvuttanayeneva. Aññathā sattabbhantarena vippavāsassāti vippavāsato yathārutaṃyeva sati vippavāse vippavāsato, avippavāse sati avippavāsatoti.

คำว่า ‘อนาบัติแก่ผู้ไม่มีจีวร เพราะสำเร็จด้วยการถอนเป็นต้น’ หมายความว่าอย่างไร? บางพวกกล่าวว่า ‘เพราะจะพึงถึงความที่อุทโทสิตสิกขาบทเป็นสิกขาบทที่ไม่มีประโยชน์ จึงเป็นอาบัติแก่ผู้มีไตรจีวรในการอยู่ปราศจากไตรจีวร’. ในเรื่องนั้น พึงกล่าวว่า ‘ไม่เป็นอาบัติ เพราะสำเร็จด้วยการถอนเป็นต้น’. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘อนาบัติแก่ภิกษุผู้ถอนหรือสละเสียภายในอรุณ’ (ปาราชิก ๔๙๖). มิฉะนั้น เมื่อภิกษุถอนอยู่ หรือสละอยู่ภายในอรุณ ตราบเท่าที่ผู้อื่นยังไม่รับอธิษฐาน ก็ย่อมต้องอาบัติโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. มิฉะนั้น (คำว่า) ‘เพราะการอยู่ปราศจากภายใน ๗ อัพภันดร’ คือการอยู่ปราศจากตามพยัญชนะนั่นเอง คือเมื่อมีการอยู่ปราศจาก ก็ชื่อว่าอยู่ปราศจาก เมื่อไม่มีการอยู่ปราศจาก ก็ชื่อว่าไม่ปราศจาก.

---

Udositasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อุทโทสิตสิกขาบทวรรณนา จบแล้ว.

---

3. Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

3. อกาลจีวรสิกขาบทวรรณนา

---

Aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānassa dubbijānattā taṃ dassetuṃ ‘‘apica bhikkhūna’’ntiādi vuttaṃ. Vihārapariyante niviṭṭhadhuvasannipātaṭṭhānato vā pariyante ṭhitabhojanasālato vā nibaddhavasanakaāvāsato vāti evaṃ gahetabbaṃ. Sace vihāre sannipatitabhikkhūhi saddhiṃ ekābaddhā hutvā yojanasatampi pūretvā nisīdanti, yojanasatampi upacārasīmā hotīti attho. ‘‘Samānasaṃvāsakasīmāyā’’ti vutte khaṇḍasīmādīsu ṭhitānaṃ na pāpuṇāti, tāsaṃ visuṃ samānasaṃvāsakasīmattāti ca samānasaṃvāsakaavippavāsasīmānaṃ idaṃ nānattaṃ. ‘‘Avippavāsasīmāya dammī’’ti dinnaṃ pana gāme ṭhitānaṃ na pāpuṇāti. Kasmā? ‘‘Ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti (mahāva. 144) vacanato. ‘‘Samānasaṃvāsakasīmāyā’’ti dinnaṃ pana yasmiṃ ṭhāne avippavāsasīmā atthi, tattha ṭhitānampi. ‘‘Tatra ṭhitānañca pāpuṇātī’’ti ca, ‘‘khaṇḍasīmāyaṃ ṭhatvā ‘sīmaṭṭhakasaṅgho gaṇhātū’ti vutte upacārasīmāya eva paricchinditvā dātabba’’nti ca, ‘‘tesaṃ bahisīmaṭṭhānampi pāpuṇāti yāva kathinassubbhārāti attho’’ti ca, ‘‘anatthate pana kathine antohemante sace vihāraṃ pavisitvā ‘vassaṃvuṭṭhasaṅghassa dammī’ti vadati, ye tattha vassacchedaṃ akatvā pacchimavassaṃvuṭṭhā, tesaṃ bahisīmaṭṭhānampi pāpuṇātī’’ti vinayadharā paricchindanti, aṭṭhakathāyaṃ pana anāgataṃ. Tasmā samantapāsādikāyaṃ ‘‘lakkhaṇaññū vadantī’’ti (mahāva. aṭṭha. 379) vuttanti ca, ‘‘‘cīvaramāsato paṭṭhāya yāva hemantassa pacchimo divaso, tāva vassāvāsikaṃ demā’ti vutte kathinaṃ atthataṃ vā hotu, anatthataṃ vāti yaṃ samantapāsādikāvacanaṃ (mahāva. aṭṭha. 379), etthāpi yadi atthataṃ, purimavassaṃvuṭṭhā pañca māse. Yadi anatthataṃ, pacchimavassaṃvuṭṭhā cattāro māse labhantīti vinicchayo’’ti ca likhitaṃ.

เพราะสถานที่ที่ควรแวดล้อมซึ่งยังไม่ได้แวดล้อมนั้นรู้ได้ยาก เพื่อแสดงสถานที่นั้น จึงตรัสคำว่า "อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย" เป็นต้น พึงถือเอาอย่างนี้ว่า "จากสถานที่ประชุมประจำที่ตั้งอยู่ ณ ชายแดนวิหาร หรือจากโรงฉันที่ตั้งอยู่ ณ ชายแดน หรือจากอาวาสที่อยู่ประจำ" หากภิกษุทั้งหลายที่ประชุมกันในวิหาร นั่งต่อเนื่องกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันจนเต็มร้อยโยชน์ แม้ร้อยโยชน์นั้นก็เป็นอุปจารสีมาได้ หมายความว่าอย่างนั้น เมื่อกล่าวว่า "ด้วยสีมาแห่งผู้มีสังวาสเสมอกัน" ย่อมไม่ถึงแก่ผู้ที่อยู่ในขัณฑสีมาเป็นต้น เพราะสีมาเหล่านั้นเป็นสีมาแห่งผู้มีสังวาสเสมอกันต่างหาก และนี่คือความแตกต่างของสีมาแห่งผู้มีสังวาสเสมอกันกับอวิปปวาสสีมา แต่สิ่งที่ให้โดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าให้ด้วยอวิปปวาสสีมา" ย่อมไม่ถึงแก่ผู้ที่อยู่ในบ้าน เพราะพระบาลีว่า "เว้นบ้านและอุปจารบ้าน" (มหาวรรค 144) แต่สิ่งที่ให้โดยกล่าวว่า "ด้วยสีมาแห่งผู้มีสังวาสเสมอกัน" ย่อมถึงแก่ผู้ที่อยู่ในสถานที่ที่มีอวิปปวาสสีมาด้วย และ "ย่อมถึงแก่ผู้ที่อยู่ในที่นั้นด้วย" และ "เมื่อยืนอยู่ในขัณฑสีมาแล้วกล่าวว่า 'ขอพระสงฆ์ผู้อยู่ในสีมาจงรับ' พึงกำหนดให้ในอุปจารสีมาเท่านั้น" และ "ย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นแม้ผู้อยู่ในที่นอกสีมา จนกว่าจะมีการเดาะกฐิน หมายความว่าอย่างนั้น" และ "แต่เมื่อยังไม่ได้กรานกฐิน ในระหว่างฤดูหนาว หากเข้าไปในวิหารแล้วกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถวายแก่พระสงฆ์ผู้จำพรรษาแล้ว' จีวรย่อมถึงแก่ผู้ที่อยู่จำพรรษาหลังโดยไม่ขาดพรรษาในที่นั้น แม้ผู้อยู่ในที่นอกสีมาด้วย" ดังนี้ พระวินัยธรทั้งหลายย่อมวินิจฉัยไว้ แต่ในอรรถกถาไม่ได้กล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาจึงกล่าวว่า "ผู้รู้ลักษณะทั้งหลายกล่าว" (มหาวรรค อรรถกถา 379) และ "เมื่อกล่าวว่า 'เราให้ผ้าจำพรรษาตั้งแต่เดือนจีวรไปจนถึงวันสุดท้ายของฤดูหนาว' ไม่ว่ากฐินจะกรานแล้วหรือยังไม่ได้กรานก็ตาม คำกล่าวในสมันตปาสาทิกานั้น (มหาวรรค อรรถกถา 379) ในที่นี้ หากกรานแล้ว ผู้ที่อยู่จำพรรษาแรกย่อมได้ ๕ เดือน หากยังไม่ได้กราน ผู้ที่อยู่จำพรรษาหลังย่อมได้ ๔ เดือน ดังนี้คือการวินิจฉัย" ดังนี้ได้เขียนไว้

---

‘‘Yehi mayhaṃ yāgu pītāti yehi nimantitehi mayhaṃ yāgu pītāti adhippāyo. Tasmā yehi nimantitehi yāgu pītā, tesaṃyeva pāpuṇātīti vuttaṃ. Aññathā ‘yehi mayhaṃ yāgu pītā’ti vutte nimantitā vā hontu, animantitā vā, yehi pītā, tesaṃ pāpuṇitabbānī’’ti vadanti. Ettha ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine’’ti vadanto ñāpeti etthantare tiṇṇampi akālacīvarānaṃ uppattiabhāvanti. Kasmā pana padabhājane vitthāritānīti? Vuccate – idaṃ pana sikkhāpadaṃ adhiṭṭhānaṃ sandhāya na vuttaṃ kintu paṭhamasikkhāpade dasāhaparamaṃ anujānitvā tasmiṃ appahonte sace paccāsā atthi, tameva vaḍḍhetvā māsamanujānanto imampi atthavisesaṃ dīpeti. Akālacīvaraṃ nāma sammukhībhūtena bhājetabbaṃ. Taṃ pana ‘‘ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabba’’nti iminā sikkhāpadena vaḍḍhetvā vuttanti. Tasmā tīṇipi padabhājane vitthāritānīti.

คำว่า "ผู้ใดดื่มข้าวต้มของเรา" มีความหมายว่า "ผู้ที่ได้รับนิมนต์ดื่มข้าวต้มของเรา" เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "จีวรย่อมถึงแก่ผู้ที่ได้รับนิมนต์ดื่มข้าวต้มเหล่านั้นเท่านั้น" หากมิฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า "ผู้ใดดื่มข้าวต้มของเรา" ไม่ว่าจะเป็นผู้ที่ได้รับนิมนต์หรือไม่ได้รับนิมนต์ก็ตาม จีวรพึงถึงแก่ผู้ที่ดื่มเหล่านั้น" ดังนี้ พวกเขากล่าว ในที่นี้ การกล่าวว่า "เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว และเมื่อภิกษุเดาะกฐินแล้ว" ย่อมแสดงว่า ในระหว่างนี้ไม่มีการเกิดขึ้นของอกาลจีวรทั้ง ๓ ประการ แต่เหตุไฉนจึงขยายความไว้ในบทภาชนีย์? พึงกล่าวว่า สิกขาบทนี้ไม่ได้กล่าวถึงการอธิษฐาน แต่เมื่ออนุญาตให้เก็บจีวรไว้ได้ไม่เกิน ๑๐ วันในสิกขาบทแรก และหากจีวรนั้นไม่พอใช้ แต่มีความหวังว่าจะได้เพิ่ม พระผู้มีพระภาคก็ทรงอนุญาตให้เก็บไว้ได้ถึง ๑ เดือน โดยทรงขยายเวลาออกไป และทรงแสดงความหมายพิเศษนี้ด้วย อกาลจีวรนั้น พึงแบ่งให้ต่อหน้า แต่สิ่งนั้นได้กล่าวขยายความไว้ด้วยสิกขาบทนี้ว่า "ภิกษุผู้ปรารถนาพึงรับ" เพราะฉะนั้น จึงขยายความไว้ในบทภาชนีย์ทั้งสาม

---

‘‘Khippameva kāretabbanti sīghaṃ antodasāheyeva kāretabba’’nti idaṃ pana pahonakabhāve purimasikkhāpadalakkhaṇenāti dīpetuṃ vuttaṃ. Tasmā evaṃ ‘‘sīgha’’nti vā ‘‘lahu’’nti vā ādinā avatvāpi ‘‘dasāhā’’ti vuttanti. Atthatakathinassa evaṃ hotu, anatthate pana kathine kathanti vutte anatthatassa paṭikkhepataṃ dassetīti vutto apassanto vighātaṃ āpajjatīti (vajira. ṭī. pārājika 499-500) likhitaṃ.

คำว่า "พึงทำโดยเร็วพลัน" คือ "พึงทำโดยเร็วภายใน ๑๐ วันเท่านั้น" นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า ในกรณีที่จีวรพอใช้ ก็เป็นไปตามลักษณะของสิกขาบทก่อน เพราะฉะนั้น แม้ไม่ได้กล่าวคำว่า "เร็ว" หรือ "พลัน" เป็นต้น ก็กล่าวว่า "๑๐ วัน" ขอให้เป็นอย่างนี้สำหรับกฐินที่กรานแล้ว แต่เมื่อถามว่า "สำหรับกฐินที่ยังไม่ได้กรานเล่าเป็นอย่างไร?" ก็แสดงการปฏิเสธกฐินที่ยังไม่ได้กราน ดังนี้ได้เขียนไว้ว่า "ผู้ที่ถูกบอกแล้ว เมื่อไม่เห็น (จีวร) ย่อมถึงความคับแค้น" (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 499-500)

---

Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อกาลจีวรสิกขาบทวรรณนา จบแล้ว.

---

4. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

4. ปุราณจีวรสิกขาบทวรรณนา

---

‘‘Sākiyāniyo viya suddhabhikkhusaṅghe vā’’ti idaṃ ‘‘bhikkhunī nāma ubhatosaṅghe upasampannā’’ti (pārā. 505) iminā virujjhatīti ce? Na, adhippāyājānanato. Bhikkhūnaṃ santike upasampadāya paṭikkhittattā tadanuppasaṅgabhayā evaṃ vuttanti veditabbaṃ.

หากมีผู้กล่าวว่า "คำว่า 'หรือในภิกษุสงฆ์ที่บริสุทธิ์ เหมือนพวกนางศากิยานี' นี้ขัดแย้งกับคำว่า 'ภิกษุณีชื่อว่าอุปสมบทแล้วในสงฆ์สองฝ่าย' (ปา. 505) ใช่หรือไม่?" ไม่ใช่ เพราะไม่รู้ความหมาย พึงทราบว่า คำนี้กล่าวไว้เพราะกลัวว่าจะเกิดความเกี่ยวข้องกับเรื่องนั้นที่ถูกห้ามไว้ในสำนักของภิกษุทั้งหลาย

---

Ekena vatthunāti yena kenaci paṭhamena. Avuttā vā dhovatīti avuttā dhovati, rajati ākoṭetīti attho. ‘‘‘Avuttā’ti vacanato avādāpetvā dhovanādīsu anāpattī’’ti likhitaṃ. Idha cīvaraṃ nāma nivāsanapārupanūpagameva. Yadi evaṃ ‘‘nivāsanapārupanūpagameva vattabba’’nti ce? Taṃ na vattabbaṃ ‘‘purāṇacīvara’’nti imināva siddhattā. Vuttañhetaṃ ‘‘purāṇacīvaraṃ nāma sakiṃ nivatthampi sakiṃ pārutampī’’ti (pārā. 505).

คำว่า "ด้วยวัตถุอย่างหนึ่ง" คือ "ด้วยวัตถุแรกอย่างใดอย่างหนึ่ง" คำว่า "หรือซักโดยไม่บอก" หมายความว่า "ซัก ย้อม หรือทุบ โดยไม่บอก" ได้เขียนไว้ว่า "เพราะคำว่า 'โดยไม่บอก' จึงไม่เป็นอาบัติในการซักเป็นต้นโดยไม่ให้บอก" ในที่นี้ คำว่า "จีวร" หมายถึงผ้าสำหรับนุ่งและห่มเท่านั้น หากเป็นเช่นนั้น หากมีผู้กล่าวว่า "ก็ควรกล่าวว่า 'ผ้าสำหรับนุ่งและห่มเท่านั้น' สิ?" คำนั้นไม่ควรกล่าว เพราะสำเร็จแล้วด้วยคำว่า "ปุราณจีวร" นี้เอง เพราะคำนั้นได้กล่าวไว้แล้วว่า "ปุราณจีวรชื่อว่า ผ้าที่นุ่งแล้วครั้งหนึ่ง หรือห่มแล้วครั้งหนึ่ง" (ปา. 505)

---

Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ปุราณจีวรสิกขาบทวรรณนา จบแล้ว.

---

5. Cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

5. จีวรปฏิคคหณสิกขาบทวรรณนา

---

Upacāro dvādasahattho. Acittakattā kathaṃ paṃsukūlaṃ vaṭṭatīti ce? Tāya tassa bhikkhuno adinnattā, bhikkhunā ca tato bhikkhunito aggahitattā ca.

อุปจาระมีประมาณ ๑๒ ศอก หากมีผู้กล่าวว่า "เพราะไม่มีเจตนา ไฉนผ้าบังสุกุลจึงควรเล่า?" เพราะภิกษุณีนั้นไม่ได้ให้แก่ภิกษุนั้น และภิกษุก็ไม่ได้รับจากภิกษุณีนั้น

---

Cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จีวรปฏิคคหณสิกขาบทวรรณนา จบแล้ว.

---

6. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

6. อัญญาตกวิญญัตติสิกขาบทวรรณนา

---

Ñātakappavārite vā viññāpentassāti ettha ca saṅghavasena pavāritesu pamāṇameva vaṭṭati. Puggalikappavāraṇāya yaṃ yaṃ pavāreti, taṃ taṃyeva viññāpetabbanti likhitaṃ.

คำว่า "หรือเมื่อญาติปวารณาแล้วขอ" ในที่นี้ สำหรับสิ่งที่ปวารณาโดยสงฆ์ ย่อมควรตามประมาณเท่านั้น ได้เขียนไว้ว่า "สำหรับการปวารณาเฉพาะบุคคล ปวารณาอะไร ก็พึงขอสิ่งนั้นเท่านั้น"

---

Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อัญญาตกวิญญัตติสิกขาบทวรรณนา จบแล้ว.

---

7. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā

7. ตตุตตริสิกขาบทวรรณนา

---

Pakatiyā santaruttarena carati kathinapalibodhavasena vā sāsaṅkasikkhāpadavasena vā. Ettha siyā – ‘‘na mattaṃ jānitvā bahuṃ cīvaraṃ viññāpessanti, dussavāṇijjaṃ vā’’tiādinā (pārā. 522) ujjhāyantānaṃ sutvā bhagavāpi chabbaggiye bhikkhū ‘‘kathañhi nāma tumhe moghapurisā na mattaṃ jānitvā bahuṃ cīvaraṃ viññāpessathā’’ti (pārā. 522) vatvā sikkhāpadassa paññattattā ca imissaṃ kaṅkhāvitaraṇiyaṃ ‘‘bahucīvaraviññāpanavatthusmiṃ paññatta’’nti vuttattā, samantapāsādikāyaṃ ‘‘na hi anacchinnacīvarā attano atthāya sākhāpalāsaṃ bhañjituṃ labhanti, acchinnacīvarānaṃ pana atthāya labhantī’’ti vuttattā ca aññassatthāya pamāṇaṃ viññāpetuṃ vaṭṭatīti ce? Na, kasmā? Aññātakaviññattisikkhāpadassa aṭṭhuppattiyā eva aññātakaviññatti vāritā. Tassa sikkhāpadassa anāpatti. Pāḷiyaṃ (pārā. 521) ‘‘aññassatthāyā’’ti imissā anāpattipāḷiyā aññassatthāya viññāpento tassa ñātakappavārite eva viññāpeti, na aññeti vacanato ca vāritā. Tasmā bhagavāpi ‘‘bahuṃ cīvaraṃ viññāpessathā’’ti (pārā. 522) vigarahitvā sikkhāpadaṃ paññāpento ‘‘abhihaṭṭhuṃ pavāreyyā’’ti vuttanayeneva pamāṇato gahaṇaṃ anujāni, na aññassatthāya pamāṇato viññāpanaṃ. Yasmā panimaṃ sikkhāpadaṃ aññassatthāya viññāpanavatthusmiṃyeva paññattaṃ, tasmā idha ‘‘aññassatthāyā’’ti na vuttaṃ, na na labbhatīti katvā.

โดยปกติย่อมเที่ยวไปด้วยผ้าสบงและผ้าอุดรสงค์ เพราะมีกฐินเป็นเครื่องกั้น หรือเพราะอำนาจสาสังคสิกขาบท. ในเรื่องนี้ พึงมีคำถามว่า – "พวกภิกษุจักขอจีวรมากโดยไม่รู้ประมาณ หรือจักค้าขายผ้า" ดังนี้เป็นต้น (ปา. 522) เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงสดับคำติเตียนของชนทั้งหลายแล้ว ตรัสแก่ภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า "โมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงไม่รู้ประมาณแล้วขอจีวรมากเล่า" ดังนี้ (ปา. 522) และเพราะสิกขาบทบัญญัติแล้ว และในคัมภีร์กังขาวิตรณีกล่าวไว้ว่า "บัญญัติในเรื่องการขอจีวรมาก" และในคัมภีร์สมันตปาสาทิกากล่าวไว้ว่า "เพราะว่าภิกษุทั้งหลายผู้มีจีวรอันยังไม่ถูกชิงไป ย่อมไม่ควรหักกิ่งไม้และใบไม้เพื่อประโยชน์แก่ตน แต่ย่อมควรเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีจีวรอันถูกชิงไป" ดังนี้ การขอตามประมาณเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ย่อมควรหรือ? ไม่ควร, เพราะเหตุไร? เพราะการขอต่อคนไม่ใช่ญาติถูกห้ามไว้ด้วยอรรถุปบัติแห่งอัญญาตกวิญญัตติสิกขาบทนั่นเอง. สิกขาบทนั้นมีอนาบัติ. ในพระบาลี (ปา. 521) ด้วยพระบาลีว่าด้วยอนาบัติว่า "เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น" นี้ และด้วยพระดำรัสว่า "เมื่อจะขอเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ย่อมขอต่อญาติและผู้ปวารณาเท่านั้น ไม่ขอต่อคนอื่น" ดังนี้ จึงถูกห้ามแล้ว. เพราะฉะนั้น แม้พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงติเตียนว่า "พวกเธอจักขอจีวรมาก" (ปา. 522) แล้วทรงบัญญัติสิกขาบท ก็ทรงอนุญาตการรับตามประมาณด้วยนัยที่ตรัสไว้ว่า "พึงนำมาปวารณา" เท่านั้น ไม่ทรงอนุญาตการขอตามประมาณเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น. แต่เพราะสิกขาบทนี้ ทรงบัญญัติในเรื่องการขอเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นนั่นเอง เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงไม่กล่าวว่า "เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น" มิใช่เพราะว่าไม่ควรได้.

---

Aṭṭhakathāsu ‘‘aññātakappavāritaṭṭhāne pakatiyā bahumpi vaṭṭati, acchinnakāraṇā pamāṇameva vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Taṃ ‘‘anāpatti ñātakānaṃ pavāritāna’’nti (pārā. 526) vuttaanāpattipāḷiyā na sametīti samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.526) vuttattā idhāpi vuttanayeneva ñātakappavārite viññāpentassa attano dhanena gaṇhantassa anāpattīti likhitaṃ. ‘‘Aññassatthāyā’’ti nidānavirodhato na vuttaṃ, tathāpi anantare vuttanayeneva labbhati evāti vadanti.

ในอรรถกถาทั้งหลายกล่าวไว้ว่า "ในที่ที่คนไม่ใช่ญาติปวารณา โดยปกติแม้มากก็ควร แต่เพราะเหตุคือจีวรถูกชิงไป ย่อมควรตามประมาณเท่านั้น". คำนั้นไม่เข้ากันกับพระบาลีว่าด้วยอนาบัติที่ตรัสไว้ว่า "ไม่เป็นอาบัติแก่พวกญาติและพวกผู้ปวารณา" (ปา. 526) เพราะเหตุที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (ปา. อรรถ. 2.526) ในที่นี้จึงเขียนไว้ว่า เมื่อขอต่อญาติและผู้ปวารณา หรือเมื่อรับด้วยทรัพย์ของตน ย่อมไม่เป็นอาบัติ ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำว่า "เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น" ท่านไม่กล่าวไว้เพราะขัดกับนิทาน ถึงกระนั้น ท่านก็กล่าวว่า ย่อมได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในลำดับก่อนนั่นเอง.

---

Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ตตุตตริสิกขาบทวรรณนา จบแล้ว.

---

8. Upakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

8. อุปักขตะสิกขาบทวรรณนา

---

Paṭhamaupakkhaṭe ‘‘pubbe appavārito’’ti (pārā. 528) vacanato tasmiṃ khaṇe pavāritopi appavāritova hotīti veditabbaṃ.

ในอุปักขตะสิกขาบทที่หนึ่ง พึงทราบว่า ด้วยบทว่า "ยังไม่ปวารณาไว้ก่อน" (ปา. 528) แม้ผู้ปวารณาแล้วในขณะนั้น ก็ย่อมเป็นผู้ยังไม่ปวารณาแล้วนั่นเอง.

---

Upakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อุปักขตะสิกขาบทวรรณนา จบแล้ว.

---

9. Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

9. ทุติยอุปักขตะสิกขาบทวรรณนา

---

Dutiyaupakkhaṭena kiṃ payojananti ce? Natthi payojanaṃ, kevalaṃ aṭṭhuppattivasena pana paññattaṃ bhikkhuniyā rahonisajjasikkhāpadaṃ viya. Evaṃ sante saṅgītikārakehi saṅgītiṃ anāropetabbaṃ bhaveyya vināpi tena tadatthasiddhito, anissarattā, anāropetuṃ anuññātattā ca. Vuttañhetaṃ ‘‘ākaṅkhamāno, ānanda, saṅgho…pe… samūhaneyyā’’ti (dī. ni. 2.216; cūḷava. 441). Idaṃ sabbamakāraṇaṃ. Na hi buddhā appayojanaṃ vacanaṃ nicchārenti, pageva sikkhāpadaṃ. Tenevāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘imināva nayena attho veditabbo. Idañhi purimassa anupaññattisadisa’’ntiādi. Anupaññatti ca nippayojanaṃ natthi. Taṃsadisañcetaṃ, na nippayojananti dassitaṃ hoti. Evaṃ sante ko panettha atthavisesoti? Tato āha ‘‘kevalaṃ tattha ekassa pīḷā katā, idha dvinnaṃ, ayamettha viseso’’ti. Iminā atthavisesena ko panañño atirekattho dassitoti? Porāṇagaṇṭhipade tāva vuttaṃ ‘‘ekasmimpi vatthusmiṃ ubhinnampi pīḷā kātuṃ na vaṭṭatīti ayamatirekattho dassito’’ti. Tenetaṃ dīpeti ‘‘na kevalaṃ paṭiladdhacīvaragaṇanāya eva āpattigaṇanā, pīḷitapuggalasaṅkhātavatthugaṇanāyapī’’ti.

ถ้าถามว่า ทุติยอุปักขตะสิกขาบทมีประโยชน์อะไร? ไม่มีประโยชน์, แต่บัญญัติไว้เพียงเพราะอรรถุปบัติ เหมือนสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับกับภิกษุณี. เมื่อเป็นเช่นนี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายไม่พึงยกขึ้นสู่สังคายนา เพราะแม้ไม่มีสิกขาบทนั้นก็สำเร็จประโยชน์นั้นได้ เพราะความที่ตนไม่ใช่เจ้าของ และเพราะทรงอนุญาตให้ไม่ยกขึ้น. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูกรอานนท์ ถ้าสงฆ์หวังอยู่... พึงถอนเสีย" (ที. นิ. 2.216; จูฬวัคค์ 441). ทั้งหมดนี้ไม่ใช่เหตุผล. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่เปล่งพระวาจาที่มีประโยชน์น้อย จะกล่าวอะไรถึงสิกขาบท. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "พึงทราบอรรถด้วยนัยนี้เอง. สิกขาบทนี้เหมือนอนุบัญญัติของสิกขาบทก่อน" ดังนี้เป็นต้น. และอนุบัญญัติที่ไม่มีประโยชน์ ย่อมไม่มี. และสิกขาบทนี้ก็เหมือนอนุบัญญัตินั้น จึงเป็นอันแสดงว่าไม่ไร้ประโยชน์. เมื่อเป็นเช่นนี้ มีอรรถวิเศษอะไรในที่นี้? เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "เพียงแต่ในสิกขาบทก่อนทำความเบียดเบียนแก่คนเดียว ในสิกขาบทนี้แก่สองคน นี้เป็นอรรถวิเศษในที่นี้". ด้วยอรรถวิเศษนี้ มีอรรถพิเศษอื่นใดอีกที่แสดงไว้? ในคัมภีร์คัณฐีเก่ากล่าวไว้ว่า "แม้ในวัตถุเดียวก็ไม่ควรทำความเบียดเบียนแก่คนทั้งสองคน นี้เป็นอรรถพิเศษที่แสดงไว้". เพราะเหตุนั้นจึงแสดงว่า "การนับอาบัติมิใช่เพียงด้วยการนับจีวรที่ได้รับเท่านั้น แต่ด้วยการนับวัตถุคือบุคคลที่ถูกเบียดเบียนด้วย".

---

Honti cettha –

ในที่นี้มีคาถาว่า –

---

‘‘Vatthuto gaṇanāyapi, siyā āpatti nekatā;

Iti sandassanatthañca, dutiyūpakkhaṭaṃ idha.

"แม้ด้วยการนับตามวัตถุ อาบัติพึงมีหลายอย่าง และเพื่อแสดงดังนี้ ทุติยอุปักขตะสิกขาบทจึงมีในที่นี้."

---

‘‘Kāyasaṃsaggasikkhāya, vibhaṅge viya kintetaṃ;

Ekitthiyāpi nekatā, āpattīnaṃ payogato’’ti. (vajira. ṭī. pārājika 532);

"ข้อนั้นเป็นอย่างไร เหมือนในวิภังค์แห่งกายสังสัคคสิกขาบท แม้ในหญิงคนเดียวก็มีอาบัติหลายอย่าง โดยประโยคแห่งอาบัติทั้งหลาย" ดังนี้ (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 532).

---

Apicetaṃ sikkhāpadaṃ taṃjātikesu sikkhāpadesu sabbesupi gahetabbavinicchayassa dassanappayojananti veditabbaṃ. Āha ca –

อนึ่ง พึงทราบว่า สิกขาบทนี้มีประโยชน์ในการแสดงวินิจฉัยที่พึงถือเอาในสิกขาบททั้งหลายที่มีชาติเช่นนั้นทั้งหมด. และกล่าวไว้ว่า –

---

‘‘Aññātikāya bahutāya vimissatāya;

Āpattiyāpi bahutā ca vimissatā ca;

Iccevamādividhisambhavadassanatthaṃ;

Satthā upakkhaṭamidaṃ dutiyaṃ avocā’’ti. (vajira. ṭī. pārājika 532);

"เพราะความที่หญิงผู้ไม่ใช่ญาติมีมากและเพราะความปะปนกัน อาบัติก็มากและปะปนกัน เพื่อแสดงความบังเกิดขึ้นแห่งวิธีมีอย่างนี้เป็นต้น พระศาสดาจึงตรัสทุติยอุปักขตะสิกขาบทนี้" ดังนี้ (วัชร. ฎีกา ปาราชิก 532).

---

Tassāyaṃ saṅkhepato adhippāyapubbaṅgamā vicāraṇā – purāṇacīvaraṃ ekameva bhikkhu bhikkhunīhi dvīhi, bahūhi vā dhovāpeti, bhikkhunigaṇanāya pācittiyagaṇanā. Tathā dvinnaṃ, bahūnaṃ vā sādhāraṇaṃ ekameva cīvaraṃ aññatra pārivattakā paṭiggaṇhāti, idhāpi tathā dvinnaṃ, bahūnaṃ vā sādhāraṇamekaṃ viññāpeti, viññattapuggalagaṇanāya āpattigaṇanā. Tathā aññesupi evarūpesu sikkhāpadesu nayo netabbo. Ayaṃ tāva bahutāya nayo.

การพิจารณาโดยย่อมีอธิปรายเป็นประธานแห่งสิกขาบทนั้น คือ ภิกษุให้ภิกษุณี ๒ รูป หรือหลายรูปซักจีวรเก่าเพียงผืนเดียว การนับอาบัติปาจิตตีย์ย่อมเป็นไปตามจำนวนภิกษุณี. ในทำนองเดียวกัน ภิกษุรับจีวรเพียงผืนเดียวที่เป็นของส่วนกลางของบุคคล ๒ คน หรือหลายคน เว้นแต่เป็นการแลกเปลี่ยน. ในสิกขาบทนี้ก็เช่นเดียวกัน ภิกษุขอจีวรเพียงผืนเดียวที่เป็นของส่วนกลางของบุคคล ๒ คน หรือหลายคน การนับอาบัติย่อมเป็นไปตามจำนวนบุคคลที่ถูกขอ. ในสิกขาบทอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็พึงนำนัยนี้ไปใช้. นี้เป็นนัยแห่งความมากก่อน.

---

Vimissatāya pana ñātikāya, aññātikāya ca ekaṃ dhovāpeti, ekato niṭṭhāpane ekaṃ pācittiyaṃ. Atha ñātikā paṭhamaṃ thokaṃ dhovitvā ṭhitā, puna aññātikā sudhotaṃ karoti, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Atha aññātikā paṭhamaṃ dhovati, pacchā ñātikā sudhotaṃ karoti, aññātikāya payogavasena bhikkhuno dukkaṭameva. Aññātikāya, ñātikāya ca aññātikasaññī, vematiko, ñātikasaññī vā dhovāpeti, yathāvuttanayena nissaggiyadukkaṭādiāpattibhedagaṇanā veditabbā. Tathā aññātikāya, ñātikāya ca santakaṃ cīvaraṃ ubhohi ekato diyyamānaṃ paṭiggaṇhāti, nissaggiyameva. Atha aññātikāya eva hatthato paṭiggaṇhāti, nissaggiyameva. Atha ñātikāya hatthato paṭiggaṇhāti, anāpatti. Atha ubhosu aññātikādisaññī, vuttanayeneva nissaggiyadukkaṭādiāpattibhedagaṇanā veditabbā. Tathā aññātikaviññattiādīsupi yathāsambhavaṃ nayo netabbo. Ayaṃ vimissatāya nayo.

ส่วนนัยแห่งความปะปนกัน คือ ภิกษุให้ญาติและคนไม่ใช่ญาติซักจีวรผืนเดียว เมื่อซักเสร็จพร้อมกัน เป็นปาจิตตีย์ ๑. ถ้าญาติซักก่อนเล็กน้อยแล้วหยุด ต่อมาคนไม่ใช่ญาติซักจนสะอาด เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. ถ้าคนไม่ใช่ญาติซักก่อน ภายหลังญาติซักจนสะอาด เพราะการกระทำของคนไม่ใช่ญาติ ภิกษุเป็นทุกกฏเท่านั้น. ภิกษุให้ญาติและคนไม่ใช่ญาติซัก โดยสำคัญว่าเป็นคนไม่ใช่ญาติ, สงสัย, หรือสำคัญว่าเป็นญาติ พึงทราบการนับประเภทแห่งอาบัติมีนิสสัคคิยะและทุกกฏเป็นต้นตามนัยที่กล่าวแล้ว. ในทำนองเดียวกัน ภิกษุรับจีวรที่เป็นของคนไม่ใช่ญาติและของญาติซึ่งทั้งสองคนร่วมกันถวาย เป็นนิสสัคคิยะเท่านั้น. ถ้ารับจากมือของคนไม่ใช่ญาติเท่านั้น เป็นนิสสัคคิยะเท่านั้น. ถ้ารับจากมือของญาติ ไม่เป็นอาบัติ. ถ้าสำคัญว่าเป็นคนไม่ใช่ญาติเป็นต้นในคนทั้งสอง พึงทราบการนับประเภทแห่งอาบัติมีนิสสัคคิยะและทุกกฏเป็นต้นตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ในสิกขาบทว่าด้วยการขอต่อคนไม่ใช่ญาติเป็นต้น ก็พึงนำนัยไปใช้ตามสมควร. นี้เป็นนัยแห่งความปะปนกัน.

---

Ādisaddena pana aneke aññātikā viññattā, viññattapuggalagaṇanāya dukkaṭaṃ. Eko deti, eko na deti, nissaggiyaṃ. Atha aviññatto deti, na nisaggiyaṃ. Atha viññattāviññattānaṃ sādhāraṇaṃ viññatto deti, nissaggiyaṃ. Ubho denti, nissaggiyameva. Aviññatto deti, nissaggiyena anāpatti. Viññattassa vacanena aviññatto deti, anāpatti eva. Tathā upakkhaṭādīsupi yathāsambhavaṃ nayo netabbo.

อนึ่ง ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' นั้น คนไม่ใช่ญาติหลายคนถูกขอ (จีวร) เป็นทุกกฏตามจำนวนบุคคลที่ถูกขอ. คนหนึ่งให้ อีกคนหนึ่งไม่ให้ เป็นนิสสัคคิยะ. ถ้าคนที่ไม่ถูกขอให้ ไม่เป็นนิสสัคคิยะ. ถ้าคนถูกขอให้จีวรที่เป็นของส่วนกลางของทั้งคนที่ถูกขอและคนที่ไม่ถูกขอ เป็นนิสสัคคิยะ. ถ้าทั้งสองคนให้ ก็เป็นนิสสัคคิยะนั่นเอง. ถ้าคนที่ไม่ถูกขอให้ ไม่เป็นอาบัติด้วยนิสสัคคิยะ. ถ้าคนที่ไม่ถูกขอให้ตามคำของคนที่ถูกขอ ก็ไม่เป็นอาบัติเลย. แม้ในสิกขาบทว่าด้วยอุปักขตะเป็นต้น ก็พึงนำนัยไปใช้ตามสมควร.

---

Ettāvatā saṅkhepato aññātikāyādigāthā vuttādhippāyā hoti. Yaṃ panettha bhikkhuniyā rahonisajjasikkhāpadaṃ nippayojanatāya nidassanaṃ vuttaṃ, tassa payojanaviseso tasmiṃyeva āvibhavissatīti. Evameva aññatthapi vacanena, visesaaṭṭhuppattivasena ca sikkhāpadesu ñātabbaṃ visesappayojananti.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คาถาว่าด้วยคนไม่ใช่ญาติเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วโดยย่อ ก็มีอธิบายดังที่กล่าวมานี้. ส่วนสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับกับภิกษุณีที่ยกมาเป็นตัวอย่างว่าไม่มีประโยชน์นั้น ประโยชน์พิเศษของสิกขาบทนั้นจักปรากฏในสิกขาบทนั้นเอง. แม้ในสิกขาบทอื่น ก็พึงทราบประโยชน์พิเศษด้วยข้อความและด้วยอำนาจแห่งเรื่องที่เกิดขึ้นเป็นพิเศษอย่างนี้แล.

---

Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทอุปักขตะที่สอง จบแล้ว.

---

10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยพระราชา

---

‘‘Ṭhānaṃ bhañjati, āgatakāraṇaṃ vināsetī’’ti vuttattā puna codanaṃ na labhatīti eke. Āgamanassa sātthakaṃ na hoti, cīvaraṃ na labhissati paṭisanthārassa katattāti eke. Codanālakkhaṇaṃ na hotīti katvā vuttanti eke. ‘‘Dhammadesanādhippāyādinā na paṭisanthāro kātabbo’’ti upatissatthero ‘‘‘āgatakāraṇaṃ vināsetī’ti codanāṭhānāni bhañjati, codetukāmo akattabbamakāsi, tappaccayā vattabhede dukkaṭa’’nti ca vadati. Dhammasiritthero pana ‘‘āsane ce nisīdati, ekāya nisajjāya dve ṭhānāni bhañjati. Āmisaṃ ce paṭiggaṇhāti, ekena paṭiggahaṇena dve ṭhānāni bhañjati. Dhammaṃ ce bhāsati, dhammadesanāsikkhāpade vuttaparicchedāya ekāya vācāya dve ṭhānāni bhañjati. Taṃ sandhāya ‘āgatakāraṇaṃ vināsetī’ti vutta’’nti vadati. ‘‘Eso kho’’ti vuttena saññatto eko, ‘‘ayaṃ veyyāvaccakaroti…pe… avuttepi codetuṃ vaṭṭatī’’ti vutto dutiyo, sace pana dūto gacchantova ‘‘ahaṃ tassa hatthe dassāmī’’tiādinā vutto tatiyo, ‘‘aññaṃ vā pesetvā ārocāpetī’’ti vutto catutthoti yathā bhikkhunā niddiṭṭhā cattāro, tatheva dūtena niddiṭṭhā cattāro. Mukhavevaṭikakappiyakārako, parammukhakappiyakārako ceti etesu aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabbanti likhitaṃ.

บางพวกกล่าวว่า 'เพราะคำที่กล่าวว่า "ทำลายโอกาส, ทำให้เหตุที่มาเสียไป" จึงไม่ได้รับการโจทอีก'. บางพวกกล่าวว่า 'การมาไม่เป็นผลสำเร็จ จะไม่ได้จีวรเพราะได้ทำปฏิสันถารไปแล้ว'. บางพวกกล่าวว่า 'ท่านกล่าวไว้โดยหมายความว่า ไม่เป็นลักษณะแห่งการโจท'. พระอุปติสสเถระกล่าวว่า 'ไม่พึงทำปฏิสันถารด้วยอัธยาศัยจะแสดงธรรมเป็นต้น' และกล่าวว่า 'คำว่า "ทำให้เหตุที่มาเสียไป" คือทำลายโอกาสแห่งการโจท, ผู้ประสงค์จะโจทได้ทำสิ่งที่ไม่ควรทำ, เพราะเหตุนั้น จึงเป็นทุกกฏในเพราะความผิดวัตร'. ส่วนพระธัมมสิริเถระกล่าวว่า 'ถ้าเขานั่งบนอาสนะ ย่อมทำลายโอกาส ๒ อย่างด้วยการนั่งครั้งเดียว. ถ้าเขารับอามิส ย่อมทำลายโอกาส ๒ อย่างด้วยการรับครั้งเดียว. ถ้าเขาแสดงธรรม ย่อมทำลายโอกาส ๒ อย่างด้วยวาจาครั้งเดียวตามกำหนดที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการแสดงธรรม. ท่านกล่าวคำว่า "ทำให้เหตุที่มาเสียไป" โดยหมายถึงข้อนั้น'. บุคคลที่ ๑ คือผู้ที่ถูกระบุด้วยคำว่า "นั่นแหละ", บุคคลที่ ๒ คือผู้ที่ถูกระบุว่า "ผู้นี้เป็นไวยาวัจจกร... แม้ไม่ได้บอกก็ควรโจทได้", แต่ถ้าทูตกำลังไปนั่นเองแล้วถูกสั่งว่า "ฉันจะให้ในมือของเขา" เป็นต้น เป็นบุคคลที่ ๓, และบุคคลที่ ๔ คือผู้ที่ถูกสั่งว่า "หรือส่งคนอื่นไปบอก" ดังที่ภิกษุระบุไว้ ๔ คน ทูตก็ระบุไว้ ๔ คนเช่นเดียวกัน. พึงปฏิบัติในกัปปิยการกผู้บอกต่อหน้า และกัปปิยการกผู้บอกลับหลังเหล่านี้ เหมือนในคนไม่ใช่ญาติที่ไม่ได้ปวารณาไว้ตามที่เขียนไว้.

---

Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยพระราชา จบแล้ว.

---

Cīvaravaggo paṭhamo.

วรรคว่าด้วยจีวร วรรคที่หนึ่ง.

---

2. Eḷakalomavaggo

2. วรรคว่าด้วยขนแกะ

---

1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยผ้าโกสิยะ

---

Kārāpeyyāti attano ca parassa ca ubhinnañca kosiyaṃ ekato gaṇhitvā vuttaṃ, ubho vā ekato karontīti atthato veditabbaṃ. Tattha attanā kataṃ ce, ‘‘nissajjanakāle sayaṃ kataṃ nissaggiya’’nti vattabbaṃ. Ubhohi ce kataṃ, yathāpāḷimeva.

คำว่า 'พึงให้ทำ' ท่านกล่าวรวมถึงการถือเอาผ้าโกสิยะของตนและของผู้อื่นทั้งสองอย่างเข้าด้วยกัน หรือพึงทราบโดยอรรถว่า 'ทั้งสองฝ่ายทำร่วมกัน'. ในเรื่องนั้น ถ้าตนทำเอง พึงกล่าวว่า 'เมื่อถึงเวลาสละ สิ่งที่ตนทำเองเป็นนิสสัคคิยะ'. ถ้าทำร่วมกันทั้งสองฝ่าย ก็เป็นไปตามพระบาลีนั่นเอง.

---

Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยผ้าโกสิยะ จบแล้ว.

---

2. Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยผ้าขนสัตว์สีดำล้วน

---

Yathā paṭhame ‘‘ekenapi kosiyaṃsunā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. kosiyasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ, tathā idha ‘‘ekenapi aññena amissitāna’’nti vacanābhāvato aññena missabhāve satipi apaññāyamānarūpakaṃ ce, ‘‘suddhakāḷaka’’micceva vuccatīti vadanti.

ดังที่กล่าวไว้ในสิกขาบทแรกว่า 'แม้ด้วยเส้นด้ายโกสิยะเพียงเส้นเดียว' (กังขาวิตรณีอรรถกถา อธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าโกสิยะ) ในสิกขาบทนี้ก็เช่นกัน เพราะไม่มีคำว่า 'แม้ด้วยสิ่งอื่นที่ไม่ปะปนกัน' ดังนั้น แม้จะมีการปะปนกับสิ่งอื่นอยู่ แต่ถ้าลักษณะไม่ปรากฏ ท่านก็กล่าวว่า เรียกว่า 'สีดำล้วน' นั่นเอง.

---

Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยผ้าขนสัตว์สีดำล้วน จบแล้ว.

---

3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยสองส่วน

---

‘‘Tulayitvā’’ti vacanato yathā tulādhāraṇāya kāḷakādhikā na honti, tathā kāḷakānaṃ dve bhāgā gahetabbā ukkaṭṭhaparicchedena. ‘‘Ekassāpi kāḷakalomassa atirekabhāve nissaggiyanti vacanaṃ tulādhāraṇāya kiñcāpi na sameti, acittakattā pana sikkhāpadassa pubbe tulāya dhārayitvā ṭhapitesu ekampi lomaṃ tattha pateyya, nissaggiyanti ayamadhippāyoti no takko’’ti ācariyo. Vuttaparicchedena aggahaṇaṃ akiriyā, santhatakaraṇaṃ kiriyā.

ด้วยคำว่า 'ชั่งแล้ว' พึงถือเอาขนสัตว์สีดำ ๒ ส่วน โดยกำหนดอย่างสูง เพื่อไม่ให้มีขนสัตว์สีดำเกินไปโดยการชั่ง. อาจารย์กล่าวว่า 'คำว่า แม้เมื่อขนสัตว์สีดำเกินไปเพียงเส้นเดียว ก็เป็นนิสสัคคีย์ ดังนี้ แม้จะไม่เข้ากันกับการชั่งเลยก็ตาม แต่เพราะสิกขาบทนี้เป็นอจิตตกะ (ไม่มีเจตนา) หากขนสัตว์แม้เส้นเดียวตกลงไปในขนสัตว์ที่ชั่งวางไว้ก่อนแล้ว เป็นนิสสัคคีย์ นี้เป็นความหมายในเรื่องนี้ ไม่ใช่ความนึกคิดของข้าพเจ้า'. การไม่ถือเอาตามกำหนดที่กล่าวไว้ เป็นอกิริยา (การไม่กระทำ), การทำสันถัต เป็นกิริยา (การกระทำ).

---

Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยส่วนสอง จบแล้ว.

---

4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā

4. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยหกปี

---

‘‘Orena ce channaṃ vassāna’’nti vuttattā chabbasse paripuṇṇe kātuṃ vaṭṭatīti niṭṭhānadivasato paṭṭhāya channaṃ vassānaṃ paricchedo veditabbo. Yāni panettha atirekachabbassavasena vā sammutivasena vā katāni, sabbāni tāni ekato paribhuñjituṃ vaṭṭantīti. Gilānassa ca ekaṃ nappahotīti anekampi vaṭṭati. Yato paṭṭhāya rogassa mandatāya santhataṃ ādāya gantuṃ sakkoti, tato paṭṭhāya sammuti vā rogo vā na rakkhatīti eke. Apica chavassabuddhanimmalaṃ sikkhāpadaṃ vicāretuṃ gambhīrattā. Tasmā chavasse kammaṃ katanti.

เพราะคำว่า 'ถ้าหย่อนกว่า ๖ ปี' ตรัสไว้ จึงควรทำเมื่อครบ ๖ ปีบริบูรณ์ พึงทราบกำหนด ๖ ปี นับตั้งแต่วันที่ทำเสร็จ. บรรดาสันถัตเหล่านั้น สันถัตเหล่าใดที่ทำไว้ด้วยอำนาจเกิน ๖ ปี หรือด้วยอำนาจสมมติ สันถัตเหล่านั้นทั้งหมดควรใช้สอยร่วมกันได้. และสำหรับภิกษุอาพาธ เมื่อผืนเดียวไม่พอ แม้หลายผืนก็ควร. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'นับแต่เวลาที่ภิกษุสามารถถือเอาสันถัตไปได้เพราะความทุเลาแห่งโรค ตั้งแต่นั้นไป สมมติก็ดี โรคก็ดี ย่อมไม่คุ้มครอง'. อนึ่ง สิกขาบทว่าด้วย ๖ ปี อันเป็นพุทธบัญญัติที่บริสุทธิ์ เป็นของลึกซึ้งที่จะพิจารณา. เพราะฉะนั้น ท่านจึงทำวินิจฉัยในเรื่อง ๖ ปีไว้.

---

Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉัพพัสสสิกขาบท จบแล้ว

---

5. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถานิสีทนสิกขาบท

---

Kasmā panettha ‘‘santhataṃ pana bhikkhunā’’ti sikkhāpadaṃ apaññapetvā ‘‘nisīdanasanthata’’nti paññattaṃ, nanu ettha kāraṇena bhavitabbanti? Atthi kāraṇaṃ, cīvarasaññitāya santhatānaṃ ujjhitattā tesaṃ acīvarabhāvadassanatthaṃ tathā paññattaṃ bhagavatāti vuttaṃ hoti. Tasmā te bhikkhū tecīvarikadhutaṅgabhedabhayā santhate catutthacīvarasaññitāya santhatāni ujjhitvā terasa dhutaṅgāni samādayiṃsu, bhagavā ca tesaṃ santhataṃ anujāni. Tato tesaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ hoti ‘‘nisīdanacīvarasaṇṭhānampetaṃ nisīdanasanthataṃ no bhagavatā anuññātaṃ catutthacīvarabhāvena, pageva katasanthataṃ vā’’ti. Tato ‘‘santhate tesaṃ cīvarasaññitā na bhavissatī’’ti tadatthaṃ bhagavatā ‘‘santhata’’nti apaññapetvā ‘‘nisīdanasanthata’’nti paññattanti adhippāyo. Imesu pana pañcasu santhatesu purimāni tīṇi vinayakammaṃ katvā paṭilabhitvāpi paribhuñjituṃ na vaṭṭanti akappiyattā, pacchimāni dve vaṭṭantīti (vajira. ṭī. pārājika 566-567) likhitaṃ. Kathaṃ paññāyatīti ce? ‘‘Anāpatti aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjatī’’ti (pārā. 570) vacanatoti veditabbaṃ.

ก็ในสิกขาบทนี้ เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงบัญญัติสิกขาบทว่า 'ก็สันถัตอันภิกษุ...' แต่ทรงบัญญัติว่า 'นิสีทนสันถัต' เล่า? ในเรื่องนี้ควรจะมีเหตุผลมิใช่หรือ? มีเหตุผลอยู่ คือ มีคำกล่าวไว้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้อย่างนั้น เพื่อจะแสดงความที่สันถัตเหล่านั้นไม่ใช่จีวร เพราะความที่ภิกษุทั้งหลายทอดทิ้งสันถัตเหล่านั้นเสียด้วยความสำคัญว่าเป็นจีวร. เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านั้นกลัวแต่การแตกแห่งเตจีวริกธุดงค์ จึงทอดทิ้งสันถัตทั้งหลายเสียด้วยความสำคัญในสันถัตว่าเป็นจีวรผืนที่ ๔ แล้วสมาทานธุดงค์ ๑๓ และพระผู้มีพระภาคก็ทรงอนุญาตสันถัตแก่ภิกษุเหล่านั้น. ลำดับนั้น ภิกษุเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า 'แม้นิสีทนสันถัตนี้ซึ่งมีสัณฐานเหมือนจีวรสำหรับนั่ง พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงอนุญาตโดยความเป็นจีวรผืนที่ ๔ จะป่วยกล่าวไปไยถึงสันถัตที่ทำขึ้นเล่า'. เพราะเหตุนั้น เพื่อจะให้ความสำคัญว่าเป็นจีวรในสันถัตไม่พึงมีแก่ภิกษุเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงบัญญัติว่า 'สันถัต' แต่ทรงบัญญัติว่า 'นิสีทนสันถัต' นี้เป็นอธิบาย. ก็ในสันถัต ๕ อย่างเหล่านี้ มีเขียนไว้ว่า (วชิร. ฎีกา. ปาราชิก ๕๖๖-๕๖๗) ๓ อย่างข้างต้น แม้จะได้มาโดยทำวินัยกรรมแล้ว ก็ไม่ควรบริโภคใช้สอย เพราะเป็นของไม่ควร, ๒ อย่างข้างหลัง ควรอยู่. ถ้าถามว่า 'ทราบได้อย่างไร?' พึงทราบด้วยคำว่า 'ไม่ต้องอาบัติ เมื่อได้ของที่ผู้อื่นทำไว้มาบริโภคใช้สอย' (ปารา. ๕๗๐).

---

Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิสีทนสิกขาบท จบแล้ว.

---

6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาเอฬกโลมสิกขาบท

---

‘‘Addhānamaggappaṭipannassā’’ti iminā pakatiyā dīghamaggaṃ paṭipannassa uppannānipi tiyojanaparamameva haritabbāni, pageva appaṭipannassāti dasseti. Paṭipannassa ce, addhānaṃ nāma paṭipannassa akāmā vassaṃvuṭṭhabhikkhuniyā maggappaṭipatti viyāti dasseti. Addhānamaggappaṭipannassa nissaggiyanti vā sambandho. Teneva vāsādhippāyassa paṭippassaddhagamanussāhattā ‘‘appaṭipanno’’ti saṅkhaṃ gatassa anāpattīti siddhaṃ. Imasmiṃ pana atthavikappe ‘‘bhikkhuno paneva eḷakalomāni uppajjeyyuṃ…pe… asantepi hārake addhānamaggappaṭipannassa nissaggiyaṃ pācittiya’’nti yojanā veditabbā. Yasmā vā eḷakalomānaṃ uppattiṭṭhānato paṭṭhāya tiyojanaparamatā adhippetā, maggaṃ appaṭipannassa ca tiyojanaparamatā natthi, tasmā ‘‘addhānamaggappaṭipannassa uppajjeyyu’’nti vuttaṃ. Tena acchinnaṃ paṭilabhitvā harato ca anāpattīti siddhaṃ. Paṭilābho hi tesaṃ uppatti nāmāti.

ด้วยคำว่า 'Addhānamaggappaṭipannassa' นี้ ท่านแสดงว่า แม้ขนแกะที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เดินทางไกลโดยปกติ ก็พึงนำไปได้เพียง ๓ โยชน์เป็นอย่างยิ่ง จะป่วยกล่าวไปไยถึงภิกษุผู้ยังไม่ได้เดินทางเล่า. หากถามว่า สำหรับผู้เดินทางแล้ว คำว่า 'เดินทางไกล' ท่านแสดงว่า เหมือนการเดินทางของภิกษุณีผู้จำพรรษาแล้วโดยไม่ปรารถนา. หรือจะเชื่อมความว่า 'Addhānamaggappaṭipannassa nissaggiyaṃ' ก็ได้. เพราะเหตุนั้นเอง สำหรับภิกษุผู้มีความประสงค์จะอยู่ ผู้มีความอุตสาหะในการไปสงบระงับแล้ว ซึ่งนับว่าเป็น 'ผู้ไม่ได้เดินทาง' จึงสำเร็จความเป็นอนาบัติ. ส่วนในอัตถวิกัปนี้ พึงทราบการประกอบความว่า 'ก็ถ้าขนแกะเกิดขึ้นแก่ภิกษุ... แม้เมื่อไม่มีคนนำไปให้ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้เดินทางไกล'. หรือเพราะเหตุที่ท่านประสงค์ความเป็นผู้มี ๓ โยชน์เป็นอย่างยิ่ง ตั้งแต่สถานที่เกิดขนแกะ และความเป็นผู้มี ๓ โยชน์เป็นอย่างยิ่ง ย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้ไม่ได้เดินทาง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'Addhānamaggappaṭipannassa uppajjeyyuṃ'. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันสำเร็จความเป็นอนาบัติแก่ภิกษุผู้ได้ขนแกะที่ถูกชิงไปคืนมาแล้วนำไป เพราะการได้คืนมานั้น ชื่อว่าความเกิดขึ้นแห่งขนแกะเหล่านั้น.

---

‘‘Ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabbānī’’ti iminā attanā paṭiggahitānaṃyeva tiyojanātikkame āpattīti dasseti. Tena anākaṅkhamānena parasantakāni paṭiggahitāni harantassa anāpattīti siddhaṃ.

ด้วยคำว่า 'ภิกษุผู้ปรารถนาพึงรับไว้' นี้ ทรงแสดงว่า เป็นอาบัติเฉพาะของที่ตนรับไว้เองเมื่อนำไปเกินกว่า ๓ โยชน์. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันสำเร็จความว่า เมื่อภิกษุผู้ไม่ปรารถนา นำของที่เป็นของผู้อื่นซึ่งรับไว้ไปอยู่ ไม่เป็นอาบัติ.

---

Aṅgesu ‘‘attano santakatā’’ti natthi, ayamattho ‘‘bhikkhuno uppajjeyyu’’nti iminā, ‘‘acchinnaṃ paṭilabhitvā’’ti iminā ca dīpito hotīti veditabbo. Porāṇagaṇṭhipade ca ‘‘aññaṃ bhikkhuṃ harāpento gacchati ce, dvinnampi anāpattī’’ti vuttaṃ. Tasmā dve bhikkhū tiyojanaparamaṃ patvā aññamaññassa bhaṇḍaṃ parivattetvā ce haranti, anāpattīti siddhaṃ.

ในองค์อาบัติทั้งหลายไม่มีคำว่า 'ความเป็นของส่วนตัว' พึงทราบว่าเนื้อความนี้ทรงแสดงไว้ด้วยคำว่า 'พึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุ' นี้ และด้วยคำว่า 'ได้คืนของที่ถูกชิงไป' นี้. และในคัมภีร์คัณฐีเก่ากล่าวไว้ว่า 'ถ้าภิกษุใช้ให้ภิกษุอื่นหามไปอยู่ ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุทั้งสองรูป'. เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันสำเร็จความว่า ถ้าภิกษุสองรูปมาถึงระยะทาง ๓ โยชน์เป็นอย่างยิ่งแล้ว แลกเปลี่ยนสิ่งของของกันและกันแล้วนำไป ไม่เป็นอาบัติ.

---

Tiyojanaparamaṃ sahatthā haritabbānīti tiyojanaparamameva attanā haritabbāni, taṃ kimatthanti? Sīmāya etaparamato. Vuttañhetaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tiyojanaparamaṃ sīmaṃ sammannitu’’nti (mahāva. 140). Vāsādhippāyena, paccāgamanādhippāyena vā gacchato etaparamatā ca. Vuttañhetaṃ ‘‘chabbaggiyā bhikkhū atimahatiyo sīmāyo sammannanti…pe… bhikkhū uposathaṃ āgacchantā uddissamānepi pātimokkhe āgacchanti, uddiṭṭhamattepi āgacchanti, antarāpi parivasantī’’ti (mahāva. 140).

คำว่า "พึงนำไปเองอย่างมาก ๓ โยชน์" ความว่า พึงนำไปเองอย่างมากเพียง ๓ โยชน์เท่านั้น. ถามว่า เพื่อประโยชน์อะไร? ตอบว่า เพราะนั่นเป็นกำหนดสูงสุดแห่งสีมา. ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติสีมามีขนาด ๓ โยชน์เป็นอย่างยิ่ง" (มหาวรรค ๑๔๐). และความเป็นกำหนดสูงสุดนั้น สำหรับผู้ไปโดยประสงค์จะอยู่พัก หรือโดยประสงค์จะกลับมา. ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ภิกษุฉัพพัคคีย์สมมติสีมาใหญ่เกินไป... ภิกษุทั้งหลายเมื่อมาสู่อุโบสถ แม้เมื่อกำลังสวดปาติโมกข์อยู่ก็มาถึง แม้เมื่อสวดจบแล้วก็มาถึง แม้พักอยู่ในระหว่างก็มี" (มหาวรรค ๑๔๐).

---

Asante hāraketi āṇattiyā hārake asati. Kambalassa upari nisīditvā gacchantassa sace ekampi lomaṃ cīvare laggaṃ hoti, tiyojanātikkame āpatti eva kambalato vijaṭitattāti likhitaṃ. Taṃ kambalassa paṭiggahitattā attano atthāya paṭiggahitameva hotīti yuttaṃ.

คำว่า "เมื่อไม่มีผู้นำไป" ความว่า เมื่อไม่มีผู้นำไปโดยการสั่ง. มีเขียนไว้ว่า สำหรับผู้ที่นั่งไปบนผ้ากัมพล ถ้าขนสัตว์แม้เพียงเส้นเดียวติดอยู่ที่จีวร เมื่อล่วง ๓ โยชน์ไป เป็นอาบัติแน่นอน เพราะเป็นของที่สางออกจากผ้ากัมพล. ข้อนั้นสมควร (ที่จะกล่าว) ว่า เพราะผ้ากัมพลนั้นเป็นของที่รับไว้แล้ว จึงชื่อว่าเป็นของที่รับไว้เพื่อประโยชน์แก่ตนเองนั่นเอง.

---

Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเอฬกโลมสิกขาบท จบแล้ว.

---

8. Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā

8. การพรรณนาชาตรูปสิกขาบท

---

‘‘Nibbattarukkhacchāyāpi rukkhaparicchedaṃ anatikkantā’’ti likhitaṃ.

มีเขียนไว้ว่า "แม้เงาไม้ที่เกิดขึ้น ก็ไม่ล่วงเลยกำหนดเขตต้นไม้ไป".

---

Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาชาตรูปสิกขาบท จบแล้ว.

---

9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā

9. การพรรณนารูปิยสังโวหารสิกขาบท

---

Jātarūparajataparivattananti ukkaṭṭhaparicchedena vuttaṃ.

คำว่า "การแลกเปลี่ยนทองและเงิน" ท่านกล่าวไว้โดยกำหนดอย่างสูง.

---

Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนารูปิยสังโวหารสิกขาบท จบแล้ว.

---

10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā

10. การพรรณนากยวิกยสิกขาบท

---

Asante pācittiyaṃ desetabbamevāti ettha kiṃ suddhikaṃ pācittiyaṃ, udāhu nissaggiyanti? Nissaggiyaṃ pācittiyameva.

ในคำว่า "เมื่อไม่มี (ของนั้น) พึงแสดงอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง" นี้ ถามว่า เป็นปาจิตตีย์ล้วนๆ หรือว่าเป็นนิสสัคคีย์? ตอบว่า เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์นั่นเอง.

---

Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนากยวิกยสิกขาบท จบแล้ว.

---

Tatridaṃ pakiṇṇakaṃ

ในสิกขาบทเหล่านั้น มีปกิณณกะดังนี้

---

Aṭṭhamasikkhāpadaṃ parena attano atthāya diyyamānassa vā pārivattakabhāvena diyyamānassa vā paṃsukūlassa vā rūpiyassa uggaṇhanauggaṇhāpanasādiyanāni paṭikkhipati.

สิกขาบทที่ ๘ ห้ามการรับ การให้ผู้อื่นรับ และการยินดีซึ่งเงินหรือผ้าบังสุกุลที่ผู้อื่นให้เพื่อประโยชน์แก่ตน หรือให้โดยความเป็นของแลกเปลี่ยน.

---

Navamaṃ parassa vā attano vā rūpiyaparivattanaṃ paṭikkhipati.

สิกขาบทที่ ๙ ห้ามการแลกเปลี่ยนเงินของผู้อื่นหรือของตนเอง.

---

Dasamaṃ arūpiyaparivattanaṃ. ‘‘Arūpiye arūpiyasaññī pañcannaṃ saha anāpattī’’ti (pārā. 591; vi. vi. ṭī. 1.591; vajira. ṭī. pārājika 587) ca vacanaṃ itarehi saha āpattīti dīpeti. Arūpiyañca dukkaṭavatthu. Tasmā tassa parivattane sati nissaggiyanti ekantena vuttaṃ. Pañcannaṃ saha dukkaṭavatthūnaṃ parivattane anāpattippasaṅgato anāpatti evāti porāṇāti ce? Na, kappiyavatthūnaṃyeva tattha āgatattā. Yadi kappiyavatthu nissaggiyaṃ, pageva dukkaṭavatthūti ce? Na, āpattigarukalahukabhāvena vatthugarukalahukaniyamābhāvato.

สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามการแลกเปลี่ยนสิ่งที่ไม่ใช่เงิน. และคำว่า "ในสิ่งที่ไม่ใช่เงิน สำคัญว่าเป็นสิ่งที่ไม่ใช่เงิน ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้ร่วมใน ๕ รูป" (ปารา. ๕๙๑) ย่อมแสดงว่า เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้ร่วมกับคนอื่นๆ. และสิ่งที่ไม่ใช่เงินเป็นวัตถุแห่งทุกกฏ. เพราะฉะนั้น เมื่อมีการแลกเปลี่ยนสิ่งนั้น ท่านจึงกล่าวไว้โดยส่วนเดียวว่าเป็นนิสสัคคีย์. หากจะมีผู้กล่าวว่า "เพราะเมื่อมีการแลกเปลี่ยนวัตถุแห่งทุกกฏร่วมกับภิกษุ ๕ รูป ย่อมได้ช่องที่จะไม่เป็นอาบัติ จึงไม่เป็นอาบัตินั่นเอง เป็นมติของพระโบราณาจารย์" ดังนี้หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะในที่นั้นหมายถึงกัปปิยวัตถุเท่านั้น. หากจะมีผู้กล่าวว่า "ถ้ากัปปิยวัตถุเป็นนิสสัคคีย์ วัตถุแห่งทุกกฏก็ยิ่งต้องเป็นนิสสัคคีย์" ดังนี้หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะไม่มีกฎเกณฑ์ว่าวัตถุหนักหรือเบาตามความหนักหรือเบาของอาบัติ.

---

Nissaggiyavatthuto hi muttāmaṇiveḷuriyādi mahagghappahonakampi dukkaṭavatthūti katvā nissaggiyavatthuto muttādi lahukaṃ hoti. Lahukepi vatthusmiṃ yatheva dukkaṭavatthuno paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, tatheva tassa vā tena vā cetāpanepi dukkaṭaṃ yuttanti (pārā. aṭṭha. 2.589) aṭṭhakathācariyā.

เพราะว่า แม้ไข่มุก แก้วมณี ไพฑูรย์ เป็นต้น ซึ่งมีค่ามากและมีราคาแพงกว่าวัตถุที่เป็นนิสสัคคีย์ ก็จัดว่าเป็นวัตถุแห่งทุกกฏ ดังนั้น ไข่มุกเป็นต้นจึงเบากว่าวัตถุที่เป็นนิสสัคคีย์. อรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "แม้ในวัตถุที่เบา การรับวัตถุแห่งทุกกฏเป็นทุกกฏฉันใด การสั่งให้ซื้อด้วยวัตถุนั้น หรือสั่งให้ซื้อวัตถุนั้น ก็ควรเป็นทุกกฏฉันนั้น" (ปารา. อรรถ. ๒.๕๘๙).

---

Atha vā yaṃ vuttaṃ ‘‘kappiyavatthūnaṃyeva tattha āgatattā’’ti, tattha kiñcāpi dukkaṭavatthūnipi adhippetāni, na pana pāḷiyaṃ vuttāni anāpattivārappasaṅgabhayāti vuttaṃ hoti. Muttādīsupi vuttesu anāpattiyaṃ kappiyakārakassa ācikkhati, ‘‘idaṃ muttādi amhākaṃ atthi, amhākañca iminā ca iminā ca veḷuriyādinā attho’’ti bhaṇati, dasamena āpajjatīti adhippāyo siyā. Yasmā ca idaṃ kappiyakārakassa ācikkhanādisaṃvohāro ca, tasmā taṃ navamena vuttanti veditabbaṃ. Kiñcāpi kayavikkayeva hoti kappiyavatthūhi anuññātaṃ, imināva nayena kiñcāpi dukkaṭavatthupi dasame adhippetaṃ āpajjati, aṭṭhakathāvirodhato pana nādhippetamicceva gahetabbo.

อีกอย่างหนึ่ง คำที่กล่าวว่า "เพราะในที่นั้นหมายถึงกัปปิยวัตถุเท่านั้น" นั้น มีคำอธิบายว่า ในที่นั้นแม้จะประสงค์เอาวัตถุแห่งทุกกฏด้วย แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้ในบาลี เพราะเกรงว่าจะได้ช่องในวาระที่ไม่เป็นอาบัติ. เมื่อกล่าวถึงไข่มุกเป็นต้นด้วย ในวาระที่ไม่เป็นอาบัติ ภิกษุบอกแก่กัปปิยการก กล่าวว่า "ไข่มุกเป็นต้นนี้ของพวกเรามีอยู่ และพวกเรามีความต้องการด้วยแก้วไพฑูรย์เป็นต้นนี้และนี้" พึงมีความประสงค์ว่า ย่อมต้องอาบัติด้วยสิกขาบทที่ ๑๐. และเพราะการบอกแก่กัปปิยการกเป็นต้นนี้ เป็นการซื้อขาย พึงทราบว่าท่านกล่าวไว้ด้วยสิกขาบทที่ ๙. แม้การซื้อขายด้วยกัปปิยวัตถุจะเป็นสิ่งที่ทรงอนุญาตไว้แล้วก็ตาม โดยนัยนี้ แม้วัตถุแห่งทุกกฏที่ประสงค์เอาในสิกขาบทที่ ๑๐ ก็ย่อมต้องอาบัติ แต่เพราะขัดกับอรรถกถา จึงพึงถือว่าไม่ประสงค์เอา (วัตถุแห่งทุกกฏในสิกขาบทที่ ๑๐) นั่นเอง.

---

Kā panettha kāraṇacchāyāti, pañcannaṃ saha tattha anāpattippasaṅgato anāpatti evāti ce? Na, tattha anāgatattā. Anāgatakāraṇā vuttanti ce? Na, pañcannaṃ saha āpattivatthukassa anāpattivāralābhe visesakāraṇābhāvā, akappiyattā pañcannaṃ sahāpi āpattiyā bhavitabbanti siddho aṭṭhakathāvādo.

ในที่นี้มีเค้าแห่งเหตุผลอย่างไร? ถ้ามีผู้กล่าวว่า "เพราะเมื่อร่วมกับภิกษุ ๕ รูปในที่นั้น ย่อมได้ช่องที่จะไม่เป็นอาบัติ จึงไม่เป็นอาบัตินั่นเอง" ดังนี้หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะไม่ได้มาในที่นั้น. หากจะมีผู้กล่าวว่า "ท่านกล่าวไว้เพราะเป็นเหตุที่ไม่ได้มา" ดังนี้หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะไม่มีเหตุพิเศษในการที่จะได้วาระไม่เป็นอาบัติสำหรับวัตถุที่เป็นเหตุแห่งอาบัติเมื่อร่วมกับภิกษุ ๕ รูป วาทะของอรรถกถาจึงสำเร็จว่า เพราะเป็นของไม่สมควร แม้ร่วมกับภิกษุ ๕ รูป ก็ต้องเป็นอาบัติ.

---

Aparo nayo – yadi dukkaṭavatthunā kayavikkaye nissaggiyaṃ, kappiyavatthumhi vuttapariyāyo tattha labbheyya, na pana labbhatīti navame eva tāni vattabbāni. Tasmā saṃvohāro nāma kayavikkayopi aññathā parivattanaṃ pariyādiyitvā pavatto, kayavikkayañca mocetvā ‘‘iminā imaṃ dehī’ti cetāpeti, vaṭṭatī’’ti avatvā dasamassa anāpattivāre vuttanayeneva tesaṃ parivattane nissaggiyānumativirodhato aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva dukkaṭavatthunā cetāpane dukkaṭameva. Nesaṃ kayavikkayena nissaggiyanti ce? Na, sabbassapi kayavikkayattā. Teneva vuttaṃ ‘‘andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘sace kayavikkayaṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiya’nti bhāsitaṃ, taṃ dubbhāsitaṃ. Kasmā? Na hi dānaggahaṇato añño kayavikkayo nāma atthī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.589), attano matiyā kayavikkayalakkhaṇasammate dasamassa anāpattivāre vuttanayeneva tesaṃ parivattane nissaggiyānumativirodhato ca. Bhavatu vā attano paṭisiddhamidaṃ kāraṇaṃ, dasame avassameva jānitabbānīti tāni kayavikkayānevāti tesaṃ nissaggiyabhāvañca gatānīti evampi siddho aṭṭhakathāvādo.

อีกนัยหนึ่ง หากการซื้อขายด้วยวัตถุที่เป็นทุกกฏเป็นนิสสัคคีย์ พึงได้ปริยายที่กล่าวไว้ในวัตถุที่ควรในที่นั้น แต่ไม่ได้ เพราะฉะนั้นพึงกล่าวเรื่องเหล่านั้นในสิกขาบทที่ ๙ เท่านั้น เพราะฉะนั้น คำว่า “สังโวหาร” คือการซื้อขายก็ดี การแลกเปลี่ยนอย่างอื่นก็ดี ที่ดำเนินไปโดยการรวบรวม และเมื่อเว้นการซื้อขายแล้ว ไม่กล่าวว่า “จงให้สิ่งนี้ด้วยสิ่งนี้ ย่อมควร” เพราะขัดแย้งกับการอนุญาตนิสสัคคีย์ในการแลกเปลี่ยนสิ่งเหล่านั้น ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอนาปัตติวารของสิกขาบทที่ ๑๐ การให้ผู้อื่นซื้อด้วยวัตถุที่เป็นทุกกฏย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา หากว่า “สิ่งเหล่านั้นเป็นนิสสัคคีย์ด้วยการซื้อขาย” หรือ? ไม่ใช่ เพราะทั้งหมดเป็นการซื้อขาย ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า “ในอรรถกถาอันธกะกล่าวไว้ว่า ‘ถ้าพึงถึงการซื้อขาย เป็นนิสสัคคีย์ปาจิตตีย์’ คำนั้นเป็นคำที่กล่าวผิด เพราะเหตุไร? เพราะการซื้อขายอื่นจากการให้และการรับไม่มี” (สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ๒/๕๘๙) และเพราะขัดแย้งกับการอนุญาตนิสสัคคีย์ในการแลกเปลี่ยนสิ่งเหล่านั้น ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอนาปัตติวารของสิกขาบทที่ ๑๐ ที่ยอมรับลักษณะการซื้อขายตามความเห็นของตน หรือว่า เหตุนี้เป็นสิ่งที่ตนปฏิเสธ แต่สิ่งเหล่านั้นพึงทราบในสิกขาบทที่ ๑๐ อย่างแน่นอนว่าเป็นเพียงการซื้อขาย และถึงความเป็นนิสสัคคีย์ของสิ่งเหล่านั้น ด้วยประการฉะนี้ วาทะของอรรถกถาก็สำเร็จแล้ว

---

Etthāhu porāṇā – ‘‘attano santakaṃ rūpiyaṃ parahatthagataṃ karoti ajjhācarati, dukkaṭaṃ. Parassa rūpiyaṃ attano hatthagataṃ karoti, aṭṭhamena nissaggiyaṃ. Uggahitavatthuparivattane kathaṃ jātaṃ? Abbohārikaṃ jātaṃ. Atha parassa rūpiyaṃ attano hatthagataṃ paṭhamaṃ karoti, rūpiyappaṭiggahaṇassa katattā aṭṭhamena nissaggiyaṃ. Attano santakaṃ rūpiyaṃ parassa hatthagataṃ pacchā karoti, saṃvohārena nissaggiya’’nti. ‘‘Rūpiyassa gahaṇamattena aṭṭhamena āpatti, pacchā parivattane navamenā’’ti hi tattha vuttaṃ, taṃ pana yuttaṃ. ‘‘Ajjhācarati, dukkaṭa’’nti duvuttaṃ. Dukkaṭassa aniyamappasaṅgato nissajjanavidhānesu dassitova. Kiṃ vuttaṃ hoti – yadi dvīhi nissaggiyehi bhavitabbaṃ, nissajjanavidhāne ‘‘ahaṃ, bhante, rūpiyaṃ paṭiggahesiṃ, nānāppakārakañca rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajji’’nti vattabbaṃ bhaveyya ‘‘rūpiyaṃ cetāpetī’’ti sabbattha pāḷiyaṃ rūpiyappaṭiggahaṇassa vuttattā.

ในเรื่องนี้ โบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า “ทำให้เงินของตนไปอยู่ในมือผู้อื่น เป็นการล่วงละเมิด เป็นทุกกฏ ทำให้เงินของผู้อื่นมาอยู่ในมือตน เป็นนิสสัคคีย์ด้วยสิกขาบทที่ ๘ ในการแลกเปลี่ยนวัตถุที่รับมาแล้ว เกิดขึ้นอย่างไร? เกิดเป็นสิ่งที่ไม่เป็นอันแลกเปลี่ยน ถ้าทำให้เงินของผู้อื่นมาอยู่ในมือตนก่อน เพราะได้ทำกรรมคือการรับเงินแล้ว เป็นนิสสัคคีย์ด้วยสิกขาบทที่ ๘ ทำให้เงินของตนไปอยู่ในมือผู้อื่นภายหลัง เป็นนิสสัคคีย์ด้วยสังโวหาร” ที่กล่าวไว้ในที่นั้นว่า “ด้วยการรับเงินเท่านั้น เป็นอาบัติด้วยสิกขาบทที่ ๘ การแลกเปลี่ยนภายหลัง เป็นด้วยสิกขาบทที่ ๙” คำนั้นสมควรแล้ว คำว่า “ล่วงละเมิด เป็นทุกกฏ” เป็นคำที่กล่าวผิด เพราะจะพึงถึงความไม่แน่นอนของทุกกฏ ดังที่แสดงไว้ในวิธีนิสสัคคีย์แล้ว ความว่าอย่างไร? หากพึงเป็นนิสสัคคีย์ ๒ อย่าง ในวิธีนิสสัคคีย์พึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ารับเงินแล้ว และได้ถึงสังโวหารเงินหลายชนิด” เพราะในพระบาลีกล่าวถึงการรับเงินไว้ทุกแห่งว่า “ให้ผู้อื่นซื้อเงิน”

---

Ettāvatā yaṃ porāṇagaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘dukkaṭavatthunā kayavikkayaṃ pariharantena catūsu nissaggiyavatthūsu ekekasmiṃ gahite aṭṭhamena nissaggiyaṃ hoti. Dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthunti ‘‘iminā idaṃ dehī’’ti gahite teneva nissaggiyaṃ hoti. ‘‘Kayavikkayampi nīharitvā gahite dukkaṭaṃ, cetāpitarūpiyaggahaṇe aṭṭhamena, parivattane navamenātiādinā attanā anuggahetvā kappiyavasena nīharitvā pañcahi sahadhammikehi saddhiṃ parivattetuṃ vaṭṭatī’’ti, taṃ visodhitaṃ hoti. Aparampi tattha vuttaṃ ‘‘nissajjitabbe asati kathaṃ pācittiyaṃ, dunnissaṭṭharūpiyampi ‘na chaḍḍetī’ti vadantassa vissaṭṭho upāsako taṃ gahetvā aññaṃ ce bhikkhuno deti, kappatī’’ti, tañca duvuttaṃ. Na hi gahitattā tato aññaṃ vatthu hoti. Puna aparañca tattha vuttaṃ ‘‘imaṃ ‘gaṇhāhī’ti vadantassa saddhādeyyavinipātadukkaṭaṃ, ‘etaṃ dehī’ti vadantassa viññattidukkaṭa’’nti, tañca duvuttaṃ. Tattha hi payogadukkaṭaṃ yuttaṃ viya paññāyati.

ด้วยเหตุนี้ สิ่งที่กล่าวไว้ในปุราณคัณฐิบทว่า “เมื่อเว้นการซื้อขายด้วยวัตถุที่เป็นทุกกฏ เมื่อรับวัตถุนิสสัคคีย์อย่างใดอย่างหนึ่งในวัตถุนิสสัคคีย์ ๔ อย่าง เป็นนิสสัคคีย์ด้วยสิกขาบทที่ ๘ เมื่อรับวัตถุที่เป็นทุกกฏด้วยวัตถุที่เป็นทุกกฏ โดยกล่าวว่า ‘จงให้สิ่งนี้ด้วยสิ่งนี้’ เป็นนิสสัคคีย์ด้วยสิ่งนั้นเอง เมื่อนำการซื้อขายออกไปแล้วรับ เป็นทุกกฏ เมื่อรับเงินที่ให้ผู้อื่นซื้อ เป็นด้วยสิกขาบทที่ ๘ เมื่อแลกเปลี่ยน เป็นด้วยสิกขาบทที่ ๙ เป็นต้น โดยตนเองไม่รับแล้วนำออกไปโดยชอบด้วยธรรม ย่อมควรที่จะแลกเปลี่ยนกับเพื่อนสหธรรมิก ๕ รูป” คำนั้นได้ถูกชำระแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ที่กล่าวไว้ในที่นั้นว่า “เมื่อไม่มีสิ่งที่พึงสละ จะเป็นปาจิตตีย์ได้อย่างไร แม้เงินที่สละไม่ดี อุบาสกที่สละแล้ว เมื่อกล่าวว่า ‘ไม่ทิ้ง’ รับเงินนั้นแล้วให้แก่ภิกษุอื่น ย่อมควร” คำนั้นก็กล่าวผิด เพราะเมื่อรับแล้ว วัตถุอื่นจากนั้นย่อมไม่มี อีกอย่างหนึ่ง ที่กล่าวไว้ในที่นั้นว่า “เมื่อกล่าวว่า ‘จงรับสิ่งนี้’ เป็นทุกกฏเพราะทำลายศรัทธาไทยธรรม เมื่อกล่าวว่า ‘จงให้สิ่งนี้’ เป็นทุกกฏเพราะวิญญัติ” คำนั้นก็กล่าวผิด ในที่นั้น ทุกกฏเพราะการประกอบดูเหมือนจะสมควร

---

Pakiṇṇakaṃ niṭṭhitaṃ.

ปกิณณกะจบแล้ว

---

Eḷakalomavaggo dutiyo.

เอฬกโลมวรรคที่ ๒

---

3. Pattavaggo

3. ปัตตวรรค

---

1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาปัตตสิกขาบท

---

Dve apattā, tasmā ete bhājanaparibhogena paribhuñjitabbā, naadhiṭṭhānūpagānavikappanūpagatāti atthoti ca. Samaṇasāruppena pakkanti ayopatto pañcahi pākehi pakko hoti, mattikāpatto dvīhi. ‘‘Bhikkhuniyā pattasanniccayassa vāritattā (vajira. ṭī. pārājika 602) bhikkhussapi taṃ ‘ananurūpa’nti katvā ‘purāṇapattaṃ paccuddharitvā’ti vutta’’nti ca likhitaṃ, taṃ na yuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘sanniccayaṃ kareyyāti anadhiṭṭhito avikappito’’ti (pāci. 735) vuttattā. So hi kathinakkhandhake (mahāva. 306 ādayo) niccayasannidhi viya ekopi punadivase ‘‘sanniccayo’’ti vuccati. Anantarasikkhāpade pana ‘‘dutiyo vārito’’ti adhiṭṭhānaṃ niyataṃ. Tasmā dve patte adhiṭṭhātuṃ na labhati. Sace ekato adhiṭṭhāti, dvepi anadhiṭṭhitā honti. Visuṃ visuṃ adhiṭṭhāti, dutiyo anadhiṭṭhito. Vikappetuṃ pana bahūpi labhati. Kākaṇikamattampīti ettha pi-kāro ‘‘ekapākampi janetī’’ti pākaṃ sampiṇḍeti. Atha vā sace ekapākeneva sāruppo, vaṭṭatīti pākaparimāṇaṃ na vuttanti gahetabbaṃ. Apattattā adhiṭṭhānūpago na hoti. Apaccuddharantena vikappetabboti purāṇapattaṃ apaccuddharantena so patto vikappetabboti atthoti likhitaṃ.

สิ่งที่ไม่ใช่บาตร ๒ ชนิด เพราะฉะนั้น สิ่งเหล่านั้นพึงบริโภคด้วยการบริโภคภาชนะ ไม่ใช่สิ่งที่ควรแก่อธิษฐานหรือวิกัปป์ ดังนี้ก็มี คำว่า “สุกด้วยความสมควรแก่สมณะ” คือบาตรเหล็กสุกด้วยการเผา ๕ ครั้ง บาตรดินสุกด้วยการเผา ๒ ครั้ง ที่เขียนไว้ว่า “เพราะห้ามการสะสมบาตรของภิกษุณี (วัชรฏีกา ปาราชิก ๖๐๒) จึงทำให้เป็นสิ่งที่ไม่สมควรแก่ภิกษุด้วย และกล่าวว่า ‘ถอนบาตรเก่าแล้ว’” คำนั้นไม่สมควร เพราะในพระบาลีกล่าวไว้ว่า “พึงทำบาตรที่สะสมไว้ คือบาตรที่ไม่ได้อธิษฐาน ไม่ได้วิกัปป์” (ปาจิตตีย์ ๗๓๕) บาตรนั้น แม้ใบเดียวก็เรียกว่า “สันนิจจัย” ในวันรุ่งขึ้น เหมือนการสะสมของที่แน่นอนในกฐินขันธกะ (มหาวรรค ๓๐๖ เป็นต้น) แต่ในสิกขาบทถัดไป การอธิษฐานถูกกำหนดไว้ว่า “บาตรที่สองถูกห้าม” เพราะฉะนั้น ไม่พึงอธิษฐานบาตร ๒ ใบ ถ้าอธิษฐานพร้อมกัน ทั้งสองใบก็ไม่ได้อธิษฐาน ถ้าอธิษฐานแยกกัน ใบที่สองก็ไม่ได้อธิษฐาน แต่พึงวิกัปป์ได้หลายใบ ในคำว่า “แม้เพียงกากณิกะ” อักษร “ปิ” รวบรวมการเผาว่า “ทำให้สุกแม้ด้วยการเผาครั้งเดียว” หรืออีกนัยหนึ่ง หากสมควรด้วยการเผาครั้งเดียว ย่อมควร พึงถือว่าไม่ได้กล่าวปริมาณการเผาไว้ เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่ใช่บาตร จึงไม่เป็นสิ่งที่ควรแก่อธิษฐาน ที่เขียนไว้ว่า “พึงวิกัปป์โดยไม่ถอนบาตรเก่า” คือ บาตรนั้นพึงวิกัปป์โดยไม่ถอนบาตรเก่า ดังนี้

---

Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัตตสิกขาบทจบแล้ว

---

2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาอูนปัญจพันธนสิกขาบท

---

Pavāriteti ettha saṅghavasena pavāritaṭṭhāne pañcabandhaneneva vaṭṭati, puggalikavasena pavāritaṭṭhāne ūnapañcabandhanenāpi vaṭṭatīti likhitaṃ.

ที่เขียนไว้ในคำว่า "ปวารณาแล้ว" นั้น มีอธิบายว่า ในที่ที่ปวารณาโดยสงฆ์ ย่อมควรด้วยบาตรที่มีรอยรัด ๕ แห่งเท่านั้น ในที่ที่ปวารณาโดยบุคคล แม้ด้วยบาตรที่มีรอยรัดน้อยกว่า ๕ แห่ง ก็ควร

---

Yo ūnapañcabandhanatthaṃ, vuttampi cetaṃ karo so;

Ūnapañcabandhanatthaṃ, patvāna santike.

ผู้ใดทำสิ่งนี้ตามที่กล่าวไว้แล้วนั้น เพื่อประโยชน์แก่บาตรที่มีรอยรัดน้อยกว่า ๕ แห่ง, (ผู้นั้น) ครั้นเข้าไปใกล้แล้ว (ย่อมทำ) เพื่อประโยชน์แก่บาตรที่มีรอยรัดน้อยกว่า ๕ แห่ง

---

Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอูนปัญจพันธนสิกขาบทจบแล้ว

---

3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาเภสัชชสิกขาบท

---

‘‘Paṭisāyanīyāni paṭiggahetvā’’ti vadantena pādamakkhanādīnaṃ atthāya paṭiggahetvā ṭhapetuṃ vaṭṭatīti dīpitanti likhitaṃ. ‘‘Yesaṃ maṃsaṃ kappatī’’ti vacanena yesaṃ maṃsaṃ na kappati, tesaṃ sappiādi na kappatīti vadantā ajānitvā vadanti. Yesañhi maṃsaṃ kappati, tesaṃ sappītiādi sattāhakālikanissaggiyavatthuparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ. Tathā paṇītabhojanasikkhāpade yesaṃ maṃsaṃ kappati, tesaṃyeva khīrādi paṇītabhojanaṃ, netaranti dassetuṃ vuttanti. Madhu nāma madhukaribhamaramakkhikānaṃ āsayesu niyyāsasadisaṃ mahāmadhu hoti, taṃ yāvajīvikanti ca likhitaṃ.

ที่เขียนไว้ว่า "ด้วยคำว่า 'รับยาที่ควรลิ้มรสแล้ว' ท่านแสดงว่า ควรรับเก็บไว้เพื่อประโยชน์แก่การทาเท้าเป็นต้น" ส่วนผู้ที่กล่าวว่า "ด้วยคำว่า 'เนื้อของสัตว์ใดควร' (หมายความว่า) เนื้อของสัตว์ใดไม่ควร เนยใสเป็นต้นของสัตว์เหล่านั้นก็ไม่ควร" ดังนี้ ชื่อว่ากล่าวโดยไม่รู้ เพราะคำว่า "เนยใสเป็นต้นของสัตว์ที่เนื้อควร" นั้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงการกำหนดวัตถุนิสสัคคีย์ที่เป็นสัตตาหกาลิก. เช่นเดียวกัน ในปณีตโภชนสิกขาบท ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า นมเป็นต้นเป็นปณีตโภชนะของสัตว์ที่เนื้อควรเท่านั้น ไม่ใช่ของสัตว์อื่น. และที่เขียนไว้ว่า "ชื่อว่าน้ำผึ้ง คือน้ำผึ้งใหญ่ที่มีลักษณะคล้ายยางไม้ในรังของผึ้ง แมลงภู่ และแมลงวัน น้ำผึ้งนั้นเป็นยาวชีวิก"

---

Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเภสัชชสิกขาบทจบแล้ว

---

Pattavaggo tatiyo.

ปัตตวรรคที่ ๓

---

Nissaggiyapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิสสัคคิยปาจิตตีย์จบแล้ว

---

Pācittiyakaṇḍaṃ

ปาจิตติยกัณฑ์

---

4. Bhojanavaggo

4. โภชนวรรค

---

2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคณะโภชน์

---

Devadatto kāle viññāpetvā bhuñjati, tappaccayā bhagavatā ‘‘gaṇabhojane pācittiya’’nti (pāci. 209) sikkhāpadaṃ paññattaṃ. Padabhājane pana ‘‘nimantitā bhuñjantī’’ti (pāci. 218) nimantanameva gahetvā vibhattaṃ. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana vatthuvasena viññattiyā yācanampi vuttanti likhitaṃ. Kasmā? Parivāre eva ‘‘gaṇabhojanaṃ dvīhākārehi pasavati viññattito vā nimantanato vā’’ti (pari. 322) vuttattā. Tasmā aṭṭhuppattiyaṃyeva pākaṭattā padabhājane na vuttanti veditabbaṃ. ‘‘‘Ekato gaṇhantī’ti ca gahitabhattāpi aññe yāva gaṇhanti, tāva ce tiṭṭhanti, ekato gaṇhanti eva nāmā’’ti ca, ‘‘yo koci pabbajitoti sahadhammikesu, titthiyesu vāti attho’’ti ca, ‘‘samayābhāvoti sattannaṃ anāpattisamayānaṃ abhāvo’’ti ca, ‘‘samayaladdhakena saha cattāro hontī’’ti ca, ‘‘samayaladdhako sayameva muccati, sesānaṃ gaṇapūrakattā āpattikaro hotī’’ti ca likhitaṃ.

พระเทวทัตขอต่อ (ทายก) แล้วฉันในกาล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า "เป็นปาจิตตีย์ในคณะโภชน์" (ปาจิ. ๒๐๙). แต่ในปทภาชนีย์ ท่านจำแนกโดยถือเอาเพียงการนิมนต์ว่า "ภิกษุทั้งหลายผู้อันเขานิมนต์แล้วฉันอยู่" (ปาจิ. ๒๑๘). ส่วนในอรรถกถาอัณฑกะเขียนไว้ว่า "แม้การขอด้วยการวิญญัติ ท่านก็กล่าวไว้โดยอำนาจเรื่องราว". เพราะเหตุไร? เพราะในปริวารนั่นเอง ท่านกล่าวไว้ว่า "คณะโภชน์ย่อมเกิดด้วยอาการ ๒ อย่าง คือ ด้วยการวิญญัติ หรือด้วยการนิมนต์" (ปริ. ๓๒๒). เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า เพราะเหตุนั้นปรากฏชัดในอรรถุปปัตติ (เรื่องที่เกิดขึ้น) นั่นเอง ท่านจึงไม่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์. และเขียนไว้ว่า "คำว่า 'รับพร้อมกัน' หมายความว่า แม้ภิกษุเหล่าอื่นที่รับภัตแล้ว หากยังรออยู่จนกว่าภิกษุอื่นจะรับ ก็ชื่อว่ารับพร้อมกันนั่นเอง", "คำว่า 'บรรพชิตใดๆ' หมายถึง ในบรรดาสหธรรมิก หรือในบรรดาเดียรถีย์", "คำว่า 'ความไม่มีสมัย' คือ ความไม่มีแห่งสมัยที่เป็นอนาบัติ ๗ อย่าง", "เมื่อรวมกับภิกษุผู้ได้สมัยแล้ว เป็น ๔ รูป", "ภิกษุผู้ได้สมัยย่อมพ้นเอง แต่เป็นผู้ทำอาบัติแก่ภิกษุที่เหลือ เพราะเป็นผู้ทำให้ครบองค์คณะ"

---

Etthāha – ‘‘paṭiggahaṇameva hettha pamāṇa’’nti vuttaṃ, atha kasmā pāḷiyaṃ ‘‘gaṇabhojanaṃ nāma yattha cattāro…pe… bhuñjantī’’ti (pāci. 218) vuttanti? Vuccate – tattha ‘‘bhuñjantī’’ti paṭiggahaṇaniyamavacanaṃ. Na hi appaṭiggahitakaṃ bhikkhū bhuñjantīti.

ในสิกขาบทนี้ มีคำถามว่า "ในที่นี้ ท่านกล่าวว่าการรับเท่านั้นเป็นประมาณ แต่เหตุไฉนในพระบาลีจึงกล่าวว่า 'ที่ชื่อว่า คณะโภชน์ คือที่ซึ่งภิกษุ ๔ รูป... ฯลฯ ... ฉัน' (ปาจิ. ๒๑๘) เล่า?" แก้ว่า คำว่า "ฉัน" ในพระบาลีนั้น เป็นคำกำหนดการรับ เพราะภิกษุทั้งหลายย่อมไม่ฉันสิ่งที่ยังไม่ได้ประเคน (ยังไม่ได้รับ)

---

Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคณะโภชน์ จบ

---

3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชน์

---

Aññatra samayāti pana nimantanato pasavanato bhojanāpekkhaṃ pācittiyanti eke. Eko bhikkhu piṇḍāya caranto bhattaṃ labhati, tamañño cūpāsako nimantetvā ghare nisīdāpesi, na ca tāva bhattaṃ sampajjati. Sace so bhikkhu piṇḍāya caritvā laddhabhattaṃ bhuñjati, āpatti. Kasmāti ce? ‘‘Paramparabhojanaṃ nāma pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena bhojanena nimantito taṃ ṭhapetvā aññaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojanaṃ bhuñjati, etaṃ paramparabhojanaṃ nāmā’’ti (pāci. 227) vuttattā. Paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho.

ส่วนคำว่า "เว้นแต่สมัย" นั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เป็นปาจิตตีย์แก่ผู้มุ่งหวังโภชนะที่เกิดจากการนิมนต์. ภิกษุรูปหนึ่งเที่ยวบิณฑบาตได้ภัตมา อุบาสกอีกคนหนึ่งนิมนต์ให้นั่งในเรือน แต่ภัต (ที่เขานิมนต์) ยังไม่สำเร็จ. ถ้าภิกษุนั้นฉันภัตที่ได้มาจากการเที่ยวบิณฑบาต (ก่อน) ต้องอาบัติ. ถ้าถามว่า "เพราะเหตุไร?" เพราะท่านกล่าวไว้ว่า "ที่ชื่อว่า ปรัมปรโภชน์ คือ ภิกษุผู้อันเขานิมนต์แล้วด้วยโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง ละโภชนะนั้นเสีย แล้วฉันโภชนะอย่างอื่นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง นี้ชื่อว่า ปรัมปรโภชน์" (ปาจิ. ๒๒๗). มีปาฐะว่า "เหมือนกับกฐินครั้งแรก แต่ข้อนี้เป็นกิริยากิริยา"

---

Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชน์ จบ

---

4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกานมาตา

---

Dvattipattapūrā paṭiggahetabbāti tathānītapūvehi atthikena ukkaṭṭhapattappamāṇavasena gahetabbā. ‘‘Mā kho tvaṃ ettha paṭiggaṇhī’’ti apātheyyādiatthāya sajjitasaññāya atirekappaṭiggahaṇena ārocane, asaṃvibhāge ca na muccati acittakattā sikkhāpadassa. Atha uggahitakaṃ gaṇhāti, na muccati eva. Asaṃvibhāge pana anāpatti akappiyattā. Acittakatā paṇṇattijānanābhāveneva, na vatthujānanābhāvenāti eke. ‘‘Na pātheyyādiatthāya sajjitabhāvajānana’’nti aṅgesu avuttattā sace sañcicca na vadati, pācittiyanti porāṇā vadanti. Atirekappaṭiggahaṇanti tattha pañcamaṃva aṅgaṃ vuttaṃ, tasmā appaṭiggahitattā na pācittiyaṃ, kattabbākaraṇato pana dukkaṭaṃ. Aññathā kiriyākiriyaṃ idaṃ āpajjati. Anivāraṇaṃ, anārocanaṃ vā chaṭṭhamaṅgaṃ vattabbaṃ siyā.

คำว่า "พึงรับได้เต็ม ๒-๓ บาตร" หมายความว่า ภิกษุผู้ต้องการขนมที่เขานำมาถวายเช่นนั้น พึงรับโดยกำหนดประมาณบาตรอย่างสูง. คำว่า "เธออย่ารับในที่นี้เลย" (หมายความว่า) เมื่อมีการบอกด้วยความสำคัญว่า (ขนมนั้น) จัดเตรียมไว้เพื่อประโยชน์แก่เสบียงเดินทางเป็นต้น ด้วยการรับเกินประมาณ และด้วยการไม่แบ่งปัน ย่อมไม่พ้น (จากอาบัติ) เพราะสิกขาบทนี้เป็นอจิตตกะ. หากรับของที่เขาหยิบยกขึ้นไว้แล้ว ย่อมไม่พ้นแน่นอน. แต่ในการไม่แบ่งปัน เป็นอนาบัติ เพราะเป็นของไม่ควร (อกัปปิยะ). อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ความเป็นอจิตตกะ เพราะไม่รู้พระบัญญัติเท่านั้น ไม่ใช่เพราะไม่รู้วัตถุ". เพราะในองค์อาบัติไม่ได้กล่าวไว้ว่า "ไม่รู้ภาวะที่เขาจัดเตรียมไว้เพื่อประโยชน์แก่เสบียงเดินทางเป็นต้น" ดังนั้น พระโบราณาจารย์จึงกล่าวว่า หากจงใจไม่บอก ต้องอาบัติปาจิตตีย์. คำว่า "การรับเกินประมาณ" นั้น ท่านกล่าวว่าเป็นองค์ที่ ๕ ในสิกขาบทนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อยังไม่ได้ชื่อว่ารับ จึงไม่เป็นปาจิตตีย์ แต่เป็นทุกกฎเพราะไม่ทำสิ่งที่ควรทำ. มิฉะนั้น สิกขาบทนี้จะพึงถึงความเป็นกิริยากิริยา. การไม่ห้าม หรือการไม่บอก พึงกล่าวว่าเป็นองค์ที่ ๖

---

Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกานมาตา จบ

---

5. Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยปวารณาครั้งแรก

---

Bhuttāvī pavāraṇaṃ nāma pañcaṅgikaṃ. Tesu ‘‘asanaṃ paññāyattī’’ti eteneva ‘‘bhuttāvī’’ti etassa siddhattā visuṃ atthasiddhi na dissati. Dissati ce, aṅgānaṃ chakkattadassananti (vajira. ṭī. pācittiya 238-239) likhitaṃ. ‘‘Bhojanaṃ paññāyatī’’ti abhihaṭaṃ sandhāya vuttaṃ.

ชื่อว่าปวารณาของภิกษุผู้ฉันแล้ว มีองค์ ๕. ในบรรดาองค์เหล่านั้น เพราะคำว่า "การฉันปรากฏ" นี้เอง คำว่า "ผู้ฉันแล้ว" นี้ก็สำเร็จความหมายแล้ว จึงไม่เห็นการสำเร็จประโยชน์แยกต่างหาก. หากจะให้เห็น (แยกกัน) ก็จะกลายเป็นมีองค์ ๖ (วัชร. ฎีกา ปาจิตตีย์ ๒๓๘-๒๓๙) เขียนไว้ว่า คำว่า "โภชนะปรากฏ" ท่านกล่าวหมายถึงโภชนะที่เขานำมาประเคน

---

Koṭṭetvā katacuṇṇampīti pi-kārena kuṇḍakaṃ sampiṇḍeti. Samapākabhajjitānaṃ pana ātapasukkhānaṃ vā kuṇḍakaṃ vā ye keci taṇḍulā vāti ettakameva vuttattā samapākabhajjitānaṃ vīhīnaṃ, vīhipalāsānaṃ vā taṇḍulacuṇṇaṃ pavāreti. Tathā kharapākabhajjitānaṃ kuṇḍakampi pavāreti. Bhajjitasattuyo piṇḍetvā kato apakkasattumodakopi pavāretīti likhitaṃ. Sace avasiṭṭhaṃ natthi, na pavāreti. Kasmā? Asanasaṅkhātassa vippakatabhojanassa abhāvato.

คำว่า “แม้แป้งที่ทำด้วยการตำ” ด้วยคำว่า “ปิ” (แม้) ย่อมรวมรำเข้าด้วย. แต่เพราะกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า “รำ หรือข้าวสารใดๆ ที่คั่วสุกดีแล้ว หรือตากแห้งแล้ว” จึงปวารณาด้วยแป้งข้าวสารของข้าวเปลือกที่คั่วสุกดีแล้ว หรือของแกลบข้าวเปลือก. และปวารณาด้วยรำของข้าวเปลือกที่คั่วสุกจัด (kharapāka) ด้วย. และได้เขียนไว้ว่า “แม้ขนมโมทกะที่ทำจากสัตตูผงที่คั่วแล้วนำมาปั้นเป็นก้อนซึ่งยังไม่สุก ก็ปวารณาได้”. ถ้าไม่มีของเหลืออยู่ ย่อมไม่ปวารณา เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีโภชนะที่ค้างอยู่ซึ่งนับว่าเป็นอาหาร.

---

Akappiyamaṃsaṃ pana kiñcāpi paṭikkhipitabbaṭṭhāne ṭhitaṃ, khādiyamānaṃ pana maṃsabhāvaṃ na jahāti, tasmā pavāreti. Bhojanasālāya bhuñjanto ce attano apāpuṇanakoṭṭhāsaṃ abhihaṭaṃ paṭikkhipati, na pavāreti. Kāmaṃ paṭikkhipati, patte pana ārāmikā ākiranti, taṃ bhuñjituṃ na vaṭṭati. Idañhi buddhappaṭikuṭṭhāya anesanāya uppanneyeva saṅkhaṃ gacchati. Yathā hi saṅghato laddhaṃ piṇḍaṃ dussīlo deti, tañce paṭikkhipati, na pavāreti, evaṃsampadamidanti ca, vibhāgo lajjī ce deti, taṃ so na ajjhoharitukāmatāya paṭikkhipati, pavāretīti ca, ‘‘samaṃsarasaṃ samaccharasa’’nti āpajjanato ‘‘maṃsarasa’’nti vutte pana paṭikkhipato hoti, ‘‘maṃsassa rasaṃ maṃsarasa’’nti ayaṃ viggaho nādhippetoti ca vuttaṃ. Bhattamissakaṃ yāguṃ āharitvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti vadati, na pavāreti. ‘‘Bhattaṃ gaṇhathā’’ti vutte pavāreti. Kasmā? Yenāpucchito, tassa atthitāya. Ettha pana ‘‘yāgumissakaṃ gaṇhathā’’ti vadati, tatra ce yāgu bahutarā vā hoti, samasamā vā. Bhattaṃ mandaṃ, na pavāreti. Yāgu ce mandā, bhattaṃ bahutaraṃ, pavāreti. Idañca sabbaaṭṭhakathāsu vuttattā na sakkā paṭikkhipituṃ. Kāraṇaṃ panettha duddasaṃ. ‘‘Bhattamissakaṃ gaṇhathā’’ti vadati. Tatra bhattaṃ bahutaraṃ vā samakaṃ vā appataraṃ vā hoti, pavāreti eva. Bhattaṃ vā yāguṃ vā anāmasitvā ‘‘missakaṃ gaṇhathā’’ti vadati. Tatra ce bhattaṃ bahutaraṃ, samakaṃ vā hoti, pavāreti. Appataraṃ na pavāreti. Taṃ sabbaṃ vīmaṃsitabbanti.

ส่วนเนื้อที่ไม่เป็นกัปปิยะ แม้ตั้งอยู่ในฐานะที่พึงปฏิเสธ แต่เมื่อกำลังเคี้ยวฉันอยู่ ก็ไม่ละทิ้งความเป็นเนื้อ เพราะฉะนั้น จึงปวารณา. ถ้าภิกษุฉันอยู่ในโรงฉันแล้วปฏิเสธส่วนแบ่งที่ยังไม่ถึงแก่ตนซึ่งเขานำมาถวาย ย่อมไม่ปวารณา. แม้จะปฏิเสธก็ตาม แต่ถ้าพวกอารามิกะโปรยลงในบาตร ก็ไม่ควรฉัน เพราะสิ่งนี้ย่อมถึงการนับว่าเป็นอเนสนา (การแสวงหาที่ไม่สมควร) ที่พระพุทธเจ้าทรงติเตียนแล้ว. เหมือนอย่างที่คนทุศีลให้บิณฑบาตที่ได้มาจากสงฆ์ ถ้าภิกษุปฏิเสธสิ่งนั้น ย่อมไม่ปวารณา ข้อนี้ก็เช่นเดียวกัน. และมีการจำแนกไว้ว่า ถ้าผู้มีหิริให้ ภิกษุนั้นปฏิเสธเพราะไม่ต้องการจะกลืนกิน ย่อมปวารณา. และเพราะการต้องอาบัติว่า “มีรสเนื้อ มีรสปลา” เมื่อกล่าวว่า “รสเนื้อ” ย่อมเป็นของผู้ปฏิเสธ และกล่าวว่า “รูปวิเคราะห์ว่า ‘รสของเนื้อ ชื่อว่ารสเนื้อ’ นี้ ไม่ประสงค์เอา” ดังนี้. เมื่อนำยาคูผสมข้าวมาแล้วกล่าวว่า “จงรับยาคู” ย่อมไม่ปวารณา. เมื่อกล่าวว่า “จงรับข้าว” ย่อมปวารณา เพราะเหตุไร? เพราะมีสิ่งนั้นอยู่แก่ผู้ที่ถูกถาม. ในที่นี้ ถ้ากล่าวว่า “จงรับของผสมด้วยยาคู” ในที่นั้น ถ้ามียาคูมากกว่า หรือเท่ากัน ข้าวน้อย ย่อมไม่ปวารณา. ถ้ายาคูน้อย ข้าวมากกว่า ย่อมปวารณา. และข้อนี้กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งปวง จึงไม่สามารถปฏิเสธได้. แต่เหตุในที่นี้เห็นได้ยาก. ถ้ากล่าวว่า “จงรับของผสมด้วยข้าว” ในที่นั้น ไม่ว่าข้าวจะมากกว่า หรือเท่ากัน หรือน้อยกว่า ย่อมปวารณาแน่นอน. ถ้าไม่ระบุชื่อข้าวหรือยาคูแล้วกล่าวว่า “จงรับของผสม” ในที่นั้น ถ้าข้าวมากกว่า หรือเท่ากัน ย่อมปวารณา. ถ้าน้อยกว่า ย่อมไม่ปวารณา. พึงพิจารณาความทั้งหมดนั้น.

---

Phalaṃ vā kandamūlādi vā pañcahi samaṇakappehi kappiyaṃ akatanti ettha kappiyaṃ akārāpitehi kadaliphalādīhi saddhiṃ atirittaṃ kārāpetvāpi taṃ kadaliphalādiṃ ṭhapetvā avasesaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati. Amissakarasattā puna tāni kappiyaṃ kārāpetvā aññasmiṃ bhājane ṭhapetvā kāretvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Kasmā? Pubbe tesu vinayakammassa anāruḷhattāti vadanti.

ผลไม้หรือเผือกมันเป็นต้นที่ยังไม่ได้ทำให้เป็นกัปปิยะด้วยสมณกัปปะ ๕ อย่าง ในที่นี้ แม้จะให้ทำอติเรกวินัยร่วมกับผลกล้วยเป็นต้นที่ยังไม่ได้ทำให้เป็นกัปปิยะแล้ว ก็ควรเว้นผลกล้วยเป็นต้นนั้นเสียแล้วฉันส่วนที่เหลือได้. เพราะรสยังไม่ระคนกัน เมื่อให้ทำสิ่งเหล่านั้นให้เป็นกัปปิยะอีกครั้งแล้วใส่ไว้ในภาชนะอื่นแล้วให้ทำ (อติเรก) แล้วจึงฉัน ก็ควร. เพราะเหตุไร? เพราะท่านกล่าวว่า วินัยกรรมยังไม่ขึ้นแก่สิ่งเหล่านั้นในก่อนหน้านั้น.

---

Patte rajaṃ patitaṃ appaṭiggahitameva hoti. Tasmā paṭiggahetvāva bhikkhā gaṇhitabbā. ‘‘Apaṭiggahetvā gaṇhato vinayadukkaṭa’’nti (pāci. aṭṭha. 265) vuttattā etamaññesampi na vaṭṭatīti vadanti. ‘‘Taṃ pana puna paṭiggahetvā bhuñjantassa anāpattī’’ti etthāpi evameva. Imasmiṃ pana ‘‘atirittaṃ kataṃ anatirittakataṃ hotī’’ti etthāpi evameva. Imasmiṃ pana ‘‘atirittaṃ kataṃ, anatirittaṃ kataṃ hotī’’tiādīhi upaparikkhitvā vinicchayo veditabboti dīpitaṃ. Alametaṃ sabbanti idampi te adhikaṃ, ito aññaṃ na lacchasīti attho.

ละอองที่ตกลงในบาตร ชื่อว่าเป็นของที่ยังไม่ได้รับประเคน. ฉะนั้นจึงควรรับประเคนก่อนแล้วจึงรับบิณฑบาต. เพราะมีคำกล่าวว่า “เมื่อรับของที่ยังไม่ได้ประเคน ย่อมเป็นทุกกฎในทางวินัย” (ปาจิ. อรรถ. ๒๖๕) ฉะนั้นสิ่งนี้จึงไม่ควรแก่ผู้อื่นด้วย. ในคำว่า “อนาบัติแก่ผู้ฉันโดยรับประเคนอีกครั้ง” ก็เช่นกัน. ในคำว่า “ของที่ทำอติเรกแล้ว กลับเป็นของที่ไม่ได้ทำอติเรก” ก็เช่นกัน. ในที่นี้พึงทราบการวินิจฉัยโดยพิจารณาจากคำว่า “ของที่ทำอติเรกแล้ว กลับเป็นของที่ไม่ได้ทำอติเรก” เป็นต้น ดังที่อธิบายไว้. คำว่า “พอแล้วสำหรับสิ่งทั้งหมดนี้” หมายความว่า สิ่งนี้ก็เกินพอสำหรับท่านแล้ว ท่านจะไม่ได้สิ่งอื่นไปจากนี้อีก.

---

Āhāratthāyāti vikāle evāti eke. ‘‘Paṭhamakathinasadisāni. Idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho. Kāyakammaṃ ajjhoharaṇato. Vacīkammaṃ vācāya ‘‘atirittaṃ karotha, bhante’’ti akārāpanatoti veditabbaṃ.

บางพวกกล่าวว่า “เพื่อประโยชน์แก่การบริโภค” คือในเวลาวิกาลเท่านั้น. บทว่า “เหมือนกับสิกขาบทกฐินสิกขาบทที่ ๑. แต่บทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา”. พึงทราบว่า กายกรรมคือการกลืนกิน. วจีกรรมคือการไม่สั่งให้ทำด้วยวาจาว่า “ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงทำอติเรกเถิด”.

---

Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยปวารณาครั้งแรก จบแล้ว.

---

6. Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยปวารณาครั้งที่สอง.

---

‘‘Bhuttasmiṃ pācittiya’’nti (pāci. 243) mātikāyaṃ vuttattā ‘‘bhojanapariyosāne pācittiya’’nti vuttaṃ, na ajjhohāre ajjhohāre.

เพราะมีคำกล่าวในมาติกาว่า “เมื่อฉันแล้วเป็นปาจิตตีย์” (ปาจิ. ๒๔๓) จึงกล่าวว่า “เป็นปาจิตตีย์เมื่อสิ้นสุดการฉัน” ไม่ใช่ในทุกๆ คำที่กลืน.

---

Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยปวารณาครั้งที่สอง จบแล้ว.

---

7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารในเวลาวิกาล.

---

Jambudīpassa kālena paricchedoti evaṃ kira.

การกำหนดด้วยเวลาของชมพูทวีป ได้ยินว่าเป็นอย่างนี้แล.

---

Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารในเวลาวิกาล จบแล้ว.

---

8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำของเก็บไว้.

---

‘‘Duddhoto hotī’’tiādinā nayena idha vuttattā, ‘‘duddhotaṃ pattaṃ dhovitvā puna

เพราะมีคำกล่าวในที่นี้ด้วยนัยมีคำว่า “เป็นของที่ล้างไม่ดี” เป็นต้นว่า “ล้างบาตรที่ล้างไม่ดีอีกครั้ง”

---

Tattha acchodakaṃ vā āsiñcitvā, aṅguliyā vā ghaṃsitvā nisnehabhāvo jānitabbo’’ti (pāci. aṭṭha. 253) samantapāsādikāyaṃ vuttattā ca mattikāpattassa kapālena pīto sneho sannidhiṃ karotīti siddhanti likhitaṃ. Sayaṃ paṭiggahetvā apariccattamevāti ettha apariccattaṃ nāma anupasampannānaṃ nirapekkhaapariccattaṃ avijahitaṃ. ‘‘Paṭiggahaṇanti ettha paṭiggahitabhāvamavijahitameva sannidhiṃ janetī’’ti dhammasiritthero, taṃ ‘‘paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 255) pāḷiyā virujjhati. Tassa pana puna paṭiggaṇhanakiccābhāvato vīmaṃsitabbaṃ.

และเพราะมีคำกล่าวในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาว่า “ในที่นั้น พึงทราบความไม่มีไขมันโดยการเทน้ำใสลงไป หรือโดยการถูด้วยนิ้ว” (ปาจิ. อรรถ. ๒๕๓) จึงเขียนเป็นหลักการว่า “ไขมันที่ตัวบาตรดินซึมซับไว้ ย่อมทำให้เป็นของทำการสะสม (สันนิธิ)”. ในคำว่า “รับเองแล้วยังไม่สละ” นี้ คำว่า “ยังไม่สละ” หมายถึงการยังไม่สละคือยังไม่ทอดธุระแก่พวกอนุปสัมบัน. พระเถระธรรมสิริกล่าวว่า “ในคำว่า ‘การรับ’ นี้ ภาวะที่รับประเคนไว้แล้วยังไม่ได้สละนั่นแหละ ย่อมทำให้เป็นของทำการสะสม (สันนิธิ)” คำนั้นขัดแย้งกับพระบาลีว่า “รับอยู่ เป็นอาบัติทุกกฎ” (ปาจิ. ๒๕๕). แต่เพราะไม่มีกิจที่จะต้องรับประเคนอีกครั้ง จึงควรพิจารณา.

---

Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำของเก็บไว้ จบแล้ว.

---

9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารประณีต.

---

‘‘Tesaṃ maṃsañca khīradadhīni ca idha adhippetānī’’ti idaṃ pācittiyavatthuparicchedo, na pana kappiyakhīrādiparicchedo, tasmā yassa kassaci khīrādīni vaṭṭantīti ca, ‘‘mahānāmasikkhāpadena kāretabbo’’ti saṅghavasena pavārite bhesajjatthāya sappiādibhesajjapañcakaṃ viññāpeti ce, tattha ‘‘na bhesajjakaraṇīyena bhesajjaṃ viññāpetī’’ti ettha saṅgahaṃ gacchati, tasmā ‘‘tena pācittiya’’nti (vajira. ṭī. pācittiya 261) ca likhitaṃ.

คำว่า "เนื้อ นมสด และนมส้มของสัตว์เหล่านั้น เป็นที่ประสงค์ในที่นี้" นี้เป็นการกำหนดวัตถุแห่งปาจิตตีย์ ไม่ใช่การกำหนดนมเป็นต้นที่เป็นกัปปิยะ ฉะนั้นนมเป็นต้นจึงควรแก่ใครก็ตาม และหากเมื่อทายกปวารณาโดยส่วนรวมแก่สงฆ์แล้ว ภิกษุขอเภสัช ๕ มีเนยใสเป็นต้นเพื่อประโยชน์แก่ยา ในที่นั้นย่อมสงเคราะห์เข้าในคำว่า "ขอเภสัชโดยไม่ใช่กิจที่ควรทำด้วยเภสัช" ฉะนั้นจึงเขียนไว้ว่า "เป็นปาจิตตีย์ด้วยเหตุนั้น" (วัชร. ฎีกา. ปาจิตตีย์ ๒๖๑).

---

Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารประณีต จบแล้ว.

---

10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยไม้สีฟัน.

---

‘‘Sarīrāvayavenā’’ti vuttattā mukhena paṭiggahaṇaṃ anuññātaṃ. ‘‘Ciñcādipattesu bhūmiyaṃ atthatesu na vaṭṭati, kallakhette tattha vaṭṭatī’’ti ca, ‘‘sāmaṃ gahetvā’’ti iminā na kevalaṃ sappadaṭṭhaṃyeva, aññampi daṭṭhaṃ viseseti. Sāmaṃ gahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti ca likhitaṃ.

เพราะมีคำกล่าวว่า "ด้วยอวัยวะแห่งร่างกาย" การรับด้วยปากจึงเป็นที่อนุญาต. และกล่าวว่า "ในใบมะขามเป็นต้นที่ปูไว้บนพื้นดิน ไม่ควร, แต่ในนาที่ควร ในที่นั้นควร" และด้วยคำว่า "หยิบฉวยเอาเอง" นี้ มิใช่ระบุเฉพาะผู้ถูกงูกัดเท่านั้น แม้ผู้ถูกสัตว์อื่นกัดก็ระบุถึงด้วย. และเขียนไว้ว่า "ควรเพื่อจะหยิบฉวยเอาเองแล้วฉัน".

---

Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยไม้สีฟัน จบแล้ว.

---

Bhojanavaggo catuttho.

โภชนวรรคที่ ๔.

---

5. Acelakavaggo

5. อเจลกวรรค.

---

1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอเจลกะ.

---

Acelakādayo yasmā, titthiyāva matā idha;

Tasmā titthiyanāmena, tikacchedo kato tato.

เพราะอเจลกะเป็นต้น ในที่นี้ถือว่าเป็นเดียรถีย์เท่านั้น ฉะนั้น จึงมีการจำแนกติกะด้วยชื่อว่าเดียรถีย์จากนั้น.

---

Atitthiyassa naggassa, tathā titthiyaliṅgino;

Gahaṭṭhassāpi bhikkhussa, kappatīti vinicchayo.

การวินิจฉัยว่า ควรแก่คนเปลือยที่ไม่ใช่เดียรถีย์ และแก่ผู้มีเพศเป็นเดียรถีย์ และแก่คฤหัสถ์ แม้แก่ภิกษุ (ก็ควร).

---

Atitthiyassa cittena, titthiyassa ca liṅgino;

Sotāpannādino dātuṃ, kappatītīdha no mati.

ความเห็นของเราในที่นี้คือ ควรให้แก่ผู้ที่ไม่เป็นเดียรถีย์โดยใจ และแก่ผู้มีเพศเป็นเดียรถีย์ที่เป็นพระโสดาบันเป็นต้น.

---

Acelakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอเจลกะ จบแล้ว.

---

3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสโภชนสิกขาบท (การนั่งในที่ลับหูกับผู้หญิง).

---

Anupavisitvā nisīdanacittena sacittakatāti veditabbā.

พึงทราบว่า ความเป็นผู้ทำด้วยใจของตน (ความจงใจ) ด้วยจิตที่คิดจะเข้าไปนั่ง.

---

Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสโภชนสิกขาบท จบแล้ว.

---

4-5. Rahopaṭicchannarahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā

4-5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับกำบังและที่ลับหู.

---

Catutthaṃ paṭhamāniyate, pañcamaṃ dutiyāniyate vuttanayameva. Idha pañcamaṃ upanandassa catutthaṃ hoti.

สิกขาบทที่ 4 มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในอนิยตข้อที่ 1, สิกขาบทที่ 5 มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในอนิยตข้อที่ 2. ในที่นี้ สิกขาบทที่ 5 เป็นสิกขาบทที่ 4 ของพระอุปนันทะ.

---

Rahopaṭicchannarahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับกำบังและที่ลับหู จบแล้ว.

---

6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายจาริตรสิกขาบท (การเข้าไปสู่ตระกูล).

---

Sabhatto samānoti nimantanabhattoti porāṇā. Santaṃ bhikkhuṃ, anāpucchā, purebhattaṃ pacchābhattaṃ, aññatra samayāti ayamettha catubbidhā anupaññatti. Tattha samayā dve samayā. Bhattiyagharanti nimantitassa gharaṃ vā salākābhattādidāyakānaṃ vā gharaṃ. ‘‘Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho, ‘‘idha nimantanā akappiyanimantanā’’ti eke.

โบราณาจารย์กล่าวว่า คำว่า "เป็นผู้มีภัต" หมายถึง มีภัตที่เขานิมนต์ไว้. "เมื่อมีภิกษุอยู่, ไม่บอกลา, ก่อนภัต หลังภัต, เว้นแต่สมัย" นี้เป็นอนุบัญญัติ 4 อย่างในสิกขาบทนี้. ในสมัยเหล่านั้น มี 2 สมัย. คำว่า "เรือนของเจ้าของภัต" คือ เรือนของผู้ที่นิมนต์ หรือเรือนของผู้ถวายสลากภัตเป็นต้น. มีบทว่า "สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับกฐินสิกขาบทที่ 1, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา". บางพวกกล่าวว่า "การนิมนต์ในที่นี้ หมายถึงการนิมนต์ที่ไม่เป็นกัปปิยะ".

---

Purebhattañca piṇḍāya, caritvā yadi bhuñjati;

Siyā paramparāpatti, pacchābhattaṃ na sā siyā.

หากเที่ยวบิณฑบาตในเวลาก่อนภัตแล้วฉัน พึงเป็นอาบัติปรัมปรโภชนะ, แต่ในเวลาหลังภัต อาบัตินั้นไม่พึงมี.

---

Pacchābhattañca gamiko, pubbagehaṃ yadi gacche;

Eke āpattiyevāti, anāpattīti ekacce.

และหากภิกษุผู้จะเดินทางไปสู่เรือนหลังก่อนในเวลาหลังภัต, อาจารย์บางพวกกล่าวว่าเป็นอาบัติแท้, บางพวกกล่าวว่าไม่เป็นอาบัติ.

---

Kulantarassokkamane, āpattimatayo hi te;

Samānabhattapaccāsā, iti āhu idhāpare.

เพราะท่านเหล่านั้นมีความเห็นว่ามีอาบัติในการก้าวล่วงเข้าสู่ระหว่างตระกูล, ชนเหล่าอื่นในที่นี้กล่าวว่า เพราะมีความหวังในภัตที่เสมอกัน.

---

Matā gaṇikabhattena, samenti naṃ nimantane;

Vissajjanaṃ samānanti, eke sammukhatāpare.

ความเห็นทั้งหลายย่อมระงับด้วยภัตของนางโสเภณีในการนิมนต์นั้น, บางพวกกล่าวว่าการบอกลาเสมอกัน, ส่วนพวกอื่นกล่าวว่าต้องบอกลาต่อหน้า.

---

Sanniṭṭhānatthikeheva, vicāretabbabhedato;

Viññū cārittamicceva, sikkhāpadamidaṃ vidū. (vajira. ṭī. pācittiya 294);

เพราะความต่างกันที่ควรพิจารณาโดยผู้ต้องการข้อสรุปนั่นเอง, ผู้รู้ทั้งหลายย่อมทราบสิกขาบทนี้ว่า "จาริตรสิกขาบท" ดังนี้. (วัชร. ฎีกา. ปาจิตตีย์ 294)

---

Cārittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายจาริตรสิกขาบท จบแล้ว.

---

7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยมหานามะ.

---

Paṇītabhojanasikkhāpade ‘‘mahānāmasikkhāpadena kāretabbo’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā) yaṃ vuttaṃ, tassattho saṅghavasena pavārite bhesajjatthāya sappiādibhesajjapañcakaṃ viññāpeti ce, ‘‘nabhesajjena karaṇīyena bhesajjaṃ viññāpetī’’ti (pāci. 309) vacanena pācittiyanti (vajira. ṭī. pācittiya 310) likhitaṃ. ‘‘Tayā imināva pavāritamhā, amhākañca iminā ca iminā ca attho’’ti yathābhūtaṃ ācikkhitvā viññāpetuṃ gilānova labhati, na itaroti ca, ‘‘aññassa atthāyā’’ti assa ñātakappavārite, attano vā ñātakappavāriteti atthoti ca, ‘‘apariyantappavāraṇāya pavārite’’ti saṅghavasena, puggalavasena ca pavāretvā dāyakā. Tasmā ‘‘saṅghappavāraṇatā’’ti vatvā ‘‘puggalappavāraṇatā’’ti na vuttanti ca, ‘‘pariyantātikkamo’’ti vacanena gilāno gahito, tasmā ‘‘gilānāgilānatā’’ti na vuttaṃ. Evaṃ santepi ‘‘saṅghappavāraṇāya pavāraṇatā’’ti pāṭhoti ca likhitaṃ, vīmaṃsitabbaṃ.

ในปณีตโภชนสิกขาบท ที่กล่าวว่า "พึงให้ทำด้วยมหานามสิกขาบท" (กังขา. อรรถกถา. ปณีตโภชนสิกขาบทวรรณนา) ความหมายของคำนั้นคือ หากเมื่อทายกปวารณาโดยส่วนรวมแก่สงฆ์แล้ว ภิกษุขอเภสัช ๕ มีเนยใสเป็นต้นเพื่อประโยชน์แก่ยา ย่อมเป็นปาจิตตีย์ด้วยคำว่า "ขอเภสัชโดยไม่ใช่กิจที่ควรทำด้วยเภสัช" (ปาจิ. ๓๐๙) ดังที่เขียนไว้ (วัชร. ฎีกา. ปาจิตตีย์ ๓๑๐). และภิกษุไข้เท่านั้นย่อมได้เพื่อจะบอกตามความเป็นจริงแล้วขอว่า "พวกเราได้รับปวารณาจากท่านด้วยสิ่งนี้แล้ว, และพวกเรามีความต้องการด้วยสิ่งนี้และสิ่งนี้", ภิกษุอื่นไม่ได้. และคำว่า "เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น" มีความหมายว่า ในผู้ที่ปวารณาซึ่งเป็นญาติ หรือในผู้ที่ปวารณาตนเองซึ่งเป็นญาติ. และคำว่า "ในผู้ที่ปวารณาโดยไม่จำกัด" คือ ทายกปวารณาโดยส่วนรวมแก่สงฆ์ และปวารณาโดยเจาะจงบุคคล. เพราะฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า "ความเป็นผู้รับปวารณาโดยสงฆ์" จึงไม่กล่าวว่า "ความเป็นผู้รับปวารณาโดยบุคคล". และด้วยคำว่า "การล่วงเลยกำหนด" ภิกษุไข้ถูกสงเคราะห์เข้าแล้ว เพราะฉะนั้นจึงไม่กล่าวว่า "ความเป็นผู้ไข้และไม่ไข้". แม้เป็นเช่นนั้น ก็ยังมีบทที่เขียนไว้ว่า "ความเป็นผู้รับปวารณาด้วยการปวารณาของสงฆ์", เรื่องนี้พึงพิจารณา.

---

Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยมหานามะ จบแล้ว.

---

8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกองทัพที่จัดเตรียมไว้.

---

Hatthiādīsu ekamekanti antamaso ekapurisāruḷhahatthimpi, ekaṃ sarahatthaṃ purisampi. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana lokavajjaṃ, akusalacittaṃ tivedana’’nti pāṭho.

ในบรรดาสิ่งมีช้างเป็นต้น คำว่า แต่ละอย่าง หมายถึง แม้ช้างที่บุรุษคนเดียวนั่ง แม้บุรุษผู้มีธนูในมือคนเดียว. มีบทว่า สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ แต่สิกขาบทนี้เป็นโลกวัชชะ มีอกุศลจิต มีเวทนา 3.

---

Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกองทัพที่จัดเตรียมไว้ จบแล้ว

---

9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยที่พักในกองทัพ

---

Kenaci palibuddhassāti verikena vā issarena vā kenaci ruddhassa. Senāparikkhepena vā parikkhepārahaṭṭhānena vā sañcaraṇaṭṭhānapariyantena vā paricchinditabbā.

คำว่า ถูกใครบางคนขัดขวาง หมายถึง ถูกศัตรู หรือผู้เป็นใหญ่ หรือใครบางคนกักขังไว้. พึงกำหนดด้วยเขตล้อมของกองทัพ หรือด้วยสถานที่ที่ควรแก่การล้อม หรือด้วยที่สุดแห่งสถานที่สัญจร.

---

Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยที่พักในกองทัพ จบแล้ว

---

Acelakavaggo pañcamo.

อเจลกวรรคที่ 5

---

6. Surāpānavaggo

6. สุราปานวรรค

---

1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการดื่มสุรา

---

‘‘Surā’’ti vā ‘‘na vaṭṭatī’’ti vā jānitvā pivane akusalamevāti likhitaṃ. Akusalacittanti yebhuyyena taṃ sandhāya kira vuttaṃ. Atha kasmā vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘akusaleneva pātabbatāyā’’ti (pāci. aṭṭha. 329) vuttanti ce? Sacittakapakkhe akusaleneva pātabbatāyāti.

มีเขียนไว้ว่า เมื่อรู้ว่า 'เป็นสุรา' หรือว่า 'ไม่ควร' แล้วดื่ม ย่อมเป็นอกุศลเท่านั้น. คำว่า อกุศลจิต นั้น ท่านกล่าวหมายถึงข้อนั้นโดยมาก. ถ้าถามว่า 'เหตุไฉนในอรรถกถาพระวินัยจึงกล่าวว่า เพราะต้องดื่มด้วยอกุศลจิตเท่านั้น (สมนฺต. ๓/๓๒๙) เล่า?' ตอบว่า 'ในฝ่ายที่มีเจตนา เพราะต้องดื่มด้วยอกุศลจิตเท่านั้น'.

---

Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการดื่มสุรา จบแล้ว

---

2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการจี้ด้วยนิ้ว

---

Kāyasaṃsaggasaṅghādisesāpattibhāve samānepi bhikkhuniyāpi anupasampannepi dukkaṭaṃ, upasampanne eva pācittiyanti evaṃ puggalāpekkhaṃ dassetuṃ ‘‘aṅgulipatodake pācittiya’’nti vuttaṃ. Sati karaṇīyeti ettha purisaṃ sati karaṇīye āmasatoti adhippāyo, na itthiṃ.

แม้จะเหมือนกันในความเป็นอาบัติสังฆาทิเสสเพราะการถูกต้องกาย แต่สำหรับภิกษุณีและอนุปสัมบันเป็นทุกกฏ สำหรับอุปสัมบันเท่านั้นเป็นปาจิตตีย์ เพื่อแสดงความต่างแห่งบุคคลเช่นนี้ จึงกล่าวว่า 'ในสิกขาบทว่าด้วยการจี้ด้วยนิ้ว เป็นปาจิตตีย์'. ในคำว่า 'เมื่อมีกิจจำเป็น' ในที่นี้ มีอธิบายว่า เมื่อมีกิจจำเป็นจึงถูกต้องบุรุษ ไม่ใช่ถูกต้องสตรี.

---

Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการจี้ด้วยนิ้ว จบแล้ว

---

3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเล่นน้ำ

---

‘‘Cikkhallaṃ vā’’ti vacanato sakkharampi khipanakīḷāya kīḷato dukkaṭameva. Uparigopphake pācittiyaṃ, aññattha dukkaṭanti pācittiyavatthuatthavasena ‘‘udake hasadhamme pācittiya’’nti vuttaṃ.

เพราะคำว่า 'หรือโคลน' แม้เมื่อเล่นด้วยการขว้างก้อนกรวด ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น. เป็นปาจิตตีย์ในที่เหนือกะตุ่มขึ้นไป ในที่อื่นเป็นทุกกฏ ท่านกล่าวว่า 'ในสิกขาบทว่าด้วยการเล่นน้ำ เป็นปาจิตตีย์' ด้วยอำนาจแห่งวัตถุที่เป็นปาจิตตีย์.

---

Idaṃ saññāvimokkhaṃ ce, tikapācittiyaṃ kathaṃ;

Kīḷitaṃva akīḷāti, micchāgāhena taṃ siyā.

หากสิกขาบทนี้เป็นสัญญาวิมอกข์ ไฉนจึงเป็นติกปาจิตตีย์? อาบัตินั้นพึงมีเพราะความถือผิดว่า 'สิ่งที่เล่นนั่นแหละว่าไม่เล่น'.

---

Ettāvatā kathaṃ kīḷā, iti kīḷāyaṃ evāyaṃ;

Akīḷāsaññī hotettha, vinayatthaṃ samādaye.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ไฉนจึงเป็นการเล่น? เพราะเหตุนี้ การกระทำนี้จึงเป็นการเล่นนั่นเอง. ภิกษุมีความสำคัญว่าไม่เล่นในเรื่องนี้ พึงถือเอาเนื้อความแห่งพระวินัย.

---

Ekantākusalo yasmā, kīḷāyābhiratamano;

Tasmā akusalaṃ cittaṃ, ekamevettha labbhatīti. (vajira. ṭī. pācittiya 336);

เพราะเป็นอกุศลโดยส่วนเดียว มีใจยินดีในการเล่น เพราะฉะนั้น จิตที่เป็นอกุศลย่อมได้ในเรื่องนี้เพียงอย่างเดียวเท่านั้น. (วชิร. ฎีกา ๓๓๖)

---

Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเล่นน้ำ จบแล้ว

---

4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยความไม่เอื้อเฟื้อ

---

Tassa vacananti ‘‘ayaṃ ukkhittako vā vambhito vā garahito vā imassa vacanaṃ akataṃ bhavissatī’’ti anādariyaṃ karoti. Dhammanti kathāyaṃ dhammo nasseyya vā vinasseyya vā antaradhāyeyya vā, taṃ vā asikkhitukāmo anādariyaṃ karoti. ‘‘Lokavajjaṃ atikkamitvā ‘idaṃ amhākaṃ ācariyuggaho’ti vadantassa na vaṭṭatī’’ti (vajira. ṭī. pācittiya 344) likhitaṃ.

คำว่า วาจาของผู้นั้น คือกระทำความไม่เอื้อเฟื้อว่า 'ผู้นี้ถูกยกวัตรแล้ว หรือถูกดูหมิ่นแล้ว หรือถูกติเตียนแล้ว วาจาของผู้นี้จักไม่เป็นอันทำ'. คำว่า ธรรม คือธรรมในกถาพึงเสื่อมไป หรือพึงพินาศไป หรือพึงอันตรธานไป หรือเป็นผู้ไม่ใคร่จะศึกษาธรรมนั้น จึงกระทำความไม่เอื้อเฟื้อ. มีเขียนไว้ว่า 'เมื่อล่วงละเมิดโลกวัชชะแล้วกล่าวว่า นี้เป็นอุคคหะของอาจารย์เรา ดังนี้ ไม่ควร' (วชิร. ฎีกา ๓๔๔).

---

Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยความไม่เอื้อเฟื้อ จบแล้ว

---

6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการก่อไฟ

---

‘‘Visibbanāpekkho’’ti vuttattā aññassa vaṭṭati, aññesañca.

เพราะคำว่า 'ผู้มุ่งหวังการผิงไฟ' ท่านกล่าวไว้ จึงควรแก่ผู้อื่น และแก่คนอื่นๆ ด้วย.

---

Jotinekamaneke vā, jālenti munayo saha;

Eko sopeti nāneko, adhippāyavisesato.

หมู่มุนีช่วยกันก่อไฟดวงเดียวหรือหลายดวงพร้อมกัน แม้คนเดียวก็ดับไฟนั้นได้ ไม่ใช่หลายคน เพราะความต่างกันแห่งความประสงค์.

---

Jotisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการก่อไฟ จบแล้ว

---

8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำให้เสียสี

---

Morakkhimaṇḍalamaṅgulapiṭṭhīnanti na ekantato, adhikaṃ, orañcāti vadanti. Ekakoṇepi vaṭṭati, evaṃ yattha katthaci ekabindupi vaṭṭatīti.

คำว่า วงกลมเหมือนตาหางนกยูง และหลังนิ้วมือ ท่านมิได้กล่าวไว้โดยส่วนเดียว แต่กล่าวว่า จะใหญ่กว่าหรือเล็กกว่าก็ได้. แม้ที่มุมเดียวก็ควร อย่างนี้ แม้เพียงจุดเดียวในที่ใดที่หนึ่งก็ควร.

---

Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำให้เสียสี จบแล้ว

---

9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการวิกัป

---

‘‘Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho. Ettha paribhogena kāyakammaṃ. Apaccuddharaṇena vacīkammaṃ.

บทว่า "สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกฐินสิกขาบทที่ ๑ แต่บทนี้เป็นกิริยา-อกิริยา" ดังนี้. ในเรื่องนี้ การบริโภคเป็นกายกรรม การไม่ถอนคืนเป็นวจีกรรม.

---

Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวิกัปปนสิกขาบท จบแล้ว.

---

10. Apanidhānasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาอปนิธานสิกขาบท

---

Sasūcike sūcighare sūcigaṇanāya āpattiyoti porāṇā.

โบราณาจารย์กล่าวว่า "ในเรือนเข็มที่มีเข็ม อาบัติย่อมมีตามจำนวนเข็ม".

---

Apanidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอปนิธานสิกขาบท จบแล้ว.

---

Surāpānavaggo chaṭṭho.

สุราปานวรรคที่ ๖.

---

7. Sappāṇakavaggo

7. สัปปาณกวรรค

---

1. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาสัญจิจจสิกขาบท

---

Vatthugaṇanāya kammabandhagaṇanācetanāmāraṇānaṃ, na kammabandhagaṇanāya cetanāmāraṇā. Ettha ekacetanāya bahupāṇakā marantīti ayaṃ vibhāgo veditabbo.

พึงทราบการจำแนกนี้ว่า "ด้วยการนับวัตถุ มีการนับกรรมผูกพันและการเจตนาฆ่า, ไม่มีการเจตนาฆ่าด้วยการนับกรรมผูกพัน. ในเรื่องนี้ ด้วยเจตนาเดียว สัตว์มีชีวิตหลายตัวย่อมตาย".

---

Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัญจิจจสิกขาบท จบแล้ว.

---

2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาสัปปาณกสิกขาบท

---

Sappāṇakanti pāṇakānaṃ maraṇavasena pācittiyaṃ, na sappāṇakaudakaparibhogavasena pācittiyaṃ, tasmā eva ‘‘paṇṇattivajja’’nti vuttaṃ. Asuddhacittattā pācittiyaṃ, suddhacitte anāpatti. Padīpujjalane viya paṇṇattivajjatā vuttāti likhitaṃ.

คำว่า "มีสัตว์มีชีวิต" เป็นปาจิตตีย์เพราะสัตว์มีชีวิตตาย ไม่ใช่เป็นปาจิตตีย์เพราะการบริโภคน้ำที่มีสัตว์มีชีวิต เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่าเป็น "ปัณณัตติวัชชะ". เป็นปาจิตตีย์เพราะความที่จิตไม่บริสุทธิ์, เมื่อจิตบริสุทธิ์ไม่มีอาบัติ. มีคำที่เขียนไว้ว่า ความเป็นปัณณัตติวัชชะท่านกล่าวไว้เหมือนในการจุดประทีป.

---

Jale pakkhipanaṃ pubbaṃ, jalappavesanaṃ idaṃ;

Evaṃ ubhinnaṃ nānāttaṃ, ñeyyaṃ ñāṇavatā sadāti. (vajira. ṭī. pācittiya 387)

การใส่ลงในน้ำเป็นเบื้องต้น, นี้คือการนำเข้าสู่น้ำ; ความต่างกันแห่งอาการทั้งสองนั้น ผู้มีปัญญาพึงทราบเสมอ. (วชิร. ฎีกา ปาจิตตีย์ ๓๘๗)

---

Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัปปาณกสิกขาบท จบแล้ว.

---

5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาอูนวีสติวัสสสิกขาบท

---

Aññaṃ upasampādetīti –

คำว่า อุปสมบทให้ผู้อื่น –

---

Upajjhāyo sace sāmaṃ, kammavācañca sāveti;

Kammaṃ ruhati icceke, neti vinayakovido.

ถ้าอุปัชฌาย์สวดกรรมวาจาเอง, บางพวกกล่าวว่า กรรมย่อมสำเร็จ, ผู้ฉลาดในวินัยย่อมปฏิเสธ.

---

Dukkaṭaṃ vihitaṃ yasmā, ācariyassa gaṇassa ca;

Tasmā bhinnāva ācariya-upajjhāyā visuṃ idhāti.

เพราะเหตุที่อาบัติทุกกฏถูกกำหนดไว้แก่อาจารย์และคณะ, เพราะเหตุนั้น อาจารย์และอุปัชฌาย์ในที่นี้จึงต่างกันนั่นแล.

---

Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอูนวีสติวัสสสิกขาบท จบแล้ว.

---

7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาสังวิธานสิกขาบท

---

Idha ekatoupasampannā, sikkhamānā, sāmaṇerīti imā tissopi saṅgahaṃ gacchanti, imāsaṃ pana tissannaṃ samayo rakkhati, ayamimāsaṃ, mātugāmassa ca visesoti veditabbaṃ.

ในที่นี้ ภิกษุณีผู้เป็นอุปสัมบันฝ่ายเดียว, สิกขมานา และสามเณรี แม้ทั้ง ๓ นี้ ย่อมถึงการสงเคราะห์, แต่พึงทราบว่า กาลย่อมรักษา (คุ้มครอง) สตรีทั้ง ๓ นี้, นี้เป็นความพิเศษของสตรีเหล่านี้และของมาตุคาม.

---

Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสังวิธานสิกขาบท จบแล้ว.

---

9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาอุกขิตตสัมโภคสิกขาบท

---

‘‘Taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissaṭṭhenāti laddhinānāsaṃvāsakaṃ sandhāyā’’ti likhitaṃ. Ticittanti ettha vipākābyākatacittena sahaseyyaṃ kappeyyāti evamattho daṭṭhabbo. Aññathā sacittakattā sikkhāpadassa kiriyābyākataṃ sandhāya na yujjati.

มีคำที่เขียนไว้ว่า "ด้วยคำว่า ผู้ยังไม่สละทิฏฐินั้น ทรงหมายถึงผู้มีลัทธิต่างกันและเป็นนานาสังวาส". ในคำว่า "มีจิต ๓" นี้ พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า "พึงสำเร็จการนอนร่วมด้วยจิตที่เป็นวิบากอัพยากฤต". มิฉะนั้น เพราะสิกขาบทนี้มีจิตเป็นสมุฏฐาน การหมายเอาความที่เป็นกิริยาอัพยากฤตย่อมไม่สมควร.

---

Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุกขิตตสัมโภคสิกขาบท จบแล้ว.

---

10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถากัณฏกสิกขาบท

---

‘‘Ayaṃ samaṇuddeso pārājiko hoti. Sace taṃ diṭṭhiṃ paṭinissajjati, saṅghassa ārocetvā saṅghānumatiyā pabbājetabbo’’ti porāṇagaṇṭhipade vuttaṃ, taṃ na yuttaṃ. Daṇḍakammanāsanā hi idhādhippetā. Yadi so pārājiko hoti, liṅganāsanā nāma siyā. ‘‘Te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti ca diṭṭhi satthari asatthādidiṭṭhi na hoti. Sace sā yassa uppajjati, so pārājiko hoti, tasmimpi evameva paṭipajjitabbaṃ, saṃvare atiṭṭhanto liṅganāsanāya nāsetabboti (vajira. ṭī. pācittiya 428) ācariyassa takko.

ในคัมภีร์ปุราณคัณฐิบทกล่าวไว้ว่า "สมณุดเดสนี้เป็นปาราชิก ถ้าเขาสละทิฏฐินั้นแล้ว พึงบอกแก่สงฆ์แล้วให้บรรพชาด้วยความเห็นชอบของสงฆ์" คำนั้นไม่สมควร เพราะในที่นี้ประสงค์เอาทัณฑกรรมนาสนา. ถ้าเขาเป็นปาราชิก พึงเป็นลิงคนาสนา. และทิฏฐิว่า "เมื่อเสพธรรมเหล่านั้น ย่อมไม่เป็นอันตราย" ไม่ใช่ทิฏฐิว่าพระศาสดาไม่ใช่พระศาสดาเป็นต้น. ถ้าทิฏฐินั้นเกิดขึ้นแก่ผู้ใด ผู้นั้นเป็นปาราชิก พึงปฏิบัติในผู้นั้นอย่างนั้นนั่นแล, เมื่อไม่ตั้งอยู่ในสังวร พึงให้ฉิบหายด้วยลิงคนาสนา ดังนี้ เป็นความนึกคิดของอาจารย์ (ในวชิร. ฎีกา ปาจิตตีย์ ๔๒๘).

---

Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากัณฏกสิกขาบท จบแล้ว.

---

Sappāṇakavaggo sattamo.

สัปปาณกวรรคที่ ๗.

---

8. Sahadhammikavaggo

8. สหธรรมิกวรรค

---

4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการประหาร

---

Aṅgesu na mokkhādhippāyatā viya amaraṇādhippāyatā vattabbāti ce? Na vattabbā. Kasmā? Yo bhikkhu sayaṃ pahāraṃ dātukāmo, so adhippāyena tassa maraṇe payogavirahovāti katvā amaraṇādhikārattā kevalaṃ amaraṇādhippāyo eva soti tā viya tā na vuttā. Mokkhādhippāyassa pana kopo natthi, tasmā anāpattīti vuttaṃ.

หากมีคำถามว่า ควรกล่าวว่า 'ความประสงค์ไม่ให้ตาย' เหมือน 'ความประสงค์ให้พ้น' ในอวัยวะทั้งหลาย (ในสิกขาบทก่อน) หรือไม่? ไม่ควรกล่าว. เพราะเหตุไร? เพราะภิกษุใดประสงค์จะให้การประหารเอง ภิกษุนั้นย่อมปราศจากประโยคในความตายของผู้นั้นด้วยความจงใจ เพราะเป็นเรื่องของความไม่ตาย ภิกษุนั้นจึงมีความประสงค์ไม่ให้ตายเพียงอย่างเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวคำนั้นเหมือนอย่างคำนั้น. ส่วนความประสงค์ให้พ้นนั้นไม่มีความโกรธ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่ต้องอาบัติ'.

---

Pahārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการประหาร จบแล้ว

---

5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการเงื้อฝ่ามือ

---

Talameva talasattikaṃ. ‘‘Pothanasamatthaṭṭhena sattika’’nti eke. Yasmā paharitukāmatāya paharato purimena pācittiyaṃ, kevalaṃ uccāretukāmatāya uggiraṇamatte kate iminā pācittiyaṃ. Iminā pana virajjhitvā pahāro dinno, tasmā napaharitukāmatāya dinnattā dukkaṭaṃ. Kimidaṃ dukkaṭaṃ pahārapaccayā, udāhu uggiraṇapaccayāti? Pahārapaccayā eva dukkaṭaṃ, purimaṃ uggiraṇapaccayā pācittiyanti sadukkaṭaṃ pācittiyaṃ yujjati. Purimañhi uggiraṇaṃ, pacchā pahāro. Na ca pacchimaṃ pahāraṃ nissāya purimaṃ uggiraṇaṃ anāpattivatthukaṃ bhavitumarahatīti no takkoti (vajira. ṭī. pācittiya 456) ācariyo.

ฝ่ามือนั่นแหละชื่อว่า ตลสัตติกะ. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ชื่อว่า สัตติกะ เพราะอรรถว่าสามารถทุบตีได้. เพราะเหตุที่เมื่อภิกษุประหารด้วยความประสงค์จะประหาร ย่อมเป็นปาจิตติยะด้วยสิกขาบทก่อน, แต่เมื่อทำการเพียงการเงื้อขึ้นด้วยความประสงค์จะเงื้อขึ้นเท่านั้น ย่อมเป็นปาจิตติยะด้วยสิกขาบทนี้. แต่ถ้าประหารไปโดยพลาดจากสิกขาบทนี้ เพราะเหตุนั้น เมื่อประหารด้วยความไม่ประสงค์จะประหาร จึงเป็นทุกกฏ. ถามว่า ทุกกฏนี้เป็นเพราะปัจจัยคือการประหาร หรือเป็นเพราะปัจจัยคือการเงื้อขึ้น? ตอบว่า เป็นทุกกฏเพราะปัจจัยคือการประหารนั่นเอง, ส่วนปาจิตติยะในเบื้องต้นเป็นเพราะปัจจัยคือการเงื้อขึ้น, ปาจิตติยะพร้อมกับทุกกฏจึงสมควร. เพราะว่าการเงื้อขึ้นมีในก่อน การประหารมีในภายหลัง. และการเงื้อขึ้นในเบื้องต้นไม่ควรเป็นวัตถุแห่งอนาบัติเพราะอาศัยการประหารในภายหลัง, นี้เป็นมติของเรา ดังนี้ อาจารย์ (ในวัชชีรฎีกา ปาจิตติยะ ๔๕๖) กล่าวไว้.

---

Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการเงื้อฝ่ามือ จบแล้ว

---

7. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการแกล้ง

---

Paro kukkuccaṃ uppādetu vā, mā vā, taṃ appamāṇaṃ. ‘‘Kukkuccupādana’’nti tatiyamaṅgaṃ tassa adhippāyavasena vuttanti veditabbaṃ.

ผู้อื่นจะเกิดความรำคาญหรือไม่ก็ตาม ข้อนั้นไม่เป็นประมาณ. พึงทราบว่า คำว่า 'การยังความรำคาญให้เกิด' ซึ่งเป็นองค์ที่ ๓ นั้น ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจความประสงค์ของภิกษุผู้แกล้งนั้น.

---

Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการแกล้ง จบแล้ว

---

8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการแอบฟัง

---

Upassutinti yathā upakujjhaṃ ‘‘samīpakujjha’’nti vuccati, tathā upassuti ‘‘samīpassutī’’ti veditabbā. Yattha ṭhito suṇāti, taṃ ṭhānanti attho. Sutīti panettha paresaṃ vacanasaddo ca. So hi suyyatīti suti nāma. Upasuyyati vā etthāti upassuti. Okāso hi suti nāma. Imesaṃ sutvāti ettha ‘‘vacana’’nti pāṭhaseso.

คำว่า อุปัสสุติ พึงทราบว่า ได้แก่ การฟังในที่ใกล้ เหมือนคำว่า อุปกุชฌะ ที่เรียกว่า การกุชฌะในที่ใกล้. อธิบายว่า สถานที่ที่ยืนฟังอยู่. อีกอย่างหนึ่ง ในคำว่า สุติ นี้ หมายถึงเสียงคำพูดของคนอื่นด้วย เพราะเสียงนั้นอันเขาได้ยิน จึงชื่อว่า สุติ. หรือบุคคลย่อมแอบฟังในที่นี้ เพราะฉะนั้น ที่นั้นจึงชื่อว่า อุปัสสุติ. เพราะสถานที่ชื่อว่า สุติ. ในคำว่า 'ฟังของชนเหล่านี้' นี้ มีบทที่เหลือคือ วจนะ.

---

Samuṭṭhānādīni atītadvayasadisānīti na gahetabbāni. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ. Siyā kiriyaṃ gantvā savane. Siyā akiriyaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ āgantvā vadantānaṃ ajānāpanavasena samuṭṭhānato. ‘‘Saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedana’’nti likhitaṃ.

ไม่พึงถือว่าสมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับ ๒ สิกขาบทที่ล่วงมาแล้ว. สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานเหมือนเถยยสัตถสิกขาบท. อาจเป็นกิริยาในเพราะการเดินไปฟัง. อาจเป็นอกิริยาเพราะสมุฏฐานโดยการไม่บอกให้รู้แก่ผู้ที่มาพูดกันในสถานที่ที่ตนยืนอยู่ก่อนแล้ว. ท่านเขียนไว้ว่า 'เป็นสัญญาวิโมกข์, สจิตตกะ, โลกวัชชะ, กายกรรม วจีกรรม, อกุศลจิต, ทุกขเวทนา'.

---

Upassutisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการแอบฟัง จบแล้ว

---

9. Kammappaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการขัดขวางกรรม

---

Appamattakavissajjanakena pana cīvaraṃ karontassa senāsanakkhandhakavaṇṇanāyaṃ (cūḷava. 328) vuttappabhedāni sūciādīni anapaloketvāpi dātabbāni. Tato atirekaṃ dentena apalokanakammaṃ kātabbaṃ. Evaṃ kataṃ pana apalokanaṃ kammalakkhaṇamevāti adhippāyo. Evaṃ sabbattha kammalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Gāmasīmāvihāresu osāraṇādīni saṅghakammāniyeva na vaṭṭanti. Vissajjiyavebhaṅgiyāni pana vaṭṭanti. ‘‘Saṅghassa santaka’’nti sāmaññato avatvā ‘‘imasmiṃ vihāre saṅghassa santaka’’nti apaloketabbanti ca, ‘‘samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedana’’nti pāṭhoti ca likhitaṃ.

ส่วนเข็มเป็นต้นประเภทที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเสนาสนขันธกะ (จุลวรรค ๓๒๘) อันภิกษุผู้แจกของเล็กน้อยพึงให้แก่ผู้ทำจีวรได้แม้โดยไม่ต้องบอกกล่าว. เมื่อจะให้ของที่เกินกว่านั้น พึงทำอปโลกนกรรม. อธิบายว่า อปโลกน์ที่ทำอย่างนี้ ก็คือลักษณะของกรรมนั่นเอง. พึงทราบลักษณะของกรรมอย่างนี้ในที่ทั้งปวง. ในสีมาบ้านและวิหาร สังฆกรรมมีโอสารณะเป็นต้นเท่านั้นที่ไม่ควร. แต่การแจกและการแบ่งสิ่งของย่อมควร. และท่านเขียนไว้ว่า พึงบอกกล่าวว่า 'เป็นของสงฆ์ในวิหารนี้' โดยไม่กล่าวรวมๆ ว่า 'เป็นของสงฆ์' และมีบทว่า 'สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา' ดังนี้.

---

Kammappaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการขัดขวางกรรม จบแล้ว

---

10. Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการไปโดยไม่ให้ฉันทะ

---

Sannipātaṃ anāgantvā ce chandaṃ na deti, anāpattīti eke. Dukkaṭanti eke dhammakammantarāyakaraṇādhippāyattā.

อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ถ้าไม่มาสู่ที่ประชุมแล้วไม่ให้ฉันทะ ไม่เป็นอาบัติ. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เป็นทุกกฏ เพราะมีเจตนาจะทำอันตรายแก่ธรรมกรรม.

---

Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการไปโดยไม่ให้ฉันทะ จบแล้ว

---

11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā

11. อรรถกถาทุพพลสิกขาบท

---

Akappiyena vāti suvaṇṇarajatamayamañcādinā. Kappiyamañco sampaṭicchitabboti ‘‘saṅghassa demā’’ti dinnaṃ sandhāya vuttaṃ, tehi pana ‘‘vihārassa demā’’ti vutte suvaṇṇarajatamayādiakappiyamañcāpi sampaṭicchitabbāti ca, ‘‘arañjaro bahuudakagaṇhanako’’ti ca, ‘‘saṅghikapaabhogena vāti sace ārāmikādayo paṭisāmetvā paṭidenti, paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti ca, ‘‘kaṃsalohādibhājanaṃ saṅghassa dinnampi pārihāriyaṃ na vaṭṭatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 321) samantapāsādikāyaṃ vuttattā attano hatthena gahetvā paṭisāmituṃ na labhatīti ca, ‘‘vedhako kāyabandhanassāti vadantī’’ti ca, ‘‘hiṅgu hiṅguliharitālamanosilā añjanānī’’ti pāṭhoti ca, ‘‘dārumayo vā…pe… apādakopi samuggo’’ti pāṭhoti ca, ‘‘dārumayo tumboti dārumayo udakatumbo’’ti ca, ‘‘thambhatulāsopānaphalakādīsū’’ti ca likhitaṃ.

คำว่า ด้วยของที่ไม่เป็นกัปปิยะ คือ ด้วยเตียงที่ทำด้วยทองและเงินเป็นต้น. คำว่า พึงรับเตียงที่เป็นกัปปิยะ ท่านกล่าวหมายถึงของที่เขาถวายว่า 'ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแก่สงฆ์', แต่เมื่อเขาเหล่านั้นกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแก่วิหาร' แม้เตียงที่ไม่เป็นกัปปิยะมีเตียงที่ทำด้วยทองและเงินเป็นต้น ก็พึงรับได้. และมีคำว่า 'อารัญชระ คือภาชนะที่ใส่น้ำได้มาก'. และคำว่า 'ด้วยของใช้สอยของสงฆ์' คือ ถ้าพวกอารามิกเป็นต้นเก็บรักษาไว้แล้วนำมาให้ ก็ควรบริโภคได้. และเพราะมีคำกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (อรรถกถาจุลวรรค ๓๒๑) ว่า 'ภาชนะสำริดและโลหะเป็นต้น แม้ถวายแก่สงฆ์ ก็ไม่ควรนำไปใช้สอยส่วนตัว' ดังนี้ จึงไม่ควรรับมาเก็บรักษาด้วยมือของตนเอง. และมีคำว่า 'เวธกะ สำหรับประคดเอว' ดังนี้ที่พวกอาจารย์กล่าวกัน. และมีบทว่า 'หิงคุ หิงคุล หริตาล มโนศิลา อัญชนะ'. และมีบทว่า 'ที่ทำด้วยไม้...เป... แม้ไม่มีเท้าก็เป็นสมุก'. และคำว่า 'ตุมพะที่ทำด้วยไม้ คือกระบอกน้ำที่ทำด้วยไม้'. และมีเขียนไว้ว่า 'ในเสา รอด บันได และแผ่นกระดานเป็นต้น'.

---

Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุพพลสิกขาบท จบแล้ว

---

12. Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā

12. อรรถกถาปริณามนสิกขาบท

---

Eko bhikkhu ukkhittakassa dātukāmo hoti, tassa dānaṃ nivāretvā aññassa dāpeti, anāpatti. Tathā saddhādeyyavinipātanaṃ karontassa dāpeti, attano nissitakā itthannāmassa pattaṃ dātukāmā āpucchanti, ‘‘visabhāgo eso, sabhāgassa dehī’’ti vadati. Anāpatti attano bhārabhūtattā. Tassa pana dātukāmaṃ aññassa dāpeti, āpatti eva. Sabbattha āpucchitvā dātukāmaṃ yathāsukhaṃ vicāretuṃ labhati.

ภิกษุรูปหนึ่งประสงค์จะให้ของแก่ภิกษุผู้ถูกยกวัตร, ภิกษุอีกรูปหนึ่งห้ามการให้นั้นแล้วให้เขาให้แก่ภิกษุอื่น, ไม่เป็นอาบัติ. ในกรณีที่เขาจะให้แก่ผู้ที่ทำลายศรัทธาไทยธรรม ก็เช่นเดียวกัน. พวกอันเตวาสิกของตนประสงค์จะให้บาตรแก่ภิกษุชื่อโน้นจึงมาถาม, ภิกษุนั้นกล่าวว่า 'ภิกษุนั้นเป็นวิสภาค, จงให้แก่ภิกษุที่เป็นสภาคเถิด', ไม่เป็นอาบัติ เพราะเป็นภาระของตน. แต่ถ้าเขาประสงค์จะให้แก่ภิกษุนั้น กลับให้เขาไปให้แก่ภิกษุอื่น, เป็นอาบัติแท้. ในที่ทุกสถาน เมื่อเขาถามแล้ว ย่อมได้เพื่อจะจัดแจงตามความพอใจของผู้ประสงค์จะให้.

---

Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปริณามนสิกขาบท จบแล้ว

---

Sahadhammikavaggo aṭṭhamo.

สหธรรมิกวรรคที่ ๘.

---

9. Ratanavaggo

9. รัตนวรรค

---

1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในพระราชวัง

---

Asayanighareti parikkhittassa bahibhūtesu rukkhamūlādīsu. ‘‘Sace khattiyova hoti, nābhisitto, abhisittova hoti, na khattiyo, rakkhatī’’ti ācariyo ‘‘khattiyatā, abhisittatā’’ti āpattiyā aṅgabhāvena vuttattā. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho.

คำว่า ไม่นอนค้างคืน หมายถึงในที่ภายนอกเขตที่ล้อมไว้ เช่น โคนไม้เป็นต้น. อาจารย์กล่าวว่า "ถ้าเป็นกษัตริย์นั่นแหละ แต่ยังไม่ได้อภิเษก หรืออภิเษกแล้ว แต่ไม่ใช่กษัตริย์ ย่อมรักษา (สิกขาบท) ได้" เพราะความเป็นกษัตริย์และความเป็นผู้ได้รับการอภิเษก ท่านกล่าวว่าเป็นองค์ประกอบของอาบัติ. บทว่า "สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกฐินสิกขาบทแรก แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา" ดังนี้.

---

Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในพระราชวัง จบแล้ว

---

2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยรัตนะ

---

Sabbopi kathāmaggo bhaṇḍāgārikasīsena nikkhipanaṃ, gopanañca paṭikkhipitvā pavatto.

ทางแห่งถ้อยคำแม้ทั้งหมดดำเนินไปโดยปฏิเสธการวางไว้และการเก็บรักษาไว้ ด้วยหัวข้อแห่งภิกษุผู้เป็นคลัง

---

Ratanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยรัตนะ จบแล้ว

---

3. Vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล

---

‘‘Santaṃ bhikkhu’’nti ca ‘‘anāpucchā’’ti ca ‘‘tathārūpā accāyikāti ca imāti ettha tisso’’ti pāṭho. ‘‘Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho.

บทว่า "เมื่อภิกษุมีอยู่" และ "ไม่บอกลา" และ "กิจรีบด่วนเห็นปานนั้น" ทั้ง ๓ บทนี้ มีอยู่ในสิกขาบทนี้. บทว่า "สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา" ดังนี้.

---

Vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล จบแล้ว

---

4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยซองเข็ม

---

Taṃ assāti taṃ bhedanakaṃ assa pācittiyassa atthi paṭhamaṃ bhedanaṃ katvā pacchā desetabbattā. Esa nayo itaresupi. Vāsijaṭeti vāsidaṇḍake.

บทว่า "พึงมีแก่เขา" ความว่า การทำลายนั้นพึงมีแก่อาบัติปาจิตตีย์นั้น เพราะต้องทำลายก่อนแล้วจึงแสดงในภายหลัง. นัยนี้แม้ในสิกขาบทที่เหลือ. บทว่า "วาสิชฏา" คือ ด้ามมีดถาก

---

Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยซองเข็ม จบแล้ว

---

5. Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยเตียงและตั่ง

---

Aṭṭhaṅgulapādakanti bhāvanapuṃsakaṃ. Tulāsaṅghāte ṭhapanameva aṭṭakaraṇaṃ.

บทว่า "มีเท้าสูง ๘ นิ้ว" เป็นภาวนปุงสกลิงค์. การวางไว้บนที่บรรจบแห่งขื่อ (แม่แคร่) นั่นเอง เป็นการทำเป็นร้าน

---

Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยเตียงและตั่ง จบแล้ว

---

6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยัดนุ่น

---

Kiñcāpi paṭilābheyeva pācittiyaṃ viya dissati, paribhoge eva pana āpatti daṭṭhabbā. ‘‘Aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjati, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 529) vacanaṃ ettha sādhakaṃ.

แม้จะปรากฏเหมือนว่ามีอาบัติปาจิตตีย์ในการได้มานั่นเอง แต่พึงทราบว่าอาบัติมีในการใช้สอยเท่านั้น. คำว่า "ได้ของที่ผู้อื่นทำแล้วมาใช้สอย เป็นอาบัติทุกกฏ" (ปาจิ. ๕๒๙) เป็นหลักฐานในสิกขาบทนี้

---

Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยัดนุ่น จบแล้ว

---

7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าปูนั่ง

---

Kiñcāpi nisīdanassa jāti na dissati ettha, tathāpi cīvarakkhandhake anuññātattā, ‘‘nava cīvarāni adhiṭṭhātabbānī’’ti ettha ca pariyāpannattā cīvarajāti evassa jātīti veditabbaṃ. ‘‘Lābhe sadasaṃ, alābhe adasampi vaṭṭatī’’ti eke, taṃ na yuttaṃ ‘‘nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatī’’ti (pāci. 531-532) tassa saṇṭhānaniyamanato.

แม้ในสิกขาบทนี้จะไม่ปรากฏชนิดของผ้าปูนั่ง แต่ก็พึงทราบว่าชนิดของมันก็คือชนิดแห่งจีวรนั่นเอง เพราะได้รับอนุญาตไว้ในจีวรขันธกะ และเพราะสงเคราะห์เข้าในคำว่า "จีวร ๙ ผืน พึงอธิษฐาน" นี้. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เมื่อได้มา ชนิดที่มีชายก็ควร เมื่อไม่ได้มา แม้ชนิดที่ไม่มีชายก็ควร" คำกล่าวนั้นไม่สมควร เพราะมีการกำหนดสัณฐานของผ้าปูนั่งนั้นไว้ว่า "ที่ชื่อว่าผ้าปูนั่ง ตรัสเรียกว่าชนิดที่มีชาย" (ปาจิ. ๕๓๑-๕๓๒)

---

Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าปูนั่ง จบ

---

Ratanavaggo navamo.

รตนวรรคที่ ๙

---

Suddhapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสุทธปาจิตติย์ จบ

---

Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ

ปาฏิเทสนียกัณฑ์

---

1. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๑

---

Yāmakālikādīsu āhāratthāya eva dukkaṭaṃ. Tampi āmisena asambhinnarase, sambhinne pana ekarase pāṭidesanīyameva.

ในยามากาลิกเป็นต้น เป็นอาบัติทุกกฏเพราะประสงค์จะฉันเป็นอาหารเท่านั้น. แม้อาบัติทุกกฏนั้น ก็มีในเพราะรสที่ไม่ระคนด้วยอามิส แต่เมื่อระคนกันเป็นรสเดียวกัน เป็นปาฏิเทสนียะเท่านั้น

---

Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๑ จบ

---

2. Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๒

---

‘‘Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho.

บทว่า "สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกฐิน แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา"

---

Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๒ จบ

---

4. Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๔

---

Ārāme vā ārāmūpacāre vā paṭiggahetvā ajjhoharantassāti ārāme vā ārāmūpacāre vā paṭiggahetvā ārāme vā ārāmūpacāre vā ajjhoharantassāti attho.

บทว่า “รับในอารามหรือในบริเวณอารามแล้วฉัน” หมายความว่า รับในอารามหรือในบริเวณอารามแล้วฉันในอารามหรือในบริเวณอาราม

---

Bahārāme paṭiggahitaṃ ajjhārāme bhuñjantassa anāpatti. Aṅgesu ca ‘‘ajjhārāme vā ārāmūpacāre vā paṭiggahaṇa’’nti gahetabbaṃ. Ajjhārāme hi dassite ārāmūpacāraṃ dassitamevāti. ‘‘Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho.

ผู้รับนอกอารามแล้วฉันในอาราม ไม่มีอาบัติ และในองค์ประกอบทั้งหลาย พึงถือเอาว่า “การรับในอารามหรือในบริเวณอาราม” เพราะเมื่อแสดงอารามแล้ว ก็ชื่อว่าแสดงบริเวณอารามแล้ว บทว่า “สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกฐิน แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา”

---

Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๔ จบ

---

Pāṭidesanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาฏิเทสนียะ จบ

---

Sekhiyakaṇḍaṃ

เสขิยกัณฑ์

---

Sekhiyesu satipi vītikkame anādariyāpekkhasseva āpattīti dassanatthaṃ kārako na vutto. Ayañhi vinayadhammatā, yadidaṃ sāpekkhe kārakaniddeso, so vuttaniyame vidhi, bhummakaraṇañca. Aṭṭhaṅgulādhikampi otāretvā nivāsetuṃ vaṭṭati. Tato paraṃ otārentassa dukkaṭanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Ārāme vāti buddhupaṭṭhānādikāle. Pārupitabbanti uttarāsaṅgakiccavasena vuttaṃ.

ในเสขิยะ แม้มีการล่วงละเมิด ก็เป็นอาบัติเฉพาะผู้ที่มุ่งความไม่เอื้อเฟื้อเท่านั้น เพื่อแสดงความข้อนี้ จึงไม่กล่าวถึงผู้กระทำ อนึ่ง ธรรมเนียมในพระวินัยนี้คือ การระบุผู้กระทำในกรณีที่มุ่งหมาย และการกำหนดไว้ในกฎที่กล่าวมาแล้วนั้นเป็นวิธีปฏิบัติ และเป็นภูมิกรณ์ การนุ่งผ้าให้หย่อนลงเกิน ๘ นิ้วก็ควร แต่ถ้าหย่อนลงเกินกว่านั้น เป็นทุกกฏ ดังที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถา บทว่า “ในอาราม” หมายถึงในเวลาปรนนิบัติพระพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า “พึงห่ม” กล่าวโดยกิจแห่งผ้าอุตตราสงค์

---

Ṭhatvāti ettha gacchantopi parissayābhāvaṃ oloketuṃ labhatiyevāti (vajira. ṭī. pācittiya 582) likhitaṃ. Yathā vāsūpagatassa antaraghare kāyaṃ vivaritvā nisīdituṃ vaṭṭati, tathā tassa santike gantukāmassapi kāyabandhanaṃ abandhitvā saṅghāṭiṃ apārupitvā gāmappavesanamanārocetvā yathākāmaṃ gantuṃ vaṭṭati. Tasmā addhānamaggagamanakāle eko bhikkhu gāmappavesanavattaṃ pūretvā gāmaṃ pavisitvā ekaṃ āvasathaṃ puratova ṭhitaṃ patvā parikkhāraṃ ṭhapetvā vāsūpagato ce hoti, itarehi tassa santikaṃ yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭati. Ko pana vādo catūhapañcāhaṃ vāsamadhiṭṭhāya vasitabhikkhūnaṃ santikaṃ gantuñca vāsūpagatānaṃ santikaṃ gantuñca vaṭṭatīti. Buddhapūjampi yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭati. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘anāpatti kāraṇaṃ paṭicca tahaṃ tahaṃ oloketī’’ti. Tattha kāraṇaṃ nāma āmisapūjāti veditabbāti likhitaṃ.

ในบทว่า “ยืนอยู่” มีเขียนไว้ว่า “แม้ผู้กำลังเดินอยู่ ก็พึงมองดูความไม่มีอันตรายได้” (วัชร. ฎีกา ปาจิตติยะ ๕๘๒) เหมือนอย่างที่ผู้เข้าพักอาศัยพึงนั่งเปิดกายในภายในเรือนได้ ฉันใด ผู้ที่ประสงค์จะไปหาท่านนั้น ก็พึงไปได้ตามสบาย โดยไม่ต้องผูกกายพันธนะ ไม่ต้องห่มผ้าสังฆาฏิ ไม่ต้องบอกการเข้าสู่บ้าน ฉันนั้น เพราะฉะนั้น ในเวลาเดินทางไกล หากภิกษุรูปหนึ่งบำเพ็ญวัตรการเข้าสู่บ้านแล้ว เข้าไปในบ้าน ถึงอาวาสแห่งหนึ่งที่ตั้งอยู่ข้างหน้า วางบริขารแล้วเป็นผู้เข้าพักอาศัยอยู่ ภิกษุรูปอื่นก็พึงไปหาท่านนั้นได้ตามสบาย จะกล่าวไปไยถึงการไปหาภิกษุผู้พำนักอยู่ ๔-๕ วัน และการไปหาผู้เข้าพักอาศัยเล่า การไปบูชาพระพุทธเจ้าก็พึงไปได้ตามสบาย อนึ่ง มีกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า “ไม่มีอาบัติ เพราะอาศัยเหตุแล้วมองดูในที่นั้นๆ” ในที่นั้น มีเขียนไว้ว่า “เหตุชื่อว่าอามิสบูชา” พึงทราบดังนี้

---

Chabbīsatisāruppavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายฉัพพีสติสารุปปะ จบ

---

Yasmā ‘‘samatittiko piṇḍapāto paṭiggahetabbo’’ti (pāci. 602-603) vacanaṃ piṇḍapāto samapuṇṇo paṭiggahetabboti dīpeti, tasmā attano hatthagate patte piṇḍapāto diyyamāno thūpīkatopi ce hoti, vaṭṭatīti dīpito hoti. Sūpodanaviññattiyaṃ mukhe pakkhipitvā vippaṭisāre uppanne puna uggiritukāmassāpi sahasā ce pavisati, ettha asañcicca bhuñjati nāma. Viññattikatañca akatañca ekasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ sahasā anupadhāretvā gahetvā bhuñjati, assatiyā bhuñjati nāma.

เพราะเหตุที่คำว่า “บิณฑบาตพึงรับให้เสมอขอบปากบาตร” (ปาจิ. ๖๐๒-๖๐๓) แสดงว่าบิณฑบาตพึงรับให้เต็มเสมอขอบปากบาตร เพราะฉะนั้น จึงแสดงว่า แม้บิณฑบาตที่เขาถวายในบาตรที่อยู่ในมือของตนนั้นจะเป็นกองพูนขึ้นมา ก็ควร ในการขอแกงและข้าว เมื่อใส่เข้าปากแล้วเกิดความเดือดร้อนใจ แม้ผู้ที่ต้องการจะคายออกอีก หากมันเข้าไปโดยพลัน ชื่อว่าฉันโดยไม่ตั้งใจ ในกรณีที่ของที่ขอมาและของที่ไม่ได้ขอมาวางรวมกันอยู่ ณ ที่เดียวกัน แล้วหยิบเอาไปฉันโดยพลันโดยไม่พิจารณา ชื่อว่าฉันโดยไม่มีสติ

---

Sayaṃ yānagato hutvā, yathā yānagatassa ce;

Alaṃ vatthuṃ tathā nālaṃ, sachatto chattapāṇino.

ตนเองขึ้นยานแล้ว เหมือนผู้ขึ้นยานแล้ว; วัตถุนั้นควรหรือไม่ควร ฉันใด ผู้มีร่มและผู้ถือร่มก็ฉันนั้น

---

‘‘Sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedana’’nti pāṭho.

บทว่า “สิกขาบทว่าด้วยการขอแกงและข้าว มีสมุฏฐานเหมือนเถยยสัตถสิกขาบท เป็นกิริยา มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น เป็นสจิตตกะ เป็นโลกวัชชะ เป็นกายกรรม เป็นวจีกรรม มีอกุศลจิต เป็นทุกขเวทนา”

---

Sekhiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเสขิยะ จบ

---

Bhikkhupātimokkhavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายภิกขุปาติโมกข์ จบ

---

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

Bhikkhunīpātimokkhavaṇṇanā

คำอธิบายภิกขุนีปาติโมกข์

---

Pārājikakaṇḍaṃ

ปาราชิกกัณฑ์

---

Abhilāpamattamevāti ettha daharavasena ‘‘bhante’’ti ca vuḍḍhavasena ‘‘āvuso’’ti ca tattha duvidho abhilāpo, idha pana vuḍḍhadaharānaṃ ‘‘ayyā’’ti ekameva.

ในบทว่า “เพียงการเรียกขาน” นั้น การเรียกขานมี ๒ อย่าง คือ เรียกขานโดยอ้างถึงผู้เยาว์ว่า “ภันเต” และโดยอ้างถึงผู้สูงอายุว่า “อาวุโส” แต่ในที่นี้ การเรียกขานผู้สูงอายุและผู้เยาว์มีเพียงอย่างเดียวคือ “อัยยา”

---

Kāyasaṃsagge vuttanayenāti ettha tabbahulanayena kiriyasamuṭṭhānatā vuttā. ‘‘Kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’’ti avatvā pana ‘‘sādiyeyyā’’ti vuttattā akiriyatopi samuṭṭhātīti veditabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ heṭṭhā ‘‘manussitthiyā tayo magge methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpatti pārājikassā’’tiādinā (pārā. 56) nayena kiriyasamuṭṭhānataṃ vatvā tadanantaraṃ ‘‘bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ bhikkhussa santikaṃ ānetvā vaccamaggena aṅgajātaṃ abhinisīdenti, so ce pavesanaṃ sādiyatī’’tiādinā (pārā. 58) nayena akiriyasamuṭṭhānassapi vuttattā paṭhamapārājikāyapi tabbahulanayeneva kiriyasamuṭṭhānatā veditabbā. Na hi pavesanasādiyanādimhi kiriyasamuṭṭhānatā dissati.

ในคำว่า “โดยนัยที่กล่าวแล้วในกายสังสัคคะ” นี้ ได้กล่าวถึงการเกิดขึ้นโดยกิริยาเป็นส่วนมาก แต่เพราะไม่ได้กล่าวว่า “พึงถึงซึ่งกายสังสัคคะ” แต่กล่าวว่า “พึงยินดี” จึงพึงทราบว่าย่อมเกิดขึ้นได้แม้โดยอากิริยา เหมือนในที่นี้ ฉันใด ข้างล่างก็ฉันนั้น คือหลังจากกล่าวถึงการเกิดขึ้นโดยกิริยาโดยนัยมีอาทิว่า “ภิกษุผู้เสพเมถุนธรรมในมรรคทั้งสามของมนุษย์หญิง ต้องอาบัติปาราชิก” (ปารา. 56) แล้ว ได้กล่าวถึงการเกิดขึ้นโดยอากิริยาด้วย โดยนัยมีอาทิว่า “พวกศัตรูของภิกษุนำมนุษย์หญิงมายังสำนักของภิกษุแล้วให้องคชาตเข้าไปทางทวารหนัก ถ้าภิกษุนั้นยินดีการสอดใส่” (ปารา. 58) เพราะฉะนั้น แม้ในปาราชิกสิกขาบทที่ 1 ก็พึงทราบว่ามีการเกิดขึ้นโดยกิริยาเป็นส่วนมาก เพราะว่าการเกิดขึ้นโดยกิริยาไม่ปรากฏในการยินดีการสอดใส่เป็นต้น

---

Aṅgajātacalanañcettha na sārato daṭṭhabbaṃ ‘‘so ce pavesanaṃ na sādiyati, paviṭṭhaṃ na sādiyati, ṭhitaṃ na sādiyati, uddharaṇaṃ sādiyati, āpatti pārājikassā’’ti (pārā. 58) ettha ṭhitanasādiyane pakatiyāpi paripuṇṇacalanattā. Sādiyanapaccayā paṭisevanacalanañcettha na dissatevāti tabbahulanayeneva kiriyasamuṭṭhānatā gahetabbā.

การเคลื่อนไหวขององคชาตในที่นี้ไม่พึงเห็นว่าเป็นสาระสำคัญ เพราะในคำว่า “ถ้าภิกษุนั้นไม่ยินดีการสอดใส่, ไม่ยินดีสิ่งที่สอดใส่เข้าไปแล้ว, ไม่ยินดีสิ่งที่ตั้งอยู่แล้ว, ยินดีการถอนออก, ต้องอาบัติปาราชิก” (ปารา. 58) นี้ แม้ในการไม่ยินดีสิ่งที่ตั้งอยู่แล้ว ก็มีการเคลื่อนไหวโดยสมบูรณ์ตามปกติ และการเคลื่อนไหวในการเสพอันเกิดจากการยินดีก็ไม่ปรากฏในที่นี้เลย เพราะฉะนั้นจึงพึงถือว่ามีการเกิดขึ้นโดยกิริยาเป็นส่วนมาก

---

Apica bhikkhuniyāpi paṭhamapārājike tassa sādiyanassa sarūpena vuttattā tadanurūpavasena vibhaṅganayamanoloketvā ‘‘kiriyasamuṭṭhāna’’micceva vuttaṃ. Yathā cetesu tabbahulanayena kiriyasamuṭṭhānatā vuttā, tathā surādīnaṃ akusaleneva pātabbatā. Itarathā ‘‘yaṃ akusaleneva āpajjati, ayaṃ lokavajjā, sesā paṇṇattivajjā’’ti vutte lokavajjapaṇṇattivajjānaṃ niyamalakkhaṇasiddhi hoti, tathā taṃ avatvā ‘‘yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, ayaṃ lokavajjā, sesā paṇṇattivajjā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) vutte lokavajjavacanaṃ niratthakaṃ siyā vatthuajānanapakkhepi akusaleneva pātabbattā. Yasmā tattha surāpānavītikkamassa akusalacittuppādo natthi, tasmā khandhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘majjapāne pana bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ. Sāmaṇero jānitvāva pivanto sīlabhedaṃ āpajjati, na ajānitvā’’ti (mahāva. aṭṭha. 108) vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘vatthuajānanapakkhe pāṇātipātādīnaṃ siddhikaraakusalacittuppādasadise cittuppāde satipi sāmaṇero sīlabhedaṃ nāpajjatī’’ti. Abhinivesavacanaṃ pāṇātipātādīhi samānagatikattā sāmaṇerānaṃ surāpānassa. ‘‘Surāmerayime’’ti vatthuṃ jānitvā pātabbatādivasena vītikkamantassa akusalassa asambhavo natthi. Tena vuttaṃ ‘‘yassā sacittakapakkhe’’tiādi.

อนึ่ง แม้ในปาราชิกสิกขาบทที่ 1 ของภิกษุณี เพราะกล่าวถึงการยินดีนั้นโดยสภาพของมัน จึงไม่ได้พิจารณานัยแห่งวิภังค์โดยอนุรูปแก่การยินดีนั้น แต่กล่าวว่าเป็น “กิริยาสมุฏฐาน” เท่านั้น การเป็นกิริยาสมุฏฐานโดยนัยที่มีมากในสิกขาบทเหล่านี้ ฉันใด การดื่มสุราเป็นต้นก็พึงดื่มด้วยอกุศลเท่านั้น ฉันนั้น มิฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า “อาบัติใดที่ต้องด้วยอกุศลเท่านั้น อาบัตินี้เป็นโลกวัชชะ อาบัติที่เหลือเป็นปัณณัตติวัชชะ” ย่อมสำเร็จลักษณะที่แน่นอนของโลกวัชชะและปัณณัตติวัชชะ แต่เมื่อไม่กล่าวอย่างนั้น กลับกล่าวว่า “ในฝ่ายสจิตตกะ จิตของภิกษุณีใดเป็นอกุศลเท่านั้น อาบัตินี้เป็นโลกวัชชะ อาบัติที่เหลือเป็นปัณณัตติวัชชะ” (อรรถกถากังขาวิตรณี, พรรณนาปฐมปาราชิก) คำว่าโลกวัชชะก็จะไร้ประโยชน์ เพราะแม้ในฝ่ายที่ไม่รู้วัตถุ ก็พึงต้องด้วยอกุศลเท่านั้น เพราะในที่นั้นไม่มีอกุศลจิตเกิดขึ้นในการล่วงละเมิดการดื่มสุรา เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาขันธกะจึงกล่าวว่า “แต่ในการดื่มน้ำเมา ภิกษุแม้ไม่รู้ ดื่มน้ำเมาตั้งแต่เมล็ดผลไม้เป็นต้นไป ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ส่วนสามเณรรู้อยู่จึงดื่ม ย่อมถึงความขาดแห่งศีล ไม่ใช่ดื่มโดยไม่รู้” (อรรถกถามหาวรรค 108) ไม่ได้กล่าวว่า “ในฝ่ายที่ไม่รู้วัตถุ แม้มีจิตเกิดขึ้นเช่นเดียวกับอกุศลจิตที่ทำให้สำเร็จการฆ่าสัตว์เป็นต้น สามเณรก็ไม่ถึงความขาดแห่งศีล” คำว่า อภินิเวส (ความยึดมั่น) ของสามเณรในการดื่มสุรา มีความดำเนินไปเสมอกับการฆ่าสัตว์เป็นต้น การที่อกุศลจะไม่เกิดขึ้นแก่ผู้ล่วงละเมิดโดยรู้ว่า “นี่คือสุราเมรัย” และโดยการดื่มเป็นต้นนั้น ไม่มี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ยัสสา สจิตตกปักเข” เป็นต้น

---

Kiñcettha – yuttivacanena arahantānaṃ appavisanato sacittakācittakapakkhesu akusalaniyamoti ce? Na, dhammatāvasena sekkhānampi appavisanato. Acittakapakkhe akusalaniyamābhāvadassanatthaṃ supantassa mukhe pakkhittajalabindumiva surābinduādayo udāharitabbā. Tabbahulanayena hi atthe gahite pubbenāparaṃ aṭṭhakathāya sameti saddhiṃ pāḷiyā cāti. Ācariyāpi surāpāne akusalaniyamābhāvameva vadanti. Ekacce pana kiriyasamuṭṭhānatā panassa tabbahulanayameva, na paṭhamapārājike. Kathaṃ? Kāyasaṃsaggasikkhāpadaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ. Ettha bhikkhussa ca bhikkhuniyā ca kāyasaṃsaggabhāve sati bhikkhunī kāyaṅgaṃ acopayamānāpi citteneva adhivāseti, āpajjati, na evaṃ bhikkhu. Bhikkhu pana copayamānova āpajjati, evameva paṭhamapārājikepi copane sati eva āpajjati, nāsati. Pavesanaṃ sādiyatīti ettha pavesanasādiyanaṃ nāma sevanacittuppādanaṃ, maggena vā maggappaṭipannampi icchanti. Tassāpi kāyacalanaṃ ekantaṃ atthi eva. Evaṃ santepi vīmaṃsitvā gahetabbanti vadantīti likhitaṃ

อนึ่ง ในที่นี้ หากจะกล่าวว่า “ด้วยคำที่สมควร เพราะพระอรหันต์ไม่เข้าถึง (อกุศล) จึงเป็นอกุศลที่แน่นอนในฝ่ายสจิตตกะและอจิตตกะ” หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะโดยธรรมดาแล้ว แม้พระเสกขะก็ไม่เข้าถึง (อกุศล) เพื่อแสดงความไม่มีอกุศลที่แน่นอนในฝ่ายอจิตตกะ พึงยกตัวอย่างหยดสุราเป็นต้น เหมือนหยดน้ำที่หยอดเข้าปากผู้หลับ เพราะเมื่อถือเอาความหมายโดยนัยที่มีมากแล้ว อรรถกถาย่อมสอดคล้องกันทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย พร้อมทั้งพระบาลีด้วย แม้อาจารย์ทั้งหลายก็กล่าวถึงความไม่มีอกุศลที่แน่นอนในการดื่มสุรานั่นเอง แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ความเป็นกิริยาสมุฏฐานของสิกขาบทนั้นเป็นนัยที่มีมากเท่านั้น ไม่ใช่ในปาราชิกสิกขาบทที่ 1 อย่างไร? กายสังสัคคสิกขาบทมีสมุฏฐานเหมือนปาราชิกสิกขาบทที่ 1 ในที่นี้ เมื่อมีความเป็นผู้ถูกต้องกายของภิกษุและภิกษุณี ภิกษุณีแม้ไม่ยังอวัยวะน้อยใหญ่ให้ไหว ก็ยินดีด้วยจิตนั่นเอง ย่อมต้องอาบัติ ภิกษุไม่เป็นเช่นนั้น แต่ภิกษุต้องอาบัติเมื่อยังอวัยวะให้ไหวเท่านั้น เช่นเดียวกัน แม้ในปาราชิกสิกขาบทที่ 1 เมื่อมีการไหว (เคลื่อนไหว) นั่นเองจึงต้องอาบัติ เมื่อไม่มีการไหวก็ไม่ต้อง ในคำว่า “ยินดีการสอดใส่” นี้ การยินดีการสอดใส่ ชื่อว่าการยังจิตให้เกิดขึ้นเพื่อเสพ หรือท่านประสงค์เอาแม้สิ่งที่เข้าสู่มรรคโดยมรรค การเคลื่อนไหวทางกายของผู้นั้นย่อมมีแน่นอน แม้เป็นเช่นนั้น ท่านก็เขียนไว้ว่า อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า “พึงพิจารณาแล้วถือเอา”

---

Pārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาปาราชิก จบแล้ว

---

Saṅghādisesakaṇḍaṃ

หมวดสังฆาทิเสส

---

1. Ussayavādikāsikkhāpadavaṇṇanā

1. พรรณนาอุสสยวาทิกาสิกขาบท

---

Bhikkhunīnaṃ saṅghādisesaṃ patvā vuṭṭhānavidhayo sandassanatthaṃ ‘‘ayaṃ bhikkhunī…pe… āpannā’’ti puggalaniyamaṃ katvā pārājikato adhippāyanti ‘‘nissāraṇīyaṃ saṅghādisesa’’nti āpattināmaggahaṇañca kataṃ. ‘‘Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyamevā’’ti pāṭho.

เพื่อแสดงวิธีออกจากอาบัติสำหรับภิกษุณีทั้งหลายผู้ต้องสังฆาทิเสสแล้ว ท่านจึงกำหนดบุคคลว่า “ภิกษุณีรูปนี้... (ละ)... ต้องแล้ว” และถือเอาชื่ออาบัติว่า “นิสสารณียสังฆาทิเสส” โดยประสงค์จะให้ต่างจากปาราชิก มีปาฐะว่า “สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนปฐมกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาเท่านั้น”

---

Ussayavādikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาอุสสยวาทิกาสิกขาบท จบแล้ว

---

2. Corivuṭṭhāpikāsikkhāpadavaṇṇanā

2. พรรณนาโจรีวุฏฐาปิกาสิกขาบท

---

Katthaci agantvā nisinnaṭṭhāne eva nisīditvā karontiyā vācācittato, khaṇḍasīmādigatāya kāyavācācittato.

สำหรับภิกษุณีผู้ไม่ได้ไปในที่ไหนๆ แต่นั่งทำอยู่ในที่ที่ตนนั่งนั่นเอง อาบัติย่อมเกิดจากวาจาและจิต สำหรับภิกษุณีผู้ไปสู่พัทธสีมาเป็นต้น อาบัติย่อมเกิดจากกาย วาจา และจิต

---

Corivuṭṭhāpikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาโจรีวุฏฐาปิกาสิกขาบท จบแล้ว

---

3. Ekagāmantaragamanasikkhāpadavaṇṇanā

3. พรรณนาเอกคามันตรคมนสิกขาบท

---

‘‘Ābhogaṃ vinā’’ti vuttattā ābhoge sati anāpatti, imasmiṃ pana sikkhāpade samantapāsādikāyaṃ upacārātikkame āpatti vuttā, idha okkame. Dvīsupi vuttaṃ atthato ekameva gāmantaragamanasaṅghādisesaṃ upacārassa sandhāya vuttattā. Gaṇamhā ohīyanassa virodho. ‘‘Araññe’’ti idaṃ atthavasena vuttaṃ, gāmantarepi hoti eva.

เพราะกล่าวว่า “เว้นจากความใส่ใจ (อาโภค)” เมื่อมีความใส่ใจ ย่อมไม่ต้องอาบัติ แต่ในสิกขาบทนี้ ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา กล่าวว่าต้องอาบัติเมื่อล่วงเขตอุปจาระ ในที่นี้กล่าวว่าเมื่อก้าวลง ที่กล่าวไว้แม้ในทั้งสองแห่งนั้น โดยอรรถแล้วเป็นสังฆาทิเสสว่าด้วยการไปสู่ระหว่างบ้านเดียวอย่างเดียวกันนั่นเอง เพราะกล่าวโดยหมายถึงเขตอุปจาระ ความขัดแย้งกันแห่งการพลัดจากหมู่ คำว่า “ในป่า” นี้ กล่าวโดยอำนาจแห่งอรรถ แม้ในระหว่างบ้านก็ย่อมมีได้แน่นอน

---

Sikkhāpadā buddhavarena vaṇṇitāti gāthāya vasena, aṭṭhakathāyampi gāmantarapariyāpannaṃ nadipāranti vuttaṃ.

ด้วยอำนาจแห่งคาถาว่า “สิกขาบททั้งหลายอันพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐทรงพรรณนาแล้ว” แม้ในอรรถกถาก็กล่าวว่า “ฝั่งแม่น้ำที่นับเนื่องในระหว่างบ้าน”

---

Ekagāmantaragamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาเอกคามันตรคมนสิกขาบท จบแล้ว

---

‘‘Chādanapaccayā pana dukkaṭaṃ āpajjatī’’ti idaṃ –

คำว่า “แต่เพราะปัจจัยคือการปกปิด ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ” นี้ คือ –

---

‘‘Āpajjati garukaṃ sāvasesaṃ;

Chādeti anādariyaṃ paṭicca;

Na bhikkhunī no ca phuseyya vajjaṃ;

Pañhāmesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 481) –

“ย่อมต้องอาบัติหนักที่มีส่วนเหลือ ปกปิดเพราะอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ ภิกษุณีไม่ใช่จะไม่ถูกต้องโทษ ปัญหานี้อันบัณฑิตทั้งหลายคิดแล้ว” (ปริ. 481)

---

Imāya virujjhati. Tasmā pamādalekhā viya dissatīti gavesitabbo ettha attho. Bhikkhūnaṃ mānattakathāyaṃ ‘‘parikkhittassa vihārassa parikkhepato, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamitvā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nigamanavaṇṇanā) vuttaṃ, idha pana ‘‘gāmūpacārato ca bhikkhūnaṃ vihārūpacārato ca dve leḍḍupāte’’tiādi vuttaṃ. Tatra bhikkhūnaṃ vuttappakārappadesaṃ atikkamitvā gāmepi taṃ kammaṃ kātuṃ vaṭṭati, bhikkhunīnaṃ pana gāme na vaṭṭati. Tasmā evaṃ vuttanti eke. Apare pana bhikkhūnampi gāme na vaṭṭati. Bhikkhuvihāro nāma pubbe eva gāmūpacāraṃ atikkamitvā ṭhito, tasmā gāmaṃ avatvā vihārūpacārameva heṭṭhā vuttaṃ. Bhikkhunīnaṃ vihāro gāme eva vaṭṭati, na bahi, tasmā gāmūpacārañca vihārūpacārañca ubhayamevettha dassitaṃ. Tasmā ubhayatthāpi atthato nānāttaṃ natthīti vadanti. Yaṃ yujjati, taṃ gahetabbaṃ.

ขัดแย้งกับบทนี้ เพราะฉะนั้น พึงแสวงหาเนื้อความในที่นี้ว่า ปรากฏเหมือนเป็นอักษรที่เขียนพลั้งเผลอ ในมานัตตกถาของภิกษุทั้งหลาย มีกล่าวไว้ว่า 'พ้นจากรั้วแห่งวิหารที่ล้อมรั้วแล้ว หรือจากที่อันควรล้อมรั้วแห่งวิหารที่ยังไม่ได้ล้อมรั้ว สองชั่วก้อนดินตก' (กังขาวิตรณีอรรถกถา นิคมานวัณณนา) แต่ในที่นี้กล่าวว่า 'พ้นจากอุปจารบ้านและอุปจารวิหารของภิกษุทั้งหลาย สองชั่วก้อนดินตก' เป็นต้น ในเรื่องนั้น ภิกษุพ้นจากประเทศมีประการตามที่กล่าวแล้ว พึงทำกรรมนั้นแม้ในบ้านก็ได้ แต่สำหรับภิกษุณีทั้งหลาย ในบ้านไม่ควร เพราะฉะนั้น อาจารย์บางพวกจึงกล่าวว่า ท่านกล่าวไว้อย่างนี้ ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า แม้สำหรับภิกษุทั้งหลาย ในบ้านก็ไม่ควร ชื่อว่าวิหารของภิกษุ ตั้งอยู่พ้นอุปจารบ้านไปแล้วแต่ก่อนทีเดียว เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวถึงบ้าน แต่กล่าวไว้ข้างล่างเฉพาะอุปจารวิหารเท่านั้น ส่วนวิหารของภิกษุณีทั้งหลาย ย่อมควรในบ้านนั่นเอง ไม่ควรในภายนอก เพราะฉะนั้น ท่านจึงแสดงไว้ในที่นี้ทั้งสองอย่าง คือทั้งอุปจารบ้านและอุปจารวิหาร เพราะฉะนั้น ท่านเหล่านั้นจึงกล่าวว่า แม้ในทั้งสองที่นั้น โดยอรรถแล้วไม่มีความต่างกัน สิ่งใดสมควร พึงถือเอาสิ่งนั้น

---

Saṅghādisesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสังฆาทิเสสจบแล้ว

---

Nissaggiyakaṇḍaṃ

กัณฑ์นิสสัคคีย์

---

Dutiye idha bhājāpitāya laddhacīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti, taṃ vinayakammaṃ katvāpi attanā na labbhati.

ในสิกขาบทที่ ๒ นี้ จีวรที่ให้เขาแบ่งปันแล้วได้มา เป็นนิสสัคคีย์ จีวรนั้นแม้ทำวินัยกรรมแล้ว ตนเองก็ย่อมไม่ได้

---

Tatiye ‘‘samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedana’’nti pāṭho.

ในสิกขาบทที่ ๓ มีปาฐะว่า 'สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา'

---

Catutthe paṭhamaṃ viññattaṃ alabhitvā aññaṃ tato ūnatarampi labheyya, nissaggiyameva aṅgasampattito.

ในสิกขาบทที่ ๔ เมื่อไม่ได้สิ่งที่ขอไว้ในตอนแรก แม้จะได้สิ่งอื่นที่ด้อยกว่านั้น ก็เป็นนิสสัคคีย์นั่นเอง เพราะความถึงพร้อมแห่งองค์

---

Nissaggiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนานิสสัคคีย์จบแล้ว

---

Pācittiyakaṇḍaṃ

กัณฑ์ปาจิตตีย์

---

1. Paṭhamavaggavaṇṇanā

1. การพรรณนาวรรคที่ ๑

---

Paṭhame haritapattavaṇṇo haritako. Cāpalasuṇaṃ amiñjako. Aṅkuramattameva hi tassa hoti. Palaṇḍukādayo sabhāveneva vaṭṭanti. Sūpasampākādī vināpi antamaso yāgubhattepi pakkhipituṃ vaṭṭatīti likhitaṃ, ‘‘bhikkhuniyāpi gilānāya purebhattameva lasuṇaṃ kappati, na agilānāyā’’ti abhayagirīnaṃ uggahoti.

ในสิกขาบทที่ ๑ หริตกะ คือมีสีเหมือนใบไม้เขียว กระเทียมสด คือไม่มีเนื้อใน เพราะกระเทียมนั้นมีเพียงหน่อเท่านั้น หอมใหญ่เป็นต้น ย่อมควรโดยสภาวะทีเดียว มีเขียนไว้ว่า แม้ไม่มีเครื่องปรุงแกงเป็นต้น โดยที่สุดแม้จะใส่ลงในยาคูและภัตก็ควร มีข้อถือเอาของพวกอภัยคีรีว่า 'แม้สำหรับภิกษุณีผู้ป่วย กระเทียมย่อมควรเฉพาะในเวลาที่ยังไม่ได้ฉันภัตเท่านั้น ไม่ควรแก่ภิกษุณีผู้ไม่ป่วย'

---

Dutiye ābādhapaccayā bhikkhunisaṅghaṃ āpucchitvā saṃharāpetuṃ vaṭṭati, bhikkhussa ettha ca lasuṇe ca dukkaṭaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๒ เพราะปัจจัยคืออาพาธ ควรบอกลาภิกษุณีสงฆ์แล้วให้รวบรวมไว้ได้ สำหรับภิกษุ ในสิกขาบทนี้และในเรื่องกระเทียมนี้ เป็นทุกกฏ

---

Sattame ‘‘samuṭṭhānādīni addhānamaggasikkhāpadasadisānī’’ti pāṭho.

ในสิกขาบทที่ ๗ มีปาฐะว่า 'สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอัทธานมัคคสิกขาบท'

---

Navame kuṭṭo nāma gharakuṭṭo. Pākāro nāma parikkhepapākāro.

ในสิกขาบทที่ ๙ บทว่า กุฏฺโฐ คือฝาเรือน บทว่า ปาคาโร คือกำแพงล้อมรอบ

---

Chaḍḍitakhetteti purāṇakhette. Saṅghasantake bhikkhussa chaḍḍetuṃ vaṭṭati saṅghapariyāpannattā. Bhikkhunīnampi saṅghasantake bhikkhusaṅghasantake vuttanayeneva vaṭṭati. Evaṃ santepi sāruppavasena kātabbanti likhitaṃ.

ในบทว่า ฉฑฺฑิตเขตฺเต คือในนาเก่า ในที่ที่เป็นของสงฆ์ ภิกษุควรทิ้งได้ เพราะเป็นของที่นับเนื่องในสงฆ์ แม้สำหรับภิกษุณีทั้งหลาย ในที่ที่เป็นของสงฆ์ หรือในที่ที่เป็นของภิกษุสงฆ์ ก็ควรโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็มีเขียนไว้ว่า พึงทำโดยอำนาจความเหมาะสม

---

Dasame ‘‘sayaṃ tāni vatthūni karontiyā’’tiādi idha sikkhāpade natthi. Kasmā? Eḷakalomasamuṭṭhānattā. Yadi evaṃ kasmā vuttanti ce? Suttānulomamahāpadesato. Yadi naccādīni passituṃ vā suṇituṃ vā na labhati, pageva attanā kātunti nayato labbhamānattā vuttaṃ. Itarathā mahāpadesā niratthakā siyuṃ. ‘‘Evaṃ aññatthapi nayo netabbo. Samuṭṭhānampi idha vuttameva aggahetvā chasamuṭṭhānavasena gahetabba’’nti ācariyā. Idha vuttaṃ samuṭṭhānaṃ nāma mūlabhūtassa antarā vuttāpattiyā, tasmā eḷakalomasamuṭṭhānamevāti apare. Ārāme ṭhatvāti na kevalaṃ ṭhatvā, tato gantvā pana sabbiriyāpathehipi labhati. Ārāme ṭhitāti pana ārāmapariyāpannāti attho. Itarathā nisinnāpi na labheyyāti.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ บทว่า 'เมื่อทำวัตถุเหล่านั้นเอง' เป็นต้น ไม่มีในสิกขาบทนี้ เพราะเหตุไร? เพราะมีสมุฏฐานเหมือนเอฬกโลมสิกขาบท หากถามว่า ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวไว้? ตอบว่า เพราะมหาปเทสที่อนุโลมตามพระสูตร ด้วยนัยที่ว่า หากไม่ได้รับอนุญาตให้ดูหรือฟังการฟ้อนรำเป็นต้น จะป่วยกล่าวไปไยถึงการทำเอง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวไว้ มิฉะนั้น มหาปเทสทั้งหลายก็พึงไร้ประโยชน์ อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'พึงนำนัยไปในที่อื่นอย่างนี้ด้วย แม้สมุฏฐานในที่นี้ก็ไม่พึงถือเอาตามที่กล่าวไว้ แต่พึงถือเอาโดยอำนาจสมุฏฐาน ๖' ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า สมุฏฐานที่กล่าวไว้ในที่นี้ เป็นของอาบัติที่กล่าวไว้ในระหว่างของสิกขาบทที่เป็นมูลเดิม เพราะฉะนั้น จึงมีสมุฏฐานเหมือนเอฬกโลมสิกขาบทเท่านั้น บทว่า ยืนอยู่ในอาราม มิใช่เพียงยืนอยู่เท่านั้น แต่แม้เดินไปจากที่นั้น ก็ย่อมได้ด้วยอิริยาบถทั้งปวง ส่วนบทว่า ยืนอยู่ในอาราม มีอรรถว่า ผู้นับเนื่องในอาราม มิฉะนั้น แม้ผู้นั่งอยู่ก็ไม่พึงได้

---

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาวรรคที่ ๑ จบแล้ว

---

2. Dutiyavaggavaṇṇanā

2. การพรรณนาวรรคที่ ๒

---

Pañcame upacāro dvādasahattho. ‘‘Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho.

ในสิกขาบทที่ ๕ อุปจาระมี ๑๒ ศอก มีปาฐะว่า 'สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา'

---

Sattame dhuvapaññatteti bhikkhunīnaṃ atthāya. Kulānīti kulagharāni.

ในสิกขาบทที่ ๗ ในบทว่า ธวปญฺญตฺติ คือเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุณีทั้งหลาย บทว่า กุลานิ คือเรือนแห่งตระกูลทั้งหลาย

---

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาวรรคที่ ๒ จบแล้ว

---

3. Tatiyavaggavaṇṇanā

3. การพรรณนาวรรคที่ ๓

---

Catutthe saṅghāṭiādivasena adhiṭṭhitānaṃ saṅghāṭicāraṃ.

ในสิกขาบทที่ ๔ การเที่ยวไปโดยปราศจากสังฆาฏิแห่งจีวรทั้งหลายที่อธิษฐานไว้โดยอำนาจแห่งสังฆาฏิเป็นต้น

---

Pañcame ‘‘idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho.

ในสิกขาบทที่ ๕ มีปาฐะว่า 'แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา'

---

Chaṭṭhe aññasmiṃ parikkhāre dukkaṭanti thālakādīnaṃ vā sappitelādīnaṃ vā aññatarasmiṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ ในบทว่า ในบริขารอื่นเป็นทุกกฏ คือในบริขารอย่างใดอย่างหนึ่ง มีถาดเป็นต้น หรือเนยใสและน้ำมันเป็นต้น

---

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาวรรคที่ ๓ จบแล้ว

---

4. Catutthavaggavaṇṇanā

4. การพรรณนาวรรคที่ ๔

---

Chaṭṭhe saṃsaṭṭhavihārasikkhāpade ‘‘sesamettha paṭhamaariṭṭhasikkhāpade vuttavinicchayasadisamevā’’ti pāṭho.

ในสิกขาบทที่ ๖ ในสิกขาบทว่าด้วยการอยู่คลุกคลี มีปาฐะว่า 'ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ เหมือนกับวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในปฐมอริฏฐสิกขาบทนั่นเอง'

---

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาวรรคที่ ๔ จบแล้ว

---

5. Pañcamavaggavaṇṇanā

5. การพรรณนาวรรคที่ ๕

---

‘‘Cittāgāraṃ nāma yattha katthaci manussānaṃ kīḷituṃ ramituṃ kataṃ hotī’’tiādinā (pāci. 979) pāḷiyaṃ vuttattā cittāgārādīni sabbesaṃ atthāya katāni, na rañño eva.

เพราะมีกล่าวไว้ในพระบาลีว่า 'ชื่อว่าจิตตาคาร คือเรือนที่เขาสร้างไว้เพื่อให้มนุษย์ทั้งหลายเล่นและรื่นรมย์ในที่ใดที่หนึ่ง' เป็นต้น (ปาจิตตีย์ ๙๗๙) จิตตาคารเป็นต้น จึงเป็นสิ่งที่เขาสร้างไว้เพื่อประโยชน์แก่คนทั้งปวง ไม่ใช่เฉพาะของพระราชาเท่านั้น

---

Sattame etena nissajjituṃ kappiyaṃ vuttaṃ. ‘‘Nissajjitvā paribhuñjatī’’ti (pāci. 1007) pāḷi ca atthi. ‘‘Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho. Aṭṭhamepi esova pāṭho.

ในสิกขาบทที่ ๗ กล่าวว่าการสละเป็นกัปปิยะด้วยบทนี้ และมีพระบาลีว่า “สละแล้วบริโภค” (ปาจิ. ๑๐๐๗) บทว่า “สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกฐิน, ส่วนนี้เป็นกิริยากิริยา” แม้ในสิกขาบทที่ ๘ ก็เป็นบทนี้เหมือนกัน

---

Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญจมวรรค จบแล้ว

---

6. Chaṭṭhavaggavaṇṇanā

6. อรรถกถาฉัฏฐวรรค

---

Dasame ‘‘samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ มีบทว่า “สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกฐิน, ส่วนนี้เป็นกิริยากิริยา”

---

Chaṭṭhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉัฏฐวรรค จบแล้ว

---

8. Aṭṭhamavaggavaṇṇanā

8. อรรถกถาอัฏฐมวรรค

---

Paṭhamadutiyatatiyesu ‘‘gihigatā’’ti vā ‘‘kumāribhūtā’’ti vā na vattabbā. Vadanti ce, kammaṃ kuppati.

ในสิกขาบทที่ ๑, ๒ และ ๓ ไม่พึงกล่าวว่า “เป็นผู้เคยเป็นคฤหัสถ์” หรือ “เป็นผู้เป็นกุมารี” ถ้ากล่าว กรรมย่อมกำเริบ

---

Ekādasame chandaṃ avissajjetvāti ‘‘yathāsukha’’nti avatvā. Ettha pana ayaṃ vinicchayo – ‘‘pārivāsikachandadānenā’’ti idaṃ uddharitvā ‘‘vuṭṭhitāya parisāyā’’ti (pāci. 1168) padabhājanaṃ vuttaṃ. Etassa pana samantapāsādikāyaṃ ‘‘vuṭṭhitāya parisāyāti chandaṃ vissajjetvā kāyena vā vācāya vā chandavissajjanamattena vā vuṭṭhitāyā’’ti (pāci. aṭṭha. 1167) vuttaṃ. Idha chandassa pana avissaṭṭhattā kammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Tasmā chandaṃ avissajjetvāva dvādasahatthapāse viharitvā puna sannipātakaraṇañca vaṭṭatīti likhitaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๑ บทว่า “ไม่สละฉันทะ” คือไม่กล่าวว่า “ตามสบาย” ในเรื่องนี้มีการวินิจฉัยดังนี้ – ยกบทว่า “ด้วยการให้ฉันทะของภิกษุผู้ควรปริวาส” นี้ขึ้นมาแล้ว กล่าวปทภาชนีย์ว่า “เมื่อบริษัทเลิกแล้ว” (ปาจิ. ๑๑๖๘) ส่วนในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา กล่าวถึงบทนั้นว่า “เมื่อบริษัทเลิกแล้ว คือเมื่อสละฉันทะแล้ว ด้วยกายก็ดี ด้วยวาจาก็ดี หรือด้วยการสละฉันทะเท่านั้นก็ดี” (ปาจิ. อรรถ. ๑๑๖๗) แต่ในที่นี้กล่าวว่า “เพราะฉันทะยังไม่ถูกสละ จึงควรทำกรรม” เพราะฉะนั้น จึงเขียนไว้ว่า “การอยู่ภายใน ๑๒ ศอกโดยไม่สละฉันทะ แล้วประชุมกันอีก ก็ควร”

---

Aṭṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฏฐมวรรค จบแล้ว

---

9. Navamavaggavaṇṇanā

9. อรรถกถานวมวรรค

---

Tatiye ‘‘sesaṃ vuttanayena veditabbaṃ, idaṃ pana akusalacitta’’nti pāṭho.

ในสิกขาบทที่ ๓ มีบทว่า “ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้ว, ส่วนนี้เป็นอกุศลจิต”

---

Catutthe vuttanayenāti tatiye vuttanayena.

ในสิกขาบทที่ ๔ บทว่า “โดยนัยที่กล่าวแล้ว” คือโดยนัยที่กล่าวแล้วในสิกขาบทที่ ๓

---

Ekādasame ‘‘samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho.

ในสิกขาบทที่ ๑๑ มีบทว่า “สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกฐิน, ส่วนนี้เป็นกิริยากิริยา”

---

Dvādasame ‘‘samuṭṭhānādīni padasodhammasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriya’’nti pāṭho.

ในสิกขาบทที่ ๑๒ มีบทว่า “สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนปทโสธรรม, ส่วนนี้เป็นกิริยากิริยา”

---

Terasame ‘‘saṃkaccikaṃ nāma adhakkhakaṃ ubbhanābhi, tassā paṭicchādanatthāyā’’ti (pāci. 1226) pāḷiyaṃ vuttattā idhāpi ‘‘adhakkhakaubbhanābhisaṅkhātassa sarīrassa paṭicchādanattha’’nti pāṭho. Aparikkhepe āpattiparicchedaṃ samantapāsādikavasena aggahetvā idha vuttanayena gahetabbanti likhitaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๓ เพราะในพระบาลีกล่าวไว้ว่า “ผ้าพันอก ชื่อว่าสังกัจจิกะ คือผ้าที่ปิดใต้รากขวัญ เหนือสะดือ เพื่อประโยชน์แก่การปกปิดส่วนนั้น” (ปาจิ. ๑๒๒๖) ในที่นี้จึงมีบทว่า “เพื่อประโยชน์แก่การปกปิดร่างกายอันได้แก่ส่วนใต้รากขวัญและเหนือสะดือ” ในอปรปริเฉท เขียนไว้ว่า “ไม่พึงถือการกำหนดอาบัติโดยนัยแห่งสมันตปาสาทิกา แต่พึงถือโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้”

---

Navamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานวมวรรค จบแล้ว

---

Suddhapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุทธปาจิตตีย์ จบแล้ว

---

Samuṭṭhānavinicchayavaṇṇanā

อรรถกถาสมุฏฐานวินิจฉัย

---

Samuṭṭhānānaṃ vinicchaye pana giraggasamajjādīni ‘‘acittakāni lokavajjānī’’ti vuttattā ‘‘nacca’’nti vā ‘‘gandha’’nti vā ajānitvāpi dassanena, vilimpanena vā āpajjanato vatthuajānanacittena acittakāni. ‘‘Nacca’’nti vā ‘‘gandha’’nti vā jānitvā passantiyā, vilimpantiyā vā akusalattā eva lokavajjāni. Corivuṭṭhāpanādīni ‘‘corī’’tiādinā vatthuṃ jānitvā karaṇeyeva āpajjanattā sacittakāni. Upasampadādīnaṃ ekantākusalacitteneva akattabbattā paṇṇattivajjāni. ‘‘Idha sacittakācittakatā paṇṇattijānanājānanatāya aggahetvā vatthujānanājānanatāya gahetabba’’nti likhitaṃ. Adhippetattā saṅkhepato dassanābhāvā –

ส่วนในการวินิจฉัยสมุฏฐานทั้งหลาย เพราะกล่าวว่า “การเล่นบนยอดเขาเป็นต้น เป็นอจิตตกะและโลกวัชชะ” เพราะการต้องอาบัติด้วยการดูหรือการลูบไล้ แม้โดยไม่รู้ว่า “เป็นการฟ้อนรำ” หรือ “เป็นของหอม” จึงเป็นอจิตตกะด้วยจิตที่ไม่รู้วัตถุ ส่วนการดูหรือการลูบไล้โดยรู้ว่า “เป็นการฟ้อนรำ” หรือ “เป็นของหอม” เป็นโลกวัชชะเพราะเป็นอกุศลแท้ๆ การให้โจรหญิงบวชเป็นต้น เป็นสจิตตกะ เพราะต้องอาบัติเมื่อรู้ว่า “เป็นโจรหญิง” เป็นต้นแล้วจึงทำ การให้อุปสมบทเป็นต้น เป็นปัณณัตติวัชชะ เพราะไม่พึงทำด้วยอกุศลจิตโดยส่วนเดียว ในที่นี้เขียนไว้ว่า “ความเป็นสจิตตกะและอจิตตกะ ไม่พึงถือเอาด้วยการรู้หรือไม่รู้บัญญัติ แต่พึงถือเอาด้วยการรู้หรือไม่รู้วัตถุ” เพราะเป็นที่ประสงค์ จึงไม่มีการแสดงโดยย่อ (ดังนี้) -

---

Acittakattaṃ dvidhā mataṃ, vatthupaṇṇattiaññāṇā;

Vuttaṃ ñāṇaṃ dvidhā idha, sakanāmena aññātaṃ.

ความเป็นอจิตตกะท่านถือว่ามี ๒ อย่าง คือ เพราะไม่รู้วัตถุและเพราะไม่รู้บัญญัติ ส่วนความรู้ในที่นี้ท่านกล่าวว่ามี ๒ อย่าง คือ รู้ด้วยชื่อของตน

---

Paranāmañca jānanaṃ, vatthussekaṃ balakkāre;

Ekadhā samacārike, tasmiṃ tappaṭibandhoti.

และรู้ด้วยชื่ออื่น, อย่างหนึ่งในวัตถุในการขืนใจ, อย่างหนึ่งในสมจาริกะ เพราะความเกี่ยวข้องในวัตถุนั้น

---

Paranāmena jānanaṃ, dvidhā muttādike ekaṃ;

Ekaṃ lomādike matanti, ayaṃ bhedo veditabbo.

การรู้ด้วยชื่ออื่น มี ๒ อย่าง อย่างหนึ่งในมุตตะเป็นต้น อย่างหนึ่งในโลมะเป็นต้น พึงทราบความแตกต่างนี้

---

Sesamettha uttānaṃ, anuttānatthe vuttavinicchayattā na uddhaṭanti;

ที่เหลือในที่นี้เป็นของตื้น เพราะมีการวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในอรรถที่ไม่ตื้น จึงไม่ยกขึ้นมา

---

Samuṭṭhānavinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสมุฏฐานวินิจฉัย จบแล้ว

---

Bhikkhunīpātimokkhavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภิกขุนีปาติโมกข์ จบแล้ว

---

Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇaṭīkā niṭṭhitā.

ฎีกาเก่ากังขาวิตรณี จบแล้ว

---

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

Kaṅkhāvitaraṇī-abhinavaṭīkā

ฎีกาใหม่กังขาวิตรณี

---

Ganthārambhakathā

คำปรารภการแต่งคัมภีร์

---

Tilokatilakaṃ buddhaṃ, vande suddhaguṇākaraṃ;

Karuṇāsītalībhūta-hadayaṃ mahitodayaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระพุทธเจ้าผู้เป็นดุจเครื่องประดับแห่งโลกทั้งสาม ผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณอันบริสุทธิ์ ผู้มีพระหทัยอันความกรุณาทำให้เย็น ผู้มีความรุ่งเรืองอันยิ่งใหญ่ที่ชาวโลกบูชาแล้ว

---

Tenāpi dhammarājena, lokekācariyena yo;

Pūjito tañca saddhammaṃ, vande gambhīramuttamaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระสัทธรรมอันลึกซึ้งและสูงสุดนั้น ซึ่งพระธรรมราชาผู้เป็นพระอาจารย์ผู้เดียวในโลกพระองค์นั้นทรงบูชาแล้ว

---

Munindacandasaddhamma-raṃsīhi vimalehi yo;

Bodhitohaṃ sadā vande, taṃ saṅghaṃ kumudākaraṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระสงฆ์ผู้เป็นบ่อเกิดแห่งดอกบัวนั้นเสมอ ผู้ใดอันรัศมีแห่งพระสัทธรรมอันบริสุทธิ์ดุจพระจันทร์ของพระจอมมุนีทำให้เบิกบานแล้ว

---

Vinaye nayagambhīre, sabbathā pāradassinā;

Vādinā duttarāgādha-sabbasatthamahaṇṇave.

(ผู้) เห็นตลอดในพระวินัยอันมีนัยลึกซึ้งในทุกสถาน (และ) ผู้กล่าวในมหาสมุทรแห่งศาสตร์ทั้งปวงอันยากจะข้ามพ้นได้

---

Yā katā buddhaghosena, therena thiracetasā;

Kaṅkhāvitaraṇī nāma, mātikaṭṭhakathā subhā.

อรรถกถามาติกาอันงดงามชื่อว่ากังขาวิตรณี อันพระพุทธโฆสเถระผู้มีจิตมั่นคงกระทำแล้ว

---

Thirānekaguṇoghena, therena vinayaññunā;

Kalyāṇācārayuttena, dhīmatā munisūnunā;

Vinayaṭṭhitikāmena, sumedhenābhiyācito.

อันพระสุเมธเถระผู้มีกระแสแห่งคุณอันมั่นคงมากมาย ผู้รู้พระวินัย ผู้ประกอบด้วยอาจาระอันดีงาม ผู้มีปัญญา เป็นบุตรของพระมุนี ผู้ใคร่ความตั้งมั่นแห่งพระวินัย อภิยาจนาแล้ว

---

Tamahaṃ vaṇṇayissāmi, suvisuddhamanākulaṃ;

Sādhavo taṃ nisāmetha, sakkaccaṃ mama bhāsatoti.

ข้าพเจ้าจักพรรณนาซึ่งอรรถกถานั้นอันบริสุทธิ์ดีและไม่สับสน ท่านสาธุชนทั้งหลาย จงตั้งใจฟังซึ่งคำที่ข้าพเจ้ากล่าวด้วยความเคารพเถิด

---

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

การพรรณนาเรื่องเริ่มต้นแห่งคัมภีร์

---

Sabbakusaladhammappamukhassa vipuloḷāraguṇavisesāvahassa paramagambhīrassa pātimokkhassa atthasaṃvaṇṇanaṃ kattukāmoyamācariyo paṭhamaṃ tāva ‘‘buddhaṃ dhamma’’ntiādinā ratanattayappaṇāmakaraṇena attano cittasantānaṃ punāti. Visuddhacittasantānanissayā hi paññā tikkhavisadabhāvappattiyā yathādhippetasaṃvaṇṇanāya pariyosānagamanasamatthā hotīti. Apica ratanattayappaṇāmena vidhutasabbakibbise cittasantāne bhavantarūpacitānipi antarāyikakammāni paccayavekallato yathādhippetāya atthasaṃvaṇṇanāya nālamantarāyakaraṇāyātipi ācariyassa ratanattayavandanā.

อาจารย์นี้ผู้ใคร่จะกระทำการพรรณนาอรรถแห่งปาติโมกข์อันลึกซึ้งอย่างยิ่ง ผู้นำมาซึ่งคุณวิเศษอันไพบูลย์และประณีต ผู้มีกุศลธรรมทั้งปวงเป็นประธาน ก่อนอื่นย่อมชำระจิตสันดานของตนให้บริสุทธิ์ด้วยการกระทำความนอบน้อมพระรัตนตรัยมีบทว่า "พุทธัง ธัมมัง" เป็นต้น เพราะว่าปัญญาอาศัยจิตสันดานที่บริสุทธิ์แล้ว ย่อมถึงความเป็นของคมกล้าและผ่องใส ย่อมสามารถเพื่อจะถึงความสำเร็จแห่งการพรรณนาตามที่ประสงค์ได้ อนึ่ง การไหว้พระรัตนตรัยของอาจารย์ก็ด้วยเหตุนี้ คือเมื่อจิตสันดานอันความนอบน้อมพระรัตนตรัยกำจัดมลทินทั้งปวงแล้ว แม้กรรมอันเป็นอันตรายที่สั่งสมไว้ในภพอื่น เพราะความไม่มีปัจจัย ย่อมไม่สามารถเพื่อจะกระทำอันตรายแก่การพรรณนาอรรถตามที่ประสงค์ได้

---

Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162) niddesanayena attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena, ñeyyavisesassa ca kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Atthato pana pāramitāparibhāvitena sayambhuñāṇena sahavāsanāya vigataviddhastaniravasesupakkileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhārova khandhasantāno buddho. Yathāha –

ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า "พุทธะ" ก่อนอื่น พึงทราบอรรถโดยนัยแห่งการแสดงออกมีบทว่า "ผู้ตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย ชื่อว่าพุทธะ, ผู้ยังหมู่สัตว์ให้ตรัสรู้ ชื่อว่าพุทธะ" เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะความที่อวิชชานิทราพร้อมด้วยวาสนาอันอันตรธานไปโดยสิ้นเชิงแล้ว หรือเพราะความที่พระปัญญาเบิกบานแล้ว ชื่อว่าพุทธะ โดยอรรถว่าตื่นและเบิกบาน อีกอย่างหนึ่ง เพราะความที่ไม่มีธรรมที่ควรรู้แม้บางอย่างที่ยังไม่ตรัสรู้ และเพราะความที่ไม่มีธรรมที่ควรรู้พิเศษที่ยังไม่ถูกถือเอาโดยเป็นกรรมบท เพราะความไม่มีความประสงค์ในกรรมวาจก การแสดงออกโดยอรรถว่าผู้กระทำย่อมได้ ชื่อว่าพุทธะ โดยอรรถว่าตรัสรู้แล้ว เหมือนอย่างว่า "ผู้บวชแล้วย่อมไม่ให้" แต่โดยอรรถแล้ว พระพุทธเจ้าคือขันธสันดานอันเป็นที่รองรับแห่งหมู่พระคุณอันประมาณมิได้ มีพระมหากรุณาและพระสัพพัญญุตญาณเป็นต้น ผู้มีอุปกิเลสที่ถูกกำจัดทำลายไปโดยไม่เหลือพร้อมด้วยวาสนา ด้วยพระสยัมภูญาณอันอบรมด้วยบารมีแล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า –

---

‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161),

"พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด ชื่อว่าพุทธะ เป็นผู้ตรัสรู้เอง ไม่มีอาจารย์ ทรงตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยพระองค์เองในธรรมทั้งหลายที่มิได้ทรงสดับมาแต่ก่อน และทรงบรรลุสัพพัญญุตญาณในธรรมเหล่านั้น และทรงถึงความเป็นผู้ชำนาญในพละทั้งหลาย"

---

Taṃ buddhaṃ.

ซึ่งพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

Dhāretīti dhammo. Ayañhi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyadukkhe, saṃsāradukkhe ca apatamāne dhāretīti, tannibbattakakilesaviddhaṃsanañcettha dhāraṇaṃ. Evañca katvā ariyamaggo, tassa tadatthasiddhihetutāya nibbānañcāti ubhayameva nippariyāyato dhāreti. Ariyaphalañca pana taṃsamucchinnakilesapaṭippassambhanena tadanukūlatāya, pariyattidhammo ca tadadhigamahetutāyāti ubhayampi pariyāyato dhāretīti veditabbaṃ, taṃ dhammaṃ. Ca-saddo samuccayattho. Tena yathāvuttaṃ buddhaṃ, imañca dhammaṃ vanditvāti buddharatanena saha vandanakiriyāya dhammaratanaṃ samuccinoti.

ชื่อว่าธรรมะ เพราะทรงไว้ ก็ธรรมนี้ย่อมทรงไว้ซึ่งผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอน ไม่ให้ตกไปในทุกข์ในอบายและทุกข์ในสังสารวัฏ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าทรงไว้ และการทำลายกิเลสอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้น ก็คือการทรงไว้ในที่นี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ อริยมรรคและพระนิพพานอันเป็นเหตุแห่งความสำเร็จประโยชน์นั้น ทั้งสองอย่างนี้ย่อมทรงไว้โดยไม่เป็นปริยาย แต่อริยผลเพราะความสงบระงับแห่งกิเลสที่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงนั้น และเพราะความเหมาะสมกันนั้น และปริยัติธรรมเพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุนั้น ทั้งสองอย่างนี้พึงทราบว่าย่อมทรงไว้โดยเป็นปริยาย ซึ่งพระธรรมนั้น บทว่า "จะ" มีอรรถว่ารวม ด้วยเหตุนั้น เมื่อไหว้พระพุทธเจ้าที่กล่าวมาแล้ว และพระธรรมนี้ ย่อมรวมพระธรรมรัตนะเข้ากับการกระทำความไหว้พร้อมกับพระพุทธรัตนะ

---

Na kevalaṃ idaṃ dvayamevāti āha ‘‘saṅghañcā’’ti. Ariyena diṭṭhisīlasāmaññena saṃhato ghaṭitoti saṅgho, aṭṭhaariyapuggalasamūho. Tehi tehi vā maggaphalehi kilesadarathānaṃ samucchedapaṭippassambhanavasena sammadeva ghātitattā saṅgho, pothujjanikasaṅghassāpi pubbabhāgappaṭipadāya ṭhitattā purimacetanāya viya dāne ettheva saṅgaho daṭṭhabbo. Sopi hi kiñcāpi ariyena diṭṭhisīlasāmaññena asaṃhato, niyyānikapakkhiyena pana pothujjanikena saṃhatattā dakkhiṇeyyapaṇipātāraho saṅghoyevāti, taṃ saṅghaṃ. Ca-saddassattho etthāpi vuttanayeneva veditabbo.

ไม่ใช่เพียงสองอย่างนี้เท่านั้น จึงกล่าวว่า "และพระสงฆ์" ชื่อว่าสงฆ์ เพราะรวมกันหรือประกอบกันด้วยทิฏฐิและศีลอันเป็นอริยะ คือหมู่แห่งอริยบุคคลแปดจำพวก หรือชื่อว่าสงฆ์ เพราะกิเลสอันเร่าร้อนถูกทำลายโดยชอบแล้วโดยความเป็นสมุจเฉทและปฏิปัสสัทธิด้วยมรรคและผลเหล่านั้นๆ แม้ปุถุชนสงฆ์ก็พึงเห็นว่าสงเคราะห์เข้าในที่นี้ เหมือนทานที่ตั้งอยู่ในบุพพภาคปฏิปทา เพราะตั้งอยู่ในบุพพภาคปฏิปทา ก็ปุถุชนสงฆ์นั้น ถึงแม้จะไม่รวมกันด้วยทิฏฐิและศีลอันเป็นอริยะ แต่เพราะรวมกันด้วยปุถุชนอันเป็นฝ่ายนำออก จึงเป็นสงฆ์ผู้ควรแก่ทักษิณาและปณิปาตเท่านั้น ซึ่งพระสงฆ์นั้น อรรถแห่งบทว่า "จะ" ในที่นี้ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

---

Kiṃvisiṭṭhaṃ buddhaṃ, dhammaṃ, saṅghañcāti āha ‘‘vandanāmānapūjāsakkārabhājana’’nti. Idañca visesanaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ ‘‘vandanāmānapūjāsakkārabhājanaṃ. Buddhaṃ…pe… vandanāmānapūjāsakkārabhājanaṃ saṅghañcā’’ti. Tattha sadevakena lokena arahatādīhi guṇehi seṭṭhabhāvena kariyamāno paṇāmo vandanā, sammāno māno, gandhapupphādīhi upahāro pūjā, abhisaṅkhatapaccayadānaṃ sakkāro, vandanā ca māno ca pūjā ca sakkāro ca vandanāmānapūjāsakkārā, tesaṃ mahapphalabhāvakaraṇena bhājanattā ādhārattā vandanāmānapūjāsakkārabhājanaṃ. Iminā ratanattayassa arahatādīhi guṇehi asamabhāvaṃ dasseti. Tandassanampi takkatassa nipaccakārassa sasantānapavanādivasena yathādhippetāya atthasaṃvaṇṇanāya nipphādanasamatthabhāvadīpanatthanti veditabbaṃ.

พระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ มีคุณวิเศษอย่างไร จึงกล่าวว่า "เป็นภาชนะแห่งการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะ" และวิเสสนะนี้พึงประกอบเข้าแต่ละบทว่า "พระพุทธเจ้าผู้เป็นภาชนะแห่งการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะ... (ละไว้)... และพระสงฆ์ผู้เป็นภาชนะแห่งการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะ" ในบรรดาบทเหล่านั้น การนอบน้อมที่โลกพร้อมด้วยเทวดากระทำโดยความเป็นผู้ประเสริฐด้วยคุณมีอรหัตเป็นต้น ชื่อว่าวันทนา (การไหว้) การนับถือ ชื่อว่ามานะ (การนับถือ) การถวายด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น ชื่อว่าปูชา (การบูชา) การถวายปัจจัยที่ปรุงแต่งแล้ว ชื่อว่าสักการะ การไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะ ชื่อว่าวันทนามานปูชาสักการะ เพราะเป็นภาชนะ เป็นที่รองรับแห่งการกระทำให้มีผลมากแห่งสิ่งเหล่านั้น จึงชื่อว่าวันทนามานปูชาสักการภาชนะ ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงความที่พระรัตนตรัยไม่มีสิ่งใดเสมอด้วยคุณมีอรหัตเป็นต้น และการแสดงความนั้นก็พึงทราบว่า เพื่อแสดงความสามารถในการยังการพรรณนาอรรถตามที่ประสงค์ให้สำเร็จ โดยอาศัยการชำระจิตสันดานของผู้นอบน้อมนั้นให้บริสุทธิ์เป็นต้น

---

Vippasannena cetasā vanditvāti arahatādianekappakāraguṇavisesānussaraṇavasena vividhena, visesena vā pasannena manasā saddhiṃ kāyavācāhi karaṇabhūtāhi abhivandiyāti attho, tīhi dvārehi namassitvāti vuttaṃ hoti. Tividhā cāyaṃ vandanā kāyavacīmanovandanānaṃ vasena. Tattha buddhādiguṇārammaṇā kāmāvacarakusalakiriyānaṃ aññataracetanā kāyavacīviññattiyo samuṭṭhāpetvā kāyavacīdvāravasena uppannā kāyavacīvandanāti vuccati, ubhayaviññattiyo pana asamuṭṭhāpetvā manodvāravasena uppannā manovandanāti. Imassa padassa ‘‘vaṇṇanaṃ vaṇṇayissāmī’’ti iminā sambandho.

บทว่า Vippasannena cetasā vanditvā มีอรรถว่า ไหว้ด้วยกายและวาจาอันเป็นเครื่องกระทำ พร้อมด้วยใจที่เลื่อมใสอย่างต่างๆ หรืออย่างยิ่ง โดยนัยแห่งการระลึกถึงคุณวิเศษหลายประการมีอรหัตเป็นต้น อธิบายว่า นมัสการด้วยทวารทั้งสาม และการไหว้นี้มี ๓ อย่าง โดยนัยแห่งกายวันทนา วจีวันทนา และมโนวันทนา ในบรรดาการไหว้เหล่านั้น เจตนาอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งกามาวจรกุศลและกิริยา มีพระพุทธคุณเป็นอารมณ์ ยังกายวิญญัติและวจีวิญญัติให้เกิดขึ้นแล้ว เกิดขึ้นโดยทวารกายและทวารวาจา ชื่อว่ากายวันทนาและวจีวันทนา ส่วนเจตนาที่ยังวิญญัติทั้งสองไม่ให้เกิดขึ้นแล้ว เกิดขึ้นโดยทวารใจ ชื่อว่ามโนวันทนา บทนี้มีความสัมพันธ์กับบทว่า vaṇṇanaṃ vaṇṇayissāmī

---

Evaṃ ratanattayassa paṇāmaṃ dassetvā idāni attano nissayabhūtānaṃ aṭṭhakathācariyānañca paṇāmaṃ dassento ‘‘theravaṃsappadīpāna’’ntiādimāha. Tattha katañjalī pubbācariyasīhānaṃ namo katvāti sambandho. Kato añjali karapuṭo etenāti katañjalī. Chandānurakkhaṇatthañhettha dīgho, katañjalī hutvāti vuttaṃ hoti. Pubbācariyā porāṇaṭṭhakathākārā tambapaṇṇiyā mahātherā, te eva parissayasahanato, paṭipakkhabhūtakilesahananato, paravādimigehi apadhaṃsanīyato ca sīhasadisattā sīhāti pubbācariyasīhā, tesaṃ pubbācariyasīhānaṃ. Kīdisā te pubbācariyasīhā, yesaṃ tayā namo karīyatīti āha ‘‘theravaṃsappadīpāna’’ntiādi. Tattha theravaṃsappadīpānanti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatāti therā, mahākassapādayo, tesaṃ vaṃso anvayoti theravaṃso. Etena bhinnaladdhikānaṃ sattarasabhedānaṃ mahāsaṅghikādīnaṃ vaṃsaṃ paṭikkhipati, theravaṃsapariyāpannā hutvā pana āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa theravaṃsassa dīpanato theravaṃsappadīpā, pubbācariyasīhā, tesaṃ theravaṃsappadīpānaṃ. Asaṃhīrattā thirānaṃ. Vinayakkameti ārambhānurūpavacanametaṃ, te pana suttābhidhammesupi thirā eva.

หลังจากแสดงการนอบน้อมพระรัตนตรัยแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงการนอบน้อมต่อพระอาจารย์ผู้แต่งอรรถกถาผู้เป็นที่พึ่งของตน จึงกล่าวคำว่า theravaṃsappadīpānaṃ เป็นต้น ในคำเหล่านั้น มีความเชื่อมโยงว่า katañjalī pubbācariyasīhānaṃ namo katvā คำว่า katañjalī คือ ผู้มีมือประนมแล้วด้วยเหตุนั้น ชื่อว่า katañjalī ในคำนี้มีการทำสระอิให้ยาวเพื่อรักษาฉันท์ หมายความว่า เป็นผู้ประนมมือแล้ว พระบุรพาจารย์ คือ พระมหาเถระชาวลังกาผู้เป็นผู้แต่งอรรถกถาโบราณ ท่านเหล่านั้นเป็นดุจราชสีห์ เพราะอดทนต่ออันตรายได้ เพราะกำจัดกิเลสอันเป็นข้าศึกได้ และเพราะไม่ถูกพวกปรวาทีผู้เป็นดุจเนื้อเบียดเบียนได้ จึงชื่อว่า พระบุรพาจารย์ผู้เป็นดุจราชสีห์ (pubbācariyasīhā) ถามว่า พระบุรพาจารย์ผู้เป็นดุจราชสีห์เหล่านั้นเป็นเช่นไร ที่ท่านนอบน้อมอยู่? จึงกล่าวคำว่า theravaṃsappadīpānaṃ เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า theravaṃsappadīpānaṃ คือ พระเถระทั้งหลายมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ชื่อว่า พระเถระ เพราะประกอบด้วยศีลขันธ์เป็นต้นอันมั่นคง วงศ์ของท่านเหล่านั้น ชื่อว่า พระเถรวงศ์ ด้วยคำนี้ ย่อมปฏิเสธวงศ์ของพวกมหาสังฆิกะเป็นต้น ๑๗ พวก ผู้มีลัทธิต่างกัน แต่พระบุรพาจารย์ผู้เป็นดุจราชสีห์เหล่านั้น เป็นผู้เป็นประทีปแห่งพระเถรวงศ์ เพราะเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปริยัติและปฏิเวธ และเพราะยังพระเถรวงศ์นั้นให้รุ่งเรืองด้วยแสงสว่างคือปัญญา คำว่า thirānaṃ หมายถึง เพราะความที่ท่านเป็นผู้ที่ใครๆ นำไปไม่ได้ (ไม่หวั่นไหว) จึงชื่อว่าผู้มั่นคง คำว่า Vinayakkame นี้ เป็นคำที่กล่าวให้สมกับการเริ่มต้น (แต่งอรรถกถาพระวินัย) แต่ท่านเหล่านั้นก็มั่นคงแม้ในพระสูตรและพระอภิธรรมเช่นกัน

---

Evaṃ aṭṭhakathācariyānampi paṇāmaṃ dassetvā idāni saṃvaṇṇetabbadhammavisesassa abhidhānānisaṃsaṃ, desakasampattiyo ca dassento ‘‘pāmokkha’’ntiādimāha. Tattha mahesinā yaṃ pātimokkhaṃ pakāsitanti sambandho. Tattha mahesināti mahante sīlādike pañca dhammakkhandhe esī gavesīti mahesi. Mahantehi esitoti vā puthujjanasekhāsekhaisīhi visiṭṭhattā mahanto isīti vā mahesi, sammāsambuddho, tena mahesinā. Pātimokkhanti sattāpattikkhandhasaṃvarabhūtaṃ sikkhāpadasīlaṃ, taddīpanato ubhatovibhaṅgasuttasaṅkhātaṃ ganthapātimokkhameva vā. Kimbhūtanti āha ‘‘pāmokkha’’ntiādi. Pamukhe sādhūti pamokkhaṃ, pamokkhameva pāmokkhaṃ, vajjapaṭipakkhattā anavajjānaṃ samādhipaññāsaṅkhātānaṃ parittamahaggatalokuttarānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ādi patiṭṭhābhūtanti attho. ‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192; peṭako. 22; mi. pa. 2.1.9) hi vuttaṃ. Mukhamivāti mukhaṃ, dvāraṃ. Yathā hi sattānaṃ khajjabhojjaleyyapeyyavasena catubbidhopi āhāro mukhena pavisitvā aṅgapaccaṅgāni pharati, evaṃ yoginopi cātubhūmakakusalaṃ sīlamukhena pavisitvā atthasiddhiṃ sampādeti. Tena vuttaṃ ‘‘mukhamivāti mukha’’nti. Atha vā mukhaṃ dvāraṃ mokkhappavesāya nibbānasacchikiriyāyāti attho. Vuttañhi –

หลังจากแสดงการนอบน้อมต่อพระอาจารย์ผู้แต่งอรรถกถาแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงอานิสงส์ของการเรียกชื่อธรรมพิเศษที่จะพรรณนา และความสมบูรณ์ของผู้แสดง จึงกล่าวคำว่า pāmokkhaṃ เป็นต้น ในคำเหล่านั้น มีความเชื่อมโยงว่า mahesinā yaṃ pātimokkhaṃ pakāsitaṃ ในคำเหล่านั้น คำว่า mahesinā คือ ผู้แสวงหา (esī) ธรรมขันธ์ ๕ มีศีลเป็นต้นอันยิ่งใหญ่ (mahante) ชื่อว่า พระมเหสี หรือชื่อว่า พระมเหสี เพราะเป็นผู้ที่ท่านผู้แสวงหาคุณ (isī) ทั้งหลายมีปุถุชน เสขะ และอเสขะ แสวงหา (esito) หรือชื่อว่า พระมเหสี เพราะเป็นพระฤๅษีผู้ยิ่งใหญ่ (mahanto isī) เนื่องจากมีความประเสริฐกว่าพระฤๅษีเหล่านั้น ได้แก่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้า คำว่า pātimokkhaṃ คือ ศีลอันเป็นสิกขาบทซึ่งเป็นเครื่องสำรวมจากกองอาบัติ ๗ อย่าง หรือหมายถึงคัมภีร์ปาติโมกข์อันนับว่าเป็นอุภโตวิภังคสูตร เพราะเป็นเครื่องแสดงศีลนั้น ถามว่า ปาติโมกข์นั้นเป็นเช่นไร? จึงกล่าวคำว่า pāmokkhaṃ เป็นต้น คำว่า pamokkhaṃ คือ ดีเยี่ยมในเบื้องต้น (pamukhe sādhū) คำว่า pamokkha นั่นแหละ คือ pāmokkha หมายความว่า เป็นเบื้องต้น เป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรมทั้งหลายอันไม่มีโทษ อันนับว่าเป็นสมาธิและปัญญา ทั้งที่เป็นปริตตะ มหัคคตะ และโลกุตตระ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีลแล้ว พึงเจริญจิตและปัญญา’ คำว่า mukhamiva ชื่อว่า mukha (ปาก) คือประตู เหมือนอาหาร ๔ อย่าง คือ ของเคี้ยว ของบริโภค ของเลีย ของดื่ม ย่อมเข้าทางปากแล้วแผ่ไปทั่วอวัยวะน้อยใหญ่ของสัตว์ทั้งหลาย ฉันใด กุศลธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๔ ของโยคีก็ย่อมสำเร็จประโยชน์โดยเข้าทางศีลอันเป็นดุจปาก ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า mukhamivāti mukhaṃ อีกนัยหนึ่ง หมายความว่า เป็นปาก คือประตูเพื่อเข้าถึงโมกขะ คือการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ดังที่ตรัสไว้ว่า –

---

‘‘Avippaṭisāratthāni kho, ānanda, kusalāni sīlānī’’ti (a. ni. 11.1).

‘ดูกรอานนท์ ศีลที่เป็นกุศลทั้งหลาย มีความไม่เดือดร้อนเป็นผลแล’ (องฺ. เอกาทสก. ๒๔/๒๐๘/๓๓๕)

---

Tathā –

อีกอย่างหนึ่ง –

---

‘‘Avippaṭisāro pāmojjatthāya, pāmojjaṃ pītatthāya, pīti passaddhatthāya, passaddhi sukhatthāya, sukhaṃ samādhatthāya, samādhi yathābhūtañāṇadassanatthāya, yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidatthāya, nibbidā virāgatthāya, virāgo vimuttatthāya, vimutti vimuttiñāṇadassanatthāya, vimuttiñāṇadassanaṃ anupādāparinibbānatthāyā’’ti (pari. 366) ca.

‘ความไม่เดือดร้อนเพื่อความปราโมทย์ ความปราโมทย์เพื่อปีติ ปีติเพื่อความสงบระงับ ความสงบระงับเพื่อความสุข ความสุขเพื่อสมาธิ สมาธิเพื่อญาณทัสสนะตามความเป็นจริง ญาณทัสสนะตามความเป็นจริงเพื่อความหน่าย ความหน่ายเพื่อความคลายกำหนัด ความคลายกำหนัดเพื่อความหลุดพ้น ความหลุดพ้นเพื่อญาณทัสสนะในความหลุดพ้น ญาณทัสสนะในความหลุดพ้นเพื่อปรินิพพานโดยไม่อุปาทาน’ (ปริ. ๓๖๖) ด้วย

---

Evaṃ saṃvaṇṇetabbadhammassa abhidhānādiṃ dassetvā idāni saṃvaṇṇanāya nimittaṃ dassetuṃ ‘‘sūratenā’’tiādinā catutthagāthamāha. Tattha sūratenāti sobhane ratoti sūrato u-kārassa dīghaṃ katvā, tena sūratena, sobhane kāyikavācasikakamme ratenāti attho, vinītenāti vuttaṃ hoti. Nivātenāti nīcavuttinā. Sucisallekhavuttināti sucibhūtā kilesasallikhanasamatthā vutti paṭipatti etassāti sucisallekhavutti, tena sucisallekhavuttinā, parisuddhāya appicchavuttiyā samannāgatenāti attho. Vinayācārayuttenāti vārittacārittasīlasampannena. Atha vā vinayoti cettha pātimokkhasaṃvarādibhedo saṃvaravinayo. Ācāroti ācāragocaraniddese āgatasamaṇasāruppācāro. Soṇattherenāti ettha soṇoti tassa nāmaṃ. Thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā thero. Yācitoti abhiyācito. Thero hi pātimokkhassa gambhīratāya duravagāhataṃ, ācariyassa ca taṃsaṃvaṇṇanāya sāmatthiyaṃ ñatvā ‘‘pātimokkhassa tayā atthasaṃvaṇṇanā kātabbā. Evañhi sāsanassa suciraṭṭhitikatā hotī’’ti sānisaṃsagāravena yācanaṃ akāsi. Tadassa yācanaṃ attano saṃvaṇṇanāya nidānabhūtaṃ dassento ‘‘yācito’’ti āha.

หลังจากแสดงการเรียกชื่อธรรมที่จะพรรณนาเป็นต้นแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงเหตุแห่งการพรรณนา จึงกล่าวคาถาที่ 4 ด้วยคำว่า ‘สรูเตน’ เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า ‘สรูเตน’ คือ โดยผู้ยินดีในความงาม (สรูโต) ทำสระอุให้ยาว หมายความว่า ผู้ยินดีในกรรมทางกายและวาจาอันดีงาม กล่าวคือ ผู้ได้รับการฝึกฝนแล้ว คำว่า ‘นิวาเตน’ คือ โดยผู้มีปกติถ่อมตน คำว่า ‘สุจิสลฺเลขวุตฺตินา’ คือ ผู้มีวัตรปฏิบัติอันบริสุทธิ์และสามารถขูดเกลากิเลสได้ จึงชื่อว่า ‘สุจิสัลเลขวัตร’ โดยผู้มีสุจิสัลเลขวัตรนั้น หมายความว่า ผู้ประกอบด้วยวัตรปฏิบัติอันบริสุทธิ์และมีความมักน้อย คำว่า ‘วินยาจารยุตฺเตน’ คือ โดยผู้ถึงพร้อมด้วยวาริตศีลและจาริตศีล อีกนัยหนึ่ง คำว่า ‘วินัย’ ในที่นี้ คือ วินัยอันเป็นเครื่องสำรวมมีปาติโมกขสังวรเป็นต้น คำว่า ‘อาจาระ’ คือ อาจาระที่สมควรแก่สมณะที่มาในอาจารโคจรนิเทศ คำว่า ‘โสณตฺเถเรน’ ในที่นี้ คำว่า ‘โสณะ’ เป็นชื่อของท่าน ท่านเป็นพระเถระเพราะประกอบด้วยศีลขันธ์เป็นต้นอันมั่นคง คำว่า ‘ยาจิโต’ คือ ผู้ถูกอ้อนวอน (ถูกขอร้อง) พระเถระนั้นทราบว่าปาติโมกข์มีความลึกซึ้งยากหยั่งถึง และทราบความสามารถของอาจารย์ในการพรรณนาปาติโมกข์นั้น จึงอ้อนวอนด้วยความเคารพพร้อมด้วยอานิสงส์ว่า ‘ท่านพึงพรรณนาอรรถแห่งปาติโมกข์ เพราะอย่างนี้ พระศาสนาจึงจะดำรงอยู่ได้นาน’ เพื่อแสดงว่าการอ้อนวอนนั้นเป็นเหตุแห่งการพรรณนาของตน จึงกล่าวคำว่า ‘ยาจิโต’

---

Ettha ca ‘‘sūratenā’’ti imināssa soraccaṃ vuccati. ‘‘Nivātenā’’ti iminā nīcamanatā nivātavuttitā, yāya nivātavuttitāya samannāgato puggalo nihatamāno, nihatadappo, pādapuñchanacoḷakasamo, bhinnavisāṇūsabhasamo, uddhaṭadāṭhasappasamo ca hutvā saṇho sakhilo sukhasambhāso hoti. ‘‘Sucisallekhavuttinā’’ti iminā indriyasaṃvarapaccayasannissitaājīvapārisuddhisīlaṃ. ‘‘Vinayācārayuttenā’’ti iminā pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vuttanti veditabbaṃ. Evamanekaguṇehi tassa abhitthavanaṃ yathāvuttaguṇasamannāgatassa sabrahmacārino ajjhesanaṃ na sakkā paṭibāhitunti paramagambhīrassāpi pātimokkhassa atthasaṃvaṇṇanāyaṃ pavattāti dassanatthaṃ. Kiñca – tādisassa ajjhesanaṃ nissāya kariyamānā atthasaṃvaṇṇanā tassa ajjhesanādhipaccena, mamañca ussāhasampattiyā na cirena pariyosānaṃ gacchatīti katanti veditabbaṃ.

ในที่นี้ พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘สรูเตน’ นี้ กล่าวถึงความเสงี่ยมของท่าน ด้วยคำว่า ‘นิวาเตน’ นี้ กล่าวถึงความถ่อมตน ความมีปกติถ่อมตน บุคคลผู้ประกอบด้วยความมีปกติถ่อมตนนั้น ย่อมเป็นผู้มีมานะอันขจัดแล้ว มีความถือตัวอันขจัดแล้ว เสมอด้วยผ้าเช็ดเท้า เสมอด้วยโคผู้มีเขาหัก และเสมอด้วยงูที่ถูกถอนเขี้ยวแล้ว เป็นผู้ละเอียดอ่อน เป็นมิตร มีวาจาอ่อนหวาน ด้วยคำว่า ‘สุจิสลฺเลขวุตฺตินา’ นี้ กล่าวถึงอินทรียสังวรศีล ปัจจัยสันนิสสิตศีล และอาชีวปาริสุทธิศีล ด้วยคำว่า ‘วินยาจารยุตฺเตน’ นี้ กล่าวถึงปาติโมกขสังวรศีล พึงทราบดังนี้ การสรรเสริญท่านด้วยคุณอันมากมายเช่นนี้ เพื่อแสดงว่าการอ้อนวอนของเพื่อนพรหมจารีผู้ประกอบด้วยคุณที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่สามารถปฏิเสธได้ การพรรณนาอรรถแห่งปาติโมกข์อันลึกซึ้งยิ่งจึงเกิดขึ้น อนึ่ง พึงทราบว่า การพรรณนาอรรถที่กระทำโดยอาศัยการอ้อนวอนเช่นนั้น ย่อมสำเร็จลงโดยไม่ช้านาน ด้วยอำนาจแห่งการอ้อนวอนนั้น และด้วยความเพียรพยายามของข้าพเจ้า

---

Evaṃ saṃvaṇṇanāya nimittaṃ dassetvā idāni tassavane sotujanassādaraṃ janetuṃ tappayojanakaraṇappakāranissayābhidhānādiṃ dassento ‘‘tatthā’’tiādigāthādvayamāha. Tattha tatthāti ‘‘yaṃ mahesinā pātimokkhaṃ pakāsita’’nti vuttaṃ, tasmiṃ pātimokkhe. Sañjātakaṅkhānanti padapadatthavinicchayavasena sañjātakaṅkhānaṃ, samuppannasaṃsayānanti attho. Kaṅkhāvitaraṇatthāyāti yathāvuttasaṃsayassa atikkamanatthāya. Tassāti pātimokkhassa. Vaṇṇīyati attho kathīyati etāyāti vaṇṇanā, aṭṭhakathā, taṃ vaṇṇanaṃ. Imassa ca ‘‘vaṇṇayissāmī’’ti iminā sambandho. Kiṃbhūtanti āha ‘‘paripuṇṇavinicchaya’’ntiādi. Paripuṇṇavinicchayanti khandhakaparivārapadabhājanādivasena asādhāraṇavinicchayassa ca nidānādivasena sattarasappabhedassa ca sabbasikkhāpadasādhāraṇavinicchayassa pakāsanato sampuṇṇavinicchayaṃ.

ครั้นแสดงนิมิตแห่งการพรรณนาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะยังความเอื้อเฟื้อของชนผู้ฟังให้เกิดในการฟังการพรรณนานั้น จึงแสดงวิธีทำประโยชน์นั้น และการกล่าวถึงที่อาศัยเป็นต้น จึงกล่าวคาถาสองบทมีคำว่า "ตตฺถ" เป็นต้น. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า "ตตฺถ" ได้แก่ ในปาติโมกข์นั้น ที่ตรัสไว้ว่า "ปาติโมกข์ที่พระมหามุนีทรงประกาศแล้ว". บทว่า "สญฺชาตกงฺขานํ" ได้แก่ ของผู้เกิดความสงสัยแล้วโดยวินิจฉัยบทและอรรถแห่งบท คือ ผู้เกิดความสงสัยขึ้นแล้ว. บทว่า "กงฺขาวิตฺตรณตฺถาย" ได้แก่ เพื่อข้ามพ้นความสงสัยที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "ตสฺส" ได้แก่ แห่งปาติโมกข์. บทว่า "วณฺณนํ" ได้แก่ การพรรณนา (อรรถกถา) เพราะอรรถอันการพรรณนานั้นพรรณนา คือ กล่าว. การพรรณนานั้น มีความสัมพันธ์กับบทว่า "วณฺณยิสฺสามิ" นี้. ถามว่า เป็นอย่างไร? ตอบว่า "ปริปุณฺณวินิจฺฉยํ" เป็นต้น. บทว่า "ปริปุณฺณวินิจฺฉยํ" ได้แก่ มีวินิจฉัยบริบูรณ์ เพราะประกาศวินิจฉัยที่ไม่ทั่วไปโดยขันธกะ ปริวาร บทภาชนีย์เป็นต้น และวินิจฉัยที่มี ๑๗ ประเภทโดยนิทานเป็นต้น และวินิจฉัยที่ทั่วไปแก่สิกขาบททั้งปวง.

---

Mahāvihāravāsīnanti mahāmeghavanuyyānabhūmibhāge patiṭṭhito vihāro mahāvihāro, yo satthuno mahābodhinā vibhūsito, tattha vasanti sīlenāti mahāvihāravāsino, tesaṃ mahāvihāravāsīnaṃ. Vācanāmagganissitanti kathāmagganissitaṃ, aṭṭhakathānissitanti attho, mahāvihāravāsīnaṃ sīhaḷaṭṭhakathānayaṃ idha nissāyāti vuttaṃ hoti. Vaṇṇayissāmīti pavattayissāmi. Nāmenāti attano guṇanāmena. Kaṅkhāvitaranti etāyāti kaṅkhāvitaraṇī, taṃ kaṅkhāvitaraṇiṃ. Subhanti atthabyañjanasampannattā sundaraṃ, saddalakkhaṇasubhato, vinicchayasubhato, viññeyyasubhato ca subhaṃ parisuddhaṃ. Ettha ca ‘‘kaṅkhāvitaraṇatthāyā’’ti iminā payojanaṃ dasseti, puripuṇṇavinicchaya’’nti iminā saṃvaṇṇanāppakāraṃ, ‘‘mahāvihāravāsīnaṃ vācanāmagganissita’’nti iminā saṃvaṇṇanāya nissayavisuddhiṃ nikāyantaraladdhisaṅkaradosavivajjanato, ‘‘vaṇṇayissāmī’’ti iminā attano ajjhāsayaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Vattayissāmī’’tipi pāṭho.

บทว่า "มหาวิหารวาสีนํ" ได้แก่ ของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย. วิหารที่ตั้งอยู่ในส่วนแห่งพื้นภูมิอุทยานชื่อมหาเมฆวัน ซึ่งประดับด้วยพระมหาโพธิ์ของพระศาสดา ชื่อว่ามหาวิหาร. พระเถระทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยศีลในมหาวิหารนั้น เหตุนั้น จึงชื่อว่ามหาวิหารวาสี. บทว่า "วาจนามคฺคนิสฺสิตํ" ได้แก่ อาศัยแนวทางแห่งคำบอกเล่า คือ อาศัยอรรถกถา. พึงทราบว่า ในที่นี้กล่าวว่า อาศัยนัยแห่งอรรถกถาสีหลของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย. บทว่า "วณฺณยิสฺสามิ" ได้แก่ เราจักให้เป็นไป. บทว่า "นาเมน" ได้แก่ ด้วยชื่ออันเป็นคุณของตน. บทว่า "กงฺขาวิตฺตรณึ" ได้แก่ คัมภีร์กังขาวิตรณี เพราะการพรรณนานั้นย่อมยังความสงสัยให้ข้ามพ้น. บทว่า "สุภํ" ได้แก่ งดงาม เพราะประกอบด้วยอรรถและพยัญชนะ, บริสุทธิ์ เพราะความงามแห่งลักษณะของศัพท์ ความงามแห่งวินิจฉัย และความงามแห่งสิ่งที่พึงรู้. ในที่นี้ พึงทราบว่า บทว่า "กงฺขาวิตฺตรณตฺถาย" นี้ ย่อมแสดงประโยชน์. บทว่า "ปริปุณฺณวินิจฺฉยํ" นี้ ย่อมแสดงประเภทแห่งการพรรณนา. บทว่า "มหาวิหารวาสีนํ วาจนามคฺคนิสฺสิตํ" นี้ ย่อมแสดงความบริสุทธิ์แห่งที่อาศัยของการพรรณนา เพราะเว้นโทษแห่งการปะปนกับลัทธิของนิกายอื่น. บทว่า "วณฺณยิสฺสามิ" นี้ ย่อมแสดงอัธยาศัยของตน. มีปาฐะว่า "วตฺตยิสฺสามิ" ก็มี.

---

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาเรื่องเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว.

---

Nidānavaṇṇanā

พรรณนานิทาน.

---

Evaṃ ratanattayapaṇāmādisahitaṃ saññādikaṃ dassetvā idāni ‘‘pātimokkhassa vaṇṇanaṃ vaṇṇayissāmī’’ti vuttattā pātimokkhaṃ tāva vacanatthato, sarūpabhedato, ganthabhedato, uddesavibhāgato, uddesaparicchedato ca vavatthapetvā taduddesakkamenāyaṃ vaṇṇanā bhavissatīti dassetuṃ ‘‘tattha pātimokkha’’ntiādi āraddhaṃ.

ครั้นแสดงคำปฏิญญาเป็นต้น อันประกอบด้วยการนอบน้อมพระรัตนตรัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะได้กล่าวไว้ว่า "เราจักพรรณนาการพรรณนาแห่งปาติโมกข์" จึงกำหนดปาติโมกข์โดยอรรถแห่งบท โดยความต่างแห่งรูป โดยความต่างแห่งคัมภีร์ โดยการจำแนกอุเทศ และโดยการกำหนดอุเทศก่อน เพื่อจะแสดงว่า การพรรณนานี้จักเป็นไปตามลำดับแห่งอุเทศนั้น จึงเริ่มต้นคำว่า "ตตฺถ ปาติโมกฺขํ" เป็นต้น.

---

Tattha tatthāti tasmiṃ gāthāpade. Paatimokkhanti pakārato ativiya sīlesu mukhabhūtaṃ. Atipamokkhanti tameva padaṃ upasaggabyattayena vadati. Atha vā pa ati mokkhanti padacchedo, tassa upasaggabyattayenatthamāha ‘‘atipamokkha’’nti. Evaṃ pabhedato padavaṇṇanaṃ katvā saddatthato vadati ‘‘atiseṭṭhaṃ atiuttamanti attho’’ti. Ettha ca sīlapātimokkhaṃ sabbaguṇānaṃ mūlabhāvato seṭṭhaṃ, ganthapātimokkhaṃ pana seṭṭhaguṇasahacaraṇato seṭṭhanti veditabbaṃ. Uttamanti etthāpi eseva nayo. Itīti evaṃ. Iminā yathāvuttavacanatthaṃ nidasseti. Nidassanattho hi ayaṃ iti-saddo ‘‘sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto, sabbaṃ natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) viya. Imināti āsannapaccakkhavacanaṃ iti-saddena anantaranidassitassa, paṭiggāhakehi ca sotaviññāṇādivīthiyā paṭipannassa vacanatthassa vacanato. Atha vā imināti āsannapaccakkhabhāvakaraṇavacanaṃ yathāvuttassa vacanatthassa abhimukhīkaraṇato. Vacanatthenāti ‘‘atiseṭṭha’’nti saddatthena. Ekavidhampīti ekakoṭṭhāsampi. Sīlaganthabhedato duvidhaṃ hotīti puna sīlaganthasaṅkhātena pabhedena duvidhaṃ hoti, sīlapātimokkhaṃ, ganthapātimokkhañcāti duvidhaṃ hotīti attho.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า "ตตฺถ" ได้แก่ ในบทคาถานั้น. บทว่า "ปาติโมกฺขํ" ได้แก่ สิ่งที่เป็นประธานในศีลทั้งหลายโดยประการพิเศษยิ่ง. บทว่า "อติปาโมกฺขํ" ย่อมกล่าวบทนั้นนั่นแหละด้วยการสลับอุปสรรค. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "ปาติโมกฺขํ" มีบทวิเคราะห์ว่า "ป + อติ + โมกฺขํ" ย่อมกล่าวอรรถด้วยการสลับอุปสรรคว่า "อติปาโมกฺขํ". ครั้นพรรณนาบทโดยประเภทอย่างนี้แล้ว ย่อมกล่าวโดยอรรถแห่งศัพท์ว่า "มีอรรถว่า ประเสริฐยิ่ง เลิศยิ่ง". ในที่นี้ พึงทราบว่า สีลปาติโมกข์เป็นเลิศเพราะเป็นรากเหง้าของกุศลธรรมทั้งปวง, ส่วนคันถปาติโมกข์เป็นเลิศเพราะประกอบด้วยคุณอันเลิศ. ในบทว่า "อุตฺตมํ" นี้ก็นัยเดียวกัน. บทว่า "อิติ" ได้แก่ อย่างนี้. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงอรรถแห่งบทที่กล่าวมาแล้ว. เพราะว่าศัพท์ว่า "อิติ" นี้ มีอรรถเป็นเครื่องแสดง เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "ดูก่อนกัจจานะ โลกมีอยู่ทั้งหมด นี้เป็นที่สุดข้างหนึ่ง, ดูก่อนกัจจานะ โลกไม่มีอยู่ทั้งหมด นี้เป็นที่สุดข้างที่สอง" เป็นต้น. บทว่า "อิมินา" เป็นคำกล่าวถึงสิ่งที่อยู่ใกล้และประจักษ์ เพราะกล่าวถึงอรรถแห่งบทที่แสดงไว้โดยไม่ขาดตอนด้วยศัพท์ว่า "อิติ" และอรรถแห่งบทที่ผู้รับได้เข้าถึงแล้วด้วยโสตวิญญาณวิถีเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "อิมินา" เป็นคำที่ทำให้เป็นสิ่งที่อยู่ใกล้และประจักษ์ เพราะทำให้เป็นสิ่งที่อยู่ตรงหน้าแห่งอรรถแห่งบทที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "วจนตฺเถน" ได้แก่ ด้วยอรรถแห่งศัพท์ว่า "อติเสฏฺฐํ". บทว่า "เอกวิธมฺปิ" ได้แก่ แม้ส่วนเดียว. บทว่า "สีลคนฺถเภทโต ทุวิธํ โหติ" ได้แก่ ย่อมเป็นสองอย่างโดยความต่างแห่งศีลและคัมภีร์อีก คือ ย่อมเป็นสองอย่างโดยประเภทที่นับว่าเป็นศีลและคัมภีร์ คือ สีลปาติโมกข์และคันถปาติโมกข์ ย่อมเป็นสองอย่าง.

---

Idāni tadubhayassāpi sutte āgatabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha pāti rakkhatīti pāti, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhaṃ, saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyavācāhi avītikkamo, pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro, pātimokkhasaṃvarena saṃvuto samannāgato pātimokkhasaṃvarasaṃvuto. Viharatīti vattati.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงความเป็นไปในพระสูตรของปาติโมกข์ทั้งสองนั้น จึงกล่าวคำว่า "ตถา หิ" เป็นต้น. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า "ปาติ" ได้แก่ ย่อมรักษา. บทว่า "ปาติโมกฺขํ" ได้แก่ ย่อมรักษา (ปาติ) และย่อมเปลื้อง (โมกฺเขติ) คือให้พ้นจากทุกข์มีอบายเป็นต้น. การกั้นไว้ ชื่อว่าสังวร, คือการไม่ล่วงละเมิดด้วยกายและวาจา. ปาติโมกข์นั่นแหละคือสังวร ชื่อว่าปาติโมกขสังวร. ผู้สำรวมแล้วด้วยปาติโมกขสังวร คือ ผู้ประกอบด้วยปาติโมกขสังวร ชื่อว่าปาติโมกขสังวรสังวุโต. บทว่า "วิหรติ" ได้แก่ ย่อมเป็นไป.

---

Ādimetanti etaṃ sikkhāpadasīlaṃ pubbuppattiatthena ādi. Vuttampi cetaṃ –

บทว่า "อาทิเมตํ" ได้แก่ สิกขาบทศีลนี้เป็นเบื้องต้นโดยอรรถว่าเกิดขึ้นก่อน. อนึ่ง คำนี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า –

---

‘‘Tasmātiha tvaṃ, uttiya, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ, diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.382).

"เพราะเหตุนั้นแล อุตติยะ เธอจงชำระเบื้องต้นในกุศลธรรมทั้งหลายให้บริสุทธิ์ก่อน. อะไรเป็นเบื้องต้นของกุศลธรรมทั้งหลาย? คือ ศีลที่บริสุทธิ์ดีแล้ว และทิฏฐิที่ตรง" ดังนี้ (สํ. ม. ๑๙/๗๔๔).

---

Yathā hi nagaravaḍḍhakī nagaraṃ māpetukāmo paṭhamaṃ nagaraṭṭhānaṃ sodheti, tato aparabhāge vīthicatukkasiṅghāṭakādiparicchedena vibhajitvā nagaraṃ māpeti, yathā vā pana rajako paṭhamaṃ tīhi khārehi vatthaṃ dhovitvā parisuddhe vatthe yadicchakaṃ raṅgajātaṃ upaneti, yathā vā pana cheko cittakāro rūpaṃ likhitukāmo āditova bhittiparikammaṃ karoti, tato aparabhāge rūpaṃ samuṭṭhāpeti, evameva yogāvacaro āditova sīlaṃ visodhetvā aparabhāge samathavipassanādayo dhamme sacchikaroti. Tasmā sīlaṃ ‘‘ādī’’ti vuttaṃ. ‘‘Mukhameta’’ntiādīni vuttatthāneva. Ādisaddena ‘‘pātimokkhe ca saṃvaro’’tiādipāḷiṃ (dī. ni. 2.90; dha. pa. 185) saṅgaṇhāti.

เหมือนนายช่างสร้างเมืองผู้ปรารถนาจะสร้างเมือง ย่อมชำระพื้นที่เมืองให้สะอาดก่อน, จากนั้นในภายหลังจึงแบ่งแยกด้วยการกำหนดถนน สี่แยก ทางสามแพร่งเป็นต้น แล้วจึงสร้างเมือง. หรือเหมือนช่างย้อมผ้า ย่อมซักผ้าด้วยน้ำด่างสามชนิดก่อน แล้วจึงนำสีที่ต้องการมาใส่ในผ้าที่บริสุทธิ์แล้ว. หรือเหมือนนายช่างเขียนผู้ฉลาดผู้ปรารถนาจะเขียนรูป ย่อมทำพื้นผนังให้เรียบร้อยก่อน, จากนั้นในภายหลังจึงเขียนรูป. ฉันใด โยคาวจรก็ฉันนั้น ย่อมชำระศีลให้บริสุทธิ์ก่อน, จากนั้นในภายหลังจึงทำให้แจ้งซึ่งธรรมทั้งหลายมีสมถะและวิปัสสนาเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ศีลจึงถูกเรียกว่า "เบื้องต้น". บทมีอาทิว่า "มุขเมตํ" เป็นต้น มีอรรถที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์พระบาลีมีอาทิว่า "และสังวรในปาติโมกข์" (ที. ม. ๑๐/๕๔; ธ. ๒๕/๒๔).

---

Sīlanti cārittavārittavasena duvidhaṃ vinayapiṭakapariyāpannaṃ sikkhāpadasīlaṃ, dhammato pana sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā viramantassa, vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanādayo dhammā veditabbā. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘kiṃ sīlanti cetanā sīlaṃ cetasikaṃ sīlaṃ saṃvaro sīlaṃ avītikkamo sīla’’nti (paṭi. ma. 1.39) ‘‘ubhayāni kho panassa pātimokkhānī’’ti bhikkhubhikkhunīpātimokkhavasena ubhayāni pātimokkhāni, dve mātikāti attho. Assāti bhikkhunovādakassa. Vitthārenāti ubhatovibhaṅgena saddhiṃ. Svāgatānīti suṭṭhu āgatāni. Ādisaddena ‘‘pātimokkhaṃ uddiseyyā’’tiādipāḷiṃ (mahāva. 134) saṅgaṇhāti. Tatthāti tesu sīlaganthapātimokkhesu. Yoti aniyamaniddeso, yo koci puggalo. Nanti vinayapariyāpannasīlaṃ. Rakkhatīti samādiyitvā avikopento pāleti. Taṃ ‘‘pātī’’ti laddhanāmaṃ pātimokkhasīle ṭhitaṃ. Mocetīti sahakārikāraṇabhāvato mokkheti. Apāye jātaṃ āpāyikaṃ, dukkhaṃ, taṃ ādi yesaṃ tāni āpāyikādīni. Ādisaddena tadaññaṃ sabbaṃ saṃsāradukkhaṃ saṅgaṇhāti. Attānuvādādīhīti attānaṃ anuvādo attānuvādo, so ādi yesaṃ tāni attānuvādādīni, tehi attānuvādādīhi. Ādisaddena parānuvādadaṇḍaduggatibhayāni saṅgaṇhāti. Tassa pātimokkhassa jotakattāti tassa sīlapātimokkhassa dīpanattā. Ādimhi pana vutto vacanatthoti ‘‘atiseṭṭha’’ntiādinā ādimhi vutto vacanattho. Ubhinnampi sādhāraṇo hoti sīlapātimokkhaṃ sabbaguṇānaṃ mūlabhāvato seṭṭhaṃ, ganthapātimokkhaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato seṭṭhanti.

บทว่า "สีลํ" ได้แก่ สิกขาบทศีลที่สงเคราะห์เข้าในพระวินัยปิฎก มี ๒ อย่าง โดยเป็นจาริตตศีลและวาริตตศีล. ส่วนศีลโดยสภาวธรรม พึงทราบว่าคือธรรมมีเจตนาเป็นต้น ของผู้เว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น หรือผู้บำเพ็ญวัตรปฏิบัติ. ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในปฏิสัมภิทามรรคว่า "ศีลคืออะไร? เจตนาเป็นศีล เจตสิกเป็นศีล สังวรเป็นศีล การไม่ล่วงละเมิดเป็นศีล" (ปฏิ. ม. ๓๑/๕๖). บทว่า "อุภยานิ โข ปนสฺส ปาติโมกฺขานิ" หมายถึง ปาติโมกข์ทั้งสองอย่าง โดยเป็นภิกขุปาติโมกข์และภิกขุนีปาติโมกข์ คือมาติกา ๒ อย่าง. บทว่า "อสฺส" (ของเขา) หมายถึง ของภิกขุผู้ให้โอวาท. บทว่า "วิตฺถาเรน" (โดยพิสดาร) หมายถึง พร้อมด้วยอุภโตวิภังค์. บทว่า "สฺวาคตานิ" (มาดีแล้ว) หมายถึง มาดีแล้ว. ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์เอาพระบาลีมีอาทิว่า "พึงแสดงปาติโมกข์" (วิ. มหา. ๔/๑๕๒). บทว่า "ตตฺถ" (ในบรรดาปาติโมกข์เหล่านั้น) หมายถึง ในบรรดาสีลปาติโมกข์และคันถปาติโมกข์เหล่านั้น. บทว่า "โย" (ผู้ใด) เป็นการแสดงถึงความไม่กำหนด คือบุคคลใดบุคคลหนึ่ง. บทว่า "นํ" (ซึ่งศีลนั้น) หมายถึง ซึ่งศีลที่สงเคราะห์เข้าในพระวินัย. บทว่า "รกฺขติ" (ย่อมรักษา) หมายถึง สมาทานแล้วไม่ให้กำเริบ ย่อมรักษา. ศีลนั้นตั้งอยู่ในปาติโมกข์ศีล ซึ่งได้ชื่อว่า "ปาติ" (คุ้มครอง). บทว่า "โมเจติ" (ย่อมเปลื้อง) หมายถึง ย่อมเปลื้องเพราะเป็นเหตุร่วม. ทุกข์ที่เกิดในอบายชื่อว่าอาปายิกะ, ทุกข์เหล่านั้นมีอาปายิกะเป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์เอาทุกข์ในสังสารวัฏทั้งหมดที่นอกเหนือจากนั้น. บทว่า "อตฺตานุวาทาทีหิ" (ด้วยการติเตียนตนเองเป็นต้น) หมายถึง การติเตียนตนเองชื่อว่าอัตตานุวาท, ภัยเหล่านั้นมีอัตตานุวาทเป็นต้น, ด้วยภัยมีอัตตานุวาทเป็นต้นเหล่านั้น. ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์เอาภัยคือปรานุวาท (การติเตียนจากผู้อื่น) ทัณฑะ (อาชญา) และทุคติ. บทว่า "ตสฺส ปาติโมกฺขสฺส โชตกตฺตา" หมายถึง เพราะเป็นเครื่องแสดงสีลปาติโมกข์นั้น. ส่วนอรรถแห่งบทที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั้น คืออรรถแห่งบทที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นด้วยบทมีอาทิว่า "อติเสฏฺฐํ" (ประเสริฐยิ่ง). อรรถนั้นย่อมเป็นสาธารณะแก่ปาติโมกข์ทั้งสองอย่าง คือสีลปาติโมกข์ประเสริฐเพราะเป็นรากฐานแห่งคุณทั้งปวง, คันถปาติโมกข์ประเสริฐเพราะประกอบด้วยคุณอันประเสริฐ.

---

Tatthāti tesu sīlapātimokkhaganthapātimokkhesu. ‘‘Ayaṃ vaṇṇanā’’ti vakkhamānavaṇṇanamāha. Ganthapātimokkhassa tāva yujjatu, kathaṃ sīlapātimokkhassa yujjatīti āha ‘‘ganthe hī’’tiādi. Hīti kāraṇatthe nipāto. Tassāti ganthassa. Atthoti sīlaṃ. Vaṇṇitova hotīti ganthavaṇṇanāmukhena atthasseva vaṇṇanato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā ganthe vaṇṇite tadavinābhāvato tassattho vaṇṇito hoti, tasmā sīlapātimokkhassapi yujjatīti.

บทว่า ตัตถะ (ในบรรดาปาติโมกข์เหล่านั้น) หมายถึง ในบรรดาสีลปาติโมกข์และคันถปาติโมกข์เหล่านั้น. บทว่า อายัง วัณณนา (คำพรรณนานี้) หมายถึง คำพรรณนาที่จะกล่าวต่อไป. (หากมีคำถามว่า) สำหรับคันถปาติโมกข์นั้นย่อมสมควรอยู่แล้ว แต่สำหรับสีลปาติโมกข์จะสมควรได้อย่างไร? (ท่าน) จึงกล่าวคำมีอาทิว่า คันเถ หิ (เพราะในคันถะ) เป็นต้น. บทว่า หิ เป็นนิบาตในอรรถว่าเหตุ. บทว่า ตัสสะ (ของคันถะนั้น) หมายถึง ของคันถะ. บทว่า อรรถ หมายถึง ศีล. บทว่า ย่อมเป็นอันพรรณนาแล้วนั่นเอง หมายถึง เพราะพรรณนาอรรถนั่นเองโดยผ่านทางการพรรณนาคันถะ. อธิบายว่า เพราะเมื่อคันถะถูกพรรณนาแล้ว อรรถของคันถะนั้นย่อมเป็นอันถูกพรรณนาด้วย เพราะอรรถนั้นแยกจากคันถะไม่ได้ ฉะนั้น (คำพรรณนานี้) จึงสมควรแม้แก่สีลปาติโมกข์ด้วย.

---

Evaṃ sarūpabhedato vavatthapetvā idāni ganthabhedato vavatthapetuṃ ‘‘taṃ paneta’’ntiādimāha. Tatthāti tesu bhikkhupātimokkhabhikkhunīpātimokkhesu dvīsu. Uddesā paricchijjanti yehi vakkhamānavacanappabandhehi, te uddesaparicchedā, tehi. Vavatthitanti asaṅkarato ṭhitaṃ.

ครั้นกำหนดจำแนกโดยความต่างแห่งสภาวะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกำหนดจำแนกโดยความต่างแห่งคันถะ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ตัง ปเนตัง (ก็ปาติโมกข์นั้น) เป็นต้น. บทว่า ตัตถะ (ในบรรดาปาติโมกข์เหล่านั้น) หมายถึง ในปาติโมกข์ ๒ อย่าง คือภิกขุปาติโมกข์และภิกขุนีปาติโมกข์เหล่านั้น. ระเบียบแห่งถ้อยคำที่จะกล่าวต่อไปซึ่งเป็นเครื่องกำหนดจำแนกอุเทศเหล่านั้น ชื่อว่า อุเทศปริจเฉท, ด้วยอุเทศปริจเฉทเหล่านั้น. บทว่า ววัตถิตัง (กำหนดไว้แล้ว) หมายถึง ตั้งอยู่โดยไม่ปะปนกัน.

---

Evaṃ ganthabhedato vavatthapetvā idāni uddesavibhāgato vavatthapetuṃ ‘‘tatthā’’tiādimāha. Uddisīyati sarūpena kathīyati ettha, etenāti vā uddeso, nidānassa uddesoti nidānuddeso. Evaṃ sesesupi. Vitthārova uddeso vitthāruddeso.

ครั้นกำหนดจำแนกโดยความต่างแห่งคันถะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกำหนดจำแนกโดยการแบ่งอุเทศ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ตัตถา (ในบรรดาอุเทศเหล่านั้น) เป็นต้น. หัวข้อที่ถูกยกขึ้นแสดง หรือถูกกล่าวโดยสภาวะในบทนี้ หรือด้วยบทนี้ ชื่อว่า อุเทศ, อุเทศแห่งนิทาน ชื่อว่า นิทานุเทศ. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยเช่นเดียวกัน. อุเทศที่พิสดารนั่นเอง ชื่อว่า วิตถารุเทศ.

---

Idāni nidānuddesādīnaṃ paricchedadassanatthaṃ ‘‘tattha nidānuddeso’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti tesu pañcasu uddesesu. Nidānuddeso uddiṭṭho hotīti sambandho. Yaṃ panettha nidānuddesaparicchedaṃ dassentena ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… āvikatā hissa phāsu hotī’’ti idhāgatanidānapāḷiṃ dassetvā tadanantaraṃ uddesakāle vattabbassāpi ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’’nti imassa pāṭhassa yojanaṃ akatvā ‘‘tatthāyasmante pucchāmī’’tiādinā anusāvanādikameva yojetvā dassitaṃ, taṃ pana aparipuṇṇanidānapāḷidassanapubbakanidānuddesaparicchedadassanatthaṃ, khuddakapeyyālavasena vā pākaṭattā tassa ayojanaṃ katanti veditabbaṃ, uddesakāle pana yojetvāva vattabbaṃ. Vakkhati hi ‘‘taṃ panetaṃ pārājikādīnaṃ avasāne dissati, na nidānāvasāne. Kiñcāpi na dissati, atha kho uddesakāle ‘āvikatā hissa phāsu hotī’ti vatvā ‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ, tatthāyasmante pucchāmī’tiādinā nayena vattabbamevā’’tiādi. Avasese sutena sāviteti avasiṭṭhaṃ pārājikuddesādicatukkaṃ ‘‘sutā kho panāyasmantehi cattāro pārājikā dhammā…pe… avivadamānehi sikkhitabba’’nti evaṃ sutavasena sāvite.

บัดนี้ เพื่อแสดงการกำหนดจำแนกนิทานุเทศเป็นต้น จึงเริ่มคำมีอาทิว่า ตัตถะ นิทานุทเทโส (ในบรรดาอุเทศเหล่านั้น นิทานุเทศ) เป็นต้น. บทว่า ตัตถะ ตัตถะ (ในบรรดาอุเทศเหล่านั้น) หมายถึง ในอุเทศ ๕ อย่างเหล่านั้น. มีความสัมพันธ์ว่า นิทานุเทศเป็นอันแสดงแล้ว. อนึ่ง ในที่นี้ เมื่อจะแสดงการกำหนดจำแนกนิทานุเทศ ท่านแสดงพระบาลีนิทานที่มาในที่นี้ว่า สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ...เป... อาวิกะตา หิสสะ ผาสุ โหติ (ภิกษุสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า...เป...การเปิดเผยย่อมเป็นความผาสุกแก่เธอ) แล้ว ไม่ได้ประกอบบทว่า อุททิฏฐัง โข อายัสมันโต นิทานัง (ดูก่อนท่านทั้งหลาย นิทานเป็นอันแสดงแล้ว) ซึ่งพึงกล่าวในเวลาสวดอุเทศต่อจากนั้น แต่กลับแสดงโดยประกอบอนุสาวนาเป็นต้นด้วยคำมีอาทิว่า ตัตถายัสมันเต ปุจฉามิ (ในนิทานนั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลาย) เป็นต้น พึงทราบว่า การทำเช่นนั้นก็เพื่อแสดงการกำหนดจำแนกนิทานุเทศที่แสดงพระบาลีนิทานไม่บริบูรณ์มาก่อน หรือเพราะเป็นที่ปรากฏชัดเจนโดยนัยแห่งขุททกเปยยาล จึงไม่ได้ประกอบบทนั้นไว้ แต่ในเวลาสวดอุเทศ พึงประกอบบทนั้นกล่าวด้วย. เพราะท่าน (พระอรรถกถาจารย์) จักกล่าวว่า ก็บทนั้นย่อมปรากฏในที่สุดแห่งปาราชิกเป็นต้น ไม่ปรากฏในที่สุดแห่งนิทาน. ถึงแม้จะไม่ปรากฏ แต่ในเวลาสวดอุเทศ พึงกล่าวว่า 'อาวิกะตา หิสสะ ผาสุ โหติ' แล้วพึงกล่าวด้วยนัยมีอาทิว่า 'อุททิฏฐัง โข อายัสมันโต นิทานัง, ตัตถายัสมันเต ปุจฉามิ' ดังนี้เป็นต้น. บทว่า อะวะเสเส สุเตนะ สาวิเต (เมื่อส่วนที่เหลือถูกให้ได้ยินด้วยการฟัง) หมายถึง เมื่ออุเทศที่เหลือ ๔ อย่างมีปาราชิกอุเทศเป็นต้น ถูกให้ได้ยินด้วยการฟังอย่างนี้ว่า สุตา โข ปนายัสมันเตหิ จัตตาโร ปาราชิกา ธัมมา...เป... อะวิวะทะมาเนหิ สิกขิตัพพัง (ดูก่อนท่านทั้งหลาย ธรรมคือปาราชิก ๔ อย่าง เป็นอันท่านทั้งหลายฟังแล้ว...เป...พึงศึกษาโดยไม่วิวาทกัน).

---

Eteneva nayena sesā tayo pātimokkhuddesaparicchedā veditabbāti dassetuṃ ‘‘pārājikuddesādīna’’ntiādimāha. Pārājikuddesādīnaṃ paricchedā yojetabbāti sambandho. Nidānassa ādito paṭṭhāya pārājikādīni osāpetvāti nidānaṃ, pārājikañca, tadubhayaṃ saṅghādisesañca, taṃtikaṃ aniyatañcāti evaṃ yathākkamaṃ uddisitvā pārājikādīni pariyosāpetvā. Yojetabbāti ‘‘avasese sutena sāvite uddiṭṭho hoti pārājikuddeso’’tiādinā yojetabbā. Avasesaṃ sutena sāvetabbanti vacanatoti uposathakkhandhake –

เพื่อแสดงว่า อุเทศปริจเฉทแห่งปาติโมกข์ที่เหลือ ๓ อย่าง พึงทราบด้วยนัยนี้เอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ปาราชิกุทเทสาทีนัง (แห่งอุเทศปาราชิกเป็นต้น) เป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า การกำหนดจำแนกอุเทศปาราชิกเป็นต้น พึงประกอบ. บทว่า นิทานัสสะ อาทิโต ปัฏฐาย ปาราชิกาทีนิ โอสาเปตวา (เริ่มตั้งแต่นิทานให้จบปาราชิกเป็นต้น) หมายถึง สวดนิทาน, และปาราชิก, สวดทั้งสองอย่างนั้นและสังฆาทิเสส, สวดทั้งสามอย่างนั้นและอนิยตะ โดยลำดับอย่างนี้แล้ว ให้จบปาราชิกเป็นต้น. บทว่า โยเชตัพพา (พึงประกอบ) หมายถึง พึงประกอบด้วยคำมีอาทิว่า เมื่อส่วนที่เหลือถูกให้ได้ยินด้วยการฟัง อุเทศปาราชิกเป็นอันแสดงแล้ว. บทว่า อะวะเสสัง สุเตนะ สาเวตัพพัง (พึงให้ได้ยินส่วนที่เหลือด้วยการฟัง) เพราะมีพระดำรัสไว้ในอุโบสถขันธกะว่า –

---

‘‘Pañcime, bhikkhave, pātimokkhuddesā nidānaṃ uddisitvā avasesaṃ sutena sāvetabbaṃ, ayaṃ paṭhamo pātimokkhuddeso. Nidānaṃ uddisitvā cattāri pārājikāni uddisitvā avasesaṃ sutena sāvetabbaṃ, ayaṃ dutiyo pātimokkhuddeso’’tiādīsu (mahāva. 150) –

ในพระบาลีมีอาทิว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุเทศแห่งปาติโมกข์ ๕ อย่างเหล่านี้ คือ สวดนิทานแล้ว พึงให้ได้ยินส่วนที่เหลือด้วยการฟัง นี้เป็นอุเทศแห่งปาติโมกข์ที่ ๑. สวดนิทานแล้ว สวดปาราชิก ๔ อย่างแล้ว พึงให้ได้ยินส่วนที่เหลือด้วยการฟัง นี้เป็นอุเทศแห่งปาติโมกข์ที่ ๒ (มหาวัคค์ ๑๕๐) –

---

Evaṃ vuttattā. Yasmiṃ vippakateti yasmiṃ uddese apariyosite. Antarāyo uppajjatīti dasasu antarāyesu yo koci antarāyo uppajjati. Dasa antarāyā nāma – rājantarāyo, corantarāyo, agyantarāyo, udakantarāyo, manussantarāyo, amanussantarāyo, vāḷantarāyo, sarīsapantarāyo, jīvitantarāyo, brahmacariyantarāyoti. Tattha sace bhikkhūsu ‘‘uposathaṃ karissāmā’’ti (mahāva. aṭṭha. 150) nisinnesu rājā āgacchati, ayaṃ rājantarāyo. Corā āgacchanti, ayaṃ corantarāyo. Davadāho vā āgacchati, āvāse vā aggi uṭṭhahati, ayaṃ agyantarāyo. Megho vā uṭṭhahati, ogho vā āgacchati, ayaṃ udakantarāyo. Bahū manussā āgacchanti, ayaṃ manussantarāyo. Bhikkhuṃ yakkho gaṇhāti, ayaṃ amanussantarāyo. Byagghādayo caṇḍamigā āgacchanti, ayaṃ vāḷantarāyo. Bhikkhuṃ sappādayo ḍaṃsanti, ayaṃ sarīsapantarāyo. Bhikkhu gilāno vā hoti, kālaṃ vā karoti, verino vā taṃ māretukāmā gaṇhanti, ayaṃ jīvitantarāyo. Manussā ekaṃ vā bahū vā bhikkhū brahmacariyā cāvetukāmā gaṇhanti, ayaṃ brahmacariyantarāyo. Iti yaṃ vuttaṃ ‘‘antarāyo uppajjatīti dasasu antarāyesu yo koci antarāyo uppajjatī’’ti, tassattho pakāsito hotīti.

เพราะกล่าวไว้อย่างนี้. บทว่า ยัสมิง วิปปะกะเต หมายถึง ในอุเทศที่ยังไม่จบ. บทว่า อันตะราโย อุปปัชชะติ หมายถึง อันตรายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอันตราย ๑๐ อย่างเกิดขึ้น. อันตราย ๑๐ อย่าง คือ ราชันตราย (อันตรายจากพระราชา), โจรันตราย (อันตรายจากโจร), อัคคันตราย (อันตรายจากไฟ), อุทกันตราย (อันตรายจากน้ำ), มนุสสันตราย (อันตรายจากมนุษย์), อมนุสสันตราย (อันตรายจากอมนุษย์), วาฬันตราย (อันตรายจากสัตว์ร้าย), สรีสปันตราย (อันตรายจากสัตว์เลื้อยคลาน), ชีวิตันตราย (อันตรายต่อชีวิต), พรหมจริยันตราย (อันตรายต่อพรหมจรรย์). ในอันตรายเหล่านั้น หากเมื่อภิกษุทั้งหลายนั่งอยู่ด้วยตั้งใจว่า เราจักทำอุโบสถ (มหาวัคค์ อรรถกถา ๑๕๐) แล้วพระราชาเสด็จมา นี้ชื่อว่าราชันตราย. พวกโจรมา นี้ชื่อว่าโจรันตราย. ไฟป่ามา หรือไฟไหม้ขึ้นในวัด นี้ชื่อว่าอัคคันตราย. ฝนตกหนัก หรือน้ำท่วมมา นี้ชื่อว่าอุทกันตราย. มนุษย์จำนวนมากมา นี้ชื่อว่ามนุสสันตราย. ยักษ์เข้าสิงภิกษุ นี้ชื่อว่าอมนุสสันตราย. สัตว์ร้ายมีเสือเป็นต้นมา นี้ชื่อว่าวาฬันตราย. สัตว์เลื้อยคลานมีงูเป็นต้นกัดภิกษุ นี้ชื่อว่าสรีสปันตราย. ภิกษุป่วย หรือมรณภาพ หรือพวกศัตรูต้องการจะฆ่าจึงจับภิกษุนั้นไว้ นี้ชื่อว่าชีวิตันตราย. มนุษย์ทั้งหลายจับภิกษุรูปเดียวหรือหลายรูปเพื่อต้องการให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์ นี้ชื่อว่าพรหมจริยันตราย. ด้วยประการฉะนี้ ความหมายของคำที่กล่าวไว้ว่า อันตรายเกิดขึ้น คือ อันตรายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอันตราย ๑๐ อย่างเกิดขึ้น จึงเป็นอันประกาศให้ชัดเจนแล้ว.

---

Tena saddhinti vippakatuddesena saddhiṃ. Avasesaṃ sutena sāvetabbaṃ uddiṭṭhauddesāpekkhattā avasesavacanassa. Yathāha ‘‘nidānaṃ uddisitvā’’tiādi (mahāva. 150). Tenāha ‘‘nidānuddese panā’’tiādi. Sutena sāvetabbaṃ nāma natthi uposathassa antarāyova hotīti adhippāyo. Aniyatuddeso parihāyatīti bhikkhunīnaṃ aniyatasikkhāpadapaññattiyā abhāvato. Tadabhāvo ca ‘‘idameva lakkhaṇaṃ tatthāpi anugata’’nti katvāti veditabbaṃ. Sesanti avasesuddesaparicchedadassanaṃ. Etesaṃ dvinnaṃ pātimokkhānanti sambandho. Tāvāti paṭhamaṃ. Idanti idāni vattabbaṃ buddhiyaṃ viparivattamānaṃ sāmaññena dasseti, idaṃ akkharapadaniyamitaganthitaṃ vacanaṃ vuccati kathīyatīti attho. Kiṃ tanti āha, ‘‘suṇātu metiādīna’’ntiādi.

คำว่า “เตน สทฺธิง” คือ พร้อมด้วยอุเทศที่ยังค้างอยู่. ส่วนที่เหลือพึงให้ฟัง เพราะคำที่เหลือมุ่งถึงอุเทศที่แสดงแล้ว. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า “นิทานํ อุทฺทิสิตฺวา” เป็นต้น (มหาวัคค์ ๑๕๐). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ก็ในอุเทศนิทาน” เป็นต้น. ความว่า การให้ฟังนั้นไม่มี (คือไม่ต้องสวด) หมายความว่า มีอันตรายแก่อุโบสถนั่นเอง. คำว่า “อนิยตุทฺเทโส ปริหายติ” คือ อุเทศอนิยตย่อมเสื่อมไป เพราะไม่มีการบัญญัติอนิยตสิกขาบทแก่ภิกษุณีทั้งหลาย. และพึงทราบว่า การไม่มีอนิยตนั้น เพราะถือเอาว่า “ลักษณะนี้แหละย่อมเป็นไปในอนิยตนั้นด้วย”. คำว่า “เสสํ” คือ การแสดงการกำหนดอุเทศที่เหลือ. เป็นการเชื่อมโยงกับคำว่า “ปาติโมกข์ ๒ อย่างเหล่านี้”. คำว่า “ตาว” คือ ก่อน. คำว่า “อิทํ” คือ แสดงสิ่งที่ควรกล่าวต่อไปนี้ที่หมุนเวียนอยู่ในปัญญาโดยทั่วไป ความว่า คำที่ผูกไว้ด้วยอักษรและบทที่กำหนดไว้นี้เรียกว่า “อิทํ” คือถูกกล่าวถึง. คำว่า “กึ ตํ” ตรัสว่า “สุณาตุ เม” เป็นต้น.

---

Tattha suṇātu metiādīnanti ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho ajjuposatho’’tiādīnaṃ bhikkhupātimokkhe āgatānaṃ suttapadānaṃ. Atthanicchayanti abhidheyyatthassa ceva adhippāyatthassa ca nicchayanaṃ, vavatthāpananti attho. Imāya hi aṭṭhakathāya tesaṃ abhidheyyattho ceva adhippāyattho ca anekadhā vavatthāpīyati. Atha vā nicchinnoti nicchayo. Gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā, attho ca nicchayo ca atthanicchayo, taṃ atthanicchayaṃ, mayā vuccamānaṃ atthañca vinicchayañcāti vuttaṃ hoti. Sīlasampannāti samantato pannaṃ pattaṃ puṇṇanti sampannaṃ, sīlaṃ sampannametesanti sīlasampannā, paripuṇṇasīlāti attho. Atha vā sammadeva pannā gatā upāgatāti sampannā, sīlena sampannā sīlasampannā, pātimokkhasaṃvarena upetāti attho. Adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātā tissopi sikkhitabbaṭṭhena sikkhā, taṃ kāmentīti sikkhākāmā. Suṇantu meti te sabbepi bhikkhavo mama santikā nisāmentu. Iminā attano saṃvaṇṇanāya sakkaccaṃ savane niyojeti. Sakkaccasavanapaṭibaddhā hi sabbāpi sāsanasampattīti. Ettha ca sīlasampannānaṃ sikkhākāmānaṃyeva bhikkhūnaṃ gahaṇaṃ tadaññesaṃ imissā saṃvaṇṇanāya abhājanabhāvato. Na hi te vinayaṃ sotabbaṃ, paṭipajjitabbañca maññissanti.

ในคำเหล่านั้น คำว่า “สุณาตุ เม” เป็นต้น คือ บทสูตรทั้งหลายที่มาในภิกขุปาติโมกข์ มีคำว่า “สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อชฺชุปุสโถ” เป็นต้น. คำว่า “อตฺถนิจฺฉยํ” คือ การวินิจฉัยเนื้อความที่พึงแสดงและอัธยาศัย ความว่า การกำหนด. ด้วยอรรถกถานี้แล เนื้อความที่พึงแสดงและอัธยาศัยของบทเหล่านั้น ย่อมถูกกำหนดได้หลายนัย. อีกอย่างหนึ่ง การวินิจฉัย คือ “นิจฺฉโย”. คำพูดที่ตัดความสงสัยที่ดำเนินไปโดยอาการเหมือนการตอกลิ่มลงในที่ที่เป็นปม, อรรถและวินิจฉัย คือ อรรถวินิจฉัย, คำว่า “ตํ อตฺถนิจฺฉยํ” คือ อรรถและวินิจฉัยที่ข้าพเจ้าจะกล่าว. คำว่า “สีลสมฺปนฺนา” คือ “สมฺปนฺนํ” แปลว่า ถึงพร้อมแล้ว เต็มแล้วโดยรอบ, ภิกษุทั้งหลายมีศีลถึงพร้อมแล้ว ชื่อว่า “สีลสมฺปนฺนา” ความว่า มีศีลบริบูรณ์. อีกอย่างหนึ่ง “สมฺปนฺนา” แปลว่า ถึงแล้ว เข้าถึงแล้วโดยชอบ, ภิกษุทั้งหลายถึงพร้อมด้วยศีล ชื่อว่า “สีลสมฺปนฺนา” ความว่า ประกอบด้วยปาติโมกขสังวร. สิกขา ๓ อย่าง คือ อธิศีล อธิจิตต์ อธิปัญญา ชื่อว่า “สิกขา” เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา, ภิกษุทั้งหลายผู้ใคร่สิกขานั้น ชื่อว่า “สิกฺขา กามา”. คำว่า “สุณนฺตุ เม” คือ ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดจงฟังจากสำนักของข้าพเจ้า. ด้วยคำนี้ ย่อมชักชวนให้ตั้งใจฟังคำอธิบายของตน. เพราะความสำเร็จแห่งพระศาสนาทั้งปวงย่อมเนื่องด้วยการฟังโดยเคารพ. ในที่นี้ การกล่าวถึงเฉพาะภิกษุผู้มีศีลสมบูรณ์และผู้ใคร่สิกขา ก็เพราะภิกษุเหล่านั้นเท่านั้นเป็นภาชนะรองรับคำอธิบายนี้ ส่วนภิกษุอื่นไม่เป็นภาชนะ. เพราะภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่สำคัญว่าวินัยเป็นสิ่งที่ควรฟังและควรปฏิบัติ.

---

Etthāti etasmiṃ gāthāpade, etesaṃ vā gāthāya saṅgahitānaṃ ‘‘suṇātu me’’tiādīnaṃ padānamantare. Savane āṇattivacanaṃ savanāṇattivacanaṃ. Kiñcāpi savanāṇattivacanaṃ, tathāpi pātimokkhuddesakena evaṃ vattabbanti bhagavatā vuttattā bhagavato āṇatti, na uddesakassāti navakatarenāpi idaṃ vattuṃ vaṭṭati saṅghagāravena, saṅghabahumānena ca sahitattā sagāravasappatissavacanaṃ. Saṅgho hi suppaṭipannatādiguṇavisesayuttattā uttamaṃ gāravappatissavaṭṭhānaṃ. Idañca sabbaṃ kena kattha kadā vuttanti āha ‘‘sabbameva ceta’’ntiādi. Pātimokkhuddesaṃ anujānantenāti –

คำว่า “เอตฺถ” คือ ในบทคาถานี้ หรือในระหว่างบททั้งหลายมีคำว่า “สุณาตุ เม” เป็นต้น ที่สงเคราะห์ไว้ด้วยคาถา. คำสั่งในการฟัง คือ “สวนาณตฺติวจนํ”. ถึงแม้จะเป็นคำสั่งในการฟัง แต่เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ผู้แสดงปาติโมกข์พึงกล่าวอย่างนี้” จึงเป็นพระบัญชาของพระผู้มีพระภาค ไม่ใช่ของผู้แสดงปาติโมกข์, ดังนั้น แม้ภิกษุผู้บวชใหม่ก็ควรกล่าวคำนี้ได้ เพราะประกอบด้วยความเคารพในสงฆ์และความยำเกรงในสงฆ์ จึงเป็นถ้อยคำที่แสดงความเคารพและความยำเกรง. เพราะสงฆ์ประกอบด้วยคุณวิเศษมีสุปฏิปันนตาเป็นต้น จึงเป็นที่ตั้งแห่งความเคารพและความยำเกรงอันสูงสุด. คำว่า “สพฺพเมว เจตํ” เป็นต้น ตรัสว่า สิ่งนี้ทั้งหมดใครกล่าว ที่ไหน เมื่อไร. โดยพระผู้มีพระภาคผู้ทรงอนุญาตการแสดงปาติโมกข์ว่า –

---

‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pātimokkhaṃ uddisituṃ, evañca pana, bhikkhave, uddisitabbaṃ, byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo ‘suṇātu me, bhante, saṅgho’’’ti (mahāva. 133-134) –

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แสดงปาติโมกข์, ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงแสดงอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้ฉลาด ผู้สามารถ พึงประกาศให้สงฆ์ทราบว่า ‘สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ’ (ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า)” (มหาวัคค์ ๑๓๓-๑๓๔) –

---

Evamādinā anujānantena. Rājagaheti evaṃnāmake nagare. Tañhi mandhātumahāgovindādīhi pariggahitattā ‘‘rājagaha’’nti vuccati. Taṃ panetaṃ buddhakāle, cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti, sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitaṃ, tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ hutvā tiṭṭhati. Tasmāti yasmā idaṃ pātimokkhuddesakena vattabbavacanaṃ, tasmā. Kiṃ te ubhopi pātimokkhaṃ uddisanti, yenevaṃ vattabbanti āha ‘‘saṅghatthero vā hī’’tiādi. Therādhikanti therādhīnaṃ, therāyattaṃ bhavitunti attho. ‘‘Therādheyya’’nti vā pāṭho, soyevattho. Tatthāti tissaṃ parisāyaṃ. Byattoti paññāveyyattiyena samannāgato, paguṇamātikoti attho. Paṭibaloti vattuṃ samattho, abhītoti vuttaṃ hoti. Ettha ca kiñcāpi daharassāpi byattassa pātimokkho anuññāto, atha kho etthāyaṃ adhippāyo – sace therassa pañca vā cattāro vā tayo vā pātimokkhuddesā nāgacchanti, dve pana akkhaṇḍā suvisadā vācuggatā honti, therāyattova pātimokkho. Sace pana ettakampi visadaṃ kātuṃ na sakkoti, byattassa bhikkhuno āyattoti.

โดยพระผู้มีพระภาคผู้ทรงอนุญาตด้วยประการฉะนี้เป็นต้น. คำว่า “ราชคเห” คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้. ก็เมืองนั้นถูกครอบครองโดยพระเจ้ามันธาตุและมหาโควินทะเป็นต้น จึงเรียกว่า “ราชคฤห์”. เมืองนั้นเป็นเมืองในสมัยพุทธกาลและสมัยพระเจ้าจักรพรรดิ, ในสมัยอื่นเป็นเมืองร้าง ถูกยักษ์ครอบครอง เป็นที่อยู่ของยักษ์เหล่านั้น. คำว่า “ตสฺมา” คือ เพราะเหตุที่คำนี้เป็นคำที่ผู้แสดงปาติโมกข์พึงกล่าว, เพราะเหตุนั้น. คำว่า “กึ ตํ” ตรัสว่า “สงฺฆตฺเถโร วา หิ” เป็นต้น เพื่อตอบคำถามว่า “ภิกษุทั้งสองรูปนั้นแสดงปาติโมกข์หรือ จึงต้องกล่าวอย่างนี้”. คำว่า “เถราธิกํ” คือ อยู่ในอำนาจของพระเถระ, ความว่า พึงเป็นไปตามพระเถระ. หรืออีกนัยหนึ่งคือ “เถราเธยฺยํ” ก็มีความหมายอย่างเดียวกัน. คำว่า “ตตฺถ” คือ ในบริษัทนั้น. คำว่า “พฺยตฺโต” คือ ผู้ประกอบด้วยความฉลาดในปัญญา, ความว่า ผู้ชำนาญในมาติกา. คำว่า “ปฏิมพโล” คือ ผู้สามารถกล่าวได้, ความว่า ผู้ไม่หวาดกลัว. ในที่นี้ ถึงแม้ปาติโมกข์จะอนุญาตแก่ภิกษุผู้ยังหนุ่มและฉลาดก็ตาม แต่ในที่นี้มีอัธยาศัยดังนี้ว่า – ถ้าอุเทศแห่งปาติโมกข์ ๕ หรือ ๔ หรือ ๓ ไม่มาสู่ (ความจำของ) พระเถระ แต่มี ๒ อย่างที่บริสุทธิ์และชัดเจนขึ้นใจ ปาติโมกข์ก็เป็นหน้าที่ของพระเถระนั่นเอง. แต่ถ้าไม่สามารถทำให้ชัดเจนได้แม้เพียงเท่านี้ ก็เป็นหน้าที่ของภิกษุผู้ฉลาด.

---

Idāni ‘‘saṅgho’’ti avisesena vuttattā idhādhippetasaṅghaṃ visesetvā dassetuṃ ‘‘saṅghoti iminā pana padenā’’tiādimāha kiñcāpīti anuggahatthe nipāto, tassa yadi nāmāti attho veditabbo. Dakkhanti etāya sattā yathādhippetāhi sampattīhi vaḍḍhantīti dakkhiṇā, paralokaṃ saddahitvā dātabbaṃ dānaṃ, taṃ dakkhiṇaṃ arahati, dakkhiṇāya vā hito, yasmā naṃ mahapphalakāritāya visodhetīti dakkhiṇeyyo, diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatoti saṅgho, dakkhiṇeyyo ca so saṅgho cāti dakkhiṇeyyasaṅgho. Sammutiyā catuvaggādivinayapaññattiyā siddho saṅgho sammutisaṅgho. Avisesenāti ‘‘ariyā’’ti vā ‘‘puthujjanā’’ti vā avisesetvā sāmaññena. Soti sammutisaṅgho. Idhāti imissaṃ uposathañattiyaṃ. Adhippeto uposathañattiyā avisesattā. Nanu ca sopi pañcavidho hoti, tattha katamo idhādhippetoti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘so panesā’’tiādi. Kammavasenāti vinayakammavasena. Pañca vidhā pakārā assa sammutisaṅghassāti pañcavidho. Tathā hi vidhayuttagatappakārasadde samānatthe vaṇṇayanti. Catunnaṃ vaggo samūhoti catuvaggo, catuparimāṇayutto vā vaggo catuvaggo. Evaṃ pañcavaggādi.

บัดนี้ เพราะคำว่า "สงฆ์" ได้กล่าวไว้โดยไม่เจาะจง จึงเพื่อจะแสดงสงฆ์ที่ประสงค์ในที่นี้โดยจำแนก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ด้วยบทว่า สงฆ์ นี้" บทว่า กิญฺจาปิ เป็นนิบาตในอรรถอนุเคราะห์ พึงทราบอรรถของบทนั้นว่า ยทิ นาม (แม้หากว่า) สัตว์ทั้งหลายย่อมเจริญด้วยสมบัติทั้งหลายตามที่ประสงค์ด้วยทานนี้ เหตุนั้น ทานนั้นจึงชื่อว่า ทักขิณา ทานที่พึงให้โดยเชื่อในปรโลก ชื่อว่า ทักขิณา ผู้ควรแก่ทักขิณานั้น หรือผู้เป็นประโยชน์แก่ทักขิณา เพราะเหตุที่ชำระทักขิณานั้นให้มีผลมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทักขิเณยยะ (ผู้ควรแก่ทักขิณา) ชื่อว่า สงฆ์ เพราะรวมกันด้วยการประมวลมาซึ่งทิฏฐิและศีล สงฆ์นั้นด้วย เป็นผู้ควรแก่ทักขิณาด้วย เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ทักขิเณยยสงฆ์ สงฆ์ที่สำเร็จด้วยพระวินัยบัญญัติมีจตุวรรคเป็นต้นโดยสมมติ ชื่อว่า สมมติสงฆ์ บทว่า อวิเสเสนาติ ความว่า โดยไม่เจาะจง คือไม่จำแนกว่า "เป็นพระอริยะ" หรือ "เป็นปุถุชน" โดยทั่วไป สงฆ์นั้นคือสมมติสงฆ์ บทว่า อิธาติ ความว่า ในญัตติอุโบสถนี้ ที่ประสงค์ (ในที่นี้) เพราะในญัตติอุโบสถไม่ได้จำแนกไว้ ก็สงฆ์นั้นย่อมมี ๕ อย่างมิใช่หรือ ในสงฆ์ ๕ อย่างนั้น สงฆ์ไหนที่ประสงค์ในที่นี้? ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็สงฆ์นั้น" หมายถึงคำถามนี้ บทว่า กมฺมวเสนาติ ความว่า โดยอำนาจแห่งวินัยกรรม สมมติสงฆ์นั้นมีประเภทคือประการ ๕ อย่าง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ปัญจวิธะ จริงอย่างนั้น ท่านย่อมพรรณนาศัพท์ว่า วิธะ ยุตตะ คตะ และปการะ ว่ามีอรรถเสมอกัน หมู่คือกลุ่มแห่งภิกษุ ๔ รูป ชื่อว่า จตุวรรค หรือหมู่ที่ประกอบด้วยกำหนด ๔ รูป ชื่อว่า จตุวรรค แม้ในปัญจวรรคเป็นต้นก็นัยนี้

---

Idāni yesaṃ kammānaṃ vasenāyaṃ pañcavidho hoti, taṃ visesetvā dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tattha tatthāti pañcavidhe saṅghe. Majjhimesu janapadesu upasampadakammassa dasavaggakaraṇīyattā vuttaṃ ‘‘ṭhapetvā…pe… upasampadañcā’’ti. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘na kiñci saṅghakammaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti imamatthaṃ atidisati. Yadi evaṃ kimatthaṃ atirekavīsativaggo vuttoti āha ‘‘so panā’’tiādi. Atirekatarenāti catuvaggādikaraṇīyaṃ pañcavaggādinā atirekatarena, dasavaggakaraṇīyañca ekādasavaggādinā atirekatarena. Dassanatthanti ñāpanatthaṃ. Idameva cānena kattabbaṃ kammanti ‘‘kammavasena pañcavidho’’ti vuttaṃ. Kammassāniyame kathametaṃ yujjeyyāti īdisī codanā anavakāsāti daṭṭhabbaṃ. Imasmiṃ panattheti uposathe.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงกรรมทั้งหลายที่สงฆ์นี้มี ๕ อย่างโดยอำนาจกรรมนั้นโดยจำแนก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ในสงฆ์นั้น" บทว่า ตตฺถ ตตฺถาติ ความว่า ในสงฆ์ ๕ อย่างนั้น เพราะอุปสมบทกรรมเป็นกรรมที่พึงทำด้วยสงฆ์ทศวรรคในมัชฌิมชนบท จึงกล่าวว่า "เว้น... และอุปสมบทกรรม" ด้วยบทว่า "ตถา" นี้ ย่อมขยายความอรรถนี้ว่า "สังฆกรรมอะไรๆ ก็ไม่เป็นอันว่าไม่ควรทำ" ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวถึงสงฆ์ที่เกินกว่า ๒๐ รูป? ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็สงฆ์นั้น" บทว่า อติเรกตเรนาติ ความว่า (ทำ) กรรมที่พึงทำด้วยสงฆ์จตุวรรคเป็นต้น ด้วยสงฆ์มีปัญจวรรคเป็นต้นที่ยิ่งกว่า และ (ทำ) กรรมที่พึงทำด้วยสงฆ์ทศวรรค ด้วยสงฆ์มีเอกาทศวรรคเป็นต้นที่ยิ่งกว่า บทว่า ทสฺสนตฺถนฺติ ความว่า เพื่อให้รู้ และกรรมนี้เท่านั้นที่สงฆ์นั้นพึงทำ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "มี ๕ อย่างโดยอำนาจกรรม" พึงทราบว่า คำคัดค้านเห็นปานนี้ว่า "เมื่อกรรมไม่มีกำหนดแน่นอน ข้อนี้จะสมควรได้อย่างไร" ย่อมไม่มีโอกาส ก็ในอรรถนี้ คือในอุโบสถ

---

Uposathasaddo panāyaṃ pātimokkhuddesasīlaupavāsapaññattidivasesu vattati. Tathā hesa ‘‘āyāmāvuso kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.150; ma. ni. aṭṭha. 3.85) timokkhuddese āgato, ‘‘evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho, visākhe, uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) sīle, ‘‘suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāse, ‘‘uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246) paññattiyaṃ, ‘‘na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu (mahāva. 181) divase, idhāpi divaseyeva vattamāno adhippetoti āha ‘‘ajja uposathadivaso’’tiādi. Upavasanti etthāti uposatho. Upavasantīti sīlena vā sabbaso āhārassa abhuñjanasaṅkhātena anasanena vā khīrapānamadhupānādimattena vā upetā hutvā vasantīti attho.

ก็บทว่า อุโบสถ นี้ ย่อมใช้ในความหมายถึงการสวดปาติโมกข์ ศีล การอดอาหาร บัญญัติ และวัน จริงอย่างนั้น บทอุโบสถนั้น มาในความหมายถึงการสวดปาติโมกข์ ในประโยคมีอาทิว่า "มาเถิด ท่านกัปปินะ เราจักไปอุโบสถ" (ที.นิ.อ. 1.150; ม.นิ.อ. 3.85) มาในความหมายถึงศีล ในประโยคมีอาทิว่า "ดูกรวิสาขา อุโบสถที่บุคคลรักษาแล้วประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้แล" (อ.นิ. 8.43) มาในความหมายถึงการอดอาหาร ในประโยคมีอาทิว่า "ผู้บริสุทธิ์ย่อมมีวันผัคคุนะเสมอ ผู้บริสุทธิ์ย่อมมีอุโบสถเสมอ" (ม.นิ. 1.79) มาในความหมายถึงชื่อบัญญัติ ในประโยคมีอาทิว่า "พญานาคชื่ออุโบสถ" (ที.นิ. 2.246) มาในความหมายถึงวัน ในประโยคมีอาทิว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย อาวาสทั้งหลายที่มีภิกษุในวันอุโบสถนั้น ไม่ควร" (มหาวรรค 181) ในที่นี้ก็ประสงค์เอาที่ใช้ในความหมายถึงวันนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "วันนี้เป็นวันอุโบสถ" ชื่อว่า อุโบสถ เพราะเป็นที่ (เป็นวัน) อันเขาย่อมอยู่จำ บทว่า อุปวสนฺตีติ ความว่า ย่อมอยู่จำ คือเป็นผู้เข้าถึง (ศีล) อยู่ ด้วยศีล หรือด้วยการไม่บริโภคอาหารอันนับว่าเป็นการอดอาหารโดยประการทั้งปวง หรือด้วยสักว่าการดื่มน้ำนมและน้ำผึ้งเป็นต้น

---

Sabbesampi vākyānaṃ eva-kāratthasahitattā ‘‘uposatho’’ti etassa ‘‘uposatho evā’’ti ayamattho labbhatīti āha ‘‘etena anuposathadivasaṃ paṭikkhipatī’’ti. Iminā avadhāraṇena nirākataṃ dasseti, atha vā saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti ‘‘uposatho’’ti etassa ‘‘anuposatho na hotī’’ti ayamatthoti vuttaṃ ‘‘etena anuposathadivasaṃ paṭikkhipatī’’ti. ‘‘Esa nayo pannaraso’’ti iminā aññaṃ uposathadivasaṃ paṭikkhipatīti etthāpi. Etenāti ‘‘uposatho’’ti etena saddena. Pañcadasannaṃ tithīnaṃ pūraṇavasena pannaraso. Pannarasoti iminā aññaṃ uposathadivasaṃ paṭikkhipatī’’ti saṃkhittena vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘divasavasena hī’’tiādimāha. Catuddasiyaṃ niyutto cātuddasiko. Evaṃ pannarasiko. Sāmaggiuposatho nāma saṅghasāmaggikatadivase kātabbauposatho. Hemantagimhavassānānaṃ tiṇṇaṃ utūnanti ettha hemantautu nāma aparakattikassa kāḷapakkhapāṭipadato paṭṭhāya phaggunapuṇṇamapariyosānā cattāro māsā, gimhautu nāma phaggunassa kālapakkhapāṭipadato paṭṭhāya āsāḷhapuṇṇamapariyosānā cattāro māsā, vassānautu nāma āsāḷhassa kāḷapakkhapāṭipadato paṭṭhāya aparakattikapuṇṇamapariyosānā cattāro māsā. Tatiyasattamapakkhesu dve dve katvā cha cātuddasikāti hemantassa utuno tatiye ca sattame ca pakkhe dve cātuddasikā, evamitaresaṃ utūnanti cha cātuddasikā. Sesā pannarasikāti sesā aṭṭhārasa pannarasikā. Honti cettha –

เพราะประโยคแม้ทั้งปวงประกอบด้วยอรรถของเอวศัพท์ จึงได้อรรถว่า "อุโบสถเท่านั้น" แห่งบทว่า "อุโบสถ" นี้ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยบทนี้ ย่อมปฏิเสธวันที่ไม่ใช่วันอุโบสถ" ย่อมแสดงสิ่งที่ถูกคัดค้านด้วยการกำหนดนี้ หรือว่า ศัพท์ย่อมกล่าวอรรถด้วยอำนาจการขจัดอรรถของศัพท์อื่น เพราะฉะนั้น อรรถว่า "วันที่ไม่ใช่อุโบสถย่อมไม่มี" แห่งบทว่า "อุโบสถ" นี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยบทนี้ ย่อมปฏิเสธวันที่ไม่ใช่วันอุโบสถ" แม้ในคำว่า "นัยนี้ (ใช้ได้แม้ใน) ปัณณรสี" นี้ ก็ย่อมปฏิเสธวันอุโบสถอื่น บทว่า เอเตนาติ ความว่า ด้วยศัพท์ว่า "อุโบสถ" นี้ ชื่อว่า ปัณณรสี เพราะเต็มรอบแห่งดิถีทั้งหลาย ๑๕ เพื่อจะแสดงอรรถที่กล่าวไว้โดยย่อว่า "ด้วยบทว่า ปัณณรโส นี้ ย่อมปฏิเสธวันอุโบสถอื่น" โดยพิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "จริงอยู่ โดยอำนาจแห่งวัน" อุโบสถที่ประกอบในวัน ๑๔ ค่ำ ชื่อว่า จาตุททสิกะ แม้ปัณณรสิกะก็นัยนี้ ชื่อว่า สามัคคีอุโบสถ คืออุโบสถที่พึงทำในวันที่สงฆ์ทำความสามัคคีกัน ในคำว่า "แห่งฤดูทั้งหลาย ๓ คือ เหมันตะ คิมหะ และวัสสานะ" นี้ ฤดูเหมันตะ คือ ๔ เดือน เริ่มตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๒ จนถึงวันเพ็ญเดือน ๔ ฤดูคิมหะ คือ ๔ เดือน เริ่มตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๔ จนถึงวันเพ็ญเดือน ๘ ฤดูวัสสานะ คือ ๔ เดือน เริ่มตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๘ จนถึงวันเพ็ญเดือน ๑๒ บทว่า ตติยสตฺตมปกฺเขสุ เทฺว เทฺว กตฺวา ฉ จาตุทฺทสิกาติ ความว่า ในปักษ์ที่ ๓ และที่ ๗ ของฤดูเหมันตะ มีจาตุททสิกะ ๒ แม้ในฤดูที่เหลือทั้งหลายก็นัยนี้ รวมเป็นจาตุททสิกะ ๖ บทว่า เสสา ปณฺณรสิกาติ ความว่า ปักษ์ที่เหลือ ๑๘ เป็นปัณณรสิกะ และในเรื่องนี้ มีคาถาว่าดังนี้ -

---

‘‘Kattikassa ca kāḷamhā, yāva phaggunapuṇṇamā;

‘Hemantakālo’ti viññeyyo, aṭṭha honti uposathā.

"พึงทราบว่า ตั้งแต่ปักษ์ข้างแรมแห่งเดือนกัตติกา จนถึงวันเพ็ญเดือนผัคคุนะ เป็นเหมันตกาล มีอุโบสถ ๘ ครั้ง"

---

‘‘Phaggunassa ca kāḷamhā, yāva āsāḷhapuṇṇamā;

‘Gimhakālo’ti viññeyyo, aṭṭha honti uposathā.

"ตั้งแต่ข้างแรมเดือน ๔ จนถึงวันเพ็ญเดือน ๘ พึงทราบว่าเป็น 'ฤดูคิมหันต์' มีอุโบสถ ๘ ครั้ง"

---

‘‘Āsāḷhassa ca kāḷamhā, yāva kattikapuṇṇamā;

‘Vassakālo’ti viññeyyo, aṭṭha honti uposathā.

"ตั้งแต่ข้างแรมเดือน ๘ จนถึงวันเพ็ญเดือน ๑๒ พึงทราบว่าเป็น 'ฤดูวัสสานะ' มีอุโบสถ ๘ ครั้ง"

---

‘‘Utūnaṃ pana tiṇṇannaṃ, pakkhe tatiyasattame;

‘Cātuddaso’ti pātimokkhaṃ, uddisanti nayaññuno’’ti.

"ก็ในปักษ์ที่ ๓ และที่ ๗ แห่งฤดูทั้ง ๓ ผู้รู้หลักย่อมแสดงปาติโมกข์ว่า 'จาตุททโส' (อุโบสถ ๑๔ ค่ำ)"

---

Pakatiyā nabahutarāvāsikādipaccayena kātabbaṃ pakaticārittaṃ. Bahutarāvāsikādipaccaye pana sati aññasmiṃ cātuddasepi kātuṃ vaṭṭati. Tenāha ‘‘saki’’ntiādi. Sakinti ekasmiṃ vāre. Āvāsikānaṃ anuvattitabbanti āvāsikehi ‘‘ajjuposatho cātuddaso’’ti pubbakicce kariyamāne anuvattitabbaṃ, na paṭikkositabbaṃ. Ādisaddena ‘‘āvāsikehi āgantukānaṃ anuvattitabba’’nti (mahāva. 178) vacanaṃ, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tehi bhikkhūhi dve tayo uposathe cātuddasike kātuṃ, kathaṃ mayaṃ tehi bhikkhūhi paṭhamataraṃ pavāreyyāmā’’ti (mahāva. 240) vacanañca saṅgaṇhāti. Ettha ca paṭhamasuttassa ekekassa utuno tatiyasattamapakkhassa cātuddase vā avasesassa pannarase vā sakiṃ pātimokkhaṃ uddisitabbanti pakaticārittavasenapi atthasambhavato ‘‘āgantukehī’’tiādīni suttāni dassitānīti veditabbaṃ. Tathārūpapaccaye satīti aññasmimpi cātuddasike uposathaṃ kātuṃ anurūpe ‘‘āvāsikā bahutarā hontī’’ti evamādike paccaye sati. Aññasmimpi cātuddaseti tiṇṇaṃ utūnaṃ tatiyasattamapakkhacātuddasato aññasmiṃ cātuddase.

จารีตตามปกติที่พึงทำด้วยปัจจัยมีภิกษุผู้อยู่ประจำไม่มากเป็นต้น. แต่เมื่อมีปัจจัยมีภิกษุผู้อยู่ประจำมากเป็นต้น พึงทำในวันจาตุททสีอื่นก็ได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ครั้งเดียว' เป็นต้น. คำว่า 'ครั้งเดียว' คือในคราวเดียว. คำว่า 'พึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำ' คือเมื่อภิกษุผู้อยู่ประจำทำบุพกิจว่า 'วันนี้เป็นวันอุโบสถจาตุททสี' พึงประพฤติตาม ไม่พึงคัดค้าน. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์เอาคำว่า 'ภิกษุผู้อยู่ประจำพึงประพฤติตามภิกษุอาคันตุกะ' (มหาวรรค 178) และคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุเหล่านั้นทำอุโบสถในวันจาตุททสีสองสามครั้งได้ พวกเราจะปวารณาเร็วกว่าภิกษุเหล่านั้นได้อย่างไร' (มหาวรรค 240) เข้ามาด้วย. ในอรรถกถานี้ พึงทราบว่า พระสูตรมีคำว่า 'ภิกษุอาคันตุกะ' เป็นต้น ได้แสดงไว้แล้ว เพราะความแห่งอรรถย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งจารีตตามปกติว่า 'พึงแสดงปาติโมกข์ครั้งเดียวในวันจาตุททสีในปักษ์ที่สามและที่เจ็ดแห่งแต่ละฤดู หรือในวันปัณณรสีที่เหลือ'. คำว่า 'เมื่อมีปัจจัยเช่นนั้น' คือเมื่อมีปัจจัยที่สมควรเพื่อทำอุโบสถในวันจาตุททสีอื่นด้วย มีคำว่า 'ภิกษุผู้อยู่ประจำมีมากกว่า' เป็นต้น. คำว่า 'ในวันจาตุททสีอื่นด้วย' คือในวันจาตุททสีอื่นจากวันจาตุททสีในปักษ์ที่สามและที่เจ็ดแห่งสามฤดู.

---

Na kevalaṃ uposathadivasāva hontīti āha ‘‘purimavassaṃvuṭṭhānaṃ panā’’tiādi. Mā iti cando vuccati tassa gatiyā divasassa minitabbato, so ettha sabbakalāpāripūriyā puṇṇoti puṇṇamā, pubbakattikāya puṇṇamā pubbakattikapuṇṇamā, assayujapuṇṇamā. Sā hi pacchimakattikaṃ nivattetuṃ evaṃ vuttā. Tesaṃyevāti purimavassaṃvuṭṭhānaṃyeva. Bhaṇḍanakārakehīti kalahakārakehi. Paccukkaḍḍhantīti ukkaḍḍhanti. Bhaṇḍanakārakehi anuvādavasena assayujapuṇṇamādiṃ pariccajantā pavāraṇaṃ kāḷapakkhaṃ, juṇhapakkhanti uddhaṃ kaḍḍhantīti attho. ‘‘Suṇantu me āyasmanto āvāsikā, yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, idāni uposathaṃ kareyyāma, pātimokkhaṃ uddiseyyāma, āgame kāḷe pavāreyyāmā’’ti (mahāva. 240) ‘‘suṇantu me āyasmanto āvāsikā, yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, idāni uposathaṃ kareyyāma, pātimokkhaṃ uddiseyyāma, āgame juṇhe pavāreyyāmā’’ti ca evaṃ ñattiyā pavāraṇaṃ ukkaḍḍhantīti vuttaṃ hoti.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ส่วนของภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแรก' เป็นต้น เพื่อแสดงว่า ไม่ใช่เป็นแค่วันอุโบสถเท่านั้น. คำว่า 'มา' นี้หมายถึงพระจันทร์ เพราะวันพึงนับด้วยการโคจรของพระจันทร์นั้น. พระจันทร์เต็มดวงด้วยความบริบูรณ์แห่งส่วนทั้งปวง จึงเรียกว่า 'ปุณณมา' (วันเพ็ญ). วันเพ็ญเดือนกัตติกะแรก คือวันเพ็ญเดือนอัสสยุชะ. วันเพ็ญนั้นกล่าวอย่างนี้เพื่อกันวันเพ็ญเดือนกัตติกะหลังออกไป. คำว่า 'ของภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น' คือของภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแรกเท่านั้น. คำว่า 'โดยภิกษุผู้ก่อการทะเลาะ' คือโดยภิกษุผู้ก่อการวิวาท. คำว่า 'เลื่อนออกไป' คือเลื่อนไป. มีความหมายว่า ภิกษุผู้ก่อการทะเลาะละทิ้งวันเพ็ญเดือนอัสสยุชะเป็นต้น โดยการกล่าวโทษ แล้วเลื่อนปวารณาไปข้างหน้า คือไปข้างแรม หรือข้างขึ้น. ชื่อว่าเลื่อนปวารณาด้วยญัตติอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุผู้อยู่ประจำทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า เมื่อถึงเวลาอันสมควรแก่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัดนี้พวกเราพึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์ พึงปวารณาในข้างแรมหน้า' (มหาวรรค 240) และ 'ท่านผู้มีอายุผู้อยู่ประจำทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า เมื่อถึงเวลาอันสมควรแก่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัดนี้พวกเราพึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์ พึงปวารณาในข้างขึ้นหน้า'.

---

Athāti anantaratthe nipāto. Catuddasannaṃ pūraṇo cātuddaso, divaso. Yaṃ sandhāya ‘‘āgame juṇhe pavāreyyāmā’’ti ñattiṃ ṭhapayiṃsu, tasmiṃ pana āgame juṇhe komudiyā cātumāsiniyā avassaṃ pavāretabbaṃ. Na hi taṃ atikkamitvā pavāretuṃ labbhati. Vuttañhetaṃ –

คำว่า 'อถ' เป็นนิบาตในอรรถว่า 'ลำดับนั้น'. วันที่เต็มด้วยสิบสี่ คือวันจาตุททสี. ซึ่งภิกษุทั้งหลายตั้งญัตติว่า 'พึงปวารณาในข้างขึ้นหน้า' โดยอ้างถึงวันนั้น แต่ในข้างขึ้นหน้าอันเป็นวันโกมุทจาตุมาสินีนั้น พึงปวารณาโดยไม่เว้น. เพราะไม่พึงปวารณาเลยวันนั้นไป. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วซึ่งข้อนี้ว่า –

---

‘‘Te ce, bhikkhave, bhikkhū bhaṇḍanakārakā kalahakārakā vivādakārakā bhassakārakā saṅghe adhikaraṇakārakā tampi juṇhaṃ anuvaseyyuṃ, tehi, bhikkhave, bhikkhūhi sabbeheva āgame juṇhe komudiyā cātumāsiniyā akāmā pavāretabba’’nti (mahāva. 240).

"ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ก่อการทะเลาะ ผู้ก่อการวิวาท ผู้ก่อการโต้เถียง ผู้ก่อการพูดเพ้อเจ้อ ผู้ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์ พึงอยู่จำพรรษาเลยข้างขึ้นนั้นไป ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดพึงปวารณาในข้างขึ้นหน้าอันเป็นวันโกมุทจาตุมาสินีโดยไม่สมัครใจ" (มหาวรรค 240).

---

Tenevāha ‘‘pacchimavassaṃvuṭṭhānañca pacchimakattikapuṇṇamā evā’’ti. Yadi hi taṃ atikkamitvā pavāreyya, dukkaṭāpattiṃ āpajjeyya. Vuttañhetaṃ ‘‘na ca, bhikkhave, apavāraṇāya pavāretabbaṃ aññatra saṅghasāmaggiyā’’ti (mahāva. 233). Visuddhipavāraṇāyogato pavāraṇādivasā. Pisaddena na kevalaṃ pavāraṇādivasāyeva, atha kho uposathadivasāpi hontīti dasseti. Idāni yo so sāmaggiuposathadivaso vutto, tañca tappasaṅgena sāmaggipavāraṇādivasañca dassento ‘‘yadā panā’’tiādimāha. Osārite tasmiṃ bhikkhusminti ukkhittake bhikkhusmiṃ osārite, taṃ gahetvā sīmaṃ gantvā āpattiṃ desāpetvā kammavācāya kammappaṭippassaddhivasena pavesiteti vuttaṃ hoti. Tassa vatthussāti tassa adhikaraṇassa. Tadā ṭhapetvā…pe… uposathadivaso nāma hotīti sambandho. Kiṃ kāraṇanti āha ‘‘tāvadevā’’tiādi. Tattha tāvadevāti taṃ divasameva. Vacanatoti kosambakakkhandhake (mahāva. 475) vuttattā. Yattha pana pattacīvarādīnaṃ atthāya appamattakena kāraṇena vivadantā uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā ṭhapenti, tattha tasmiṃ adhikaraṇe vinicchite ‘‘samaggā jātamhā’’ti antarā sāmaggiuposathaṃ kātuṃ na labhanti. Karontehi anuposathe uposatho kato nāma hoti. Kattikamāsabbhantareti ettha kattikamāso nāma pubbakattikamāsassa kāḷapakkhapāṭipadato paṭṭhāya yāva aparakattikapuṇṇamā, tāva ekūnatiṃsarattidivo, tassabbhantare, tato pacchā vā pana pure vā na vaṭṭati. Ayameva yo koci divasoyeva. Idhāpi kosambakakkhandhake sāmaggiyā sadisāva sāmaggī veditabbā. Ye pana kismiñcideva appamattake pavāraṇaṃ ṭhapetvā samaggā honti, tehi pavāraṇāyameva pavāraṇā kātabbā, tāvadeva na kātabbā. Karontehi appavāraṇāya pavāraṇā katā hoti. Na kātabboyevāti niyamena yadi karoti, dukkaṭanti dasseti. Tattha hi uposathakaraṇe dukkaṭaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘na, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo aññatra saṅghasāmaggiyā’’ti (mahāva. 183).

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "และการออกพรรษาหลัง ก็คือวันเพ็ญเดือนกัตติกะหลังเท่านั้น" ถ้าหากปวารณาเลยวันนั้นไป พึงต้องอาบัติทุกกฏ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วซึ่งข้อนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงปวารณาในวันไม่เป็นปวารณา เว้นแต่เมื่อสงฆ์สามัคคีกัน" (มหาวรรค 233) วันปวารณาเพราะประกอบด้วยปวารณาอันบริสุทธิ์ ด้วยคำว่า "ปิ" ย่อมแสดงว่า ไม่ใช่เป็นแค่วันปวารณาเท่านั้น แต่เป็นวันอุโบสถด้วย บัดนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เมื่อใด" เป็นต้น เพื่อแสดงวันอุโบสถสามัคคีที่กล่าวไว้แล้วนั้น และวันปวารณาสามัคคีที่เนื่องด้วยวันอุโบสถนั้น คำว่า "เมื่อภิกษุนั้นถูกระงับแล้ว" คือเมื่อภิกษุผู้ถูกยกวัตรได้รับการรับเข้าหมู่แล้ว มีความหมายว่า นำภิกษุนั้นไปสู่สีมา ให้แสดงอาบัติแล้วให้เข้าหมู่ด้วยการระงับกรรมด้วยกรรมวาจา คำว่า "แห่งเรื่องนั้น" คือแห่งอธิกรณ์นั้น มีความสัมพันธ์ว่า "เมื่อระงับแล้ว...เป...ชื่อว่าเป็นวันอุโบสถ" ตรัสว่า "ด้วยเหตุอะไร" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "ในวันนั้นเอง" คือในวันนั้นนั่นเอง เพราะตรัสไว้ในโกสัมพิกขันธกะ (มหาวรรค 475) แต่ในที่ใด ภิกษุทั้งหลายวิวาทกันด้วยเหตุเล็กน้อยเพื่อประโยชน์แก่บาตรจีวรเป็นต้น แล้วระงับอุโบสถหรือปวารณาไว้ ในที่นั้น เมื่ออธิกรณ์นั้นระงับแล้ว ภิกษุทั้งหลายไม่พึงทำอุโบสถสามัคคีในระหว่างว่า "พวกเราสามัคคีกันแล้ว" เมื่อทำ ชื่อว่าทำอุโบสถในวันไม่เป็นอุโบสถ คำว่า "ภายในเดือนกัตติกะ" ในที่นี้ เดือนกัตติกะคือวันที่มีราตรีและวันรวมกันยี่สิบเก้าวัน นับตั้งแต่วันปาฏิบทข้างแรมของเดือนกัตติกะแรกไปจนถึงวันเพ็ญเดือนกัตติกะหลัง พึงทำภายในเดือนนั้น ไม่พึงทำหลังจากนั้นหรือก่อนหน้านั้น วันใดวันหนึ่งนี้เอง ในที่นี้ก็พึงทราบว่าความสามัคคีเหมือนกับความสามัคคีในโกสัมพิกขันธกะ ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้ระงับปวารณาด้วยเหตุเล็กน้อยบางอย่างแล้วสามัคคีกัน ภิกษุเหล่านั้นพึงทำปวารณาในวันปวารณาเท่านั้น ไม่พึงทำในวันนั้นเอง เมื่อทำ ชื่อว่าทำปวารณาในวันไม่เป็นปวารณา คำว่า "ไม่พึงทำเท่านั้น" ย่อมแสดงว่า ถ้าทำโดยกำหนด พึงต้องอาบัติทุกกฏ เพราะในที่นั้น การทำอุโบสถเป็นทุกกฏ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วซึ่งข้อนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงทำอุโบสถในวันไม่เป็นอุโบสถ เว้นแต่เมื่อสงฆ์สามัคคีกัน" (มหาวรรค 183)

---

‘‘Pattakālameva pattakalla’’nti iminā sakatthe bhāvappaccayoti dasseti. Nāsatīti anvayato vuttameva byatirekato daḷhaṃ karoti.

ด้วยคำว่า "ถึงเวลาอันสมควรเท่านั้น จึงเป็นเวลาอันสมควร" นี้ ย่อมแสดงว่า เป็นภาวปัจจัยในอรรถของตน คำว่า "ไม่มี" ย่อมทำให้สิ่งที่กล่าวไว้โดยอรรถคล้อยตามมั่นคงขึ้นโดยอรรถแย้ง

---

Anurūpāti arahā anucchavikā, sāminoti vuttaṃ hoti. Sabbantimenāti sabbaheṭṭhimena cattāro, na tehi vinā taṃ uposathakammaṃ karīyati, na tesaṃ chando vā pārisuddhi vā eti. Avasesā pana sacepi sahassamattā honti, sace samānasaṃvāsakā, sabbe chandārahāva honti, chandapārisuddhiṃ datvā āgacchantu vā, mā vā, kammaṃ na kuppati. Pakatattāti anukkhittā, pārājikaṃ anajjhāpannā ca. Hatthapāso nāma diyaḍḍhahatthappamāṇo.

คำว่า "อันสมควร" คือควร เหมาะสม มีความหมายว่า "เป็นเจ้าของ" คำว่า "สุดท้ายทั้งหมด" คือสี่รูปที่ต่ำสุดทั้งหมด กรรมอุโบสถนั้นไม่พึงทำได้หากไม่มีภิกษุเหล่านั้น ฉันทะหรือปาริสุทธิของภิกษุเหล่านั้นไม่มาถึง ส่วนภิกษุที่เหลือ แม้มีจำนวนพันรูป ถ้าเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน ทั้งหมดก็เป็นผู้ควรแก่ฉันทะ ให้ฉันทะและปาริสุทธิแล้วจะมาหรือไม่มาก็ได้ กรรมไม่กำเริบ คำว่า "ผู้มีปกติ" คือผู้ไม่ถูกยกวัตร และผู้ไม่ล่วงอาบัติปาราชิก ชื่อว่าหัตถบาส คือประมาณหนึ่งศอกครึ่ง

---

Sīmā ca nāmesā katamā, yattha hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhitā kammappattā nāma hontīti anuyogaṃ sandhāya sīmaṃ dassento vibhāgavantānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti ‘‘sīmā ca nāmesā’’tiādimāha. Sambhindantenāti missīkarontena. Ajjhottharantenāti maddantena, anto karontenāti vuttaṃ hoti. Imā vipattisīmāyo nāmāti sambandho. Kasmā vipattisīmāyo nāmāti āha ‘‘ekādasahī’’tiādi. Ākārehīti kāraṇehi. Vacanatoti kammavagge (pari. 482 ādayo) kathitattā. Saṅghakammaṃ nāmetaṃ vīsativaggakaraṇīyaparamanti āha ‘‘yattha ekavīsati bhikkhū nisīdituṃ na sakkontī’’ti. Yassaṃ sīmāyaṃ heṭṭhimaparicchedena kammārahena saddhiṃ ekavīsati bhikkhū parimaṇḍalākārena nisīdituṃ na sakkonti, ayaṃ atikhuddakā nāmāti attho. Evarūpā ca sīmā sammatāpi asammatā, gāmakhettasadisāva hoti, tattha kataṃ kammaṃ kuppati. Esa nayo sesasīmāsupi.

เมื่อแสดงสีมาโดยอ้างอิงคำถามว่า "สีมาชื่อนี้คืออะไร ที่ซึ่งภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ไม่ห่างหัตถบาสชื่อว่าถึงกรรมได้" การแสดงลักษณะของสิ่งที่มีการแบ่งแยก ย่อมมีได้ด้วยการแสดงการแบ่งแยกนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สีมาชื่อนี้คืออะไร" คำว่า สัมภินทันเตนะ (Sambhindantena) คือ ผู้ทำให้ปะปนกัน คำว่า อัชโฌตถรันเตนะ (Ajjhottharantena) คือ ผู้เหยียบย่ำ หมายความว่า ผู้ทำให้เข้าไปข้างใน พึงทราบว่า สีมาเหล่านี้ชื่อว่าวิบัติสีมา เพราะเหตุไรจึงชื่อว่าวิบัติสีมา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ด้วยอาการ ๑๑ อย่าง" คำว่า อาการ (Ākārehi) คือ ด้วยเหตุ คำว่า วจนโต (Vacanato) คือ เพราะกล่าวไว้ในกรรมวรรค (ปริ. ๔๘๒ เป็นต้น) กรรมของสงฆ์นี้มีภิกษุ ๒๐ รูปเป็นอย่างยิ่งที่พึงทำได้ จึงกล่าวว่า "ที่ซึ่งภิกษุ ๒๑ รูปนั่งไม่ได้" สีมาใดที่ภิกษุ ๒๑ รูปพร้อมด้วยภิกษุผู้ควรแก่กรรมโดยประมาณต่ำสุด นั่งล้อมวงไม่ได้ สีมานั้นชื่อว่าเล็กเกินไป นี้เป็นความหมาย สีมามีรูปอย่างนี้ แม้สมมติแล้วก็ไม่สมมติ ย่อมเป็นเช่นเดียวกับเขตบ้าน กรรมที่ทำในสีมานั้นย่อมเสียไป นัยนี้พึงทราบในสีมาที่เหลือด้วย

---

Sammatāti baddhā, vācitakammavācāti attho. Kammavācāya vācanameva hi bandhanaṃ nāma. Nimittaṃ na upagacchatīti animittupago, taṃ animittupagaṃ, animittārahanti vuttaṃ hoti. Tacasārarukkho nāma tālanāḷikerādikā. Paṃsupuñjavālukāpuñjānanti paṃsurāsivālukārāsīnaṃ majjhe. Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Potthakesu pana katthaci ‘‘paṃsupuñjaṃ vā vālukāpuñjaṃ vā aññatara’’nti pāṭho dissati, so pana apāṭho. Na hi so ‘‘aññatara’’nti iminā yujjatīti. Antarāti nimittupaganimittānamantarā. Ettha ca yā tīhi nimittehi bajjhamānā animittupagesu tacasārarukkhādīsu aññataraṃ antarā ekaṃ nimittaṃ katvā sammatā, sā khaṇḍanimittā nāma hoti. Yā pana catupañcanimittādīhi bajjhamānā imesu tacasārarukkhādīsu aññataraṃ antarā ekaṃ nimittaṃ katvā sammatā, sā khaṇḍanimittā nāma na hotīti viññāyati nimittupagānaṃ nimittānaṃ tiṇṇaṃ sabbhāvato. Aṭṭhakathāsu pana avisesena vuttaṃ, tasmā upaparikkhitvā gahetabbaṃ. Sabbena sabbanti sabbappakārena. Nimittānaṃ bahi ṭhitena sammatāti tesaṃ bahi ṭhitena vācitakammavācā. Nimittāni pana anto ca bahi ca ṭhatvā kittetuṃ vaṭṭanti.

คำว่า สัมมตา (Sammatā) คือ อันผูกแล้ว, หมายความว่า อันสวดกรรมวาจาแล้ว. การสวดกรรมวาจานั่นแหละชื่อว่าการผูก. คำว่า นิมิตตัง นะ อุปคัจฉติ (Nimittaṃ na upagacchati) คือ อนิมิตตุปโค (Animittupago) หมายความว่า ไม่เข้าถึงนิมิต, ท่านกล่าวอธิบายว่า อนิมิตตุปคะ นั้น คือ ไม่ควรแก่นิมิต. ต้นไม้มีแก่นที่เปลือกชื่อว่าต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น. คำว่า ปังสุปุญชวาลุกาปุญชานัง (Paṃsupuñjavālukāpuñjānaṃ) คือ ในท่ามกลางกองดินและกองทราย. และคำนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถกำหนด. แต่ในคัมภีร์บางแห่งปรากฏบทว่า “กองดินหรือกองทรายอย่างใดอย่างหนึ่ง” บทนั้นเป็นอัปปาฐะ (บทที่ไม่ถูกต้อง) เพราะบทนั้นไม่สมควรกับคำว่า “อย่างใดอย่างหนึ่ง”. คำว่า อันตรา (Antarā) คือ ในระหว่างนิมิตที่ควรแก่นิมิต. อนึ่ง ในสีมานี้ สีมาใดอันผูกด้วยนิมิต ๓ อย่าง โดยทำนิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาต้นไม้มีแก่นที่เปลือกเป็นต้น ซึ่งไม่ควรแก่นิมิต ให้เป็นนิมิตในระหว่างแล้วสมมติ สีมานั้นชื่อว่าขัณฑนิมิต. ส่วนสีมาใดอันผูกด้วยนิมิต ๔ หรือ ๕ อย่างเป็นต้น โดยทำนิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาต้นไม้มีแก่นที่เปลือกเป็นต้น ให้เป็นนิมิตในระหว่างแล้วสมมติ สีมานั้นชื่อว่าขัณฑนิมิตหามิได้ ดังนี้ พึงทราบเพราะมีนิมิตที่ควรแก่นิมิต ๓ อย่าง. แต่ในอรรถกถาได้กล่าวไว้โดยไม่จำกัด เพราะฉะนั้นพึงถือเอาโดยพิจารณา. คำว่า สัพเพนะ สัพพัง (Sabbena sabbaṃ) คือ โดยประการทั้งปวง. คำว่า นิมิตตานัง พหิ ฐิเตนะ สัมมตา (Nimittānaṃ bahi ṭhitena sammatā) คือ อันสวดกรรมวาจาโดยผู้ยืนอยู่ภายนอกนิมิตเหล่านั้น. ส่วนนิมิตทั้งหลาย ยืนอยู่ภายในและภายนอกก็ควรบอกได้.

---

Evaṃ sammatāpīti nimittāni kittetvā kammavācāya sammatāpi. Imassa ‘‘asammatāva hotī’’ti iminā sambandho. Sabbā, bhikkhave, nadī asīmāti yā kāci nadīlakkhaṇappattā nadī nimittāni kittetvā ‘‘etaṃ baddhasīmaṃ karomā’’ti katāpi asīmā, baddhasīmā na hotīti attho. Attano sabhāvena pana sā baddhasīmāsadisā. Sabbattha saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Samuddajātassaresupi eseva nayo. ‘‘Saṃsaṭṭhaviṭapā’’ti iminā aññamaññassa āsannataṃ dīpeti. Baddhā hotīti pacchimadisābhāge sīmaṃ sandhāya vuttaṃ. Tassā padesanti tassā ekadesaṃ. Yattha ṭhatvā bhikkhūhi kammaṃ kātuṃ sakkā hoti, tādisaṃ ekadesanti vuttaṃ hoti. Yattha pana ṭhitehi kammaṃ kātuṃ na sakkā, tādisaṃ padesaṃ anto karitvā bandhantā sīmāya sīmaṃ sambhindanti nāma, na tu ajjhottharanti nāmāti gahetabbaṃ. Gaṇṭhipadesu pana ‘‘sambhindanaṃ paresaṃ sīmāya ekaṃ vā dve vā nimitte kittetvā lekhāmattaṃ gahetvā bandhanaṃ. Ajjhottharaṇaṃ nāma paresaṃ sīmāya nimitte kittetvā taṃ sakalaṃ vā tassekadesaṃ vā anto karontena tassā bahi ekissaṃ dvīsu vā disāsu nimitte kittetvā bandhana’’nti vuttaṃ.

คำว่า เอวัง สัมมตาปิ (Evaṃ sammatāpi) คือ แม้สมมติแล้วอย่างนี้ คือแม้สมมติด้วยกรรมวาจาโดยบอกนิมิตแล้ว. คำนี้มีความสัมพันธ์กับคำว่า “ย่อมไม่สมมติเลย”. คำว่า สัพพา ภิกขะเว นที อสีมา (Sabbā, bhikkhave, nadī asīmā) คือ แม่น้ำใดที่ถึงลักษณะของแม่น้ำอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ทำโดยบอกนิมิตว่า “เราจักทำแม่น้ำนี้ให้เป็นสีมาที่ผูกแล้ว” ก็เป็นอสีมา ไม่เป็นสีมาที่ผูกแล้ว นี้เป็นความหมาย. แต่โดยสภาพของตน แม่น้ำนั้นย่อมเหมือนสีมาที่ผูกแล้ว. ควรทำสังฆกรรมได้ในที่ทั้งปวง. ในสระที่เกิดในสมุทรก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ด้วยคำว่า “มีกิ่งไม้ปะปนกัน” ย่อมแสดงความใกล้ชิดกันและกัน. คำว่า บัทธา โหติ (Baddhā hoti) คือ อันผูกแล้ว กล่าวโดยอ้างอิงสีมาในทิศตะวันตก. คำว่า ตัสสา ปเทสัง (Tassā padesaṃ) คือ ส่วนหนึ่งของสีมานั้น. หมายความว่า ส่วนหนึ่งเช่นนั้น ที่ภิกษุทั้งหลายยืนอยู่แล้วสามารถทำกรรมได้. ส่วนที่ซึ่งภิกษุทั้งหลายยืนอยู่แล้วทำกรรมไม่ได้ เมื่อผูกโดยทำส่วนเช่นนั้นให้เข้าไปข้างใน ชื่อว่าย่อมทำสีมาให้ปะปนกับสีมา ไม่ชื่อว่าย่อมเหยียบย่ำ ดังนี้พึงทราบ. แต่ในคัมภีร์คันถีปทได้กล่าวไว้ว่า “การทำสีมาให้ปะปนกัน คือการผูกโดยบอกนิมิต ๑ หรือ ๒ อย่างในสีมาของผู้อื่นแล้วถือเอาเพียงเส้นขีด. การเหยียบย่ำ คือการผูกโดยบอกนิมิตในสีมาของผู้อื่นแล้วทำสีมานั้นทั้งหมดหรือส่วนหนึ่งของสีมานั้นให้เข้าไปข้างใน โดยบอกนิมิตในทิศหนึ่งหรือสองทิศภายนอกสีมานั้น”.

---

Pabbatādīnaṃ nimittānaṃ sampadā nimittasampatti. Pabbatova nimittaṃ pabbatanimittaṃ. Evaṃ sesesupi. Evaṃ vuttesūti uposathakkhandhake (mahāva. 138 ādayo) sīmāsammutiyaṃ vuttesu. Imehi ca pana aṭṭhahi nimittehi asammissehipi aññamaññamissehipi sīmaṃ sammannituṃ vaṭṭati. Tenāha ‘‘tasmiṃ tasmiṃ disābhāge yathāladdhāni nimittupagāni nimittānī’’ti. Ekena, pana dvīhi vā nimittehi sammannituṃ na vaṭṭati, tīṇi pana ādiṃ katvā vuttappakārānaṃ nimittānaṃ satenāpi vaṭṭati. ‘‘Puratthimāya disāya kiṃ nimitta’’nti vinayadharena pucchitabbaṃ, ‘‘pabbato, bhante’’ti vutte puna vinayadhareneva ‘‘eso pabbato nimitta’’nti evaṃ nimittaṃ kittetabbaṃ. ‘‘Etaṃ pabbataṃ nimittaṃ karoma, nimittaṃ karissāma, nimittaṃ kato, nimittaṃ hotu, hoti bhavissatī’’ti evaṃ pana kittetuṃ na vaṭṭati. Pāsāṇādīsupi eseva nayo. Tenāha ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimitta’’ntiādi. ‘‘Pabbato, bhante, udakaṃ, bhante’’ti evaṃ pana upasampanno vā ācikkhatu, anupasampanno vā, vaṭṭatiyeva. Ādisaddena ‘‘puratthimāya anudisāya kiṃ nimittaṃ? Pāsāṇo, bhante, eso pāsāṇo nimittaṃ. Dakkhiṇāya disāya, dakkhiṇāya anudisāya, pacchimāya disāya, pacchimāya anudisāya, uttarāya disāya, uttarāya anudisāya kiṃ nimittaṃ? Udakaṃ, bhante, etaṃ udakaṃ nimitta’’nti idaṃ saṅgaṇhāti. Ettha pana aṭṭhatvā puna ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ? Pabbato, bhante, eso pabbato nimitta’’nti evaṃ paṭhamaṃ kittitanimittaṃ kittetvāva ṭhapetabbaṃ. Evañhi nimittena nimittaṃ ghaṭitaṃ hoti. Sammā kittetvāti aññamaññanāmavipariyāyena, animittānaṃ nāmena ca akittetvā yathāvutteneva nayena kittetvā. Sammatāti ‘‘suṇātu me, bhante’’tiādinā nayena uposathakkhandhake (mahāva. 139 ādayo) vuttāya parisuddhāya ñattidutiyakammavācāya baddhā. Tattha nimittāni sakiṃ kittitānipi kittitāneva honti. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana tikkhattuṃ sīmamaṇḍalaṃ sambandhantena nimittaṃ kittetabba’’nti (mahāva. aṭṭha. 138) vuttaṃ.

ความถึงพร้อมแห่งนิมิตมีภูเขาเป็นต้น ชื่อว่านิมิตตสัมปัตติ (ความถึงพร้อมแห่งนิมิต). ภูเขานั่นแหละเป็นนิมิต ชื่อว่าปัพพตนิมิต (นิมิตคือภูเขา). ในนิมิตที่เหลือก็มีนัยนี้. คำว่า เอวัง วุตเตสุ (Evaṃ vuttesu) คือ ในนิมิตที่กล่าวไว้ในสีมาสมมติในอุโบสถขันธกะ (มหาวรรค ๑๓๘ เป็นต้น). อนึ่ง ควรสมมติสีมาด้วยนิมิต ๘ อย่างเหล่านี้ แม้ไม่ปะปนกัน หรือปะปนกันและกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “นิมิตที่ควรแก่นิมิตที่ได้มาแล้วในทิศนั้นๆ”. แต่ไม่ควรสมมติด้วยนิมิต ๑ หรือ ๒ อย่าง, ส่วนตั้งแต่ ๓ อย่างเป็นต้นไป จนถึงนิมิต ๑๐๐ อย่างที่กล่าวไว้ ก็ควร. วินัยธรพึงถามว่า “ในทิศตะวันออกมีนิมิตอะไร” เมื่อตอบว่า “ภูเขา ขอรับ” วินัยธรนั่นแหละพึงบอกนิมิตอย่างนี้ว่า “ภูเขานี้เป็นนิมิต”. แต่ไม่ควรบอกอย่างนี้ว่า “เราจักทำภูเขานี้ให้เป็นนิมิต, เราจักทำนิมิต, นิมิตอันเราทำแล้ว, นิมิตจงมี, มีอยู่, จักมี”. ในศิลาเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ในทิศตะวันออกมีนิมิตอะไร”. แต่ไม่ว่าพระอุปสัมบันหรืออนุปสัมบันจะบอกอย่างนี้ว่า “ภูเขา ขอรับ, น้ำ ขอรับ” ก็ควรทั้งนั้น. ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์คำว่า “ในทิศตะวันออกเฉียงใต้มีนิมิตอะไร? ศิลา ขอรับ, ศิลานี้เป็นนิมิต. ในทิศใต้, ในทิศตะวันตกเฉียงใต้, ในทิศตะวันตก, ในทิศตะวันตกเฉียงเหนือ, ในทิศเหนือ, ในทิศตะวันออกเฉียงเหนือมีนิมิตอะไร? น้ำ ขอรับ, น้ำนี้เป็นนิมิต” นี้. แต่ในที่นี้ ไม่พึงหยุดเพียงเท่านั้น พึงบอกนิมิตที่บอกไว้ในตอนแรกซ้ำอีกว่า “ในทิศตะวันออกมีนิมิตอะไร? ภูเขา ขอรับ, ภูเขานี้เป็นนิมิต” ดังนี้แล้วจึงพึงหยุด. เพราะอย่างนี้ นิมิตย่อมต่อกับนิมิต. คำว่า สัมมา กิตเตตวา (Sammā kittetvā) คือ บอกโดยไม่สลับชื่อกันและกัน และไม่บอกด้วยชื่อของอนิมิต โดยบอกตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า สัมมตา (Sammatā) คือ อันผูกด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่บริสุทธิ์ ซึ่งกล่าวไว้ในอุโบสถขันธกะ (มหาวรรค ๑๓๙ เป็นต้น) โดยนัยมีอาทิว่า “ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า”. ในสีมานั้น นิมิตทั้งหลายที่บอกครั้งเดียวก็ชื่อว่าบอกแล้ว. แต่ในอรรถกถาอัณฑกะกล่าวไว้ว่า “ผู้ผูกสีมามณฑลพึงบอกนิมิต ๓ ครั้ง” (มหาวรรค อรรถกถา ๑๓๘).

---

Tatrāti tesu aṭṭhasu nimittesu. Nimittupagatāti nimittayogyatā. ‘‘Hatthippamāṇato paṭṭhāyā’’ti vacanato hatthippamāṇopi nimittupagoyeva. Hatthī pana sattaratano vā aḍḍhaṭṭharatano (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.138) vā. Tato omakataroti tato hatthippamāṇato khuddakataro. Sace catūsu disāsu cattāro vā tīsu vā tayo pabbatā honti, catūhi, tīhi vā pabbatanimitteheva sammannitumpi vaṭṭati, dvīhi pana nimittehi, ekena vā sammannituṃ na vaṭṭati. Ito paresu pāsāṇanimittādīsupi eseva nayo. Tasmā pabbatanimittaṃ karontena pucchitabbaṃ ‘‘ekābaddho, na ekābaddho’’ti. Sace ekābaddho hoti, na kātabbo. Tañhi catūsu vā aṭṭhasu vā disāsu kittentenāpi ekameva nimittaṃ kittitaṃ hoti. Tasmā yo evaṃ cakkasaṇṭhānena vihāraṃ parikkhipitvā ṭhito pabbato, taṃ ekadisāya kittetvā aññāsu disāsu taṃ bahiddhā katvā anto aññāni nimittāni kittetabbāni. Sace pabbatassa tatiyabhāgaṃ vā upaḍḍhaṃ vā antosīmāya kattukāmā honti, pabbataṃ akittetvā yattakaṃ padesaṃ anto kattukāmā, tassa parato tasmiṃyeva pabbate jātarukkhavammikādīsu aññataraṃ nimittaṃ kittetabbaṃ. Sace yojanadviyojanappamāṇaṃ sabbaṃ pabbataṃ anto kattukāmā honti, pabbatassa parato bhūmiyaṃ jātarukkhavammikādīni nimittāni kittetabbāni (mahāva. aṭṭha. 138; vi. saṅga. aṭṭha. 158).

คำว่า ตตฺร ได้แก่ ในบรรดานิมิต ๘ อย่างเหล่านั้น. คำว่า นิมิตูปคตา ได้แก่ ความเหมาะสมแห่งนิมิต. ด้วยบทว่า “ตั้งแต่ประมาณช้าง” แม้ประมาณช้างก็เป็นนิมิตูปคตะนั่นเอง. ส่วนช้างมีประมาณ ๗ ศอก หรือ ๗ ศอกครึ่ง (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค ๓.๑๓๘). คำว่า ต่ำกว่านั้น ได้แก่ เล็กกว่าประมาณช้างนั้น. ถ้ามีภูเขา ๔ ลูกใน ๔ ทิศ หรือ ๓ ลูกใน ๓ ทิศ ก็ควรสมมติด้วยนิมิตภูเขา ๔ หรือ ๓ ลูกนั้นได้ แต่ไม่ควรสมมติด้วยนิมิต ๒ ลูก หรือ ๑ ลูก. แม้ในนิมิตหินเป็นต้นที่นอกเหนือจากนี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เพราะฉะนั้น เมื่อจะทำนิมิตภูเขา พึงถามว่า “เป็นอันเดียวกัน หรือไม่เป็นอันเดียวกัน”. ถ้าเป็นอันเดียวกัน ไม่ควรทำ. เพราะว่าเมื่อบอกใน ๔ ทิศ หรือ ๘ ทิศ ก็ชื่อว่าบอกนิมิตอันเดียวกันนั่นเอง. เพราะฉะนั้น ภูเขาใดตั้งอยู่ล้อมวิหารเป็นรูปวงกลมอย่างนี้ พึงบอกภูเขานั้นในทิศเดียว แล้วทำภูเขานั้นให้อยู่นอกเขตในทิศอื่น ๆ แล้วพึงบอกนิมิตอื่น ๆ ไว้ภายใน. ถ้าประสงค์จะทำส่วนที่ ๓ หรือครึ่งหนึ่งของภูเขาให้อยู่ภายในสีมา พึงไม่บอกภูเขานั้น แต่พึงบอกนิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาต้นไม้ที่เกิดแล้ว จอมปลวกเป็นต้น ที่อยู่ถัดจากส่วนของภูเขานั้นที่ประสงค์จะทำให้อยู่ภายใน. ถ้าประสงค์จะทำภูเขาทั้งหมดที่มีประมาณ ๑ โยชน์ ๒ โยชน์ ให้อยู่ภายใน พึงบอกนิมิตต้นไม้ที่เกิดแล้ว จอมปลวกเป็นต้น ที่อยู่บนพื้นดินถัดจากภูเขานั้น (มหาวรรค อรรถกถา ๑๓๘; วินัยสังคหะ อรรถกถา ๑๕๘).

---

Saṅkhaṃ gacchatīti gaṇanaṃ vohāraṃ gacchatīti attho. Dvattiṃsapalaguḷapiṇḍaparimāṇoti thūlatāya, na tulagaṇanāya. Tattha ‘‘ekapalaṃ nāma dasakalañja’’nti vadanti. Iṭṭhakā mahantāpi na vaṭṭati. Tathā animittupagapāsāṇānaṃ rāsi, pageva paṃsuvālukārāsi. Bhūmisamo khalamaṇḍalasadiso piṭṭhipāsāṇo vā bhūmito khāṇuko viya uṭṭhitapāsāṇo vā hoti, sopi pamāṇūpago ce, vaṭṭati. ‘‘Piṭṭhipāsāṇo pana atimahantopi pāsāṇasaṅkhameva gacchatīti āha ‘‘piṭṭhipāsāṇo panā’’tiādi. Tasmā sace mahato piṭṭhipāsāṇassa ekaṃ padesaṃ antosīmāyaṃ kattukāmā honti, taṃ akittetvā tassupari añño pāsāṇo kittetabbo. Sace piṭṭhipāsāṇupari vihāraṃ karonti, vihāramajjhena ca piṭṭhipāsāṇo vinivijjhitvā gacchati, evarūpo piṭṭhipāsāṇo na vaṭṭati. Sace hi taṃ kittenti, nimittassupari vihāro hoti, nimittañca nāma bahisīmāyaṃ hoti, vihāropi bahisīmāyaṃ āpajjati. Vihāraṃ parikkhipitvā ṭhitapiṭṭhipāsāṇo pana ekattha kittetvā aññattha na kittetabbo.

คำว่า ถึงซึ่งการนับ คือ ถึงซึ่งการนับ การเรียกขาน. คำว่า มีประมาณเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปละ คือ โดยความหนา ไม่ใช่โดยการนับน้ำหนัก. ในที่นั้น พวกเขาว่า “๑ ปละ ชื่อว่า ๑๐ กฬัญชะ”. แม้อิฐที่ใหญ่ก็ไม่ควร. เช่นเดียวกัน กองหินที่ไม่เป็นนิมิตูปคตะ ยิ่งกว่านั้นคือกองดินทราย. หินแผ่นที่ราบเสมอพื้นดินเหมือนลานนวดข้าว หรือหินที่ตั้งขึ้นจากพื้นดินเหมือนตอไม้ แม้หินนั้นถ้ามีประมาณที่เหมาะสม ก็ควร. คำว่า “แต่หินแผ่น แม้ใหญ่มาก ก็ถึงซึ่งการนับว่าเป็นหินนั่นเอง” ดังนี้เป็นต้น. เพราะฉะนั้น ถ้าประสงค์จะทำส่วนหนึ่งของหินแผ่นใหญ่ให้อยู่ภายในสีมา พึงไม่บอกหินแผ่นนั้น แต่พึงบอกหินอื่นที่อยู่บนหินแผ่นนั้น. ถ้าสร้างวิหารบนหินแผ่น และหินแผ่นนั้นทะลุผ่านกลางวิหาร หินแผ่นเช่นนั้นไม่ควร. เพราะถ้าบอกหินนั้น วิหารก็จะอยู่เหนือนิมิต และนิมิตนั้นชื่อว่าอยู่ภายนอกสีมา วิหารก็จะตกอยู่ภายนอกสีมาด้วย. ส่วนหินแผ่นที่ตั้งอยู่ล้อมวิหาร พึงบอกในที่เดียว ไม่ควรบอกในที่อื่น.

---

Vananimitte tiṇavanaṃ vā tacasārarukkhavanaṃ vā na vaṭṭatīti āha ‘‘antosārehī’’tiādi. Antosārā nāma ambajambupanasādayo. Antosāramissakehīti anto sāro yesaṃ te antosārā, tehi missakā antosāramissakā, tehi. Catupañcarukkhamattampīti heṭṭhimaparicchedanāha. Ukkaṃsato pana yojanasatikampi vanaṃ vaṭṭati. Ettha pana caturukkhamattañce, tayo sārato, eko asārato. Pañcarukkhamattañce, tayo sārato, dve asāratoti gahetabbaṃ. Sace pana vanamajjhe vihāraṃ karonti, taṃ vanaṃ na kittetabbaṃ. Ekadesaṃ antosīmāyaṃ kattukāmehipi vanaṃ akittetvā tattha rukkhapāsāṇādayo kittetabbā, vihāraṃ parikkhipitvā ṭhitavanaṃ ekattha kittetvā aññattha na kittetabbaṃ (mahāva. aṭṭha. 138).

ในนิมิตป่า หญ้าป่า หรือป่าไม้เนื้ออ่อนไม่ควร ดังนี้เป็นต้นว่า “ด้วยไม้เนื้อแข็ง”. ไม้เนื้อแข็ง ชื่อว่า มะม่วง ชมพู่ ขนุน เป็นต้น. คำว่า “ด้วยไม้เนื้อแข็งปน” คือ ไม้เนื้อแข็งที่ปนกัน. คำว่า “แม้เพียง ๔-๕ ต้น” เป็นการกล่าวถึงขีดจำกัดต่ำสุด. ส่วนอย่างสูง ป่าแม้มีประมาณ ๑๐๐ โยชน์ก็ควร. ในที่นี้ ถ้ามีประมาณ ๔ ต้น พึงถือว่า ๓ ต้นเป็นไม้เนื้อแข็ง ๑ ต้นเป็นไม้เนื้ออ่อน. ถ้ามีประมาณ ๕ ต้น พึงถือว่า ๓ ต้นเป็นไม้เนื้อแข็ง ๒ ต้นเป็นไม้เนื้ออ่อน. ถ้าสร้างวิหารกลางป่า ไม่ควรบอกป่านั้น. แม้ผู้ประสงค์จะทำส่วนหนึ่งให้อยู่ภายในสีมา ก็พึงไม่บอกป่านั้น แต่พึงบอกต้นไม้ หินเป็นต้นในป่านั้น. ป่าที่ตั้งอยู่ล้อมวิหาร พึงบอกในที่เดียว ไม่ควรบอกในที่อื่น (มหาวรรค อรรถกถา ๑๓๘).

---

Rukkhanimittepi tacasārarukkho na vaṭṭatīti āha ‘‘antosāro’’ti. ‘‘Bhūmiyaṃ patiṭṭhito’’ti iminā kuṭasarāvādīsu ṭhitaṃ paṭikkhipati. Tato apanetvā pana taṅkhaṇampi bhūmiyaṃ ropetvā koṭṭhakaṃ katvā udakaṃ āsiñcitvā kittetuṃ vaṭṭati, navamūlasākhāniggamanaṃ akāraṇaṃ. Khandhaṃ chinditvā ropite pana etaṃ yujjati. Sūcidaṇḍakappamāṇoti ‘‘sīhaḷadīpe lekhanadaṇḍappamāṇo’’ti vadanti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.138), so ca kaniṭṭhaṅguliparimāṇoti daṭṭhabbo. Idaṃ pana rukkhanimittaṃ kittentena ‘‘rukkho’’tipi, ‘‘sākarukkho, sālarukkho’’tipi vattuṃ vaṭṭati. Ekābaddhaṃ pana suppatiṭṭhitanigrodhasadisaṃ rukkhaṃ ekattha kittetvā aññattha kittetuṃ na vaṭṭati.

แม้ในนิมิตต้นไม้ ต้นไม้เนื้ออ่อนไม่ควร ดังนี้ว่า “ไม้เนื้อแข็ง”. ด้วยบทว่า “ตั้งอยู่บนพื้นดิน” นี้ ย่อมปฏิเสธต้นไม้ที่ตั้งอยู่ในกระถางหรือภาชนะเป็นต้น. แต่เมื่อนำออกจากที่นั้นแล้ว ปลูกลงในพื้นดินในขณะนั้น ทำเป็นคอก รดน้ำแล้ว ก็ควรบอกได้ การที่รากและกิ่งใหม่จะงอกออกมานั้นไม่เป็นเหตุ. แต่ถ้าปลูกโดยการตัดลำต้นแล้วปลูกลงไป ข้อนี้ย่อมสมควร. คำว่า “มีประมาณเท่าไม้เสียบ” พวกเขาว่า “มีประมาณเท่าไม้สำหรับเขียนในเกาะสีหล” (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค ๓.๑๓๘) และพึงทราบว่า ไม้นั้นมีประมาณเท่าองคุลีเล็ก. ส่วนผู้บอกนิมิตต้นไม้นี้ ควรกล่าวว่า “ต้นไม้” หรือ “ต้นสัก ต้นสาละ” ก็ได้. ส่วนต้นไม้ที่เป็นอันเดียวกัน เช่น ต้นไทรที่ตั้งมั่นดีแล้ว ไม่ควรบอกในที่เดียวแล้วไปบอกในที่อื่น.

---

Magganimitte araññakhettanadītaḷākamaggādayo na vaṭṭantīti āha ‘‘jaṅghamaggo vā hotū’’tiādi. Yo pana jaṅghamaggo sakaṭamaggato okkamitvā puna sakaṭamaggameva otarati, ye vā jaṅghamaggasakaṭamaggā avalañjitā, te na vaṭṭanti. Tenāha ‘‘jaṅghasatthasakaṭasatthehī’’tiādi. Ettha ca sace sakaṭamaggassa antimacakkamaggaṃ nimittaṃ karonti, maggo bahisīmāya hoti. Sace bāhiracakkamaggaṃ nimittaṃ karonti, bāhiracakkamaggova bahisīmāya hoti, sesaṃ antosīmaṃ bhajatīti veditabbaṃ. Sacepi dve maggā nikkhamitvā pacchā sakaṭadhuramiva ekībhavanti, dvidhā bhinnaṭṭhāne vā sambandhaṭṭhāne vā sakiṃ kittetvā puna na kittetabbā. Ekābaddhanimittañhetaṃ hoti.

ในมัคคนิมิต ทางป่า ทางนา ทางแม่น้ำ ทางสระน้ำ เป็นต้น ไม่ควร (ใช้เป็นนิมิต) ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ทางเดินเท้า (ชังฆมรรค) ก็จงเป็น (นิมิต) เถิด' เป็นต้น. ส่วนทางเดินเท้าใดที่แยกออกจากทางเกวียนแล้วกลับเข้าสู่ทางเกวียนอีก หรือทางเดินเท้าและทางเกวียนใดที่ไม่ได้ใช้สอยแล้ว ทางเหล่านั้นไม่ควร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยกองเกวียนและกองคนเดินเท้า' เป็นต้น. ในที่นี้ ถ้าทำรอยล้อสุดท้ายของทางเกวียนเป็นนิมิต ทางก็จะอยู่ภายนอกสีมา. ถ้าทำรอยล้อด้านนอกเป็นนิมิต รอยล้อด้านนอกนั่นแหละจะอยู่ภายนอกสีมา ส่วนที่เหลือพึงทราบว่าอยู่ในสีมา. แม้ถ้าทาง ๒ สายแยกออกไปแล้วกลับรวมกันเป็นอันเดียวเหมือนเพลาเกวียน พึงสวดประกาศครั้งเดียวในที่ที่แยกเป็น ๒ ทาง หรือในที่ที่รวมกัน ไม่ควรสวดประกาศอีก. เพราะนิมิตนี้เป็นนิมิตอันเดียวกัน.

---

Sace vihāraṃ parikkhipitvā cattāro maggā catūsu disāsu gacchanti, majjhe ekaṃ kittetvā aparaṃ kittetuṃ na vaṭṭati. Ekābaddhanimittañhetaṃ. Koṇaṃ vinivijjhitvā gataṃ pana parabhāge kittetuṃ vaṭṭati. Vihāramajjhena vinivijjhitvā gatamaggo pana na kittetabbo. Kittite pana nimittassa upari vihāro hoti. Imañca maggaṃ kittentena ‘‘maggo pajjo patho’’tiādinā (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 101) vuttesu dasasu nāmesu yena kenaci nāmena kittetuṃ vaṭṭati. Parikhāsaṇṭhānena vihāraṃ parikkhipitvā gatamaggo ekattha kittetvā aññattha kittetuṃ na vaṭṭati.

ถ้าทาง ๔ สายล้อมวิหารไปใน ๔ ทิศ ไม่ควรสวดประกาศนิมิตหนึ่งในระหว่างแล้วสวดประกาศนิมิตอื่นอีก. เพราะนิมิตนี้เป็นนิมิตอันเดียวกัน. ส่วนทางที่ตัดผ่านมุมไป ควรประกาศในส่วนที่อยู่ถัดไป. แต่ทางที่ตัดผ่านกลางวิหารไป ไม่ควรสวดประกาศ. เพราะถ้าสวดประกาศ วิหารก็จะอยู่เหนือนิมิต. และผู้สวดประกาศทางนี้ ควรประกาศด้วยชื่อใดชื่อหนึ่งในบรรดาชื่อ ๑๐ ชื่อที่กล่าวไว้ว่า 'มัคคะ ปัจจะ ปะถะ' เป็นต้น (จูฬนิทเทส ปารายนัตถุติคาถานิทเทส ๑๐๑). ทางที่ล้อมวิหารไปโดยสัณฐานเหมือนคูน้ำ สวดประกาศในที่แห่งหนึ่งแล้ว ไม่ควรสวดประกาศในที่อื่นอีก.

---

Yaṃ pana abaddhasīmālakkhaṇe nadiṃ vakkhāmāti ‘‘yassā dhammikānaṃ rājūnaṃ kāle’’tiādinā (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) udakukkhepasīmāyaṃ nadiyā vakkhamānattā vuttaṃ. Yā pana nadī maggo viya sakaṭadhurasaṇṭhānena vā parikhāsaṇṭhānena vā vihāraṃ parikkhipitvā gatā, naṃ ekattha kittetvā aññattha kittetuṃ na vaṭṭati. Vihārassa catūsu disāsu aññamaññaṃ vinivijjhitvā gate nadīcatukkepi eseva nayo. Asammissanadiyo pana catassopi kittetuṃ vaṭṭati. Sace vatiṃ karonto viya rukkhapāde nikhaṇitvā vallipalālādīhi nadīsotaṃ rumbhanti, udakampi ajjhottharitvā āvaraṇaṃ pavattatiyeva, nimittaṃ kātuṃ vaṭṭati. Yathā pana udakaṃ nappavattati, evaṃ setumhi kate appavattamānā nadī nimittaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Pavattanaṭṭhāne nadīnimittaṃ, appavattanaṭṭhāne udakanimittaṃ kātuṃ vaṭṭati.

ส่วนที่กล่าวไว้ว่า 'เราจะกล่าวถึงแม่น้ำที่มีลักษณะเป็นสีมาที่ไม่ได้ผูก' นั้น เป็นเพราะมีการกล่าวถึงแม่น้ำในสีมาที่กำหนดด้วยการซัดน้ำ (อุทกุกเขปสีมา) ใน 'สมัยของพระราชาผู้ทรงธรรม' เป็นต้น (อรรถกถา กังขาวิตรณี นิทานวรรณนา). ส่วนแม่น้ำใดที่ไหลล้อมรอบวิหารเหมือนทาง หรือเหมือนคูน้ำ มีสัณฐานเหมือนเพลารถ ไม่ควรสวดประกาศในที่แห่งหนึ่งแล้วสวดประกาศในที่อื่นอีก. แม้ในกรณีที่แม่น้ำสี่สายไหลตัดกันในทิศทั้งสี่ของวิหาร ก็มีนัยเดียวกันนี้. แต่แม่น้ำสี่สายที่ไม่ปะปนกันนั้น ย่อมควรสวดประกาศได้ทั้ง ๔ สาย. หากมีการปักตอไม้ลงไปเหมือนทำรั้ว แล้วใช้เถาวัลย์หรือฟางเป็นต้นกั้นทางน้ำไหล แม้ว่าน้ำจะไหลท่วมเครื่องกั้นนั้นไปและยังไหลอยู่ ก็ควรทำเป็นนิมิตได้. แต่แม่น้ำที่ถูกทำเป็นทำนบแล้วน้ำไม่ไหลไปนั้น ไม่ควรทำเป็นนิมิต. ในที่ที่น้ำไหล ควรทำเป็นนิมิตแม่น้ำ, ในที่ที่น้ำไม่ไหล ควรทำเป็นนิมิตน้ำ.

---

Yā pana dubbuṭṭhikāle vā gimhe vā nirudakabhāvena nappavattati, sā vaṭṭati. Mahānadito udakamātikaṃ nīharanti, sā kunnadīsadisā hutvā tīṇi sassāni sampādentī niccaṃ pavattati. Kiñcāpi pavattati, nimittaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yā pana mūle mahānadito niggatāpi kālantarena teneva niggatamaggena nadiṃ bhinditvā sayameva gacchati, gacchantī ca parato susumārādisamākiṇṇā nāvādīhi sañcaritabbā nadī hoti, taṃ nimittaṃ kātuṃ vaṭṭati.

ส่วนแม่น้ำใดที่ไม่ไหลเพราะไม่มีน้ำในคราวฝนแล้งหรือในฤดูร้อน แม่น้ำนั้นย่อมใช้ได้. คลองส่งน้ำที่ชักมาจากแม่น้ำใหญ่ ซึ่งมีลักษณะคล้ายแม่น้ำเล็ก และไหลอยู่เป็นนิตย์หล่อเลี้ยงพืชผลสามชนิดนั้น แม้จะไหลอยู่ ก็ไม่ควรทำเป็นนิมิต. ส่วนแม่น้ำใดที่แม้จะแยกออกมาจากแม่น้ำใหญ่แต่เดิม แต่เมื่อเวลาผ่านไปก็แยกตัวออกจากแม่น้ำใหญ่ด้วยทางน้ำเดิมนั้นเอง และไหลไปโดยลำพัง และเมื่อไหลไปไกลออกไปก็มีจระเข้เป็นต้นชุกชุม และสามารถสัญจรด้วยเรือเป็นต้นได้ แม่น้ำนั้นควรทำเป็นนิมิตได้.

---

Asandamānanti appavattamānaṃ. Sandamānaṃ nāma oghanadīudakavāhakamātikāsu udakaṃ. Vuttaparicchedakālaṃ atiṭṭhantanti ‘‘yāva kammavācāpariyosānā saṇṭhamānaka’’nti vuttaparicchedakālaṃ atiṭṭhantaṃ. Bhājanagatanti nāvācāṭiādīsu bhājanesu gataṃ. Yaṃ pana andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘gambhīresu āvāṭādīsu ukkhepimaṃ udakaṃ nimittaṃ na kātabba’’nti (mahāva. aṭṭha. 138; vi. saṅga. aṭṭha. 158) vuttaṃ, taṃ duvuttaṃ, attano matimattameva. Ṭhitaṃ pana antamaso sūkarakhatāyapi gāmadārakānaṃ kīḷanavāpiyampi sace yāva kammavācāpariyosānaṃ tiṭṭhati, appaṃ vā hotu, bahu vā, vaṭṭatiyeva. Tasmiṃ pana ṭhāne nimittasaññākaraṇatthaṃ pāsāṇavālikāpaṃsuādirāsi vā pāsāṇatthambho vā dārutthambho vā kātabbo.

คำว่า 'อสันทมานัง' หมายถึง ไม่ไหล. คำว่า 'สันทมานัง' หมายถึง น้ำในกระแสน้ำหลาก แม่น้ำ หรือคลองส่งน้ำ. คำว่า 'วุตตปริจเฉทกาลํ อติฏฐันตํ' หมายถึง ไม่คงอยู่ตลอดเวลาที่กำหนดไว้ คือไม่คงอยู่จนกว่าจะจบกรรมวาจา ตามที่กล่าวไว้ว่า 'คงอยู่จนกว่าจะจบกรรมวาจา'. คำว่า 'ภาชนคตํ' หมายถึง น้ำที่อยู่ในภาชนะ เช่น เรือ หรือหม้อเป็นต้น. ส่วนที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะว่า 'น้ำที่ตักขึ้นได้จากหลุมลึกเป็นต้น ไม่ควรทำเป็นนิมิต' (มหาวรรค อรรถกถา 138; วินัยสังคหะ อรรถกถา 158) นั้น เป็นคำกล่าวที่ไม่ดี เป็นเพียงความเห็นส่วนตัวเท่านั้น. แต่น้ำที่คงอยู่ แม้ในปลักหมู หรือในบ่อน้ำที่เด็กชาวบ้านเล่น หากคงอยู่จนกว่าจะจบกรรมวาจา ไม่ว่าจะน้อยหรือมาก ก็ย่อมใช้ได้. ในที่นั้น เพื่อให้เป็นเครื่องหมายนิมิต ควรทำกองหิน ทราย หรือดินเป็นต้น หรือเสาหิน หรือเสาไม้.

---

Evaṃ nimittasampattiyuttataṃ dassetvā idāni yehi ākārehi baddhā parisāsampattiyuttā nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘parisāsampattiyā yuttā nāmā’’tiādimāha. Imassa pana kammassa catuvaggakaraṇīyattā ‘‘catūhi bhikkhūhī’’ti vuttaṃ. Imañca sīmaṃ bandhitukāmehi sāmantavihāresu bhikkhū tassa tassa vihārassa sīmāparicchedaṃ pucchitvā baddhasīmavihārānaṃ sīmāya sīmantarikaṃ, abaddhasīmavihārānaṃ sīmāya upacāraṃ ṭhapetvā disācārikabhikkhūnaṃ nissañcārasamaye sace ekasmiṃ gāmakhette sīmaṃ bandhitukāmā, ye tattha baddhasīmavihārā, tesu bhikkhūnaṃ ‘‘mayaṃ ajja sīmaṃ bandhissāma, tumhe sakasakasīmāparicchedato mā nikkhamitthā’’ti pesetabbaṃ. Ye abaddhasīmavihārā, tesu bhikkhū ekajjhaṃ sannipātāpetabbā, chandārahānaṃ chando āharāpetabbo. Tena vuttaṃ ‘‘yāvatikā tasmiṃ gāmakhette’’tiādi. Tasmiṃ gāmakhetteti yasmiṃ gāmakhette ṭhatvā kammavācaṃ vācenti, tasmiṃ gāmakhette. ‘‘Sace aññānipi gāmakhettāni anto kattukāmā, tesu gāmesu ye bhikkhū vasanti, tehipi āgantabbaṃ, anāgacchantānaṃ chando āharitabbo’’ti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero panāha ‘‘nānāgāmakhettāni nāma pāṭiyekkaṃ baddhasīmāsadisāni, na tato chandapārisuddhi āgacchati. Antonimittagatehi pana bhikkhūhi āgantabba’’nti vatvā puna āha ‘‘samānasaṃvāsakasīmāsammannanakāle āgamanampi anāgamanampi vaṭṭati, avippavāsasīmāsammannanakāle pana antonimittagatehi āgantabbaṃ. Anāgacchantānaṃ chando āharitabbo’’ti (mahāva. aṭṭha. 138).

เมื่อแสดงความเหมาะสมของนิมิตอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงถึงอาการที่สีมาซึ่งผูกแล้ว ชื่อว่าเป็นสีมาที่ประกอบด้วยความพร้อมเพรียงของบริษัท จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า 'ชื่อว่าประกอบด้วยความพร้อมเพรียงของบริษัท' ดังนี้. ก็เพราะกรรมนี้เป็นกรรมที่ต้องทำด้วยสงฆ์จตุวรรค จึงกล่าวว่า 'ด้วยภิกษุ ๔ รูป'. และภิกษุทั้งหลายผู้ประสงค์จะผูกสีมานี้ ควรสอบถามเขตสีมาของวิหารใกล้เคียงแต่ละแห่ง แล้วเว้นสีมันตริกา (ช่องว่างระหว่างสีมา) สำหรับวิหารที่มีสีมาผูกแล้ว และเว้นอุปจาระสำหรับวิหารที่ไม่มีสีมาผูกแล้ว ในเวลาที่ภิกษุผู้จาริกไปในทิศต่างๆ ไม่มีการสัญจร หากประสงค์จะผูกสีมาในเขตหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ควรส่งข่าวไปยังภิกษุในวิหารที่มีสีมาผูกแล้วในที่นั้นว่า 'วันนี้พวกเราจะผูกสีมา ขอท่านทั้งหลายอย่าออกจากเขตสีมาของตนๆ'. ส่วนภิกษุในวิหารที่ไม่มีสีมาผูกแล้ว ควรให้ประชุมพร้อมกัน และควรนำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมา. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหลายเท่าที่มีอยู่ในเขตหมู่บ้านนั้น' เป็นต้น. คำว่า 'ในเขตหมู่บ้านนั้น' หมายถึง ในเขตหมู่บ้านที่ภิกษุยืนกล่าวกรรมวาจา. พระมหาซุมเถระกล่าวว่า 'หากประสงค์จะรวมเขตหมู่บ้านอื่นแม้แห่งอื่นๆ เข้าไว้ภายใน ภิกษุที่อยู่ในหมู่บ้านเหล่านั้นก็ต้องมาด้วย หากไม่มาก็ต้องนำฉันทะมา'. ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า 'เขตหมู่บ้านต่างๆ ชื่อว่าเหมือนกับสีมาที่ผูกแล้วเป็นรายแห่ง ความบริสุทธิ์แห่งฉันทะย่อมไม่มาจากที่นั่น แต่ภิกษุที่อยู่ในภายในนิมิตต้องมา' แล้วกล่าวอีกว่า 'ในเวลาที่สมมติสมานสังวาสกสีมา การมาก็ตาม การไม่มาก็ตาม ย่อมควร แต่ในเวลาที่สมมติอวิปปวาสสีมา ภิกษุที่อยู่ในภายในนิมิตต้องมา หากไม่มาก็ต้องนำฉันทะมา' (อรรถกถา มหาวรรค ๑๓๘).

---

Idāni yehi ākārehi sammatā kammavācāsampattiyuttā nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘kammavācāsampattiyā yuttā nāmā’’tiādimāha. Ādisaddena. ‘‘Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho etehi nimittehi sīmaṃ sammanneyya samānasaṃvāsaṃ ekūposathaṃ, esā ñatti. Suṇātu me, bhante, saṅgho, yāvatā samantā nimittā kittitā, saṅgho etehi nimittehi sīmaṃ sammannati samānasaṃvāsaṃ ekūposathaṃ, yassāyasmato khamati etehi nimittehi sīmāya sammuti samānasaṃvāsāya ekūposathāya, so tuṇhassa. Yassa nakkhamati, so bhāseyya. Sammatā sīmā saṅghena etehi nimittehi samānasaṃvāsā ekūposathā, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (mahāva. 139) imaṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. Vuttāyāti uposathakkhandhake vuttāya. Ñattidosaanussāvanadosehi virahitattā parisuddhāya.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงถึงอาการที่สีมาซึ่งสมมติแล้ว ชื่อว่าเป็นสีมาที่ประกอบด้วยความพร้อมเพรียงของกรรมวาจา จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า 'ชื่อว่าประกอบด้วยความพร้อมเพรียงของกรรมวาจา' ดังนี้. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ท่านรวมเอาพระบาลีที่เหลือนี้ว่า 'ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสมมติสีมาด้วยนิมิตเหล่านี้ ให้เป็นสมานสังวาสเอกุโบสถ นี้เป็นญัตติ. ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า นิมิตทั้งหลายที่ประกาศไว้โดยรอบมีประมาณเท่าใด สงฆ์ย่อมสมมติสีมาด้วยนิมิตเหล่านี้ ให้เป็นสมานสังวาสเอกุโบสถ การสมมติสีมาด้วยนิมิตเหล่านี้ ให้เป็นสมานสังวาสเอกุโบสถ ชอบแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงเป็นผู้นิ่ง ไม่ชอบแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงพูด. สีมาอันสงฆ์สมมติแล้วด้วยนิมิตเหล่านี้ ให้เป็นสมานสังวาสเอกุโบสถ ชอบแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้' (มหาวรรค ๑๓๙). คำว่า 'วุตตาย' หมายถึง ตามที่กล่าวไว้ในอุโบสถขันธกะ. ชื่อว่าบริสุทธิ์ เพราะปราศจากโทษในญัตติและโทษในอนุสาวนา.

---

Khaṇḍasīmā (mahāva. aṭṭha. 138; sārattha. ṭī. mahāvagga 3.138; vajira. ṭī. mahāvagga 138) nāma khuddakasīmā. Samānasaṃvāsakatthaṃ sammatā sīmā samānasaṃvāsakasīmā. Avippavāsatthaṃ sammatā sīmā avippavāsasīmā. Imāsu pana tīsu sīmaṃ sammannantehi pabbajjupasampadādīnaṃ saṅghakammānaṃ sukhakaraṇatthaṃ paṭhamaṃ khaṇḍasīmā bandhitabbā. Taṃ pana bandhantehi vattaṃ jānitabbaṃ. Sace hi bodhicetiyabhattasālādīni sabbavatthūni patiṭṭhāpetvā katavihāre bandhanti, vihāramajjhe bahūnaṃ samosaraṇaṭṭhāne abandhitvā vihārapaccante vivittokāse bandhitabbā. Akatavihāre bandhantehi bodhicetiyādīnaṃ sabbavatthūnaṃ ṭhānaṃ sallakkhetvā yathā patiṭṭhitesu vatthūsu vihārapaccante vivittokāse hoti, evaṃ bandhitabbā. Sā heṭṭhimaparicchedena sace ekavīsatibhikkhū gaṇhāti, vaṭṭati. Tato oraṃ na vaṭṭati. Paraṃ bhikkhusahassaṃ gaṇhantīpi vaṭṭati. Taṃ bandhantehi sīmāmāḷakassa samantā nimittupagā pāsāṇā ṭhapetabbā, na khaṇḍasīmāya ṭhitehi mahāsīmā bandhitabbā, na mahāsīmāya ṭhitehi khaṇḍasīmā. Khaṇḍasīmāyameva pana ṭhatvā khaṇḍasīmā bandhitabbā, mahāsīmāyameva ṭhatvā mahāsīmā.

ขัณฑสีมา (อรรถกถา มหาวรรค ๑๓๘; สารัตถทีปนี ฎีกา มหาวรรค ๓.๑๓๘; วชิรพุทธิฎีกา มหาวรรค ๑๓๘) ชื่อว่าสีมาขนาดเล็ก. สีมาที่สมมติเพื่อประโยชน์แก่การอยู่ร่วมกัน ชื่อว่า สมานสังวาสกสีมา. สีมาที่สมมติเพื่อประโยชน์แก่การไม่อยู่ปราศจาก ชื่อว่า อวิปปวาสสีมา. บรรดาสีมา ๓ อย่างนี้ เมื่อจะสมมติสีมา พึงผูกขัณฑสีมาก่อน เพื่อประโยชน์แก่การทำสังฆกรรมทั้งหลาย มีบรรพชาและอุปสมบทเป็นต้นให้สะดวก. อนึ่ง เมื่อจะผูกขัณฑสีมานั้น พึงทราบวัตรปฏิบัติ. คือถ้าผูกในวิหารที่สร้างเสร็จแล้ว โดยประดิษฐานวัตถุทั้งปวง มีโพธิเจดีย์และโรงฉันเป็นต้นไว้แล้ว ไม่พึงผูกในที่ประชุมชนมาก ณ ท่ามกลางวิหาร พึงผูกในที่สงัด ณ ส่วนสุดของวิหาร. เมื่อจะผูกในวิหารที่ยังไม่ได้สร้าง พึงกำหนดที่ตั้งแห่งวัตถุทั้งปวง มีโพธิเจดีย์เป็นต้นไว้ แล้วพึงผูกโดยวิธีที่สีมาจะอยู่ในที่สงัด ณ ส่วนสุดของวิหาร เมื่อวัตถุทั้งหลายประดิษฐานลงแล้ว. ขัณฑสีมานั้น โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุด ถ้าจุภิกษุได้ ๒๑ รูป ย่อมควร. ต่ำกว่านั้นไม่ควร. แม้จุภิกษุได้เกินกว่าพันรูปก็ควร. เมื่อจะผูกขัณฑสีมานั้น พึงวางหินอันเป็นนิมิตไว้โดยรอบสีมามณฑล ไม่พึงยืนอยู่ในขัณฑสีมาแล้วผูกมหาสีมา ไม่พึงยืนอยู่ในมหาสีมาแล้วผูกขัณฑสีมา. แต่พึงยืนอยู่ในขัณฑสีมานั่นแหละแล้วผูกขัณฑสีมา พึงยืนอยู่ในมหาสีมานั่นแหละแล้วผูกมหาสีมา.

---

Tatrāyaṃ bandhanavidhi – samantā ‘‘eso pāsāṇo nimitta’’nti evaṃ nimittāni kittetvā kammavācāya sīmā sammannitabbā. Atha tassā eva daḷhīkammatthaṃ avippavāsakammavācā kātabbā. Evañhi ‘‘sīmaṃ samūhanissāmā’’ti āgatā samūhanituṃ na sakkhissanti. Sīmaṃ sammannitvā bahi sīmantarikapāsāṇā ṭhapetabbā, sīmantarikā pacchimakoṭiyā caturaṅgulappamāṇāpi (mahāva. aṭṭha. 138; vi. saṅga. aṭṭha. 163) vaṭṭati. Sace pana vihāro mahā hoti, dvepi tissopi tatuttaripi khaṇḍasīmāyo bandhitabbā.

ในเรื่องนั้น มีวิธีผูกดังนี้ คือ พึงประกาศนิมิตทั้งหลายโดยรอบว่า 'หินนี้เป็นนิมิต' ดังนี้แล้ว พึงสมมติสีมาด้วยกรรมวาจา. จากนั้น พึงทำอวิปปวาสกรรมวาจา เพื่อความมั่นคงแห่งสีมานั้นนั่นเอง. เพราะเมื่อทำอย่างนี้แล้ว ชนทั้งหลายที่มาด้วยตั้งใจว่า 'เราจักถอนสีมา' ก็จะไม่สามารถถอนได้. ครั้นสมมติสีมาแล้ว พึงวางหินสีมันตริกาไว้ภายนอก สีมันตริกาแม้มีประมาณ ๔ องคุลีโดยส่วนกว้างที่สุด ก็ควร (อรรถกถา มหาวรรค ๑๓๘; อรรถกถา วินยสังคหะ ๑๖๓). แต่ถ้าวิหารใหญ่ พึงผูกขัณฑสีมา ๒ แห่ง หรือ ๓ แห่ง หรือยิ่งกว่านั้นก็ได้.

---

Evaṃ khaṇḍasīmaṃ sammannitvā mahāsīmāsammutikāle khaṇḍasīmato nikkhamitvā mahāsīmāyaṃ ṭhatvā samantā anupariyāyantehi sīmantarikapāsāṇā kittetabbā. Tato avasesanimitte kittetvā hatthapāsaṃ avijahantehi kammavācāya samānasaṃvāsakasīmaṃ sammannitvā tassā daḷhīkammatthaṃ avippavāsakammavācāpi kātabbā. Evañhi ‘‘sīmaṃ samūhanissāmā’’ti āgatā samūhanituṃ na sakkhissanti. Sace pana khaṇḍasīmāya nimittāni kittetvā tato sīmantarikāya nimittāni kittetvā mahāsīmāya nimittāni kittenti, evaṃ tīsu ṭhānesu nimittāni kittetvā yaṃ sīmaṃ icchanti, taṃ paṭhamaṃ bandhituṃ vaṭṭati. Evaṃ santepi yathāvuttanayena khaṇḍasīmatova paṭṭhāya bandhitabbā. Evaṃ baddhāsu pana sīmāsu khaṇḍasīmāyaṃ ṭhitā bhikkhū mahāsīmāyaṃ kammaṃ karontānaṃ na kopenti, mahāsīmāyaṃ vā ṭhitā khaṇḍasīmāyaṃ karontānaṃ. Sīmantarikāya pana ṭhitā ubhinnampi na kopanti. Gāmakhette ṭhatvā kammaṃ karontānaṃ pana sīmantarikāya ṭhitā kopenti. Sīmantarikā hi gāmakhettaṃ bhajati. Avippavāsasīmāsammannane kate sati sā ca avippavāsasīmā nāma hoti. Tenāha ‘‘tassāyeva pabhedo’’ti. Tassāyevāti baddhasīmāya eva.

ครั้นสมมติขัณฑสีมาอย่างนี้แล้ว ในเวลาสมมติมหาสีมา ภิกษุทั้งหลายพึงออกจากขัณฑสีมา ยืนอยู่ในมหาสีมา แล้วพึงประกาศนิมิตคือหินสีมันตริกาโดยรอบ. จากนั้น พึงประกาศนิมิตที่เหลือ แล้วไม่ละหัตถบาส พึงสมมติสมานสังวาสกสีมาด้วยกรรมวาจา และพึงทำอวิปปวาสกรรมวาจาเพื่อความมั่นคงแห่งสีมานั้นด้วย. ด้วยว่า ชนทั้งหลายที่มาแล้วว่า “เราจักถอนสีมา” จักไม่สามารถถอนได้. ถ้าภิกษุทั้งหลายประกาศนิมิตในขัณฑสีมาแล้ว จากนั้นประกาศนิมิตในสีมันตริกา แล้วประกาศนิมิตในมหาสีมา อย่างนี้คือประกาศนิมิตใน 3 ที่แล้ว ปรารถนาสีมาใด ก็ควรผูกสีมานั้นก่อน. ถึงเป็นอย่างนั้น ก็พึงผูกสีมาเริ่มตั้งแต่ขัณฑสีมาตามนัยที่กล่าวแล้ว. อนึ่ง ในสีมาที่ผูกแล้วอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ในขัณฑสีมา ย่อมไม่ทำให้กรรมของภิกษุทั้งหลายที่ทำกรรมในมหาสีมากำเริบ, หรือภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ในมหาสีมา ย่อมไม่ทำให้กรรมของภิกษุทั้งหลายที่ทำกรรมในขัณฑสีมากำเริบ. ส่วนภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ในสีมันตริกา ย่อมไม่ทำให้กรรมของทั้งสองฝ่ายกำเริบ. แต่ภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ในสีมันตริกา ย่อมทำให้กรรมของภิกษุทั้งหลายที่ทำกรรมโดยยืนอยู่ในเขตบ้านกำเริบ. เพราะสีมันตริกา ย่อมเป็นส่วนหนึ่งของเขตบ้าน. เมื่อมีการสมมติอวิปปวาสสีมาแล้ว สีมานั้นชื่อว่าอวิปปวาสสีมา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นประเภทของสีมานั้นนั่นเอง”. คำว่า “ของสีมานั้นนั่นเอง” คือ ของสีมาที่ผูกแล้วนั่นเอง.

---

Ayaṃ pana viseso – ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti (mahāva. 144) vacanato avippavāsasīmā gāmañca gāmūpacārañca na otarati, samānasaṃvāsakasīmā pana tatthāpi otarati. Samānasaṃvāsakasīmā cettha attano dhammatāya gacchati, avippavāsasīmā pana yattha samānasaṃvāsakasīmā, tattheva gacchati. Na hi tassā visuṃ nimittakittanaṃ atthi. Tattha sace avippavāsāya sammutikāle gāmo atthi, taṃ sā na otarati. Sace pana sammatāya sīmāya pacchā gāmo nivisati, sopi sīmāsaṅkhameva gacchati. Yathā ca pacchā niviṭṭho, evaṃ paṭhamaṃ niviṭṭhassa pacchā vaḍḍhitappadesopi sīmāsaṅkhameva gacchati. Sacepi sīmāsammutikāle gehāni katāni, ‘‘pavisissāmā’’ti ālayopi atthi, manussā pana appaviṭṭhā, porāṇagāmaṃ vā sagehameva chaḍḍetvā aññattha gatā, agāmoyeva esa, sīmā otarati. Sace pana ekampi kulaṃ paviṭṭhaṃ vā agataṃ vā atthi, gāmoyeva, sīmā na otarati.

อนึ่ง ข้อแตกต่างนี้ คือ ตามพระบาลีว่า “เว้นบ้านและบริเวณบ้าน” (มหาวรรค 144) อวิปปวาสสีมา ย่อมไม่เข้าไปในบ้านและบริเวณบ้าน, แต่สมานสังวาสกสีมา ย่อมเข้าไปในที่นั้นด้วย. ในที่นี้ สมานสังวาสกสีมา ย่อมเป็นไปตามธรรมดาของตน, แต่อวิปปวาสสีมา ย่อมเป็นไปในที่ใดมีสมานสังวาสกสีมา ที่นั้นนั่นเอง. เพราะไม่มีการประกาศนิมิตต่างหากสำหรับอวิปปวาสสีมา. ในที่นั้น ถ้าในเวลาสมมติอวิปปวาสสีมา มีบ้านอยู่ สีมานั้นย่อมไม่เข้าไปในบ้านนั้น. แต่ถ้าบ้านมาตั้งอยู่ภายหลังสีมาที่สมมติแล้ว บ้านนั้นก็ย่อมเป็นอันนับเข้าในสีมานั่นเอง. และเหมือนบ้านที่มาตั้งอยู่ภายหลังฉันใด แม้บริเวณที่เพิ่มขึ้นภายหลังของบ้านที่ตั้งอยู่ก่อน ก็ย่อมเป็นอันนับเข้าในสีมาฉันนั้น. ถึงแม้ในเวลาสมมติสีมา มีเรือนสร้างไว้แล้ว มีความตั้งใจว่า “เราจักเข้าไปอยู่” แต่คนยังไม่เข้าไปอยู่, หรือทิ้งบ้านเก่าพร้อมเรือนของตนไปอยู่ที่อื่น, บ้านนั้นก็ไม่ใช่บ้าน สีมาก็ย่อมเข้าไปได้. แต่ถ้ามีแม้ครัวเรือนเดียวเข้าไปอยู่แล้ว หรือยังไม่ไปก็ตาม บ้านนั้นก็เป็นบ้าน สีมาก็ย่อมไม่เข้าไปได้.

---

Evaṃ baddhasīmaṃ dassetvā idāni abaddhasīmaṃ dassento ‘‘abaddhasīmā panā’’tiādimāha. Gāmo eva sīmā gāmasīmā. Gāmaggahaṇena cettha nigamanagarānampi saṅgaho veditabbo. Yattake padese tassa gāmassa gāmabhojakā baliṃ labhanti, so padeso appo vā hotu, mahanto vā, ekaṃ gāmakhettaṃ nāma. Yampi ekasmiṃyeva gāmakhette ekaṃ padesaṃ ‘‘ayaṃ visuṃ gāmo hotū’’ti paricchinditvā rājā kassaci deti, sopi visuṃgāmasīmā hotiyeva. Tasmā sā ca itarā ca pakatigāmasīmā baddhasīmāsadisāva hoti. Kevalaṃ pana ticīvaravippavāsaparihāraṃ na labhatīti (mahāva. aṭṭha. 147).

ครั้นแสดงสีมาที่ผูกแล้วอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงสีมาที่ยังไม่ได้ผูก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อนึ่ง สีมาที่ยังไม่ได้ผูก”. บ้านนั่นแหละเป็นสีมา ชื่อว่าบ้านสีมา. ในที่นี้ พึงทราบว่า การถือเอาคำว่า “บ้าน” ย่อมสงเคราะห์นิคมและนครด้วย. ในประเทศใด ผู้กินส่วยในบ้านของบ้านนั้น ย่อมได้พลี ประเทศนั้นไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ชื่อว่าเขตบ้านหนึ่ง. แม้ในเขตบ้านเดียวกัน ถ้าพระราชาทรงกำหนดประเทศหนึ่งว่า “นี้จงเป็นบ้านต่างหาก” แล้วพระราชทานแก่ใคร บ้านนั้นก็ย่อมเป็นบ้านสีมาต่างหากนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น บ้านสีมานั้นและบ้านสีมาอื่นที่เป็นปกติ ย่อมเหมือนสีมาที่ผูกแล้วนั่นเอง. เพียงแต่ย่อมไม่ได้การผ่อนผันการอยู่ปราศจากไตรจีวร (อรรถกถา มหาวรรค 147).

---

Agāmake araññeti viñjhāṭavisadise araññe. Tenāha ‘‘agāmakaṃ nāmā’’tiādi. Ayaṃ pana sīmā ticīvaravippavāsaparihārampi labhati. Macchabandhānanti kevaṭṭānaṃ. Agamanapathesūti gantuṃ asakkuṇeyyapathesu. Yattha tadaheva gantvā tadaheva paccāgantuṃ na sakkā hoti, tādisesūti vuttaṃ hoti. Tesaṃ gamanapariyantassa orato pana gāmasīmāsaṅkhaṃ gacchati. Tattha gāmasīmaṃ asodhetvā kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Majjhe ṭhitānaṃ sabbadisāsu sattabbhantarāti majjhe ṭhitānaṃ bhikkhūnaṃ ṭhitokāsato sabbadisāsu sattabbhantarā. Tatthāti tesu abbhantaresu. Tasmāti yasmā parisavasena vaḍḍhati, tasmā. Upacāratthāyāti sīmopacāratthāya. Sīmābhāvaṃ paṭikkhipitvāti baddhasīmābhāvaṃ paṭikkhipitvā. Samāno saṃvāso etthāti samānasaṃvāsā. Eko uposatho etthāti ekūposathā. Ettha ca uposathassa visuṃ gahitattā avasesakammavasena samānasaṃvāsatā veditabbā. Vuttāti abaddhasīmāparicchedaṃ dassetuṃ uposathakkhandhake (mahāva. 149) vuttā. Anu anu aḍḍhamāsaṃ anvaḍḍhamāsaṃ, aḍḍhamāse aḍḍhamāseti attho. Evaṃ ‘‘anudasāha’’ntiādīsupi. Deveti meghe. Valāhakesu vigatamattesūti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ. Sotanti udakappavāho vuccati. Titthena vā atitthena vā otaritvāti pāṭhaseso. Timaṇḍalaṃ paṭicchādetvāti yathā timaṇḍalapaṭicchādanaṃ hoti, evaṃ nivāsetvā. Uttarantiyāti yattha katthaci uttarantiyā. Bhikkhunīvibhaṅge (pāci. 692) bhikkhuniyā vasena nadīlakkhaṇassa pāḷiyaṃ āgatattā ‘‘bhikkhuniyā’’ti vuttaṃ, na pana visesasabbhāvato.

ป่าที่ไม่มีบ้านเรือน คือป่าที่เหมือนป่าวิชฌาฏ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าป่าที่ไม่มีบ้านเรือน’ เป็นต้น แต่สีมานี้ย่อมได้ซึ่งการพ้นจากอาบัติเพราะอยู่ปราศจากไตรจีวรด้วย คำว่า มัจฉพันธานัง คือของพวกชาวประมง คำว่า อคมานปเถสุ คือในทางที่ไม่อาจไปได้ กล่าวคือในที่ที่ไม่อาจไปในวันนั้นแล้วกลับมาในวันนั้นได้ ที่ต่ำกว่าที่สุดแห่งการไปของพวกนั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสีมาบ้าน ในที่นั้น การทำกรรมโดยไม่ชำระสีมาบ้าน ย่อมไม่ควร คำว่า มัชเฌ ฐิตานัง สัพพทิสาสุ สัตตัพภันตรา คือ ๗ อัพภันดรในทิศทั้งปวงจากที่ที่ภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ตรงกลางยืนอยู่ คำว่า ตัตถะ คือในอัพภันดรเหล่านั้น คำว่า ตัสมา คือเพราะเหตุที่ย่อมเจริญโดยเป็นไปตามบริษัท เพราะเหตุนั้น คำว่า อุปจารัตถายะ คือเพื่อประโยชน์แก่อุปจารสีมา คำว่า สีมาภาวัง ปฏิกขิปิตวา คือปฏิเสธความเป็นสีมาที่ผูกแล้ว คำว่า สมาโน สังวาโส เอตถะ คือมีสังวาสเสมอกัน คำว่า เอโก อุโปสโถ เอตถะ คือมีอุโบสถเป็นอันเดียวกัน ในที่นี้ พึงทราบความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกันโดยเป็นไปตามกรรมที่เหลือ เพราะอุโบสถถูกถือเอาต่างหากแล้ว คำว่า วุตตา คือกล่าวไว้ในอุโบสถขันธกะ (มหาวรรค ๑๔๙) เพื่อแสดงการกำหนดสีมาที่ไม่ได้ผูก คำว่า อนุ อนุ อัฑฒมาสัง คือ อนวัฑฒมาสัง มีความหมายว่า ทุกกึ่งเดือน แม้ในคำว่า ‘อนุทสส่าหะ’ เป็นต้น ก็มีนัยอย่างนี้ คำว่า เทวะ คือเมฆ คำว่า วลาหเกสุ วิคตมัตเตสุ เป็นวิภัตติหมวดสัตตมีในภาวภาวลักขณะ คำว่า โสตะ คือกระแสน้ำ คำว่า ติตเถน วา อติตเถน วา โอตริตวา เป็นส่วนที่เหลือของบทบาลี คำว่า ติมัณฑะลัง ปฏิจฉาเทตวา คือนุ่งให้มีการปกปิดสามมณฑล คำว่า อุตตรันติยา คือผู้ข้ามไปในที่ใดที่หนึ่ง ในภิกขุนีวิภังค์ (ปาจิตตีย์ ๖๙๒) กล่าวว่า ‘ภิกษุณี’ เพราะลักษณะของแม่น้ำมาในบาลีโดยเป็นไปตามภิกษุณี ไม่ใช่เพราะมีลักษณะพิเศษ

---

Kenaci khaṇitvā akatoti antamaso tiracchānenapi khaṇitvā akato. Nadiṃ vā samuddaṃ vā bhinditvāti nadīkūlaṃ vā samuddavelaṃ vā bhinditvā. Etaṃ lakkhaṇanti ‘‘yattha nadiyaṃ vuttappakāre vassakāle udakaṃ santiṭṭhatī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttappakāralakkhaṇaṃ. Loṇīpi jātassarasaṅkhameva gacchati. Yattha pana vuttappakāre vassakāle vasse pacchinnamatte pivituṃ vā hatthapāde dhovituṃ vā udakaṃ na hoti sukkhati, ayaṃ jātassaro gāmakhettasaṅkhameva gacchati.

คำว่า เกนจิ ขณิตวา อกโต คือไม่ได้ทำโดยการขุดของใครๆ แม้ที่สุดโดยการขุดของสัตว์เดรัจฉาน คำว่า นทิง วา สมุททัง วา ภินทิตวา คือทำลายฝั่งแม่น้ำหรือชายทะเล คำว่า เอตัง ลักขะณัง คือลักษณะที่กล่าวไว้แล้วว่า ‘ในที่ใด น้ำย่อมตั้งอยู่ได้ในแม่น้ำในฤดูฝนตามที่กล่าวไว้แล้ว’ (กังขาวิตรณีอรรถกถา นิทานวรรณนา) แม้บ่อเกลือก็ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสระธรรมชาติ แต่ในที่ใด ในฤดูฝนตามที่กล่าวไว้แล้ว เมื่อฝนขาดไปแล้ว น้ำไม่มีสำหรับดื่มหรือล้างมือเท้า ย่อมแห้งไป สระธรรมชาตินี้ก็ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นเขตบ้าน

---

Udakukkhepāti karaṇatthe nissakkavacananti āha ‘‘udakukkhepenā’’ti. Kathaṃ pana udakaṃ khipitabbanti āha ‘‘tatthā’’tiādi. Majjhimena purisenāti thāmamajjhimena purisena. Ayaṃ udakukkhepo nāmāti ayaṃ udakukkhepena paricchinnā sīmā nāmāti attho. Yāva parisā vaḍḍhati, tāva ayaṃ sīmāpi vaḍḍhati, parisapariyantato udakukkhepoyeva pamāṇaṃ. Sace pana nadī nātidīghā hoti, pabhavato paṭṭhāya yāva mukhadvāraṃ sabbattha saṅgho nisīdati, udakukkhepasīmākammaṃ natthi. Sakalāpi nadī etesaṃyeva bhikkhūnaṃ pahoti.

คำว่า อุทกุกเขปะ เป็นนิสสกะวจนะในอรรถแห่งกรณะ จึงกล่าวว่า ‘ด้วยการซัดน้ำ’ ก็พึงซัดน้ำอย่างไร จึงกล่าวว่า ‘ในที่นั้น’ เป็นต้น คำว่า มัชฌิเมน ปุริเสนะ คือด้วยบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง คำว่า อะยัง อุทกุกเขโป นามะ มีความหมายว่า สีมาที่กำหนดด้วยการซัดน้ำนี้ ชื่อว่าอุทกุกเขปสีมา สีมานี้ย่อมเจริญไปตราบเท่าที่บริษัทเจริญ การซัดน้ำเท่านั้นเป็นประมาณจากที่สุดของบริษัท แต่ถ้าแม่น้ำไม่ยาวนัก สงฆ์ย่อมนั่งได้ทั่วทุกแห่งตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปากน้ำ ก็ไม่มีกรรมที่เป็นอุทกุกเขปสีมา แม่น้ำทั้งหมดก็ย่อมพอแก่ภิกษุเหล่านั้นนั่นเอง

---

Pakativassakāleti pubbe vuttappakāre pakativassakāle. Catūsu māsesūti vassānassa catūsu māsesu. Ativuṭṭhikāle oghena otthatokāso na gahetabbo. So hi gāmasīmāsaṅkhameva gacchati. Antonadiyaṃ jātassare jātapiṭṭhipāsāṇadīpakesupi ayameva vinicchayo veditabbo. Sace pana nadī paripuṇṇā hoti samatitthikā, udakasāṭikaṃ nivāsetvāpi antonadiyaṃyeva kammaṃ kātabbaṃ. Sace na sakkonti, nāvāyapi ṭhatvā kātabbaṃ. Gacchantiyā pana nāvāya kātuṃ na vaṭṭati. Kasmā? Udakukkhepamattameva hi sīmā, taṃ nāvā sīghameva atikkāmeti. Evaṃ sati aññissā sīmāya ñatti, aññissā anussāvanā hoti, tasmā nāvaṃ arittena vā ṭhapetvā, pāsāṇe vā lambitvā, antonadiyaṃ jātarukkhe vā bandhitvā kammaṃ kātabbaṃ. Antonadiyaṃ baddhaaṭṭakepi antonadiyaṃ jātarukkhepi ṭhitehi kammaṃ kātuṃ vaṭṭati.

คำว่า ปกติวัสสกาล คือในฤดูฝนตามปกติที่กล่าวไว้แล้วในก่อน คำว่า จตูสุ มาเสสุ คือใน ๔ เดือนแห่งฤดูฝน ในเวลาที่ฝนตกมาก ไม่พึงถือเอาที่ที่ถูกน้ำท่วมทับด้วยกระแส เพราะที่นั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสีมาบ้านนั่นเอง แม้ในเกาะหินที่เกิดขึ้นในแม่น้ำและสระธรรมชาติ ก็พึงทราบวินิจฉัยนี้เหมือนกัน แต่ถ้าแม่น้ำเต็มเปี่ยม มีท่าเสมอกัน ก็พึงทำกรรมในแม่น้ำนั่นเอง แม้โดยนุ่งผ้าอาบน้ำ ถ้าไม่อาจทำได้ ก็พึงทำโดยยืนอยู่บนเรือ แต่การทำบนเรือที่กำลังแล่น ย่อมไม่ควร เพราะเหตุไร เพราะสีมาเป็นเพียงประมาณแห่งการซัดน้ำเท่านั้น เรือย่อมล่วงเลยสีมานั้นไปอย่างรวดเร็ว เมื่อเป็นเช่นนี้ ญัตติย่อมเป็นในสีมาหนึ่ง อนุสาวนาย่อมเป็นในอีกสีมาหนึ่ง เพราะเหตุนั้น พึงทำกรรมโดยหยุดเรือด้วยไม้ถ่อ หรือโดยผูกกับหิน หรือโดยผูกกับต้นไม้ที่เกิดขึ้นในแม่น้ำ การทำกรรมโดยยืนอยู่บนนั่งร้านที่ผูกไว้ในแม่น้ำ หรือบนต้นไม้ที่เกิดขึ้นในแม่น้ำ ย่อมควร

---

Sace pana rukkhassa sākhā vā tato nikkhantapāroho vā bahinadītīre vihārasīmāya vā gāmasīmāya vā patiṭṭhito, sīmaṃ vā sodhetvā, sākhaṃ vā chinditvā kammaṃ kātabbaṃ. Bahinadītīre jātarukkhassa antonadiyaṃ paviṭṭhasākhāya vā pārohe vā nāvaṃ bandhitvā kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Karontehi sīmā vā sodhetabbā, sākhaṃ chinditvā vā tassa bahipatiṭṭhitabhāgo nāsetabbo. Nadītīre pana khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha bandhanāvāya na vaṭṭatiyeva.

แต่ถ้ากิ่งไม้หรือรากที่งอกออกมาจากต้นไม้นั้นตั้งอยู่บนฝั่งแม่น้ำภายนอก หรือในสีมาวัด หรือในสีมาบ้าน ก็พึงทำกรรมโดยชำระสีมา หรือโดยตัดกิ่งไม้ การทำกรรมโดยผูกเรือกับกิ่งไม้หรือรากที่งอกออกมาจากต้นไม้ที่เกิดขึ้นบนฝั่งแม่น้ำภายนอกแล้วเข้าไปในแม่น้ำ ย่อมไม่ควร ผู้ทำพึงชำระสีมา หรือพึงตัดกิ่งไม้แล้วทำลายส่วนที่ตั้งอยู่ภายนอกนั้น แต่การผูกเรือกับตอไม้ที่ตอกไว้บนฝั่งแม่น้ำ ย่อมไม่ควรเลย

---

Nadiyaṃ setuṃ karonti, sace antonadiyaṃyeva setu vā setupādā vā, setumhi ṭhitehi kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace pana setu vā setupādā vā bahitīre patiṭṭhitā, kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati, sīmaṃ sodhetvā kammaṃ kātabbaṃ. Atha setupādā anto, setu pana ubhinnampi tīrānaṃ upariākāse ṭhito, vaṭṭati. Jātassarepi eseva nayo.

เมื่อทำสะพานในแม่น้ำ ถ้าสะพานหรือเสาสะพานอยู่ในแม่น้ำนั่นเอง การทำกรรมโดยยืนอยู่บนสะพาน ย่อมควร แต่ถ้าสะพานหรือเสาสะพานตั้งอยู่บนฝั่งภายนอก การทำกรรมย่อมไม่ควร พึงทำกรรมโดยชำระสีมา ถ้าเสาสะพานอยู่ในแม่น้ำ แต่สะพานตั้งอยู่บนอากาศเหนือฝั่งทั้งสอง ย่อมควร แม้ในสระธรรมชาติก็มีนัยนี้เหมือนกัน

---

‘‘Yasmiṃ padese pakativīciyo ottharitvā saṇṭhahantī’’ti etena yaṃ padesaṃ uddhaṃ vaḍḍhanakaudakaṃ vā pakativīciyo vā vegena āgantvā ottharanti, tattha kammaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti (mahāva. aṭṭha. 147) dasseti. Sace ūmivego bādhati, nāvāya vā aṭṭake vā ṭhatvā kātabbaṃ. Tesu vinicchayo nadiyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Sace pana samuddo gāmasīmaṃ vā nigamasīmaṃ vā ottharitvā tiṭṭhati, samuddova hoti. Tattha kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tato paṭṭhāya kappiyabhūmīti ottharitvā saṇṭhitaudakantato paṭṭhāya anto nadījātassarasamuddo nāmāti attho. Dubbuṭṭhikāleti vassānahemante sandhāya vuttaṃ. Sukkhesupīti nirudakesupi. Yathā ca vāpikhaṇane, evaṃ āvāṭapokkharaṇīādīnaṃ khaṇanepi gāmakhettaṃ hotiyevāti daṭṭhabbaṃ. Vappaṃ vā karontīti lābutipusakādivappaṃ vā karonti. Taṃ ṭhānanti yattha vāpiādikaṃ kataṃ, taṃ ṭhānaṃ. Aññaṃ pana kappiyabhūmi. Sace pana jātassaraṃ pūretvā thalaṃ karonti, ekasmiṃ disābhāge pāḷiṃ bandhitvā sabbameva naṃ mahātaḷākaṃ vā karonti, sabbopi ajātassaro hoti. Gāmasīmāsaṅkhameva gacchati.

ด้วยคำว่า ‘ในประเทศใด คลื่นตามปกติย่อมท่วมทับตั้งอยู่’ นี้ ย่อมแสดงว่า ในประเทศใด น้ำที่เอ่อขึ้นสูง หรือคลื่นตามปกติย่อมมาท่วมทับด้วยความเร็ว ในที่นั้น การทำกรรมย่อมไม่ควร (มหาวรรคอรรถกถา ๑๔๗) ถ้าคลื่นรบกวน ก็พึงทำโดยยืนอยู่บนเรือหรือบนแพ วินิจฉัยในเรื่องเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในแม่น้ำนั่นเอง แต่ถ้าทะเลท่วมทับสีมาบ้านหรือสีมานิคมตั้งอยู่ ก็เป็นทะเลนั่นเอง ในที่นั้น การทำกรรมย่อมควร คำว่า ตั้งแต่นั้นไปเป็นกัปปิยภูมิ มีความหมายว่า ตั้งแต่ที่สุดของน้ำที่ท่วมทับตั้งอยู่ไป ชื่อว่าแม่น้ำ สระธรรมชาติ ทะเล คำว่า ทุพพุฏฐิกาล กล่าวโดยอ้างถึงฤดูฝนและฤดูหนาว คำว่า สุกเขสุปิ คือแม้ในที่ที่ไม่มีน้ำ พึงทราบว่า เหมือนกับการขุดสระ การขุดหลุมและสระโบกขรณี เป็นต้น ก็ย่อมเป็นเขตบ้านนั่นเอง คำว่า วัปปัง วา กะโรนติ คือทำการเพาะปลูกมีน้ำเต้าและแตงกวาเป็นต้น คำว่า ตัง ฐานัง คือสถานที่นั้น ส่วนที่อื่นเป็นกัปปิยภูมิ แต่ถ้าถมสระธรรมชาติให้เป็นพื้นดิน หรือกั้นคันเขื่อนในทิศใดทิศหนึ่งแล้วทำทั้งหมดให้เป็นบึงใหญ่ สระนั้นทั้งหมดก็ย่อมไม่เป็นสระธรรมชาติ ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสีมาบ้าน

---

Sace nadimpi vināsetvā taḷākaṃ karonti, heṭṭhā pāḷi baddhā, udakaṃ āgantvā taḷākaṃ pūretvā tiṭṭhati, ettha kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Upari pavattanaṭṭhāne chaḍḍitaṃ udakaṃ nadiṃ ottharitvā sandanaṭṭhānato paṭṭhāya vaṭṭati. Kāci nadī kālantarena uppatitvā gāmanigamasīmaṃ ottharitvā pavattati, nadīyeva hoti, kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace vihārasīmaṃ ottharati ‘‘vihārasīmā’’tveva saṅkhaṃ gacchati. Tasmāti yasmā anto gacchati, tasmā. Samantā udakukkhepaparicchedo kātabboti pahonakaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Yattha pana kunnadīādīsu nappahoti, tattha pahonakaṭṭhānato udakukkhepaparicchedo kātabbo. Upacāratthāyāti sīmopacāratthāya.

ถ้าแม้ทำลายแม่น้ำแล้วสร้างสระน้ำ โดยกั้นทำนบไว้ข้างล่าง น้ำไหลมาเต็มสระน้ำตั้งอยู่ การทำกรรมในที่นั้นไม่ควร. น้ำที่ปล่อยลงในที่ไหลข้างบน ไหลท่วมแม่น้ำแล้ว ตั้งแต่ที่ไหลไปควร. แม่น้ำบางสายเมื่อเวลาผ่านไปก็เอ่อล้นไหลท่วมเขตบ้านและนิคม ก็ยังเป็นแม่น้ำนั่นเอง การทำกรรมควร. ถ้าท่วมเขตวิหาร ก็ถึงซึ่งการนับว่าเป็น "เขตวิหาร" นั่นเอง. เพราะเหตุที่เข้าไปข้างใน จึงเป็นเช่นนั้น. ที่กล่าวว่า "พึงกำหนดเขตน้ำสาดโดยรอบ" นั้น หมายถึงที่ที่น้ำสาดไปถึง. แต่ในที่ที่น้ำสาดไปไม่ถึง เช่น ลำธารเล็กๆ เป็นต้น พึงกำหนดเขตน้ำสาดจากที่ที่น้ำสาดไปถึง. ที่กล่าวว่า "เพื่อประโยชน์แก่อุปจาร" นั้น คือเพื่อประโยชน์แก่อุปจารสีมา.

---

Kasmā pana aññamekaṃ sattabbhantaraṃ, añño eko udakukkhepo ca upacāratthāya ṭhapetabboti āha ‘‘ayaṃ hī’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.147; vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.147) – yasmā ayaṃ sattabbhantarasīmā ca udakukkhepasīmā ca bhikkhūnaṃ ṭhitokāsato paṭṭhāya labbhati, te ca bhikkhū na sabbadā ekasadisā, kadāci vaḍḍhanti, kadāci parihāyanti. Yadā ca vaḍḍhanti, tadā sīmāsaṅkaro hoti. Tasmā aññamekaṃ sattabbhantaraṃ, añño eko udakukkhepo ca upacāratthāya ṭhapetabboti. Yaṃ pana mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘tato adhikaṃ vaṭṭatiyeva, ūnakaṃ pana na vaṭṭatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 147) vuttaṃ, tampi etadatthameva, na pana tattha katassa kammassa kuppattāti gahetabbaṃ. Paricchedato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopīti attano sattabbhantarena, udakukkhepena vā yo tesaṃ sattabbhantarassa, udakukkhepassa vā paricchedo, tato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopīti attho. Kathametaṃ viññāyatīti āha ‘‘idaṃ sabbaaṭṭhakathāsu sanniṭṭhāna’’nti, idaṃ ‘‘kammaṃ kopetī’’ti mahāaṭṭhakathādīsu vavatthānanti attho. ‘‘Iti ima’’ntiādi yathāvuttassa nigamanaṃ. Hoti cettha –

ถามว่า "เพราะเหตุไรหนอ จึงพึงกำหนดเขต ๗ ชั่วตัวอีกหนึ่ง และเขตน้ำสาดอีกหนึ่ง เพื่อประโยชน์แก่อุปจาร?" จึงกล่าวว่า "เพราะว่า..." เป็นต้น. ความข้อนี้กล่าวคือ (สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.147; วิ. วิ. ฎีกา มหาวรรค 2.147) – เพราะว่าสีมา ๗ ชั่วตัว และสีมาน้ำสาดนี้ พึงได้นับตั้งแต่ที่ที่ภิกษุยืนอยู่ และภิกษุเหล่านั้นก็ไม่เหมือนกันเสมอไป บางคราวก็เพิ่มขึ้น บางคราวก็ลดลง. เมื่อเพิ่มขึ้น สีมาก็ปะปนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงพึงกำหนดเขต ๗ ชั่วตัวอีกหนึ่ง และเขตน้ำสาดอีกหนึ่ง เพื่อประโยชน์แก่อุปจาร. ส่วนที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถาว่า "มากกว่านั้นควรอยู่ แต่ที่น้อยกว่านั้นไม่ควร" (มหาวรรค อรรถกถา 147) นั้น ก็เพื่อประโยชน์นี้เอง ไม่พึงถือเอาว่ากรรมที่ทำในที่นั้นเสียไป. ที่กล่าวว่า "แม้ตั้งอยู่โดยไม่ล่วงเลยเขตกำหนดเท่ากันอีกภายนอกเขตกำหนด" นั้น หมายถึงว่า ด้วยเขต ๗ ชั่วตัวของตน หรือด้วยเขตน้ำสาดของตน เขตกำหนดของ ๗ ชั่วตัว หรือของน้ำสาดนั้น คือแม้ตั้งอยู่โดยไม่ล่วงเลยเขตกำหนดเท่ากันอีกภายนอกเขตนั้น. ถามว่า "ข้อนี้พึงทราบได้อย่างไร?" จึงกล่าวว่า "ข้อนี้เป็นข้อยุติในอรรถกถาทั้งปวง" หมายความว่า ข้อนี้เป็นข้อยุติในมหาอรรถกถาเป็นต้นว่า "ทำให้กรรมเสียไป". คำว่า "อิติ อิมัง" เป็นต้น เป็นการสรุปความที่กล่าวมาแล้ว. และมีคาถาในที่นี้ว่า –

---

‘‘Baddhābaddhavasenedha, sīmā nāma dvidhā tahiṃ;

Tisampattiyuttā vajji-tekādasa vipattikā;

Baddhasīmā tidhā khaṇḍā-dito gāmādito parā’’ti.

ในที่นี้ สีมามี ๒ อย่าง โดยเป็นสีมาที่ผูกและไม่ผูก. สีมาที่ประกอบด้วยความสมบูรณ์ ๓ อย่าง และมีวิบัติ ๑๑ อย่างที่พึงเว้น. สีมาที่ผูกมี ๓ อย่าง คือ สีมาที่ขาดเป็นต้น และสีมาที่กำหนดด้วยบ้านเป็นต้น.

---

Sabhāgāpatti ca nāmesā duvidhā vatthusabhāgā, āpattisabhāgāti. Tattha idha vatthusabhāgā adhippetā, netarāti dassetuṃ ‘‘yaṃ sabbo saṅgho vikālabhojanādinā’’tiādimāha. Lahukāpattinti lahukena vinayakammena visujjhanato lahukā thullaccayapācittiyapāṭidesanīyadukkaṭadubbhāsitasaṅkhātā pañcāpattiyo. Vatthusabhāgāya saṅghādisesāpattiyāpi sati uposathakammaṃ pattakallaṃ na hotiyeva. Yathāha ‘‘sabhāgasaṅghādisesaṃ āpannassa pana santike āvi kātuṃ na vaṭṭati. Sace āvi karoti, āpatti āvikatā hoti, dukkaṭā pana na muccatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 102). Tassā pana adesanāgāminito evaṃ vuttaṃ. Vatthusabhāgāti vatthuvasena samānabhāgā, ekakoṭṭhāsāti vuttaṃ hoti. Imameva vatthusabhāgaṃ desetuṃ na vaṭṭati ‘‘na, bhikkhave, sabhāgā āpatti desetabbā, yo deseyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 169) vuttattā, na pana āpattisabhāgaṃ. Tenāha ‘‘vikālabhojanapaccayā āpannaṃ panā’’tiādi. Āpattisabhāganti āpattiyā samānabhāgaṃ.

อาบัติที่มีส่วนเสมอกันนี้มี ๒ อย่าง คือ วัตถุสภาคอาบัติ และอาบัติสภาคอาบัติ. ในที่นี้ประสงค์เอาวัตถุสภาคอาบัติ ไม่ใช่อาบัติสภาคอาบัติ เพื่อแสดงข้อนั้น จึงกล่าวว่า "ที่สงฆ์ทั้งหมดต้องด้วยการฉันอาหารในเวลาวิกาลเป็นต้น" ดังนี้. ที่กล่าวว่า "อาบัติเบา" นั้น คืออาบัติ ๕ อย่างที่นับว่าเป็นถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ และทุพภาสิต ซึ่งบริสุทธิ์ได้ด้วยกรรมทางวินัยที่เบา. แม้มีสังฆาทิเสสอาบัติที่เป็นวัตถุสภาคอยู่ อุโบสถกรรมก็ไม่ควรเลย. เหมือนที่กล่าวไว้ว่า "แต่เมื่อต้องสังฆาทิเสสที่เป็นสภาคแล้ว ไม่ควรเปิดเผยในสำนักของผู้อื่น. ถ้าเปิดเผย อาบัติก็เป็นอันเปิดเผยแล้ว แต่ก็ไม่พ้นจากทุกกฏ" (จุลวรรค อรรถกถา 102). แต่ที่กล่าวไว้อย่างนั้น ก็เพราะอาบัตินั้นไม่พึงระงับด้วยการแสดง. ที่กล่าวว่า "วัตถุสภาค" นั้น หมายถึงมีส่วนเสมอกันโดยวัตถุ คือมีส่วนเดียวกัน. ไม่ควรแสดงวัตถุสภาคอาบัตินี้เอง เพราะมีพุทธดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรแสดงอาบัติที่มีส่วนเสมอกัน, ผู้ใดแสดง ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ" (มหาวรรค 169) ไม่ใช่อาบัติสภาคอาบัติ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ส่วนอาบัติที่ต้องเพราะปัจจัยคือการฉันอาหารในเวลาวิกาล" เป็นต้น. ที่กล่าวว่า "อาบัติสภาค" นั้น คือมีส่วนเสมอกันโดยอาบัติ.

---

Sāmantā āvāsāti sāmantaāvāsaṃ, samīpavihāranti attho. Sajjukanti tadahevāgamanatthāya. Pāhetabboti pesetabbo. Iccetaṃ kusalanti iti etaṃ sundaraṃ bhaddakaṃ, laddhakappanti vuttaṃ hoti. No ce labhethāti vihārānaṃ dūratāya vā magge paripanthādinā vā yadi na labhetha. ‘‘Tassa santike paṭikarissatī’’ti iminā vacanena sabhāgāpatti āvi kātumpi na labbhatīti dīpitaṃ hoti. Yadi labheyya, āvi katvāpi uposathaṃ kareyya. Yadi pana sabbo saṅgho sabhāgaṃ saṅghādisesaṃ āpanno hoti, ñattiṃ ṭhapetvā uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭati, uposathassa antarāyova hoti. Ubhopi dukkaṭaṃ āpajjanti ‘‘na, bhikkhave, sabhāgā āpatti desetabbā, yo deseyya, āpatti dukkaṭassa. Na, bhikkhave, sabhāgā āpatti paṭiggahetabbā, yo paṭiggaṇheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 169) vuttattā. Vimati saṃsayo, tattha niyutto vematiko. ‘‘Puna nibbematiko hutvā desetabbamevā’’ti neva pāḷiyaṃ, na ca aṭṭhakathāyaṃ atthi, desite pana doso natthi. Vuttanayenevāti ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’tiādinā nayena sāpattikassa uposathakaraṇe paññattaṃ dukkaṭaṃ āpajjantīti vuttanayeneva. Kasmā sabhāgāpattiyeva vuttāti āha ‘‘etāsu hī’’tiādi. Visabhāgāpattīsu vijjamānāsupi pattakallaṃ hotiyevāti visabhāgāsu pana vijjamānāsu tesaṃyeva puggalānaṃ āpatti, na saṅghassāti saṅghassa pattakallaṃ hotiyeva.

ที่กล่าวว่า "อาวาสใกล้เคียง" นั้น หมายถึงอาวาสที่อยู่ใกล้เคียง คือวิหารที่อยู่ใกล้. ที่กล่าวว่า "ในวันนั้นเอง" นั้น คือเพื่อประโยชน์ในการมาในวันนั้นเอง. ที่กล่าวว่า "พึงส่งไป" นั้น คือพึงส่งไป. ที่กล่าวว่า "ข้อนี้เป็นกุศล" นั้น หมายถึงข้อนี้เป็นสิ่งดีงาม เป็นมงคล เป็นสิ่งที่ควรได้. ที่กล่าวว่า "ถ้าไม่ได้" นั้น คือถ้าไม่ได้เพราะวิหารอยู่ไกล หรือเพราะมีอันตรายในทางเป็นต้น. ด้วยคำว่า "จะแก้ไขในสำนักของท่านนั้น" นี้ ย่อมแสดงว่าไม่ควรแม้จะเปิดเผยสภาคอาบัติ. ถ้าได้ ก็พึงทำอุโบสถแม้โดยเปิดเผยอาบัติ. แต่ถ้าสงฆ์ทั้งหมดต้องสังฆาทิเสสที่เป็นสภาคแล้ว ไม่ควรทำอุโบสถโดยตั้งญัตติ เพราะเป็นอันตรายแก่อุโบสถนั่นเอง. ทั้งสองฝ่ายต้องอาบัติทุกกฏ เพราะมีพุทธดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรแสดงอาบัติที่มีส่วนเสมอกัน, ผู้ใดแสดง ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ. ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรรับอาบัติที่มีส่วนเสมอกัน, ผู้ใดรับ ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ" (มหาวรรค 169). "วิมติ" คือความสงสัย, "เวมติกะ" คือผู้ประกอบด้วยความสงสัยในที่นั้น. คำว่า "พึงแสดงเสียโดยไม่มีความสงสัยอีก" นั้น ไม่มีทั้งในพระบาลีและในอรรถกถา แต่เมื่อแสดงแล้วก็ไม่มีโทษ. ที่กล่าวว่า "ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว" นั้น คือด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วว่า "ท่านทั้งหลายจงบอกความบริสุทธิ์" เป็นต้น ว่าภิกษุผู้มีอาบัติเมื่อทำอุโบสถ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏที่บัญญัติไว้. ถามว่า "เพราะเหตุไรจึงกล่าวถึงเฉพาะสภาคอาบัติ?" จึงกล่าวว่า "เพราะว่าในอาบัติเหล่านี้..." เป็นต้น. ที่กล่าวว่า "แม้มีวิสภาคอาบัติอยู่ก็ควรอยู่" นั้น คือเมื่อมีวิสภาคอาบัติอยู่ อาบัตินั้นเป็นของบุคคลเหล่านั้นเอง ไม่ใช่ของสงฆ์ ดังนั้นอุโบสถของสงฆ์จึงควรอยู่.

---

Antimavatthuajjhāpannako nāma catunnaṃ pārājikānaṃ aññataraṃ ajjhāpannako. Paṇḍakādīnaṃ vinicchayo parato pārājikuddese āvi bhavissati. Tiracchānagatoti antamaso sakkaṃ devarājānaṃ upādāya yo koci nāgamāṇavakādiko amanussajātiko veditabbo, na assagoṇādayo. Tenāha ‘‘ettha cā’’tiādi. Tattha etthāti etissaṃ vajjanīyapuggalakathāyaṃ. Yassa upasampadā paṭikkhittāti ‘‘tiracchānagato, bhikkhave, anupasampanno, na upasampādetabbo’’ti (mahāva. 111) yassa nāgasupaṇṇādino tiracchānagatassa upasampadā paṭikkhittā, so idhāpi tiracchānagato nāmāti attho. Tattha hi antamaso deve upādāya nāgamāṇavakādiko yo koci amanussajātiko ‘‘tiracchānagato’’ti adhippeto. Vuttañhi samantapāsādikāyaṃ ‘‘tiracchānagato, bhikkhaveti ettha nāgo vā hotu supaṇṇamāṇavakādīnaṃ vā aññataro, antamaso sakkaṃ devarājānaṃ upādāya yo koci amanussajātiyo, so sabbova imasmiṃ atthe ‘tiracchānagato’ti veditabbo’’ti (mahāva. aṭṭha. 111). Titthaṃ vuccati laddhi, taṃ etesaṃ atthīti titthikā, titthikā eva titthiyā, ito aññaladdhikāti attho.

ผู้ต้องอาบัติปาราชิกวัตถุสุดท้าย คือผู้ต้องอาบัติปาราชิกอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปาราชิก ๔. การวินิจฉัยเรื่องบัณเฑาะก์เป็นต้น จักปรากฏในปาราชิกุทเทสต่อไป. คำว่า “ดิรัจฉานคต” พึงทราบว่าหมายถึงอมนุษย์ชาติใดชาติหนึ่ง เช่น นาคมาณพเป็นต้น โดยที่สุดแม้พระอินทร์ผู้เป็นเทวราช ไม่ใช่สัตว์เดรัจฉานมีม้าและโคเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ในเรื่องนี้ด้วย” เป็นต้น. ในคำว่า “ในเรื่องนี้” นั้น หมายถึงในเรื่องบุคคลที่พึงงดเว้นนี้. คำว่า “ซึ่งการอุปสมบทถูกห้ามแล้ว” คือ ดิรัจฉานคตมีนาคและสุบรรณเป็นต้น ซึ่งการอุปสมบทของเขาถูกห้ามแล้วว่า “ภิกษุทั้งหลาย ดิรัจฉานคตเป็นอนุปสัมบัน ไม่พึงให้อุปสมบท” (มหาวรรค 111) ดิรัจฉานคตนั้นในที่นี้ก็ชื่อว่าดิรัจฉานคต ดังนี้เป็นอรรถ. ในที่นั้น อมนุษย์ชาติใดชาติหนึ่งมีนาคมาณพเป็นต้น โดยที่สุดแม้เทวดา ก็ประสงค์เอาว่า “ดิรัจฉานคต”. เพราะในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาได้กล่าวไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ในคำว่า ‘ดิรัจฉานคต’ นี้ ไม่ว่าจะเป็นนาค หรือสุบรรณมาณพเป็นต้น หรืออมนุษย์ชาติใดชาติหนึ่ง โดยที่สุดแม้พระอินทร์ผู้เป็นเทวราช ทั้งหมดนั้นพึงทราบว่า ‘ดิรัจฉานคต’ ในอรรถนี้” (อรรถกถา มหาวรรค 111). คำว่า “ติฏฐะ” หมายถึงลัทธิ, ลัทธินั้นมีแก่ชนเหล่านี้ จึงชื่อว่า “ติฏฐิกะ”, ติฏฐิกะนั่นแหละคือ “ติตถิยะ” หมายถึงผู้มีลัทธิอื่นจากนี้.

---

Suttassa uddeso suttuddeso. Pārisuddhi eva uposatho pārisuddhiuposatho. Eseva nayo adhiṭṭhānuposathoti etthāpi. Soti pātimokkhuddeso. Ovādova pātimokkhaṃ, tassa uddeso sarūpena kathanaṃ ovādapātimokkhuddeso. ‘‘Imasmiṃ vītikkame ayaṃ nāma āpattī’’ti evaṃ āpattivasena āṇāpanaṃ paññāpanaṃ āṇā, sesaṃ anantarasadisameva.

การยกขึ้นแสดงซึ่งสูตร ชื่อว่า สุตตุทเทส. อุโบสถคือความบริสุทธิ์นั่นเอง ชื่อว่า ปาริสุทธิอุโบสถ. แม้ในคำว่า อธิษฐานุโบสถ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า “โส” นั้นคือ ปาติโมกขุทเทส. ปาติโมกข์คือโอวาทนั่นเอง, การยกขึ้นแสดงปาติโมกข์นั้นด้วยลักษณะของตน ชื่อว่า โอวาทปาติโมกขุทเทส. การบัญญัติ การประกาศด้วยอำนาจแห่งอาบัติว่า “ในการล่วงละเมิดนี้ มีอาบัติชื่อนี้” ดังนี้ ชื่อว่า อาณา, ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว.

---

Khantī paramaṃ tapo titikkhā…pe… vuttā tisso gāthāyo nāma –

บทว่า ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง...เป... ชื่อว่าคาถา ๓ บทที่ตรัสไว้ คือ –

---

‘‘Khantī paramaṃ tapo titikkhā;

Nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā;

Na hi pabbajito parūpaghātī;

Na samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto.

“ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง, พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่านิพพานเป็นธรรมอันสูงสุด, บรรพชิตย่อมไม่เบียดเบียนผู้อื่น, ผู้เบียดเบียนผู้อื่นไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ.”

---

‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ.

“การไม่ทำบาปทั้งปวง, การยังกุศลให้ถึงพร้อม, การชำระจิตของตนให้บริสุทธิ์, นี่เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย.”

---

‘‘Anūpavādo anūpaghāto, pātimokkhe ca saṃvaro;

Mattaññutā ca bhattasmiṃ, pantañca sayanāsanaṃ;

Adhicitte ca āyogo, etaṃ buddhāna sāsana’’nti.(dī. ni. 2.90; dha. pa. 183-185) –

“การไม่กล่าวร้าย, การไม่เบียดเบียน, ความสำรวมในปาติโมกข์, ความเป็นผู้รู้ประมาณในภัตตาหาร, ที่นอนที่นั่งอันสงัด, และความเพียรในอธิจิต, นี่เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย.” (ที. นิ. 2.90; ธ. ป. 183-185) –

---

Imā tisso gāthāyo.

คาถา ๓ บทเหล่านี้.

---

Tattha khantī paramaṃ tapoti (dī. ni. aṭṭha. 2.90; dha. pa. aṭṭha. 2.185) adhivāsanakhanti nāma paramaṃ tapo. Titikkhāti khantiyā eva vevacanaṃ, titikkhāsaṅkhātā adhivāsanakhanti uttamaṃ tapoti attho. Nibbānaṃ paramaṃ vadantīti sabbākārena pana nibbānaṃ ‘‘parama’’nti vadanti buddhā. Na hi pabbajito parūpaghātīti yo adhivāsanakhantivirahitattā paraṃ upaghāteti bādhati vihiṃsati, so pabbajito nāma na hoti. Catutthapādo pana tasseva vevacanaṃ. ‘‘Na hi pabbajito’’ti etassa hi ‘‘nasamaṇo hotī’’ti vevacanaṃ. ‘‘Parūpaghātī’’ti etassa ‘‘paraṃ viheṭhayanto’’ti vevacanaṃ. Atha vā parūpaghātīti sīlūpaghātī. Sīlañhi uttamaṭṭhena ‘‘para’’nti vuccati. Yo ca samaṇo paraṃ yaṃ kañci sattaṃ viheṭhayanto parūpaghātī hoti, attano sīlavināsako, so pabbajito nāma na hotīti attho. Atha vā yo adhivāsanakhantiyā abhāvā parūpaghātī hoti, paraṃ antamaso ḍaṃsamakasampi sañcicca jīvitā voropeti, so na hi pabbajito. Kiṃ kāraṇā? Malassa apabbājitattā. ‘‘Pabbājayamattano malaṃ, tasmā ‘pabbajito’ti vuccatī’’ti (dha. pa. 388) idañhi pabbajitalakkhaṇaṃ. Yopi na heva kho upaghāteti na māreti, apica daṇḍādīhi viheṭheti, so paraṃ viheṭhayanto samaṇo na hoti. Kiṃ kāraṇā? Vihesāya asamitattā. ‘‘Samitattā hi pāpānaṃ, ‘samaṇo’ti pavuccatī’’ti (dha. pa. 265) idañhi samaṇalakkhaṇaṃ.

ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ขันติเป็นตบะอย่างยิ่ง (อรรถกถา ที. นิ. 2.90; อรรถกถา ธ. ป. 2.185) คือ อธิวาสนขันติ ชื่อว่าเป็นตบะอย่างยิ่ง. คำว่า ติติกขา เป็นไวพจน์ของขันติเท่านั้น, หมายความว่า อธิวาสนขันติอันนับว่าติติกขา เป็นตบะอันสูงสุด. บทว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่านิพพานเป็นธรรมอันสูงสุด คือ พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่านิพพานเป็น “ธรรมอันสูงสุด” โดยประการทั้งปวง. บทว่า บรรพชิตย่อมไม่ทำร้ายผู้อื่น คือ ผู้ใดเพราะปราศจากอธิวาสนขันติ ย่อมทำร้าย ย่อมขัดขวาง ย่อมเบียดเบียนผู้อื่น ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต. ส่วนบาทที่ ๔ เป็นไวพจน์ของบทนั้นเอง. เพราะคำว่า “บรรพชิตย่อมไม่” นี้ มีคำว่า “ไม่เป็นสมณะ” เป็นไวพจน์. คำว่า “ผู้ทำร้ายผู้อื่น” นี้ มีคำว่า “ผู้เบียดเบียนผู้อื่น” เป็นไวพจน์. อีกนัยหนึ่ง คำว่า ผู้ทำร้ายผู้อื่น คือ ผู้ทำลายศีล. เพราะศีลย่อมถูกเรียกว่า “ปร” (ประเสริฐ) โดยอรรถอันสูงสุด. และสมณะใดเบียดเบียนสัตว์อื่นใดๆ เป็นผู้ทำร้ายผู้อื่น คือเป็นผู้ทำลายศีลของตน สมณะนั้นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต ดังนี้เป็นอรรถ. อีกนัยหนึ่ง ผู้ใดเพราะไม่มีอธิวาสนขันติ เป็นผู้ทำร้ายผู้อื่น คือจงใจปลิดชีวิตสัตว์อื่น โดยที่สุดแม้เหลือบยุง ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต. เพราะเหตุไร? เพราะยังมิได้ขับไล่มลทิน. เพราะลักษณะของบรรพชิตนี้คือ “ผู้ใดขับไล่มลทินของตน, เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘บรรพชิต’” (ธ. ป. 388). อนึ่ง ผู้ใดไม่ทำร้าย ไม่ฆ่า แต่เบียดเบียนด้วยท่อนไม้เป็นต้น ผู้นั้นผู้เบียดเบียนผู้อื่นไม่เป็นสมณะ. เพราะเหตุไร? เพราะยังมิได้ระงับการเบียดเบียน. เพราะลักษณะของสมณะนี้คือ “เพราะระงับบาปทั้งหลายได้, จึงเรียกว่า ‘สมณะ’” (ธ. ป. 265).

---

Dutiyagāthāya sabbapāpassāti sabbākusalassa. Akaraṇanti anuppādanaṃ. Kusalassāti catubhūmakakusalassa. Upasampadāti upasampādanaṃ paṭilābho. Sacittapariyodapananti attano cittassa vodāpanaṃ pabhassarabhāvakaraṇaṃ sabbaso parisodhanaṃ, taṃ pana arahattena hoti. Iti sīlasaṃvarena sabbapāpaṃ pahāya lokiyalokuttarāhi samathavipassanāhi kusalaṃ sampādetvā arahattaphalena cittaṃ pariyodāpetabbanti etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhi.

ในคาถาที่สอง บทว่า สัพพะปาปัสสะ คือ อกุศลทั้งปวง. บทว่า อะกะระณัง คือ การไม่ให้เกิดขึ้น. บทว่า กุสะลัสสะ คือ กุศล ๔ ภูมิ. บทว่า อุปะสัมปะทา คือ การให้ถึงพร้อม การได้มา. บทว่า สะจิตตะปะริโยทะปะนัง คือ การชำระจิตของตนให้ผ่องแผ้ว การทำให้เป็นสภาพผ่องใส การชำระให้บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง, ซึ่งการชำระนั้นย่อมมีได้ด้วยอรหัตตผล. ดังนั้น การละบาปทั้งปวงด้วยศีลสังวร, การยังกุศลให้ถึงพร้อมด้วยสมถะและวิปัสสนาทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ, และการชำระจิตให้บริสุทธิ์ด้วยอรหัตตผล, นี่เป็นคำสอน เป็นโอวาท เป็นอนุสาสนีของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย.

---

Tatiyagāthāya anūpavādoti vācāya kassaci anupavadanaṃ. Anūpaghātoti kāyena kassaci upaghātassa akaraṇaṃ. Pātimokkheti yaṃ taṃ pātimokkhaṃ paatimokkhaṃ atipamokkhaṃ uttamaṃ sīlaṃ, pāti vā agativisesehi, mokkheti duggatibhayehi. Yo vā naṃ pāti, taṃ mokkhetīti ‘‘pātimokkha’’nti vuccati, tasmiṃ pātimokkhe ca. Saṃvaroti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamalakkhaṇo saṃvaro. Mattaññutāti paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā. Pantañca sayanāsananti janasaṅghaṭṭanavirahitaṃ nijjanasambādhaṃ vivittaṃ, senāsanañca. Ettha ca dvihiyeva paccayehi catupaccayasantoso dīpitoti veditabbo paccayasantosasāmaññena itaradvayassāpi lakkhaṇahāranayena jotitattā. Adhicitte ca āyogoti vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ, tatopi maggaphalacittameva adhicittaṃ, tasmiṃ yathāvutte adhicitte āyogo ca anuyogo cāti attho. Etaṃ buddhāna sāsananti etaṃ parassa anupavadanaṃ, anupaghātanaṃ, pātimokkhe saṃvaro, paṭiggahaṇaparibhogesu mattaññutā, aṭṭhasamāpattivasibhāvāya vivittasenāsanasevanañca buddhānaṃ sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhīti. Imā pana tisso gāthā sabbabuddhānaṃ pātimokkhuddesagāthāyo hontīti veditabbā. Taṃ buddhā eva uddisanti, na sāvakā.

ในคาถาที่สาม บทว่า อะนูปะวาโท คือ การไม่กล่าวร้ายใครด้วยวาจา. บทว่า อะนูปะฆาโต คือ การไม่ทำร้ายใครด้วยกาย. บทว่า ปาติโมกเข คือ ปาติโมกข์นั้นเป็นปาติโมกข์ เป็นอติปาโมกข์ เป็นศีลอันสูงสุด, หรือย่อมรักษาจากอคติพิเศษทั้งหลาย, ย่อมเปลื้องจากภัยในทุคติ. หรือผู้ใดรักษาปาติโมกข์นั้น, ปาติโมกข์นั้นย่อมเปลื้องผู้นั้นจากภัย จึงเรียกว่า “ปาติโมกข์”, และในปาติโมกข์นั้น. บทว่า สังวะโร คือ ความสำรวมอันมีลักษณะไม่ล่วงละเมิดอาบัติ ๗ กอง. บทว่า มัตตัญญุตา คือ ความเป็นผู้รู้ประมาณโดยการรับและการบริโภค. บทว่า ปันตัญจะ สะยะนาสะนัง คือ ที่นอนที่นั่งอันปราศจากการเบียดเสียดของผู้คน อันสงัดจากหมู่ชน อันวิเวก. ในที่นี้ พึงทราบว่าความสันโดษด้วยปัจจัย ๔ ได้แสดงไว้ด้วยปัจจัย ๒ อย่างเท่านั้น เพราะปัจจัยที่เหลืออีก ๒ อย่างก็ถูกแสดงให้ปรากฏด้วยนัยแห่งการนำลักษณะมาโดยความสันโดษด้วยปัจจัยโดยทั่วไป. บทว่า อะธิจิตเต จะ อายะโค คือ ความประกอบในอธิจิต ได้แก่ จิตในสมาบัติ ๘ อันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา, ยิ่งกว่านั้น จิตแห่งมรรคและผลนั่นแหละเป็นอธิจิต, หมายความว่า ความเพียรและความประกอบในอธิจิตที่กล่าวมาแล้วนั้น. บทว่า เอตัง พุทธานะ สาสะนัง คือ การไม่กล่าวร้ายผู้อื่น, การไม่ทำร้าย, ความสำรวมในปาติโมกข์, ความเป็นผู้รู้ประมาณในการรับและการบริโภค, และการเสพเสนาสนะอันวิเวกเพื่อความชำนาญในสมาบัติ ๘, นี่เป็นคำสอน เป็นโอวาท เป็นอนุสาสนีของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. อนึ่ง พึงทราบว่าคาถา ๓ บทเหล่านี้เป็นปาติโมกขุทเทสคาถาของพระพุทธเจ้าทั้งปวง. พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นทรงแสดงปาติโมกข์นั้น ไม่ใช่พระสาวก.

---

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiādinā (mahāva. 134) nayena vuttaṃ āṇāpātimokkhaṃ nāma. Taṃ sāvakā eva uddisanti, na buddhā saṅghakammaṃ karonti, na ca tattha pariyāpannāti āha ‘‘taṃ sāvakā eva uddisanti, na buddhā’’ti. Imasmiṃ attheti ‘‘pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti etasmiṃ atthe.

ปาติโมกข์ที่กล่าวด้วยนัยมีคำว่า “ภิกษุสงฆ์ผู้เจริญ ขอจงฟังข้าพเจ้า” เป็นต้น (มหาวรรค 134) ชื่อว่า อาณาปาติโมกข์. พระสาวกเท่านั้นย่อมแสดงปาติโมกข์นั้น, พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงทำสังฆกรรม, และไม่ทรงสงเคราะห์เข้าในสังฆกรรมนั้น จึงตรัสว่า “พระสาวกเท่านั้นย่อมแสดงปาติโมกข์นั้น ไม่ใช่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย”. ในคำว่า “ในอรรถนี้” นั้น หมายถึงในอรรถว่า “พึงแสดงปาติโมกข์”.

---

Anupagato nāma tattheva upasampanno, asatiyā purimikāya anupagato vā. Cātumāsiniyanti cātumāsiyaṃ. Sā hi catunnaṃ māsānaṃ pāripūribhūtāti cātumāsī, sā eva ‘‘cātumāsinī’’ti vuccati, tassaṃ cātumāsiniyaṃ. Pacchimakattikapuṇṇamāsiniyanti attho. Kāyasāmagginti kāyena samaggabhāvaṃ, hatthapāsūpagamananti vuttaṃ hoti.

"อนุปคโต" ได้แก่ ผู้ที่อุปสมบทในที่นั้นนั่นเอง หรือผู้ที่ไม่ได้เข้าพรรษาแรก. "จาตุมาสินี" ได้แก่ จาตุมาส. จาตุมาสนี้คือการครบสี่เดือน จึงเรียกว่า "จาตุมาสี" และเรียกว่า "จาตุมาสินี" ในจาตุมาสินีนั้น. หมายถึงในวันเพ็ญเดือนสิบสอง (กัตติกปุณณมาสี) อันเป็นวันสุดท้าย. "กายสามัคคี" ได้แก่ ความพร้อมเพรียงกันด้วยกาย หมายถึงการเข้าไปในหัตถบาส.

---

Ayaṃ panettha vinicchayo – sace purimikāya pañca bhikkhū vassaṃ upagatā, pacchimikāyapi pañca, purimehi ñattiṃ ṭhapetvā pavārite pacchimehi tesaṃ santike pārisuddhiuposatho kātabbo, na ekasmiṃ uposathagge dve ñattiyo ṭhapetabbā. Sacepi pacchimikāya upagatā cattāro, tayo, dve, eko vā hoti, eseva nayo. Atha purimikāya cattāro, pacchimikāyapi cattāro, tayo, dve, eko vā, eseva nayo. Atha purimikāya tayo, pacchimikāya tayo, dve vā, eseva nayo. Idañhettha lakkhaṇaṃ – sace purimikāya upagatehi pacchimikāya upagatā thokatarā ceva honti samasamā ca, saṅghappavāraṇāya ca gaṇaṃ pūrenti, saṅghappavāraṇāvasena ñattiṃ ṭhapetvā purimehi pavāretabbā. Sace pana purimikāya tayo, pacchimikāya eko hoti, tena saddhiṃ te cattāro honti, catunnaṃ saṅghañattiṃ ṭhapetvā pavāretuṃ na vaṭṭati. Gaṇañattiyā pana so gaṇapūrako hoti, tasmā gaṇavasena ñattiṃ ṭhapetvā purimehi pavāretabbaṃ, itarena tesaṃ santike pārisuddhiuposatho kātabbo. Sace purimikāya dve, pacchimikāya dve vā eko vā, etthāpi eseva nayo. Sace purimikāya eko, pacchimikāyapi eko, ekena ekassa santike pavāretabbaṃ, ekena pārisuddhiuposatho kātabbo. Sace purimavassūpagatehi pacchimavassūpagatā ekenapi adhikatarā honti, paṭhamaṃ pātimokkhaṃ uddisitvā pacchā thokatarehi tesaṃ santike pavāretabbaṃ. Kattikacātumāsinipavāraṇāya pana sace paṭhamaṃ vassūpagatehi mahāpavāraṇāya pavāritehi pacchā upagatā adhikatarā vā samasamā vā honti, pavāraṇāñattiṃ ṭhapetvā pavāretabbaṃ. Tehi pavārite pacchā itarehi pārisuddhiuposatho kātabbo. Atha mahāpavāraṇāya pavāritā bahū honti, pacchā vassūpagatā thokā vā eko vā, pātimokkhe uddiṭṭhe pacchā tesaṃ santike tena pavāretabbanti.

วินิจฉัยในเรื่องนี้มีดังนี้: ถ้าภิกษุ ๕ รูปเข้าพรรษาแรก และภิกษุ ๕ รูปเข้าพรรษาหลัง เมื่อภิกษุกลุ่มแรกตั้งญัตติแล้วปวารณาแล้ว ภิกษุกลุ่มหลังพึงทำปาริสุทธิอุโบสถในสำนักของภิกษุกลุ่มแรก ไม่พึงตั้งญัตติ ๒ ครั้งในอุโบสถเดียวกัน. แม้ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาหลังมี ๔ รูป, ๓ รูป, ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็พึงปฏิบัติอย่างเดียวกันนี้. ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาแรกมี ๔ รูป และภิกษุที่เข้าพรรษาหลังมี ๔ รูป, ๓ รูป, ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็พึงปฏิบัติอย่างเดียวกันนี้. ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาแรกมี ๓ รูป และภิกษุที่เข้าพรรษาหลังมี ๓ รูป หรือ ๒ รูป ก็พึงปฏิบัติอย่างเดียวกันนี้. ลักษณะในเรื่องนี้คือ: ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาหลังมีจำนวนน้อยกว่าหรือเท่ากับภิกษุที่เข้าพรรษาแรก และครบองค์สงฆ์สำหรับการปวารณาของสงฆ์ ภิกษุกลุ่มแรกพึงตั้งญัตติโดยส่วนแห่งการปวารณาสงฆ์แล้วทำปวารณา. แต่ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาแรกมี ๓ รูป และภิกษุที่เข้าพรรษาหลังมี ๑ รูป เมื่อรวมกันแล้วมี ๔ รูป ไม่ควรตั้งญัตติสงฆ์ ๔ รูปแล้วทำปวารณา. แต่ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ทำให้ครบองค์คณะสำหรับญัตติคณะ ดังนั้น ภิกษุกลุ่มแรกพึงตั้งญัตติโดยส่วนแห่งคณะแล้วทำปวารณา ส่วนภิกษุรูปหลังนั้นพึงทำปาริสุทธิอุโบสถในสำนักของภิกษุกลุ่มแรก. ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาแรกมี ๒ รูป และภิกษุที่เข้าพรรษาหลังมี ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็พึงปฏิบัติอย่างเดียวกันนี้. ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาแรกมี ๑ รูป และภิกษุที่เข้าพรรษาหลังมี ๑ รูป ภิกษุรูปหนึ่งพึงปวารณาในสำนักของอีกรูปหนึ่ง และอีกรูปหนึ่งพึงทำปาริสุทธิอุโบสถ. ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาหลังมีจำนวนมากกว่าภิกษุที่เข้าพรรษาแรกแม้เพียง ๑ รูป พึงสวดปาติโมกข์ก่อน แล้วภิกษุที่มีจำนวนน้อยกว่าพึงปวารณาในสำนักของภิกษุกลุ่มนั้น. ส่วนในการปวารณาจาตุมาสิกะในเดือนกัตติกะ ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาแรกได้ทำมหาปวารณาแล้ว และภิกษุที่เข้าพรรษาหลังมีจำนวนมากกว่าหรือเท่ากัน พึงตั้งญัตติปวารณาแล้วทำปวารณา. เมื่อภิกษุกลุ่มนั้นทำปวารณาแล้ว ภิกษุกลุ่มอื่นพึงทำปาริสุทธิอุโบสถ. ถ้าภิกษุที่ทำมหาปวารณามีจำนวนมาก และภิกษุที่เข้าพรรษาหลังมีจำนวนน้อย หรือมีเพียง ๑ รูป เมื่อสวดปาติโมกข์แล้ว ภิกษุรูปนั้นพึงปวารณาในสำนักของภิกษุกลุ่มนั้น.

---

Ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvāti ekasmiṃ aṃse sādhukaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvāti attho. Añjaliṃ paggahetvāti dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ ukkhipitvā. Sace pana tattha pārivāsikopi atthi, saṅghanavakaṭṭhāne nisīditvā tattheva nisinnena attano pāḷiyā pārisuddhiuposatho kātabbo. Pātimokkhe uddisiyamāne pana pāḷiyā anisīditvā pāḷiṃ vihāya hatthapāsaṃ amuñcantena nisīditabbaṃ. Pavāraṇāyapi eseva nayo.

"เอกังสํ อุตตราสงฺคํ กริตฺวา" หมายถึง การทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่งให้เรียบร้อย. "อัญชลึ ปคฺคเหตฺวา" หมายถึง การประคองอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยการประนมนิ้วทั้งสิบขึ้น. อนึ่ง ถ้ามีภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสในที่นั้น พึงนั่งในที่ที่ภิกษุผู้ใหม่กว่าสงฆ์นั่ง และพึงทำปาริสุทธิอุโบสถตามลำดับของตนในที่นั้นนั่นเอง. แต่เมื่อมีการสวดปาติโมกข์ ไม่พึงนั่งตามลำดับ แต่พึงนั่งเว้นลำดับโดยไม่ให้พ้นหัตถบาส. ในการปวารณาก็พึงปฏิบัติอย่างเดียวกันนี้.

---

Sabbaṃ pubbakaraṇīyanti sammajjanādiṃ navavidhaṃ pubbakiccaṃ. Yathā ca sabbo saṅgho sabhāgāpattiṃ āpajjitvā ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… paṭikarissatī’’ti (mahāva. 171) ñattiṃ ṭhapetvā uposathaṃ kātuṃ labhati, evametthāpi tīhi ‘‘suṇantu me āyasmantā ime bhikkhū sabhāgaṃ āpattiṃ āpannā, yadā aññaṃ bhikkhuṃ suddhaṃ anāpattikaṃ passissanti, tadā tassa santike taṃ āpattiṃ paṭikarissantī’’ti gaṇañattiṃ ṭhapetvā, dvīhipi ‘‘aññaṃ suddhaṃ passitvā paṭikarissāmā’’ti vatvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ekenāpi ‘‘parisuddhaṃ labhitvā paṭikarissāmī’’ti ābhogaṃ katvā kātuṃ vaṭṭati. Tadahūti tasmiṃ ahu, tasmiṃ divaseti attho. Nānāsaṃvāsakehīti laddhinānāsaṃvāsakehi. Anāvāso nāma navakammasālādiko yo koci padeso. Aññatra saṅghenāti saṅghappahonakehi bhikkhūhi vinā. Aññatra antarāyāti pubbe vuttaṃ dasavidhamantarāyaṃ vinā. Sabbantimena pana paricchedena attacatutthena antarāye vā sati gantuṃ vaṭṭati. Yathā ca āvāsādayo na gantabbā, evaṃ sace vihāre uposathaṃ karonti, uposathādhiṭṭhānatthaṃ sīmāpi nadīpi na gantabbā. Sace panettha koci bhikkhu hoti, tassa santikaṃ gantuṃ vaṭṭati. Vissaṭṭhauposathāpi āvāsā gantuṃ vaṭṭati. Evaṃ gato adhiṭṭhātumpi labhati. Āraññakenāpi bhikkhunā uposathadivase gāme piṇḍāya caritvā attano vihārameva āgantabbaṃ. Sace aññaṃ vihāraṃ okkamati, tattha uposathaṃ katvāva āgantabbaṃ, akatvā āgantuṃ na vaṭṭati. Yaṃ jaññā ‘‘ajjeva tattha gantuṃ sakkomī’’ti (mahāva. aṭṭha. 181) evarūpo pana āvāso gantabbo. Tattha bhikkhūhi saddhiṃ uposathaṃ karontenāpi hi iminā neva uposathantarāyo kato bhavissatīti.

"สัพพัง ปุพพะกะระณียัง" ได้แก่ บุพพกิจ ๙ อย่าง มีการกวาดเป็นต้น. และเหมือนกับที่สงฆ์ทั้งหมดผู้ต้องอาบัติที่เสมอกัน พึงตั้งญัตติว่า "สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ...เป...ปฏิกรัสสติ" (มหาวัคค์ ๑๗๑) แล้วทำอุโบสถได้ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ภิกษุ ๓ รูปพึงตั้งญัตติคณะว่า "สุณันตุ เม อายัสมันตา อิเม ภิกขู สภาคัง อาปัตติง อาปันนา, ยะทา อัญญัง ภิกขุง สุทธัง อะนาปัตติกัง ปัสสิสสันติ, ตะทา ตัสสะ สันติเก ตัง อาปัตติง ปะฏิกะริสสันติ" แล้วทำอุโบสถได้, ภิกษุ ๒ รูปก็พึงกล่าวว่า "อัญญัง สุทธัง ปัสสิตวา ปะฏิกะริสสามะ" แล้วทำอุโบสถได้. แม้ภิกษุรูปเดียวก็พึงทำอุโบสถได้โดยตั้งใจว่า "ปะริสุทธัง ละภิตวา ปะฏิกะริสสามิ". "ตะทหุ" หมายถึง ในวันนั้น. "นานาสังวาสเกหิ" หมายถึง ผู้มีสังวาสต่างกันด้วยลัทธิ. "อนาวาสะ" ได้แก่ สถานที่ใดๆ เช่น โรงกรรมใหม่เป็นต้น. "อัญญะตะระ สังเฆนะ" หมายถึง เว้นจากภิกษุทั้งหลายผู้พอเป็นสงฆ์. "อัญญะตะระ อันตะรายะ" หมายถึง เว้นอันตราย ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ก่อน. แต่ด้วยการกำหนดสุดท้ายแล้ว เมื่อมีอันตรายก็พึงไปได้ด้วยภิกษุ ๔ รูป. และเหมือนกับที่อาวาสเป็นต้นไม่พึงไป ฉันใด ถ้าทำอุโบสถในวิหาร ก็ไม่พึงไปสีมาหรือแม่น้ำเพื่ออธิษฐานอุโบสถ. ถ้ามีภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในที่นั้น พึงไปหาภิกษุรูปนั้นได้. อาวาสที่ทำอุโบสถเสร็จแล้วก็พึงไปได้. เมื่อไปแล้วก็อธิษฐานได้. แม้ภิกษุผู้อยู่ป่าก็พึงบิณฑบาตในหมู่บ้านในวันอุโบสถแล้วกลับมายังวิหารของตนเอง. ถ้าเข้าไปยังวิหารอื่น พึงทำอุโบสถในที่นั้นแล้วจึงกลับมา ไม่ควรกลับมาโดยยังไม่ได้ทำ. อาวาสที่พึงไปได้คืออาวาสที่รู้ว่า "วันนี้เราสามารถไปที่นั่นได้" (มหาวัคค์ อรรถกถา ๑๘๑). เพราะเมื่อทำอุโบสถร่วมกับภิกษุในที่นั้น ก็จะไม่ชื่อว่าทำความขัดข้องแก่อุโบสถ.

---

Udakaṃ āsanena cāti āsanena saha pānīyaparibhojanīyaṃ udakañcāti attho. Saṅghasannipātato paṭhamaṃ kattabbaṃ pubbakaraṇaṃ. Pubbakaraṇato pacchā kattabbampi uposathakammato paṭhamaṃ kattabbattā pubbakiccaṃ. Ubhayampi cetaṃ uposathakammato paṭhamaṃ kattabbattā ‘‘pubbakicca’’micceva ettha vuttanti āha ‘‘evaṃ dvīhi nāmehi navavidhaṃ pubbakiccaṃ dassita’’nti. Kiṃ taṃ katanti pucchatīti āha ‘‘na hī’’tiādi. Taṃ akatvā uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭati ‘‘na, bhikkhave, therena āṇattena agilānena na sammajjitabbaṃ, yo na sammajjeyya, āpatti dukkaṭassā’’tiādi (mahāva. 159) vacanato. Tenevāha ‘‘tasmā therena āṇattenā’’tiādi.

"อุทกัง อาสะเนนะ จ" หมายถึง น้ำดื่มและน้ำใช้พร้อมด้วยอาสนะ. บุพพกรณ์คือสิ่งที่พึงทำก่อนการประชุมสงฆ์. บุพพกิจคือสิ่งที่พึงทำหลังบุพพกรณ์ แต่ก็พึงทำก่อนอุโบสถกรรม จึงเรียกว่าบุพพกิจ. ทั้งสองอย่างนี้ก็พึงทำก่อนอุโบสถกรรม จึงเรียกว่า "บุพพกิจ" ในที่นี้ ดังที่กล่าวว่า "อย่างนี้ บุพพกิจ ๙ อย่างได้แสดงไว้ด้วยชื่อ ๒ อย่าง". เมื่อถามว่า "ทำสิ่งนั้นแล้วหรือยัง" จึงกล่าวว่า "ยังไม่ได้ทำ" เป็นต้น. การทำอุโบสถโดยไม่ทำสิ่งนั้นไม่ควร เพราะมีพุทธพจน์ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่เจ็บไข้ที่พระเถระสั่งแล้ว ไม่พึงกวาด, ผู้ใดไม่กวาด ต้องอาบัติทุกกฏ" เป็นต้น (มหาวัคค์ ๑๕๙). เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ที่พระเถระสั่งแล้ว" เป็นต้น.

---

Sace pana āṇatto sammajjaniṃ tāvakālikampi na labhati, sākhābhaṅgaṃ kappiyaṃ kāretvā sammajjitabbaṃ. Tampi alabhantassa laddhakappiyaṃ hoti. Pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetabbanti āgantukānaṃ atthāya pānīyaparibhojanīyaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ. Āsanaṃ paññāpetabbanti pīṭhaphalakādiāsanaṃ paññāpetabbaṃ. Sace uposathāgāre āsanāni natthi, saṃghikāvāsatopi āharitvā paññāpetvā puna haritabbāni. Āsanesu asati kaṭasārakepi taṭṭikāyopi paññāpetuṃ vaṭṭati. Taṭṭikāsupi asati sākhābhaṅgāni kappiyaṃ kāretvā paññāpetabbāni. Kappiyakārakaṃ alabhantassa laddhakappiyaṃ hoti. Padīpo kātabboti padīpetabbo, padīpujjalanaṃ kātabbanti vuttaṃ hoti. Āṇāpentena pana ‘‘asukasmiṃ nāma okāse telaṃ vā vaṭṭi vā kapallikā vā atthi, taṃ gahetvā karohī’’ti vattabbo. Sace telādīni natthi, pariyesitabbāni. Pariyesitvā alabhantassa laddhakappiyaṃ hoti. Apica kapāle aggipi jāletabbo. Āṇāpentena ca kiñci kammaṃ karonto vā sadākālameva eko vā bhāranittharaṇako vā sarabhāṇakadhammakathikādīsu aññataro vā na āṇāpetabbo, avasesā pana vārena āṇāpetabbā. Tenāha ‘‘therenāpi patirūpaṃ ñatvā āṇāpetabba’’nti.

ถ้าผู้ถูกสั่งไม่สามารถหาไม้กวาดได้แม้ชั่วคราว ก็พึงทำให้กิ่งไม้เป็นของควรแล้วกวาด. แม้เมื่อหาไม่ได้ ก็เป็นของควรที่ได้มาแล้ว. คำว่า "พึงจัดตั้งน้ำดื่มน้ำใช้" คือ พึงจัดตั้งน้ำดื่มน้ำใช้เพื่อประโยชน์แก่พระอาคันตุกะ. คำว่า "พึงปูอาสนะ" คือ พึงปูอาสนะมีเตียงและแผ่นกระดานเป็นต้น. ถ้าในโรงอุโบสถไม่มีอาสนะ ก็พึงนำมาจากอาวาสของสงฆ์ปูแล้วพึงนำกลับไปอีก. เมื่อไม่มีอาสนะ แม้เสื่อลำแพนหรือแผ่นตาดก็ควรปู. แม้เมื่อไม่มีแผ่นตาด ก็พึงทำให้กิ่งไม้เป็นของควรแล้วปู. เมื่อหาผู้ทำของควรไม่ได้ ก็เป็นของควรที่ได้มาแล้ว. คำว่า "พึงทำประทีป" คือ พึงจุดประทีป หมายความว่า พึงทำให้ประทีปสว่าง. อนึ่ง ผู้สั่งพึงกล่าวว่า "ในสถานที่ชื่อโน้นมีน้ำมันหรือไส้ตะเกียงหรือกะโหลก (ภาชนะ) จงนำสิ่งนั้นไปทำเถิด". ถ้าไม่มีน้ำมันเป็นต้น ก็พึงแสวงหา. เมื่อแสวงหาแล้วหาไม่ได้ ก็เป็นของควรที่ได้มาแล้ว. อนึ่ง พึงจุดไฟในกะโหลก (ภาชนะ) ด้วย. อนึ่ง ผู้สั่งไม่พึงสั่งผู้ที่กำลังทำกิจบางอย่างอยู่ หรือผู้ที่อยู่รูปเดียวตลอดเวลา หรือผู้ที่กำลังปลงภาระ หรือผู้ใดผู้หนึ่งในบรรดาผู้สวดสรภัญญะและผู้แสดงธรรมเป็นต้น แต่พึงสั่งผู้อื่นที่เหลือตามลำดับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้พระเถระก็พึงทราบสิ่งที่สมควรแล้วสั่ง".

---

Bahi uposathaṃ katvā āgatenāti nadiyā vā sīmāya vā yattha katthaci uposathaṃ katvā āgatena chando dātabbo, ‘‘kato mayā uposatho’’ti acchituṃ na labhatīti adhippāyo. Kiccappasuto vāti gilānupaṭṭhākādikiccappasuto vā. Sace gilāno chandapārisuddhiṃ dātuṃ na sakkoti, mañcena vā pīṭhena vā saṅghamajjhaṃ ānetvā uposatho kātabbo. Sace gilānupaṭṭhākānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ hoti ‘‘sace kho mayaṃ imaṃ gilānaṃ ṭhānā cāvessāma, ābādho vā abhivaḍḍhissati, kālakiriyā vā bhavissatī’’ti, na tveva so gilāno ṭhānā cāvetabbo, saṅghena tattha gantvā uposatho kātabbo, na tveva vaggena saṅghena uposatho kātabbo. Kareyya ce, āpatti dukkaṭassa. Sace bahū tādisā gilānā honti, saṅghena paṭipāṭiyā ṭhatvā sabbe hatthapāse kātabbā. Sace dūre dūre honti, saṅgho nappahoti, taṃ divasaṃ uposatho na kātabbo, na tveva vaggena saṅghena uposatho kātabbo. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, tadahuposathe pārisuddhiṃ dentena chandampi dātuṃ, santi saṅghassa karaṇīya’’nti (mahāva. 165) vuttattā bhagavato āṇaṃ karontena ‘‘chandaṃ dammī’’ti vuttaṃ. ‘‘Chandahārako ce, bhikkhave, dinne chande tattheva pakkamati, aññassa dātabbo chando’’tiādivacanato (mahāva. 165) puna attano chandadānaparissamavinodanatthaṃ ‘‘chandaṃ me harā’’ti vuttaṃ. ‘‘Chandahārako ce, bhikkhave, dinne chande saṅghappatto sañcicca na āroceti, āhaṭo hoti chando, chandahārakassa āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 165) vuttattā dukkaṭato taṃ mocetuṃ ‘‘chandaṃ me ārocehī’’ti vuttaṃ.

คำว่า "ผู้มาแล้วทำอุโบสถภายนอก" คือ ผู้ที่ทำอุโบสถที่แม่น้ำหรือที่สีมา หรือที่ใดที่หนึ่งแล้วมา พึงให้ฉันทะ มีความหมายว่า ไม่พึงอยู่เฉยๆ โดยกล่าวว่า "เราทำอุโบสถแล้ว". คำว่า "ผู้ขวนขวายในกิจ" คือ ผู้ขวนขวายในกิจมีพยาบาลภิกษุไข้เป็นต้น. ถ้าภิกษุไข้ไม่สามารถให้ฉันทะและปาริสุทธิได้ ก็พึงนำมายังท่ามกลางสงฆ์ด้วยเตียงหรือด้วยเก้าอี้ แล้วพึงทำอุโบสถ. ถ้าภิกษุผู้พยาบาลภิกษุไข้มีความคิดว่า "ถ้าเราจะเคลื่อนย้ายภิกษุไข้รูปนี้จากที่ อาพาธก็จะกำเริบ หรือจะถึงแก่ความตาย" ก็ไม่พึงเคลื่อนย้ายภิกษุไข้รูปนั้นจากที่ สงฆ์พึงไปทำอุโบสถในที่นั้น ไม่พึงทำอุโบสถด้วยสงฆ์ผู้เป็นวรรค. ถ้าทำ ต้องอาบัติทุกกฏ. ถ้าภิกษุไข้เช่นนั้นมีจำนวนมาก สงฆ์พึงยืนเรียงลำดับกันแล้วทำให้ทั้งหมดอยู่ในหัตถบาส. ถ้าอยู่ห่างไกลกันมาก และสงฆ์ไม่เพียงพอ วันนั้นไม่พึงทำอุโบสถ ไม่พึงทำอุโบสถด้วยสงฆ์ผู้เป็นวรรค. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ผู้ให้ปาริสุทธิในวันอุโบสถนั้น ให้ฉันทะด้วยได้ เพราะสงฆ์มีกิจที่พึงทำ" (มหาวรรค 165) ผู้ทำตามพระบัญชาของพระผู้มีพระภาคจึงกล่าวว่า "ข้าพเจ้าให้ฉันทะ". เพราะพระดำรัสมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย ถ้าผู้ถือฉันทะเมื่อได้รับฉันทะแล้วก็จากไปในที่นั้น พึงให้ฉันทะแก่ผู้อื่น" (มหาวรรค 165) จึงกล่าวอีกว่า "จงนำฉันทะของข้าพเจ้าไป" เพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยในการให้ฉันทะของตน. เพราะพระดำรัสที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ถ้าผู้ถือฉันทะเมื่อได้รับฉันทะแล้วถึงสงฆ์แล้วจงใจไม่บอก ฉันทะนั้นชื่อว่านำมาแล้ว ผู้ถือฉันทะต้องอาบัติทุกกฏ" (มหาวรรค 165) จึงกล่าวว่า "จงบอกฉันทะของข้าพเจ้า" เพื่อให้พ้นจากอาบัติทุกกฏนั้น.

---

Kāyena vā vācāya vā ubhayena vā viññāpetabboti manasā cintetvā kāyappayogaṃ karontena yena kenaci aṅgapaccaṅgena vā, vācaṃ pana nicchāretuṃ sakkontena tatheva vācāya vā, ubhayathāpi sakkontena kāyavācāhi vā viññāpetabbo, jānāpetabboti attho. ‘‘Ayaṃ attho’’ti vacanato pana yāya kāyacipi bhāsāya viññāpetuṃ vaṭṭati, pārisuddhidānepi chandadāne vuttasadisova vinicchayo. Taṃ pana dentena paṭhamaṃ santī āpatti desetabbā. Na hi sāpattiko samāno ‘‘pārisuddhiṃ dammi, pārisuddhiṃ me hara, pārisuddhiṃ me ārocehī’’ti (mahāva. 164) vattuṃ labhati. ‘‘Santi saṅghassa karaṇīyānī’’ti vattabbe vacanavipallāsena ‘‘santi saṅghassa karaṇīya’’nti vuttaṃ. Tesañca attano ca chandapārisuddhiṃ detīti ettha chando ca chandapārisuddhi ca chandapārisuddhi, taṃ detīti sarūpekasesanayena attho daṭṭhabbo. Itarāti aññesaṃ chandapārisuddhi. Biḷālasaṅkhalikā chandapārisuddhīti ettha biḷālasaṅkhalikā nāma biḷālabandhanaṃ. Tattha hi saṅkhalikāya paṭhamavalayaṃ dutiyavalayaṃyeva pāpuṇāti, na tatiyaṃ, evamayampi chandapārisuddhi dāyakena yassa dinnā, tato aññattha na gacchatīti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.164; vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.164). Tasmā sā biḷālasaṅkhalikasadisattā ‘‘biḷālasaṅkhalikā’’ti vuttā. Biḷālasaṅkhalikaggahaṇañcettha yāsaṃ kāsañci saṅkhalikānaṃ upalakkhaṇamattanti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า "พึงบอกด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยทั้งสองอย่าง" มีอธิบายว่า ภิกษุคิดด้วยใจแล้ว เมื่อจะทำกายประโยคด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ใดๆ ก็ตาม (พึงบอกด้วยกาย) ส่วนภิกษุผู้สามารถเปล่งวาจาได้ ก็พึงบอกด้วยวาจาอย่างนั้น หรือผู้สามารถทำได้ทั้งสองอย่าง ก็พึงบอกด้วยกายและวาจา อธิบายว่า พึงให้รู้. อนึ่ง เพราะมีคำว่า "นี้เป็นเนื้อความ" (ในคัมภีร์กังขาวิตรณี) จึงควรบอกด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งก็ได้ การวินิจฉัยในการให้ปาริสุทธิ ก็มีนัยเช่นเดียวกับที่กล่าวแล้วในการให้ฉันทะนั่นเอง. อนึ่ง ภิกษุผู้จะให้ปาริสุทธินั้น พึงแสดงอาบัติที่มีอยู่ก่อน เพราะภิกษุผู้ยังมีอาบัติติดตัวอยู่ ไม่ควรจะกล่าวว่า "ข้าพเจ้าให้ปาริสุทธิ, ท่านจงนำปาริสุทธิของข้าพเจ้าไป, ท่านจงบอกปาริสุทธิของข้าพเจ้า" (มหาวรรค 164). ในคำที่ควรจะกล่าวว่า "santi saṅghassa karaṇīyāni" (สงฆ์มีกิจที่พึงทำทั้งหลาย) แต่กลับกล่าวว่า "santi saṅghassa karaṇīyaṃ" (สงฆ์มีกิจที่พึงทำ) เพราะเป็นการกล่าวสลับพจน์กัน. ในคำว่า "ย่อมให้ฉันทะและปาริสุทธิของตนและของผู้อื่นเหล่านั้น" นี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งสรุเปกเสสว่า ฉันทะด้วย ปาริสุทธิด้วย รวมเรียกว่า ฉันทะปาริสุทธิ, ย่อมให้ซึ่งฉันทะปาริสุทธินั้น. คำว่า "ของผู้อื่น" (อิตรา) คือ ฉันทะปาริสุทธิของภิกษุเหล่าอื่น. ในคำว่า "ฉันทะปาริสุทธิแบบโซ่แมว" นี้ คำว่า "โซ่แมว" (พิฬาลสังขลิกา) คือ เครื่องผูกแมว. ด้วยว่า ในโซ่นั้น ห่วงแรกย่อมถึงเพียงห่วงที่สองเท่านั้น ไม่ถึงห่วงที่สาม ฉันใด แม้ฉันทะปาริสุทธินี้ก็ฉันนั้น เมื่อผู้ให้ให้แก่ผู้ใดแล้ว ย่อมไม่ไปถึงผู้อื่นนอกจากผู้นั้น (สารัตถทีปนี มหาวรรค 3.164; วิมติวิโนทนี มหาวรรค 2.164). เพราะเหตุนั้น ฉันทะปาริสุทธินั้นจึงชื่อว่า "โซ่แมว" เพราะคล้ายกับโซ่แมว. และพึงทราบว่า การระบุถึงโซ่แมวในที่นี้ เป็นเพียงการยกตัวอย่างโซ่ชนิดใดชนิดหนึ่งเท่านั้น.

---

Utukkhānanti taṃ taṃ kiriyaṃ arati vattetīti utu, tassa akkhānaṃ utukkhānaṃ, utuācikkhananti attho. Yathā ca tassa ācikkhanaṃ, taṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘hemantādīna’’ntiādi vuttaṃ. Gaṇanāti kalanā. Bhikkhunīnaṃ aṭṭhagarudhammehi ovadanaṃ bhikkhunovādo. Sve uposathoti āgantvāti ‘‘sve uposatho hotī’’ti vutte ajjeva āgantvā pannarasike uposathe pakkhassa cātuddasiyaṃ, cātuddasike terasiyaṃ āgantvāti vuttaṃ hoti. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘pakkhassa terasiyaṃyeva āgantvā ‘ayaṃ uposatho cātuddasiko vā pannarasiko vā’ti pucchitabba’’nti (pāci. aṭṭha. 149) vuttaṃ. Evaṃ pucchitena ca bhikkhunā sace cātuddasiyaṃ uposathaṃ karonti, ‘‘cātuddasiko bhaginī’’ti vattabbaṃ. Sace pannarasiyaṃ karonti, ‘‘pannarasiko bhaginī’’ti vattabbaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ṭhapetvā bālaṃ, ṭhapetvā gilānaṃ, ṭhapetvā gamikaṃ avasesehi ovādaṃ gahetu’’nti (cūḷava. 414) vuttattā ‘‘taṃ ṭhapetvā’’tiādimāha. Tattha ārocanavidhānaṃ ajānanto bālo. Cātuddasikapannarasikesu uposathesu vā pāṭipade vā gantukāmo gamiyo, dutiyapakkhadivasato pana paṭṭhāya tato uddhaṃ gacchanto idha gamiyo nāma na hoti. Araññe nivāso assāti āraññiko. Sopi ‘‘ahaṃ araññavāsī, sve uposatho, vihāre na vasāmī’’ti appaṭiggahituṃ na labhati. Yadi na gaṇheyya, dukkaṭaṃ āpajjeyya. Vuttañhetaṃ ‘‘na, bhikkhave, ovādo na gahetabbo, yo na gaṇheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 414). Tena pana paccāharaṇatthāya saṅketo kātabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āraññikena bhikkhunā ovādaṃ gahetuṃ, saṅketañca kātuṃ atra patiharissāmī’’ti (cūḷava. 415). Tasmā āraññikena bhikkhunā sace bhikkhunīnaṃ vasanagāme bhikkhā labbhati, tattheva caritvā bhikkhuniyo disvā ārocetvā gantabbaṃ. No cassa tattha bhikkhā sulabhā hoti, sāmantagāme caritvā bhikkhunīnaṃ gāmaṃ āgamma tatheva kātabbaṃ. Sace dūraṃ gantabbaṃ hoti, saṅketo kātabbo ‘‘ahaṃ asukaṃ nāma tumhākaṃ gāmadvāre sabhaṃ vā maṇḍapaṃ vā rukkhamūlaṃ vā upasaṅkamissāmi, tatra āgaccheyyāthā’’ti. Bhikkhunīhi tatra gantabbaṃ, agantuṃ na labbhati. Vuttañhetaṃ ‘‘na, bhikkhave, bhikkhuniyā saṅketaṃ na gantabbaṃ, yā na gaccheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 415). Uposathaggeti uposathakaraṇaṭṭhāne. Aṭṭhahi aṅgehīti –

คำว่า "อุตุักขานะ" (การบอกฤดู) มีอธิบายว่า สภาวะที่ยังกิริยานั้นๆ ให้เป็นไปโดยไม่ยินดี (คือเป็นไปตามกำหนด) ชื่อว่า "อุตุ" (ฤดู), การบอกฤดูนั้น ชื่อว่า "อุตุักขานะ" อธิบายว่า การบอกฤดู. และเพื่อจะแสดงลักษณะของการบอกฤดูนั้นโดยรูปธรรม จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "แห่งฤดูหนาวเป็นต้น". คำว่า "คณนา" คือ การคำนวณ. การให้โอวาทแก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วยครุธรรม ๘ ประการ ชื่อว่า "ภิกขุนุวาทะ". คำว่า "พรุ่งนี้เป็นวันอุโบสถ" (สเว อุโปสโถ) ความว่า เมื่อมีผู้บอกว่า "พรุ่งนี้เป็นวันอุโบสถ" ภิกษุพึงมาในวันนี้เอง คือ ในอุโบสถ ๑๕ ค่ำ พึงมาในวัน ๑๔ ค่ำแห่งปักษ์, ในอุโบสถ ๑๔ ค่ำ พึงมาในวัน ๑๓ ค่ำ. แต่ในคัมภีร์มหาปัจจรีกล่าวว่า "พึงมาในวัน ๑๓ ค่ำแห่งปักษ์นั่นแล แล้วถามว่า 'อุโบสถนี้เป็นวัน ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ'" (ปาจิ. อรรถ. ๑๔๙). และเมื่อภิกษุถูกถามอย่างนี้ ถ้าสงฆ์ทำอุโบสถในวัน ๑๔ ค่ำ พึงกล่าวว่า "วัน ๑๔ ค่ำ น้องหญิง", ถ้าทำในวัน ๑๕ ค่ำ พึงกล่าวว่า "วัน ๑๕ ค่ำ น้องหญิง". เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้รับโอวาทจากภิกษุที่เหลือ เว้นภิกษุผู้เขลา เว้นภิกษุผู้เจ็บไข้ เว้นภิกษุผู้เดินทาง" (จุลฺลวคฺค ๔๑๔) ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เว้นภิกษุนั้น". ในคำนั้น ภิกษุผู้ไม่รู้วิธีการบอกฤดู ชื่อว่า "ผู้เขลา". ภิกษุผู้ประสงค์จะไปในวันอุโบสถ ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ หรือในวันปาฏิบท ชื่อว่า "ผู้เดินทาง" (คมิกะ), แต่ภิกษุผู้จะไปตั้งแต่วันที่สองแห่งปักษ์เป็นต้นไป ไม่ชื่อว่า "ผู้เดินทาง" ในที่นี้. ภิกษุผู้มีที่อยู่ป่า ชื่อว่า "อารัญญิกะ". แม้ภิกษุนั้นก็ไม่พึงปฏิเสธว่า "อาตมาเป็นผู้อยู่ป่า พรุ่งนี้เป็นวันอุโบสถ อาตมาไม่อยู่ในวิหาร". ถ้าไม่รับ พึงต้องอาบัติทุกกฏ. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย โอวาทไม่พึงไม่รับ ภิกษุใดไม่รับ ภิกษุนั้นต้องอาบัติทุกกฏ" (จุลฺลวคฺค ๔๑๔). แต่ภิกษุนั้นพึงทำนัดหมายเพื่อนำโอวาทกลับมาบอก. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุอารัญญิกะรับโอวาท และทำนัดหมายว่า 'เราจะนำมาบอกในที่นี้'" (จุลฺลวคฺค ๔๑๕). เพราะฉะนั้น ถ้าภิกษุอารัญญิกะได้บิณฑบาตในหมู่บ้านที่ภิกษุณีอยู่ พึงเที่ยวบิณฑบาตในที่นั้นนั่นแล เมื่อเห็นภิกษุณีแล้วบอกแล้วจึงไป. ถ้าบิณฑบาตในที่นั้นไม่หาง่าย พึงเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านใกล้เคียง แล้วมายังหมู่บ้านของภิกษุณี พึงทำอย่างนั้นนั่นแล. ถ้าพึงไปไกล พึงทำนัดหมายว่า "อาตมาจะเข้าไปยังสภา หรือมณฑป หรือโคนไม้ชื่อโน้นที่ประตูหมู่บ้านของพวกเธอ พวกเธอพึงมาในที่นั้น". ภิกษุณีทั้งหลายพึงไปในที่นั้น ไม่พึงไม่ไป. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีไม่พึงไม่ไปตามนัดหมาย ภิกษุณีใดไม่ไป ภิกษุณีนั้นต้องอาบัติทุกกฏ" (จุลฺลวคฺค ๔๑๕). คำว่า "อุโปสถัคเค" คือ ในสถานที่ทำอุโบสถ. ด้วยองค์ ๘ ประการ คือ –

---

‘‘Sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti, dhātā vacasā paricitā, manasā anupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena svāgatāni honti suvibhattāni suppavattīni suvinicchitāni suttaso anubyañjanaso. Kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo. Yebhuyyena bhikkhunīnaṃ piyo hoti manāpo. Paṭibalo hoti bhikkhuniyo ovadituṃ. Na kho panetaṃ bhagavantaṃ uddissa pabbajitāya kāsāyavatthavasanāya garudhammaṃ ajjhāpannapubbo hoti. Vīsativasso vā hoti atirekavīsativasso vā’’ti (pāci. 147) –

‘เป็นผู้มีศีล สำรวมด้วยความสำรวมในปาติโมกข์ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย. เป็นพหูสูต ทรงจำสิ่งที่ได้สดับมา สั่งสมสิ่งที่ได้สดับมา ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ธรรมเห็นปานนั้น เป็นธรรมที่ท่านได้สดับมามาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดดีแล้วด้วยทิฏฐิ. อนึ่ง ปาติโมกข์ทั้งสองของท่าน ย่อมมาดีโดยพิสดาร จำแนกดีแล้ว เป็นไปดีแล้ว วินิจฉัยดีแล้ว โดยสูตรโดยอนุพยัญชนะ. เป็นผู้มีวาจางาม มีถ้อยคำไพเราะ. เป็นที่รักเป็นที่พอใจของภิกษุณีทั้งหลายโดยมาก. เป็นผู้สามารถเพื่อจะกล่าวสอนภิกษุณีทั้งหลาย. อนึ่ง ท่านไม่เคยต้องครุธรรมกับภิกษุณีผู้บวชอุทิศพระผู้มีพระภาค นุ่งห่มผ้ากาสาวะ. เป็นผู้มีพรรษา ๒๐ หรือมีพรรษาเกิน ๒๐’ (ปาจิ. ๑๔๗) –

---

Imehi aṭṭhahi aṅgehi. Pāsādikenāti pasādāvahena niddosena kāyavacīmanokammena. Sampādetūti tividhaṃ sikkhaṃ sampādetu. Yadā pana tāhi bhikkhunīhi pātimokkhuddesakaṃyeva disvā ovādo yācito, tadā uposathagge sannipatitehi bhikkhusaṅghehi pubbakiccavasena ‘‘atthi kāci bhikkhuniyo ovādaṃ yācamānā’’ti pucchite ‘‘evaṃ vadehī’’ti attanā vattabbavacanaṃ aññena kathāpetvā ‘‘atthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato’’tiādiṃ sayaṃ vatvā puna sayameva gantvā bhikkhunīnaṃ ārocetabbaṃ. Aññena vā bhikkhunā tasmiṃ divase pātimokkhaṃ uddisāpetabbaṃ. Idanti ‘‘tāhī’’ti bahuvacanaṃ. Ekato saheva.

ด้วยองค์ ๘ ประการเหล่านี้. บทว่า ปาสาทิเกนะ ความว่า ด้วยกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมที่นำมาซึ่งความเลื่อมใส ไม่มีโทษ. บทว่า สมฺปาเทตุ ความว่า พึงให้ถึงพร้อมซึ่งสิกขา ๓ อย่าง. ก็เมื่อภิกษุณีเหล่านั้นเห็นภิกษุผู้แสดงปาติโมกข์นั่นแลแล้วขอโอวาท ในขณะนั้น เมื่อภิกษุสงฆ์ผู้ประชุมกันในโรงอุโบสถถามโดยความเป็นบุพกิจว่า ‘มีภิกษุณีเหล่าใดขอโอวาทอยู่บ้างไหม’ พึงให้ภิกษุอื่นกล่าวคำที่ตนพึงกล่าวว่า ‘พึงกล่าวอย่างนี้’ แล้วตนเองกล่าวคำมีอาทิว่า ‘มีภิกษุบางรูปที่สงฆ์สมมติเป็นผู้ให้โอวาทภิกษุณีบ้างไหม’ แล้วตนเองนั่นแหละพึงไปบอกแก่ภิกษุณีทั้งหลาย. หรือพึงให้ภิกษุอื่นแสดงปาติโมกข์ในวันนั้น. บทว่า อิทํ นี้ คือ ‘ตาหิ’ เป็นพหูพจน์. บทว่า เอกโต ความว่า พร้อมกันทีเดียว.

---

Ñattiṭṭhapakena vāti yattha tiṇṇaṃ vasanaṭṭhāne pātimokkhuddeso natthi, tattha ñattiṭṭhapanakena vā. Itarena vāti yattha dve bhikkhū vasanti, eko vā, tattha itarena vā bhikkhunā sace sayameva sammato, ‘‘aha’’nti vattabbaṃ. Tathevāti uposathagge vuttasadisameva. ‘‘Ārocetvāvā’’ti iminā anārocanaṃ paṭikkhipati. ‘‘Na, bhikkhave, ovādo na ārocetabbo, yo na āroceyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 415) vacanato ovādaṃ gahetvā uposathagge anārocetuṃ na vaṭṭati.

บทว่า ญตฺติฏฺฐปเกน วา ความว่า ในที่ที่ภิกษุ ๓ รูปอยู่ ซึ่งไม่มีการแสดงปาติโมกข์ ในที่นั้น พึงทำด้วยผู้ตั้งญัตติ. บทว่า อิตเรน วา ความว่า ในที่ที่ภิกษุ ๒ รูป หรือรูปเดียวอยู่ ในที่นั้น ถ้าภิกษุอื่นนั้นเป็นผู้ที่สงฆ์สมมติเอง พึงกล่าวว่า ‘อาตมา’. บทว่า ตเถว ความว่า เหมือนกับที่กล่าวไว้ในโรงอุโบสถนั่นแล. ด้วยบทว่า ‘อาโรเจตฺวา วา’ นี้ ย่อมปฏิเสธการไม่บอก. เพราะพระดำรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย โอวาทไม่พึงไม่บอก ภิกษุใดไม่บอก ต้องอาบัติทุกกฏ’ (จุลฺลวคฺค ๔๑๕) เพราะฉะนั้น การรับโอวาทแล้วไม่บอกในโรงอุโบสถ จึงไม่ควร.

---

Parisuddhabhāvanti āpattiyā parisuddhataṃ. Ārocethāti āvi karotha. Ettha siyāti ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti etasmiṃ pade ayamanuyogo bhaveyya. Kiṃ taṃ, yaṃ siyāti āha ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyyā’’tiādi. Pubbenāparaṃ sandhiyatīti pubbavacanena aparaṃ vacanaṃ sandhānaṃ gacchati. Sāmaggiyāti kāyacittehi sahitatāya. Gaṇassāti uddesakaṃ ṭhapetvā catuvagge sesabhikkhūnaṃ. Saṅghassa uddiṭṭhaṃ hotīti saṅghena uddiṭṭhaṃ hoti. Karaṇatthe cetaṃ sāmivacanaṃ. Etthāti pātimokkhuddese. Lakkhaṇanti sabhāvo.

บทว่า ปริสุทฺธภาวํ ความว่า ความบริสุทธิ์จากอาบัติ. บทว่า อาโรเจถ ความว่า จงทำให้ปรากฏ. ในบทว่า เอตฺถ สิยา นี้ พึงมีอนุโยค (การสอบสวน) ในบทว่า ‘เราจักแสดงปาติโมกข์’. อะไรเล่าที่พึงมี? ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘สงฆ์พึงทำอุโบสถ’. บทว่า ปุพฺเพนาปรํ สนฺธิยติ ความว่า คำหลังย่อมเชื่อมต่อกับคำหน้า. บทว่า สามคฺคิยา ความว่า ด้วยความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันด้วยกายและจิต. บทว่า คณสฺส ความว่า ของภิกษุที่เหลือในจตุวรรค เว้นผู้แสดง. บทว่า สงฺฆสฺส อุทฺทิฏฺฐํ โหติ ความว่า เป็นอันสงฆ์แสดงแล้ว. และคำว่า สงฺฆสฺส นี้ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งกัตตา. บทว่า เอตฺถ ความว่า ในปาติโมกขุทเทส. บทว่า ลกฺขณํ ความว่า สภาวะ.

---

Therā ca navā ca majjhimā cāti ettha dasavassā, atirekadasavassā ca therā. Ūnapañcavassā navā. Pañcavassā, atirekapañcavassā ca majjhimā. Aṭṭhiṃ katvāti attānaṃ tena pātimokkhena atthikaṃ katvā, taṃ vā pātimokkhaṃ ‘‘idaṃ mayhaṃ pātimokkha’’nti atthiṃ katvā. Manasi karitvāti citte ṭhapetvā. Sotadvāravasenāti sotadvārikajavanaviññāṇavasena. Sabbacetasā samannāharāmāti cittassa thokampi bahi gantuṃ adentā sabbena cittena āvajjema, sallakkhemāti attho. Manasi karomāti āvajjema, samannāharāmāti attho. So ca kho manasikāro na ettha ārammaṇappaṭipādanalakkhaṇo, atha kho vīthippaṭipādanajavanappaṭipādanamanasikārapubbakacitte ṭhapanalakkhaṇoti āha ‘‘ekaggacittā hutvā citte ṭhapeyyāmā’’ti. Na sametīti na saṃgacchati. Kasmā na saṃgacchatīti āha ‘‘samaggassa hī’’tiādi. Kiñca bhiyyoti āha ‘‘pātimokkhuddesako cā’’tiādi. Saṅghapariyāpannoti saṅghe pariyāpanno antogadho.

ในบทว่า เถรา จ นวา จ มชฺฌิมา จ นี้ ภิกษุผู้มีพรรษา ๑๐ และเกิน ๑๐ พรรษา ชื่อว่าเถระ. ภิกษุผู้มีพรรษาหย่อน ๕ พรรษา ชื่อว่านวกะ. ภิกษุผู้มีพรรษา ๕ และเกิน ๕ พรรษา ชื่อว่ามัชฌิมะ. บทว่า อฏฺฐึ กตฺวา ความว่า ทำตนให้เป็นผู้ต้องการด้วยปาติโมกข์นั้น หรือทำปาติโมกข์นั้นให้เป็นประโยชน์ว่า ‘นี้เป็นปาติโมกข์ของเรา’. บทว่า มนสิ กริตฺวา ความว่า ตั้งไว้ในใจ. บทว่า โสตทฺวารวเสน ความว่า ด้วยอำนาจแห่งโสตทวาริกชวนวิญญาณ. บทว่า สพฺพเจตสา สมนฺนาหราม ความว่า เราไม่ให้จิตแม้แต่น้อยออกไปภายนอก พึงนึกถึง พึงกำหนดด้วยจิตทั้งหมด ดังนี้เป็นอรรถ. บทว่า มนสิ กโรม ความว่า พึงนึกถึง พึงพิจารณา ดังนี้เป็นอรรถ. ก็มนสิการนั้นในที่นี้ มิใช่มีลักษณะยังอารมณ์ให้ถึง (จิต) แต่มีลักษณะตั้งไว้ในใจอันมีมนสิการยังวิถีให้ถึงและยังชวนะให้ถึงเป็นเบื้องหน้า ท่านจึงกล่าวว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีจิตเป็นเอกัคคตาตั้งไว้ในใจ’. บทว่า น สเมti ความว่า ไม่เข้ากัน. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่เข้ากัน? ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะว่าสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน’ เป็นต้น. บทว่า กิญฺจ ภิยฺโย ความว่า ท่านกล่าวว่า ‘อนึ่ง พระผู้แสดงปาติโมกข์’ เป็นต้น. บทว่า สงฺฆปริยาปนฺโน ความว่า สงเคราะห์เข้าในสงฆ์.

---

Idāni taṃ dassetunti sambandho. Āyasmantoti sannipatitānaṃ piyavacanena ālapanaṃ.

บทว่า อิทานิ ตํ ทสฺเสตุํ เป็นบทเชื่อมความ. บทว่า อายสฺมนฺโต เป็นการเรียกขานผู้ที่มาประชุมกันด้วยถ้อยคำอันเป็นที่รัก.

---

Alajjitāti alajjitāya, alajjanabhāvenāti attho. Tatiyatthe hi idaṃ paccattavacanaṃ. ‘‘Aññāṇatā’’tiādīsupi eseva nayo. Kukkuccappakatatāti kukkuccena abhibhūtatāya. Satisammosāti sativippavāsato. Vītikkamanti sikkhāpadavītikkamanaṃ.

บทว่า อลชฺชิตา ความว่า เพราะความไม่ละอาย คือเพราะความเป็นผู้ไม่ละอาย ดังนี้เป็นอรรถ. ด้วยว่า คำนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ. แม้ในบทว่า อญฺญาณตา เป็นต้น ก็นัยนี้แล. บทว่า กุกฺกุจฺจปฺปกตตา ความว่า เพราะความเป็นผู้ถูกความรังเกียจครอบงำ. บทว่า สติสมฺโมสา ความว่า เพราะความปราศจากสติ. บทว่า วีติกฺกมํ ความว่า การล่วงละเมิดสิกขาบท.

---

Sañciccāti sañcetetvā, akappiyabhāvaṃ jānantoyeva vītikkamacittaṃ pesetvāti attho. Parigūhatīti nigūhati na deseti na vuṭṭhāti. Lajjāya parigūhanto alajjī na hoti, ‘‘kiṃ iminā’’ti anādariyena parigūhanto alajjī hotīti dasseti. Agatigamanañca gacchatīti bhaṇḍabhājanīyaṭṭhānādīsu chandāgatiādibhedaṃ agatigamanañca gacchati. Alajjipuggaloti ajjhattikasamuṭṭhānalajjāvirahito puggalo. Ettha ca ‘‘sañciccā’’ti iminā anādariyavaseneva āpattiṃ āpajjanto, āpannañca āpattiṃ parigūhanto, bhaṇḍabhājanīyaṭṭhānādīsu agatigamanaṃ gacchanto ca alajjī hoti, na itaroti dasseti.

บทว่า สญฺจิจฺจ คือ จงใจ คือรู้ว่าไม่ควรนั่นเองแล้วส่งจิตไปเพื่อการล่วงละเมิด ดังนี้เป็นอรรถ. บทว่า ปริคูหติ คือ ปกปิด ไม่แสดง ไม่ปลงอาบัติ. ท่านแสดงว่า ผู้ปกปิดเพราะความละอาย ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ละอาย, ส่วนผู้ปกปิดด้วยความไม่เอื้อเฟื้อว่า 'จะมีประโยชน์อะไรด้วยอาบัตินี้' ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ละอาย. บทว่า อคติคมนญฺจ คจฺฉติ คือ ย่อมถึงอคติมีการถึงอคติเพราะความลำเอียงด้วยความรักเป็นต้น ในที่แบ่งปันสิ่งของเป็นต้น. บทว่า อลชฺชิปุคฺคโล คือ บุคคลผู้ปราศจากความละอายอันมีสมุฏฐานภายใน. ในที่นี้ ท่านแสดงว่า ผู้ต้องอาบัติด้วยอำนาจแห่งความไม่เอื้อเฟื้อนั่นเองด้วยบทว่า 'สญฺจิจฺจ' นี้ และผู้ปกปิดอาบัติที่ต้องแล้ว และผู้ถึงอคติในที่แบ่งปันสิ่งของเป็นต้น ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ละอาย ไม่ใช่ผู้อื่น.

---

Mandoti mandapañño, apaññassevetaṃ nāmaṃ. Momūhoti atisaṃmūḷho. Virādhetīti na rādheti na sādheti. Kukkucceti vinayasaṃsaye. Kappiyaṃ ce kattabbaṃ siyāti vinayadharaṃ pucchitvā tena vatthuṃ oloketvā mātikaṃ, padabhājanaṃ, antarāpattiṃ, anāpattiñca oloketvā ‘‘kappati, āvuso, mā ettha kaṅkhī’’ti vutte kattabbaṃ bhaveyya.

บทว่า มนฺโท คือ ผู้มีปัญญาทราม คำนี้เป็นชื่อของผู้ไม่มีปัญญา. บทว่า โมมูโห คือ ผู้หลงใหลอย่างยิ่ง. บทว่า วิราเธติ คือ ไม่สำเร็จ ไม่ทำให้สำเร็จ. บทว่า กุกฺกุจฺเจ คือ ในความสงสัยในพระวินัย. บทว่า กปฺปิยํ เจ กตฺตพฺพํ สิยา คือ เมื่อถามพระวินัยธรแล้ว พระวินัยธรนั้นพิจารณาวัตถุ พิจารณามาติกา บทภาชนีย์ อันตราบัติ และอนาบัติแล้วกล่าวว่า 'ควรแล้ว อาวุโส ท่านอย่าสงสัยในเรื่องนี้เลย' พึงเป็นสิ่งที่ควรทำ.

---

Sahaseyyacīvaravippavāsādīnīti ettha sahaseyyā nāma anupasampannena uttaridirattatirattaṃ sahaseyyāpatti, vippavāso nāma ekarattachārattavasena vippavāso. Ādisaddena sattāhātikkamādīsu āpattiṃ saṅgaṇhāti. Sattannaṃ āpattikkhandhānanti pārājikasaṅghādisesathullaccayapācittiyapāṭidesanīyadukkaṭadubbhāsitasaṅkhātānaṃ sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ.

ในบทว่า สหเสยฺยจีวรวิปฺปวาสาทีนิ นี้ คำว่า สหเสยฺยา ได้แก่ อาบัติสหเสยยาที่นอนร่วมกับอนุปสัมบันเกิน ๒-๓ ราตรี, คำว่า วิปฺปวาโส ได้แก่ การอยู่ปราศจากไตรจีวรโดยกำหนด ๑ ราตรี และ ๖ ราตรี. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์อาบัติในการล่วงเลย ๗ วันเป็นต้น. บทว่า สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ คือ แห่งกองอาบัติ ๗ กอง อันได้แก่ ปาราชิก สังฆาทิเสส ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ และทุพภาสิต.

---

Desetu vā pakāsetu vāti saṅghamajjhe vā gaṇamajjhe vā ekapuggale vā desetu vā pakāsetu vā. Ettha ca pārājikāpattidesanā nāma bhikkhubhāvassa pariccāgo. Vuṭṭhānaṃ pana desanāvisesattā ‘‘desanā’’ti daṭṭhabbaṃ. Pakāsetu vāti ārocetu vā.

บทว่า เทเสตุ วา ปกาเสตุ วา คือ พึงแสดงหรือพึงประกาศในท่ามกลางสงฆ์ หรือในท่ามกลางคณะ หรือต่อบุคคลคนเดียว. ในที่นี้ การแสดงอาบัติปาราชิก ชื่อว่าการสละความเป็นภิกษุ. ส่วนการออกจากอาบัติ พึงทราบว่าเป็น 'เทสนา' เพราะเป็นเทศนาพิเศษ. บทว่า ปกาเสตุ วา คือ พึงบอกกล่าว.

---

Evaṃ anāpannā vāti evaṃ channaṃ ākārānaṃ aññatarena anāpannā vā. Vuṭṭhitā vāti parivāsādinā vuṭṭhitā vā. Ārocitā vāti āvikatā vā. Ārocento ca ‘‘tuyhaṃ santike ekaṃ āpattiṃ āvikaromī’’ti vā ‘‘ācikkhāmī’’ti vā ‘‘ārocemī’’ti vā ‘‘mama ekaṃ āpattiṃ āpannabhāvaṃ jānāhī’’ti vā vadatu, ‘‘ekaṃ garukaṃ āpattiṃ āvikaromī’’ti vā ādinā nayena vadatu, sabbehipi ākārehi ārocitāva hoti. Sace pana garukāpattiṃ āvikaronto ‘‘lahukāpattiṃ āvikaromī’’tiādinā nayena vadati, anāvikatā hoti āpatti. Vatthuṃ āroceti, āpattiṃ āroceti, ubhayaṃ āroceti, tividhenāpi ārocitāva hoti. Asantiyā āpattiyāti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ. Tuṇhībhāvenāpi hīti ettha na kevalaṃ ‘‘āma, mayaṃ parisuddhā’’ti vutteyeva, atha kho tuṇhībhāvenāpīti apisaddassa attho veditabbo.

บทว่า เอวํ อนาปนฺนา วา คือ ไม่ต้องอาบัติด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๖ อย่างนี้. บทว่า วุฏฺฐิตา วา คือ ออกจากอาบัติแล้วด้วยปริวาสเป็นต้น. บทว่า อาโรจิตา วา คือ เปิดเผยแล้ว. อนึ่ง ผู้บอกกล่าวพึงกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าขอเปิดเผยอาบัติอย่างหนึ่งในสำนักของท่าน' หรือ 'ข้าพเจ้าขอแจ้ง' หรือ 'ข้าพเจ้าขอประกาศ' หรือ 'ท่านจงรู้ว่าข้าพเจ้าต้องอาบัติอย่างหนึ่ง' หรือพึงกล่าวโดยนัยมีว่า 'ข้าพเจ้าขอเปิดเผยอาบัติหนักอย่างหนึ่ง' เป็นต้น ก็ชื่อว่าเปิดเผยแล้วด้วยอาการทั้งหมด. แต่ถ้าผู้เปิดเผยอาบัติหนัก กล่าวโดยนัยมีว่า 'ข้าพเจ้าขอเปิดเผยอาบัติเบา' เป็นต้น อาบัตินั้นก็ชื่อว่ายังไม่เปิดเผย. บอกวัตถุ บอกอาบัติ บอกทั้งสองอย่าง ก็ชื่อว่าบอกแล้วด้วยอาการทั้ง ๓ อย่าง. บทว่า อสนฺติยา อาปตฺติยา เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งภาวลักษณะคือความมีอยู่และความไม่มีอยู่. ในบทว่า ตุณฺหีภาเวนาปิ หิ นี้ พึงทราบอรรถของอปิศัพท์ว่า มิใช่เพียงเมื่อกล่าวว่า 'ใช่ พวกเราบริสุทธิ์' เท่านั้น แต่หมายถึงด้วยความนิ่งด้วย.

---

Kiṃ taṃ yāvatatiyānusāvitaṃ nāma, kathañcetaṃ yāvatatiyānusāvitaṃ hotīti vicāraṇāyaṃ ācariyānaṃ matibhedamukhena tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hotīti etthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yadetaṃ tikkhattuṃ anusāvitanti sambandho. Atthabyañjanabhedatoti arīyati ñāyatīti attho, abhidheyyaṃ, byañjīyati attho anenāti byañjanaṃ, akkharaṃ, attho ca byañjanañca atthabyañjanāni, tesaṃ bhedo atthabyañjanabhedo, tato, atthassa ca byañjanassa ca visadisattāti attho.

ในการพิจารณาว่า 'อะไรชื่อว่ากรรมที่สวดประกาศจนครบ ๓ ครั้ง' และ 'กรรมที่สวดประกาศจนครบ ๓ ครั้งนี้เป็นอย่างไร' เพื่อแสดงอรรถนั้นโดยอาศัยความเห็นที่แตกต่างกันของอาจารย์ทั้งหลาย จึงกล่าวว่า 'ในบทว่า ยาวตติยํ อนุสาวิตํ โหติ' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น ความว่า กรรมใดที่สวดประกาศแล้ว ๓ ครั้ง นี้เป็นบทเชื่อมความ. บทว่า อตฺถพฺยญฺชนเภทโต คือ อรรถ ย่อมถูกรู้ ย่อมถูกเข้าใจ ดังนี้เป็นอรรถ คือสิ่งที่พึงกล่าว พยัญชนะ คืออรรถย่อมถูกแสดงด้วยสิ่งนี้ คืออักษร อรรถและพยัญชนะ ชื่อว่า อัตถพยัญชนะ ความแตกต่างของสิ่งเหล่านั้น ชื่อว่า อัตถพยัญชนะเภท เพราะความที่อรรถและพยัญชนะไม่เหมือนกัน ดังนี้เป็นอรรถ.

---

Idāni tamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘anusāvanañhi nāmā’’tiādimāha. Hīti kāraṇatthe nipāto. Tassa pana ‘‘abhinna’’nti iminā sambandho veditabbo. Tenāti bhinnattā. Assāti ‘‘yassa siyā’’tiādivacanattayassa. Avassañcetamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā atippasaṅgopi siyāti dassetuṃ ‘‘yadi ceta’’ntiādimāha. Etanti ‘‘yassa siyā’’tiādivacanattayaṃ. Apare ‘‘anusāvita’’nti padaṃ na atītatthaṃ dīpeti, atha kho anāgatatthaṃ. Dhātvatthasambandho kālantaravihitopi paccayo kālantare sādhu hotīti vikappesuṃ. Tenāha ‘‘apare ‘anusāvita’nti padassā’’tiādi. Upari uddesāvasāneti pārājikuddesāvasāne. Atthayuttīnaṃ abhāvatoti anāgatatthassa ca kāraṇassa ca abhāvato. Idāni tameva vibhāvetuṃ ‘‘idaṃ hī’’tiādimāha. Kathametaṃ viññāyatīti āha ‘‘yadi cassā’’tiādi. Ayanti anāgatakālo. Anusāvitaṃ hessatīti vadeyyāti anuppayogaṃ anāgatakālaṃ katvā ‘‘anusāvitaṃ hessatī’’ti buddho vadeyya. Ayaṃ hetthādhippāyo – yadi cettha dhātvatthasambandho ta-paccayo siyā, tathā sati dhātvatthasambandho nāma visesanavisesyabhāvo, so ca anuppayogassa samānatthabhāve sati uppajjati, nāsatīti ‘‘hessatī’’ti anuppayogaṃ vadeyya, na ca vuttaṃ. Tasmā anāgataṃ na dīpeti, atītakālameva dīpetīti. Anusāviyamāneti vacanatoti ‘‘anusāviyamāne’’ti vattamānakālavacanato. Yadi evaṃ ‘‘yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hotī’’ti kimidanti āha ‘‘yāvatatiya’’ntiādi. Kiṃ tena lakkhīyati, yenetaṃ lakkhaṇavacanamattaṃ siyāti āha ‘‘tenā’’tiādi. Tenāti lakkhaṇavacanamattena hetunā.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้นนั่นแลให้ชัดเจน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ชื่อว่าการประกาศ' บทว่า หิ เป็นนิบาตในอรรถเป็นเหตุ. ส่วนบทว่า หิ นั้น พึงทราบความเชื่อมโยงกับบทว่า 'ไม่แตก' นี้. บทว่า เตน (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะแตกแล้ว. บทว่า อสฺส (พึงมี) คือ แห่งหมวดคำ ๓ บท มีอาทิว่า 'แก่ผู้ใดพึงมี'. และพึงยอมรับอย่างนี้โดยแน่นอน, มิฉะนั้นแล้วก็จะพึงมีความเกินเลยไป เพื่อจะแสดงอย่างนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ก็ถ้าหากว่าคำนี้'. บทว่า เอตํ (คำนี้) คือ หมวดคำ ๓ บท มีอาทิว่า 'แก่ผู้ใดพึงมี'. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า บทว่า อนุสาวิตํ ไม่แสดงอรรถเป็นอดีต, แต่แสดงอรรถเป็นอนาคต. ปัจจัยที่ประกอบกับอรรถของธาตุ แม้ถูกกำหนดไว้ในกาลอื่น ก็ย่อมใช้ได้ในกาลอื่น ดังนี้ จึงตั้งวิกัป. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า แห่งบทว่า อนุสาวิตํ' ดังนี้เป็นต้น. บทว่า อุปริ อุทฺเทสาวสาเน (ในที่สุดแห่งการยกขึ้นแสดงเบื้องบน) คือ ในที่สุดแห่งการยกปาราชิกขึ้นแสดง. บทว่า อตฺถยุตฺตีนํ อภาวโต (เพราะไม่มีความสมเหตุสมผลแห่งอรรถ) คือ เพราะไม่มีอรรถเป็นอนาคตและไม่มีเหตุ. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้นนั่นแลให้ชัดเจน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ก็คำนี้'. คำนี้พึงทราบได้อย่างไร? จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ก็ถ้าหากว่า'. บทว่า อยํ (นี้) คือ กาลอนาคต. บทว่า อนุสาวิตํ เหสฺสตีติ วเทยฺยา (พึงกล่าวว่า จักมีการประกาศ) คือ พระพุทธเจ้าพึงตรัสว่า 'จักมีการประกาศ' โดยทำบทอนุประโยคให้เป็นกาลอนาคต. อธิปรายในข้อนี้คือ – ถ้าหากว่าปัจจัย ต ในที่นี้พึงเป็นปัจจัยที่ประกอบกับอรรถของธาตุ, เมื่อเป็นเช่นนั้น ชื่อว่าการประกอบกับอรรถของธาตุ คือภาวะแห่งวิเสสนะและวิเสสยะ, และภาวะนั้นย่อมเกิดขึ้นเมื่อบทอนุประโยคมีอรรถเสมอกัน, ไม่เกิดขึ้นเมื่อไม่มีอรรถเสมอกัน, ดังนั้นจึงพึงกล่าวบทอนุประโยคว่า 'จักมี', แต่ก็ไม่ได้ตรัสไว้. เพราะฉะนั้น จึงไม่แสดงกาลอนาคต, แต่แสดงเฉพาะกาลอดีตเท่านั้น. บทว่า อนุสาวิยมาเน (เมื่อกำลังประกาศ) คือ เพราะเป็นคำที่แสดงกาลปัจจุบันว่า 'เมื่อกำลังประกาศ'. ถ้าเป็นเช่นนั้น บทว่า 'ยาวตติยํ อนุสาวิตํ โหติ' (มีการประกาศจนถึงครั้งที่สาม) นี้คืออะไร? จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ยาวตติยํ'. อะไรถูกกำหนดด้วยคำนั้น, ด้วยเหตุใดคำนี้จึงเป็นเพียงคำแสดงลักษณะ? จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เตน' (ด้วยเหตุนั้น). บทว่า เตน (ด้วยเหตุนั้น) คือ ด้วยเหตุที่เป็นเพียงคำแสดงลักษณะ.

---

Tadetanti pātimokkhaṃ. Taṃ panetanti ‘‘tatthāyasmante pucchāmī’’tiādikaṃ yāvatatiyānusāvanaṃ. Na dissatīti nopalabbhati. Imameva ca atthanti imaṃ amhehi vuttamevatthaṃ. Yadi hi ‘‘yassa siyā āpattī’’tiādivacanattayaṃ yāvatatiyānusāvanaṃ siyā, tadeva uposathakkhandhake (mahāva. 132 ādayo) vadeyya, na pana ‘‘sakimpi anusāvitaṃ hotī’’tiādikanti adhippāyo. Nanu cāyaṃ vinicchayo aṭṭhakathāsu na āgato, atha kuto laddhoti āha ‘‘ayametthā’’tiādi. Vinayaṭṭhānesu kataparicayānaṃ ācariyānaṃ taṃ taṃ atthaṃ ñāpentī paveṇi ācariyaparamparā, tāya ābhato ānīto ācariyaparamparābhato.

บทว่า ตเทตํ (สิ่งนั้นนั่นเอง) คือ ปาติโมกข์. ส่วนบทว่า ตํ ปเนตํ (สิ่งนั้นนั่นเอง) คือ การประกาศจนถึงครั้งที่สาม มีอาทิว่า 'ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายในเรื่องนั้น'. บทว่า น ทิสฺสติ (ไม่ปรากฏ) คือ ไม่พบเห็น. และบทว่า อิมเมว จ อตฺถํ (ซึ่งอรรถนี้เท่านั้น) คือ อรรถที่เรากล่าวแล้วนี้เท่านั้น. อธิปรายคือ ถ้าหากว่าหมวดคำ ๓ บท มีอาทิว่า 'แก่ผู้ใดพึงมีอาบัติ' พึงเป็นการประกาศจนถึงครั้งที่สาม, พระพุทธเจ้าก็พึงตรัสคำนั้นนั่นแลในอุโบสถขันธกะ, แต่ไม่ได้ตรัสคำมีอาทิว่า 'มีการประกาศแม้ครั้งเดียว' เลย. ก็วินิจฉัยนี้ไม่ได้มาในอรรถกถาไม่ใช่หรือ, แล้วได้มาจากไหน? จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'วินิจฉัยนี้ในข้อนี้'. ประเพณีคือลำดับอาจารย์ที่ยังอรรถนั้นๆ ให้รู้แก่อาจารย์ทั้งหลายผู้คุ้นเคยในวินัยสถานทั้งหลาย, ชื่อว่าอันลำดับอาจารย์นำมาแล้ว เพราะอันลำดับอาจารย์นั้นนำมาแล้ว.

---

Nanu sampajānamusāvāde pācittiyena bhavitabbaṃ, atha kathaṃ dukkaṭāpatti hotīti āha ‘‘sā ca kho na musāvādalakkhaṇenā’’tiādi. Sampajānamusāvāde kiṃ hotīti yvāyaṃ ‘‘sampajānamusāvādo assa hotī’’ti vutto, so āpattito kiṃ hoti, katarā āpatti hotīti attho. Dukkaṭaṃ hotīti dukkaṭāpatti hoti. Vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānāpatti hotīti assa hi bhikkhuno adhammikāya paṭiññāya tuṇhībhūtassa nisinnassa manodvāre āpatti nāma natthi. Yasmā pana āvikātabbaṃ nāvikāsi, tenassa vacīdvāre akiriyato ayaṃ āpatti samuṭṭhātīti veditabbā. Idāni vuttamevatthaṃ pāḷiyā sādhetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Etaṃ upālittherena parivāre sedamocanagāthāsu (pari. 479) vuttampi cāti attho.

ก็ในสัมปชานมุสาวาท พึงเป็นปาจิตตีย์ไม่ใช่หรือ, แล้วอาบัติทุกกฏย่อมมีได้อย่างไร? จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ก็คำนั้นแล ไม่ใช่ด้วยลักษณะแห่งมุสาวาท'. บทว่า ในสัมปชานมุสาวาท ย่อมเป็นอะไร คือ สัมปชานมุสาวาทที่กล่าวว่า 'สัมปชานมุสาวาทพึงมีแก่ภิกษุนั้น' นั้น ย่อมเป็นอะไรโดยอาบัติ, คือย่อมเป็นอาบัติอะไร? นี้คืออรรถ. บทว่า ทุกฺกฏํ โหติ (ย่อมเป็นทุกกฏ) คือ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ. บทว่า ย่อมเป็นอาบัติที่มีการไม่กระทำเป็นสมุฏฐานทางวจีทวาร คือ อาบัติทางมโนทวาร ชื่อว่าไม่มีแก่ภิกษุนั้นผู้รับรองด้วยการรับรองที่ไม่เป็นธรรม ผู้นั่งนิ่งอยู่. แต่เพราะสิ่งที่พึงเปิดเผยไม่ได้เปิดเผย, เพราะเหตุนั้น อาบัตินี้จึงเกิดขึ้นจากการไม่กระทำทางวจีทวารของภิกษุนั้น ดังนี้ พึงทราบ. บัดนี้ เพื่อจะยืนยันเนื้อความที่กล่าวแล้วนั้นนั่นแลด้วยบาลี จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'และคำนี้ก็ถูกกล่าวแล้ว'. อรรถว่า คำนี้ถูกพระอุบาลีเถระกล่าวไว้แล้วในเสทโมจนคาถาในปริวารด้วย.

---

Anālapanto manujena kenaci vācāti kenaci manujena vācāya anālapanto. Giraṃ no ca pare bhaṇeyyāti ‘‘iti ime sossantī’’ti parapuggale sandhāya saddampi na nicchāreyya. Āpajjeyya vācasikanti vācato samuṭṭhitaṃ āpattiṃ āpajjeyya. Pañhāmesā kusalehi cintitāti ettha pañhāmesāti liṅgabyattayena vuttaṃ, eso pañho kusalehi cintitoti attho. Ayaṃ pañho imameva musāvādaṃ sandhāya vutto.

บทว่า อนาลปนฺโต มนุเชน เกนจิ วาจา (ไม่พูดกับมนุษย์คนใดด้วยวาจา) คือ ไม่พูดกับมนุษย์คนใดด้วยวาจา. บทว่า คิรํ โน จ ปเร ภเณยฺยา (และไม่พึงกล่าววาจาแก่ผู้อื่น) คือ ไม่พึงเปล่งเสียงแม้แต่เสียงเดียวโดยมุ่งถึงบุคคลอื่นว่า 'คนเหล่านี้จักได้ยินดังนี้'. บทว่า อาปชฺเชยฺย วาจสิกํ (พึงต้องอาบัติทางวาจา) คือ พึงต้องอาบัติที่เกิดขึ้นจากวาจา. ในบทว่า ปญฺหาเมสา กุสเลหิ จินฺติตา (ปัญหานี้อันบัณฑิตทั้งหลายคิดแล้ว) นี้ บทว่า ปญฺหาเมสา ถูกกล่าวด้วยความแตกต่างแห่งเพศ, อรรถว่า ปัญหานี้อันบัณฑิตทั้งหลายคิดแล้ว. ปัญหานี้ถูกกล่าวโดยมุ่งถึงมุสาวาทนี้เท่านั้น.

---

Taṃtaṃsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho, atikkamanaṭṭhena tasmiṃ antarāye niyutto, antarāyaṃ vā phalaṃ arahati, antarāyassa vā karaṇasīloti antarāyiko. Tenāha ‘‘vippaṭisāravatthutāyā’’tiādi. Tattha vippaṭisāravatthutāyāti vippaṭisāro nāma pacchānutāpavasena cittavippaṭisāro, tassa kāraṇatāyāti attho. Paṭhamajjhānādipaccayabhūtaaappaṭisāraviruddhassa vippaṭisārassa paccayattāti vuttaṃ hoti. Pāmojjādisambhavanti dubbalataruṇā pīti pāmojjaṃ, taṃ ādi yesaṃ te pāmojjādayo, tesaṃ sambhavo paṭilābho pāmojjādisambhavo, taṃ. Ādisaddena pītippassaddhādīnaṃ gahaṇaṃ. Paṭhamajjhānādīnanti etthādisaddena pana ‘‘dutiyassa jhānassa adhigamāya antarāyiko, tatiyassa jhānassa adhigamāya antarāyiko, catutthassa jhānassa adhigamāya antarāyiko, jhānānaṃ, vimokkhānaṃ, samādhīnaṃ, samāpattīnaṃ, nekkhammānaṃ, nissaraṇānaṃ, pavivekānaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ adhigamāya antarāyiko’’ti (mahāva. 135) vuttadutiyajjhānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Tasmā’’ti vutte yaṃtaṃsaddānaṃ abyabhicāritasambandhatāya ‘‘yasmā’’ti ayamattho upaṭṭhitoyeva hotīti āha ‘‘tasmāti yasmā’’tiādi. Jānantenāti jānamānena. Imināssa sampajānamusāvādassa sacittakataṃ dasseti. Visuddhiṃ apekkhatīti visuddhāpekkho, tena visuddhāpekkhena. Sā ca visuddhi idha vuṭṭhānādīti āha ‘‘vuṭṭhātukāmena visujjhitukāmenā’’ti. Vuṭṭhānagāminito saṅghādisesato vuṭṭhātukāmena, desanāgāminito visujjhitukāmenāti attho. Saṅghamajjhe vā gaṇamajjhe vā ekapuggale vāti uposathagge saṅghassa ārocanavasena saṅghamajjhe vā tattheva ubhato nisinnānaṃ ārocanavasena gaṇamajjhe vā anantarassa ārocanavasena ekapuggale vā pakāsetabbā. Ito vuṭṭhahitvāti ito uposathaggato vuṭṭhāya. Ettha pana sabhāgoyeva vattabbo. Visabhāgassa hi vuccamāne bhaṇḍanakalahasaṅghabhedādīnipi honti. Tasmā tassa avatvā ‘‘ito vuṭṭhahitvā paṭikarissāmī’’ti ābhogaṃ katvā uposatho kātabboti andhakaṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 170) vuttaṃ.

อันตราย ชื่อว่า อันตราย เพราะอรรถว่า ย่อมไป คือ ย่อมมา ในท่ามกลางแห่งสันดานของสัตว์ ด้วยอำนาจแห่งการกั้นความสำเร็จนั้นๆ, ได้แก่ อนัตถะมีทิฏฐธัมมิกอนัตถะเป็นต้น. ชื่อว่า อันตรายิกะ เพราะอรรถว่า ประกอบอยู่ในอันตรายนั้นโดยความเป็นผู้ก้าวล่วง, หรือว่า ย่อมควรซึ่งผลคืออันตราย, หรือว่า มีปกติกระทำซึ่งอันตราย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะความเป็นวัตถุแห่งความเดือดร้อน" เป็นต้น. ในบทว่า วิปฺปฏิสารวตฺถุตาย นั้น ความเดือดร้อนแห่งจิตโดยอาการเดือดร้อนภายหลัง ชื่อว่า วิปปฏิสาร, อรรถว่า เพราะความเป็นเหตุแห่งวิปปฏิสารนั้น. เป็นอันกล่าวว่า เพราะความเป็นปัจจัยแห่งวิปปฏิสารที่ตรงกันข้ามกับออวิปปฏิสารอันเป็นปัจจัยแห่งปฐมฌานเป็นต้น. บทว่า ปาโมชฺชาทิสมฺภวํ คือ ปีติที่อ่อนและใหม่ ชื่อว่า ปราโมทย์, ธรรมมีปราโมทย์เป็นต้น ชื่อว่า ปราโมชฺชาทิ, การเกิดขึ้น คือการได้มาซึ่งปราโมทย์เป็นต้นเหล่านั้น ชื่อว่า ปาโมชฺชาทิสมฺภว. ด้วยอาทิศัพท์ ทรงสงเคราะห์เอาปีติและปัสสัทธิเป็นต้น. ส่วนในบทว่า ปฐมชฺฌานาทีนํ นี้ ด้วยอาทิศัพท์ พึงทราบการสงเคราะห์ทุติยฌานเป็นต้นที่ตรัสไว้ว่า "เป็นอันตรายิกธรรมเพื่อการบรรลุทุติยฌาน... เพื่อการบรรลุกุศลธรรมทั้งหลาย" (มหาวรรค 135). เมื่อกล่าวว่า "ตสฺมา" เพราะความที่บท ยํ และ ตํ มีความสัมพันธ์กันไม่คลาดเคลื่อน อรรถว่า "ยสฺมา" นี้ย่อมปรากฏอยู่ทีเดียว เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตสฺมาติ ยสฺมา" เป็นต้น. บทว่า ชานนฺเตน คือ ผู้รู้อยู่. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงความเป็นผู้มีเจตนาทำสัมปชานมุสาวาทนั้น. ผู้มุ่งหวังความบริสุทธิ์ ชื่อว่า วิสุทธาเปกขะ, ด้วยผู้มุ่งหวังความบริสุทธิ์นั้น. และความบริสุทธิ์นั้น ในที่นี้คือการออกจากอาบัติเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยผู้ใคร่จะออกจากอาบัติ ผู้ใคร่จะบริสุทธิ์". อรรถว่า ด้วยผู้ใคร่จะออกจากอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นไปเพื่อการออกจากอาบัติ, ด้วยผู้ใคร่จะบริสุทธิ์จากอาบัติที่พึงแสดง. พึงประกาศในท่ามกลางสงฆ์ หรือในท่ามกลางคณะ หรือแก่บุคคลคนเดียว คือ ในท่ามกลางสงฆ์โดยการบอกแก่สงฆ์ในโรงอุโบสถ, หรือในท่ามกลางคณะโดยการบอกแก่ภิกษุผู้ที่นั่งอยู่ทั้งสองฝ่ายในโรงอุโบสถนั้นนั่นเอง, หรือแก่บุคคลคนเดียวโดยการบอกแก่ภิกษุผู้ที่อยู่ถัดไป. บทว่า อิโต วุฏฺฐหิตฺวา คือ ออกจากโรงอุโบสถนี้ไปแล้ว. แต่ในที่นี้ พึงบอกแก่ภิกษุผู้มีอาบัติสภาคกันเท่านั้น. เพราะเมื่อบอกแก่ภิกษุผู้มีอาบัติวิสภาคกัน ย่อมมีการทะเลาะ การวิวาท และการแตกแยกแห่งสงฆ์เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงไม่บอกแก่ภิกษุนั้น แต่พึงทำอุโบสถโดยตั้งใจว่า "เราออกจากที่นี้แล้วจักทำคืน" ดังนี้ อรรถกถาอันธกะ (มหาวรรคอรรถกถา 170) กล่าวไว้.

---

Karaṇattheti tatiyāvibhattiatthe. Kattari hetaṃ paccattavacanaṃ hoti phāsusaddāpekkhāya. Paccattavacananti paṭhamāvacanaṃ. Paṭhamajjhānādīnaṃ adhigamāya phāsu hotīti adhigamatthaṃ tassa bhikkhuno phāsu hoti sukhaṃ hoti saṃvarassa avippaṭisārahetuttā. Tenāha ‘‘avippaṭisāramūlakāna’’ntiādi. Pāpapuññānaṃ katākatavasena cittavippaṭisārābhāvo avippaṭisāro, so mūlaṃ kāraṇaṃ yesaṃ te avippaṭisāramūlā, avippaṭisāramūlāyeva avippaṭisāramūlakā, tesaṃ avippaṭisāramūlakānaṃ. Sukhappaṭipadā sampajjatīti sukhā paṭipadā samijjhati, paṭhamajjhānādīnaṃ sukhena adhigamo hotīti adhippāyo. Hoti cettha –

บทว่า กรณตฺเถ คือ ในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ. บทนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถกัตตา เพราะมุ่งหมายถึงบทว่า ผาสุ. บทว่า ปจฺจตฺตวจนํ คือ ปฐมาวิภัตติ. บทว่า ผาสุ เพื่อการบรรลุปฐมฌานเป็นต้นนั้น คือ เพื่อการบรรลุ เป็นความผาสุก เป็นความสุขแก่ภิกษุนั้น เพราะความไม่เดือดร้อนเป็นเหตุแห่งสังวร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีอวิปปฏิสารเป็นมูล" เป็นต้น. ความไม่มีความเดือดร้อนแห่งจิตโดยความเป็นผู้ทำและไม่ทำบาปและบุญ ชื่อว่า อวิปปฏิสาร, อวิปปฏิสารนั้นเป็นมูล คือเป็นเหตุของธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า มีอวิปปฏิสารเป็นมูล, ธรรมที่มีอวิปปฏิสารเป็นมูลนั่นเอง ชื่อว่า มีอวิปปฏิสารเป็นมูลกะ, แก่ธรรมเหล่านั้นที่มีอวิปปฏิสารเป็นมูลกะ. บทว่า สุขปฺปฏิปทา สมฺปชฺชติ คือ ปฏิปทาอันเป็นสุขย่อมสำเร็จ, อธิบายว่า การบรรลุปฐมฌานเป็นต้นย่อมมีได้โดยง่าย. และในที่นี้มีคำประพันธ์ว่า -

---

‘‘Nidāne ñattiṭṭhapanaṃ, pubbakiccassa pucchanaṃ;

Nidānuddesasavane, visuddhārocane vidhi;

Anārocane cāpatti, ñeyyaṃ piṇḍatthapañcaka’’nti.

การตั้งญัตติในนิทาน ๑, การสอบถามบุพกิจ ๑, การฟังนิทานุทเทส ๑, วิธีการบอกความบริสุทธิ์ ๑, และอาบัติในการไม่บอก ๑, พึงทราบปิณฑัตถะ ๕ ประการนี้.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ด้วยประการฉะนี้ ในกังขาวิตรณี อรรถกถาปาติโมกข์

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในวินยัตถะมัญชุสา ชื่อลีนัตถัปปกาสนี

---

Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā.

นิทานวัณณนา จบแล้ว.

---

Pārājikakaṇḍaṃ

ปาราชิกกัณฑ์

---

Idāni nidānuddesānantaraṃ vuttassa pārājikuddesassa atthaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘idānī’’tiādi āraddhaṃ. Nidānānantaranti bhāvanapuṃsakaniddeso, nidānaṃ anantaraṃ katvāti vuttaṃ hoti. Tatthāti pārājikakaṇḍe. Pātimokkheti bhikkhupātimokkhe. Cattāroti gaṇanaparicchedo ūnātirekabhāvanivattanato. Pārājikāti sajātināmaṃ. Āpattiyoti sabbasādhāraṇanāmaṃ. Uddisīyatīti uddeso. Bhāvappadhānoyaṃ niddeso. Tenāha ‘‘uddisitabbata’’nti.

บัดนี้ เพื่อจะพรรณนาอรรถแห่งปาราชิกุทเทสที่กล่าวไว้ในลำดับแห่งนิทานุทเทส จึงเริ่มคำว่า อิทานิ เป็นต้น. บทว่า นิทานานนฺตรํ เป็นภาวนปุงสกลิงคนิเทศ, มีคำอธิบายว่า กระทำนิทานให้เป็นเบื้องหลัง (ลำดับ). บทว่า ตตฺถ คือ ในปาราชิกกัณฑ์. บทว่า ปาติโมกฺเข คือ ในภิกขุปาติโมกข์. บทว่า จตฺตาโร เป็นการกำหนดจำนวน เพื่อป้องกันความขาดและเกิน. บทว่า ปาราชิกา เป็นชื่อเฉพาะประเภท. บทว่า อาปตฺติโย เป็นชื่อทั่วไป. บทว่า อุทฺทิสิยติ คือ อุทเทส. นิเทศนี้มีภาวะเป็นประธาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความที่พึงแสดง".

---

1. Paṭhamapārājikavaṇṇanā

1. ปฐมปาราชิกวัณณนา

---

Yo panāti (pārā. aṭṭha. 1.45 bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā) ettha yasmā panāti nipātamattaṃ, yoti atthapadaṃ, tañca aniyamena puggalaṃ dīpeti. Tasmā tassa atthaṃ dassento ‘‘yo kocī’’ti āha. Yasmā pana yo yokoci nāma, so avassaṃ liṅgayuttajātināmagottasīlavihāragocaravayesu ekenākārena paññāyati, tasmā taṃ tathā ñāpetuṃ ‘‘rassadīghādinā’’tiādimāha. Ādisaddena navakammādīnaṃ gahaṇaṃ. Liṅgādibhedenāti liṅgīyatiñāyati etenāti liṅgaṃ, taṃ ādi yesaṃ teti liṅgādayo, tesaṃ bhedo liṅgādibhedo, tena liṅgādibhedena. Etthādisaddena pana yuttādīnaṃ gahaṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – liṅgavasena yādiso vā tādiso vā hotu, dīgho vā rasso vā kāḷo vā odāto vā maṅguracchavi vā kiso vā thūlo vā. Yogavasena yena vā tena vā yutto hotu, navakammayutto vā uddesayutto vā vāsadhurayutto vā. Jātivasena yaṃjacco vā taṃjacco vā hotu, khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddho vā. Nāmavasena yathānāmo vā tathānāmo vā hotu, buddharakkhito vā dhammarakkhito vā saṅgharakkhito vā. Gottavasena yathāgotto vā tathāgotto vā hotu, kaccāyano vā vāsiṭṭho vā kosiyo vā. Sīlesu yathāsīlo vā tathāsīlo vā hotu, navakammasīlo vā uddesasīlo vā vāsadhurasīlo vā. Vihāresupi yathāvihārī vā tathāvihārī vā hotu, navakammavihārī vā uddesavihārī vā vāsadhuravihārī vā. Gocaresupi yathāgocaro vā tathāgocaro vā hotu, navakammagocaro vā uddesagocaro vā vāsadhuragocaro vā. Vayesupi yo vā so vā hotu thero vā navo vā majjhimo vā, atha kho sabbova imasmiṃ atthe ‘‘yo’’ti vuccatīti.

ในบทว่า โย ปน (ปารา. อรรถ. ๑.๔๕ ภิกขุปทภาชนียวัณณนา) นี้ บทว่า ปน เป็นเพียงนิบาต, บทว่า โย เป็นบทแสดงอรรถ, และบทนั้นย่อมแสดงบุคคลโดยไม่กำหนด. เพราะเหตุนั้น เมื่อแสดงอรรถของบทนั้น จึงกล่าวว่า ผู้ใดผู้หนึ่ง. ก็เพราะว่า ผู้ใดผู้หนึ่งนั้น ย่อมปรากฏโดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดา เพศ, การประกอบ, ชาติ, ชื่อ, โคตร, ศีล, วิหาร, โคจร, วัย โดยไม่กำหนด, เพราะเหตุนั้น เพื่อจะให้รู้เช่นนั้น จึงกล่าวบทว่า รัสสะ ทีฆะ เป็นต้น. ด้วยบทว่า เป็นต้น นี้ พึงถือเอา นวกรรม เป็นต้น. บทว่า ลิงฺคาทิเภเทน คือ สิ่งที่รู้ได้ด้วยสิ่งนี้ชื่อว่า ลิงคะ, สิ่งเหล่านั้นมีลิงคะเป็นต้นชื่อว่า ลิงคาทิ, ความต่างกันของสิ่งเหล่านั้นชื่อว่า ลิงคาทิเภท, ด้วยลิงคาทิเภทนั้น. ด้วยบทว่า เป็นต้น ในที่นี้ พึงถือเอา ยุตตะ เป็นต้น. ความนี้กล่าวไว้แล้วว่า – โดยเพศ จะเป็นเช่นไรก็ตาม, จะเป็นคนสูงหรือเตี้ย, ดำหรือขาว, ผิวเหลืองเข้มหรือผอมหรืออ้วน. โดยการประกอบ จะประกอบด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็ตาม, จะประกอบด้วยนวกรรม หรือประกอบด้วยอุเทศ หรือประกอบด้วยวาสธุระ. โดยชาติ จะเป็นชาติใดชาติหนึ่งก็ตาม, จะเป็นกษัตริย์ หรือพราหมณ์ หรือแพศย์ หรือศูทร. โดยชื่อ จะมีชื่อเช่นไรก็ตาม, จะเป็นพุทธรักษิต หรือธรรมรักษิต หรือสังฆรักษิต. โดยโคตร จะมีโคตรเช่นไรก็ตาม, จะเป็นกัจจายนะ หรือวาสิฏฐะ หรือโกสิยะ. โดยศีล จะมีศีลเช่นไรก็ตาม, จะมีศีลในการนวกรรม หรือมีศีลในการอุเทศ หรือมีศีลในวาสธุระ. แม้โดยวิหาร จะมีวิหารเช่นไรก็ตาม, จะมีวิหารในการนวกรรม หรือมีวิหารในการอุเทศ หรือมีวิหารในวาสธุระ. แม้โดยโคจร จะมีโคจรเช่นไรก็ตาม, จะมีโคจรในการนวกรรม หรือมีโคจรในการอุเทศ หรือมีโคจรในวาสธุระ. แม้โดยวัย จะเป็นผู้ใดผู้หนึ่งก็ตาม, จะเป็นพระเถระ หรือพระใหม่ หรือพระปานกลาง, แต่ทั้งหมดนั้นย่อมถูกเรียกว่า โย ในอรรถนี้.

---

Idāni ‘‘bhikkhū’’ti padaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘ehibhikkhūpasampadā’’tiādimāha. Tattha ‘‘ehi bhikkhū’’ti bhagavato vacanamattena bhikkhubhāvo ehibhikkhūpasampadā. ‘‘Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’tiādinā (mahāva. 105) nayena tikkhattuṃ vācaṃ bhinditvā vuttehi tīhi saraṇagamanehi upasampadā saraṇagamanūpasampadā. Ovādappaṭiggahaṇūpasampadā (pārā. aṭṭha. 1.45) nāma –

บัดนี้ เพื่อจะอธิบายบทว่า ภิกขุ จึงกล่าวบทว่า เอหิภิกขุอุปสัมปทา เป็นต้น. ในบรรดาอุปสัมปทานั้น ความเป็นภิกษุด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า เอหิ ภิกขุ เท่านั้น ชื่อว่า เอหิภิกขุอุปสัมปทา. อุปสัมปทาด้วยไตรสรณคมน์ ๓ ที่กล่าวโดยแยกคำ ๓ ครั้ง ตามนัยมีบทว่า พุทธํ สรณํ คจฺฉามิ เป็นต้น (มหาวรรค ๑๐๕) ชื่อว่า สรณคมนูปสัมปทา. อุปสัมปทาด้วยการรับโอวาท (ปารา. อรรถ. ๑.๔๕) ชื่อว่า –

---

‘‘Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘tibbaṃ me hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesū’ti, evañhi te kassapa sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘yaṃ kiñci dhammaṃ suṇissāmi kusalūpasaṃhitaṃ, sabbaṃ taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karitvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇissāmī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘sātasahagatā ca me kāyagatāsati na vijahissatī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabba’’nti (saṃ. ni. 2.154) –

เพราะเหตุนั้นแล กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า 'หิริและโอตตัปปะอันแรงกล้าจักปรากฏแก่เราในพระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะ' กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล. เพราะเหตุนั้นแล กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า 'เราจักฟังธรรมใดๆ อันประกอบด้วยกุศล, เราจักกระทำธรรมนั้นทั้งหมดให้เป็นอารมณ์ ทำความเอื้อเฟื้อ กระทำไว้ในใจ น้อมนำมาด้วยจิตทั้งหมด ตั้งใจฟังธรรม' กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล. เพราะเหตุนั้นแล กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า 'กายคตาสติของเราจักไม่ละไปพร้อมกับความสุข' กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล.

---

Iminā ovādappaṭiggahaṇena mahākassapattherassa anuññātaupasampadā.

อุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่พระมหากัสสปเถระด้วยการรับโอวาทนี้.

---

Pañhābyākaraṇūpasampadā nāma sopākassa anuññātaupasampadā. Bhagavā kira pubbārāme anucaṅkamantaṃ sopākasāmaṇeraṃ ‘‘‘uddhumātakasaññā’ti vā sopāka ‘rūpasaññā’ti vā ime dhammā nānatthā nānābyañjanā, udāhu ekatthā byañjanameva nāna’’nti (pārā. aṭṭha. 1.45) dasa asubhanissite pañhe pucchi. So te byākāsi. Bhagavā tassa sādhukāraṃ datvā ‘‘kativasso tvaṃ, sopākā’’ti pucchi. Sattavassohaṃ bhagavāti. ‘‘Sopāka, tvaṃ mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā pañhe byākāsī’’ti āraddhacitto upasampadaṃ anujāni, ayaṃ pañhābyākaraṇūpasampadā.

อุปสัมปทาด้วยการพยากรณ์ปัญหา ชื่อว่า อุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่โสปากะ. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงสอบถามปัญหา ๑๐ ข้อที่อาศัยอสุภะ แก่โสปากสามเณรผู้กำลังจงกรมอยู่ในบุพพารามว่า 'โสปากะ คำว่า อุทธุมตกสัญญา ก็ดี คำว่า รูปสัญญา ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันและพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น' ดังนี้. สามเณรนั้นได้พยากรณ์ปัญหาเหล่านั้น. พระผู้มีพระภาคทรงประทานสาธุการแก่เขาแล้ว ตรัสถามว่า 'โสปากะ เธอมีอายุเท่าไร'. (เขากราบทูลว่า) 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีอายุ ๗ ปี'. พระผู้มีพระภาคทรงมีพระหฤทัยยินดีว่า 'โสปากะ เธอพยากรณ์ปัญหาเทียบเคียงกับสัพพัญญุตญาณของเรา' จึงทรงอนุญาตอุปสัมปทา, นี้ชื่อว่า ปัญหพยากรณูปสัมปทา.

---

Aṭṭhagarudhammapaṭiggahaṇūpasampadā nāma mahāpajāpatiyā aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇena anuññātaupasampadā.

อุปสัมปทาด้วยการรับอัฏฐครุธรรม ชื่อว่า อุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่พระมหาปชาบดีด้วยการรับอัฏฐครุธรรม.

---

Dūtenūpasampadā nāma aḍḍhakāsiyā gaṇikāya anuññātaupasampadā.

อุปสัมปทาด้วยทูต ชื่อว่า อุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่หญิงแพศยาชื่ออัฑฒกาสี.

---

Aṭṭhavācikūpasampadā nāma bhikkhuniyā bhikkhunisaṅghato ñatticatutthena, bhikkhusaṅghato ñatticatutthenāti imehi dvīhi kammehi upasampadā.

อุปสัมปทาด้วยวาจา ๘ ครั้ง ชื่อว่า อุปสัมปทาของภิกษุณีด้วยกรรม ๒ อย่างเหล่านี้ คือ ด้วยญัตติจตุตถกรรมจากภิกษุณีสงฆ์ และด้วยญัตติจตุตถกรรมจากภิกษุสงฆ์.

---

Ñatticatutthakammūpasampadā nāma bhikkhūnaṃ etarahi upasampadā. Ñatticatutthenāti tīhi anussāvanāhi, ekāya ca ñattiyāti evaṃ ñatticatutthena. Kiñcāpi hi ñatti sabbapaṭhamaṃ vuccati, tissannaṃ pana anussāvanānaṃ atthabyañjanabhedābhāvato atthabyañjanabhinnaṃ ñattiṃ tāsaṃ catutthanti katvā ‘‘ñatticatuttha’’nti vuccati. Akuppenāti akopetabbataṃ, appaṭikkositabbatañca upagatena. Ṭhānārahenāti kāraṇārahena satthu sāsanārahena. Upasampanno nāma uparibhāvaṃ samāpanno, pattoti attho. Bhikkhubhāvo hi uparibhāvo, tañcesa yathāvuttena kammena samāpannattā ‘‘upasampanno’’ti vuccati. Kasmā panettha imināva upasampanno idha gahito, nāññehīti? Vuccate – ehibhikkhūpasampadā antimabhavikānameva, saraṇagamanūpasampadā parisuddhānaṃ, ovādappaṭiggahaṇapañhābyākaraṇūpasampadā mahākassapasopākānaṃ, na ca te bhabbā pārājikādilokavajjaṃ āpajjituṃ, aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇādayo ca bhikkhunīnaṃyeva anuññātā. Ayañca bhikkhu, tasmā ñatticatuttheneva upasampadākammena upasampanno idha gahito, nāññehīti veditabbo. Paṇṇattivajjesu pana sikkhāpadesu aññepi ehibhikkhūpasampadāya upasampannādayo saṅgayhanti (sārattha. ṭī. 2.45 bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā). Vakkhati hi ‘‘paṇṇattivajjesu pana aññepi saṅgahaṃ gacchantī’’ti. Idāni ‘‘akuppena ṭhānārahena upasampanno’’ti saṃkhittena vuttamatthaṃ vitthāretvā dassetuṃ ‘‘tassa panā’’tiādimāha.

อุปสมบทที่เรียกว่าญัตติจตุตถกรรม เป็นอุปสมบทของภิกษุทั้งหลายในปัจจุบันนี้. คำว่า “ด้วยญัตติจตุตถกรรม” คือด้วยอนุสาวนา ๓ ครั้ง และด้วยญัตติ ๑ ครั้ง ด้วยประการฉะนี้. ถึงแม้ญัตติจะกล่าวเป็นอันดับแรก แต่เพราะไม่มีความแตกต่างกันในอรรถและพยัญชนะของอนุสาวนา ๓ ครั้ง จึงกล่าวว่า “ญัตติจตุตถกรรม” โดยถือว่าญัตติซึ่งแตกต่างกันในอรรถและพยัญชนะนั้นเป็นที่ ๔ ของอนุสาวนาเหล่านั้น. คำว่า “ด้วยกรรมอันไม่กำเริบ” คือด้วยกรรมที่ถึงความเป็นกรรมอันใครๆ ไม่พึงให้กำเริบ และไม่พึงคัดค้าน. คำว่า “ผู้ควรแก่ฐานะ” คือผู้ควรแก่เหตุ ผู้ควรแก่พระศาสนาของพระศาสดา. คำว่า “ผู้เป็นอุปสัมบัน” คือผู้เข้าถึงภาวะอันสูง ได้แก่ผู้บรรลุแล้ว. เพราะว่าภาวะแห่งภิกษุเป็นภาวะอันสูง และเพราะเขาเข้าถึงภาวะนั้นด้วยกรรมที่กล่าวมาแล้ว จึงเรียกว่า “ผู้เป็นอุปสัมบัน”. ถามว่า เพราะเหตุไรในที่นี้จึงรับเอาเฉพาะผู้เป็นอุปสัมบันด้วยกรรมนี้เท่านั้น ไม่รับเอาด้วยกรรมอื่นเล่า? ตอบว่า เอหิภิกขุอุปสัมปทาเป็นของเฉพาะผู้มีภพสุดท้ายเท่านั้น, สรณคมนูปสัมปทาเป็นของพระอรหันต์ผู้บริสุทธิ์, โอวาทปฏิคคหณูปสัมปทาและปัญหาพยากรณูปสัมปทาเป็นของพระมหากัสสปะและพระโสปากะ, และท่านเหล่านั้นไม่สามารถต้องโลกวัชชะมีปาราชิกเป็นต้นได้, ส่วนการรับครุธรรม ๘ ประการเป็นต้นนั้น ทรงอนุญาตเฉพาะแก่ภิกษุณีเท่านั้น. และผู้นี้เป็นภิกษุ, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าในที่นี้รับเอาเฉพาะผู้เป็นอุปสัมบันด้วยญัตติจตุตถกรรมเท่านั้น ไม่รับเอาด้วยกรรมอื่น. อนึ่ง ในสิกขาบทอันเป็นปัณณัตติวัชชะ ย่อมสงเคราะห์ผู้เป็นอุปสัมบันด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทาเป็นต้นเข้าไว้ด้วย (สารัตถ. ฎีกา ๒.๔๕ อรรถกถาภิกขุบทภาชนีย์). เพราะพระผู้มีพระภาคจักตรัสว่า “อนึ่ง ในสิกขาบทอันเป็นปัณณัตติวัชชะ ย่อมสงเคราะห์ผู้อื่นเข้าไว้ด้วย”. บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวโดยย่อว่า “ผู้เป็นอุปสัมบันด้วยกรรมอันไม่กำเริบและควรแก่ฐานะ” ให้พิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า “อนึ่ง ของผู้นั้น”.

---

Tatthāti tesu pañcasu. Vasati etthāti vatthu, ādhāro patiṭṭhā. Tenāha ‘‘upasampadāpekkho puggalo’’ti. Ūnāni aparipuṇṇāni vīsati vassāni assāti ūnavīsativasso. Ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ upari sappāṇakavagge ūnavīsatisikkhāpade (kaṅkhā. aṭṭha. ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā) vaṇṇayissāma. Tesūti paṇḍakādīsu ekādasasu abhabbapuggalesu. Paṇḍako (mahāva. aṭṭha. 109) panettha pañcavidho hoti āsittapaṇḍako, usūyapaṇḍako, opakkamikapaṇḍako, napuṃsakapaṇḍako, pakkhapaṇḍakoti. Tesu āsittapaṇḍakassa ca usūyapaṇḍakassa ca pabbajjā na vāritā, itaresaṃ tiṇṇaṃ vāritā. Tesupi pakkhapaṇḍakassa yasmiṃ pakkhe paṇḍako hoti, tasmiṃyevassa pakkhe pabbajjā vāritāti. Tayo cettha pabbajjūpasampadānaṃ abhabbatāya avatthū. Tenāha ‘‘āsittapaṇḍakañcā’’tiādi. Tattha yassa paresaṃ aṅgajātaṃ mukhena gahetvā asucinā āsittassa pariḷāho vūpasammati, ayaṃ āsittapaṇḍako. Yassa paresaṃ ajjhācāraṃ passato usūyāya uppannāya pariḷāho vūpasammati, ayaṃ usūyapaṇḍako. Yassa upakkamena bījāni apanītāni, ayaṃ opakkamikapaṇḍako (vi. saṅga. aṭṭha. 135; vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.109). Yo pana paṭisandhiyaṃyeva abhāvako uppanno, ayaṃ napuṃsakapaṇḍako. Ekacco pana akusalavipākānubhāvena kāḷapakkhe paṇḍako hoti, juṇhapakkhe panassa pariḷāho vūpasammati, ayaṃ pakkhapaṇḍakoti veditabbo.

คำว่า “ในบรรดา” คือในบรรดา ๕ อย่างนั้น. คำว่า “วัตถุ” คือสิ่งที่อาศัยอยู่, เป็นที่รองรับ, เป็นที่ตั้ง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “บุคคลผู้มุ่งอุปสมบท”. คำว่า “ผู้มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปี” คือผู้มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์. ในที่นี้ สิ่งที่ควรกล่าว เราจักพรรณนาในสิกขาบทว่าด้วยผู้มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปี ในวรรคว่าด้วยสัตว์มีชีวิตข้างบน (กังขา. อรรถ. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยผู้มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปี). คำว่า “ในบรรดา” คือในบรรดาบุคคลผู้ไม่ควรบวช ๑๑ จำพวกมีบัณเฑาะก์เป็นต้น. ในที่นี้ บัณเฑาะก์ (มหาวัค. อรรถ. ๑๐๙) มี ๕ ชนิด คือ อาสิตตบัณเฑาะก์, อุสุยยบัณเฑาะก์, โอปักกมิกบัณเฑาะก์, นปุงสกบัณเฑาะก์, ปักขบัณเฑาะก์. ในบรรดาบัณเฑาะก์เหล่านั้น การบรรพชาของอาสิตตบัณเฑาะก์และอุสุยยบัณเฑาะก์ไม่ถูกห้าม, ส่วนของบัณเฑาะก์อีก ๓ ชนิดที่เหลือถูกห้าม. แม้ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น การบรรพชาของปักขบัณเฑาะก์ถูกห้ามเฉพาะในข้างที่เขาเป็นบัณเฑาะก์เท่านั้น. บัณเฑาะก์ ๓ ชนิดในที่นี้ไม่เป็นวัตถุแห่งการบรรพชาและอุปสมบทเพราะความไม่ควร. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “อาสิตตบัณเฑาะก์ด้วย”. ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น ผู้ใดมีความเร่าร้อนระงับไปเพราะอสุจิที่ถูกหลั่งรดโดยการอมอวัยวะเพศของผู้อื่น, ผู้นี้คืออาสิตตบัณเฑาะก์. ผู้ใดมีความเร่าร้อนระงับไปเพราะความริษยาที่เกิดขึ้นเมื่อเห็นการประพฤติล่วงละเมิดของผู้อื่น, ผู้นี้คืออุสุยยบัณเฑาะก์. ผู้ใดมีอัณฑะถูกนำออกไปโดยการผ่าตัด, ผู้นี้คือโอปักกมิกบัณเฑาะก์ (วิ. สังคห. อรรถ. ๑๓๕; วิ. วิ. ฎีกา มหาวัค ๒.๑๐๙). ส่วนผู้ใดเกิดมาไม่มีเพศตั้งแต่ปฏิสนธิ, ผู้นี้คือนปุงสกบัณเฑาะก์. อนึ่ง บางคนเป็นบัณเฑาะก์ในข้างแรมด้วยอานุภาพแห่งอกุศลวิบาก แต่ความเร่าร้อนของเขาระงับไปในข้างขึ้น, ผู้นี้พึงทราบว่าเป็นปักขบัณเฑาะก์.

---

Theyyena saṃvāso etassāti theyyasaṃvāsako. So ca na saṃvāsamattasseva thenako idhādhippeto, atha kho liṅgassa, tadubhayassa ca thenakopīti āha ‘‘theyyasaṃvāsako pana tividho’’tiādi. Na bhikkhuvassāni gaṇetīti (mahāva. aṭṭha. 110) ‘‘ahaṃ dasavasso vā vīsativasso vā’’ti musā vatvā bhikkhuvassāni na gaṇeti. Na yathāvuḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ vā sāmaṇerānaṃ vā vandanaṃ sādiyatīti attanā musāvādaṃ katvā dassitavassānurūpena yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ nādhivāseti. Na āsanena paṭibāhatīti ‘‘apehi, me etaṃ pāpuṇātī’’ti āsanena nappaṭibāhati. Na uposathādīsu sandissatīti uposathappavāraṇādīsu na sandissati. Liṅgamattassevāti evasaddena saṃvāsaṃ nivatteti. Samānoti santo. Liṅgānurūpassa saṃvāsassāti sāmaṇeraliṅgānurūpassa sāmaṇerasaṃvāsassa. Sace pana kāsāye dhuraṃ nikkhipitvā naggo vā odātavatthanivattho vā methunasevanādīhi assamaṇo hutvā kāsāyāni nivāseti, liṅgatthenako hoti. Sace gihibhāvaṃ patthayamāno kāsāyaṃ ovaṭṭikaṃ katvā, aññena vā ākārena gihinivāsanena nivāseti ‘‘sobhati nu kho me gihiliṅgaṃ, na sobhatī’’ti vīmaṃsanatthaṃ, rakkhati tāva, ‘‘sobhatī’’ti sampaṭicchitvā puna liṅgaṃ sādiyati, liṅgatthenako hoti. Odātaṃ nivāsetvā vīmaṃsanasampaṭicchanesupi eseva nayo. Sacepi nivatthakāsāvassa upari odātaṃ nivāsetvā vīmaṃsati vā sampaṭicchati vā, rakkhati eva.

คำว่า “ผู้ขโมยสังวาส” คือผู้มีสังวาสด้วยความเป็นขโมย. และในที่นี้ ไม่ได้หมายถึงผู้ขโมยเพียงสังวาสเท่านั้น แต่หมายถึงผู้ขโมยเพศ และผู้ขโมยทั้งสองอย่างนั้นด้วย จึงตรัสว่า “อนึ่ง ผู้ขโมยสังวาสมี ๓ ชนิด” เป็นต้น. คำว่า “ไม่นับพรรษาภิกษุ” (มหาวัค. อรรถ. ๑๑๐) คือกล่าวเท็จว่า “อาตมามีพรรษา ๑๐ หรือ ๒๐” แล้วไม่นับพรรษาภิกษุ. คำว่า “ไม่ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษาของภิกษุหรือสามเณร” คือเมื่อตนกล่าวเท็จแล้ว ไม่ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษาที่แสดงไว้. คำว่า “ไม่ห้ามด้วยอาสนะ” คือไม่ห้ามด้วยอาสนะว่า “จงไปเสีย, อาสนะนี้เป็นของฉัน”. คำว่า “ไม่ปรากฏในอุโบสถเป็นต้น” คือไม่ปรากฏในอุโบสถ ปวารณาเป็นต้น. คำว่า “เพียงแต่เพศ” ด้วยคำว่า “เอวะ” นี้ ย่อมห้ามสังวาส. คำว่า “ผู้เป็นอยู่” คือผู้เป็นอยู่. คำว่า “สังวาสอันสมควรแก่เพศ” คือสังวาสอันสมควรแก่เพศสามเณร. อนึ่ง ถ้าภิกษุละทิ้งภาระในผ้ากาสาวะแล้ว เป็นผู้เปลือยกายหรือนุ่งห่มผ้าขาว ไม่เป็นสมณะด้วยการเสพเมถุนเป็นต้น แล้วนุ่งห่มผ้ากาสาวะ, ผู้นั้นเป็นผู้ขโมยเพศ. ถ้าภิกษุปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์ ทำผ้ากาสาวะให้เป็นผ้าพับ หรือนุ่งห่มด้วยเครื่องนุ่งห่มของคฤหัสถ์ด้วยอาการอื่น เพื่อทดลองว่า “เพศคฤหัสถ์ของฉันงามหรือไม่งามหนอ” รักษาไว้ก่อน, เมื่อยอมรับว่า “งาม” แล้ว ยินดีเพศอีก, ผู้นั้นเป็นผู้ขโมยเพศ. แม้ในการนุ่งห่มผ้าขาวแล้วทดลองและยอมรับ ก็มีนัยเดียวกันนี้. แม้ถ้านุ่งห่มผ้าขาวทับผ้ากาสาวะที่นุ่งแล้ว แล้วทดลองหรือยอมรับ, ก็ยังคงรักษาไว้.

---

Antimavatthuajjhāpannakepi eseva nayoti pārājikaṃ āpannake bhikkhumhipi eseva nayoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace koci bhikkhu kāsāye saussāhova odātaṃ nivāsetvā methunaṃ paṭisevitvā puna kāsāyāni nivāsetvā vassagaṇanādibhedaṃ sabbaṃ vidhiṃ āpajjati, ayaṃ bhikkhūhi dinnaliṅgassa apariccattattā na liṅgatthenako, liṅgānurūpassa saṃvāsassa sāditattā nāpi saṃvāsatthenakoti. Videsanti paradesaṃ. Idañca vañcetuṃ sakkuṇeyyaṭṭhānaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yo pana sadesepi evaṃ karoti, sopi saṃvāsatthenakova. ‘‘Saṃvāsamattassevā’’ti iminā liṅgaṃ paṭikkhipati. Sace koci vuḍḍhapabbajito (mahāva. aṭṭha. 110) bhikkhuvassāni gaṇetvā mahāpeḷādīsu diyyamānabhattaṃ gaṇhāti, sopi theyyasaṃvāsako hoti. Sayaṃ sāmaṇerova sāmaṇerappaṭipāṭiyā kūṭavassāni gaṇetvā gaṇhanto theyyasaṃvāsako na hoti. Bhikkhu pana bhikkhupaṭipāṭiyā kūṭavassāni gaṇetvā gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabbo.

แม้ในผู้ต้องอาบัติปาราชิก ก็มีนัยเดียวกันนี้ คือแม้ในภิกษุผู้ต้องอาบัติปาราชิก ก็มีนัยเดียวกันนี้. ความข้อนี้กล่าวคือ ถ้าภิกษุบางรูปยังมีความกระตือรือร้นในผ้ากาสาวะ นุ่งห่มผ้าขาวแล้วเสพเมถุน แล้วกลับนุ่งห่มผ้ากาสาวะอีก และประพฤติวิธีทั้งปวงมีการนับพรรษาเป็นต้น, ผู้นี้ไม่เป็นผู้ขโมยเพศ เพราะยังไม่ละเพศที่ภิกษุให้แล้ว, และไม่เป็นผู้ขโมยสังวาส เพราะยินดีสังวาสอันสมควรแก่เพศ. คำว่า “ต่างประเทศ” คือประเทศอื่น. และคำนี้กล่าวเพื่อแสดงสถานที่ที่อาจหลอกลวงได้. ส่วนผู้ใดกระทำเช่นนี้แม้ในประเทศของตนเอง, ผู้นั้นก็เป็นผู้ขโมยสังวาสเช่นกัน. ด้วยคำว่า “เพียงแต่สังวาส” นี้ ย่อมห้ามเพศ. ถ้าบรรพชิตผู้แก่พรรษาบางรูป (มหาวัค. อรรถ. ๑๑๐) นับพรรษาภิกษุแล้วรับภัตตาหารที่เขาถวายในภาชนะใหญ่เป็นต้น, ผู้นั้นก็เป็นผู้ขโมยสังวาส. ส่วนสามเณรเอง นับพรรษาปลอมตามลำดับสามเณรแล้วรับ, ไม่เป็นผู้ขโมยสังวาส. แต่ภิกษุ นับพรรษาปลอมตามลำดับภิกษุแล้วรับ, พึงให้ใช้ราคาของ.

---

Nanu saṃvāso nāma ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatāti āha ‘‘bhikkhuvassagaṇanādiko hī’’tiādi. Iminā na kevalaṃ ekakammādikova kiriyabhedo saṃvāsoti idhādhippeto, atha kho tadañño bhikkhuvassagaṇanādikopīti dasseti. Imasmiṃ attheti theyyasaṃvāsakādhikāre. Sikkhaṃ paccakkhāyāti sikkhaṃ pariccajitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace koci bhikkhu sikkhaṃ paccakkhāya liṅgaṃ anapanetvā dussīlakammaṃ katvā vā akatvā vā ‘‘na maṃ koci jānātī’’ti puna sabbaṃ pubbe vuttaṃ vassagaṇanādibhedaṃ vidhiṃ paṭipajjati, so theyyasaṃvāsako hotīti.

ก็การอยู่ร่วมกันชื่อว่ามีกรรมเดียวกัน มีอุทเทสเดียวกัน มีสิกขาเสมอกัน มิใช่หรือ ดังนี้ ท่านกล่าวว่า "เพราะภิกษุมีพรรษาเป็นต้น" ดังนี้เป็นต้น. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า ในอธิการนี้ การอยู่ร่วมกันมิใช่ประสงค์เอาแต่เพียงความต่างแห่งกิริยา มีกรรมเดียวกันเป็นต้นเท่านั้น แต่ประสงค์เอาความต่างแห่งกิริยาอื่น มีภิกษุมีพรรษาเป็นต้นด้วย. ในอธิการว่าด้วยการอยู่ร่วมกันด้วยอาการขโมยนี้. บทว่า "สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย" (สิกขาํ ปัจจักขาย) คือ สละสิกขาแล้ว. ความว่า ถ้าภิกษุบางรูปสละสิกขาแล้ว ไม่เปลื้องเพศออก ทำกรรมอันเป็นทุศีลแล้วก็ตาม ไม่ได้ทำก็ตาม ด้วยคิดว่า "ไม่มีใครรู้จักเรา" แล้วประพฤติวิธีทั้งปวงมีการนับพรรษาเป็นต้นที่กล่าวไว้ก่อนอีก ภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นผู้ขโมยสังวาส.

---

Sace pana kassaci rājā kuddho hoti, so ‘‘evaṃ me sotthi bhavissatī’’ti sayameva liṅgaṃ gahetvā palāyati. Taṃ disvā rañño ārocenti. Rājā ‘‘sace pabbajito, na taṃ labbhā kiñci kātu’’nti tasmiṃ kodhaṃ paṭivineti. So ‘‘vūpasantaṃ me rājabhaya’’nti saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgato pabbājetabbo. Athāpi ‘‘sāsanaṃ nissāya mayā jīvitaṃ laddhaṃ, handa dāni ahaṃ pabbajāmī’’ti uppannasaṃvego teneva liṅgena āgantvā āgantukavattaṃ na sādiyati, bhikkhūhi puṭṭho vā apuṭṭho vā yathābhūtamattānaṃ āvikatvāva pabbajjaṃ yācati, liṅgaṃ apanetvā pabbājetabbo. Sace pana vattaṃ sādiyati, pabbajitālayaṃ dasseti, sabbaṃ pubbe vuttaṃ vassagaṇanādibhedaṃ paṭipajjati, ayaṃ pana na pabbājetabbo.

ก็ถ้าพระราชาทรงกริ้วใครบางคน ผู้นั้นคิดว่า "อย่างนี้เราจักสวัสดี" จึงถือเพศเองแล้วหนีไป. เห็นผู้นั้นแล้วก็กราบทูลพระราชา. พระราชาทรงดำริว่า "ถ้าบวชแล้ว ไม่ควรทำอะไรแก่ผู้นั้น" จึงทรงระงับความกริ้วในผู้นั้น. ผู้นั้นคิดว่า "ภัยจากพระราชาของเราสงบแล้ว" จึงไม่เข้าสู่ท่ามกลางสงฆ์ ถือเพศคฤหัสถ์มาแล้ว ควรให้บวช. อีกอย่างหนึ่ง ผู้นั้นเกิดความสังเวชว่า "เราได้ชีวิตอาศัยพระศาสนา เอาเถิด บัดนี้เราจักบวช" จึงมาด้วยเพศนั้น ไม่ประพฤติวัตรของอาคันตุกะ ถูกภิกษุถามหรือไม่ถูกถามก็ตาม เปิดเผยตนตามความเป็นจริงแล้วขอบรรพชา ควรให้บวชโดยเปลื้องเพศออก. แต่ถ้าผู้นั้นประพฤติวัตร แสดงความอาลัยในบรรพชิต ประพฤติวิธีทั้งปวงมีการนับพรรษาเป็นต้นที่กล่าวไว้ก่อน ผู้นี้ไม่ควรให้บวช.

---

Idha panekacco dubbhikkhe jīvituṃ asakkonto sayameva liṅgaṃ gahetvā sabbapāsaṇḍiyabhattāni bhuñjanto dubbhikkhe vītivatte saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva.

ในอธิการนี้ บางคนเมื่อไม่อาจดำรงชีวิตอยู่ได้ในคราวทุพภิกขภัย จึงถือเพศเองแล้วฉันภัตตาหารของเดียรถีย์ทั้งหมด เมื่อทุพภิกขภัยผ่านพ้นไปแล้ว ก็ไม่เข้าสู่ท่ามกลางสงฆ์ ถือเพศคฤหัสถ์มาแล้ว ดังนี้ทั้งหมดก็เหมือนกับเรื่องก่อนนั่นเอง.

---

Aparo mahākantāraṃ nittharitukāmo hoti, satthavāho ca pabbajite gahetvā gacchati. So ‘‘evaṃ maṃ satthavāho gahetvā gamissatī’’ti sayameva liṅgaṃ gahetvā satthavāhena saddhiṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patvā saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva.

อีกคนหนึ่งประสงค์จะข้ามกันดารใหญ่ไป และพ่อค้าเกวียนก็พาบรรพชิตไป. ผู้นั้นคิดว่า "อย่างนี้พ่อค้าเกวียนจักพาเราไป" จึงถือเพศนั้นแล้วข้ามกันดารไปกับพ่อค้าเกวียน ถึงที่ปลอดภัยแล้ว ก็ไม่เข้าสู่ท่ามกลางสงฆ์ ถือเพศคฤหัสถ์มาแล้ว ดังนี้ทั้งหมดก็เหมือนกับเรื่องก่อนนั่นเอง.

---

Aparo rogabhaye (mahāva. aṭṭha. 110; vi. saṅga. aṭṭha. 138) uppanne jīvituṃ asakkonto sayameva liṅgaṃ gahetvā sabbapāsaṇḍiyabhattāni bhuñjanto rogabhaye vūpasante saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva.

อีกคนหนึ่งเมื่อเกิดภัยจากโรค (มหาวรรค อรรถกถา 110; วินัยสังคหะ อรรถกถา 138) ไม่อาจดำรงชีวิตอยู่ได้ จึงถือเพศนั้นแล้วฉันภัตตาหารของเดียรถีย์ทั้งหมด เมื่อภัยจากโรคสงบแล้ว ก็ไม่เข้าสู่ท่ามกลางสงฆ์ ถือเพศคฤหัสถ์มาแล้ว ดังนี้ทั้งหมดก็เหมือนกับเรื่องก่อนนั่นเอง.

---

Aparassa eko veriko kuddho hoti, ghātetukāmo naṃ vicarati. So ‘‘evaṃ me sotthi bhavissatī’’ti sayameva liṅgaṃ gahetvā palāyati. Veriko ‘‘kuhiṃ so’’ti pariyesanto ‘‘pabbajitvā palāto’’ti sutvā ‘‘sace pabbajito, na taṃ labbhā kiñci kātu’’nti tasmiṃ kodhaṃ paṭivineti. So ‘‘vūpasantaṃ me veribhaya’’nti saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva.

อีกคนหนึ่งมีศัตรูคนหนึ่งโกรธ ประสงค์จะฆ่าผู้นั้นเที่ยวไป. ผู้นั้นคิดว่า "อย่างนี้เราจักสวัสดี" จึงถือเพศนั้นแล้วหนีไป. ศัตรูนั้นเที่ยวค้นหาว่า "เขาอยู่ที่ไหน" ได้ยินว่า "เขาบวชแล้วหนีไป" จึงคิดว่า "ถ้าบวชแล้ว ไม่ควรทำอะไรแก่ผู้นั้น" จึงระงับความโกรธในผู้นั้น. ผู้นั้นคิดว่า "ภัยจากศัตรูของเราสงบแล้ว" จึงไม่เข้าสู่ท่ามกลางสงฆ์ ถือเพศคฤหัสถ์มาแล้ว ดังนี้ทั้งหมดก็เหมือนกับเรื่องก่อนนั่นเอง.

---

Aparo ñātikulaṃ gantvā sikkhaṃ paccakkhāya gihī hutvā ‘‘imāni cīvarāni idha vinassissanti, sacepi imāni gahetvā vihāraṃ gamissāmi, antarāmagge maṃ ‘coro’ti gahessanti, yaṃnūnāhaṃ kāyaparihāriyāni katvā gaccheyya’’nti cīvarāharaṇatthaṃ nivāsetvā ca pārupitvā ca vihāraṃ gacchati. Taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā sāmaṇerā ca daharā ca abbhuggacchanti, vattaṃ dassenti. So na sādiyati, yathābhūtamattānaṃ āvikaroti. Sace bhikkhū ‘‘na dāni mayaṃ taṃ muñcissāmā’’ti balakkārena pabbājetukāmā honti, kāsāyāni apanetvā puna pabbājetabbo. Sace pana ‘‘na ime mama hīnāyāvattabhāvaṃ jānantī’’ti taṃyeva bhikkhubhāvaṃ paṭijānitvā sabbaṃ pubbe vuttavassagaṇanādibhedaṃ vidhiṃ paṭipajjati, ayaṃ na pabbājetabbo. Tenāha ‘‘rājadubbhikkhakantāra-rogaverībhayena vā’’tiādi. Bhayasaddo cettha paccekaṃ yojetabbo ‘‘rājabhayena, dubbhikkhabhayenā’’tiādinā. Liṅgaṃ ādiyatīti vesaṃ gaṇhāti. Idhāti imasmiṃ sāsane. Saṃvāsaṃ nādhivāseti, yāva so suddhamānasoti bhikkhūnaṃ vañcetukāmatāya abhāvato yo suddhamānaso yāva saṃvāsaṃ nādhivāseti, tāva esa ‘‘gihī maṃ ‘samaṇo’ti jānantū’’ti vañcanacitte satipi bhikkhūnaṃ vañcetukāmatāya abhāvato doso natthīti theyyasaṃvāsako nāmāti na vuccatīti attho.

อีกคนหนึ่งไปสู่ตระกูลญาติ สละสิกขาแล้วเป็นคฤหัสถ์ คิดว่า 'ผ้าจีวรเหล่านี้จักพินาศไปในที่นี้ ถึงแม้เราจะถือเอาผ้าเหล่านี้ไปสู่วิหาร พวกโจรจักจับเราในระหว่างทางว่า เป็นโจร เอาเถิด เราควรทำผ้าเหล่านี้ให้เป็นเครื่องบริหารกายแล้วไป' จึงนุ่งและห่มเพื่อนำจีวรไปแล้วไปสู่วิหาร. สามเณรและภิกษุหนุ่มเห็นผู้นั้นมาแต่ไกล ก็พากันออกไปต้อนรับ แสดงวัตร. ผู้นั้นไม่ยินดีรับวัตร เปิดเผยตนตามความเป็นจริง. ถ้าภิกษุทั้งหลายประสงค์จะให้บวชด้วยกำลังว่า 'บัดนี้เราจักไม่ปล่อยผู้นั้น' ควรให้บวชอีกโดยเปลื้องผ้ากาสาวะออก. แต่ถ้าผู้นั้นคิดว่า 'คนเหล่านี้ไม่รู้จักความเป็นผู้กลับมาเพื่อเพศต่ำของเรา' แล้วปฏิญาณความเป็นภิกษุนั้นเอง ประพฤติวิธีอันต่างด้วยการนับพรรษาเป็นต้นทั้งหมดที่กล่าวไว้ก่อน ผู้นี้ไม่ควรให้บวช. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยภัยจากพระราชา ทุพภิกขภัย กันดาร ภัยจากโรค หรือภัยจากศัตรู' ดังนี้เป็นต้น. และในที่นี้ พึงประกอบบทว่า ภัย เข้ากับแต่ละบทว่า 'ด้วยภัยจากพระราชา ด้วยทุพภิกขภัย' ดังนี้เป็นต้น. บทว่า ลิงฺคํ อาทิยติ คือ ถือเพศ. บทว่า อิท คือ ในพระศาสนานี้. ความว่า ตราบใดที่เขายังมีใจบริสุทธิ์ คือเพราะไม่มีความประสงค์จะหลอกลวงภิกษุ ผู้นั้นแม้จะมีจิตคิดหลอกลวงว่า 'ขอพวกคฤหัสถ์จงรู้จักเราว่าเป็นสมณะ' ตราบที่เขายังไม่ยอมรับการอยู่ร่วม ก็ไม่มีความผิด ไม่ชื่อว่าเป็นเธยยสังวาสกะ.

---

Titthiyesu pakkantako paviṭṭhoti titthiyapakkantako. So ca na kevalaṃ tattha paviṭṭhamatteneva titthiyapakkantako hoti, atha kho tesaṃ laddhiggahaṇena. Tenāha ‘‘yo panā’’tiādi. ‘‘Upasampanno’’ti iminā anupasampanno titthiyapakkantako na hotīti dasseti. Vuttañhetaṃ kurundiaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayañca titthiyapakkantako nāma upasampannabhikkhunā kathito, tasmā sāmaṇero saliṅgena titthāyatanaṃ gatopi puna pabbajjañca upasampadañca labhatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 110). Kusacīrādikanti etthādisaddena phalakakkhaṇḍajaṭādīnaṃ gahaṇaṃ. Sacepi ‘‘ayaṃ pabbajjā seṭṭhā’’ti seṭṭhabhāvaṃ vā upagacchati, na muccati, titthiyapakkantakova hoti. Vatānīti ukkuṭikappadhānādīni vatāni. Sace pana ‘‘sobhati nu kho me titthiyapabbajjā, nanu kho sobhatī’’ti vīmaṃsanatthaṃ kusacīrādīni nivāseti, jaṭaṃ vā bandhati, khārikājaṃ vā ādiyati, yāva na sampaṭicchati taṃ laddhiṃ, tāva rakkhati, sampaṭicchitamatte titthiyapakkantako hoti. Acchinnacīvaro pana kusacīrādīni nivāsento, rājabhayādīhi vā titthiyaliṅgaṃ gaṇhanto laddhiyā abhāvena neva titthiyapakkantako hoti.

ผู้ที่เข้าไปสู่พวกเดียรถีย์ ชื่อว่า ติตถิยปักกันตกะ. ผู้นั้นมิใช่เป็นติตถิยปักกันตกะเพียงเพราะเข้าไปในที่นั้นเท่านั้น แต่เป็นเพราะถือลัทธิของเดียรถีย์เหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็ผู้ใด' ดังนี้เป็นต้น. ด้วยบทว่า อุปสมฺปนฺโน ท่านแสดงว่า อนุปสัมบันไม่เป็นติตถิยปักกันตกะ. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ในกุรุนทีอรรถกถาว่า 'ก็ติตถิยปักกันตกะนี้ ท่านกล่าวถึงภิกษุผู้อุปสมบทแล้ว เพราะฉะนั้น แม้สามเณรไปสู่สำนักเดียรถีย์ด้วยเพศของตน ก็ยังได้บรรพชาและอุปสมบทอีก'. บทว่า กุสจีราทิกํ ในคำว่า กุสจีราทิกํ นี้ พึงทราบการถือเอาแผ่นกระดาน ชิ้นไม้ และชฎาเป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์. ถึงแม้จะเข้าถึงความเป็นผู้ประเสริฐว่า 'บรรพชานี้ประเสริฐ' ก็ไม่พ้น ยังคงเป็นติตถิยปักกันตกะนั่นเอง. บทว่า วตานิ คือ วัตรมีอุกกุฏิกัปปธานเป็นต้น. แต่ถ้าผู้นั้นนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้น ผูกชฎา หรือถือคานหาบ เพื่อทดลองว่า 'บรรพชาของเดียรถีย์งามแก่เราหรือหนอ หรือว่าไม่งาม' ตราบใดที่ยังไม่ยอมรับลัทธินั้น ตราบนั้นก็ยังรักษาอยู่ เมื่อยอมรับแล้วเท่านั้น จึงเป็นติตถิยปักกันตกะ. ส่วนผู้ถูกชิงจีวรไปแล้วนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้น หรือถือเพศเดียรถีย์ด้วยภัยจากพระราชาเป็นต้น ย่อมไม่เป็นติตถิยปักกันตกะ เพราะไม่มีลัทธิ.

---

Avaseso sabbopīti nāgasupaṇṇayakkhagandhabbādiko. Yañhettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

บทว่า อวเสโส สพฺโพปิ คือ ผู้มีนาค ครุฑ ยักษ์ คนธรรพ์เป็นต้น ทั้งหมด. สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นกล่าวไว้ข้างต้นแล้วนั่นเอง.

---

Yathā samānajātikassa (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.112) vikopane kammaṃ garutaraṃ, na tathā vijātikassāti āha ‘‘manussajātikā’’ti. Puttasambandhena mātāpitusamaññā, dattakittimādivasenapi puttavohāro loke dissati, so ca kho pariyāyatoti nippariyāyasiddhataṃ dassetuṃ ‘‘janettī’’ti vuttaṃ. Janettīti janikā, mātāti attho. Yathā manussattabhāve ṭhitasseva kusaladhammānaṃ tikkhavisadasūrabhāvāpatti, yathā taṃ tiṇṇampi bodhisattānaṃ bodhittayanipphattiyaṃ, evaṃ manussattabhāve ṭhitasseva akusaladhammānampi tikkhavisadasūrabhāvāpattīti āha ‘‘manussabhūtenevā’’ti. Sañciccāti ‘‘pāṇo’’ti saññāya saddhiṃ vadhakacetanāya cetetvā. Ayaṃ mātughātako nāmāti ayaṃ ānantariyena mātughātakakammena mātughātako nāma. Yena pana manussitthibhūtāpi ajanikā posāvanikamātā vā mahāmātā vā cūḷamātā vā janikāpi vā amanussitthibhūtā mātā ghātitā, tassa pabbajjā na vāritā, na ca ānantariko hoti. Yena sayaṃ tiracchānabhūtena manussitthibhūtā mātā ghātitā, sopi ānantariko na hoti. Tiracchānagatattā panassa pabbajjā paṭikkhittā, kammaṃ panassa bhāriyaṃ hoti, ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati.

กรรมที่ทำลายบุคคลผู้มีชาติเสมอกัน ย่อมหนักกว่า ไม่เหมือนกรรมที่ทำลายบุคคลผู้มีชาติแตกต่างกัน จึงกล่าวว่า 'ผู้มีมนุสสชาติ'. ความเป็นมารดาบิดาเพราะความเกี่ยวข้องกับบุตร, แม้โดยอำนาจบุตรบุญธรรมเป็นต้น คำว่าบุตรก็ปรากฏในโลก, แต่คำนั้นเป็นโดยปริยาย เพื่อแสดงความสำเร็จโดยไม่เป็นปริยาย จึงกล่าวว่า 'ชนนี'. ชนนี คือผู้ให้กำเนิด หมายถึงมารดา. เหมือนอย่างที่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในความเป็นมนุษย์เท่านั้น ย่อมถึงซึ่งความคมกล้า บริสุทธิ์ และกล้าหาญแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย เหมือนอย่างที่พระโพธิสัตว์ทั้งสามพระองค์ทรงสำเร็จพระโพธิญาณสามประการ ฉันใด อกุศลธรรมทั้งหลายก็ย่อมถึงซึ่งความคมกล้า บริสุทธิ์ และกล้าหาญแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในความเป็นมนุษย์เท่านั้น ฉันนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นมนุษย์เท่านั้น'. คำว่า แกล้ง คือเจตนาด้วยเจตนาฆ่า พร้อมด้วยความสำคัญว่า 'เป็นสัตว์มีชีวิต'. ผู้นี้ชื่อว่ามาตุฆาต คือผู้นี้ชื่อว่ามาตุฆาตด้วยอนันตริยกรรมคือมาตุฆาต. อนึ่ง มารดาผู้มิใช่ผู้ให้กำเนิดซึ่งเป็นมนุษย์หญิง หรือมารดาผู้เลี้ยงดู หรือมารดาใหญ่ หรือมารดาเล็ก หรือมารดาผู้ให้กำเนิดซึ่งมิใช่มนุษย์หญิง ถูกฆ่าแล้ว การบวชของผู้นั้นไม่ถูกห้าม และไม่เป็นอนันตริยกรรม. อนึ่ง มารดาผู้เป็นมนุษย์หญิง ถูกฆ่าโดยตนเองผู้เป็นสัตว์เดรัจฉาน ผู้นั้นก็ไม่เป็นอนันตริยกรรม. แต่เพราะความเป็นสัตว์เดรัจฉาน การบวชของผู้นั้นจึงถูกห้าม แต่กรรมของผู้นั้นย่อมหนัก และเกือบจะเป็นอนันตริยกรรม.

---

Yena manussabhūto janako pitā sayampi manussajātikeneva satā sañcicca jīvitā voropito, ayaṃ ānantariyena pitughātakakammena pitughātako nāmāti imamatthaṃ atidisanto ‘‘pitughātakepi eseva nayo’’ti āha. Sacepi hi vesiyā putto hoti, ‘‘ayaṃ me pitā’’ti na jānāti, yassa sambhavena nibbatto, so ca tena ghātito, ‘‘pitughātako’’tveva saṅkhaṃ gacchati, ānantariyañca phusati (mahāva. aṭṭha. 114).

บิดาผู้ให้กำเนิดซึ่งเป็นมนุษย์ ถูกปลิดชีวิตโดยตนเองผู้มีมนุสสชาติเท่านั้น แกล้งฆ่า ผู้นี้ชื่อว่าปิตุฆาตด้วยอนันตริยกรรมคือปิตุฆาต เมื่อจะขยายความข้อนี้ จึงกล่าวว่า 'แม้ในปิตุฆาตก็มีนัยนี้เหมือนกัน'. จริงอยู่ แม้หากเป็นบุตรของหญิงแพศยา ไม่รู้ว่า 'ผู้นี้เป็นบิดาของเรา' แต่ผู้ที่ตนเกิดมาด้วยการกำเนิดของเขา ถูกตนฆ่าแล้ว ก็ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็น 'ปิตุฆาต' และย่อมประสบอนันตริยกรรม.

---

Eḷakacatukkaṃ (ma. ni. aṭṭha. 3.128; a. ni. aṭṭha. 1.1.275; vibha. aṭṭha. 809; sārattha. ṭī. mahāvagga 3.112), saṅgāmacatukkaṃ, coracatukkañcettha kathetabbaṃ. ‘‘Eḷakaṃ māremī’’ti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṃ manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati māraṇādhippāyeneva ānantariyavatthuno vikopitattā. Eḷakābhisandhinā, pana mātāpitiabhisandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati ānantariyavatthuabhāvato. Mātāpitiabhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva. Eseva nayo itarasmimpi catukkadvaye. Sabbattha hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ, vadhakacittaṃ, pana tadārammaṇajīvitindriyañca ānantariyānānantariyabhāve pamāṇaṃ.

จตุกะว่าด้วยแกะ (ม. นิ. อรรถกถา 3.128; อ. นิ. อรรถกถา 1.1.275; วิภังค์ อรรถกถา 809; สารัตถ. ฎีกา มหาวรรค 3.112), จตุกะว่าด้วยสงคราม และจตุกะว่าด้วยโจร พึงกล่าวในที่นี้ แม้ด้วยความตั้งใจว่า “เราจะฆ่าแกะ” แต่ฆ่ามารดาหรือบิดาผู้เป็นมนุษย์ซึ่งอยู่ในฐานะแกะ ก็ย่อมประสบอนันตริยกรรม เพราะวัตถุแห่งอนันตริยกรรมถูกทำให้กำเริบด้วยเจตนาฆ่า แต่ด้วยความตั้งใจว่าแกะ หรือด้วยความตั้งใจว่ามารดาบิดา แล้วฆ่าแกะ ย่อมไม่ประสบอนันตริยกรรม เพราะไม่มีวัตถุแห่งอนันตริยกรรม ด้วยความตั้งใจว่ามารดาบิดา แล้วฆ่ามารดาบิดา ย่อมประสบอนันตริยกรรมแน่นอน นัยนี้แหละแม้ในจตุกะอีกสองอย่าง ในที่ทั้งปวง จิตที่ตั้งใจไว้ก่อนย่อมไม่เป็นประมาณ แต่จิตที่คิดจะฆ่า และชีวิตินทรีย์ที่เป็นอารมณ์นั้น ย่อมเป็นประมาณในการเป็นอนันตริยกรรมและไม่อนันตริยกรรม

---

Arahantaghātakopi manussaarahantavaseneva veditabboti āha ‘‘yena antamaso gihiliṅge ṭhitopī’’tiādi. Amanussajātikaṃ pana arahantaṃ, manussajātikaṃ vā avasesaṃ ariyapuggalaṃ ghātetvā ānantariko na hoti, pabbajjāpissa na vāritā, kammaṃ pana balavaṃ hoti. Tiracchāno manussaarahantampi ghātetvā ānantariko na hoti, kammaṃ pana bhāriyanti ayamettha vinicchayo. Yathā mātāpitūsu, evaṃ arahantepi eḷakacatukkādīni veditabbāni.

แม้ผู้ฆ่าพระอรหันต์ก็พึงทราบโดยนัยแห่งพระอรหันต์ผู้เป็นมนุษย์เท่านั้น จึงกล่าวว่า “แม้ผู้ที่ตั้งอยู่ในเพศคฤหัสถ์เป็นที่สุด” เป็นต้น อนึ่ง ผู้ฆ่าพระอรหันต์ผู้มีอมนุสสชาติ หรือฆ่าพระอริยบุคคลที่เหลือผู้มีมนุสสชาติ ย่อมไม่เป็นอนันตริยกรรม การบวชของผู้นั้นก็ไม่ถูกห้าม แต่กรรมย่อมมีกำลังมาก สัตว์เดรัจฉานฆ่าพระอรหันต์ผู้เป็นมนุษย์แล้ว ก็ไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่กรรมย่อมหนัก นี้คือวินิจฉัยในเรื่องนี้ จตุกะว่าด้วยแกะเป็นต้น พึงทราบในพระอรหันต์เหมือนในมารดาบิดา

---

Pakatattaṃ bhikkhuninti parisuddhasīlaṃ ubhatosaṅghe upasampannaṃ bhikkhuniṃ. Yo (mahāva. aṭṭha. 115) pana kāyasaṃsaggena sīlavināsaṃ pāpeti, tassa pabbajjā ca upasampadā ca na vāritā. Balakkārena odātavatthavasanaṃ katvā anicchamānaṃyeva dūsentopi bhikkhunidūsakoyeva, balakkārena pana odātavatthavasanaṃ katvā icchamānaṃ dūsento bhikkhunidūsako na hoti. Kasmā? Yasmā gihibhāve sampaṭicchitamatteyeva sā abhikkhunī hoti. Sakiṃ sīlavipannaṃ pana pacchā dūsento sikkhamānasāmaṇerīsu ca vippaṭipajjanto neva bhikkhunidūsako hoti, pabbajjaṃ, upasampadañca labhatīti.

คำว่า “ภิกษุณีผู้มีปกติ” คือภิกษุณีผู้มีศีลบริสุทธิ์ ผู้ได้รับการอุปสมบทในสองสงฆ์ อนึ่ง ผู้ที่ทำให้ศีลวิบัติด้วยการสัมผัสกาย การบวชและการอุปสมบทของผู้นั้นไม่ถูกห้าม (มหาวรรค อรรถกถา 115) แม้ผู้ที่บังคับให้สวมผ้าขาวแล้วประทุษร้ายภิกษุณีผู้ไม่สมัครใจ ก็ยังเป็นผู้ประทุษร้ายภิกษุณีอยู่ แต่ผู้ที่บังคับให้สวมผ้าขาวแล้วประทุษร้ายภิกษุณีผู้สมัครใจ ย่อมไม่เป็นผู้ประทุษร้ายภิกษุณี เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อนางยอมรับในความเป็นคฤหัสถ์แล้ว นางก็ไม่เป็นภิกษุณี อนึ่ง ผู้ที่ประทุษร้ายภิกษุณีผู้มีศีลวิบัติไปแล้วครั้งหนึ่งในภายหลัง และผู้ที่ประพฤติผิดในสิกขมานาและสามเณรี ย่อมไม่เป็นผู้ประทุษร้ายภิกษุณี และย่อมได้การบวชและการอุปสมบท

---

Dhammato uggataṃ apagataṃ uddhammaṃ. Ubbinayanti etthāpi eseva nayo. Catunnaṃ kammānanti apalokanañattiñattidutiyañatticatutthasaṅkhātānaṃ catunnaṃ kammānaṃ. Imesañhi aññataraṃ saṅghakammaṃ ekasīmāyaṃ visuṃ visuṃ karontena saṅgho bhinno nāma hoti. Tena vuttaṃ ‘‘catunnaṃ kammānaṃ aññataravasena saṅghaṃ bhindatī’’ti.

ธรรมที่ล่วงพ้นไปจากธรรม คืออุทธัมมะ คำว่า “ย่อมนำออก” ในที่นี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า “กรรม ๔ อย่าง” คือกรรม ๔ อย่างที่นับว่า อปโลกนกรรม ญัตติกรรม ญัตติทุติยกรรม และญัตติจตุตถกรรม อนึ่ง เมื่อทำสังฆกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรมเหล่านี้ แยกกันคนละอย่างในสีมาเดียวกัน ชื่อว่าสงฆ์แตกกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมทำลายสงฆ์โดยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรม ๔ อย่าง”

---

‘‘Duṭṭhacittenā’’ti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘vadhakacittenā’’ti vuttaṃ. Vadhakacetanāya hi dūsitaṃ cittaṃ idha duṭṭhacittaṃ nāma. Lohitaṃ uppādetīti antosarīreyeva lohitaṃ uppādeti, sañcitaṃ karotīti adhippāyo. Na hi tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena dhammaṃ bhinditvā lohitaṃ paggharati, sarīrassa pana antoyeva ekasmiṃ ṭhāne lohitaṃ samosarati, āghātena pakuppamānaṃ sañcitaṃ hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yo pana rogavūpasamanatthaṃ jīvako viya satthena phāletvā pūtimaṃsañca lohitañca nīharitvā phāsukaṃ karoti, ayaṃ lohituppādako na hoti, bahuṃ pana so puññaṃ pasavati (mahāva. aṭṭha. 115).

เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวไว้ว่า “ด้วยจิตคิดประทุษร้าย” จึงกล่าวว่า “ด้วยจิตคิดฆ่า” จิตที่ถูกเจตนาฆ่าประทุษร้ายในที่นี้ ชื่อว่าจิตคิดประทุษร้าย คำว่า “ยังโลหิตให้เกิดขึ้น” คือยังโลหิตให้เกิดขึ้นภายในร่างกายเท่านั้น มีความหมายว่าทำให้โลหิตคั่ง เพราะพระกายของพระตถาคตไม่สามารถถูกทำลายได้ โลหิตจึงไม่ไหลออกด้วยการทำลายเส้นเลือดด้วยความพยายามของผู้อื่น แต่โลหิตย่อมรวมตัวกันในที่แห่งหนึ่งภายในพระกายเท่านั้น และย่อมคั่งอยู่ด้วยความโกรธที่กำเริบขึ้น คำนี้กล่าวหมายถึงสิ่งนั้น อนึ่ง ผู้ที่ผ่าด้วยมีดเพื่อระงับโรค เหมือนหมอชีวก แล้วนำหนองและโลหิตออก ทำให้สบาย ผู้นั้นไม่เป็นผู้ยังโลหิตให้เกิดขึ้น แต่ผู้นั้นย่อมสร้างบุญเป็นอันมาก (มหาวรรค อรรถกถา 115)

---

Duvidhampi byañjananti yathāvuttakammadvayato samuṭṭhitaṃ itthinimittaṃ, purisanimittañcāti duvidhampi byañjanaṃ. Iminā ca viggahena ‘‘ubhatobyañjanako’’ti asamānādhikaraṇavisayo bāhiratthasamāsoyaṃ, purimapade ca vibhattialopoti dasseti. So duvidho hoti itthiubhatobyañjanako, purisaubhatobyañjanako cāti. Tattha itthiubhatobyañjanakassa itthinimittaṃ pākaṭaṃ hoti, purisanimittaṃ paṭicchannaṃ. Purisaubhatobyañjanakassa purisanimittaṃ pākaṭaṃ, itthinimittaṃ paṭicchannaṃ. Itthiubhatobyañjanakassa itthīsu purisattaṃ karontassa itthinimittaṃ paṭicchannaṃ hoti, purisanimittaṃ pākaṭaṃ hoti. Purisaubhatobyañjanakassa purisānaṃ itthibhāvaṃ upagacchantassa purisanimittaṃ paṭicchannaṃ hoti, itthinimittaṃ pākaṭaṃ hoti. Itthiubhatobyañjanako sayañca gabbhaṃ gaṇhāti, parañca gaṇhāpeti. Purisaubhatobyañjanako pana sayaṃ na gaṇhāti, paraṃ gaṇhāpetīti idametesaṃ nānākaraṇaṃ.

คำว่า “พยัญชนะสองอย่าง” คือพยัญชนะสองอย่าง ได้แก่ อิตถีนิมิต (เครื่องหมายหญิง) และปุริสนิมิต (เครื่องหมายชาย) ที่เกิดขึ้นจากกรรมสองอย่างที่กล่าวมาแล้ว ด้วยการแยกบทนี้ ย่อมแสดงว่า “อุภโตพยัญชนก” นี้เป็นพหุพพิหิสมาสที่มีวิสัยไม่เสมอกันในอธิกรณ์ และมีการไม่ลบวิภัตติในบทหน้า ผู้นั้นมีสองประเภท คือ อิตถีอุภโตพยัญชนก และปุริสอุภโตพยัญชนก ในบรรดาผู้นั้น อิตถีอุภโตพยัญชนกมีอิตถีนิมิตปรากฏ ปุริสนิมิตปกปิด ปุริสอุภโตพยัญชนกมีปุริสนิมิตปรากฏ อิตถีนิมิตปกปิด อิตถีอุภโตพยัญชนกเมื่อทำความเป็นชายในหญิง อิตถีนิมิตย่อมปกปิด ปุริสนิมิตย่อมปรากฏ ปุริสอุภโตพยัญชนกเมื่อเข้าถึงความเป็นหญิงในชาย ปุริสนิมิตย่อมปกปิด อิตถีนิมิตย่อมปรากฏ อิตถีอุภโตพยัญชนกย่อมตั้งครรภ์เอง และทำให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ได้ ส่วนปุริสอุภโตพยัญชนกย่อมไม่ตั้งครรภ์เอง แต่ทำให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ได้ นี้คือความแตกต่างของบุคคลเหล่านี้

---

Aparāmasanānīti aggahaṇāni avacanāni. ‘‘Ayaṃ itthannāmo’’ti upasampadāpekkhassa akittananti yassa upasampadā karīyati, tassa akittanaṃ, ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ dhammarakkhito āyasmato buddharakkhitassa upasampadāpekkho’’ti vattabbe ‘‘ayaṃ dhammarakkhito’’ti (pari. aṭṭha. 484) avacananti vuttaṃ hoti. ‘‘Itthannāmassa upasampadāpekkho’’ti upajjhāyassa akittananti ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ dhammarakkhito āyasmato buddharakkhitassa upasampadāpekkho’’ti vattabbe ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ dhammarakkhito upasampadāpekkho’’ti vatvā ‘‘āyasmato buddharakkhitassā’’ti avacanaṃ. Sabbena sabbaṃ ñattiyā anuccāraṇanti ñattiṃ aṭṭhapetvā catukkhattuṃ kammavācāya eva anussāvanakammassa karaṇaṃ. Sampannanti upetaṃ.

คำว่า อปรมาสนานิ คือ การไม่ถือเอา การไม่กล่าว. คำว่า การไม่ระบุชื่อของผู้มุ่งอุปสมบทว่า 'ผู้นี้ชื่อนี้' คือ การไม่ระบุชื่อของผู้ที่กำลังรับการอุปสมบท. เมื่อควรกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ธัมมรักขิตผู้นี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของท่านพุทธรักขิต' แต่กลับไม่กล่าวว่า 'ธัมมรักขิตผู้นี้' ดังนี้ ท่านเรียกว่าการไม่กล่าว (ปริ. อรรถ. 484). คำว่า การไม่ระบุชื่อของอุปัชฌาย์ว่า 'ผู้มุ่งอุปสมบทของท่านชื่อนี้' คือ เมื่อควรกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ธัมมรักขิตผู้นี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของท่านพุทธรักขิต' แต่กลับกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ธัมมรักขิตผู้นี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบท' แล้วไม่กล่าวว่า 'ของท่านพุทธรักขิต' ดังนี้. คำว่า การไม่สวดญัตติโดยประการทั้งปวง คือ การทำอนุสาวนกรรมด้วยกรรมวาจา ๔ ครั้ง โดยไม่ตั้งญัตติ. คำว่า สัมปันนะ คือ ถึงพร้อมแล้ว.

---

Hāpanaṃ pariccajanaṃ. Yopi ekaṃ ñattiṃ ṭhapetvā sakiṃyeva vā dvikkhattuṃ vā anussāvanaṃ karoti, ayampi sāvanaṃ hāpetiyeva. Duruccāraṇaṃ nāma aññasmiṃ akkhare vattabbe aññassa vacanaṃ. Tasmā kammavācaṃ karontena bhikkhunā yvāyaṃ –

คำว่า หาปนะ คือ การละทิ้ง. แม้ผู้ใดตั้งญัตติไว้แล้ว สวดอนุสาวนาเพียงครั้งเดียวหรือสองครั้ง ผู้นั้นก็ชื่อว่าทำให้การสวดบกพร่องแท้จริง. คำว่า ทุรุจจารณะ คือ การกล่าวอักษรอื่น ในเมื่อควรกล่าวอักษรหนึ่ง. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ทำกรรมวาจา พึงกำหนดจดจำคาถานี้ให้ดีว่า –

---

‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ;

Garukaṃ lahukañceva niggahītaṃ;

Sambandhavavatthitaṃ vimuttaṃ;

Dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190; ma. ni. aṭṭha. 1.291; a. ni. aṭṭha. 2.3.64, pari. aṭṭha. 485; vi. saṅga. aṭṭha. 252) –

“เสียงหย่อนและเสียงตึง เสียงยาวและเสียงสั้น เสียงหนักและเสียงเบา นิคคหิต เสียงเชื่อม เสียงแยก และเสียงปล่อย ความแตกต่างแห่งความเข้าใจในพยัญชนะมี ๑๐ ประการ ดังนี้.” (ที. นิ. อรรถ. 1.190; ม. นิ. อรรถ. 1.291; อ. นิ. อรรถ. 2.3.64, ปริ. อรรถ. 485; วิ. สังค. อรรถ. 252) –

---

Vutto, ayaṃ suṭṭhu upalakkhetabbo. Ettha hi sithilaṃ nāma pañcasu vaggesu paṭhamatatiyaṃ. Dhanitaṃ nāma tesveva dutiyacatutthaṃ. Dīghanti dīghena kālena vattabbaṃ ā-kārādi. Rassanti tato upaḍḍhakālena vattabbaṃ a-kārādi. Garukanti dīghameva, yaṃ vā ‘‘āyasmato buddharakkhitattherassa yassa nakkhamatī’’ti evaṃ saṃyogaparaṃ katvā vuccati. Lahukanti rassameva, yaṃ vā ‘‘āyasmato buddharakkhitattherassa yassa na khamatī’’ti evaṃ asaṃyogaparaṃ katvā vuccati. Niggahītanti yaṃ karaṇāni niggahetvā avissajjetvā avivaṭena mukhena sānunāsikaṃ katvā vattabbaṃ. Sambandhanti yaṃ parapadena sambandhitvā ‘‘tuṇhissā’’ti vā ‘‘tuṇhassā’’ti vā vuccati. Vavatthitanti yaṃ parapadena sambandhaṃ akatvā vicchinditvā ‘‘tuṇhī assā’’ti vā ‘‘tuṇha assā’’ti vā vuccati. Vimuttanti yaṃ karaṇāni aniggahetvā vissajjetvā vivaṭena mukhena anunāsikaṃ akatvā vuccati.

คาถาที่กล่าวมาแล้วนี้ พึงกำหนดจดจำให้ดี. จริงอยู่ ในบรรดาพยัญชนะเหล่านั้น ที่ชื่อว่า สิถิล (เสียงหย่อน) คือ พยัญชนะตัวที่ ๑ และที่ ๓ ในวรรคทั้ง ๕. ที่ชื่อว่า ธนิต (เสียงตึง) คือ พยัญชนะตัวที่ ๒ และที่ ๔ ในวรรคเหล่านั้นนั่นเอง. ที่ชื่อว่า ทีฆะ คือ อักษรที่ควรกล่าวด้วยกาลยาว มี อา-อักษร เป็นต้น. ที่ชื่อว่า รัสสะ คือ อักษรที่ควรกล่าวด้วยกาลกึ่งหนึ่งจากนั้น มี อะ-อักษร เป็นต้น. ที่ชื่อว่า ครุ คือ เสียงยาวนั่นเอง หรือเสียงที่กล่าวโดยมีพยัญชนะสังโยคอยู่เบื้องหลัง เช่น 'อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตตฺเถรสฺส ยสฺส นกฺขมติ' ดังนี้. ที่ชื่อว่า ลหุ คือ เสียงสั้นนั่นเอง หรือเสียงที่กล่าวโดยไม่มีพยัญชนะสังโยคอยู่เบื้องหลัง เช่น 'อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตตฺเถรสฺส ยสฺส น ขมติ' ดังนี้. ที่ชื่อว่า นิคคหิต คือ เสียงที่ควรกล่าวโดยกักฐานกรณ์ไว้ ไม่ปล่อยออกไป โดยไม่เปิดปากและทำให้มีเสียงออกทางจมูก. ที่ชื่อว่า สัมพันธะ คือ เสียงที่กล่าวโดยเชื่อมกับบทหลัง เช่น 'ตุณฺหิสฺสา' หรือ 'ตุณฺหสฺสา' ดังนี้. ที่ชื่อว่า ววัตถิตะ คือ เสียงที่กล่าวโดยไม่เชื่อมกับบทหลัง แต่แยกออก เช่น 'ตุณฺหี อสฺสา' หรือ 'ตุณฺห อสฺสา' ดังนี้. ที่ชื่อว่า วิมุตตะ คือ เสียงที่กล่าวโดยไม่กักฐานกรณ์ ปล่อยออกไป โดยอ้าปากและไม่ทำให้มีเสียงออกทางจมูก.

---

Tattha ‘‘suṇātu me’’ti vattabbe ta-kārassa tha-kāraṃ katvā ‘‘suṇāthu me’’ti vacanaṃ sithilassa dhanitakaraṇaṃ nāma, tathā ‘‘pattakallaṃ esā ñattī’’ti vattabbe ‘‘patthakallaṃ esā ñattī’’tiādivacanañca. ‘‘Bhante, saṅgho’’ti vattabbe bha-kāra gha-kārānaṃ ba-kāra ga-kāre katvā ‘‘bante saṃgo’’ti vacanaṃ dhanitassa sithilakaraṇaṃ nāma. ‘‘Suṇātu me’’ti vivaṭena mukhena vattabbe ‘‘suṇaṃtu me’’ti vā ‘‘esā ñattī’’ti vattabbe ‘‘esaṃ ñattī’’ti vā avivaṭena mukhena anunāsikaṃ katvā vacanaṃ vimuttassa niggahitavacanaṃ nāma. ‘‘Pattakalla’’nti avivaṭena mukhena anunāsikaṃ katvā vattabbe ‘‘pattakallā’’ti vivaṭena mukhena anunāsikaṃ akatvā vacanaṃ niggahitassa vimuttavacanaṃ nāma. Iti sithile kattabbe dhanitaṃ, dhanite kattabbe sithilaṃ, vimutte kattabbe niggahitaṃ, niggahite kattabbe vimuttanti imāni cattāri byañjanāni antokammavācāya kammaṃ dūsenti. Evaṃ vadanto hi aññasmiṃ akkhare vattabbe aññaṃ vadati, duruttaṃ karotīti vuccati.

ในบรรดาพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อควรกล่าวว่า 'สุณาตุ เม' แต่กลับทำ ต-อักษร ให้เป็น ถ-อักษร แล้วกล่าวว่า 'สุณาถุ เม' ชื่อว่าการทำเสียงหย่อนให้เป็นเสียงตึง, เช่นเดียวกับการกล่าวว่า 'ปัตถกัลลํ เอสา ญัตติ' เป็นต้น ในเมื่อควรกล่าวว่า 'ปัตตกัลลํ เอสา ญัตติ'. เมื่อควรกล่าวว่า 'ภันเต สังโฆ' แต่กลับทำ ภ-อักษร และ ฆ-อักษร ให้เป็น พ-อักษร และ ค-อักษร แล้วกล่าวว่า 'บันเต สังโค' ชื่อว่าการทำเสียงตึงให้เป็นเสียงหย่อน. เมื่อควรกล่าวว่า 'สุณาตุ เม' โดยอ้าปาก แต่กลับกล่าวว่า 'สุณํตุ เม' หรือเมื่อควรกล่าวว่า 'เอสา ญัตติ' แต่กลับกล่าวว่า 'เอสํ ญัตติ' โดยไม่เปิดปากและทำให้มีเสียงออกทางจมูก ชื่อว่าการกล่าวเสียงปล่อยให้เป็นนิคคหิต. เมื่อควรกล่าวว่า 'ปัตตกัลลํ' โดยไม่เปิดปากและทำให้มีเสียงออกทางจมูก แต่กลับกล่าวว่า 'ปัตตกัลลา' โดยอ้าปากและไม่ทำให้มีเสียงออกทางจมูก ชื่อว่าการกล่าวเสียงนิคคหิตให้เป็นเสียงปล่อย. ด้วยประการฉะนี้ การทำเสียงหย่อนให้เป็นเสียงตึง เมื่อควรทำเสียงหย่อน, การทำเสียงตึงให้เป็นเสียงหย่อน เมื่อควรทำเสียงตึง, การทำเสียงปล่อยให้เป็นนิคคหิต เมื่อควรทำเสียงปล่อย, การทำนิคคหิตให้เป็นเสียงปล่อย เมื่อควรทำนิคคหิต พยัญชนะ ๔ ประการเหล่านี้ ย่อมประทุษร้ายกรรมในภายในกรรมวาจา. เพราะผู้ที่กล่าวเช่นนี้ ชื่อว่ากล่าวอักษรอื่น ในเมื่อควรกล่าวอักษรหนึ่ง ท่านเรียกว่าทำคำพูดให้ผิดพลาด (ทุรุตตะ).

---

Itaresu pana dīgharassādīsu chasu byañjanesu dīghaṭṭhāne dīghameva. Rassaṭṭhāne ca rassamevāti evaṃ yathāṭhāne taṃ tadeva akkharaṃ bhāsantena anukkamāgataṃ paveṇiṃ avināsentena kammavācā kātabbā. Sace pana evaṃ akatvā dīghe vattabbe rassaṃ, rasse vā vattabbe dīghaṃ vadati, tathā garuke vattabbe lahukaṃ, lahuke vā vattabbe garukaṃ vadati, sambandhe vā pana vattabbe vavatthitaṃ, vavatthite vā vattabbe sambandhaṃ vadati, evaṃ vuttepi kammavācā na kuppati. Imāni hi cha byañjanāni kammaṃ na kopenti.

ส่วนในพยัญชนะ ๖ ประการที่เหลือ คือ ทีฆะ รัสสะ เป็นต้น ในที่ที่เป็นทีฆะ ก็กล่าวเป็นทีฆะนั่นเอง และในที่ที่เป็นรัสสะ ก็กล่าวเป็นรัสสะนั่นเอง ภิกษุผู้กล่าวอักษรนั้นๆ ตามฐานะ โดยไม่ทำลายประเพณีที่สืบต่อกันมาตามลำดับอย่างนี้ พึงทำกรรมวาจา. แต่ถ้าไม่ทำอย่างนั้น กลับกล่าวรัสสะในเมื่อควรกล่าวทีฆะ หรือกล่าวทีฆะในเมื่อควรกล่าวรัสสะ, หรือกล่าวลหุในเมื่อควรกล่าวครุ หรือกล่าวครุในเมื่อควรกล่าวลหุ, หรือกล่าวววัตถิตะในเมื่อควรกล่าวสัมพันธะ หรือกล่าวสัมพันธะในเมื่อควรกล่าวววัตถิตะ, แม้กล่าวอย่างนี้ กรรมวาจาก็ไม่กำเริบ. เพราะพยัญชนะ ๖ ประการเหล่านี้ ย่อมไม่ทำให้กรรมกำเริบ.

---

Yaṃ pana suttantikattherā ‘‘da-kāro ta-kāramāpajjati, ta-kāro da-kāramāpajjati, ca-kāro ja-kāramāpajjati, ja-kāro ca-kāramāpajjati, ya-kāro ka-kāramāpajjati, ka-kāro ya-kāramāpajjati, tasmā da-kārādīsu vattabbesu ta-kārādīnaṃ vacanaṃ na virujjhatī’’ti vadanti, taṃ kammavācaṃ patvā na vaṭṭati. Tasmā vinayadharena neva da-kāro ta-kāro kātabbo…pe… na ka-kāro ya-kāro. Yathāpāḷiyā niruttiṃ sodhetvā dasavidhāya byañjananiruttiyā vuttadose pariharantena kammavācā kātabbā. Itarathā hi sāvanaṃ hāpeti nāma. Ñattiṃ aṭṭhapetvā paṭhamaṃ anussāvanakaraṇanti sambandho.

ส่วนที่พระเถระผู้ทรงพระสูตรทั้งหลายกล่าวว่า 'ท-อักษร ถึงความเป็น ต-อักษร, ต-อักษร ถึงความเป็น ท-อักษร, จ-อักษร ถึงความเป็น ช-อักษร, ช-อักษร ถึงความเป็น จ-อักษร, ย-อักษร ถึงความเป็น ก-อักษร, ก-อักษร ถึงความเป็น ย-อักษร เพราะฉะนั้น เมื่อควรจะกล่าว ท-อักษร เป็นต้น การกล่าว ต-อักษร เป็นต้น จึงไม่ขัดแย้งกัน' ดังนี้ คำกล่าวนั้น เมื่อถึงกรรมวาจาแล้ว ย่อมไม่ควร. เพราะฉะนั้น พระวินัยธรไม่พึงทำ ท-อักษร ให้เป็น ต-อักษร... (ละ)... ไม่พึงทำ ก-อักษร ให้เป็น ย-อักษร. พึงทำกรรมวาจาโดยชำระนิรุตติให้ถูกต้องตามพระบาลี และหลีกเลี่ยงโทษที่กล่าวไว้ในนิรุตติแห่งพยัญชนะ ๑๐ ประการ. เพราะถ้าทำเป็นอย่างอื่น ชื่อว่าทำให้เสียการประกาศ. คำว่า 'ญตฺตึ อฏฺฐเปตฺวา ปฐมํ อนุสฺสาวนกรณํ' นี้ เป็นการเชื่อมโยง (กับข้อความก่อนหน้า).

---

Yāvatikā bhikkhū kammappattāti yattakā bhikkhū tassa upasampadākammassa pattā yuttā anurūpā. Te ca kho sabbantimena pariyāyena hatthapāsaṃ avijahitvā ekasīmaṭṭhā pañca pakatattā bhikkhū. Na hi tehi vinā taṃ kammaṃ karīyati, na tesaṃ chando eti. Avasesā pana sacepi sahassamattā honti, sace ekasīmaṭṭhā ekasmiṃ ṭhāne samānasaṃvāsakā, sabbe chandārahāva honti, chandaṃ datvā āgacchantu vā, mā vā, kammaṃ na kuppati. Paṭikkosananti nivāraṇaṃ. Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, kāraṇaṃ. Idha pana upasampadākammakaraṇassa kāraṇattā upasampadākammavācāsaṅkhātaṃ bhagavato vacanaṃ vuccati. Tenāha ‘‘kāraṇārahattā pana satthu sāsanārahattā’’ti. Yathā ca ‘‘taṃ kattabba’’nti bhagavatā anusiṭṭhaṃ, tathākaraṇaṃ upasampadākammassa kāraṇaṃ hotīti ṭhānārahaṃ nāma. Keci (sārattha. ṭī. 2.45) pana ‘‘ṭhānārahenāti ettha ‘na, bhikkhave, hatthacchinno pabbājetabbo’tiādi (mahāva. 119) satthusāsanaṃ ṭhāna’’nti vadanti. Idhāti imasmiṃ pārājike. Yathā ca idha, evaṃ sabbatthāpi lokavajjasikkhāpadesu ayameva adhippetoti veditabbaṃ. Tenāha ‘‘paṇṇattivajjesu panā’’tiādi. Aññepīti ehibhikkhūpasampannādayopi. Kathametaṃ viññāyati paṇṇattivajjesu sikkhāpadesu aññepi saṅgahaṃ gacchantīti? Atthato āpannattā. Tathā hi ‘‘dve puggalā abhabbā āpattiṃ āpajjituṃ buddhā ca paccekabuddhā ca, dve puggalā bhabbā āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhū ca bhikkhuniyo cā’’ti (pari. 322) sāmaññato vuttattā. Ehibhikkhūpasampannādayopi asañcicca assatiyā acittakaṃ sahaseyyāpattiādibhedaṃ paṇṇattivajjaṃ āpajjantīti (sārattha. ṭī. 2.45) atthato āpannaṃ.

คำว่า 'ภิกษุทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกรรม' คือ ภิกษุทั้งหลายผู้ถึงพร้อม เหมาะสม และสมควรแก่กรรมอุปสมบทนั้น. และภิกษุเหล่านั้นแล โดยที่สุดแล้วต้องเป็นภิกษุผู้ปกติ ๕ รูป อยู่ในสีมาเดียวกัน ไม่พ้นหัตถบาส. เพราะว่ากรรมนั้นย่อมทำไม่ได้หากไม่มีภิกษุเหล่านั้น และฉันทะของภิกษุเหล่านั้นก็ไม่มา (ไม่ต้องนำมา). ส่วนภิกษุที่เหลือ แม้จะมีประมาณเป็นพัน หากอยู่ในสีมาเดียวกัน ในที่เดียวกัน เป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นผู้ควรแก่ฉันทะทั้งสิ้น จะให้ฉันทะแล้วมาก็ตาม ไม่มาก็ตาม กรรมย่อมไม่กำเริบ. คำว่า 'ปฏิกฺโกสนํ' คือ การห้าม. คำว่า 'ฐานะ' คือ เหตุ เพราะผลย่อมตั้งอยู่ ณ ที่นี้ โดยความเป็นไปที่เนื่องด้วยเหตุนั้น. แต่ในที่นี้ พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าอันนับว่าเป็นกรรมวาจาแห่งอุปสมบทกรรม เรียกว่า 'ฐานะ' เพราะเป็นเหตุแห่งการทำอุปสมบทกรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะความเป็นผู้ควรแก่เหตุ และเพราะความเป็นผู้ควรแก่พระศาสนาของพระศาสดา'. และการทำตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตไว้ว่า 'สิ่งนั้นควรทำ' ย่อมเป็นเหตุแห่งอุปสมบทกรรม ชื่อว่า 'ฐานารหะ'. แต่บางท่าน (สารัตถ. ฎีกา ๒.๔๕) กล่าวว่า 'ในคำว่า ฐานารเหนะ นี้ พระศาสนาที่ว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีมือขาด ไม่พึงให้อุปสมบท ดังนี้เป็นต้น (มหาวรรค ๑๑๙) ชื่อว่า ฐานะ'. คำว่า 'ในที่นี้' คือ ในปาราชิกนี้. และพึงทราบว่า ในสิกขาบทที่เป็นโลกวัชชะทั้งหมด ก็มีความหมายเช่นเดียวกับในที่นี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนในสิกขาบทที่เป็นบัญญัติวัชชะ' เป็นต้น. คำว่า 'แม้ผู้อื่น' คือ แม้ผู้ที่อุปสมบทด้วยเอหิภิกขุเป็นต้น. จะทราบข้อนี้ได้อย่างไรว่า แม้ผู้อื่นก็สงเคราะห์เข้าในสิกขาบทที่เป็นบัญญัติวัชชะ? เพราะถึงเข้าโดยอรรถ. จริงอย่างนั้น เพราะท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปว่า 'บุคคล ๒ จำพวก ไม่ควรต้องอาบัติ คือ พระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้า, บุคคล ๒ จำพวก ควรต้องอาบัติ คือ ภิกษุและภิกษุณี' (ปริวาร ๓๒๒). แม้ผู้ที่อุปสมบทด้วยเอหิภิกขุเป็นต้น ก็ย่อมต้องอาบัติที่เป็นบัญญัติวัชชะ มีอาบัติสหเสยยาเป็นต้น ที่เป็นอสังกิจจะ อสติ และอจิตตกะ (สารัตถ. ฎีกา ๒.๔๕) ซึ่งชื่อว่าถึงเข้าโดยอรรถ.

---

Idāni ‘‘bhikkhūna’’nti imaṃ padaṃ visesatthābhāvato visuṃ avaṇṇetvāva yaṃ sikkhañca sājīvañca samāpannattā bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno hoti, taṃ dassento ‘‘bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno’’tiādimāha. Sikkhitabbāti sikkhā, pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, saha jīvanti etthāti sājīvaṃ, mātikādibhedā paṇṇatti, sikkhā ca sājīvañca sikkhāsājīvaṃ, tadubhayaṃ samāpanno upagatoti sikkhāsājīvasamāpanno. Tenāha ‘‘yā bhikkhūna’’ntiādi. Ettha ca ‘‘sikkhā’’ti sājīvasahacariyato adhisīlasikkhāva adhippetāti āha ‘‘adhisīlasaṅkhātā’’ti. Adhikaṃ uttamaṃ sīlanti adhisīlaṃ, ‘‘adhisīla’’nti saṅkhātā adhisīlasaṅkhātā.

บัดนี้ คำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย' นี้ ท่านไม่ได้อธิบายแยกต่างหากเพราะไม่มีความหมายพิเศษ แต่เพื่อจะแสดงว่า ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ จึงเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุ จึงกล่าวว่า 'ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ' เป็นต้น. สิ่งที่พึงศึกษา ชื่อว่า สิกขา ได้แก่ ปาติโมกขสังวรศีล, ภิกษุทั้งหลายย่อมอยู่ร่วมกันในสิกขานี้ เพราะฉะนั้น สิกขานี้จึงชื่อว่า สาชีพ ได้แก่ พระบัญญัติมีมาติกาเป็นต้น, สิกขาด้วย สาชีพด้วย ชื่อว่า สิกขาสาชีพ, ผู้ถึงพร้อมคือเข้าถึงทั้งสองนั้น ชื่อว่า สิกขาสาชีพสมปันโน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิกขาใดของภิกษุทั้งหลาย' เป็นต้น. และในที่นี้ คำว่า 'สิกขา' ท่านประสงค์เอาอธิศีลสิกขา เพราะมาคู่กับสาชีพ จึงกล่าวว่า 'อันนับว่าเป็นอธิศีล'. ศีลที่ยิ่งและประเสริฐ ชื่อว่า อธิศีล, ที่นับว่าเป็นอธิศีล ชื่อว่า อธิศีลสังขาตา.

---

Katamaṃ panettha sīlaṃ, katamaṃ adhisīlanti? Vuccate – pañcaṅgadasaṅgasīlaṃ tāva sīlameva, na taṃ adhisīlaṃ. Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pana adhisīla’’nti vuccati. Tañhi sūriyo viya pajjotānaṃ, sineru viya ca pabbatānaṃ sabbalokiyasīlānaṃ adhikañceva uttamañca, buddhuppādeyeva ca pavattati, na vinā buddhuppādā. Na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā añño satto paññāpetuṃ sakkoti, buddhāyeva panassa sabbaso kāyavacīdvārajjhācārasotaṃ chinditvā tassa tassa vītikkamassa anucchavikaṃ taṃ taṃ sīlasaṃvaraṃ paññāpenti. Pātimokkhasaṃvarasīlatopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlaṃ, taṃ pana idha na adhippetaṃ. Na hi taṃ samāpanno methunadhammaṃ paṭisevati.

ในที่นี้ อะไรคือศีล อะไรคืออธิศีล? ตอบว่า ศีลมีองค์ ๕ และศีลมีองค์ ๑๐ เป็นเพียงศีลเท่านั้น ไม่ใช่อธิศีล. ส่วนปาติโมกขสังวรศีล เรียกว่า อธิศีล. เพราะว่าศีลนั้นยิ่งกว่าและประเสริฐกว่าโลกิยศีลทั้งปวง เหมือนดวงอาทิตย์ยิ่งกว่าแสงสว่างทั้งหลาย และเหมือนภูเขาสิเนรุยิ่งกว่าภูเขาทั้งหลาย และย่อมเป็นไปในกาลที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น ไม่เป็นไปในกาลที่ไม่มีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น. เพราะว่าสัตว์อื่นนอกจากพระพุทธเจ้า ไม่สามารถจะยกพระบัญญัตินั้นขึ้นแสดงได้ แต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ทรงตัดกระแสแห่งการล่วงละเมิดทางทวารกายและวาจาโดยประการทั้งปวงแล้ว ทรงบัญญัติศีลสังวรนั้นๆ ให้เหมาะสมกับการล่วงละเมิดนั้นๆ. และศีลที่สัมปยุตด้วยมรรคและผล ก็เป็นอธิศีลยิ่งกว่าปาติโมกขสังวรศีลเสียอีก แต่ในที่นี้ท่านไม่ได้ประสงค์เอาศีลนั้น. เพราะว่าผู้ที่ถึงพร้อมด้วยศีลนั้น ย่อมไม่เสพเมถุนธรรม.

---

Eteti nānādesajātigottādibhedabhinnā bhikkhū. Saha jīvantīti ekuddesādivasena saha pavattanti. Tenāha ‘‘ekajīvikā sabhāgavuttino’’ti. Sikkhāpadasaṅkhātanti paṇṇattisaṅkhātaṃ. Sāpi hi viratiādīnaṃ dīpanato ‘‘sikkhāpada’’nti vuccati. Vuttampi cetaṃ ‘‘sikkhāpadanti yo tattha nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo’’ti. Tatthāti tesu. Sikkhaṃ paripūrentoti akattabbaparivajjanakattabbakaraṇavasena vārittacārittasaṅkhātaṃ duvidhaṃ sīlaṃ paripūrentoti attho, vārittasīlavasena viratisampayuttacetanaṃ, cārittasīlavasena virativippayuttacetanañca attani pavattentoti vuttaṃ hoti. Sājīvañca avītikkamantoti sikkhāpadañca amaddanto, sīlasaṃvaraṇaṃ, sājīvānatikkamanañcāti idameva dvayaṃ idha samāpajjanaṃ nāmāti adhippāyo. Tattha sājīvānatikkamo sikkhāpāripūriyā paccayo. Tassānatikkamanato hi yāva maggā sikkhā paripūrati. Apicettha ‘‘sikkhaṃ paripūrento’’ti iminā viraticetanāsaṅkhātassa sīlasaṃvarassa visesato santāne pavattanakālova gahito, ‘‘avītikkamanto’’ti iminā pana appavattanakālopi. Sikkhañhi paripūraṇavasena attani pavattentopi niddādivasena appavattentopi vītikkamābhāvā sikkhanavasena samāpannoti vuccati.

คำว่า "เอเต" คือ ภิกษุทั้งหลายผู้แตกต่างกันด้วยประเทศ ชาติ โคตร เป็นต้น. คำว่า "อยู่ร่วมกัน" คือ เป็นไปร่วมกันโดยมีอุเทศเดียวกันเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มีชีวิตร่วมกัน มีความเป็นอยู่เสมอกัน". คำว่า "อันนับว่าเป็นสิกขาบท" คือ อันนับว่าเป็นบัญญัติ. แม้บัญญัตินั้นก็เรียกว่า "สิกขาบท" เพราะแสดงการงดเว้นเป็นต้น. และคำนี้ก็กล่าวไว้ว่า "สิกขาบท คือ นามกาย ปทกาย นิรุตติกาย พยัญชนกาย ที่อยู่ในนั้น". คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในสิกขาบทเหล่านั้น. คำว่า "บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์" หมายถึง บำเพ็ญศีล ๒ อย่าง คือ วาริตตศีลและจาริตตศีล ให้บริบูรณ์ โดยการงดเว้นสิ่งที่มิควรทำ และการทำสิ่งที่ควรทำ, กล่าวคือ ยังเจตนาที่ประกอบด้วยวิรติให้เป็นไปในตนโดยวาริตตศีล และยังเจตนาที่ไม่ประกอบด้วยวิรติให้เป็นไปในตนโดยจาริตตศีล. คำว่า "และไม่ล่วงละเมิดสอาชีวะ" คือ ไม่เหยียบย่ำสิกขาบท, ความหมายคือ การสำรวมศีลและการไม่ล่วงละเมิดสอาชีวะ ทั้งสองอย่างนี้แหละชื่อว่าการถึงพร้อมในที่นี้. ในที่นั้น การไม่ล่วงละเมิดสอาชีวะเป็นปัจจัยแห่งความบริบูรณ์ของสิกขา. เพราะการไม่ล่วงละเมิดนั้น สิกขาจึงบริบูรณ์จนถึงมรรค. อนึ่ง ในที่นี้ คำว่า "บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์" นี้ หมายถึงเฉพาะเวลาที่ศีลสังวรอันนับว่าเป็นวิรติเจตนาเป็นไปในสันดานเป็นพิเศษ, ส่วนคำว่า "ไม่ล่วงละเมิด" นี้ หมายถึงเวลาที่ไม่เป็นไปด้วย. เพราะว่า แม้ผู้ที่ยังสิกขาให้เป็นไปในตนโดยการบำเพ็ญให้บริบูรณ์ หรือแม้ผู้ที่ยังสิกขาให้ไม่เป็นไปในตนโดยการหลับเป็นต้น ก็เรียกว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขา เพราะไม่มีการล่วงละเมิด.

---

Yasmā sikkhāpaccakkhānassa ekaccaṃ dubbalyāvikammaṃ attho hoti, tasmā taṃ sandhāya ‘‘sikkhaṃ apaccakkhāyā’’ti padassa atthaṃ vivaranto ‘‘dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti āhāti dassetuṃ ‘‘sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā’’tiādimāha. Tattha siyā (pārā. aṭṭha. 1.45 sikkhāpaccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā), yasmā na sabbaṃ dubbalyāvikammaṃ sikkhāpaccakkhānaṃ, tasmā ‘‘dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti paṭhamaṃ vatvā tassa atthaniyamanatthaṃ ‘‘sikkhaṃ apaccakkhāyā’’ti vattabbanti? Taṃ na, kasmā? Atthānukkamābhāvato. ‘‘Sikkhāsājīvasamāpanno’’ti hi vuttattā yaṃ sikkhaṃ samāpanno, taṃ apaccakkhāya, yañca sājīvaṃ samāpanno, tattha dubbalyaṃ anāvikatvāti vuccamāne anukkameneva attho vutto hoti, na aññathā. Tasmā idameva paṭhamaṃ vuttanti.

เพราะว่า การแสดงความอ่อนแอเป็นความหมายส่วนหนึ่งของการบอกคืนสิกขา, เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่า เมื่ออธิบายความหมายของคำว่า "ไม่บอกคืนสิกขา" จึงกล่าวว่า "ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ" จึงกล่าวว่า "ไม่บอกคืนสิกขา ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ" เป็นต้น. ในที่นั้น อาจมีผู้กล่าวว่า (ปาราชิก อรรถกถา ๑.๔๕ คำอธิบายวิภังค์แห่งการบอกคืนสิกขา) เพราะว่า การแสดงความอ่อนแอทั้งหมดไม่ใช่การบอกคืนสิกขา, เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวว่า "ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ" ก่อน แล้วจึงกล่าวว่า "ไม่บอกคืนสิกขา" เพื่อกำหนดความหมายของคำนั้นใช่หรือไม่? ข้อนั้นไม่ใช่, เพราะเหตุใด? เพราะไม่มีลำดับความหมาย. เพราะเมื่อกล่าวว่า "ผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสอาชีวะ" แล้ว เมื่อกล่าวว่า "ไม่บอกคืนสิกขาที่ถึงพร้อมแล้ว และไม่เปิดเผยความอ่อนแอในสอาชีวะที่ถึงพร้อมแล้ว" ความหมายย่อมถูกกล่าวไปตามลำดับ ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวข้อนี้ไว้ก่อน.

---

Idāni tadubhayameva pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tadabhāvenāti tesaṃ cittādīnaṃ abhāvena. Cavitukāmatācittenāti apagantukāmatācittena. Davāti sahasā. Yo hi aññaṃ bhaṇitukāmo sahasā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti bhaṇati, ayaṃ davā vadati nāma. Ravāti virajjhitvā. Yo hi aññaṃ bhaṇitukāmo virujjhitvā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti bhaṇati, ayaṃ ravā bhaṇati nāma. Purimena ko visesoti ce? Purimaṃ paṇḍitassāpi sahasāvasena aññabhaṇanaṃ, idaṃ pana mandattā momūhattā pakkhalantassa ‘‘aññaṃ bhaṇissāmī’’ti aññabhaṇanaṃ. ‘‘Akkharasamayānabhiññātatāya vā karaṇasampattiyā abhāvato vā kathetabbaṃ kathetumasakkonto hutvā aññaṃ kathento ravā bhaṇati nāmā’’ti (sārattha. ṭī. 2.54) eke.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงให้ปรากฏซึ่งทั้งสองนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในที่นั้น’ คำว่า ‘เพราะไม่มีสิ่งนั้น’ คือ เพราะไม่มีจิตเป็นต้นเหล่านั้น คำว่า ‘ด้วยจิตที่ใคร่จะเคลื่อน’ คือ ด้วยจิตที่ใคร่จะจากไป คำว่า ‘ทวา’ คือ โดยพลัน ผู้ใดแล ใคร่จะกล่าวอย่างอื่น แต่กล่าวโดยพลันว่า ‘ข้าพเจ้าขอปฏิเสธพระพุทธเจ้า’ ผู้นี้ชื่อว่ากล่าวโดยพลัน คำว่า ‘รวา’ คือ โดยพลั้งพลาด ผู้ใดแล ใคร่จะกล่าวอย่างอื่น แต่กล่าวโดยพลั้งพลาดว่า ‘ข้าพเจ้าขอปฏิเสธพระพุทธเจ้า’ ผู้นี้ชื่อว่ากล่าวโดยพลั้งพลาด ถ้าถามว่า ‘ต่างจากข้อก่อนอย่างไร?’ ข้อก่อนคือการกล่าวอย่างอื่นโดยพลันของบัณฑิตก็มี ส่วนข้อนี้คือการกล่าวอย่างอื่นของคนโง่เขลา งมงาย พลั้งพลาดว่า ‘เราจะกล่าวอย่างอื่น’ บางอาจารย์กล่าวว่า ‘ผู้ที่ไม่รู้หลักอักษร หรือไม่มีความพร้อมในการพูด จึงไม่สามารถพูดสิ่งที่ควรพูดได้ แล้วพูดอย่างอื่น ชื่อว่ากล่าวโดยพลั้งพลาด’ (สารัตถทีปนี ฎีกา 2.54)

---

Vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti upajjhāyo, taṃ upajjhāyaṃ. ‘‘Evaṃ sajjhāyitabbaṃ, evaṃ abhikkamitabba’’ntiādinā ācārasikkhāpanako ācariyo. Ante samīpe vasati sīlenāti antevāsī, vibhattialopena yathā ‘‘vanekaserukā’’ti. Samāno upajjhāyo assāti samānupajjhāyako. Evaṃ samānācariyako. Sabrahmacārinti bhikkhuṃ. So hi ‘‘ekakammaṃ, ekuddeso, samasikkhatā’’ti imaṃ brahmaṃ samānaṃ carati, tasmā ‘‘sabrahmacārī’’ti vuccati. Evaṃ vuttānanti evaṃ padabhājanīye vuttānaṃ. Yathā hi loke sassānaṃ viruhanaṭṭhānaṃ ‘‘khetta’’nti vuccati, evamimānipi buddhādīni padāni sikkhāpaccakkhānassa viruhanaṭṭhānatthā ‘‘khetta’’nti vuccantīti āha ‘‘imesaṃ dvāvīsatiyā khettapadāna’’nti. Yasmā panetesaṃ vevacanehipi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, tasmā ‘‘savevacanassā’’ti vuttaṃ. Vividhaṃ ekasmiṃyeva atthe vacanaṃ vivacanaṃ, vivacanameva vevacanaṃ, pariyāyanāmaṃ, saha vevacanehīti savevacanaṃ, tassa savevacanassa. Ettha ca vaṇṇapaṭṭhāne (sārattha. ṭī. 2.52; vi. vi. ṭī. 1.53; vajira. ṭī. 53) āgataṃ nāmasahassaṃ, upāligāthāsu (ma. ni. 2.76) nāmasataṃ, aññāni ca guṇato labbhamānāni nāmāni ‘‘buddhavevacanānī’’ti veditabbāni. Sabbānipi dhammassa nāmāni ‘‘dhammavevacanānī’’ti veditabbāni. Esa nayo sabbattha.

ผู้พิจารณาโทษและไม่ใช่โทษ ชื่อว่าอุปัชฌาย์, ซึ่งอุปัชฌาย์นั้น ผู้สอนมารยาทมีอาทิว่า ‘พึงสาธยายอย่างนี้, พึงก้าวไปอย่างนี้’ ชื่อว่าอาจารย์ ผู้มีปกติอยู่ใกล้ ชื่อว่าอันเตวาสิก, ด้วยการลบวิภัตติ เหมือนคำว่า ‘วเนกเสรุกา’ ผู้มีอุปัชฌาย์เสมอกัน ชื่อว่าสมานุปัชฌายก ฉันใดก็ดี สมานาจาริยกะก็ฉันนั้น คำว่า ‘สพรหมจารี’ คือ ภิกษุ เพราะว่าเขาประพฤติพรหมจรรย์ที่เสมอกันนี้ คือ ‘มีกรรมเดียวกัน, มีอุเทศเดียวกัน, มีสิกขาเสมอกัน’ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘สพรหมจารี’ คำว่า ‘ที่กล่าวแล้วอย่างนี้’ คือ ที่กล่าวแล้วในบทภาชนีย์อย่างนี้ เหมือนในโลก สถานที่ที่พืชงอกงามเรียกว่า ‘นา’ ฉันใด บทมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นเหล่านี้ก็เรียกว่า ‘นา’ เพื่อประโยชน์แก่การเป็นที่งอกงามแห่งการบอกคืนสิกขา ฉันนั้น จึงกล่าวว่า ‘แห่งบทนา ๒๒ บทเหล่านี้’ ก็เพราะการบอกคืนสิกขาย่อมมีด้วยไวพจน์ของบทเหล่านั้นด้วย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘พร้อมด้วยไวพจน์’ การกล่าวหลายอย่างในอรรถเดียวกัน ชื่อว่าวิวจนะ, วิวจนะนั่นแหละคือไวพจน์, เป็นชื่อโดยปริยาย, พร้อมด้วยไวพจน์ ชื่อว่าสไวพจน์, แห่งสไวพจน์นั้น ในที่นี้ ชื่อพันที่มาในวรรณปัฏฐาน (สารัตถทีปนี ฎีกา 2.52; วิมติวิโนทนี ฎีกา 1.53; วชิรสารัตถสังคหะ ฎีกา 53), ชื่อร้อยในอุบาลีคาถา (ม.อุ. 2.76), และชื่ออื่น ๆ ที่ได้มาโดยคุณ พึงทราบว่าเป็น ‘พุทธไวพจน์’ ชื่อทั้งปวงของธรรม พึงทราบว่าเป็น ‘ธรรมไวพจน์’ นัยนี้มีในที่ทั้งปวง

---

Tesu yaṃ kiñci vattukāmassa yaṃ kiñci vadato sikkhāpaccakkhānaṃ hotīti tesu dvāvīsatiyā khettapadesu yaṃ kiñci ekaṃ padaṃ vattukāmassa tato aññaṃ yaṃ kiñci padampi vacībhedaṃ katvā vadato khettapadantogadhattā sikkhāpaccakkhānaṃ hotīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace panāyaṃ ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vattukāmo padapaccābhaṭṭhaṃ katvā ‘‘paccakkhāmi buddha’’nti vā vadeyya, milakkhabhāsādīsu vā aññatarabhāsāya tamatthaṃ vadeyya, ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vattukāmo uppaṭipāṭiyā ‘‘dhammaṃ paccakkhāmī’’ti vā ‘‘sabrahmacāriṃ paccakkhāmī’’ti vā vadeyya, seyyathāpi uttarimanussadhammavibhaṅge ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’’ti vattukāmo ‘‘dutiyaṃ jhāna’’nti vadati. Sace ‘‘yassa vadati, so ayaṃ bhikkhubhāvaṃ cajitukāmo etamatthaṃ vadatī’’ti ettakamattampi jānāti, viraddhaṃ nāma natthi, khettameva otiṇṇaṃ, paccakkhātāva hoti sikkhā. Sakkattā vā brahmattā vā cutasatto viya cutova hoti sāsanāti.

คำว่า ‘เมื่อผู้ใคร่จะกล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง สิกขาปัจจักขานะย่อมมี’ คือ ในบทอันเป็นเขต ๒๒ บทเหล่านั้น เมื่อผู้ใคร่จะกล่าวบทใดบทหนึ่ง แต่กลับกล่าวบทอื่นใดบทหนึ่ง โดยทำการเปล่งวาจาให้ต่างไป เพราะเป็นบทที่สงเคราะห์เข้าในบทอันเป็นเขต สิกขาปัจจักขานะย่อมมี นี้เป็นอรรถ ความข้อนี้มีอธิบายว่า – ถ้าหากผู้นี้ใคร่จะกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าบอกคืนพระพุทธเจ้า’ แต่กลับคำพูด (สลับลำดับ) เป็น ‘บอกคืนพระพุทธเจ้า’ หรือกล่าวความนั้นด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งในภาษามิลักขะเป็นต้น, หรือผู้ใคร่จะกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าบอกคืนพระพุทธเจ้า’ แต่กล่าวโดยลำดับที่ผิดไปว่า ‘ข้าพเจ้าบอกคืนพระธรรม’ หรือ ‘ข้าพเจ้าบอกคืนสพรหมจารี’ เหมือนอย่างในอุตตริมนุสสธรรมวิภังค์ ผู้ใคร่จะกล่าวว่า ‘เราเข้าปฐมฌาน’ แต่กลับกล่าวว่า ‘ทุติยฌาน’ ถ้าผู้ที่ถูกกล่าวรู้เพียงเท่านี้ว่า ‘ผู้ที่กล่าวนี้ใคร่จะละความเป็นภิกษุ จึงกล่าวความนี้’ ชื่อว่าไม่ผิดพลาดเลย, เข้าถึงเขตแล้ว, สิกขาเป็นอันบอกคืนแล้ว ชื่อว่าเคลื่อนจากพระศาสนาแล้ว เหมือนสัตว์ที่เคลื่อนจากความเป็นท้าวสักกะ หรือความเป็นพรหม

---

Alanti (pārā. aṭṭha. 1.52) hotu, pariyattanti attho. Kiṃ nu meti kiṃ mayhaṃ kiccaṃ, kiṃ karaṇīyaṃ, kiṃ sādhetabbanti attho. Na mamatthoti natthi mama attho. Sumuttāhanti suṭṭhu mutto ahaṃ. Purimehi cuddasahi padehīti buddhādīhi sabrahmacāripariyantehi purimehi cuddasahi padehi. Yannūnāhaṃ paccakkheyyanti ettha ‘‘yannūnā’’ti parivitakkadassane nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sacāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyaṃ, sādhu vata me siyā’’ti. Ādisaddena ‘‘paccakkhi’’nti vā ‘‘paccakkhissāmī’’ti vā ‘‘bhavissāmī’’ti vā ‘‘homī’’ti vā ‘‘jātomhī’’ti vā ‘‘amhī’’ti vā evaṃbhūtānaṃ gahaṇaṃ. Sace pana ‘‘ajja paṭṭhāya ‘gihī’ti maṃ dhārehī’’ti vā ‘‘jānāhī’’ti vā ‘‘sañjānāhī’’ti vā ‘‘manasi karohī’’ti vā vadati, ariyakena vā vadati, milakkhakena vā. Evametasmiṃ atthe vutte yassa vadati, sace so jānāti, paccakkhātā hoti sikkhā. Esa nayo sesesupi ‘‘upāsako’’tiādīsu sattasu padesu. Ettha ca ariyakaṃ nāma māgadhavohāro. Milakkhakaṃ nāma anariyako andhadamiḷādi.

คำว่า ‘พอละ’ (สมันตปาสาทิกา ๑/๕๒) คือ เป็นอันพอแล้ว นี้เป็นอรรถ. คำว่า ‘กิจอะไรของเรา’ คือ กิจอะไรของฉัน, อะไรที่ควรทำ, อะไรที่ควรให้สำเร็จ นี้เป็นอรรถ. คำว่า ‘ประโยชน์ของเราไม่มี’ คือ ประโยชน์ของฉันไม่มี. คำว่า ‘เราพ้นดีแล้ว’ คือ เราพ้นดีแล้ว. คำว่า ‘ด้วยบท ๑๔ บทก่อน’ คือ ด้วยบท ๑๔ บทก่อน มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น มีสพรหมจารีเป็นที่สุด. ในคำว่า ‘ถ้ากระไรเราพึงบอกคืน’ นี้ คำว่า ‘ยันนูนา’ เป็นนิบาตแสดงการตรึกตรอง. ความข้อนี้มีอธิบายว่า – ‘ถ้าเราพึงบอกคืนพระพุทธเจ้า, ความดีงามพึงมีแก่เรา’. ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ คือ การถือเอาคำที่มีลักษณะอย่างนี้ เช่น ‘บอกคืนแล้ว’ หรือ ‘จะบอกคืน’ หรือ ‘จักเป็น’ หรือ ‘เป็นอยู่’ หรือ ‘เกิดแล้ว’ หรือ ‘เป็น’. แต่ถ้ากล่าวว่า ‘ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป จงจำเราว่าเป็นคฤหัสถ์’ หรือ ‘จงรู้’ หรือ ‘จงกำหนดรู้’ หรือ ‘จงทำไว้ในใจ’ หรือกล่าวด้วยภาษาอริยกะ หรือกล่าวด้วยภาษามิลักขะ. เมื่อกล่าวความนี้อย่างนี้ ถ้าผู้ที่ถูกกล่าวรู้, สิกขาเป็นอันบอกคืนแล้ว. นัยนี้มีในบท ๗ บทที่เหลือมี ‘อุบาสก’ เป็นต้นด้วย. ในที่นี้ คำว่า ‘อริยกะ’ คือ ภาษาชาวมคธ. คำว่า ‘มิลักขะ’ คือ ภาษาของคนที่ไม่ใช่ชาวอริยะ มีชาวอันธะและชาวทมิฬเป็นต้น

---

Akkharalikhananti ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādinā aññesaṃ dassanatthaṃ akkharalikhanaṃ. Adhippāyaviññāpako aṅgulisaṅkocanādiko hatthavikāro hatthamuddā, hatthasaddo cettha tadekadesesu aṅgulīsu daṭṭhabbo ‘‘na bhuñjamāno sabbaṃ hatthaṃ mukhe pakkhipissāmī’’tiādīsu (pāci. 618) viya. Tasmā adhippāyaviññāpakassa aṅgulisaṅkocanādino hatthavikārassa dassanaṃ hatthamuddādidassananti (sārattha. ṭī. 2.51) evamettha attho daṭṭhabbo. Ādisaddena sīsakampanadassanādiṃ saṅgaṇhāti.

คำว่า ‘การเขียนอักษร’ คือ การเขียนอักษรเพื่อแสดงแก่ผู้อื่น มีอาทิว่า ‘ข้าพเจ้าบอกคืนพระพุทธเจ้า’. กิริยาทางมือที่แสดงความประสงค์ มีการงอนิ้วเป็นต้น ชื่อว่าหัตถมุททา, และคำว่า ‘หัตถะ’ (มือ) ในที่นี้พึงเห็นว่าหมายถึงส่วนหนึ่งของมือคือ นิ้วมือ เหมือนในคำมีอาทิว่า ‘เมื่อฉัน (อาหาร) อยู่ จักไม่สอดมือทั้งหมดเข้าปาก’ (ปาจิตตีย์ ๖๑๘) เป็นต้น. เพราะฉะนั้น การแสดงกิริยาทางมือที่แสดงความประสงค์ มีการงอนิ้วเป็นต้น ชื่อว่าการแสดงหัตถมุททาเป็นต้น (สารัตถทีปนี ţĩกา ๒/๕๑) อรรถในที่นี้พึงเห็นอย่างนี้. ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์การแสดงการสั่นศีรษะเป็นต้น

---

Ummattakakhittacittavedanāṭṭānanti ettha ummattakoti pittummattako. Khittacittoti yakkhehi katacittavikkhepo, yakkhummattakoti vuttaṃ hoti. Ubhinnaṃ pana viseso anāpattivāre āvibhavissati. Vedanāṭṭoti balavatiyā dukkhavedanāya phuṭṭho mucchāpareto, tena vippalapantena paccakkhātāpi apaccakkhātāva hoti. Manussajātiko hotīti sabhāgo vā visabhāgo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā viññū yokoci manusso hoti. Ummattakādīnanti etthādisaddena khittacittavedanāṭṭadevatātiracchānagatānaṃ gahaṇaṃ. Tatra ummattakakhittacittavedanāṭṭatiracchānagatānaṃ santike paccakkhātāpi ajānanabhāvena apaccakkhātāva hoti. Devatāya pana santike atikhippaṃ jānanabhāvena. Devatā nāma mahāpaññā tihetukappaṭisandhikā atikhippaṃ jānanti, cittañca nāmetaṃ lahuparivattaṃ, tasmā ‘‘cittalahukassa puggalassa cittavaseneva mā atikhippaṃ vināso ahosī’’ti devatāya santike sikkhāpaccakkhānaṃ paṭikkhipi. Tena vuttaṃ ‘‘na ca ummattakādīnaṃ aññataro’’ti. Dūtena vāti ‘‘mama sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ kathehī’’ti mukhasāsanavasena dūtena vā. Paṇṇena vāti paṇṇe likhitvā pahiṇavasena paṇṇena vā.

ในคำว่า ‘อุม̀มต́ตกขิต́ตจิต́ตเวทนฏ́ฐาน́’ นี้ คำว่า ‘อุมมัตตกะ’ คือ ผู้บ้าเพราะดีพิการ. คำว่า ‘ขิตตจิตตะ’ คือ ผู้มีจิตฟุ้งซ่านที่ถูกยักษ์ทำ (ให้วิปริต), อธิบายว่า ผู้บ้าเพราะยักษ์. ส่วนความแตกต่างของคนทั้งสองนั้น จักปรากฏในวาระแห่งอนาบัติ. คำว่า ‘เวทนาฏฐะ’ คือ ผู้ถูกทุกขเวทนาอันแรงกล้าถูกต้องแล้ว ถูกความสลบครอบงำ, การบอกคืนสิกขาที่เขาเพ้อเจ้อไปนั้น ก็ชื่อว่ายังไม่ได้บอกคืนนั่นเอง. คำว่า ‘มนุส́สชาติโก โหติ’ คือ เป็นมนุษย์ผู้รู้ความคนใดคนหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นผู้เสมอกันหรือไม่เสมอกัน เป็นคฤหัสถ์หรือเป็นบรรพชิต. ในคำว่า ‘อุม̀มต́ตกาทีนํ’ นี้ ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ ย่อมถือเอา ขิตตจิตตะ, เวทนาฏฐะ, เทวดา และสัตว์ดิรัจฉาน. ในบรรดาผู้นั้น การบอกคืนสิกขาในสำนักของคนบ้า, คนมีจิตฟุ้งซ่าน, คนถูกเวทนาบีบคั้น และสัตว์ดิรัจฉาน แม้บอกคืนแล้ว ก็ชื่อว่ายังไม่ได้บอกคืน เพราะความที่ผู้นั้นไม่รู้ความ. ส่วนในสำนักของเทวดา (ทรงห้าม) เพราะความที่เทวดารู้เร็วเกินไป. ชื่อว่าเทวดาเป็นผู้มีปัญญามาก มีปฏิสนธิด้วยไตรเหตุ ย่อมรู้เร็วเกินไป และจิตนี้ชื่อว่าเป็นสภาพที่เปลี่ยนแปลงเร็ว เพราะฉะนั้น เพื่อไม่ให้ความพินาศเกิดขึ้นเร็วเกินไปแก่บุคคลผู้มีจิตเบาด้วยอำนาจแห่งจิตนั่นเอง จึงทรงห้ามการบอกคืนสิกขาในสำนักของเทวดา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่เป็นคนใดคนหนึ่งในบรรดาคนบ้าเป็นต้น’. คำว่า ‘ทูเตน วา’ คือ ด้วยทูต โดยการส่งข่าวทางปากว่า ‘จงบอกความเป็นผู้บอกคืนสิกขาของฉัน’. คำว่า ‘ปณ́เณน วา’ คือ ด้วยหนังสือ โดยการเขียนลงในหนังสือแล้วส่งไป

---

Sace te sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ jānantīti sambandho. Āvajjanasamayeti atthābhogasamaye. Iminā taṃ khaṇaṃyeva pana apubbaṃ acarimaṃ dujjānanti dasseti. Vacanānantaramevāti vacanassa anantarameva, āvajjanasamayevāti attho. Eva-saddena pana cirena jānanaṃ paṭikkhipati. Ukkaṇṭhitoti anabhiratiyā imasmiṃ sāsane kicchajīvikaṃ patto. Atha vā ‘‘ajja yāmi, sve yāmi, ito yāmi, ettha yāmī’’ti uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā viharamāno vikkhitto, anekaggoti vuttaṃ hoti. Idañca ‘‘anabhirato sāmaññā cavitukāmo’’tiādīnaṃ (pārā. 45) upalakkhaṇaṃ. Yena kenaci…pe… jānantīti sace te‘‘ukkaṇṭhito’’ti vā ‘‘gihibhāvaṃ patthetī’’ti vā ‘‘anabhirato’’ti vā ‘‘sāmaññā cavitukāmo’’ti vā yena kenaci ākārena sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ jānanti. Idañhi sikkhāpaccakkhānañca upari abhūtārocanaduṭṭhullavācāattakāmaduṭṭhadosabhūtārocanasikkhāpadāni ca ekaparicchedāni, āvajjanasamaye ñāte eva sīsaṃ enti. ‘‘Kiṃ ayaṃ bhaṇatī’’ti kaṅkhatā cirena ñāte sīsaṃ na enti. Tenāha ‘‘atha aparabhāge’’tiādi. Atha dvinnaṃ ṭhitaṭṭhāne dvinnampi niyametvā ‘‘etesaṃ ārocemī’’ti vadati, tesu ekasmiṃ jānantepi dvīsu jānantesupi paccakkhātāva hoti sikkhā. Evaṃ sambahulesupi veditabbaṃ. Vuttanayenāti ‘‘tassa vacanānantara’’ntiādinā vuttena nayena. Yo koci manussajātikoti antamaso navakammikaṃ upādāya yo koci manusso. Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ –

ความสัมพันธ์คือ "ถ้าพวกเขารู้ความเป็นผู้บอกคืนสิกขา". คำว่า "อาวัชชนสมเย" คือ ในเวลาที่พิจารณาเนื้อความ. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า การรู้ในขณะนั้นเอง เป็นสิ่งที่รู้ได้ยากโดยไม่มีก่อนไม่มีหลัง. คำว่า "วจนานันตรเมวะ" คือ ทันทีที่พูดจบ หมายถึง ในเวลาที่พิจารณา. ส่วนด้วยคำว่า "เอวะ" ย่อมปฏิเสธการรู้ที่ใช้เวลานาน. คำว่า "อุกกัณฐิโต" คือ ผู้ถึงซึ่งความลำบากในการครองชีพในพระศาสนานี้ เพราะความไม่ยินดี. อีกอย่างหนึ่ง ผู้ที่อยู่ด้วยการเงยคอว่า "วันนี้ฉันจะไป, พรุ่งนี้ฉันจะไป, ฉันจะไปจากที่นี่, ฉันจะไปที่นั่น" เป็นผู้ฟุ้งซ่าน คือ เป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น. และคำนี้เป็นเครื่องหมายของคำว่า "ผู้ไม่ยินดี ใคร่จะเคลื่อนจากความเป็นสมณะ" เป็นต้น (ปาราชิก 45). คำว่า "เยน เกนจิ...เป... ชานันติ" คือ ถ้าพวกเขารู้ความเป็นผู้บอกคืนสิกขาด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งว่า "เขาเป็นผู้อุกกัณฐิตะ" หรือ "เขาปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์" หรือ "เขาไม่ยินดี" หรือ "เขาใคร่จะเคลื่อนจากความเป็นสมณะ". ก็การบอกคืนสิกขานี้ และสิกขาบททั้งหลายมีการบอกอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีจริง วาจาชั่วหยาบ การบำเรอความใคร่ของตน การประทุษร้ายด้วยความโกรธ และการบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีจริง ที่จะกล่าวต่อไปข้างหน้า มีกำหนดอย่างเดียวกัน ย่อมสำเร็จได้ก็ต่อเมื่อรู้ในเวลาที่พิจารณาเท่านั้น. ถ้าสงสัยว่า "ผู้นี้พูดอะไร" การรู้ที่ใช้เวลานานก็ไม่สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ถ้าในภายหลัง" เป็นต้น. อนึ่ง ในที่ที่บุคคลสองคนยืนอยู่ กำหนดบุคคลทั้งสองแล้วกล่าวว่า "ฉันจะบอกแก่คนเหล่านี้" แม้คนหนึ่งรู้ หรือทั้งสองคนรู้ สิกขาก็ชื่อว่าบอกคืนแล้วนั่นเอง. พึงทราบในบุคคลจำนวนมากด้วยอาการอย่างนี้. คำว่า "วุตตานเยนะ" คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ว่า "ทันทีที่เขาพูด" เป็นต้น. คำว่า "โย โกจิ มนุสสชาติโก" คือ มนุษย์คนใดคนหนึ่ง แม้ที่สุดคือผู้ทำงานก่อสร้าง. ข้อนี้ได้กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาว่า –

---

‘‘Sace pana anabhiratiyā pīḷito sabhāge bhikkhū parisaṅkamāno ‘yo koci jānātū’ti uccāsaddaṃ karonto ‘buddhaṃ paccakkhāmī’ti vadati, tañca avidūre ṭhito navakammiko vā añño vā samayaññū puriso sutvā ‘ukkaṇṭhito ayaṃ samaṇo gihibhāvaṃ pattheti, sāsanato cuto’ti jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.51).

"ถ้าภิกษุผู้ถูกความไม่ยินดีบีบคั้น เข้าไปหาภิกษุผู้เสมอกัน เปล่งเสียงดังว่า 'ใครก็ได้จงรู้เถิด' แล้วกล่าวว่า 'ฉันบอกคืนพระพุทธเจ้า' และบุรุษผู้ทำงานก่อสร้างหรือบุรุษอื่นผู้รู้ความที่ยืนอยู่ไม่ไกล ได้ยินแล้วรู้ว่า 'สมณะผู้นี้อุกกัณฐิตะ ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์ เคลื่อนจากพระศาสนาแล้ว' สิกขาก็ชื่อว่าบอกคืนแล้วนั่นเอง" (อรรถกถาปาราชิก 1.51).

---

Sace vacanatthaṃ ñatvāpi ‘‘ayaṃ ukkaṇṭhito’’ti vā ‘‘gihibhāvaṃ patthetī’’ti vā na jānāti, apaccakkhātāva hoti sikkhā. Sace pana vacanatthaṃ ajānitvāpi ‘‘ukkaṇṭhito’’ti vā ‘‘gihibhāvaṃ patthetī’’ti vā jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Davāyapīti kīḷādhippāyenapi. Cittādīnaṃ vā vasenāti cittādīnaṃ vā chaḷaṅgānaṃ vasena. Hoti cettha –

ถ้าแม้รู้เนื้อความของคำพูดแล้ว แต่ไม่รู้ว่า "ผู้นี้อุกกัณฐิตะ" หรือ "เขาปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์" สิกขาก็ชื่อว่ายังไม่ได้บอกคืนนั่นเอง. ส่วนถ้าแม้ไม่รู้เนื้อความของคำพูด แต่รู้ว่า "เขาอุกกัณฐิตะ" หรือ "เขาปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์" สิกขาก็ชื่อว่าบอกคืนแล้วนั่นเอง. คำว่า "ทวายปิ" คือ แม้ด้วยความตั้งใจจะเล่น. คำว่า "จิตตาทีนัง วา วเสนะ" คือ ด้วยอำนาจแห่งองค์ 6 มีจิตเป็นต้น. ในเรื่องนี้มีอยู่ว่า –

---

‘‘Cittaṃ khettañca kālo ca, payogo puggalo tathā;

Vijānananti sikkhāya, paccakkhānaṃ chaḷaṅgika’’nti.

"จิต เขต กาล การประกอบ บุคคล และการรู้แจ้ง ชื่อว่าการบอกคืนสิกขา มีองค์ 6".

---

Sabbaso vā pana apaccakkhānenāti ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādīsu yena yena pariyāyena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, tato ekassapi paccakkhānassa abhāvena. Iminā pana ‘‘idaṃ padaṃ sāvessāmi, sikkhaṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ pavattacittuppādassa abhāvaṃ dasseti. Yassa hi evarūpo cittuppādo natthi, so sabbaso na paccakkhāti nāmāti. Sikkhāpaccakkhānassāti ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādisikkhāpaccakkhānassa. Atthabhūtaṃ ekaccaṃ dubbalyanti ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vadati viññāpeti, evampi, bhikkhave, dubbalyāvikammañceva hoti, sikkhā ca paccakkhātā’’tiādinā (pārā. 53) vuttehi yehi vacanehi sikkhāpaccakkhānañceva hoti dubbalyāvikammañca, taṃ ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādikaṃ atthabhūtaṃ dubbalyaṃ anāvikatvā. ‘‘Buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādimhi pana vutte sikkhāparipūraṇe dubbalabhāvassāpi gamyamānattā sikkhāpaccakkhānassa idaṃ dubbalyāvikammaṃ atthoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca ‘‘atthabhūta’’nti iminā ‘‘yannūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyya’’ntiādikaṃ dubbalyāvikammaṃ paṭikkhipati. Yena hi sikkhāpaccakkhānañceva hoti dubbalyāvikammañca, tadeva sikkhāpaccakkhānassa atthabhūtaṃ. Yena pana dubbalyāvikammameva hoti, na sikkhāpaccakkhānaṃ, na taṃ tassa atthabhūtanti.

คำว่า "สัพพโส วา ปะนะ อะปัจจักขาเนนะ" คือ ด้วยการไม่บอกคืนโดยประการทั้งปวง คือ ด้วยการไม่มีการบอกคืนแม้เพียงอย่างเดียวจากบรรดาวิธีที่การบอกคืนสิกขาเกิดขึ้น เช่น "ฉันบอกคืนพระพุทธเจ้า" เป็นต้น. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงถึงการไม่มีจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "ฉันจะเปล่งคำนี้, ฉันจะบอกคืนสิกขา". ก็ผู้ใดไม่มีจิตตุปบาทเช่นนี้ ผู้นั้นชื่อว่าไม่ได้บอกคืนโดยประการทั้งปวง. คำว่า "สิกขาปัจจักขานัสสะ" คือ แห่งการบอกคืนสิกขา เช่น "ฉันบอกคืนพระพุทธเจ้า" เป็นต้น. คำว่า "อัตถภูตัง เอกัจจัง ทุพพลยัง" คือ ความอ่อนแอที่เป็นประโยชน์บางอย่าง ซึ่งเป็นคำพูดที่กล่าวไว้ใน (ปาราชิก 53) ว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม้กล่าวว่า ฉันบอกคืนพระพุทธเจ้า หรือแจ้งให้ทราบอย่างนี้ ก็เป็นการเปิดเผยความอ่อนแอ และสิกขาก็เป็นอันบอกคืนแล้ว" เป็นต้น ซึ่งเป็นคำพูดที่ทำให้เกิดทั้งการบอกคืนสิกขาและการเปิดเผยความอ่อนแอ โดยไม่เปิดเผยความอ่อนแอที่เป็นประโยชน์นั้น เช่น "ฉันบอกคืนพระพุทธเจ้า" เป็นต้น. ส่วนเมื่อกล่าวคำว่า "ฉันบอกคืนพระพุทธเจ้า" เป็นต้น ในการบอกคืนสิกขา ความเป็นผู้อ่อนแอเป็นอันรู้ได้ด้วย เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าการเปิดเผยความอ่อนแอนี้เป็นประโยชน์ของการบอกคืนสิกขา. ในที่นี้ ด้วยคำว่า "อัตถภูตัง" ย่อมปฏิเสธการเปิดเผยความอ่อนแอ เช่น "ถ้ากระไรหนอ ฉันพึงบอกคืนพระพุทธเจ้า" เป็นต้น. ก็คำพูดใดที่ทำให้เกิดทั้งการบอกคืนสิกขาและการเปิดเผยความอ่อนแอ คำพูดนั้นแหละเป็นประโยชน์ของการบอกคืนสิกขา. ส่วนคำพูดใดที่ทำให้เกิดเพียงการเปิดเผยความอ่อนแอเท่านั้น ไม่ใช่การบอกคืนสิกขา คำพูดนั้นไม่เป็นประโยชน์ของการบอกคืนสิกขา.

---

Rāgapariyuṭṭhānena sadisabhāvāpattiyā mithunānaṃ ayanti ‘‘methuno’’ti dhammova vuccatīti āha ‘‘rāgapariyuṭṭhānenā’’tiādi. Tattha rāgapariyuṭṭhānenāti rāgassa pariyuṭṭhānena, methunarāgassa pavattiyā pariyonaddhacittatāyāti attho. Dhammoti ajjhācāro. ‘‘Palambate vilambate’’tiādīsu viya upasaggassa koci atthaviseso natthīti āha ‘‘seveyyā’’ti. Ajjhāpajjeyyāti abhibhuyya pajjeyya. Sabbantimenāti paranimmitavasavatti…pe… cātumahārājikamanussitthināgagaruḷamāṇavikādīnaṃ sabbāsaṃ antimena. Tiracchānagatāyāti tiracchānesu uppannāya. Tenāha ‘‘paṭisandhivasenā’’ti. Pārājikāya vatthubhūtā eva cettha tiracchānagatitthī ‘‘tiracchānagatā’’ti gahetabbā, na sabbā. Tatrāyaṃ paricchedo –

คำว่า "เมถุน" นี้ หมายถึง ธรรมะ (การประพฤติ) ที่ถึงซึ่งภาวะที่เหมือนกันของคู่กันด้วยความครอบงำแห่งราคะ จึงกล่าวว่า "ด้วยความครอบงำแห่งราคะ" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "ราคะปริยุฏฐานเนนะ" คือ ด้วยความครอบงำแห่งราคะ หมายถึง ด้วยการที่จิตถูกความกำหนัดในเมถุนครอบงำ. คำว่า "ธัมโม" คือ การล่วงละเมิด. เหมือนในคำว่า "ปะลัมพะเต วิลัมพะเต" เป็นต้น ไม่มีอุปสรรคที่มีความหมายพิเศษใดๆ จึงกล่าวว่า "เสพแล้ว". คำว่า "อัชฌาปัชเชยยะ" คือ พึงล่วงละเมิดโดยครอบงำ. คำว่า "สัพพันติเมนะ" คือ ด้วยที่สุดแห่งหญิงทั้งปวง มีนางฟ้าชั้นปรนิมมิตวสวัตดี...เป... จาตุมหาราชิกา มนุษย์ นาค ครุฑ มาณวิกา เป็นต้น. คำว่า "ติรัจฉานะคะตายะ" คือ ที่เกิดในกำเนิดดิรัจฉาน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ". ในที่นี้ พึงถือเอาเฉพาะสัตว์ดิรัจฉานตัวเมียที่เป็นวัตถุแห่งปาราชิกเท่านั้นว่าเป็น "ติรัจฉานะคะตา" ไม่ใช่ทั้งหมด. ในเรื่องนั้นมีปริเฉทดังนี้ –

---

‘‘Apadānaṃ ahimacchā, dvipadānañca kukkuṭī;

Catuppadānaṃ majjārī, vatthu pārājikassimā’’ti. (pārā. aṭṭha. 1.55)

"งูและปลาเป็นวัตถุแห่งอาบัติของสัตว์ไม่มีเท้า ไก่ตัวเมียเป็นวัตถุแห่งอาบัติของสัตว์สองเท้า แมวตัวเมียเป็นวัตถุแห่งอาบัติของสัตว์สี่เท้า เหล่านี้เป็นวัตถุแห่งปาราชิก" (อรรถกถาปาราชิก 1.55).

---

Tattha ahiggahaṇena sabbāpi ajagaragonasādibhedā dīghajāti saṅgahitā. Tasmā dīghajātīsu yattha tiṇṇaṃ maggānaṃ aññatarasmiṃ sakkā tilaphalamattampi pavesetuṃ, sā pārājikavatthu, avasesā dukkaṭavatthūti veditabbā. Macchaggahaṇena sabbāpi macchakacchapamaṇḍūkādibhedā odakajāti saṅgahitā. Tatrāpi dīghajātiyaṃ vuttanayeneva pārājikavatthu ca dukkaṭavatthu ca veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – pataṅgamukhamaṇḍūkā nāma honti, tesaṃ mukhasaṇṭhānaṃ mahantaṃ, chiddaṃ appakaṃ, tattha pavesanaṃ nappahoti, mukhasaṇṭhānaṃ pana vaṇasaṅkhepaṃ gacchati, tasmā taṃ thullaccayavatthūti veditabbaṃ. Kukkuṭiggahaṇena sabbāpi kākakapotādibhedā pakkhijāti saṅgahitā. Tatrāpi vuttanayeneva pārājikavatthu ca dukkaṭavatthu ca veditabbaṃ. Majjāriggahaṇena sabbāpi rukkhasunakhamaṅgusagodhādibhedā catuppadajāti saṅgahitā. Tatrāpi vuttanayeneva pārājikavatthu ca dukkaṭavatthu ca veditabbaṃ.

ในบทว่า "อหิ" (งู) นั้น สัตว์ชาติยาวทั้งหมดมีงูเหลือมและงูแมวเซาเป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้. เพราะฉะนั้น ในสัตว์ชาติยาวเหล่านั้น (สัตว์) ใดที่สามารถสอดใส่เข้าไปในมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรคทั้งสามได้ แม้เพียงเมล็ดงา (สัตว์) นั้นเป็นวัตถุแห่งปาราชิก ส่วนที่เหลือพึงทราบว่าเป็นวัตถุแห่งทุกกฏ. ในบทว่า "มัจฉา" (ปลา) นั้น สัตว์ชาติที่เกิดในน้ำทั้งหมดมีปลา เต่า และกบเป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้. แม้ในสัตว์ชาติที่เกิดในน้ำนั้น พึงทราบวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งทุกกฏโดยนัยที่กล่าวแล้วในสัตว์ชาติยาวนั่นแล. แต่มีข้อแตกต่างกันอย่างนี้ คือ มีกบที่มีปากเหมือนตั๊กแตน ชื่อว่า ปตังคมุขมัณฑูกะ รูปร่างปากของมันใหญ่ แต่ช่องเล็ก การสอดใส่เข้าไปในนั้นไม่สำเร็จ แต่รูปร่างปากนั้นย่อมถึงความนับว่าเป็นแผล เพราะฉะนั้น พึงทราบว่ากบนั้นเป็นวัตถุแห่งถุลลัจจัย. ในบทว่า "กุกฺกุฏี" (ไก่ตัวเมีย) นั้น สัตว์ปีกทั้งหมดมีกาและนกพิราบเป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้. แม้ในสัตว์ปีกนั้น พึงทราบวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งทุกกฏโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. ในบทว่า "มชฺชารี" (แมวตัวเมีย) นั้น สัตว์สี่เท้าทั้งหมดมีกระรอก สุนัข พังพอน และตะกวดเป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้. แม้ในสัตว์สี่เท้านั้น พึงทราบวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งทุกกฏโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล.

---

Pārājiko hotīti (pārā. aṭṭha. 1.55) parājito hoti parājayaṃ apanno. Ayañhi pārājikasaddo sikkhāpadāpattipuggalesu vattati. Tattha ‘‘aṭṭhānametaṃ, ānanda, anavakāso, yaṃ tathāgato vajjīnaṃ vā vajjiputtakānaṃ vā kāraṇā sāvakānaṃ pārājikaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ samūhaneyyā’’ti (pārā. 43) evaṃ sikkhāpade vattamāno veditabbo. ‘‘Āpattiṃ tvaṃ bhikkhu āpanno pārājika’’nti (pārā. 67) evaṃ āpattiyaṃ. ‘‘Na mayaṃ pārājikā, yo avahaṭo, so pārājiko’’ti (pārā. 155) evaṃ puggale vattamāno veditabbo. ‘‘Pārājikena dhammena anuddhaṃseyyā’’tiādīsu (pārā. 384) pana dhamme vattatīti vadanti. Yasmā pana tattha ‘‘dhammo’’ti katthaci āpatti, katthaci sikkhāpadameva adhippetaṃ, tasmā so visuṃ na vattabbo. Tattha sikkhāpadaṃ yo taṃ atikkamati, taṃ parājeti, tasmā ‘‘pārājika’’nti vuccati. Āpatti pana yo naṃ ajjhāpajjati, taṃ parājeti, tasmā ‘‘pārājikā’’ti vuccati. Puggalo yasmā parājito parājayamāpanno, tasmā ‘‘pārājiko’’ti vuccati. Idha pana puggalo veditabboti āha ‘‘pārājiko hotī’’tiādi. Imināpi idaṃ dasseti – ‘‘parājitasadde upasaggassa vuddhiṃ katvā, ta-kārassa ca ka-kāraṃ katvā pārājiko hotīti niddiṭṭho’’ti.

บทว่า "เป็นปาราชิก" (อรรถกถาปาราชิก 1.55) หมายถึง เป็นผู้พ่ายแพ้ ถึงซึ่งความพ่ายแพ้. อนึ่ง คำว่า "ปาราชิก" นี้ ย่อมใช้ในสิกขาบท อาบัติ และบุคคล. ในบรรดาคำเหล่านั้น พึงทราบว่าใช้ในสิกขาบท ดังที่ตรัสว่า "ดูกรอานนท์ ข้อที่ตถาคตจะพึงถอนสิกขาบทปาราชิกที่บัญญัติไว้แก่สาวก เพราะเหตุแห่งชาววัชชีหรือบุตรชาววัชชีนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส" (ปาราชิก 43). ใช้ในอาบัติ ดังที่ตรัสว่า "ดูกรภิกษุ เธอต้องอาบัติปาราชิกแล้ว" (ปาราชิก 67). ใช้ในบุคคล ดังที่ตรัสว่า "พวกเราไม่ใช่ปาราชิก ผู้ใดถูกกำจัดออกไป ผู้นั้นเป็นปาราชิก" (ปาราชิก 155). ส่วนในประโยคว่า "พึงโจทด้วยธรรมอันเป็นปาราชิก" เป็นต้น (ปาราชิก 384) ท่านกล่าวว่าใช้ในธรรม. แต่เพราะในที่นั้น คำว่า "ธรรม" บางแห่งหมายถึงอาบัติ บางแห่งหมายถึงสิกขาบทนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวแยกต่างหาก. ในบรรดาคำเหล่านั้น สิกขาบทใดที่บุคคลล่วงละเมิด ย่อมทำให้บุคคลนั้นพ่ายแพ้ เพราะฉะนั้น สิกขาบทนั้นจึงเรียกว่า "ปาราชิก". ส่วนอาบัติใดที่บุคคลต้อง ย่อมทำให้บุคคลนั้นพ่ายแพ้ เพราะฉะนั้น อาบัตินั้นจึงเรียกว่า "ปาราชิกา". บุคคลใดพ่ายแพ้ ถึงซึ่งความพ่ายแพ้ เพราะฉะนั้น บุคคลนั้นจึงเรียกว่า "ปาราชิก". แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงบุคคล จึงกล่าวว่า "เป็นปาราชิก" เป็นต้น. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า "ในคำว่า ปราชิตะ ได้ทำการพฤทธิ์อุปสรรค และเปลี่ยน ต อักษร เป็น ก อักษร จึงระบุว่า ปาราชิก" ดังนี้.

---

Apalokanādi catubbidhampi saṅghakammaṃ sīmāparicchinnehi pakatattehi bhikkhūhi ekato kattabbattā ekakammaṃ nāma. Ādisaddena ekuddesasamasikkhatānaṃ gahaṇaṃ. Tattha pañcavidhopi pātimokkhuddeso ekato uddisitabbattā ekuddeso nāma. Nahāpitapubbakādīnaṃ viya odissa anuññātaṃ ṭhapetvā avasesaṃ sabbampi sikkhāpadaṃ sabbehipi lajjipuggalehi samaṃ sikkhitabbabhāvato samasikkhatā nāma. Yasmā sabbepi lajjino etesu ekakammādīsu saha vasanti, na ekopi tato bahiddhā sandissati, tasmā tāni sabbānipi gahetvā ekakammādiko tividhopi saṃvāso nāmāti āha ‘‘so ca vuttappakāro saṃvāso tena puggalena saddhiṃ natthi, tena kāraṇena so pārājiko puggalo ‘asaṃvāso’ti vuccatī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.55).

สังฆกรรม ๔ อย่าง มีอปโลกนกรรมเป็นต้น ชื่อว่า เอกกรรม เพราะภิกษุผู้มีปกตัตตะทั้งหลายผู้มีสีมาเดียวกันพึงทำร่วมกัน. ด้วยบทว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์เอาเอกุเทศและสมสิกขตา. ในบรรดาคำเหล่านั้น การแสดงปาติโมกข์ ๕ อย่าง ชื่อว่า เอกุเทศ เพราะพึงแสดงร่วมกัน. สิกขาบททั้งหมดที่เหลือ เว้นที่ทรงอนุญาตเจาะจงไว้ เช่น ภิกษุผู้เคยเป็นช่างกัลบกเป็นต้น ชื่อว่า สมสิกขตา เพราะภิกษุผู้มีหิริโอตตัปปะทั้งหมดพึงศึกษาเสมอกัน. เพราะภิกษุผู้มีหิริโอตตัปปะทั้งหมด ย่อมอยู่ร่วมกันในเอกกรรมเป็นต้นเหล่านี้ ไม่ปรากฏแม้แต่รูปเดียวที่อยู่นอกเหนือจากนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อรวบรวมทั้งหมดเหล่านั้นแล้ว สังวาส ๓ อย่าง มีเอกกรรมเป็นต้น ชื่อว่า สังวาส จึงกล่าวว่า "สังวาสที่กล่าวมานั้น ย่อมไม่มีกับบุคคลนั้น ด้วยเหตุนั้น บุคคลผู้เป็นปาราชิกนั้น จึงเรียกว่า อสังวาส" (อรรถกถาปาราชิก 1.55).

---

Idāni yasmā na kevalaṃ manussitthiyā eva nimittaṃ pārājikavatthu, atha kho amanussitthitiracchānagatitthīnampi. Na ca itthiyā eva. Atha kho ubhatobyañjanakapaṇḍakapurisānampi, tasmā te satte, tesañca yaṃ yaṃ nimittaṃ vatthu hoti, taṃ taṃ nimittaṃ, tattha ca yathā paṭisevanto pārājiko hoti, tañca sabbaṃ vitthāretvā dassetuṃ ‘‘ayaṃ panettha vinicchayo’’tiādimāha. Etthāti imasmiṃ sikkhāpade. Tesūti ye tiṃsamaggā vuttā, tesu. Attano vāti lambimudupiṭṭhike sandhāya vuttaṃ. Santhatassa vāti yena kenaci vatthena vā paṇṇena vā vākapaṭṭena vā cammena vā tipusīsādīnaṃ paṭṭena vā paliveṭhetvā, anto vā pavesetvā paṭicchannassa. Akkhāyitassa vāti soṇasiṅgālādīhi akkhāditassa. Yebhuyyena akkhāyitassāti yāva upaḍḍhakkhāyito nāma na hoti, evaṃ akkhāyitassa. Allokāseti tintokāse. Santhatanti tesaṃyeva vatthādīnaṃ yena kenaci paṭicchannaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – na hettha anupādinnakaṃ anupādinnakena chupati, mutti atthi, atha kho upādinnakena vā anupādinnakaṃ ghaṭṭiyatu, anupādinnakena vā upādinnakaṃ, anupādinnakena vā anupādinnakaṃ, upādinnakena vā upādinnakaṃ. Sace yattake paviṭṭhe pārājikaṃ hotīti vuttaṃ, tattakaṃ sevanacittena paveseti, sabbatthāyaṃ pārājikāpattiṃ āpanno nāma hotīti.

บัดนี้ เพราะไม่ใช่นิมิตของหญิงมนุษย์เท่านั้นที่เป็นวัตถุแห่งปาราชิก แต่เป็นของหญิงอมนุษย์และหญิงดิรัจฉานด้วย. และไม่เฉพาะของหญิงเท่านั้น แต่เป็นของอุภโตพยัญชนก บัณเฑาะก์ และบุรุษด้วย เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงสัตว์เหล่านั้น และนิมิตใดๆ ของสัตว์เหล่านั้นที่เป็นวัตถุ และการเสพอย่างไรจึงเป็นปาราชิก ทั้งหมดนั้นโดยพิสดาร จึงกล่าวว่า "วินิจฉัยในเรื่องนี้มีดังนี้" เป็นต้น. บทว่า "ในเรื่องนี้" หมายถึง ในสิกขาบทนี้. บทว่า "ในมรรคเหล่านั้น" หมายถึง ในมรรค ๓๐ ที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "ของตน" กล่าวหมายถึงผู้มีหลังอ่อนห้อยย้อย. บทว่า "ที่หุ้มห่อไว้" หมายถึงของที่ห่อหุ้มด้วยผ้า หรือใบไม้ หรือเปลือกไม้ หรือหนัง หรือแผ่นตะกั่วเป็นต้น หรือสอดใส่เข้าไปข้างในแล้วปกปิดไว้. บทว่า "ของที่ยังไม่ถูกกัดกิน" หมายถึงของที่สุนัขจิ้งจอกเป็นต้นยังไม่กัดกิน. บทว่า "ของที่ยังไม่ถูกกัดกินโดยมาก" หมายถึงของที่ยังไม่ถูกกัดกินจนถึงครึ่งหนึ่ง. บทว่า "ในที่เปียก" หมายถึง ในที่ชุ่มชื้น. บทว่า "ที่หุ้มห่อไว้" หมายถึงของที่ปกปิดด้วยผ้าเป็นต้นเหล่านั้นเอง. สรุปความในที่นี้คือ ในที่นี้ สิ่งที่ไม่มีใจครองกระทบกับสิ่งที่ไม่มีใจครอง ย่อมมีการพ้น (จากอาบัติ) แต่ว่า จะเป็นสิ่งที่มีใจครองกระทบสิ่งที่ไม่มีใจครองก็ตาม สิ่งที่ไม่มีใจครองกระทบสิ่งที่มีใจครองก็ตาม สิ่งที่ไม่มีใจครองกระทบสิ่งที่ไม่มีใจครองก็ตาม สิ่งที่มีใจครองกระทบสิ่งที่มีใจครองก็ตาม (ย่อมไม่พ้น). ถ้าสอดใส่เข้าไปด้วยจิตคิดเสพเท่าที่กล่าวว่าเมื่อสอดใส่เข้าไปเท่าใดจึงเป็นปาราชิก ผู้นั้นย่อมชื่อว่าต้องอาบัติปาราชิกในทุกกรณี.

---

Evaṃ sevanacitteneva pavesentassa āpattiṃ dassetvā idāni yasmā taṃ pavesanaṃ nāma na kevalaṃ attūpakkameneva, parūpakkamenāpi hoti. Tatrāpi sādiyantasseva āpatti paṭisevanacittasamaṅgissa, na itarassāti dassetuṃ ‘‘parena vā’’tiādimāha. Tattha parenāti bhikkhupaccatthikādinā yena kenaci aññena. Pavesanapaviṭṭhaṭṭhitauddharaṇesūti ettha aggato (sārattha. ṭī. 2.58) yāva mūlā pavesanaṃ pavesanaṃ nāma. Aṅgajātassa yattakaṃ ṭhānaṃ pavesanārahaṃ, tattakaṃ anavasesato paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ nāma. Evaṃ paviṭṭhassa uddharaṇārambhato antarā ṭhitakālo ṭhitaṃ nāma. Samantapāsādikāyaṃ pana mātugāmassa sukkavisaṭṭhiṃ patvā sabbathā vāyāmato oramitvā ṭhitakālaṃ sandhāya ‘‘sukkavisaṭṭhisamaye’’ti vuttaṃ. Uddharaṇaṃ nāma yāva aggā nīharaṇakālo. Sādiyatīti sevanacittaṃ upaṭṭhapeti. Asādhāraṇavinicchayoti adinnādānādīhi sabbehi sikkhāpadehi asādhāraṇo vinicchayo.

เมื่อแสดงอาบัติของผู้สอดใส่ด้วยจิตคิดเสพอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพราะการสอดใส่นั้น ไม่ใช่เพียงแต่ด้วยความพยายามของตนเท่านั้น แต่ย่อมมีด้วยความพยายามของผู้อื่นด้วย. แม้ในกรณีนั้น อาบัติย่อมมีแก่ผู้ยินดีพร้อมด้วยจิตคิดเสพเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้อื่น เพื่อแสดงสิ่งนี้ จึงกล่าวว่า "หรือด้วยผู้อื่น" เป็นต้น. ในบทว่า "ด้วยผู้อื่น" นั้น หมายถึงด้วยบุคคลอื่นใดๆ มีภิกษุผู้เป็นศัตรูเป็นต้น. ในบทว่า "ในการสอดใส่ การเข้าไปอยู่ และการถอนออก" นั้น การสอดใส่ตั้งแต่ปลาย (สารัตถทีปนี 2.58) จนถึงโคน ชื่อว่า การสอดใส่. อวัยวะเพศนั้น ส่วนใดที่ควรสอดใส่ ส่วนนั้นที่เข้าไปอยู่โดยไม่เหลือ ชื่อว่า การเข้าไปอยู่. เวลาที่หยุดอยู่ระหว่างการเริ่มถอนออกของผู้ที่เข้าไปอยู่แล้วอย่างนี้ ชื่อว่า การหยุดอยู่. แต่ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา กล่าวว่า "ในเวลาที่น้ำอสุจิเคลื่อน" หมายถึงเวลาที่หยุดอยู่หลังจากที่น้ำอสุจิของหญิงเคลื่อนแล้ว และละความพยายามทุกอย่างแล้ว. การถอนออก ชื่อว่า เวลาที่ดึงออกจนถึงปลาย. บทว่า "ยินดี" หมายถึง ตั้งจิตคิดเสพ. บทว่า "วินิจฉัยที่ไม่ทั่วไป" หมายถึง วินิจฉัยที่ไม่ทั่วไปกับสิกขาบททั้งหมดมีอทินนาทานเป็นต้น.

---

Sādhāraṇavinicchayatthanti parivāravasena sādhāraṇavinicchayatthaṃ. Mātikāti mātā, janettīti attho. Nidadāti desanaṃ desavasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ. Paññāpīyatīti paññatti, tassā pakāro paññattividhi aṅgeti gameti ñāpetīti aṅgaṃ, kāraṇaṃ. Samuṭṭhahanti āpattiyo etenāti samuṭṭhānaṃ, uppattikāraṇaṃ, tassa vidhi samuṭṭhānavidhi. Vajjakammappabhedañcāti ettha pabhedasaddo paccekaṃ yojetabbo ‘‘vajjappabhedaṃ, kammappabhedañcā’’ti. Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade.

คำว่า สาธารณวินิจฉยัตถะ คือ เพื่อประโยชน์แก่วินิจฉัยที่ทั่วไปโดยเป็นบริวาร. คำว่า มาติกา คือ มารดา อธิบายว่า ผู้ให้กำเนิด. คำว่า นิทาน คือ การแสดงที่แสดงให้รู้สิ่งที่ยังไม่รู้โดยทำให้รู้แจ้งด้วยอำนาจแห่งการแสดง ชื่อว่า นิทาน. คำว่า บัญญัติ คือ สิ่งที่ถูกบัญญัติ, ประเภทของบัญญัตินั้น ชื่อว่า บัญญัติวิธี. คำว่า องค์ คือ สิ่งที่นำไป, ทำให้รู้แจ้ง, อธิบายว่า เหตุ. คำว่า สมุฏฐาน คือ สิ่งที่อาบัติทั้งหลายเกิดขึ้นด้วยเหตุนี้ ชื่อว่า สมุฏฐาน อธิบายว่า เหตุเกิด, วิธีแห่งสมุฏฐานนั้น ชื่อว่า สมุฏฐานวิธี. คำว่า วัชชกรรมปเภทัญจะ ในที่นี้ พึงประกอบศัพท์ว่า ปเภทะ เข้ากับแต่ละบทว่า "วัชชปเภทะ และ กรรมปเภทะ". คำว่า ตัตถะ ตัตถะ คือ ในสิกขาบทนั้นๆ.

---

Paññattiṭṭhānanti paññattiṭṭhapanassa ṭhānaṃ, sikkhāpadānaṃ paññattidesoti attho. Puggaloti ettha ādikammikoyeva adhippetoti āha ‘‘puggalo nāma yaṃ yaṃ ārabbha taṃ taṃ sikkhāpadaṃ paññatta’’nti, so so puggaloti adhippāyo. Honti cettha –

คำว่า บัญญัติฐาน คือ ที่ตั้งแห่งการตั้งบัญญัติ อธิบายว่า เป็นที่แสดงบัญญัติสิกขาบททั้งหลาย. คำว่า บุคคล ในที่นี้ มุ่งหมายเอาเฉพาะอาทิกัมมิกะเท่านั้น จึงกล่าวว่า "บุคคล คือ ผู้ใดผู้หนึ่งที่สิกขาบทนั้นๆ ถูกบัญญัติขึ้นปรารภผู้นั้นๆ" อธิบายว่า บุคคลนั้นๆ. และในเรื่องนี้ มีดังนี้ –

---

‘‘Sudinno dhaniyo sambahulā vaggumudantikā;

Seyyasako udāyi cā-ḷavakā channamettiyā.

พระสุทินนะ พระธนิยะ พระวรรคุมุทันติกาจำนวนมาก พระเสยยสกะ พระอุทายี พวกอาฬวกะ พระฉันนะ และพระเมตติยะ.

---

‘‘Devadattassajipunabbasu-chabbaggiyopanandaññataropi ca;

Hatthako cānuruddho ca, sattarasa cūḷapanthako.

พระเทวทัต พระอัสสชิ พระปุนัพพสุ ภิกษุฉัพพัคคีย์ และพระอุปนันทะบางรูป พระหัตถกะ พระอนุรุทธะ ภิกษุ ๑๗ รูป และพระจูฬปันถกะ.

---

‘‘Belaṭṭhasīso cānando, sāgatoriṭṭhanāmako;

Nandattherena tevīsa, bhikkhūnaṃ ādikammikā.

พระเบลัฏฐสีสะ พระอานันทะ พระสาคตะ และพระผู้มีนามว่าอริฏฐะ รวมกับพระนันทะเถระเป็น ๒๓ รูป เป็นอาทิกัมมิกะของภิกษุทั้งหลาย.

---

‘‘Sundarīnandā thullanandā, chabbaggiyaññatarāpi ca;

Caṇḍakāḷī sambahulā, dve ca bhikkhuniyo parā;

Bhikkhunīnaṃ tu satteva, honti tā ādikammikā’’ti.

พระสุนทรีนันทา พระถุลลนันทา และภิกุณีฉัพพัคคีย์บางรูป พระจัณฑกาลีจำนวนมาก และภิกุณีอื่นอีก ๒ รูป สำหรับภิกุณีทั้งหลาย มี ๗ ท่านเท่านั้นที่เป็นอาทิกัมมิกะเหล่านั้น.

---

Tassa tassa puggalassāti yaṃ yaṃ sudinnādikaṃ puggalaṃ ārabbha sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tassa tassa puggalassa. Paññattīti paṭhamapaññatti. Paṭhamapaññattiyā pacchā ṭhapitā paññatti anupaññatti. Anuppanne dose ṭhapitā paññatti anuppannapaññatti. Sabbattha majjhimadese ceva paccantimesu janapadesu cāti sabbesu padesesu ṭhapitā paññatti sabbatthapaññatti. Majjhimadeseyeva ṭhapitā paññatti padesapaññatti. Bhikkhūnañceva bhikkhunīnañca sādhāraṇabhūtā paññatti sādhāraṇapaññatti. Suddhabhikkhūnameva, suddhabhikkhunīnaṃ vā paññattaṃ sikkhāpadaṃ asādhāraṇapaññatti. Ubhinnampi paññatti ubhatopaññatti. Vinayadharapañcamenāti anussāvanakācariyapañcamena. Guṇaṅguṇūpāhanāti catuppaṭalato paṭṭhāya katā upāhanā, na ekadvitipaṭalā. Cammattharaṇanti attharitabbaṃ cammaṃ. Etesaṃ vasena catubbidhā padesapaññatti nāmāti etesaṃ vasena catubbidhā paññatti majjhimadeseyeva paññattāti padesapaññatti nāma. Tenevāha ‘‘majjhimadeseyeva hī’’tiādi. Yasmā majjhimadeseyeva yathāvuttavatthuvītikkame āpatti hoti, na paccantimajanapade, tasmā padesapaññattīti attho. Dhuvanhānaṃ paṭikkhepamattanti niccanahānappaṭisedhanameva. Ettha ca mattasaddena aññāni tīṇi sikkhāpadāni paṭikkhipati. Tāni hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sabbapaccantimesu janapadesu vinayadharapañcamena gaṇena upasampada’’ntiādinā (mahāva. 259) cammakkhandhake āgatāni. Tenevāha ‘‘tato aññā padesapaññatti nāma natthī’’ti. Sabbānīti tato avasesāni sabbāni sikkhāpadāni. Tasmāti yasmā anuppannapaññatti aṭṭhagarudhammavasena bhikkhunīnaṃyeva āgatā, yasmā ca dhuvanhānaṃ paṭikkhepamattaṃ ṭhapetvā pātimokkhe sabbāni sikkhāpadāni sabbatthapaññattiyeva honti, yasmā ca sādhāraṇapaññattidukañca ekatopaññattidukañca byañjanamattaṃ nānaṃ, atthato ekaṃ, tasmā. Sabbatthāti sabbesu sikkhāpadesu. Āpattibhedo hettha uttarapadalopena ‘‘āpattī’’ti vuttoti āha ‘‘āpattīti pubbappayogādivasena āpattibhedo’’ti. Sīlaācāradiṭṭhiājīvavipattīnanti ettha paṭhamā dve āpattikkhandhā sīlavipatti nāma, avasesā pañca ācāravipatti nāma, micchādiṭṭhi ca antaggāhikādiṭṭhi ca diṭṭhivipatti nāma, ājīvahetu paññattāni cha sikkhāpadāni ājīvavipatti nāma, iti imāsaṃ sīlaācāradiṭṭhiājīvavipattīnaṃ aññatarāti attho.

คำว่า ของบุคคลนั้นๆ คือ ของบุคคลนั้นๆ ที่สิกขาบทถูกบัญญัติขึ้นปรารภบุคคลมีสุทินนะเป็นต้นนั้นๆ. คำว่า บัญญัติ คือ ปฐมบัญญัติ. บัญญัติที่ตั้งขึ้นภายหลังปฐมบัญญัติ คือ อนุบัญญัติ. บัญญัติที่ตั้งขึ้นเมื่อโทษยังไม่เกิด คือ อนุปปันนบัญญัติ. บัญญัติที่ตั้งขึ้นในประเทศทั้งปวง คือ ทั้งในมัชฌิมประเทศและในชนบทชายแดน คือ สัพพัตถบัญญัติ. บัญญัติที่ตั้งขึ้นเฉพาะในมัชฌิมประเทศเท่านั้น คือ ปเทสบัญญัติ. บัญญัติที่เป็นสาธารณะแก่ทั้งภิกษุและภิกษุณี คือ สาธารณบัญญัติ. สิกขาบทที่บัญญัติเฉพาะแก่ภิกษุเท่านั้น หรือเฉพาะแก่ภิกษุณีเท่านั้น คือ อสาธารณบัญญัติ. บัญญัติของทั้งสองฝ่าย คือ อุภโตบัญญัติ. คำว่า ด้วยภิกษุผู้ทรงวินัยเป็นที่ ๕ คือ ด้วยอาจารย์ผู้บอกอนุสาวนาเป็นที่ ๕. คำว่า คุณังคุณูปาหนา คือ รองเท้าที่ทำตั้งแต่ ๔ ชั้นขึ้นไป ไม่ใช่ชั้นเดียว สองชั้น หรือสามชั้น. คำว่า จัมมัตถรณะ คือ หนังที่พึงปู. คำว่า ปเทสบัญญัติมี ๔ อย่างโดยเหตุเหล่านี้ คือ บัญญัติ ๔ อย่างโดยเหตุเหล่านี้ที่บัญญัติเฉพาะในมัชฌิมประเทศเท่านั้น ชื่อว่า ปเทสบัญญัติ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะว่าในมัชฌิมประเทศเท่านั้น” เป็นต้น. เพราะว่าอาบัติย่อมมีเมื่อล่วงละเมิดวัตถุที่กล่าวมาแล้วในมัชฌิมประเทศเท่านั้น ไม่ใช่ในชนบทชายแดน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปเทสบัญญัติ. คำว่า การห้ามการอาบน้ำเป็นนิตย์เท่านั้น คือ การห้ามการอาบน้ำเป็นนิตย์นั่นเอง. ในที่นี้ ด้วยศัพท์ว่า มัตตะ (เท่านั้น) ย่อมปฏิเสธสิกขาบทอื่นอีก ๓ สิกขาบท. สิกขาบทเหล่านั้นมาแล้วในจัมมขันธกะว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการอุปสมบทด้วยคณะมีภิกษุผู้ทรงวินัยเป็นที่ ๕ ในชนบทชายแดนทั้งปวง” เป็นต้น (มหาวรรค ๒๕๙). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ปเทสบัญญัติอื่นจากนั้นไม่มี”. คำว่า สัพพานิ คือ สิกขาบททั้งปวงที่เหลือจากนั้น. คำว่า ตัสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะอนุปปันนบัญญัติมาเฉพาะแก่ภิกษุณีโดยอัฏฐครุธรรม, และเพราะสิกขาบททั้งปวงในปาติโมกข์เป็นสัพพัตถบัญญัติเท่านั้น เว้นการห้ามการอาบน้ำเป็นนิตย์, และเพราะสาธารณบัญญัติ ๒ อย่าง และเอกโตบัญญัติ ๒ อย่าง ต่างกันเพียงพยัญชนะ แต่โดยอรรถเป็นอันเดียวกัน, เพราะเหตุนั้น. คำว่า สัพพัตถะ คือ ในสิกขาบททั้งปวง. คำว่า อาบัติ ในที่นี้กล่าวโดยการลบอุตตรบทว่า “อาบัติ” จึงกล่าวว่า “อาบัติ คือ อาบัติเภทโดยปุพพัปปโยคะเป็นต้น”. คำว่า สีลาจารทิฏฐิอาชีววิปัตตีนัง ในที่นี้ อาบัติขันธ์ ๒ อย่างแรก ชื่อว่า สีลวิบัติ, อาบัติขันธ์ ๕ อย่างที่เหลือ ชื่อว่า อาจารวิบัติ, มิจฉาทิฏฐิและอันตัคคาหิกทิฏฐิ ชื่อว่า ทิฏฐิวิบัติ, สิกขาบท ๖ อย่างที่บัญญัติเพราะเหตุแห่งอาชีวะ ชื่อว่า อาชีววิบัติ, หมายถึง อย่างใดอย่างหนึ่งในสีลวิบัติ อาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาชีววิบัติเหล่านี้.

---

Na kevalaṃ yathāvuttanayeneva vuccantīti āha ‘‘yāni sikkhāpadasamuṭṭhānānītipi vuccantī’’ti. Etāni hi kiñcāpi āpattiyā samuṭṭhānāni, na sikkhāpadassa, vohārasukhatthaṃ panevaṃ vuccantīti. Tatthāti tesu chasu samuṭṭhānesu. Tesūti sacittakācittakesu. Ekaṃ samuṭṭhānaṃ uppattikāraṇaṃ etissāti ekasamuṭṭhānā, ekena vā samuṭṭhānaṃ etissāti ekasamuṭṭhānā. ‘‘Dvisamuṭṭhānā’’tiādīsupi eseva nayo.

ไม่ใช่กล่าวด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น จึงกล่าวว่า “ที่เรียกว่า สิกขาบทสมุฏฐานก็มี”. สมุฏฐานเหล่านี้แม้จะเป็นสมุฏฐานของอาบัติ ไม่ใช่ของสิกขาบท แต่ก็กล่าวอย่างนี้เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน. คำว่า ตัตถะ คือ ในสมุฏฐาน ๖ อย่างเหล่านั้น. คำว่า เตสุ คือ ในสมุฏฐานที่มีจิตและไม่มีจิต. คำว่า เอกสมุฏฐานา คือ มีสมุฏฐานเดียวเป็นเหตุเกิด หรือมีสมุฏฐานเดียว. แม้ในคำว่า “ทวิสมุฏฐานา” เป็นต้น ก็นัยนี้แล.

---

Samuṭṭhānavasenāti samuṭṭhānasīsavasena. Paṭhamapārājikaṃ samuṭṭhānaṃ etissāti paṭhamapārājikasamuṭṭhānā. Tathā adinnādānasamuṭṭhānā’’tiādīsupi.

คำว่า โดยสมุฏฐาน คือ โดยหัวข้อสมุฏฐาน. คำว่า ปฐมปาราชิกสมุฏฐานา คือ มีปฐมปาราชิกเป็นสมุฏฐาน. แม้ในคำว่า “อทินนาทานสมุฏฐานา” เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน.

---

Sayaṃ pathavikhaṇane kāyena, pare āṇāpetvā khaṇāpane vācāya ca āpattisambhavato ‘‘pathavikhaṇanādīsu viyā’’ti vuttaṃ. Ādisaddena adinnādānādīnaṃ pariggaho. Paṭhamakathināpatti kāyavācato kattabbaṃ adhiṭṭhānaṃ vā vikappanaṃ vā akarontassa hoti, no karontassāti āha ‘‘paṭhamakathināpatti viyā’’ti. Aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarappaṭiggahaṇāpatti tassā hatthato cīvaraṃ paṭiggaṇhantassa, parivattakaṃ adentassa ca hotīti kiriyākiriyato samuṭṭhāti. ‘‘Siyā karontassā’’tiādīsu siyāti ‘‘siyā kho pana te brāhmaṇa evamassā’’tiādīsu viya ‘‘kadācī’’ti iminā samānattho nipāto. Rūpiyappaṭiggahaṇāpatti siyā kiriyā gahaṇena āpajjanato, siyā akiriyā paṭikkhepassa akaraṇatoti āha ‘‘rūpiyappaṭiggahaṇāpatti viyā’’ti. Kuṭikārāpatti vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkantakaraṇe karontassa siyā, adesāpetvā pana pamāṇātikkantakaraṇe pamāṇayuttaṃ vā karontassa ca akarontassa ca siyāti āha ‘‘kuṭikārāpatti viyā’’ti.

เพราะอาบัติย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยกายในการขุดดินเอง และด้วยวาจาในการสั่งให้ผู้อื่นขุด จึงกล่าวว่า “เหมือนในสิกขาบทขุดดินเป็นต้น”. ด้วยศัพท์ว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์อทินนาทานเป็นต้น. ปฐมกฐินาบัติย่อมมีแก่ผู้ไม่กระทำอธิษฐานหรือวิกัปที่พึงทำด้วยกายและวาจา ไม่ใช่แก่ผู้กระทำ จึงกล่าวว่า “เหมือนปฐมกฐินาบัติ”. อาบัติรับจีวรจากมือภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติ ย่อมมีแก่ผู้รับจีวรจากมือของภิกษุณีนั้น และแก่ผู้ไม่ให้ของแลกเปลี่ยน จึงเกิดขึ้นจากทั้งการกระทำและการไม่กระทำ. คำว่า สิยา ในคำว่า “สิยา กโรนตัสสา” เป็นต้น เป็นนิบาตที่มีความหมายเหมือนกับคำว่า “บางที” เหมือนในคำว่า “ดูกรพราหมณ์ บางทีความเห็นของท่านพึงเป็นอย่างนี้” เป็นต้น. อาบัติรับรูปิยะ บางทีก็เกิดขึ้นจากการกระทำคือการรับ, บางทีก็เกิดขึ้นจากการไม่กระทำคือการไม่ปฏิเสธ จึงกล่าวว่า “เหมือนอาบัติรับรูปิยะ”. อาบัติสร้างกุฎี บางทีก็มีแก่ผู้กระทำเกินประมาณหลังจากให้แสดงที่แล้ว, แต่บางทีก็มีแก่ผู้กระทำเกินประมาณโดยไม่ให้แสดงที่ หรือแก่ผู้กระทำตามประมาณและแก่ผู้ไม่กระทำ จึงกล่าวว่า “เหมือนอาบัติสร้างกุฎี”.

---

Saññāya abhāvena vimokkho assāti saññāvimokkhoti majjhepadalopasamāso daṭṭhabboti āha ‘‘yato vītikkamasaññāyā’’tiādi. Itarā nāma yato vītikkamasaññāya abhāvena na muccati, sā itarasaddassa vuttappaṭiyogivisayattā. Yā acittakena vā sacittakamissakena vā samuṭṭhātīti yā āpatti kadāci acittakena vā kadāci sacittakamissakena vā samuṭṭhānena samuṭṭhāti. Ettha ca saññādukaṃ anāpattimukhena vuttaṃ, sacittakadukaṃ āpattimukhenāti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า สัญญาโมกข์ (ความพ้นด้วยสัญญา) พึงทราบว่าเป็นมัชเฌปทโลปสมาส โดยมีความหมายว่า ความพ้นเพราะความไม่มีแห่งสัญญา ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะสัญญาในการล่วงละเมิดใด' เป็นต้น. ส่วนอาบัติอื่น ชื่อว่า อิตรา เพราะไม่พ้นด้วยความไม่มีแห่งสัญญาในการล่วงละเมิด อาบัตินั้นเป็นวิสัยแห่งปฏิปักษ์ที่กล่าวไว้ด้วยศัพท์ว่า อิตระ. คำว่า 'ย่อมตั้งขึ้นด้วยอจิตตกะ หรือด้วยสจิตตกะระคนกัน' คือ อาบัติใด ย่อมตั้งขึ้นด้วยสมุฏฐานที่เป็นอจิตตกะบ้าง บางครั้งด้วยสมุฏฐานที่เป็นสจิตตกะระคนกันบ้าง. และในที่นี้ พึงทราบว่า สัญญาตุกะ ท่านกล่าวไว้โดยหัวข้อแห่งอนาบัติ ส่วนสจิตตกตุกะ ท่านกล่าวไว้โดยหัวข้อแห่งอาบัติ.

---

Yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hotīti yassā sacittakāya āpattiyā cittaṃ akusalameva hoti, yassā ca sacittakācittakasaṅkhātāya surāpānādiacittakāya āpattiyā vatthuvijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, ayaṃ lokavajjā. ‘‘Sacittakapakkhe’’ti hi idaṃ vacanaṃ sacittakācittakaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi ekaṃsato sacittakassa ‘‘sacittakapakkhe’’ti visesane payojanaṃ atthīti. Yaṃ panettha gaṇṭhipade ‘‘surāpānasmiñhi ‘surā’ti vā ‘na vaṭṭatī’ti vā jānitvā pivane akusalamevā’’ti vuttaṃ. Tattha ‘‘na vaṭṭatīti vā jānitvā’’ti vuttavacanaṃ na yujjati paṇṇattivajjassāpi lokavajjabhāvappasaṅgato. Yassā pana ‘‘sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā’’ti niyamo natthi, sā paṇṇattivajjāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘sesā paṇṇattivajjā’’ti. Tathā hi tassā vatthuvijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ siyā kusalaṃ, siyā akusalaṃ, siyā abyākatanti ‘‘akusalamevā’’ti niyamo natthi. Ubhayattha āpajjitabbāti kāyadvāre, vacīdvāre cāti ubhayattha āpajjitabbā āpatti, tā pana adinnādānādayo. ‘‘Manodvāre āpatti nāma natthī’’ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ upanikkhittasādiyanādīsu āpattisambhavatoti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า 'ในส่วนสจิตตกะ จิตของอาบัติใดเป็นอกุศลแท้' คือ ในส่วนสจิตตกะแห่งอาบัติที่เป็นสจิตตกะ จิตเป็นอกุศลแท้ และในส่วนสจิตตกะแห่งอาบัติที่เป็นทั้งสจิตตกะและอจิตตกะ มีการดื่มสุราเป็นต้น ที่เป็นอจิตตกะ ด้วยจิตที่รู้แจ้งวัตถุ ในส่วนสจิตตกะ จิตเป็นอกุศลแท้ อาบัตินี้เป็นโลกวัชชะ. เพราะคำว่า 'ในส่วนสจิตตกะ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอาบัติที่เป็นทั้งสจิตตกะและอจิตตกะ. จริงอยู่ สำหรับอาบัติที่เป็นสจิตตกะโดยส่วนเดียว การใช้บทวิเศษณ์ว่า 'ในส่วนสจิตตกะ' ย่อมไม่มีประโยชน์. ส่วนคำใดที่กล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐีบทว่า 'จริงอยู่ ในการดื่มสุรา เพราะรู้ว่าเป็นสุรา หรือรู้ว่าไม่ควร แล้วดื่ม จิตย่อมเป็นอกุศลแท้' ดังนี้. ในคำนั้น คำที่กล่าวว่า 'หรือรู้ว่าไม่ควร' ไม่สมควร เพราะจะทำให้แม้ปัณณัตติวัชชะก็ต้องเป็นโลกวัชชะไปด้วย. ส่วนอาบัติใดไม่มีข้อกำหนดว่า 'ในส่วนสจิตตกะ จิตเป็นอกุศลแท้' อาบัตินั้นเป็นปัณณัตติวัชชะ เพื่อจะแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'อาบัติที่เหลือเป็นปัณณัตติวัชชะ'. ด้วยว่า ในส่วนสจิตตกะแห่งอาบัตินั้น ด้วยจิตที่รู้แจ้งวัตถุ จิตพึงเป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง เป็นอัพยากฤตบ้าง จึงไม่มีข้อกำหนดว่า 'เป็นอกุศลแท้'. คำว่า 'พึงต้องในทวารทั้งสอง' คือ อาบัติที่พึงต้องในทวารทั้งสอง คือทางกายทวารและวจีทวาร อาบัติเหล่านั้นได้แก่ อทินนาทานเป็นต้น. คำว่า 'ชื่อว่าอาบัติในมโนทวารไม่มี' นี้ ท่านกล่าวโดยส่วนมาก เพราะพึงทราบว่าอาบัติย่อมมีได้ในเพราะการยินดีของที่เขาวางไว้ใกล้เป็นต้น.

---

Akusalacitto vā āpajjatīti pārājikasukkavisaṭṭhikāyasaṃsaggaduṭṭhullaattakāmapāricariyaduṭṭhadosasaṅghabhedappahāradānatalasattikādibhedaṃ āpattiṃ akusalacitto āpajjati. Anupasampannaṃ padasodhammaṃ vācento, mātugāmassa dhammaṃ desentoti evarūpaṃ āpattiṃ kusalacitto āpajjati. Asañciccasahaseyyādiṃ abyākatacitto āpajjati. Yaṃ arahā āpajjati, sabbaṃ abyākatacittova āpajjati. Tenāha ‘‘kusalābyākatacitto vā’’ti.

คำว่า 'หรือมีจิตเป็นอกุศลย่อมต้อง' คือ ภิกษุมีจิตเป็นอกุศลย่อมต้องอาบัติประเภทปาราชิก สังฆาทิเสสข้อสุกกวิสัฏฐิ กายสังสัคคะ ทุฏฐุลลวาจา อัตตากามะปาริจริยา ทุฏฐโทสะ สังฆเภท และการให้ประหาร การเงื้อมฝ่ามือเป็นต้น. ภิกษุมีจิตเป็นกุศลย่อมต้องอาบัติเช่นนี้ คือ เมื่อสอนธรรมโดยบทแก่อนุปสัมบัน หรือเมื่อแสดงธรรมแก่มาตุคาม. ภิกษุมีจิตเป็นอัพยากฤตย่อมต้องอาบัติมีการนอนร่วมโดยไม่แกล้งเป็นต้น. อาบัติใดที่พระอรหันต์ต้อง ท่านย่อมต้องด้วยจิตที่เป็นอัพยากฤตทั้งสิ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือมีจิตเป็นกุศลและอัพยากฤต'.

---

Dukkhavedanāsamaṅgī vāti duṭṭhadosādibhedaṃ āpattiṃ āpajjanto dukkhavedanāsamaṅgī āpajjati. Methunadhammādibhedaṃ pana sukhavedanāsamaṅgī āpajjati. Yaṃ sukhavedanāsamaṅgī āpajjati, taṃyeva majjhatto hutvā āpajjanto adukkhamasukhavedanāsamaṅgī āpajjati. Tenāha ‘‘itaravedanādvayasamaṅgī vā’’ti. Idampi ca tikadvayaṃ yebhuyyavaseneva vuttaṃ. Nipajjitvā nirodhasamāpanno hi acittako avedano sahaseyyāpattiṃ āpajjatīti. Kiñcāpi evaṃ aniyamena vuttaṃ, viseso panettha atthīti dassetuṃ ‘‘evaṃ santepī’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ santepīti hi visesābhidhānanimittābhyūpagameva yujjati. Sabbesaṃ vasena tīṇi cittānīti kusalākusalābyākatānaṃ vasena padasodhammādīsu tīṇi cittāni.

คำว่า 'หรือเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยทุกขเวทนา' คือ เมื่อต้องอาบัติประเภททุฏฐโทสะเป็นต้น ย่อมเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยทุกขเวทนาต้องอาบัติ. แต่เมื่อต้องอาบัติประเภทเมถุนธรรมเป็นต้น ย่อมเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยสุขเวทนาต้องอาบัติ. อาบัติใดที่ภิกษุเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยสุขเวทนาต้องอาบัติ เมื่อภิกษุนั้นเป็นผู้มีจิตเป็นกลางต้องอาบัตินั้นนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยอทุกขมสุขเวทนาต้องอาบัติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือเป็นผู้พร้อมเพรียงด้วยเวทนาอีก ๒ อย่างที่เหลือ'. อนึ่ง แม้ติกะทั้งสองนี้ ท่านก็กล่าวไว้โดยส่วนมากเท่านั้น. เพราะว่าภิกษุผู้นอนเข้าพระนิโรธสมาบัติ เป็นผู้ไม่มีจิต ไม่มีเวทนา ย่อมต้องสหเสยยาบัติได้. แม้จะกล่าวไว้อย่างไม่แน่นอนเช่นนี้ เพื่อจะแสดงว่าในเรื่องนี้มีความพิเศษอยู่ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น' เป็นต้น. จริงอยู่ คำว่า 'แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น' นี้ ย่อมสมควรแก่การยอมรับเหตุแห่งการเรียกชื่อที่พิเศษ. คำว่า 'จิต ๓ ดวง ด้วยอำนาจแห่งจิตทั้งหมด' คือ จิต ๓ ดวง ในอาบัติมีการสอนธรรมโดยบทเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งกุศล อกุศล และอัพยากฤต.

---

Idāni taṃ yathāvuttanidānādivedanāttikapariyosānaṃ sattarasappakāraṃ imasmiṃ sikkhāpade yojetuṃ ‘‘idha panā’’tiādimāha. Idhāti imasmiṃ paṭhamapārājikasikkhāpade. Vesāliyanti evaṃnāmake itthiliṅgavasena pavattavohāre nagare. Tañhi nagaraṃ tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanena visālībhūtattā ‘‘vesālī’’ti vuccati. Idampi ca nagaraṃ sabbaññutaṃ sampatteyeva sammāsambuddhe sabbākāravepullattaṃ pattanti veditabbaṃ. ‘‘Sikkhaṃ apaccakkhāyā’’ti ca ‘‘antamaso tiracchānagatāyapī’’ti ca dve anupaññattiyoti makkaṭivajjiputtakavatthūnaṃ vasena vuttā. ‘‘Antamaso tiracchānagatāyā’’ti ca ‘‘sikkhaṃ apaccakkhāyā’’ti ca imā dve anupaññattiyo. Āpattikarā ca hotīti paṭhamapaññattito visuṃyevāpattikarā ca hoti. Aññavādakasikkhāpadādīsu viyāti aññavādakasikkhāpadādīsu ‘‘vihesake’’tiādikā (pāci. 98) viyāti attho. Ādisaddena ujjhāpanakassa pariggaho. Ettha hi aññavādakādito visuṃyeva vihesakādīsupi pācittiyaṃ hoti. Yathāha ‘‘ropite vihesake saṅghamajjhe vatthusmiṃ vā āpattiyā vā anayuñjiyamāno taṃ nakathetukāmo taṃ naugghāṭetukāmo tuṇhībhūto saṅghaṃ viheseti, āpatti pācittiyassā’’tiādi (pārā. 100). Supinante vijjamānāpi mocanassādacetanā abbohārikattā anāpattikarāti āha ‘‘aññatra supinantātiādikā viyā’’ti. Tathā hi thinamiddhena abhibhūtattā supine cittaṃ abbohārikaṃ, cittassa abbohārikattā opakkamanakiriyāpavattanikāpi cetanā abbohārikā. Vuttañhetaṃ ‘‘atthesā, bhikkhave, cetanā, sā ca kho abbohārikā’’ti (pārā. 235), tasmā ‘‘aññatra supinantā’’ti ayaṃ anupaññatti anāpattikarā jātā. Ādisaddena ‘‘aññatra adhimānā’’tiādikaṃ (pārā. 197) saṅgaṇhāti. Adinnādānādīsu viyāti adinnādānādīsu ‘‘araññā vā’’tiādikā (pārā. 91) viyāti attho. Ettha pana ādisaddena paṭhamapārājikādīnaṃ saṅgaho. Ettha hi ‘‘tañca kho gāme, no araññe’’tiādinā (pārā. 90) nayena lesaṃ oḍḍentānaṃ lesapidahanatthaṃ ‘‘araññā vā’’tiādikā anupaññatti vuttāti upatthambhakarāva hoti. Teneva hi ‘‘nanu, āvuso, tathevetaṃ hotī’’ti (pārā. 90) bhikkhūhi vuttaṃ.

บัดนี้ เพื่อจะประกอบประเภททั้ง ๑๗ นั้น ซึ่งมีนิทานเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว และมีเวทนาติกะเป็นที่สุด ลงในสิกขาบทนี้ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "idha pana" (ก็ในพระวินัยนี้) ดังนี้. คำว่า idha (ในพระวินัยนี้) หมายถึง ในปฐมปาราชิกสิกขาบทนี้. คำว่า Vesāliyaṃ (ในเมืองเวสาลี) หมายถึง ในเมืองที่เรียกชื่ออย่างนั้น ซึ่งเป็นโวหารที่ดำเนินไปด้วยอำนาจอิตถีลิงค์. ด้วยว่า เมืองนั้นเรียกว่า "เวสาลี" เพราะเป็นเมืองที่กว้างขวาง (วิสาลี) เนื่องจากมีการขยายกำแพงล้อมรอบถึง ๓ ครั้ง. และพึงทราบว่า เมืองนี้ถึงความไพบูลย์ในทุกส่วน เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้วนั่นเอง. อนึ่ง อนุปัญญัติ ๒ อย่าง คือ "sikkhaṃ apaccakkhāya" (โดยมิได้บอกคืนสิกขา) และ "antamaso tiracchānagatāyapi" (ที่สุดโดยที่สุดแม้ในสัตว์เดรัจฉานตัวเมีย) ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจเรื่องนางลิงและพวกภิกษุวัชชีบุตร. อนุปัญญัติ ๒ อย่างนี้ คือ "antamaso tiracchānagatāya" และ "sikkhaṃ apaccakkhāya" เป็นอาปัตติกรอนุปัญญัติ (อนุปัญญัติที่ทำให้เกิดอาบัติ) คือทำให้เกิดอาบัติแยกต่างหากจากปฐมบัญญัตินั่นเอง. คำว่า "viyāti" (เช่นใน...) ในคำว่า "aññavādakasikkhāpadādīsu viyāti" (เช่นในอัญญวาทกสิกขาบทเป็นต้น) มีความหมายว่า เช่นคำว่า "vihesake" (ผู้เบียดเบียน) เป็นต้น ในอัญญวาทกสิกขาบทเป็นต้น (ปาจิตตีย์ ๙๘). ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" (เป็นต้น) ทรงสงเคราะห์เอาอุชฌาปนกสิกขาบทเข้าด้วย. เพราะในสิกขาบทเหล่านั้น แม้ในวิเหสกสิกขาบทเป็นต้น ก็มีอาบัติปาจิตตีย์แยกต่างหากจากอัญญวาทกสิกขาบทเป็นต้น. สมดังที่ตรัสไว้ว่า "เมื่อวิเหสกสิกขาบทถูกยกขึ้นแสดงแล้ว ภิกษุผู้ถูกซักถามในท่ามกลางสงฆ์ ถึงเรื่องก็ดี ถึงอาบัติก็ดี ไม่ปรารถนาจะบอกเรื่องนั้น ไม่ปรารถนาจะเปิดเผยเรื่องนั้น นิ่งเสีย แกล้งเบียดเบียนสงฆ์ เป็นอาบัติปาจิตตีย์" ดังนี้เป็นต้น (ปาราชิก ๑๐๐). เพราะเจตนาที่ยินดีในการเคลื่อนของอสุจิที่มีอยู่ในความฝัน เป็นอัพโวหาริก (ไม่จัดเป็นเจตนาที่นับได้) จึงไม่เป็นเหตุแห่งอาบัติ ท่านจึงกล่าวว่า "aññatra supinantātiādikā viyā" (เช่นอนุปัญญัติมีอาทิว่า ยกเว้นในฝัน) ดังนี้. จริงอย่างนั้น เพราะถูกถีนมิทธะครอบงำ จิตในความฝันจึงเป็นอัพโวหาริก เมื่อจิตเป็นอัพโวหาริก แม้เจตนาที่เป็นตัวยังกิริยาคือความพยายามให้เป็นไป ก็เป็นอัพโวหาริก. ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เจตนานั้นมีอยู่ แต่นั่นเป็นอัพโวหาริก" (ปาราชิก ๒๓๕) เพราะฉะนั้น อนุปัญญัตินี้ว่า "aññatra supinantā" (ยกเว้นในฝัน) จึงเป็นอนาปัตติกรอนุปัญญัติ (อนุปัญญัติที่ไม่ทำให้เกิดอาบัติ). ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" (เป็นต้น) ทรงสงเคราะห์เอาคำว่า "aññatra adhimānā" (ยกเว้นสำคัญตัวผิด) เป็นต้น (ปาราชิก ๑๙๗) เข้าด้วย. คำว่า "viyāti" (เช่นใน...) ในคำว่า "adinnādānādīsu viyāti" (เช่นในอทินนาทานเป็นต้น) มีความหมายว่า เช่นคำว่า "araññā vā" (หรือจากป่า) เป็นต้น ในอทินนาทานสิกขาบทเป็นต้น (ปาราชิก ๙๑). แต่ในที่นี้ ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" (เป็นต้น) ทรงสงเคราะห์เอาปฐมปาราชิกเป็นต้นเข้าด้วย. เพราะในสิกขาบทนี้ อนุปัญญัติมีอาทิว่า "araññā vā" (หรือจากป่า) ท่านกล่าวไว้เพื่อปิดเล่ห์เหลี่ยมของพวกภิกษุผู้ยกเล่ห์เหลี่ยมขึ้นอ้างโดยนัยมีอาทิว่า "นั่นเป็นของในบ้าน ไม่ใช่ของในป่า" (ปาราชิก ๙๐) จึงเป็นอุปัตถัมภกอนุปัญญัติ (อนุปัญญัติที่ช่วยสนับสนุนบัญญัติเดิม) เท่านั้น. เพราะเหตุนั้นนั่นแล ภิกษุทั้งหลายจึงกล่าวว่า "อาวุโส เรื่องนั้นมันก็เป็นอย่างนั้นมิใช่หรือ" (ปาราชิก ๙๐).

---

Vuttappakāre maggeti ‘‘manussāmanussatiracchānagatavasenā’’tiādinā (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) vuttappakāre tiṃsamagge. Imassa pana ‘‘chinne’’ti iminā sambandho. Tacādīni anavasesetvāti nimittappadese bahi ṭhitāni chavicammāni anavasesetvā. Nimittasaṇṭhānamattaṃ paññāyatīti nimittamaṃsassa pana abbhantare chavicammassa ca vijjamānattā vuttaṃ. Cammakhilanti cammakkhaṇḍaṃ. ‘‘Uṇṇigaṇḍo’’tipi (sārattha. ṭī. 2.55; vi. vi. ṭī. 1.55) vadanti. Tañhi nimitte jātattā nimittameva. Tenāha ‘‘sevanacitte sati pārājika’’nti. Sevanacitteti methunasevanacitte. Kāyasaṃsaggasevanacitte pana sati saṅghādisesova. Naṭṭho kāyappasādo etthāti naṭṭhakāyappasādaṃ, sukkhapīḷakaṃ vā matacammaṃ vāti attho. Mate akkhāyite, yebhuyyena akkhāyite ca pārājikāpattivacanato (pārā. 61) pana naṭṭhakāyappasādepi itthinimitte pavesentassa pārājikāpattiyeva. Nimittasaṇṭhānamattampi anavasesetvāti nimittākārena ṭhitaṃ yathāvuttanimittamaṃsādimpi anavasesetvā. Vaṇasaṅkhepavasenāti vaṇasaṅgahavasena. Vaṇe thullaccayañca ‘‘amaggena amaggaṃ paveseti, āpatti thullaccayassā’’ti (pārā. 66) imassa suttassa vasena veditabbaṃ. Tasmiñhi sutte dvīsu sambhinnavaṇesu ekena vaṇena pavesetvā dutiyena nīharantassa thullaccayaṃ vuttaṃ. Vuttañhi samantapāsādikāyaṃ ‘‘imassa sattassa anulomavasena sabbattha vaṇasaṅkhepe thullaccayaṃ veditabba’’nti (pārā. aṭṭha. 1.66). Manussānaṃ pana akkhiādayopi vaṇasaṅgahaṃ gacchantīti vaṇena ekaparicchedaṃ katvā dassento ‘‘tathā’’tiādimāha. Tesaṃ vaṇasaṅgaho ‘‘navadvāro mahāvaṇo’’ti (mi. pa. 2.6.1) evamādisuttānusārena veditabbo. Tattha manussānanti itthipurisapaṇḍakaubhatobyañjanakavasena catubbidhānaṃ manussānaṃ. Vatthikosesūti vatthipuṭesu purisānaṃ aṅgajātakosesu. Hatthiassādīnañca tiracchānānanti hatthiassagoṇagadrabhaoṭṭhamahiṃsādīnaṃ tiracchānagatānaṃ. Tiracchānānaṃ panāti sabbesampi tiracchānagatānaṃ. Sabbesanti yathāvuttamanussādīnaṃ sabbesaṃ.

คำว่า "vuttappakāre magge" (ในมรรคตามที่กล่าวแล้ว) หมายถึง ในมรรค ๓๐ ตามที่กล่าวไว้แล้ว โดยนัยมีอาทิว่า "โดยความเป็นมนุษย์ อมนุษย์ และสัตว์เดรัจฉาน" (อรรถกถา กังขาวิตรณี ปฐมปาราชิกวรรณนา). แต่คำนี้มีความเชื่อมโยงกับคำว่า "chinne" (ที่ขาดแล้ว). คำว่า "tacādīni anavasesetvā" (โดยไม่เหลือผิวหนังเป็นต้น) หมายถึง โดยไม่เหลือผิวหนังและหนังที่อยู่ภายนอกในบริเวณอวัยวะเพศ. ที่กล่าวว่า "nimittasaṇṭhānamattaṃ paññāyati" (ปรากฏเพียงรูปพรรณสัณฐานของอวัยวะเพศ) นั้น ท่านกล่าวไว้เพราะยังมีผิวหนังและหนังภายในเนื้ออวัยวะเพศอยู่. คำว่า "cammakhilaṃ" หมายถึง ชิ้นส่วนของหนัง. บางแห่งก็เรียกว่า "uṇṇigaṇḍa" (สารัตถทีปนี ๒.๕๕; วิมติวิโนทนี ๑.๕๕). เพราะสิ่งนั้นเกิดที่อวัยวะเพศ จึงเป็นอวัยวะเพศนั่นเอง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "sevanacitte sati pārājikaṃ" (เมื่อมีจิตคิดจะเสพ เป็นปาราชิก). คำว่า "sevanacitte" หมายถึง จิตคิดจะเสพเมถุน. แต่ถ้ามีจิตคิดจะเสพด้วยการสัมผัสกาย เป็นเพียงสังฆาทิเสสเท่านั้น. คำว่า "naṭṭho kāyappasādo ettha" (กายปัสสาทะในที่นี้เสียไปแล้ว) หมายถึง กายปัสสาทะเสียไปแล้ว หรือหมายถึงแผลแห้ง หรือหนังที่ตายแล้ว. แต่เพราะมีคำกล่าวถึงอาบัติปาราชิกในกรณีที่สอดใส่เข้าไปในศพที่ตายแล้วแต่ยังไม่เน่าเปื่อย หรือที่ยังไม่เน่าเปื่อยโดยส่วนมาก (ปาราชิก ๖๑) ดังนั้น แม้ในที่ที่กายปัสสาทะเสียไปแล้ว เมื่อสอดอวัยวะเพศเข้าไปในอวัยวะเพศหญิง ก็เป็นอาบัติปาราชิกนั่นเอง. คำว่า "nimittasaṇṭhānamattampi anavasesetvā" (โดยไม่เหลือแม้เพียงรูปพรรณสัณฐานของอวัยวะเพศ) หมายถึง โดยไม่เหลือแม้เนื้ออวัยวะเพศเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งยังคงรูปเป็นอวัยวะเพศอยู่. คำว่า "vaṇasaṅkhepavasena" หมายถึง โดยการสงเคราะห์เข้าในประเภทแผล. และพึงทราบอาบัติถุลลัจจัยในแผล ตามนัยแห่งพระสูตรนี้ว่า "amaggena amaggaṃ paveseti, āpatti thullaccayassa" (สอดอวัยวะที่ไม่ใช่มรรค เข้าไปในมรรคที่ไม่ใช่มรรค เป็นอาบัติถุลลัจจัย) (ปาราชิก ๖๖). ด้วยว่า ในพระสูตรนั้น ท่านกล่าวอาบัติถุลลัจจัยแก่ผู้ที่สอดอวัยวะเพศเข้าไปในแผลที่ทะลุถึงกัน ๒ แห่ง โดยสอดเข้าทางแผลหนึ่งแล้วให้ออกทางแผลที่สอง. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาว่า "พึงทราบอาบัติถุลลัจจัยในการสงเคราะห์แผลทุกแห่ง โดยอนุโลมตามสัตว์นี้" (อรรถกถา ปาราชิก ๑.๖๖). แต่เพราะแม้แต่ดวงตาเป็นต้นของมนุษย์ ก็จัดเข้าในการสงเคราะห์เป็นแผลได้ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "tathā" (เช่นนั้น) เพื่อแสดงโดยกำหนดให้เป็นแผลอย่างเดียวกัน. การสงเคราะห์อวัยวะเหล่านั้นเป็นแผล พึงทราบตามนัยแห่งพระสูตรมีอาทิว่า "แผลใหญ่มีปากแผล ๙ แห่ง" (มิลินทปัญหา ๒.๖.๑). ในคำเหล่านั้น คำว่า "manussānaṃ" (ของมนุษย์) หมายถึง มนุษย์ ๔ ประเภท คือ หญิง ชาย บัณเฑาะก์ และอุภโตพยัญชนก. คำว่า "vatthikosesu" หมายถึง ในถุงกระเพาะปัสสาวะ คือในฝักแห่งอวัยวะเพศของบุรุษ. คำว่า "hatthiassādīnañca tiracchānānaṃ" (และของสัตว์เดรัจฉานมีช้างและม้าเป็นต้น) หมายถึง ของสัตว์เดรัจฉานมีช้าง ม้า โค ลา อูฐ และกระบือเป็นต้น. คำว่า "tiracchānānaṃ pana" (แต่ของสัตว์เดรัจฉาน) หมายถึง ของสัตว์เดรัจฉานทั้งหมด. คำว่า "sabbesaṃ" (ของทั้งหมด) หมายถึง ของมนุษย์เป็นต้นที่กล่าวมาแล้วทั้งหมด.

---

Evaṃ jīvamānakasarīre labbhamānaṃ āpattivisesaṃ dassetvā idāni matasarīre labbhamānaṃ āpattivisesaṃ dassetuṃ ‘‘matasarīre’’tiādimāha. Vaccamaggapassāvamaggamukhamaggānaṃ catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāse ṭhapetvā yadā apare dve koṭṭhāsā khāditā, tadā upaḍḍhakkhāyitaṃ nāma hoti. Na kuthitaṃ hotīti uddhumātakādibhāvena kuthitaṃ na hoti, allanti attho. Yadā pana sarīraṃ uddhumātakaṃ hoti kuthitaṃ nīlamakkhikasamākiṇṇaṃ kimikulasamākulaṃ navahi vaṇamukhehi paggaḷitapubbakuṇapabhāvena upagantumpi asakkuṇeyyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.59-60), tadā pārājikavatthuñca thullaccayavatthuñca vijahati, dukkaṭavatthumeva hotīti āha ‘‘kuthite dukkaṭa’’nti. Kuthiteti uddhumātakabhāvappatte. Īdise hi sarīre yattha katthaci upakkamato dukkaṭaṃ. Tathā vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ aṅgajātaṃ pavesentassāti (pārā. aṭṭha. 1.73) vivaṭṭe mukhe cattāri passāni, tālukañca apphusantaṃ aṅgajātaṃ pavesentassa dukkaṭanti attho. Sace pana heṭṭhā vā upari vā ubhayapassehi vā chupantaṃ paveseti, pārājikaṃ. Catūhi passehi acchupantaṃ pavesetvā abbhantare tālukaṃ chupati, pārājikameva. Bahi nikkhantajivhāya vā dantesu vā aṅgajātaṃ pavesentassa thullaccayanti sambandho. Jīvamānakasarīrepi bahi nikkhantajivhāya thullaccayameva. Yadi pana bahi jivhāya paliveṭhetvā antomukhaṃ paveseti, pārājikameva. Yadi pana dantā suphusitā, antomukhe okāso natthi, dantā ca bahi oṭṭhamaṃsena paṭicchannā, tattha vātena asamphuṭṭhaṃ allokāsaṃ tilaphalamattampi pavesentassa pārājikameva. Uppāṭite pana oṭṭhamaṃse dantesuyeva upakkamantassa thullaccayaṃ. Yopi danto bahi nikkhamanto tiṭṭhati, na sakkā oṭṭhehi pidahituṃ, tatthāpi eseva nayo.

เมื่อแสดงอาบัติพิเศษที่พึงได้ในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่ดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงอาบัติพิเศษที่พึงได้ในร่างกายที่ตายแล้ว จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในร่างกายที่ตายแล้ว’ ใน ๔ ส่วนของทวารหนัก ทวารเบา และทวารปาก เมื่อเว้น ๒ ส่วนไว้ แล้วอีก ๒ ส่วนถูกกัดกินไปแล้ว ชื่อว่า ‘ถูกกัดกินครึ่งหนึ่ง’ คำว่า ‘ไม่เน่า’ หมายถึงไม่เน่าด้วยอาการมีอืดพองเป็นต้น หมายถึงยังสดอยู่ แต่เมื่อใดร่างกายอืดพอง เน่าเปื่อย มีหมู่แมลงวันสีเขียวห้อมล้อม มีหมู่หนอนคลุกคลี มีน้ำเหลืองไหลออกจากช่องแผล ๙ ช่อง จนไม่สามารถเข้าไปใกล้ได้ (อรรถกถา ปาราชิก ๑.๕๙-๖๐) เมื่อนั้นย่อมพ้นจากวัตถุแห่งปาราชิกและวัตถุแห่งถุลลัจจัย คงเป็นวัตถุแห่งทุกกฏเท่านั้น จึงกล่าวว่า ‘เมื่อเน่า เป็นทุกกฏ’ คำว่า ‘เน่า’ หมายถึงถึงภาวะอืดพอง ในร่างกายเช่นนี้ ไม่ว่าจะกระทำที่ใด ก็เป็นทุกกฏ อนึ่ง ที่กล่าวว่า ‘เมื่อสอดอวัยวะเพศเข้าไปในปากที่กลม โดยไม่สัมผัส’ (อรรถกถา ปาราชิก ๑.๗๓) หมายถึงเมื่อสอดอวัยวะเพศเข้าไปในปากที่อ้าออก โดยไม่สัมผัสริมฝีปากทั้งสี่และเพดานปาก เป็นทุกกฏ แต่ถ้าสอดเข้าไปโดยสัมผัสข้างล่าง หรือข้างบน หรือทั้งสองข้าง เป็นปาราชิก ถ้าสอดเข้าไปโดยไม่สัมผัสริมฝีปากทั้งสี่ แต่สัมผัสเพดานปากภายใน ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง การสอดอวัยวะเพศเข้าไปในลิ้นที่แลบออกมาภายนอก หรือในฟัน เป็นถุลลัจจัย แม้ในร่างกายที่ยังมีชีวิตอยู่ การสอดเข้าไปในลิ้นที่แลบออกมาภายนอก ก็เป็นถุลลัจจัยนั่นเอง แต่ถ้าพันด้วยลิ้นที่แลบออกมาภายนอกแล้วสอดเข้าไปในปาก ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง แต่ถ้าฟันชิดกันสนิท ไม่มีช่องว่างภายในปาก และฟันถูกปกคลุมด้วยเนื้อริมฝีปากภายนอก เมื่อสอดเข้าไปในที่ชื้นที่ไม่ถูกลมพัด แม้เพียงเท่าเมล็ดงา ก็เป็นปาราชิกนั่นเอง แต่ถ้าเนื้อริมฝีปากถูกถอนออกไป การกระทำที่ฟันเท่านั้น เป็นถุลลัจจัย แม้ฟันที่ยื่นออกมาภายนอก ไม่สามารถปิดด้วยริมฝีปากได้ ก็มีนัยเดียวกันนี้

---

Vedanāya aṭṭo pīḷito vedanāṭṭo. Ummattakoti cettha pittummattako adhippetoti āha ‘‘yo pittavasenā’’tiādi. Pittavasenāti baddhapittavasena. Tasmiñhi baddhapitte pittakosato calitvā bahi nikkhamante sattā ummattakā honti, vipallatthasaññā hirottappaṃ chaḍḍetvā asāruppacariyaṃ caranti, lahukagarukāni sikkhāpadāni maddantāpi na jānanti, bhesajjakiriyāyapi atekicchā honti, evarūpassa ummattakassa anāpatti. Abaddhapittaṃ pana lohitaṃ viya sabbaṅgagataṃ, tamhi kupite sattānaṃ kaṇḍukacchusarīrakampādīni honti, tāni bhesajjakiriyāya vūpasamanti. Tena vuttaṃ ‘‘baddhapittavasenā’’ti. Khittacitto nāma vissaṭṭhacitto yakkhummattako vuccatīti āha ‘‘yakkhehi katacittavikkhepo khittacitto’’ti. Yakkhā kira bheravāni ārammaṇāni dassetvā mukhena hatthaṃ pavesetvā, hadayarūpaṃ vā maddantā satte vikkhittacitte vipallatthasaññe karonti, evarūpassa khittacittassa anāpatti. Tesaṃ pana ubhinnaṃ ayaṃ viseso – pittummattako niccameva ummattako hoti, pakatisaññaṃ na labhati. Yakkhummattako antarantarā pakatisaññaṃ paṭilabhati. Idha pana pittummattako vā hotu, yakkhummattako vā, yo sabbaso muṭṭhassati kiñci na jānāti, aggimpi suvaṇṇampi gūthampi candanampi ekasadisaṃ maddantova vicarati, evarūpassa anāpatti. Antarantarā pakatisaññaṃ paṭilabhitvā ñatvā karontassa pana āpattiyeva. Tenāha ‘‘dvinnampi ca etesa’’ntiādi.

คำว่า ‘เวทนาฏฐะ’ หมายถึงผู้ถูกเวทนาบีบคั้น ในที่นี้ คำว่า ‘คนบ้า’ หมายถึงคนบ้าเพราะดี จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ผู้ใดเพราะดี’ คำว่า ‘เพราะดี’ หมายถึงเพราะดีที่ถูกผูกไว้ เมื่อดีที่ถูกผูกไว้นั้นเคลื่อนออกจากถุงน้ำดีแล้วไหลออกมาภายนอก สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นคนบ้า มีสติวิปลาส ละทิ้งหิริและโอตตัปปะ ประพฤติสิ่งที่ไม่สมควร แม้เหยียบย่ำสิกขาบททั้งเบาและหนักก็ไม่รู้ และไม่สามารถรักษาด้วยยาได้ คนบ้าเช่นนี้ไม่มีอาบัติ แต่ดีที่ไม่ได้ถูกผูกไว้ ย่อมซ่านไปทั่วร่างกายเหมือนเลือด เมื่อดีนั้นกำเริบ สัตว์ทั้งหลายย่อมมีอาการคัน ตัวสั่นเป็นต้น ซึ่งสามารถระงับได้ด้วยการรักษาด้วยยา ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘เพราะดีที่ถูกผูกไว้’ คำว่า ‘ขิตตจิต’ หมายถึงผู้มีจิตฟุ้งซ่าน ซึ่งเรียกว่าคนบ้าเพราะยักษ์ จึงกล่าวว่า ‘ผู้มีจิตฟุ้งซ่านเพราะยักษ์กระทำจิตให้วิปลาส’ ได้ยินว่า ยักษ์ทั้งหลายแสดงอารมณ์ที่น่ากลัว แล้วสอดมือเข้าไปทางปาก หรือบีบคั้นรูปหัวใจ ทำให้สัตว์ทั้งหลายมีจิตฟุ้งซ่าน มีสติวิปลาส คนขิตตจิตเช่นนี้ไม่มีอาบัติ แต่คนทั้งสองประเภทนี้มีความแตกต่างกันคือ คนบ้าเพราะดี ย่อมเป็นคนบ้าอยู่เสมอ ไม่ได้สติปกติ ส่วนคนบ้าเพราะยักษ์ ย่อมได้สติปกติเป็นครั้งคราว ในที่นี้ ไม่ว่าจะเป็นคนบ้าเพราะดี หรือคนบ้าเพราะยักษ์ ผู้ที่หลงลืมสติโดยสิ้นเชิง ไม่รู้อะไรเลย เที่ยวเหยียบย่ำไฟ ทองคำ อุจจาระ และจันทน์ เหมือนกันหมด คนเช่นนี้ไม่มีอาบัติ แต่ผู้ที่ได้สติปกติเป็นครั้งคราวแล้วรู้ตัวกระทำ ย่อมเป็นอาบัติ ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ของคนทั้งสองประเภทนี้’

---

Adhimattavedanāyāti adhikappamāṇāya dukkhavedanāya. Ādikamme niyutto ādikammiko, yo ca ādikamme niyutto, so tasmiṃ kamme ādibhūto hotīti āha ‘‘yo’’tiādi. Idha pana sudinnatthero ādikammiko, tassa anāpatti. Avasesānaṃ makkaṭisamaṇavajjiputtakādīnaṃ āpattiyeva. Paṭipādanaṃ sampādanaṃ. Karontoyeva hi taṃ āpajjatīti kiriyaṃ. Idaṃ (sārattha. ṭī. 2.66) pana yebhuyyavasena vuttaṃ methunadhamme parūpakkame sati sādiyantassa akiriyasamuṭṭhānabhāvato. Methunappaṭisaṃyuttāya hi kāmasaññāya abhāvena muccanato saññāvimokkhaṃ. ‘‘Anāpatti ajānantassa, asādiyantassā’’ti (pārā. 66) hi vuttaṃ. Methunacitteneva naṃ āpajjati, na vinā cittenāti sacittakaṃ. Rāgavaseneva āpajjitabbato lokavajjaṃ. Kāyadvāreneva samuṭṭhānato kāyakammaṃ. Cittaṃ panettha aṅgamattaṃ hoti, na tassa vasena kammabhāvo labbhati. Lobhacitteneva āpajjitabbato akusalacittaṃ. Sukhasamaṅgī vā upekkhāsamaṅgī vā āpajjatīti dvivedanaṃ. Nanu samuṭṭhānādīni āpattiyā honti, na sikkhāpadassa, atha kasmā sikkhāpadassa samuṭṭhānādīni vuttānīti āha ‘‘imāni ca samuṭṭhānādīni nāmā’’tiādi. Āpattiyā hontīti ajjhācārassa honti.

คำว่า อธิมัตตเวทนา ได้แก่ ทุกขเวทนาที่มีประมาณยิ่ง ผู้ที่ประกอบในกรรมเริ่มแรก ชื่อว่า อาทิกัมมิกะ และผู้ที่ประกอบในกรรมเริ่มแรกนั้น ย่อมเป็นผู้เริ่มแรกในกรรมนั้น จึงกล่าวคำว่า ‘ผู้ใด’ เป็นต้น ในที่นี้ พระสุทินนเถระเป็นอาทิกัมมิกะ ท่านไม่มีอาบัติ ส่วนที่เหลือคือ ภิกษุผู้เสพในนางลิง และพวกวัชชีบุตร เป็นต้น มีอาบัติเท่านั้น คำว่า ปฏิปาทนะ คือ การทำให้สำเร็จ เพราะผู้ทำนั่นแหละย่อมต้องอาบัตินั้น จึงชื่อว่า กิริยา แต่คำนี้ (สารัตถ. ฎีกา 2.66) กล่าวไว้โดยมาก เพราะเมื่อมีการประทุษร้ายในเมถุนธรรมโดยผู้อื่น ผู้ยินดีอยู่ ย่อมเป็นอกิริยาสมุฏฐาน เพราะพ้นไปได้ด้วยความไม่มีกามสัญญาที่ประกอบด้วยเมถุนธรรม จึงชื่อว่า สัญญาวิโมกข์ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ไม่มีอาบัติแก่ผู้ไม่รู้, แก่ผู้ไม่ยินดี’ (ปารา. 66) ย่อมต้องอาบัตินั้นด้วยจิตคิดจะเสพเมถุนเท่านั้น ไม่ใช่ไม่มีจิต จึงชื่อว่า สจิตตกะ เพราะพึงต้องอาบัติด้วยอำนาจแห่งราคะเท่านั้น จึงชื่อว่า โลกวัชชะ เพราะมีสมุฏฐานทางกายทวารเท่านั้น จึงชื่อว่า กายกรรม ในที่นี้ จิตเป็นเพียงองค์ประกอบเท่านั้น ไม่ได้ชื่อว่าเป็นกรรมด้วยอำนาจแห่งจิตนั้น เพราะพึงต้องอาบัติด้วยจิตที่เป็นโลภะเท่านั้น จึงชื่อว่า อกุศลจิต ย่อมต้องอาบัติด้วยผู้พร้อมเพรียงด้วยสุขเวทนา หรือพร้อมเพรียงด้วยอุเบกขาเวทนา จึงชื่อว่า ทวิเวทนา มิใช่หรือว่า สมุฏฐานเป็นต้น ย่อมมีแก่อาบัติ ไม่ใช่แก่สิกขาบท เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวสมุฏฐานเป็นต้นของสิกขาบทเล่า? จึงกล่าวคำว่า ‘ก็สมุฏฐานเป็นต้นเหล่านี้’ เป็นต้น คำว่า ย่อมมีแก่อาบัติ คือ ย่อมมีแก่การล่วงละเมิด

---

Munanato anumunanato muti, ñāṇaṃ, taṃ etassa atthīti mutimā, ñāṇavāti attho.

การรู้ การพิจารณา ชื่อว่า มุติ คือ ญาณ ญาณนั้นมีแก่ผู้นั้น เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า มุติมา แปลว่า ผู้มีญาณ ดังนี้เป็นอรรถ

---

Paṭhamapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปฐมปาราชิก จบแล้ว

---

2. Dutiyapārājikavaṇṇanā

2. การพรรณนาทุติยปาราชิก

---

Etthāti etesu dvīsu. Ekakuṭikādibhedo sabbopi gāmoti veditabboti sambandho. Tattha ekakuṭikādibhedoti yasmiṃ gāme ekā eva kuṭi ekaṃ gehaṃ seyyathāpi malayajanapade, ayaṃ ekakuṭiko gāmo nāma. Ādisaddena ‘‘dvikuṭikopi gāmo, tikuṭikopi gāmo, catukkuṭikopi gāmo’’ti (pārā. 92) vuttappabhedaṃ saṅgaṇhāti. Abhinavaniviṭṭho ekakuṭikādigāmo pana yāva manussā pavisitvā vāsaṃ na kappenti, tāva gāmasaṅkhaṃ na gacchati. Kiṃbhūtoti āha ‘‘parikkhitto vā’’tiādi. Tattha parikkhitto nāma iṭṭhakapākāraṃ ādiṃ katvā antamaso kaṇṭakasākhāhipi parikkhitto. Tabbiparīto aparikkhitto. Amanusso nāma yo sabbaso vā manussānaṃ abhāvena yakkhapariggahabhūto, yato vā manussā kenaci karaṇīyena punapi āgantukāmā eva apakkantā, yato pana nirapekkhā hutvā pakkamanti, so gāmasaṅkhaṃ na gacchati. Na kevalaṃ ekakuṭikādibhedovāti āha ‘‘antamaso’’tiādi. Yo koci satthopīti jaṅghasatthasakaṭasatthādīsu yo koci satthopi. Imasmiṃ sikkhāpade nigamanagarāni viya gāmaggahaṇeneva gāmūpacāropi saṅgahitoti āha ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti. Aññathā pana mātikāya anavasesato avahāraṭṭhānapariggaho kato nāma na hoti, na ca buddhā sāvasesaṃ pārājikaṃ paññāpenti.

คำว่า เอตถะ (ในที่นี้) ได้แก่ ในสองอย่างนี้. มีความเกี่ยวเนื่องว่า พึงทราบว่า หมู่บ้านแม้ทั้งหมด มีประเภทเป็นหมู่บ้านมีเรือนหลังเดียวเป็นต้น. ในคำว่า มีประเภทเป็นหมู่บ้านมีเรือนหลังเดียวเป็นต้น นั้น หมู่บ้านใดมีเรือนเพียงหลังเดียว คือมีบ้านหลังเดียว เช่นในมลายูชนบท หมู่บ้านนี้ชื่อว่า หมู่บ้านมีเรือนหลังเดียว. ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ท่านสงเคราะห์ประเภทที่ตรัสไว้ว่า ‘หมู่บ้านมีสองเรือนก็มี หมู่บ้านมีสามเรือนก็มี หมู่บ้านมีสี่เรือนก็มี’ (ปารา. 92). ส่วนหมู่บ้านมีเรือนหลังเดียวเป็นต้นที่ตั้งขึ้นใหม่ ตราบใดที่มนุษย์ยังไม่เข้าไปอยู่เป็นประจำ ตราบนั้นยังไม่ถึงการนับว่าเป็นหมู่บ้าน. เป็นอย่างไรเล่า? ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีรั้วล้อมรอบ’ เป็นต้น. ในคำว่า มีรั้วล้อมรอบ นั้น ได้แก่ หมู่บ้านที่ล้อมรอบด้วยรั้ว เริ่มตั้งแต่กำแพงอิฐ จนถึงที่สุดแม้เพียงกิ่งไม้มีหนาม. หมู่บ้านที่ตรงกันข้ามกับนั้น ชื่อว่า หมู่บ้านที่ไม่ได้ล้อมรั้ว. หมู่บ้านอมนุษย์ ได้แก่ หมู่บ้านที่ไม่มีมนุษย์อยู่เลยโดยประการทั้งปวง หรือเป็นที่ที่ยักษ์เข้าสิง หรือหมู่บ้านที่มนุษย์หลีกไปเพราะมีกิจบางอย่างแต่ยังต้องการจะกลับมาอีก แต่ถ้ามนุษย์จากไปโดยไม่มีความอาลัย หมู่บ้านนั้นก็ไม่นับว่าเป็นหมู่บ้าน. ไม่ใช่เพียงหมู่บ้านที่มีประเภทเป็นหมู่บ้านมีเรือนหลังเดียวเป็นต้นเท่านั้น (ที่นับว่าเป็นหมู่บ้าน) ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้ที่สุด’ เป็นต้น. คำว่า กองเกวียนใดๆ ก็ตาม ได้แก่ กองเกวียนใดๆ ก็ตาม ในบรรดากองเกวียนที่เดินทางด้วยเท้า และกองเกวียนที่เดินทางด้วยเกวียนเป็นต้น. ในสิกขาบทนี้ การถือเอาหมู่บ้าน ย่อมสงเคราะห์เอาอุปจารหมู่บ้านด้วย เหมือนอย่างนิคมและเมือง ท่านจึงกล่าวว่า ‘เว้นหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้าน’. มิฉะนั้น การกำหนดถือเอาสถานที่ลักทรัพย์โดยไม่เหลือตามมาติกาก็จะไม่เป็นอันทำแล้ว และพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ไม่ทรงบัญญัติปาราชิกที่มีส่วนเหลือ.

---

Tatthāti tesu gāmagāmūpacāresu. Dvāreti nibbakosassa udakapatanaṭṭhānato abbhantare. Antogeheti pamukhassa abbhantare. Kataparikkhepoti pākāravatiādīhi kataparikkhepo. Suppapatanādiparicchedo panettha aparikkhittagharaṃ sandhāya vutto. Na kevalaṃ gharassa purato, atha kho samantato tattakova paricchedo gharūpacāro nāmāti gahetabbaṃ. ‘‘Purato’’tiādikaṃ pana lokiyehi tathākaraṇato vuttaṃ. Thāmamajjhimassāti majjhimathāmassa, neva appathāmassa, na mahāthāmassāti vuttaṃ hoti. ‘‘Yathā taruṇamanussā’’tiādinā yathā mātugāmo kāke uḍḍāpento ujukameva hatthaṃ ukkhipitvā leḍḍuṃ khipati, yathā ca udakukkhepe udakaṃ khipanti, evaṃ khittassa leḍḍussa patitaṭṭhānaṃ paṭikkhipati. Pavattitvāti luṭhitvā, parivattitvāti vuttaṃ hoti. Tassa sace dve indakhīlā hontīti (pārā. aṭṭha. 1.92) tassa parikkhittassa gāmassa sace anurādhapurasseva dve ummārā honti. Yassa pana eko, tassa gāmadvārabāhānaṃ vemajjhe ṭhitassa leḍḍupātabbhantaraṃ gāmūpacāro nāma. Yatra pana indakhīlo natthi, tatra gāmadvārabāhānaṃ vemajjhaṃ. Yatra dvārabāhāpi natthi, tattha ubhosu passesu vatiyā vā pākārassa vā koṭivemajjhaṃva indakhīlaṭṭhāniyattā indakhīloti gahetabbaṃ. Yo pana gāmo pubbe mahā hutvā pacchā kulesu naṭṭhesu appako hoti, so gharūpacārato leḍḍupāteneva paricchinditabbo. Purimaparicchedo panassa parikkhittassāpi aparikkhittassāpi appamāṇamevāti. Nanu cetaṃ aparikkhittassa upacāradassanaṃ padabhājanena viruddhamiva dissati. Tattha hi ‘‘gāmūpacāro nāma parikkhittassa gāmassa indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti (pārā. 92) vatvā ‘‘aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti (pārā. 92) ettakameva vuttaṃ, na pana taṃ leḍḍupātaṃ gāmasaṅkhepaṃ katvā tato paraṃ gāmūpacāroti vuttoti āha ‘‘padabhājanepi hi imināva nayena attho veditabbo’’ti.

คำว่า ตัตถะ (ในที่นั้น) ได้แก่ ในหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้านเหล่านั้น. คำว่า ทวาร (ประตู) ได้แก่ ภายในที่ที่น้ำตกจากชายคา. คำว่า อันโตเคหะ (ภายในเรือน) ได้แก่ ภายในมุขหน้า. คำว่า กระทำรั้วล้อมรอบแล้ว ได้แก่ กระทำรั้วล้อมรอบแล้วด้วยกำแพงอิฐเป็นต้น. ส่วนการกำหนดมีการตกแห่งน้ำจากชายคาเป็นต้น ในที่นี้ ท่านกล่าวหมายถึงเรือนที่ไม่ได้ล้อมรั้ว. พึงทราบว่า ไม่ใช่เพียงด้านหน้าเรือนเท่านั้น แต่การกำหนดขอบเขตเท่ากันโดยรอบทั้งหมด ชื่อว่า อุปจารเรือน. ส่วนคำว่า ‘ด้านหน้า’ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพราะชาวโลกทำอย่างนั้น. คำว่า ผู้มีกำลังปานกลาง ได้แก่ ผู้มีกำลังปานกลาง ไม่ใช่ผู้มีกำลังน้อย และไม่ใช่ผู้มีกำลังมาก. ด้วยคำว่า ‘เหมือนพวกคนหนุ่ม’ เป็นต้น ท่านปฏิเสธที่ที่ก้อนดินตกซึ่งขว้างไปเหมือนอย่างสตรีผู้ไล่กา ยกมือขึ้นตรงๆ แล้วขว้างก้อนดินไป และเหมือนอย่างที่เขาซัดน้ำไปในการวักน้ำ. คำว่า กลิ้งไปแล้ว ได้แก่ กลิ้งเกลือกไปแล้ว คือหมุนไปแล้ว. คำว่า ถ้ามีเสาเขื่อนสองต้น (ปารา. อรรถ. 1.92) ได้แก่ ถ้าหมู่บ้านที่ล้อมรั้วนั้น มีธรณีประตูสองแห่ง เหมือนเมืองอนุราธปุระ. แต่ถ้ามีเสาเขื่อนต้นเดียว ที่ที่ก้อนดินตกภายในของผู้ที่ยืนอยู่ตรงกลางระหว่างเสาประตูหมู่บ้าน ชื่อว่า อุปจารหมู่บ้าน. แต่ที่ใดไม่มีเสาเขื่อน ที่นั้นคือตรงกลางระหว่างเสาประตูหมู่บ้าน. ที่ใดแม้เสาประตูก็ไม่มี ที่นั้นพึงถือเอาตรงกลางระหว่างปลายรั้วหรือกำแพงทั้งสองข้างว่าเป็นเสาเขื่อน เพราะเป็นที่ตั้งของเสาเขื่อน. ส่วนหมู่บ้านใดที่เคยใหญ่โตในอดีต แต่ภายหลังเมื่อตระกูลทั้งหลายฉิบหายไปแล้วก็เล็กลง หมู่บ้านนั้นพึงกำหนดขอบเขตด้วยการตกของก้อนดินจากอุปจารเรือน. แต่การกำหนดขอบเขตเดิมของหมู่บ้านนั้น ไม่ว่าจะเป็นหมู่บ้านที่ล้อมรั้วหรือไม่ได้ล้อมรั้ว ย่อมไม่มีประมาณเลย. ก็การแสดงอุปจารของหมู่บ้านที่ไม่ได้ล้อมรั้วนี้ ดูเหมือนจะขัดแย้งกับการจำแนกบทมิใช่หรือ? เพราะในที่นั้น ท่านกล่าวไว้เพียงว่า ‘อุปจารหมู่บ้าน ได้แก่ ที่ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ ณ เสาเขื่อนของหมู่บ้านที่ล้อมรั้ว’ (ปารา. 92) และกล่าวว่า ‘ที่ที่ก้อนดินตกของผู้มีกำลังปานกลางที่ยืนอยู่ ณ อุปจารเรือนของหมู่บ้านที่ไม่ได้ล้อมรั้ว’ (ปารา. 92) เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า การตกของก้อนดินนั้นเป็นเขตหมู่บ้าน แล้วถัดจากนั้นไปจึงเป็นอุปจารหมู่บ้าน. (เพื่อตอบข้อสงสัยนั้น) ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้ในการจำแนกบท ก็พึงทราบเนื้อความด้วยนัยนี้แหละ’

---

Ayamettha adhippāyo – idha gāmo nāma duvidho hoti parikkhitto ca aparikkhitto ca (pārā. aṭṭha. 1.92). Tatra parikkhittassa parikkhepoyeva paricchedo. Tasmā tassa visuṃ paricchedaṃ avatvā ‘‘gāmūpacāro nāma parikkhittassa gāmassa indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti pāḷiyaṃ vuttaṃ. Aparikkhittassa pana gāmassa gāmaparicchedo vattabbo. Tasmā tassa gāmassa gāmaparicchedadassanatthaṃ ‘‘aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti (pārā. 92) vuttaṃ. Gāmaparicchede ca dassite gāmūpacāralakkhaṇaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā ñātunti puna ‘‘tattha ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti na vuttaṃ, attho pana tatthāpi ayameva yathāvuttoti. Yo pana gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupātaṃyeva ‘‘gāmūpacāro’’ti vadati, tassa gharūpacāro ‘‘gāmo’’ti āpajjati. Tato gharaṃ gharūpacāro, gāmo gāmūpacāroti esa vibhāgo saṅkarīyati. Asaṃkarato cettha vinicchayo veditabbo. Tasmā pāḷiñca aṭṭhakathañca saṃsanditvā vuttanayenevettha gāmo, gāmūpacāro ca veditabboti.

อธิบายความในเรื่องนี้ว่า คำว่า ‘บ้าน’ ในที่นี้มี ๒ อย่าง คือ บ้านมีเขตและบ้านไม่มีเขต (ปร.อ. ๑.๙๒). ในบรรดาบ้านเหล่านั้น เขตของบ้านที่มีเขตนั้นแลเป็นเครื่องกำหนด. เพราะฉะนั้น พระบาลีจึงไม่กล่าวการกำหนดเขตของบ้านนั้นโดยเฉพาะ แต่กล่าวว่า ‘ชื่อว่าอุปจารบ้าน คือ การขว้างก้อนดินไปตกของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางซึ่งยืนอยู่ที่เสาเขื่อนของบ้านที่มีเขต’. ส่วนบ้านที่ไม่มีเขต พึงกล่าวการกำหนดเขตบ้าน. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงการกำหนดเขตบ้านนั้น จึงกล่าวว่า ‘การขว้างก้อนดินไปตกของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางซึ่งยืนอยู่ในเขตเรือนของบ้านที่ไม่มีเขต’ (ปร. ๙๒). เมื่อแสดงการกำหนดเขตบ้านแล้ว ลักษณะของอุปจารบ้านก็พึงทราบได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว จึงไม่กล่าวซ้ำว่า ‘การขว้างก้อนดินไปตกของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางซึ่งยืนอยู่ในที่นั้น’ แต่ความหมายในที่นั้นก็คืออย่างที่กล่าวมาแล้วนี้เอง. ส่วนผู้ใดกล่าวว่า ‘การขว้างก้อนดินไปตกของผู้ที่ยืนอยู่ในเขตเรือน’ นั่นแหละคือ ‘อุปจารบ้าน’ เขตเรือนของผู้นั้นก็กลายเป็น ‘บ้าน’ ไป. จากนั้น เรือนก็เป็นเขตเรือน, บ้านก็เป็นอุปจารบ้าน การจำแนกนี้ย่อมปะปนกัน. พึงทราบวินิจฉัยในเรื่องนี้โดยไม่ปะปนกัน. เพราะฉะนั้น พึงทราบคำว่า ‘บ้าน’ และ ‘อุปจารบ้าน’ ในที่นี้โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว โดยเทียบเคียงพระบาลีและอรรถกถา.

---

Tatthāti tesu dvīsu upacāresu. Yvāyaṃ upacāro dassitoti sambandho. Vikāle gāmappavesanādīsūti ettha ādisaddena asaṃkaccikāgāmappavesanaṃ (pāci. 1225) saṅgaṇhāti. Yo pana parikkhittassa gāmassa upacāro vutto, so na katthaci vinayapiṭake upayogaṃ gato. Kevalaṃ aparikkhittassa parikkhepokāsato aparo eko leḍḍupāto gāmūpacāro nāmāti ñāpanatthaṃ vutto. Evaṃ vutte hi ñāyati ‘‘parikkhittassāpi ce gāmassa eko leḍḍupāto kappiyabhūmi samāno upacāroti vutto, pageva aparikkhittassa parikkhepokāsato eko’’ti. Imesaṃ paricchedadassanatthanti imesaṃ gāmāraññānaṃ paricchedadassanatthaṃ vuttā aṭṭhakathāyaṃ. Pārājikavatthunti pādagghanakaṃ. Avaharantassāti gaṇhantassa.

คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึง ในอุปจารทั้งสองนั้น. มีความสัมพันธ์ว่า ‘อุปจารใดที่แสดงไว้แล้วนี้’. ในคำว่า ‘ในการเข้าบ้านในเวลาวิกาลเป็นต้น’ นี้ คำว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์การเข้าบ้านโดยไม่มีผ้าพันอก (ปาจิ. ๑๒๒๕). ส่วนอุปจารของบ้านที่มีเขตที่กล่าวไว้แล้วนั้น ไม่ได้นำไปใช้ในพระวินัยปิฎกที่ไหนเลย. เพียงแต่กล่าวไว้เพื่อแสดงให้รู้ว่า ‘การขว้างก้อนดินไปตกอีกอย่างหนึ่งจากบริเวณเขตของบ้านที่ไม่มีเขต ชื่อว่าอุปจารบ้าน’. เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ย่อมรู้ได้ว่า ‘ถ้าแม้การขว้างก้อนดินไปตกอย่างหนึ่งของบ้านที่มีเขต ซึ่งเป็นกัปปิยภูมิ ได้ชื่อว่าอุปจาร, การขว้างก้อนดินไปตกอย่างหนึ่งจากบริเวณเขตของบ้านที่ไม่มีเขตก็ยิ่งกว่านั้น’. คำว่า ‘เพื่อแสดงการกำหนดเขตของสิ่งเหล่านี้’ หมายถึง อรรถกถากล่าวไว้เพื่อแสดงการกำหนดเขตของบ้านและป่าเหล่านี้. คำว่า ‘เรื่องปาราชิก’ หมายถึง วัตถุมีค่าควรแก่หนึ่งบาท. คำว่า ‘ผู้ถือเอาไป’ หมายถึง ผู้รับเอาไป.

---

Adinnanti (pārā. aṭṭha. 92) dantaponasikkhāpade attano santakampi appaṭiggahitakaṃ kappiyaṃ ajjhoharaṇīyaṃ vuccati, idha pana yaṃ kiñci parapariggahitaṃ sasāmikaṃ bhaṇḍaṃ, tadetaṃ tehi sāmikehi kāyena vā vācāya vā na dinnanti adinnaṃ. Avahārappahonakameva pana dassetuṃ ‘‘aññassa manussajātikassa santaka’’nti vuttaṃ. Saṅkhāsaddasseva ta-kārena vaḍḍhetvā vuttattā ‘‘saṅkhā saṅkhātanti atthato eka’’nti vuttaṃ. Tattha atthato ekanti padatthato ekaṃ, anatthantaranti vuttaṃ hoti. Koṭṭhāsassetaṃ nāmaṃ bhāgato saṅkhāyati upaṭṭhātīti katvā. Papañcasaṅkhāti sattānaṃ saṃsāre papañcenti cirāyantīti papañcā, taṇhāmānadiṭṭhiyo, yassa vā uppannā, taṃ ‘‘ratto’’ti vā ‘‘matto’’ti vā ‘‘micchādiṭṭhiniviṭṭho’’ti vā papañcenti byañjentīti papañcā, saṅkhā vuccati koṭṭhāso, papañcāva saṅkhā papañcasaṅkhā, papañcakoṭṭhāsāti attho, taṇhāmānadiṭṭhiyoti vuttaṃ hoti. Theyyacittasaṅkhātoti ‘‘theyyacitto’’ti kathito. Eko cittakoṭṭhāsoti vissāsatāvakālikādiggāhavasappavattaatheyyacittakoṭṭhāsato añño cittakoṭṭhāso. Theyyasaṅkhātenāti theyyabhūtacittakoṭṭhāsena. Yadi evaṃ atha kasmā etassa vibhaṅge ‘‘theyyacitto avaharaṇacitto’’ti (pārā. 92) vuttanti āha ‘‘yo cā’’tiādi. Byañjanaṃ anādiyitvāti byañjane ādaraṃ akatvāti attho, saddatthamanapekkhitvāti vuttaṃ hoti. Atthamevāti bhāvatthameva.

คำว่า ‘ของที่เจ้าของมิได้ให้’ (ปร.อ. ๙๒) ในสิกขาบทว่าด้วยไม้ชำระฟัน หมายถึง ของที่ตนเป็นเจ้าของแต่ยังไม่ได้รับประเคน ซึ่งเป็นของควรบริโภค. แต่ในที่นี้ หมายถึง วัตถุใดๆ ที่ผู้อื่นหวงแหน มีเจ้าของ, วัตถุนั้นอันเจ้าของเหล่านั้นไม่ได้ให้ด้วยกายหรือด้วยวาจา ชื่อว่า ‘ของที่เจ้าของมิได้ให้’. แต่เพื่อแสดงว่าเพียงพอแก่การลัก จึงกล่าวว่า ‘เป็นของของมนุษย์ชาติอื่น’. เพราะกล่าวโดยเพิ่มพยัญชนะ ‘ตะ’ เข้าไปในคำว่า ‘สังขา’ จึงกล่าวว่า ‘สังขา สังขาตะ มีความหมายเป็นอันเดียวกัน’. ในที่นั้น คำว่า ‘มีความหมายเป็นอันเดียวกัน’ หมายถึง มีความหมายของบทเป็นอันเดียวกัน, ไม่มีความหมายต่างกัน. เพราะเหตุที่สิ่งนี้เป็นชื่อของส่วนที่นับได้ว่าเป็นส่วน. คำว่า ‘ปปัญจสังขา’ หมายถึง สิ่งที่ทำให้สัตว์เนิ่นช้าในสังสารวัฏ ชื่อว่า ‘ปปัญจะ’ ได้แก่ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ, หรือสิ่งที่เกิดขึ้นแก่ผู้ใด ย่อมทำให้ผู้นั้นเนิ่นช้า แสดงออกว่าเป็น ‘ผู้กำหนัด’ หรือ ‘ผู้มัวเมา’ หรือ ‘ผู้ตั้งมั่นในมิจฉาทิฏฐิ’ ชื่อว่า ‘ปปัญจะ’. คำว่า ‘สังขา’ หมายถึง ส่วน, ปปัญจะนั่นแหละคือสังขา ชื่อว่า ‘ปปัญจสังขา’ หมายถึง ส่วนแห่งปปัญจะ, ได้แก่ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ. คำว่า ‘ชื่อว่ามีจิตคิดลัก’ หมายถึง ‘มีจิตคิดลัก’ ดังนี้. คำว่า ‘ส่วนแห่งจิตอย่างหนึ่ง’ หมายถึง ส่วนแห่งจิตอื่นจากส่วนแห่งจิตที่ไม่คิดลักที่เกิดขึ้นโดยอาศัยการถือเอาด้วยความคุ้นเคยหรือการขอยืมเป็นต้น. คำว่า ‘ด้วยจิตที่ชื่อว่าลัก’ หมายถึง ด้วยส่วนแห่งจิตที่เป็นการลัก. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดในวิภังค์ของคำนี้จึงกล่าวว่า ‘มีจิตคิดลัก มีจิตคิดถือเอาไป’ (ปร. ๙๒) จึงกล่าวว่า ‘ผู้ใด’ เป็นต้น. คำว่า ‘ไม่ใส่ใจพยัญชนะ’ หมายถึง ไม่ใส่ใจในพยัญชนะ, กล่าวคือ ไม่คำนึงถึงความหมายของศัพท์. คำว่า ‘ความหมายเท่านั้น’ หมายถึง ความหมายที่เป็นภาวะเท่านั้น.

---

Te pana avahārāti te pañcavīsati avahārā. Saviññāṇakāviññāṇakavasena nānāvidho bhaṇḍo etassa pañcakassāti nānābhaṇḍaṃ, pañcannaṃ avahārānaṃ samūho pañcakaṃ, pañcaparimāṇamassāti vā pañcakaṃ, nānābhaṇḍameva pañcakaṃ nānābhaṇḍapañcakaṃ. Saviññāṇakavasena eko bhaṇḍo etassāti ekabhaṇḍaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Sāhatthikova pañcakaṃ sāhatthikapañcakaṃ. Ādipadavasena cetaṃ nāmaṃ kusalādittikassa kusalattikavohāro viya. Tasmā sāhatthikādipañcakanti atthato daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sesesu pañcakadvayesu. Etassevāti ‘‘ādiyeyyā’’ti etasseva mātikāpadassa. Imesaṃ padānaṃ vasenāti imesaṃ pañcannaṃ padānaṃ vasena. Ettha ca paṭhamapadaṃ abhiyogavasena vuttaṃ, dutiyapadaṃ aññesaṃ bhaṇḍaṃ harantassa gacchato vasena, tatiyapadaṃ upanikkhittabhaṇḍavasena, catutthaṃ saviññāṇakavasena, pañcamaṃ thale nikkhittādivasena vuttanti veditabbaṃ.

คำว่า ‘การลักเหล่านั้น’ หมายถึง การลัก ๒๕ อย่างเหล่านั้น. คำว่า ‘นานาภัณฑ์’ หมายถึง วัตถุมีหลายชนิดโดยเป็นของมีวิญญาณและไม่มีวิญญาณของปัญจกะนี้, หมู่แห่งการลัก ๕ อย่าง ชื่อว่า ‘ปัญจกะ’, หรือมีประมาณ ๕ อย่าง ชื่อว่า ‘ปัญจกะ’, ปัญจกะที่เป็นนานาภัณฑ์นั่นเอง ชื่อว่า ‘นานาภัณฑ์ปัญจกะ’. คำว่า ‘เอกภัณฑ์’ หมายถึง วัตถุมีชนิดเดียวโดยเป็นของมีวิญญาณของปัญจกะนี้. ที่เหลือก็โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. ปัญจกะที่เป็นสาหัตถิกะนั่นเอง ชื่อว่า ‘สาหัตถิกปัญจกะ’. ชื่อนี้เป็นไปโดยอาศัยบทว่า ‘เป็นต้น’ เหมือนคำว่า ‘กุสลัตติกะ’ ที่ใช้เรียกกุสลาทิตติกะ. เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยความหมายว่า ‘สาหัตถิกาทิปัญจกะ’. นัยนี้ก็เช่นเดียวกันในปัญจกะอีกสองอย่างที่เหลือ. คำว่า ‘ของบทนี้เอง’ หมายถึง ของบทมาติกาว่า ‘พึงถือเอา’ นี้เอง. คำว่า ‘โดยอาศัยบทเหล่านี้’ หมายถึง โดยอาศัยบททั้ง ๕ เหล่านี้. ในที่นี้ พึงทราบว่า บทที่หนึ่งกล่าวโดยอาศัยการฟ้องร้อง, บทที่สองกล่าวโดยอาศัยผู้ถือเอาวัตถุของผู้อื่นไป, บทที่สามกล่าวโดยอาศัยวัตถุที่ฝากไว้, บทที่สี่กล่าวโดยอาศัยของมีวิญญาณ, บทที่ห้ากล่าวโดยอาศัยของที่วางไว้บนบกเป็นต้น.

---

Idāni nesaṃ atthayojanaṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tattha tatthāti tesu dvīsu pañcakesu. Itaranti ekabhaṇḍapañcakaṃ. Ārāmanti pupphārāmaphalārāmaṃ. Abhiyuñjatīti (pārā. aṭṭha. 1.102) parasantakaṃ ‘‘mama santakova aya’’nti musā bhaṇitvā abhiyuñjati codeti, aṭṭaṃ karotīti attho. Sampajānamusāvādepi adinnādānassa pubbapayogattā dukkaṭanti āha ‘‘āpatti dukkaṭassā’’ti, dukkaṭasaṅkhātā āpatti bhaveyyāti attho. Atha vā dukkaṭasaññitassa vītikkamassa āpajjananti attho. Esa nayo ‘‘āpatti thullaccayassā’’tiādīsu. Sāmikassa vimatiṃ uppādetīti vinicchayakusalatāya, balavanissitādibhāvena vā ārāmasāmikassa saṃsayaṃ janeti. Kathaṃ? Tañhi tathā vinicchayappasutaṃ disvā sāmiko cinteti ‘‘sakkhissāmi nu kho ahaṃ imaṃ ārāmaṃ attano kātuṃ, na sakkhissāmi nu kho’’ti. Evaṃ tassa vimati uppajjamānā tena uppāditā hoti. Dhuraṃ nikkhipatīti yadā pana sāmiko ‘‘ayaṃ thaddho kakkhaḷo jīvitabrahmacariyantarāyampi me kareyya, alaṃ dāni mayhaṃ iminā ārāmenā’’ti dhuraṃ nikkhipati, ussāhaṃ ṭhapeti, attano santakakaraṇe nirussāho hotīti attho. Āpatti pārājikassa sace sayampi katadhuranikkhepo cāti adhippāyo. Atha pana sāmikena dhure nikkhittepi abhiyuñjako dhuraṃ anikkhipitvāva ‘‘imaṃ suṭṭhu pīḷetvā mama āṇāpavattiṃ dassetvā kiṅkārappaṭissāvibhāve ṭhapetvā dassāmī’’ti dātabbabhāve saussāho, rakkhati tāva. Athāpi abhiyuñjako acchinditvā ‘‘na dāni imaṃ imassa dassāmī’’ti dhuraṃ nikkhipati, sāmiko pana dhuraṃ na nikkhipati, pakkhaṃ pariyesati, kālaṃ āgameti, ‘‘lajjiparisaṃ tāva labhāmi, pacchā jānissāmī’’ti gahaṇeyeva saussāho hoti, rakkhatiyeva. Yadā pana ‘‘sopi na dassāmī’’ti, ‘‘sāmikopi na lacchāmī’’ti evaṃ ubho dhuraṃ nikkhipanti, tadā abhiyuñjakassa pārājikaṃ.

บัดนี้ เพื่อแสดงการประกอบอรรถของบทเหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ตตฺถ" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า "ตตฺถ ตตฺถ" ได้แก่ ในปัญจกะ ๒ อย่างเหล่านั้น. คำว่า "อิตรํ" ได้แก่ ปัญจกะแห่งสิ่งของอย่างหนึ่ง. คำว่า "อารามํ" ได้แก่ สวนดอกไม้และสวนผลไม้. คำว่า "อภิยุญฺชติ" คือ กล่าวเท็จว่า "สิ่งนี้เป็นของของเรานั่นเอง" แล้วฟ้องร้อง กล่าวหา คือทำคดีความ. แม้ในสัมปชานมุสาวาท เพราะเป็นบุพประโยคของอทินนาทาน จึงเป็นทุกกฏ ท่านจึงกล่าวว่า "อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส" ความว่า อาบัติที่นับว่าเป็นทุกกฏพึงมี. อีกนัยหนึ่ง ความว่า เป็นการต้องอาบัติในการล่วงละเมิดที่รู้กันว่าเป็นทุกกฏ. นัยนี้พึงทราบในคำมีอาทิว่า "อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺส" เป็นต้นด้วย. คำว่า "สามิกสฺส วิมตึ อุปฺปาเทติ" คือ ยังความสงสัยให้เกิดแก่เจ้าของอาราม ด้วยความเป็นผู้ฉลาดในการวินิจฉัย หรือด้วยความเป็นผู้มีกำลังสนับสนุนเป็นต้น. อย่างไร? คือเจ้าของเห็นเขาขวนขวายในการวินิจฉัยอย่างนั้น จึงคิดว่า "เราจะสามารถทำอารามนี้ให้เป็นของตนได้หรือไม่หนอ หรือว่าจะไม่สามารถทำได้หนอ?" เมื่อความสงสัยของเขาเกิดขึ้นอย่างนี้ ชื่อว่าถูกผู้นั้นทำให้เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "ธุรํ นิกฺขิปติ" คือ เมื่อเจ้าของวางธุระว่า "ผู้นี้ดื้อด้านหยาบกระด้าง อาจทำอันตรายแม้แก่ชีวิตและพรหมจรรย์ของเราได้ บัดนี้ อารามนี้พอแล้วสำหรับเรา" ดังนี้ แล้ววางธุระ คือละความพยายาม หมายความว่า เป็นผู้หมดความพยายามในการทำสิ่งนั้นให้เป็นของตน. อาบัติปาราชิกจะมีได้ หากว่าแม้ตนเอง (ผู้ฟ้องร้อง) ก็เป็นผู้สละธุระ (ในการคืน) ด้วย นี้เป็นอธิบาย. แต่ถ้าเมื่อเจ้าของวางธุระแล้ว ผู้ฟ้องร้องยังไม่วางธุระ ยังมีความพยายามที่จะให้ โดยคิดว่า "เราจะบีบคั้นผู้นี้ให้หนัก แสดงอำนาจของเรา ให้อยู่ในฐานะเป็นผู้รับใช้และคอยรับคำสั่งแล้วจึงจะให้" ดังนี้ เขาก็ยังรักษาไว้ก่อน. อีกอย่างหนึ่ง หากผู้ฟ้องร้องตัดขาด (สิทธิของเจ้าของ) แล้ววางธุระ (ในการคืน) ว่า "บัดนี้ เราจะไม่ให้สิ่งนี้แก่ผู้นี้" แต่เจ้าของยังไม่วางธุระ ยังแสวงหาพวกพ้อง ยังรอเวลา โดยคิดว่า "เราจะหาบริษัทผู้มีหิริให้ได้ก่อน แล้วภายหลังจึงค่อยรู้กัน" ดังนี้ ยังมีความพยายามในการจะถือเอาอยู่ เขาก็ยังรักษาไว้เหมือนกัน. แต่เมื่อใด ทั้งสองฝ่ายวางธุระว่า "ผู้นั้นก็จะไม่ให้" และ "เจ้าของก็จะไม่ได้รับ" อย่างนี้ เมื่อนั้น ผู้ฟ้องร้องจึงเป็นปาราชิก.

---

Aññassa bhaṇḍaṃ harantoti vetanena vā mittabhāvena vā aññassa bhaṇḍaṃ haranto. Sīse bhāranti sīse ṭhitabhāraṃ. Sīsassa tāva purimagale galavāṭako, piṭṭhigale kesañci kesante āvaṭṭo hoti, galasseva ubhosu passesu kesañci kesā oruyha jāyanti, ye ‘‘kaṇṇacūḷikā’’ti vuccanti, tesaṃ adhobhāgo cāti ayaṃ heṭṭhimako paricchedo, tato upari sīsaṃ, etthantare ṭhitabhāranti vuttaṃ hoti. Khandhaṃ oropetīti ubhosu passesu kaṇṇacūḷikāhi paṭṭhāya heṭṭhā, kapparehi paṭṭhāya upari, piṭṭhigalāvaṭṭato ca galavāṭakato ca paṭṭhāya heṭṭhā, piṭṭhivemajjhāvaṭṭato ca uraparicchedamajjhe, hadayāvāṭakato ca paṭṭhāya upari khandho, taṃ oropeti.

คำว่า "อญฺญสฺส ภณฺฑํ หรนฺโต" คือ ขนของของผู้อื่นด้วยค่าจ้าง หรือด้วยความเป็นมิตร. คำว่า "สีเส ภารํ" คือ ภาระที่ตั้งอยู่บนศีรษะ. ส่วนศีรษะนั้น มีกำหนดเบื้องต่ำดังนี้ คือ ที่คอด้านหน้ามีปุ่มคอ (ลูกกระเดือก), ที่คอด้านหลังบางคนมีขวัญที่ปลายผม, ที่คอทั้งสองข้างบางคนมีผมงอกลงมา ซึ่งเรียกว่า "กรรณจูฬิกา" (จอนหู) และส่วนล่างของจอนหูเหล่านั้น, เหนือจากนั้นขึ้นไปชื่อว่าศีรษะ, ภาระที่ตั้งอยู่ภายในขอบเขตนี้ ท่านเรียกว่าภาระบนศีรษะ. คำว่า "ขนฺธํ โอโรเปติ" คือ วางลงบนบ่า, (บ่าคือ) พื้นที่ที่อยู่ใต้จอนหูทั้งสองข้างลงมา, อยู่เหนือข้อศอกขึ้นไป, อยู่ใต้ขวัญที่คอด้านหลังและปุ่มคอลงมา, และอยู่ระหว่างกลางขวัญที่หลังกับขอบเขตอก และอยู่เหนือหลุมหัวใจขึ้นไป, ภิกษุวางภาระนั้นลงบนบ่านี้.

---

Ayaṃ panettha vinicchayo – yo bhikkhu ‘‘idaṃ gahetvā ettha yāhī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.101) sāmikehi anāṇatto sayameva ‘‘mayhaṃ idaṃ nāma detha, ahaṃ vo bhaṇḍaṃ vahāmī’’ti tesaṃ bhaṇḍaṃ sīsena ādāya gacchanto theyyacittena taṃ bhaṇḍaṃ āmasati, dukkaṭaṃ. Yathāvuttasīsaparicchedaṃ anatikkamantova ito cito ca ghaṃsanto sāretipi paccāsāretipi, thullaccayaṃ. Khandhaṃ oropitamatte kiñcāpi sāmikānaṃ ‘‘vahatū’’ti cittaṃ atthi, tehi pana anāṇattattā pārājikaṃ. Khandhaṃ pana anoropetvāpi sīsato kesaggamattampi cāventassa pārājikaṃ. Yamakabhārassa pana eko bhāgo sīse patiṭṭhāti, eko piṭṭhiyaṃ, tattha dvinnaṃ ṭhānānaṃ vasena vinicchayo veditabbo. Ayaṃ pana suddhasīsabhārasseva vasena vutto. Yo cāyaṃ sīsabhāre vutto, khandhabhārādīsupi ayameva vinicchayo veditabbo.

การวินิจฉัยในเรื่องนี้มีดังนี้: ภิกษุใด ไม่ได้รับคำสั่งจากเจ้าของว่า "จงถือสิ่งนี้ไปที่นี่" แต่กลับกล่าวเองว่า "จงให้สิ่งนี้แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะขนของให้ท่าน" แล้วถือของของเจ้าของเหล่านั้นด้วยศีรษะเดินไป เมื่อมีจิตคิดขโมยแล้วลูบคลำของนั้น เป็นทุกกฏ. เมื่อยังไม่ล่วงขอบเขตศีรษะตามที่กล่าวมาแล้ว แต่เสียดสีไปมา เลื่อนไปข้างหน้าบ้าง ถอยหลังบ้าง เป็นถุลลัจจัย. เพียงแค่วางลงบนบ่า แม้เจ้าของจะมีจิตคิดว่า "จงขนไปเถิด" ก็ตาม แต่เพราะไม่ได้รับคำสั่งจากเจ้าของ จึงเป็นปาราชิก. อนึ่ง แม้ยังไม่วางลงบนบ่า แต่ทำให้เคลื่อนจากศีรษะแม้เพียงปลายเส้นผม ก็เป็นปาราชิก. ส่วนภาระที่เป็นคู่ ซึ่งส่วนหนึ่งตั้งอยู่บนศีรษะ อีกส่วนหนึ่งอยู่บนหลัง พึงทราบการวินิจฉัยโดยอาศัยฐานะทั้งสองนั้น. แต่การวินิจฉัยนี้กล่าวโดยอาศัยภาระบนศีรษะล้วนๆ. การวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในเรื่องภาระบนศีรษะนี้ พึงทราบว่าใช้ได้แม้ในภาระบนบ่าเป็นต้นด้วย.

---

Upanikkhittaṃ bhaṇḍanti saṅgopanatthāya attano hatthe parehi ṭhapitabhaṇḍaṃ. Ahaṃ na gaṇhāmīti sambandho. Atītatthe cetaṃ vattamānavacanaṃ, nāhaṃ gahesinti attho. Dukkaṭaṃ (pārā. aṭṭha. 1.111) sampajānamusāvādepi adinnādānassa pubbapayogattā. ‘‘Kiṃ tumhe bhaṇatha, nevidaṃ mayhaṃ anurūpaṃ, na tumhāka’’ntiādīni vadantassāpi dukkaṭameva. Sāmikassa vimatiṃ uppādetīti ‘‘raho mayā etassa hatthe ṭhapitaṃ, na añño koci jānāti, dassati nu kho me, no’’ti sāmikassa vimatiṃ uppādeti. Dhuraṃ nikkhipatīti tassa pharusādibhāvaṃ disvā ussāhaṃ ṭhapeti. Tatra sacāyaṃ bhikkhu ‘‘kilametvā naṃ dassāmī’’ti dāne saussāho, rakkhati tāva. Sace so dāne nirussāho, bhaṇḍasāmiko pana gahaṇe saussāho, rakkhateva. Yadi pana so tasmiṃ dāne nirussāho, bhaṇḍasāmikopi ‘‘na mayhaṃ dassatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, evaṃ ubhinnaṃ dhuranikkhepena bhikkhuno pārājikaṃ. Yadipi mukhena ‘‘dassāmī’’ti vadati, cittena pana adātukāmo, evampi sāmikassa dhuranikkhepena bhikkhuno pārājikaṃ.

คำว่า "อุปนิกฺขิตฺตํ ภณฺฑํ" คือ ของที่ผู้อื่นวางไว้ในมือของตนเพื่อเก็บรักษา. คำว่า "อหํ น คณฺหามิ" มีความสัมพันธ์กัน. คำนี้เป็นปัจจุบันกาลในอรรถอดีตกาล ความว่า "เราไม่ได้เอาไป". เป็นทุกกฏ เพราะแม้ในสัมปชานมุสาวาท ก็เป็นบุพประโยคของอทินนาทาน. แม้ผู้ที่กล่าวคำมีอาทิว่า "พวกท่านพูดอะไร สิ่งนี้ไม่เหมาะสมกับเรา ไม่ใช่ของพวกท่าน" ดังนี้ ก็เป็นทุกกฏเช่นกัน. คำว่า "สามิกสฺส วิมตึ อุปฺปาเทติ" คือ ยังความสงสัยให้เกิดแก่เจ้าของว่า "เราฝากสิ่งนี้ไว้ในมือของผู้นี้ในที่ลับ ไม่มีใครอื่นรู้ เขาจะให้แก่เราหรือไม่หนอ" ดังนี้. คำว่า "ธุรํ นิกฺขิปติ" คือ เห็นความเป็นคนหยาบคายของผู้นั้นแล้ววางความพยายาม. ในกรณีนั้น ถ้าภิกษุนี้ยังมีความพยายามที่จะให้ โดยคิดว่า "เราจะทำให้เขาเหนื่อยยากแล้วจึงจะให้" ดังนี้ เขาก็ยังรักษาไว้ก่อน. ถ้าเขาหมดความพยายามที่จะให้ แต่เจ้าของของนั้นยังมีความพยายามที่จะได้ เขาก็ยังรักษาไว้. แต่ถ้าเขาหมดความพยายามที่จะให้ และเจ้าของของนั้นก็วางธุระว่า "เขาจะไม่ให้แก่เรา" อย่างนี้ เมื่อทั้งสองฝ่ายวางธุระ ภิกษุนั้นก็เป็นปาราชิก. แม้ถ้าเขาพูดด้วยปากว่า "จะให้" แต่ในใจไม่ต้องการจะให้ อย่างนี้ เมื่อเจ้าของวางธุระ ภิกษุนั้นก็เป็นปาราชิก.

---

Sahabhaṇḍahārakaṃ nessāmīti ‘‘sahabhaṇḍahārakaṃ bhaṇḍaṃ nessāmī’’ti cintetvā. Paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmetīti bhaṇḍahārakaṃ tajjetvā tassa gamanapathaṃ vāretvā attanā rucitamaggaṃ ekapādaṃ atikkāmeti. Thalaṭṭhanti (pārā. aṭṭha. 1.95) thale nikkhittaṃ, bhūmitale vā pāsāṇapabbatatalādīsu vā yattha katthaci paṭicchanne vā appaṭicchanne vā ṭhapitanti attho. Phandāpeti, thullaccayanti yo phandāpeti, tassa payoge payoge thullaccayaṃ, āmasane dukkaṭaṃ, phandāpane thullaccayañca visuṃ visuṃ theyyacittena āmasanaphandāpanapayoge karontasseva hoti. ‘‘Ekapayogena gaṇhantassa pana uddhāre pārājikameva, na dukkaṭathullaccayānī’’ti vadanti. Ṭhānāti ṭhitaṭṭhānato. Sace taṃ thalaṭṭhaṃ rāsikataṃ hoti, antokumbhiyaṃ bhājanagatakaraṇamuṭṭhicchedanavinicchayena vinicchinitabbaṃ. Sace ekābaddhaṃ silesaniyyāsādi, pakkamadhuphāṇitavinicchayena vinicchinitabbaṃ. Sace garukaṃ hoti bhārabaddhaṃ lohapiṇḍitelamadhughaṭādi vā, kumbhiyaṃ ṭhānācāvanavinicchayena vinicchinitabbaṃ. Saṅkhalikābaddhassa ca ṭhānabhedo sallakkhetabbo. Pattharitvā ṭhapitaṃ pana pāvārattharaṇakaṭasārakādiṃ ujukaṃ gahetvā ākaḍḍhati, pārimante orimantena phuṭṭhokāsaṃ atikkante pārājikaṃ. Tatheva gahetvā parato pellati, pārimante phuṭṭhokāsaṃ orimante atikkante pārājikaṃ. Vāmato vā dakkhiṇato vā apanāmentassa vāmantena vā dakkhiṇantena vā phuṭṭhokāsaṃ dakkhiṇante vā vāmante vā atikkante pārājikaṃ. Veṭhetvā uddharati, kesaggamattaṃ ākāsagataṃ karontassa pārājikaṃ.

คำว่า สหภัณฑหารกัง เนสสามีติ คือ คิดว่า “เราจักนำสินค้าไปพร้อมกับคนนำสินค้าไป” คำว่า ปฐมัง ปาทัง อติกฺกาเมติ คือ ขู่คนนำสินค้าไป ห้ามทางเดินของเขา แล้วก้าวเท้าหนึ่งล่วงไปในทางที่ตนชอบ คำว่า ถลฏฺฐนฺติ (อรรถกถาปาราชิก 1.95) หมายถึง วางไว้บนบก คือบนพื้นดิน หรือบนพื้นหิน พื้นภูเขา เป็นต้น ไม่ว่าจะในที่ลับหรือที่แจ้งก็ตาม คำว่า ผนฺทาเปติ, ถุลฺลจฺจยํ คือ ผู้ใดทำให้ไหว ผู้นั้นย่อมมีอาบัติถุลลัจจัยในทุกๆ ประโยค (การกระทำ) เมื่อแตะต้องมีอาบัติทุกกฏ และเมื่อทำให้ไหวมีอาบัติถุลลัจจัยต่างหาก ย่อมมีแก่ผู้ที่กระทำการแตะต้องและทำให้ไหวด้วยเจตนาลักทรัพย์ในแต่ละประโยค แต่สำหรับผู้ที่ถือเอาด้วยประโยคเดียว ย่อมเป็นปาราชิกในการยกขึ้น ไม่เป็นอาบัติทุกกฏและถุลลัจจัย ดังนี้ คำว่า ฐานาติ คือ จากที่ที่ตั้งอยู่ ถ้าของที่ตั้งอยู่บนบกนั้นเป็นกอง พึงวินิจฉัยด้วยการวินิจฉัยว่าด้วยการทำให้เป็นของในภาชนะในหม้อ หรือการตัดกำมือ ถ้าเป็นของที่ติดกัน เช่น ยางไม้ หรือน้ำมันยาง เป็นต้น พึงวินิจฉัยด้วยการวินิจฉัยน้ำผึ้งสุกหรือน้ำอ้อย ถ้าเป็นของหนักที่ผูกติดกัน เช่น ก้อนเหล็ก หม้อน้ำมัน หม้อน้ำผึ้ง เป็นต้น พึงวินิจฉัยด้วยการวินิจฉัยการเคลื่อนจากที่ในหม้อ และพึงกำหนดการแยกจากที่ของของที่ผูกด้วยโซ่ แต่ถ้าดึงผ้าห่ม เครื่องปูลาด เสื่อ และเสื่อลำแพน เป็นต้น ที่ปูไว้ตรงๆ เมื่อส่วนปลายด้านนอกก้าวล่วงที่ที่ส่วนปลายด้านในเคยจดอยู่ ย่อมเป็นปาราชิก ถือแล้วผลักไปข้างหน้าเช่นนั้น เมื่อส่วนปลายด้านนอกก้าวล่วงที่ที่ส่วนปลายด้านในเคยจดอยู่ ย่อมเป็นปาราชิก สำหรับผู้ที่เคลื่อนไปทางซ้ายหรือทางขวา เมื่อส่วนปลายด้านซ้ายหรือปลายด้านขวาก้าวล่วงที่ที่ปลายด้านขวาหรือปลายด้านซ้ายเคยจดอยู่ ย่อมเป็นปาราชิก ม้วนแล้วยกขึ้น เมื่อทำให้ลอยขึ้นไปในอากาศเพียงปลายเส้นผม ย่อมเป็นปาราชิก

---

Sako hattho sahattho, tena nibbatto, tassa vā sambandhīti sāhatthiko, avahāro. Āṇāpanaṃ āṇatti, tāya āṇattiyā nibbatto avahāro āṇattiko. Nissajjanaṃ nissaggo, suṅkaghātaṭṭhāne, parikappitokāse ca ṭhatvā bhaṇḍassa bahi nipātanaṃ, nissaggova nissaggiyo. Kiriyāsiddhito puretarameva pārājikāpattisaṅkhātaṃ atthaṃ sādhetīti atthasādhako. Dhurassa ālayasaṅkhātassa bhārassa nikkhipanaṃ pariccajanaṃ nirussāhabhāvāpajjanaṃ dhuranikkhepo. Idāni byañjane ādaraṃ akatvā tesaṃ atthamattameva dassento ‘‘tattha sāhatthiko nāmā’’tiādimāha. Sahatthāti sahatthena. Karaṇatthe hi idaṃ nissakkavacanaṃ. ‘‘Asukassa bhaṇḍaṃ avaharā’’ti aññaṃ āṇāpetīti etthāpi āṇattikkhaṇe eva āpatti daṭṭhabbā. Yadi evaṃ imassa, atthasādhakassa ca ko visesoti? Taṃ khaṇaṃ eva gahaṇe niyuñjanaṃ āṇattikapayogo, kālantarena gahaṇatthaṃ niyogo atthasādhakoti (sārattha. ṭī. 2.92; vi. vi. ṭī. 1.92) ayametesaṃ visesoti. Tenevāha ‘‘asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi, tadā taṃ avaharāti āṇāpetī’’ti.

มือของตน ชื่อว่า สหัตถะ การลักที่สำเร็จด้วยมือของตนนั้น หรือเป็นของที่เกี่ยวข้องกับมือนั้น ชื่อว่า สาหัตถิกะ (สาหัตถิกาวหาร) การสั่ง ชื่อว่า อาณัติ การลักที่สำเร็จด้วยอาณัตินั้น ชื่อว่า อาณัตติกะ (อาณัตติกาวหาร) การสละ ชื่อว่า นิสสัคคะ การยืนอยู่ในที่ด่านภาษีและในที่ที่กำหนดไว้ แล้วทิ้งของออกไปข้างนอก การสละนั่นเอง ชื่อว่า นิสสัคคีย์ (นิสสัคคิยาวหาร) ชื่อว่า อัตถสาธกะ (อัตถสาธกาวหาร) เพราะยังประโยชน์อันนับว่าอาบัติปาราชิกให้สำเร็จก่อนการสำเร็จแห่งการกระทำนั่นเอง การวาง การสละภาระคือความอาลัยในของนั้น การถึงซึ่งความไม่มีอุตสาหะ ชื่อว่า ธุรนิกเขปะ (ธุรนิกเขปาวหาร) บัดนี้ ไม่ทำความเอื้อเฟื้อในพยัญชนะ แสดงแต่เนื้อความของสิ่งเหล่านั้นเท่านั้น จึงกล่าวว่า “ในบรรดาการลักเหล่านั้น การลักที่ชื่อว่าสาหัตถิกะ” เป็นต้น คำว่า สหตฺถาติ คือ ด้วยมือของตน เพราะคำนี้เป็นนิสสัคควิภัตติในอรรถแห่งกรณะ แม้ในที่นี้ก็พึงเห็นว่าอาบัติย่อมมีในขณะแห่งอาณัติที่สั่งผู้อื่นว่า “จงลักของของผู้นั้น” นั่นเอง ถ้าเป็นเช่นนี้ ความแตกต่างระหว่างสิ่งนี้กับอัตถสาธกะคืออะไร? การมอบหมายให้ถือเอาในขณะนั้นเอง เป็นอาณัตติกประโยค การมอบหมายให้ถือเอาในภายหลัง เป็นอัตถสาธกะ (สารัตถทีปนี 2.92; วินัยวินิจฉัยฏีกา 1.92) นี่คือความแตกต่างของสิ่งเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่อใดเจ้าสามารถ จงลักของของผู้นั้นเมื่อนั้น ดังนี้ สั่ง”

---

Suṅkaghātaparikappitokāsānanti suṅkaghātañca parikappitokāso ca suṅkaghātaparikappitokāsā, tesaṃ. Tattha suṅkaghātanti (pārā. aṭṭha. 1.113) rukkhapabbatādisaññāṇena niyamitassa suṅkaṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Tañhi yasmā tato rājadeyyabhāgaṃ suṅkaṃ adatvā nīharantā rañño suṅkaṃ hananti vināsenti, tasmā ‘‘suṅkaghāta’’nti vuttaṃ.

คำว่า สุงฺกฆาตปริกปฺปิโตกาสานนฺติ คือ แห่งที่ด่านภาษีและที่ที่กำหนดไว้ ในบรรดาที่เหล่านั้น คำว่า สุงฺกฆาตะ (อรรถกถาปาราชิก 1.113) เป็นชื่อของด่านภาษีที่กำหนดไว้ด้วยเครื่องหมาย เช่น ต้นไม้ ภูเขา เป็นต้น เพราะว่าผู้ที่นำของออกไปจากที่นั้นโดยไม่เสียภาษีอันเป็นส่วนที่พึงถวายแก่พระราชา ย่อมทำลายภาษีของพระราชา เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “สุงฺกฆาตะ”

---

Koci parapariveṇādīni paviṭṭho kiñci lobhaneyyabhaṇḍaṃ disvā dvārappamukhādivasena yaṃ ṭhānaṃ ‘‘sace maṃ etthantare passissanti, daṭṭhukāmatāya gahetvā vicaranto viya dassāmi, no ce passissanti, harissāmī’’ti parikappeti, ayaṃ parikappitokāso. Āṇattikkhaṇeyeva pārājikanti (pārā. aṭṭha. 1.121) atthasādhakacetanākkhaṇeyeva pārājikaṃ. Sacepi avahārako saṭṭhivassātikkamenapi taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, āṇāpako ca antarāyeva kālaṃ karoti, hīnāya vā āvattati, assamaṇova hutvā kālaṃ vā karissati, hīnāya vā āvattissati, avahārakassa pana avahārakkhaṇeyeva pārājikaṃ. Pādagghanakatelanti (pārā. aṭṭha. 1.94) ettha pādo nāma kahāpaṇassa catuttho bhāgo, taṃ agghatīti pādagghanakaṃ, pādagghanakañca taṃ telañcāti pādagghanakatelaṃ. Upāhanā ādi yesaṃ vatthūnaṃ tāni upāhanādīni. Ādisaddena dukūlasāṭakacammakkhaṇḍādīnaṃ gahaṇaṃ. Pakkhipatīti theyyacittena pakkhipati. Tenāha ‘‘hatthato muttamatteyeva pārājika’’nti sace pana attanopi kumbhiyaṃ añño sappiṃ vā telaṃ vā ākirati, tatra cāyaṃ theyyacittena telapivanakaṃ bhaṇḍaṃ pakkhipati, vuttanayeneva pārājikaṃ.

บางคนเข้าไปในบริเวณพื้นที่ของคนอื่น เป็นต้น เห็นของที่น่าปรารถนาบางอย่าง ณ ที่ใดที่หนึ่ง เช่น ประตูทางเข้า เป็นต้น กำหนดที่ใดที่หนึ่งไว้ว่า “ถ้าพวกเขาเห็นฉันในระหว่างนี้ ฉันจะแสดงเหมือนว่าถือไปเดินเล่นเพราะอยากจะดู แต่ถ้าพวกเขาไม่เห็น ฉันจะลักไป” ที่นี้ชื่อว่า ปริกัปปิตโอกาสะ คำว่า อาณตฺติกฺขเณเยว ปาราชิกนฺติ (อรรถกถาปาราชิก 1.121) คือ เป็นปาราชิกในขณะแห่งเจตนาที่เป็นอัตถสาธกะนั่นเอง แม้ว่าผู้ลักจะลักของนั้นหลังจากผ่านไป 60 ปี และผู้สั่งก็ตายไปในระหว่างนั้น หรือสึกไป หรือจักเป็นผู้ไม่ใช่สมณะแล้วตาย หรือจักสึก แต่สำหรับผู้ลัก ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่ลักนั่นเอง คำว่า ปาทคฺฆนกเตลนฺติ (อรรถกถาปาราชิก 1.94) ในที่นี้ คำว่า ปาทะ คือ ส่วนที่ 4 ของกหาปณะ สิ่งที่มีค่าเท่ากับปาทะ ชื่อว่า ปาทัคฆนกะ และน้ำมันนั้นมีค่าเท่ากับปาทะ ชื่อว่า ปาทัคฆนกเตละ คำว่า อุปาหนาทีนิ คือ รองเท้าเป็นต้น ของวัตถุเหล่านั้น ด้วยคำว่า “เป็นต้น” หมายถึง ผ้าไหม ผ้าสาฎก ชิ้นหนัง เป็นต้น คำว่า ปกฺขิปติ คือ ใส่เข้าไปด้วยเจตนาลักทรัพย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นปาราชิกในขณะที่หลุดจากมือเท่านั้น” แต่ถ้าผู้อื่นเทเนยใสหรือน้ำมันลงในหม้อของตน และผู้นั้นใส่ของที่ซับน้ำมันลงไปในนั้นด้วยเจตนาลักทรัพย์ ย่อมเป็นปาราชิกตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

---

Kāyena vā vācāya vā payuñjanaṃ āṇāpanaṃ payogo, āṇattassa bhaṇḍaggahaṇato pubbattā pubbo, iti pubbo ca so payogo cāti pubbapayogo. Payogena saha vattamāno avahāro sahapayogo. Samaṃ ekī hutvā vidahitvā mantetvā avaharaṇaṃ saṃvidhāvahāro, aññamaññaṃ saññuppattiyā katāvahāroti vuttaṃ hoti. Pubbaṇhādikālaparicchedena sañjānanaṃ saṅketo, tassa kammaṃ saṅketakammaṃ. Nimittassa kammaṃ nimittakammaṃ, saññuppādanatthaṃ kassaci nimittassa karaṇanti attho. Tatthāti yathāvuttesu pubbapayogādīsu pañcasu. Khilādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasenāti khilaṃ, rajjuṃ, vatiṃ, mariyādaṃ vā pākāraṃ vā saṅkāmetvā khettaggahaṇavasena, khilaṃ, rajjuṃ, vatiṃ, mariyādaṃ vā pākāraṃ vā saṅkāmetvā vatthuggahaṇavasena. Sace pana dvīhi khilehi gahetabbaṃ hoti, paṭhame khile thullaccayaṃ, dutiye pārājikaṃ (pārā. aṭṭha. 1.104). Sace tīhi gahetabbaṃ hoti, paṭhame dukkaṭaṃ, dutiye thullaccayaṃ, tatiye pārājikaṃ. Evaṃ bahukesupi avasāne dve ṭhapetvā purimehi dukkaṭaṃ, avasāne dvinnaṃ ekena thullaccayaṃ, itarena pārājikaṃ. Rajjupasāraṇādīsupi eseva nayo. Yaṃ pana samantapāsādikāyaṃ ‘‘tañca kho sāmikānaṃ dhuranikkhepenā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.104) vuttaṃ, taṃ ‘‘khettaṃ abhiyuñjati, āpatti dukkaṭassā’’tiādi (pārā. 104) -adhikāre vuttattā abhiyogavasena gahaṇaṃ sandhāyāti daṭṭhabbaṃ. Saṃvidahitvāti etasseva vevacanaṃ. Saṃmantayitvāti ekacchandatāya ekajjhāsayatāya bhaṇitvāti attho. Imasmiṃ avahāre asammohatthaṃ ‘‘evaṃ saṃvidahitvā gatesu hī’’tiādimāha. Sañjānanakammanti pubbaṇhādikālaparicchedavasena saññāṇakaraṇaṃ. Tenāha ‘‘sace hī’’tiādi.

การใช้ด้วยกายหรือด้วยวาจา หรือการสั่ง คือปโยคะ (การประกอบ), ปโยคะนั้นชื่อว่า ปุพพะ (ก่อน) เพราะเป็นไปก่อนการถือเอาสิ่งของของผู้ถูกสั่ง, ดังนั้น ปโยคะนั้นด้วย เป็นปุพพะด้วย จึงชื่อว่า ปุพพปโยคะ. การลักทรัพย์ที่ดำเนินไปพร้อมกับปโยคะ ชื่อว่า สหปโยคะ. การลักทรัพย์โดยการจัดการ ปรึกษาหารือกัน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ชื่อว่า สังวิธาวหาระ, อธิบายว่า การลักทรัพย์ที่ทำโดยการทำความตกลงกัน. การกำหนดหมายด้วยการกำหนดเวลา มีเวลาเช้าเป็นต้น ชื่อว่า สังเกต, การกระทำตามสังเกตนั้น ชื่อว่า สังเกตกัมมะ. การกระทำตามนิมิต ชื่อว่า นิมิตตกัมมะ, อธิบายว่า การทำนิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อให้เกิดความเข้าใจ. ในคำว่า ตตฺถ นั้น คือ ในบรรดาปโยคะ ๕ อย่าง มีปุพพปโยคะเป็นต้นเหล่านั้น. ในคำว่า ขิลาทีนิ สงฺกาเมตฺวา เขตฺตาคฺคหณวเสน เป็นต้น คือ ด้วยอำนาจการย้ายหลักเขต เชือก รั้ว คันนา หรือกำแพง แล้วถือเอาที่นา, ด้วยอำนาจการย้ายหลักเขต เชือก รั้ว คันนา หรือกำแพง แล้วถือเอาที่ดิน. แต่ถ้าต้องถือเอาด้วยหลักเขต ๒ หลัก ในหลักเขตแรกเป็นถุลลัจจัย ในหลักเขตที่สองเป็นปาราชิก (วิ.อ. ๑/๑๐๔). ถ้าต้องถือเอาด้วย ๓ หลัก ในหลักเขตแรกเป็นทุกกฏ ในหลักเขตที่สองเป็นถุลลัจจัย ในหลักเขตที่สามเป็นปาราชิก. แม้ในกรณีที่มีหลักเขตมาก ก็ให้เว้น ๒ หลักสุดท้ายไว้ ในหลักเขตก่อนๆ เป็นทุกกฏ ใน ๒ หลักสุดท้าย หลักหนึ่งเป็นถุลลัจจัย อีกหลักหนึ่งเป็นปาราชิก. แม้ในการขยับเชือกเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนคำที่กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาว่า 'ก็การลักทรัพย์นั้น ย่อมมีได้ด้วยการทอดธุระของพวกเจ้าของ' (วิ.อ. ๑/๑๐๔) พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงการถือเอาด้วยอำนาจการฟ้องร้อง เพราะมีคำกล่าวไว้ในอธิการว่า 'ฟ้องร้องที่นา เป็นอาบัติทุกกฏ' เป็นต้น (วิ.อ. ๑/๑๐๔). คำว่า สํวิธหิตฺวา เป็นไวพจน์ของคำ (ว่า วิทหิตฺวา) นี้เอง. คำว่า สํมนฺตยิตฺวา อธิบายว่า พูดกันด้วยความเป็นผู้มีฉันทะเดียวกัน มีอัธยาศัยเดียวกัน. เพื่อความไม่หลงลืมในการลักทรัพย์นี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'เมื่อจัดการไปแล้วอย่างนี้' เป็นต้น. คำว่า สญฺชานนกมฺมํ คือ การทำเครื่องหมายรู้ด้วยอำนาจการกำหนดเวลา มีเวลาเช้าเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ถ้าหากว่า' เป็นต้น.

---

Ettha ca ‘‘purebhattaṃ avaharā’’ti vutte (pārā. aṭṭha. 1.119) ajja vā purebhattaṃ avaharatu, sve vā, anāgate vā saṃvacchare, natthi visaṅketo, ubhinnampi pārājikaṃ. Sace pana ‘‘ajja purebhattaṃ avaharā’’ti vutte sve avaharati. ‘‘Ajjā’’ti niyamitaṃ saṅketaṃ atikkamma pacchā avahaṭaṃ hoti. Sace ‘‘sve purebhattaṃ avaharā’’ti vutte ajja purebhattaṃ avaharati, ‘‘sve’’ti niyamitaṃ taṃ saṅketaṃ apatvā pure avahaṭaṃ hoti, evaṃ avaharantassa avahārakasseva pārājikaṃ, mūlaṭṭhassa anāpatti. ‘‘Sveva purebhatta’’nti vutte tadaheva vā, sve pacchābhattaṃ vā avaharantopi taṃsaṅketato pure ca pacchā ca avaharati. Yo pana evaṃakatvā yathāparicchinnakālameva avaharati, ayaṃ saṅketato apure apacchā taṃ avaharatīti veditabbo. Esa nayo pacchābhattarattindivesupi, purimayāmamajjhimayāmapacchimayāmakāḷajuṇhamāsautusaṃvaccharādivasenāpi ettha saṅketavisaṅketatā veditabbā. Parabhaṇḍāvahārasaññuppādassa hetuttā akkhinikhaṇādīneva nimittanti akkhinikhaṇādinimittaṃ, tassa karaṇaṃ akkhinikhaṇādinimittakaraṇaṃ. Ādisaddena bhamukukkhepasīsakampanahatthalaṅghanapāṇippahāraaṅguliphoṭanagīvunnāmanaukkāsanādianekappakāraṃ saṅgaṇhāti. Sesamettha saṅketakamme vuttanayameva.

ในเรื่องนี้ เมื่อกล่าวว่า 'จงลักทรัพย์ในเวลาเช้า' (วิ.อ. ๑/๑๑๙) เขาจะลักทรัพย์ในเวลาเช้าวันนี้ก็ตาม พรุ่งนี้ก็ตาม หรือในปีที่ยังมาไม่ถึงก็ตาม ย่อมไม่มีการผิดนัด (วิสังเกต) ทั้งสองฝ่ายเป็นปาราชิก. แต่ถ้าเมื่อกล่าวว่า 'จงลักทรัพย์ในเวลาเช้าวันนี้' แล้วเขาลักทรัพย์ในวันพรุ่งนี้ ชื่อว่าลักทรัพย์ภายหลัง โดยล่วงเลยการกำหนดหมายที่ระบุว่า 'วันนี้'. ถ้าเมื่อกล่าวว่า 'จงลักทรัพย์ในเวลาเช้าวันพรุ่งนี้' แล้วเขาลักทรัพย์ในเวลาเช้าวันนี้ ชื่อว่าลักทรัพย์ก่อน โดยยังไม่ถึงการกำหนดหมายที่ระบุว่า 'วันพรุ่งนี้', เมื่อเขาลักทรัพย์อยู่อย่างนี้ เฉพาะผู้ลักทรัพย์เท่านั้นเป็นปาราชิก ส่วนผู้สั่ง (มูลัฏฐะ) ไม่เป็นอาบัติ. เมื่อกล่าวว่า 'ในเวลาเช้าวันพรุ่งนี้เท่านั้น' แม้ผู้ที่ลักทรัพย์ในวันนั้นเอง หรือในเวลาบ่ายวันพรุ่งนี้ ก็ชื่อว่าลักทรัพย์ก่อนและหลังการกำหนดหมายนั้น. ส่วนผู้ใดไม่ทำอย่างนั้น ลักทรัพย์ตามเวลาที่กำหนดไว้นั่นเอง พึงทราบว่า ผู้นั้นลักทรัพย์นั้นโดยไม่ก่อนไม่หลังการกำหนดหมาย. นัยนี้พึงทราบแม้ในเวลาบ่าย กลางคืน และกลางวัน และพึงทราบความถึงพร้อมและการผิดนัดในการกำหนดหมายในที่นี้ แม้ด้วยอำนาจปฐมยาม มัชฌิมยาม ปัจฉิมยาม เดือนมืด เดือนสว่าง ฤดู และปี เป็นต้น. เพราะเป็นเหตุให้เกิดความเข้าใจในการลักทรัพย์ของผู้อื่น การขยิบตาเป็นต้นนั่นเองเป็นนิมิต ชื่อว่า อักขินิขณาทินิมิตตะ, การกระทำตามนิมิตนั้น ชื่อว่า อักขินิขณาทินิมิตตกัมมะ. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การยักคิ้ว การสั่นศีรษะ การยกมือ การตบมือ การดีดนิ้ว การเงยคอ การกระแอม เป็นต้น หลายประการ. ส่วนที่เหลือในที่นี้ มีนัยตามที่กล่าวไว้ในสังเกตกัมมะนั่นเอง.

---

Theno vuccati coro, tassa bhāvo theyyaṃ, tena avaharaṇaṃ theyyāvahāro. Pasayha abhibhavitvā avaharaṇaṃ pasayhāvahāro. Vatthasuttādikaṃ paricchijja kappanaṃ parikappo, tena avaharaṇaṃ parikappāvahāro. Tiṇapaṇṇādīhi paṭicchannassa avahāro paṭicchannāvahāro. Kusena avahāro kusāvahāro. Kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhīti ettha kūṭamānaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.10; ma. ni. aṭṭha. 1.293; pu. pa. aṭṭha. 179) nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ mānakūṭaṃ. Tattha hadayanti nāḷiādimānabhājanānaṃ abbhantaraṃ, tassa bhedo chiddakaraṇaṃ hadayabhedo, so sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto ca chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti.

โจร เรียกว่า เถนะ, ภาวะของโจรนั้น ชื่อว่า เถยยะ, การลักทรัพย์ด้วยเถยยะนั้น ชื่อว่า เถยยาวหาระ. การลักทรัพย์โดยการข่มขู่เอาชนะ ชื่อว่า ปสยหาวหาระ. การกำหนดตัดผ้าและด้ายเป็นต้น ชื่อว่า ปริกัปปะ, การลักทรัพย์ด้วยปริกัปปะนั้น ชื่อว่า ปริกัปปาวหาระ. การลักทรัพย์ของที่ปกปิดด้วยหญ้าและใบไม้เป็นต้น ชื่อว่า ปฏิจฉันนาวหาระ. การลักทรัพย์ด้วยหญ้ากุสะ ชื่อว่า กุสาวหาระ. ในคำว่า 'ด้วยเครื่องตวงโกงและกหาปณะโกงเป็นต้น' นี้ เครื่องตวงโกง (ที.สี.อ. ๑/๑๐; ม.มู.อ. ๑/๒๙๓; ปุ.ป.อ. ๑๗๙) ชื่อว่า มานกูฏะ มี ๓ อย่าง คือ ด้วยอำนาจหทัยเภทะ สิขาเภทะ และรัชชุเภทะ. ในบรรดาเครื่องตวงโกงเหล่านั้น หทัย คือ ส่วนภายในของภาชนะตวงมีทะนานเป็นต้น การทำลายหทัยนั้น คือ การทำให้เป็นช่อง ชื่อว่า หทัยเภทะ, หทัยเภทะนั้น ย่อมมีได้ในเวลาตวงน้ำมันเนยและน้ำมันเป็นต้น. ด้วยว่า เมื่อเขารับของ ย่อมใช้เครื่องตวงที่มีช่องข้างล่าง กล่าวว่า 'จงรินช้าๆ' แล้วปล่อยให้ไหลลงไปในภาชนะมาก ๆ แล้วจึงรับไป, ส่วนเมื่อให้ของ ย่อมปิดช่องแล้วรีบตวงให้เต็มแล้วจึงให้.

---

Sikhābhedo pana tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti.

ส่วนสิขาเภทะ ย่อมมีได้ในเวลาตวงงาและข้าวสารเป็นต้น. ด้วยว่า เมื่อเขารับของเหล่านั้น ย่อมค่อยๆ พูนยอดขึ้นแล้วรับไป, ส่วนเมื่อให้ ย่อมรีบตวงให้เต็มแล้วปาดส่วนยอดออกให้เรียบแล้วจึงให้.

---

Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati. Khettādiṃ minantā hi amahantampi mahantaṃ katvā minanti, mahantampi amahantaṃ.

รัชชุเภทะ ย่อมมีได้ในเวลาวัดที่นาและที่ดิน. ด้วยว่า เมื่อพวกเขาวัดที่นาเป็นต้น ย่อมวัดแม้ของที่ไม่ใหญ่ให้เป็นของใหญ่ และวัดแม้ของที่ใหญ่ให้เป็นของไม่ใหญ่.

---

Tambakaṃsādimayo kūṭo kahāpaṇo kūṭakahāpaṇo. Ādisaddena tulākūṭakaṃsakūṭavañcanādiṃ saṅgaṇhāti. Tattha tulākūṭaṃ rūpakūṭaṃ, aṅgakūṭaṃ, gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge akkamati. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.

กหาปณะโกงที่ทำด้วยทองแดงและสำริดเป็นต้น ชื่อว่า กูฏกหาปณะ. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์การโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยภาชนะสำริด และการหลอกลวงเป็นต้น. ในบรรดาการโกงเหล่านั้น การโกงด้วยตาชั่งมี ๔ ชนิด คือ รูปกูฏะ (โกงรูป), อังคกูฏะ (โกงส่วน), คหณกูฏะ (โกงการจับ), ปฏิจฉันนกูฏะ (โกงโดยปกปิด). ในบรรดาการโกงเหล่านั้น รูปกูฏะ คือ การทำตาชั่ง ๒ อันให้มีรูปร่างเหมือนกัน เมื่อรับของจะใช้ตาชั่งอันใหญ่ เมื่อให้ของจะใช้ตาชั่งอันเล็ก. อังคกูฏะ คือ เมื่อรับของจะใช้มือกดตาชั่งทางด้านหลัง เมื่อให้ของจะกดทางด้านหน้า. คหณกูฏะ คือ เมื่อรับของจะจับเชือกที่โคน เมื่อให้ของจะจับที่ปลาย. ปฏิจฉันนกูฏะ คือ การทำตาชั่งให้กลวงแล้วใส่ผงเหล็กไว้ข้างใน เมื่อรับของจะให้ผงเหล็กนั้นอยู่ทางด้านหลัง เมื่อให้ของจะให้อยู่ทางด้านหน้า.

---

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karonti. Tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇāthā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati.

คำว่า กังสะ หมายถึง ถาดทองคำ การหลอกลวงด้วยถาดทองคำนั้น ชื่อว่า กังสกูฏะ. อย่างไร? คือ ทำถาดทองคำ ๑ ใบ แล้วทำถาดโลหะอื่นอีก ๒-๓ ใบ ให้มีสีเหมือนทองคำ. จากนั้นก็ไปยังชนบท เข้าไปในตระกูลที่มั่งคั่งบางตระกูล กล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงซื้อภาชนะทองคำ" เมื่อถูกถามราคา ก็ต้องการจะขายในราคาที่ถูกมาก. จากนั้น เมื่อพวกเขาถามว่า "จะรู้ความเป็นทองคำของสิ่งเหล่านี้ได้อย่างไร" ก็กล่าวว่า "จงทดสอบดูแล้วค่อยรับไป" แล้วขูดถาดทองคำกับหิน แล้วให้ถาดทั้งหมดไปแล้วก็จากไป.

---

Vañcanaṃ nāma tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati, tameko dhutto ‘‘kiṃ bho migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivattento ‘‘na me bho migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. ‘‘Tena hi dve kahāpaṇe dehī’’ti āha. So āha ‘‘nanu bho mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti. Āma dinno, imaṃ migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo, ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantīti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti.

การหลอกลวง คือ การหลอกลวงผู้อื่นด้วยอุบายนั้นๆ. ในเรื่องนั้นมีเรื่องนี้เป็นตัวอย่าง คือ ได้ยินว่า นายพรานคนหนึ่งจับกวางและลูกกวางมา นักเลงคนหนึ่งจึงถามนายพรานนั้นว่า "ท่านผู้เจริญ กวางราคาเท่าไร ลูกกวางราคาเท่าไร?" เมื่อนายพรานตอบว่า "กวาง ๒ กหาปณะ ลูกกวาง ๑ กหาปณะ" นักเลงนั้นจึงให้ ๑ กหาปณะ แล้วรับลูกกวางไป เดินไปหน่อยหนึ่งแล้วกลับมาพูดว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าไม่ต้องการลูกกวาง ขอท่านจงให้กวางแก่ข้าพเจ้าเถิด." นายพรานจึงตอบว่า "ถ้าอย่างนั้น ท่านจงให้ ๒ กหาปณะ." นักเลงนั้นจึงพูดว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ให้ ๑ กหาปณะไปก่อนแล้วมิใช่หรือ?" นายพรานตอบว่า "ใช่ ให้แล้ว." นักเลงกล่าวว่า "ท่านจงรับลูกกวางตัวนี้ไป กหาปณะนั้นกับลูกกวางตัวนี้ซึ่งมีค่า ๑ กหาปณะ ก็จะเป็น ๒ กหาปณะ." นายพรานนั้นจึงคิดว่า "เขาพูดมีเหตุผล" แล้วรับลูกกวางไป ให้กวางแก่นักเลงนั้น.

---

Pasayhāti (pārā. aṭṭha. 1.138) pare abhibhuyya. Gāmaṃ ghātentīti gāmaghātakā, gāmaṃ paharantā corā, te ādi yesaṃ te gāmaghātakādayo. Ādisaddena cettha panthaghātakādīnaṃ gahaṇaṃ. Uddhāreyeva pārājikanti ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmī’’ti parikappassa pavattattā, sāṭakassa ca tattha sabbhāvato. Padavārena kāretabboti bhūmiyaṃ anikkhipitvāva vīmaṃsitattā vuttaṃ. Bhaṇḍadeyyanti yaṃ parassa naṭṭhaṃ, tassa mūlaṃ vā tadeva vā bhaṇḍaṃ dātabbanti attho.

บทว่า ปสยฺหา (อรรถกถาปาราชิก ๑.๑๓๘) ได้แก่ ข่มขืนผู้อื่น. บทว่า คามฆาตกะ ได้แก่ โจรผู้ปล้นบ้าน คือโจรผู้ทำร้ายบ้าน โจรเหล่านั้นเป็นต้นของชนเหล่าใด ชนเหล่านั้นชื่อว่า คามฆาตกะเป็นต้น. ในคำว่า "เป็นต้น" นี้ พึงสงเคราะห์พวกโจรปล้นทางเป็นต้น. เป็นปาราชิกด้วยการยกขึ้นเท่านั้น เพราะมีการดำริว่า "ถ้ามีผ้าสาฎก เราจะถือเอา" เกิดขึ้น และเพราะผ้าสาฎกมีอยู่ ณ ที่นั้น. บทว่า พึงให้ทำด้วยการก้าวเท้าไป ได้แก่ กล่าวไว้เพราะมีการพิจารณาโดยไม่วางลงบนพื้นดิน. บทว่า พึงให้สิ่งของ ได้แก่ พึงให้ราคาของสิ่งของที่หายไปของผู้อื่น หรือพึงให้สิ่งของนั้นเอง.

---

Tassāti yo evaṃ parikappeti, tassa. Imassa ‘‘avahāro hotī’’ti iminā sambandho.

บทว่า ตสฺส ได้แก่ ของบุคคลผู้ดำริอย่างนี้. บทนี้มีความสัมพันธ์กับบทว่า "อวหารย่อมมี".

---

Paresanti kīḷantānaṃ, pavisantānaṃ vā paresaṃ manussānaṃ. ‘‘Pacchā gaṇhissāmī’’ti paṃsunā vā paṇṇena vā paṭicchādetīti ‘‘sace idāneva onamitvā gaṇhissāmi, ‘kiṃ samaṇo gaṇhātī’ti maṃ jānitvā viheṭheyyuṃ pacchā gaṇhissāmī’’ti paṃsunā vā paṇṇena vā paṭicchādeti. Uddhāro natthīti ṭhānācāvanaṃ natthīti attho. Sāmikāti antāgāmaṃ pavisitukāmā bhaṇḍasāmikā manussā. Uddhāreti uddharaṇe, ṭhānācāvaneti attho. Ṭhānācāvanañcettha heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Pavesetīti ṭhānācāvanavasena paveseti, heṭṭhimantena phuṭṭhokāsaṃ kesaggamattampi uparimantena atikkāmento pavesetīti attho.

บทว่า ปเรสํ ได้แก่ ของมนุษย์ผู้อื่นที่กำลังเล่นอยู่ หรือกำลังเข้าไป. บทว่า ปิดด้วยฝุ่นหรือด้วยใบไม้ว่า "เราจะถือเอาภายหลัง" ได้แก่ ปิดด้วยฝุ่นหรือด้วยใบไม้ด้วยคิดว่า "ถ้าเราก้มลงถือเอาเดี๋ยวนี้ พวกเขาจะรู้ว่า 'สมณะถือเอาอะไร' แล้วจะเบียดเบียนเรา เราจะถือเอาภายหลัง". บทว่า ไม่มีการยกขึ้น ได้แก่ ไม่มีการเคลื่อนจากที่. บทว่า สามิกา ได้แก่ มนุษย์ผู้เป็นเจ้าของสิ่งของที่ต้องการจะเข้าไปในบ้าน. บทว่า ยกขึ้น ได้แก่ ในการยกขึ้น คือการเคลื่อนจากที่. การเคลื่อนจากที่ในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้น. บทว่า สอดเข้าไป ได้แก่ สอดเข้าไปโดยการเคลื่อนจากที่ คือสอดเข้าไปโดยให้ส่วนบนล่วงเลยที่ที่ส่วนล่างจรดอยู่แม้เพียงปลายเส้นผม.

---

Samagghataranti appagghataraṃ. Uddhaṭamatte avahāroti sakabhāvappayogassa niṭṭhāpitattā, na atthasādhakavasena. Uddhāre rakkhati attano koṭṭhāse pātetukāmatāya uddhaṭattā. Eseva nayo pātanepi rakkhatīti etthāpi. ‘‘Uddhāreyeva rakkhatī’’ti imināva pātane na rakkhatīti atthe siddhepi atthasādhakavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘taṃ uddharitvā’’tiādi vuttaṃ. Sace pana dvīsupi koṭṭhāsesu patitadaṇḍake adassanaṃ gameti (pārā. aṭṭha. 1.138), tato avasesabhikkhūsu gatesu itaro ‘‘mayhaṃ, bhante, daṇḍako na paññāyatī’’ti, ‘‘mayhampi, āvuso, na paññāyatī’’ti, ‘‘katamo pana, bhante, mayhaṃ bhāgo’’ti. ‘‘Ayaṃ tuyhaṃ bhāgo’’ti attano bhāgaṃ dasseti. Tasmiṃ vivaditvā vā avivaditvā vā taṃ gaṇhitvā gate itaro tassa bhāgaṃ uddharati, uddhāre pārājikaṃ. Sacepi tena ‘‘ahaṃ mama bhāgaṃ tuyhaṃ na demi, tvaṃ pana attano bhāgaṃ ñatvā gaṇhā’’ti vuttepi ‘‘nāyaṃ mamā’’ti jānantopi tasseva bhāgaṃ gaṇhāti, uddhāre pārājikaṃ. Sace pana itaro ‘‘ayaṃ tuyhaṃ bhāgo, ayaṃ mayhaṃ bhāgoti kiṃ iminā vivādenā’’ti cintetvā ‘‘mayhaṃ vā patto hotu, tumhākaṃ vā, yo varabhāgo, taṃ tumhe gaṇhathā’’ti vadati, dinnakaṃ nāma gahitaṃ hoti, natthettha avahāro. Sace so vivādabhīruko bhikkhu ‘‘yaṃ tuyhaṃ ruccati, taṃ gaṇhā’’ti vutto attano pattaṃ varabhāgaṃ ṭhapetvā lāmakaṃyeva gahetvā gacchati, tato itarassa vicinitāvasesaṃ gaṇhantassāpi avahāro nattheva. Evamimāni pañca pañcakāni samodhānetvā ime pañcavīsati avahārā veditabbā. Niṭṭhito ‘‘ādiyeyyā’’ti imassa padassa vinicchayo. Tenāha ‘‘iti yaṃ vuttaṃ…pe… yassattho pakāsito hotī’’ti.

บทว่า มีราคาเท่ากัน ได้แก่ มีราคาน้อยกว่า มีการลักเมื่อยกขึ้นเท่านั้น เพราะความพยายามตามสภาพของตนสำเร็จแล้ว ไม่ใช่โดยเป็นเครื่องสำเร็จประโยชน์ รักษาไว้ด้วยการยกขึ้น เพราะยกขึ้นด้วยความประสงค์จะให้ตกไปในส่วนของตน แม้ในบทว่า รักษาไว้ด้วยการทิ้งลง ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แม้เมื่อความหมายว่า "ไม่รักษาไว้ด้วยการทิ้งลง" สำเร็จแล้วด้วยบทว่า "รักษาไว้ด้วยการยกขึ้นเท่านั้น" ก็ยังกล่าวบทว่า "ยกสิ่งนั้นขึ้น" เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายโดยเป็นเครื่องสำเร็จประโยชน์ ก็ถ้าภิกษุทำให้ไม้เท้าที่ตกอยู่ในส่วนทั้งสองหายไป (อรรถกถาปาราชิก ๑.๑๓๘) เมื่อภิกษุที่เหลือไปแล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า "ท่านขอรับ ไม้เท้าของกระผมไม่ปรากฏ" "ท่านผู้มีอายุ ไม้เท้าของผมก็ไม่ปรากฏ" "ท่านขอรับ ส่วนของกระผมคืออันไหน" ภิกษุนั้นก็แสดงส่วนของตนว่า "นี่คือส่วนของท่าน" เมื่อภิกษุนั้นทะเลาะกันหรือไม่ทะเลาะกันก็ตาม ถือเอาไม้เท้านั้นไปแล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งก็ยกส่วนของภิกษุนั้นขึ้น เป็นปาราชิกด้วยการยกขึ้น แม้เมื่อภิกษุนั้นกล่าวว่า "เราไม่ให้ส่วนของเราแก่ท่าน แต่ท่านจงรู้ส่วนของตนแล้วถือเอาไป" ภิกษุนั้นก็ยังถือเอาส่วนของภิกษุนั้นเอง ทั้งที่รู้ว่า "นี่ไม่ใช่ของเรา" เป็นปาราชิกด้วยการยกขึ้น ก็ถ้าภิกษุอีกรูปหนึ่งคิดว่า "นี่ส่วนของท่าน นี่ส่วนของผม จะมีประโยชน์อะไรกับการทะเลาะกันนี้" แล้วกล่าวว่า "จะเป็นส่วนของผมหรือของท่านก็ตาม ส่วนใดเป็นส่วนที่ดีกว่า ท่านทั้งหลายจงถือเอาส่วนนั้นไปเถิด" ชื่อว่ารับของที่ให้แล้ว ไม่มีการลักในที่นี้ ถ้าภิกษุผู้กลัวการทะเลาะนั้น เมื่อถูกกล่าวว่า "ท่านชอบอันไหน จงถือเอาอันนั้นไป" ก็วางส่วนที่ดีกว่าของตนไว้ แล้วถือเอาส่วนที่เลวกว่าไปเท่านั้น แม้ภิกษุอีกรูปหนึ่งถือเอาส่วนที่เหลือจากการเลือกแล้ว ก็ไม่มีการลักเลย พึงทราบการลัก ๒๕ อย่างเหล่านี้ โดยรวบรวมปัญจกะ ๕ เหล่านี้เข้าด้วยกัน การวินิจฉัยบทว่า "พึงถือเอา" จบแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดังที่ตรัสไว้แล้ว... (ละไว้)... ซึ่งความหมายได้ประกาศแล้ว"

---

Rājānoti kiñcāpi avisesena vuttaṃ, aparādhānurūpaṃ pana chejjabhejjānusāsako pamāṇabhūtova idhādhippetoti āha ‘‘rājānoti idaṃ bimbisāraṃyeva sandhāya vutta’’nti. So hi dhammikarājattā yathāpaveṇiyāva karoti. Aññe pana kākaṇikamattassapi sīsaṃ chindeyyuṃ, bahukassāpi na vā kiñci kareyyuṃ. Tenāha ‘‘aññe panā’’tiādi. Hananaṃ nāma pothanañceva chedanañcāti āha ‘‘hatthādīhi vā’’tiādi. Ādisaddena pādakasāvettaaḍḍhadaṇḍakānaṃ gahaṇaṃ. Rajjubandhanādīhīti ādisaddena andubandhanasaṅkhalikābandhanagharabandhananagarabandhanapurisaguttīnaṃ gahaṇaṃ. Nīhareyyunti raṭṭhato nikkhāmeyyuṃ. Corosi…pe… thenosīti ettha ‘‘paribhāseyyu’’nti padaṃ ajjhāharitabbaṃ ūnattā padappayogassa. Tenāha ‘‘imehi vacanehi paribhāseyyu’’nti. Yathārūpaṃ pana yasmā pādato paṭṭhāya hoti, tasmā ‘‘pādassa vā pādārahassa vā’’ti āha. Porāṇakassa kahāpaṇassa catuttho bhāgo pādo, pādaṃ arahatīti pādāraho, tassa pādassa vā pādārahassa vā. Ettha ca pādena kahāpaṇassa catutthabhāgaṃ akappiyabhaṇḍameva dasseti, pādārahena pādagghanakaṃ kappiyabhaṇḍaṃ. Ettāvatā heṭṭhimantadassanena sabbākārena dutiyapārājikappahonakavatthu dassitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Porāṇakassāti (sārattha. ṭī. 2.88; vi. vi. ṭī. 1.88) porāṇasatthānurūpaṃ uppāditassa lakkhaṇasampannassa nīlakahāpaṇasadisassa kahāpaṇassa. Etena rudradāmakādīni paṭikkhipati.

บทว่า ราชา ได้แก่ แม้จะกล่าวโดยไม่เจาะจง แต่ในที่นี้ประสงค์เอาผู้สั่งสอนให้ตัดและทำลายตามสมควรแก่ความผิด ผู้เป็นประมาณเท่านั้น จึงกล่าวว่า "บทว่า ราชา นี้กล่าวหมายถึงพระเจ้าพิมพิสารเท่านั้น" เพราะพระองค์เป็นพระราชาผู้ทรงธรรม จึงทรงกระทำตามประเพณีเท่านั้น แต่พระราชาองค์อื่นอาจจะตัดศีรษะแม้เพียงของที่มีค่าเท่ากากณิกะ หรืออาจจะไม่ทำอะไรเลยแม้ของที่มีค่ามาก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แต่พระราชาองค์อื่น" เป็นต้น บทว่า การฆ่า ได้แก่ การทุบและการตัด จึงกล่าวว่า "ด้วยมือเป็นต้น" ในคำว่า "เป็นต้น" พึงสงเคราะห์การเฆี่ยนที่เท้า การหวดด้วยหวาย และการโบยด้วยไม้เท้าครึ่งท่อน ในคำว่า "การผูกด้วยเชือกเป็นต้น" พึงสงเคราะห์การผูกด้วยเครื่องจองจำ การผูกด้วยโซ่ การจองจำในเรือน การจองจำในเมือง และการคุมขังด้วยคน บทว่า พึงขับไล่ไป ได้แก่ พึงขับไล่ออกจากแว่นแคว้น ในบทว่า "เป็นโจร... (ละไว้)... เป็นขโมย" พึงเติมบทว่า "พึงด่า" เข้ามา เพราะการใช้บทไม่สมบูรณ์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พึงด่าด้วยถ้อยคำเหล่านี้" ก็เพราะบทว่า "ตามสมควร" เริ่มตั้งแต่บาท จึงกล่าวว่า "ของบาท หรือของที่ควรแก่บาท" บาท คือ ส่วนที่ ๔ ของกหาปณะโบราณ ที่ควรแก่บาท ชื่อว่า ปาทารหะ (ควรแก่บาท) ของบาท หรือของที่ควรแก่บาทนั้น ในที่นี้ บาทแสดงถึงสิ่งของที่ไม่ควร ซึ่งเป็นส่วนที่ ๔ ของกหาปณะเท่านั้น ส่วนปาทารหะแสดงถึงสิ่งของที่ควร ซึ่งมีค่าเท่าบาท พึงทราบว่า ด้วยการแสดงเกณฑ์ต่ำสุดเพียงเท่านี้ วัตถุที่ทำให้เป็นปาราชิกที่ ๒ ได้แสดงไว้โดยประการทั้งปวงแล้ว บทว่า โปราณกัสสะ (สารัตถทีปนี ๒.๘๘; วิมติวิโนทนี ๑.๘๘) ได้แก่ กหาปณะที่ผลิตขึ้นตามแบบแผนโบราณ มีลักษณะสมบูรณ์ คล้ายกหาปณะสีน้ำเงิน ด้วยบทนี้ ย่อมปฏิเสธพวกกหาปณะของพระเจ้ารุทรทามันเป็นต้น

---

Evaṃ asādhāraṇavinicchayaṃ dassetvā idāni sādhāraṇavinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘rājagahe’’tiādimāha. Raññoti bimbisārarañño. Māsako nāma porāṇakassa kahāpaṇassa vīsatimo bhāgo. Yo loke ‘‘mañjeṭṭhī’’tipi vuccati. Idāni imasmiṃ adinnādāne vinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘sabbatthā’’tiādi vuttaṃ. Sabbatthāti ūnamāsakātirekamāsakapañcamāsakesu. Parihīnāparihīnavasenāti agghassa parihīnāparihīnavasena. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana evaṃ veditabbo – idañhi adinnādānaṃ vinicchinantena otiṇṇe vatthusmiṃ sahasā avinicchinitvā pañca ṭhānāni oloketabbāni. Yāni sandhāya porāṇā āhu –

เมื่อแสดงวินิจฉัยที่ไม่ทั่วไปอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงวินิจฉัยที่ทั่วไป จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ในกรุงราชคฤห์” คำว่า “ของพระราชา” คือ ของพระเจ้าพิมพิสาร ชื่อว่า “มาสก” คือ ส่วนที่ ๒๐ ของกหาปณะโบราณ ที่ชาวโลกเรียกว่า “เม็ดมะกล่ำ” ด้วย บัดนี้ เพื่อแสดงวินิจฉัยในการลักทรัพย์นี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ในที่ทั้งปวง” คำว่า “ในที่ทั้งปวง” คือ ในมาสกที่หย่อน มาสกที่เกิน และมาสกที่ครบห้า คำว่า “โดยส่วนแห่งความเสื่อมและไม่เสื่อม” คือ โดยส่วนแห่งความเสื่อมและไม่เสื่อมแห่งราคา นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้ ส่วนพิสดารพึงทราบอย่างนี้ว่า อันผู้จะวินิจฉัยการลักทรัพย์นี้ ไม่พึงวินิจฉัยโดยพลันในวัตถุที่เกิดขึ้น แต่พึงพิจารณาฐานะ ๕ อย่าง ซึ่งโบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้โดยอ้างอิงถึงฐานะเหล่านั้นว่า –

---

‘‘Vatthuṃ kālañca desañca, agghaṃ paribhogapañcamaṃ;

Tulayitvā pañcaṭhānāni, dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇo’’ti. (pārā. aṭṭha. 1.92);

“ผู้ฉลาดพึงชั่งฐานะ ๕ อย่าง คือ วัตถุ กาล ประเทศ ราคา และบริโภคเป็นที่ห้า แล้วทรงไว้ซึ่งอรรถ (คือวินิจฉัย)” (ปรมัตถทีปนี อรรถกถาพระวินัย ปาราชิกกัณฑ์ ภาค ๑ หน้า ๙๒)

---

Tattha ca vatthūti bhaṇḍaṃ. Avahārakena hi ‘‘mayā idaṃ nāma avahaṭa’’nti vuttepi āpattiṃ anāropetvāva taṃ bhaṇḍaṃ sasāmikaṃ vā asāmikaṃ vāti upaparikkhitabbaṃ. Sasāmikepi sāmikānaṃ sālayabhāvo vā nirālayabhāvo vā upaparikkhitabbo. Sace tesaṃ sālayakāle avahaṭaṃ, bhaṇḍaṃ agghāpetvā āpatti kāretabbā. Sace nirālayakāle, na pārājikena kāretabbo. Bhaṇḍasāmikesu pana bhaṇḍaṃ āharāpentesu bhaṇḍaṃ dātabbaṃ. Ayamettha sāmīci. Evaṃ vatthu oloketabbaṃ.

ในฐานะ ๕ อย่างนั้น คำว่า “วัตถุ” คือ สิ่งของ อันผู้ลัก แม้กล่าวว่า “ข้าพเจ้าลักสิ่งของชื่อนี้” ก็ยังไม่พึงปรับอาบัติ แต่พึงพิจารณาสิ่งของนั้นว่า มีเจ้าของหรือไม่มีเจ้าของ แม้มีเจ้าของ ก็พึงพิจารณาว่า เจ้าของมีอาลัยหรือไม่มีอาลัย ถ้าลักไปในเวลาที่เจ้าของมีอาลัย พึงให้ประเมินราคาสิ่งของแล้วปรับอาบัติ ถ้าลักไปในเวลาที่เจ้าของไม่มีอาลัย ไม่พึงปรับด้วยอาบัติปาราชิก แต่เมื่อเจ้าของสิ่งของให้เรียกสิ่งของคืน พึงให้สิ่งของนั้นคืน นี้เป็นความสมควรในเรื่องนี้ พึงพิจารณาวัตถุอย่างนี้.

---

Kāloti avahārakālo. Tadeva hi bhaṇḍaṃ kadāci samagghaṃ hoti, kadāci mahagghaṃ. Tasmā taṃ bhaṇḍaṃ yasmiṃ kāle avahaṭaṃ, tasmiṃyeva kāle yo tassa aggho, tena agghena āpatti kāretabbā. Evaṃ kālo oloketabbo.

คำว่า กาล คือเวลาที่ลัก. ด้วยว่าสิ่งของนั้นนั่นแล บางคราวมีราคาถูก บางคราวมีราคาแพง. เพราะฉะนั้น สิ่งของนั้นถูกลักไปในเวลาใด ราคาของสิ่งของนั้นในเวลานั้นเป็นเท่าใด พึงปรับอาบัติด้วยราคานั้น. พึงพิจารณากาลอย่างนี้.

---

Desoti avahāradeso. Tañhi bhaṇḍaṃ yasmiṃ dese avahaṭaṃ, tasmiṃyeva dese yo tassa aggho, tena agghena āpatti kāretabbā. Bhaṇḍuṭṭhānadese hi bhaṇḍaṃ samagghaṃ hoti, aññattha mahagghaṃ. Evaṃ deso oloketabbo.

คำว่า ประเทศ คือสถานที่ที่ลัก. ด้วยว่าสิ่งของนั้นถูกลักไปในประเทศใด ราคาของสิ่งของนั้นในประเทศนั้นเป็นเท่าใด พึงปรับอาบัติด้วยราคานั้น. เพราะว่าในถิ่นที่เกิดของสิ่งของ สิ่งของย่อมมีราคาถูก ในที่อื่นมีราคาแพง. พึงพิจารณาประเทศอย่างนี้.

---

Agghoti (pārā. aṭṭha. 1.92) bhaṇḍaggho. Navabhaṇḍassa hi yo aggho, so pacchā parihāyati. Yathā navadhoto patto aṭṭha vā dasa vā agghati, so pacchā bhinno vā chiddo vā āṇigaṇṭhikāhato vā appaggho hoti, tasmā na sabbadā bhaṇḍaṃ pakatiaggheneva kātabbanti. Evaṃ aggho oloketabbo.

คำว่า ราคา (ปารา. อรรถ. 1.92) คือราคาของสิ่งของ. ด้วยว่าราคาของสิ่งของใหม่ ย่อมเสื่อมไปในภายหลัง. เหมือนอย่างว่า บาตรที่ล้างใหม่มีราคา ๘ หรือ ๑๐ (มาสก), บาตรนั้นในภายหลังเมื่อแตก หรือเป็นรู หรือถูกตะปูและปมไม้กระทบ ย่อมมีราคาน้อย, เพราะฉะนั้น ไม่พึงปรับสิ่งของด้วยราคาปกติเสมอไป. พึงพิจารณาราคาอย่างนี้.

---

Paribhogoti bhaṇḍassa paribhogo. Paribhogenāpi hi vāsiādibhaṇḍassa aggho parihāyati, tasmā evaṃ upaparikkhitabbaṃ – sace koci kassaci pādagghanakaṃ vāsiṃ harati, tatra vāsisāmiko pucchitabbo ‘‘tayā ayaṃ vāsi kittakena kītā’’ti. ‘‘Pādena, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pana te kiṇitvāva ṭhapitā, udāhu taṃ valañjesī’’ti? Sace vadati ‘‘ekadivasaṃ me dantakaṭṭhaṃ vā rajanachalli vā pattapacanadāru vā chinnaṃ, ghaṃsitvā vā nisitā’’ti. Athassa porāṇo aggho bhaṭṭhoti veditabbo. Yathā ca vāsiyā, evaṃ añjaniyā vā añjanisalākāya vā kuñcikāya vā palālena vā thusehi vā iṭṭhakacuṇṇena vā ekavāraṃ ghaṃsitvā dhovanamattenāpi aggho bhassati. Tipumaṇḍalassa makaradantacchedanenāpi parimaddanamattenāpi, udakasāṭikāya sakiṃ nivāsanapārupanenāpi, paribhogasīsena aṃse vā sīse vā ṭhapanamattenāpi, taṇḍulādīnaṃ papphoṭanenāpi tato ekaṃ vā dve vā apanayanenapi, antamaso ekaṃ pāsāṇasakkharaṃ uddharitvā chaḍḍitamattenāpi, sappitelādīnaṃ bhājanantaraparivattanenapi, antamaso tato makkhikaṃ vā kipillikaṃ vā uddharitvā chaḍḍitamattenapi, guḷapiṇḍakassa madhurabhāvajānanatthaṃ nakhena vijjhitvā aṇumattaṃ gahitamattenapi aggho bhassati. Tasmā yaṃ kiñci pādagghanakaṃ vuttanayeneva sāmikena paribhogena ūnaṃ kataṃ hoti, na taṃ avahārako bhikkhu pārājikena kāretabboti. Evaṃ paribhogo oloketabbo.

คำว่า บริโภค คือการใช้สอยสิ่งของ. ด้วยว่าแม้ด้วยการใช้สอย ราคาของสิ่งของมีมีดเป็นต้นย่อมเสื่อมไป, เพราะฉะนั้น พึงพิจารณาอย่างนี้ คือ ถ้าใครลักมีดที่มีราคา ๑ บาทของใครไป, ในกรณีนั้น พึงถามเจ้าของมีดว่า 'ท่านซื้อมืดนี้มาด้วยราคาเท่าไร?'. (เจ้าของตอบว่า) '๑ บาท ขอรับ'. (พึงถามว่า) 'ก็ท่านซื้อแล้วเก็บไว้เฉยๆ หรือว่าท่านใช้สอยมัน?'. ถ้าเขาบอกว่า 'ข้าพเจ้าใช้ตัดไม้สีฟัน หรือเปลือกไม้สำหรับย้อม หรือฟืนสำหรับต้มบาตรวันหนึ่ง หรือฝนและลับแล้ว'. เมื่อนั้น พึงทราบว่าราคาเดิมของมีดนั้นตกไปแล้ว. และเช่นเดียวกับมีด ราคาของตลับยาหยอดตา หรือไม้ป้ายยาหยอดตา หรือลูกกุญแจ หรือฟาง หรือแกลบ หรือผงอิฐ ย่อมตกไป แม้ด้วยการขัดและล้างเพียงครั้งเดียว. ราคาของแผ่นดีบุก ย่อมตกไป แม้ด้วยการตัดด้วยเครื่องมือรูปปากมังกร หรือแม้เพียงการขัดถู. ราคาของผ้าอาบน้ำ ย่อมตกไป แม้ด้วยการนุ่งหรือห่มเพียงครั้งเดียว. แม้เพียงการวางไว้บนบ่าหรือบนศีรษะด้วยตั้งใจจะใช้สอย ราคา ก็ตกไป. ราคาของข้าวสารเป็นต้น ย่อมตกไป แม้ด้วยการฝัด หรือการหยิบออกไปจากข้าวนั้นเพียง ๑ หรือ ๒ เมล็ด, โดยที่สุด แม้เพียงการหยิบก้อนกรวดก้อนหนึ่งออกทิ้ง. ราคาของเนยใสและน้ำมันเป็นต้น ย่อมตกไป แม้ด้วยการถ่ายเปลี่ยนภาชนะ, โดยที่สุด แม้เพียงการหยิบแมลงวันหรือมดออกจากน้ำมันนั้นแล้วทิ้งไป. ราคาของก้อนน้ำอ้อย ย่อมตกไป แม้ด้วยการใช้เล็บจิกหยิบไปเพียงนิดเดียวเพื่อต้องการรู้รสหวาน. เพราะฉะนั้น สิ่งใดที่มีราคา ๑ บาท ที่ถูกเจ้าของทำให้ลดลงด้วยการใช้สอยตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ภิกษุผู้ลักสิ่งนั้นไม่พึงถูกปรับด้วยอาบัติปาราชิก. พึงพิจารณาบริโภคอย่างนี้.

---

Evaṃ imāni tulayitvā pañca ṭhānāni dhāreyya atthaṃ vicakkhaṇo āpattiṃ vā anāpattiṃ vā garukaṃ vā lahukaṃ vā āpattiṃ yathāṭhāne ṭhapeyyāti.

ผู้ฉลาดพึงชั่งฐานะ ๕ เหล่านี้อย่างนี้แล้ว ทรงไว้ซึ่งเนื้อความ พึงกำหนดอาบัติหรืออนาบัติ อาบัติหนักหรืออาบัติเบาไว้ตามฐานะ.

---

Evaṃ tattha vinicchayaṃ dassetvā idāni anāpattiṃ dassento ‘‘sakasaññissā’’tiādimāha. Tattha sakasaññissāti ‘‘mayhaṃ santakaṃ idaṃ bhaṇḍa’’nti evaṃ sakasaññissa parabhaṇḍampi gaṇhato gahaṇe anāpatti, gahitaṃ pana puna dātabbaṃ. Sace sāmikehi ‘‘dehī’’ti vutto na deti, tesaṃ dhuranikkhepe pārājikaṃ. Vissāsaggāheti (pārā. aṭṭha. 1.131) vissāsaggahaṇepi anāpatti. Vissāsaggāhalakkhaṇaṃ pana iminā suttena jānitabbaṃ –

เมื่อแสดงวินิจฉัยในเรื่องนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงอนาบัติ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'แก่ผู้สำคัญว่าเป็นของตน'. ในบทเหล่านั้น คำว่า 'แก่ผู้สำคัญว่าเป็นของตน' คือ แก่ผู้มีความสำคัญว่าเป็นของตนอย่างนี้ว่า 'สิ่งของนี้เป็นของของเรา' แม้เมื่อถือเอาสิ่งของของผู้อื่น ก็ไม่มีอาบัติในการถือเอา, แต่สิ่งที่ถือเอาไปแล้วพึงคืนให้. ถ้าเจ้าของกล่าวว่า 'จงให้' แล้วไม่ให้ เมื่อเขาวางธุระ เป็นปาราชิก. คำว่า 'วิสสาสคคาหะ' (ปารา. อรรถ. 1.131) คือ แม้ในการถือเอาด้วยความคุ้นเคย ก็ไม่มีอาบัติ. ส่วนลักษณะแห่งการถือเอาด้วยความคุ้นเคย พึงทราบด้วยพระสูตรนี้ -

---

‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahaṅgehi samannāgatassa vissāsaṃ gahetuṃ, sandiṭṭho ca hoti, sambhatto ca ālapito ca jīvati ca jānāti ca ‘gahite me attamano’’’ti (mahāva. 356).

ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ถือเอาด้วยความคุ้นเคยแก่ผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ เป็นผู้เคยเห็นกัน ๑ เป็นผู้สนิทสนมกัน ๑ เป็นผู้ได้บอกกล่าวกันไว้ ๑ เป็นผู้ยังมีชีวิตอยู่ ๑ และรู้ว่า 'เมื่อเราถือเอาไปแล้ว เขาจักดีใจ' ๑ (มหาวรรค 356)

---

Tattha sandiṭṭhoti diṭṭhamattakamitto. Sambhattoti daḷhamitto. Ālapitoti ‘‘mama santakaṃ yaṃ icchasi, taṃ gaṇheyyāsi, āpucchitvā gahaṇe kāraṇaṃ natthī’’ti vutto. Jīvatīti anuṭṭhānaseyyāya sayitopi yāva jīvitindriyupacchedaṃ na pāpuṇāti. Gahite ca attamanoti gahite tuṭṭhacitto. Evarūpassa santakaṃ ‘‘gahite me attamano bhavissatī’’ti jānantena gahetuṃ vaṭṭati. Anavasesapariyādānavasena cetāni pañcaṅgāni vuttāni. Vissāsaggāho pana tīhi aṅgehi ruhati. Kathaṃ? Sandiṭṭho, jīvati, gahite attamano, sambhatto, jīvati, gahite attamano, ālapito, jīvati, gahite attamanoti evaṃ.

ในบทเหล่านั้น คำว่า sandiṭṭho คือ เป็นมิตรเพียงแต่เคยเห็นกัน. คำว่า sambhatto คือ เป็นมิตรที่สนิทสนม. คำว่า ālapito คือ ผู้ที่ถูกกล่าวว่า 'สิ่งของของฉันอย่างใดที่ท่านต้องการ ท่านพึงถือเอาสิ่งนั้นไปเถิด ไม่มีความจำเป็นต้องขออนุญาตแล้วจึงถือเอา'. คำว่า jīvati คือ แม้จะนอนอยู่บนเตียงที่ลุกไม่ได้ ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความขาดแห่งชีวิตินทรีย์. คำว่า gahite ca attamano คือ มีจิตยินดีเมื่อสิ่งของถูกถือเอาไป. สิ่งของของบุคคลเห็นปานนี้ อันผู้รู้ว่า 'เมื่อเราถือเอาไปแล้ว เขาจักดีใจ' พึงถือเอาได้. องค์ ๕ เหล่านี้ ตรัสไว้โดยอาการที่ครอบคลุมทั้งหมด. ส่วนการถือเอาด้วยความคุ้นเคย ย่อมสำเร็จด้วยองค์ ๓. อย่างไร? คือ เป็นผู้เคยเห็นกัน ๑ ยังมีชีวิตอยู่ ๑ ดีใจเมื่อสิ่งของถูกถือเอาไป ๑, เป็นผู้สนิทสนมกัน ๑ ยังมีชีวิตอยู่ ๑ ดีใจเมื่อสิ่งของถูกถือเอาไป ๑, เป็นผู้ได้บอกกล่าวกันไว้ ๑ ยังมีชีวิตอยู่ ๑ ดีใจเมื่อสิ่งของถูกถือเอาไป ๑ อย่างนี้.

---

Yo pana jīvati, na ca gahite attamano hoti, tassa santakaṃ vissāsabhāvena gahitampi puna dātabbaṃ. Dadantena ca matakadhanaṃ tāva ye tassa dhane issarā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā, tesaṃ dātabbaṃ. Anattamanassa santakaṃ tasseva dātabbaṃ. Yo pana paṭhamaṃyeva ‘‘suṭṭhu kataṃ tayā mama santakaṃ gaṇhantenā’’ti vacībhedena vā cittuppādamattena vā anumoditvā pacchā kenaci kāraṇena kupito, so paccāharāpetuṃ na labhati. Yo ca adātukāmo, cittena pana adhivāseti, na kiñci vadati, sopi puna paccāharāpetuṃ na labhati. Yo pana ‘‘mayā tumhākaṃ santakaṃ gahita’’nti vā ‘‘paribhutta’’nti vā vutto gahitaṃ vā hotu, paribhuttaṃ vā, ‘‘mayā pana taṃ kenacideva karaṇīyena ṭhapitaṃ, pākatikaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vadati, ayaṃ paccāharāpetuṃ labhati.

ส่วนผู้ใดที่ยังมีชีวิตอยู่ แต่ไม่ยินดีเมื่อสิ่งของถูกถือเอาไป สิ่งของของผู้นั้นแม้ถือเอาไปด้วยความคุ้นเคย ก็พึงคืนให้. และเมื่อจะคืนทรัพย์ของคนตาย พึงคืนให้แก่พวกคฤหัสถ์หรือบรรพชิตที่เป็นใหญ่ในทรัพย์ของผู้นั้น. สิ่งของของผู้ไม่ยินดี พึงคืนให้แก่ผู้นั้นเอง. ส่วนผู้ใดอนุโมทนาในตอนแรกทีเดียวด้วยการเปล่งวาจาว่า 'ท่านทำดีแล้วที่ถือเอาสิ่งของของฉันไป' หรือเพียงด้วยการเกิดจิตยินดี แล้วภายหลังโกรธด้วยเหตุบางอย่าง ผู้นั้นย่อมไม่มีสิทธิ์เรียกคืน. และผู้ใดไม่ประสงค์จะให้ แต่ยอมรับด้วยใจ ไม่พูดอะไร ผู้นั้นก็ไม่มีสิทธิ์เรียกคืนเช่นกัน. ส่วนผู้ใดถูกบอกว่า 'ผมถือเอาสิ่งของของท่านไปแล้ว' หรือ 'ผมใช้สอยแล้ว' ไม่ว่าสิ่งนั้นจะถูกถือเอาไปแล้วหรือใช้สอยแล้วก็ตาม แล้วกล่าวว่า 'แต่ผมเก็บสิ่งนั้นไว้เพื่อธุระอย่างหนึ่งอย่างใด จำเป็นต้องทำให้เป็นปกติ' ผู้นั้นย่อมมีสิทธิ์เรียกคืนได้.

---

Tāvakāliketi ‘‘paṭidassāmi paṭikarissāmī’’ti evaṃ gaṇhantassa tāvakālikepi gahaṇe anāpatti. Gahitaṃ pana sace bhaṇḍasāmiko puggalo vā gaṇo vā ‘‘tuyhevetaṃ hotū’’ti anujānāti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce anujānāti, āharāpente dātabbaṃ. Saṅghasantakaṃ pana paṭidātumeva vaṭṭati.

คำว่า "โดยถือว่าเป็นของชั่วคราว" หมายถึง เมื่อถือเอาโดยคิดว่า "เราจะคืนให้ เราจะทำคืนให้" แม้ถือเอาโดยความเป็นของชั่วคราว ก็ไม่ต้องอาบัติ. แต่ของที่ถือเอาไปแล้ว หากเจ้าของทรัพย์ที่เป็นบุคคลหรือคณะอนุญาตว่า "สิ่งนี้จงเป็นของท่านเถิด" นั่นเป็นการดี. หากไม่อนุญาต เมื่อเขาเรียกคืน ก็พึงให้คืน. ส่วนของสงฆ์ ควรคืนให้เท่านั้น.

---

Petapariggaheti ettha pana pettivisaye upapannāpi, kālaṃ katvā tasmiṃyeva attabhāve nibbattāpi, cātumahārājikādayo devāpi sabbe ‘‘petā’’tveva saṅkhyaṃ gatā, tesaṃ pariggahe anāpatti. Devatāya pana uddissa balikammaṃ karontehi rukkhādīsu laggitasāṭake vattabbameva natthi. Tañca kho ārakkhakehi apariggahite, pariggahitaṃ pana gahetuṃ na vaṭṭati (sārattha. ṭī. 2.131).

ในคำว่า "ในของที่เปรตหวงแหน" นี้ แม้ผู้ที่เกิดในเปตวิสัย แม้ผู้ที่ทำกาละแล้วเกิดในอัตภาพนั้นนั่นเอง แม้เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น ทั้งหมดก็สงเคราะห์เข้าในคำว่า "เปรต" ทั้งนั้น การถือเอาของที่เปรตเหล่านั้นหวงแหน ไม่ต้องอาบัติ. ส่วนผ้าที่พวกชาวบ้านผู้ทำพลีกรรมอุทิศแก่เทวดาแขวนไว้ตามต้นไม้เป็นต้น ไม่ต้องพูดถึงเลย (คือถือเอาได้). แต่ผ้านั้นต้องเป็นของที่ผู้รักษาไม่ได้หวงแหนไว้ ส่วนของที่เขาหวงแหนไว้ ไม่ควรเอา (สารัตถ. ฎีกา 2.131).

---

Tiracchānagatapariggaheti nāgasupaṇṇādīnaṃ tiracchānagatānaṃ pariggahe. Sacepi hi devo vā nāgasupaṇṇo vā manussarūpena āpaṇaṃ pasāreti, tato cassa santakaṃ koci dibbacakkhuko bhikkhu taṃ ñatvā gahetvā gacchati, vaṭṭati.

คำว่า "ในของที่สัตว์เดรัจฉานหวงแหน" หมายถึง ในการถือเอาของที่สัตว์เดรัจฉานมีนาคและครุฑเป็นต้นหวงแหน. เพราะว่า แม้หากเทวดา หรือนาค หรือครุฑ จำแลงร่างเป็นมนุษย์มาเปิดร้านขายของ ภิกษุผู้มีตาทิพย์รูปใดรูปหนึ่งรู้ความจริงนั้นแล้วถือเอาของของเขาไป ก็ควร (ไม่เป็นอาบัติ).

---

Paṃsukūlasaññissāti ‘‘asāmikaṃ idaṃ paṃsukūla’’nti evasaññissāpi gahaṇe anāpatti. Sace pana taṃ sasāmikaṃ hoti, āharāpente dātabbaṃ. Ummattakādīni pubbe vuttappakārāneva. Ādikammiko panettha dhaniyo. Avasesānaṃ pana rajakabhaṇḍikādicorānaṃ chabbaggiyādīnaṃ āpattiyeva.

คำว่า "ของผู้มีสัญญาว่าเป็นผ้าบังสุกุล" หมายถึง แม้การถือเอาของผู้ที่มีสัญญาว่า "ผ้าบังสุกุลนี้ไม่มีเจ้าของ" ก็ไม่ต้องอาบัติ. แต่ถ้าของนั้นมีเจ้าของ เมื่อเขาเรียกคืน ก็พึงคืนให้. ส่วนพวกคนบ้าเป็นต้น ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วในตอนต้น. ในสิกขาบทนี้ พระธนิยะเป็นต้นบัญญัติ. ส่วนพวกโจรลักห่อผ้าของช่างย้อมเป็นต้นที่เหลือ และพวกภิกษุฉัพพัคคีย์เป็นต้น เป็นอาบัติแน่นอน.

---

Sacittakehi tīhi samuṭṭhānehi idaṃ samuṭṭhātīti āha ‘‘adinnādānasamuṭṭhāna’’nti. Tathā hi sāhatthikaṃ kāyacittato samuṭṭhāti. Āṇattikaṃ vācācittato samuṭṭhāti. Sāhattikāṇattikaṃ kāyavācācittato samuṭṭhāti, tañca kho ‘‘bhāriyamidaṃ, tvaṃ ekapassaṃ gaṇha, ahaṃ ekapassa’’nti saṃvidhāya ubhayesaṃ payogena ekassa vatthuno ṭhānācāvane labbhati. ‘‘Kāyavacīkamma’’nti avacanaṃ pana kāyavācānaṃ īdise ṭhāne aṅgamattattā. Yāya pana cetanāya samuṭṭhāpito payogo sāhatthiko vā āṇattiko vā padhānabhāvena ṭhānācāvanaṃ sādheti, tassā vasena āpatti kāretabbā. Aññathā sāhatthikaṃ vā āṇattikassa aṅgaṃ na hoti, āṇattikaṃ vā sāhatthikassāti idaṃ virujjhati. ‘‘Adinnaṃ ādiyāmī’’ti saññāya abhāvena muccanato saññāvimokkhaṃ. Kāyena kataṃ kammaṃ kāyakammaṃ, kāyadvārena katanti attho. Vacīkammanti etthāpi eseva nayo. Tuṭṭho vā bhīto vā majjhatto vā naṃ āpajjatīti tivedanaṃ. Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ.

ท่านกล่าวว่า "อาบัติอทินนาทานนี้ ย่อมตั้งขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๓ ที่เป็นไปพร้อมกับจิต" ดังนี้ว่า "อทินนาทานสมุฏฐาน". จริงอย่างนั้น การลักด้วยมือตนเอง ย่อมตั้งขึ้นจากกายและจิต. การสั่งให้ลัก ย่อมตั้งขึ้นจากวาจาและจิต. การลักด้วยมือตนเองและสั่ง (คือร่วมกันทำ) ย่อมตั้งขึ้นจากกาย วาจา และจิต, และสมุฏฐานนั้นย่อมได้ในการทำให้วัตถุสิ่งเดียวเคลื่อนจากที่ด้วยความพยายามของคนทั้งสอง โดยตกลงกันว่า "ของนี้หนัก ท่านจงช่วยยกข้างหนึ่ง ฉันจะยกข้างหนึ่ง". ส่วนการที่ไม่กล่าวว่า "กายกรรม วจีกรรม" นั้น เพราะกายและวาจาในที่เช่นนี้เป็นเพียงส่วนประกอบเท่านั้น. แต่ความพยายามที่เป็นไปทางมือตนเองก็ดี ทางคำสั่งก็ดี อันเจตนาใดให้ตั้งขึ้นแล้ว ย่อมทำวัตถุให้เคลื่อนจากที่ได้โดยความเป็นประธาน พึงปรับอาบัติด้วยอำนาจแห่งเจตนานั้น. มิฉะนั้นแล้ว การทำด้วยมือตนเองก็จะไม่เป็นส่วนประกอบของการสั่ง หรือการสั่งก็จะไม่เป็นส่วนประกอบของการทำด้วยมือตนเอง ซึ่งจะขัดแย้งกัน. การพ้นจากอาบัติเพราะไม่มีสัญญาว่า "เราถือเอาของที่เขาไม่ได้ให้" ชื่อว่า สัญญาวิมุตติ. กรรมที่ทำด้วยกาย ชื่อว่า กายกรรม หมายความว่า ทำทางกายทวาร. ในวจีกรรมก็นัยนี้เหมือนกัน. ภิกษุผู้ยินดีก็ดี กลัวก็ดี เป็นกลางก็ดี ย่อมต้องอาบัตินี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า มีเวทนา ๓. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง.

---

Dutiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอรรถกถาปาราชิกสิกขาบทที่ ๒ จบแล้ว.

---

3. Tatiyapārājikavaṇṇanā

3. การพรรณนาอรรถกถาปาราชิกสิกขาบทที่ ๓

---

Santi sahatthe upasaggo. Tena saddhiṃ ussukkavacanametaṃ ‘‘sañciccā’’ti āha ‘‘sañcetetvā’’tiādi. Ussukkavacananti ettha ussukkavacanaṃ (sārattha. ṭī. 2.172) nāma pubbakālakiriyāvacanaṃ. Ayañhi samānakattukesu pubbāparakālakiriyāvacanesu pubbakālakiriyāvacanassa niruttivohāro. Idāni ‘‘saddhiṃ cetetvā’’ti iminā saṅkhepena vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘pāṇo’’tiādimāha. Tattha ‘‘pāṇo’’ti saññāya saddhiṃyevāti ‘‘pāṇo’’ti saññaṃ avijahitvā eva, ‘‘pāṇo’’ti saññuppattiyā anantaranti vuttaṃ hoti. Evañca katvā kathaṃ ekakkhaṇe ekassa cittassa ubhayārammaṇabhāvoti edisī codanā anavakāsāti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘ñātapariññāya diṭṭhasabhāvesu dhammesu tīraṇapariññāya tilakkhaṇaṃ āropetvā (sārattha. ṭī. 2.172) ‘rūpaṃ anicca’ntiādinā sabhāvena saddhiṃ ekakkhaṇe aniccādilakkhaṇajānanaṃ viya ‘pāṇo’ti saññāya saddhiṃyeva ‘vadhāmi na’nti jānātī’’ti vadanti. Apare pana ācariyā tatthāpi evaṃ na kathenti. Ettha ca manussaviggaho’’ti avatvā ‘‘pāṇo’’ti vacanaṃ ‘‘manusso aya’’nti ajānitvā kevalaṃ sattasaññāya ghātentassāpi pārājikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Cetetvāti cintetvā. Pakappetvāti abhivicāretvā, sanniṭṭhānaṃ karitvāti attho.

อุปสรรคคือ สํ มีอยู่ในความหมายว่า ร่วมกัน (สหัตถะ). คำว่า "สัญจิจจะ" นี้ เป็นคำแสดงความขวนขวายร่วมกับเจตนานั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สัญเจตวา" (จงใจแล้ว) เป็นต้น. คำว่า อุสสุกกวจนะ ในที่นี้ (สารัตถ. ฎีกา 2.172) หมายถึง คำกิริยาที่ทำก่อน (ปุพพกาลกิริยา). เพราะคำนี้เป็นชื่อเรียกตามหลักนิรุกติของคำกิริยาที่ทำก่อน ในบรรดากิริยาที่ทำก่อนและทำหลังซึ่งมีประธานตัวเดียวกัน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยคำว่า "เจตนาพร้อมกัน" ให้ชัดเจน ท่านจึงกล่าวคำว่า "ปาโณ" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "พร้อมด้วยสัญญาว่าสัตว์มีชีวิต" หมายถึง โดยไม่ละสัญญาว่า "สัตว์มีชีวิต" นั่นเอง คือในลำดับแห่งการเกิดสัญญาว่า "สัตว์มีชีวิต" ขึ้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงทราบว่า คำคัดค้านที่ว่า "จิตดวงเดียวจะมีอารมณ์สองอย่างในขณะเดียวกันได้อย่างไร" ย่อมไม่มีโอกาสเกิดขึ้น. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เหมือนกับการรู้ลักษณะมีความไม่เที่ยงเป็นต้น ในขณะเดียวกันกับสภาวธรรมที่กำหนดรู้แล้วด้วยญาตปริญญา โดยการยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่ธรรมที่เห็นสภาวะแล้วด้วยตีรณปริญญา เช่นว่า 'รูปไม่เที่ยง' เป็นต้น ฉันใด ก็ฉันนั้น ย่อมรู้ว่า 'เราจะฆ่า' พร้อมกับสัญญาว่า 'สัตว์มีชีวิต' นั่นเอง". แต่อาจารย์พวกอื่นไม่กล่าวอย่างนั้นในที่นี้. และการที่ท่านไม่กล่าวว่า "มนุษย์" แต่กล่าวว่า "สัตว์มีชีวิต" (ปาโณ) ในที่นี้ ก็เพื่อจะแสดงความเป็นปาราชิกแก่ผู้ที่ฆ่าด้วยความสำคัญว่าเป็นสัตว์เท่านั้น โดยไม่รู้ว่า "ผู้นี้เป็นมนุษย์". คำว่า เจเตตวา แปลว่า คิดแล้ว. คำว่า ปะกัปเปตวา แปลว่า ใคร่ครวญแล้ว คือ ตกลงใจแล้ว.

---

Idāni manussaattabhāvaṃ ādito paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘manussaviggaha’’ntiādimāha. Tattha kalalato paṭṭhāyāti paṭisandhiviññāṇena saddhiṃ uppannakalalarūpato paṭṭhāya. Kalalarūpaṃ nāma itthipurisānaṃ kāyavatthubhāvadasakavasena samatiṃsa rūpāni, napuṃsakānaṃ kāyavatthudasakavasena vīsati. Tattha itthipurisānaṃ kalalarūpaṃ jātiuṇṇāya ekena aṃsunā uddhaṭatelabindumattaṃ hoti acchaṃ vippasannaṃ. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอัตภาพของมนุษย์ตั้งแต่อเริ่มต้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "มนุสสวิคคหะ" (มนุษย์) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "ตั้งแต่อเริ่มเป็นกลละ" หมายถึง ตั้งแต่กลละรูปที่เกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณ. กลละรูปนั้น สำหรับหญิงและชาย มีรูป ๓๐ คือ ด้วยอำนาจกายทสกะ วัตถุทสกะ และภาวทสกะ, สำหรับบัณเฑาะก์ (นปุงสกะ) มีรูป ๒๐ คือ ด้วยอำนาจกายทสกะและวัตถุทสกะ. ในกลละรูปนั้น กลละรูปของหญิงและชาย มีประมาณเท่าหยดน้ำมันงาที่ตักขึ้นด้วยปลายเส้นขนแกะที่เพิ่งเกิดครั้งเดียว มีลักษณะใสสะอาด. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า -

---

‘‘Tilatelassa yathā bindu, sappimaṇḍo anāvilo;

Evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ, ‘kalala’nti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235; vibha. aṭṭha. 26; pārā. aṭṭha. 2.172);

“หยดน้ำมันงา หรือน้ำใสแห่งเนยใสที่ไม่มีมลทิน มีสีเปรียบได้เช่นนั้น ท่านเรียกว่า ‘กลละ’.” (สัง. นิ. อรรถ. 1.1.235; วิภังค์. อรรถ. 26; ปารา. อรรถ. 2.172);

---

Evaṃ parittakaṃ vatthuṃ ādiṃ katvā yāva maraṇakālā etthantare anupubbena vuḍḍhippatto attabhāvo manussaviggaho nāmāti vuttaṃ hoti. Idañca yebhuyyavaseneva vuttaṃ. Opapātikasaṃsedajāpi hi manussā pārājikavatthuyeva. Kalalakālepīti paṭhamasattāhepi. Tattha hi santativasena pavattamānaṃ kalalasaṅkhātaṃ attabhāvaṃ jīvitā voropetuṃ sakkā, na pana sabbapaṭhamaṃ kalalarūpaṃ. Paṭisandhicittena hi saddhiṃ tiṃsa kammajarūpāni nibbattanti. Tesu pana ṭhitesuyeva soḷasa bhavaṅgacittāni uppajjitvā nirujjhanti. Etasmiṃ antare gahitapaṭisandhikassa dārakassa vā mātuyā vā panassa antarāyo natthi. Ayañhi maraṇassa anokāso nāma. Bhesajjasampadānenāti gabbhapātanabhesajjadānena. Tato vā uddhampīti abbudapesikālādīsupi. Jīvitā viyojeyyāti santativikopanavasena jīvitindriyato apaneyya.

ดังนี้ การถือเอาวัตถุเพียงเล็กน้อยเป็นเบื้องต้น จนถึงเวลาตาย ในระหว่างนี้ อัตภาพที่เจริญขึ้นโดยลำดับ ชื่อว่า มนุสสวิคคหะ (รูปกายมนุษย์) ดังนี้ และคำนี้กล่าวโดยส่วนมากทีเดียว เพราะมนุษย์ที่เกิดแบบโอปปาติกะและสังเสทชะ ก็เป็นวัตถุแห่งปาราชิกนั่นเอง แม้ในกาลแห่งกลละ คือแม้ในสัปดาห์แรก ในกาลนั้น อัตภาพที่ชื่อว่ากลละที่กำลังเป็นไปโดยกระแสแห่งความสืบต่อ ย่อมอาจเพื่อปลิดชีวิตได้ แต่รูปกลละที่เป็นเบื้องต้นที่สุดนั้น (ยังปลิดไม่ได้) เพราะกัมมชรูป ๓๐ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิจิต แต่เมื่อรูปเหล่านั้นตั้งอยู่แล้วนั่นเอง ภวังคจิต ๑๖ ย่อมเกิดขึ้นแล้วดับไป ในระหว่างนี้ อันตรายย่อมไม่มีแก่เด็กที่ปฏิสนธิแล้ว หรือแก่มารดาของเด็กนั้น เพราะกาลนี้ชื่อว่าไม่มีโอกาสแห่งความตาย ด้วยการให้ยา คือด้วยการให้ยาทำแท้ง หรือแม้หลังจากนั้น คือแม้ในกาลแห่งอัพพุทะและเปสิเป็นต้น พึงปลิดชีวิต คือพึงนำออกไปจากชีวิตินทรีย์โดยการทำลายกระแสแห่งความสืบต่อ

---

Imassa panatthassāti ‘‘sañcicca manussaviggahaṃ jīvitā voropeyyā’’ti (pārā. 171) imassa atthassa. Āvibhāvatthanti pakāsanatthaṃ. Pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Sattoti khandhasantāno. Tattha hi sattapaññatti. Jīvitindriyanti rūpārūpajīvitindriyaṃ. Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassatīti. Yāya cetanāyāti tasmiṃ pāṇe pāṇasaññino kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattāya yāya cetanāya. Manodvāre pana pavattāya vadhakacetanāya pāṇātipātabhāvo natthi. Sā cetanāti sā jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāya cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti (sārattha. ṭī. 2.172), sā tādisapayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto. Laddhūpakkamāni hi mahābhūtāni itarabhūtāni viya na visadānīti samānajātikānaṃ kāraṇaṃ na hontīti.

ก็คำว่า เพื่ออรรถนี้ คือเพื่ออรรถแห่งคำว่า ‘พึงปลิดชีวิตมนุสสวิคคหะด้วยเจตนา’ (ปาราชิก ๑๗๑) เพื่อความปรากฏ คือเพื่อการประกาศ การก้าวล่วงซึ่งสัตว์ ชื่อว่าปาณาติบาต การฆ่าสัตว์ ชื่อว่าปาณฆาต ดังนี้ สัตว์ คือ ขันธสันดาน เพราะในขันธสันดานนั้น มีบัญญัติว่าสัตว์ ชีวิตินทรีย์ คือ รูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์ เพราะเมื่อรูปชีวิตินทรีย์ถูกทำลาย แม้อรูปชีวิตินทรีย์อื่นก็ย่อมพินาศไปด้วยความเกี่ยวข้องกับรูปชีวิตินทรีย์นั้น ด้วยเจตนาใด คือด้วยเจตนาใดที่เกิดขึ้นทางทวารใดทวารหนึ่งในกายทวารและวจีทวาร ของผู้มีความสำคัญว่าสัตว์ในสัตว์นั้น แต่ด้วยเจตนาฆ่าที่เกิดขึ้นทางมโนทวาร ย่อมไม่มีความเป็นปาณาติบาต เจตนานั้น คือ เจตนาฆ่าที่เกิดขึ้นทางทวารใดทวารหนึ่งในกายทวารและวจีทวาร ซึ่งเป็นเครื่องยังอุปกฺกมะ (ความพยายาม) อันเป็นเครื่องตัดชีวิตินทรีย์ให้เกิดขึ้น คำนี้กล่าวไว้ว่า – เจตนาใดเป็นเครื่องยังการประกอบอันเป็นเหตุให้มหาภูตรูปที่อาศัยชีวิตินทรีย์ที่กำลังเป็นไปนั้น ไม่เป็นปัจจัยให้มหาภูตรูปที่จะเกิดขึ้นนั้นไม่เกิดขึ้น (สารัตถทีปนี ฎีกา ๒.๑๗๒) เจตนาที่เป็นเครื่องยังการประกอบเช่นนั้นให้เกิดขึ้น ชื่อว่าปาณาติบาต เพราะมหาภูตรูปที่ถูกประกอบแล้ว ย่อมไม่บริสุทธิ์เหมือนภูตรูปอื่น จึงไม่เป็นเหตุแห่งภูตรูปที่มีชาติเสมอกัน

---

Pāṇātipāto assa atthīti pāṇātipātī. Saṃsagge ayamīkāro. Tenāha ‘‘vuttacetanāya samaṅgipuggalo’’ti. Sako hattho sahattho, tena nibbatto payogo sāhatthiko. Nissajjanaṃ nissaggo, sova nissaggiyo. Evaṃ āṇattiko. Vijjāmayo mantaparijappanayogo. Iddhimayo kammavipākajiddhimayo.

ปาณาติบาตมีแก่บุคคลนั้น ชื่อว่าปาณาติปาตี อักษร ‘อี’ นี้เป็นไปในความเกี่ยวข้อง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘บุคคลผู้ประกอบด้วยเจตนาที่กล่าวแล้ว’ มือของตน ชื่อว่าสหัตถะ การประกอบที่สำเร็จด้วยมือของตนนั้น ชื่อว่าสหัตถิกะ การปล่อยไป ชื่อว่านิสสัคคะ การปล่อยไปนั้นแหละ ชื่อว่านิสสัคคิยะ อาณัตติกะก็เช่นกัน วิชชามยะ คือ การประกอบด้วยการร่ายมนต์ อิทธิมยะ คือ อิทธิที่เกิดจากวิบากกรรม

---

Idāni yathāvutteyeva cha payoge vibhajitvā dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tatthāti tesu chasu payogesu. Sāhatthikoti ettha hattho upalakkhaṇabhāvena gahitoti āha ‘‘kāyena vā’’tiādi. Tattha kāyenāti hatthena vā pādena vā muṭṭhinā vā jāṇunā vā yena kenaci aṅgapaccaṅgena. Kāyekadeso hettha hatthādikāyo avayave samudāyopacāro yathā ‘‘gāmo daḍḍho’’ti. Kāyappaṭibaddhenāti kāyato amocitena asiādinā paharaṇena. Paharaṇanti kāyaviññattisahitāya vadhakacetanāya adhippetatthasādhanaṃ. Kāyena vā sattiādīnaṃ, kāyappaṭibaddhena vā usuyantapāsāṇādīnaṃ nissajjananti yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Tatthāti tesu sāhatthikanissaggiyesu. Uddissānuddissabhedatoti uddisitvā ca anuddisitvā ca pavattibhedena. Uddisanaṃ uddiso, so etassa atthīti uddisako, payogo, tasmiṃ. Bajjhati etenāti baddho, kammameva baddho kammabaddho, pāṇātipātoti attho. Atha vā bandhanaṃ baddho, kammunā baddho kammabaddho, so assa hoti, pāṇātipātakammamassa siddhanti vuttaṃ hoti. Ubhayatthāpīti uddisake, anuddisake cāti dvīsupi. Pacchā vā teneva rogena maratūti yojanā. Paharitakkhaṇeyevāti maraṇāya pahonakappahārassa laddhakkhaṇeyeva kammabaddho. Yadi avassaṃ tena maratīti adhippāyo. Sace pana maraṇādhippāyena pahāraṃ datvā tena amatassa puna aññena cittena pahāre dinne pacchāpi paṭhamappahāreneva marati, tadāva kammabaddho. Atha dutiyapahārena marati, natthi pāṇātipāto. Ubhayehi matepi paṭhamappahāreneva kammabaddho, ubhayehipi amate nevatti pāṇātipāto. Esa nayo bahūhipi ekassa pahāre dinne. Tatrāpi hi yassa pahārena marati, tasseva kammabaddhoti. Āṇāpanaṃ nāma vacīviññattisahitāya vadhakacetanāya adhippetatthasādhanaṃ.

บัดนี้ เพื่อแสดงการจำแนกการประกอบ ๖ อย่างที่กล่าวแล้วนั่นเอง จึงกล่าวคำว่า ‘ในบรรดาการประกอบเหล่านั้น’ เป็นต้น ในบรรดาการประกอบเหล่านั้น คือในบรรดาการประกอบ ๖ อย่างเหล่านั้น คำว่า สหัตถิกะ ในที่นี้ มือถูกถือเอาโดยเป็นเครื่องหมาย จึงกล่าวว่า ‘ด้วยกาย’ เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า ด้วยกาย คือด้วยมือ หรือด้วยเท้า หรือด้วยกำปั้น หรือด้วยเข่า หรือด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ใดๆ ในที่นี้ กายส่วนหนึ่ง คือกายมีมือเป็นต้น เป็นการอุปจารรวมหมู่ในส่วนย่อย เหมือนคำว่า ‘หมู่บ้านถูกไฟไหม้’ ด้วยสิ่งที่ผูกติดกับกาย คือด้วยเครื่องประหารมีดาบเป็นต้นที่ไม่ได้หลุดจากกาย การประหาร คือ การยังอรรถที่มุ่งหมายให้สำเร็จด้วยเจตนาฆ่าที่ประกอบด้วยกายวิญญัติ การปล่อยไปซึ่งหอกเป็นต้นด้วยกาย หรือการปล่อยไปซึ่งเครื่องยิงศิลาเป็นต้นด้วยสิ่งที่ผูกติดกับกาย พึงประกอบตามสมควร ในบรรดาการประกอบเหล่านั้น คือในบรรดาสหัตถิกะและนิสสัคคิยะเหล่านั้น ด้วยความต่างแห่งการเจาะจงและไม่เจาะจง คือด้วยความต่างแห่งการเป็นไปโดยเจาะจงและไม่เจาะจง การเจาะจง ชื่อว่าอุททิสสะ การประกอบที่มีการเจาะจงนั้น ชื่อว่าอุททิสกะ ในอุททิสกะนั้น ถูกผูกด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าพัทธะ กรรมนั่นแหละถูกผูก ชื่อว่ากรรมพัทธะ อรรถว่าปาณาติบาต อีกอย่าง การผูก ชื่อว่าพัทธะ ถูกผูกด้วยกรรม ชื่อว่ากรรมพัทธะ กรรมพัทธะนั้นมีแก่บุคคลนั้น คือกรรมปาณาติบาตของบุคคลนั้นสำเร็จ ดังนี้ แม้ในสองอย่าง คือแม้ในอุททิสกะและอนุททิสกะทั้งสอง หรือพึงตายด้วยโรคนั้นในภายหลัง ดังนี้ เป็นการประกอบ ในขณะที่ประหารนั่นเอง คือในขณะที่ได้รับประหารที่เพียงพอต่อความตาย กรรมพัทธะย่อมเกิดขึ้น หากมีความประสงค์ว่า เขาจะต้องตายด้วยการประหารนั้น แต่ถ้าให้ประหารด้วยความประสงค์จะฆ่าแล้ว เขาไม่ตายด้วยการประหารนั้น ครั้นให้ประหารด้วยจิตอื่นอีกในภายหลัง เขาก็ตายด้วยการประหารครั้งแรกนั่นเอง เมื่อนั้น กรรมพัทธะย่อมเกิดขึ้น แต่ถ้าตายด้วยการประหารครั้งที่สอง ย่อมไม่มีปาณาติบาต แม้ตายด้วยการประหารทั้งสอง กรรมพัทธะย่อมเกิดขึ้นด้วยการประหารครั้งแรกนั่นเอง แม้ไม่ตายด้วยการประหารทั้งสอง ย่อมไม่มีปาณาติบาต นัยนี้ก็เช่นกัน เมื่อหลายคนให้ประหารแก่คนคนเดียว ในกรณีนั้น กรรมพัทธะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ประหารที่ทำให้เขาตายนั่นเอง การสั่ง ชื่อว่าอาณาปนะ คือการยังอรรถที่มุ่งหมายให้สำเร็จด้วยเจตนาฆ่าที่ประกอบด้วยวจีวิญญัติ

---

Idāni imasmiṃ āṇattikapayoge saṅketavisaṅketabhāvajānanatthaṃ chabbidhaṃ niyamaṃ dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tattha tatthāti tasmiṃ āṇattikapayoge. Āṇattiniyāmakāti āṇattikapayogasādhikā. Etesu hi avirajjhitesuyeva āṇattikapayogo hoti, na aññathāti.

บัดนี้ เพื่อให้รู้ถึงความเป็นสังเกตและวิสังเกตในการประกอบอาณัตติกะนี้ จึงกล่าวคำว่า ‘ในบรรดาการประกอบเหล่านั้น’ เป็นต้น โดยแสดงกฎ ๖ อย่าง ในบรรดาการประกอบเหล่านั้น คือในการประกอบอาณัตติกะนั้น อาณัตตินิยามิกะ คือ เครื่องยังการประกอบอาณัตติกะให้สำเร็จ เพราะเมื่อสิ่งเหล่านี้ไม่ผิดพลาดนั่นเอง การประกอบอาณัตติกะย่อมมี ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น

---

Puggaloti māretabbo puggalo. Tenāha ‘‘yaṃ hī’’tiādi. Āṇāpakassa āpattīti āṇāpakassa āṇattikkhaṇe āpatti, āṇattassa māraṇakkhaṇe. Āṇāpako muccatīti āṇattasseva kammabaddho, vatthuvisesena panettha kammaviseso ca āpattiviseso ca hotīti. ‘‘Purebhattaṃ mārehī’’ti āṇatto purebhattameva māretīti ‘‘ajja sve’’ti aniyametvā ‘‘purebhattaṃ mārehī’’ti āṇatto yadā kadāci purebhattaṃ māreti. Yo pana ‘‘ajja pubbaṇhe’’ti vutto majjhanhe vā sāyanhe vā sve vā pubbaṇhe māreti, visaṅketo hoti, āṇāpakassa natthi kammabaddho. Pubbaṇhe māretuṃ vāyamantassa majjhanhe jātepi eseva nayo. Etena nayena sabbakālappabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā.

บุคคล คือ บุคคลที่พึงฆ่า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'บุคคลใด' เป็นต้น. อาบัติของผู้อาณัติ คือ อาบัติของผู้อาณัติมีในขณะที่สั่ง และอาบัติของผู้ถูกสั่งมีในขณะที่ฆ่า. ผู้อาณัติย่อมพ้น คือ ความผูกพันด้วยกรรม (กรรมพัทธะ) ย่อมมีแก่ผู้ถูกสั่งเท่านั้น, ก็ในเรื่องนี้ ความต่างแห่งกรรมและความต่างแห่งอาบัติย่อมมีได้ด้วยความต่างแห่งวัตถุ. ผู้ถูกสั่งว่า 'จงฆ่าก่อนภัต' ย่อมฆ่าก่อนภัตนั่นเอง คือ ผู้ถูกสั่งว่า 'จงฆ่าก่อนภัต' โดยมิได้กำหนดว่า 'วันนี้หรือพรุ่งนี้' ย่อมฆ่าก่อนภัตในเวลาใดเวลาหนึ่ง. ส่วนผู้ใดถูกสั่งว่า 'วันนี้ในเวลาเช้า' แต่ไปฆ่าในเวลาเที่ยง หรือในเวลาเย็น หรือในเวลาเช้าของวันพรุ่งนี้ ย่อมเป็นวิสังเกต (ผิดนัด), ความผูกพันด้วยกรรมย่อมไม่มีแก่ผู้อาณัติ. แม้เมื่อเวลาเที่ยงมาถึงในขณะที่เขากำลังพยายามจะฆ่าในเวลาเช้า นัยนี้ก็เช่นกัน. ด้วยนัยนี้ พึงทราบความเป็นสังเกตและวิสังเกตในความต่างแห่งกาลทั้งปวง.

---

Evaṃ vatthukālesu saṅketavisaṅketataṃ dassetvā idāni okāsādīsu saṅketavisaṅketataṃ atidisanto ‘‘iminā nayenā’’tiādimāha. Tattha okāsoti (pārā. aṭṭha. 2.174) gāmo vā vanaṃ vā gehadvāraṃ vāti evamādiko. Āvudhanti asi vā usu vā satti vāti evamādi. Iriyāpathoti māretabbassa gamanaṃ vā nisajjā vāti evamādi. Kiriyāvisesoti vijjhanaṃ vā chedanaṃ vā bhedanaṃ vā saṅkhamuṇḍakaṃ vāti evamādi. Imesu yathā yathā vadhako āṇatto, tathā tathā kate āṇāpakassa āpatti, aññathā kate visaṅketo hoti. Tenāha ‘‘iminā nayenā’’tiādi. Tattha sabbatthāti okāsādīsu catūsu. Hoti cettha –

เมื่อแสดงความเป็นสังเกตและวิสังเกตในเรื่องวัตถุและกาลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงนัยความเป็นสังเกตและวิสังเกตในเรื่องสถานที่ (โอกาส) เป็นต้น จึงกล่าวคำว่า 'ด้วยนัยนี้' เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า สถานที่ (โอกาส) ได้แก่ หมู่บ้าน ป่า หรือประตูเรือน เป็นต้น. คำว่า อาวุธ ได้แก่ ดาบ ลูกศร หรือหอก เป็นต้น. คำว่า อิริยาบถ ได้แก่ การเดิน หรือการนั่ง ของผู้ที่จะถูกฆ่า เป็นต้น. คำว่า กิริยาพิเศษ ได้แก่ การแทง การฟัน การทุบ หรือการถลกหนังศีรษะ (สังขมุณฑกะ) เป็นต้น. ในเรื่องเหล่านี้ ผู้ฆ่าถูกสั่งไว้อย่างไร เมื่อทำไปตามนั้น ผู้อาณัติย่อมต้องอาบัติ เมื่อทำเป็นอย่างอื่น ย่อมเป็นวิสังเกต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยนัยนี้' เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า ในที่ทั้งปวง ได้แก่ ในเรื่อง ๔ อย่าง มีสถานที่ เป็นต้น. และในเรื่องนี้ มีคำกล่าวไว้ว่า -

---

‘‘Yathāṇattivaseneva, āṇattena kate sati;

Āṇāpakassa āpatti, visaṅketoññathā kate’’ti.

'เมื่อผู้ถูกสั่งทำตามอำนาจที่สั่งไว้ ผู้อาณัติย่อมต้องอาบัติ เมื่อทำเป็นอย่างอื่น ย่อมเป็นวิสังเกต.'

---

Āṇattiyaṃ pana ayaṃ viseso – adhiṭṭhāyāti adhiṭṭhahitvā āṇāpeti ‘‘evaṃ vijjha, evaṃ pahara, evaṃ ghātehī’’ti (pārā. 174) vuttāya pāḷiyā labbhatīti ñātabbo.

แต่ในการสั่งนี้ มีข้อพิเศษดังนี้: พึงทราบว่า คำว่า อธิฏฐาย (กำหนดสั่ง) คือ กำหนดแล้วจึงสั่ง ได้ความตามพระบาลีที่กล่าวไว้ว่า 'จงแทงอย่างนี้ จงตีอย่างนี้ จงฆ่าอย่างนี้' (ปา. ๑๗๔).

---

Opatanti etthāti opāto, āvāṭo, tassa khaṇanaṃ opātakkhaṇanaṃ. Apassenasaṃvidhānanti (pārā. aṭṭha. 2.177) apassenassa saṃvidhānaṃ. Niccaparibhogo mañco vā pīṭhaṃ vā apassenaphalakaṃ vā divāṭṭhāne nisīdantassa apassenakatthambho vā tatthajātakarukkho vā caṅkame apassāya tiṭṭhantassa ālambanarukkho vā ālambanaphalakaṃ vā, sabbampetaṃ apassanīyaṭṭhena apassenaṃ nāma, tasmiṃ apassene yathā apassayantaṃ vijjhati vā chindati vā, tathā katvā vāsipharasusattiārakaṇṭakādīsu aññatarassa satthassa ṭhapananti attho.

ที่ที่สัตว์ตกลงไปในที่นั้น ชื่อว่า โอปาตะ (หลุมพราง) คือ หลุม, การขุดหลุมนั้น ชื่อว่า โอปาตักขณนะ. คำว่า อัปเสนสังวิธาน คือ การจัดแจงที่พิง. เตียงหรือตั่งที่ใช้สอยเป็นประจำ หรือแผ่นกระดานพิง หรือเสาพิงสำหรับผู้นั่งในที่พักกลางวัน หรือต้นไม้ที่เกิดในที่นั้น หรือต้นไม้สำหรับเหนี่ยวรั้ง หรือแผ่นกระดานสำหรับเหนี่ยวรั้ง สำหรับผู้ยืนพิงในที่จงกรม, ทั้งหมดนี้ชื่อว่า อัปเสนะ (ที่พิง) โดยอรรถว่าเป็นที่พิง, การวางศาสตราอย่างใดอย่างหนึ่ง มี มีดถาก ขวาน หอก เหล็กแหลม และหนาม เป็นต้น ไว้ในที่พิงนั้น โดยทำให้แทงหรือฟันผู้ที่พิงอยู่ นี้เป็นอรรถในคำนั้น.

---

Upanikkhipanaṃ nāma samīpe nikkhipanaṃ. Manāpassa vā amanāpassa vā rūpassa upaharaṇaṃ samīpe ṭhapanaṃ rūpūpahāro, attanā vā yakkhapetādivesaṃ gahetvā tiṭṭhanaṃ. Ādisaddena saddūpahārādīnaṃ gahaṇaṃ. Etthāpīti thāvarapayogepi. Uddissānuddissabhedo veditabbo, yato tatthapi pubbe vuttanayeneva kammabaddho hoti. Ayaṃ pana viseso – mūlaṭṭhena opātādīsu paresaṃ mūlena vā mudhā vā dinnesupi yadi tappaccayā koci marati, mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Yadipi tena, aññena vā tatra opāte vināsetvā bhūmisame katepi paṃsuhārakā vā paṃsuṃ gaṇhantā, mūlakhaṇakā vā mūlāni khaṇantā āvāṭaṃ karonti, deve vā vassante kaddamo jāyati, tattha ca koci otaritvā vā laggitvā vā marati, mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Yadi pana yena laddhaṃ, so vā añño vā vitthatataraṃ vā gambhīrataraṃ vā karoti, tappaccayā ca koci marati, ubhayesampi kammabaddho. Yathā tu mūlāni mūlehi saṃsandanti, tathā tattha thale kate muccati. Evaṃ apassenasaṃvidhānādīsupi yāva tesaṃ pavatti, tāva yathāsambhavaṃ kammabaddho veditabbo.

คำว่า อุปนิกขิปนะ คือ การวางไว้ใกล้ๆ. การนำรูปที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจมาวางไว้ใกล้ๆ ชื่อว่า รูปูปหาระ หรือการที่ตนเองแปลงเพศเป็นยักษ์หรือเปรตเป็นต้นยืนอยู่. ด้วยคำว่า เป็นต้น พึงรวมถึงสัททูปหาระ (การนำเสียงมา) เป็นต้น. แม้ในเรื่องนี้ คือแม้ในถาวรประโยค (การพยายามที่ยั่งยืน) ก็พึงทราบความต่างแห่งการเจาะจงและไม่เจาะจง เพราะแม้ในเรื่องนั้น ความผูกพันด้วยกรรม (กรรมพัทธะ) ย่อมมีตามนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. แต่มีข้อพิเศษดังนี้: ในหลุมพรางเป็นต้น แม้เมื่อผู้อื่นขุดให้โดยรับค่าจ้างหรือให้เปล่าก็ตาม หากมีใครตายเพราะเหตุนั้น ความผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่ผู้เป็นต้นเดิม (มูลัฏฐะ) เท่านั้น. แม้ว่าหลุมพรางนั้นจะถูกผู้นั้นหรือผู้อื่นทำลายให้เป็นพื้นดินราบเรียบแล้วก็ตาม แต่หากพวกคนขนดินมาขนดินไป หรือพวกคนขุดรากไม้มาขุดรากไม้ทำให้เป็นหลุมขึ้นมา หรือเมื่อฝนตกเกิดเป็นโคลนตมขึ้น และมีใครลงไปหรือติดอยู่ในนั้นแล้วตาย ความผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่ผู้เป็นต้นเดิมเท่านั้น. แต่ถ้าผู้ที่ได้รับ (หลุม) นั้น หรือคนอื่น ทำให้กว้างขึ้นหรือลึกขึ้น และมีใครตายเพราะเหตุนั้น ความผูกพันด้วยกรรมย่อมมีแก่คนทั้งสอง. แต่เมื่อใดทำให้เป็นที่ดอน (ถมให้เต็ม) จนราก (ดินเดิม) เชื่อมกับราก (ดินใหม่) เมื่อนั้นย่อมพ้น. พึงทราบความผูกพันด้วยกรรมตามสมควรในเรื่องการจัดแจงที่พิงเป็นต้นอย่างนี้ ตราบเท่าที่สิ่งเหล่านั้นยังดำรงอยู่.

---

Vijjāparijappananti āthabbaṇikehi, vijjādharehi ca mantaparijappanaṃ. Kammavipākajāya iddhiyāti sātisayakammanibbattāya kammavipākena sahajātāya iddhiyā, kammassa vā vipākabhāvena jātāya iddhiyā. Payojananti pavattanaṃ, karaṇanti attho, dāṭhāvudhādīnaṃ dāṭhākoṭanādīnamiva māraṇatthaṃ kammavipākajiddhivikārakaraṇanti vuttaṃ hoti.

คำว่า วิชชาปริชัปปนะ คือ การร่ายมนต์โดยพวกนักอาถรรพเวทและพวกวิชาธร. คำว่า ด้วยฤทธิ์ที่เกิดจากกรรมวิบาก คือ ด้วยฤทธิ์ที่บังเกิดจากกรรมอันยิ่งยวด ซึ่งเกิดร่วมกับกรรมวิบาก หรือด้วยฤทธิ์ที่เกิดโดยความเป็นวิบากของกรรม. คำว่า ปโยชนะ คือ การยังให้เป็นไป อธิบายว่า การกระทำ. คำที่กล่าวมานั้นมีความหมายว่า การทำความแปรผันแห่งฤทธิ์ที่เกิดจากกรรมวิบากเพื่อต้องการจะฆ่า เหมือนการสับเขี้ยวของสัตว์ที่มีเขี้ยวเป็นอาวุธเป็นต้น.

---

Kammasādhano vāyaṃ hārakasaddo bahulaṃvidhānena tatthāpi ṇvupaccayassa sijjhanatoti āha ‘‘atha vā’’tiādi. Jīvitaharaṇakaṃ, upanikkhipitabbaṃ vā satthameva hārakanti (sārattha. ṭī. 2.172) vikappadvayena vuttanti āha ‘‘satthañca taṃ hārakañcāti satthahāraka’’nti. ‘‘Hārakasattha’’nti vattabbe visesanassa paranipātaṃ katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Pariyeseyyāti gaveseyya. ‘‘Yathā labhati, tathā kareyyā’’ti iminā pana adhippāyatthamāha, ‘‘upanikkhipeyyā’’ti iminā sikhāpattamatthaṃ. Itarathā hi ‘‘pariyeseyyā’’ti imassa ‘‘upanikkhipeyyā’’ti ayamattho adhippeto na siyā. Pariyiṭṭhamatteyevāti pariyesitamatteyeva. Yadi evaṃ atha kasmā pāḷiyaṃ ‘‘satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyāti asiṃ vā sattiṃ vā bheṇḍiṃ vā laguḷaṃ vā pāsāṇaṃ vā satthaṃ vā visaṃ vā rajjuṃ vā’’ti (pārā. 172) vuttanti āha ‘‘padabhājane panā’’tiādi. Assāti ‘‘satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyā’’ti imassa padassa. Byañjanānurūpato paripuṇṇaṃ katvā atthassa avuttattā ‘‘byañjanaṃ anādiyitvā’’ti vuttaṃ. Sasati hiṃsatīti satthaṃ, sasanti hiṃsanti etenāti vā satthaṃ. Ādisaddena ‘‘sattiṃ vā’’tiādipāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. Tattha laguḷanti muggaro. Satthanti vuttāvasesaṃ yaṃ kiñci samukhaṃ veditabbaṃ.

คำว่า "หารกะ" นี้เป็นกัมมสาธนะ และสำเร็จรูปด้วยปัจจัย ณฺวุ ในที่นั้นด้วยวิธานที่ใช้บ่อย จึงกล่าวคำว่า "อีกอย่างหนึ่ง" เป็นต้น. กล่าวไว้ด้วยสองนัยว่า "ศาสตราที่พึงวางไว้ หรือเครื่องปลิดชีวิตนั่นแหละชื่อว่า หารกะ" (สารัตถทีปนี ๒.๑๗๒) จึงกล่าวว่า "ศาสตรานั้นเป็นเครื่องปลิดชีวิต จึงชื่อว่า สัตถหารกะ". พึงทราบว่า เมื่อควรจะกล่าวว่า "หารกศาสตรา" แต่กลับกล่าวโดยการวางวิเสสนะไว้ข้างหลังเช่นนี้. คำว่า "ปริเยเสยยะ" คือ พึงแสวงหา. แต่ด้วยคำว่า "พึงกระทำอย่างไรจึงจะได้" นี้ กล่าวถึงความหมายโดยอัธยาศัย. ด้วยคำว่า "พึงวางไว้" นี้ กล่าวถึงความหมายที่ถึงที่สุดแห่งอาบัติ. เพราะมิฉะนั้น ความหมายของคำว่า "ปริเยเสยยะ" นี้ จะไม่พึงหมายถึง "อุปนิกขิเปยยะ" นี้. คำว่า "ปริยิฏฐมัตเตยิวะ" คือ เพียงแค่แสวงหาได้เท่านั้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดในบาลีจึงกล่าวว่า "พึงแสวงหาศาสตราเครื่องปลิดชีวิต คือ ดาบ หอก ลูกตุ้ม ไม้พลอง ก้อนหิน ศาสตรา ยาพิษ หรือเชือก" (ปา. ๑๗๒) จึงกล่าวคำว่า "แต่ในบทภาชนีย์" เป็นต้น. คำว่า "อัสสะ" คือ ของบทว่า "พึงแสวงหาศาสตราเครื่องปลิดชีวิต". เพราะไม่ได้กล่าวความหมายให้สมบูรณ์ตามพยัญชนะ จึงกล่าวว่า "ไม่ถือเอาพยัญชนะ". สิ่งที่ทำร้าย ชื่อว่า "ศาสตรา" หรือสิ่งที่ใช้ทำร้าย ชื่อว่า "ศาสตรา". ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมรวบรวมบาลีที่เหลือ เช่น "หรือหอก". ในคำเหล่านั้น คำว่า "ลคุฬะ" คือ ไม้กระบอง. คำว่า "ศาสตรา" พึงทราบว่าคือสิ่งใดๆ ที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว.

---

Yo evaṃ maratīti yo satthaṃ vā āharitvā, visaṃ vā khāditvā, rajjuyā vā ubbandhitvā, sobbhādīsu vā patitvā, aññehi vā aggipavesanaudakapavesanādīhi upāyehi marati. ‘‘So dhanaṃ vā labhatī’’tiādinā nayenāti so dhanaṃ vā labhati, yasaṃ vā labhati, saggaṃ vā gacchati, dhammo vāssa hotīti iminā nayena. Kimanena veditabbanti āha ‘‘etenā’’tiādi. Tattha etenāti ‘‘maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā’’ti etena vacanena. Nayidha evanti idha manussaviggahapārājike na evaṃ, na pariyāyakathāya muccatīti attho. Tenāha ‘‘saṃvaṇṇeyyā’’tiādi.

คำว่า "ผู้ใดตายอย่างนี้" คือ ผู้ใดนำศาสตรามา หรือกินยาพิษ หรือผูกคอตายด้วยเชือก หรือตกลงไปในเหวเป็นต้น หรือตายด้วยวิธีอื่น เช่น การเข้ากองไฟ การลงน้ำ เป็นต้น. คำว่า "ด้วยนัยมีว่า 'เขาจะได้ทรัพย์' เป็นต้น" คือ ด้วยนัยที่ว่า เขาจะได้ทรัพย์ หรือจะได้ยศ หรือจะได้ไปสวรรค์ หรือธรรมย่อมมีแก่เขา. พึงทราบอะไรด้วยคำนี้ จึงกล่าวคำว่า "ด้วยคำนี้" เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า "ด้วยคำนี้" คือ ด้วยคำว่า "พึงพรรณนาคุณแห่งความตาย". คำว่า "ในที่นี้ไม่เป็นเช่นนั้น" คือ ในปาราชิกมนุสสวิคคหะนี้ ไม่เป็นเช่นนั้น ไม่พ้นด้วยการกล่าวโดยอ้อม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "พึงพรรณนา" เป็นต้น.

---

‘‘Satthaṃ vā āharā’’tiādināti ettha ādisaddena ‘‘visaṃ vā khāda, rajjuyā vā ubbandhitvā kālaṃ karohi, sobbhe vā narake vā papāte vā papatā’’tiādiṃ (pārā. 172) sabbaṃ maraṇūpāyaṃ saṅgaṇhāti. Ettha ca narako (pārā. aṭṭha. 2.172) nāma tattha tattha phalantiyā bhūmiyā sayameva nibbattā mahādarī, yattha hatthīpi patanti, corāpi nilīyitvā tiṭṭhanti. Papātoti pabbatantare vā thalantare vā ekato chinno. Pāpakenāti lāmakena. Dujjīvitenāti dukkhabahulattā dukkhena jīvitena. Mataṃ te jīvitā seyyāti tava maraṇaṃ jīvitā sundarataraṃ. Cittamassa atthīti citto. Tathā mano. Iti-saddo ‘‘sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto, sabbaṃ natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) viya nidassane daṭṭhabbo yathāvuttassa buddhiyaṃ viparivattamānassa maraṇassa nidassanato. Tenevāha ‘‘mataṃ te jīvitā seyyo’’tiādi.

ในบทว่า “หรือจงนำศัสตรามา” เป็นต้นนี้ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์ซึ่งอุบายแห่งความตายทั้งหมด มีคำว่า “หรือจงกินยาพิษ, หรือจงผูกคอตายด้วยเชือก, หรือจงตกเหว, หรือจงตกนรก, หรือจงตกหน้าผา” เป็นต้น (ปา. 172) อนึ่ง ในที่นี้ คำว่า “นรก” (ปา. อ. 2.172) ได้แก่ เหวใหญ่ที่เกิดขึ้นเองด้วยแผ่นดินที่แยกออกเป็นที่ ๆ ซึ่งแม้ช้างก็ตกลงไปได้ โจรก็ซ่อนตัวอยู่ได้ คำว่า “ปปาโต” ได้แก่ หน้าผาที่ขาดลงไปข้างหนึ่งในระหว่างภูเขาหรือในระหว่างพื้นดิน คำว่า “ปาปเกนะ” ได้แก่ ด้วยสิ่งเลวทราม คำว่า “ทุชฺชีวิเตนะ” ได้แก่ ด้วยชีวิตที่เป็นทุกข์ เพราะมีความทุกข์มาก คำว่า “มตํ เต ชีวิตา เสยฺโย” ได้แก่ ความตายของท่านประเสริฐกว่าชีวิต คำว่า “จิตฺตํ อสฺส อตฺถีติ จิตฺโต” ได้แก่ มีจิต เช่นเดียวกับคำว่า “มโน” คำว่า “อิติ” พึงเห็นในอุทาหรณ์ เหมือนในประโยคว่า “ดูก่อนกัจจานะ ความที่สิ่งทั้งปวงมีอยู่ นี้เป็นที่สุดข้างหนึ่ง, ดูก่อนกัจจานะ ความที่สิ่งทั้งปวงไม่มีอยู่ นี้เป็นที่สุดข้างที่สอง” เป็นต้น (สํ. นิ. 2.15; 3.90) เพราะเป็นเครื่องแสดงความตายที่หมุนเวียนอยู่ในปัญญาที่กล่าวมาแล้ว ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ความตายของท่านประเสริฐกว่าชีวิต” เป็นต้น

---

Nanu cettha ‘‘mano’’ti idampi atthato cittameva, atha kasmā vuttanti āha ‘‘ettha cā’’tiādi. Cittassa atthadīpanatthaṃ vuttanti nāyaṃ cittasaddo ‘‘cittasaṅkappo’’tiādīsu (pārā. 171) viya vicittādiattho, atha kho viññāṇavacanoti tassa atthadīpanatthaṃ vuttaṃ. Iminā punaruttidosābhāvaṃ dasseti. Kathametaṃ viññāyatīti āha ‘‘tenevassā’’tiādi. Citto nānāppakārako saṅkappo assāti cittasaṅkappo. Vicittattho hettha cittasaddo ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.100) viya. Tenāha ‘‘vicittasaṅkappo’’ti. Etthāpi itisaddo āharitabboti ‘‘cittasaṅkappo’’ti imasmiṃ padepi adhikāravasena itisaddo āharitabbo. Idañhi ‘‘iti cittasaṅkappo’’ti evaṃ avuttampi adhikārato vuttameva hotīti. Saṅkappoti cettha ‘‘takko vitakko saṅkappo’’tiādīsu (dha. sa. 7) viya na vitakkasseva nāmaṃ, atha kho tassa ca aññesañcāti dassetuṃ ‘‘saṅkappoti cā’’tiādi āraddhaṃ. Saṃvidahanamattassāti saññācetanāvitakkasaṅkhātassa sabbassa saṃvidahanassa. Sāmaññattho hettha mattasaddo ‘‘brāhmaṇamattaṃ bhojetī’’tiādīsu viya. Tenāha ‘‘tañca saṃvidahana’’ntiādi. Iminā saṃvidahanaṃ nāmettha na vidhānanti dasseti. Adhippāyo nāma vitakko.

ก็ในที่นี้ คำว่า “มโน” นี้ โดยอรรถก็คือจิตนั่นเอง เหตุไฉนจึงตรัสไว้เล่า? จึงกล่าวว่า “ในที่นี้” เป็นต้น ที่กล่าวว่า เพื่อแสดงอรรถของจิตนั้น คำว่า “จิตฺต” นี้ ไม่ได้มีความหมายว่า “วิจิตร” เป็นต้น เหมือนในบทว่า “จิตฺตสงฺกปฺโป” เป็นต้น (ปา. 171) แต่เป็นคำที่หมายถึงวิญญาณ จึงกล่าวไว้เพื่อแสดงอรรถของวิญญาณนั้น ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าไม่มีโทษคือการกล่าวซ้ำ สิ่งนี้จะพึงรู้ได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุนั้น” เป็นต้น คำว่า “จิตฺตสงฺกปฺโป” ได้แก่ สังกัปปะที่มีหลายประการ ในที่นี้ คำว่า “จิตฺต” มีความหมายว่า “วิจิตร” เหมือนในประโยคว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นหมู่สัตว์อื่นแม้หมู่เดียวที่วิจิตรอย่างนี้ เหมือนอย่างสัตว์เดรัจฉานทั้งหลาย” เป็นต้น (สํ. นิ. 3.100) ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า “วิจิตรสังขัปปะ” แม้ในที่นี้ก็พึงนำคำว่า “อิติ” มาใช้ คือในบทว่า “จิตฺตสงฺกปฺโป” นี้ ก็พึงนำคำว่า “อิติ” มาใช้โดยอำนาจแห่งอธิการ เพราะว่าสิ่งนี้ แม้ไม่ได้กล่าวว่า “อิติ จิตฺตสงฺกปฺโป” อย่างนี้ ก็ชื่อว่ากล่าวแล้วโดยอำนาจแห่งอธิการนั่นเอง ในที่นี้ คำว่า “สงฺกปฺโป” ไม่ใช่ชื่อของวิตกเท่านั้น เหมือนในบทว่า “ตักกะ วิตักกะ สังกัปปะ” เป็นต้น (ธ. ส. 7) แต่เพื่อแสดงว่า เป็นชื่อของวิตกและสิ่งอื่น ๆ ด้วย จึงเริ่มกล่าวว่า “อนึ่ง คำว่า สังกัปปะ” เป็นต้น คำว่า “สํวิทหนมตฺตสฺส” ได้แก่ การจัดแจงทั้งหมดที่นับว่าสัญญา เจตนา และวิตก ในที่นี้ คำว่า “มตฺต” มีความหมายทั่วไป เหมือนในประโยคว่า “ย่อมให้พราหมณ์เท่านั้นบริโภค” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า “และการจัดแจงนั้น” เป็นต้น ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า “สํวิทหนํ” ในที่นี้ ไม่ใช่การบัญญัติ คำว่า “อธิปฺปาโย” ได้แก่ วิตก

---

Uccāvacena kāraṇenāti (pārā. aṭṭha. 2.172) mahantāmahantena upāyena. Tattha maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇane tāva jīvite ādīnavadassanavasena avacākāratā, maraṇe vaṇṇabhaṇanavasena uccākāratā veditabbā. Samādapane pana muṭṭhijāṇunippothanādīhi maraṇasamādapanavasena uccākāratā, ekato bhuñjantassa nakhe visaṃ pakkhipitvā maraṇādisamādapanavasena avacākāratā veditabbā.

คำว่า “อุจฺจาวเจนะ การเณนะ” (ปา. อ. 2.172) ได้แก่ ด้วยอุบายทั้งใหญ่และเล็ก ในบรรดาอุบายเหล่านั้น ในการพรรณนาคุณแห่งความตาย พึงทราบว่า การแสดงโทษในชีวิตเป็นอาการต่ำ และการกล่าวคุณในความตายเป็นอาการสูง ส่วนในการชักชวนให้ตาย พึงทราบว่า การชักชวนให้ตายด้วยการทุบด้วยกำปั้นหรือเข่าเป็นอาการสูง และการชักชวนให้ตายด้วยการใส่ยาพิษในเล็บของผู้ที่กำลังบริโภคอาหารร่วมกันเป็นอาการต่ำ

---

Evaṃ asādhāraṇavinicchayaṃ vatvā idāni sādhāraṇavinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘vesāliya’’ntiādimāha. Opātakkhaṇanādīsu dukkaṭanti ettha sacepi jātapathaviṃ khaṇati, pāṇātipātassa pubbapayogattā payoge payoge dukkaṭaṃ. Manussaviggaho nāgasupaṇṇādisadiso tiracchānagato tiracchānagatamanussaviggaho, yakkho ca peto ca tiracchānagatamanussaviggaho ca yakkhapetatiracchānagatamanussaviggahā, tesaṃ. ‘‘Tathā’’ti iminā thullaccayaṃ atidisati. Idāni ‘‘iminā nayenā’’tiādinā apassenasaṃvidhānādīsupi yathāvuttaāpattibhedaṃ atidisati. Sabbatthāti apassenasaṃvidhānādīsu sabbesu payogesu.

เมื่อกล่าววินิจฉัยที่ไม่ทั่วไปอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงวินิจฉัยที่ทั่วไป จึงกล่าวคำว่า “ในเมืองเวสาลี” เป็นต้น ในบทว่า “ขุดบ่อ” เป็นต้น เป็นอาบัติทุกกฏ ในที่นี้ แม้จะขุดดินที่เกิดขึ้นแล้ว ก็เป็นอาบัติทุกกฏในทุก ๆ ประโยค เพราะเป็นบุพพประโยคของปาณาติบาต คำว่า “มนุสฺสวิคฺคโห” ได้แก่ สัตว์เดรัจฉานที่มีรูปกายเหมือนมนุษย์ เช่น นาค ครุฑ เป็นต้น, ยักษ์และเปรต และสัตว์เดรัจฉานที่มีรูปกายเหมือนมนุษย์ ได้แก่ ยักษ์ เปรต และสัตว์เดรัจฉานที่มีรูปกายเหมือนมนุษย์, ของสัตว์เหล่านั้น ด้วยคำว่า “เช่นนั้น” นี้ ย่อมขยายความถึงอาบัติถุลลัจจัย บัดนี้ ด้วยคำว่า “ด้วยนัยนี้” เป็นต้น ย่อมขยายความถึงประเภทแห่งอาบัติที่กล่าวมาแล้ว แม้ในเรื่องการจัดแจงที่พักพิงเป็นต้น คำว่า “สพฺพตฺถ” ได้แก่ ในประโยคทั้งหมด เช่น การจัดแจงที่พักพิงเป็นต้น

---

Idāni anāpattiṃ dassetuṃ ‘‘asañciccā’’tiādimāha. Ettha ca ‘‘asañciccā’’ti (sārattha. ṭī. 2.179) idaṃ maraṇasaṃvattanikaupakkamassa asallakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘ajānantassā’’ti idaṃ pana maraṇasaṃvattanikaupakaraṇassa ajānanaṃ sandhāya, ‘‘namaraṇādhippāyassā’’ti idaṃ upakkamaṃ jānantassāpi maraṇādhippāyassa abhāvaṃ. Tenāha ‘‘asañciccā’’tiādi. Acetetvāti asallakkhetvā, virajjhitvāti vuttaṃ hoti.

บัดนี้ เพื่อแสดงอนาบัติ จึงกล่าวคำว่า “โดยไม่จงใจ” เป็นต้น อนึ่ง ในที่นี้ คำว่า “โดยไม่จงใจ” (สารัตถ. ฎีกา 2.179) นี้ กล่าวหมายถึงการไม่สังเกตเห็นซึ่งอุบายที่นำไปสู่ความตาย, ส่วนคำว่า “โดยไม่รู้” นี้ กล่าวหมายถึงการไม่รู้ซึ่งอุปกรณ์ที่นำไปสู่ความตาย, คำว่า “โดยไม่มีเจตนาจะให้ตาย” นี้ กล่าวหมายถึงการไม่มีเจตนาจะให้ตาย แม้จะรู้อุบายนั้นก็ตาม ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า “โดยไม่จงใจ” เป็นต้น คำว่า “อเจเตตฺวา” ได้แก่ โดยไม่สังเกตเห็น, ชื่อว่ากล่าวแล้วว่า “โดยพลาดไป”

---

Musalussāpanavatthusmiṃ viyāti ‘‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhattagge antaraghare āsanaṃ paññapento musale ussite ekaṃ musalaṃ aggahesi. Dutiyo musalo paripatitvā aññatarassa dārakassa matthake avatthāsi. So kālamakāsi. Tassa kukkuccaṃ ahosi…pe… kiṃcitto tvaṃ bhikkhūti. Asañcicca ahaṃ bhagavāti. Anāpatti bhikkhu asañciccā’’ti (pārā. 180) imasmiṃ vatthusmiṃ viya.

เหมือนในเรื่องการยกสากขึ้น คือ เหมือนในเรื่องนี้ว่า “ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งกำลังจัดอาสนะในโรงฉันภายในเรือน ณ ที่มีสากยกขึ้นอยู่ ได้หยิบสากอันหนึ่ง สากอันที่สองได้ตกลงมาถูกศีรษะของเด็กคนหนึ่ง เด็กนั้นได้ทำกาละแล้ว ภิกษุนั้นมีความรังเกียจ... (ละไว้)... ดูก่อนภิกษุ เธอมีจิตอย่างไร? ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ไม่ได้จงใจ. ดูก่อนภิกษุ เธอไม่มีอาบัติ เพราะไม่ได้จงใจ” (ปา. 180) เหมือนในเรื่องนี้

---

Visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ viyāti ‘‘tena kho pana samayena aññataro piṇḍacāriko bhikkhu visagataṃ piṇḍapātaṃ labhitvā paṭikkamanaṃ haritvā bhikkhūnaṃ aggakārikaṃ adāsi. Te bhikkhū kālamakaṃsu. Tassa kukkuccaṃ ahosi…pe… kiṃcitto tvaṃ bhikkhūti. Nāhaṃ bhagavā jānāmīti. Anāpatti bhikkhu ajānantassā’’ti (pārā. 181) imasmiṃ vatthusmiṃ viya.

เหมือนในเรื่องบิณฑบาตเจือยาพิษ คือ เหมือนในเรื่องนี้ว่า “ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเที่ยวบิณฑบาต ได้บิณฑบาตที่เจือยาพิษแล้วนำกลับมาให้เป็นส่วนยอดแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นได้ทำกาละแล้ว ภิกษุนั้นมีความรังเกียจ... (ละไว้)... ดูก่อนภิกษุ เธอมีจิตอย่างไร? ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ไม่รู้. ดูก่อนภิกษุ เธอไม่มีอาบัติ เพราะไม่รู้” (ปา. 181) เหมือนในเรื่องนี้

---

Bhesajjavatthusmiṃ viyāti ‘‘tena kho pana samayena aññatarā vañjhā itthī kulūpakaṃ bhikkhuṃ etadavoca ‘‘iṅghāyya bhesajjaṃ jānāhi, yenāhaṃ vijāyeyya’nti. ‘Suṭṭhu bhaginī’ti tassā bhesajjaṃ adāsi. Sā kālamakāsi. Tassa kukkuccaṃ ahosi…pe… anāpatti bhikkhu pārājikassa, āpatti dukkaṭassā’’ti (pārā. 187) imasmiṃ vatthusmiṃ viya. Idha ādikammikā aññamaññaṃ jīvitā voropitabhikkhū, tesaṃ anāpatti. Avasesānaṃ maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanakādīnaṃ āpattiyeva.

เหมือนในเรื่องยา คือ เหมือนในเรื่องนี้ว่า “ก็โดยสมัยนั้นแล หญิงหมันคนหนึ่งได้กล่าวกับภิกษุผู้เป็นที่คุ้นเคยว่า 'ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงรู้ยาที่ทำให้ดิฉันคลอดบุตรได้เถิด' ภิกษุนั้นกล่าวว่า 'ดีแล้ว น้องหญิง' แล้วได้ให้ยาแก่หญิงนั้น หญิงนั้นได้ทำกาละแล้ว ภิกษุนั้นมีความรังเกียจ... (ละไว้)... ภิกษุไม่มีอาบัติปาราชิก มีอาบัติทุกกฏ” (ปา. 187) เหมือนในเรื่องนี้ ในที่นี้ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติที่ปลงชีวิตซึ่งกันและกัน ไม่มีอาบัติ ส่วนที่เหลือคือการพรรณนาคุณแห่งความตายเป็นต้น เป็นอาบัติเท่านั้น

---

Atha kathaṃ dukkhavedananti, nanu rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘gacchatha, naṃ ghātethā’’ti vadantīti? Saccaṃ hasamānā vadanti, so pana hāso tesaṃ aññavisayo, sanniṭṭhāpakacetanā dukkhasampayuttāva. Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ ‘‘sacepi hi sirisayanaṃ āruḷho rajjasampattisukhamanubhavanto rājā ‘coro deva ānīto’ti vutte ‘gacchatha naṃ mārethā’ti hasamāno bhaṇati, domanassacitteneva bhaṇatīti veditabbo. Sukhavokiṇṇattā, pana anuppabandhābhāvā ca dujjānametaṃ puthujjanehī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.179).

แล้วจะกล่าวว่ามีความรู้สึกเป็นทุกข์ได้อย่างไร? ก็พวกพระราชาเห็นโจรแล้ว แม้จะหัวเราะก็ยังตรัสว่า "พวกเจ้าจงไปฆ่ามันเสีย" มิใช่หรือ? จริงอยู่ พวกเขากล่าวทั้งที่หัวเราะ แต่การหัวเราะนั้นเป็นเรื่องอื่นของพวกเขา ส่วนเจตนาที่ตัดสินใจนั้นประกอบด้วยทุกข์นั่นเอง เรื่องนี้มีกล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาว่า "แม้พระราชาผู้ประทับอยู่บนพระแท่นบรรทมอันประเสริฐ ทรงเสวยสุขแห่งราชสมบัติ เมื่อมีผู้กราบทูลว่า 'ขอเดชะ โจรถูกนำมาแล้ว' ก็ตรัสว่า 'พวกเจ้าจงไปฆ่ามันเสีย' ทั้งที่ทรงหัวเราะ ก็พึงทราบว่าตรัสด้วยจิตที่เป็นโทมนัส เพราะความที่สุขเข้ามาปะปน และเพราะไม่มีความต่อเนื่องกัน ปุถุชนจึงรู้ได้ยาก" (ปา. อรรถ. 2.179)

---

Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ จบแล้ว.

---

4. Catutthapārājikavaṇṇanā

4. คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ ๔

---

Anabhijānanti na abhijānaṃ. Yena hi yo dhammo adhigato, so tassa pākaṭo hotīti āha ‘‘sakasantāne’’tiādi. Uttarimanussānanti pakatimanussehi uttaritarānaṃ manussānaṃ, ukkaṭṭhamanussānanti attho. Dhammanti mahaggatalokuttarabhūtaṃ adhigatadhammaṃ. Atha vā uttarimanussadhammāti uttarimanussadhammo. Manussadhammo nāma vinā bhāvanāmanasikārena pakatiyā manussehi nibbattetabbo dasakusalakammapathadhammo. So hi manussānaṃ cittādhiṭṭhānamattena ijjhanato tesaṃ so bhāvitadhammo viya ṭhitoti tathā vutto, manussaggahaṇañcettha tesu bahulaṃ pavattanato. Jhānādikaṃ pana tabbidhuranti tatuttari, iti uttari manussadhammāti uttarimanussadhammo, taṃ uttarimanussadhammanti evampettha attho daṭṭhabbo. Samudācarantoti ārocento.

อนภิชานันติ คือ ไม่รู้. เพราะธรรมใดอันผู้ใดบรรลุแล้ว ธรรมนั้นย่อมปรากฏแก่ผู้นั้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ในสันดานของตน" เป็นต้น. อุตตริมนุสสานัง คือ ของมนุษย์ทั้งหลายผู้ยิ่งกว่ามนุษย์ปรกติ หมายถึง มนุษย์ผู้ประเสริฐ. ธัมมัง คือ ธรรมที่บรรลุแล้วอันเป็นมหัคคตะและโลกุตตระ. อีกนัยหนึ่ง อุตตริมนุสสธัมมัง คือ อุตตริมนุสสธรรม. ชื่อว่ามนุสสธรรม คือ ธรรมที่เป็นกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการที่มนุษย์พึงให้เกิดได้โดยปรกติโดยไม่ต้องเจริญภาวนาและมนสิการ. ธรรมนั้นสำเร็จได้ด้วยเพียงการอธิษฐานจิตของมนุษย์ จึงชื่อว่าตั้งอยู่เหมือนธรรมที่มนุษย์เหล่านั้นเจริญแล้ว และการกล่าวถึงมนุษย์ในที่นี้ก็เพราะธรรมนั้นมีมากในหมู่มนุษย์. ส่วนฌานเป็นต้นนั้นพ้นจากธรรมนั้น คือยิ่งกว่าธรรมนั้น ฉะนั้น อุตตริมนุสสธัมมัง จึงหมายถึง อุตตริมนุสสธรรม พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้. สมุทาจารันโต คือ ผู้บอกกล่าว.

---

Kiñcāpi lokiyalokuttarā sabbāva paññā ‘‘ñāṇa’’nti vuccati, idha pana mahaggatalokuttarāva veditabbāti āha ‘‘mahaggatalokuttarapaññā jānanaṭṭhena ñāṇa’’nti. Kilesehi ārakattā parisuddhaṭṭhena ariyanti āha ‘‘ariyaṃ visuddhaṃ uttama’’nti. Ariyasaddo cettha visuddhapariyāyo, na lokuttarapariyāyo. Jhānādibhedeti ādisaddena ‘‘vimokkho, samādhi, samāpatti, ñāṇadassanaṃ, maggabhāvanā, phalasacchikiriyā, kilesappahānaṃ, vinīvaraṇatā cittassa, suññāgāre abhiratī’’ti (pārā. 198) ime saṅgaṇhāti. Viññussa manussajātikassāti ārocetabbapuggalanidassanaṃ. Etassa hi ārocite ārocitaṃ hoti, na devabrahmānaṃ, nāpi petayakkhatiracchānagatānanti. Āroceyyāti vadeyya, viññāpeyyāti vuttaṃ hoti. Vinā aññāpadesenāti ‘‘yo te vihāre vasati, so bhikkhu paṭhamassa jhānassa lābhī’’tiādinā (pārā. 220) nayena aññāpadesaṃ vināti attho. Idhevāti ‘‘iti jānāmi, iti passāmī’’ti imasmiṃyeva pade. ‘‘Tena vutta’’ntiādi nigamanaṃ.

แม้ปัญญาทั้งหมดที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระจะเรียกว่า "ญาณ" ก็ตาม แต่ในที่นี้พึงทราบว่าเป็นปัญญาที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระเท่านั้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ปัญญาที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระชื่อว่าญาณโดยอรรถว่ารู้". เพราะห่างไกลจากกิเลสและบริสุทธิ์ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อริยะ คือ บริสุทธิ์ ประเสริฐ". อนึ่ง คำว่า "อริยะ" ในที่นี้เป็นไวพจน์ของคำว่า "บริสุทธิ์" ไม่ใช่ไวพจน์ของคำว่า "โลกุตตระ". ในคำว่า "ฌานเป็นต้น" ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์เอา "วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ญาณทัสสนะ มรรคภาวนา ผลสัจฉิกิริยา การละกิเลส ความที่จิตไม่มีนิวรณ์ ความยินดีในเรือนว่าง" (ปา. 198) เหล่านี้. วิญญุสสะ มนุสสชาติกัสสะ คือ การแสดงบุคคลที่พึงบอกกล่าว. เพราะเมื่อบอกแก่บุคคลนี้แล้ว ชื่อว่าได้บอกแล้ว ไม่ใช่บอกแก่เทวดา พรหม หรือเปรต ยักษ์ สัตว์เดรัจฉาน. อาโรเจยยะ คือ พึงบอก พึงแจ้ง. วินา อัญญปเทเสน คือ โดยไม่มีการอ้างถึงผู้อื่น เช่น "ภิกษุรูปใดอยู่ในวิหารของท่าน ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ได้ปฐมฌาน" (ปา. 220) เป็นต้น. อิเธวะ คือ ในบทนี้เท่านั้นว่า "เราย่อมรู้อย่างนี้ เราย่อมเห็นอย่างนี้". "เตน วุตตัง" เป็นต้น เป็นบทสรุป.

---

Samanuggāhīyamānoti codiyamāno, yaṃ vatthu ārocitaṃ hoti, tasmiṃ vatthusmiṃ ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kinti te adhigataṃ, kadā te adhigataṃ, kattha te adhigataṃ, katame te kilesā pahīnā, katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’ti kenaci vuccamāno’’ti vuttaṃ hoti. Asamanuggāhīyamānoti na kenaci vuccamāno.

สมนุกคาหิยมาโน คือ ถูกซักถาม หมายถึง เมื่อมีใครกล่าวถามถึงเรื่องที่ตนบอกกล่าวไปแล้วว่า "ท่านบรรลุอะไร? ท่านบรรลุอย่างไร? ท่านบรรลุเมื่อไร? ท่านบรรลุที่ไหน? กิเลสอะไรบ้างที่ท่านละได้แล้ว? ท่านเป็นผู้ได้ธรรมอะไรบ้าง?" อสมนุกคาหิยมาโน คือ ไม่ถูกใครกล่าวถาม.

---

‘‘Bhikkhubhāve ṭhatvā abhabbo jhānādīni adhigantu’’nti sikkhāpadātikkamassa antarāyakarattā vuttaṃ. Bhikkhubhāvo hissa saggantarāyo ceva hoti maggantarāyo ca (pārā. aṭṭha. 2.198). Vuttañhetaṃ ‘‘sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ, nirayāyupakaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 1.89; dha. pa. 311). Aparampi vuttaṃ ‘‘sithilo hi paribbājo, bhiyyo ākirate raja’’nti (saṃ. ni. 1.89; dha. pa. 313). Bhikkhubhāvoti pārājikaṃ āpajjitvā ‘‘samaṇo aha’’nti paṭijānanato vohāramattasiddho bhikkhubhāvo. Dānādīhīti dānasaraṇasīlasaṃvarādīhi.

ที่กล่าวว่า "เมื่อดำรงอยู่ในความเป็นภิกษุ ย่อมไม่สามารถบรรลุฌานเป็นต้นได้" นั้น กล่าวเพราะการล่วงสิกขาบทเป็นอันตราย. เพราะความเป็นภิกษุนั้นย่อมเป็นอันตรายต่อสวรรค์และเป็นอันตรายต่อมรรคด้วย (ปา. อรรถ. 2.198). เรื่องนี้มีกล่าวไว้ว่า "สมณธรรมที่จับต้องไม่ดี ย่อมฉุดคร่าไปสู่นรก" (สํ. ส. 1.89; ธ.ป. 311). อีกอย่างหนึ่งมีกล่าวไว้ว่า "บรรพชาที่ย่อหย่อน ย่อมโปรยธุลีให้มากยิ่งขึ้น" (สํ. ส. 1.89; ธ.ป. 313). ภิกขุภาโว คือ ความเป็นภิกษุที่สำเร็จได้ด้วยเพียงโวหาร เพราะปฏิญาณว่า "เราเป็นสมณะ" หลังจากต้องปาราชิกแล้ว. ทานาทีหิ คือ ด้วยทาน สรณะ ศีล สังวร เป็นต้น.

---

Ajānamevāti ettha evāti avadhāraṇatthe nipāto. ‘‘Ajānameva’’ntipi paṭhanti. Tattha pana ‘‘evaṃ jānāmi, evaṃ passāmī’’ti avacanti yojetabbaṃ. Vacanatthavirahatoti ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji’’nti ādivacanassa (pārā. 209) atthabhūtena jhānādinā vajjitattā tucchaṃ udakādisuññaṃ bhājanaṃ viya. Musāti visaṃvādanapurekkhārassa paravisaṃvādako vacīpayogo, kāyapayogo vā. Tenāha ‘‘vañcanādhippāyato musā’’ti. Musā ca vañcanādhippāyo ca pubbabhāgakkhaṇe, taṅkhaṇe ca. Vuttañhi ‘‘pubbe vāssa hoti ‘musā bhaṇissa’nti, bhaṇantassa hoti ‘musā bhaṇāmī’’’ti (pārā. 200). Etañhi dvayaṃ aṅgabhūtaṃ, itaraṃ pana hotu vā, mā vā, akāraṇametaṃ. Abhaṇinti viññāpanaṃ akāsiṃ.

ในคำว่า อชานาเมวะ นี้ คำว่า "เอวะ" เป็นนิบาตในอรรถว่ากำหนดแน่นอน. บางพวกก็อ่านว่า "อชานาเมวัง" แต่ในที่นั้นพึงประกอบความว่า "กล่าวว่า เรารู้อย่างนี้ เราเห็นอย่างนี้". วจนัตถวิรหโต คือ เพราะปราศจากอรรถแห่งคำพูด หมายถึง ว่างเปล่าจากฌานเป็นต้นอันเป็นอรรถแห่งคำพูด เช่น "เราเข้าปฐมฌาน" (ปา. 209) เป็นต้น เหมือนภาชนะที่ว่างเปล่าจากน้ำเป็นต้น. มุสา คือ การใช้คำพูดหรือการกระทำทางกายที่หลอกลวงผู้อื่นโดยมีเจตนาจะให้คลาดเคลื่อนจากความเป็นจริง. ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "มุสา คือ มีความประสงค์จะหลอกลวง". มุสาและความประสงค์จะหลอกลวงนั้นมีทั้งในขณะเบื้องต้นและในขณะนั้น. มีกล่าวไว้ว่า "ก่อนกล่าวก็มีความคิดว่า 'เราจะพูดเท็จ' ขณะกำลังกล่าวก็มีความคิดว่า 'เรากำลังพูดเท็จ'" (ปา. 200). สองอย่างนี้เป็นองค์ประกอบ ส่วนอย่างอื่นจะมีหรือไม่ก็ไม่เป็นเหตุ. อภณิง คือ ได้แจ้งแล้ว.

---

Aññatra adhimānāti adhigato māno, adhiko vā māno adhimāno, thaddhamānoti attho, taṃ vināti attho. Kassa panāyaṃ adhimāno uppajjati, kassa nuppajjati? Ariyasāvakassa tāva nuppajjati (pārā. aṭṭha. 2.196). So hi maggaphalanibbānapahīnakilesāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇena sañjātasomanasso ariyaguṇappaṭivedhe nikkaṅkho, tasmā sotāpannādīnaṃ ‘‘ahaṃ sakadāgāmī’’tiādivasena māno nuppajjati. Dussīlassa nuppajjati. So hi ariyaguṇādhigame nirāsova. Sīlavatopi pariccattakammaṭṭhānassa niddārāmatādimanuyuttassa nuppajjati, suparisuddhasīlassa pana kammaṭṭhāne appamattassa nāmarūpaṃ vavatthapetvā paccayapariggahena vitiṇṇakaṅkhassa tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassa uppajjati. Tenāha ‘‘yvāya’’ntiādi. Tattha tilakkhaṇaṃ āropetvāti (sārattha. ṭī. 2.196) kalāpasammasanavasena aniccādilakkhaṇattayaṃ āropetvā. Sammasantassāti vipassantassa. Āraddhavipassakassāti udayabbayānupassanāya āraddhavipassakassa. Apatteti attano santāne uppattivasena apatte, anadhigateti vuttaṃ hoti. Pattasaññitāsaṅkhātoti ‘‘patto mayā uttarimanussadhammo’’ti evaṃsaññitāsaṅkhāto adhimāno uppajjati. Uppanno ca suddhasamathalābhiṃ vā suddhavipassanālābhiṃ vā antarā ṭhapeti. So hi dasapi vīsampi tiṃsampi vassāni kilesasamudācāraṃ apassanto ‘‘ahaṃ sotāpanno’’ti vā ‘‘sakadāgāmī’’ti vā ‘‘anāgāmī’’ti vā maññati. Samathavipassanālābhiṃ pana arahatteyeva ṭhapeti. Tassa hi samādhibalena kilesā vikkhambhitā, vipassanābalena saṅkhārā supariggahitā, tasmā saṭṭhimpi vassāni, asītimpi vassāni, vassasatampi kilesā na samudācaranti, khīṇāsavasseva cittācāro hoti. So evaṃ dīgharattaṃ kilesasamudācāraṃ apassanto antarā aṭṭhatvāva ‘‘arahā aha’’nti maññatīti. ‘‘Taṃ adhimānaṃ ṭhapetvā’’ti iminā ‘‘aññatrā’’ti padaṃ apekkhitvā ‘‘adhimānā’’ti upayogatthe nissakkavacananti dasseti.

คำว่า 'อัญญตระอธิมานะ' หมายถึง มานะที่บรรลุแล้ว หรือมานะที่ยิ่งยวด คืออธิมานะ หมายถึงมานะที่แข็งกระด้าง หมายถึงเว้นจากอธิมานะนั้น ก็อธิมานะนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ใคร ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ใคร? อธิมานะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่พระอริยสาวกก่อน (ปา. อรรถ. 2.196). เพราะว่าท่านนั้นมีความโสมนัสเกิดขึ้นแล้วด้วยการพิจารณามรรค ผล นิพพาน กิเลสที่ละได้แล้ว และกิเลสที่เหลืออยู่ เป็นผู้ไม่มีความสงสัยในการแทงตลอดคุณของพระอริยะ เพราะฉะนั้น มานะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่พระโสดาบันเป็นต้น ด้วยอำนาจว่า 'เราเป็นพระสกทาคามี' เป็นต้น อธิมานะย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้ทุศีล เพราะว่าผู้ทุศีลนั้นเป็นผู้ไม่มีความหวังในการบรรลุคุณของพระอริยะ แม้แก่ผู้มีศีลที่ละกรรมฐานแล้ว ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ยินดีในการหลับเป็นต้น อธิมานะก็ย่อมไม่เกิดขึ้น แต่อธิมานะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีศีลบริสุทธิ์ยิ่ง ผู้ไม่ประมาทในกรรมฐาน ผู้กำหนดนามรูปแล้ว ผู้ข้ามความสงสัยได้แล้วด้วยการกำหนดปัจจัย ผู้ยกไตรลักษณ์ขึ้นแล้ว ผู้พิจารณาสังขารอยู่ ผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ผู้ใดนี้' เป็นต้น ในคำว่า 'ยกไตรลักษณ์ขึ้นแล้ว' นั้น (สารัตถ. ฎีกา 2.196) หมายถึง ยกไตรลักษณ์ ๓ มีอนิจลักษณะเป็นต้นขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งกลาปสัมมสนะ คำว่า 'พิจารณาอยู่' หมายถึง ผู้เห็นแจ้งอยู่ คำว่า 'ผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว' หมายถึง ผู้ปรารภวิปัสสนาด้วยอุทยัพพยานุปัสนา คำว่า 'ยังไม่บรรลุ' หมายถึง ยังไม่บรรลุด้วยอำนาจการเกิดขึ้นในสันดานของตน คือยังไม่บรรลุ คำว่า 'นับว่ามีความสำคัญว่าบรรลุแล้ว' หมายถึง อธิมานะที่นับว่ามีความสำคัญว่า 'เราบรรลุอุตตริมนุสสธรรมแล้ว' อย่างนี้ ย่อมเกิดขึ้น และอธิมานะที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมหยุดผู้ได้สมถะล้วน หรือผู้ได้วิปัสสนาล้วนไว้ในระหว่าง เพราะว่าท่านนั้นตลอด ๑๐ ปี ๒๐ ปี หรือ ๓๐ ปี ไม่เห็นกิเลสประพฤติอยู่ จึงสำคัญว่า 'เราเป็นพระโสดาบัน' หรือ 'พระสกทาคามี' หรือ 'พระอนาคามี' ส่วนอธิมานะย่อมหยุดผู้ได้ทั้งสมถะและวิปัสสนาไว้ในอรหัตตผลนั่นเอง เพราะว่ากิเลสของท่านนั้นถูกข่มไว้ด้วยกำลังแห่งสมาธิ สังขารถูกกำหนดไว้ดีแล้วด้วยกำลังแห่งวิปัสสนา เพราะฉะนั้น แม้ตลอด ๖๐ ปี ๘๐ ปี หรือ ๑๐๐ ปี กิเลสก็ย่อมไม่ประพฤติอยู่ ความประพฤติของจิตย่อมเป็นเหมือนของพระขีณาสพ ท่านนั้นไม่เห็นกิเลสประพฤติอยู่ตลอดกาลนานอย่างนี้ จึงหยุดอยู่ในระหว่างนั่นเองแล้วสำคัญว่า 'เราเป็นพระอรหันต์' ด้วยบทว่า 'เว้นอธิมานะนั้น' นี้ เมื่ออ้างถึงบทว่า 'อัญญตระ' ย่อมแสดงว่า 'อธิมานะ' เป็นนิสสัคควิภัตติในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติ

---

Pāpicchatāyāti pāpā icchā etassāti pāpiccho, tassa bhāvo pāpicchatā, tāya, pāpikāya icchāyāti attho. Yā sā ‘‘idhekacco dussīlova samāno ‘sīlavā’ti maṃ jano jānātū’’tiādinā (vibha. 851) nayena vuttā, tāya asantaguṇasambhāvanicchāyāti vuttaṃ hoti. Iminā pana mandattā momūhattā samudācarantassa anāpattīti dasseti. Ayampīti pi-saddena na kevalaṃ purimā tayovāti dasseti.

คำว่า 'ด้วยความปรารถนาลามก' หมายถึง ความปรารถนาลามกมีแก่ผู้นั้น ชื่อว่าผู้ปรารถนาลามก ภาวะแห่งผู้นั้น ชื่อว่าความปรารถนาลามก หมายถึงด้วยความปรารถนาลามกนั้น ความปรารถนาใดที่ตรัสไว้โดยนัยมีอาทิว่า 'ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทุศีลนั่นแล แต่ปรารถนาว่า ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศีลเถิด' (วิภังค์ 851) หมายถึงด้วยความปรารถนาที่จะให้คนสำคัญว่ามีคุณที่ไม่มีอยู่จริงนั้น อนึ่ง ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า ผู้ประพฤติล่วงเพราะความเป็นคนเขลา หรือเพราะความเป็นคนหลงงมงาย ย่อมไม่มีอาบัติ คำว่า 'แม้ผู้นี้' ด้วยคำว่า 'ปิ' ย่อมแสดงว่า ไม่ใช่เพียง ๓ จำพวกก่อนเท่านั้น

---

Asantanti abhūtaṃ. Jhānādidhammanti jhānaṃ, vimokkho, samādhi, samāpatti, ñāṇadassanaṃ, maggabhāvanā, phalasacchikiriyā, kilesappahānaṃ, vinīvaraṇatā cittassa, suññāgāre abhiratī’’ti (pārā. 198) evaṃ vuttaṃ uttarimanussadhammaṃ. Yassa ārocetīti (pārā. aṭṭha. 2.215) vācāya vā hatthavikārādīhi vā aṅgapaccaṅgacopanehi viññattipathe ṭhitassa yassa puggalassa āroceti. Viññattipathaṃ pana atikkamitvā ṭhito koci ce dibbena cakkhunā (sārattha. ṭī. 2.215), dibbāya ca sotadhātuyā disvā ca sutvā ca jānāti, na pārājikaṃ. Yopi ‘‘kiṃ ayaṃ bhaṇatī’’ti saṃsayaṃ vā āpajjati, ciraṃ vīmaṃsitvā vā pacchā jānāti, ‘‘avijānanto’’icceva saṅkhyaṃ gacchati. Yo pana jhānādīni attano adhigamavasena vā uggahaparipucchādivasena vā na jānāti, kevalaṃ ‘‘jhāna’’nti vā ‘‘vimokkho’’ti vā vacanamattameva sutaṃ hoti, sopi tena vutte ‘‘jhānaṃ kira samāpajjī’’ti esa vadatīti yadi ettakamattampi jānāti, ‘‘jānāti’’cceva saṅkhyaṃ gacchati, tassa vutte pārājikameva. Seso pana ekassa vā dvinnaṃ vā bahūnaṃ vā niyamitāniyamitavasena viseso sabbo sikkhāpaccakkhānakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Pariyāyabhāsane pana ‘‘aha’’nti avuttattā paṭivijānantassa vuttepi thullaccayaṃ. Visaṃvādanādhippāyena musāvādapayogassa katattā appaṭivijānantassāpi dukkaṭanti āha ‘‘yo te vihāre vasati…pe… dukkaṭa’’nti. Anullapanādhippāyassāti ullapanādhippāyavirahitassa, abhūtārocanādhippāyavirahitassāti attho. Ummattakādayo pubbe vuttanayā eva. Idha pana ādikammikā vaggumudātīriyabhikkhū, tesaṃ anāpatti.

คำว่า 'ไม่มีอยู่' หมายถึง สิ่งที่ไม่มีอยู่จริง คำว่า 'ธรรมมีฌานเป็นต้น' หมายถึง อุตตริมนุสสธรรมที่ตรัสไว้ดังนี้ คือ ฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ญาณทัสสนะ การเจริญมรรค การทำให้แจ้งซึ่งผล การละกิเลส ความที่จิตปราศจากนิวรณ์ ความยินดีในเรือนว่าง (ปา. 198) คำว่า 'บอกแก่บุคคลใด' (ปา. อรรถ. 2.215) หมายถึง บอกแก่บุคคลใดที่ตั้งอยู่ในคลองแห่งวิญญัติ ด้วยวาจา หรือด้วยการทำมือบุ้ยใบ้เป็นต้น หรือด้วยการไหวอวัยวะน้อยใหญ่ อนึ่ง ถ้าบุคคลใดล่วงคลองแห่งวิญญัติไปแล้วตั้งอยู่ รู้ด้วยทิพยจักษุ (สารัตถ. ฎีกา 2.215) และทิพยโสตธาตุ เห็นแล้วและได้ยินแล้ว ย่อมไม่เป็นปาราชิก แม้บุคคลใดเกิดความสงสัยว่า 'ผู้นี้พูดอะไร' หรือไตร่ตรองอยู่นานแล้วจึงรู้ในภายหลัง ก็ถึงซึ่งการนับว่า 'ผู้ไม่รู้' นั่นเอง ส่วนบุคคลใดไม่รู้ฌานเป็นต้น โดยความเป็นของที่ตนบรรลุแล้ว หรือโดยการเรียนและการสอบถามเป็นต้น ได้ยินเพียงคำว่า 'ฌาน' หรือ 'วิโมกข์' เท่านั้น แม้ผู้นั้น เมื่อภิกษุนั้นกล่าวว่า 'ได้ยินว่า ผู้นี้เข้าฌานแล้ว' ดังนี้ ถ้ารู้เพียงเท่านี้ ก็ถึงซึ่งการนับว่า 'ผู้รู้' นั่นเอง เมื่อภิกษุนั้นกล่าวแล้ว ย่อมเป็นปาราชิกนั่นเอง ส่วนรายละเอียดที่เหลือทั้งหมด โดยความเป็นผู้กำหนดได้หรือไม่ได้ แก่บุคคลคนเดียว หรือสองคน หรือหลายคน พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องการบอกคืนสิกขาบทนั่นเอง อนึ่ง ในการพูดโดยอ้อม เพราะไม่ได้กล่าวว่า 'เรา' แม้กล่าวแก่ผู้รู้ ก็เป็นถุลลัจจัย เพราะได้ทำมุสาวาทประโยคโดยมีเจตนาจะพูดมุสา แม้แก่ผู้ไม่รู้ ก็เป็นทุกกฏ ดังที่ตรัสว่า 'ผู้ใดอยู่ในวิหารของเธอ...เป็นทุกกฏ' คำว่า 'ผู้ไม่มีเจตนาจะยกตน' หมายถึง ผู้ปราศจากเจตนาจะยกตน คือผู้ปราศจากเจตนาจะบอกสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง คนบ้าเป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว ส่วนในที่นี้ ภิกษุผู้เป็นอาทิกัมมิกะ คือ ภิกษุชาววัคคุมุทาติรียะ ย่อมไม่มีอาบัติแก่ภิกษุเหล่านั้น

---

Catutthapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ จบแล้ว

---

Pārājikanigamanavaṇṇanā

การพรรณนาคำลงท้ายปาราชิก

---

Idhāti imasmiṃ bhikkhupātimokkhe. Uddiṭṭhapārājikaparidīpanamevāti uddiṭṭhānaṃ catunnaṃ pārājikānaṃ paridīpanavacanameva. Avadhāraṇaṃ pana na aññesampīti dassanatthaṃ. Tenāha ‘‘samodhānetvā panā’’tiādi. Tattha samodhānetvāti tattha tattha āgatāni ettheva samodahitvā, pakkhipitvā rāsiṃ katvāti attho. Pāḷiyaṃ āgatānīti uddesapāḷiyaṃ āgatāni. Bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni cattārīti ubbhajāṇumaṇḍalikā, vajjappaṭicchādikā, ukkhittānuvattikā, aṭṭhavatthukāti imāni bhikkhunīnaṃ bhikkhūhi asādhāraṇāni cattāri. Paṇḍakādīnañhi ekādasannaṃ abhabbabhāvo pārājikāpattisadisattā pārājikoti āha ‘‘ekādasanna’’ntiādi. Abhabbabhāvasaṅkhātehīti vatthuvipannatādinā pabbajjūpasampadāya naarahabhāvasaṅkhātehi. Paṇḍakatiracchānagataubhatobyañjanakā (pārā. aṭṭha. 2.233) hi tayo vatthuvipannā ahetukappaṭisandhikā, tesaṃ saggo avārito, maggo pana vārito. Abhabbā hi te maggappaṭilābhāya vatthuvipannattā. Pabbajjāpi nesaṃ paṭikkhittā, tasmā tepi pārājikāva. Theyyasaṃvāsako, titthiyapakkantako, mātughātako, pitughātako, arahantaghātako, bhikkhunidūsako, lohituppādako, saṅghabhedakoti ime aṭṭha attano kiriyāya vipannattā abhabbaṭṭhānaṃ pattāti pārājikāva. Tesu theyyasaṃvāsako, titthiyapakkantako, bhikkhunidūsakoti imesaṃ tiṇṇaṃ saggo avārito, maggo pana vāritova. Itaresaṃ pañcannaṃ ubhayampi vāritaṃ. Te hi anantarāva narake nibbattanakasattā. Yadā bhikkhunī vibbhamitukāmā hutvā kāsāvameva vā gihivatthaṃ vā gihinivāsanākārena nivāseti, tadā pārājikamāpannā nāma hotīti āha ‘‘gihibhāvaṃ patthayamānāyā’’tiādi. Sā hi ajjhācāravītikkamaṃ akatvāpi ettāvatā assamaṇī nāma hoti.

คำว่า 'ในภิกขุปาติโมกข์นี้' หมายถึงในภิกขุปาติโมกข์นี้. คำว่า 'อุเทศปาราชิกปริทีปนะนั่นเอง' หมายถึงคำกล่าวแสดงปาราชิก ๔ ที่ทรงแสดงไว้แล้วนั่นเอง. ส่วนการกำหนดลงไปนั้น เพื่อแสดงว่าไม่เกี่ยวกับอย่างอื่นด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อนึ่ง รวบรวมแล้ว' เป็นต้น. ในคำว่า 'รวบรวมแล้ว' นั้น หมายถึงรวบรวมสิ่งที่มาในที่นั้นๆ เข้าไว้ในที่นี้เอง คือรวมเข้าเป็นกอง. คำว่า 'ที่มาในบาลี' หมายถึงที่มาในบาลีอุเทศ. คำว่า '๔ อย่างที่ไม่สาธารณะแก่ภิกษุณี' หมายถึง ๔ อย่างเหล่านี้ คือ อุปชานุมัณฑลิกา (การยกเข่าขึ้นถึงสะดือ), วัชชปฏิจฉาทิกา (การปกปิดอาบัติ), อุกขิตตานุวัตติกา (การประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตร), อัฏฐวัตถุกา (มีวัตถุ ๘) ซึ่งเป็น ๔ อย่างที่ไม่สาธารณะแก่ภิกษุณีจากภิกษุ. เพราะความที่บุคคล ๑๑ จำพวกมีบัณเฑาะก์เป็นต้น เป็นผู้ไม่ควร (อภัพพะ) มีสภาพคล้ายอาบัติปาราชิก จึงเรียกว่าปาราชิก ท่านจึงกล่าวว่า 'ของบุคคล ๑๑ จำพวก' เป็นต้น. คำว่า 'ด้วยความที่นับว่าเป็นผู้ไม่ควร' หมายถึงด้วยความที่นับว่าเป็นผู้ไม่ควรแก่การบรรพชาอุปสมบท เพราะวัตถุวิบัติเป็นต้น. เพราะบัณเฑาะก์ สัตว์เดรัจฉาน และอุภโตพยัญชนก (ปารา. อรรถ. ๒.๒๓๓) ๓ จำพวกนี้ เป็นผู้มีวัตถุวิบัติ มีปฏิสนธิเป็นอเหตุกะ สวรรค์ไม่ถูกห้ามสำหรับพวกเขา แต่มรรคถูกห้าม. เพราะพวกเขาเป็นผู้ไม่ควรเพื่อการได้มรรค เพราะมีวัตถุวิบัติ. การบรรพชาก็ถูกห้ามสำหรับพวกเขา เพราะฉะนั้น พวกเขาก็เป็นปาราชิกเหมือนกัน. โจรผู้ร่วมสังวาส, ผู้เข้ารีตเดียรถีย์, ผู้ฆ่ามารดา, ผู้ฆ่าบิดา, ผู้ฆ่าพระอรหันต์, ผู้ประทุษร้ายภิกษุณี, ผู้ทำโลหิตให้เกิด, ผู้ทำลายสงฆ์ ๘ จำพวกนี้ เป็นผู้ถึงฐานะที่ไม่ควร เพราะการกระทำของตนวิบัติ จึงเป็นปาราชิกเหมือนกัน. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น โจรผู้ร่วมสังวาส, ผู้เข้ารีตเดียรถีย์, ผู้ประทุษร้ายภิกษุณี ๓ จำพวกนี้ สวรรค์ไม่ถูกห้าม แต่มรรคถูกห้าม. ส่วนอีก ๕ จำพวกที่เหลือ ทั้งสองอย่าง (สวรรค์และมรรค) ถูกห้าม. เพราะพวกเขาเป็นสัตว์ที่เกิดในนรกโดยไม่มีระหว่างคั่น. เมื่อใดภิกษุณีมีความประสงค์จะลาสิกขาแล้วนุ่งห่มผ้ากาสาวะหรือผ้าคฤหัสถ์ด้วยอาการนุ่งห่มของคฤหัสถ์ เมื่อนั้นชื่อว่าต้องปาราชิก ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์' เป็นต้น. เพราะนางแม้ไม่ได้ทำอัชฌาจารวิบัติ ก็ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ใช่สมณะด้วยเหตุเพียงเท่านี้.

---

Dīghatāya lambamānaṃ aṅgajātametassāti lambī (sārattha. ṭī. 2.233). Na so ettāvatā pārājiko, atha kho yadā anabhiratiyā pīḷito attano aṅgajātaṃ mukhe vā vaccamagge vā paveseti, tadā pārājiko hoti. Mudukatā piṭṭhi etassāti mudupiṭṭhiko, kataparikammāya mudukāya piṭṭhiyā samannāgato. Sopi yadā anabhiratiyā pīḷito attano aṅgajātaṃ attano mukhamaggavaccamaggesu aññataraṃ paveseti, tadā pārājiko hoti. Parassa aṅgajātaṃ mukhena gaṇhātīti yo anabhiratiyā pīḷito parassa suttassa vā pamattassa vā aṅgajātaṃ mukhena gaṇhāti. Parassa aṅgajāte abhinisīdatīti yo anabhiratiyā pīḷito parassa aṅgajātaṃ kammaniyaṃ disvā attano vaccamaggena tassūpari nisīdati, taṃ attano vaccamaggaṃ pavesetīti attho. Etāni hi cattāri yasmā ubhinnaṃ rāgavasena sadisabhāvūpagatānaṃ dhammo ‘‘methunadhammo’’ti vuccati, tasmā ekena pariyāyena methunadhammaṃ appaṭisevitvāyeva kevalaṃ maggena maggappavesanavasena āpajjitabbattā methunadhammapārājikassa anulomentīti ‘‘anulomapārājikānī’’ti vuccanti.

คำว่า 'ลัมพี' (สารัตถ. ฎีกา ๒.๒๓๓) หมายถึงผู้มีอวัยวะเพศห้อยยาว. เขาไม่ได้เป็นปาราชิกด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แต่เมื่อใดเขาถูกความไม่ยินดีบีบคั้นแล้วสอดอวัยวะเพศของตนเข้าไปในปากหรือในทวารหนัก เมื่อนั้นจึงเป็นปาราชิก. คำว่า 'มุทุปีฏฐิกะ' หมายถึงผู้มีหลังอ่อน คือผู้ประกอบด้วยหลังที่อ่อนนุ่มที่ได้ทำกรรมไว้แล้ว. เขานั้นก็เมื่อถูกความไม่ยินดีบีบคั้นแล้วสอดอวัยวะเพศของตนเข้าไปในช่องปากหรือช่องทวารหนักของตนอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อนั้นจึงเป็นปาราชิก. คำว่า 'ผู้เอาอวัยวะเพศของผู้อื่นเข้าปาก' หมายถึงผู้ที่ถูกความไม่ยินดีบีบคั้นแล้วเอาอวัยวะเพศของผู้อื่นที่หลับอยู่หรือประมาทอยู่เข้าปาก. คำว่า 'ผู้เข้าไปนั่งทับอวัยวะเพศของผู้อื่น' หมายถึงผู้ที่ถูกความไม่ยินดีบีบคั้นแล้วเห็นอวัยวะเพศของผู้อื่นที่พร้อมจะกระทำได้ จึงนั่งทับลงไปบนนั้นด้วยทวารหนักของตน หมายถึงสอดทวารหนักของตนเข้าไป. เพราะธรรม ๔ อย่างเหล่านี้ เมื่อบุคคลทั้งสองถึงความเป็นเช่นเดียวกันด้วยอำนาจราคะ ย่อมเรียกว่า 'เมถุนธรรม' เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า 'อนุลอมปาราชิก' เพราะเป็นอาบัติที่พึงต้องด้วยการสอดช่องทางเข้าสู่ช่องทางเท่านั้น โดยไม่ได้เสพเมถุนธรรมโดยปริยายหนึ่ง จึงอนุโลมตามเมถุนธรรมปาราชิก.

---

Etthāha – mātughātakapitughātakaarahantaghātakā tatiyapārājikaṃ āpannā, bhikkhunidūsako, lambiādayo cattāro ca paṭhamapārājikaṃ āpannā evāti katvā kuto catuvīsatīti (sārattha. ṭī. 2.233)? Vuccate – mātughātakādayo hi cattāro idha anupasampannā eva adhippetā, lambiādayo cattāro kiñcāpi paṭhamapārājikena saṅgahitā, yasmā pana ekena pariyāyena methunadhammaṃ appaṭisevino honti, tasmā visuṃ vuttāti. Dutiyavikappe kaccitthāti ettha kacci atthāti padacchedo kātabbo.

ในที่นี้มีคำถามว่า – ผู้ฆ่ามารดา ผู้ฆ่าบิดา ผู้ฆ่าพระอรหันต์ ต้องปาราชิกที่ ๓, ผู้ประทุษร้ายภิกษุณี และบุคคล ๔ จำพวกมีลัมพีเป็นต้น ต้องปาราชิกที่ ๑ อย่างนี้แล้ว เหตุไฉนจึงมี ๒๔ (สารัตถ. ฎีกา ๒.๒๓๓)? ตอบว่า – บุคคล ๔ จำพวกมีผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น ในที่นี้มุ่งหมายถึงผู้ที่ยังไม่ได้อุปสมบทเท่านั้น. ส่วนบุคคล ๔ จำพวกมีลัมพีเป็นต้น แม้จะสงเคราะห์เข้าในปาราชิกที่ ๑ ก็จริง แต่เพราะพวกเขาไม่ได้เสพเมถุนธรรมโดยปริยายหนึ่ง จึงกล่าวแยกไว้ต่างหาก. ในวิกัลป์ที่ ๒ คำว่า 'กัจจิตถะ' พึงแยกบทเป็น 'กัจจิ อัตถิ'.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ดังนี้ คำอธิบายปาติโมกข์ในคัมภีร์กังขาวิตรณี

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในคัมภีร์วินยัตถะมัญชูสา ลีนัตถัปปกาสนีย์

---

Pārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาราชิก จบแล้ว.

---

Saṅghādisesakaṇḍaṃ

สังฆาทิเสสกัณฑ์

---

Piyavacanena ālapananti piyāyitabbavacanenālapanaṃ, sādhūnaṃ samālapananti vuttaṃ hoti. Sādhavo hi pare ‘‘bhonto’’ti vā ‘‘devānaṃpiyā’’ti vā ‘‘bhadrabhava’’nti vā ‘‘āyasmanto’’ti vā samālapanti.

คำว่า 'การเรียกด้วยถ้อยคำอันเป็นที่รัก' หมายถึงการเรียกด้วยถ้อยคำที่น่ารัก กล่าวคือการเรียกขานของสัตบุรุษ. เพราะสัตบุรุษย่อมเรียกขานผู้อื่นว่า 'ท่านผู้เจริญ' บ้าง 'ผู้เป็นที่รักของเทวดา' บ้าง 'ท่านผู้เจริญ' บ้าง 'ท่านผู้มีอายุ' บ้าง.

---

1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อน

---

Saṃ-saddo vijjamānatthoti āha ‘‘saṃvijjatī’’ti. Cetanāti vītikkamavasappavattā pubbabhāgacetanā, mocanassādacetanāti attho. Assāti sukkavissaṭṭhiyā. Aññapadatthasamāseneva sukkavissaṭṭhiyā vuttattā ika-saddassa visuṃ attho natthīti āha ‘‘sañcetanāva sañcetanikā’’ti. Idāni ika-saddova atthiatthaṃ pakāsetīti dassento ‘‘sañcetanā vā’’tiādimāha. Saṃvijjamānā cetanā sañcetanā. Sukkassāti sambhavassa. Visaṭṭhīti vissaggo.

คำว่า 'สํ' มีความหมายว่ามีอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า 'มีอยู่'. คำว่า 'เจตนา' หมายถึงเจตนาส่วนเบื้องต้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการล่วงละเมิด คือเจตนาที่ยินดีในการปลดปล่อย. คำว่า 'ของมัน' หมายถึงของการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อน. เพราะการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อนถูกกล่าวด้วยสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธานเท่านั้น คำว่า 'อิกะ' จึงไม่มีความหมายแยกต่างหาก ท่านจึงกล่าวว่า 'สัญเจตนาเท่านั้นเป็นสัญเจตนิกา'. บัดนี้ ท่านแสดงว่าคำว่า 'อิกะ' นั่นเองแสดงความหมายว่ามีอยู่ จึงกล่าวว่า 'หรือสัญเจตนา' เป็นต้น. เจตนาที่มีอยู่ คือ สัญเจตนา. คำว่า 'ของน้ำอสุจิ' หมายถึงของสิ่งที่เกิดขึ้น. คำว่า 'วิสสัฏฐิ' หมายถึงการปล่อย.

---

Idāni taṃ yasmiṃ kāle moceti, yenādhippāyena moceti, yena copāyena moceti, yañca tassa adhippāyassa vatthu, taṃ sabbaṃ saṅkhepato vibhāvetvā sarūpato taṃ visaṭṭhiṃ dassetuṃ ‘‘rāgūpatthambhādīsū’’tiādimāha. Tattha rāgassa balavabhāvo, rāgena vā aṅgajātassūpatthambho thaddhabhāvo rāgūpatthambho, so ādi yesaṃ te rāgūpatthambhādayo, tesu rāgūpatthambhādīsu. Ādisaddena (pārā. 238) vaccūpatthambhapassāvūpatthambhavātūpatthambhauccāliṅgapāṇakadaṭṭhūpatthambhānaṃ gahaṇaṃ. Kammaññataṃ patteti mocanakammakkhamatāya kammaniyataṃ patte, ajjhattarūpādīsu upakkamārahabhāvaṃ patteti attho. Arogassa bhāvo ārogyaṃ, taṃ ādi yesaṃ te ārogyādayo, tesu ārogyādīsu. Ādisaddena sukhabhesajjadānapuññayaññasaggabījavīmaṃsadavānaṃ gahaṇaṃ. Ajjhattarūpaṃ ajjhattaṃ upādinnarūpaṃ, taṃ ādi yesaṃ te ajjhattarūpādayo, tesu. Ādisaddena bahiddhārūpaajjhattabahiddhārūpaākāsekaṭikampanānaṃ gahaṇaṃ. Mocane assādo sukhavedanā mocanassādo, mocanatthaṃ pubbabhāge pavattarāgo, sampayuttaassādasīsena cettha rāgo vutto, tena sampayuttā cetanā mocanassādacetanā, tāya. Iminā muccanassādo (pārā. aṭṭha. 2.240) muttassādo methunassādo phassassādo kaṇḍuvanassādo dassanassādo nisajjassādo vācassādo gehasitapemaṃ vanabhaṅgiyanti imehi sampayuttā cetanāyo paṭikkhipati, tāhi nimitte upakkamantassa muttepi anāpatti. ‘‘Nimitte upakkamantassā’’ti iminā pana ūrumaddāpanādīni paṭikkhipati. Tena hi satipi mocanassāde nimitte upakkamābhāvato muttepi anāpatti. Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ ‘‘sā ca kho nimitte upakkamantasseva, hatthaparikammapādaparikammagattaparikammakaraṇena sacepi asuci muccati, anāpattī’’ti.

บัดนี้ เพื่อแสดงการเคลื่อนออกนั้นโดยสภาพของมัน โดยจำแนกทั้งหมดนั้นโดยย่อ คือเวลาที่เขาทำให้เคลื่อนออก ด้วยความประสงค์ใดที่เขาทำให้เคลื่อนออก ด้วยอุบายใดที่เขาทำให้เคลื่อนออก และวัตถุแห่งความประสงค์นั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในความแข็งตัวเพราะราคะเป็นต้น’ ในคำเหล่านั้น ความเป็นผู้มีราคะกล้า หรือความแข็งตัวแห่งอวัยวะเพราะราคะ ชื่อว่า ราคูปัตถัมภะ (ความแข็งตัวเพราะราคะ) คำว่า ‘ราคูปัตถัมภะเป็นต้น’ คือในราคูปัตถัมภะเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ (ในอรรถกถาปาราชิก 238) พึงถือเอาความแข็งตัวเพราะอุจจาระ ความแข็งตัวเพราะปัสสาวะ ความแข็งตัวเพราะลม และความแข็งตัวเพราะถูกตัวบุ้งกัด คำว่า ‘ถึงความควรแก่การงาน’ คือถึงความควรแก่การงานในการทำให้เคลื่อนออก หมายความว่า ถึงความควรแก่การกระทำในรูปภายในเป็นต้น ความเป็นผู้ไม่มีโรค ชื่อว่า อาโรคยะ (ความไม่มีโรค) คำว่า ‘อาโรคยะเป็นต้น’ คือในอาโรคยะเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ พึงถือเอาความสุข การให้ยา การให้บุญ การบูชา การไปสู่สวรรค์ การเพาะเมล็ด การพิจารณา และการเล่น รูปภายใน คือรูปที่กรรมยึดถือไว้ภายใน คำว่า ‘รูปภายในเป็นต้น’ คือในรูปภายในเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ พึงถือเอารูปภายนอก รูปภายในและภายนอก และการกระดิกเอวในอากาศ อัสสาทะในการเคลื่อนออก คือสุขเวทนา ชื่อว่า โมจนัสสาทะ (ความยินดีในการทำให้เคลื่อนออก) ราคะที่เกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้นเพื่อการทำให้เคลื่อนออก ในที่นี้ ราคะถูกกล่าวโดยมีอัสสาทะที่สัมปยุตต์เป็นประธาน เจตนาที่สัมปยุตต์ด้วยราคะนั้น ชื่อว่า โมจนัสสาทเจตนา (เจตนาที่ยินดีในการทำให้เคลื่อนออก) ด้วยเจตนานั้น ด้วยคำนี้ ท่านปฏิเสธเจตนาที่สัมปยุตต์ด้วยความยินดีในการถ่ายปัสสาวะ (อรรถกถาปาราชิก 2.240) ความยินดีในปัสสาวะ ความยินดีในการเสพเมถุน ความยินดีในการสัมผัส ความยินดีในการเกา ความยินดีในการเห็น ความยินดีในการนั่ง ความยินดีในการพูด ความรักที่อาศัยเรือน และความยินดีในกิ่งไม้ ด้วยเจตนาเหล่านั้น แม้เมื่ออสุจิเคลื่อนออกแก่ผู้ที่กระทำในนิมิต ก็ไม่มีอาบัติ แต่ด้วยคำว่า ‘แก่ผู้ที่กระทำในนิมิต’ นี้ ท่านปฏิเสธการนวดต้นขาเป็นต้น เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อมีความยินดีในการทำให้เคลื่อนออก แต่ไม่มีการกระทำในนิมิต แม้อสุจิเคลื่อนออก ก็ไม่มีอาบัติ เรื่องนี้ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาว่า ‘ก็การเคลื่อนออกนั้นย่อมมีแก่ผู้ที่กระทำในนิมิตเท่านั้น ถ้าแม้เมื่ออสุจิเคลื่อนออกด้วยการกระทำปรีกรรมด้วยมือ การกระทำปรีกรรมด้วยเท้า หรือการกระทำปรีกรรมด้วยกาย ก็ไม่มีอาบัติ’

---

Āsayadhātunānāttatoti pittasemhapubbalohitāsayānañceva pathavīdhātuādīnañca catunnaṃ dhātūnaṃ, rasasoṇitādīnaṃ vā sattannaṃ dhātūnaṃ nānāttato. Ṭhānā cāvanāti sukkassa yaṃ ṭhānaṃ, tato cuti. Sukkassa hi vatthisīsaṃ kaṭi kāyoti (pārā. aṭṭha. 2.237) tidhā ṭhānaṃ pakappenti. Eko kirācariyo ‘‘vatthisīsaṃ sukkassa ṭhāna’’nti āha, eko ‘‘kaṭī’’ti, eko ‘‘sakalo kāyo’’ti. Tesu tatiyassa bhāsitaṃ subhāsitaṃ. Kesalomanakhadantānañhi maṃsavinimuttaṭṭhānaṃ, uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikā, thaddhasukkhacammāni ca vajjetvā avaseso chavimaṃsalohitānugato sabbopi kāyo kāyappasādabhāvajīvitindriyābaddhapittānaṃ, sambhavassa ca ṭhānameva. Tathā hi rāgapariyuṭṭhānenābhibhūtānaṃ hatthīnaṃ ubhohi kaṇṇacūḷikāhi sambhavo nikkhamati.

คำว่า ‘เพราะความต่างกันแห่งอาสยะธาตุ’ คือเพราะความต่างกันแห่งอาสยะของดี เสลด หนอง และเลือด และแห่งธาตุ ๔ มีปฐวีธาตุเป็นต้น หรือแห่งธาตุ ๗ มีรสและเลือดเป็นต้น คำว่า ‘เคลื่อนจากที่’ คือการเคลื่อนจากที่ซึ่งเป็นที่อยู่ของอสุจิ ก็ที่อยู่ของอสุจิ ท่านกำหนดไว้ ๓ อย่าง คือ กระเพาะปัสสาวะ เอว และกาย (อรรถกถาปาราชิก 2.237) อาจารย์บางท่านกล่าวว่า ‘กระเพาะปัสสาวะเป็นที่อยู่ของอสุจิ’ บางท่านกล่าวว่า ‘เอว’ บางท่านกล่าวว่า ‘กายทั้งหมด’ ในบรรดาอาจารย์เหล่านั้น คำกล่าวของท่านที่สามเป็นคำกล่าวที่ดี ก็เว้นที่ที่ปราศจากเนื้อของผม ขน เล็บ ฟัน อุจจาระ ปัสสาวะ น้ำลาย น้ำมูก และหนังที่แข็งและแห้งเสียแล้ว กายทั้งหมดที่เหลือที่ประกอบด้วยผิวหนัง เนื้อ และเลือด ย่อมเป็นที่ตั้งแห่งกายประสาท ภาวะ ชีวิตินทรีย์ และดีที่ผูกพันอยู่ และเป็นที่เกิดของอสุจิ ดังนั้น อสุจิของช้างที่ถูกราคะครอบงำ ย่อมไหลออกจากขมับทั้งสองข้าง

---

Ettha ca ‘‘rāgūpatthambhādīsū’’tiādinā (pārā. aṭṭha. 2.237) kālo dassito. Rāgūpatthambhādikālesu hi aṅgajātaṃ kammaniyaṃ hoti. Yassa kammaniyatte sati moceti, ito paraṃ añño kālo natthi. Na hi vinā rāgūpatthambhādīhi pubbaṇhādayo kālabhedā mocane nimittaṃ honti. ‘‘Ārogyādīsū’’tiādinā pana adhippāyo dassito. Evarūpena hi adhippāyabhedena moceti, na aññathā. ‘‘Ajjhattarūpādīsū’’tiādinā upāyo dassito. Ajjhattarūpe vā hi moceyya, bahiddhārūpe vā, ubhayattha vā, ākāse vā kaṭiṃ kampento, ito paraṃ añño upāyo natthi. Nīlādivasenā’’tiādīhi pana dasahi navamassa adhippāyassa vatthu dassitaṃ. Vīmaṃsanto hi nīlādīsu aññataravasena vīmaṃsati, na tehi vinimuttanti. ‘‘Ṭhānā cāvanā’’ti iminā pana atthato vissaṭṭhi dassitā. Yathāha ‘‘vissaṭṭhīti ṭhānato cāvanā vuccatī’’ti (pārā. 237). Sā cāyaṃ tassa sukkassa ṭhānā cāvanā rāgavasena. Vuttañhetaṃ kathāvatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘sukkavissaṭṭhi nāma rāgasamuṭṭhānā hotī’’ti (kathā. aṭṭha. 307). Aññatra supinantāti supino eva supinanto, taṃ ṭhapetvāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘yā supine’’tiādi. Saṅghādisesoti imassa āpattinikāyassa nāmaṃ. Tenāha ‘‘yā aññatra supinantā’’tiādi. Āpattinikāyoti āpattisamūho. Kiñcāpi ayaṃ ekāva āpatti, ruḷhisaddena, pana avayave samūhavohārena vā ‘‘nikāyo’’ti vutto ‘‘eko vedanākkhandho, eko viññāṇakkhandho’’tiādīsu viya.

ในที่นี้ ท่านแสดงกาลด้วยคำมีอาทิว่า ‘ในความแข็งตัวเพราะราคะเป็นต้น’ (อรรถกถาปาราชิก 2.237) ก็ในกาลมีราคูปัตถัมภะเป็นต้น อวัยวะเพศย่อมควรแก่การงาน เมื่ออวัยวะเพศควรแก่การงานแล้วทำให้เคลื่อนออก กาลอื่นจากนี้ไม่มี เพราะว่ากาลต่าง ๆ มีเวลาเช้าเป็นต้น ย่อมไม่เป็นนิมิตในการทำให้เคลื่อนออก โดยปราศจากราคูปัตถัมภะเป็นต้น แต่ด้วยคำมีอาทิว่า ‘ในอาโรคยะเป็นต้น’ ท่านแสดงความประสงค์ ก็เขาทำให้เคลื่อนออกด้วยความประสงค์ที่ต่างกันอย่างนี้ ไม่ใช่อย่างอื่น ด้วยคำมีอาทิว่า ‘ในรูปภายในเป็นต้น’ ท่านแสดงอุบาย ก็เขาพึงทำให้เคลื่อนออกในรูปภายใน หรือในรูปภายนอก หรือในทั้งสองอย่าง หรือกระดิกเอวในอากาศ อุบายอื่นจากนี้ไม่มี แต่ด้วยคำมีอาทิว่า ‘โดยสีเขียวเป็นต้น’ ท่านแสดงวัตถุแห่งความประสงค์ที่ ๙ ด้วย ๑๐ อย่าง ก็ผู้พิจารณาย่อมพิจารณาโดยอย่างใดอย่างหนึ่งในสีเขียวเป็นต้น ไม่พ้นจากสิ่งเหล่านั้น แต่ด้วยคำว่า ‘เคลื่อนจากที่’ นี้ ท่านแสดงการเคลื่อนออกโดยอรรถ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘วิสสัฏฐิ (การเคลื่อนออก) ท่านเรียกว่า การเคลื่อนจากที่’ (ปาราชิก 237) ก็การเคลื่อนจากที่ของอสุจินั้น ย่อมเป็นไปโดยราคะ เรื่องนี้ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถากถาวัตถุว่า ‘การเคลื่อนออกแห่งอสุจิ ชื่อว่า มีราคะเป็นสมุฏฐาน’ (อรรถกถากถาวัตถุ 307) คำว่า ‘เว้นจากความฝัน’ คือความฝันนั่นเอง ชื่อว่า สุปินันตะ หมายความว่า เว้นความฝันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ที่ในความฝัน’ คำว่า ‘สังฆาทิเสส’ เป็นชื่อของกองอาบัตินี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ที่เว้นจากความฝัน’ คำว่า ‘อาปัตตินิกาย’ คือหมู่แห่งอาบัติ ถึงแม้ว่าอาบัตินี้จะเป็นอาบัติเดียว แต่ก็ถูกเรียกว่า ‘นิกาย’ ด้วยศัพท์ที่ใช้กันทั่วไป หรือด้วยการเรียกหมู่ในส่วนย่อย เหมือนในคำว่า ‘เวทนาขันธ์หนึ่ง วิญญาณขันธ์หนึ่ง’ เป็นต้น

---

Assāti (sārattha. ṭī. 2.16 saṃghādisesakaṇḍa) āpattinikāyassa. Nanu ca ayuttoyaṃ niddeso ‘‘saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assā’’ti. Na hi āpattinikāyassa ādimhi ceva sese ca saṅgho icchito, kiñcarahi vuṭṭhānassāti imaṃ codanaṃ manasi nidhāya yathā na virujjhati, tathā adhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādimāha. Āpattito vuṭṭhānassa ādimhi ceva sese ca icchito saṅgho āpattiyāva icchito nāma hotīti ayamettha adhippāyo. Āpattivuṭṭhānanti āpattito vuṭṭhānaṃ, anāpattikabhāvūpagamananti attho.

คำว่า ‘Assā’ (สารัตถทีปนี ๒.๑๖ สังฆาทิเสสกัณฑ์) เป็นของกองอาบัติ. ก็การแสดงนี้ไม่สมควรมิใช่หรือว่า ‘สงฆ์พึงประสงค์ในเบื้องต้นและในส่วนที่เหลือของอาบัตินั้น’ เพราะสงฆ์ไม่เป็นที่ประสงค์ในเบื้องต้นและในส่วนที่เหลือของกองอาบัติ, แต่ (เป็นที่ประสงค์) ของการออกจากอาบัติ (วุฏฐาน) มิใช่หรือ? ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘อะไรที่ถูกกล่าวแล้ว’ เพื่อเปิดเผยความหมายให้ไม่ขัดแย้งกัน โดยคำนึงถึงการโต้แย้งนี้. ความหมายในที่นี้คือ สงฆ์ที่พึงประสงค์ในเบื้องต้นและในส่วนที่เหลือแห่งการออกจากอาบัติ ชื่อว่าเป็นที่ประสงค์ของอาบัติเอง. คำว่า ‘อาปัตติวุฏฐาน’ คือการออกจากอาบัติ หมายความว่า การถึงความเป็นผู้ไม่มีอาบัติ.

---

Dakasotanti passāvamaggaṃ, aṅgajātappadesanti vuttaṃ hoti. Yadi evaṃ atha kasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘dakasotaṃ otiṇṇamatte’’ti vuttanti āha ‘‘ṭhānato pana cuta’’ntiādi. Avassameva dakasotaṃ otarati adhivāsetvā antarā nivāretuṃ asakkuṇeyyattā. Dakasotorohanato (sārattha. ṭī. 2.236-237) paṭṭhāya pana upādinnato vinimuttattā sambhavarūpaṃ utusamuṭṭhānameva avasissati, sesaṃ tisamuṭṭhānaṃ natthīti veditabbaṃ. Tasmāti yasmā ṭhānato cutaṃ dakasotaṃ otarati, tasmā.

คำว่า ‘ทางน้ำ’ คือทางปัสสาวะ หมายความว่า บริเวณอวัยวะเพศ. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดในอรรถกถาจึงกล่าวว่า ‘เมื่อลงสู่ทางน้ำเท่านั้น’ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘แต่เมื่อเคลื่อนจากที่’ ย่อมลงสู่ทางน้ำอย่างแน่นอน เพราะไม่สามารถยับยั้งไว้ได้ในระหว่าง โดยการอดกลั้น. แต่ตั้งแต่การลงสู่ทางน้ำเป็นต้นไป (สารัตถทีปนี ๒.๒๓๖-๒๓๗) เพราะพ้นจากสิ่งที่กรรมยึดถือไว้ รูปที่เกิดจากอสุจิย่อมเหลืออยู่เพียงรูปที่เกิดจากอุตุเท่านั้น พึงทราบว่ารูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๓ ที่เหลือไม่มี. คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ คือเพราะเหตุที่อสุจิที่เคลื่อนจากที่ย่อมลงสู่ทางน้ำ เพราะเหตุนั้น.

---

Amocanādhippāyassāti bhesajjena nimittaṃ ālimpantassa uccārādīni vā karontassa. Supinaṃ passantassāti (pārā. aṭṭha. 2.237) dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti imehi catūhi kāraṇehi supinaṃ passantassa. Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati, paṭibuddho, udāhu neva sutto, na paṭibuddhoti? Kiñcettha – yadi tāva sutto passati, abhidhammavirodho āpajjati. Bhavaṅgacittena hi supati, taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ vā rāgādisampayuttaṃ vā na hoti. Supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti. Atha paṭibuddho passati, vinayavirodho āpajjati. Yañhi paṭibuddho passati, taṃ sabbohārikacittena passati. Sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi. Supinaṃ passantena pana katepi vītikkame ekantaṃ anāpatti eva. Atha neva sutto na paṭibuddho passati, ko nāma passati, evañca sati supinassa abhāvova āpajjatīti? Na abhāvo, kasmā? Yasmā kapimiddhapareto passati. Vuttañhetaṃ ‘‘kapimiddhapareto kho mahārāja supinaṃ passatī’’ti (mi. pa. 5.3.5). Kapimiddhaparetoti makkaṭaniddāya yutto. Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti, evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuparivattā, yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti, tāya yutto supinaṃ passati. Yassa ca evaṃ passantassa supine methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa viya, kāyasaṃsaggādīni āpajjantassa viya ca supinanteneva kāraṇena asuci muccati, tassapi anāpatti. Supine (pārā. aṭṭha. 2.262) pana uppannāya assādacetanāya sacassa visayo hoti, niccalena bhavitabbaṃ, na hatthena nimittaṃ kīḷāpetabbaṃ. Kāsāvapaccattharaṇarakkhaṇatthaṃ pana hatthapuṭena gahetvā jagganatthāya udakaṭṭhānaṃ gantuṃ vaṭṭati.

คำว่า ‘ผู้มีอัธยาศัยไม่ประสงค์จะให้เคลื่อน’ คือผู้ที่เอายามาทาอวัยวะเพศ หรือผู้ที่ถ่ายอุจจาระเป็นต้น. คำว่า ‘ผู้ฝัน’ (อรรถกถาปาราชิก ๒.๒๓๗) คือผู้ฝันด้วยเหตุ ๔ ประการเหล่านี้ คือ เพราะธาตุกำเริบ ๑ เพราะเคยประสบมาก่อน ๑ เพราะเทวดาบันดาล ๑ เพราะบุพนิมิต ๑. ก็ผู้ฝันนั้น ฝันในขณะหลับ ฝันในขณะตื่น หรือฝันในขณะที่มิใช่หลับมิใช่ตื่น? ในเรื่องนี้มีประเด็นว่า – ถ้าหากว่าฝันในขณะหลับ ก็จะขัดแย้งกับพระอภิธรรม เพราะบุคคลย่อมนอนหลับด้วยภวังคจิต ซึ่งภวังคจิตนั้นไม่เป็นอารมณ์ของรูปนิมิตเป็นต้น หรือไม่ประกอบด้วยราคะเป็นต้น แต่จิตเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ฝัน. ถ้าฝันในขณะตื่น ก็จะขัดแย้งกับพระวินัย เพราะสิ่งที่ผู้ตื่นเห็นนั้น ย่อมเห็นด้วยจิตที่เป็นไปตามปกติ (สัพโวหาริกจิต) และเมื่อมีการล่วงละเมิดที่ทำด้วยจิตที่เป็นไปตามปกติแล้ว ย่อมไม่มีคำว่าอนาบัติ. แต่เมื่อผู้ฝันมีการล่วงละเมิดแล้ว ย่อมเป็นอนาบัติโดยส่วนเดียว. ถ้าฝันในขณะที่มิใช่หลับมิใช่ตื่น ใครเล่าเป็นผู้ฝัน? และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความฝันก็ย่อมไม่มีไปเลยมิใช่หรือ? ไม่ใช่ไม่มี เพราะอะไร? เพราะฝันในขณะที่ถูกความหลับแบบลิง (กปิมิทธะ) ครอบงำ. เรื่องนี้ท่านกล่าวไว้ว่า “ดูกรมหาบพิตร บุคคลผู้ถูกความหลับแบบลิงครอบงำ ย่อมฝัน” (มิลินทปัญหา ๕.๓.๕). คำว่า ‘kapimiddhapareto’ หมายถึง ผู้ประกอบด้วยการหลับแบบลิง. การหลับของลิงย่อมพลิกผันได้ง่ายฉันใด การหลับใดที่พลิกผันได้ง่าย เพราะจิตที่เป็นกุศลเป็นต้นปะปนอยู่บ่อยๆ ซึ่งในการหลับนั้นมีการขึ้นจากภวังค์บ่อยๆ ผู้ประกอบด้วยการหลับนั้นย่อมฝันฉันนั้น. และผู้ใดฝันเช่นนี้แล้ว อสุจิเคลื่อนออกไปเพราะเหตุแห่งความฝันนั้นเอง เหมือนกับผู้เสพเมถุนธรรมในฝัน หรือเหมือนกับผู้มีการสัมผัสกายเป็นต้นในฝัน ผู้นั้นก็เป็นอนาบัติ. แต่ในความฝัน (อรรถกถาปาราชิก ๒.๒๖๒) เมื่อเจตนาแห่งความยินดีเกิดขึ้น ถ้าเป็นวิสัยของตน ก็พึงอยู่นิ่งๆ ไม่พึงเอามือเล่นอวัยวะเพศ. แต่เพื่อรักษาผ้ากาสาวะและเครื่องปูลาด พึงกำไว้ด้วยมือแล้วไปที่แหล่งน้ำเพื่อชำระล้างได้.

---

Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำอสุจิให้เคลื่อน จบแล้ว.

---

2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสัมผัสกาย

---

‘‘Otiṇṇo’’ti (sārattha. ṭī. 2.270) idaṃ kammasādhanaṃ, kattusādhanaṃ vā hotīti tadubhayavasena atthaṃ dassento ‘‘yakkhādīhi viya sattā’’tiādimāha. Asamapekkhitvāti yathāsabhāvaṃ anupaparikkhitvā, yathā te ratijanakā rūpādayo visayā aniccadukkhāsubhānattākārena avaṭṭhitā, tathā apassitvāti vuttaṃ hoti. Pariṇatenāti parivattena. Tenāha ‘‘yathā parivattamāna’’ntiādi. Vuttarāgavasenāti kāyasaṃsaggarāgavasena. Tadahujātāyapīti tasmiṃ ahani jātaṃ jananaṃ etissāti tadahujātā, tasmiṃ ahani jātāti vā tadahujātā, tāya, taṃ divasaṃ jātāyapīti attho, jātamattāya allamaṃsapesivaṇṇāyapīti vuttaṃ hoti.

คำว่า “โอติณโณ” (สารัตถทีปนี ๒.๒๗๐) นี้เป็นกัมมสาธนะ หรือเป็นกัตตุสาธนะก็ได้ เมื่อแสดงอรรถโดยนัยทั้งสองนั้น จึงกล่าวว่า “สัตว์ทั้งหลายเหมือนถูกยักษ์เป็นต้นครอบงำ” เป็นต้น. คำว่า ‘Asamapekkhitvā’ หมายถึง ไม่พิจารณาตามสภาพความเป็นจริง คือไม่เห็นว่าอารมณ์มีรูปเป็นต้นที่ยังความยินดีให้เกิดขึ้นเหล่านั้น ตั้งอยู่ด้วยอาการเป็นอนิจจัง ทุกขัง อสุภัง อนัตตา. คำว่า ‘Pariṇatena’ หมายถึง โดยการเปลี่ยนแปลง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เหมือนกำลังเปลี่ยนแปลงไป” เป็นต้น. คำว่า ‘Vuttarāgavasena’ หมายถึง โดยอำนาจราคะที่กล่าวมาแล้ว คือโดยอำนาจราคะในการสัมผัสกาย. คำว่า ‘Tadahujātāyapi’ หมายถึง แม้แก่เด็กหญิงที่เกิดในวันนั้น คือเด็กหญิงที่มีการเกิดในวันนั้น หรือเด็กหญิงที่เกิดในวันนั้น โดยนัยนี้ หมายถึงเด็กหญิงที่เกิดในวันนั้นนั่นเอง คือเด็กหญิงที่เพิ่งเกิด มีวรรณะเหมือนชิ้นเนื้อสด.

---

Assāti ‘‘kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’’ti padassa. Idāni hatthādīnaṃ vibhāgadassanatthaṃ ‘‘tattha hattho nāma kapparato paṭṭhāyā’’tiādimāha. Kapparato paṭṭhāyāti dutiyamahāsandhiṃ upādāya. Aññattha pana maṇibandhato paṭṭhāya yāva agganakhā hattho. Vinandhitvā vā avinandhitvā vā katakesakalāpassetaṃ adhivacananti sambandho. Tattha vinandhitvāti tīhi kesavaṭṭīhi ganthitvā. Suvaṇṇacīrakanti suvaṇṇapāḷiṃ. Hatthañca veṇiñca ṭhapetvā avasesasarīraṃ aṅganti āha ‘‘avasesassa sarīrassā’’tiādi.

คำว่า ‘Assa’ หมายถึงบทว่า “พึงสัมผัสกาย”. บัดนี้ เพื่อแสดงการจำแนกมือเป็นต้น จึงกล่าวว่า “ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น คำว่ามือ ได้แก่ตั้งแต่ข้อศอกเป็นต้นไป” เป็นต้น. คำว่า ‘Kapparato paṭṭhāya’ หมายถึง นับตั้งแต่ข้อต่อใหญ่ที่สอง. แต่ในที่อื่น คำว่ามือ ได้แก่ตั้งแต่ข้อมือไปจนถึงปลายเล็บ. ความสัมพันธ์คือ คำนี้เป็นชื่อเรียกของกลุ่มผมที่มุ่นแล้วหรือไม่มุ่นแล้ว. ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า ‘vinandhitvā’ หมายถึง มุ่นด้วยเกลียวผมสามเกลียว. คำว่า ‘Suvaṇṇacīrakaṃ’ หมายถึง แผ่นทองคำ. เว้นมือและเปียแล้ว ส่วนที่เหลือของร่างกายเป็นอวัยวะ จึงกล่าวว่า “ส่วนที่เหลือของร่างกาย” เป็นต้น.

---

Yo hi sevanādhippāyopi niccalena kāyena kevalaṃ phassaṃ paṭivijānāti sādiyati anubhoti, tassa cittuppādamatte āpattiyā abhāvato anāpattīti āha ‘‘kāyena avāyamitvā’’tiādi. Mokkhādhippāyenāti itthito muccitukāmatādhippāyena. Asañciccāti ‘‘iminā upāyena imaṃ phusissāmī’’ti acetetvā. Evañhi acetetvā pattappaṭiggahaṇādīsu mātugāmassa aṅge phuṭṭhepi anāpatti. Asatiyāti aññavihito hoti, ‘‘mātugāmaṃ phusissāmī’’ti sati natthi, evaṃ asatiyā hatthapādapasāraṇādikāle phusantassa anāpatti. Ajānantassāti dārakavesena ṭhitaṃ dārikaṃ ‘‘itthī’’ti ajānanto kenacideva karaṇīyena phusati, evaṃ ‘‘itthī’’ti ajānantassa phusato anāpatti. Asādiyantassāti kāyasaṃsaggaṃ asādiyantassa bāhāparamparāya nītabhikkhussa viya anāpatti. Idha pana udāyitthero ādikammiko. Tassa anāpatti ādikammikassāti.

ผู้ใดแม้มีอัธยาศัยประสงค์จะเสพ แต่เพียงรับรู้ ยินดี และเสวยสัมผัสด้วยกายที่อยู่นิ่งๆ ผู้นั้นไม่มีอาบัติเพราะไม่มีอาบัติเพียงแค่จิตเกิดขึ้น จึงกล่าวว่า “ไม่พยายามด้วยกาย” เป็นต้น. คำว่า Mokkhādhippāyena หมายถึง ด้วยอัธยาศัยที่ประสงค์จะพ้นจากหญิง. คำว่า Asañcicca หมายถึง ไม่ได้ตั้งใจว่า “เราจะสัมผัสหญิงนี้ด้วยอุบายนี้” เมื่อไม่ได้ตั้งใจเช่นนี้ แม้สัมผัสอวัยวะของหญิงในขณะรับบาตรเป็นต้น ก็เป็นอนาบัติ. คำว่า Asatiyā หมายถึง เป็นผู้มีใจไปในอารมณ์อื่น ไม่มีสติว่า “เราจะสัมผัสหญิง” เมื่อสัมผัสในขณะเหยียดมือเหยียดเท้าเป็นต้นด้วยความไม่มีสตินี้ ก็เป็นอนาบัติ. คำว่า Ajānantassa หมายถึง ไม่รู้ว่าเด็กหญิงที่อยู่ในเพศเด็กนั้นเป็น “หญิง” แล้วสัมผัสด้วยกิจบางอย่าง เมื่อสัมผัสโดยไม่รู้ว่าเป็น “หญิง” เช่นนี้ ก็เป็นอนาบัติ. คำว่า Asādiyantassa หมายถึง ไม่ยินดีในการสัมผัสกาย เหมือนภิกษุที่ถูกนำไปโดยการส่งต่อกันที่แขน ก็เป็นอนาบัติ. แต่ในที่นี้ พระอุทายีเถระเป็นอาทิกัมมิกะ (ผู้ต้นบัญญัติ) ผู้นั้นเป็นอนาบัติของอาทิกัมมิกะ.

---

Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสัมผัสกาย จบแล้ว.

---

3. Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยวาจาหยาบคาย

---

Duṭṭhullavācassādarāgavasenāti duṭṭhullā vācā duṭṭhullavācā, tāya assādacetanā duṭṭhullavācassādo, tena sampayuttarāgavasena. Etthādhippetaṃ mātugāmaṃ dassetuṃ ‘‘mātugāma’’ntiādimāha. Duṭṭhullāduṭṭhullasaṃlakkhaṇasamatthanti asaddhammasaddhammappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ jānituṃ samatthaṃ. Yā pana mahallikāpi bālā eḷamūgā, ayaṃ idhānadhippetā. Vaṇṇo nāma dve magge uddissa ‘‘itthilakkhaṇena subhalakkhaṇena samannāgatāsī’’tiādinā (pārā. aṭṭha. 2.285) thomanā. Avaṇṇo nāma dve magge uddissa vuttavipariyāyena garahanā, ‘‘itthilakkhaṇena subhalakkhaṇena asamannāgatāsī’’tiādīhi khuṃsanāti vuttaṃ hoti. Yācanā nāma ‘‘dehi me, arahasi me dātu’’nti (pārā. 285) vacanaṃ. Āyācanā nāma ‘‘kadā te mātā pasīdissati, kadā te pitā pasīdissati, kadā te devatāyo pasīdissanti, kadā te sukhaṇo sulayo sumuhutto bhavissati, kadā te methunaṃ dhammaṃ labhissāmī’’ti (pārā. 285) vacanaṃ. Pucchanaṃ nāma ‘‘kathaṃ tvaṃ sāmikassa desi, kathaṃ jārassa desī’’ti (pārā. 285) vacanaṃ. Paṭipucchanaṃ nāma ‘‘evaṃ kira tvaṃ sāmikassa deti, evaṃ jārassa desī’’ti (pārā. 285) vacanaṃ. Ācikkhanaṃ nāma puṭṭhassa ‘‘evaṃ dehi, evaṃ dentā sāmikassa piyā bhavissasi, manāpā cā’’ti (pārā. 285) bhaṇanaṃ. Anusāsanaṃ nāma apuṭṭhassa ‘‘evaṃ dehi, evaṃ dentā sāmikassa piyā bhavissasi, manāpā cā’’ti (pārā. 285) bhavanaṃ. Akkosanaṃ (pārā. 285) nāma ‘‘animittāsi, nimittamattāsi, alohitāsi, dhuvalohitāsi, dhuvacoḷāsi, paggharantīsi, sikharaṇīsi, itthipaṇḍakāsi, vepurisikāsi, sambhinnāsi, ubhatobyañjanakāsī’’ti (pārā. 285) vacanaṃ. Yasmā methunupasaṃhitāya vācāya adhikaṃ duṭṭhullaṃ nāma natthi, tasmā ‘‘methunupasaṃhitāhī’’ti idaṃ duṭṭhullavācāya sikhāpattalakkhaṇadassananti vuttaṃ, na pana methunupasaṃhitāyeva duṭṭhullavācattā. Sikharaṇīsīti (pārā. aṭṭha. 2.285) bahinikkhantaāṇimaṃsā. Sambhinnāsīti sambhinnavaccamaggapassāvamaggā. Ubhatobyañjanakāsīti purisanimittena, itthinimittena cāti ubhatobyañjanehi samannāgatā.

คำว่า ด้วยอำนาจแห่งราคะที่สัมปยุตด้วยความยินดีในวาจาชั่ว (Duṭṭhullavācassādarāgavasena) ความว่า วาจาที่ชั่ว ชื่อว่า วาจาชั่ว (Duṭṭhullavācā) ความยินดีในวาจาชั่วนั้น ชื่อว่า ความยินดีในวาจาชั่ว (Duṭṭhullavācassādo) ด้วยอำนาจแห่งราคะที่สัมปยุตด้วยความยินดีนั้น. ท่านกล่าวคำว่า 'มาตุคาม' เป็นต้น เพื่อแสดงถึงมาตุคามที่ประสงค์ในที่นี้. คำว่า สามารถกำหนดรู้สิ่งที่ชั่วและไม่ชั่ว (Duṭṭhullāduṭṭhullasaṃlakkhaṇasamatthanti) คือ สามารถรู้ถ้อยคำที่ประกอบด้วยอสัทธรรมและสัทธรรม. ส่วนหญิงใดแม้จะเป็นคนแก่ แต่เป็นคนเขลา เป็นคนน้ำลายไหล หญิงนี้ไม่ประสงค์เอาในที่นี้. ที่ชื่อว่า การชม (Vaṇṇo) คือ การยกย่องโดยปรารภทวารทั้งสองว่า 'เธอเป็นผู้ประกอบด้วยลักษณะแห่งสตรีอันงาม ประกอบด้วยลักษณะอันดี' เป็นต้น. ที่ชื่อว่า การติ (Avaṇṇo) คือ การตำหนิโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว โดยปรารภทวารทั้งสอง คือการด่าด้วยคำว่า 'เธอเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยลักษณะแห่งสตรีอันงาม ไม่ประกอบด้วยลักษณะอันดี' เป็นต้น. ที่ชื่อว่า การขอ (Yācanā) คือ คำพูดว่า 'จงให้แก่ฉัน เธอควรจะให้แก่ฉัน'. ที่ชื่อว่า การอ้อนวอน (Āyācanā) คือ คำพูดว่า 'เมื่อไรมารดาของเธอจะเลื่อมใส เมื่อไรบิดาของเธอจะเลื่อมใส เมื่อไรเหล่าเทวดาของเธอจะเลื่อมใส เมื่อไรจะเป็นขณะดี เวลาดี ครู่ดีของเธอ เมื่อไรฉันจะได้เมถุนธรรม'. ที่ชื่อว่า การถาม (Pucchanaṃ) คือ คำพูดว่า 'เธอให้แก่สามีอย่างไร ให้แก่ชายชู้อย่างไร'. ที่ชื่อว่า การย้อนถาม (Paṭipucchanaṃ) คือ คำพูดว่า 'ได้ยินว่า เธอให้แก่สามีอย่างนี้ ให้แก่ชายชู้อย่างนี้ หรือ'. ที่ชื่อว่า การบอก (Ācikkhanaṃ) คือ การพูดแก่ผู้ที่ถามว่า 'จงให้แบบนี้ เมื่อให้แบบนี้ เธอจะเป็นที่รักที่พอใจของสามี'. ที่ชื่อว่า การสั่งสอน (Anusāsanaṃ) คือ การพูดแก่ผู้ที่ไม่ได้ถามว่า 'จงให้แบบนี้ เมื่อให้แบบนี้ เธอจะเป็นที่รักที่พอใจของสามี'. ที่ชื่อว่า การด่า (Akkosanaṃ) คือ คำพูดว่า 'เธอเป็นหญิงไม่มีนิมิต เธอเป็นหญิงมีแต่นิมิต เธอเป็นหญิงไม่มีโลหิต เธอเป็นหญิงมีโลหิตประจำ เธอเป็นหญิงมีผ้าซับระดูประจำ เธอเป็นหญิงมีของไหลออกประจำ เธอเป็นหญิงมีเนื้องอก (สิขรณี) เธอเป็นหญิงบัณเฑาะก์ เธอเป็นหญิงประพฤติชาย (เวปุริสิกา) เธอเป็นหญิงมีทวารระคนกัน (สัมภินนะ) เธอเป็นหญิงมีสองเพศ (อุภโตพยัญชนกะ)'. เพราะเหตุว่า วาจาที่ชั่วอื่นยิ่งไปกว่าวาจาที่เกี่ยวด้วยเมถุนธรรมไม่มี ฉันใด เพราะฉะนั้น คำว่า 'ด้วยวาจาอันเกี่ยวด้วยเมถุนธรรม' นี้ ท่านจึงกล่าวว่าเป็นเครื่องแสดงลักษณะแห่งอาบัติที่เป็นยอดของวาจาชั่ว แต่มิใช่ว่าวาจาชั่วจะเป็นเพียงวาจาที่เกี่ยวด้วยเมถุนธรรมเท่านั้น. คำว่า สิขรณี (Sikharaṇīsī) คือ หญิงที่มีเนื้อเป็นปุ่มงอกออกมาข้างนอก. คำว่า สัมภินนะ (Sambhinnāsī) คือ หญิงที่มีทวารหนักและทวารเบาระคนกัน. คำว่า อุภโตพยัญชนกะ (Ubhatobyañjanakāsī) คือ หญิงที่ประกอบด้วยเพศทั้งสอง คือ เพศชายและเพศหญิง.

---

Ettha ca vaṇṇabhaṇane tāva ‘‘itthilakkhaṇena subhalakkhaṇena samannāgatāsī’’ti vadati, na tāva sīsaṃ eti. ‘‘Tava vaccamaggo ca passāvamaggo ca subho subhasaṇṭhāno dassanīyo, īdisena nāma itthilakkhaṇena subhalakkhaṇena samannāgatāsī’’ti vadati, sīsaṃ eti, saṅghādiseso hotīti attho.

และในที่นี้ ในการกล่าวชมนั้น เมื่อกล่าวว่า 'เธอเป็นผู้ประกอบด้วยลักษณะแห่งสตรีอันงาม ประกอบด้วยลักษณะอันดี' ดังนี้ ยังไม่ถึงยอด (ยังไม่เป็นอาบัติสังฆาทิเสส). แต่เมื่อกล่าวว่า 'ทวารหนักและทวารเบาของเธองาม มีสัณฐานดี น่าดู เธอเป็นผู้ประกอบด้วยลักษณะแห่งสตรีอันงาม ประกอบด้วยลักษณะอันดีเห็นปานนี้' ดังนี้ ย่อมถึงยอด คือเป็นอาบัติสังฆาทิเสส นี้เป็นความหมาย.

---

Avaṇṇabhaṇane pana ‘‘animittāsī’’tiādīhi ekādasahi padehi avaṇṇe aghaṭite sīsaṃ na eti, ghaṭitepi tesu ‘‘sikharaṇīsi sambhinnāsi ubhatobyañjanakāsī’’ti imehi tīhi ghaṭiteyeva saṅghādiseso.

ส่วนในการกล่าวติ เมื่อยังไม่ประกอบด้วยการติด้วยบท ๑๑ บท มีคำว่า 'เธอเป็นหญิงไม่มีนิมิต' เป็นต้น ยังไม่ถึงยอด. แม้เมื่อประกอบด้วยบทเหล่านั้น ก็เป็นสังฆาทิเสสเฉพาะเมื่อประกอบด้วยบท ๓ บทนี้ คือ 'เธอเป็นหญิงมีเนื้องอก (สิขรณี) เธอเป็นหญิงมีทวารระคนกัน (สัมภินนะ) เธอเป็นหญิงมีสองเพศ (อุภโตพยัญชนกะ)' เท่านั้น.

---

Yācanāyapi ‘‘dehi me’’ti ettakeneva sīsaṃ na eti, ‘‘methunaṃ dhammaṃ dehī’’ti evaṃ methunadhammena ghaṭite eva saṅghādiseso.

แม้ในการขอ เพียงคำว่า 'จงให้แก่ฉัน' ดังนี้ ยังไม่ถึงยอด. เมื่อประกอบด้วยเมถุนธรรมอย่างนี้ว่า 'จงให้เมถุนธรรม' นั่นแหละ จึงเป็นสังฆาทิเสส.

---

‘‘Kadā te mātā pasīdissatī’’tiādīsu āyācanavacanesupi ettakeneva sīsaṃ na eti, ‘‘kadā te mātā pasīdissati, kadā te methunaṃ dhammaṃ labhissāmī’’ti vā ‘‘tava mātari pasannāya vā methunaṃ dhammaṃ labhissāmī’’tiādinā pana nayena methunadhammena ghaṭiteyeva saṅghādiseso.

แม้ในคำอ้อนวอน มีคำว่า 'เมื่อไรมารดาของเธอจะเลื่อมใส' เป็นต้น เพียงเท่านี้ยังไม่ถึงยอด. แต่เมื่อประกอบด้วยเมถุนธรรมโดยนัยเป็นต้นว่า 'เมื่อไรมารดาของเธอจะเลื่อมใส เมื่อไรฉันจะได้เมถุนธรรม' หรือว่า 'เมื่อมารดาของเธอเลื่อมใสแล้ว ฉันจะได้เมถุนธรรม' ดังนี้ นั่นแหละ จึงเป็นสังฆาทิเสส.

---

‘‘Kathaṃ tvaṃ sāmikassa desī’’tiādīsu (pārā. 285) pucchāvacanesupi ‘‘methunaṃ dhamma’’nti vutteyeva saṅghādiseso. ‘‘Evaṃ kira tvaṃ sāmikassa desī’’ti (pārā. 285) paṭipucchāvacanesupi eseva nayo.

แม้ในคำถาม มีคำว่า 'เธอให้แก่สามีอย่างไร' เป็นต้น เมื่อกล่าวว่า 'เมถุนธรรม' นั่นแหละ จึงเป็นสังฆาทิเสส. แม้ในคำย้อนถามว่า 'ได้ยินว่า เธอให้แก่สามีอย่างนี้' เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน.

---

Ācikkhanāya ca ‘‘evaṃ dehī’’ti, ‘‘evaṃ dadamānā’’ti vuttepi sīsaṃ na eti, ‘‘methunaṃ dhammaṃ evaṃ dehi, evaṃ upanehi, evaṃ methunaṃ dhammaṃ dadamānā upanayamānā sāmikassa piyā hotī’’tiādinā pana nayena methunadhammena ghaṭiteyeva saṅghādiseso. Anusāsanivacanesupi eseva nayo.

และในการบอก แม้กล่าวว่า 'จงให้แบบนี้' 'เมื่อให้แบบนี้' ดังนี้ ก็ยังไม่ถึงที่สุด (ไม่เป็นอาบัติ) แต่ถ้ากล่าวโดยนัยเป็นต้นว่า 'จงให้เมถุนธรรมแบบนี้ จงนำเข้าไปแบบนี้ เมื่อให้เมถุนธรรมแบบนี้ เมื่อนำเข้าไปแบบนี้ ย่อมเป็นที่รักของสามี' ดังนี้ เมื่อประกอบเข้ากับเมถุนธรรมนั่นแหละ จึงเป็นสังฆาทิเลส แม้ในคำสั่งสอนก็นัยนี้เหมือนกัน

---

Akkosavacanesu pana ekādasasu ‘‘sikharaṇīsi sambhinnāsi ubhatobyañjanakāsī’’ti imāni tīṇiyeva padāni suddhāni sīsaṃ enti, iti imāni ca tīṇi, purimāni ca vaccamaggapassāvamaggamethunadhammapadāni tīṇīti cha padāni suddhāni āpattikarāni, sesāni ‘‘animittāsī’’tiādīni animitte ‘‘methunaṃ dhammaṃ me dehī’’ti vā ‘‘animittāsi, methunaṃ dhammaṃ me dehī’’ti vā ādinā nayena methunadhammena ghaṭitāneva āpattikarāni hontīti veditabbāni.

ส่วนในคำด่า 11 บทนั้น บท 3 บทนี้เท่านั้น คือ 'เธอเป็นหญิงมีอวัยวะเพศเหมือนยอดเขา' 'เธอเป็นหญิงมีอวัยวะเพศสำรอก' 'เธอเป็นหญิงมีสองเพศ' ย่อมถึงที่สุดโดยลำพัง (เป็นอาบัติ) รวมเป็น 3 บทนี้ และ 3 บทก่อน คือ บทว่าด้วยวัจจมรรค ปัสสาวมรรค และเมถุนธรรม รวมเป็น 6 บท ที่เป็นอาบัติได้โดยลำพัง ส่วนบทที่เหลือมีคำว่า 'เธอเป็นหญิงไม่มีนิมิต' เป็นต้น พึงทราบว่าเป็นอาบัติได้ต่อเมื่อประกอบเข้ากับเมถุนธรรม โดยนัยเป็นต้นว่า 'จงให้เมถุนธรรมแก่เราในที่ไม่มีนิมิต' หรือว่า 'เธอเป็นหญิงไม่มีนิมิต จงให้เมถุนธรรมแก่เรา'

---

Adhakkhakanti akkhakato paṭṭhāya adho. Ubbhajāṇumaṇḍalanti jāṇumaṇḍalato paṭṭhāya uddhaṃ. Ubbhakkhakanti akkhakato paṭṭhāya uddhaṃ. Adhojāṇumaṇḍalanti jāṇumaṇḍalato paṭṭhāya adho. Akkhakaṃ, pana jāṇumaṇḍalañca ettheva dukkaṭakhette saṅgahaṃ gacchati bhikkhuniyā kāyasaṃsagge viya. Na hi buddhā garukāpattiṃ sāvasesaṃ paññāpentīti. Kāyappaṭibaddhanti vatthaṃ vā pupphaṃ vā ābharaṇaṃ vā.

คำว่า 'เบื้องต่ำแต่รากขวัญลงไป' คือ ตั้งแต่รากขวัญลงไปเบื้องต่ำ. คำว่า 'เบื้องบนแต่เข่าขึ้นไป' คือ ตั้งแต่เข่าขึ้นไปเบื้องบน. คำว่า 'เบื้องบนแต่รากขวัญขึ้นไป' คือ ตั้งแต่รากขวัญขึ้นไปเบื้องบน. คำว่า 'เบื้องต่ำแต่เข่าลงไป' คือ ตั้งแต่เข่าลงไปเบื้องต่ำ. ส่วนรากขวัญและเข่า ย่อมสงเคราะห์เข้าในเขตแห่งทุกกฎนี้เอง เหมือนในกายสังสัคคะของภิกษุนี. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงบัญญัติครุกาบัติที่มีส่วนเหลือ. คำว่า 'ของเนื่องด้วยกาย' คือ ผ้า หรือดอกไม้ หรือเครื่องประดับ

---

Atthadhammaanusāsanipurekkhārānanti (pārā. aṭṭha. 2.287) ettha ‘‘animittā’’tiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ kathento, aṭṭhakathaṃ vā sajjhāyaṃ karonto atthapurekkhāro nāma, pāḷiṃ vācento, sajjhāyaṃ vā karonto dhammapurekkhāro nāma, ‘‘idānipi animittāsi, ubhatobyañjanakāsi, appamādaṃ dāni kareyyāsi, yathā āyatimpi evarūpā mā hohisī’’ti bhaṇanto anusāsanipurekkhāro nāma. Iti atthañca dhammañca anusāsaniñca purakkhitvā bhaṇantānaṃ anāpatti. Yo pana bhikkhunīnaṃ pāḷiṃ vācento pakativācanāmaggaṃ pahāya hasanto hasanto ‘‘sikharaṇīsi, sambhinnāsi, ubhatobyañjanakāsī’’ti punappunaṃ bhaṇati, tassa āpattiyeva. Idha ādikammiko udāyitthero, tassa anāpatti ādikammikassa. Nanu ‘‘sikharaṇī’’tiādīhi akkosantassa paṭighacittaṃ uppajjatīti dukkhavedanāyapi bhavitabbaṃ, atha kasmā dvivedananti? Nāyaṃ doso. Rāgavasena hi ayaṃ āpatti, na paṭighavasena, tasmā rāgavaseneva pavatto akkoso idhādhippeto, na paṭighavasenāpīti.

ในคำว่า 'ผู้มุ่งอรรถ ธรรม และคำสั่งสอน' (ปารา. อรรถ. 2.287) นี้ การกล่าวอธิบายเนื้อความของบทมี 'ไม่มีนิมิต' เป็นต้น หรือการสาธยายอรรถกถา ชื่อว่า 'ผู้มุ่งอรรถ'. การสอนบาลี หรือการสาธยาย ชื่อว่า 'ผู้มุ่งธรรม'. การกล่าวว่า 'แม้บัดนี้ เธอเป็นหญิงไม่มีนิมิต เป็นหญิงมีสองเพศ บัดนี้เธอควรทำความไม่ประมาท เพื่อว่าในอนาคตเธอจะได้ไม่เป็นเช่นนี้อีก' ชื่อว่า 'ผู้มุ่งคำสั่งสอน'. ด้วยเหตุนี้ สำหรับผู้กล่าวโดยมุ่งอรรถ ธรรม และคำสั่งสอน จึงไม่ต้องอาบัติ. ส่วนผู้ใดเมื่อสอนบาลีแก่ภิกษุนีทั้งหลาย ละทางแห่งการสอนตามปกติเสีย แล้วหัวเราะไปพลางกล่าวคำว่า 'เธอเป็นหญิงมีอวัยวะเพศเหมือนยอดเขา เธอเป็นหญิงมีอวัยวะเพศสำรอก เธอเป็นหญิงมีสองเพศ' ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ผู้นั้นย่อมต้องอาบัติแน่นอน. ในสิกขาบทนี้ พระอุทายีเถระเป็นต้นบัญญัติ ไม่ต้องอาบัติแก่พระต้นบัญญัติ. ถามว่า เมื่อด่าด้วยคำว่า 'หญิงมีอวัยวะเพศเหมือนยอดเขา' เป็นต้น ปฏิฆจิตย่อมเกิดขึ้น แม้ทุกขเวทนาก็ควรจะมี แต่เพราะเหตุใดจึงกล่าวว่ามีเวทนา 2? ตอบว่า ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะอาบัตินี้เกิดขึ้นด้วยอำนาจราคะ ไม่ใช่ด้วยอำนาจปฏิฆะ ดังนั้น การด่าที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจราคะเท่านั้นจึงเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ ไม่ใช่ด้วยอำนาจปฏิฆะ

---

Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยวาจาหยาบคาย จบสิ้นแล้ว.

---

4. Attakāmasikkhāpadavaṇṇanā

4. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยผู้ใคร่ตน.

---

Attakāmapāricariyāvasenāti attakāmapāricariyāya rāgavasena. Idhāpi duṭṭhullāduṭṭhullajānanasamatthāva itthī adhippetāti āha ‘‘duṭṭhullobhāsena vuttappakārāya itthiyā’’ti. Samīpeti savanūpacāre. ‘‘Ṭhatvā’’ti pāṭhaseso. Attakāmapāricariyāti kāmīyatīti kāmo, methunadhammo, paricaraṇaṃ upaṭṭhānaṃ paricariyā, sāva pāricariyā, kāmena pāricariyā kāmapāricariyā, attano kāmapāricariyā attakāmapāricariyā, attano atthāya methunadhammena upaṭṭhānanti attho. Atha vā kāmitāti kāmā, pāricariyā, attano kāmā attakāmā, attakāmā ca sā pāricariyā cāti attakāmapāricariyā, sayaṃ methunarāgavasena patthitaupaṭṭhānanti attho. Tenāha ‘‘methunadhammasaṅkhātenā’’tiādi. Ettha ca paṭhamena atthavikappena kāmahetupāricariyāsaṅkhātaṃ atthattayaṃ dasseti, dutiyena adhippāyapāricariyāsaṅkhātaṃ atthadvayaṃ. Byañjane (pārā. aṭṭha. 2.291) pana ādaraṃ akatvā atthamattameva dassetuṃ ‘‘attano kāmaṃ attano hetuṃ attano adhippāyaṃ attano pāricariya’’nti (pārā. 292) padabhājanaṃ vuttaṃ. ‘‘Attano kāmaṃ attano hetuṃ attano pāricariya’’nti hi vutte jānissanti paṇḍitā ‘‘ettāvatā attano atthāya kāmapāricariyā vuttā’’ti, ‘‘attano adhippāyaṃ attano pāricariya’’nti (pārā. 292) vuttepi jānissanti ‘‘ettāvatā attanā icchitakāmitaṭṭhena attakāmapāricariyā vuttā’’ti.

คำว่า 'โดยอาศัยการบำเรอความใคร่ของตน' คือ โดยอาศัยราคะเพื่อการบำเรอความใคร่ของตน. ในที่นี้ก็พึงประสงค์สตรีผู้สามารถรู้สิ่งที่หยาบคายและไม่หยาบคาย จึงกล่าวว่า 'แก่สตรีผู้มีประเภทที่กล่าวแล้วด้วยการโอภาสที่หยาบคาย'. คำว่า 'ในที่ใกล้' คือ ในที่ใกล้แห่งการได้ยิน. คำว่า 'ยืนอยู่' เป็นบทที่เหลือ. คำว่า 'การบำเรอความใคร่ของตน' คือ สิ่งที่ถูกใคร่เรียกว่า กาม ได้แก่ เมถุนธรรม. การบำเรอ การปรนนิบัติเรียกว่า ปาริจริยา. การบำเรอนั้นนั่นแหละคือ ปาริจริยา. การบำเรอด้วยกามเรียกว่า กามปาริจริยา. การบำเรอด้วยกามของตนเรียกว่า อัตตกามปาริจริยา. อธิบายว่า การปรนนิบัติด้วยเมถุนธรรมเพื่อประโยชน์ของตน. อีกนัยหนึ่ง สิ่งที่ถูกใคร่เรียกว่า กาม, ปาริจริยา. กามของตนคือ อัตตกาม. อัตตกามนั้นและการบำเรอนั้นคือ อัตตกามปาริจริยา. อธิบายว่า การปรนนิบัติที่ตนปรารถนาโดยอาศัยเมถุนราคะ. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเมถุนธรรมเป็นต้น'. ในที่นี้ ด้วยการแยกความหมายแรก แสดงความหมายสามอย่างที่นับว่าเป็นการบำเรออันมีกามเป็นเหตุ, ด้วยการแยกความหมายที่สอง แสดงความหมายสองอย่างที่นับว่าเป็นการบำเรออันมีอัธยาศัยเป็นเหตุ. แต่ในพยัญชนะ (อรรถกถาปาราชิก 2.291) ท่านไม่ใส่ใจในพยัญชนะเพื่อแสดงแต่ความหมายเท่านั้น จึงกล่าวบทภาชนะว่า 'ความใคร่ของตน เหตุของตน อัธยาศัยของตน การบำเรอของตน' (ปารา. 292). เมื่อกล่าวว่า 'ความใคร่ของตน เหตุของตน การบำเรอของตน' บัณฑิตทั้งหลายย่อมรู้ว่า 'เพียงเท่านี้กล่าวถึงการบำเรอกามเพื่อประโยชน์ของตน' และแม้เมื่อกล่าวว่า 'อัธยาศัยของตน การบำเรอของตน' (ปารา. 292) ก็ย่อมรู้ว่า 'เพียงเท่านี้กล่าวถึงอัตตกามปาริจริยาโดยความหมายว่าตนปรารถนาใคร่'

---

Kalyāṇena bhaddakena guṇena samannāgatattā kalyāṇadhammaṃ. Tenāha ‘‘tadubhayenāpī’’tiādi. Abhirameyyāti toseyya. Etadagganti esā aggā. Pāricariyānanti pāricariyānaṃ majjhe, niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Nanu duṭṭhallavācāsikkhāpade (pārā. 285) methunayācanaṃ āgataṃ, atha kasmā idaṃ vuttaṃ? Nāyaṃ doso. Tattha (sārattha. ṭī. 2.291) hi duṭṭhullavācassādarāgavasena vuttaṃ, idha pana attano methunassādarāgavasenāti.

คำว่า 'กัลยาณธรรม' คือ เพราะประกอบด้วยคุณอันดีงาม. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ด้วยทั้งสองนั้น' เป็นต้น. คำว่า 'อภิรเมยยะ' คือ พึงยังให้ยินดี. คำว่า 'เอตทัคคัง' คือ นี้เป็นเลิศ. คำว่า 'ปาริจริยานัง' คือ ในท่ามกลางแห่งการบำเรอทั้งหลาย, และคำนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถกำหนด (นิทธารณะ). ถามว่า ก็ในสิกขาบทว่าด้วยวาจาหยาบคาย (ปารา. 285) การขอเมถุนธรรมมีมาแล้ว ไฉนจึงกล่าวข้อนี้อีกเล่า? ตอบว่า ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะในสิกขาบทนั้น (สารัตถทีปนี 2.291) กล่าวโดยอาศัยความกำหนัดยินดีในวาจาหยาบคาย ส่วนในสิกขาบทนี้ กล่าวโดยอาศัยความกำหนัดยินดีในเมถุนธรรมของตน

---

Tasmiṃyeva khaṇeti bhaṇitakkhaṇe. Ubhatobyañjanako pana paṇḍakagatikattā visuṃ na vutto. ‘‘Imasmiṃ sikkhāpadadvaye kāyasaṃsagge viya yakkhipetīsupi duṭṭhullattakāmavacane thullaccaya’’nti (vajira. ṭī. pārājika 295) vadanti. Tasmiṃyevāti paṇḍakeyeva itthisaññino attakāmapāricariyāya vaṇṇabhaṇanepi dukkaṭaṃ. ‘‘Yo te vihāre vasati, tassa aggadānaṃ methunaṃ dhammaṃ dehī’’ti pariyāyavacanepi dukkaṭaṃ. ‘‘Attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāseyya yā mādisaṃ ‘sīlavanta’nti vuttattā’’ti (vajira. ṭī. pārājika 295) eke. ‘‘Pañcasu aṅgesu sabbhāvā saṅghādisesovā’’ti apare. ‘‘Methunupasaṃhitenā’’ti vuttattā ‘‘cīvarādīhi…pe… bhāsantassa anāpattī’’ti vuttaṃ.

คำว่า “ตัสสมิงเยว ขเณ” คือ ในขณะที่กล่าว. ส่วนอุภโตพยัญชนก เพราะมีคติเป็นบัณเฑาะก์ จึงไม่ได้กล่าวแยกไว้ต่างหาก. พวกอาจารย์กล่าวว่า “ในสิกขาบทสองบทนี้ เหมือนกับการถูกต้องกาย แม้ในพวกยักษิณีและเปรต ในการกล่าวคำหยาบคายเพื่อความใคร่ของตน ย่อมเป็นถุลลัจจัย” (วชิรพุทธิฎีกา ปาราชิก 295). คำว่า “ตัสสมิงเยว” คือ ในบัณเฑาะก์นั้นนั่นเอง แม้ในการกล่าวพรรณนาเพื่อการบำเรอความใคร่ของตนแก่บัณเฑาะก์ผู้มีสัญญาว่าเป็นหญิง ก็เป็นทุกกฏ. แม้ในการกล่าวโดยอ้อมว่า “ผู้ใดอยู่ในวิหารของท่าน จงให้เมถุนธรรมอันเป็นทานอันเลิศแก่ผู้นั้น” ก็เป็นทุกกฏ. บางพวกกล่าวว่า “พึงกล่าวพรรณนาเพื่อการบำเรอความใคร่ของตน เพราะกล่าวว่า ‘ผู้เช่นเราเป็นผู้มีศีล’” (วชิรพุทธิฎีกา ปาราชิก 295). บางพวกกล่าวว่า “เพราะมีอยู่ในองค์ห้า หรือเป็นสังฆาทิเสส”. เพราะกล่าวว่า “ด้วยสิ่งที่ประกอบด้วยเมถุนธรรม” จึงกล่าวว่า “ผู้กล่าวด้วยจีวรเป็นต้น...เป็นอนาบัติ”.

---

Attakāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อัตตกามสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā

5. สัญจริตตสิกขาบทวัณณนา

---

Sañcaraṇaṃ sañcaro, so etassa atthīti sañcarī, sañcaraṇasīloti vā sañcarī, tassa bhāvo sañcarittaṃ, sañcaraṇanti attho. Tañca parato ‘‘itthiyā vā purisamati’’ntiādivacanato itthipurisānaṃ vemajjheti āha ‘‘itthipurisānaṃ antare sañcaraṇabhāva’’nti. Paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇānīti ettha paṭiggaṇhanaṃ nāma purisena vā itthiyā vā ubhinnaṃ mātādīhi vā ‘‘bhante, itthannāmaṃ itthiṃ vā purisaṃ vā evaṃ bhaṇāhī’’ti vutte tesaṃ vacanaṃ ‘‘sādhū’’ti vā ‘‘hotū’’ti vā ‘‘bhaṇāmī’’ti vā yena kenaci ākārena vacībhedaṃ katvā, sīsakampanādīhi vā sampaṭicchanaṃ. Vīmaṃsanaṃ nāma vuttappakārena sāsanaṃ gahetvā tassā itthiyā vā purisassa vā tesaṃ avassaṃ ārocanakānaṃ mātāpitubhātābhaginiādīnaṃ vā santikaṃ gantvā tassa sāsanassa ārocanaṃ. Paccāharaṇaṃ nāma tena gantvā ārocite sā itthī vā puriso vā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchatu vā, mā vā, lajjāya vā tuṇhī hotu, puna āgantvā tassā itthiyā vā purisassa vā tassā pavattiyā ārocanaṃ. Āpajjeyyāti paṭipajjeyya.

คำว่า “สัญจร” คือ การสัญจร. ผู้มีการสัญจรนั้นเรียกว่า “สัญจรี” หรือผู้มีปกติสัญจรเรียกว่า “สัญจรี”. ภาวะของผู้นั้นเรียกว่า “สัญจริตตะ”. อธิบายว่า การสัญจร. และข้อนั้นในภายหลัง เพราะคำว่า “ความเห็นของหญิงหรือชาย” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “ภาวะแห่งการสัญจรในระหว่างหญิงชาย”. “ปฏิคคัณหนะ (การรับ), วีมังสานะ (การสอบสวน), ปัจจาหรณะ (การนำกลับ)” ในที่นี้ “ปฏิคคัณหนะ” คือ การรับคำของชายหรือหญิง หรือมารดาเป็นต้นของทั้งสอง เมื่อกล่าวว่า “ท่านขอรับ จงบอกหญิงชื่อนั้นหรือชายชื่อนั้นอย่างนี้” โดยกล่าวว่า “ดีแล้ว” หรือ “ขอให้เป็นอย่างนั้น” หรือ “ข้าพเจ้าจะบอก” ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือการรับด้วยการพยักหน้าเป็นต้น. “วีมังสานะ” คือ การรับคำสั่งด้วยประเภทที่กล่าวแล้ว ไปยังสำนักของหญิงนั้นหรือชายนั้น หรือมารดา บิดา พี่ชาย น้องสาว เป็นต้น ผู้จะต้องบอกแก่พวกเขา แล้วบอกคำสั่งนั้น. “ปัจจาหรณะ” คือ เมื่อผู้นั้นไปบอกแล้ว หญิงนั้นหรือชายนั้นจะรับว่า “ดีแล้ว” หรือไม่รับ หรือจะนิ่งอยู่ด้วยความละอายก็ตาม กลับมาอีกแล้วบอกเรื่องราวนั้นแก่หญิงนั้นหรือชายนั้น. คำว่า “อาปัชเชยยะ” คือ พึงปฏิบัติ.

---

Itthiyā vā purisamatiṃ purisassa vā itthimatinti ettha ‘‘āroceyyā’’ti pāṭhaseso daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘tatthā’’tiādi. Jāyābhāveti bhariyābhāve. Jārabhāveti patibhāve, nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Tasmā bhariyābhāvanimittaṃ patibhāvanimittaṃ, bhariyābhāvahetu patibhāvahetu, bhariyābhāvapaccayā patibhāvapaccayā ārocetīti attho. Esa nayo ‘‘jāyattane ārocetī’’tiādīsupi. ‘‘Jāyattane vā jārattane vā’’ti hi idaṃ yadatthaṃ taṃ tesaṃ matiṃ āroceti, taṃ dassanatthaṃ vuttaṃ. Idāni pana padabhājaniyaṃ (pārā. 302) vuttanayenāpi atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha. Kiñcāpi itthiliṅgavasena padabhājaniyaṃ vuttaṃ, ‘‘jāyattane vā jārattane vā’’ti pana niddesassa ubhayaliṅgasādhāraṇattā purisaliṅgavasenāpi yojetvā vattabbanti āha ‘‘eteneva upāyenā’’tiādi. Muhuttikāti gaṇikā. ‘‘Antamaso taṅkhaṇikāyapī’’ti idaṃ nidassanamattanti āha ‘‘eteneva upāyenā’’tiādi.

ในบทว่า “ความเห็นของหญิงหรือชาย หรือความเห็นของชายหรือหญิง” ในที่นี้พึงเห็นว่า “พึงบอก” เป็นบทที่เหลือ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในที่นั้นเป็นต้น”. คำว่า “ชายาภาเว” คือ ในภาวะแห่งภรรยา. คำว่า “ชารภาเว” คือ ในภาวะแห่งสามี, และคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถนิมิต. เพราะเหตุนั้น นิมิตแห่งภาวะภรรยา นิมิตแห่งภาวะสามี, เหตุแห่งภาวะภรรยา เหตุแห่งภาวะสามี, ปัจจัยแห่งภาวะภรรยา ปัจจัยแห่งภาวะสามี, อธิบายว่า บอก. นัยนี้แม้ในบทว่า “บอกในความเป็นภรรยา” เป็นต้น. บทว่า “ในความเป็นภรรยา หรือในความเป็นชู้” นี้ กล่าวเพื่อแสดงประโยชน์ที่ว่า บอกความเห็นของพวกเขาเพื่อประโยชน์ใด. แต่บัดนี้ เพื่อแสดงความหมายแม้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในบทภาชนีย์ (ปารา. 302) จึงกล่าวว่า “อนึ่ง” เป็นต้น. ถึงแม้ว่าบทภาชนีย์กล่าวโดยอาศัยอิตถีลิงค์ แต่เพราะบทนิเทศว่า “ในความเป็นภรรยา หรือในความเป็นชู้” เป็นสาธารณะแก่ทั้งสองลิงค์ พึงประกอบและกล่าวโดยอาศัยปุริสลิงค์ด้วย จึงกล่าวว่า “ด้วยอุบายนี้เป็นต้น”. คำว่า “มุหุตติกา” คือ หญิงแพศยา. บทว่า “แม้แก่หญิงชั่วขณะนั้น” นี้เป็นเพียงตัวอย่าง จึงกล่าวว่า “ด้วยอุบายนี้เป็นต้น”.

---

Aññatra nālaṃvacanīyāyāti (sārattha. ṭī. 2.339-340) desacārittavasena paṇṇadānādinā apariccattaṃ ṭhapetvā. Sañcarittavasena bhikkhunā vacanīyā na hotīti nālaṃvacanīyā, taṃ ṭhapetvāti keci. Appena vā bahunā vā dhanena kītā dhanakkītā. Yasmā pana sā na kītamattāyeva bhariyā, saṃvāsatthāya pana kītattā bhariyā, tasmāssa niddese ‘‘dhanena kiṇitvā vāsetī’’ti (pārā. 304) vuttaṃ. Chandavāsinīti chandena attano ruciyā vasatīti chandavāsinī. Yasmā pana sā na attano chandamatteneva bhariyā hoti, purisena pana sampaṭicchitattā, tasmāssa niddese ‘‘piyo piyaṃ vāsetī’’ti (pārā. 304) vuttaṃ. Ādisaddena ‘‘bhogavāsinī, paṭavāsinī, odapattakinī, obhaṭacumbaṭā, dāsī ca bhariyā ca, kammakārī ca bhariyā ca, dhajāhaṭā, muhuttikā’’ti (pārā. 304) imesaṃ aṭṭhannaṃ ākārānaṃ gahaṇaṃ. Yathā ca ‘‘chandavāsinī’’tiādīsu aññataravasena vadato visaṅketo natthi, evaṃ pāḷiyaṃ avuttesupi ‘‘hohi kira itthannāmassa bhariyā, jāyā, pajāpati, puttamātā, gharaṇī, gharasāminī, bhattarandhikā, sussūsikā, paricārikā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.305) evamādīsu saṃvāsaparidīpakesu vacanesu aññataravasena vadantassāpi visaṅketo natthi, tivaṅgasampattiyā āpattiyeva.

นอกจากหญิงที่ภิกษุไม่ควรพูดด้วย (สารัตถทีปนีฎีกา 2.339-340) เว้นหญิงที่ยังไม่ถูกสละให้ด้วยการให้ใบไม้เป็นต้น โดยประเพณีของชาวบ้าน. บางท่านกล่าวว่า เว้นหญิงที่ภิกษุไม่ควรพูดด้วยโดยการชักสื่อ คือหญิงที่ภิกษุไม่ควรพูดด้วย. หญิงที่ซื้อมาด้วยทรัพย์น้อยหรือมาก ชื่อว่า “ธนกฺกีตา” (หญิงที่ซื้อมาด้วยทรัพย์). แต่เพราะหญิงนั้นมิใช่เป็นภรรยาเพียงเพราะถูกซื้อมาเท่านั้น แต่เป็นภรรยาเพราะถูกซื้อมาเพื่ออยู่ร่วมกัน ฉะนั้น ในบทนิเทศของเธอจึงกล่าวว่า “ซื้อมาด้วยทรัพย์แล้วให้อยู่ร่วมกัน” (ปารา. 304). หญิงที่อยู่ด้วยความสมัครใจ ชื่อว่า “ฉันทวาสินี” (หญิงที่อยู่ด้วยความสมัครใจ) เพราะอยู่ด้วยความสมัครใจ ความพอใจของตน. แต่เพราะหญิงนั้นมิใช่เป็นภรรยาเพียงเพราะความสมัครใจของตนเท่านั้น แต่เป็นเพราะบุรุษรับไว้ ฉะนั้น ในบทนิเทศของเธอจึงกล่าวว่า “ผู้เป็นที่รักให้อีกผู้เป็นที่รักอยู่ร่วมกัน” (ปารา. 304). ด้วยคำว่า “เป็นต้น” นี้ หมายถึงการรวบรวมลักษณะ 8 อย่างเหล่านี้ คือ “ภควาสินี, ปฏวาสินี, โอดปัตตกินี, โอภฏจุมพฏา, ทาสีและภรรยา, กรรมการีและภรรยา, ธชาหฏา, มุหุตติกา” (ปารา. 304). และเช่นเดียวกับการกล่าวโดยอย่างใดอย่างหนึ่งในคำว่า “ฉันทวาสินี” เป็นต้น ไม่มีความคลาดเคลื่อนฉันใด แม้การกล่าวโดยอย่างใดอย่างหนึ่งในคำที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลีเหล่านี้ เช่น “เธอจงเป็นภรรยา, ภริยา, ปชาบดี, มารดาของบุตร, คฤหิณี, เจ้าของเรือน, ผู้หุงหาอาหารให้สามี, ผู้ปรนนิบัติ, ผู้รับใช้ ของชื่อนั้นเถิด” (อรรถกถาปาราชิก 2.305) ซึ่งเป็นคำที่แสดงการอยู่ร่วมกัน ก็ไม่มีความคลาดเคลื่อนฉันนั้น เป็นอาบัติด้วยองค์ 3 ครบถ้วน

---

Māturakkhitaṃ brūhīti ettha māturakkhitā nāma mātarā rakkhitā, yathā purisena saha saṃvāsaṃ na kappeti, evaṃ mātarā rakkhitāti attho. Tenevassa padabhājanepi ‘‘mātā rakkhati gopeti, issariyaṃ kāreti, vasaṃ vattetī’’ti (pārā. 304) vuttaṃ. Piturakkhitādīsūti ‘‘piturakkhitā, mātāpiturakkhitā, bhāturakkhitā, bhaginirakkhitā, ñātirakkhitā, gottarakkhitā, dhammarakkhitā, sārakkhā, saparidaṇḍā’’ti (pārā. 303) evaṃ vuttesu piturakkhitādīsu. Yathā ca ettha, evaṃ ‘‘piturakkhitaṃ brūhī’’tiādīsupi nayo veditabbo.

ในคำว่า 'จงบอกหญิงที่มารดาคุ้มครอง' นี้ คำว่า 'มาตุรักขิตา' หมายถึง หญิงที่มารดาคุ้มครอง คือมารดาคุ้มครองโดยอาการที่หญิงนั้นจะไม่ทำการร่วมประเวณีกับบุรุษ. เพราะเหตุนั้น ในบทภาชนีย์แห่งสิกขาบทนั้นจึงกล่าวว่า 'มารดาคุ้มครอง รักษา, ให้อำนาจ, ให้เป็นไปในอำนาจ' (ปารา. 304). ในคำว่า 'ปิตุรักขิตา' เป็นต้น หมายถึง ในบรรดาหญิงมีหญิงที่บิดาคุ้มครองเป็นต้น ที่กล่าวไว้ว่า 'หญิงที่บิดาคุ้มครอง, หญิงที่มารดาและบิดาคุ้มครอง, หญิงที่พี่ชายน้องชายคุ้มครอง, หญิงที่พี่สาวน้องสาวคุ้มครอง, หญิงที่ญาติคุ้มครอง, หญิงที่โคตรคุ้มครอง, หญิงที่ธรรมคุ้มครอง, หญิงที่มีผู้รักษา, หญิงที่มีผู้ลงโทษ' (ปารา. 303). และพึงทราบแนวทางในคำว่า 'จงบอกหญิงที่บิดาคุ้มครอง' เป็นต้น เช่นเดียวกับในที่นี้.

---

Saṅghassa vā cetiyassa vā gilānassa vā kiccena gacchantassāti (pārā. aṭṭha. 2.340) ettha bhikkhusaṅghassa uposathāgāraṃ vā kiñci vā vippakataṃ hoti. Tattha kārukānaṃ bhattavetanatthāya upāsako vā upāsikāya santikaṃ bhikkhuṃ pahiṇeyya, upāsikā vā upāsakassa, evarūpena saṅghakiccena gacchantassa anāpatti. Cetiyakamme kariyamānepi eseva nayo. Gilānassa bhesajjatthāyapi upāsakena vā upāsikāya santikaṃ, upāsikāya vā upāsakassa santikaṃ pahitassa gacchato anāpatti.

ในคำว่า 'ผู้ไปเพื่อกิจของสงฆ์ หรือของเจดีย์ หรือของคนไข้' (ปารา. อรรถ. 2.340) นี้ หมายถึง เมื่ออุโบสถาคารของภิกษุสงฆ์ หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งยังค้างอยู่. ในที่นั้น อุบาสกพึงส่งภิกษุไปหาอุบาสิกา หรืออุบาสิกาพึงส่งไปหาอุบาสก เพื่อต้องการค่าอาหารและค่าจ้างของพวกช่าง ผู้ไปเพื่อกิจของสงฆ์เห็นปานนี้ ไม่เป็นอาบัติ. แม้เมื่อมีการทำกิจในเจดีย์ ก็พึงทราบแนวทางนี้เช่นกัน. แม้เพื่อต้องการยาของคนไข้ ผู้ที่อุบาสกส่งไปหาอุบาสิกา หรืออุบาสิกาส่งไปหาอุบาสก เมื่อไปอยู่ ก็ไม่เป็นอาบัติ.

---

Kiñcāpi ettha ‘‘itthī nāma manussitthī, na yakkhī na petī na tiracchānagatā. Puriso nāma manussapuriso, na yakkho’’tiādi (sārattha. ṭī. 2.341) natthi, tathāpi manussajātikāva itthipurisā idha adhippetāti āha ‘‘tesaṃ manussajātikatā’’ti. Nanālaṃvacanīyatāti yathāvuttanayena pariccattā alaṃvacanīyā. Nivāraṇattho hi ettha alaṃ-saddo. Na alaṃvacanīyā nālaṃvacanīyā, na nālaṃvacanīyā, tassā bhāvo nanālaṃvacanīyatā, ‘‘alaṃvacanīyatā’’icceva vuttaṃ hoti.

ถึงแม้ในที่นี้จะไม่มีคำว่า 'หญิง ชื่อว่า มนุษย์หญิง ไม่ใช่ยักษิณี ไม่ใช่เปรต ไม่ใช่สัตว์เดรัจฉาน. บุรุษ ชื่อว่า มนุษย์บุรุษ ไม่ใช่ยักษ์' เป็นต้น (สารัตถ. ฎีกา 2.341) ก็ตาม แต่ถึงอย่างนั้น หญิงและชายที่เป็นมนุษย์ชาติเท่านั้นที่เป็นประสงค์ในที่นี้ ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความเป็นมนุษย์ชาติของบุคคลเหล่านั้น'. คำว่า นานาลํวจนียตา คือ หญิงที่ถูกสละแล้วโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า อลํวจนียา (หญิงที่ถูกห้ามพูดด้วย). เพราะว่า อลํ-ศัพท์ ในที่นี้ มีความหมายว่า ห้าม. หญิงที่ไม่ใช่ อลํวจนียา ชื่อว่า นาลํวจนียา (หญิงที่ไม่ถูกห้ามพูดด้วย), ความเป็นแห่งหญิงที่ไม่ใช่ นาลํวจนียา ชื่อว่า นานาลํวจนียตา, ซึ่งก็คือคำว่า อลํวจนียตา (ความเป็นหญิงที่ถูกห้ามพูดด้วย) นั่นเอง.

---

Paṇṇattinti, imaṃ sikkhāpadaṃ. Kāyavikārenāti sīsukkhipanādikāyavikārena. Tatheva vīmaṃsitvā tatheva paccāharantassāti hatthamuddādinā kāyavikārena vīmaṃsitvā puna āgantvā tatheva ārocentassa. Āgamissatīti tava santike dhammassavanādiatthaṃ āgamissati. Kenaci vutteti āsanasālādīsu nisinnassa kenaci purisena vutte. Sace hi khīṇāsavassa mātāpitaro kujjhitvā alaṃvacanīyā honti, tañca bhikkhuṃ gharaṃ upagataṃ pitā vadati ‘‘mātā te, tāta, maṃ mahallakaṃ chaḍḍetvā ñātikulaṃ gatā, gaccha naṃ maṃ upaṭṭhātuṃ pesehī’’ti. So ce gantvā taṃ vatvā puna pituno tassā āgamanaṃ vā anāgamanaṃ vā āroceti, evaṃ ārocentassa tassapi kāyavācato samuṭṭhāti. Tenāha ‘‘paṇṇattiṃ ajānantassa panā’’tiādi. Khīṇāsavassapīti ettha pi-saddena sekkhaputhujjanānaṃ vattabbameva natthīti dīpeti. Pituvacanenāti attano pituvacanena. Gantvāti tassā samīpaṃ gantvā. Paṇṇattiṃ, alaṃvacanīyabhāvañcāti ubhayaṃ ajānantassapi kāyavācato samuṭṭhāti. Tadubhayanti paṇṇattiṃ, alaṃvacanīyabhāvañca. Yaṃ pana paṇṇattiṃ jānitvā eteheva tīhi nayehi sañcarittaṃ samāpajjato kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Imāni tīṇi paṇṇattijānanacittena ‘‘sacittakasamuṭṭhānānī’’ti vuttaṃ, taṃ ayuttaṃ. Na hi paṇṇattiṃ jānitvāpi ‘‘nālaṃvacanīyā’’ti maññamānassa sacittakehi samuṭṭhānehi āpatti samuṭṭhātīti vattuṃ yujjati vītikkamacetanāya asambhavato.

คำว่า บัญญัติ หมายถึง สิกขาบทนี้. ด้วยกายวิการ หมายถึง ด้วยกายวิการมีการยกศีรษะขึ้นเป็นต้น. คำว่า ผู้พิจารณาอย่างนั้นแล้วนำกลับมาบอกอย่างนั้นอีก หมายถึง ผู้พิจารณาด้วยกายวิการมีการทำมือเป็นต้นแล้วกลับมาบอกอย่างนั้นอีก. คำว่า จักมา หมายถึง จักมาเพื่อประโยชน์มีการฟังธรรมเป็นต้นในสำนักของท่าน. คำว่า เมื่อใครบางคนกล่าว หมายถึง เมื่อบุรุษบางคนกล่าวแก่ภิกษุผู้นั่งอยู่ในโรงนั่งเป็นต้น. จริงอยู่ ถ้ามารดาบิดาของพระขีณาสพโกรธแล้วเป็นผู้ที่ถูกห้ามพูดด้วย (อลํวจนียา) และบิดาพูดกับภิกษุนั้นผู้มาถึงบ้านว่า 'พ่อเอ๋ย แม่ของเจ้าทิ้งพ่อผู้แก่แล้วไปสู่ตระกูลญาติ เจ้าจงไปส่งนางมาเพื่ออุปฐากพ่อเถิด'. ถ้าภิกษุนั้นไปบอกนางนั้นแล้ว กลับมาบอกการมาหรือไม่มาของนางนั้นแก่บิดาอีก อาบัติย่อมตั้งขึ้นจากกายและวาจาแม้ของภิกษุนั้นผู้บอกอยู่อย่างนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนผู้ไม่รู้บัญญัติ' เป็นต้น. ในคำว่า แม้ของพระขีณาสพ นี้ ด้วย ปิ-ศัพท์ (แม้) ท่านแสดงว่า ไม่ต้องพูดถึงพระเสกขะและปุถุชนเลย. ด้วยคำของบิดา หมายถึง ด้วยคำของบิดาของตน. ไปแล้ว หมายถึง ไปยังสำนักของนางนั้น. แม้ผู้ไม่รู้ทั้งสองอย่าง คือ บัญญัติ และความเป็นผู้ถูกห้ามพูดด้วย อาบัติย่อมตั้งขึ้นจากกายและวาจา. คำว่า ทั้งสองอย่างนั้น คือ บัญญัติ และความเป็นผู้ถูกห้ามพูดด้วย. ส่วนผู้ใดรู้บัญญัติแล้ว ถึงความเป็นผู้ชักสื่อด้วยนัย 3 เหล่านี้ อาบัติย่อมตั้งขึ้นจากกายและจิต จากวาจาและจิต และจากกาย วาจา และจิต. คำที่กล่าวว่า 'อาบัติ 3 อย่างเหล่านี้ เป็นสจิตตกสมุฏฐาน เพราะจิตที่รู้บัญญัติ' นั้น ไม่ถูกต้อง. เพราะไม่ควรจะกล่าวว่า อาบัติที่มีสมุฏฐานร่วมกับจิต ย่อมตั้งขึ้นแก่ผู้ที่แม้รู้บัญญัติแล้วแต่ยังสำคัญว่า 'ไม่เป็นผู้ถูกห้ามพูดด้วย' เพราะเจตนาที่จะล่วงละเมิดไม่มี.

---

Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัญจริตตสิกขาบท จบแล้ว.

---

6. Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถากุฏิกาสิกขาบท

---

Saññācikāya panāti ettha santi attavācako tatiyatthe nipāto, yācikāti bhāvasādhano, tesañca majjhepadalopasamāso. Panāti nipātamattameva. Tenāha ‘‘sayaṃ pavattitayācanā vuccatī’’ti. Yā hi attanā pavattitā, sā attano nāma hotīti āha ‘‘tasmā’’tiādi. Nanu na sakkā yācanāyeva kuṭiṃ kātunti anuyogaṃ sandhāya tassādhippāyatthaṃ dassetuṃ ‘‘sayaṃ yācitakehī’’tiādimāha. Tattha sayaṃ yācitakehīti ‘‘vāsiṃ detha, pharasuṃ dethā’’tiādinā (pārā. 342) sayaṃ yācitakehi. Upakaraṇehīti vāsiyādīhi. Parena bhaṇḍasāmikena ‘‘mama ida’’nti apariccāgārakkhaṇagopanavasena pariggahitaṃ parapariggahitakaṃ, parasantakanti vuttaṃ hoti. Mūlacchedavasenāti mūlassa chindanavasena, parasantakabhāvato mocetvā attano santakaṃ katvāti vuttaṃ hoti. Evañhi aññātakaappavāritaṭṭhānato yācantassa aññātakaviññattiyā dukkaṭaṃ. Tāvakālikaṃ pana vaṭṭatīti tāvakālikaṃ katvā yācituṃ vaṭṭati. Sakakammaṃ na yācitabbāti pāṇātipātasikkhāpadarakkhaṇatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Hatthakammaṃ dethā’’ti aniyametvāpi na yācitabbā. Evaṃ yācitā hi te ‘‘sādhu, bhante’’ti bhikkhuṃ uyyojetvā migepi māretvā āhareyyuṃ. Niyametvā pana ‘‘vihāre kiñci kattabbaṃ atthi, tattha hatthakammaṃ dethā’’ti yācitabbā. ‘‘Kuṭi nāma ullittā vā hoti, avalittā vā ullittāvalittā vā’’ti (pārā. 345) padabhājane vuttattā ‘‘kuṭinti ullittādīsu aññatara’’nti vuttaṃ. Tattha uddhaṃ mukhaṃ littā ullittā. Anto limpantā hi evaṃ limpanti. Adho mukhaṃ littā avalittā. Bahi limpantā hi evaṃ limpanti. Tenāha ‘‘tattha ullittā nāmā’’tiādi. Piṭṭhasaṅghāṭoti dvārabāhā. ‘‘Sudhāya vā mattikāya vā’’ti etena ṭhapetvā ime dve lepe avaseso bhasmāgomayādibhedo alepoti dasseti.

คำว่า Saññācikāya panāti ในบทนี้ มีอธิบายว่า คำว่า sa เป็นนิบาตบอกอรรถว่าตน (อัตตวาจก) ในความหมายแห่งตติยาวิภัตติ, คำว่า yācikā เป็นภาวสาธนะ, และเป็นมัชเฌปทโลปสมาสในระหว่างบทเหล่านั้น. ส่วนคำว่า pana เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เรียกว่าการขอที่ตนเองให้เป็นไป'. ด้วยว่าการขอใดที่ตนเองให้เป็นไป การขอนั้นย่อมชื่อว่าเป็นของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เพราะฉะนั้น'. ถามว่า ก็การขออย่างเดียวไม่สามารถจะสร้างกุฎีได้มิใช่หรือ? เพื่อจะแสดงเนื้อความที่ประสงค์ในข้อสงสัยนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ด้วยอุปกรณ์ที่ตนขอเอง'. ในคำนั้น คำว่า 'ด้วยอุปกรณ์ที่ตนขอเอง' คือ ด้วยอุปกรณ์ที่ตนขอเองว่า 'จงให้มีดเหน็บ, จงให้ขวาน' เป็นต้น (พรรณนาสิกขาบทที่ ๖ แห่งสังฆาทิเสส). คำว่า 'ด้วยอุปกรณ์' คือ ด้วยมีดเหน็บเป็นต้น. ทรัพย์ที่เจ้าของอื่นยึดถือไว้ด้วยการรักษาคุ้มครองว่า 'นี้เป็นของเรา' โดยไม่สละให้ ชื่อว่า 'ของที่ผู้อื่นยึดถือไว้' (ปรปริคคหิตกะ) คือเป็นของผู้อื่น. คำว่า 'โดยการตัดมูลค่า' (มูละครเฉทวเสน) คือ โดยการตัดราคา หมายถึงทำให้พ้นจากความเป็นของผู้อื่นแล้วทำให้เป็นของตนเอง. ด้วยว่า เมื่อภิกษุขอจากสถานที่ที่มิใช่ญาติและมิใช่ผู้ปวารณา ย่อมเป็นอาบัติทุกกฎเพราะวิญญัติ (การขอ) ต่อคนมิใช่ญาติ. แต่การขอใช้ชั่วคราว ย่อมควร คือควรขอโดยทำเป็นของใช้ชั่วคราว. คำว่า 'ไม่ควรขอการงานของตน' (หมายถึงการล่าสัตว์) ท่านกล่าวไว้เพื่อรักษาปาณาติปาตสิกขาบท. แม้จะขอโดยไม่ระบุว่า 'จงให้แรงงาน' ก็ไม่ควรขอ. เพราะเมื่อขออย่างนี้ พวกเขาอาจจะกล่าวว่า 'ดีละ ขอรับ' แล้วส่งภิกษุกลับไป แล้วฆ่าเนื้อมาถวายก็ได้. แต่ควรระบุขอว่า 'ในวิหารมีงานบางอย่างที่ต้องทำ ขอท่านทั้งหลายช่วยสละแรงงานในที่นั้น'. เพราะในปทภาชนีย์กล่าวไว้ว่า 'กุฎีชื่อว่าฉาบข้างในบ้าง ฉาบข้างนอกบ้าง ฉาบทั้งข้างในและข้างนอกบ้าง' (พรรณนาสิกขาบทที่ ๖) จึงกล่าวว่า 'กุฎีคืออย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาที่ฉาบเป็นต้น'. ในคำนั้น ที่ชื่อว่า 'ฉาบข้างใน' (อุลลิตตะ) คือฉาบแหงนหน้าขึ้น เพราะผู้ฉาบภายในย่อมฉาบอย่างนี้. ที่ชื่อว่า 'ฉาบข้างนอก' (อวลิตตะ) คือฉาบก้มหน้าลง เพราะผู้ฉาบภายนอกย่อมฉาบอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในคำนั้น ที่ชื่อว่าอุลลิตตะ' เป็นต้น. คำว่า 'ปิฏฐสังฆาฏะ' คือ วงกบประตู. ด้วยคำว่า 'ด้วยปูนขาวหรือด้วยดิน' นี้ ท่านแสดงว่า เว้นการฉาบด้วยของสองอย่างนี้แล้ว การฉาบที่เหลือมีเถ้าและมูลโคเป็นต้น ไม่จัดเป็นการฉาบ.

---

Yasmā pana saññācikāya kuṭiṃ karontenāpi idha vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ, tasmā ‘‘sayaṃ vā karontena āṇattiyā vā kārāpentenā’’ti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘sayaṃ vā karontenā’’ti iminā sāmatthiyato labbhamānamatthamāha, na tu padatthato. ‘‘Āṇattiyā vā kārāpentenā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.348-349) pana padatthato. Evañca katvā yadi pana ‘‘karontena vā kārāpentena vā’’ti vadeyya, byañjanaṃ vilomitaṃ bhaveyya. Na hi kārāpento karonto nāma hotīti edisī codanā anavakāsāti daṭṭhabbaṃ. Natthi sāmī pati etissāti asāmikā, taṃ asāmikaṃ, anissaranti attho. Anissaratā cettha kārāpanenāti āha ‘‘kāretā dāyakena virahita’’nti. Uddesoti uddisitabbo.

ก็เพราะแม้ภิกษุผู้สร้างกุฎีด้วยการขอเอง ก็พึงปฏิบัติด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จะทำเองก็ตาม หรือสั่งให้เขาทำก็ตาม'. ในคำนี้ คำว่า 'จะทำเองก็ตาม' นี้ ท่านกล่าวถึงเนื้อความที่ได้ด้วยสามารถแห่งความหมาย ไม่ใช่กล่าวตามรูปศัพท์. ส่วนคำว่า 'หรือสั่งให้เขาทำก็ตาม' (อรรถกถาปาราชิก ๒.๓๔๘-๓๔๙) เป็นการกล่าวตามรูปศัพท์. และเมื่อเป็นเช่นนี้ หากกล่าวว่า 'จะทำเองหรือสั่งให้ทำก็ตาม' พยัญชนะก็จะสับสน. พึงทราบว่า คำคัดค้านที่ว่า 'ผู้สั่งให้ทำ ไม่ชื่อว่าผู้ทำ' ดังนี้ ย่อมไม่มีโอกาส. คำว่า 'ไม่มีเจ้าของ' (อสามิกะ) คือ ไม่มีเจ้าของผู้เป็นใหญ่เหนือสิ่งนั้น. ความเป็นผู้ไม่มีเจ้าของในที่นี้ หมายถึงการสั่งให้ทำ (โดยไม่มีเจ้าของทรัพย์) ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้สร้างปราศจากทายก'. คำว่า 'อุทเทส' คือ พึงเจาะจง.

---

Tatrāti sāmismiṃ bhummavacananti āha ‘‘tassā kuṭiyā’’ti. Dīghasoti nissakkavacananti āha ‘‘dīghato’’ti. Bahikuṭṭeti kuṭṭassa bahi, thusena missako piṇḍo thusapiṇḍo, tassa pariyanto thusapiṇḍapariyanto, tena, thusamissakamattikāpiṇḍapariyantenāti vuttaṃ hoti. Thusapiṇḍassūpari setakammaṃ pana abbohārikaṃ. Abbhantare bhavo abbhantarimo, tena. Yatthāti yassaṃ kuṭiyaṃ. Pamāṇayuttoti pakatividatthiyā navavidatthipamāṇo. ‘‘Tiriyaṃ sattantarā’’ti (pārā. 348) ukkaṃsato pamāṇassa vuttattā ‘‘heṭṭhimakoṭiyā catuhatthavitthārā na hotī’’ti vuttaṃ.

คำว่า Tatrā เป็นภุมมวิภัตติในอรรถแห่งสามี ท่านจึงกล่าวว่า 'แห่งกุฎีนั้น'. คำว่า Dīghaso เป็นนิสสัคควิภัตติ ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยยาว'. คำว่า 'ภายนอกฝา' (พหิกุฏเฏ) คือ ภายนอกของฝา, ก้อนดินที่ผสมด้วยแกลบ ชื่อว่า 'ก้อนแกลบ' (ถุสปิณฑะ), ที่สุดรอบแห่งก้อนแกลบนั้น ชื่อว่า 'ที่สุดรอบแห่งก้อนแกลบ', ด้วยที่สุดรอบแห่งก้อนแกลบนั้น, อธิบายว่า ด้วยที่สุดรอบแห่งก้อนดินผสมแกลบ. ส่วนการฉาบขาวข้างบนก้อนดินผสมแกลบนั้น ไม่นับ. คำว่า 'อันมีในภายใน' (อัพภันตริโม) คือ สิ่งที่มีอยู่ในภายใน, ด้วยสิ่งนั้น. คำว่า 'ในที่ใด' (ยัตถะ) คือ ในกุฎีใด. คำว่า 'ประกอบด้วยประมาณ' (ปมาณยุตโต) คือ มีประมาณ ๙ คืบ ด้วยคืบปกติ. เพราะท่านกล่าวประมาณโดยส่วนสูงไว้ว่า 'โดยขวาง ๗ คืบ' (พรรณนาสิกขาบทที่ ๖) จึงกล่าวว่า 'โดยกำหนดอย่างต่ำ ไม่กว้างถึง ๔ ศอก'.

---

Sodhetvāti samatalasīmamaṇḍalasadisaṃ katvā. Padabhājane vuttanayena saṅghaṃ tikkhattuṃ yācitvāti ‘‘saṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vuḍḍhānaṃ bhikkhūnaṃ pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo ‘ahaṃ, bhante, saññācikāya kuṭiṃ kattukāmo asāmikaṃ attuddesaṃ, sohaṃ, bhante, saṅghaṃ kuṭivatthuolokanaṃ yācāmī’’’ti (pārā. 349) padabhājane vuttanayena tikkhattuṃ yācitvā. Saṅghena vā sammatāti padabhājaniyaṃ (pārā. 350) vuttena ñattidutiyakammena, apalokanakammavasena vā saṅghena sammatā. Vatthūti kuṭivatthu. Anārambhanti anupaddavaṃ. Parito kamati gacchati etthāti parikkamanaṃ, tena saha vattatīti saparikkamanaṃ, saupacāranti attho. Tenāha ‘‘tehi bhikkhūhī’’tiādi.

คำว่า 'ชำระแล้ว' (โสเธตวา) คือ ทำให้เหมือนมณฑลสีมาที่ราบเรียบ. คำว่า 'ขอต่อสงฆ์ ๓ ครั้ง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในบทภาชนีย์' คือ เข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุผู้แก่กว่า นั่งคุกเข่า ประนมมือ แล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าประสงค์จะสร้างกุฎีด้วยการขอเอง ไม่มีเจ้าของ เป็นไปเพื่อตนเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้านั้นขอการตรวจดูกุฎีวัตถุต่อสงฆ์' (บทภาชนีย์ สิกขาบทที่ ๖) ขอ ๓ ครั้งด้วยนัยที่กล่าวไว้ในบทภาชนีย์นั้น. คำว่า 'หรือสงฆ์สมมติแล้ว' (สังเฆนะ วา สัมมตา) คือ สงฆ์สมมติแล้วด้วยญัตติทุติยกรรมที่กล่าวไว้ในบทภาชนีย์ (สิกขาบทที่ ๖) หรือด้วยอำนาจแห่งอปโลกนกรรม. คำว่า 'วัตถุ' คือ พื้นที่สร้างกุฎี. คำว่า 'ไม่มีอันตราย' (อนารัมภะ) คือ ไม่มีอุปัทวะ. ที่ใดที่คนเดินไปได้รอบๆ ที่นั้นชื่อว่า 'ปริกขมนะ' (ทางเวียนรอบ), กุฎีที่ประกอบด้วยทางเวียนรอบนั้น ชื่อว่า 'สปริกขมนะ', อธิบายว่า มีอุปจาระ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ด้วยภิกษุเหล่านั้น'.

---

Kipillikādīnanti ettha kipillikā (pārā. aṭṭha. 2.353) nāma rattakāḷapiṅgalādibhedā yā kāci, tā ādi yesaṃ tāni kipillikādīni, tesaṃ. Ādisaddena upacikādīnaṃ saṅgahaṇaṃ. Āsayoti nibaddhavasanaṭṭhānaṃ, so ādi yesaṃ te āsayādayo, tehi. Ādisaddena cettha nissitassa gahaṇaṃ. Soḷasahi upaddavehīti ‘‘kipillikānaṃ vā āsayo hoti, upacikānaṃ vā undūrānaṃ vā ahīnaṃ vā vicchikānaṃ vā satapadīnaṃ vā hatthīnaṃ vā assānaṃ vā sīhānaṃ vā byagghānaṃ vā dīpīnaṃ vā acchānaṃ vā taracchānaṃ vā yesaṃ kesañci tiracchānagatānaṃ pāṇānaṃ vā āsayo hoti, pubbaṇṇanissitaṃ vā hoti, aparaṇṇaabbhāghātaāghātanasusānauyyānarājavatthuhatthisālāassasālābandhanāgārapānāgārasūnaracchācaccarasabhāsaṃsaraṇanissitaṃ vā hotī’’ti (pārā. 353) evaṃ vuttehi soḷasahi upaddavehi. Tattha ca abbhāghātaṃ (pārā. aṭṭha. 2.353) nāma kāraṇāgharaṃ. Āghātanaṃ nāma dhammagandhikā. Susānanti mahāsusānaṃ. Saṃsaraṇaṃ nāma anibbijjhagamanīyo gatapaccāgatamaggo.

คำว่า ของมดเป็นต้น ในที่นี้ มด (ปาราชิก อรรถกถา 2.353) ได้แก่ มดชนิดใดชนิดหนึ่ง มีประเภทสีแดง สีดำ และสีเหลืองเป็นต้น, สิ่งที่มีมดเป็นต้น ชื่อว่า มดเป็นต้น, ของมดเป็นต้นเหล่านั้น. ด้วยคำว่า เป็นต้น นี้ เป็นการสงเคราะห์เอาปลวกเป็นต้นเข้าด้วย. คำว่า อาศัย คือ ที่อยู่อาศัยประจำ, สิ่งที่มีที่อยู่อาศัยเป็นต้น ชื่อว่า ที่อยู่อาศัยเป็นต้น, ด้วยที่อยู่อาศัยเป็นต้นเหล่านั้น. และในที่นี้ ด้วยคำว่า เป็นต้น หมายถึงสิ่งที่อาศัยอยู่. คำว่า ด้วยอุปัทวะ 16 อย่าง คือ ด้วยอุปัทวะ 16 อย่างที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า 'เป็นที่อยู่อาศัยของมดบ้าง, ของปลวกบ้าง, ของหนูบ้าง, ของงูบ้าง, ของแมงป่องบ้าง, ของตะขาบบ้าง, ของช้างบ้าง, ของม้าบ้าง, ของราชสีห์บ้าง, ของเสือโคร่งบ้าง, ของเสือเหลืองบ้าง, ของหมีบ้าง, ของหมาในบ้าง, หรือเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์เดรัจฉานบางชนิดบ้าง, หรืออาศัยพืชพันธุ์ข้าวสาลีบ้าง, หรืออาศัยพืชพันธุ์ถั่ว ที่คุมขังนักโทษ ที่ประหาร ป่าช้า สวน ที่ตั้งของพระราชา โรงช้าง โรงม้า เรือนจำ โรงน้ำ โรงฆ่าสัตว์ ทางแยก ลาน ที่ประชุม ทางเดินไปมา' (ปาราชิก 353). และในอุปัทวะเหล่านั้น คำว่า อัพภาฆาตะ (ปาราชิก อรรถกถา 2.353) คือ เรือนจำที่ใช้ทรมาน. คำว่า อาฆาตนะ คือ เขียงสับเนื้อ. คำว่า สุสาน คือ ป่าช้าใหญ่. คำว่า สังสารณะ คือ ทางเดินไปมาที่เดินทะลุไปไม่ได้ เป็นทางที่เดินไปแล้วต้องเดินกลับ.

---

Āvijjhituṃ sakkuṇeyyatāyāti chinnataṭādīnamabhāvato anupariyāyituṃ sakkuṇeyyatāya. Tena bhikkhunāti kuṭikārakena bhikkhunā. Yācitehīti ‘‘ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vuḍḍhānaṃ bhikkhūnaṃ pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo ‘ahaṃ, bhante, saññācikāya kuṭiṃ kattukāmo asāmikaṃ attuddesaṃ, sohaṃ, bhante, saṅghaṃ kuṭivatthudesanaṃ yācāmī’’’ti (pārā. 351) tikkhattuṃ yācitehi. Ñattidutiyena kammenāti –

คำว่า ด้วยสามารถที่จะเวียนรอบได้ คือ ด้วยสามารถที่จะเดินเวียนรอบไปได้ เพราะไม่มีฝั่งที่ขาดเป็นต้น. คำว่า ด้วยภิกษุนั้น คือ ด้วยภิกษุผู้สร้างกุฎี. คำว่า ด้วยผู้ที่ถูกขอ คือ ด้วยผู้ที่ถูกขอสามครั้งว่า 'ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุผู้เฒ่า นั่งคุกเข่า ประนมมือ แล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าประสงค์จะสร้างกุฎีด้วยการขอเอง ไม่มีเจ้าของ อุทิศเพื่อตน ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอให้สงฆ์แสดงที่ตั้งกุฎี' (ปาราชิก 351). คำว่า ด้วยญัตติทุติยกรรม คือ –

---

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu saññācikāya kuṭiṃ kattukāmo asāmikaṃ attuddesaṃ, so saṅghaṃ kuṭivatthudesanaṃ yācati. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmassa bhikkhuno kuṭivatthuṃ deseyya. Esā ñatti. Suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu saññācikāya kuṭiṃ kattukāmo asāmikaṃ attuddesaṃ, so saṅghaṃ kuṭivatthudesanaṃ yācati. Saṅgho itthannāmassa bhikkhuno kuṭivatthuṃ deseti, yassāyasmato khamati itthannāmassa bhikkhuno kuṭivatthussa desanā, so tuṇhassa. Yassa nakkhamati, so bhāseyya. Desitaṃ saṅghena itthannāmassa bhikkhuno kuṭivatthu, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti –

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ผู้นี้ประสงค์จะสร้างกุฎีด้วยการขอเอง ไม่มีเจ้าของ อุทิศเพื่อตน เขาขอให้สงฆ์แสดงที่ตั้งกุฎี. ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงแสดงที่ตั้งกุฎีแก่ภิกษุชื่อนี้. นี่เป็นญัตติ. ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ผู้นี้ประสงค์จะสร้างกุฎีด้วยการขอเอง ไม่มีเจ้าของ อุทิศเพื่อตน เขาขอให้สงฆ์แสดงที่ตั้งกุฎี. สงฆ์แสดงที่ตั้งกุฎีแก่ภิกษุชื่อนี้. การแสดงที่ตั้งกุฎีแก่ภิกษุชื่อนี้ ชอบแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงเป็นผู้นิ่ง. การแสดงที่ตั้งกุฎีแก่ภิกษุชื่อนี้ ไม่ชอบแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงพูด. ที่ตั้งกุฎีของภิกษุชื่อนี้ อันสงฆ์แสดงแล้ว ชอบแก่สงฆ์ เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้อย่างนี้.

---

Evaṃ padabhājane vuttena ñattidutiyena kammena. Āḷavikā nāma āḷaviraṭṭhe jātā dārakā, te pabbajitakālepi ‘‘āḷavikā’’tveva paññāyiṃsu. Te sandhāya vuttaṃ āḷavike bhikkhū’’ti. Lepe ghaṭiteti (pārā. aṭṭha. 2.353) antolepe vā antolepena saddhiṃ bhittiñca chadanañca ekābaddhaṃ katvā ghaṭite, bahilepe vā bahilepena saddhiṃ ghaṭite. Dve ca dukkaṭāni sārambhaaparikkamanavasena. Ubhayavipannāti ubhayehi desanāpamāṇehi vipannā virahitā ubhayavipannā, adesitavatthukā pamāṇātikkantāti attho. Tasminti dvārabandhe vā vātapāne vā. Lepo na ghaṭiyatīti pubbe dinnalepo dvārabandhena vā vātapānena vā saddhiṃ na ghaṭiyati, ekābaddhaṃ hutvā na tiṭṭhatīti vuttaṃ hoti. Tanti dvārabandhaṃ vā vātapānaṃ vā parāmasati. Paṭhamamevāti lepakiccassa niṭṭhitattā dvārabandhavātapānānaṃ ṭhapanato pubbeyeva, lepassa niṭṭhitakkhaṇeyevāti adhippāyo. ‘‘Bhikkhu kuṭiṃ karoti desitavatthukaṃ pamāṇikaṃ sārambhaṃ saparikkamanaṃ, āpatti dukkaṭassa. Bhikkhu kuṭiṃ karoti desitavatthukaṃ pamāṇikaṃ anārambhaṃ aparikkamanaṃ, āpatti dukkaṭassā’’ti (pārā. 355) padabhājaniyaṃ vuttattā ‘‘kevalaṃ sārambhāyā’’tiādi vuttaṃ. Vippakatanti aniṭṭhitaṃ. Aññassa dadato cāti aññassa puggalassa vā saṅghassa vā dadato ca. Guhā nāma iṭṭhakaguhā vā silāguhā vā dāruguhā vā bhūmiguhā vā. Tiṇakuṭi nāma sattabhūmikopi pāsādo tiṇacchadano ‘‘tiṇakuṭikā’’ti vuccati. Aññassāti ācariyassa vā upajjhāyassa vā saṅghassa vā. Vāsāgāraṃ ṭhapetvāti (pārā. aṭṭha. 2.364) attano vasanatthāya vāsāgāraṃ ṭhapetvā. Uposathāgārādīsūti ettha ādisaddena jantāgharabhojanasālāaggisālānaṃ gahaṇaṃ. Heṭṭhimapamāṇasambhavoti catuhatthavitthiṇṇatā. Adesāpetvā karototi vatthuṃ adesāpetvā pamāṇātikkantaṃ, pamāṇayuttaṃ vā karoto. Ettha ca vatthuno adesāpanaṃ akiriyā. Kuṭikaraṇaṃ kiriyā.

ด้วยกรรมมีญัตติเป็นที่สองที่กล่าวไว้ในบทภาชนีย์อย่างนี้. คำว่า อาฬวิกะ หมายถึงเด็กที่เกิดในแคว้นอาฬวี แม้เมื่อบวชแล้วก็ยังเป็นที่รู้จักกันว่า อาฬวิกะ คำว่า ภิกษุชาวอาฬวี ตรัสหมายถึงพวกเขาเหล่านั้น. คำว่า เมื่อปูนฉาบติดกัน (ปาราชิก อรรถกถา 2.353) หมายถึง เมื่อฉาบภายใน หรือเมื่อฉาบภายในพร้อมกับผนังและหลังคาให้เป็นอันเดียวกัน หรือเมื่อฉาบภายนอกพร้อมกับการฉาบภายนอก. และอาบัติทุกกฏ ๒ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการมีอันตรายและการไม่มีที่รอบ. คำว่า อุภยวิปันนา หมายถึงบกพร่องจากทั้งการแสดงที่ตั้งและประมาณ คือไม่มีการแสดงที่ตั้งและเกินประมาณ. คำว่า ตสฺมึ หมายถึงที่วงกบประตูหรือที่หน้าต่าง. คำว่า ปูนฉาบไม่ติดกัน หมายถึงปูนที่ฉาบไว้ก่อนไม่ติดกับวงกบประตูหรือหน้าต่าง คือไม่ตั้งอยู่เป็นอันเดียวกัน. คำว่า ตํ หมายถึงวงกบประตูหรือหน้าต่าง. คำว่า ปฐมเมว หมายถึงก่อนที่จะติดตั้งวงกบประตูและหน้าต่าง เพราะงานฉาบเสร็จแล้ว คือหมายความว่าในขณะที่งานฉาบเสร็จนั่นเอง. คำว่า ภิกษุสร้างกุฎีที่มีการแสดงที่ตั้ง มีประมาณ มีอันตราย มีที่รอบ ต้องอาบัติทุกกฏ. ภิกษุสร้างกุฎีที่มีการแสดงที่ตั้ง มีประมาณ ไม่มีอันตราย ไม่มีที่รอบ ต้องอาบัติทุกกฏ (ปาราชิก 355) เพราะกล่าวไว้ในบทภาชนีย์อย่างนี้ จึงกล่าวคำว่า เกวลํ สารมฺภายา เป็นต้น. คำว่า วิปฺปกตํ หมายถึงยังไม่เสร็จ. คำว่า อญฺญสฺส ททโต จาติ หมายถึงเมื่อให้แก่บุคคลอื่นหรือแก่สงฆ์. คำว่า คูหา หมายถึงถ้ำอิฐ ถ้ำหิน ถ้ำไม้ หรือถ้ำดิน. คำว่า ติณกุฏิ หมายถึงแม้ปราสาท ๗ ชั้นที่มีหลังคามุงหญ้าก็เรียกว่า ติณกุฏิกา. คำว่า อญฺญสฺส หมายถึงแก่พระอาจารย์ หรือพระอุปัชฌาย์ หรือสงฆ์. คำว่า วาสาคารํ ฐเปตฺวา (ปาราชิก อรรถกถา 2.364) หมายถึงเว้นเรือนที่พักอาศัยของตน. คำว่า อุโปสถาคาราทีสู ในที่นี้ ด้วยคำว่า เป็นต้น หมายถึงการสงเคราะห์เอาเรือนไฟ โรงฉัน และโรงไฟ. คำว่า เหฏฐิมปมาณสัมภโว หมายถึงความกว้าง ๔ ศอก อันเป็นประมาณขั้นต่ำ. คำว่า อเทสาเปตวา กโรโต หมายถึงเมื่อสร้างโดยไม่ให้ (สงฆ์) แสดงที่ตั้งให้ จะเป็นกุฎีที่เกินประมาณ หรือได้ประมาณก็ตาม. และในที่นี้ การไม่ให้แสดงที่ตั้งเป็นอกิริยา. การสร้างกุฎีเป็นกิริยา.

---

Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสร้างกุฎี จบแล้ว.

---

7. Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสร้างวิหาร

---

Mahantaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, taṃ mahallakaṃ. Yo ca yaṃ gaṇhāti, so tassa atthīti āha ‘‘mahantabhāvo etassa atthīti mahallako’’ti. So ca mahantabhāvo kena, kuto cāti āha ‘‘sasāmikabhāvenā’’tiādi. Na kevalaṃ sasāmikabhāvenevāti āha ‘‘yasmā vā’’tiādi. Yadi evaṃ atha kasmā ‘‘mahallako nāma vihāro sasāmiko vuccatī’’ti (pārā. 367) ettakameva padabhājane vuttanti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Viharanti etthāti vihāro, āvāso. Mātikāyaṃ bhikkhū vā anabhineyyāti ettha vā-saddo ‘‘ayaṃ vā so mahānāgo’’tiādīsu viya avadhāraṇattho.

บทว่า มหลฺลโก ความว่า ชื่อว่า มหัลลโก เพราะอรรถว่า ย่อมถือเอาซึ่งสิ่งที่ใหญ่, บทว่า ตํ มหลฺลกํ ความว่า ซึ่งวิหารหลังใหญ่นั้น. อนึ่ง ผู้ใดถือเอาสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมมีแก่ผู้นั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความเป็นของใหญ่มีแก่สิ่งนี้ เพราะฉะนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่า มหัลลโก'. ก็ความเป็นของใหญ่นั้น มีด้วยอะไร และมีมาจากไหน? จึงกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นของมีเจ้าของ' เป็นต้น. มิใช่เพียงด้วยความเป็นของมีเจ้าของเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'หรือเพราะว่า' เป็นต้น. ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุใดในบทภาชนีย์จึงกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า 'วิหารชื่อว่ามหัลลโก ท่านเรียกว่ามีเจ้าของ' (ปร. 367) จึงกล่าวว่า 'แต่เพราะว่า' เป็นต้น. บทว่า วิหาโร คือที่อยู่ ได้แก่ที่พักอาศัย. ในมาติกา คำว่า ภิกฺขู วา อนภิเนยฺยา นี้ วา-ศัพท์ มีความหมายแน่นอน เหมือนในประโยคว่า 'อยํ วา โส มหานาโค' (ช้างใหญ่นี้แล) เป็นต้น.

---

Kosambiyanti (sārattha. ṭī. 2.365) evaṃnāmake nagare. Tassa kira nagarassa ārāmapokkharaṇiādīsu tesu tesu ṭhānesu kosambarukkhāva ussannā ahesuṃ, tasmā taṃ ‘‘kosambī’’ti saṅkhaṃ gacchati. ‘‘Kusumbassa nāma isino assamato avidūre māpitattā’’ti eke. Channattheraṃ ārabbhāti yo abhinikkhamanakāle saddhiṃ nikkhanto, yassa ca satthārā parinibbānakāle brahmadaṇḍo (cūḷava. 445) āṇatto, taṃ channattheraṃ ārabbha. Cetiyarukkhanti cittīkataṭṭhena cetiyaṃ, pūjārahānaṃ devaṭṭhānānametaṃ adhivacanaṃ, ‘‘cetiya’’nti sammataṃ rukkhaṃ cetiyarukkhaṃ. Vatthuno adesanāya āpajjanato ‘‘akiriyamattato samuṭṭhānabhāvo’’ti vuttaṃ. Matta-saddena kiriyato samuṭṭhānataṃ paṭikkhipati. Keci pana ‘‘vatthuadesanāya, kuṭikaraṇena ca samuṭṭhānato kiriyākiriyato samuṭṭhātī’’ti vadanti. Pamāṇaniyamābhāvova viseso.

บทว่า โกสมฺพิยํ (สารัตถ. ฎีกา 2.365) หมายถึง ในเมืองชื่อนั้น. ได้ยินว่า ในเมืองนั้น ตามสถานที่ต่างๆ เช่น สวน และสระโบกขรณี เป็นต้น มีต้นโกสัมพีขึ้นอยู่หนาแน่น เพราะฉะนั้น เมืองนั้นจึงถึงซึ่งการนับว่า 'โกสัมพี'. บางพวกกล่าวว่า 'เพราะสร้างขึ้นในที่ใกล้กับอาศรมของฤๅษีชื่อกุสุมภะ'. บทว่า ฉนฺนตฺเถรํ อารพฺภา ความว่า ปรารภพระฉันนะเถระ ผู้ที่ออกบวชพร้อมกับพระศาสดาในเวลาเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ และผู้ที่พระศาสดาทรงสั่งให้ลงพรหมทัณฑ์ (จุลฺลวคฺค 445) ในเวลาจะปรินิพพาน. บทว่า เจติยรุกฺขํ ความว่า ชื่อว่า เจดีย์ เพราะอรรถว่าอันบุคคลกระทำความเคารพ, คำว่า เจดีย์ นี้ เป็นชื่อของที่อยู่ของเทวดาอันควรแก่การบูชา, ต้นไม้ที่สมมติกันว่า 'เจดีย์' ชื่อว่า เจติยรุกขะ. เพราะการไม่บอกที่ตั้งเป็นเหตุให้ต้องอาบัติ จึงกล่าวว่า 'มีสภาพเกิดขึ้นจากเพียงอกิริยา'. ด้วยคำว่า มตฺต-ศัพท์ ท่านปฏิเสธการเกิดขึ้นจากกิริยา. แต่บางพวกกล่าวว่า 'ย่อมตั้งขึ้นจากกิริยาและอกิริยา เพราะเกิดขึ้นจากการไม่บอกที่ตั้ง และการสร้างกุฎี'. ความพิเศษคือการไม่มีการกำหนดประมาณ.

---

Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการสร้างวิหาร จบแล้ว.

---

8. Duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

8. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเรื่องประทุษร้ายด้วยโทสะ

---

Dūsīyatīti duṭṭho, dūseti paraṃ vināsetīti doso. Tenāha ‘‘dūsito cevā’’tiādi. Idāni ‘‘dūsito ceva dūsako cā’’ti iminā saṅkhepena vuttamevatthaṃ vitthāretvā dassetuṃ ‘‘uppanne hi dose’’tiādimāha. Pakatibhāvaṃ jahāpitoti (sārattha. ṭī. 2.385-386) sommabhāvaṃ jahāpitoti attho, vikāramāpāditoti vuttaṃ hoti. Ākāranānāttenāti dūsitākārassa ceva dūsakākārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ ākārānaṃ nānābhāvena. Nappatitoti pītisukhādīhi na abhigato anupagato, na upagatoti attho. Yo ca pītisukhādīhi anupagato, so tehi vajjito nāma hotīti āha ‘‘pītisukhādīhi vivajjito’’ti. Yo ca tehi vajjito, na so tehi abhisaṭo nāma hotīti āha ‘‘na abhisaṭo’’ti, pītisukhādīhi na patthaṭoti attho. Nāssa mūlanti amūlakaṃ. Taṃ pana amūlakattaṃ yasmā codakavasena adhippetaṃ, na cuditakavasena, tasmā tadatthaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ codakenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yanti pārājikaṃ. Etanti cuditakassa āpannānāpannattaṃ. Idhāti imasmiṃ sikkhāpade.

บทว่า ทุฏฺโฐ คือ ถูกประทุษร้าย, บทว่า โทโส คือ ย่อมประทุษร้าย คือย่อมทำลายผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทูสิโต เจว' (ทั้งถูกประทุษร้าย) เป็นต้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยคำว่า 'ทูสิโต เจว ทูสโก จ' นี้ให้พิสดาร จึงกล่าวคำว่า 'อุปฺปนฺเน หิ โทเส' เป็นต้น. บทว่า ปกติภาวํ ชหาปิโต (สารัตถ. ฎีกา 2.385-386) ความว่า ทำให้ละทิ้งความสงบ คือท่านกล่าวว่า ทำให้ถึงความวิปริต. บทว่า อาการนานตฺเตน ความว่า ด้วยความต่างกันแห่งอาการทั้งสอง คืออาการที่ถูกประทุษร้ายและอาการที่เป็นผู้ประทุษร้าย. บทว่า นปฺปตีโต ความว่า ไม่ไปหา ไม่เข้าไปหา คือไม่เข้าไปถึง ด้วยปีติและสุขเป็นต้น. อนึ่ง ผู้ใดไม่เข้าถึงด้วยปีติและสุขเป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่าปราศจากสิ่งเหล่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปราศจากปีติและสุขเป็นต้น'. ผู้ใดปราศจากสิ่งเหล่านั้น ผู้นั้นชื่อว่าไม่ถูกแผ่ไปถึงด้วยสิ่งเหล่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ถูกแผ่ไปถึง' ความว่า ไม่ถูกแผ่ไปด้วยปีติและสุขเป็นต้น. บทว่า นาสฺส มูลํ ชื่อว่า อมูลกะ. ก็ความเป็นของไม่มีมูลนั้น ท่านมุ่งหมายโดยนัยของผู้โจท ไม่ใช่โดยนัยของผู้ถูกโจท เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำว่า 'ยํ โจทเกน' เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า ยํ คือ ปาราชิก. บทว่า เอตํ คือ ความเป็นผู้ต้องอาบัติหรือมิใช่ต้องอาบัติของผู้ถูกโจท. บทว่า อิธ คือ ในสิกขาบทนี้.

---

Idāni attanā vuttameva diṭṭhādiṃ vivarituṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Tathevāti ‘‘pasādasotena vā dibbasotena vā’’ti imamatthaṃ atidisati. Parisaṅkitaṃ (pārā. aṭṭha. 2.385-386) pana tividhaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ, sutaparisaṅkitaṃ, mutaparisaṅkitanti. Tattha bhikkhuñca mātugāmañca tathārūpe ṭhāne disvā ‘‘addhā imehi kata’’nti vā ‘‘karissantī’’ti vā parisaṅkitaṃ, idaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ nāma. Andhakāre vā paṭicchannokāse vā bhikkhussa ca mātugāmassa ca vacanaṃ sutvā dutiyassa atthibhāvaṃ ajānato pubbe vuttanayena parisaṅkitaṃ, idaṃ sutaparisaṅkitaṃ nāma. Dhuttehi itthīhi saddhiṃ paccantavihāre maṇḍape vā sālādīsu vā pupphagandhamaṃsasurādīni anubhavitvā gataṭṭhānaṃ disvā ‘‘kena nu kho idaṃ kata’’nti vīmaṃsantena tatra kenaci bhikkhunā gandhādīhi pūjā katā hoti, bhesajjatthāya ariṭṭhaṃ vā pītaṃ, so tassa gandhaṃ ghāyitvā ‘‘ayaṃ so bhavissatī’’ti parisaṅkitaṃ, idaṃ mutaparisaṅkitaṃ nāma. Evaṃ tividhassa parisaṅkitassa abhāvo aparisaṅkitaṃ. Tenāha ‘‘diṭṭhasutamutavasena cetasā aparisaṅkita’’nti. Tañca panetaṃ diṭṭhādikaṃ na kevalaṃ attano vāti āha ‘‘attano vā parassa vā’’ti. Yasmā ‘‘tvaṃ paṇḍako’’tiādivacanenāpi codayato āpattiyeva, tasmā ‘‘bhikkhuno anurūpesu ekūnavīsatiyā aññatarenā’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ atha kasmā padabhājane ‘‘pārājikena dhammenāti catunnaṃ aññatarenā’’ti (pārā. 386) vuttanti āha ‘‘padabhājane panā’’tiādi. Upasagganipātānaṃ vācakasaddasanniṭṭhāne tadatthajotanabhāvena pavattanato ‘‘dhaṃseyyā’’ti vuttaṃ. Dhaṃsanañcettha abhibhavanaṃ. Tenāha ‘‘abhibhaveyyā’’ti. ‘‘Tvaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevī’’tiādinā nayena pavattāti ‘‘tvaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevi, adinnaṃ ādiyi, manussaṃ ghātayittha, abhūtaṃ ārocayitthā’’ti evaṃ pavattā. Ettha ca ‘‘assamaṇosī’ti avandanakāraṇassa avuttattā antimavatthuṃ ajjhāpanno na vanditabbo’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ avandiyesu antimavatthuṃ ajjhāpannassa avuttattā, ‘‘pacchā upasampannena pure upasampanno vandiyo’’ti (pari. 468) vuttattā ca. Idaṃ pana attanā vattabbaṃ dassetuṃ vuttaṃ.

บัดนี้ เพื่อจะอธิบายสิ่งที่เห็นเป็นต้นที่ตนกล่าวไว้แล้วนั่นเอง จึงกล่าวคำว่า 'ก็ในข้อนี้' เป็นต้น. คำว่า 'เช่นนั้นนั่นแล' นี้ ท่านอติทิสความหมายว่า 'ด้วยโสตประสาท หรือด้วยทิพยโสต'. ส่วนความรังเกียจ (ปารา. อัฏฐ. 2.385-386) มี 3 อย่าง คือ ความรังเกียจด้วยการเห็น (ทิฏฐปริสังกิตะ), ความรังเกียจด้วยการได้ยิน (สุตปริสังกิตะ), ความรังเกียจด้วยสิ่งที่ทราบทางจมูกเป็นต้น (มุตปริสังกิตะ). ในบรรดาความรังเกียจเหล่านั้น การเห็นภิกษุและมาตุคามในสถานที่เช่นนั้นแล้วรังเกียจว่า 'แน่นอนว่าคนเหล่านี้ทำแล้ว' หรือ 'จักทำ' นี้ชื่อว่า ความรังเกียจด้วยการเห็น. การได้ยินเสียงของภิกษุและมาตุคามในที่มืดหรือในที่ลับตา โดยไม่รู้ว่ามีบุคคลที่สองอยู่ด้วย แล้วรังเกียจตามนัยที่กล่าวมาแล้วก่อนหน้านี้ นี้ชื่อว่า ความรังเกียจด้วยการได้ยิน. การเห็นสถานที่ที่พวกหญิงนักเลงได้บริโภคดอกไม้ ของหอม เนื้อ และสุราเป็นต้น ร่วมกับภิกษุในวิหารชายแดน หรือในมณฑป หรือในศาลาเป็นต้น แล้วจากไป เมื่อพิจารณาว่า 'ใครหนอทำสิ่งนี้' ในที่นั้น ภิกษุบางรูปได้ทำการบูชาด้วยของหอมเป็นต้น หรือดื่มยาดองเพื่อเป็นยา ภิกษุนั้นได้ดมกลิ่นของสิ่งนั้นแล้วรังเกียจว่า 'ผู้นี้แหละคงจะเป็นผู้ทำ' นี้ชื่อว่า ความรังเกียจด้วยสิ่งที่ทราบทางจมูกเป็นต้น. การไม่มีความรังเกียจ 3 อย่างนี้ ชื่อว่า อปริสังกิตะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่รังเกียจด้วยใจ โดยอำนาจแห่งการเห็น การได้ยิน และสิ่งที่ทราบทางจมูกเป็นต้น'. อนึ่ง สิ่งที่เห็นเป็นต้นนั้น ไม่ใช่เฉพาะของตนเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'ของตนหรือของผู้อื่น'. เพราะเหตุที่แม้ผู้โจทด้วยคำว่า 'ท่านเป็นบัณเฑาะก์' เป็นต้น ก็เป็นอาบัติแน่นอน เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งใน 19 อย่างที่คู่ควรแก่ภิกษุ'. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรในบทภาชนีย์จึงกล่าวว่า 'ด้วยธรรมอันเป็นปาราชิก คือด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งใน 4 อย่าง' (ปารา. 386) เล่า? จึงกล่าวคำว่า 'ส่วนในบทภาชนีย์' เป็นต้น. เพราะเหตุที่อุปสรรคและนิบาตย่อมเป็นไปโดยความเป็นเครื่องส่องความหมายนั้น ในการกำหนดศัพท์ที่เป็นวาจก จึงกล่าวคำว่า 'พึงกำจัด'. การกำจัดในที่นี้ คือ การครอบงำ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงครอบงำ'. ย่อมเป็นไปตามนัยมีคำว่า 'ท่านเสพเมถุนธรรม' เป็นต้น คือ ย่อมเป็นไปอย่างนี้ว่า 'ท่านเสพเมถุนธรรม, ท่านถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้, ท่านฆ่ามนุษย์, ท่านบอกความไม่จริง'. ในข้อนี้ พวกเขากล่าวว่า 'ผู้ต้องอาบัติปาราชิกไม่ควรไหว้ เพราะไม่ได้กล่าวเหตุแห่งการไม่ไหว้ว่า ท่านไม่ใช่สมณะ' คำนั้นไม่ควรยึดถือ เพราะไม่ได้กล่าวถึงผู้ต้องอาบัติปาราชิกในบรรดาผู้ไม่ควรไหว้ และเพราะกล่าวไว้ว่า 'ผู้ที่อุปสมบทภายหลัง พึงไหว้ผู้ที่อุปสมบทก่อน' (ปริวาร 468). ส่วนคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงสิ่งที่ตนควรกล่าว.

---

Samīpeti dvādasahatthapamāṇe padese. Sikkhāpaccakkhānameva hi hatthamuddāya sīsaṃ na eti, idaṃ pana anuddhaṃsanaṃ, abhūtarocanañca etiyeva. Tenāha ‘‘hatthamuddāya eva vā’’ti. Brahmacariyāti brahmaṃ seṭṭhaṃ pasatthaṃ cariyanti brahmacariyaṃ, brahmūnaṃ vā seṭṭhānaṃ buddhapaccekabuddhaariyasāvakānaṃ, brahmānañca cariyanti brahmacariyaṃ, tamhā brahmacariyā. Tenāha ‘‘seṭṭhacariyā’’ti. Sādhu vatassa ekantena bhaddakaṃ bhaveyya. ‘‘Tajjanīyakammādisattavidhampi kammaṃ karissāmā’’ti āpattiyā codentassa adhippāyo kammādhippāyo. ‘‘Āpattito vuṭṭhāpessāmā’’ti adhippāyo vuṭṭhānādhippāyo. Anuvijjanādhippāyoti vīmaṃsanādhippāyo, upaparikkhādhippāyo. Anuvijjakenāti saṅghamajjhe otiṇṇaṃ adhikaraṇaṃ vinicchinituṃ nisinnena vinayadharena. Kiṃ te diṭṭhanti tayā kiṃ diṭṭhaṃ, paṭhamaṃ pārājikaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho, dutiyaṃ tatiyaṃ catutthaṃ pārājikaṃ āpajjanto diṭṭhoti vuttaṃ hoti. Ādisaddena ‘‘kinti te diṭṭhaṃ, kadā te diṭṭhaṃ, kattha te diṭṭha’’nti imaṃ nayaṃ saṅgaṇhāti.

คำว่า 'ใกล้' คือ ในสถานที่ประมาณ 12 ศอก. การบอกคืนสิกขาเท่านั้นแล ที่ไม่ถึงที่สุดด้วยการทำมือเป็นเครื่องหมาย แต่การตามกำจัดนี้ และการบอกความไม่จริง ย่อมถึงที่สุด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือด้วยการทำมือเป็นเครื่องหมายนั่นเอง'. คำว่า 'พรหมจรรย์' คือ จริยาอันประเสริฐ อันน่าสรรเสริญ ชื่อว่า พรหมจรรย์ หรือจริยาของท่านผู้ประเสริฐ คือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอริยสาวกทั้งหลาย และจริยาของพรหมทั้งหลาย ชื่อว่า พรหมจรรย์ จากพรหมจรรย์นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จริยาอันประเสริฐ'. 'ดีหนอ' พึงเป็นสิ่งที่ดีงามโดยส่วนเดียว. ความตั้งใจของผู้โจทด้วยอาบัติว่า 'เราจักทำกรรมแม้ทั้ง 7 อย่าง มีตัชชนียกรรมเป็นต้น' ชื่อว่า กัมมาธิปปายะ (ความตั้งใจในกรรม). ความตั้งใจว่า 'เราจักให้เธอออกจากอาบัติ' ชื่อว่า วุฏฐานาธิปปายะ (ความตั้งใจในการให้ออก). อนุวิชชนาธิปปายะ คือ ความตั้งใจในการพิจารณา หรือความตั้งใจในการสอบสวน. คำว่า 'โดยอนุวิชชกะ' คือ โดยพระวินัยธรผู้นั่งวินิจฉัยอธิกรณ์ที่ลงสู่ท่ามกลางสงฆ์. คำว่า 'ท่านเห็นอะไร' คือ ท่านเห็นอะไร, หมายความว่า เห็นผู้ต้องปาราชิกที่ 1, เห็นผู้ต้องปาราชิกที่ 2, ที่ 3, หรือที่ 4. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์นัยนี้ว่า 'ท่านเห็นอย่างไร, ท่านเห็นเมื่อไร, ท่านเห็นที่ไหน'.

---

Samanatthāya pavattamānehi samathehi adhikātabbanti adhikaraṇaṃ. Yathā hi samanavasena samathānaṃ vivādādīsu adhikatabhāvo, evaṃ vivādādīnaṃ tehi adhikattabbatāti. Tenāha ‘‘samathehi adhikaraṇīyabhāvenā’’tiādi. Iminā hi adhikaraṇasaddassa kammasādhanatā vuttā. Adhikaraṇanti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti catubbidhaṃ adhikaraṇaṃ. Vivādādīni adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti samathā, sammukhāvinayādayo. Atha vā adhikarīyanti etthāti adhikaraṇaṃ. Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyanti? Samanavasena. Adhikaraṇaṃ samenti vūpasamentītipi samathāti evampettha attho daṭṭhabbo. Āpattādhikaraṇaṃ ṭhapetvā sesādhikaraṇehi codanāya abhāvato ‘‘idaṃ pana pārājikasaṅkhātaṃ āpattādhikaraṇameva adhippeta’’nti vuttaṃ. Āpattiyeva adhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ. Anuddhaṃsitakkhaṇeyeva saṅghādiseso, so ce taṅkhaṇeyeva jānātīti adhippāyo.

สิ่งที่พึงเข้าไปจัดแจงด้วยสมถะทั้งหลายที่ดำเนินไปเพื่อความสงบระงับ ชื่อว่า อธิกรณ์. เหมือนอย่างที่สมถะทั้งหลายมีความเป็นสิ่งที่พึงจัดแจงในวิวาทเป็นต้นโดยความสงบระงับ ฉันใด วิวาทเป็นต้นเหล่านั้นก็มีความเป็นสิ่งที่พึงจัดแจงด้วยสมถะเหล่านั้น ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยความเป็นสิ่งที่พึงจัดแจงด้วยสมถะทั้งหลาย' เป็นต้น. ด้วยคำนี้แล ท่านกล่าวถึงความเป็นกัมมสาธนะของศัพท์ว่า อธิกรณ์. อธิกรณ์ คือ อธิกรณ์ 4 อย่าง ได้แก่ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์. สมถะทั้งหลาย คือ สัมมุขาวินัยเป็นต้น ย่อมระงับ ย่อมสงบระงับอธิกรณ์ทั้งหลายมีวิวาทเป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง สิ่งที่สมถะทั้งหลายจัดแจงในที่นี้ ชื่อว่า อธิกรณ์. ใครถูกจัดแจง? คือสมถะทั้งหลาย. ถูกจัดแจงอย่างไร? โดยความสงบระงับ. พึงเห็นความหมายในที่นี้อย่างนี้ว่า 'สมถะทั้งหลาย ย่อมระงับ ย่อมสงบระงับอธิกรณ์'. เพราะไม่มีการโจทด้วยอธิกรณ์ที่เหลือ เว้นอาปัตตาธิกรณ์ จึงกล่าวว่า 'ส่วนอาปัตตาธิกรณ์ที่นับว่าเป็นปาราชิกนี้เท่านั้นที่ประสงค์'. อาบัติเท่านั้นเป็นอธิกรณ์ ชื่อว่า อาปัตตาธิกรณ์. สังฆาทิเสสย่อมเกิดขึ้นในขณะที่ตามกำจัดนั้นเอง ถ้าภิกษุนั้นรู้ในขณะนั้นเอง นี้คือความหมาย.

---

Mettiyabhūmajaketi mettiyañca bhūmajakañca. Chabbaggiyānaṃ aggapurisā ete. Suddhaṃ vāti pārājikamanāpannaṃ vā. ‘‘Sace so taṅkhaṇeyeva jānātī’’ti iminā āvajjanasamayamāha. Taṅkhaṇeyeva jānanaṃ nāma dukkaraṃ, samayena āvajjitvā ñāte pana ñātameva hoti. Pacchā ce jānāti, sīsaṃ na eti. Sikkhāpaccakkhānaabhūtārocanaduṭṭhullavācāattakāmaduṭṭhadosabhūtārocanasikkhāpadānīti sabbāneva hi imāni ekaparicchedāni. Yasmā pana parammukhā sattahipi āpattikkhandhehi vadato dukkaṭameva, tasmā ‘‘parammukhā codentassa pana sīsaṃ na etī’’ti vuttaṃ. Vuttanayāpattiyoti ‘‘vācāya vācāyā’’tiādinā vuttanayā saṅghādisesadukkaṭāpattiyo. Tathevāti vācāya vācāyeva. Vadantassāti sattahipi āpattikkhandhehi upasampannaṃ sammukhā vadantassa. Vuttanayenevāti vācāya vācāyeva. Okāsaṃ kāretvā upasampannaṃ sammukhā vadantassa vācāya vācāya pācittiyanti āha ‘‘okāsaṃ kāretvā vadantassa pācittiyamevā’’ti. Evasaddena dukkaṭaṃ nivattīyati. Asammukhā sattahipi āpattikkhandhehi vadantassa dukkaṭaṃ. Sattavidhampi kammanti tajjanīyaṃ, niyasaṃ, pabbājanīyaṃ, paṭisāraṇīyaṃ, tividhañca ukkhepanīyanti sattavidhampi kammaṃ.

คำว่า “เมตติยภูมิชกะ” คือ เมตติยะและภูมิชกะ. บุคคลเหล่านี้เป็นหัวหน้าของพวกฉัพพัคคีย์. คำว่า “หรือบริสุทธิ์” คือ หรือไม่เป็นปาราชิก. ด้วยคำว่า “ถ้าภิกษุนั้นรู้ในขณะนั้นเอง” นี้ กล่าวถึงเวลาแห่งการนึก. การรู้ในขณะนั้นเอง ชื่อว่า ทำได้ยาก แต่เมื่อนึกรู้ในเวลาที่เหมาะสมแล้ว ก็ชื่อว่ารู้แล้ว. ถ้าหากรู้ภายหลัง ก็ไม่ถึงที่สุด. สิกขาบทว่าด้วยการบอกคืนสิกขา, การบอกความไม่จริง, วาจาชั่วหยาบ, การบำเรอความใคร่ของตน, การประทุษร้ายด้วยโทสะ, และการบอกคุณวิเศษที่มีจริง ทั้งหมดนี้แลมีปริเฉทเดียวกัน. เพราะเหตุที่เมื่อกล่าวถึงอาบัติทั้ง 7 กองลับหลัง ย่อมเป็นเพียงทุกกฏเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ส่วนผู้โจทลับหลัง ย่อมไม่ถึงที่สุด”. คำว่า “ด้วยอาบัติตามนัยที่กล่าวแล้ว” คือ อาบัติสังฆาทิเสสและทุกกฏตามนัยที่กล่าวแล้วมีคำว่า “ด้วยวาจา ด้วยวาจา” เป็นต้น. คำว่า “เช่นนั้นแหละ” คือ ด้วยวาจา ด้วยวาจานั่นเอง. คำว่า “ของผู้กล่าว” คือ ของผู้กล่าวต่อหน้าพระอุปสัมบันด้วยอาบัติทั้ง 7 กอง. คำว่า “ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง” คือ ด้วยวาจา ด้วยวาจานั่นเอง. เมื่อให้โอกาสแล้วกล่าวต่อหน้าพระอุปสัมบันด้วยวาจา ด้วยวาจา เป็นปาจิตตีย์ จึงกล่าวว่า “เมื่อให้โอกาสแล้วกล่าว ย่อมเป็นปาจิตตีย์เท่านั้น”. ด้วยคำว่า “เท่านั้น” ย่อมปฏิเสธทุกกฏ. ผู้กล่าวลับหลังด้วยอาบัติทั้ง 7 กอง เป็นทุกกฏ. กรรม 7 อย่าง คือ ตัชชนียกรรม, นิยสกรรม, ปัพพาชนียกรรม, ปฏิสารณียกรรม, และอุกเขปนียกรรม 3 อย่าง รวมเป็นกรรม 7 อย่าง.

---

Uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā ṭhapentassa ca okāsakammaṃ natthīti ettha uposathato pure vā pacchā vā ṭhapitopi aṭṭhapito hoti. Khette ṭhapito pana ṭhapito hoti, tasmā ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ajjuposatho pannaraso, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho uposathaṃ kareyyā’’ti ettha yāva re-kāraṃ bhaṇati, tāva ṭhapetabbo, idaṃ khettaṃ. Yya-kāre pana vutte ṭhapentena pacchā ṭhapito nāma hoti. ‘‘Suṇātu me’’ti anāraddhe ṭhapentena pure ṭhapito hoti. Pavāraṇāṭṭhapanaṃ pana sabbasaṅgāhikaṃ, puggalikañcāti duvidhaṃ. Tattha sabbasaṅgāhike ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… saṅgho tevācikaṃ pavāreyyā’’ti su-kārato yāva re-kāro, tāva apariyositāva hoti pavāraṇā, etthantare ekapadepi ṭhapentena ṭhapitā hoti pavāraṇā. Yya-kāre pana patte pariyositāva hoti, tasmā tato paṭṭhāya ṭhapentena aṭṭhapitā hoti. Puggalikaṭṭhapane pana ‘‘saṅghaṃ, bhante, pavāremi…pe… tatiyampi bhante saṅghaṃ pavāremi diṭṭhena vā…pe… passanto paṭī’’ti (mahāva. 210) saṃ-kārato yāva ayaṃ sabbapacchimo ṭi-kāro, tāva apariyositāva hoti pavāraṇā, etthantare ekapadepi ṭhapentena ṭhapitā hoti pavāraṇā. ‘‘Karissāmī’’ti vutte pana pariyositā hoti, tasmā ‘‘karissāmī’’ti etasmiṃ pade sampatte ṭhapitāpi aṭṭhapitā hoti. Eseva nayo dvevācikaekavācikasamānavassikāsu. Etāsupi hi ṭi-kārāvasānaṃyeva ṭhapanakkhettanti. Tenāha ‘‘ṭhapanakkhettaṃ pana jānitabba’’nti. Osaṭe vatthusminti codakena attanā vattabbe saṅghamajjhe udāhaṭe. Idañca idañca karotīti pāṇātipātaṃ, adinnādānañca karoti, jātarūparajatañca paṭiggaṇhāti. Asuko ca asuko ca assamaṇo, anupāsakoti akkosādhippāyena parammukhā vadantassa dukkaṭaṃ, sammukhā vadantassa pana pācittiyameva. Tenāha ‘‘sace pana odissa niyametvā’’tiādi. Saṅkhyupagamananti vohārūpagamanaṃ.

ในคำว่า "ผู้ที่ระงับอุโบสถหรือปวารณา ย่อมไม่มีโอกาสกรรม" นี้ แม้ระงับก่อนหรือหลังอุโบสถ ก็ชื่อว่ายังไม่ระงับ. แต่ถ้าระงับในเขต ย่อมชื่อว่าระงับแล้ว เพราะฉะนั้น ในคำว่า "ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ขอพระสงฆ์จงทำอุโบสถเถิด" นี้ พึงระงับได้จนกว่าจะกล่าวถึงอักษร "เร" นี้เป็นเขต. แต่เมื่อกล่าวอักษร "ยฺยะ" แล้ว ผู้ระงับชื่อว่าระงับภายหลัง. เมื่อยังไม่เริ่ม "สุณาตุ เม" ผู้ระงับชื่อว่าระงับก่อน. การระงับปวารณา มี ๒ อย่าง คือ เป็นของสงฆ์ทั้งหมด และเป็นของบุคคล. ในการระงับที่เป็นของสงฆ์ทั้งหมด ในคำว่า "ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า... พระสงฆ์จงปวารณาด้วยวาจา ๓ ครั้ง" นี้ ปวารณายังไม่จบสิ้น ตั้งแต่อักษร "สุ" จนถึงอักษร "เร" ในระหว่างนี้ แม้ระงับด้วยบทเดียว ก็ชื่อว่าระงับปวารณาแล้ว. แต่เมื่อถึงอักษร "ยฺยะ" ย่อมชื่อว่าจบสิ้นแล้ว เพราะฉะนั้น ผู้ระงับตั้งแต่นั้นไป ชื่อว่ายังไม่ระงับ. แต่ในการระงับที่เป็นของบุคคล ในคำว่า "ข้าพเจ้าขอปวารณาต่อสงฆ์ผู้เจริญ... แม้ครั้งที่ ๓ ข้าพเจ้าขอปวารณาต่อสงฆ์ผู้เจริญ ด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว... ผู้เห็นอยู่" (มหาวรรค ๒๑๐) นี้ ปวารณายังไม่จบสิ้น ตั้งแต่อักษร "สํ" จนถึงอักษร "ฏิ" สุดท้ายนี้ ในระหว่างนี้ แม้ระงับด้วยบทเดียว ก็ชื่อว่าระงับปวารณาแล้ว. แต่เมื่อกล่าวคำว่า "จักทำ" ย่อมชื่อว่าจบสิ้นแล้ว เพราะฉะนั้น เมื่อถึงบทว่า "จักทำ" แม้ระงับแล้ว ก็ชื่อว่ายังไม่ระงับ. นัยนี้แลในปวารณา ๒ วาจา ๑ วาจา และปวารณาที่ทำพร้อมกันในพรรษาเดียวกัน เพราะในปวารณาเหล่านั้นก็มีอักษร "ฏิ" เป็นที่สุดแห่งเขตของการระงับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงทราบเขตของการระงับ". ในคำว่า "เมื่อวัตถุถูกยกขึ้น" หมายถึง เมื่อผู้โจทก์กล่าวสิ่งที่ตนพึงกล่าวในท่ามกลางสงฆ์. "ผู้นี้ทำสิ่งนั้นสิ่งนี้" คือ ทำปาณาติบาต และอทินนาทาน และรับเงินทอง. "คนนั้นคนนี้ไม่ใช่สมณะ ไม่ใช่อุบาสก" ผู้กล่าวลับหลังด้วยเจตนาจะด่า ย่อมเป็นทุกกฏ แต่ผู้กล่าวต่อหน้า ย่อมเป็นปาจิตตีย์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แต่ถ้าเจาะจงกำหนดแล้ว" เป็นต้น. คำว่า "ถึงซึ่งการนับ" คือ ถึงซึ่งการเรียกขาน.

---

Duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยความประทุษร้ายด้วยโทสะ จบแล้ว.

---

9. Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายอัญญภาคิยสิกขาบท

---

Aññabhāgassāti aññakoṭṭhāsassa, yaṃ codetukāmo, tassa jātiādito aññassa tiracchānajātiādikoṭṭhāsassāti vuttaṃ hoti. Idanti napuṃsakaniddesena chagalakādiṃ niddisati, ayaṃ chagalakādikoti attho, adhikaraṇasaddāpekkhāya vā napuṃsakaniddeso, idaṃ chagalakādisaṅkhātaṃ adhikaraṇanti vuttaṃ hoti. Aññabhāgo vāti tiracchānajātiādibhedo añño koṭṭhāso vā. Assāti chagalakādikassa. Aññabhāgiyaṃ chagalakādi. Ettha ca ‘‘aññabhāgasambandhi aññabhāgiya’’nti paṭhamaviggahassa attho, ‘‘aññabhāgavantaṃ aññabhāgiya’’nti dutiyaviggahassa. Ṭhapetvā pana tiracchānajātiādikaṃ paramatthato visuṃ chagalakādike asatipi ‘‘paṭimāya sarīra’’ntiādīsu viya abhedepi bhedakappanāya pavattalokavohāravasena ‘‘aññabhāgassa idaṃ, aññabhāgo vā assa atthī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ. Tenāha ‘‘ādhāro veditabbo’’ti. Ādharīyati asminti ādhāro, patiṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘vatthu adhiṭṭhānanti vuttaṃ hotī’’ti.

คำว่า "อัญญภาคัสสะ" คือ ของส่วนอื่น, หมายถึง ของส่วนที่เป็นชาติเดรัจฉานเป็นต้น ซึ่งต่างจากชาติเป็นต้นของบุคคลที่ประสงค์จะโจทก์. คำว่า "อิทัง" นี้ ชี้ถึงแพะเป็นต้นด้วยการกล่าวเป็นนปุงสกลิงค์, มีความหมายว่า "นี้เป็นแพะเป็นต้น" หรือเป็นการกล่าวเป็นนปุงสกลิงค์โดยมุ่งถึงคำว่า "อธิกรณ์" คือหมายความว่า "อธิกรณ์อันนับว่าเป็นแพะเป็นต้นนี้". คำว่า "อัญญภาโค วา" คือ ส่วนอื่นอันมีชาติเดรัจฉานเป็นต้นเป็นประเภท. คำว่า "อัสสะ" คือ ของแพะเป็นต้น. คำว่า "อัญญภาคิยัง" คือ แพะเป็นต้น. ในที่นี้ ความหมายของวิคคหะแรกคือ "สิ่งที่เกี่ยวข้องกับส่วนอื่น ชื่อว่าอัญญภาคิยะ" ความหมายของวิคคหะที่สองคือ "สิ่งที่มีส่วนอื่น ชื่อว่าอัญญภาคิยะ". แต่พึงเห็นว่า แม้ในปรมัตถ์จะไม่มีแพะเป็นต้นที่แยกต่างหากจากชาติเดรัจฉานเป็นต้น ก็ยังกล่าวว่า "สิ่งนี้เป็นของส่วนอื่น" หรือ "ส่วนอื่นมีแก่สิ่งนี้" โดยอาศัยโลกโวหารที่ดำเนินไปโดยการสมมติความแตกต่าง แม้ในสิ่งที่ไม่มีความแตกต่างกัน เช่นเดียวกับในคำว่า "ร่างกายของรูปปั้น" เป็นต้น. สิ่งที่ถูกกระทำในที่นี้ ชื่อว่า อธิกรณ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงทราบว่าเป็นที่ตั้ง". สิ่งที่ถูกรองรับในที่นี้ ชื่อว่า อาธาระ, คือ ที่ตั้ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัตถุคือที่ตั้ง (อธิษฐาน)."

---

Idāni ‘‘aññabhāgassa ida’’ntiādinā saṅkhepena vuttamevatthaṃ kevalaṃ nayadassanatthaṃ aṭṭhuppattiyaṃ āgatameva gahetvā vibhajanto ‘‘yo hi so’’tiādimāha. Tena nanu anāgate evaṃ codentānaṃ pāpabhikkhūnaṃ lesokāsapidahanatthaṃ idaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, na pana mettiyabhūmajakānaṃ. Tesañhi ādikammikattā anāpatti, tasmā sāmaññena attho vibhajitabbo. Na pana ‘‘yo hi so aṭṭhuppattiyaṃ dabbo mallaputto’’tiādinā visesenāti edisī codanā anavakāsāti daṭṭhabbaṃ. Hīti kāraṇatthe nipāto, yasmāti vuttaṃ hoti. Aṭṭhuppattiyanti atthassa uppatti atthuppatti, atthuppattiyeva aṭṭhuppatti, tassaṃ aṭṭhuppattiyaṃ, sikkhāpadassa nidāneti vuttaṃ hoti. Chagalakoti setachagalako. Soti chagalako. Imassa pana ‘‘hotī’’ti iminā sambandho. Aññassa…pe… chagalakabhāvassa cāti ‘‘tiracchānajātiyā ceva chagalakabhāvassa cā’’ti saṅkhātassa aññassa bhāgassa koṭṭhāsassa, pakkhassāti attho.

บัดนี้ พระสังคีติกาจารย์เมื่อจะจำแนกเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยคำว่า "อัญญภาคัสสะ อิทัง" เป็นต้น โดยถือเอาเฉพาะเรื่องที่เกิดขึ้น (อัตถุปปัตติ) ที่มาแล้วนั่นเอง เพื่อแสดงนัยเท่านั้น จึงกล่าวคำว่า "โย หิ โส" เป็นต้น. ด้วยคำนั้น พึงทราบว่า สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นเพื่อปิดโอกาสแห่งเลสะแก่พวกภิกษุชั่วที่จะโจทอย่างนี้ในอนาคต มิใช่เพื่อพวกภิกษุเมตติยะและภุมมชกะ. เพราะว่าภิกษุเหล่านั้นเป็นอาทิกัมมิกะ จึงไม่มีอาบัติ เพราะฉะนั้น พึงจำแนกเนื้อความโดยทั่วไป. ส่วนการคัดค้านว่า "มิใช่โดยเจาะจงว่า ทัพพมัลลบุตรผู้มาในอัตถุปปัตติใด เป็นต้น" พึงเห็นว่าไม่มีช่องทาง. คำว่า "หิ" เป็นนิบาตในอรรถแห่งเหตุ มีคำอธิบายว่า "เพราะว่า". คำว่า "อัตถุปปัตติยัง" คือ ความเกิดขึ้นแห่งเนื้อความ ชื่อว่า อัตถุปปัตติ, อัตถุปปัตตินั่นเอง ชื่อว่า อัตถุปปัตติ, ในอัตถุปปัตตินั้น มีคำอธิบายว่า ในมูลเหตุแห่งสิกขาบท. คำว่า "ฉคละโก" คือ แพะขาว. คำว่า "โส" คือ แพะตัวนั้น. ส่วนคำว่า "โส" นี้ มีความสัมพันธ์กับคำว่า "โหติ". คำว่า "อัญญัสสะ... และความเป็นแพะ" คือ ของส่วนอื่น คือของส่วนหรือของฝ่าย อันนับว่าเป็น "ชาติเดรัจฉานและความเป็นแพะ".

---

Kutoyamañño, yato ‘‘aññassa bhāgassā’’ti vuttanti āha ‘‘yvāyaṃ…pe… tato’’ti. Tattha manussajāti ceva bhikkhubhāvo cāti yo ayaṃ bhāgo koṭṭhāso pakkhoti sambandho, ‘‘manussajāti ceva bhikkhubhāvo cā’’ti saṅkhāto yo ayaṃ bhāgo koṭṭhāso pakkhoti attho. Tatoti ‘‘manussajāti ceva bhikkhubhāvo cā’’ti bhāgato. So vā aññabhāgoti yathāvuttatiracchānajātichagalakabhāvasaṅkhāto so aññabhāgo vā. Assāti chagalakassa. Atthīti upalabbhati. Tasmāti yasmā aññabhāgassa chagalako hoti, yasmā ca so vā aññabhāgo assa atthi, tasmā. Aññabhāgiyasaṅkhyaṃ labhatīti ettha ‘‘so yvāya’’nti idha so-saddameva ānetvā so aññabhāgiyasaṅkhaṃ labhatīti yojetabbaṃ, ‘‘so’’ti vā pāṭhaseso daṭṭhabbo. Ca-saddo samuccayattho. So pana adhikaraṇasaddato paraṃ daṭṭhabbo, ‘‘adhikaraṇa’’nti ca veditabboti. Tesanti mettiyabhūmajakānaṃ. Imaṃ mayaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomāti chagalakaṃ ajikāya vippaṭipajjantaṃ disvā ‘‘mayaṃ, āvuso, imaṃ chagalakaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomā’’ti vadantānaṃ. Nāmakaraṇasaññāyāti nāmakaraṇasaṅkhātāya saññāya. Etthāpi ‘‘yo so’’tiādikaṃ ānetvā tassā nāmakaraṇasaññāya yo so aṭṭhuppattiyaṃ ‘‘dabbo mallaputto nāmā’’ti chagalako vutto, so yasmā ādhāro vatthu adhiṭṭhānanti yojetabbaṃ.

คำว่า "อัญโญ" (อื่น) นี้มาจากไหน เพราะเหตุใดจึงกล่าวว่า "ของส่วนอื่น" ท่านจึงกล่าวว่า "ยฺวายํ... ตโต" เป็นต้น. ในคำนั้น มีความสัมพันธ์ว่า "ส่วนหรือฝ่ายใด อันนับว่าเป็นมนุสสชาติและภาวะแห่งภิกษุ". มีอธิบายว่า "ส่วนหรือฝ่ายใด อันนับว่าเป็นมนุสสชาติและภาวะแห่งภิกษุ". คำว่า "ตโต" คือ จากส่วนอันนับว่าเป็น "มนุสสชาติและภาวะแห่งภิกษุ" นั้น. หรือว่า "โส อัญญภาโค" คือ ส่วนอื่นอันนับว่าเป็นชาติเดรัจฉานและภาวะแห่งแพะตามที่กล่าวมาแล้วนั้น. คำว่า "อัสสะ" คือ ของแพะ. คำว่า "อัตถิ" คือ ปรากฏอยู่. คำว่า "ตัสมา" คือ เพราะเหตุที่แพะเป็นของส่วนอื่น และเพราะเหตุที่ส่วนอื่นนั้นมีแก่แพะนั้น. ในคำว่า "ย่อมได้ถึงการนับว่าเป็นอัญญภาคิยะ" นี้ พึงนำคำว่า "โส" มาจากคำว่า "โส ยฺวายํ" นี้ แล้วประกอบความว่า "โส (แพะตัวนั้น) ย่อมได้ถึงการนับว่าเป็นอัญญภาคิยะ" หรือพึงเห็นว่า "โส" เป็นบทที่เหลืออยู่. คำว่า "จะ" มีอรรถว่ารวบรวม. แต่คำว่า "จะ" นั้น พึงเห็นว่าวางไว้หลังคำว่า "อธิกรณ์" และพึงทราบว่า "อธิกรณ์" (เป็นบทที่ต้องเติมเข้ามา). คำว่า "เตสัง" คือ ของพวกภิกษุเมตติยะและภุมมชกะ. คำว่า "เราจักทำแพะตัวนี้ให้ชื่อว่าทัพพมัลลบุตร" คือ ของพวกภิกษุผู้เห็นแพะกำลังประพฤติผิดในแม่แพะแล้วกล่าวว่า "อาวุโส พวกเราจักทำแพะตัวนี้ให้ชื่อว่าทัพพมัลลบุตร". คำว่า "นามกรณสัญญายะ" คือ ด้วยสัญญาอันนับว่าเป็นการตั้งชื่อ. ในที่นี้แม้ในคำว่า "โย โส" เป็นต้น ก็พึงนำมาประกอบความว่า "แพะตัวใดที่ท่านกล่าวไว้ในอัตถุปปัตติว่า ชื่อว่าทัพพมัลลบุตร ด้วยสัญญาอันนับว่าเป็นการตั้งชื่อนั้น แพะตัวนั้นเป็นอาธาระ เป็นวัตถุ เป็นอธิษฐาน".

---

Idāni kathametaṃ viññāyati ‘‘adhikaraṇa’’nti cettha ādhāro veditabbo, na vivādādhikaraṇādīsu aññataranti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘tañhi sandhāyā’’tiādi. Tattha tanti tassā nāmakaraṇasaññāya adhiṭṭhānabhūtaṃ chagalakaṃ paccāmasati. Vivādādhikaraṇādīsu aññataraṃ sandhāya na vuttanti sambandho. Tattha kāraṇaṃ pucchati ‘‘kasmā’’ti. Kāraṇamāha ‘‘asambhavato’’ti. Idāni tameva asambhavaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ. Na hi upādiyiṃsūti sambandho. Upādiyiṃsūti gaṇhiṃsu. Kiṃ catunnaṃ adhikaraṇānampi leso atthi, yenevaṃ vuttanti āha ‘‘na ca catunnaṃ adhikaraṇāna’’ntiādi. Idāni tameva samatthetuṃ ‘‘jātilesādayo hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha jātiyeva leso jātileso. Ādisaddena nāmalesādīnaṃ gahaṇaṃ. Hoti cettha –

บัดนี้ เพื่อจะตอบคำถามที่ว่า "จะทราบได้อย่างไรว่า ในที่นี้พึงทราบว่า อธิกรณ์ หมายถึงที่ตั้ง มิใช่หมายถึงอธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น" ท่านจึงกล่าวคำว่า "ตัญหิ สันธายะ" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "ตัง" (นั้น) ท่านหมายถึงแพะซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งสัญญาในการตั้งชื่อนั้น. มีความสัมพันธ์ว่า "ท่านมิได้กล่าวหมายถึงอธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น". ในคำนั้น ท่านถามเหตุว่า "เพราะเหตุไร?". บอกเหตุว่า "เพราะไม่มีทางเป็นไปได้". บัดนี้ เพื่อจะแสดงความที่อธิกรณ์เหล่านั้นเป็นไปไม่ได้ให้ปรากฏ จึงกล่าวคำว่า "นะ หิ" เป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า "เพราะภิกษุเหล่านั้นมิได้ยึดถือ (อธิกรณ์ ๔)". คำว่า "อุปาทิยิงสุ" แปลว่า "ถือเอาแล้ว". ถามว่า "เลสะของอธิกรณ์ทั้ง ๔ มีอยู่หรือ ท่านจึงกล่าวอย่างนี้?" ท่านจึงกล่าวคำว่า "นะ จะ จะตุนนัง อะธิกะระณานัง" เป็นต้น. บัดนี้ เพื่อจะสนับสนุนคำนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ชาติเลสาทะโย หิ" เป็นต้น. ในคำนั้น ชาติเท่านั้นเป็นเลสะ ชื่อว่า ชาติเลสะ. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" พึงรวมเอา นามเลสะ เป็นต้น. ในเรื่องนี้ มีคำประพันธ์ว่า -

---

‘‘Lesā jātināmagotta-liṅgāpattivasāpi ca;

Pattacīvarupajjhāyā-cariyāvāsavasā dasā’’ti.

"เลสะทั้งหลายมี ๑๐ อย่าง คือ โดยอำนาจแห่งชาติ ชื่อ โคตร เพศ และอาบัติ และโดยอำนาจแห่งบาตร จีวร อุปัชฌาย์ อาจารย์ และอาวาส"

---

Āpattileso nāma lahukaṃ āpattiṃ āpajjanto diṭṭho hoti. Tañce pārājikena codeti ‘‘assamaṇosi, asakyaputtiyosī’’ti, āpatti vācāya vācāya saṅghādisesassāti (pārā. 396) evaṃ āpattilesampi puggalasmiṃyeva āropetvā vuttattā ‘‘puggalānaṃyeva lesā vuttā’’ti vuttaṃ. Tañca ‘‘dabbo mallaputto’’ti nāmanti mettiyabhūmajakehi chagalakassa kataṃ taṃ ‘‘dabbo mallaputto’’ti nāmañca. Evaṃ asambhavaṃ dassetvā idāni imināva pasaṅgena desalesasaddānaṃ atthaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Etthāti etesu dvīsu desalesesu. Deso nāma jātiādibhedo vohāro. Tenāha ‘‘jātiādīsū’’tiādi. Aññampi vatthunti yasmiṃ vatthusmiṃ patiṭṭhitaṃ, taṃ muñcitvā aññampi vatthuṃ. Kathaṃ silissatīti āha ‘‘vohāramattenevā’’tiādi, vohāramatteneva, na tu atthatoti adhippāyo. ‘‘Īsakaṃ allīyatī’’ti iminā ‘‘leso’’ti lisa allībhāveti imassa rūpanti dasseti. Kiñcāpi desalesānaṃ vuttanayena byañjanato nānākaraṇaṃ atthi, atthato pana natthīti āha ‘‘jātiādīnaṃyeva aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacana’’nti.

ที่ชื่อว่า อาบัติเลสะ คือ ภิกษุเห็นภิกษุอื่นกำลังต้องอาบัติเบา แล้วโจทภิกษุนั้นด้วยปาราชิกว่า "ท่านไม่ใช่สมณะ ท่านไม่ใช่เชื้อสายศากยบุตร" หรือโจทด้วยสังฆาทิเสสทุกๆ คำพูด (ปาราชิก 396) เพราะเลสะแม้ที่เป็นอาบัติเลสะนี้ ท่านก็กล่าวโดยยกขึ้นไว้ในบุคคลเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เลสะทั้งหลายท่านกล่าวไว้ในบุคคลเท่านั้น". และชื่อว่า "ทัพพมัลลบุตร" นั้น คือชื่อที่พวกภิกษุเมตติยะและภุมมชกะตั้งให้แก่แพะนั้นว่า "ทัพพมัลลบุตร". ครั้นแสดงความที่อธิกรณ์เป็นไปไม่ได้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะอธิบายความหมายของคำว่า "เทสะ" และ "เลสะ" ในโอกาสนี้เอง จึงกล่าวคำว่า "เอตถะ จะ" เป็นต้น. คำว่า "ในคำนี้" คือ ในเทสะและเลสะ ๒ อย่างนี้. ที่ชื่อว่า "เทสะ" คือ โวหารที่แยกออกเป็นชาติเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในชาติเป็นต้น" เป็นต้น. คำว่า "วัตถุอื่น" คือ วัตถุอื่นนอกจากวัตถุที่ตั้งอยู่. ถามว่า "จะติดสอย (เกาะเกี่ยว) ได้อย่างไร?" ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยสักว่าโวหารเท่านั้น" เป็นต้น. มีอธิบายว่า "ด้วยสักว่าโวหารเท่านั้น มิใช่โดยสภาวะ". ด้วยคำว่า "อีสะกัง อัลลียะติ" นี้ ท่านแสดงว่า "เลสะ" เป็นรูปของ "ลิส" ธาตุ ในความหมายว่า "ติดสอย" (อัลลีภาวะ). ถึงแม้ว่าเทสะและเลสะจะมีความต่างกันโดยพยัญชนะตามนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่โดยอรรถไม่มีความต่างกันเลย ท่านจึงกล่าวว่า "คำนี้เป็นชื่อของส่วนใดส่วนหนึ่งในบรรดาชาติเป็นต้นนั่นเอง".

---

Yadi pana nāmakaraṇasaññāya ādhārabhūtaṃ chagalakaṃ sandhāya ‘‘aññabhāgiyassa adhikaraṇassā’’ti vuttaṃ, atha kasmā padabhājane taṃ avibhajitvā ‘‘aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti āpattaññabhāgiyaṃ vā hoti adhikaraṇaññabhāgiyaṃ vā’’tiādi (pārā. 393) vuttanti āha ‘‘padabhājane panā’’tiādi. Tanti ādhārasaṅkhātaṃ adhikaraṇaṃ. Āvibhūtaṃ pākaṭaṃ. Atthuddhāravasenāti tena vattabbaatthānaṃ uddharaṇavasena. Nanu ca ‘‘atthamattaṃ pati saddā abhinivisantī’’ti na ekena saddena anekatthā abhidhīyantīti? Saccametaṃ saddavisese apekkhite, tesaṃ tesaṃ pana atthānaṃ adhikaraṇasaddavacanīyatāsāmaññaṃ upādāya vuccamāno ayaṃ vicāro adhikaraṇasaddassa atthuddhāroti vutto. Tenevāha ‘‘adhikaraṇanti vacanasāmaññato atthuddhāravasena pavattāni cattāri adhikaraṇānī’’ti. Aññabhāgiyatāti aññapakkhiyatā. Tabbhāgiyatāti tappakkhiyatā. Apākaṭā padabhājanato aññatra dassitaṭṭhānābhāvato. Avasāne āpattaññabhāgiyena codanañcāti ‘‘bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hoti, saṅghādisese saṅghādisesadiṭṭhi hoti, tañce pārājikena codetī’’tiādicodanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘adhikaraṇaññabhāgiya’’nti. Ekamekañhi adhikaraṇaṃ itaresaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ aññabhāgiyaṃ aññapakkhiyaṃ aññakoṭṭhāsiyaṃ hoti vatthuvisabhāgattā. Ādisaddena ‘‘kathaṃ adhikaraṇaṃ adhikaraṇassa aññabhāgiya’’ntiādiko padavibhāgo saṅgahito.

ก็ถ้ากล่าวอ้างถึงแพะซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งสัญญาในการตั้งชื่อว่า “อธิกรณ์อันเป็นส่วนอื่น” เหตุไฉนในปทภาชนีย์จึงไม่จำแนกสิ่งนั้น แล้วกล่าวว่า “อธิกรณ์อันเป็นส่วนอื่น คือเป็นอาปัตตัญญภาคิยะ หรือเป็นอธิกรณัญญภาคิยะ” เป็นต้น (ปาราชิก 393) จึงกล่าวว่า “ก็ในปทภาชนีย์” เป็นต้น คำว่า “นั้น” คือ อธิกรณ์อันนับว่าเป็นที่ตั้ง คำว่า “อาวิภูตะ” คือ ปรากฏ คำว่า “โดยยกอรรถขึ้น” คือ โดยยกอรรถที่พึงกล่าวด้วยคำนั้นขึ้น ก็คำทั้งหลายย่อมเข้าไปตั้งมั่นเฉพาะอรรถเท่านั้นมิใช่หรือ อรรถหลายอย่างย่อมไม่ถูกกล่าวด้วยคำเดียวมิใช่หรือ ข้อนี้เป็นจริงเมื่อคำพิเศษถูกมุ่งหมาย แต่การพิจารณานี้ที่กล่าวโดยอาศัยความเป็นสามัญแห่งอธิกรณ์ศัพท์ที่พึงกล่าวซึ่งอรรถเหล่านั้นๆ ชื่อว่า การยกอรรถของอธิกรณ์ศัพท์ขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อธิกรณ์ทั้ง ๔ ที่เป็นไปโดยยกอรรถขึ้นเพราะความเป็นสามัญแห่งคำว่า “อธิกรณ์” คำว่า “อัญญภาคิตา” คือ ความเป็นฝ่ายอื่น คำว่า “ตัพภาคิตา” คือ ความเป็นฝ่ายนั้น ไม่ปรากฏ เพราะไม่มีที่แสดงไว้ในที่อื่นจากปทภาชนีย์ และการโจทด้วยอาปัตตัญญภาคิยะในที่สุด กล่าวอ้างถึงการโจทเป็นต้นว่า “ภิกษุต้องอาบัติสังฆาทิเสสถูกเห็นแล้ว มีความเห็นว่าสังฆาทิเสสในสังฆาทิเสส ถ้าโจทด้วยปาราชิก” จึงกล่าวว่า “อธิกรณัญญภาคิยะ” ก็อธิกรณ์แต่ละอย่าง ย่อมเป็นอัญญภาคิยะ เป็นอัญญปักขิยะ เป็นอัญญโกฏฐาสิยะ ของอธิกรณ์ที่เหลือ ๓ อย่างๆ เพราะวัตถุต่างกัน ด้วยคำว่า “เป็นต้น” สงเคราะห์ปทวิภาคเป็นต้นว่า “อธิกรณ์เป็นอัญญภาคิยะของอธิกรณ์ได้อย่างไร”

---

Kiñci desaṃ lesamattaṃ upādāyāti ettha yaṃ vattabbaṃ, tassāpi asambhavadassanappasaṅgena heṭṭhā vuttattā ‘‘sesā vinicchayakathā aṭṭhame vuttasadisāyevā’’ti vuttaṃ. Tattha sesā vinicchayakathāti ‘‘pārājikenāti bhikkhuno anurūpesu ekūnavisatiyā aññatarenā’’tiādikā (kaṅkhā. aṭṭha. duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā) vinicchayakathā. Vuttasadisāyevāti ettha imasmiṃ sikkhāpade yā vattabbā, tena sikkhāpadena sādhāraṇabhūtā sā vuttasadisāyevāti adhippetā, na asādhāraṇabhūtā apubbavaṇṇanāya adhippetattā. Tenevāha ‘‘ayaṃ panā’’tiādi. Purimasmiṃ sikkhāpadepi tathāsaññino anāpattikattā ‘‘idha cā’’ti vuttaṃ. Tathāsaññinopīti ‘‘pārājikaṃyeva ayaṃ āpanno’’ti evaṃsaññinopi. Itisaddo ādiattho vā pakārattho vā. Tena kenaci bhikkhunā añño koci khattiyajātiko pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hoti, atha so aññaṃ attano veriṃ khattiyajātikaṃ bhikkhuṃ passitvā taṃ khattiyajātilesaṃ gahetvā evaṃ codeti ‘‘khattiyo mayā diṭṭho pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto, tvaṃ khattiyo pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosi, atha vā tvaṃ kho khattiyo, na añño, pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosi, assamaṇosi, asakyaputtiyosi, natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti, āpatti vācāya vācāya saṅghādisesassa. Ettha ca tesaṃ khattiyānaṃ aññamaññaṃ asadisassa tassa tassa dīghādino vā diṭṭhādino vā vasena aññabhāgiyatā, khattiyajātipaññattiyā ādhāravasena adhikaraṇatā ca veditabbā. Esa nayo nāmalesādīsupi.

ในคำว่า “อาศัยเทสะหรือเลสะเล็กน้อย” นี้ สิ่งที่พึงกล่าว เพราะกล่าวไว้ข้างล่างแล้วโดยโอกาสแห่งการแสดงความไม่มีของสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า “วินิจฉัยกถาที่เหลือเหมือนที่กล่าวไว้ในอัฏฐกถา” ในคำนั้น วินิจฉัยกถาที่เหลือ คือ วินิจฉัยกถาเป็นต้นว่า “ด้วยปาราชิก คือด้วยปาราชิกอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๑๙ อย่างที่สมควรแก่ภิกษุ” (กังขาวิตรณีอรรถกถา วรรณนาทุฏฐโทสสิกขาบท) ในคำว่า “เหมือนที่กล่าวมาแล้ว” นี้ สิ่งที่พึงกล่าวในสิกขาบทนี้ สิ่งนั้นที่สามัญกับสิกขาบทนั้น พึงประสงค์ว่าเหมือนที่กล่าวมาแล้ว ไม่ใช่สิ่งที่ไม่สามัญ เพราะประสงค์ด้วยอธิบายที่ไม่เคยมีมาก่อน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ก็คำนี้” เป็นต้น เพราะผู้มีสัญญาอย่างนั้นในสิกขาบทก่อนก็ไม่เป็นอาบัติ จึงกล่าวว่า “ก็ในคำนี้” คำว่า “แม้ผู้มีสัญญาอย่างนั้น” คือ แม้ผู้มีสัญญาอย่างนี้ว่า “ภิกษุนี้ต้องปาราชิกเท่านั้น” อิติศัพท์เป็นอรรถว่า “เป็นต้น” หรือเป็นอรรถว่า “ประเภท” ด้วยเหตุนั้น ภิกษุบางรูปเห็นกษัตริย์ชาติอื่นบางคนกำลังต้องปาราชิกธรรมอยู่ ครั้นแล้วภิกษุนั้นเห็นภิกษุชาติกษัตริย์อื่นซึ่งเป็นศัตรูของตน จึงถือเอาชาติเลสะของกษัตริย์นั้นแล้วโจทอย่างนี้ว่า “กษัตริย์กำลังต้องปาราชิกธรรมถูกเราเห็นแล้ว ท่านเป็นกษัตริย์ต้องปาราชิกธรรมแล้ว หรือว่าท่านเป็นกษัตริย์ ไม่ใช่ผู้อื่น ต้องปาราชิกธรรมแล้ว ท่านไม่ใช่สมณะ ท่านไม่ใช่ศากยบุตร ไม่มีอุโบสถ หรือปวารณา หรือสังฆกรรมกับท่าน” ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุกๆ วาจา และในคำนี้ พึงทราบความเป็นอัญญภาคิยะของกษัตริย์เหล่านั้นที่ไม่เหมือนกันแต่ละคนโดยความเป็นผู้สูงเป็นต้น หรือโดยความเป็นผู้ถูกเห็นเป็นต้น และความเป็นอธิกรณ์โดยเป็นที่ตั้งแห่งบัญญัติชาติกษัตริย์ นัยนี้แม้ในนามเลสะเป็นต้น

---

Āpattilese pana kenaci bhikkhunā koci bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ āpajjanto diṭṭho hoti, so cetaṃ bhikkhuṃ pārājikena codeti, āpatti vācāya vācāya saṅghādisesassa. Yadi evaṃ kathaṃ aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ hotīti? Yañhi so lahukaṃ āpattiṃ āpanno, taṃ pārājikassa aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ, tassa pana aññabhāgiyassa adhikaraṇassa leso nāma. Yo so sabbakhattiyānaṃ sādhāraṇo khattiyabhāvo viya sabbāpattīnaṃ sādhāraṇo āpattibhāvo. Eteneva upāyena ‘‘kenaci bhikkhunā koci bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hotī’’tiādikaṃ visesaṃ saṅgaṇhāti.

ก็ในอาบัติเลสะ ภิกษุบางรูปเห็นภิกษุบางรูปกำลังต้องอาบัติเบาอยู่ ถ้าภิกษุนั้นโจทภิกษุนี้ด้วยปาราชิก ต้องอาบัติสังฆาทิเสสทุกๆ วาจา ถ้าเป็นอย่างนั้น อธิกรณ์เป็นอัญญภาคิยะได้อย่างไร ก็อาบัติเบาที่ภิกษุนั้นต้องแล้ว เป็นอธิกรณ์อันเป็นอัญญภาคิยะของปาราชิก ส่วนเลสะของอธิกรณ์อันเป็นอัญญภาคิยะนั้น ชื่อว่า เหมือนความเป็นกษัตริย์ที่สามัญแก่กษัตริย์ทั้งปวง คือความเป็นอาบัติที่สามัญแก่อาบัติทั้งปวง ด้วยอุบายนี้เอง ย่อมสงเคราะห์วิเศษเป็นต้นว่า “ภิกษุบางรูปเห็นภิกษุบางรูปกำลังต้องอาบัติสังฆาทิเสสอยู่”

---

Aññabhāgiyasikkhaṃ yo, neva sikkhati yuttito;

Gacche vinayaviññūhi, aññabhāgiyataṃva so. (vajira. ṭī. pārājika 408);

ผู้ใดไม่ศึกษาอัญญภาคิยสิกขาโดยชอบ ผู้นั้นพึงถึงความเป็นผู้มีส่วนแห่งอัญญภาคิยะโดยวินัยวิญญูชน (วัชร. ฎีกา ปาราชิก ๔๐๘)

---

Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัญญภาคิยสิกขาบท จบแล้ว

---

10. Saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาสังฆเภทสิกขาบท

---

Sahitassāti kāyacittehi ekībhūtassa. Tenāha ‘‘cittena ca sarīrena ca aviyuttassāti attho’’ti. Assāti ‘‘samaggassā’’ti padassa. Samānasaṃvāsakoti samāno ekūposathādibhedo saṃvāso assāti samānasaṃvāsako, laddhinānāsaṃvāsakena vā kammanānāsaṃvāsakena vā virahito. Kāyasāmaggidānatoti kāyena, kāyassa vā sāmaggiyā sahitabhāvassa dānato, tesu tesu saṅghakammesu hatthapāsūpagamanatoti vuttaṃ hoti. Kathaṃ nāmāyaṃ bhijjeyyāti ayaṃ saṅgho kena nu kho upāyena vaggo bhaveyya. Vāyāmeyyāti ussāhaṃ kareyya, pakkhaṃ pariyeseyya, gaṇaṃ bandheyyāti vuttaṃ hoti. Attano phalaṃ karotīti karaṇaṃ, yaṃ kiñci kāraṇaṃ, adhikaṃ karaṇanti adhikaraṇaṃ, visesakāraṇaṃ, visesakāraṇañca saṅghabhedassāti vuttaṃ ‘‘bhedanassā’’tiādi. Bhedakaravatthuvasena aṭṭhārasavidhanti –

บทว่า สหิตัสสะ (ผู้พร้อมเพรียงกัน) คือ ผู้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยกายและจิต เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “อธิบายว่า ผู้ไม่แยกจากกันด้วยจิตและด้วยกาย” บทว่า อัสสะ (ของ) คือ ของบทว่า “สมัคคัสสะ” (ผู้พร้อมเพรียงกัน) บทว่า สมานสังวาสโก (ผู้มีสังวาสเสมอกัน) คือ ผู้มีสังวาสมีอุโบสถเป็นต้นอย่างเดียวกัน ชื่อว่า สมานสังวาสโก หรือผู้ปราศจากลัทธินานาสังวาส หรือกรรมนานาสังวาส บทว่า กายสามัคคิทานโต (เพราะให้ความพร้อมเพรียงทางกาย) คือ เพราะให้ความพร้อมเพรียงด้วยกาย หรือเพราะให้ความพร้อมเพรียงแห่งกาย คือความพร้อมเพรียงกันในสังฆกรรมนั้นๆ ที่เข้าถึงหัตถบาส ดังนี้ บทว่า กถัง นามายัง ภิชฺเชยฺยาติ (สังฆะนี้จะพึงแตกกันด้วยอุบายอะไรหนอ) คือ สังฆะนี้จะพึงเป็นพวกด้วยอุบายอะไรหนอ บทว่า วายาเมยฺยาติ (พึงพยายาม) คือ พึงทำความพยายาม พึงแสวงหาพวก พึงผูกคณะ ดังนี้ บทว่า อัตตโน ผลัง กโรตีติ กรณัง (เหตุที่ทำผลของตน) คือ เหตุใดๆ ชื่อว่า กรณะ (เหตุ) เหตุที่ยิ่ง ชื่อว่า อธิกรณะ (อธิกรณ์) คือ เหตุพิเศษ และเหตุพิเศษแห่งการแตกสังฆะ ดังนี้ จึงตรัสว่า “เภทนัสสะ” (แห่งการแตก) เป็นต้น อธิกรณ์ ๑๘ อย่าง โดยวัตถุที่ทำให้แตกกัน คือ –

---

‘‘Idhupāli bhikkhū adhammaṃ ‘dhammo’ti dīpenti, dhammaṃ ‘adhammo’ti dīpenti. Avinayaṃ ‘vinayo’ti dīpenti, vinayaṃ ‘avinayo’ti dīpenti. Abhāsitaṃ alapitaṃ tathāgatena ‘bhāsitaṃ lapitaṃ tathāgatenā’ti dīpenti, bhāsitaṃ lapitaṃ tathāgatena ‘abhāsitaṃ alapitaṃ tathāgatenā’ti dīpenti. Anāciṇṇaṃ tathāgatena ‘āciṇṇaṃ tathāgatenā’ti dīpenti, āciṇṇaṃ tathāgatena ‘anāciṇṇaṃ tathāgatenā’ti dīpenti. Apaññattaṃ tathāgatena ‘paññattaṃ tathāgatenā’ti dīpenti, paññattaṃ tathāgatena ‘apaññattaṃ tathāgatenā’ti dīpenti. Anāpattiṃ ‘āpattī’ti dīpenti, āpattiṃ ‘anāpattī’ti dīpenti. Lahukaṃ āpattiṃ ‘garukā āpattī’ti dīpenti, garukaṃ āpattiṃ ‘lahukā āpattī’ti dīpenti. Sāvasesaṃ āpattiṃ ‘anavasesā āpattī’ti dīpenti, anavasesaṃ āpattiṃ ‘sāvasesā āpattī’ti dīpenti. Duṭṭhullaṃ āpattiṃ ‘aduṭṭhullā āpattī’ti dīpenti, aduṭṭhullaṃ āpattiṃ ‘duṭṭhullā āpattī’ti dīpentī’’ti (cūḷava. 352) –

“ดูก่อนอุปาลี ภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้ แสดงอธรรมว่า ‘เป็นธรรม’ แสดงธรรมว่า ‘เป็นอธรรม’ แสดงอวินัยว่า ‘เป็นวินัย’ แสดงวินัยว่า ‘เป็นอวินัย’ แสดงสิ่งที่ตถาคตมิได้ตรัส มิได้กล่าวว่า ‘ตถาคตตรัสแล้ว กล่าวแล้ว’ แสดงสิ่งที่ตถาคตตรัสแล้ว กล่าวแล้วว่า ‘ตถาคตมิได้ตรัส มิได้กล่าว’ แสดงสิ่งที่ตถาคตมิได้ประพฤติมาว่า ‘ตถาคตประพฤติมาแล้ว’ แสดงสิ่งที่ตถาคตประพฤติมาแล้วว่า ‘ตถาคตมิได้ประพฤติมา’ แสดงสิ่งที่ตถาคตมิได้บัญญัติว่า ‘ตถาคตบัญญัติแล้ว’ แสดงสิ่งที่ตถาคตบัญญัติแล้วว่า ‘ตถาคตมิได้บัญญัติ’ แสดงอนาบัติว่า ‘เป็นอาบัติ’ แสดงอาบัติว่า ‘เป็นอนาบัติ’ แสดงอาบัติเบาว่า ‘เป็นอาบัติหนัก’ แสดงอาบัติหนักว่า ‘เป็นอาบัติเบา’ แสดงอาบัติมีส่วนเหลือว่า ‘เป็นอาบัติไม่มีส่วนเหลือ’ แสดงอาบัติไม่มีส่วนเหลือว่า ‘เป็นอาบัติมีส่วนเหลือ’ แสดงอาบัติหยาบคายว่า ‘เป็นอาบัติไม่หยาบคาย’ แสดงอาบัติไม่หยาบคายว่า ‘เป็นอาบัติหยาบคาย’” (จูฬวัคค์ ๓๕๒) –

---

Evaṃ kammakkhandhake vuttānaṃ aṭṭhārasannaṃ bhedakaraṇānaṃ vasena aṭṭhārasavidhaṃ. Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya phalaṃ ettha vasatīti ‘‘vatthū’’ti vuccati. Honti cettha –

อธิกรณ์ ๑๘ อย่าง โดยเหตุที่ทำให้แตกกัน ๑๘ อย่าง ที่กล่าวไว้ในกรรมขันธกะอย่างนี้ เหตุที่ผลอาศัยอยู่เพราะความเป็นไปตามเหตุนั้น จึงเรียกว่า “วัตถุ” และในอธิกรณ์นั้นมี –

---

‘‘Dhammavinayabhāsitā-ciṇṇapaññattikā dukā;

Āpattilahuduṭṭhulla-sāvasesadukāni ca.

“ธรรม อวินัย สิ่งที่ตรัสแล้ว สิ่งที่ประพฤติมา สิ่งที่บัญญัติแล้ว เป็นคู่ๆ อาบัติ อาบัติเบา อาบัติหยาบคาย อาบัติมีส่วนเหลือ เป็นคู่ๆ ด้วย

---

‘‘Etānaṭṭhārasa ‘bheda-karavatthū’ti vuccare;

Vipallāsagahitāni, vādamūlūpanissayā’’ti.

วัตถุ ๑๘ อย่างเหล่านี้ เรียกว่า ‘วัตถุที่ทำให้แตกกัน’ อันบุคคลถือเอาผิดพลาด อาศัยวาทมูลอยู่”

---

Paggayhāti paggahitaṃ abbhussitaṃ pākaṭaṃ katvā. Tiṭṭheyyāti yathāsamādinnaṃ, yathāpaggahitameva ca katvā accheyya. Yasmā pana evaṃ paggaṇhatā, tiṭṭhatā ca taṃ dīpitañceva avinissaṭṭhañca hoti, tasmā ‘‘dīpeyya ceva nappaṭinissajjeyya cā’’ti vuttaṃ. Kīva dūre sutvā gantvā avadantānaṃ dukkaṭanti āha ‘‘sabbantimena paricchedenā’’tiādi. Pi-saddo cettha aṭṭhānappayutto, tassa ‘‘aḍḍhayojanamatta’’nti iminā sambandho veditabbo. Tattha ‘‘aḍḍhayojanamatta’’nti iminā ekavihāre vattabbameva natthīti dīpeti. ‘‘Gantvā’’ti iminā dūtaṃ vā paṇṇaṃ vā pesetvā vadatopi āpattimokkho natthi, sayameva pana gantvā ‘‘garuko kho, āvuso, saṅghabhedo, mā saṅghabhedāya parakkamī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.411) nivāretabboti dīpeti.

บทว่า ปัคคัยหะ (ยกย่อง) คือ ทำให้เป็นที่ยกย่อง ทำให้ยกขึ้น ทำให้ปรากฏ บทว่า ติฏเฐยยะ (พึงตั้งอยู่) คือ พึงตั้งอยู่ตามที่สมาทานไว้ และตามที่ยกย่องไว้นั่นเอง เพราะเหตุว่า เมื่อยกย่องอย่างนี้ และตั้งอยู่อย่างนี้ สิ่งนั้นย่อมเป็นสิ่งที่แสดงแล้วและยังไม่สละคืน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “พึงแสดงและไม่พึงสละคืน” บทว่า กีว ทูเร สุตวา คันตวา อวทันตานัง ทุกกฏัง (เมื่อได้ยินแล้วไปไม่บอกกล่าวในที่ไกลเท่าไร เป็นทุกกฏ) จึงตรัสว่า “ด้วยที่สุดแห่งประมาณทั้งหมด” เป็นต้น อนึ่ง ศัพท์ว่า ปิ ในที่นี้ใช้ในที่ไม่ควรใช้ พึงทราบความเกี่ยวข้องกับบทว่า “อัฑฒะโยชนมัตตัง” (ประมาณครึ่งโยชน์) ในบทนั้น บทว่า “อัฑฒะโยชนมัตตัง” นี้แสดงว่า ในวิหารเดียวกันไม่มีอะไรที่จะต้องกล่าวเลย บทว่า “คันตวา” (ไปแล้ว) นี้แสดงว่า แม้ผู้ที่ส่งทูตหรือจดหมายไปบอกกล่าวก็ไม่มีความพ้นจากอาบัติ แต่พึงไปเองแล้วห้ามว่า “อาวุโส การแตกสังฆะเป็นเรื่องหนัก ท่านอย่าพยายามเพื่อการแตกสังฆะเลย” (ปาราชิก. อรรถกถา. ๒.๔๑๑) ดังนี้

---

Samāgacchatūti ekībhavatu. Ekībhāvo ca samānaladdhivasena hotīti āha ‘‘ekaladdhiko hotū’’ti. Ekā laddhi gahaṇaṃ assāti ekaladdhiko, ekadiṭṭhikoti attho. Aññamaññasampattiyāti aññamaññassa samānadiṭṭhicittatāsaṅkhātāya sampattiyā. ‘‘Aññamaññassa guṇalābhādikāya sampattiyā’’ti keci. Asamaggo hi visuṃ pātimokkhaṃ uddisati, bahisīmāyaṃ vā anupariveṇiyaṃ vāti na ekuddeso. Tenāha ‘‘ekato pavattapātimokkhuddesoti attho’’ti. Appaṭinissajjato dukkaṭanti visuṃ visuṃ vadantānaṃ gaṇanāya dukkaṭaṃ. Samanubhāsanakammaṃ kātabbanti yāvatatiyaṃ samanubhāsanakammaṃ kātabbaṃ, ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu samaggassa saṅghassa bhedāya parakkamatī’’tiādinā (pārā. 413) padabhājane vuttāhi ñatticatutthāhi tīhi samanubhāsanakammavācāhi kammaṃ kātabbanti vuttaṃ hoti. ‘‘Bhedāya parakkameyyā’’ti visuṃ vuttattā bhedanasaṃvattanikassa adhikaraṇassa samādāya paggaṇhanato pubbepi pakkhapariyesanādivasena saṅghabhedāya parakkamantassa samanubhāsanakammaṃ kātabbanti veditabbaṃ. Paṭinissajjantassa anāpattibhāvato ‘‘sotthibhāvo tassa bhikkhuno’’ti vuttaṃ.

บทว่า สมาคัจฉตุ (จงมาพร้อมเพรียงกัน) คือ จงเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันย่อมมีโดยความมีทิฏฐิเสมอกัน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “จงเป็นผู้มีทิฏฐิอันเดียวกัน” ผู้มีทิฏฐิอันเดียวกัน ชื่อว่า เอกลัทธิโก (ผู้มีทิฏฐิอันเดียวกัน) อธิบายว่า ผู้มีทิฏฐิอันเดียวกัน บทว่า อัญญมัญญสัมปัตติยา (ด้วยความถึงพร้อมซึ่งกันและกัน) คือ ด้วยความถึงพร้อมอันนับว่าความมีจิตและทิฏฐิเสมอกันของกันและกัน บางท่านกล่าวว่า “ด้วยความถึงพร้อมอันมีคุณและลาภเป็นต้นของกันและกัน” เพราะสังฆะที่ไม่พร้อมเพรียงกันย่อมแสดงปาติโมกข์ต่างหาก หรือในนอกสีมา หรือในอนุปริเวณีย์ จึงไม่เป็นเอกุทเทส เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “อธิบายว่า การแสดงปาติโมกข์ที่ดำเนินไปพร้อมกัน” บทว่า อัปปฏินิสสัชชโต ทุกกฏัง (เพราะไม่สละคืน เป็นทุกกฏ) คือ เป็นทุกกฏโดยการนับของผู้ที่กล่าวต่างหากกัน บทว่า สมนุภาสนกรรม กาตัพพัง (พึงทำสมนุภาสนกรรม) คือ พึงทำสมนุภาสนกรรมจนถึงสามครั้ง พึงทำกรรมด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ๓ ครั้ง ที่กล่าวไว้ในบทภาชนีย์ว่า “ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้พยายามเพื่อการแตกแห่งสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกัน” เป็นต้น ดังนี้ เพราะตรัสแยกไว้ว่า “พึงพยายามเพื่อการแตก” จึงพึงทราบว่า พึงทำสมนุภาสนกรรมแก่ผู้ที่พยายามเพื่อการแตกสังฆะโดยการแสวงหาพวกเป็นต้น แม้ก่อนที่จะถือเอาอธิกรณ์ที่ยังให้แตกกัน เพราะผู้สละคืนไม่มีอาบัติ จึงตรัสว่า “ความสวัสดีมีแก่ภิกษุนั้น”

---

Kiñcāpi bhikkhunī saṅghaṃ na bhindati, apica kho bhedāya parakkamatīti ‘‘sādhāraṇapaññattī’’ti vuttaṃ. Saṅghādisesaṃ ajjhāpajjantassa ñattiyā dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayā ca paṭippassambhantīti āha ‘‘samanubhāsanakamme’’tiādi. Tañca dukkaṭaṃ te ca thullaccayā paṭippassambhantīti yañca ñattipariyosāne dukkaṭaṃ āpanno, ye ca dvīhi kammavācāhi thullaccaye, tā tissopi āpattiyo liṅgaparivattena asādhāraṇāpattiyo viya paṭippassambhanti. Sace panassa ñattipariyosāne lajjidhammo okkamati, saṃvaro uppajjati, taṃ paṭinissajjati, ñattiyā dukkaṭaṃ desetvā muccati. Atha taṃ na paṭinissajjati, bhedāya parakkamati ceva bhedanasaṃvattanikaṃ adhikaraṇaṃ samādāya paggayha tiṭṭhati ca, ñattidukkaṭaṃ paṭippassambhati, paṭhamakammavācāya thullaccaye patiṭṭhāti. Esa nayo itarakammavācāyampi. Asamanubhāsiyamānassa appaṭinissajjantassāpi saṅghādisesena anāpatti. Paṭinissajjantassāpi ñattito pubbe vā ñattikkhaṇe vā ñattipariyosāne vā paṭhamāya vā anussāvanāya dutiyāya vā tatiyāya vā yāva yya-kāraṃ na sampāpuṇāti, tāva paṭinissajjantassa saṅghādisesena anāpatti. Tenāha ‘‘asamanubhāsiyamānassa cā’’tiādi.

แม้ภิกษุณีจะไม่ทำลายสงฆ์ แต่ก็พยายามเพื่อความแตกแยก จึงตรัสว่าเป็น “สาธารณบัญญัติ” เมื่อภิกษุผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสส มีอาบัติทุกกฏในญัตติ และอาบัติถุลลัจจัยในกรรมวาจาสองครั้ง ย่อมระงับไป จึงกล่าวว่า “ในกรรมคือการสวดสมนุภาสน์” เป็นต้น อาบัติทุกกฏนั้นและอาบัติถุลลัจจัยเหล่านั้นย่อมระงับไป คืออาบัติทุกกฏที่ต้องในที่สุดแห่งญัตติ และอาบัติถุลลัจจัยที่ต้องในกรรมวาจาสองครั้ง อาบัติทั้งสามนั้นย่อมระงับไป เหมือนอาบัติอสาธารณะด้วยการเปลี่ยนเพศ แต่ถ้าในที่สุดแห่งญัตติ ธรรมคือความละอายเกิดขึ้นแก่เธอ สังวรเกิดขึ้น เธอย่อมสละคืนอาบัตินั้น แสดงอาบัติทุกกฏในญัตติแล้วย่อมพ้น แต่ถ้าเธอไม่สละคืนอาบัตินั้น พยายามเพื่อความแตกแยก และยึดถืออธิกรณ์อันเป็นไปเพื่อความแตกแยกไว้ อาบัติทุกกฏในญัตติย่อมระงับไป เธอย่อมตั้งอยู่ในอาบัติถุลลัจจัยในกรรมวาจาครั้งแรก นัยนี้พึงทราบในกรรมวาจาที่เหลือด้วย แม้แก่ภิกษุผู้ไม่ถูกสวดสมนุภาสน์และไม่สละคืนอาบัติ ก็ไม่มีอาบัติสังฆาทิเสส แม้แก่ภิกษุผู้สละคืนอาบัติ ก่อนญัตติก็ดี ในขณะแห่งญัตติก็ดี ในที่สุดแห่งญัตติก็ดี ในอนุสาวนาครั้งแรกก็ดี ครั้งที่สองก็ดี ครั้งที่สามก็ดี ตราบใดที่ยังไม่ถึงคำว่า “ยะ” ตราบนั้นภิกษุผู้สละคืนอาบัติ ก็ไม่มีอาบัติสังฆาทิเสส เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แม้แก่ภิกษุผู้ไม่ถูกสวดสมนุภาสน์” เป็นต้น

---

Ettha pana (pārā. aṭṭha. 2.416) ‘‘devadatto samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami, tasmiṃ vatthusmi’’nti (pari. 17) parivāre āgatattā devadatto ādikammiko, so ca kho saṅghabhedāya parakkamanasseva, na appaṭinissajjanassa. Na hi tassa taṃ kammaṃ kataṃ. Kathamidaṃ jānitabbanti ce? Suttato. Tathā hi ‘‘ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo pāpikāya diṭṭhiyā yāvatatiyaṃ samanubhāsanāya na paṭinissajji, tasmiṃ vatthusmi’’nti parivāre āgatattā ariṭṭhassa kammaṃ katanti paññāyati, na tathā devadattassa. Athāpissa katena bhavitabbanti koci attano rucimattena vadeyya, tathāpi appaṭinissajjane ādikammikassa anāpatti nāma natthi. Na hi paññattaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamantassa aññatra odissa anuññātato anāpatti nāma dissati. Yampi ariṭṭhasikkhāpadassa padabhājane anāpattiyaṃ ‘‘ādikammikassā’’ti potthakesu likhitaṃ, taṃ pamādalikhitaṃ, pamādalikhitabhāvo ca tassa ‘‘paṭhamaṃ ariṭṭho bhikkhu codetabbo, codetvā sāretabbo, sāretvā āpattiṃ āropetabbo’’ti (cūḷava. 65) evaṃ kammakkhandhake āpattiropanato veditabbo.

ในที่นี้ (ปร.อ. 2.416) เพราะมีมาในปริวาร (ปริ. 17) ว่า “พระเทวทัตพยายามเพื่อความแตกแยกแห่งสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ในเรื่องนั้น” พระเทวทัตจึงเป็นอาทิกัมมิกะ แต่ท่านเป็นอาทิกัมมิกะเฉพาะในเรื่องการพยายามเพื่อความแตกแยกแห่งสงฆ์เท่านั้น ไม่ใช่ในเรื่องการไม่สละคืนอาบัติ เพราะกรรมนั้นไม่ได้ทำแก่ท่าน ถ้าถามว่า “จะพึงทราบเรื่องนี้ได้อย่างไร?” ตอบว่า “จากพระสูตร” เพราะมีมาในปริวารว่า “ภิกษุชื่ออริฏฐะ ผู้เคยเป็นคนฆ่าแร้ง มีทิฏฐิชั่ว ไม่สละคืนอาบัติในการสวดสมนุภาสน์จนถึงครั้งที่สาม ในเรื่องนั้น” จึงปรากฏว่ากรรมได้ทำแก่พระอริฏฐะ แต่ไม่ได้ทำแก่พระเทวทัตอย่างนั้น ถึงแม้บางคนจะกล่าวด้วยความพอใจของตนว่า “กรรมนั้นพึงทำแก่ท่าน” ก็ตาม ถึงอย่างนั้น ในเรื่องการไม่สละคืนอาบัติ ชื่อว่าไม่มีอาบัติแก่อาทิกัมมิกะ หามีไม่ เพราะชื่อว่าไม่มีอาบัติแก่ผู้ล่วงละเมิดสิกขาบทที่บัญญัติไว้ เว้นแต่ที่ทรงอนุญาตไว้โดยเฉพาะ ย่อมไม่ปรากฏ แม้ที่เขียนไว้ในหนังสือว่า “แก่อาทิกัมมิกะ” ในบทภาชนีย์แห่งสิกขาบทของพระอริฏฐะในส่วนอนาบัติ นั้นเป็นการเขียนด้วยความประมาท และความเป็นผู้เขียนด้วยความประมาทนั้น พึงทราบได้จากการปรับอาบัติในกรรมขันธกะว่า “ในเบื้องต้น ภิกษุชื่ออริฏฐะพึงถูกโจท โจทแล้วพึงถูกว่ากล่าว ว่ากล่าวแล้วพึงถูกปรับอาบัติ” (จุลฺล. 65) ดังนี้

---

Idha bhedāya parakkamane ādikammikassa devadattassa yasmā taṃ kammaṃ na kataṃ (pārā. aṭṭha. 2.416), tasmāssa āpattiyeva na jātā. Sikkhāpadaṃ pana taṃ ārabbha paññattanti katvā ‘‘ādikammiko’’ti vutto. Iti āpattiyā abhāvatoyevassa anāpatti vuttā. Sā panesā kiñcāpi ‘‘asamanubhāsiyamānassā’’ti imināva siddhā. Yasmā pana asamanubhāsiyamāno nāma yassa kevalaṃ samanubhāsanaṃ na karonti, so vuccati, na ādikammiko. Ayañca devadatto ādikammikoyeva. Tasmā ‘‘ādikammikassā’’ti (pārā. 416) vuttaṃ. Eteneva upāyena ṭhapetvā ariṭṭhasikkhāpadaṃ sabbasamanubhāsanāsu vinicchayo veditabbo. Kāyavācācittato samuṭṭhānato samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ. ‘‘Paṭinissajjāmī’’ti kāyavikāraṃ vā vacībhedaṃ vā akarontasseva pana āpajjanato akiriyaṃ. ‘‘Nappaṭinissajjāmī’’ti saññāya abhāvena muccanato saññāvimokkhaṃ. ‘‘Nappaṭinissajjāmī’’ti jānanacitteneva sacittakaṃ.

ในเรื่องการพยายามเพื่อความแตกแยกนี้ เพราะกรรมนั้นไม่ได้ทำแก่พระเทวทัตผู้เป็นอาทิกัมมิกะ (ปร.อ. 2.416) ฉะนั้น อาบัติจึงไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน แต่สิกขาบทนั้นบัญญัติขึ้นปรารภท่าน จึงเรียกว่า “อาทิกัมมิกะ” ดังนั้น เพราะไม่มีอาบัติ จึงกล่าวว่าไม่มีอาบัติแก่ท่าน อนาบัตินั้น แม้จะสำเร็จได้ด้วยคำว่า “แก่ผู้ไม่ถูกสวดสมนุภาสน์” นี้ก็ตาม แต่เพราะคำว่า “ผู้ไม่ถูกสวดสมนุภาสน์” นั้น หมายถึงผู้ที่ไม่ได้ทำสมนุภาสน์แก่เขาเท่านั้น ไม่ใช่อาทิกัมมิกะ ส่วนพระเทวทัตนี้เป็นอาทิกัมมิกะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แก่อาทิกัมมิกะ” (ปร. 416) ด้วยอุบายนี้แล เว้นสิกขาบทของพระอริฏฐะแล้ว พึงทราบวินิจฉัยในสมนุภาสน์ทั้งปวง สมนุภาสน์มีสมุฏฐานจากกาย วาจา และจิต แต่เพราะอาบัติย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่ทำกายวิการหรือการเปล่งวาจาว่า “ข้าพเจ้าจะสละคืน” จึงเป็นอกิริยา เพราะพ้นได้ด้วยการไม่มีสัญญาว่า “ข้าพเจ้าจะไม่สละคืน” จึงเป็นสัญญาวิมุตติ เพราะมีจิตรู้ว่า “ข้าพเจ้าจะไม่สละคืน” จึงเป็นสจิตตกะ

---

Saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการทำลายสงฆ์ จบแล้ว

---

11. Bhedānuvattakasikkhāpadavaṇṇanā

11. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผู้ประพฤติตามการทำลายสงฆ์

---

Tassevāti bhedāya parakkamantasseva. Khoti nipātamattaṃ. Panāti visese nipāto. Yaṃ vacanaṃ samaggepi vagge avayavabhūte karoti bhindati, taṃ kalahakārakavacanaṃ idha ‘‘vagga’’nti vuccatīti āha ‘‘vaggaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ vadantī’’ti. Asāmaggipakkhe bhavā asāmaggipakkhiyā, kalahakārakā, tesaṃ vacanaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ, asāmaggipakkhe vā bhavaṃ vacanaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ. ‘‘Na hi saṅgho saṅghassa kammaṃ karotī’’ti idaṃ niggahavasena kattabbaṃ kammaṃ sandhāya vuttaṃ, ubbāhikādikammaṃ pana bahūnampi kātuṃ vaṭṭatiyeva. Dhammavādīti bhūtavādī. Vinayavādīti vūpasamavādī. Jānāti noti etthāpi ‘‘chandañca ruciñcā’’ti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Tenāha ‘‘amhākaṃ chandādīni jānātī’’ti. Bhāsatīti ettha ‘‘no’’ti idaṃ vibhattivipariṇāmena yujjati. Tenāha ‘‘evaṃ karomāti amhehi saddhiṃ bhāsatī’’ti. ‘‘Eta’’nti iminā tassa kammaṃ paccāmaṭṭhanti āha ‘‘yaṃ so karotī’’tiādi. Soti saṅghabhedāya parakkamanto. Sametāyasmantānanti ettha ‘‘citta’’nti ajjhāharitabbanti āha ‘‘āyasmantānaṃ citta’’nti. Vuttasadisāyevāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā aññabhāgiyasikkhāpadaṭṭhakathāya vaṇṇanāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā) vuttameva.

คำว่า “ของผู้นั้นนั่นแล” หมายถึง ของผู้ที่พยายามเพื่อความแตกแยกนั่นแล คำว่า “โข” เป็นเพียงนิบาต คำว่า “ปนะ” เป็นนิบาตในความพิเศษ คำพูดใดที่ทำให้แม้หมู่คณะที่พร้อมเพรียงกันแตกแยกออกเป็นส่วนๆ คำพูดที่ก่อให้เกิดการทะเลาะวิวาทนั้น ในที่นี้เรียกว่า “วรรค” (ความแตกแยก) จึงกล่าวว่า “กล่าวคำพูดที่เป็นฝ่ายไม่สามัคคี” ผู้ที่อยู่ในฝ่ายไม่สามัคคี คือผู้ก่อการทะเลาะวิวาท คำพูดของผู้นั้นเรียกว่า “คำพูดที่เป็นฝ่ายไม่สามัคคี” หรือคำพูดที่อยู่ในฝ่ายไม่สามัคคี คำว่า “สงฆ์ย่อมไม่ทำกรรมแก่สงฆ์” นี้ กล่าวหมายถึงกรรมที่พึงทำในลักษณะของการลงโทษ ส่วนกรรมเช่นอุพพาหิกาเป็นต้น ย่อมควรทำได้แม้แก่ภิกษุจำนวนมาก คำว่า “ธัมมวาที” หมายถึง ผู้กล่าวตามความเป็นจริง คำว่า “วินยวาที” หมายถึง ผู้กล่าวเพื่อความสงบระงับ ในคำว่า “ย่อมรู้ของเรา” นี้ พึงนำคำว่า “ฉันทะและความพอใจ” มาเชื่อมโยงด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมรู้ฉันทะเป็นต้นของเรา” ในคำว่า “ย่อมกล่าว” นี้ คำว่า “โน” ย่อมประกอบด้วยการเปลี่ยนวิภัตติ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมกล่าวกับเราว่า ‘เราจะทำอย่างนี้’” คำว่า “เอตัง” นี้ หมายถึงกรรมของผู้นั้น จึงกล่าวว่า “กรรมใดที่เขาทำ” เป็นต้น คำว่า “โส” หมายถึง ผู้ที่พยายามเพื่อความแตกแยกแห่งสงฆ์ ในคำว่า “ขอท่านทั้งหลายจงพร้อมเพรียงกัน” นี้ พึงเติมคำว่า “จิต” เข้ามา จึงกล่าวว่า “จิตของท่านทั้งหลาย” ในคำว่า “เหมือนที่กล่าวมาแล้วนั่นแล” นี้ สิ่งที่พึงกล่าว ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอัญญภาคิยะข้างล่าง (กังขา.อ. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอัญญภาคิยะ)

---

Bhedānuvattakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ จบแล้ว

---

12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā

12. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยภิกษุผู้ว่ายาก

---

Dukkhena vattabbo anusāsituṃ asakkuṇeyyo sabhāvo assāti dubbacajātiko, vilomabhāvī. Tenāha ‘‘dubbacasabhāvo’’tiādi. Vattuṃ asakkuṇeyyoti kismiñci vuccamāne asahanato ovadituṃ asakkuṇeyyo. Uddisīyatīti uddeso, pātimokkho, tasmiṃ pariyāpannā antogadhā uddesapariyāpannā, tesu uddesapariyāpannesu. Tenāha ‘‘uddese’’tiādi. Atha sabbāneva sikkhāpadāni kathaṃ pātimokkhuddesapariyāpannānīti āha ‘‘yassa siyā āpatti, so ‘āvikareyyā’ti evaṃ saṅgahitattā’’ti. ‘‘Yassa siyā āpattī’’ti iminā sabbāpi āpattiyo nidānuddese saṅgahitā eva honti. Sikkhāpadesūti adhisīlasikkhāya adhigamūpāyabhūtesu vinayapaññattīsūti attho. So pana pākaṭoyevāti aṭṭhakathāyaṃ na vutto. Pañcahi sahadhammikehīti bhikkhubhikkhunisāmaṇerasāmaṇerisikkhamānāhi. Sikkhitabbattāti labbhamānavasena sikkhitabbattā. Tathā hi tehi yathāsakaṃ sikkhā sikkhīyati, na sabbā. Buddhapaññattenāti buddhena ṭhapitena, vihitenāti attho. Atha vā sahadhammikena sakāraṇena vuccamānoti evamettha attho daṭṭhabbo. Vacanāyāti nissakke sampadānavacananti āha ‘‘tato mama vacanato’’ti.

มีสภาพที่ว่าอันบุคคลพึงว่ากล่าวได้โดยยาก ไม่สามารถจะพร่ำสอนได้ ชื่อว่ามีชาติเป็นคนว่ายาก, มีสภาพเป็นปฏิปักษ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มีสภาพเป็นคนว่ายาก” เป็นต้น ไม่สามารถจะว่ากล่าวได้ คือไม่สามารถจะโอวาทได้ เพราะทนไม่ได้เมื่อมีใครว่ากล่าวอะไร สิ่งที่พึงยกขึ้นแสดง ชื่อว่าอุเทศ คือปาติโมกข์, สิกขาบทที่สงเคราะห์เข้าไว้ในอุเทศนั้น ชื่อว่าอุเทศปริยาปันนะ, ในสิกขาบททั้งหลายที่เป็นอุเทศปริยาปันนะเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในอุเทศ” เป็นต้น ก็สิกขาบททั้งปวงเป็นอุเทศปริยาปันนะแห่งปาติโมกข์ได้อย่างไร? ท่านกล่าวว่า “เพราะสิกขาบทเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ไว้ด้วยบทว่า ‘ผู้ใดมีอาบัติ ผู้นั้นพึงเปิดเผย’ ดังนี้” ด้วยบทว่า “ผู้ใดมีอาบัติ” นี้ อาบัติทั้งปวงย่อมถูกสงเคราะห์ไว้ในอุเทศที่เป็นนิทานนั่นเอง บทว่า “ในสิกขาบททั้งหลาย” คือในพระวินัยบัญญัติทั้งหลายอันเป็นอุบายแห่งการบรรลุอธิศีลสิกขา ดังนี้อธิบาย แต่ความนั้นเป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว จึงไม่กล่าวไว้ในอรรถกถา ด้วยสหธรรมิก ๕ คือ ภิกษุ ภิกษุณี สามเณร สามเณรี สิกขมานา เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา คือเพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษาตามที่มีอยู่ เพราะว่าสหธรรมิกเหล่านั้นย่อมศึกษาตามสิกขาของตนๆ ไม่ใช่ทั้งหมด บทว่า “อันพระพุทธเจ้าทรงบัญญัติแล้ว” คืออันพระพุทธเจ้าทรงตั้งไว้แล้ว ทรงจัดแจงไว้แล้ว ดังนี้อธิบาย อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้ว่า “อันสหธรรมิกกล่าวอยู่ด้วยเหตุอันควร” บทว่า “เพื่อคำกล่าว” เป็นสัมปทานวิภัตติในอรรถแห่งนิสสัคคะ (จาก/เพราะ) ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะคำกล่าวของข้าพเจ้านั้น”

---

Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยภิกษุว่ายาก จบแล้ว

---

13. Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā

13. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยภิกษุผู้ประทุษร้ายตระกูล

---

Nagarassāpi gāmavisesattā idha gāmaggahaṇeneva nagarampi gahitanti āha ‘‘nagarampi gāme antogadhamevā’’ti, vā-saddena vā anuttavikappatthena gahaṇanti evaṃ vuttaṃ. Ettha ca apākāraparikkhepo sāpaṇo nigamo, sapākārāpaṇaṃ nagaraṃ, taṃtaṃviparīto gāmoti imesaṃ tiṇṇaṃ viseso daṭṭhabbo. Kulāni dūsetīti khattiyabrāhmaṇavessasuddavasena cattāri kulāni vikāraṃ āpādeti. Dūsento ca na asucikaddamādīhi dūseti, atha kho attano duppaṭipattiyā tesaṃ pasādaṃ vināseti. Tenāha ‘‘pupphadānādīhī’’tiādi. Tattha haritvā vā harāpetvā vā pakkositvā vā pakkosāpetvā vā sayaṃ vā upagatānaṃ (pārā. aṭṭha. 2.436-437) yassa kassaci attano santakassa pupphassa kulasaṅgahatthāya dānaṃ pupphadānaṃ, taṃ ādi yesaṃ te pupphadānādayo, tehi pupphadānādīhi. Ādisaddena (pārā. 437) phaladānacuṇṇamattikādantakaṭṭhaveḷuvejjikājaṅghapesanikānaṃ gahaṇaṃ. Saddhaṃ vināsentoti tathā akarontesu aññesu pesalesu bhikkhūsu appasādaṃ adassanaṃ gamento. Pupphadānādīhi ca tehi katasaṅgahehi aññe pesale tathā akaronte te manussā issanti na allīyantīti so tesaṃ pasādaṃ vināseti nāmāti daṭṭhabbaṃ. Pāpakā samācārāti buddhappaṭikuṭṭhattā lāmakā samācārā. Te pana yasmā kulasaṅgahatthaṃ mālāvaccharopanādayo idha adhippetā, tasmā ‘‘mālāvaccharopanādayo’’ti vuttaṃ. Ārāmādīnamatthāya pana kappiyavohārādīhi ropāpanādikaṃ vaṭṭati. Tattha mālāvacchanti taruṇapuppharukkhaṃ. Taruṇakā hi puppharukkhāpi pupphagacchāpi ‘‘mālāvacchā’’tveva vuccanti, tassa ropanaṃ mālāvaccharopanaṃ, taṃ ādi yesaṃ te mālāvaccharopanādayo. Ādisaddena cettha ropāpanasiñcanasiñcāpanaocinanaocināpanaganthanaganthāpanānaṃ gahaṇaṃ.

แม้เมืองก็เป็นประเภทหนึ่งของบ้าน เพราะฉะนั้น ในที่นี้การถือเอาคำว่า “บ้าน” ย่อมถือเอาแม้เมืองด้วย ท่านจึงกล่าวว่า “แม้เมืองก็สงเคราะห์เข้าในบ้านนั่นเอง” หรือกล่าวว่า “การถือเอาด้วยคำว่า ‘หรือ’ ในอรรถแห่งอนุตตวิกัปปะ (การเลือกอย่างอื่นที่ไม่ได้ระบุไว้) ดังนี้” ในที่นี้ พึงเห็นความแตกต่างของ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ นิคมมีตลาด ไม่มีกำแพงล้อมรอบ, เมืองมีตลาด มีกำแพงล้อมรอบ, บ้านตรงกันข้ามกับสองอย่างนั้น “ประทุษร้ายตระกูล” คือทำให้ตระกูล ๔ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร ถึงความวิปริต เมื่อประทุษร้าย ย่อมไม่ประทุษร้ายด้วยสิ่งไม่สะอาดหรือโคลนตมเป็นต้น แต่ย่อมทำลายความเลื่อมใสของตระกูลเหล่านั้นด้วยความประพฤติไม่ดีของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยการให้ดอกไม้เป็นต้น” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น การให้ดอกไม้ที่เป็นของตนแก่ใครๆ เพื่อสงเคราะห์ตระกูล ไม่ว่าจะเป็นการนำไปให้เอง หรือให้คนอื่นนำไปให้ หรือเรียกมา หรือให้คนอื่นเรียกมา หรือแก่ผู้ที่มาหาเอง ชื่อว่าการให้ดอกไม้ การให้ดอกไม้เป็นต้นเหล่านั้น คือการให้ดอกไม้เป็นต้น ด้วยคำว่า “เป็นต้น” (ในสมันตปาสาทิกา ภาค ๒ หน้า ๔๓๗) พึงถือเอาการให้ผลไม้ ผง ดิน ไม้สีฟัน ไม้ไผ่ การทำหน้าที่หมอ และการรับใช้เป็นผู้ส่งข่าว “ทำลายศรัทธา” คือทำให้มนุษย์เหล่านั้นไม่เลื่อมใส ไม่เห็นคุณในภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักรูปอื่นที่ไม่ทำอย่างนั้น และพึงเห็นว่า เมื่อภิกษุเหล่านั้นทำความสงเคราะห์ด้วยการให้ดอกไม้เป็นต้น มนุษย์เหล่านั้นย่อมริษยาภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักรูปอื่นที่ไม่ทำอย่างนั้น ย่อมไม่ติดใจ (ไม่ผูกพัน) เพราะฉะนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่าทำลายความเลื่อมใสของตระกูลเหล่านั้น “ความประพฤติชั่ว” คือความประพฤติเลวทราม เพราะพระพุทธเจ้าทรงติเตียนแล้ว แต่เพราะในที่นี้มุ่งหมายถึงการปลูกต้นไม้ดอกเป็นต้นเพื่อสงเคราะห์ตระกูล เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “การปลูกต้นไม้ดอกเป็นต้น” แต่การปลูกเป็นต้นเพื่อประโยชน์แก่อารามเป็นต้น ย่อมควรด้วยการใช้กัปปิยโวหาร (คำพูดที่สมควร) เป็นต้น ในบทเหล่านั้น “ต้นไม้ดอก” คือต้นไม้ดอกอ่อน เพราะว่าต้นไม้ดอกอ่อนและพุ่มไม้ดอกอ่อนก็เรียกว่า “ต้นไม้ดอก” นั่นเอง การปลูกต้นไม้ดอกนั้น ชื่อว่าการปลูกต้นไม้ดอก การปลูกต้นไม้ดอกเป็นต้นเหล่านั้น คือการปลูกต้นไม้ดอกเป็นต้น และด้วยคำว่า “เป็นต้น” ในที่นี้ พึงถือเอาการให้ปลูก การรดน้ำ การให้รดน้ำ การเก็บ การให้เก็บ การร้อย และการให้ร้อย

---

Mātikāyaṃ dissantīti ye paccakkhato passanti, tehi dissanti. Suyyantīti ye parato suṇanti, tehi sotadvārena sutvā upadhārīyanti. Duṭṭhānīti dūsitāni. Alaṃ te idha vāsenāti tava idha vāsena alaṃ, mā idha tava vāso hotūti attho. Vāraṇattho hi idha alaṃ-saddo. Pabbājanīyakammakatoti codetvā sāretvā āpattiṃ āropetvā ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ime assajipunabbasukā’’tiādinā (pārā. 434) padabhājane vuttāya ñatticatutthakammavācāya katapabbājanīyakammo. Yasmiñca vihāre vasatīti gāmato bahivihāramāha. Neva tasmiṃ gāme…pe… carituṃ labhatīti sacepi gāmo vā nigamo vā dvādasayojanaparamo hoti, tiyojanaparamo ca vihāro hoti, neva tasmiṃ gāme vā nigame vā piṇḍāya carituṃ labhati, na vihāre vasituṃ. Tasmiṃ vihāre vasantena sāmantagāmepi piṇḍāya na caritabbaṃ, sāmantavihārepi vasantena tasmiṃ gāme piṇḍāya na caritabbaṃ. Sāmantavihāre vasantena pana sāmantagāme carituṃ vaṭṭati. Āpajjitabbā āpattiyoti kulasaṅgahatthaṃ attano santakadāne dukkaṭaṃ, issaravatāya saṅghasantakadāne thullaccayaṃ, pasayha dāne pārājikanti imā āpattiyo. Mātikāyaṃ ‘‘pakkamatā yasmā’’ti pabbājanīyakammakatassa vattavasena vuttaṃ. Ādimhi pana pabbājanīyakammavasena daṭṭhabbaṃ. Assajipunabbasuketi assajiñceva punabbasukañca.

"ปรากฏในมาติกา" คือ อันผู้ที่เห็นประจักษ์ย่อมเห็น. "อันบุคคลพึงได้ยิน" คือ อันผู้ที่ฟังจากผู้อื่น ฟังแล้วย่อมทรงจำไว้ด้วยโสตทวาร. "ที่ถูกประทุษร้ายแล้ว" คือ ที่ถูกทำให้เสียแล้ว. "พอแล้วแก่ท่านด้วยการอยู่ในที่นี้" คือ พอแล้วด้วยการอยู่ในที่นี้ของท่าน, อธิบายว่า ขอการอยู่ในที่นี้ของท่านอย่าได้มีเลย. เพราะคำว่า "พอ" (อลํ) ในที่นี้ มีความหมายว่าห้าม. "ผู้ถูกทำปัพพาชนียกรรม" คือ ผู้ถูกทำปัพพาชนียกรรมด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในปทภาชนะ (วิ. มหา. ๑/๔๓๔) มีอาทิว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุอัสสชิและปุนัพพสุกะเหล่านี้" หลังจากที่ถูกโจท ถูกเตือน และถูกปรับอาบัติแล้ว. "และอยู่ในวิหารใด" ท่านกล่าวถึงวิหารที่อยู่นอกหมู่บ้าน. "ย่อมไม่ได้เพื่อเที่ยวไปในหมู่บ้านนั้น...ลฯ" คือ แม้ว่าหมู่บ้านหรือนิคมนั้นจะมีระยะทางอย่างมาก ๑๒ โยชน์ และวิหารจะมีระยะทางอย่างมาก ๓ โยชน์ ก็ย่อมไม่ได้เพื่อเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านหรือนิคมนั้น และไม่ได้เพื่ออยู่ในวิหารนั้น. ภิกษุผู้อยู่ในวิหารนั้น ไม่พึงเที่ยวบิณฑบาตแม้ในหมู่บ้านใกล้เคียง, แม้ภิกษุผู้อยู่ในวิหารใกล้เคียง ก็ไม่พึงเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านนั้น. ส่วนภิกษุผู้อยู่ในวิหารใกล้เคียง ย่อมควรเพื่อเที่ยวไปในหมู่บ้านใกล้เคียง. "อาบัติที่พึงต้อง" คือ อาบัติเหล่านี้ คือ เป็นทุกกฏในการให้ของของตนเพื่อสงเคราะห์ตระกูล, เป็นถุลลัจจัยในการให้ของของสงฆ์โดยถือวิสาสะ (ความเป็นใหญ่), และเป็นปาราชิกในการให้โดยข่มขืน. ในมาติกา บทว่า "เพราะท่านผู้หลีกไป" กล่าวไว้โดยเป็นวัตรของผู้ถูกทำปัพพาชนียกรรม. แต่ในเบื้องต้น พึงทราบโดยเป็นตัวปัพพาชนียกรรม. "อัสสชิและปุนัพพสุกะ" คือ ทั้งพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะ.

---

Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยภิกษุผู้ประทุษร้ายตระกูล จบแล้ว.

---

Saṅghādisesanigamanavaṇṇanā

การพรรณนาบทสรุปสังฆาทิเสส

---

Paṭhamāpattikāti avayavena viggaho samudāyo samāsatthoti āha ‘‘paṭhamaṃ āpatti etesanti paṭhamāpattikā’’ti. Vītikkamanakkhaṇeyevāti vatthuvītikkamanakkhaṇeyeva. Eva-kārena samanubhāsanakammakkhaṇaṃ paṭikkhipati. Ahassa yattako paricchedo yāvatīhaṃ. Tenāha ‘‘yattakāni ahānī’’ti. Ahānīti ca divasānīti attho.

"มีอาบัติในครั้งแรก" (ปฐมาปัตติกา) ท่านกล่าวว่า "อาบัติแรกมีแก่ภิกษุเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่ามีอาบัติในครั้งแรก" ดังนี้ โดยเป็นวิเคราะห์แยกส่วน (อวัยวะ) และเป็นความหมายรวมของสมาส (สมุหะ). "ในขณะที่ล่วงละเมิดนั่นเอง" คือ ในขณะที่ล่วงละเมิดวัตถุนั่นเอง. ด้วยศัพท์ว่า "เอว" (นั่นเอง) ย่อมปฏิเสธขณะแห่งกรรมคือการสวดสมนุภาสนะ. "เท่าใดวัน" คือ กำหนดของวันมีประมาณเท่าใด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กี่วัน" (ยัตตะกานิ อหานิ). และบทว่า "อหานิ" มีความหมายว่า "วัน" (ทิวสานิ).

---

Vatthuvasena vāti asucimocanādivītikkamamattavasena vā. Idanti idaṃ vītikkamaṃ. Nāmamattavasena vā ayaṃ itthannāmā āpattīti ‘‘ayaṃ saṅghādiseso nāma āpattī’’ti evaṃ vinā vatthuṃ nāmavasena vā. Mattasaddena cettha vatthuṃ paṭikkhipati. Potthakesu pana katthaci ‘‘nāmagottavasena vā’’ti likhanti, taṃ na sundaraṃ ‘‘ayaṃ itthannāmā āpattī’’ti vuttattā. Idāni naṃ kassaci na ārocessāmīti sambandho. Dhuraṃ nikkhipitvāti ārocane ussāhaṃ ṭhapetvā. Na kevalaṃ vatthunāmavaseneva āpattisaññī hutvā chādentasseva, atha kho yopi evaṃ ajānanto kevalaṃ ‘‘āpattiṃ chādemī’’ti āpattisaññāya chādeti, tassapi channā hotīti veditabbaṃ. Sace panettha anāpattisaññī vā hoti, aññāpattikkhandhasaññī vā vematiko vā hutvā ‘‘na dāni naṃ kassaci ārocessāmī’’ti evaṃ chādetukāmova dhuraṃ nikkhipitvā aruṇaṃ uṭṭhāpeti, acchannāva hotīti ānetvā yojetabbaṃ. Anāpatti pana āpattisaññāyapi anāpattisaññāyapi chādentena acchāditāva hoti. Lahukaṃ vā ‘‘garukā’’ti garukaṃ vā ‘‘lahukā’’ti chādeti, alajjipakkhe tiṭṭhati, āpatti pana acchannā hoti. Garukaṃ ‘‘lahukā’’ti maññamāno deseti, neva desitā hoti nacchannā.

โดยวัตถุบ้าง คือ โดยเป็นเพียงการล่วงละเมิดมีการปล่อยอสุจิเป็นต้นบ้าง. บทว่า "อิทํ" คือ การล่วงละเมิดนี้. หรือโดยเป็นเพียงชื่อ คือว่า "อาบัตินี้ชื่ออย่างนี้" ดังนี้ว่า "อาบัตินี้ชื่อสังฆาทิเสส" ดังนี้ โดยชื่อที่ไม่มีวัตถุบ้าง. ในที่นี้ ย่อมปฏิเสธวัตถุด้วยศัพท์ว่า "มัตตะ" (เพียง). แต่ในคัมภีร์บางฉบับเขียนว่า "โดยชื่อและโคตรบ้าง" ข้อนั้นไม่ดี เพราะท่านกล่าวไว้ว่า "อาบัตินี้ชื่ออย่างนี้". ความสัมพันธ์คือ "บัดนี้ เราจักไม่บอกอาบัตินั้นแก่ใครๆ". บทว่า "ธุรํ นิกฺขิปิตฺวา" (วางธุระ) คือ ละความพยายามในการบอก. พึงทราบว่า ไม่ใช่เฉพาะผู้ที่ปกปิดโดยมีความสำคัญว่าเป็นอาบัติโดยวัตถุและชื่อเท่านั้น แต่แม้ผู้ที่ไม่รู้อย่างนี้ เพียงแต่ปกปิดโดยมีความสำคัญว่า "เราปกปิดอาบัติ" อาบัตินั้นก็เป็นอันปกปิดแล้วแก่ผู้นั้น. หากในที่นี้ ผู้นั้นมีความสำคัญว่าไม่เป็นอาบัติบ้าง มีความสำคัญว่าเป็นอาบัติในกองอื่นบ้าง หรือมีความสงสัยบ้าง แล้วมีความประสงค์จะปกปิดอย่างนี้ว่า "บัดนี้ เราจักไม่บอกอาบัตินั้นแก่ใครๆ" แล้ววางธุระ ปล่อยให้รุ่งอรุณขึ้น พึงนำมาประกอบว่า อาบัตินั้นยังไม่เป็นอันปกปิด. ส่วนอนาบัติ แม้ผู้ปกปิดโดยมีความสำคัญว่าเป็นอาบัติก็ตาม โดยมีความสำคัญว่าไม่เป็นอาบัติก็ตาม ก็ยังไม่เป็นอันปกปิดอยู่นั่นเอง. ปกปิดอาบัติเบาว่า "เป็นอาบัติหนัก" หรือปกปิดอาบัติหนักว่า "เป็นอาบัติเบา" ย่อมตั้งอยู่ในฝ่ายผู้ไร้ยางอาย แต่อาบัตินั้นยังไม่เป็นอันปกปิด. ผู้สำคัญอาบัติหนักว่า "เป็นอาบัติเบา" แล้วแสดง อาบัตินั้นก็ยังไม่เป็นอันแสดงและยังไม่เป็นอันปกปิด.

---

Pakato sabhāvabhūto attā assāti pakatatto, na kammehi vikatattoti attho. Tenāha ‘‘anukkhitto samānasaṃvāsako’’ti. Vuttanayenevāti ‘‘na dāni naṃ kassaci ārocessāmī’’tiādinā vuttaneva nayena. Atha ‘‘mayhaṃ saṅghena kammaṃ kata’’nti (cūḷava. aṭṭha. 102) apakatattasaññī hutvā chādeti, acchannāva hoti. Apakatattena pana pakatattasaññinā vā pakatattena apakatattasaññinā vā chāditāpi acchannāva hoti. Vuttampi cetaṃ –

บทว่า "ปะกะตัตโต" (ผู้มีตนเป็นปกติ) คือ ผู้มีตนเป็นปกติโดยสภาวะ อธิบายว่า ไม่ใช่ผู้มีตนวิปริตไปด้วยกรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ไม่ถูกยกวัตร ผู้มีสังวาสเสมอกัน". บทว่า "วุตฺตนะเยเนวะ" (โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล) คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล มีคำว่า "บัดนี้ เราจักไม่บอกอาบัตินั้นแก่ใครๆ" เป็นต้น. อนึ่ง หากมีความสำคัญว่า "สงฆ์ได้ทำกรรมแก่เรา" (วิ. จู. อ. ๒/๑๐๒) เป็นผู้มีความสำคัญว่าตนไม่เป็นปกติแล้วปกปิด อาบัตินั้นก็ยังไม่เป็นอันปกปิด. แต่อาบัติที่ปกปิดโดยผู้ไม่เป็นปกติแต่มีความสำคัญว่าเป็นปกติ หรือโดยผู้เป็นปกติแต่มีความสำคัญว่าไม่เป็นปกติ ก็ยังไม่เป็นอันปกปิดอยู่นั่นเอง. แม้ข้อนี้ท่านก็กล่าวไว้แล้วว่า -

---

‘‘Āpajjati garukaṃ sāvasesaṃ;

Chādeti anādariyaṃ paṭicca;

Na bhikkhunī no ca phuseyya vajjaṃ;

Pañhāmesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 481);

"ภิกษุย่อมต้องอาบัติหนักที่มีส่วนเหลือ ปกปิดไว้เพราะความไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ใช่ภิกษุณี และไม่พึงถูกต้องโทษ ปัญหานี้บัณฑิตทั้งหลายคิดแล้ว" (วิ. ปริ. ๘/๔๘๑);

---

Ayañhi pañho ukkhittakena kathito.

เพราะว่าปัญหานี้ อันภิกษุผู้ถูกยกวัตรกล่าวแล้ว.

---

Dasasu antarāyesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Sace pana yo bhīrukajātikatāya andhakāre amanussacaṇḍamigabhayena antarāyikasaññī hutvā chādeti, acchannāva hoti. Yassapi pabbatavihāre vasantassa kandaraṃ vā nadiṃ vā atikkamitvā ārocetabbaṃ hoti, antarāmagge ca caṇḍavāḷaamanussādibhayaṃ atthi, magge ajagarā nipajjanti, nadī pūrā hoti, etasmiṃ satiyeva antarāye antarāyikasaññī hutvā chādeti, acchannāva hoti. Antarāyikassa pana antarāyikasaññāya vā anantarāyikasaññāya vā chādayato acchannāva.

สิ่งที่ควรกล่าวในอันตราย ๑๐ อย่างนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในหนหลัง. แต่หากผู้ใดมีความสำคัญว่าเป็นอันตราย เพราะความกลัวอมนุษย์และสัตว์ร้ายในที่มืด ด้วยความเป็นผู้มีชาติขี้ขลาด แล้วปกปิด อาบัตินั้นก็ยังไม่เป็นอันปกปิด. อนึ่ง ภิกษุใดผู้อยู่ในวิหารบนภูเขา จำเป็นต้องข้ามซอกเขาหรือแม่น้ำไปบอก และในระหว่างทางมีภัยจากสัตว์ร้ายและอมนุษย์เป็นต้น มีงูเหลือมนอนขวางทางอยู่ แม่น้ำก็เต็มเปี่ยม เมื่อมีอันตรายนั้นอยู่แท้ๆ ภิกษุนั้นมีความสำคัญว่าเป็นอันตรายแล้วปกปิด อาบัตินั้นก็ยังไม่เป็นอันปกปิด. ส่วนอาบัติที่ภิกษุผู้มีอันตรายปกปิดอยู่ ไม่ว่าจะมีความสำคัญว่าเป็นอันตราย หรือมีความสำคัญว่าไม่เป็นอันตรายก็ตาม ก็ยังไม่เป็นอันปกปิดอยู่นั่นเอง.

---

Bhikkhunoti sabhāgassa bhikkhuno. Sacassa mukhe appamattako gaṇḍo vā hoti, hanukavāto vā vijjhati, danto vā rujjati, bhikkhā vā mandā laddhā hoti, tāvatakena pana neva vattuṃ na sakkoti, na gantuṃ. Apica kho ‘‘na sakkomī’’ti saññī hoti, ayaṃ pahu hutvā appahusaññī nāma. Iminā chāditāpi acchāditā. Appahunā pana vattuṃ vā gantuṃ vā asamatthena pahusaññinā vā appahusaññinā vā chāditāpi acchāditāva.

คำว่า “ภิกฺขุโน” (แก่ภิกษุ) คือแก่ภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกัน. หากที่ปากของผู้นั้นมีฝีเล็กน้อยบ้าง ลมขากรรไกรกระทบบ้าง ฟันปวดบ้าง ได้บิณฑบาตน้อยบ้าง แต่ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น หาใช่ว่าจะพูดไม่ได้หรือไปไม่ได้ไม่. อนึ่ง หากมีความสำคัญว่า “เราไม่สามารถ” ผู้นี้ชื่อว่าผู้สามารถแต่มีความสำคัญว่าไม่สามารถ. อาบัติที่ปกปิดด้วยผู้นี้ก็ยังไม่เป็นอันปกปิด. ส่วนอาบัติที่ปกปิดด้วยผู้ไม่สามารถจะพูดหรือไปได้จริงๆ ไม่ว่าจะเป็นผู้มีความสำคัญว่าสามารถหรือมีความสำคัญว่าไม่สามารถก็ตาม ก็ยังไม่เป็นอันปกปิดอยู่นั่นเอง.

---

Idaṃ uttānamevāti idaṃ aṅgadvayaṃ uttānatthameva. Sace pana ‘‘chādessāmī’’ti dhuranikkhepaṃ katvā purebhatte vā pacchābhatte vā paṭhamayāmādīsu vā lajjidhammaṃ okkamati, antoaruṇeyeva āroceti, ayaṃ chādetukāmo na chādeti nāma.

คำว่า “อิทัง อุตฺตานะเมวะ” (ข้อนี้ตื้นนั่นแล) คือองค์สองนี้มีความหมายตื้นนั่นแล. แต่หากผู้ใดวางธุระโดยคิดว่า “เราจักปกปิด” แล้วความละอายหยั่งลงในเวลาเช้าบ้าง ในเวลาบ่ายบ้าง ในปฐมยามเป็นต้นบ้าง แล้วบอกภายในอรุณนั่นเอง ผู้นี้ชื่อว่าผู้ประสงค์จะปกปิดแต่ไม่ได้ปกปิด.

---

Yassa pana abhikkhuke ṭhāne vasantassa āpattiṃ āpajjitvā sabhāgassa bhikkhuno āgamanaṃ āgamentassa vā, sabhāgassa santikaṃ vā gacchantassa aḍḍhamāsopi māsopi atikkamati, ayaṃ nacchādetukāmo chādeti nāma. Ayampi acchannāva hoti.

แต่ผู้ใดอยู่ในที่ไม่มีภิกษุ เมื่อต้องอาบัติแล้วรอการมาของภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกัน หรือกำลังไปหาภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกัน แม้กึ่งเดือนบ้าง เดือนหนึ่งบ้าง ล่วงเลยไป ผู้นี้ชื่อว่าผู้ไม่ประสงค์จะปกปิดแต่กลับปกปิด. อาบัตินี้ก็ยังไม่เป็นอันปกปิด.

---

Yo pana āpannamattova aggiṃ akkantapuriso viya sahasā apakkamitvā sabhāgaṭṭhānaṃ gantvā āvi karoti, ayaṃ nacchādetukāmova na chādeti nāma. Sabhāgamattameva pamāṇanti averisabhāgamattameva pamāṇaṃ. Averisabhāgassa hi santike ārocetabbaṃ. Yo pana visabhāgo hoti sutvā pakāsetukāmo, evarūpassa upajjhāyassapi santike na ārocetabbā. Tattha purebhattaṃ āpattiṃ āpanno hotu, pacchābhattaṃ vā divā vā rattiṃ vā, yāva aruṇaṃ na uggacchati, tāva ārocetabbaṃ. Uddhaste aruṇe paṭicchannā hoti, paṭicchādanapaccayā ca dukkaṭaṃ āpajjati. Saṅkhepatoti samāsato. Vitthārato pana samantapāsādikāyaṃ vuttoti adhippāyo.

ส่วนผู้ใดพอต้องอาบัติแล้วก็รีบหลีกไปโดยพลันเหมือนบุรุษเหยียบไฟ ไปยังที่ที่มีภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกันแล้วเปิดเผย ผู้นี้ชื่อว่าผู้ไม่ประสงค์จะปกปิดและไม่ได้ปกปิด. คำว่า “สภาคะมัตตะเมวะ ปะมาณัง” (เพียงผู้มีสังวาสเสมอกันเท่านั้นเป็นประมาณ) คือเพียงผู้มีสังวาสเสมอกันที่ไม่เป็นศัตรูเท่านั้นเป็นประมาณ. เพราะพึงบอกแก่ผู้มีสังวาสเสมอกันที่ไม่เป็นศัตรู. แต่ผู้ใดเป็นผู้มีสังวาสไม่เสมอกัน ประสงค์จะเปิดเผยเมื่อได้ยินแล้ว ไม่พึงบอกแก่แม้พระอุปัชฌาย์ผู้เป็นเช่นนั้น. ในที่นั้น ไม่ว่าจะต้องอาบัติในเวลาเช้า บ่าย กลางวัน หรือกลางคืนก็ตาม ตราบเท่าที่อรุณยังไม่ขึ้น พึงบอก (เปิดเผย). เมื่ออรุณขึ้นแล้ว อาบัตินั้นเป็นอันปกปิด และย่อมต้องอาบัติทุกกฏเพราะปัจจัยคือการปกปิด. คำว่า “สังเขปโต” (โดยย่อ) คือโดยสรุป. แต่โดยพิสดาร มีอธิบายว่าท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา.

---

Akāmā parivatthabbanti appaṭikammakatāya āpattiyā saggamokkhāvaraṇabhāvato anicchantenāpi parivasitabbanti attho. Tenāha ‘‘na kāmenā’’tiādi. Parivāsaṃ samādāyāti parivāsavattaṃ saṅghamajjhe samādiyitvā. Yadipi catubbidho parivāso appaṭicchannaparivāso, paṭicchannaparivāso, suddhantaparivāso, samodhānaparivāsoti, tathāpi appaṭicchannaparivāso idha na adhippetoti āha ‘‘tattha paṭicchanna…pe… tividho parivāso’’ti. Tatthāti tasmiṃ vākye. Paṭicchannāya āpattiyā sati dātabbo parivāso paṭicchannavisayatāya paṭicchannaparivāso. Suddhantato paṭṭhāya dātabbo parivāso suddhantaparivāso. Samodahitvā dātabbo parivāso samodhānaparivāso.

คำว่า “อะกามา ปะริวัตถัพพัง” (พึงอยู่ปริวาสโดยไม่สมัครใจ) มีความหมายว่า เพราะอาบัติที่ยังไม่ได้ทำคืนเป็นเครื่องกั้นสวรรค์และมรรคผล จึงพึงอยู่ปริวาสแม้โดยไม่สมัครใจ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่ด้วยความสมัครใจ” เป็นต้น. คำว่า “ปะริวาสัง สะมาทายะ” (สมาทานปริวาส) คือสมาทานปริวาสวัตรในท่ามกลางสงฆ์. ถึงแม้ปริวาสจะมี ๔ อย่าง คือ อัปปฏิฉันนปริวาส, ปฏิฉันนปริวาส, สุทธันตปริวาส และสโมธานปริวาสก็ตาม แต่อัปปฏิฉันนปริวาสในที่นี้ไม่ประสงค์เอา จึงกล่าวว่า “ในที่นั้น ปฏิฉันน...เป... ปริวาสมี ๓ อย่าง”. คำว่า “ตตฺถ” (ในที่นั้น) คือในประโยคนั้น. ปริวาสที่พึงให้เมื่อมีอาบัติที่ปกปิด ชื่อว่า ปฏิฉันนปริวาส เพราะมีอาบัติที่ปกปิดเป็นอารมณ์. ปริวาสที่พึงให้เริ่มตั้งแต่สุทธันตะ ชื่อว่า สุทธันตปริวาส. ปริวาสที่พึงให้โดยรวมอาบัติเข้าด้วยกัน ชื่อว่า สโมธานปริวาส.

---

Idāni te tividheyeva parivāse sarūpato dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādimāha. Hīti yasmā. Ekāhaṃ paṭicchannā ekāhappaṭicchannā. Vuttanayenāti ‘‘āpatti ca hotī’’tiādinā vuttena nayena. Ekāhappaṭicchannanti ettha itisaddo ‘‘iti vā, iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.13, 197) viya ādiattho. Tena ‘‘sohaṃ, bhante, saṅghaṃ ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavisaṭṭhiyā ekāhappaṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ yācāmī’’ti imaṃ pāḷisesaṃ (cūḷava. 102) saṅgaṇhāti. Evaṃ parivāsaṃ yācāpetvāti evaṃ yāvatatiyaṃ yācāpetvā. Khandhake āgatanayenāti samuccayakkhandhake (cūḷava. 97 ādayo) āgatanayena. Tatoti pakkhato paṭṭhāya. Atirekapakkhappaṭicchannanti pakkhassa atireko atirekapakkho, taṃ paṭicchannanti attho. Tatoti tiṃsatimadivasato paṭṭhāya. Māsappaṭicchannanti sattānaṃ āyuṃ minanto viya siyati antaṃ karotīti māso, tiṃsarattindivo, taṃ paṭicchannanti attho. Saṃvacchare puṇṇeti taṃ taṃ sattaṃ, dhammappavattiñca saṅgamma vadanto viya sarati pavattatīti saṃvaccharo, dvādasa māsā, tasmiṃ paripuṇṇe.

บัดนี้ เพื่อแสดงปริวาส ๓ อย่างเหล่านั้นโดยสภาพ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ตตฺถ” (ในที่นั้น). คำว่า “หิ” แปลว่า เพราะว่า. อาบัติที่ปิดไว้ ๑ วัน ชื่อว่า เอกาหัปปฏิจฉันนา. คำว่า “วุตตะนะเยนะ” คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วมีอาทิว่า “เป็นอาบัติด้วย”. ในคำว่า “เอกาหัปปฏิจฉันนัง” นี้ อิติสัพพ์มีความหมายว่า “เป็นต้น” เหมือนในคำมีอาทิว่า “อิติ วา, อิติ เอวรูปา วิสูกทัสสนา ปฏิวิรโต” (ที. สี. ๑/๑๓/๑๙๗) ด้วยเหตุนั้น จึงรวมข้อความบาลีที่เหลือนี้ว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นขอปริวาส ๑ วัน สำหรับอาบัติสังฆาทิเสสที่แกล้งทำให้น้ำอสุจิเคลื่อนที่ซึ่งปิดไว้ ๑ วัน” (จุลฺลวคฺค ๑๐๒). คำว่า “เอวัง ปริวาสัง ยาจาเปตฺวา” คือ ให้ขอปริวาสอย่างนี้จนครบ ๓ ครั้ง. คำว่า “ขันธะเก อาคะตะนะเยนะ” คือ ด้วยนัยที่มาในสมุจจยขันธกะ (จุลฺลวคฺค ๙๗ เป็นต้น). คำว่า “ตะโต” คือ นับจากปักษ์ไป. คำว่า “อะติเรกะปักขัปปฏิจฉันนัง” คือ ส่วนที่เกินปักษ์ชื่อว่าอติเรกปักษ์ หมายถึงปิดไว้เกินปักษ์. คำว่า “ตะโต” คือ นับจากวันที่ ๓๐ ไป. คำว่า “มาสัปปฏิจฉันนัง” คือ เดือน (มาโส) หมายถึง ๓๐ วัน ๓๐ คืน ซึ่งทำที่สุดลงประหนึ่งว่ากำหนดอายุของสัตว์ทั้งหลาย หมายถึงปิดไว้ ๑ เดือน. คำว่า “สังวัจฉะเร ปุณเณ” คือ ปี (สังวัจฉะโร) หมายถึง ๑๒ เดือน ซึ่งเป็นไปประหนึ่งว่ากล่าวรวมสัตว์นั้นๆ และการดำเนินไปของธรรมะ เมื่อปีนั้นบริบูรณ์แล้ว.

---

Vatthukittanavasena vāti nāmena saha vatthukittanavasena vāti attho. Teneva hi upari ‘‘nāmamattavasena vā’’ti mattaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Nāmamattavasenāti vatthukittanaṃ vinā kevalaṃ nāmasseva vasena. Tasmāti yasmā duvidhe nāme ‘‘āpattī’’ti sabbasādhāraṇaṃ nāmaṃ, tasmā. Sukkavissaṭṭhīti sukkavissaṭṭhi nāmāyaṃ. Itisaddo hettha vacanīyatthaṃ nidasseti. Nidassanamattañcetaṃ ‘‘sukkavissaṭṭhī’’ti kāyasaṃsaggādīnampi vatthuādibhāvena icchitabbattā. Vatthu ceva gottañcāti vītikkamattā vatthu ceva anaññasādhāraṇattā gottañca. Gaṃ tāyatīti gottaṃ, sajātito aññattha kāyasaṃsaggādīsu gantuṃ adatvā buddhiṃ, vacanañca rakkhatīti attho. Saṅghādisesoti saṅghādiseso nāmāyaṃ. Ettha pana itisaddo vacanavacanīyasamudāyaṃ nidasseti. Tenāha ‘‘nāmañceva āpatti cā’’ti, sajātisādhāraṇanāmattā nāmañceva tena tena vītikkamenāpajjitabbattā āpatti cāti attho. Idampi nidassanamattameva ‘‘āpattiyo’’ti imassāpi nāmādibhāvena icchitabbattā. Itisaddo vā ādiattho. Evañca katvā ‘‘kāyasaṃsaggantiādivacanenāpī’’tiādikampi samatthitaṃ hoti.

คำว่า “วัตถุกิตตะนะวะเสนะ วาติ” คือ หมายถึง โดยการกล่าวถึงวัตถุพร้อมกับชื่อ เพราะเหตุนั้นแล พึงเห็นว่าข้างบนจึงมีการรับคำว่า “โดยเพียงชื่อเท่านั้น” คำว่า “นามะมัตตะวะเสนาติ” คือ โดยเพียงชื่อเท่านั้น โดยไม่มีการกล่าวถึงวัตถุ คำว่า “ตัสมาติ” คือ เพราะเหตุที่ในชื่อ ๒ อย่าง คำว่า “อาบัติ” เป็นชื่อทั่วไป เพราะฉะนั้น คำว่า “สุกกะวิสสัฏฐีติ” คือ นี่คือชื่อว่าสุกกวิสสัฏฐิ (การทำให้น้ำอสุจิเคลื่อน) ในที่นี้ อิติสัพพ์แสดงความหมายที่ควรกล่าว และคำว่า “สุกกวิสสัฏฐิ” นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะแม้กายสังคคาทิก็พึงประสงค์โดยความเป็นวัตถุเป็นต้น คำว่า “วัตถุ เจวะ โคตตัญจาติ” คือ เป็นวัตถุเพราะเป็นอาบัติล่วงละเมิด และเป็นโคตรเพราะไม่เป็นสาธารณะแก่ผู้อื่น คำว่า “คัง ตายะตีติ โคตตัง” คือ โคตร (โคตฺตํ) หมายถึง การรักษาวาจาและปัญญาไม่ให้ไปสู่กายสังคคาทิอื่นจากประเภทเดียวกัน คำว่า “สังฆาทิเสโสติ” คือ นี่คือชื่อว่าสังฆาทิเสส ในที่นี้ อิติสัพพ์แสดงถึงกลุ่มของคำที่ควรกล่าว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ทั้งชื่อและอาบัติ” หมายถึง เป็นทั้งชื่อเพราะเป็นชื่อทั่วไปในประเภทเดียวกัน และเป็นอาบัติเพราะพึงต้องด้วยการล่วงละเมิดนั้นๆ แม้นี้ก็เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะแม้คำว่า “อาบัติทั้งหลาย” ก็พึงประสงค์โดยความเป็นชื่อเป็นต้น หรืออิติสัพพ์มีความหมายว่า “เป็นต้น” และเมื่อทำอย่างนี้ คำมีอาทิว่า “แม้ด้วยคำมีอาทิว่ากายสังคคะ” ก็ย่อมสำเร็จได้

---

Tayidaṃ kammavācāya kena vacanena gahitanti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tatthā’’tiādimāha. ‘‘Āpattī’’ti sabbasādhāraṇanāmattā, vītikkamena āpajjitabbattā ca nāmañceva āpatti ca hotīti āha ‘‘āpattiyoti vacanenāpī’’ti. Tasmāti yasmā idaṃ parivāsādivinayakammaṃ vatthuvasena, gottavasena, nāmavasena, āpattivasena ca kātuṃ vaṭṭatiyeva, tasmā. Etesūti vatthuādīsu, sukkavissaṭṭhiādīsu vā. Vattaṃ samādātabbanti yathāvuttesu dvīsu padesu ekenapi samādātabbaṃ. Dvīhi pana susamādinnaṃyeva. Teneva vakkhati ‘‘samādānepi eseva nayo’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā).

ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า “ในเรื่องนั้น” โดยอ้างถึงคำถามว่า “กรรมวาจานี้ถูกถือเอาด้วยคำใด” เพราะเป็นชื่อทั่วไปว่า “อาบัติ” และเพราะพึงต้องด้วยการล่วงละเมิด จึงเป็นทั้งชื่อและอาบัติ ท่านจึงกล่าวว่า “แม้ด้วยคำว่าอาบัติ” คำว่า “ตัสมาติ” คือ เพราะเหตุที่วินัยกรรมมีปริวาสเป็นต้นนี้ พึงทำได้โดยวัตถุ โดยโคตร โดยชื่อ และโดยอาบัติ เพราะฉะนั้น คำว่า “เอเตสูติ” คือ ในวัตถุเป็นต้นเหล่านั้น หรือในสุกกวิสสัฏฐิเป็นต้น คำว่า “วัตตัง สะมาทาตัพพันติ” คือ พึงสมาทานวัตรด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๒ บทที่กล่าวมาแล้ว แต่ด้วย ๒ อย่างนั้น ย่อมสมาทานได้ดี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า “แม้ในการสมาทานก็นัยนี้แล” (กังขาวิตรณีอรรถกถา นิทานวรรณนา)

---

Ārocetvāti –

คำว่า “อาโรเจตฺวาติ” คือ –

---

‘‘Ahaṃ, bhante, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ ekāhappaṭicchannaṃ, sohaṃ saṅghaṃ ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā ekāhappaṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ yāciṃ, tassa me saṅgho ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā ekāhappaṭicchannāya ekāhaparivāsaṃ adāsi, sohaṃ parivasāmi, vedayāmahaṃ, bhante, ‘vedayatī’ti maṃ saṅgho dhāretū’’ti (cūḷava. aṭṭha. 102) –

“ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่แกล้งทำให้น้ำอสุจิเคลื่อนที่ปิดไว้ ๑ วัน ข้าพระองค์ได้ขอปริวาส ๑ วัน จากสงฆ์สำหรับอาบัติสังฆาทิเสสที่แกล้งทำให้น้ำอสุจิเคลื่อนที่ปิดไว้ ๑ วันนั้น สงฆ์ได้ให้ปริวาส ๑ วัน แก่ข้าพระองค์สำหรับอาบัติสังฆาทิเสสที่แกล้งทำให้น้ำอสุจิเคลื่อนที่ปิดไว้ ๑ วันนั้น ข้าพระองค์กำลังอยู่ปริวาส ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอแจ้งให้ทราบ ขอสงฆ์จงจำข้าพระองค์ไว้ว่า 'กำลังแจ้งให้ทราบ'” (จุลฺลวคฺคอรรถกถา ๑๐๒) –

---

Evamādinā taṃ taṃ yojanānurūpaṃ ārocetvā. Imañca panatthaṃ gahetvā yāya kāyaci bhāsāya ārocetuṃ vaṭṭatiyeva (cūḷava. aṭṭha. 102). ‘‘Puna āgatāgatānaṃ bhikkhūnaṃ ārocentenā’’ti idaṃ āgantukaṃ bhikkhuṃ sandhāya vuttaṃ. Ettha ca ekassa ārocentena avasāne ‘‘vedayatīti maṃ āyasmā dhāretu’’, dvinnaṃ ‘‘āyasmantā dhārentu’’, tiṇṇaṃ ‘‘āyasmanto dhārentū’’ti vattabbaṃ. Vattabhedañca ratticchedañca akatvāti ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā sāditabbaṃ pakatattānaṃ bhikkhūnaṃ abhivādanaṃ paccupaṭṭhāna’’ntiādinā (cūḷava. 75) pārivāsikakkhandhake yāni catunavuti vattāni vuttāni, tesaṃ bhedañca, yo ca ‘‘tayo kho, upāli, pārivāsikassa bhikkhuno ratticchedā sahavāso vippavāso anārocanā’’ti (cūḷava. 83) ratticchedo vutto, tañca akatvā.

ด้วยคำมีอาทิอย่างนี้ พึงแจ้งให้ทราบตามความเหมาะสมของการประกอบนั้นๆ และพึงถือเอาความหมายนี้แล้วแจ้งให้ทราบด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งก็ได้ (จุลฺลวคฺคอรรถกถา ๑๐๒) คำว่า “พึงแจ้งแก่ภิกษุผู้มาถึงแล้วๆ อีก” นี้กล่าวหมายถึงภิกษุอาคันตุกะ ในที่นี้ เมื่อแจ้งแก่ภิกษุรูปเดียว ในที่สุดพึงกล่าวว่า “ขอท่านผู้มีอายุจงจำข้าพเจ้าไว้ว่า 'กำลังแจ้งให้ทราบ'” ถ้าสองรูป พึงกล่าวว่า “ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้” ถ้าสามรูป พึงกล่าวว่า “ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้” คำว่า “วัตตเภทัญจะ รัตติจเฉทัญจะ อะกัตวาติ” คือ ไม่ทำลายวัตร ๙๔ อย่างที่กล่าวไว้ในปริวาสิกขันธกะมีอาทิว่า “ภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาส ไม่พึงรับการไหว้และการลุกรับของภิกษุผู้มีปกติ” (จุลฺลวคฺค ๗๕) และไม่ทำลายรัตติจเฉทที่กล่าวไว้ว่า “ดูกรอุบาลี รัตติจเฉทของภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสมี ๓ อย่าง คือ การอยู่ร่วม การอยู่ห่าง และการไม่แจ้งให้ทราบ” (จุลฺลวคฺค ๘๓)

---

Ayaṃ hettha vinicchayo – sace (cūḷava. aṭṭha. 76) āgantukā muhuttaṃ vissamitvā vā avissamitvā eva vā vihāramajjhena gacchanti, tesampi ārocetabbaṃ. Sace tassa ajānantasseva gacchanti, ayañca gatakāle jānāti, gantvā ārocetabbaṃ. Sampāpuṇituṃ asakkontassa ratticchedova hoti, na vattabhedadukkaṭaṃ. Yepi antovihāraṃ appavisitvā upacārasīmaṃ okkamitvā gacchanti, ayañca nesaṃ chattasaddaṃ vā ukkāsitasaddaṃ vā khipitasaddaṃ vā sutvāva āgantukabhāvaṃ jānāti, gantvā ārocetabbaṃ. Gatakāle jānantenāpi anubandhitvā ārocetabbameva. Sampāpuṇituṃ asakkontassa ratticchedova hoti, na vattabhedadukkaṭaṃ. Yopi rattiṃyeva āgantvā rattiṃyeva gacchati, sopissa ratticchedaṃ karoti. Aññātattā pana vattabhedadukkaṭaṃ natthi. Sace ajānitvāva abbhānaṃ karoti, akatameva hotīti kurundiyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 76) vuttaṃ. Tasmā adhikā rattiyo gahetvā kātabbaṃ. Ayaṃ apaṇṇakappaṭipadā.

ในเรื่องนี้มีวินิจฉัยดังนี้ – ถ้าภิกษุอาคันตุกะ (จุลฺลวคฺคอรรถกถา ๗๖) พักครู่หนึ่งหรือไม่พักเลยก็ตาม เดินผ่านกลางวิหาร พึงแจ้งแก่ภิกษุเหล่านั้นด้วย ถ้าภิกษุเหล่านั้นไปโดยที่ภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสไม่รู้ และภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสมารู้เมื่อภิกษุเหล่านั้นไปแล้ว พึงตามไปแจ้งให้ทราบ ถ้าไม่สามารถตามไปทัน ย่อมเป็นรัตติจเฉทเท่านั้น ไม่เป็นวัตตเภททุกกฏ แม้ภิกษุเหล่าใดไม่เข้าไปในภายในวิหาร แต่เดินผ่านเขตอุปจารสีมาไป และภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสรู้ว่าเป็นอาคันตุกะโดยได้ยินเสียงร่ม เสียงไอ หรือเสียงจามของภิกษุเหล่านั้น พึงตามไปแจ้งให้ทราบ แม้ผู้ที่รู้เมื่อภิกษุเหล่านั้นไปแล้ว ก็พึงตามไปแจ้งให้ทราบ ถ้าไม่สามารถตามไปทัน ย่อมเป็นรัตติจเฉทเท่านั้น ไม่เป็นวัตตเภททุกกฏ แม้ภิกษุใดมาในเวลากลางคืนแล้วก็ไปในเวลากลางคืน ภิกษุนั้นก็ทำให้เกิดรัตติจเฉทแก่ภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาส แต่เพราะไม่รู้ จึงไม่มีวัตตเภททุกกฏ ถ้าทำอัพภานโดยไม่รู้ ย่อมเป็นอันไม่ได้ทำเลย ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที (จุลฺลวคฺคอรรถกถา ๗๖) เพราะฉะนั้น พึงทำโดยนับคืนที่เกินมาด้วย นี้เป็นปฏิปทาที่ไม่ผิดพลาด

---

Nadiādīsu nāvāya gacchantampi paratīre ṭhitampi ākāse gacchantampi pabbatatalaaraññādīsu dūre ṭhitampi bhikkhuṃ disvā sace ‘‘bhikkhū’’ti vavatthānaṃ atthi, nāvādīhi vā gantvā, mahāsaddaṃ katvā vā vegena anubandhitvā vā ārocetabbaṃ, anārocentassa ratticchedo ceva vattabhedadukkaṭañca. Sace vāyamantopi sampāpuṇituṃ vā sāvetuṃ vā na sakkoti, ratticchedova hoti, na vattabhedadukkaṭaṃ.

เมื่อเห็นภิกษุที่กำลังไปทางเรือในแม่น้ำเป็นต้น หรือที่ยืนอยู่ฝั่งตรงข้าม หรือที่กำลังไปในอากาศ หรือที่ยืนอยู่ไกลในพื้นภูเขา ป่าเป็นต้น ถ้ามีการกำหนดว่าเป็น “ภิกษุ” พึงไปโดยเรือเป็นต้น หรือทำเสียงดัง หรือตามไปอย่างรวดเร็วแล้วแจ้งให้ทราบ ถ้าไม่แจ้ง ย่อมเป็นรัตติจเฉทและวัตตเภททุกกฏ ถ้าแม้พยายามแล้วก็ไม่สามารถตามไปทันหรือแจ้งให้ทราบได้ ย่อมเป็นรัตติจเฉทเท่านั้น ไม่เป็นวัตตเภททุกกฏ

---

Aññaṃ kañci vihāraṃ gatenapi bhikkhūnaṃ ārocetabbameva (cūḷava. aṭṭha. 76). Sace sabbe ekaṭṭhāne ṭhite passati, ekaṭṭhāne ṭhiteneva ārocetabbaṃ. Atha rukkhamūlādīsu visuṃ visuṃ ṭhitā honti, tattha tattha gantvā ārocetabbaṃ. Sañcicca anārocentassa ratticchedo ca hoti, vattabhede ca dukkaṭaṃ. Atha vicinanto ekacce na passati, ratticchedova hoti, na ca vattabhedadukkaṭaṃ. Sañcicca anārocentassa pana ratticchedo ceva hoti, vattabhede ca dukkaṭaṃ.

แม้ภิกษุไปสู่วิหารอื่น ก็พึงบอกแก่ภิกษุทั้งหลายนั่นแล (อรรถกถาจุลวรรค 76). ถ้าเห็นภิกษุทั้งหมดตั้งอยู่ในที่แห่งเดียวกัน พึงบอกในที่แห่งเดียวกันนั้นเอง. อนึ่ง ถ้าภิกษุทั้งหลายตั้งอยู่ต่างหากกัน ณ โคนไม้เป็นต้น พึงไป ณ ที่นั้นๆ แล้วบอก. ภิกษุผู้จงใจไม่บอก ย่อมขาดราตรีด้วย ย่อมเป็นทุกกฏเพราะการทำวัตรให้เสียด้วย. อนึ่ง เมื่อแสวงหาอยู่ ไม่เห็นบางรูป ย่อมขาดราตรีเท่านั้น ไม่เป็นทุกกฏเพราะการทำวัตรให้เสีย. แต่ภิกษุผู้จงใจไม่บอก ย่อมขาดราตรีด้วย ย่อมเป็นทุกกฏเพราะการทำวัตรให้เสียด้วย.

---

Tatthevāti māḷakasīmāyameva. Māḷakato pana bhikkhūsu nikkhantesu ekassapi santike nikkhipituṃ vaṭṭati (cūḷava. aṭṭha. 97). Māḷakato nikkhamitvā satiṃ paṭilabhantena saha gacchantassa santike nikkhipitabbaṃ. Tenāha ‘‘ekapuggalassa vā santike’’ti. Sace sopi pakkanto, aññassa yassa māḷake nārocitaṃ, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Pakatattaṭṭhāneti saṅghakammānaṃ arahaṭṭhāne. Dve leḍḍupāte atikkamitvāti (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.97) bhikkhūnaṃ sajjhāyanasaddasavanūpacāravijahanatthaṃ vuttaṃ. Mahāmaggato okkammāti maggappaṭipannabhikkhūnaṃ upacāravijahanatthaṃ vuttaṃ. Gumbena vā vatiyā vā paṭicchannaṭṭhāneti dassanūpacāravijahanatthaṃ vuttaṃ. Vattaṃ samādiyitvā ārocetabbanti vuttanayeneva vattaṃ samādiyitvā parivāso ārocetabbo. ‘‘Ārocetabba’’nti pana sāmaññena vuttaṃ. Ārocentena ca sace navakataro hoti, ‘‘āvuso’’ti vattabbaṃ. Sace vuḍḍhataro, ‘‘bhante’’ti vattabbaṃ. Sace añño koci bhikkhu kenacideva karaṇīyena taṃ ṭhānaṃ āgacchati. Sace esa naṃ passati, saddaṃ vā tassa suṇāti, ārocetabbaṃ. Anārocentassa ratticchedo ceva vattabhedo ca. Tenāha ‘‘yampi aññaṃ bhikkhuṃ passati, tassāpi ārocetabbamevā’’ti. Atha dvādasahatthaṃ upacāraṃ okkamitvā ajānantasseva gacchati, ratticchedo hotiyeva, vattabhedo pana natthi. Uṭṭhiteti uggate. Yaṃ sabbapaṭhamaṃ bhikkhunti vihārato nikkhamantaṃ vā āgantukaṃ vā sabbapaṭhamaṃ yaṃ aññaṃ bhikkhuṃ passati. Tassa ārocetvā nikkhipitabbanti anārocentassa dukkaṭaṃ siyā, taṃ sandhāya vuttaṃ, na tu ratticchedaṃ sandhāya. Itarathā hi ‘‘vihārasīmāpariyāpannānaṃ sabbesaṃ ārocetvā’’ti vadeyya. Yāva rattiyo pūrentīti yattakā rattiyo āpatti paṭicchannā hoti, tattakā rattiyo yāva pūrenti, tāva parivatthabbaṃ. Samantapāsādikāyaṃ pana ‘‘evaṃ yattakāni divasāni āpatti paṭicchannā hoti, tattakāni, tato adhikatarāni vā kukkuccavinodanatthāya parivasitvā’’ti vuttaṃ. Vitthāroti papañco.

คำว่า "ในที่นั้นนั่นแล" ได้แก่ ในสีมาแห่งมาฬกะนั่นแล. แต่เมื่อภิกษุทั้งหลายออกไปจากมาฬกะแล้ว ย่อมควรฝากไว้ในสำนักของภิกษุแม้รูปเดียว (อรรถกถาจุลวรรค 97). ภิกษุผู้ระลึกได้เมื่อออกจากมาฬกะแล้ว พึงฝากไว้ในสำนักของภิกษุผู้ไปด้วยกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "หรือในสำนักของบุคคลคนเดียว". ถ้าแม้ภิกษุรูปนั้นก็ไปแล้ว พึงบอกแก่ภิกษุอื่นที่ยังไม่ได้บอกในมาฬกะ แล้วฝากไว้. คำว่า "ในที่อันเป็นปกติ" ได้แก่ ในที่อันควรแก่สังฆกรรม. คำว่า "ล่วงพ้นการขว้างก้อนดินสองครั้ง" (สารัตถทีปนี จุลวรรค 3.97) ท่านกล่าวไว้เพื่อละอุปจาระแห่งการได้ยินเสียงสาธยายของภิกษุทั้งหลาย. คำว่า "หลีกจากทางใหญ่" ท่านกล่าวไว้เพื่อละอุปจาระแห่งภิกษุผู้ดำเนินไปในทาง. คำว่า "ในที่อันพุ่มไม้หรือรั้วบังไว้" ท่านกล่าวไว้เพื่อละอุปจาระแห่งการเห็น. คำว่า "พึงสมาทานวัตรแล้วบอก" ได้แก่ พึงสมาทานวัตรแล้วบอกปริวาสด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. แต่คำว่า "พึงบอก" ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไป. อนึ่ง ผู้บอก ถ้าเป็นผู้ใหม่กว่า พึงกล่าวว่า "อาวุโส". ถ้าเป็นผู้แก่กว่า พึงกล่าวว่า "ภันเต". ถ้าภิกษุอื่นบางรูปมายังที่นั้นด้วยกิจบางอย่าง หากภิกษุนั้นเห็นภิกษุรูปนั้น หรือได้ยินเสียงของภิกษุรูปนั้น พึงบอก. ภิกษุผู้ไม่บอก ย่อมขาดราตรีด้วย ย่อมเป็นทุกกฏเพราะการทำวัตรให้เสียด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ภิกษุอื่นใดที่เห็น ก็พึงบอกแก่ภิกษุรูปนั้นนั่นแล". อนึ่ง ถ้าภิกษุนั้นล่วงอุปจาระ 12 ศอกไปโดยไม่รู้ตัว ย่อมขาดราตรีเท่านั้น แต่ไม่เป็นทุกกฏเพราะการทำวัตรให้เสีย. คำว่า "อุตถิเต" ได้แก่ "เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว". คำว่า "ภิกษุรูปแรก" ได้แก่ ภิกษุอื่นรูปใดที่เห็นเป็นรูปแรก ไม่ว่าจะเป็นผู้กำลังออกจากวิหาร หรือเป็นอาคันตุกะ. คำว่า "พึงบอกแล้วฝากไว้แก่ภิกษุรูปนั้น" ท่านกล่าวหมายถึงว่า ถ้าไม่บอก พึงเป็นทุกกฏ ไม่ได้หมายถึงการขาดราตรี. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น ท่านพึงกล่าวว่า "บอกแก่ภิกษุทั้งหมดที่อยู่ในสีมาวิหารแล้ว". คำว่า "จนกว่าจะครบราตรี" ได้แก่ พึงอยู่ปริวาสจนกว่าจะครบราตรีเท่าจำนวนราตรีที่ปกปิดอาบัติไว้. แต่ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา ท่านกล่าวไว้ว่า "อย่างนี้แล พึงอยู่ปริวาสเท่าจำนวนวัน หรือมากกว่านั้น เพื่อบรรเทาความรังเกียจ เท่าจำนวนวันที่ปกปิดอาบัติไว้". คำว่า "วิถาร" ได้แก่ "ความพิสดาร".

---

Itaresu pana dvīsūti suddhantaparivāso, samodhānaparivāsoti dvinnaṃ majjhe. Khandhaketi samuccayakkhandhake (cūḷava. 156 ādayo). Cūḷasuddhanto mahāsuddhantoti ettha yo upasampadato (cūḷava. aṭṭha. 102; vi. saṅga. aṭṭha. 242) paṭṭhāya anulomakkamena vā ārocitadivasato paṭṭhāya paṭilomakkamena vā ‘‘asukañca asukañca divasaṃ vā pakkhaṃ vā māsaṃ vā saṃvaccharaṃ vā tava suddhabhāvaṃ jānāsī’’ti pucchiyamāno ‘‘āma, bhante, jānāmi, ettakaṃ nāma kālaṃ ahaṃ suddho’’ti vadati, tassa dinno suddhantaparivāso ‘‘cūḷasuddhanto’’ti vuccati.

คำว่า "ในปริวาส 2 อย่างที่เหลือ" ได้แก่ ในระหว่างปริวาส 2 อย่าง คือ สุทธันตปริวาส และสโมธานปริวาส. คำว่า "ในขันธกะ" ได้แก่ ในสมุจจยขันธกะ (จุลวรรค 156 เป็นต้น). ในคำว่า "จุฬสุทธันตะ และมหาสุทธันตะ" นี้ สุทธันตปริวาสที่ให้แก่ภิกษุใด ผู้เมื่อถูกถามว่า "ท่านรู้ความบริสุทธิ์ของท่านในวันนั้นๆ หรือในกึ่งเดือนนั้นๆ หรือในเดือนนั้นๆ หรือในปีนั้นๆ ตั้งแต่เมื่ออุปสมบท (อรรถกถาจุลวรรค 102; อรรถกถาวินัยสังคหะ 242) เป็นต้นไปโดยลำดับ หรือตั้งแต่เมื่อบอกวันนั้นเป็นต้นไปโดยย้อนลำดับหรือไม่" แล้วตอบว่า "ขอรับ ท่านผู้เจริญ ผมรู้ ผมบริสุทธิ์มานานเท่านี้" ปริวาสนั้นเรียกว่า "จุฬสุทธันตะ".

---

Taṃ gahetvā parivasantena yattakaṃ kālaṃ attano suddhabhāvaṃ jānāti, tattakaṃ apanetvā avasesaṃ māsaṃ vā dvemāsaṃ vā parivasitabbaṃ. Sace ‘‘māsamattaṃ asuddhomhī’’ti sallakkhetvā parivāsaṃ aggahesi, parivasanto ca puna aññaṃ māsaṃ sarati, tampi māsaṃ parivasitabbameva, puna parivāsadānakiccaṃ natthi. Atha ‘‘dvemāsaṃ asuddhomhī’’ti sallakkhetvā aggahesi, parivasanto ca ‘‘māsamattamevāhaṃ asuddhomhī’’ti sanniṭṭhānaṃ karoti, māsameva parivasitabbaṃ, puna parivāsadānakiccaṃ natthi. Ayañhi suddhantaparivāso uddhampi ārohati, heṭṭhāpi orohati, idamassa lakkhaṇaṃ.

ภิกษุผู้ถือปริวาสนั้นอยู่ พึงอยู่ปริวาสเดือนหนึ่งหรือสองเดือนที่เหลือ โดยเว้นระยะเวลาที่ตนรู้ความบริสุทธิ์ของตนออกไป. ถ้าภิกษุนั้นกำหนดว่า "เราไม่บริสุทธิ์ประมาณเดือนหนึ่ง" แล้วถือปริวาสอยู่ และเมื่ออยู่ปริวาสแล้วระลึกได้อีกเดือนหนึ่ง ก็พึงอยู่ปริวาสเดือนนั้นด้วยนั่นแล ไม่มีการให้ปริวาสอีก. อนึ่ง ถ้าภิกษุนั้นกำหนดว่า "เราไม่บริสุทธิ์สองเดือน" แล้วถือปริวาสอยู่ และเมื่ออยู่ปริวาสแล้วตกลงใจได้ว่า "เราไม่บริสุทธิ์เพียงเดือนเดียว" ก็พึงอยู่ปริวาสเพียงเดือนเดียว ไม่มีการให้ปริวาสอีก. ก็สุทธันตปริวาสนี้ ย่อมขึ้นไปข้างบนได้ ย่อมลงมาข้างล่างได้ นี้เป็นลักษณะของปริวาสนี้.

---

Yo pana yathāvuttena anulomappaṭilomavasena pucchiyamānopi rattipariyantaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) na jānāti nassarati, rattipariyante vematiko vā hoti, tassa dinno suddhantaparivāso ‘‘mahāsuddhanto’’ti vuccati. Taṃ gahetvā gahitadivasato yāva upasampadadivaso, tāva rattiyo gaṇetvā parivasitabbaṃ. Ayaṃ uddhaṃ nārohati, heṭṭhā pana orohati. Tasmā sace parivasanto rattiparicchede sanniṭṭhānaṃ karoti ‘‘māso vā saṃvaccharo vā mayhaṃ āpannassā’’ti, māsaṃ vā saṃvaccharaṃ vā parivasitabbaṃ. Ettha ca kiñcāpi ‘‘ettakaṃ kālaṃ ahaṃ suddho’’ti vadantassa cūḷasuddhanto dīyati, tathāpi niyameneva jānanābhāvā ‘‘duvidhopi cesa…pe… dātabbo’’ti vuttaṃ. Tassa dānavidhi khandhake āgatoti tassa duvidhassāpi suddhantassa dānavidhi ‘‘tena, bhikkhave, bhikkhunā saṅghaṃ upasaṅkamitvā…pe… evamassa vacanīyo’’tiādinā samuccayakkhandhake (cūḷava. 156) āgato. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo. Esa nayo vinicchayakathā pana vitthārato samantapāsādikāyaṃ vuttāti etthāpi.

ส่วนสุทธันตปริวาสที่ให้แก่ภิกษุใด ผู้แม้เมื่อถูกถามโดยอนุโลมและปฏิโลมตามที่กล่าวมาแล้ว ก็ไม่รู้ ไม่ระลึกได้ถึงที่สุดแห่งราตรี (อรรถกถาจุลวรรค 102) หรือมีความสงสัยในที่สุดแห่งราตรี ปริวาสนั้นเรียกว่า 'มหาสุทธันตะ'. ภิกษุผู้สมาทานปริวาสนั้น พึงนับราตรีตั้งแต่วันที่สมาทานไปจนถึงวันอุปสมบท แล้วอยู่ปริวาส. ปริวาสนี้ไม่ขึ้นไปข้างบน แต่ย่อมลงมาข้างล่างได้. เพราะเหตุนั้น ถ้าเมื่ออยู่ปริวาสแล้วกำหนดได้แน่นอนในส่วนแห่งราตรีว่า 'เราต้องอาบัติมาเดือนหนึ่งหรือปีหนึ่ง' ก็พึงอยู่ปริวาสเดือนหนึ่งหรือปีหนึ่ง. ในข้อนี้ แม้จุฬสุทธันตะจะให้แก่ผู้ที่กล่าวว่า 'เราบริสุทธิ์มานานเท่านี้' ก็จริง แต่เพราะไม่มีการรู้ที่แน่นอน จึงตรัสว่า 'ปริวาสนี้แม้ทั้งสองอย่าง...พึงให้'. วิธีให้ปริวาสนั้นมาในขันธกะ คือ วิธีให้สุทธันตปริวาสทั้งสองอย่างนั้น มาในสมุจจยขันธกะ (จุลวรรค 156) ด้วยบทว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์...พึงกล่าวแก่ภิกษุนั้นอย่างนี้' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นแล นี้เป็นอธิบาย. อนึ่ง นัยแห่งวินิจฉยกถานี้ ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา แม้ในที่นี้ด้วย.

---

Odhunitvā avadhuya pahāya samodhāno odhānasamodhāno. Cirappaṭicchannānaṃ agghena samodhāno agghasamodhāno. Missakānaṃ samodhāno missakasamodhāno. Idāni taṃ tividhampi samodhānaparivāsaṃ saṅkhepato dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādimāha. Antarāpattiṃ āpajjitvā paṭicchādentassāti yo parivāsaṃ gahetvā anikkhittavatto hutvā parivasanto apariniṭṭhiteyeva parivāse antarā vemajjhe saṅghādisesāpattiṃ āpajjitvā paṭicchādeti, tassa. Parivutthadivaseti lakkhaṇavacanametaṃ, tena ‘‘mānattaciṇṇadivase cā’’tipi vuttameva hoti. Makkhetvāti ñatticatutthena kammena mūlāya paṭikassanavasena makkhetvā. Samodahitvāti mūlāpattiṭṭhāne ṭhapetvā, pakkhipitvāti attho. Dātabbaparivāsoti ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiādinā ñatticatutthena kammena dātabbaparivāso. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo paṭicchannāya āpattiyā parivāsaṃ gahetvā parivasanto (cūḷava. aṭṭha. 102; vi. saṅga. aṭṭha. 243) vā mānattāraho vā mānattaṃ caranto vā abbhānāraho vā anikkhittavatto aññaṃ āpattiṃ āpajjitvā purimāpattiyā samā vā ūnatarā vā rattiyo paṭicchādeti, tassa mūlāya paṭikassanena te parivutthadivase ca mānattaciṇṇadivase ca sabbe odhunitvā adivase katvā pacchā āpannāpattiṃ mūlāpattiyaṃ samodhāya parivāso dātabboti.

การรวมเข้าด้วยกันโดยการสลัดทิ้ง การละทิ้ง และการสละไป ชื่อว่า โอธานสมวธาน. การรวมเข้าด้วยกันโดยการกำหนดค่า (คือจำนวนวัน) ของอาบัติที่ปกปิดไว้นาน ชื่อว่า อัคฆสมวธาน. การรวมเข้าด้วยกันของอาบัติที่ปะปนกัน ชื่อว่า มิสสกสมวธาน. บัดนี้ เพื่อแสดงสมวธานปริวาสทั้ง ๓ อย่างนั้นโดยย่อ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ตตฺถ' (ในปริวาสนั้น). คำว่า 'ของภิกษุผู้ต้องอาบัติในระหว่างแล้วปกปิด' หมายถึง ภิกษุใดสมาทานปริวาสแล้ว ยังไม่ได้สละวัตร ประพฤติปริวาสอยู่ เมื่อปริวาสยังไม่สิ้นสุดนั่นแล ได้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอื่นในระหว่างกลางแล้วปกปิด, ของภิกษุนั้น. คำว่า 'ในวันแห่งการอยู่ปริวาส' นี้เป็นคำแสดงลักษณะ, ด้วยคำนั้น เป็นอันกล่าวถึง 'ในวันแห่งการประพฤติมานัต' ด้วย. คำว่า 'มกฺเขตฺวา' (ลบล้าง) คือ ลบล้างโดยการชักเข้าหาอาบัติเดิมด้วยกรรมอันมีญัตติเป็นที่ ๔. คำว่า 'สโมทหิตฺวา' (รวมเข้า) คือ ตั้งไว้ในฐานะแห่งอาบัติเดิม อธิบายว่า รวมเข้าไว้. คำว่า 'ปริวาสที่พึงให้' คือ ปริวาสที่พึงให้ด้วยกรรมอันมีญัตติเป็นที่ ๔ มีอาทิว่า 'สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ' (ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ท่านผู้เจริญ). อธิบายว่า ภิกษุใดสมาทานปริวาสเพื่ออาบัติที่ปกปิดแล้วประพฤติปริวาสอยู่ (อรรถกถาจุลวรรค 102; อรรถกถาวินัยสังคหะ 243) หรือเป็นผู้ควรแก่มานัต หรือกำลังประพฤติมานัต หรือเป็นผู้ควรแก่อัพภาน ยังไม่ได้สละวัตร ได้ต้องอาบัติอื่นแล้วปกปิดราตรีเท่ากับหรือน้อยกว่าอาบัติเดิม, ปริวาสพึงให้แก่ภิกษุนั้น โดยการชักเข้าหาอาบัติเดิม ด้วยการสลัดทิ้งวันแห่งการอยู่ปริวาสและวันแห่งการประพฤติมานัตเหล่านั้นทั้งหมดให้เป็นวันเปล่า แล้วรวมอาบัติที่ต้องภายหลังเข้ากับอาบัติเดิม.

---

Sace pana antarāpatti mūlāpattito atirekappaṭicchannā hoti (cūḷava. aṭṭha. 102), taṃ mūlāpattiṃ katvā tattha itaraṃ samodhāya parivāso dātabbo. Sace pana antarāpatti appaṭicchannā hoti, mūlāya paṭikassanaṃ akatvā pubbe gahitaparivāseneva parivasitabbaṃ.

แต่ถ้าอาบัติในระหว่างถูกปกปิดไว้นานกว่าอาบัติเดิม (อรรถกถาจุลวรรค 102), พึงทำอาบัติในระหว่างนั้นให้เป็นอาบัติเดิม แล้วรวมอาบัติอื่นเข้าในอาบัตินั้น แล้วให้ปริวาส. แต่ถ้าอาบัติในระหว่างไม่ได้ถูกปกปิด, พึงประพฤติปริวาสด้วยปริวาสที่สมาทานไว้ก่อนนั่นเอง โดยไม่ต้องมีการชักเข้าหาอาบัติเดิม.

---

Yā ekā vā…pe… sabbacirappaṭicchannāyoti yā ekā vā āpatti sabbacirappaṭicchannā, yā dve vā tisso vā sambahulā vā āpattiyo sabbacirappaṭicchannāyoti attho. Tāsanti sabbacirappaṭicchannānaṃ āpattīnaṃ. Dānavidhi panassa khandhake vuttanayeneva veditabbo.

คำว่า 'อาบัติอย่างหนึ่ง...เป็นอาบัติที่ปกปิดไว้นานที่สุด' หมายความว่า อาบัติอย่างหนึ่งเป็นอาบัติที่ปกปิดไว้นานที่สุด หรืออาบัติสองอย่าง สามอย่าง หรือหลายอย่างเป็นอาบัติที่ปกปิดไว้นานที่สุด. คำว่า 'ของอาบัติเหล่านั้น' คือ ของอาบัติที่ปกปิดไว้นานที่สุดเหล่านั้น. ส่วนวิธีให้ปริวาสนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในขันธกะนั่นแล.

---

Yassa pana sataṃ āpattiyo dasāhapaṭicchannā, aparampi sataṃ āpattiyo dasāhapaṭicchannā, aparampi sataṃ āpattiyo dasāhapaṭicchannāti evaṃ dasakkhattuṃ katvā āpattisahassaṃ divasasatapaṭicchannaṃ hoti, tena kiṃ kātabbanti? Sabbaṃ samodahitvā dasa divase parivasitabbaṃ. Evaṃ ekeneva dasāhena divasasatampi parivasitameva hoti. Vuttampi cetaṃ –

ก็ถ้าภิกษุใดมีอาบัติร้อยหนึ่งปกปิดไว้ ๑๐ วัน, อาบัติอีกร้อยหนึ่งปกปิดไว้ ๑๐ วัน, อาบัติอีกร้อยหนึ่งปกปิดไว้ ๑๐ วัน, ทำอย่างนี้ ๑๐ ครั้ง รวมเป็นอาบัติพันหนึ่งปกปิดไว้ ๑๐๐ วัน, ภิกษุนั้นพึงทำอย่างไร? พึงรวมทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้วอยู่ปริวาส ๑๐ วัน. ด้วยประการฉะนี้ แม้ ๑๐๐ วัน ก็ชื่อว่าอยู่ปริวาสแล้วด้วย ๑๐ วันนั่นเอง. สมจริงดังคำที่กล่าวไว้ว่า -

---

‘‘Dasasataṃ rattisataṃ, āpattiyo chādayitvāna;

Dasa rattiyo vasitvāna, mucceyya pārivāsiko’’ti. (pari. 477);

“ภิกษุผู้ต้องอาบัติพันหนึ่ง ปกปิดไว้ร้อยราตรี, อยู่ปริวาสสิบราตรีแล้ว พึงพ้นจากอาบัติ.” (ปริวาร 477);

---

Ayaṃ agghasamodhāno nāma.

นี้ชื่อว่า อัคฆสมวธาน.

---

Idāni missakasamodhānaṃ niddisituṃ ‘‘missakasamodhāno nāmā’’tiādimāha. Tatrāyaṃ nayo –

บัดนี้ เพื่อจะแสดงมิสสกสมวธาน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'มิสฺสกสโมธาโน นาม' (ชื่อว่ามิสสกสมวธาน). ในมิสสกสมวธานนั้น มีนัยดังนี้ -

---

‘‘Ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ ekaṃ sukkavissaṭṭhiṃ, ekaṃ kāyasaṃsaggaṃ, ekaṃ duṭṭhullavācaṃ, ekaṃ attakāmaṃ, ekaṃ sañcarittaṃ, ekaṃ kuṭikārakaṃ, ekaṃ vihārakārakaṃ, ekaṃ duṭṭhadosaṃ, ekaṃ aññabhāgiyaṃ, ekaṃ saṅghabhedaṃ, ekaṃ bhedānuvattakaṃ, ekaṃ dubbacaṃ, ekaṃ kuladūsakaṃ, sohaṃ, bhante, saṅghaṃ tāsaṃ āpattīnaṃ samodhānaparivāsaṃ yācāmī’’ti –

“ข้าพเจ้า ท่านผู้เจริญ ได้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสหลายอย่าง คือ สุกกวิสัฏฐิ ๑, กายสังสัคคะ ๑, ทุฏฐุลลวาจา ๑, อัตตกามะ ๑, สัญจริตตะ ๑, กุฏิกาลกะ ๑, วิหารกาลกะ ๑, ทุฏฐโทสะ ๑, อัญญภาคิยะ ๑, สังฆเภทะ ๑, เภทานุวัตตกะ ๑, ทุพพะจะ ๑, กุลทูสะกะ ๑, ข้าพเจ้านั้น ท่านผู้เจริญ ขอสมวธานปริวาสเพื่ออาบัติเหล่านั้นต่อสงฆ์” -

---

Tikkhattuṃ yācāpetvā tadanurūpāya kammavācāya parivāso dātabbo. Ettha ca ‘‘saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ nānāvatthukāyo’’tipi ‘‘saṅghādisesā āpattiyo āpajji’’ntipi evaṃ pubbe vuttanayena vatthuvasenapi gottavasenapi nāmavasenapi āpattivasenapi yojetvā kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭhatiyevāti. Ayaṃ missakasamodhāno. Sabbaparivāsakammavācāvasāne pana nikkhittānikkhittavattādikathā purimanayeneva veditabbā. Tividhepi samodhānaparivāse atthamattasseva vuttattā, vinicchayādīnaṃ vā anāmaṭṭhattā ‘‘ayaṃ tividhepi samodhānaparivāse saṅkhepakathā’’ti vuttaṃ. Mahāvisayattā samodhānavicāraṇāya sā niravasesā kuto laddhabbāti āha ‘‘vitthāro’’tiādi.

ให้ขอสามครั้งแล้วพึงให้ปริวาสด้วยกรรมวาจาที่สมควรแก่ปริวาสนั้น. ในที่นี้ พึงประกอบกรรมวาจาตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว โดยวัตถุบ้าง โดยโคตรบ้าง โดยชื่อบ้าง โดยอาบัติบ้าง เช่น “ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสมีวัตถุต่างกัน” หรือ “ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสส” ดังนี้ ก็ย่อมควร. นี้คือ มิสสกสมวธาน. ส่วนเรื่องวัตรที่เก็บแล้วและยังไม่ได้เก็บเป็นต้น ในที่สุดแห่งกรรมวาจาปริวาสทั้งหมด พึงทราบตามนัยก่อนนั่นเอง. เพราะกล่าวไว้เพียงเนื้อความเท่านั้นในสมวธานปริวาสทั้งสามอย่าง และเพราะไม่ได้กล่าวถึงการวินิจฉัยเป็นต้น จึงกล่าวว่า “นี้เป็นเรื่องย่อในสมวธานปริวาสทั้งสามอย่าง”. เพราะการพิจารณาสมวธานมีขอบเขตกว้างขวาง จึงกล่าวว่า “รายละเอียด” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า จะพึงได้รายละเอียดทั้งหมดนั้นจากที่ไหน.

---

Chārattanti rā saddo tīyati chijjati etthāti ratti, sattānaṃ saddassa vūpasamanakāloti attho, cha rattiyo samāhaṭā, channaṃ rattīnaṃ vā samāhāro charattaṃ, charattameva chārattaṃ, avayavabyatirekena samudāyassābhāvato cha rattiyoti attho vutto.

คำว่า ฉารตฺตํ (หกราตรี) อธิบายว่า ชื่อว่า รตฺติ (ราตรี) เพราะเป็นที่ที่เสียง (คือคำว่า รา) สิ้นไปหรือขาดไป, อธิบายว่า เป็นเวลาที่เสียงของสัตว์ทั้งหลายสงบระงับไป. หกราตรีที่รวมกัน หรือการรวมกันของหกราตรี ชื่อว่า ฉารัตตะ, ฉารัตตะนั่นเองคือ ฉารัตตะ, เพราะไม่มีส่วนรวมแยกต่างหากจากส่วนย่อย จึงกล่าวอรรถว่า หกราตรี.

---

Parivāsaṃ adatvā mānattameva dātabbanti yasmā āpatti appaṭicchannā, yasmā ca āpannabhāveneva mānattāraho hoti, tasmā parivāsaṃ adatvā kevalaṃ mānattameva dātabbaṃ. Yaṃ paṭicchannāya āpattiyā parivutthaparivāsassa dīyati, idaṃ paṭicchannamānattaṃ nāmāti āha ‘‘yassa paṭicchannā hotī’’tiādi. Idanti paṭicchannamānattaṃ. Idhāti imasmiṃ vākye. Kathaṃ pana tesaṃ dvinnaṃ mānattānaṃ dānavidhi ca vinicchayakathā ca veditabbāti āha ‘‘ubhinnampi panā’’tiādi.

คำว่า “ไม่ให้ปริวาส พึงให้แต่มานัตเท่านั้น” เพราะอาบัติไม่ได้ถูกปกปิด และเพราะเป็นผู้ควรแก่มานัตด้วยความเป็นผู้ต้องอาบัติแล้วนั่นเอง เพราะฉะนั้น ไม่พึงให้ปริวาส พึงให้แต่มานัตอย่างเดียวเท่านั้น. มานัตที่ให้แก่ผู้ที่อยู่ปริวาสแล้วเพื่ออาบัติที่ปกปิด นี้ชื่อว่า ปฏิฉันนมานัต จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ของภิกษุผู้มีอาบัติที่ปกปิดแล้ว”. คำว่า อิทํ นี้ คือ ปฏิฉันนมานัตนี้. คำว่า อิธ ในที่นี้ คือ ในประโยคนี้. ก็วิธีให้มานัตทั้งสองนั้นและการวินิจฉัยพึงทราบอย่างไร? จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ก็มานัตทั้งสองนั้น”.

---

Ayanti vakkhamānaṃ sandhāyāha. Parivāse vuttappakāraṃ padesanti parikkhittassa vihārassa parikkhepato, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamitvā mahāmaggato okkamma gumbena vā vatiyā vā paṭicchannaṭṭhānaṃ. Samādiyitvāti antoaruṇeyeva samādiyitvā. Ārocetvāti –

คำว่า อยํ (นี้) ตรัสหมายถึงสิ่งที่กำลังจะกล่าวต่อไป. คำว่า ประเทศที่กล่าวไว้ในปริวาส คือ สถานที่ที่ปกปิดด้วยพุ่มไม้หรือรั้ว โดยพ้นจากเขตของวิหารที่ล้อมรอบ หรือจากสถานที่ที่ควรล้อมรอบของวิหารที่ไม่ได้ล้อมรอบ ไปสองช่วงก้อนดินตก และหลีกออกจากถนนใหญ่. คำว่า สมาทิยิตฺวา (สมาทานแล้ว) คือ สมาทานภายในอรุณนั่นเอง. คำว่า อาโรเจตฺวา (บอกแล้ว) คือ –

---

‘‘Ahaṃ, bhante, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ appaṭicchannaṃ, sohaṃ, bhante, saṅghaṃ ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā appaṭicchannāya chārattaṃ mānattaṃ yāciṃ, tassa me saṅgho ekissā āpattiyā sañcetanikāya sukkavissaṭṭhiyā appaṭicchannāya chārattaṃ mānattaṃ adāsi, sohaṃ mānattaṃ carāmi, vedayāmahaṃ, bhante, vedayatī’ti maṃ saṅgho dhāretū’’tiādinā (cūḷava. aṭṭha. 97) –

“ข้าพเจ้า, ท่านผู้เจริญ, ได้ต้องอาบัติสุกกวิสัฏฐิอันเกิดจากความจงใจอย่างหนึ่งที่ไม่ได้ปกปิด, ข้าพเจ้า, ท่านผู้เจริญ, ได้ขอมานัตหกราตรีเพื่ออาบัติสุกกวิสัฏฐิอันเกิดจากความจงใจอย่างหนึ่งที่ไม่ได้ปกปิดนั้นจากสงฆ์, สงฆ์ได้ให้มานัตหกราตรีเพื่ออาบัติสุกกวิสัฏฐิอันเกิดจากความจงใจอย่างหนึ่งที่ไม่ได้ปกปิดนั้นแก่ข้าพเจ้า, ข้าพเจ้ากำลังประพฤติมานัตอยู่, ข้าพเจ้า, ท่านผู้เจริญ, ขอแจ้งให้ทราบ, ขอสงฆ์จงจำข้าพเจ้าไว้ว่า ‘กำลังแจ้งให้ทราบ’” ดังนี้เป็นต้น (จูฬวัคค์ อรรถกถา ๙๗).

---

Āpattidivasānurūpaṃ ārocetvā. Imañca pana atthaṃ gahetvā (cūḷava. aṭṭha. 97) yāya kāyaci bhāsāya ārocetuṃ vaṭṭatiyeva. Ārocitakālato paṭṭhāya ca ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā sesehi sati karaṇīye gantumpi vaṭṭati. Aruṇe uṭṭhite tassa bhikkhussa santike vattaṃ nikkhipitabbaṃ. Sace sopi kenaci kammena pure aruṇeyeva gacchati, aññaṃ vihārato nikkhantaṃ vā āgantukaṃ vā yaṃ paṭhamaṃ passati, tassa santike ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Ayañca yasmā gaṇassa ārocetvā, bhikkhūnañca atthibhāvaṃ sallakkhetvāva vasi, tenassa ūne gaṇe caraṇadoso vā vippavāso vā na hoti. Sace pana kañci na passati, vihāraṃ gantvā yaṃ paṭhamaṃ passati, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Tenāha ‘‘tato tesu gatesu vā agatesu vā purimanayena paṭipajjitabba’’nti.

แจ้งตามจำนวนวันแห่งอาบัติ. อนึ่ง พึงถือเอาเนื้อความนี้ (จูฬวัคค์ อรรถกถา ๙๗) แล้วแจ้งด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งก็ได้. และนับตั้งแต่เวลาที่แจ้งแล้ว เว้นภิกษุรูปหนึ่งไว้ ที่เหลือเมื่อมีกิจที่ควรทำ ก็พึงไปได้. เมื่ออรุณขึ้น พึงเก็บวัตรไว้ในสำนักของภิกษุรูปนั้น. หากแม้ภิกษุรูปนั้นก็ไปก่อนอรุณด้วยกิจบางอย่าง พึงแจ้งและเก็บวัตรไว้ในสำนักของภิกษุรูปอื่นที่ออกจากวิหารมา หรือเป็นอาคันตุกะรูปใดที่เห็นเป็นรูปแรก. และภิกษุนี้ เพราะแจ้งแก่คณะแล้ว และพิจารณาเห็นว่ามีภิกษุอยู่ จึงอยู่พักอาศัย ดังนั้น เมื่อคณะขาดไป จึงไม่มีโทษในการประพฤติ หรือการอยู่ปราศจาก. แต่หากไม่เห็นใครเลย พึงไปที่วิหารแล้วแจ้งและเก็บวัตรไว้ในสำนักของภิกษุรูปใดที่เห็นเป็นรูปแรก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จากนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นไปแล้วหรือไม่ไปแล้วก็ตาม พึงปฏิบัติด้วยนัยก่อนนั่นเอง".

---

Yattha siyāti yassaṃ samānasaṃvāsakasīmāyaṃ vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho atthi. Avhātabboti abbhānakammavasena pakkositabbo. Abbhānakammaṃ pana kathanti āha ‘‘abbhānakammaṃ panā’’tiādi. Pāḷivasenāti ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiādinā (cūḷava. 101) pāḷivasena. Vinicchayavasenāti ‘‘abbhantehi ca paṭhamaṃ abbhānāraho kātabbo. Ayañhi nikkhittavattattā pakatattaṭṭhāne ṭhito, pakatattassa ca abbhānaṃ kātuṃ na vaṭṭati, tasmā vattaṃ samādapetabbo. Vatte samādinne abbhānāraho hoti. Tenāpi vattaṃ samādiyitvā ārocetvā abbhānaṃ yācitabbaṃ. Anikkhittavattassa pana vattasamānakiccaṃ natthi. So hi chārattātikkameneva abbhānāraho hotī’’tiādinā (cūḷava. aṭṭha. 97) vinicchayavasena. Taṃ panetaṃ sabbaṃ parivāsādikammaṃ pāḷivasena (cūḷava. 75) ca aṭṭhakathāvasena (cūḷava. aṭṭha. 75, 97) ca suviññeyyattā ativitthārabhayena na vitthārayimha, atthikehi pana tatova gahetabbaṃ. Imassa pana kammassa vīsativaggakaraṇīyattā tato ūnatarena kataṃ kuppati. Tenāha ‘‘ekenāpi ce…pe… anabbhito’’ti. Ayanti ayaṃ yathāvuttā. Sāmīcīti vattaṃ.

คำว่า ยตฺถ สิยา (ในที่ใดพึงมี) คือ ในสีมาที่มีการอยู่ร่วมกันเดียวกัน ซึ่งมีภิกษุสงฆ์ ๒๐ รูป. คำว่า อวหาตพฺโพ (พึงเรียกมา) คือ พึงเรียกมาด้วยอำนาจแห่งอัพภานกรรม. อนึ่ง อัพภานกรรมเป็นอย่างไร? จึงกล่าวคำมีอาทิว่า อพฺภานกมฺมํ ปน (ก็อัพภานกรรม). คำว่า ด้วยอำนาจแห่งบาลี คือ ด้วยอำนาจแห่งบาลีว่า “สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ” เป็นต้น (จูฬวัคค์ ๑๐๑). คำว่า ด้วยอำนาจแห่งวินิจฉัย คือ “อนึ่ง ภิกษุผู้จะอัพภาน พึงทำให้เป็นผู้ควรแก่อัพภานก่อน. เพราะภิกษุนี้เป็นผู้เก็บวัตรแล้ว จึงตั้งอยู่ในฐานะเป็นปกตัตตะ, และไม่ควรทำอัพภานแก่ปกตัตตะ, เพราะฉะนั้น พึงให้สมาทานวัตร. เมื่อสมาทานวัตรแล้ว ย่อมเป็นผู้ควรแก่อัพภาน. เพราะเหตุนั้น แม้ภิกษุนั้นก็พึงสมาทานวัตรแล้วแจ้งและขออัพภาน. ส่วนผู้ที่ยังไม่ได้เก็บวัตร ไม่มีกิจคือการสมาทานวัตร. เพราะภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ควรแก่อัพภานด้วยการล่วงราตรี ๖ ราตรีเท่านั้น” เป็นต้น (จูฬวัคค์ อรรถกถา ๙๗) ด้วยอำนาจแห่งวินิจฉัย. อนึ่ง กรรมมีปริวาสเป็นต้นทั้งหมดนั้น เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่ายด้วยอำนาจแห่งบาลี (จูฬวัคค์ ๗๕) และด้วยอำนาจแห่งอรรถกถา (จูฬวัคค์ อรรถกถา ๗๕, ๙๗) เราจึงไม่ขยายความด้วยเกรงว่าจะยืดยาวเกินไป, แต่ผู้ที่ต้องการพึงถือเอาจากที่นั่นเอง. อนึ่ง กรรมนี้เป็นสิ่งที่พึงทำด้วยคณะ ๒๐ รูป, กรรมที่ทำด้วยคณะที่น้อยกว่านั้นย่อมกำเริบ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้ด้วยรูปเดียว...เป... ไม่ได้รับการอัพภาน”. คำว่า อยํ (นี้) คือ นี้ดังที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า สามีจี (ความชอบธรรม) คือ วัตร.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

จบการอธิบายปาติโมกข์ในคัมภีร์กังขาวิตรณี

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในคัมภีร์ลีนัตถัปปกาสนียะ อันเป็นวินยัตถะมัญชูสา

---

Saṅghādisesavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบสังฆาทิเสสวรรณนา.

---

Aniyatakaṇḍaṃ

อนิยตกัณฑ์

---

1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā

1. อธิบายอนิยตสิกขาบทที่ ๑

---

‘‘Mātugāmenā’’ti vatvā puna ‘‘ekāyā’’ti vuttattā ‘‘mātugāmasaṅkhātāya ekāya itthiyā’’ti vuttaṃ. Rahoti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yo anāpattiṃ karoti, tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘cakkhussa raho’’ti. Nanu ‘‘raho nāma cakkhussa raho, sotassa raho. Cakkhussa raho nāma na sakkā hoti akkhiṃ vā nikhaṇiyamāne, bhamukaṃ vā ukkhipiyamāne, sīsaṃ vā ukkhipiyamāne passituṃ. Sotassa raho nāma na sakkā hoti pakatikathā sotu’’nti padabhājanapāḷiyaṃ sotassa rahoti āgataṃ, atha kasmā taṃ avatvā ‘‘cakkhussa raho’’ti ettakameva vuttanti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Iminā pāḷiyaṃ ‘‘sotassa raho’’ti idaṃ atthuddhāravasena vuttanti dasseti. Atha kathametaṃ viññāyati ‘‘cakkhusseva raho idha adhippeto’’ti? ‘‘Paṭicchanne āsane’’ti vacanato ‘‘sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’’nti (pārā. 445) ca vuttattā. Tenevāha ‘‘sacepī’’tiādi. ‘‘Pihitakavāṭassā’’ti (sārattha. ṭī. 2.444-445) iminā paṭicchannabhāvato cakkhussa rahosabbhāvaṃ dasseti. Apihitakavāṭassa (pārā. aṭṭha. 2.444-445) pana dvāre nisinno anāpattiṃ karoti, na kevalaṃ apihitakavāṭassa gabbhassa dvāre nisinnova anāpattiṃ karoti, antodvādasahatthe okāse nisinnopīti veditabbo. Tenāha ‘‘yattha pana sakkā daṭṭhu’’ntiādi. Yasmā nisīditvā niddāyanto kapimiddhapareto kañci kālaṃ cakkhūni ummīleti, kañci kālaṃ nimīleti, na ca mahāniddaṃ okkamati, tasmā ‘‘niddāyantopi anāpattiṃ karotī’’ti vuttaṃ. Nipajjitvā niddāyanto pana tādiso na hotīti āha ‘‘nipajjitvā niddāyantopi na karotī’’ti, anāpattiṃ na karotīti attho. Methunassa mātugāmo dutiyo na hoti. Itthiyo hi aññamaññissā vajjaṃ paṭicchādenti. Teneva vesāliyaṃ (pārā. 76-77) mahāvane dvāraṃ vivaritvā nipanne bhikkhumhi sambahulā itthiyo yāvadatthaṃ katvā pakkamiṃsu. Tenāha ‘‘itthīnaṃ pana satampi na karotī’’ti. Taṃ kammanti ajjhācārakammaṃ. Yasmā nisīditvāva nipajjati, tasmā nipajjanampi antokatvā ‘‘nisajjaṃ kappeyyā’’ti vuttanti dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabboti nisajjaṃ paṭijānamānassa tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarasamāyogo hotiyevāti vuttaṃ. Pārājikena, pana saṅghādisesena ca pācittiyena ca tenākārena nisajjaṃ paṭijānamānova kāretabbo. Na appaṭijānamānoti nisajjaṃ appaṭijānamāno tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena na kāretabboti. Alajjīpi hi paṭijānamānova āpattiyā kāretabbo. Yāva na paṭijānāti, tāva ‘‘neva suddho’’ti vā ‘‘na asuddho’’ti vā vattabbo, vattānusandhinā pana kāretabboti. Vuttañhetaṃ –

เพราะตรัสว่า "ด้วยมาตุคาม" แล้วตรัสอีกว่า "ด้วยหญิงคนเดียว" จึงกล่าวว่า "ด้วยหญิงคนเดียวอันนับว่าเป็นมาตุคาม". คำว่า "ระโห" คือ ที่ไม่เปิดเผย. และความเป็นที่ไม่เปิดเผยนั้น เพราะความที่บุคคลผู้ทำให้เป็นอนาบัติไม่เป็นที่ประจักษ์แก่สายตา จึงตรัสว่า "ลับตา". ก็คำว่า "ระโห" คือ ลับตา ลับหู. ลับตา คือ ไม่สามารถเห็นได้เมื่อขยิบตา หรือเลิกคิ้ว หรือเงยศีรษะ. ลับหู คือ ไม่สามารถได้ยินคำพูดปกติ" ดังนี้ ในปทภาชนีย์บาลี มีคำว่า "ลับหู" มาด้วย, ไฉนจึงไม่กล่าวคำนั้น แต่กล่าวเพียง "ลับตา" เท่านั้นเล่า? จึงตรัสว่า "กิญจาปิ" เป็นต้น. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า คำว่า "ลับหู" ในบาลีนั้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการยกอรรถขึ้นแสดง. ก็จะพึงรู้ได้อย่างไรว่า "ในที่นี้ประสงค์เอาแต่ลับตาเท่านั้น"? เพราะคำว่า "ในอาสนะที่กำบัง" และเพราะตรัสว่า "สามารถเสพเมถุนธรรมได้" (ปาราชิก 445). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้หาก" เป็นต้น. ด้วยคำว่า "มีบานประตูปิด" (สารัตถทีปนี 2.444-445) นี้ ย่อมแสดงความมีอยู่แห่งที่ลับตาเพราะความเป็นที่กำบัง. ส่วนผู้ที่นั่งอยู่ที่ประตูห้องที่ไม่ได้ปิดบานประตู (ปาราชิก อรรถกถา 2.444-445) ย่อมทำให้เป็นอนาบัติ, ไม่ใช่เพียงแต่นั่งอยู่ที่ประตูห้องที่ไม่ได้ปิดบานประตูเท่านั้นที่ทำให้เป็นอนาบัติ, แม้ผู้นั่งอยู่ในที่ภายใน 12 ศอก ก็พึงทราบว่าทำให้เป็นอนาบัติ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แต่ในที่ที่สามารถเห็นได้" เป็นต้น. เพราะว่าผู้นั่งหลับที่ถูกความง่วงครอบงำ ย่อมลืมตาบ้าง หลับตาบ้าง บางคราว และไม่เข้าถึงการหลับอย่างสนิท, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "แม้ผู้หลับก็ทำให้เป็นอนาบัติ". ส่วนผู้ที่นอนหลับ ย่อมไม่เป็นเช่นนั้น จึงตรัสว่า "แม้ผู้ที่นอนหลับก็ไม่ทำ", หมายความว่า ไม่ทำให้เป็นอนาบัติ. มาตุคามไม่เป็นที่สองของเมถุน. เพราะว่าหญิงทั้งหลายย่อมปิดบังโทษของกันและกัน. เพราะเหตุนั้น ในมหาวันที่เมืองเวสาลี (ปาราชิก 76-77) เมื่อภิกษุนอนเปิดประตูอยู่ หญิงจำนวนมากได้ทำตามความพอใจแล้วจากไป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ส่วนหญิงแม้ร้อยคนก็ไม่ทำให้เป็นอนาบัติ". คำว่า "กรรมนั้น" คือ อัชฌาจารกรรม. เพราะว่านั่งแล้วก็นอน, เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่ารวมการนอนไว้ด้วย จึงกล่าวว่า "พึงกำหนดการนั่ง" ดังนี้ จึงตรัสว่า "ในที่นี้" เป็นต้น. คำว่า "พึงให้ทำด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาธรรม 3 อย่าง" คือ กล่าวว่า ผู้ที่รับรองการนั่ง ย่อมมีการประกอบด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาธรรม 3 อย่างนั่นเอง. ส่วนพึงให้ทำด้วยปาราชิก, สังฆาทิเสส และปาจิตตีย์ ด้วยอาการนั้น โดยผู้ที่รับรองการนั่งเท่านั้น. คำว่า "ไม่ให้ทำแก่ผู้ไม่รับรอง" คือ ผู้ที่ไม่รับรองการนั่ง ไม่พึงให้ทำด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาธรรม 3 อย่าง. เพราะว่าแม้ผู้ไม่มีความละอาย ก็พึงให้ทำ (ปรับอาบัติ) ด้วยอาบัติ ตามคำรับรองเท่านั้น. ตราบใดที่ยังไม่รับรอง ตราบนั้นไม่พึงกล่าวว่า "เป็นผู้บริสุทธิ์" หรือ "เป็นผู้ไม่บริสุทธิ์", แต่พึงให้ทำด้วยการสืบเนื่องแห่งวัตร. คำนั้นตรัสไว้แล้วว่า –

---

‘‘Paṭiññā lajjīsu katā, alajjīsu evaṃ na vijjati;

Bahumpi alajjī bhāseyya, vattānusandhitena kāraye’’ti. (pari. 359);

"การรับรองทำในผู้มีความละอาย, ในผู้ไม่มีความละอาย ย่อมไม่มีอย่างนี้; แม้ผู้ไม่มีความละอายจะพูดมากเพียงใด, พึงให้ทำด้วยการสืบเนื่องแห่งวัตร" (ปริวาร 359).

---

Na kevalaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena codanāyameva evaṃ paṭiññāya kāretabbo, atha kho nisajjādinā ākārena saddhiṃ codanāyapīti dassetuṃ ‘‘yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya, tena so bhikkhu kāretabbo’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘nisajjādīsu ākāresū’’tiādi. Ettha ca ‘‘paṭijānamāno’’ti avuttepi adhikārattā ‘‘paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo’’ti vuttaṃ. Tathārūpāya (sārattha. ṭī. 2.444-445) upāsikāya vacane aññathattābhāvato diṭṭhaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpi hotīti dassane aññathattasambhavaṃ dasseti. Anekaṃsikatāya na niyatoti aniyato. Tenāha ‘‘tiṇṇaṃ āpattīna’’ntiādi.

ไม่ใช่เพียงแต่พึงให้ทำตามคำรับรองอย่างนี้ด้วยการโจทด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาธรรม 3 อย่างเท่านั้น, แต่เพื่อแสดงว่าพึงให้ทำด้วยการโจทพร้อมด้วยอาการมีการนั่งเป็นต้นด้วย จึงตรัสว่า "หรืออุบาสิกาผู้มีวาจาที่น่าเชื่อถือพึงกล่าวด้วยอาการใด, พึงให้ภิกษุนั้นทำ (ปรับอาบัติ) ด้วยอาการนั้น". เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในอาการมีการนั่งเป็นต้น" เป็นต้น. และในที่นี้ แม้ไม่ได้กล่าวว่า "ผู้รับรอง" แต่เพราะเป็นเรื่องที่เกี่ยวข้อง จึงกล่าวว่า "พึงให้ภิกษุนั้นทำ (ปรับอาบัติ) ตามคำรับรองเท่านั้น". เพราะคำพูดของอุบาสิกาผู้มีลักษณะเช่นนั้น (สารัตถทีปนี 2.444-445) ไม่มีทางเป็นอย่างอื่น, จึงแสดงความเป็นไปได้ที่จะเป็นอย่างอื่นในการแสดงว่า สิ่งที่เห็นนั้นอาจเป็นอย่างนั้นก็ได้ หรืออาจเป็นอย่างอื่นก็ได้. เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่แน่นอน จึงไม่เป็นสิ่งที่กำหนดแน่นอน จึงชื่อว่า อนิยต. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แห่งอาบัติ 3 อย่าง" เป็นต้น.

---

Rahonisajjassādena mātugāmassa santikaṃ gantukāmo akkhiṃ añjeti, dukkaṭaṃ. Nivāsanaṃ nivāseti, kāyabandhanaṃ bandhati, cīvaraṃ pārupati, sabbattha payoge payoge dukkaṭaṃ. Gacchati, padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Gantvāna nisīdati, dukkaṭameva. Tenāha ‘‘methunadhammasannissitakilesasaṅkhātenā’’tiādi. Ettha ca rahonisajjassādassa asatipi methunarāgabhāve tappaṭibaddhakilesattā vuttaṃ ‘‘methunadhammasannissitakilesasaṅkhātenā’’ti. Teneva sannissitaggahaṇaṃ kataṃ. Rahassādenāti ‘‘itthannāmāya saddhiṃ raho nisīditvā hasitalapitādikaṃ kareyya’’nti uppannaassādahetu. Nisajjāya pācittiyaṃ asati upacāragate nipajjitvā aniddāyante anandhe viññupuriseti adhippāyo. Sace sā itthī kenaci karaṇīyena uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ nisīdati, nisajjāya nisajjāya pācittiyaṃ. Yaṃ sandhāya gato, sā na diṭṭhā, aññā āgantvā nisīdati, assāde uppanne pācittiyaṃ. Sace sambahulā āgacchanti, mātugāmagaṇanāya pācittiyaṃ. Sace uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ nisīdanti, nisajjāgaṇanāyapi pācittiyāni. Aniyametvā ‘‘diṭṭhadiṭṭhāya saddhiṃ rahassādaṃ kappissāmī’’ti gantvā nisinnassāpi āgatāgatānaṃ vasena, punappunaṃ nisajjāya vasena ca vuttanayeneva āpattiyo veditabbā. Vuttappakāre puriseti anandhe viññupurise. Upacāragate satīti dvādasahatthabbhantaragate sati. Sace suddhacittena gantvā nisinnassa santikaṃ āgantvā nisinnāya itthiyā rahassādo uppajjati, evampi anāpatti.

ภิกษุผู้ประสงค์จะไปหาสตรีด้วยความยินดีในการนั่งในที่ลับ ทายาตา ต้องอาบัติทุกกฏ. นุ่งสบง, คาดประคดเอว, ห่มจีวร, ในความพยายามทุกๆ อย่าง ต้องอาบัติทุกกฏ. เดินไป, ทุกๆ ย่างเท้า ต้องอาบัติทุกกฏ. ไปถึงแล้วนั่ง, ต้องอาบัติทุกกฏนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ด้วยกิเลสอันเนื่องด้วยเมถุนธรรม” เป็นต้น. และในที่นี้ แม้จะไม่มีเมถุนราคะในความยินดีในการนั่งในที่ลับ แต่เพราะเป็นกิเลสที่เนื่องกับเมถุนราคะนั้น จึงตรัสว่า “ด้วยกิเลสอันเนื่องด้วยเมถุนธรรม”. เพราะเหตุนั้น จึงมีการถือเอาคำว่า “เนื่องด้วย”. คำว่า “ด้วยความยินดีในที่ลับ” คือ ด้วยเหตุแห่งความยินดีที่เกิดขึ้นว่า “เราจักนั่งในที่ลับกับสตรีชื่อนี้แล้วทำการหัวเราะและพูดซิกซี้เป็นต้น”. อธิบายว่า อาบัติปาจิตตีย์ในการนั่ง ย่อมมีในเมื่อไม่มีบุรุษผู้รู้เดียงสา ไม่ตาบอด ไม่นอนหลับ ไม่นอนเอกเขนก อยู่ในหัตถบาส. ถ้าสตรีนั้นลุกขึ้นแล้วนั่งลงบ่อยๆ ด้วยกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุกๆ ครั้งที่นั่ง. สตรีที่ภิกษุตั้งใจไปหาไม่ปรากฏ แต่สตรีอื่นมานั่งแทน เมื่อความยินดีเกิดขึ้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์. ถ้าสตรีมากันหลายคน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนสตรี. ถ้าสตรีเหล่านั้นลุกขึ้นแล้วนั่งลงบ่อยๆ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนครั้งที่นั่งด้วย. แม้ภิกษุผู้ไปนั่งโดยมิได้กำหนดว่า “เราจักทำความยินดีในที่ลับกับสตรีที่พบเห็น” ก็พึงทราบอาบัติทั้งหลายตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คือตามจำนวนสตรีที่มา และตามจำนวนครั้งที่นั่ง. คำว่า “ในบุรุษตามที่กล่าวมาแล้ว” คือ ในบุรุษผู้รู้เดียงสา ไม่ตาบอด. คำว่า “เมื่ออยู่ในหัตถบาส” คือ เมื่ออยู่ในภายใน ๑๒ ศอก. ถ้าสตรีมานั่งใกล้ภิกษุผู้นั่งอยู่ด้วยจิตบริสุทธิ์ แล้วเกิดความยินดีในที่ลับขึ้น แม้อย่างนี้ก็ไม่ต้องอาบัติ.

---

Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทอนิยตที่ ๑ จบแล้ว.

---

2. Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā

2. การอธิบายสิกขาบทอนิยตที่ ๒

---

Naheva kho pana paṭicchannanti ettha pana yampi bahi parikkhittaṃ anto vivaṭaṃ pariveṇaṅgaṇādi, tampi antogadhanti veditabbaṃ. ‘‘Evarūpañhi ṭhānaṃ appaṭicchanneyeva gahita’’nti mahāpaccariyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.453) vuttaṃ. Saṅghādisesena vāti kāyasaṃsaggaduṭṭhullobhāsanasaṅkhātena saṅghādisesena vā. Teneva hi padabhājane ‘‘sā ce evaṃ vadeyya ‘ayyo, mayā diṭṭho nisinno mātugāmena saddhiṃ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjanto’’’tiādi (pārā. 455) vuttaṃ. Idaṃ sikkhāpadaṃ duṭṭhullavācāvasena āgataṃ. Duṭṭhullavācañca sutvā taṃ mātugāmopi na paṭicchādeti. Tathā hi duṭṭhullavācāsikkhāpade (pārā. 283 ādayo) yā pana tā itthiyo hirimanā, tā nikkhamitvā bhikkhū ujjhāpesuṃ, tasmā idha itthīpi anāpattiṃ karotīti āha ‘‘itthīpī’’ti. Atha vā idha appaṭicchannattā itthīpi anāpattiṃ karoti, paṭhame pana paṭicchannattā itthisatampi anāpattiṃ na karotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Anandho abadhiroti ettha kāyasaṃsaggavasena anandho vutto, duṭṭhullavācāvasena abadhiro.

คำว่า “ก็แล ไม่เป็นที่กำบังเลยทีเดียว” ในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่า แม้สถานที่ใดที่ล้อมรั้วไว้ภายนอกแต่เปิดโล่งภายใน เช่น ลานบริเวณวัด เป็นต้น ก็รวมเข้าในคำนี้ด้วย. ในมหาปัจจรีกล่าวว่า “สถานที่เห็นปานนี้ ทรงถือเอาว่าเป็นที่ไม่กำบังนั่นเอง”. คำว่า “หรือด้วยอาบัติสังฆาทิเสส” คือ ด้วยอาบัติสังฆาทิเสสที่นับเนื่องด้วยการถูกต้องกายและการพูดพาดพิงถึงเมถุน. เพราะเหตุนั้น ในบทภาชนีย์จึงกล่าวว่า “ถ้าสตรีนั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเจ้าข้า ดิฉันเห็นท่านนั่งถูกต้องกายกับสตรี’” เป็นต้น. สิกขาบทนี้มาด้วยอำนาจวาจาหยาบคาย. และสตรีเมื่อได้ยินวาจาหยาบคายนั้นแล้ว ก็ไม่ปกปิดไว้. จริงอย่างนั้น ในสิกขาบทว่าด้วยวาจาหยาบคาย สตรีทั้งหลายที่มีความละอาย พากันออกไปแล้วโพนทะนาภิกษุทั้งหลาย ฉะนั้น ในสิกขาบทนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “แม้สตรี” เพื่อแสดงว่าสตรีก็ทำให้ไม่ต้องอาบัติได้. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า ในสิกขาบทนี้ เพราะเป็นที่แจ้ง สตรีแม้คนเดียวก็ทำให้ไม่ต้องอาบัติได้ แต่ในสิกขาบทแรก เพราะเป็นที่ลับ แม้สตรีตั้งร้อยคนก็ไม่ทำให้เป็นอนาบัติ. ในคำว่า “ไม่ตาบอด ไม่หูหนวก” นี้ ตรัสคำว่า “ไม่ตาบอด” ด้วยอำนาจการถูกต้องกาย ตรัสคำว่า “ไม่หูหนวก” ด้วยอำนาจวาจาหยาบคาย.

---

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, sukhamajjhattavedanāhi dvivedanaṃ. Tenāha ‘‘samuṭṭhānādīni panettha adinnādānasadisānevā’’ti. Ettha ca kāyasaṃsaggaṃ samāpajjanto duṭṭhullampi bhaṇati, duṭṭhullaṃ bhaṇanto nisīdati cāti ‘‘kāyavācācittato ca samuṭṭhātī’’ti vuttaṃ, duṭṭhullameva vā sandhāya vuttanti gahetabbaṃ.

ในสมุฏฐานเป็นต้น สิกขาบทนี้มี ๓ สมุฏฐาน คือ เกิดจากกายกับจิต ๑ จากวาจากับจิต ๑ จากกายวาจากับจิต ๑, เป็นกิริยา, เป็นสัญญาวิโมกข์, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม วจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, มีเวทนา ๒ คือ สุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สมุฏฐานเป็นต้นในสิกขาบทนี้ เหมือนกับในอทินนาทานนั่นเอง”. และในสิกขาบทนี้ ที่กล่าวว่า “เกิดจากกายวาจาและจิต” เพราะภิกษุเมื่อถูกต้องกายก็พูดคำหยาบด้วย เมื่อพูดคำหยาบก็นั่งอยู่ด้วย หรือพึงทราบว่าท่านกล่าวหมายเอาเฉพาะคำหยาบเท่านั้น.

---

Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทอนิยตที่ ๒ จบแล้ว.

---

‘‘Aniyatuddeso cāyaṃ diṭṭhādisamūlakacodanāya vatthuṃ paṭijānamānova āpattiyā kāretabbo, na itaroti āpattiropanāropanalakkhaṇadassanatthaṃ vutto’’ti vadanti.

ท่านกล่าวว่า “อนิยตอุทเทสนี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงลักษณะแห่งการยกอาบัติขึ้นปรับและไม่ยกขึ้นปรับ คือ ภิกษุเมื่อรับสารภาพวัตถุแห่งการโจทก์ที่มีการเห็นเป็นต้นเป็นมูลเท่านั้น จึงควรให้ทำคืนอาบัติ ไม่ใช่กรณีอื่น”.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ดังนี้ ในปาติโมกขวัณณนา ชื่อกังขาวิตรณี

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในวินยัตถมัญชูสา ชื่อลีนัตถัปปกาสนี

---

Aniyatavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายอนิยต จบแล้ว.

---

Nissaggiyakaṇḍaṃ

นิสสัคคิยกัณฑ์

---

1. Cīvaravaggo

1. จีวรวรรค

---

1. Kathinasikkhāpadavaṇṇanā

1. การอธิบายสิกขาบทกฐิน

---

Niṭṭhitacīvarasminti (pārā. aṭṭha. 2.462-463) niṭṭhitañca taṃ cīvarañcāti niṭṭhitacīvaraṃ, niṭṭhite ānisaṃsamūlake cīvare, paccāsācīvare cāti attho. Yasmā pana taṃ cīvaraṃ karaṇenapi niṭṭhitaṃ hoti nāsanādīhipi, tasmā ‘‘sūcikammapariyosānena vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yaṃ kiñci sūciyā kattabbaṃ pāsakapaṭṭagaṇṭhikapaṭṭapariyosānakammaṃ, taṃ sūcikammapariyosānaṃ nāma, tena. Naṭṭhanti corādīhi haṭaṃ. Etampi hi karaṇapalibodhassa niṭṭhitattā ‘‘niṭṭhita’’nti vuccati. Vinaṭṭhanti upacikādīhi khāditaṃ. Daḍḍhanti agginā daḍḍhaṃ. Cīvarāsā vā upacchinnāti ‘‘asukasmiṃ nāma kule cīvaraṃ labhissāmī’’ti yā cīvarāsā uppannā hoti, sā upacchinnā. Etesampi karaṇapalibodhasseva niṭṭhitattā niṭṭhitabhāvo veditabbo. Tenāha ‘‘imesu vā’’tiādi. Etena cīvarapalibodhābhāvo vutto. Tenāha ‘‘cīvarassa karaṇapalibodhe upacchinneti attho’’ti. Kathametaṃ viññāyatīti āha ‘‘atthatakathinassa hī’’tiādi. Pañcānisaṃse aññattha gantuṃ adatvā saṅgaṇhanaṭṭhena kathinaṃ, thiranti attho, atthataṃ kathinaṃ yena so atthatakathino, tassa atthatakathinassa. Hīti kāraṇatthe nipāto. Tāva kathinānisaṃsaṃ labhatīti ettha yo atthatakathino bhikkhūti ajjhāharitabbaṃ, tāva so atthatakathino bhikkhūti veditabbo, anāmantacārādikaṃ kathinānisaṃsaṃ labhatīti attho. ‘‘Atthatakathinassa bhikkhuno’’ti idaṃ vā ‘‘atthatakathino bhikkhū’’ti vibhattivipariṇāmaṃ katvā yojetabbaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – cīvarapalibodho āvāsapalibodhoti dve palibodhā. Tesu ekapalibodhepi sati yasmā anāmantacārādikaṃ ānisaṃsaṃ labhati, nāsati. Kasmā? ‘‘Niṭṭhitacīvarasmi’’nti etassa cīvarassa karaṇapalibodhe upacchinneti ayamattho viññāyatīti. Saṅghassāti saṅghena. Kattari cetaṃ sāmivacanaṃ. Ubbhateti aṭṭhannaṃ mātikānamaññatarena, antarubbhārena vā uddhaṭe.

ในคำว่า Niṭṭhitacīvarasmiṃ (ปาริ. อรรถ. 2.462-463) ความว่า จีวรที่สำเร็จแล้ว ชื่อว่า นิฏฐิตจีวร, หมายถึงจีวรอันเป็นมูลแห่งอานิสงส์ที่สำเร็จแล้ว และจีวรที่หวังจะได้. ก็เพราะจีวรนั้นสำเร็จได้ด้วยการทำ หรือด้วยการหายไปเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือด้วยการสิ้นสุดแห่งงานเย็บ' เป็นต้น. ในคำนั้น งานใดๆ ที่พึงทำด้วยเข็ม มีงานเย็บสายรัดประคดและงานเย็บปมประคดให้เสร็จสิ้นเป็นต้น ชื่อว่า งานเย็บให้เสร็จสิ้น, ด้วยงานนั้น. คำว่า Naṭṭhaṃ คือ ถูกโจรเป็นต้นลักไป. แม้จีวรที่หายไปนี้ ก็เรียกว่า 'สำเร็จแล้ว' เพราะปลิโพธในการทำสำเร็จลง. คำว่า Vinaṭṭhaṃ คือ ถูกปลวกเป็นต้นกัดกิน. คำว่า Daḍḍhaṃ คือ ถูกไฟไหม้. คำว่า Cīvarāsā vā upacchinnā คือ ความหวังในจีวรที่เกิดขึ้นว่า 'เราจักได้จีวรในตระกูลชื่อโน้น' นั้นสิ้นสุดลง. พึงทราบความเป็นจีวรสำเร็จแล้วแม้ในจีวรเหล่านี้ เพราะปลิโพธในการทำนั่นเองสำเร็จลง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือในจีวรเหล่านี้' เป็นต้น. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีปลิโพธในจีวร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความหมายคือ เมื่อปลิโพธในการทำจีวรสิ้นสุดลง'. คำว่า 'จะพึงทราบความนี้ได้อย่างไร' ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะภิกษุผู้กรานกฐินแล้ว' เป็นต้น. คำว่า กฐิน หมายถึง ความมั่นคง เพราะอรรถว่ารวบรวมอานิสงส์ ๕ ประการไว้ไม่ให้ไปที่อื่น, ภิกษุใดกรานกฐินแล้ว ภิกษุนั้นชื่อว่า ผู้กรานกฐินแล้ว, แก่ภิกษุผู้กรานกฐินแล้วนั้น. คำว่า หิ เป็นนิบาตลงในอรรถแห่งเหตุ. ในคำว่า 'ย่อมได้อานิสงส์กฐิน' นี้ พึงเติมคำว่า 'ภิกษุผู้กรานกฐินแล้ว' เข้ามา, พึงทราบว่า ภิกษุผู้กรานกฐินแล้วนั้น ย่อมได้อานิสงส์กฐินมีอนามันตจารเป็นต้น. หรือพึงประกอบคำว่า 'แก่ภิกษุผู้กรานกฐินแล้ว' นี้ โดยเปลี่ยนวิภัตติเป็น 'ภิกษุผู้กรานกฐินแล้ว'. อธิบายว่า ปลิโพธมี ๒ อย่าง คือ ปลิโพธในจีวร และปลิโพธในอาวาส. ในปลิโพธ ๒ อย่างนั้น เมื่อยังมีปลิโพธแม้อย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ภิกษุย่อมได้อานิสงส์มีอนามันตจารเป็นต้น, เมื่อไม่มี (ปลิโพธทั้งสอง) ย่อมไม่ได้. เพราะเหตุไร? เพราะความหมายของคำว่า 'เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว' นี้ ทราบได้ว่า 'เมื่อปลิโพธในการทำจีวรสิ้นสุดลง'. คำว่า Saṅghassa คือ โดยสงฆ์. และคำนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งกัตตา. คำว่า Ubbhate คือ เมื่อถอนด้วยมาติกาอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๘ อย่าง หรือด้วยการถอนในระหว่าง.

---

Tatrāti tasmiṃ kathine. Ubbhāro uddharaṇaṃ. Purimavassaṃvuṭṭhe tiṃsamatte pāveyyake bhikkhū uddissa ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vassaṃvuṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ kathinaṃ attharitu’’nti kathinakkhandhake (mahāva. 306) bhagavatā kathinassa anuññātattā ‘‘ayañhi kathinatthāro nāma…pe… anuññāto’’ti vuttaṃ. Tattha purimavassaṃvuṭṭhānanti vassacchedaṃ akatvā purimavassaṃvuṭṭhānanti attho. Etena vuṭṭhavassavasena tāva purimikāya vassaṃ upagatāyeva kathinatthāraṃ labhanti, na pacchimikāya upagatāti dasseti. Vuṭṭhavassavasena tāva evaṃ hotu, gaṇanavasena taṃ kittakā labhantīti āha ‘‘so’’tiādi. Soti kathinatthāro. Sabbantimena paricchedenāti gaṇanavasena pacchimakoṭiyā. Pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatīti pacchimakoṭiyā cattāro kathinadussassa dāyakā, eko paṭiggāhakoti pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭati. Keci pana ‘‘pañcavaggakaraṇīyattā ‘pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatī’ti vutta’’nti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ ‘‘tatra, bhikkhave, yvāyaṃ catuvaggo bhikkhusaṅgho ṭhapetvā tīṇi kammāni upasampadaṃ pavāraṇaṃ abbhāna’’nti campeyyakkhandhake (mahāva. 388) vuttattā. Tasmāti yasmā vuṭṭhavassavasena purimavassaṃvuṭṭhānaṃ anaññāto, yasmā ca sabbantimena paricchedena pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭati, tasmā. Yatthāti yasmiṃ vihāre. Ānisaṃseti anāmantacārādike kathinānisaṃse. Atha pana cattāro bhikkhū vassaṃ upagatā, eko paripuṇṇavasso sāmaṇero sace pacchimikāya upasampajjati, gaṇapūrako ceva hoti, ānisaṃsañca labhati. Tayo bhikkhū, dve sāmaṇerā, dve bhikkhū, tayo sāmaṇerā, eko bhikkhu, cattāro sāmaṇerāti etthāpi eseva nayo.

ในคำว่า Tatrā หมายถึง ในกฐินนั้น. คำว่า Ubbhāro คือ การถอน. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการกรานกฐินแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแล้วในกฐินขันธกะ (มหาวรรค 306) โดยทรงปรารภภิกษุชาวเมืองปาเวยยะประมาณ ๓๐ รูปที่อยู่จำพรรษาต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแล้วกรานกฐิน' และตรัสว่า 'การกรานกฐินนี้... (ละ)... เป็นสิ่งที่อนุญาตแล้ว'. ในคำนั้น คำว่า Purimavassaṃvuṭṭhānaṃ หมายถึง ผู้อยู่จำพรรษาต้นโดยไม่ขาดพรรษา. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้นเท่านั้นย่อมได้กรานกฐิน ไม่ใช่ผู้อยู่จำพรรษาหลัง. โดยการอยู่จำพรรษาเป็นอย่างนั้นก่อน, แต่โดยจำนวนเล่า ภิกษุประมาณเท่าไรจึงจะได้? ท่านจึงกล่าวคำว่า So เป็นต้น. คำว่า So หมายถึง การกรานกฐินนั้น. คำว่า Sabbantimena paricchedena หมายถึง โดยกำหนดจำนวนอย่างน้อยที่สุด. คำว่า Pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭati หมายถึง โดยกำหนดจำนวนอย่างน้อยที่สุด คือ ผู้ให้ผ้ากฐิน ๔ รูป ผู้รับ ๑ รูป รวมเป็น ๕ รูป ย่อมควร. แต่บางท่านกล่าวว่า 'ที่กล่าวว่า ย่อมควรแก่บุคคล ๕ คน เพราะเป็นกิจที่ต้องทำด้วยสงฆ์ปัญจวรรค' คำนั้นเป็นเพียงมติของท่านเหล่านั้น เพราะในจัมเปยยขันธกะ (มหาวรรค 388) ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาภิกษุสงฆ์ ๔ รูปนี้ เว้นกรรม ๓ อย่าง คือ อุปสมบท ปวารณา และอัพภาน'. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุที่โดยการอยู่จำพรรษา ทรงอนุญาตแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้น และเพราะเหตุที่โดยกำหนดอย่างน้อยที่สุด ย่อมควรแก่บุคคล ๕ คน. คำว่า Yattha หมายถึง ในวิหารใด. คำว่า Ānisaṃse หมายถึง อานิสงส์กฐินมีอนามันตจารเป็นต้น. อนึ่ง ถ้าภิกษุ ๔ รูปอยู่จำพรรษา และสามเณรผู้มีอายุครบอุปสมบทรูปหนึ่งอุปสมบทในพรรษาหลัง ก็เป็นผู้ครบองค์คณะและได้อานิสงส์ด้วย. แม้ในกรณีภิกษุ ๓ รูป สามเณร ๒ รูป, ภิกษุ ๒ รูป สามเณร ๓ รูป, ภิกษุ ๑ รูป สามเณร ๔ รูป ก็มีนัยเดียวกันนี้.

---

Khandhake vuttāya ñattidutiyakammavācāyāti –

ด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่ตรัสไว้ในขันธกะว่า -

---

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, idaṃ saṅghassa kathinadussaṃ uppannaṃ. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho imaṃ kathinadussaṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyya kathinaṃ attharituṃ, esā ñatti. Suṇātu me, bhante, saṅgho, idaṃ saṅghassa kathinadussaṃ uppannaṃ, saṅgho imaṃ kathinadussaṃ itthannāmassa bhikkhuno deti kathinaṃ attharituṃ. Yassāyasmato khamati imassa kathinadussassa itthannāmassa bhikkhuno dānaṃ kathinaṃ attharituṃ, so tuṇhassa. Yassa nakkhamati, so bhāseyya. Dinnaṃ idaṃ saṅghena kathinadussaṃ itthannāmassa bhikkhuno kathinaṃ attharituṃ, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (mahāva. 307) –

“ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผ้ากฐินนี้เกิดขึ้นแก่สงฆ์แล้ว. ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้ผ้ากฐินนี้แก่ภิกษุชื่อนี้เพื่อกรานกฐิน, นี่เป็นญัตติ. ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผ้ากฐินนี้เกิดขึ้นแก่สงฆ์แล้ว, สงฆ์ให้ผ้ากฐินนี้แก่ภิกษุชื่อนี้เพื่อกรานกฐิน. ท่านผู้ใดเห็นชอบในการให้ผ้ากฐินนี้แก่ภิกษุชื่อนี้เพื่อกรานกฐิน, ท่านผู้นั้นพึงเป็นผู้นิ่ง. ท่านผู้ใดไม่เห็นชอบ, ท่านผู้นั้นพึงพูด. ผ้ากฐินนี้อันสงฆ์ให้แก่ภิกษุชื่อนี้เพื่อกรานกฐินแล้ว, สงฆ์เห็นชอบแล้ว, เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง, ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้” (มหาวรรค 307) -

---

Evaṃ kathinakkhandhake vuttāya ñattidutiyakammavācāya. Kathinatthārārahassāti kathinaṃ attharituṃ bhabbassa. So ca kho pubbakaraṇajānanādīhi aṭṭhahi aṅgehi samannāgatoti veditabbo. Vuttañhetaṃ vinayavinicchaye ‘‘aṭṭhadhammakovido bhikkhu, kathinatthāramarahatī’’ti. Parivārepi (pari. 409) vuttaṃ –

ด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในกฐินขันธกะอย่างนี้. คำว่า 'กฐินตฺถารารหสฺส' (แก่ผู้ควรแก่การกรานกฐิน) หมายถึง แก่ผู้สมควรเพื่อจะกรานกฐิน. และพึงทราบว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ 8 มีการรู้จักบุพพกรณ์เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในวินัยวินิจฉัยว่า 'ภิกษุผู้ฉลาดในธรรม 8 ประการ ย่อมควรแก่การกรานกฐิน'. แม้ในปริวาร (ปริวาร 409) ก็กล่าวไว้ว่า —

---

‘‘Aṭṭhahaṅgehi samannāgato puggalo bhabbo kathinaṃ attharituṃ. Katamehi aṭṭhahaṅgehi samannāgato puggalo bhabbo kathinaṃ attharituṃ? Pubbakaraṇaṃ jānāti, paccuddhāraṃ jānāti, adhiṭṭhānaṃ jānāti, atthāraṃ jānāti, mātikaṃ jānāti, palibodhaṃ jānāti, uddhāraṃ jānāti, ānisaṃsaṃ jānāti, imehi aṭṭhahaṅgehi samannāgato puggalo bhabbo kathinaṃ attharitu’’nti.

“บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ 8 ย่อมสมควรเพื่อจะกรานกฐิน. บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ 8 ประการเป็นไฉน ย่อมสมควรเพื่อจะกรานกฐิน? คือ รู้จักบุพพกรณ์, รู้จักปัจจุทธาระ, รู้จักอธิษฐาน, รู้จักการกราน, รู้จักมาติกา, รู้จักปลิโพธ, รู้จักอุทธาระ (การเดาะ), รู้จักอานิสงส์, บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ 8 ประการเหล่านี้แล ย่อมสมควรเพื่อจะกรานกฐิน”

---

Ettha ca pubbakaraṇaṃ nāma dhovanavicāraṇacchedanabandhanasibbanarajanakappakaraṇaṃ. Paccuddhāro nāma purāṇasaṅghāṭiādīnaṃ paccuddharaṇaṃ. Adhiṭṭhānaṃ nāma kathinacīvarādhiṭṭhānaṃ. Atthāro nāma kathinatthāro. Mātikā nāma aṭṭha mātikā. Palibodho nāma āvāsapalibodho cīvarapalibodhoti dve palibodhā. Uddhāro nāma pakkamanantikādayo. Ānisaṃso nāma pañcānisaṃsā.

ในคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า บุพพกรณ์ ได้แก่ การทำกิจมีการซัก การกะ การตัด การผูก การเย็บ การย้อม และการทำพินทุเป็นต้น. ที่ชื่อว่า ปัจจุทธาระ ได้แก่ การถอนผ้าสังฆาฏิเก่าเป็นต้น. ที่ชื่อว่า อธิษฐาน ได้แก่ การอธิษฐานผ้ากฐินจีวร. ที่ชื่อว่า การกราน ได้แก่ การกรานกฐิน. ที่ชื่อว่า มาติกา ได้แก่ มาติกา 8 ประการ. ที่ชื่อว่า ปลิโพธ ได้แก่ ปลิโพธ 2 อย่าง คือ อาวาสปลิโพธ และจีวรปลิโพธ. ที่ชื่อว่า อุทธาระ ได้แก่ การเดาะกฐินมีปักกมันติกะเป็นต้น. ที่ชื่อว่า อานิสงส์ ได้แก่ อานิสงส์ 5 ประการ.

---

Yaṃ pana samantapāsādikāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 306) vuttaṃ ‘‘kathinaṃ pana kena attharitabbaṃ? Yassa saṅgho kathinacīvaraṃ deti, saṅghena pana kassa dātabbaṃ? Yo jiṇṇacīvaro hoti, sace bahū jiṇṇacīvarā honti, vuḍḍhassa dātabbaṃ. Vuḍḍhesupi yo mahāpariso tadaheva cīvaraṃ katvā attharituṃ sakkoti, tassa dātabbaṃ. Sace vuḍḍho na sakkoti, navakataro sakkoti, tassa dātabbaṃ. Apica saṅghena mahātherassa saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā ‘tumhe, bhante, gaṇhatha, mayaṃ katvā dassāmā’ti vattabba’’nti, tampi kathinatthārārahaṃyeva gahetvāva dātabbaṃ. Dentena pana tīsu cīvaresu yaṃ yaṃ jiṇṇaṃ hoti, taṃ tadatthāya dātabbaṃ. Pakatiyā dupaṭṭacīvarassa dupaṭṭatthāyeva dātabbaṃ. Sacepissa ekapaṭṭacīvaraṃ ghanaṃ hoti, kathinasāṭako ca pelavo, sāruppatthāya dupaṭṭappahonakameva dātabbaṃ. ‘‘Ahaṃ alabhanto ekapaṭṭaṃ pārupāmī’’ti vadantassāpi dupaṭṭaṃ dātuṃ vaṭṭati. Yo pana lobhapakatiko hoti, tassa na dātabbaṃ. Tenāpi kathinaṃ attharitvā pacchā sibbetvā ‘‘dve cīvarāni karissāmī’’ti na gahetabbaṃ.

ส่วนข้อความที่กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (มหาวรรค อรรถกถา 306) ว่า 'ก็กฐินอันใครพึงกราน? อันภิกษุที่สงฆ์ให้ผ้ากฐินจีวร. ก็สงฆ์พึงให้แก่ใคร? แก่ภิกษุผู้มีจีวรเก่า. ถ้ามีภิกษุผู้มีจีวรเก่าหลายรูป พึงให้แก่พระเถระ. แม้ในบรรดาพระเถระทั้งหลาย รูปใดมีบริวารมาก สามารถทำจีวรและกรานได้ในวันนั้นเอง พึงให้แก่รูปนั้น. ถ้าพระเถระไม่สามารถ แต่พระนวกะสามารถ พึงให้แก่พระนวกะนั้น. อนึ่ง สงฆ์ควรทำความสงเคราะห์พระมหาเถระ เพราะฉะนั้นจึงควรกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงรับเถิด พวกข้าพเจ้าจะทำถวาย'' แม้ข้อความนั้นก็พึงถือเอาเฉพาะผู้ที่ควรแก่การกรานกฐินแล้วจึงให้. แต่เมื่อจะให้ ในบรรดาจีวร 3 ผืน จีวรผืนใดเก่า พึงให้เพื่อประโยชน์แก่จีวรผืนนั้น. โดยปกติแล้ว สำหรับผ้าสังฆาฏิ (ผ้าสองชั้น) พึงให้เพื่อประโยชน์แก่ผ้าสองชั้นนั่นเอง. แม้หากว่าจีวรชั้นเดียวของท่านหนา แต่ผ้ากฐินบาง เพื่อความเหมาะสม พึงให้ผ้าที่พอทำเป็นผ้าสองชั้นได้นั่นแล. แม้แก่ภิกษุผู้กล่าวว่า 'เมื่อข้าพเจ้าไม่ได้ (ผ้าสองชั้น) ก็จะห่มผ้าชั้นเดียว' ดังนี้ ก็ควรถวายผ้าสองชั้น. ส่วนภิกษุใดมีปกติโลภ ไม่พึงให้แก่ภิกษุนั้น. และภิกษุนั้นแม้รับไปแล้ว ก็ไม่พึงกรานกฐินแล้วเย็บภายหลังด้วยตั้งใจว่า 'เราจะทำจีวร 2 ผืน'.

---

Tenāti kathinatthārakena bhikkhunā. Tadahevāti tasmiṃyeva divase. Pañca vā atirekāni vā khaṇḍāni chinditvāti yathā pañcakhaṇḍikādīnaṃ saṅghāṭiādīnaṃ tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññatarappahonakāni mahāmaṇḍalaaḍḍhamaṇḍalādivasena pañca khaṇḍāni vā atirekāni vā sattādikhaṇḍāni honti, evaṃ chinditvā. Tasmiñca kathinacīvare kariyamāne ‘‘ahaṃ thero’’ti vā ‘‘bahussuto’’ti vā ekenāpi akātuṃ na labbhati. Anādariyena akarontassa dukkaṭaṃ. Tasmā sabbeheva sannipatitvā dhovanachedanasibbanarajanāni niṭṭhāpetabbāni. Tenāha ‘‘sesabhikkhūhipi tassa sahāyehi bhavitabba’’nti. Katacīvaramevāti niṭṭhitaparikammameva kathinadussaṃ. Sabbantimena paricchedena antaravāsakopi chinditvāva kātabbo aññathā atthāravipattito. Yathāha –

คำว่า 'เตน' หมายถึง อันภิกษุผู้กรานกฐินนั้น. คำว่า 'ตทเหว' หมายถึง ในวันนั้นนั่นเอง. คำว่า 'ปญฺจ วา อติเรกานิ วา ขณฺฑานิ ฉินฺทิตฺวา' (ตัดเป็น 5 ขันธ์ หรือเกินกว่านั้น) หมายถึง ตัดเป็น 5 ขันธ์ หรือเกินกว่านั้น เช่น 7 ขันธ์เป็นต้น โดยสามารถแห่งมณฑลใหญ่และมณฑลน้อยเป็นต้น ซึ่งพอสำหรับจีวรผืนใดผืนหนึ่งในบรรดาจีวร 3 ผืน มีผ้าสังฆาฏิ 5 ขันธ์เป็นต้น. และเมื่อกำลังทำผ้ากฐินจีวรนั้น แม้รูปเดียวก็ไม่ควรจะไม่ทำโดยอ้างว่า 'เราเป็นพระเถระ' หรือ 'เราเป็นพหูสูต'. เมื่อไม่ทำด้วยความไม่เอื้อเฟื้อ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. เพราะฉะนั้น ภิกษุทั้งปวงพึงประชุมกันแล้วทำกิจมีการซัก การตัด การเย็บ และการย้อมให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ภิกษุที่เหลือก็พึงเป็นสหายของภิกษุนั้น'. คำว่า 'กตจีวรเมว' (จีวรที่ทำแล้วนั่นเอง) หมายถึง ผ้ากฐินที่มีบริกรรมสำเร็จแล้วนั่นเอง. โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุด แม้ผ้าอันตรวาสกก็พึงตัดแล้วจึงทำ มิฉะนั้น การกรานกฐินจะวิบัติ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า —

---

‘‘Kathañca pana, bhikkhave, anatthataṃ hoti kathinaṃ? Na ullikhitamattena atthataṃ hoti kathinaṃ…pe… na aññatra pañcakena vā atirekapañcakena vā tadaheva sañchinnenā’’ti (mahāva. 308).

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็กฐินที่ยังไม่ชื่อว่ากรานแล้วเป็นอย่างไร? กฐินไม่ชื่อว่ากรานแล้วด้วยเพียงการขีดรอย... (ละ)... ไม่ชื่อว่ากรานแล้ว เว้นแต่จะตัดให้ขาดเป็น 5 ขันธ์ หรือเกินกว่า 5 ขันธ์ ในวันนั้นเอง” (มหาวรรค 308).

---

Tenevāha ‘‘acchinnāsibbitaṃ pana na vaṭṭatī’’ti. Tena bhikkhunāti atthārakena bhikkhunā. Attharitabbanti attharaṇaṃ kātabbaṃ. Tañca kho tathāvacībhedakaraṇamevāti daṭṭhabbaṃ. Yathāha –

เพราะเหตุนั้นนั่นแล ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนผ้าที่ยังไม่ได้ตัดและยังไม่ได้เย็บ ย่อมไม่ควร'. คำว่า 'เตน ภิกฺขุนา' คือ อันภิกษุผู้กราน. คำว่า 'อตฺถริตพฺพํ' คือ พึงกระทำการกราน. และพึงทราบว่า การกรานนั้นแล พึงกระทำด้วยการเปล่งวาจาอย่างนั้นนั่นเอง. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า —

---

‘‘Sace saṅghāṭiyā kathinaṃ attharitukāmo hoti, porāṇikā saṅghāṭi paccuddharitabbā, navā saṅghāṭi adhiṭṭhātabbā, ‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’ti vācā bhinditabbā’’ti (pari. 413) –

“ถ้าภิกษุประสงค์จะกรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏิ พึงถอนผ้าสังฆาฏิผืนเก่า พึงอธิษฐานผ้าสังฆาฏิผืนใหม่ พึงเปล่งวาจาว่า 'ข้าพเจ้ากรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏินี้'” (ปริวาร 413) —

---

Vitthāro. ‘‘Bhante, āvuso’’ti ca ‘‘anumodatha, anumodāhī’’ti ca vacanabhedaṃ sandhāya ‘‘therānañcā’’tiādi vuttaṃ.

ความพิสดาร. คำว่า 'เถรานญฺจ' เป็นต้น ท่านกล่าวหมายถึงความต่างกันแห่งคำพูดว่า 'ภนฺเต, อาวุโส' และ 'อนุโมทถ, อนุโมทาหิ'.

---

Evaṃ atthārakena paṭipajjitabbavidhiṃ dassetvā idāni anumodakehi paṭipajjitabbavidhiṃ dassetuṃ ‘‘tehipī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Anumodāmā’’ti attanāva attani gāravavasena vuttaṃ. Kiñcāpi evaṃ vuttaṃ, tathāpi ekakena ‘‘anumodāmā’’ti vattuṃ na vaṭṭati, ‘‘anumodāmi’’cceva vattabbanti vadanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Idāni kathinānisaṃse dassetuṃ bhūmiṃ vicārayanto ‘‘purimavassaṃvuṭṭhesupī’’tiādimāha. Tattha tesaṃyevāti atthārakaanumodakānaṃyeva. Vuttañhetaṃ parivāre ‘‘dvinnaṃ puggalānaṃ atthataṃ hoti kathinaṃ atthārakassa ca anumodakassa cā’’ti (pari. 403). Teti atthārakaanumodakā. Tato paṭṭhāyāti atthārānumodanato paṭṭhāya. Yāva kathinassubbhārāti na kevalaṃ cīvaramāseyeva, atha kho aṭṭhannaṃ mātikānaṃ aññatarena vā antarubbhārena vā yāva kathinassubbhārā pañcānisaṃse labhanti, uddhaṭe pana na labhantīti attho.

เมื่อแสดงวิธีที่ภิกษุผู้กรานพึงปฏิบัติอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงวิธีที่ภิกษุผู้อนุโมทนาพึงปฏิบัติ จึงกล่าวคำว่า "เตหิปิ" เป็นต้น. คำว่า "อนุโมทาม" กล่าวด้วยความเคารพตนเอง. ถึงแม้จะกล่าวอย่างนี้ แต่ภิกษุรูปเดียวไม่ควรกล่าวว่า "อนุโมทาม" ควรกล่าวว่า "อนุโมทามิ" เท่านั้น ดังที่ท่าน (พระอาจารย์) ทั้งหลายกล่าวไว้, พึงพิจารณาแล้วถือเอา. บัดนี้ เพื่อแสดงอานิสงส์กฐิน จึงทรงพิจารณาภูมิแล้วตรัสคำว่า "ปุริมวสฺสํวุฏฺเฐสุปิ" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "เตสํเยว" คือ ของภิกษุผู้กรานและผู้ร่วมอนุโมทนาเท่านั้น. เพราะคำนี้ตรัสไว้ในปริวารว่า "กฐินเป็นอันกรานแล้วแก่บุคคล ๒ พวก คือ แก่ภิกษุผู้กราน และแก่ภิกษุผู้อนุโมทนา" (ปริวาร 403). คำว่า "เต" คือ ภิกษุผู้กรานและผู้ร่วมอนุโมทนา. คำว่า "ตโต ปฏฺฐาย" คือ ตั้งแต่การกรานและการอนุโมทนา. คำว่า "ยาว กฐินสฺสุพฺภารา" คือ ไม่ใช่เฉพาะในเดือนจีวรเท่านั้น แต่ยังได้อานิสงส์ ๕ ประการ จนกว่าจะถอนกฐินด้วยมาติกา ๘ อย่างอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือด้วยการถอนในระหว่าง, แต่เมื่อถอนแล้ว ย่อมไม่ได้อานิสงส์เหล่านั้น.

---

Idāni te pañcānisaṃse sarūpato dassetuṃ ‘‘anāmantacāro’’tiādimāha. Tattha anāmantacāro nāma pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantitassa santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā kulesu cārittāpajjanaṃ. Asamādānacāro nāma nāmenādhiṭṭhitassa cīvarassa asamādānacaraṇaṃ, nāmenādhiṭṭhitānaṃ tiṇṇaṃ cīvarānamaññataraṃ cīvaraṃ yattha katthaci nikkhipitvā aññattha aruṇuṭṭhāpananti attho, cīvaravippavāsoti vuttaṃ hoti. Yāvadatthacīvaranti yāvatā cīvarena attho hoti, tāvatakaṃ anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ cīvaradhāraṇaṃ, dasāhamatikkamitvā cīvarassa ṭhapananti attho. Gaṇassa bhojanaṃ gaṇabhojanaṃ. Gaṇoti cettha cattāro vā tatuttari vā bhikkhū. Tesaṃ viññattito vā nimantanato vā laddhassa odanādīnaṃ pañcannaṃ aññatarabhojanassa saha gahaṇanti attho. Yo ca tattha cīvaruppādoti tattha kathinatthatasīmāya matakacīvaraṃ vā hotu, saṅghaṃ uddissa dinnaṃ vā saṅghikena tatruppādena ābhataṃ vā yena kenaci ākārena yaṃ saṅghikaṃ cīvaraṃ uppajjati, taṃ tesaṃ bhavissatīti attho. Tenāha ‘‘tasmiṃ āvāse saṅghassa uppannacīvarañcā’’ti.

บัดนี้ เพื่อแสดงอานิสงส์ ๕ ประการเหล่านั้นโดยระบุรูปอาการ จึงตรัสคำว่า "อนามนฺตจาโร" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "อนามนฺตจาโร" คือ การเที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายโดยไม่บอกลาภิกษุผู้มีอยู่ ซึ่งได้รับนิมนต์ด้วยโภชนะ ๕ อย่างอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า "อสมทานจาโร" คือ การเที่ยวไปโดยไม่ถือเอาผ้าที่อธิษฐานด้วยชื่อ, หมายความว่า การวางผ้าไตรจีวรที่อธิษฐานด้วยชื่อผืนใดผืนหนึ่งไว้ ณ ที่ใดที่หนึ่ง แล้วไปรุ่งอรุณในที่อื่น, ชื่อว่า จีวรวิปปวาส. คำว่า "ยาวทตฺถจีวรํ" คือ การทรงจีวรที่ยังไม่ได้อธิษฐานและยังไม่ได้วิกัปป์เท่าที่ต้องการ, หมายความว่า การเก็บจีวรไว้เกิน ๑๐ วัน. โภชนะของหมู่ คือ คณโภชนะ. ในคำนี้ คำว่า "คโณ" คือ ภิกษุ ๔ รูป หรือเกินกว่านั้น. หมายความว่า การรับโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ มีข้าวสุกเป็นต้น ที่ได้มาด้วยการขอหรือด้วยการนิมนต์ของภิกษุเหล่านั้นพร้อมกัน. คำว่า "โย จ ตตฺถ จีวรูปฺปาโท" คือ จีวรสังฆิกะใดที่เกิดขึ้นในสีมาที่กรานกฐินนั้น ไม่ว่าจะเป็นผ้าบังสุกุล หรือผ้าที่ถวายเจาะจงสงฆ์ หรือผ้าที่นำมาด้วยการเกิดขึ้นในที่นั้นโดยสังฆิกะ หรือด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง, จีวรนั้นย่อมเป็นของภิกษุเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "และจีวรที่เกิดขึ้นแก่สงฆ์ในอาวาสนั้น".

---

‘‘Yaṃ pana tattha saṅghassa uppannaṃ pattādi vā aññaṃ bhaṇḍaṃ vā, taṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Yaṃ pana tatruppādena taṇḍulādinā vatthaṃ cetāpitaṃ, atthatakathinānameva tāni vatthāni pāpuṇanti. Vatthehi pana taṇḍulādīsu cetāpitesu sabbesaṃ tāni pāpuṇantī’’ti gaṇṭhipade vuttaṃ, tampi cetāpitakālato paṭṭhāya cīvaruppādo na hotīti suvuttanti daṭṭhabbaṃ. Anatthatakathinā pana imesu pañcasu ānisaṃsesu cīvaramāse asamādānacāraṃ ṭhapetvā sesānisaṃse labhanti. Yadi asamādānacāropi labbheyya, pāveyyakā bhikkhū vassaṃvuṭṭhā okapuṇṇehi cīvarehi na bhagavantaṃ upasaṅkameyyuṃ. Yasmā taṃ na labbhati, tasmā cīvaramāsepi cīvaraṃ samādāya eva bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu.

"อนึ่ง บาตรเป็นต้น หรือสิ่งของอื่นใดที่เกิดขึ้นแก่สงฆ์ในที่นั้น, สิ่งนั้นย่อมตกเป็นของภิกษุทั้งหมด. ส่วนผ้าที่ซื้อด้วยข้าวสารเป็นต้นที่เกิดขึ้นในที่นั้น, ผ้าเหล่านั้นย่อมตกเป็นของภิกษุผู้ได้กรานกฐินแล้วเท่านั้น. แต่เมื่อซื้อข้าวสารเป็นต้นด้วยผ้า, สิ่งเหล่านั้นย่อมตกเป็นของภิกษุทั้งหมด" ดังนี้ กล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐี. และพึงทราบว่า คำนั้นก็กล่าวไว้ดีแล้วว่า ตั้งแต่เวลาที่ซื้อแล้ว ย่อมไม่เป็นจีวรที่เกิดขึ้น. ส่วนภิกษุผู้ยังไม่กรานกฐิน ย่อมได้อานิสงส์ที่เหลือในอานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้ เว้นอานิสงส์คือการเที่ยวไปโดยไม่ถือเอาผ้าในเดือนจีวร. หากอานิสงส์คือการเที่ยวไปโดยไม่ถือเอาผ้าพึงได้, ภิกษุชาวปาเวยยะผู้จำพรรษาแล้ว ก็จะไม่เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยจีวรที่เปียกชุ่มด้วยน้ำ. เพราะอานิสงส์นั้นไม่ได้, ฉะนั้น แม้ในเดือนจีวร ภิกษุเหล่านั้นจึงถือเอาผ้าแล้วเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า.

---

Evaṃ kathinatthāraṃ dassetvā idāni ubbhāraṃ dassento ‘‘taṃ panetaṃ kathina’’ntiādimāha. Tattha mātikāti mātaro, janettiyoti attho. Kathinubbhārañhi etā aṭṭha janenti. Tāsu pakkamanaṃ anto etissāti pakkamanantikā. Evaṃ sesāpi veditabbā. Tattha yo bhikkhu atthatakathino kathinacīvaraṃ ādāya tasmiṃ āvāse nirapekkho ‘‘na paccessa’’nti pakkamati, tassevaṃ pakkamato kathinuddhāro atikkantamattāya sīmāya hotīti pakkamanantiko kathinuddhāroti veditabbo.

เมื่อแสดงการกรานกฐินอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงการถอนกฐิน จึงตรัสคำว่า "ตํ ปเนตํ กฐินํ" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "มาติกา" คือ มารดา, หมายถึง ผู้ให้กำเนิด. เพราะมาติกา ๘ อย่างเหล่านี้ ย่อมให้เกิดการถอนกฐิน. การหลีกไปเป็นที่สุดแห่งมาติกานี้ ชื่อว่า ปักกมนันติกา. มาติกาที่เหลือก็พึงทราบอย่างนี้. ในมาติกานั้น ภิกษุใดผู้กรานกฐินแล้ว ถือเอาผ้ากฐินไป โดยไม่ห่วงใยในอาวาสนั้นว่า "เราจะไม่กลับมาอีก" แล้วจากไป, การถอนกฐินของภิกษุผู้จากไปอย่างนี้ ย่อมมีขึ้นเมื่อล่วงพ้นสีมาไปแล้ว, ฉะนั้น พึงทราบว่า การถอนกฐินนั้นชื่อว่า ปักกมนันติกะ.

---

Yo pana ānisaṃsacīvaraṃ ādāya pakkamati, tassa bahisīmāgatassa evaṃ hoti ‘‘idhevimaṃ karissāmi, na puna taṃ vihāraṃ gacchissāmī’’ti tasmiṃ āvāse nirapekkho hutvā taṃ cīvaraṃ kāreti, tassa bhikkhuno niṭṭhānantiko kathinuddhāro.

ส่วนภิกษุใดถือเอาผ้าอันเป็นอานิสงส์แล้วจากไป, เมื่อภิกษุนั้นไปถึงนอกสีมาแล้ว มีความคิดว่า "เราจะทำผ้านี้ที่นี่แหละ, เราจะไม่กลับไปยังวิหารนั้นอีก" แล้วไม่ห่วงใยในอาวาสนั้น กระทำผ้านั้น, การถอนกฐินของภิกษุนั้นชื่อว่า นิฏฐานันติกะ.

---

Yadi pana ānisaṃsamūlacīvaraṃ ādāya bahisīmāgato ‘‘nevimaṃ cīvaraṃ karissāmi, na ca taṃ āvāsaṃ gacchissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ karoti, tadā sanniṭṭhānantiko kathinuddhāro.

หากภิกษุใดถือเอาผ้าอันเป็นมูลแห่งอานิสงส์แล้วไปถึงนอกสีมา แล้วตั้งใจว่า "เราจะไม่ทำผ้านี้ และจะไม่กลับไปยังอาวาสนั้น", เมื่อนั้น การถอนกฐินชื่อว่า สันนิฏฐานันติกะ.

---

Tadeva ānisaṃsacīvaraṃ laddhā taṃ ādāya bahisīmaṃ gantvā ‘‘idhevimaṃ cīvaraṃ karissāmi, na gacchissāmī’’ti karontassa sace taṃ cīvaraṃ nassati vinassati ḍayhati, nāsanantiko kathinuddhāro hoti.

ภิกษุนั้นแล ได้ผ้าอันเป็นอานิสงส์แล้ว ถือเอาผ้านั้นไปนอกสีมา แล้วกระทำว่า "เราจะทำผ้านี้ที่นี่แหละ, เราจะไม่กลับไป", ถ้าผ้านั้นหายไป เสียหายไป หรือถูกไฟไหม้, การถอนกฐินชื่อว่า นาสนันติกะ.

---

Sace pana ānisaṃsacīvaraṃ laddhā tasmiṃ vihāre sāpekkhova bahisīmāgato ‘‘vihāre bhikkhūhi antarubbhāraṃ kata’’nti suṇāti, tassa savanantiko kathinuddhāro hoti.

หากภิกษุใดได้ผ้าอันเป็นอานิสงส์แล้ว ยังมีความห่วงใยในวิหารนั้นอยู่ แล้วไปถึงนอกสีมา แล้วได้ยินว่า "ภิกษุทั้งหลายในวิหารได้ถอนกฐินในระหว่างแล้ว", การถอนกฐินของภิกษุนั้นชื่อว่า สวนันติกะ.

---

Āsāya avacchedo etissāti āsāvacchedikā. Yo pana yena kenaci ‘‘tuyhaṃ cīvaraṃ dassāmī’’ti vutto tasmiṃ cīvare āsāya vihāre apekkhaṃ pahāya bahisīmāgato puna tena ‘‘na sakkomi dātu’’nti vutte āsaṃ chindati, tassa āsāvacchediko kathinuddhāro hoti.

การตัดความหวังเป็นที่สุดแห่งมาติกานี้ ชื่อว่า อาสาวจเฉทิกา. ส่วนภิกษุใดถูกใครคนหนึ่งกล่าวว่า "เราจะให้จีวรแก่ท่าน" แล้วละความห่วงใยในวิหารด้วยความหวังในจีวรนั้น แล้วไปถึงนอกสีมา ครั้นถูกผู้นั้นกล่าวอีกว่า "เราไม่สามารถให้ได้" แล้วตัดความหวังนั้น, การถอนกฐินของภิกษุนั้นชื่อว่า อาสาวจเฉทิกะ.

---

Yo pana vassaṃvuṭṭhavihārato aññaṃ vihāraṃ sāpekkhova gantvā āgacchanto antarāmaggeyeva kathinuddhāraṃ vītināmeti, tassa sīmātikkamanantiko kathinuddhāro.

ส่วนภิกษุใดไปวิหารอื่นจากวิหารที่จำพรรษาแล้ว โดยยังมีความห่วงใยอยู่ แล้วกลับมา เมื่อกำลังเดินทางกลับนั่นเอง ได้ล่วงเลยการถอนกฐินไป, การถอนกฐินของภิกษุนั้นชื่อว่า สีมาติกกมนันติกะ.

---

Saha ubbhārenāti sahubbhārā. Ānisaṃsacīvaraṃ ādāya sāpekkhova bahi gantvā kathinuddhāraṃ sambhuṇantassa kathinuddhāro sahubbhāroti veditabbo.

คำว่า "สห อุพฺภาเรน" คือ สหุพภารา. การถอนกฐินของภิกษุผู้ถือเอาผ้าอันเป็นอานิสงส์แล้วยังมีความห่วงใยอยู่ ไปข้างนอก แล้วประสบกับการถอนกฐิน, พึงทราบว่า การถอนกฐินนั้นชื่อว่า สหุพภาระ.

---

‘‘Etasmiṃ pana pakkamanantike kathinuddhāre paṭhamaṃ cīvarapalibodho chijjatī’’tiādinā cīvarapalibodhupacchedādikassa vinicchayassa vitthārato samantapāsādikāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 311) vuttattā 8 ‘‘tattha vitthāravinicchayo’’tiādimāha. Atthārubbhārānaṃyeva vā vitthāravinicchayassa tatthāgatattā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sesapalibodhābhāvanti avasesassa palibodhassa abhāvaṃ, āvāsapalibodhābhāvanti attho.

เพราะวินิจฉัยอันมีการตัดปลิโพธเครื่องกังวลด้วยจีวรเป็นต้นนั้น ได้กล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (อรรถกถาพระวินัยปิฎก มหาวรรค 311) ด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ในการเดาะกฐินใกล้จะจากไปนั้น พึงตัดปลิโพธเครื่องกังวลด้วยจีวรเสียก่อน’ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘วินิจฉัยโดยพิสดารในเรื่องนั้น’ หรือพึงทราบว่า คำนี้กล่าวไว้ดังนี้ เพราะวินิจฉัยโดยพิสดารนั้นมาถึงแล้วในอรรถกถาเหล่านั้นเอง คำว่า ‘เสสปลิโพธาภาวัง’ คือความไม่มีปลิโพธที่เหลือ หมายถึงความไม่มีอาวาสปลิโพธ

---

Assāti kālassa. Dasāhaparamanti accantasaṃyoge upayogavacananti āha ‘‘taṃ dasāhaparamaṃ kāla’’nti. Atirekanti adhikaṃ, so ca adhikabhāvo adhiṭṭhitavikappitacīvaratoti āha ‘‘adhiṭṭhitavikappitesū’’tiādi. Khomanti (pārā. aṭṭha. 2.636-638) khomasuttehi vāyitaṃ khomapaṭṭacīvaraṃ. Tathā sesāni. Kambalaṃ nāma manussalomavāḷalome ṭhapetvā sesalomehi vāyitvā katavatthaṃ. Sāṇaṃ nāma sāṇavākehi katavatthaṃ. Bhaṅgaṃ nāma khomasuttādīhi pañcahi missetvā katavatthaṃ. ‘‘Pāṭekkaṃ vākamayamevā’’tipi vadanti. Tadanulomānaṃ vāti dukūlaṃ pattuṇṇaṃ somārapaṭṭaṃ cīnapaṭṭaṃ iddhijaṃ devadinnanti tesaṃ khomādīnaṃyeva anulomānaṃ channaṃ cīvarānaṃ vā, tattha dukūlaṃ sāṇassa anulomaṃ vākamayattā. Pattuṇṇadese pāṇakehi sañjātavatthaṃ pattuṇṇaṃ. Somāradese jātaṃ vatthaṃ somārapaṭṭaṃ. Tathā cīnapaṭṭaṃ. Imāni tīṇipi koseyyassa anulomāni pāṇakehi katasuttamayattā. Iddhijaṃ ehibhikkhūnaṃ puññiddhiyā nibbattacīvaraṃ. Taṃ pana khomādīnamaññataraṃ hotīti tesaṃyeva anulomaṃ. Devehi dinnaṃ cīvaraṃ devadinnaṃ, taṃ kapparukkhe nibbattaṃ jāliniyā devakaññāya anuruddhattherassa dinnavatthasadisaṃ, tampi khomādīnaṃyeva anulomaṃ hoti tesu aññatarabhāvato.

คำว่า ‘อัสสะ’ คือแห่งกาล คำว่า ‘ทสาหปรมัง’ เป็นวจนะที่ใช้ในอรรถว่า ‘ถึงที่สุด’ จึงกล่าวว่า ‘กาลมีสิบวันเป็นอย่างยิ่ง’ คำว่า ‘อติเรกัง’ คือส่วนเกิน และส่วนเกินนั้นเป็นจีวรที่อธิษฐานและวิกัปแล้ว จึงกล่าวว่า ‘ในจีวรที่อธิษฐานและวิกัปแล้ว’ เป็นต้น คำว่า ‘โขมัง’ (อรรถกถาปาราชิก 2.636-638) คือผ้าจีวรที่ทอด้วยด้ายป่าน ผ้าที่เหลือก็เช่นกัน ผ้ากัมพล คือผ้าที่ทอด้วยขนสัตว์ที่เหลือ เว้นขนมนุษย์และขนหางสัตว์ ผ้าสาณะ คือผ้าที่ทำด้วยเปลือกป่าน ผ้าภังคะ คือผ้าที่ทำด้วยการผสมด้ายป่านเป็นต้นห้าอย่าง บางท่านก็กล่าวว่า ‘เป็นผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้โดยเฉพาะ’ หรือผ้าหกชนิดที่เป็นอนุโลมของผ้าโขมเป็นต้นเหล่านั้น คือ ผ้าทูกูล ผ้าปัตตุณณะ ผ้าโสมาลปัตตะ ผ้าจีนปัตตะ ผ้าอิทธิชะ ผ้าเทวทินน์ ในบรรดาผ้าเหล่านั้น ผ้าทูกูลเป็นอนุโลมของผ้าสาณะ เพราะเป็นผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้ ผ้าปัตตุณณะ คือผ้าที่เกิดจากสัตว์ในประเทศปัตตุณณะ ผ้าโสมาลปัตตะ คือผ้าที่เกิดในประเทศโสมาล ผ้าจีนปัตตะก็เช่นกัน ผ้าสามชนิดนี้เป็นอนุโลมของผ้าโกเสยยะ เพราะเป็นผ้าที่ทำด้วยด้ายที่เกิดจากสัตว์ ผ้าอิทธิชะ คือจีวรที่เกิดด้วยฤทธิ์บุญของเอหิภิกษุ แต่ผ้าอิทธิชะนั้นเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้าโขมเป็นต้น จึงเป็นอนุโลมของผ้าเหล่านั้นเอง จีวรที่เทวดาให้ คือผ้าเทวทินน์ ผ้าเทวทินน์นั้นเกิดที่ต้นกัลปพฤกษ์ คล้ายกับผ้าที่นางเทวกัญญาชื่อชาลินีถวายพระอนุรุทธเถระ ผ้าเทวทินน์นั้นก็เป็นอนุโลมของผ้าโขมเป็นต้น เพราะเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้าเหล่านั้น

---

Dīghato vaḍḍhakihatthappamāṇaṃ, vitthārato tato upaḍḍhappamāṇaṃ vikappanupagaṃ pacchimaṃ. Aṭṭhaṅgulaṃ sugataṅgulenāti ettha sugataṅgulaṃ nāma idāni majjhimassa purimassa tīṇi aṅgulāni, tena sugataṅgulena aṭṭhaṅgulaṃ vaḍḍhakihatthappamāṇanti attho. Caturaṅgulavitthatanti etthāpi yathāvuttānusāreneva attho veditabbo. Yesaṃ pana adhiṭṭhānavikappanānaṃ abhāvato adhiṭṭhitavikappitesu apariyāpannattā idaṃ atirekacīvaraṃ nāma hoti.

ผ้าผืนสุดท้ายที่ควรวิกัป มีความยาวประมาณช่างไม้หนึ่งศอก และมีความกว้างครึ่งหนึ่งของความยาวนั้น คำว่า ‘แปดนิ้วด้วยสุคตนิ้ว’ ในที่นี้ สุคตนิ้ว คือสามนิ้วของบุรุษขนาดกลาง หมายความว่า แปดนิ้วด้วยสุคตนิ้วนั้น คือประมาณช่างไม้หนึ่งศอก คำว่า ‘กว้างสี่นิ้ว’ ในที่นี้ก็พึงทราบความหมายตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง แต่เพราะไม่มีการอธิษฐานและวิกัปสำหรับผ้าเหล่านี้ และเพราะไม่จัดเข้าในผ้าที่อธิษฐานและวิกัปแล้ว ผ้าผืนนี้จึงชื่อว่าอติเรกจีวร

---

Taṃ adhiṭṭhānavikappanaṃ kenākārena jānitabbanti anuyogaṃ sandhāya taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ pana vutta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ pana vuttanti atirekacīvaraṃ dassetuṃ ‘‘adhiṭṭhitavikappitesu apariyāpannattā’’ti amhehi yaṃ vuttanti attho. Ticīvaraṃ adhiṭṭhātunti nāmaṃ vatvā adhiṭṭhātuṃ. Na vikappetunti saṅghāṭiādināmena vikappetuṃ na anujānāmīti attho. ‘‘Imaṃ cīvaraṃ vikappemī’’ti pana vikappetuṃ vaṭṭatiyeva. Sāmaññavacanaṃ pana ticīvarassa kaṇḍupaṭicchādivassikasāṭikānaṃ viya kālavasena visesābhāvā cassa vikappetabbatāti dassanatthaṃ, na pana sabbathā vikappanapaṭisedhanatthanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi purāṇacīvaraṃ paccuddharitvā navassa adhiṭṭhānavacanato, ‘‘anāpatti adhiṭṭheti vikappetī’’tiādivacanato (pārā. 469) ca ticīvarassapi vikappanāya okāso dinno. Esa nayo sabbattha. Ticīvarādīni hi adhiṭṭhahantena ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’tiādinā taṃ taṃ nāmaṃ vatvā adhiṭṭhātabbaṃ. Vikappentena pana ‘‘imaṃ saṅghāṭi’’ntiādinā tassa tassa cīvarassa nāmaṃ aggahetvā ‘‘imaṃ cīvaraṃ tuyhaṃ vikappemī’’ti vikappetabbaṃ. Ticīvaraṃ vā hotu, aññaṃ vā, yadi taṃ taṃ nāmaṃ gahetvā vikappeti, avikappitaṃ hoti, atirekacīvaraṭṭhāneyeva tiṭṭhati. Tato paraṃ vikappetunti catumāsato paraṃ ‘‘imaṃ cīvaraṃ vikappemī’’ti vikappetuṃ. Idañca paribhuñjituṃ anuññātaṃ. Keci pana (sārattha. ṭī. 2.469) ‘‘tato paraṃ vikappetvā yāva āgāmisaṃvacchare vassānaṃ catumāsaṃ, tāva ṭhapetuṃ anuññāta’’nti vadanti. Tato paranti ābādhato paraṃ. ‘‘Imāsañca pana vassikasāṭikakaṇḍupaṭicchādīnaṃ tato paraṃ vikappetvā paribhogassa anuññātattā tathāvikappitaṃ aññanāmena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabba’’nti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Adhiṭṭhātabbavikappetabbatā jānitabbāti adhiṭṭhātabbaṃ vikappetabbanti evaṃ adhiṭṭhānavikappanā jānitabbāti attho.

เพื่อแสดงการอธิษฐานและวิกัปนั้น โดยอ้างอิงคำถามว่า ‘การอธิษฐานและวิกัปนั้นพึงทราบด้วยอาการอย่างไร’ จึงเริ่มกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็คำที่กล่าวแล้ว’ ในคำนั้น คำว่า ‘ก็คำที่กล่าวแล้ว’ หมายถึงคำที่เรากล่าวแล้วว่า ‘เพราะไม่จัดเข้าในผ้าที่อธิษฐานและวิกัปแล้ว’ เพื่อแสดงอติเรกจีวร คำว่า ‘พึงอธิษฐานไตรจีวร’ คือพึงอธิษฐานโดยกล่าวชื่อ คำว่า ‘ไม่พึงวิกัป’ หมายความว่า ไม่ทรงอนุญาตให้วิกัปโดยกล่าวชื่อสังฆาฏิเป็นต้น แต่การวิกัปโดยกล่าวว่า ‘เราวิกัปจีวรผืนนี้’ ย่อมควรอยู่ แต่คำสามัญนั้น เพื่อแสดงว่าไตรจีวรควรวิกัป เพราะไม่มีความพิเศษโดยกาลเหมือนผ้าปิดฝีและผ้าอาบน้ำฝนเป็นต้น ไม่ใช่เพื่อห้ามการวิกัปโดยประการทั้งปวง พึงทราบดังนี้ เพราะเหตุนั้น การกล่าวอธิษฐานผ้าใหม่โดยถอนผ้าเก่า และการกล่าวมีอาทิว่า ‘ไม่มีอาบัติ อธิษฐาน วิกัป’ (ปาราชิก 469) ย่อมให้โอกาสแก่การวิกัปไตรจีวรด้วย นัยนี้มีในที่ทั้งปวง อันภิกษุผู้อธิษฐานไตรจีวรเป็นต้น พึงอธิษฐานโดยกล่าวชื่อนั้นๆ มีอาทิว่า ‘เราอธิษฐานสังฆาฏิผืนนี้’ แต่ภิกษุผู้วิกัป พึงวิกัปโดยไม่กล่าวชื่อจีวรนั้นๆ มีอาทิว่า ‘สังฆาฏิผืนนี้’ แต่กล่าวว่า ‘เราวิกัปจีวรผืนนี้แก่ท่าน’ ไม่ว่าจะเป็นไตรจีวรหรืออย่างอื่น หากวิกัปโดยกล่าวชื่อนั้นๆ ย่อมไม่เป็นอันวิกัป ย่อมคงอยู่ในฐานะเป็นอติเรกจีวรนั่นเอง คำว่า ‘วิกัปหลังจากนั้น’ คือวิกัปหลังจากสี่เดือน โดยกล่าวว่า ‘เราวิกัปจีวรผืนนี้’ และจีวรนี้ทรงอนุญาตให้บริโภคได้ แต่บางท่าน (สารัตถทีปนี 2.469) กล่าวว่า ‘หลังจากนั้น วิกัปแล้ว ทรงอนุญาตให้เก็บไว้ได้จนถึงสี่เดือนแห่งพรรษาในปีหน้า’ คำว่า ‘หลังจากนั้น’ คือหลังจากอาพาธ และในคัมภีร์คันถิปทกล่าวว่า ‘เพราะผ้าอาบน้ำฝนและผ้าปิดฝีเป็นต้นเหล่านี้ ทรงอนุญาตให้บริโภคได้หลังจากวิกัปแล้ว ดังนั้น ผ้าที่วิกัปแล้วเช่นนั้น พึงอธิษฐานด้วยชื่ออื่นแล้วบริโภค’ คำว่า ‘พึงทราบการอธิษฐานและวิกัป’ หมายความว่า พึงทราบการอธิษฐานและวิกัปดังนี้ว่า ‘พึงอธิษฐาน พึงวิกัป’

---

Pañcaparimāṇaṃ assāti pañcakaṃ, muṭṭhissa muṭṭhihatthassa sambandhaṃ pañcakaṃ muṭṭhipañcakaṃ. Esa na yo muṭṭhittikanti etthāpi. Pārupanenapi sakkā nābhiṃ paṭicchādetunti āha ‘‘dvihatthopi vaṭṭatī’’ti. Na kevalaṃ aḍḍhateyyova vaṭṭati, atha kho dvihatthopi vaṭṭatīti pi-saddassa attho daṭṭhabbo. Atirekañcāti sugatacīvarappamāṇampi tato adhikampi. Paccuddharāmīti ṭhapemi, pariccajāmīti vā attho. ‘‘Imaṃ cīvaraṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti (sārattha. ṭī. 2.469) evampi vattuṃ vaṭṭati. Kāyavikāraṃ karontenāti hatthādinā cīvaraṃ parāmasantena, cālentena vā. Idañhi adhiṭṭhānaṃ yena kenaci sarīrāvayavena aphusantassa na vaṭṭati. Duvidhanti sammukhāparammukhabhedena duvidhaṃ. Vācā bhinditabbāti vacanaṃ nicchāretabbaṃ. Antogabbhādīsūti antogabbhauparipāsādesu. Sāmantavihāreti yattha tadaheva gantvā nivattetuṃ sakkā, evarūpe samīpavihāre. Idañca desanāsīsamattaṃ, tasmā dūre ṭhitampi adhiṭṭhātabbanti vadanti. ‘‘Ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā’’ti iminā cīvarasaṃlakkhaṇaṃ vuttaṃ. Na hi ṭhapitaṭṭhānamattasallakkhaṇena kiñci payojanaṃ atthi.

คำว่า ‘มีประมาณห้า’ คือห้า, ห้าที่เกี่ยวข้องกับกำมือ คือห้ากำมือ นัยนี้มีในคำว่า ‘สามกำมือ’ ในที่นี้ด้วย แม้ด้วยการห่ม ก็สามารถปกปิดสะดือได้ จึงกล่าวว่า ‘แม้สองศอกก็ควร’ พึงทราบว่า อักษร ‘ปิ’ (แม้) มีความหมายว่า ไม่ใช่เพียงสองศอกครึ่งเท่านั้นที่ควร แต่สองศอกก็ควรด้วย คำว่า ‘อติเรกัญจะ’ คือแม้ประมาณจีวรของพระสุคต หรือมากกว่านั้น คำว่า ‘เราถอน’ หมายถึงเราเก็บไว้ หรือเราสละ การกล่าวว่า ‘เราอธิษฐานจีวรผืนนี้ คือสังฆาฏิ’ (สารัตถทีปนี 2.469) ก็ควรเช่นกัน คำว่า ‘กระทำกายวิการ’ คือการจับต้องจีวรด้วยมือเป็นต้น หรือการเคลื่อนไหวจีวร เพราะการอธิษฐานนี้ไม่ควรแก่ผู้ที่ไม่ได้สัมผัสด้วยอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกาย คำว่า ‘สองอย่าง’ คือสองอย่างโดยแบ่งเป็นต่อหน้าและลับหลัง คำว่า ‘พึงเปล่งวาจา’ คือพึงเปล่งถ้อยคำ คำว่า ‘ในภายในห้องเป็นต้น’ คือในภายในห้องและบนปราสาทเป็นต้น คำว่า ‘ในวิหารใกล้เคียง’ คือในวิหารใกล้เคียงเช่นนั้น ที่สามารถไปแล้วกลับมาได้ในวันนั้นเอง และคำนี้เป็นเพียงหัวข้อแสดง ดังนั้น บางท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้ที่อยู่ไกลก็พึงอธิษฐานได้’ ด้วยคำว่า ‘กำหนดหมายที่เก็บไว้’ นี้ ได้กล่าวถึงการกำหนดหมายจีวร เพราะการกำหนดหมายเพียงที่เก็บไว้เท่านั้น ไม่มีประโยชน์อันใด

---

Adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehīti paccattharaṇamukhapuñchanacoḷaparikkhāracoḷavasena adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehi. Adhiṭṭhānato pubbe saṅghāṭiādivohārassa abhāvato ‘‘imaṃ paccuddharāmī’’ti paccattharaṇādīnaṃ visuṃ paccuddharaṇavidhiṃ dasseti. Paccattharaṇādināmena pana adhiṭṭhātabbattā ‘‘imaṃ paccattharaṇaṃ paccuddharāmī’’tiādinā vuttepi nevatthi doso. Puna adhiṭṭhātabbānīti saṅghāṭiādināmena adhiṭṭhātabbāni. Parikkhāracoḷakassa pana parikkhāracoḷavasena adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehipi saṅghāṭiādimhi kate paccuddharitvā puna adhiṭṭhātabbanti natthi. Pubbe katādhiṭṭhānameva adhiṭṭhānaṃ. Adhiṭṭhitena pana tena saddhiṃ mahantatarameva dutiyaṃ paṭṭaṃ vā khaṇḍaṃ vā saṃsibbantena adhiṭṭhātabbaṃ, same vā khuddake vā adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Sukhaparibhogatthanti vippavāsadosābhāvato yattha katthaci ṭhapetvā dhammassavanādinā kiccena aññattha aruṇaṃ uṭṭhāpetvā āgantvā nissajjanaṃ vināva paribhuñjituṃ sakkuṇeyyatāya sukhaparibhogatthaṃ. Parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātunti parikkhāracoḷaṃ katvā adhiṭṭhātuṃ.

คำว่า "ด้วยผ้าที่อธิษฐานไว้แล้ว" หมายถึง ด้วยผ้าที่อธิษฐานไว้แล้วโดยเป็นผ้าปู ผ้าเช็ดหน้า และผ้าบริขาร. เพราะก่อนการอธิษฐานยังไม่มีการเรียกชื่อว่าสังฆาฏิเป็นต้น จึงแสดงวิธีถอนผ้าปูเป็นต้นแยกต่างหากว่า "ข้าพเจ้าถอนผ้าผืนนี้". แต่เพราะต้องอธิษฐานด้วยชื่อผ้าปูเป็นต้น แม้กล่าวว่า "ข้าพเจ้าถอนผ้าปูผืนนี้" เป็นต้น ก็ไม่มีโทษ. คำว่า "พึงอธิษฐานอีก" หมายถึง พึงอธิษฐานด้วยชื่อสังฆาฏิเป็นต้น. แต่สำหรับผ้าบริขาร แม้เมื่อทำเป็นสังฆาฏิเป็นต้น ด้วยผ้าที่อธิษฐานไว้แล้วโดยเป็นผ้าบริขาร ก็ไม่มีการถอนแล้วอธิษฐานอีก. การอธิษฐานที่ทำไว้ก่อนนั่นแหละคือการอธิษฐาน. แต่เมื่อเย็บผ้าผืนที่สองหรือชิ้นที่ใหญ่กว่านั้นเข้ากับผ้าที่อธิษฐานไว้แล้วนั้น พึงอธิษฐาน, แต่ถ้าเท่ากันหรือเล็กกว่า ก็ไม่มีกิจที่จะต้องอธิษฐาน. คำว่า "เพื่อความสุขในการบริโภค" หมายถึง เพื่อความสุขในการบริโภค เพราะไม่มีโทษแห่งการอยู่ปราศจาก สามารถวางไว้ที่ไหนก็ได้ แล้วไปทำกิจอย่างอื่น เช่น ฟังธรรม แล้วให้อรุณขึ้นในที่อื่น กลับมาก็สามารถบริโภคได้โดยไม่ต้องสละ. คำว่า "พึงอธิษฐานผ้าบริขาร" หมายถึง พึงทำเป็นผ้าบริขารแล้วอธิษฐาน.

---

Anatirittapamāṇāti ‘‘dīghaso cha vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ aḍḍhateyyā’’ti (pāci. 543) vuttappamāṇato anadhikapamāṇā. Paccuddharitvā vikappetabbāti vassikasāṭikabhāvato apanetvā vikappetabbā, hemantassa paṭhamadivasato paṭṭhāya antodasāhe vassikasāṭikāvassikasāṭikabhāvato apanetvā ‘‘imaṃ cīvaraṃ tuyhaṃ vikappemī’’tiādinā nayena vikappetabbāti vuttaṃ hoti. Aññathā hi ‘‘vassikasāṭikā vassānamāsātikkamenāpi, kaṇḍupaṭicchādi ābādhavūpasamenāpi adhiṭṭhānaṃ vijahatī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) vakkhamānattā vassānamāsato paraṃ asati adhiṭṭhāne kiṃ paccuddhareyyāti ‘‘paccuddharitvā’’ti vacanameva nopapajjeyya.

คำว่า "มีประมาณไม่เกิน" หมายถึง มีประมาณไม่เกินกว่าประมาณที่กล่าวไว้ว่า "ยาว ๖ คืบพระสุคต กว้าง ๒ คืบครึ่ง" (ปาจิ. ๕๔๓). คำว่า "พึงถอนแล้ววิกัป" หมายถึง พึงถอนจากความเป็นผ้าอาบน้ำฝนแล้ววิกัป คือ ท่านกล่าวอธิบายว่า พึงถอนจากความเป็นผ้าอาบน้ำฝนภายใน ๑๐ วัน นับแต่วันแรกแห่งเหมันตฤดู แล้ววิกัปด้วยนัยมีอาทิว่า "ข้าพเจ้าวิกัปจีวรผืนนี้แก่ท่าน" ดังนี้. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น เพราะจะกล่าวต่อไปว่า "ผ้าอาบน้ำฝนย่อมสละการอธิษฐานได้แม้ด้วยการล่วงเลยเดือนแห่งฤดูฝน แม้ผ้าปิดฝีก็ย่อมสละการอธิษฐานได้แม้ด้วยการระงับแห่งอาพาธ" (กังขาวิตรณีอรรถกถา วรรณนาสิกขาบทกฐิน) เมื่อไม่มีการอธิษฐานหลังจากเดือนแห่งฤดูฝนแล้ว จะพึงถอนอะไรเล่า คำว่า "ถอนแล้ว" นั่นเองก็จะไม่สมเหตุสมผล.

---

Keci pana (sārattha. ṭī. 2.469) ‘‘yathā kathinamāsabbhantare uppannacīvaraṃ kathinamāsātikkame nissaggiyaṃ hoti, evamayaṃ vassikasāṭikāpi vassānamāsātikkame nissaggiyā hoti. Tasmā kattikapuṇṇamadivase paccuddharitvā tato paraṃ hemantassa paṭhamadivase vikappetabbāti evamattho gahetabbo, paccuddharitvā tato paraṃ vikappetabbāti padayojanā veditabbā’’ti ca vadanti, taṃ na yuttaṃ. Kathinamāse uppannañhi cīvaraṃ atirekacīvaraṭṭhāne ṭhitattā avasānadivase anadhiṭṭhitaṃ kathinamāsātikkame nissaggiyaṃ hoti. Ayaṃ pana vassikasāṭikā adhiṭṭhahitvā ṭhapitattā na tena sadisāti vassānātikkame kathaṃ nissaggiyaṃ hoti anadhiṭṭhitaavikappitameva hi taṃ kālātikkame nissaggiyaṃ hoti, tasmā hemantepi vassikasāṭikā dasāhaparihāraṃ labhati. Evaṃ kaṇḍupaṭicchādipi adhiṭṭhānavijahanato paraṃ dasāhaparihāraṃ labhati. Dasāhaṃ pana anatikkāmetvā vikappetabbā. Nahānatthāya anuññātattā vaṇṇabhedamattarattāpi cesā vaṭṭatīti vuttaṃ. ‘‘Dve pana na vaṭṭantī’’ti dvinnaṃ adhiṭṭhānābhāvato vuttaṃ. ‘‘Sace vassāne aparā vassikasāṭikā uppannā hoti, purimavassikasāṭikaṃ paccuddharitvā, vikappetvā ca adhiṭṭhātabbā’’ti vadanti.

แต่บางท่าน (สารัตถทีปนี ฎีกา ๒.๔๖๙) กล่าวว่า "จีวรที่เกิดขึ้นภายในเดือนกฐิน ย่อมเป็นนิสสัคคีย์เมื่อล่วงเดือนกฐินไปแล้วฉันใด ผ้าอาบน้ำฝนนี้ก็ย่อมเป็นนิสสัคคีย์เมื่อล่วงเดือนแห่งฤดูฝนไปแล้วฉันนั้น. เพราะฉะนั้น พึงถือเอาความอย่างนี้ว่า พึงถอนในวันเพ็ญเดือน ๑๒ แล้ววิกัปในวันแรกแห่งเหมันตฤดูหลังจากนั้น พึงทราบการประกอบบทว่า 'ถอนแล้ววิกัปหลังจากนั้น' ดังนี้" ข้อนั้นไม่สมควร. ด้วยว่า จีวรที่เกิดขึ้นในเดือนกฐิน เพราะตั้งอยู่ในฐานะเป็นอติเรกจีวร เมื่อไม่ได้อธิษฐานในวันสุดท้าย ย่อมเป็นนิสสัคคีย์เมื่อล่วงเดือนกฐินไปแล้ว. แต่ผ้าอาบน้ำฝนนี้ เพราะอธิษฐานไว้แล้ว จึงไม่เหมือนกับจีวรนั้น เมื่อล่วงฤดูฝนไปแล้ว จะเป็นนิสสัคคีย์ได้อย่างไร เพราะจีวรที่ไม่ได้อธิษฐานและไม่ได้วิกัปเท่านั้น ย่อมเป็นนิสสัคคีย์เมื่อล่วงกาลไปแล้ว เพราะฉะนั้น แม้ในเหมันตฤดู ผ้าอาบน้ำฝนก็ยังได้ปริหาร ๑๐ วัน. แม้ผ้าปิดฝีก็เช่นกัน ย่อมได้ปริหาร ๑๐ วันหลังจากสละการอธิษฐานแล้ว. แต่พึงวิกัปโดยไม่ให้ล่วง ๑๐ วัน. เพราะทรงอนุญาตเพื่อประโยชน์แก่การอาบน้ำ จึงกล่าวว่า ผ้าอาบน้ำฝนนี้ แม้มีสีเพียงสักว่าทำให้สีผิดไปก็ใช้ได้. คำว่า "แต่สองผืนไม่ควร" กล่าวเพราะไม่มีการอธิษฐานสองผืน. บางท่านกล่าวว่า "ถ้าผ้าอาบน้ำฝนผืนอื่นเกิดขึ้นในฤดูฝน พึงถอนผ้าอาบน้ำฝนผืนเก่า แล้ววิกัปและอธิษฐาน".

---

Pamāṇayuttanti ‘‘dīghaso sugatavidatthiyā dve vidatthiyo, vitthārato diyaḍḍhaṃ dasā vidatthī’’ti (pāci. 531 ādayo) iminā pamāṇena yuttaṃ. Pamāṇikāti ‘‘sugatavidatthiyā dīghaso catasso vidatthiyo, tiriyaṃ dve vidatthiyo’’ti evaṃ vuttappamāṇayuttā. Paccuddharitvā vikappetabbāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Yasmā bhikkhūnaṃ ticīvare paripuṇṇe, atthe ca sati parissāvanādīhi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, parikkhāracoḷaka’’nti (mahāva. 357) bahūnaṃ pattatthavikaparissāvanādīnaṃ saṅgahavasena parikkhāracoḷādhiṭṭhānamanuññātaṃ, tasmā ‘‘parikkhāracoḷe gaṇanā natthī’’tiādi vuttaṃ. Bhagavatā hi yaṃ yaṃ bhikkhū labhanti, taṃ taṃ iminā vidhānena adhiṭṭhahitvā puna ‘‘yena yena parissāvanādinā attho hoti, taṃ taṃ katvā gaṇhantū’’ti anukampāya anuññātaṃ. Tenevāha ‘‘thavikāpī’’tiādi. Ādisaddena ‘‘etāni cīvarāni parikkhāracoḷāni adhiṭṭhāmī’’ti asammukhādhiṭṭhānaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Senāsanaparikkhāratthāya dinnapaccattharaṇe cā’’ti iminā attano santakaṃ paṭikkhipati. Keci pana (sārattha. ṭī. 2.469) ‘‘anivāsetvā, apārupitvā ca kevalaṃ pañcapīṭhesuyeva attharitvā paribhuñjiyamānaṃ paccattharaṇaṃ attano santakampi anadhiṭṭhitaṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ ayuttaṃ senāsanaparikkhāratthāya dinna’’nti paccattharaṇassa visesitattā. Bhisibibbohanapāvārakojavānampi senāsanaparikkhāratoyeva adhiṭṭhānakiccaṃ natthīti veditabbaṃ.

คำว่า "มีประมาณสมควร" หมายถึง มีประมาณสมควรด้วยประมาณที่กล่าวไว้ว่า "โดยยาว ๒ คืบพระสุคต โดยกว้าง ๑ คืบครึ่ง ชายผ้า ๑ คืบ" (ปาจิ. ๕๓๑ เป็นต้น). คำว่า "มีประมาณ" หมายถึง มีประมาณสมควรตามที่กล่าวไว้ว่า "โดยยาว ๔ คืบพระสุคต โดยกว้าง ๒ คืบ" ดังนี้. ในคำว่า "พึงถอนแล้ววิกัป" สิ่งที่พึงกล่าวในข้อนี้ ก็ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้วนั่นเอง. เพราะเมื่อภิกษุมีไตรจีวรบริบูรณ์ และมีความต้องการ ทรงอนุญาตการอธิษฐานผ้าบริขารโดยรวบรวมสิ่งของหลายอย่าง เช่น ถุงบาตร ผ้ากรองน้ำ เป็นต้น ด้วยพระดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าบริขาร" (มหาวัคค์ ๓๕๗) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ในผ้าบริขารไม่มีการนับจำนวน" เป็นต้น. พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตด้วยพระมหากรุณาว่า สิ่งใดที่ภิกษุทั้งหลายได้มา สิ่งนั้นพึงอธิษฐานด้วยวิธีนี้ และอีกว่า "สิ่งใดมีความต้องการด้วยผ้ากรองน้ำเป็นต้น พึงทำสิ่งนั้นแล้วถือเอา". เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้ถุงบาตร" เป็นต้น. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมรวบรวมการอธิษฐานที่ไม่ต่อหน้าว่า "ข้าพเจ้าอธิษฐานจีวรเหล่านี้เป็นผ้าบริขาร". ด้วยคำว่า "และในผ้าปูที่ให้เพื่อประโยชน์แก่บริขารเสนาสนะ" นี้ ย่อมปฏิเสธของตนเอง. แต่บางท่าน (สารัตถทีปนี ฎีกา ๒.๔๖๙) กล่าวว่า "ผ้าปูที่ไม่ได้นุ่ง ไม่ได้ห่ม และใช้ปูเฉพาะบนตั่ง ๕ อย่างเท่านั้น แม้เป็นของตนเอง ก็ใช้ได้โดยไม่ต้องอธิษฐาน" ข้อนั้นไม่สมควร เพราะผ้าปูนั้นถูกระบุไว้เป็นพิเศษว่า "ที่ให้เพื่อประโยชน์แก่บริขารเสนาสนะ". พึงทราบว่า แม้หมอนอิง หมอนหนุน ผ้าห่มขนสัตว์ และผ้าปูขนสัตว์ ก็ไม่มีกิจที่จะต้องอธิษฐาน เพราะเป็นบริขารเสนาสนะเท่านั้น.

---

Adhiṭṭhitañca panetaṃ cīvaraṃ paribhuñjato kathaṃ adhiṭṭhānaṃ vijahatīti āha ‘‘sabbañca paneta’’ntiādi. Tattha acchinditvā gahaṇenāti corādīhi acchinditvā gahaṇena. Hīnāyāvattanenāti gihibhāvāya āvattanena, vibbhamenāti attho, ‘‘sīlavantova hutvā gihī bhavissāmī’’ti setavatthanivāsanenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Antimavatthuṃ ajjhāpannassa setavatthanivāso vā kāsāyacajanaṃ vā hīnāyāvattana’’nti keci. ‘‘‘Hīnāyāvattanenā’ti iminā bhikkhuniyā eva adhiṭṭhānavijahanaṃ gahitaṃ hoti. Sā hi yadā vibbhamati, tadā assamaṇī hoti. Bhikkhu pana vibbhamantopi yāva sikkhaṃ na paccakkhāti, tāva bhikkhuyevāti adhiṭṭhānaṃ na vijahatī’’ti apare. Sikkhāpaccakkhānenāti liṅge ṭhitasseva sikkhāya paccakkhānena. Yo hi bhikkhuliṅge ṭhitova sikkhaṃ paccakkhāti, tassa kāyalaggampi cīvaraṃ adhiṭṭhānaṃ vijahatīti. Kālaṅkiriyāyāti maraṇena. Liṅgaparivattanenāti purisaliṅgassa, itthiliṅgassa vā parivattanena, purisassa itthiliṅgapātubhāvena, itthiyā vā purisaliṅgapātubhāvenāti vuttaṃ hoti.

ก็จีวรที่อธิษฐานแล้วนั้น เมื่อภิกษุใช้สอยอยู่ การอธิษฐานจะละไปได้อย่างไร? ท่านกล่าวว่า “สัพพัญจะ ปะเนตัง” เป็นต้น. ในคำว่า “อัจฉินทิตวา คะหะเณนะ” หมายถึง ด้วยการถูกแย่งชิงไปมีโจรเป็นต้น. ในคำว่า “หีนายาวัตตะเนนะ” (ด้วยการกลับมาเพื่อเพศที่ต่ำกว่า) หมายถึง ด้วยการกลับมาสู่ความเป็นคฤหัสถ์ คือด้วยการลาสิกขา มีความหมายว่า “เราจักเป็นคฤหัสถ์ผู้มีศีลนั่นแหละ” ดังนี้ คือด้วยการนุ่งห่มผ้าขาว. บางท่านกล่าวว่า “การนุ่งห่มผ้าขาว หรือการสละผ้ากาสาวะของผู้ต้องอาบัติปาราชิก เป็นการกลับมาเพื่อเพศที่ต่ำกว่า.” ท่านอื่นๆ กล่าวว่า “ด้วยคำว่า ‘หีนายาวัตตะเนนะ’ นี้ หมายถึงการละการอธิษฐานของภิกษุณีเท่านั้น. เพราะเมื่อภิกษุณีลาสิกขา เธอก็ไม่เป็นสมณะ. ส่วนภิกษุนั้น แม้จะลาสิกขา แต่ตราบใดที่ยังไม่บอกคืนสิกขา ก็ยังเป็นภิกษุอยู่ การอธิษฐานจึงไม่ละไป.” ในคำว่า “สิกขาปัจจกขาเนนะ” (ด้วยการบอกคืนสิกขา) หมายถึง ด้วยการบอกคืนสิกขาของผู้ที่ยังอยู่ในเพศนั่นเอง. ภิกษุใดแลยังอยู่ในเพศภิกษุแล้วบอกคืนสิกขา จีวรที่ติดกายของเธอนั้นก็ละการอธิษฐานไป. ในคำว่า “กาลังกิริยายะ” (ด้วยการทำกาละ) หมายถึง ด้วยความตาย. ในคำว่า “ลิงคะปะริวัตตะเนนะ” (ด้วยการเปลี่ยนเพศ) หมายถึง ด้วยการเปลี่ยนเพศชาย หรือเพศหญิง คือด้วยการปรากฏเพศหญิงในบุรุษ หรือด้วยการปรากฏเพศชายในสตรี.

---

Kaniṭṭhaṅgulinakhapiṭṭhippamāṇenāti heṭṭhimaparicchedaṃ dasseti. Oratoti abbhantarato. Yo pana dubbalaṭṭhāne paṭhamaṃ aggaḷaṃ datvā pacchā dubbalaṭṭhānaṃ chinditvā apaneti, adhiṭṭhānaṃ na bhijjati. Maṇḍalaparivattanepi eseva nayo. Dupaṭṭassa pana ekasmiṃ paṭale chidde vā jāte, galite vā adhiṭṭhānaṃ na bhijjati. Khuddakaṃ cīvaraṃ mahantaṃ karoti, mahantaṃ vā khuddakaṃ karoti, adhiṭṭhānaṃ na bhijjati. Ubho koṭiyo majjhe karonto sace pana paṭhamaṃ chinditvā pacchā ghaṭeti, adhiṭṭhānaṃ bhijjati. Atha ghaṭetvā chindati, na bhijjati. Rajakehi dhovāpetvā setaṃ karontassāpi adhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānameva. Vassānamāsātikkamenāpīti ettha pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena na kevalaṃ pubbe vuttena dānādinā aṭṭhavidheneva kāraṇena vassikasāṭikā adhiṭṭhānaṃ vijahati, atha kho vassānamāsātikkamenapīti evamettha attho daṭṭhabbo. Esa nayo ābādhavūpasamenāpīti etthāpi. Vikappanasikkhāpadeti (pāci. 372 ādayo) pācittiye surāpānavaggassa navamasikkhāpade.

ในคำว่า “กะนิฏฐังคุลินะขะปิฏฐิปปะมาเณนะ” (ด้วยประมาณเท่าหลังเล็บนิ้วก้อย) แสดงถึงขอบเขตที่ต่ำที่สุด. ในคำว่า “โอระโต” (จากภายใน) หมายถึง จากภายใน. อนึ่ง ภิกษุใดวางผ้าปะในที่ที่ชำรุดก่อน แล้วจึงตัดที่ชำรุดนั้นออกภายหลัง การอธิษฐานไม่ขาด. แม้ในการเปลี่ยนวงกลม (ของจีวร) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง จีวรสองชั้นนั้น แม้เมื่อเกิดช่องโหว่ หรือเปื่อยยุ่ยไปในชั้นใดชั้นหนึ่ง การอธิษฐานก็ไม่ขาด. ทำจีวรเล็กให้ใหญ่ หรือทำจีวรใหญ่ให้เล็ก การอธิษฐานก็ไม่ขาด. แต่ถ้าเมื่อทำชายทั้งสองข้างให้มาอยู่ตรงกลาง หากตัดก่อนแล้วจึงเย็บภายหลัง การอธิษฐานขาด. แต่ถ้าเย็บก่อนแล้วจึงตัด การอธิษฐานไม่ขาด. แม้เมื่อให้พวกช่างย้อมซักแล้วทำให้เป็นสีขาว การอธิษฐานก็ยังคงเป็นอันอธิษฐานอยู่นั่นเอง. ในคำว่า “วัสสานะมาสาติกกะเมนาปิ” (แม้ด้วยการล่วงเลยเดือนแห่งฤดูฝน) นี้ ศัพท์ว่า “ปิ” มีความหมายรวม. ด้วยเหตุนั้น ไม่ใช่เพียงด้วยเหตุ ๘ ประการ มีการถวายเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้นเท่านั้น ที่ผ้าอาบน้ำฝนจะละการอธิษฐานไป แต่พึงเห็นความหมายในที่นี้ว่า แม้ด้วยการล่วงเลยเดือนแห่งฤดูฝนด้วย. นัยนี้แม้ในคำว่า “อาพาธวูปะสะเมนาปิ” (แม้ด้วยการระงับอาพาธ) ก็เช่นกัน. ในสิกขาบทว่าด้วยการวิกัป (ปาจิตติยะ ๓๗๒ เป็นต้น) คือในสิกขาบทที่ ๙ แห่งสุราปานวรรค ในปาจิตติยะ.

---

Taṃ atikkāmayatoti ettha tanti cīvaraṃ, kālaṃ vā parāmasatīti āha ‘‘taṃ yathāvuttajātippamāṇa’’ntiādi. Assāti bhikkhussa. Tassa yo aruṇoti tassa cīvaruppādadivasassa yo atikkanto aruṇo. Cīvaruppādadivasena saddhinti cīvaruppādadivasassa aruṇena saddhiṃ. Divasasaddena cettha taṃdivasanissito aruṇo vutto. Idāni yassa ca nissajjitabbaṃ, yathā ca nissajjitabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘taṃ gahetvā’’tiādi vuttaṃ. Tatrāyaṃ nayoti tasmiṃ nissajjane ayaṃ vidhi. Aññathāpīti bhāsantarenāpi, yāya kāyaci bhāsāyapīti attho. Paṭibalenāti vattuṃ samatthena. Āyatiṃ saṃvareyyāsīti upari saṃvaramāpajjeyyāsi, saṃvutakāyavacīdvāro bhaveyyāsīti attho. Imāni ca ‘‘passasī’’tiādīni yathākkamaṃ paṭiggāhakadesakehi vattabbavacanāni. Tathā hi ‘‘passasī’’ti paṭiggāhakena vattabbavacanaṃ, ‘‘āma passāmī’’ti tadanudesakena vattabbavacanaṃ. ‘‘Āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti tadanuppaṭiggāhakena vattabbavacanaṃ, ‘‘sādhu suṭṭhu saṃvarissāmī’’ti tadanudesakena vattabbavacanaṃ. Iminā ca attano āyatiṃ saṃvare patiṭṭhitabhāvaṃ dasseti. Dvīsu, pana sambahulāsu vāti dvīsu vā sambahulāsu vā āpattīsu purimanayeneva vacanabhedo kātabbo. Ñattiyaṃ āpattiṃ sarati vivaratīti ettha ‘‘dve āpattiyo’’ti vā ‘‘sambahulā āpattiyo’’ti vā vacanabhedo kātabbo. Dvīsu, bahūsu vā vacanabhedo kātabboti ‘‘saṅgho imāni cīvarānī’’ti vatthuvasena vacanabhedo kātabbo.

ในคำว่า “ตัง อะติกกามะยะโต” (เมื่อล่วงเลยสิ่งนั้นไป) นี้ คำว่า “ตัง” หมายถึงจีวร หรือหมายถึงกาลเวลา. ท่านกล่าวว่า “ตัง ยะถาวุตตะชาติปปะมาณัง” (จีวรที่มีประมาณตามที่กล่าวแล้ว) เป็นต้น. ในคำว่า “อัสสะ” (ของภิกษุนั้น) หมายถึง ของภิกษุ. ในคำว่า “ตัสสะ โย อะรุโณ” (อรุณใดของภิกษุนั้น) หมายถึง อรุณที่ล่วงเลยไปแล้วของวันที่มีการเกิดขึ้นแห่งจีวรนั้น. ในคำว่า “จีวะรุปปาทะทิวะเสนะ สัทธิง” (พร้อมด้วยวันที่มีการเกิดขึ้นแห่งจีวร) หมายถึง พร้อมด้วยอรุณของวันที่มีการเกิดขึ้นแห่งจีวร. ในที่นี้ คำว่า “ทิวะสะ” (วัน) หมายถึงอรุณที่อาศัยวันนั้น. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าควรนิสสัคคีย์แก่ใคร และควรนิสสัคคีย์อย่างไร จึงกล่าวคำว่า “ตัง คะเหตวา” (ถือเอาสิ่งนั้น) เป็นต้น. ในคำว่า “ตัตรายัง นะโย” (ในนิสสัคคีย์นั้นมีนัยดังนี้) หมายถึง ในการนิสสัคคีย์นั้นมีวิธีดังนี้. ในคำว่า “อัญญะถาปิ” (แม้ด้วยอย่างอื่น) หมายถึง แม้ด้วยภาษาอื่น คือด้วยภาษาใดภาษาหนึ่ง. ในคำว่า “ปะฏิพะเลนะ” (ด้วยผู้สามารถ) หมายถึง ด้วยผู้สามารถกล่าวได้. ในคำว่า “อายะติง สังวะเรยยาสิ” (พึงสำรวมในภายหน้า) หมายถึง พึงถึงความสำรวมในเบื้องหน้า คือพึงเป็นผู้มีทวารกายและวาจาสำรวมแล้ว. และคำว่า “ปัสสะสี” (ท่านเห็นหรือ) เป็นต้น เหล่านี้ เป็นคำที่ผู้รับและผู้บอกควรกล่าวตามลำดับ. จริงอยู่ คำว่า “ปัสสะสี” เป็นคำที่ผู้รับควรกล่าว, คำว่า “อามะ ปัสสามิ” (เออ ข้าพเจ้าเห็น) เป็นคำที่ผู้บอกควรกล่าวตอบ. คำว่า “อายะติง สังวะเรยยาสิ” เป็นคำที่ผู้รับควรกล่าวตอบ, คำว่า “สาธุ สุฏฐุ สังวะริสสามิ” (ดีละ ข้าพเจ้าจักสำรวมดี) เป็นคำที่ผู้บอกควรกล่าวตอบ. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้ตั้งมั่นในการสำรวมของตนในภายหน้า. อนึ่ง ในอาบัติ ๒ หรือหลายอาบัติ พึงทำความแตกต่างของคำพูดด้วยนัยก่อนนั่นเอง. ในคำว่า “ญัตติยัง อาปัตติง สะระติ วิวะระติ” (ระลึกและเปิดเผยอาบัติในญัตติ) นี้ พึงทำความแตกต่างของคำพูดว่า “ทเว อาปัตติโย” (อาบัติ ๒ อย่าง) หรือ “สัมพะหุลา อาปัตติโย” (อาบัติหลายอย่าง). ใน ๒ หรือหลายอย่าง พึงทำความแตกต่างของคำพูดว่า “สังโฆ อิมานิ จีวะรานิ” (สงฆ์จีวรเหล่านี้) ด้วยอำนาจแห่งวัตถุ.

---

Evaṃ saṅghassa nissajjanavidhiṃ dassetvā gaṇassa nissajjanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘gaṇassa pana nissajjantenā’’tiādimāha. Tattha sesaṃ purimasadisamevāti nissajjanāpattippaṭiggahaṇanissaṭṭhacīvaradānesu ‘‘āyasmantāna’’ntiādinā vuttavacanabhedaṃ vinā avasesaṃ saṅghassa nissajjanādīsu vuttasadisamevāti attho.

เมื่อแสดงวิธีนิสสัคคีย์ของสงฆ์อย่างนี้แล้ว เพื่อแสดงวิธีนิสสัคคีย์ของคณะ จึงกล่าวคำว่า “คะณัสสะ ปะนะ นิสสัชชันเตนะ” (อนึ่ง เมื่อนิสสัคคีย์แก่คณะ) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า “เสสัง ปุริมะสะทิสะเมวะ” (ที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว) หมายถึง เว้นความแตกต่างของคำพูดที่กล่าวด้วยคำว่า “อายัสสะมันตานัง” (ของท่านทั้งหลาย) เป็นต้น ในการรับอาบัติที่นิสสัคคีย์ และการถวายจีวรที่นิสสัคคีย์แล้ว ที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในการนิสสัคคีย์ของสงฆ์เป็นต้น.

---

Idāni puggalassa nissajjanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘puggalassa panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dvīsu, tīsu vāti dvīsu, tīsu vā āpattīsu ceva dātabbacīvaresu ca. Yathā ca gaṇassa nissajjane, evaṃ dvinnaṃ nissajjanepi pāḷi veditabbā. Yadi hi viseso bhaveyya, yatheva ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tiṇṇaṃ pārisuddhiuposathaṃ kātuṃ, evañca pana, bhikkhave, kātabbo – byattena bhikkhunā paṭibalena te bhikkhū ñāpetabbā’’tiādinā (mahāva. 168) nayena tiṇṇaṃ pārisuddhiuposathaṃ vatvā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dvinnaṃ pārisuddhiuposathaṃ kātuṃ, evañca pana, bhikkhave, kattabbo – therena bhikkhunā ekaṃsaṃ uttarāsaṅga’’ntiādinā nayena visuṃyeva dvinnaṃ pārisuddhiuposatho vutto, evaṃ idhāpi visuṃ pāḷiṃ vadeyya. Yasmā pana natthi, tasmā avatvāva gatoti gaṇassa vuttā pāḷiyevettha pāḷi. Āpattippaṭiggahaṇe pana ayaṃ viseso – yathā gaṇassa nissajjitvā āpattiyā desiyamānāya āpattippaṭiggāhako bhikkhu ñattiṃ ṭhapeti, evaṃ aṭṭhapetvā dvīsu aññatarena yathā ekapuggalo paṭiggaṇhāti, evaṃ āpatti paṭiggahetabbā. Dvinnañhi ñattiṭṭhapanaṃ nāma natthi. Yadi siyā, dvinnaṃ pārisuddhiuposathaṃ visuṃ na vadeyya. Nissaṭṭhacīvaradānepi yathā ‘‘imaṃ cīvaraṃ āyasmato dammī’’ti eko vadati, evaṃ ‘‘mayaṃ imaṃ cīvaraṃ āyasmato demā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Ito garukatarānipi hi ñattidutiyakammāni apaloketvā kātabbānīti vuttāni atthi, tesaṃ etaṃ anulomaṃ. Tenevāha ‘‘dvinnaṃ panā’’tiādi. Nissaṭṭhacīvaraṃ pana dātabbameva, adātuṃ na labbhati. Vinayakammamattameva hetaṃ. Na taṃ tena saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā dinnameva hoti. Tenāha ‘‘nissaṭṭhavatthu’’ntiādi.

บัดนี้ เพื่อแสดงวิธีนิสสัคคีย์ของบุคคล จึงตรัสคำว่า "ก็ของบุคคล" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "ในอาบัติ ๒ หรือ ๓" คือ ในอาบัติ ๒ หรือ ๓ อย่าง และในจีวรที่พึงให้. บาลีพึงทราบในนิสสัคคีย์ของภิกษุ ๒ รูป เหมือนอย่างในนิสสัคคีย์ของคณะ ฉันนั้น. หากมีความแตกต่างกัน พึงกล่าวบาลีต่างหากในที่นี้ด้วย เหมือนอย่างที่ตรัสปาริสุทธิอุโบสถของภิกษุ ๓ รูป โดยนัยมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำปาริสุทธิอุโบสถของภิกษุ ๓ รูป และภิกษุทั้งหลาย พึงทำอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถ พึงบอกภิกษุเหล่านั้น" (มหาวรรค ๑๖๘) แล้วตรัสปาริสุทธิอุโบสถของภิกษุ ๒ รูปต่างหาก โดยนัยมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำปาริสุทธิอุโบสถของภิกษุ ๒ รูป และภิกษุทั้งหลาย พึงทำอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้เถระพึงทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า" ฉันใด ก็พึงกล่าวบาลีต่างหากในที่นี้ ฉันนั้น. แต่เพราะไม่มี (ความแตกต่าง) ฉะนั้น จึงไม่ตรัสไว้ บาลีที่ตรัสไว้สำหรับคณะนั่นแหละ เป็นบาลีในที่นี้. แต่ในการรับอาบัติ มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ เหมือนอย่างที่ภิกษุผู้รับอาบัติย่อมตั้งญัตติเมื่ออาบัติที่นิสสัคคีย์ของคณะกำลังแสดงอยู่ ฉันใด พึงรับอาบัติโดยไม่ตั้งญัตติ โดยภิกษุรูปใดรูปหนึ่งใน ๒ รูป เหมือนอย่างที่บุคคลคนเดียวรับอาบัติ ฉันนั้น. เพราะการตั้งญัตติของภิกษุ ๒ รูป ไม่มี. หากมี ก็จะไม่ตรัสปาริสุทธิอุโบสถของภิกษุ ๒ รูปต่างหาก. แม้ในการให้จีวรที่นิสสัคคีย์ ก็ควรกล่าวว่า "พวกเราถวายจีวรผืนนี้แก่ท่านผู้มีอายุ" เหมือนอย่างที่ภิกษุรูปหนึ่งกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายจีวรผืนนี้แก่ท่านผู้มีอายุ". เพราะกรรมที่หนักกว่านี้ คือ ญัตติทุติยกรรม ก็มีที่ตรัสไว้ว่าพึงทำโดยการบอกเล่า (อปโลกน์) ข้อนี้ย่อมคล้อยตามกรรมเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า "ก็ของภิกษุ ๒ รูป" เป็นต้น. แต่จีวรที่นิสสัคคีย์นั้น พึงให้เท่านั้น ไม่พึงไม่ให้. เพราะกรรมนี้เป็นเพียงวินัยกรรมเท่านั้น จีวรนั้นยังไม่เป็นของที่ภิกษุนั้นให้แก่สงฆ์ หรือคณะ หรือบุคคล. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า "วัตถุที่นิสสัคคีย์" เป็นต้น.

---

Anissajjitvā paribhuñjantassa dukkaṭanti sakiṃ nivatthaṃ vā sakiṃ pārutaṃ vā kāyato amocetvā divasampi carati, ekameva dukkaṭaṃ. Mocetvā nivāseti vā pārupati vā, payoge payoge dukkaṭaṃ. Dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā saṇṭhāpentassa anāpatti. Aññassa taṃ paribhuñjatopi anāpatti. ‘‘Aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjatī’’tiādivacanañcettha (pārā. 570) sādhakaṃ. Dasāhaṃ anatikkantepi atikkantasaññino, vematikassa ca dukkaṭanti etthāpi ‘‘paribhuñjantassā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Atikkante anatikkantasaññinopīti dasāhaṃ atikkante cīvare ‘‘anatikkantaṃ ida’’nti evaṃ saññino, dasāhe vā atikkante ‘‘anatikkanto dasāho’’ti evaṃ saññino.

คำว่า "ผู้บริโภคโดยไม่นิสสัคคีย์ ต้องอาบัติทุกกฏ" คือ นุ่งหรือห่มครั้งเดียว โดยไม่ถอดจากกาย เดินไปตลอดวัน ก็ต้องอาบัติทุกกฏเพียงครั้งเดียว. ถอดออกแล้วนุ่งใหม่ หรือห่มใหม่ ต้องอาบัติทุกกฏทุกครั้งที่ใช้. ผู้จัดจีวรที่นุ่งไม่ดี หรือห่มไม่ดี ไม่ต้องอาบัติ. แม้ผู้บริโภคจีวรนั้นของผู้อื่น ก็ไม่ต้องอาบัติ. คำมีอาทิว่า "รับของที่ผู้อื่นทำแล้วบริโภค" (ปาราชิก ๕๗๐) เป็นเครื่องยืนยันในที่นี้. คำว่า "แม้ในจีวรที่ยังไม่ล่วงสิบวัน แต่สำคัญว่าล่วงแล้ว และผู้สงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ" พึงนำคำว่า "ผู้บริโภค" มาเชื่อมโยงในที่นี้ด้วย. คำว่า "แม้ในจีวรที่ล่วงแล้ว แต่สำคัญว่ายังไม่ล่วง" คือ ผู้สำคัญว่า "จีวรนี้ยังไม่ล่วง" ในจีวรที่ล่วงสิบวันแล้ว หรือผู้สำคัญว่า "สิบวันยังไม่ล่วง" ในสิบวันที่ล่วงแล้ว.

---

Idāni ‘‘anadhiṭṭhite adhiṭṭhitasaññino nissaggiya’’ntiādiāpattivāraṃ saṅgahetvā dassento ‘‘tathā’’tiādimāha. Tathāti yathā dasāhaṃ atikkante saññābhedena tikapācittiyaṃ, tathā anadhiṭṭhitādīsu sattasu vikappesu adhiṭṭhitādisaññābhedatoti attho. Tattha avissajjite vissajjitasaññinoti kassaci adinne apariccatte ‘‘dinnaṃ pariccattaṃ mayā’’ti evaṃ saññino. Anaṭṭhe naṭṭhasaññinoti attano cīvarena saddhiṃ bahūni aññesaṃ cīvarāni ekato ṭhapitāni, tāni ce corā haranti, tatresa attano cīvare anaṭṭhe naṭṭhasaññī hoti, tassa naṭṭhasaññino. Esa nayo avinaṭṭhādīsupi. Avilutteti ettha pana gabbhaṃ bhinditvā pasayhāvahāravasena avilutteti veditabbaṃ.

บัดนี้ เพื่อรวบรวมแสดงวาระแห่งอาบัติมีอาทิว่า "ในจีวรที่ยังไม่ได้อธิษฐาน แต่สำคัญว่าอธิษฐานแล้ว เป็นนิสสัคคีย์" จึงตรัสคำว่า "ฉันนั้น" เป็นต้น. คำว่า "ฉันนั้น" มีความหมายว่า เหมือนอย่างในจีวรที่ล่วงสิบวันแล้ว เป็นติกปาจิตตีย์ด้วยความสำคัญผิด ฉันใด ในกรณี ๗ อย่างมีจีวรที่ยังไม่ได้อธิษฐานเป็นต้น ก็เป็นด้วยความสำคัญผิดว่าอธิษฐานแล้วเป็นต้น ฉันนั้น. ในคำนั้น คำว่า "ในจีวรที่ยังไม่ได้สละ แต่สำคัญว่าสละแล้ว" คือ ผู้สำคัญว่า "เราให้แล้ว สละแล้ว" ในจีวรที่ยังไม่ได้ให้แก่ใคร ยังไม่ได้สละ. คำว่า "ในจีวรที่ยังไม่หาย แต่สำคัญว่าหายแล้ว" คือ จีวรหลายผืนของผู้อื่นวางรวมอยู่กับจีวรของตน หากโจรลักไป ในจีวรของตนที่ยังไม่หายนั้น เขาย่อมสำคัญว่าหายแล้ว, ของผู้สำคัญว่าหายแล้วนั้น. นัยนี้พึงทราบแม้ในจีวรที่ยังไม่พินาศเป็นต้น. แต่ในคำว่า "ยังไม่ถูกปล้น" (avilutte) พึงทราบว่า คือ ยังไม่ถูกปล้นโดยการพังห้องแล้วชิงเอาไป.

---

Vissajjiteti (pārā. aṭṭha. 2.469) aññassa dinne. Kathaṃ pana dinnaṃ hoti, kathaṃ gahitaṃ? ‘‘Imaṃ tuyhaṃ demi, dadāmi, dajjāmi, oṇojemi, pariccajāmi, vissajjāmi, nissajjāmī’’ti vā vadati, ‘‘itthannāmassa demi…pe… nissajjāmī’’ti vā vadati, sammukhāpi parammukhāpi dinnaṃyeva hoti. ‘‘Tuyhaṃ gaṇhāhī’’ti vutte ‘‘mayhaṃ gaṇhāmī’’ti vadati, sudinnaṃ, suggahitañca. ‘‘Tava santakaṃ karohi, tava santakaṃ hotu, tava santakaṃ karissasī’’ti vutte ‘‘mama santakaṃ karomi, mama santakaṃ hotu, mama santakaṃ karissāmī’’ti vadati, duddinnaṃ, duggahitañca. Neva dātā dātuṃ jānāti, na itaro gahetuṃ. Sace pana ‘‘tava santakaṃ karohī’’ti vutte ‘‘sādhu, bhante, mayhaṃ gaṇhāmī’’ti gaṇhāti, suggahitaṃ, sace pana eko ‘‘gaṇhāhī’’ti vadati, itaro ‘‘na gaṇhāmī’’ti vadati, puna so ‘‘dinnaṃ mayā tuyhaṃ, gaṇhāhī’’ti vadati, itaropi ‘‘na mayhaṃ iminā attho’’ti vadati. Tato purimopi ‘‘mayā dinna’’nti dasāhaṃ atikkāmeti, pacchimopi ‘‘mayā paṭikkhitta’’nti, kassāpattīti? Na kassaci. Yassa pana ruccati, tena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabbaṃ. Yo pana adhiṭṭhāne vematiko, tena kiṃ kātabbaṃ? Vematikabhāvaṃ ārocetvā ‘‘sace anadhiṭṭhitaṃ bhavissati, evaṃ me kappiyaṃ hotī’’ti vatvā vuttanayeneva nissajjitabbaṃ. Na hi evaṃ jānāpetvā vinayakammaṃ karontassa musāvādo hoti.

คำว่า "สละแล้ว" (สมันตปาสาทิกา ๒.๔๖๙) คือ ให้แก่ผู้อื่นแล้ว. ก็การให้เป็นอย่างไร การรับเป็นอย่างไร? กล่าวว่า "เราให้สิ่งนี้แก่ท่าน, เราถวาย, เราจะให้, เราน้อมถวาย, เราสละ, เราปล่อย, เรามอบให้" หรือกล่าวว่า "เราให้แก่ท่านชื่อนี้...เป... มอบให้" ก็เป็นการให้แล้ว ทั้งต่อหน้าและลับหลัง. เมื่อกล่าวว่า "ท่านจงรับไป" แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้ารับ" ก็เป็นการให้ดีแล้ว และรับดีแล้ว. เมื่อกล่าวว่า "ท่านจงทำให้เป็นของท่าน, จงเป็นของท่าน, ท่านจักทำให้เป็นของท่าน" แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทำให้เป็นของข้าพเจ้า, จงเป็นของข้าพเจ้า, ข้าพเจ้าจักทำให้เป็นของข้าพเจ้า" ก็เป็นการให้ไม่ดี และรับไม่ดี. ทั้งผู้ให้ก็ไม่รู้จักให้ ทั้งผู้รับก็ไม่รู้จักรับ. แต่ถ้าเมื่อกล่าวว่า "ท่านจงทำให้เป็นของท่าน" แล้วรับว่า "ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ารับ" ก็เป็นการรับดีแล้ว. แต่ถ้าภิกษุรูปหนึ่งกล่าวว่า "จงรับไป" อีกรูปหนึ่งกล่าวว่า "ไม่รับ" ภิกษุรูปนั้นก็กล่าวอีกว่า "เราให้แก่ท่านแล้ว จงรับไป" อีกรูปหนึ่งก็กล่าวว่า "สิ่งนี้ไม่มีประโยชน์แก่ข้าพเจ้า" จากนั้น ภิกษุรูปแรกก็ปล่อยให้ล่วงสิบวันโดยสำคัญว่า "เราให้แล้ว" ภิกษุรูปหลังก็ปล่อยให้ล่วงสิบวันโดยสำคัญว่า "เราปฏิเสธแล้ว" ใครต้องอาบัติ? ไม่มีใครต้องอาบัติ. แต่ผู้ใดพอใจ ผู้นั้นพึงอธิษฐานแล้วบริโภค. ส่วนผู้ใดสงสัยในการอธิษฐาน ผู้นั้นพึงทำอย่างไร? พึงบอกความสงสัยแล้วกล่าวว่า "ถ้าหากยังไม่ได้อธิษฐาน ขอสิ่งนี้จงเป็นกัปปิยะแก่ข้าพเจ้าอย่างนี้" แล้วพึงสละโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. เพราะผู้ทำวินัยกรรมโดยบอกให้ทราบอย่างนี้ ไม่เป็นมุสาวาท.

---

Yathā ca idaṃ, evaṃ ito parānipīti yathā idaṃ atirekacīvaradhāraṇasikkhāpadaṃ ācāravipatti, evaṃ ito parānipi sikkhāpadāni ācāravipattiyevāti attho. Tenāha ‘‘ubhatopātimokkhesū’’tiādi. Ājīvavipattipaccayā pana ṭhapetvā dubbhāsitaṃ cha āpattikkhandhā paññattāti –

คำว่า "เหมือนอย่างสิกขาบทนี้ ฉันใด แม้สิกขาบทที่เหลือจากนี้ก็ฉันนั้น" คือ มีความหมายว่า เหมือนอย่างสิกขาบทว่าด้วยการทรงอติเรกจีวรนี้ เป็นอาจารวิบัติ ฉันใด แม้สิกขาบทที่เหลือจากนี้ก็เป็นอาจารวิบัติเท่านั้น ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในปาติโมกข์ทั้งสอง" เป็นต้น. ส่วนอาบัติ ๖ กอง เว้นทุพภาสิต ท่านบัญญัติไว้แล้วเพราะอาชีววิบัติเป็นปัจจัย คือ —

---

‘‘Ājīvahetu ājīvakāraṇā pāpiccho icchāpakato asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapati, āpatti pārājikassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā sañcarittaṃ samāpajjati, āpatti saṅghādisesassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā ‘yo te vihāre vasati, so bhikkhu arahā’ti bhaṇati, paṭivijānantassa āpatti thullaccayassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhu paṇītabhojanāni agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti pācittiyassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhunī paṇītabhojanāni agilānā attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti pāṭidesanīyassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhu sūpaṃ vā odanaṃ vā agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti dukkaṭassā’’ti (pari. 287) –

"เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะอาชีวะเป็นเหตุ ภิกษุผู้มีความปรารถนาลามก ถูกความอยากครอบงำ กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่ ไม่เป็นจริง ต้องอาบัติปาราชิก. เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะอาชีวะเป็นเหตุ ภิกษุถึงความประพฤติเป็นสื่อ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส. เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะอาชีวะเป็นเหตุ ภิกษุกล่าวว่า 'ภิกษุใดอยู่ในวิหารของท่าน ภิกษุนั้นเป็นพระอรหันต์' เมื่อผู้ฟังเข้าใจความ ต้องอาบัติถุลลัจจัย. เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะอาชีวะเป็นเหตุ ภิกษุไม่เป็นไข้ ขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะอาชีวะเป็นเหตุ ภิกษุณีไม่เป็นไข้ ขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ. เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะอาชีวะเป็นเหตุ ภิกษุไม่เป็นไข้ ขอแกงหรือข้าวสุกเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ" (ปริวาร ๒๘๗) —

---

Evaṃ pārājikādivasena ṭhapetvā dubbhāsitaṃ ājīvavipattipaccayā cha āpattikkhandhā paññattā. Diṭṭhivipattipaccayā pācittiyadukkaṭavasena dve āpattikkhandhā paññattāti samanubhāsanāya pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissajjane ñattiyā dukkaṭaṃ, kammavācāpariyosāne pācittiyanti evaṃ diṭṭhivipattipaccayā pācittiyadukkaṭavasena dve āpattikkhandhā paññattā. Etthāti vipattikathāsu.

อาบัติ ๖ กอง มีปาราชิกเป็นต้น เว้นทุพภาสิต ท่านบัญญัติไว้แล้วเพราะอาชีววิบัติเป็นปัจจัยอย่างนี้. อาบัติ ๒ กอง คือ ปาจิตตีย์และทุกกฏ ท่านบัญญัติไว้แล้วเพราะทิฏฐิวิบัติเป็นปัจจัย คือ เมื่อไม่สละทิฏฐิอันชั่วในการสมานุภาสนะ เป็นทุกกฏในเพราะญัตติ เป็นปาจิตตีย์ในเวลาจบกรรมวาจา อาบัติ ๒ กอง คือ ปาจิตตีย์และทุกกฏ ท่านบัญญัติไว้แล้วเพราะทิฏฐิวิบัติเป็นปัจจัยอย่างนี้. คำว่า "ในที่นี้" คือ ในกถาว่าด้วยวิบัติทั้งหลาย.

---

Gaṇanupagatāti divasagaṇanaṃ upagatabhāvo. Aññehi ‘‘imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa demā’’ti parahatthe dinnampi ‘‘na tāva taṃ gaṇanupagaṃ, yāva na hatthaṃ gacchatī’’ti (mahāva. 259) cammakkhandhake vuttattā yāva āharitvā vā na dinnaṃ, ‘‘tumhākaṃ, bhante, cīvaraṃ uppanna’’nti pahiṇitvā vā anārocitaṃ, tāva divasagaṇanaṃ na upeti, anadhiṭṭhitaṃ vaṭṭati. Yadā pana ānetvā dinnaṃ hoti, ‘‘uppanna’’nti vā sutaṃ, tato paṭṭhāya gaṇanupagaṃ hoti, antodasāhe adhiṭṭhātabbaṃ. Kathinasaññitaṃ samuṭṭhānamassāti kathinasamuṭṭhānaṃ, tatiyachaṭṭhasamuṭṭhānavasena dvisamuṭṭhānanti attho. Kāyavācāhi kattabbaadhiṭṭhānavikappanānaṃ akaraṇena kāyavācato, citte pana sati kāyavācācittato ca samuṭṭhātīti vuttaṃ hoti. Anadhiṭṭhānāvikappanavasena āpajjanato akiriyaṃ. Ajānantopi āpajjatīti nosaññāvimokkhaṃ. Kāyadvāre ca vacīdvāre ca kattabbākaraṇato kāyakammaṃ vacīkammaṃ.

คำว่า คณนูปคตะ คือ ภาวะที่ถึงการนับวัน. แม้ผู้อื่นให้จีวรนี้ในมือของผู้อื่นว่า "เราให้จีวรนี้แก่ท่านชื่อนี้" ก็ยังไม่ถึงการนับวัน ตราบใดที่ยังไม่ถึงมือ ดังที่กล่าวไว้ในจัมมขันธกะ (มหาวรรค ๒๕๙) ตราบใดที่ยังไม่ได้นำมาให้ หรือยังไม่ได้บอกกล่าวไปว่า "จีวรของท่านผู้เจริญเกิดขึ้นแล้ว" ตราบนั้นก็ยังไม่ถึงการนับวัน, ยังไม่เป็นอธิษฐานก็ยังใช้ได้. แต่เมื่อใดนำมาให้แล้ว หรือได้ยินว่า "เกิดขึ้นแล้ว" นับแต่นั้นไปก็ถึงการนับวัน, ต้องอธิษฐานภายใน ๑๐ วัน. คำว่า กฐินสมุฏฐานของสิกขาบทนี้ คือ กฐินสมุฏฐาน, หมายความว่า มี ๒ สมุฏฐาน คือ สมุฏฐานที่ ๓ และที่ ๖. กล่าวคือ เกิดขึ้นทางกายวาจา เพราะไม่ทำอธิษฐานและวิกัปที่พึงทำด้วยกายวาจา, และเมื่อมีจิต ก็เกิดขึ้นทางกายวาจาใจ. เป็นอกิริยา เพราะอาบัติเกิดขึ้นด้วยการไม่อธิษฐานและไม่วิกัป. เป็นโนสัญญาวิมุติ เพราะแม้ไม่รู้ก็ต้องอาบัติ. เป็นกายกรรมและวจีกรรม เพราะไม่ทำสิ่งที่พึงทำทางกายทวารและวจีทวาร.

---

Kathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายกฐินสิกขาบทจบแล้ว.

---

2. Udositasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายอุโทสิตสิกขาบท

---

Bhikkhunāti bhikkhussāti attho, sāmiatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Tenāha ‘‘purimasikkhāpade viyā’’tiādi. Atha kasmā karaṇavaseneva karaṇavacanassa atthaṃ aggahetvā sāmivasena attho veditabboti āha ‘‘karaṇavasena hī’’tiādi. Hīti kāraṇatthe nipāto. Chinnapalibodhoti chinnacīvarāvāsapalibodho. Ekāva ratti ekarattaṃ, samāsantagatassa atthaṃ. Tiṇṇaṃ cīvarānaṃ samāhāroti ticīvaraṃ. Tena ticīvarena, tīhi cīvarehīti attho. Ekena vippavutthopi (pārā. aṭṭha. 2.475-476) hi ticīvarena vippavuttho nāma hoti paṭisiddhapariyāpannena vippavutthattā, avayavepi vā samudāyavohārato. Tenāha ‘‘ticīvarādhiṭṭhānanayenā’’tiādi.

คำว่า ภิกขุนา หมายถึง ของภิกษุ, คำกรณวิภัตตินี้มีความหมายเป็นฉัฏฐีวิภัตติ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เหมือนในสิกขาบทก่อน" เป็นต้น. ก็เพราะเหตุไรจึงไม่ถือเอาความหมายของคำกรณวิภัตติโดยเป็นกรณวิภัตติ แต่พึงทราบความหมายโดยเป็นฉัฏฐีวิภัตติ จึงกล่าวว่า "เพราะโดยกรณวิภัตติ" เป็นต้น. คำว่า หิ เป็นนิบาตในอรรถแห่งเหตุ. คำว่า ฉินนปลิโพธะ คือ ผู้มีปลิโพธคือจีวรและอาวาสอันขาดแล้ว. คำว่า เอกรัตตะ คือ ราตรีเดียว, เป็นความหมายที่ถึงที่สุดแห่งสมาส. คำว่า ติจีวร คือ การรวมกันแห่งจีวร ๓ ผืน. ด้วยติจีวรนั้น, หมายถึง ด้วยจีวร ๓ ผืน. เพราะแม้ผู้ที่อยู่ปราศจากจีวรผืนเดียว (ปาราชิกอรรถกถา ๒.๔๗๕-๔๗๖) ก็ชื่อว่าอยู่ปราศจากติจีวร เพราะอยู่ปราศจากสิ่งที่จัดเข้าในข้อห้าม, หรือเพราะการเรียกชื่อรวมทั้งหมดแม้ในส่วนย่อย. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยนัยแห่งการอธิษฐานติจีวร" เป็นต้น.

---

Idāni vippavāsalakkhaṇavavatthāpanatthaṃ ‘‘gāmo ekūpacāro’’tiādimāha. Tattha nivesananti udositādīnaṃ vasena akatāya patissayavikatiyā adhivacanaṃ. Udositoti (pārā. aṭṭha. 2.482-487) yānādīnaṃ bhaṇḍānaṃ sālā. Yo ‘‘udavasito’’tipi vuccati. Aṭṭoti paṭirājādipaṭibāhanatthaṃ iṭṭhakāhi kato bahalabhittiko catupañcabhūmiko patissayaviseso. ‘‘Aṭṭoti bahalabhittikagehaṃ, yassa gopānasiyo aggahetvā iṭṭhakāhi eva chadanaṃ hotī’’ti apare. ‘‘Aṭṭākārena karīyatī’’tipi vadanti. Māḷoti ekakūṭasaṅgahito caturassapāsādo, ekakūṭasaṅgahito vā anekakoṇavanto patissayaviseso. ‘‘Māḷoti vaṭṭākārena katasenāsana’’nti apare. Pāsādoti dīghapāsādo, aḍḍhayogādibhedo aṭṭamāḷahammiyavajjito sabbo vā pāsādo. Hammiyanti muṇḍacchadanapāsādo. ‘‘Candiyaṅgaṇayutta’’nti apare. Nāvāti thalaṭṭhaudakaṭṭhavasena dvidhā nāvā. Satthoti jaṅghasattho, sakaṭasattho vā. Dhaññakaraṇanti (pārā. aṭṭha. 2.491-494) khalaṃ vuccati. Ārāmoti pupphārāmo, phalārāmo vā. Vihāroti saparikkhitto vā aparikkhitto vā sakalo āvāso. ‘‘Gehampī’’ti keci. Nivesanādīni cettha gāmato bahi niviṭṭhāni gahitāni. Antogāme ṭhitānaṃ pana gāmaggahaṇeneva gahitattā gāmaparihāroyevāti. ‘‘Nivesanādayo hammiyapariyosānā gāmaparikkhepato bahi niviṭṭhā’’ti apare. Hatthapāsātikkameti ettha hatthapāso nāma aḍḍhateyyaratanappamāṇo padeso, tassa atikkamo hatthapāsātikkamo, tasmiṃ hatthapāsātikkame. Hatthapāsabbhantare pana vatthuṃ vaṭṭati. Taṃ pamāṇaṃ atikkamitvā sacepi iddhimā bhikkhu ākāse aruṇaṃ uṭṭhāpeti, nissaggiyameva hoti.

บัดนี้ เพื่อกำหนดลักษณะแห่งการอยู่ปราศจาก จึงกล่าวคำว่า "หมู่บ้านมีทางเข้าทางเดียว" เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า นิเวสนะ เป็นชื่อเรียกที่อยู่ซึ่งยังไม่ได้ทำวิกัป เช่น อุโทสิตะ เป็นต้น. คำว่า อุโทสิตะ (ปาราชิกอรรถกถา ๒.๔๘๒-๔๘๗) คือ ศาลาสำหรับเก็บยานพาหนะและสิ่งของต่างๆ. ซึ่งเรียกว่า "อุทะวสิตะ" ก็มี. คำว่า อัฏฏะ คือ ที่อยู่พิเศษที่มีกำแพงหนาทำด้วยอิฐ มี ๔-๕ ชั้น เพื่อป้องกันศัตรูราชเป็นต้น. บางพวกกล่าวว่า "อัฏฏะ คือ เรือนที่มีกำแพงหนา ซึ่งมีหลังคาทำด้วยอิฐเท่านั้น โดยไม่ใช้ขื่อแป". บางพวกก็กล่าวว่า "ทำเป็นรูปอัฏฏะ". คำว่า มาฬะ คือ ปราสาทสี่เหลี่ยมที่มีหลังคาเดียว, หรือที่อยู่พิเศษที่มีหลายมุมแต่มีหลังคาเดียว. บางพวกกล่าวว่า "มาฬะ คือ เสนาสนะที่ทำเป็นรูปกลม". คำว่า ปาสาทะ คือ ปราสาทสูง, ปราสาททั้งหมดที่เว้นอัฏฏะ มาฬะ และหัมมิยะ ซึ่งมีประเภทต่างๆ เช่น อัฑฒโยคะ เป็นต้น. คำว่า หัมมิยะ คือ ปราสาทที่มีหลังคาเรียบ. บางพวกกล่าวว่า "ประกอบด้วยลานจันทร์". คำว่า นาวา คือ เรือมี ๒ ชนิด คือ เรือที่อยู่บนบกและเรือที่อยู่ในน้ำ. คำว่า สัตถะ คือ กองเกวียน หรือกองคาราวานที่เดินเท้า. คำว่า ธัญญกรณะ (ปาราชิกอรรถกถา ๒.๔๙๑-๔๙๔) เรียกว่า ลานข้าว. คำว่า อาราม คือ สวนดอกไม้ หรือสวนผลไม้. คำว่า วิหาร คือ อาวาสทั้งหมด ไม่ว่าจะล้อมรั้วหรือไม่ล้อมรั้ว. บางพวกกล่าวว่า "แม้เรือนก็เป็นวิหาร". ในที่นี้ นิเวสนะเป็นต้นที่ตั้งอยู่นอกหมู่บ้านถูกรวมเข้าไว้. ส่วนที่ตั้งอยู่ในภายในหมู่บ้านนั้น เพราะถูกรวมเข้าไว้ด้วยการกล่าวถึงหมู่บ้านแล้ว จึงเป็นเพียงส่วนหนึ่งของหมู่บ้านเท่านั้น. บางพวกกล่าวว่า "นิเวสนะเป็นต้นจนถึงหัมมิยะ ตั้งอยู่นอกเขตหมู่บ้าน". คำว่า หัตถปาสาติกกมะ ในที่นี้ คำว่า หัตถปาสะ คือ สถานที่ประมาณ ๒ ศอกครึ่ง, การก้าวล่วงพ้นจากนั้นคือ หัตถปาสาติกกมะ, ในการก้าวล่วงพ้นหัตถปาสะนั้น. แต่ภายในหัตถปาสะนั้นยังใช้ได้. หากภิกษุมีฤทธิ์ก้าวล่วงพ้นประมาณนั้นไปแล้ว แม้จะยังอรุณให้ขึ้นในอากาศ ก็ยังเป็นนิสสัคคีย์อยู่ดี.

---

Ayaṃ panettha vinicchayo – sace (pārā. aṭṭha. 2.477-478) gāmo ekassa rañño vā bhojakassa vā vasena ekakulassa hoti, pākārādinā parikkhittattā ekūpacāro ca, evarūpe gāme cīvaraṃ nikkhipitvā tasmiṃ gāmabbhantare yathārucitaṭṭhāne vasitabbaṃ, sace aparikkhitto, yasmiṃ ghare cīvaraṃ nikkhittaṃ hoti, tasmiṃ ghare vasitabbaṃ, tassa gharassa samantato hatthapāsā vā na vijahitabbaṃ.

วินิจฉัยในเรื่องนี้มีดังนี้ – หาก (ปาราชิกอรรถกถา ๒.๔๗๗-๔๗๘) หมู่บ้านเป็นของตระกูลเดียว โดยเป็นของพระราชาหรือผู้ปกครองคนเดียว และมีทางเข้าทางเดียวเพราะถูกล้อมด้วยกำแพงเป็นต้น, ในหมู่บ้านเช่นนั้น พึงวางจีวรไว้แล้วอยู่ ณ ที่ที่ชอบใจภายในหมู่บ้านนั้น. หากไม่ถูกล้อม, พึงอยู่ในเรือนที่วางจีวรไว้, หรือไม่พึงละหัตถบาสรอบเรือนนั้น.

---

Sace gāmo vesālikusinārādayo viya nānārājūnaṃ vā bhojakānaṃ vā hoti, vuttappakārena parikkhitto ca, evarūpe gāme yasmiṃ ghare cīvaraṃ nikkhittaṃ hoti, tasmiṃ ghare vā vatthabbaṃ, tassa gharassa hatthapāsā vā na vijahitabbaṃ. Yassā vīthiyā gharaṃ hoti, tassā vīthiyā tassa gharassa sammukhāṭṭhāne sabhāyaṃ vā gharadvāre vā vatthabbaṃ, tesaṃ sabhādvārānaṃ hatthapāsā vā na vijahitabbaṃ.

หากหมู่บ้านเป็นของพระราชาหรือผู้ปกครองหลายคน เช่น เวสาลี กุสินารา เป็นต้น และถูกล้อมไว้ตามที่กล่าวมาแล้ว, ในหมู่บ้านเช่นนั้น พึงอยู่ในเรือนที่วางจีวรไว้, หรือไม่พึงละหัตถบาสของเรือนนั้น. หากเรือนนั้นอยู่ในถนนใด, พึงอยู่ในศาลาหรือที่ประตูเรือนซึ่งอยู่ตรงข้ามกับเรือนนั้นในถนนนั้น, หรือไม่พึงละหัตถบาสของศาลาหรือประตูเหล่านั้น.

---

Sace so gāmo aparikkhitto, yasmiṃ ghare cīvaraṃ nikkhittaṃ, tattha vā tassa hatthapāse vā vatthabbaṃ. Nivesane pana sace ekakulassa nivesanaṃ hoti, parikkhittañca, antonivesane cīvaraṃ nikkhipitvā antonivesane vatthabbaṃ. Aparikkhittaṃ ce hoti, yasmiṃ gabbhe cīvaraṃ nikkhittaṃ, tasmiṃ vatthabbaṃ, tassa gabbhassa hatthapāsā vā na vijahitabbaṃ.

หากหมู่บ้านนั้นไม่มีรั้วล้อม พึงอยู่ในเรือนที่วางจีวรไว้ หรือภายในหัตถบาสของเรือนนั้น. ส่วนในนิเวศน์ หากเป็นนิเวศน์ของตระกูลเดียวและมีรั้วล้อม พึงวางจีวรไว้ภายในนิเวศน์แล้วอยู่ในภายในนิเวศน์นั้น. หากไม่มีรั้วล้อม พึงอยู่ในห้องที่วางจีวรไว้ หรือไม่พึงละหัตถบาสแห่งห้องนั้น.

---

Sace nānākulassa nivesanaṃ hoti, parikkhittañca, yasmiṃ gabbhe cīvaraṃ nikkhittaṃ, tasmiṃ gabbhe vatthabbaṃ, sabbesaṃ sādhāraṇadvāramūle vā tesaṃ gabbhadvāramūlānaṃ hatthapāsā vā na vijahitabbaṃ. Aparikkhittaṃ ce, yasmiṃ gabbhe cīvaraṃ nikkhittaṃ, tasmiṃ gabbhe vatthabbaṃ, tassa gabbhassa hatthapāsā vā na vijahitabbaṃ. Esa nayo udositādīsupi.

หากเป็นนิเวศน์ของหลายตระกูลและมีรั้วล้อม พึงอยู่ในห้องที่วางจีวรไว้ หรือที่ใกล้ประตูร่วมของทุกคน หรือไม่พึงละหัตถบาสแห่งที่ใกล้ประตูห้องเหล่านั้น. หากไม่มีรั้วล้อม พึงอยู่ในห้องที่วางจีวรไว้ หรือไม่พึงละหัตถบาสแห่งห้องนั้น. นัยนี้พึงใช้ในโรงเก็บของเป็นต้นด้วย.

---

Sattho pana jaṅghasattho vā hotu, sakaṭasattho vā. Sace ekakulassa sattho hoti, satthe cīvaraṃ nikkhipitvā purato vā pacchato vā sattabbhantarā na vijahitabbā, passato abbhantaraṃ na vijahitabbaṃ. Sace (pārā. aṭṭha. 2.489) sattho gacchanto gāmaṃ vā nadiṃ vā pariyādiyitvā tiṭṭhati, antopaviṭṭhena saddhiṃ ekābaddho hutvā orañca pārañca pharitvā ṭhito hoti, satthaparihārova labbhati. Atha gāme vā nadiyā vā pariyāpanno hoti antopaviṭṭho, gāmaparihāro ceva nadiparihāro ca labbhati. Sace vihārasīmaṃ atikkamitvā tiṭṭhati, antosīmāya ca cīvaraṃ hoti, vihāraṃ gantvā vasitabbaṃ. Sace bahisīmāya cīvaraṃ hoti, satthasamīpeyeva vasitabbaṃ. Sace gacchanto sakaṭe vā bhagge, goṇe vā naṭṭhe antarā chijjati, yasmiṃ koṭṭhāse cīvaraṃ nikkhittaṃ, tattha vasitabbaṃ.

ส่วนกองเกวียนนั้น จะเป็นกองเกวียนเดินเท้า หรือกองเกวียนรถก็ตาม. ถ้ากองเกวียนเป็นของตระกูลเดียวกัน วางจีวรไว้ในกองเกวียนแล้ว ไม่พึงละ (อยู่) ภายใน ๗ อัพภันดร ทั้งข้างหน้าหรือข้างหลัง, ไม่พึงละ (อยู่) ภายใน ๑ อัพภันดรทางด้านข้าง. ถ้ากองเกวียนกำลังไป หยุดพักครอบคลุมหมู่บ้านหรือแม่น้ำ เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับผู้ที่เข้าไปอยู่ภายใน แผ่ไปทั้งฝั่งนี้และฝั่งโน้น ย่อมได้การสงเคราะห์ด้วยกองเกวียนนั่นเอง. อนึ่ง ถ้ากองเกวียนเข้าไปอยู่ภายในหมู่บ้านหรือแม่น้ำ ย่อมได้ทั้งการสงเคราะห์ด้วยหมู่บ้านและการสงเคราะห์ด้วยแม่น้ำ. ถ้ากองเกวียนหยุดพักล่วงเลยสีมาของวิหารไป และจีวรอยู่ในภายในสีมา พึงไปอยู่ในวิหาร. ถ้าจีวรอยู่นอกสีมา พึงอยู่ในที่ใกล้กองเกวียนนั่นเอง. ถ้ากำลังไป เกวียนแตกหรือโคหาย ขาดตอนลงในระหว่าง พึงอยู่ในส่วนที่วางจีวรไว้นั้น.

---

Khettepi (pārā. aṭṭha. 2.490) sace ekakulassa khettaṃ hoti, parikkhittañca, antokhette cīvaraṃ nikkhipitvā antokhette vatthabbaṃ. Sace aparikkhittaṃ, hatthapāsā cīvaraṃ na vijahitabbaṃ. Sace nānākulassa khettaṃ hoti, parikkhittañca, antokhette cīvaraṃ nikkhipitvā khettadvāramūle vā vatthabbaṃ, tassa hatthapāsā vā na vijahitabbaṃ. Sace aparikkhittaṃ, cīvaraṃ hatthapāsā na vijahitabbaṃ. Esa nayo dhaññakaraṇārāmesu dvīsupi. Vihāre pana nivesane vuttasadisova vinicchayo.

แม้ในนา ถ้าเป็นนาของตระกูลเดียวกันและมีรั้วล้อม วางจีวรไว้ในนาแล้ว พึงอยู่ในนา. หากไม่มีรั้วล้อม ไม่พึงละจีวรให้พ้นจากหัตถบาส. ถ้าเป็นนาของหลายตระกูลและมีรั้วล้อม วางจีวรไว้ในนาแล้ว พึงอยู่ที่ใกล้ประตูนา หรือไม่พึงละหัตถบาสแห่งประตูนั้น. หากไม่มีรั้วล้อม ไม่พึงละจีวรให้พ้นจากหัตถบาส. นัยนี้มีในลานนวดข้าวและอารามทั้งสองด้วย. ส่วนในวิหาร มีวินิจฉัยเหมือนที่กล่าวแล้วในนิเวศน์.

---

Rukkhamūle pana yaṃ majjhanhike kāle samantā chāyā pharati, tasmiṃ ṭhāne aviraḷe padese tassa chāyāya phuṭṭhokāsassa antoyeva nikkhipitabbaṃ. Sace viraḷasākhassa rukkhassa ātapena phuṭṭhokāse ṭhapeti, aruṇuggamane ca so bhikkhu tassa hatthapāse na hoti, aññasmiṃ ṭhāne tassa chāyāyapi hoti, nissaggiyaṃ hoti. Sace nānākulassa rukkho hoti, cīvarassa hatthapāsā na vijahitabbaṃ.

ส่วนที่โคนต้นไม้ ในเวลาเที่ยงวัน เงาแผ่ไปโดยรอบ ณ ที่นั้น ในที่ที่มีเงาหนาทึบ พึงวางจีวรไว้ภายในบริเวณที่เงานั้นแผ่ไปถึงนั่นเอง. หากวางไว้ในที่ที่แดดส่องถึงของต้นไม้ที่มีกิ่งก้านโปร่ง และเมื่ออรุณขึ้น ภิกษุนั้นไม่ได้อยู่ในหัตถบาสของจีวรนั้น แม้จะอยู่ในเงาของต้นไม้นั้นในที่อื่น ก็เป็นอาบัตินิสสัคคีย์. หากต้นไม้เป็นของหลายตระกูล ไม่พึงละจีวรให้พ้นจากหัตถบาส.

---

Ajjhokāse pana viñjhāṭaviādīsu araññesupi samuddamajjhe macchabandhānaṃ agamanapathadīpakesupi cīvaraṃ ṭhapetvā tato samantā sattabbhantare padese yattha katthaci vasitabbaṃ, ito aññattha vasanto vippavuttho nāma hotīti daṭṭhabbaṃ.

ส่วนในที่แจ้ง แม้ในป่ามีป่าวิญฌาฏวีเป็นต้น หรือแม้ในเกาะกลางทะเลที่เป็นทางไปไม่ได้ของพวกชาวประมง พึงวางจีวรไว้แล้วพึงอยู่ในที่ใดที่หนึ่งในบริเวณ ๗ อัพภันดรโดยรอบจากที่นั้น, พึงทราบว่า ภิกษุผู้อยู่ในที่อื่นจากนี้ ชื่อว่าอยู่ปราศจาก (จีวร).

---

Imassa pana vitthārassa idha avuttattā, samantapāsādikāyañca vuttattā ‘‘ayamettha saṅkhepo’’tiādi vuttaṃ. Etthāti ‘‘ticīvarena vippavaseyyā’’ti etasmiṃ pade. Saṅkhepoti saṅkhepavaṇṇanā. Ettha pana pāḷiyaṃ (pārā. 477) ‘‘gāmo ekūpacāro nānūpacāro’’tiādinā avisesena mātikaṃ nikkhipitvāpi gāmanivesanaudositakhettadhaññakaraṇaārāmavihārānaṃ ekūpacāranānūpacāratā ‘‘gāmo ekūpacāro nāma ekakulassa gāmo hoti parikkhitto ca aparikkhitto cā’’tiādinā (pārā. 478) parikkhittāparikkhittavasena vibhattā. Aṭṭamāḷapāsādahammiyanāvāsattharukkhamūlaajjhokāsānaṃ pana evaṃ avatvā ‘‘ekakulassa aṭṭo hoti, nānākulassa aṭṭo hotī’’tiādinā (pārā. 484) nayena ekakulanānākulavasena ca ante ‘‘ajjhokāso ekūpacāro nāma agāmake araññe samantā sattabbhantarā ekūpacāro, tato paraṃ nānūpacāroti (pārā. 494) ca evaṃ ekūpacāranānūpacāratā vibhattā. Tasmā gāmādīsu parikkhittaṃ ekūpacāraṃ, aparikkhittaṃ nānūpacāranti ca, aṭṭādisu yaṃ ekakulassa, taṃ ekūpacāraṃ, yaṃ nānākulassa, taṃ nānūpacāranti ca gahetabbaṃ. Ajjhokāse vuttanayena gahetabbaṃ. Upacāroti hi ‘‘gāmo ekūpacāro nānūpacāro’’tiādīsu dvāraṃ, ‘‘ajjhokāso ekūpacāro’’ti ettha samantā sattabbhantarasaṅkhātaṃ pamāṇanti apare.

แต่เพราะเหตุที่คำอธิบายโดยพิสดารนี้มิได้กล่าวไว้ในที่นี้ และกล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา ท่านจึงกล่าวว่า "นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้" เป็นต้น. คำว่า "ในเรื่องนี้" คือ ในบทว่า "ticīvarena vippavaseyya" (พึงอยู่ปราศจากไตรจีวร) นี้. คำว่า "สังเขป" คือ คำอธิบายโดยย่อ. ก็ในที่นี้ ในพระบาลี (ปารา. 477) แม้จะตั้งมาติกาไว้โดยไม่แปลกกันว่า "หมู่บ้านมีอุปจารเดียว มีอุปจารต่างกัน" เป็นต้น แต่ความเป็นอุปจารเดียวและอุปจารต่างกันแห่งหมู่บ้าน นิเวศน์ โรงเก็บของ นา ลานนวดข้าว อาราม และวิหาร ท่านจำแนกไว้ด้วยอำนาจแห่งการมีรั้วล้อมและไม่มีรั้วล้อมว่า "ที่ชื่อว่าหมู่บ้านมีอุปจารเดียว คือหมู่บ้านของตระกูลเดียว มีรั้วล้อมและไม่มีรั้วล้อม" เป็นต้น (ปารา. 478). ส่วนหอ มาฬกะ ปราสาท เรือนยอด เรือ และกองเกวียน โคนต้นไม้ และที่แจ้ง ท่านมิได้กล่าวไว้อย่างนั้น แต่จำแนกความเป็นอุปจารเดียวและอุปจารต่างกันด้วยอำนาจแห่งตระกูลเดียวและหลายตระกูล โดยนัยว่า "หอเป็นของตระกูลเดียว หอเป็นของหลายตระกูล" เป็นต้น (ปารา. 484) และในตอนท้ายจำแนกไว้ว่า "ที่ชื่อว่าที่แจ้งมีอุปจารเดียว คือในป่าที่ไม่มีหมู่บ้าน พื้นที่ ๗ อัพภันดรโดยรอบเป็นอุปจารเดียว พ้นจากนั้นไปเป็นอุปจารต่างกัน" (ปารา. 494). เพราะฉะนั้น ในหมู่บ้านเป็นต้น ที่มีรั้วล้อม พึงถือว่าเป็นอุปจารเดียว ที่ไม่มีรั้วล้อม พึงถือว่าเป็นอุปจารต่างกัน, และในหอเป็นต้น สิ่งใดเป็นของตระกูลเดียว สิ่งนั้นพึงถือว่าเป็นอุปจารเดียว สิ่งใดเป็นของหลายตระกูล สิ่งนั้นพึงถือว่าเป็นอุปจารต่างกัน. ในที่แจ้ง พึงถือตามนัยที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า คำว่า "อุปจาร" ในบทว่า "หมู่บ้านมีอุปจารเดียว มีอุปจารต่างกัน" เป็นต้น หมายถึงทวาร, ในบทว่า "ที่แจ้งมีอุปจารเดียว" นี้ หมายถึงประมาณที่นับได้ ๗ อัพภันดรโดยรอบ.

---

Aññatra bhikkhusammutiyāti bhikkhuno saṅghena dinnā sammuti bhikkhusammuti, taṃ vināti attho. Tenāha ‘‘yaṃ saṅgho’’tiādi. Avippavāsasammutiṃ detīti avippavāsā sammuti, avippavāsāya vā sammuti avippavāsasammuti, taṃ ñattidutiyena kammena detīti attho.

คำว่า "ยกเว้นสมมติของภิกษุ" ความว่า สมมติที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุ ชื่อว่าภิกขุสมมติ, เว้นสมมตินั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สงฆ์ใด" เป็นต้น. คำว่า "ให้สมมติเพื่อความไม่อยู่ปราศ" ความว่า สมมติคือความไม่อยู่ปราศ หรือสมมติเพื่อความไม่อยู่ปราศ ชื่อว่าอวิปปวาสสมมติ, สงฆ์ให้สมมตินั้นด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา.

---

Santaruttarenāti ‘‘antara’’nti antaravāsako vuccati, ‘‘uttara’’nti uttarāsaṅgo, saha antarena uttaraṃ santaruttaraṃ, tena santaruttarena, saha antaravāsakena uttarāsaṅgenāti attho. Antoaruṇe paccuddhaṭeti nivattitvā sampāpuṇitumasakkontena tattheva ṭhatvā anto aruṇe paccuddhaṭe. Paccāgantabbanti yathā rogo na kuppati, tathā puna cīvarassa ṭhapitaṭṭhānaṃ āgantabbaṃ. Yato paṭṭhāya hi satthaṃ vā pariyesati, ‘‘gacchāmī’’ti ābhogaṃ vā karoti, tato paṭṭhāya vaṭṭati. ‘‘Na dāni gamissāmī’’ti evaṃ pana dhuranikkhepaṃ karontena paccuddharitabbaṃ ‘‘atirekacīvaraṭṭhāne ṭhassatī’’ti. Tenāha ‘‘tattheva vā ṭhitena paccuddharitabba’’nti. Soti yassa sammuti dinnā, so rogo. Laddhakappiyameva puna sammutidānakiccaṃ natthīti adhippāyo.

คำว่า สันตรุตตระ หมายถึง 'อันตระ' เรียกว่าอันตรวาสก 'อุตตระ' เรียกว่าอุตตราสงค์ อุตตราสงค์พร้อมด้วยอันตรวาสก ชื่อว่า สันตรุตตระ ด้วยสันตรุตตระนั้น มีอธิบายว่า พร้อมด้วยอันตรวาสกและอุตตราสงค์ คำว่า ถอนเสียในขณะที่ยังเป็นภายในอรุณ หมายถึง เมื่อไม่สามารถกลับไปถึงได้ ก็ให้ถอนเสียในขณะที่ยังเป็นภายในอรุณ ณ ที่นั้นเอง คำว่า พึงกลับมา หมายถึง พึงกลับมายังที่ที่วางจีวรไว้ เพื่อไม่ให้อาพาธกำเริบ เพราะว่า ตั้งแต่เริ่มแสวงหากองเกวียน หรือตั้งใจว่า 'เราจะไป' ตั้งแต่นั้นก็เป็นอันใช้ได้ ส่วนผู้ที่วางธุระลงว่า 'บัดนี้เราจะไม่ไปแล้ว' พึงถอนเสียว่า 'จีวรจะอยู่ในฐานะเป็นอติเรกจีวร' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือผู้ที่อยู่ ณ ที่นั้นเอง พึงถอนเสีย' คำว่า นั้น หมายถึง อาพาธที่สงฆ์ให้สมมติ มีอธิบายว่า เมื่อได้สมมติที่ควรแล้ว ก็ไม่มีกิจที่จะต้องให้สมมติอีก

---

Adhiṭṭhitacīvaratāti ticīvarādhiṭṭhānanayena adhiṭṭhitacīvaratā. Vippavāso nāma yadi baddhasīmāyaṃ cīvaraṃ hoti, tato bahi aruṇuṭṭhāpanaṃ. Atha abaddhasīmāyaṃ, yathāvuttagāmādīnaṃ bahi hatthapāsātikkame aruṇuṭṭhāpanaṃ. Baddhasīmāyaṃ pana yattha katthaci cīvaraṃ ṭhapetvā antosīmāyameva yattha katthaci vasituṃ vaṭṭati. Idha apaccuddharaṇaṃ akiriyāti sambandho.

คำว่า ความเป็นจีวรอธิษฐาน หมายถึง ความเป็นจีวรอธิษฐานโดยนัยแห่งการอธิษฐานไตรจีวร ที่ชื่อว่า การอยู่ปราศจากจีวร คือ ถ้าจีวรอยู่ในสีมาที่ผูกไว้ การที่อรุณขึ้นนอกสีมานั้น ส่วนในสีมาที่ไม่ได้ผูกไว้ การที่อรุณขึ้นเมื่อล่วงเลยหัตถบาสออกไปนอกหมู่บ้านเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว ส่วนในสีมาที่ผูกไว้ วางจีวรไว้ ณ ที่ใดที่หนึ่งแล้ว พึงอยู่ในที่ใดที่หนึ่งภายในสีมานั้นเอง ก็เป็นอันใช้ได้ ในที่นี้ การไม่ถอนเสีย เป็นการไม่กระทำ (คือไม่ทำกิจที่ควรทำ) นี้เป็นความสัมพันธ์

---

Udositasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายอุโทสิตสิกขาบท จบแล้ว

---

3. Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

3. การอธิบายอากาลจีวรสิกขาบท

---

Purimasikkhāpade viya etthāpi bhikkhunāti sāmiatthe karaṇavacananti āha ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā’’tiādi. ‘‘Akālacīvaraṃ nāma anatthate kathine ekādasamāse uppannaṃ, atthate kathine sattamāse uppannaṃ, kālepi ādissa dinnaṃ, etaṃ akālacīvaraṃ nāmā’’ti (pārā. 500) padabhājaniyaṃ vuttattā ‘‘yvāyaṃ anatthate kathine’’tiādimāha. Yvāyaṃ cīvarakālo vuttoti sambandho. Vassānassāti vassānasaṅkhātassa utuno. Pacchimo māso nāma cīvaramāso. Tasmiñhi anatthatepi kathine uppannaṃ cīvaraṃ anadhiṭṭhitaṃ, avikappitaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Pañca māsāti pacchimakattikamāso, hemantikā cattāro cāti pañca māsā. Aññadāti anatthate kathine ekādasamāse, atthate kathine sattamāse. Kālepīti ‘‘anatthate kathine cīvaramāso, atthate kathine pañca māsā’’ti yathāvuttacīvarakālepi. ‘‘Ādinā nayenā’’ti iminā ‘‘dadāmi dajjāmī’’tiādīnaṃ (pārā. aṭṭha. 2.469) saṅgaho. Kiñcāpi cetāni sabbāni ‘‘akālacīvara’’nti vuttāni, tathāpi piṭṭhisamayeyeva uppannāni ‘‘akālacīvara’’nti idhādhippetāni.

เช่นเดียวกับในสิกขาบทก่อน แม้ในที่นี้คำว่า ภิกขุนา เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งสามี (เจ้าของ) จึงกล่าวว่า 'เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว อันภิกษุณี' เป็นต้น เพราะมีการกล่าวไว้ในปทภาชนีย์ว่า 'ชื่อว่าอกาลจีวร ได้แก่ จีวรที่เกิดขึ้นใน ๑๑ เดือน เมื่อยังไม่ได้กรานกฐิน, จีวรที่เกิดขึ้นใน ๗ เดือน เมื่อกรานกฐินแล้ว, จีวรที่ถวายโดยเจาะจงแม้ในกาล, นี้ชื่อว่าอกาลจีวร' (ปารา. ๕๐๐) จึงกล่าวว่า 'จีวรใดที่ยังไม่ได้กรานกฐิน' เป็นต้น พึงทราบความสัมพันธ์ว่า 'จีวรกาลใดที่กล่าวไว้' คำว่า แห่งฤดูฝน คือ แห่งฤดูที่นับว่าเป็นฤดูฝน เดือนสุดท้ายชื่อว่าจีวรมาส เพราะในเดือนนั้น จีวรที่เกิดขึ้นแม้ยังไม่ได้กรานกฐิน ก็ควรเก็บไว้โดยไม่ทำอธิษฐานและไม่ทำวิกัป คำว่า ๕ เดือน คือ เดือนกัตติกะสุดท้าย และ ๔ เดือนในฤดูหนาว รวมเป็น ๕ เดือน คำว่า ในกาลอื่น คือ ใน ๑๑ เดือนเมื่อยังไม่ได้กรานกฐิน, ใน ๗ เดือนเมื่อกรานกฐินแล้ว คำว่า แม้ในกาล คือ แม้ในจีวรกาลที่กล่าวไว้แล้วว่า 'เมื่อยังไม่ได้กรานกฐิน คือจีวรมาส, เมื่อกรานกฐินแล้ว คือ ๕ เดือน' ด้วยคำว่า 'ด้วยนัยมีอาทิ' นี้ ย่อมสงเคราะห์คำว่า 'เราให้, เราจักให้' เป็นต้น (ปารา. อรรถ. ๒.๔๖๙) แม้ว่าสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดจะถูกเรียกว่า 'อกาลจีวร' ก็ตาม แต่ในที่นี้หมายถึง 'อกาลจีวร' ที่เกิดขึ้นในเวลาภายหลังเท่านั้น

---

‘‘Kāle saṅghassa idaṃ akālacīvara’’nti dinnaṃ pana akālacīvarasāmaññato atthuddhāravasena vuttaṃ. Yathā piṭṭhisamaye uppannaṃ cīvaraṃ vuṭṭhavassehi, sesehi ca sammukhībhūtehi bhājetuṃ labbhatīti akālacīvaraṃ nāma jātaṃ, tathevidampīti tadidaṃ akālacīvarasāmaññaṃ. Yadi evaṃ ‘‘puggalassa vā idaṃ tuyhaṃ ‘dammī’tiādinā nayena dinna’’nti kasmā vuttaṃ, na hi puggalassa ādissa dinnaṃ kenaci bhājanīyaṃ hotīti? Nāyaṃ virodho, ādissa dānasāmaññato labbhamānamatthaṃ dassetuṃ tathā vuttanti. Attano vā dhanenāti attano kappāsasuttādinā dhanena. Imassa ‘‘uppajjeyyā’’ti iminā sambandho veditabbo. ‘‘Sīmāya detī’’tiādi puggalādhiṭṭhānanayena vuttaṃ. Ettha pana sīmāya dānaṃ ekā mātikā, katikāya dānaṃ dutiyā…pe… puggalassa dānaṃ aṭṭhamā.

ส่วนจีวรที่ถวายในกาลว่า 'จีวรนี้เป็นอกาลจีวรของสงฆ์' นั้น ท่านกล่าวไว้โดยการยกเนื้อความขึ้นแสดง เพราะเป็นอกาลจีวรโดยสามัญ เหมือนจีวรที่เกิดขึ้นในเวลาภายหลัง ย่อมควรแบ่งให้แก่ภิกษุผู้จำพรรษาแล้วและภิกษุที่เหลือผู้มาพร้อมหน้ากัน จึงชื่อว่าเป็นอกาลจีวร แม้จีวรนี้ก็เช่นกัน นี้คืออกาลจีวรโดยสามัญ ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงกล่าวว่า 'หรือจีวรนี้ถวายแก่บุคคลแก่ท่านด้วยนัยมีอาทิว่า "เราให้"' เพราะจีวรที่ถวายเจาะจงแก่บุคคล ย่อมไม่ควรแบ่งให้แก่ใครๆ มิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่ขัดแย้งกัน ท่านกล่าวไว้เช่นนั้นเพื่อแสดงเนื้อความที่พึงได้โดยสามัญแห่งการถวายเจาะจง คำว่า หรือด้วยทรัพย์ของตน คือ ด้วยทรัพย์ของตนมีด้ายฝ้ายเป็นต้น พึงทราบความสัมพันธ์ของคำนี้กับคำว่า 'พึงเกิดขึ้น' คำว่า 'ถวายแก่สีมา' เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการอธิษฐานบุคคล แต่ในที่นี้ การถวายแก่สีมาเป็นมาติกาที่ ๑, การถวายโดยกติกาเป็นที่ ๒... (ละไว้)... การถวายแก่บุคคลเป็นที่ ๘

---

‘‘Parikkhepārahaṭṭhānenā’’ti iminā aparikkhittassa vihārassa dhuvasannipātaṭṭhānādito paṭhamaleḍḍupātassa anto upacārasīmāti dasseti. Idāni dutiyaleḍḍupātassapi anto upacārasīmāyevāti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Dhuvasannipātaṭṭhānampi sīmāpariyantagatameva veditabbaṃ. Āvāse vaḍḍhante vaḍḍhatīti sace upacārato abahibhūto hutvā āvāso vaḍḍhatīti adhippāyo. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘bhikkhūsupi vaḍḍhantesu vaḍḍhatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Sace vihāre sannipatitabhikkhūhi saddhiṃ ekābaddhā hutvā yojanasatampi pūretvā nisīdanti, yojanasatampi upacārasīmāva hoti, sabbesaṃ lābho pāpuṇātī’’ti (mahāva. aṭṭha. 379) samantapāsādikāyaṃ vuttaṃ. Bhikkhunīnaṃ ārāmapavesanasenāsanāpucchanānīti āgantukagamikānaṃ bhikkhunīnaṃ ārāmapavesanāpucchanaṃ, senāsanāpucchanañcāti attho. Tathā hi āgantukāya bhikkhuniyā ārāmapavesanaṃ āpucchitabbaṃ, gamikāya saṅghikaṃ dasavidhaṃ senāsanaṃ. Ettha ca kiñcāpi ‘‘bhikkhunīna’’nti vuttaṃ, gamikassa pana bhikkhussāpi imissāyeva sīmāya vasena senāsanāpucchanaṃ veditabbaṃ.

ด้วยคำว่า 'ด้วยสถานที่ควรแก่การกำหนดเขต' นี้ แสดงว่าภายในที่ดินที่ก้อนดินก้อนแรกตกไปจากที่ประชุมสงฆ์เป็นประจำของวิหารที่ยังไม่ได้กำหนดเขต เป็นอุปจารสีมา บัดนี้ เพื่อแสดงว่าแม้ภายในที่ดินที่ก้อนดินก้อนที่สองตกไปก็เป็นอุปจารสีมา จึงเริ่มกล่าวว่า 'อนึ่ง' เป็นต้น พึงทราบว่าแม้ที่ประชุมสงฆ์เป็นประจำก็อยู่ในขอบเขตของสีมา คำว่า เมื่ออาวาสเจริญ ย่อมเจริญ มีอธิบายว่า ถ้าอาวาสเจริญโดยไม่พ้นไปจากอุปจาร แต่ในมหัปปัจจรีกล่าวว่า 'แม้เมื่อภิกษุเพิ่มขึ้น ก็ย่อมเจริญ' ในสมันตปาสาทิกา กล่าวว่า 'ถ้าภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันในวิหาร นั่งรวมกันเป็นกลุ่มเดียวกันจนเต็มร้อยโยชน์, ร้อยโยชน์นั้นก็เป็นอุปจารสีมา, ลาภย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด' (มหาวรรค อรรถ. ๓๗๙) คำว่า การสอบถามการเข้าไปในอารามและการสอบถามเสนาสนะของภิกษุณีทั้งหลาย คือ การสอบถามการเข้าไปในอารามและการสอบถามเสนาสนะของภิกษุณีผู้มาใหม่และผู้จะไป ดังนั้น ภิกษุณีผู้มาใหม่พึงสอบถามการเข้าไปในอาราม, ภิกษุณีผู้จะไปพึงสอบถามเสนาสนะ ๑๐ อย่างที่เป็นของสงฆ์ แม้ในที่นี้จะกล่าวว่า 'ของภิกษุณีทั้งหลาย' ก็ตาม แต่พึงทราบว่าการสอบถามเสนาสนะของภิกษุผู้จะไปก็พึงทราบโดยอาศัยสีมานี้เช่นกัน

---

Parivāsamānattārocananti pārivāsikamānattacārīnaṃ parivāsārocanaṃ, mānattārocanañca. Vassacchedanissayasenāsanaggāhādividhānanti vassacchedavidhānaṃ, nissayaggāhavidhānaṃ, senāsanaggāhavidhānanti attho. Ādisaddena nissayapaṭippassaddhi, lābhaggāho āgantukavattaṃ pūretvā ārāmapavesananti evamādikaṃ saṅgaṇhāti. Imissāva sīmāya vasenāti upacārasīmāyevāti yathāsambhavaṃ anto, bahi ca imassa sabbassa labbhanato vuttaṃ.

คำว่า ‘การประกาศปริวาสและมานัต’ คือ การประกาศปริวาสและการประกาศมานัตของภิกษุผู้ประพฤติปริวาสและมานัต คำว่า ‘การกำหนดวิธีตัดพรรษา การรับนิสัย การรับเสนาสนะเป็นต้น’ คือ การกำหนดวิธีตัดพรรษา, การกำหนดวิธีรับนิสัย, การกำหนดวิธีรับเสนาสนะ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์การระงับนิสัย, การรับลาภ, การเข้าไปในอารามโดยบำเพ็ญวัตรของอาคันตุกะเป็นต้น คำว่า ‘โดยอาศัยสีมานี้เอง’ คือ โดยอาศัยอุปจารสีมานั่นเอง, กล่าวไว้เพราะสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดพึงได้ทั้งภายในและภายนอกตามสมควร

---

Lābhatthāya ṭhapitā sīmā lābhasīmā (mahāva. 379), sā ca kho neva sammāsambuddhena anuññātā, na dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitā, apica kho lābhadāyakehi. Tenāha ‘‘yaṃ rājarājamahāmattādayo’’tiādi. Samantāti vihārassa samantā. Yanti suṅkasassādi. ‘‘Sīmaṃ ṭhapentī’’ti pāṭhaseso. Ekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānanti coḷabhogo keraḷabhogoti evaṃ ekekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānaṃ. Dvidhā āpo gato etthāti dīpo, oghena anajjhotthato bhūmibhāgo, sova sīmā dīpasīmā. Tenāha samuddantenā’’tiādi. Cakkavāḷasīmā cakkavāḷapabbateneva paricchinnāti āha ‘‘ekacakkavāḷapabbataparikkhepabbhantaraṃ cakkavāḷasīmā’’ti.

สีมาที่ตั้งไว้เพื่อประโยชน์แก่ลาภ ชื่อว่าลาภสีมา (มหาวรรค ๓๗๙), สีมานั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิได้ทรงอนุญาตไว้, พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมก็มิได้ตั้งไว้, แต่ผู้ให้ลาภเป็นผู้ตั้งไว้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ซึ่งพระราชา มหาอำมาตย์เป็นต้น’ คำว่า ‘โดยรอบ’ คือ โดยรอบวิหาร คำว่า ‘ซึ่ง’ คือ ภาษีและพืชพันธุ์เป็นต้น คำว่า ‘ย่อมตั้งสีมา’ เป็นบทที่เหลือของข้อความ คำว่า ‘สถานที่ที่พระราชาองค์เดียวทรงใช้อำนาจ’ คือ สถานที่ที่พระราชาแต่ละองค์ทรงใช้อำนาจ เช่น โจฬโภคะ (เขตแดนของพระเจ้าโจฬะ) เกราฬโภคะ (เขตแดนของพระเจ้าเกราฬะ) คำว่า ‘ทวีป’ คือ ที่ที่น้ำไปได้สองทาง, ส่วนของแผ่นดินที่ไม่ถูกน้ำท่วมทับด้วยกระแส, นั่นแหละคือสีมา ชื่อว่าทวีปสีมา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘มีสมุทรเป็นที่สุด’ เป็นต้น สีมาจักรวาลถูกกำหนดด้วยภูเขาจักรวาลเท่านั้น จึงกล่าวว่า ‘ภายในขอบเขตของภูเขาจักรวาลลูกเดียวเป็นสีมาจักรวาล’

---

Sesāti khaṇḍasīmādayo. Khaṇḍasīmāya demāti dinnanti khaṇḍasīmāya kenaci kammena sannipatitaṃ saṅghaṃ disvā ‘‘khaṇḍasīmāyaṃ saṅghassa demā’’ti dinnaṃ. Khaṇḍasīmāya ṭhite rukkhe vā pabbate vā ṭhitopi heṭṭhā vā pathavivemajjhagatopi khaṇḍasīmāyeva ṭhitoti veditabbo. Samānasaṃvāsasīmāya dinnanti ‘‘samānasaṃvāsasīmāya dammī’’ti dinnaṃ. Esa nayo sesesupi. Khaṇḍasīmā sīmantarikaṭṭhānaṃ na pāpuṇāti tattha samānasaṃvāsasīmāya abhāvatoti adhippāyo. Samānasaṃvāsaavippavāsasīmāsu dinnassa idaṃ nānāttaṃ – ‘‘avippavāsasīmāya dammī’’ti dinnaṃ gāmaṭṭhānaṃ na pāpuṇāti. Kasmā? ‘‘Ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti (mahāva. 144) vuttattā. ‘‘Samānasaṃvāsasīmāya dammī’’ti dinnaṃ pana gāme ṭhitānampi pāpuṇātīti. Abbhantarasīmāudakukkhepasīmāsu dinnanti tattha uposathādiatthāya sannipatite disvā ‘‘imissā abbhantarasīmāya demā’’tiādinā dinnaṃ. Janapadaraṭṭharajjadīpacakkavāḷasīmāsupi gāmasīmādīsu vuttasadisova vinicchayoti āha ‘‘janapadasīmādīsū’’tiādi. Ekopi gantvā sabbesaṃ saṅgaṇhituṃ labhatīti ekopi gantvā idha vassaggena bhājetvā gahetvā āgantuṃ labhatīti attho. Ekoti sabhāgo eko bhikkhu, ayampi bhāgameva gahetuṃ labhati. Tenāha ‘‘sabhāgānaṃ bhāgaṃ gaṇhātī’’ti.

คำว่า ‘ที่เหลือ’ คือ ขัณฑสีมาเป็นต้น คำว่า ‘เราให้แก่ขัณฑสีมา’ คือ จีวรที่ถวายโดยเห็นสงฆ์ผู้ประชุมกันด้วยกรรมบางอย่างในขัณฑสีมาแล้วกล่าวว่า ‘เราให้แก่สงฆ์ในขัณฑสีมา’ พึงทราบว่า แม้ผู้ที่ยืนอยู่บนต้นไม้หรือภูเขาที่อยู่ในขัณฑสีมา หรือผู้ที่อยู่ใต้ดินหรือกลางแผ่นดิน ก็ชื่อว่าอยู่ในขัณฑสีมา คำว่า ‘ถวายแก่สีมาแห่งความอยู่ร่วมกัน’ คือ จีวรที่ถวายโดยกล่าวว่า ‘เราให้แก่สีมาแห่งความอยู่ร่วมกัน’ นัยนี้พึงทราบในสีมาที่เหลือด้วย ขัณฑสีมาไม่ถึงสถานที่ที่เป็นสีมันตริกา เพราะไม่มีสีมาแห่งความอยู่ร่วมกันในที่นั้น, นี้คืออธิบาย ความแตกต่างของจีวรที่ถวายในสีมาแห่งความอยู่ร่วมกันและสีมาแห่งความไม่อยู่ปราศจากกันนี้คือ – จีวรที่ถวายโดยกล่าวว่า ‘เราให้แก่สีมาแห่งความไม่อยู่ปราศจากกัน’ ย่อมไม่ถึงสถานที่ที่เป็นบ้าน. เพราะเหตุใด? เพราะมีการกล่าวไว้ว่า ‘เว้นบ้านและอุปจารของบ้าน’ (มหาวรรค ๑๔๔) ส่วนจีวรที่ถวายโดยกล่าวว่า ‘เราให้แก่สีมาแห่งความอยู่ร่วมกัน’ ย่อมถึงแม้แก่ผู้ที่อยู่ในบ้าน คำว่า ‘ถวายในอัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมา’ คือ จีวรที่ถวายโดยเห็นภิกษุผู้ประชุมกันเพื่อประโยชน์แก่อุโบสถเป็นต้นในที่นั้นแล้วกล่าวว่า ‘เราให้แก่อัพภันตรสีมานี้’ เป็นต้น แม้ในชนบทสีมา รัฐสีมา ราชสีมา ทวีปสีมา และจักรวาลสีมา ก็มีการวินิจฉัยเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในบ้านสีมาเป็นต้น จึงกล่าวว่า ‘ในชนบทสีมาเป็นต้น’ คำว่า ‘แม้รูปเดียวไปแล้วก็ย่อมรวบรวมของทั้งหมดได้’ คือ แม้รูปเดียวไปแล้วก็ย่อมแบ่งตามพรรษาในที่นี้แล้วนำมาได้, นี้คืออรรถ คำว่า ‘รูปเดียว’ คือ ภิกษุรูปเดียวผู้มีส่วน, แม้รูปนี้ก็ย่อมรับได้เฉพาะส่วนของตน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ย่อมรับส่วนของผู้มีส่วน’

---

Evaṃ tāva yo sīmaṃ parāmasitvā deti, tassa dāne vinicchayaṃ vatvā idāni yo ‘‘asukasīmāyā’’ti vattuṃ na jānāti, kevalaṃ ‘‘sīmā’’ti vacanamattameva jānanto vihāraṃ āgantvā ‘‘sīmāya dammī’’ti vā ‘‘sīmaṭṭhakasaṅghassa dammī’’ti vā bhaṇati, tattha vinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘yo pana vihāraṃ pavisitvā’’tiādimāha. Kataranti katarasīmaṃ. Ahametaṃ bhedaṃ na jānāmīti ahaṃ ‘‘asukā sīmā’’ti etaṃ vibhāgaṃ na jānāmi. Upacārasīmaṭṭhehi bhājetabbaṃ lābhassa upacārasīmāya paricchinnattāti adhippāyo. Sāti samānalābhakatikā.

เมื่อกล่าววินิจฉัยในการถวายของบุคคลผู้ลูบคลำสีมาแล้วถวายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงวินิจฉัยในบุคคลผู้ไม่รู้จักที่จะกล่าวว่า “สีมาโน้น” ผู้รู้จักแต่เพียงคำว่า “สีมา” เท่านั้น มาสู่วิหารแล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าถวายแก่สีมา” หรือว่า “ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่ในสีมา” จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ส่วนบุคคลใดเข้าไปสู่วิหารแล้ว” คำว่า กตรํ ได้แก่ สีมาไหน คำว่า อหมฺเมตํ เภทํ น ชานามีติ ได้แก่ ข้าพเจ้าไม่รู้จักการจำแนกนี้ว่า “สีมาโน้น” อธิบายว่า พึงแบ่งด้วยภิกษุผู้อยู่ในอุปจารสีมา เพราะลาภถูกกำหนดด้วยอุปจารสีมา คำว่า สา ได้แก่ สามัญญลาภกติกะ

---

Yattha mayhaṃ dhuvakārā karīyantīti (mahāva. aṭṭha. 379) ettha yasmiṃ vihāre tassa cīvaradāyakassa santakaṃ saṅghassa pākavattaṃ vā vattati. Yasmiṃ vihāre bhikkhū attano bhāraṃ katvā sadā gehe bhojeti, yattha vā anena āvāso vā kārito, salākabhattādīni vā nibaddhāni, ime dhuvakārā nāma. Yena pana sakalopi vihāro patiṭṭhāpito, tattha vattabbameva natthi. Tenāha ‘‘yattha tassa pākavattaṃ vā vattatī’’tiādi. Tattha pākavattanti dānavattaṃ. Vattatīti pavattati. Yatoti yasmā vihārā. Yatthāti yasmiṃ vihāre. Sabbatthāti sabbesu vihāresu. Mātikaṃ āropetvāti ekasmiṃ vihāre bhikkhū bahutarā, ekasmiṃ thokatarā, ekañca vatthaṃ, dhuvakāraṭṭhānañca bahukaṃ, kattha demāti pucchitvā, yadi pana mañco vā pīṭhaṃ vā ekameva hoti, taṃ pucchitvā yassa vā vihārassa, ekavihārepi vā yassa senāsanassa so vicāreti, tattha dātabbaṃ. Sacepi ‘‘asukabhikkhu gaṇhatū’’ti vadati, vaṭṭati. Atha ‘‘mayhaṃ dhuvakāre dethā’’ti vatvā avicāretvāva gacchati, saṅghassapi vicāretuṃ vaṭṭati. Evaṃ pana vicāretabbaṃ – ‘‘saṅghattherassa vasanaṭṭhāne dethā’’ti vattabbaṃ. Sace tattha senāsanaṃ paripuṇṇaṃ hoti, yattha nappahoti, tattha dātabbaṃ. Sace eko bhikkhu ‘‘mayhaṃ vasanaṭṭhāne senāsanaparibhogabhaṇḍaṃ natthī’’ti vadati, tattha dātabbaṃ.

ในคำว่า ยตฺถ มยฺหํ ธุวการา กรียฺยนฺตีติ (มหา.อ. ๓๗๙) นี้ หมายถึง ในวิหารใด ปากวัตตะของสงฆ์อันเป็นของทายกจีวรนั้นย่อมเป็นไป หรือในวิหารใด ภิกษุทั้งหลายทำภาระของตนแล้วย่อมฉันในเรือนเป็นนิตย์ หรือในวิหารใด อาวาสอันทายกนั้นสร้างแล้ว หรือสลากภัตเป็นต้นอันทายกนั้นผูกพันไว้ สิ่งเหล่านี้ชื่อว่า ธุวการะ ส่วนวิหารทั้งหมดอันทายกใดตั้งไว้แล้ว ในวิหารนั้นไม่จำเป็นต้องกล่าวเลย เพราะฉะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ในวิหารใด ปากวัตตะของทายกนั้นย่อมเป็นไป” คำว่า ปากวตฺตนฺติ ได้แก่ ทานวัตตะ คำว่า วตฺตตีติ ได้แก่ ย่อมเป็นไป คำว่า ยโต ได้แก่ จากวิหารใด คำว่า ยตฺถ ได้แก่ ในวิหารใด คำว่า สพฺพตฺถาติ ได้แก่ ในวิหารทั้งปวง คำว่า มาติกํ อาโรเปตฺวาติ ได้แก่ ภิกษุในวิหารหนึ่งมีมาก ในวิหารหนึ่งมีน้อย ผ้ามีผืนเดียว และที่ทำธุวการะมีมาก ถามว่า “จะถวายที่ไหน” ถ้าหากว่า เตียงหรือตั่งมีเพียงอันเดียว พึงถามสิ่งนั้นแล้วพึงถวายในวิหารใด หรือในเสนาสนะใดในวิหารเดียวที่ทายกนั้นพิจารณาอยู่ แม้ถ้ากล่าวว่า “ขอภิกษุรูปโน้นจงรับเถิด” ก็ควร ถ้าหากกล่าวว่า “ขอท่านทั้งหลายจงถวายในธุวการะของข้าพเจ้า” แล้วไปโดยไม่พิจารณา สงฆ์ก็ควรพิจารณา พึงพิจารณาอย่างนี้ว่า “พึงถวายในที่อยู่ของพระสังฆเถระ” ถ้าหากเสนาสนะในที่นั้นเต็มแล้ว พึงถวายในที่ที่ยังไม่พอ ถ้าหากภิกษุรูปหนึ่งกล่าวว่า “เสนาสนบริโภคภัณฑ์ในที่อยู่ของข้าพเจ้าไม่มี” พึงถวายในที่นั้น

---

Saṅghassa dammīti dinnanti ‘‘imāni cīvarāni saṅghassa dammī’’ti evaṃ dinnaṃ. Tato bahiddhāpīti upacārasīmāto bahiddhāpi. Tehi saddhinti upacārasīmāgatehi saddhiṃ. Ekābaddhānañca pāpuṇāti parisāvasena vaḍḍhitā sīmā hotīti katvāti adhippāyo. Tasmāti yasmā upacārasīmāgatānaṃ pāpuṇāti, yasmā ca tato bahiddhāpi upacārasīmokkantehi ekābaddhānaṃ pāpuṇāti, tasmā. Tesanti upacārasīmāgatānaṃ, tato bahiddhā tehi saddhiṃ ekābaddhānañca. Gāhate satīti antevāsikādike gaṇhante sati. Asampattānampīti upacārasīmāyaṃ ṭhitehi ghaṇṭiṃ paharitvā kālaṃ ghosetvā lābhabhājanaṭṭhānaṃ asampattānampi upacārasīmāya paviṭṭhānaṃ, tehi vā saddhiṃ ekābaddhānaṃ hutvā attano vihāradvāre vā antovihāreyeva vā ṭhitānañcāti attho. Bhāgo dātabboti saṅghanavakassa dinnepīti adhippāyo. Dutiyabhāge pana therāsanaṃ āruḷhe āgatānaṃ paṭhamabhāgo na pāpuṇāti. Dutiyabhāgato vassaggena dātabbaṃ.

คำว่า สงฺฆสฺส ทมฺมีติ ทินฺนํ ได้แก่ การถวายอย่างนี้ว่า “ผ้าจีวรเหล่านี้ ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์” คำว่า ตโต พหิทฺธาปีติ ได้แก่ แม้ภายนอกอุปจารสีมา คำว่า เตหิ สทฺธึ ได้แก่ พร้อมด้วยภิกษุผู้อยู่ในอุปจารสีมา อธิบายว่า ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้เป็นเอกาพัทธ์ด้วย เพราะสีมาขยายออกไปโดยเป็นบริษัท คำว่า ตสฺมาติ ได้แก่ เพราะลาภย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่ในอุปจารสีมา และเพราะลาภย่อมถึงแก่ภิกษุผู้เป็นเอกาพัทธ์พร้อมด้วยภิกษุผู้ออกไปจากอุปจารสีมาภายนอกนั้น เพราะฉะนั้น คำว่า เตสนฺติ ได้แก่ แก่ภิกษุผู้อยู่ในอุปจารสีมา และแก่ภิกษุผู้เป็นเอกาพัทธ์พร้อมด้วยภิกษุเหล่านั้นภายนอกนั้น คำว่า คาหเต สตีติ ได้แก่ เมื่อมีผู้รับ เช่น อันเตวาสิกเป็นต้น คำว่า อสมฺปตฺตานมฺปีติ อธิบายว่า แม้แก่ภิกษุผู้ยังไม่ถึงที่แบ่งลาภ ผู้เข้าสู่อุปจารสีมา ผู้เคาะระฆังประกาศเวลาแล้วโดยภิกษุผู้อยู่ในอุปจารสีมา หรือแก่ภิกษุผู้เป็นเอกาพัทธ์พร้อมด้วยภิกษุเหล่านั้น ผู้ยืนอยู่ที่ประตูวิหารของตน หรือในวิหารนั่นเอง คำว่า ภาโค ทาตพฺโพติ อธิบายว่า แม้ถวายแก่พระสังฆนวกะก็พึงให้ส่วน ในส่วนที่สองนั้น ลาภส่วนแรกย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุผู้มาถึงเมื่อขึ้นสู่เถราสนะแล้ว พึงให้ส่วนที่สองตามพรรษา

---

Sace pana ‘‘bahiupacārasīmāyaṃ ṭhitānaṃ dethā’’ti vadanti, na dātabbaṃ. Yadi pana vihāro mahā hoti, therāsanato paṭṭhāya vatthesu dīyamānesu alasajātikā mahātherā pacchā āgacchanti, ‘‘bhante, vīsativassānaṃ dīyati, tumhākaṃ ṭhitikā atikkantā’’ti na vattabbā. Ṭhitikaṃ ṭhapetvā tesaṃ datvā pacchā ṭhitikāya dātabbaṃ.

ส่วนถ้าหากกล่าวว่า “ขอท่านทั้งหลายจงถวายแก่ภิกษุผู้อยู่ภายนอกอุปจารสีมา” ไม่พึงถวาย ถ้าหากวิหารใหญ่ พระมหาเถระผู้มีชาติเกียจคร้านมาภายหลังเมื่อผ้าทั้งหลายกำลังถูกถวายตั้งแต่เถราสนะเป็นต้นไป ไม่พึงกล่าวว่า “ท่านขอรับ ผ้ากำลังถูกถวายแก่ภิกษุผู้มีพรรษา ๒๐ ฐิติของท่านล่วงเลยไปแล้ว” พึงงดฐิติไว้แล้วถวายแก่ท่านเหล่านั้น ภายหลังจึงถวายตามฐิติ

---

‘‘Asukavihāre kira bahucīvaraṃ uppanna’’nti sutvā yojanantarikavihāratopi bhikkhū āgacchanti, sampattasampattānaṃ ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dātabbaṃ, ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana samantapāsādikāya cīvarakkhandhakavaṇṇanāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 379) vuttanayena veditabbo.

เมื่อได้ยินว่า “ได้ยินว่า จีวรเป็นอันมากเกิดขึ้นในวิหารโน้น” ภิกษุทั้งหลายย่อมมาแม้จากวิหารที่อยู่ห่างไกลกันหนึ่งโยชน์ พึงถวายตั้งแต่ที่อยู่ของภิกษุผู้มาถึงแล้วๆ นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้ ส่วนรายละเอียดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาจีวรขันธกะแห่งคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (มหา.อ. ๓๗๙)

---

Evaṃ vihāraṃ pavisitvā ‘‘imāni cīvarāni saṅghassa dammī’’ti dinnesu vinicchayaṃ vatvā idāni bahiupacārasīmāyaṃ bhikkhuṃ disvā ‘‘saṅghassa dammī’’ti dinnesu vinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Ekābaddhaparisāya pāpuṇātīti sace yojanaṃ pharitvā parisā ṭhitā hoti, ekābaddhā ce, sabbesaṃ pāpuṇātīti attho. Ekābaddhatā cettha dvādasahatthabbhantarato paricchinditabbā. Tenāha ‘‘ye panā’’tiādi.

เมื่อกล่าววินิจฉัยในการถวายจีวรอย่างนี้ว่า “ผ้าจีวรเหล่านี้ ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์” โดยเข้าไปสู่วิหารแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงวินิจฉัยในการถวายจีวรโดยเห็นภิกษุผู้อยู่ภายนอกอุปจารสีมาแล้วกล่าวว่า “ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์” จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ส่วนลาภใด” คำว่า เอกาพทฺธปริสาย ปาปุณาตีติ อธิบายว่า ถ้าหากบริษัทตั้งอยู่แผ่ไปหนึ่งโยชน์ ถ้าเป็นเอกาพัทธ์ ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งปวง ความเป็นเอกาพัทธ์ในเรื่องนี้ พึงกำหนดภายใน ๑๒ ศอก เพราะฉะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ส่วนภิกษุเหล่าใด”

---

Ubhatosaṅghassa dinnanti (mahāva. aṭṭha. 379) ‘‘ubhatosaṅghassa dammī’’ti dinnaṃ. ‘‘Dvedhāsaṅghassa dammi, dvinnaṃ saṅghānaṃ dammi, bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunisaṅghassa ca dammī’’ti vuttepi ubhatosaṅghassa dinnameva hoti. Upaḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ, upaḍḍhaṃ bhikkhunīnaṃ dātabbanti dve bhāge same katvā eko bhāgo bhikkhūnaṃ, eko bhāgo bhikkhunīnaṃ dātabbo. Gahetuṃ labhati ubhatosaṅghaggahaṇena gahitattāti adhippāyo. Cetiyassāti thūpādino. Tañhi dhātāyatanādibhāvena citattā, lokassa cittīkāraṭṭhānatāya ca ‘‘cetiya’’nti vuccati. Na koci visesoti āha ‘‘idha pana cetiyassā’’tiādi.

คำว่า อุภโตสงฺฆสฺส ทินฺนนฺติ (มหา.อ. ๓๗๙) ได้แก่ การถวายว่า “ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย” แม้เมื่อกล่าวว่า “ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองส่วน ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองพวก ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และภิกษุณีสงฆ์” ก็เป็นการถวายแก่สงฆ์สองฝ่ายนั่นเอง คำว่า อุปฑฺฒํ ภิกฺขูนํ อุปฑฺฒํ ภิกฺขุนีนํ ทาตพฺพนฺติ ได้แก่ พึงทำสองส่วนให้เท่ากันแล้ว ส่วนหนึ่งพึงถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย ส่วนหนึ่งพึงถวายแก่ภิกษุณีทั้งหลาย คำว่า คเหตุํ ลภติ อธิบายว่า ย่อมรับได้ เพราะรับด้วยการรับของสงฆ์สองฝ่าย คำว่า เจติยสฺสาติ ได้แก่ แห่งพระสถูปเป็นต้น เพราะพระสถูปนั้นชื่อว่า “เจดีย์” เพราะถูกสร้างด้วยความเป็นที่ประดิษฐานพระธาตุเป็นต้น และเพราะเป็นที่ควรแก่การกระทำความเคารพของโลก คำว่า น โกจิ วิเสโสติ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ส่วนในเรื่องนี้ แก่เจดีย์”

---

‘‘Ubhatosaṅghassa ca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vutte pana dvāvīsatikoṭṭhāse katvā dasa bhikkhūnaṃ, dasa bhikkhunīnaṃ, eko puggalassa, eko cetiyassa dātabbo. Tattha puggalo saṅghatopi attano vassaggena puna gahetuṃ labhati, cetiyassa ekoyeva. Ayaṃ pana vāro yathāvutteneva nayena ñāyatīti katvā idha na vutto. Samantapāsādikāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 379) pana vuttoyeva.

ส่วนเมื่อกล่าวว่า “แก่สงฆ์สองฝ่ายด้วย แก่ท่านด้วย แก่เจดีย์ด้วย” พึงทำเป็น ๒๒ ส่วนแล้ว พึงถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย ๑๐ ส่วน แก่ภิกษุณีทั้งหลาย ๑๐ ส่วน แก่บุคคล ๑ ส่วน แก่เจดีย์ ๑ ส่วน ในส่วนนั้น บุคคลย่อมรับได้อีกจากสงฆ์ด้วยพรรษาของตน ส่วนของเจดีย์มีเพียง ๑ ส่วน วาระนี้ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ เพราะทราบได้โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง แต่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (มหา.อ. ๓๗๙)

---

Na majjhe bhinditvā dātabbaṃ ‘‘bhikkhunīna’’nti puggalikavasena vuttattā. Puggalo visuṃ na labhatīti pubbe viya visuṃ puggalikakoṭṭhāsaṃ na labhati. Pāpuṇanaṭṭhānato ekameva labhatīti attano vassaggena pattabbaṭṭhānato ekameva koṭṭhāsaṃ labhati. Kasmā? Bhikkhusaṅghaggahaṇena gahitattā. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vuttepi cetiyassa ekapuggalapaṭivīso labbhati, puggalassa visuṃ na labbhati. Tasmā ekaṃ cetiyassa datvā avasesaṃ bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā bhājetabbaṃ. Tenāha ‘‘cetiyassa cāti vutte panā’’tiādi.

ไม่พึงแบ่งให้ในระหว่าง เพราะกล่าวโดยเป็นส่วนบุคคลว่า "แก่ภิกษุณีทั้งหลาย" บุคคลย่อมไม่ได้ส่วนต่างหาก เหมือนก่อน บุคคลย่อมไม่ได้ส่วนบุคคลต่างหาก ย่อมได้ส่วนเดียวจากฐานะที่พึงถึง คือย่อมได้ส่วนเดียวจากฐานะที่พึงถึงด้วยพรรษาของตน เพราะเหตุไร? เพราะถูกสงเคราะห์ด้วยการถือเอาภิกษุสงฆ์ แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุสงฆ์ด้วย แก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วย แก่ท่านด้วย และแก่เจดีย์ด้วย" ส่วนของเจดีย์ย่อมได้เท่าส่วน of บุคคลหนึ่ง แต่ส่วนของบุคคลย่อมไม่ได้ต่างหาก เพราะฉะนั้น พึงให้ส่วนหนึ่งแก่เจดีย์ แล้วนับภิกษุและภิกษุณีที่เหลือแล้วแบ่งให้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ก็เมื่อกล่าวว่า 'แก่เจดีย์ด้วย' เป็นต้น"

---

Tehi saddhiṃ puggalacetiyaparāmasanaṃ anantaranayasadisamevāti tehi bhikkhūhi bhikkhunīhi saddhiṃ puggalassa ca cetiyassa ca gahaṇaṃ anantaranayasadisamevāti attho. ‘‘Bhikkhūnañca bhikkhunīnañca tuyhañca, bhikkhūnañca bhikkhunīnañca cetiyassa ca, bhikkhūnañca bhikkhunīnañca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vuttepi cetiyassa ekapaṭivīso labbhati, puggalassa visuṃ natthi, bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvāva bhājetabbanti vuttaṃ hoti. Puggalassa visuṃ na labbhatīti puggalassa visuṃ paṭivīso na labbhati, vassaggena ekova labbhatīti attho. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca cetiyassa cā’’ti vutte pana cetiyassa visuṃ paṭivīso labbhatīti āha ‘‘cetiyassa pana labbhatī’’ti. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vuttepi cetiyasseva visuṃ labbhati, na puggalassa. Cetiyassa pana labbhatiyevāti ‘‘bhikkhūnañca cetiyassa cā’’ti vutte pana cetiyassa visuṃ paṭivīso labbhatīti attho. ‘‘Bhikkhūnañca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vuttepi cetiyasseva visuṃ labbhati, na puggalassa. Bhikkhunisaṅghaṃ ādiṃ katvāpi evameva yojetabbaṃ.

การกล่าวถึงบุคคลและเจดีย์พร้อมกับภิกษุและภิกษุณีเหล่านั้น ย่อมเหมือนกับนัยก่อนหน้านี้ คือหมายความว่า การถือเอาบุคคลและเจดีย์พร้อมกับภิกษุและภิกษุณีเหล่านั้น ย่อมเหมือนกับนัยก่อนหน้านี้ แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย แก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วย แก่ท่านด้วย, แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย แก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วย แก่เจดีย์ด้วย, แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย แก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วย แก่ท่านด้วย และแก่เจดีย์ด้วย" ส่วนแบ่งส่วนหนึ่งย่อมได้แก่เจดีย์ แต่ส่วนแบ่งต่างหากสำหรับบุคคลย่อมไม่มี พึงนับภิกษุและภิกษุณีแล้วแบ่งให้เท่านั้น ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว ที่ว่าบุคคลย่อมไม่ได้ส่วนต่างหาก คือส่วนแบ่งต่างหากสำหรับบุคคลย่อมไม่ได้ ย่อมได้เพียงส่วนเดียวตามลำดับพรรษา ดังนี้เป็นอรรถ ก็เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุสงฆ์ด้วย และแก่เจดีย์ด้วย" ส่วนแบ่งต่างหากย่อมได้แก่เจดีย์ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ก็ส่วนแบ่งย่อมได้แก่เจดีย์" แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุสงฆ์ด้วย แก่ท่านด้วย และแก่เจดีย์ด้วย" ส่วนแบ่งต่างหากย่อมได้แก่เจดีย์เท่านั้น ไม่ใช่ได้แก่บุคคล ก็ส่วนแบ่งย่อมได้แก่เจดีย์เท่านั้น คือเมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย และแก่เจดีย์ด้วย" ส่วนแบ่งต่างหากย่อมได้แก่เจดีย์ ดังนี้เป็นอรรถ แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย แก่ท่านด้วย และแก่เจดีย์ด้วย" ส่วนแบ่งต่างหากย่อมได้แก่เจดีย์เท่านั้น ไม่ใช่ได้แก่บุคคล แม้เมื่อตั้งภิกษุณีสงฆ์เป็นต้น ก็พึงประกอบอย่างนี้เหมือนกัน

---

Etthāha – yaṃ panetarahi (mahāva. aṭṭha. 379) paṇḍitamanussā sadhātukaṃ paṭimaṃ vā cetiyaṃ vā ṭhapetvā buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṃ denti, paṭimāya vā cetiyassa vā purato ādhārake pattaṃ ṭhapetvā dakkhiṇodakaṃ datvā ‘‘buddhānaṃ demā’’ti, tattha yaṃ paṭhamaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ denti, vihāraṃ vā āharitvā ‘‘idaṃ cetiyassa demā’’ti piṇḍapātañca mālāgandhādīni ca denti, tattha kathaṃ paṭipajjitabbanti? Vuccate – mālāgandhādīni tāva cetiye āropetabbāni, vatthehi paṭākā, telena padīpā kātabbā, piṇḍapātamadhuphāṇitādīni pana yo nibaddhacetiyajaggako hoti pabbajito vā gahaṭṭho vā, tassa dātabbāni. Nibaddhajaggake asati āhaṭabhattaṃ ṭhapetvā vattaṃ katvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Upakaṭṭhe kāle bhuñjitvā pacchāpi vattaṃ kātuṃ vaṭṭatiyeva.

ในเรื่องนี้ ท่านกล่าวว่า – ก็ในบัดนี้ (มหาวรรค อรรถกถา 379) มนุษย์ผู้ฉลาดทั้งหลาย ตั้งพระพุทธรูปหรือเจดีย์ที่มีพระบรมสารีริกธาตุไว้ แล้วถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์สองฝ่ายมีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน วางบาตรไว้บนขาหยั่งข้างหน้าพระพุทธรูปหรือเจดีย์ แล้วหลั่งทักษิโณทก กล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย" ในที่นั้น สิ่งที่ควรเคี้ยวควรบริโภคที่ถวายก่อน หรือนำมายังวิหารแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายสิ่งนี้แก่เจดีย์" แล้วถวายบิณฑบาตและดอกไม้ของหอมเป็นต้น ในที่นั้น พึงปฏิบัติอย่างไร? ตอบว่า – ดอกไม้ของหอมเป็นต้นนั้น พึงยกขึ้นบูชาที่เจดีย์ พึงทำธงด้วยผ้า พึงทำประทีปด้วยน้ำมัน ส่วนบิณฑบาต น้ำผึ้ง น้ำอ้อยเป็นต้น พึงให้แก่ผู้ที่ดูแลรักษาเจดีย์เป็นประจำ ไม่ว่าจะเป็นบรรพชิตหรือคฤหัสถ์ เมื่อไม่มีผู้ดูแลรักษาประจำ พึงวางภัตตาหารที่นำมาแล้ว ทำวัตรแล้วบริโภคได้ เมื่อเวลาจวนเจียน พึงบริโภคก่อนแล้วทำวัตรภายหลังก็ได้

---

Mālāgandhādīsu ca yaṃ kiñci ‘‘idaṃ haritvā cetiyapūjaṃ karothā’’ti vutte dūrampi haritvā pūjetabbaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghassa harā’’ti vuttepi haritabbaṃ. Sace pana ‘‘ahaṃ piṇḍāya carāmi, āsanasālāyaṃ bhikkhū atthi, te harissantī’’ti vutte ‘‘bhante, tuyhaṃyeva dammī’’ti vadati, bhuñjituṃ vaṭṭati. Atha pana ‘‘bhikkhusaṅghassa dassāmī’’ti harantassa gacchato antarāva kālo upakaṭṭho hoti, attano pāpetvā bhuñjituṃ vaṭṭati.

และในบรรดาดอกไม้ของหอมเป็นต้น สิ่งใดก็ตาม เมื่อกล่าวว่า "จงนำสิ่งนี้ไปบูชาเจดีย์" แม้ต้องนำไปไกลก็พึงนำไปบูชา แม้เมื่อกล่าวว่า "จงนำไปถวายภิกษุสงฆ์" ก็พึงนำไป แต่ถ้าเมื่อกล่าวว่า "อาตมาเที่ยวบิณฑบาตอยู่ ภิกษุทั้งหลายอยู่ในโรงฉัน พวกท่านจงนำไปเถิด" แล้วเขากล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าถวายแด่ท่านเท่านั้น" พึงบริโภคได้ อนึ่ง ถ้าเมื่อกำลังนำไปเพื่อจะถวายภิกษุสงฆ์ เวลาก็จวนเจียนในระหว่างทาง พึงน้อมเข้ามาเพื่อตนแล้วบริโภคได้

---

Vassaṃvuṭṭhasaṅghassa dammīti vadatīti (mahāva. aṭṭha. 379) ‘‘vassaṃvuṭṭhasaṅghassa imāni cīvarāni dammī’’ti vadati. Tesaṃ bahisīmaṭṭhānampi pāpuṇātīti atthate kathine bahisīmaṭṭhānampi yāva kathinassa ubbhārā pāpuṇāti, tasmā disāpakkantassāpi sati paṭiggāhake dātabbaṃ. Anatthate pana kathine antohemante, evañca pana vatvā dinnaṃ pacchimavassaṃvuṭṭhānampi pāpuṇāti. Yattha katthacīti yesu kesuci vihāresu. Evaṃ vadatīti ‘‘vassaṃvuṭṭhasaṅghassa dammī’’ti vadati. Tatra sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti piṭṭhisamaye uppannattā. Sace pana ‘‘vassaṃ vasantānaṃ dammī’’ti vadati, antovasseyeva vassaṃ vasantāva labhanti, chinnavassā na labhanti. Cīvaramāse pana ‘‘vassaṃ vasantānaṃ dammī’’ti vutte pacchimikāya vassūpagatānaṃyeva pāpuṇāti, purimikāya vassūpagatānañca chinnavassānañca na pāpuṇāti.

คำว่า "กล่าวว่า เราถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" (มหาวรรค อรรถกถา 379) คือกล่าวว่า "เราถวายจีวรเหล่านี้แก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" คำว่า "ย่อมถึงแม้แก่ผู้ที่อยู่นอกสีมา" คือเมื่อกรานกฐินแล้ว ย่อมถึงแม้แก่ผู้ที่อยู่นอกสีมาจนกว่าจะเดาะกฐิน เพราะฉะนั้น แม้แก่ผู้ที่จากไปทิศอื่น ก็พึงให้ได้ถ้ามีผู้รับ แต่เมื่อยังไม่กรานกฐิน ภายในฤดูหนาว ทานที่ให้โดยกล่าวอย่างนี้ ย่อมถึงแก่ผู้ที่อยู่จำพรรษาหลังด้วย คำว่า "ในที่ใดที่หนึ่ง" คือในวิหารบางแห่ง คำว่า "กล่าวอย่างนี้" คือกล่าวว่า "เราถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" ในที่นั้น ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมดที่มาประชุมพร้อมกัน เพราะเป็นของที่เกิดขึ้นในภายหลัง แต่ถ้ากล่าวว่า "เราถวายแก่ผู้ที่กำลังอยู่จำพรรษา" ผู้ที่กำลังอยู่จำพรรษาภายในพรรษาเท่านั้นย่อมได้ ผู้ที่ขาดพรรษาแล้วย่อมไม่ได้ ก็ในเดือนจีวร เมื่อกล่าวว่า "เราถวายแก่ผู้ที่กำลังอยู่จำพรรษา" ย่อมถึงแก่ผู้ที่เข้าพรรษาหลังเท่านั้น ย่อมไม่ถึงแก่ผู้เข้าพรรษาแรกและผู้ขาดพรรษา

---

Cīvaramāsato paṭṭhāya yāva hemantassa pacchimo divaso, tāva ‘‘vassāvāsikaṃ demā’’ti vutte kathinaṃ atthataṃ vā hotu, anatthataṃ vā, atītavassaṃvuṭṭhānaṃyeva pāpuṇāti. Gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya vutte pana mātikā āropetabbā ‘‘atītavassāvāsassa pañca māsā atikkantā, anāgato catumāsaccayena bhavissati, kataravassāvāsassa desī’’ti. Sace ‘‘atītavassaṃvuṭṭhānaṃ dammī’’ti vadati, taṃantovassaṃvuṭṭhānameva pāpuṇāti, disā pakkantānampi sabhāgā gaṇhituṃ labhanti.

ตั้งแต่เดือนจีวรไปจนถึงวันสุดท้ายของฤดูหนาว เมื่อกล่าวว่า "เราถวายของเนื่องด้วยการอยู่จำพรรษา" ไม่ว่ากฐินจะกรานแล้วหรือไม่ก็ตาม ย่อมถึงแก่ผู้ที่อยู่จำพรรษาแล้วในพรรษาที่ล่วงไปเท่านั้น แต่เมื่อกล่าวตั้งแต่วันแรกของฤดูร้อน พึงตั้งหัวข้อถามว่า "การอยู่จำพรรษาที่ล่วงไปแล้วล่วงไป 5 เดือนแล้ว การอยู่จำพรรษาที่จะมาถึงจะมีในอีก 4 เดือนข้างหน้า ท่านถวายของเนื่องด้วยการอยู่จำพรรษาของพรรษาไหน?" ถ้ากล่าวว่า "เราถวายแก่ผู้ที่อยู่จำพรรษาแล้วในพรรษาที่ล่วงไป" ย่อมถึงแก่ผู้ที่อยู่จำพรรษาภายในพรรษานั้นเท่านั้น แม้ผู้ที่จากไปสู่ทิศอื่น เพื่อนสหธรรมิกก็ย่อมรับส่วนแบ่งไว้ได้

---

Sace ‘‘anāgate vassāvāsikaṃ dammī’’ti vadati, taṃ ṭhapetvā vassūpanāyikadivase gahetabbaṃ. Atha ‘‘agutto vihāro, corabhayaṃ atthi, na sakkā ṭhapetuṃ, gaṇhitvā vā āhiṇḍitu’’nti vutte ‘‘sampattānaṃ dammī’’ti vadati, bhājetvā gahetabbaṃ. Sace vadati ‘‘ito me, bhante, tatiye vasse vassāvāsikaṃ na dinnaṃ, taṃ dammī’’ti, tasmiṃ antovasse vuṭṭhabhikkhūnaṃ pāpuṇāti. Sace te disā pakkantā, añño vissāsiko gaṇhāti, dātabbaṃ. Atha ekoyeva avasiṭṭho, sesā kālaṅkatā, sabbaṃ ekasseva pāpuṇāti. Sace ekopi natthi, saṅghikaṃ hoti, sammukhībhūtehi bhājitabbaṃ.

ถ้ากล่าวว่า "เราถวายของเนื่องด้วยการอยู่จำพรรษาที่จะมาถึง" พึงเก็บไว้แล้วรับในวันเข้าพรรษา อนึ่ง ถ้าเมื่อกล่าวว่า "วิหารไม่มีการคุ้มครอง มีภัยจากโจร ไม่สามารถเก็บไว้ได้ หรือถือติดตัวเที่ยวไปไม่ได้" แล้วเขากล่าวว่า "เราถวายแก่ผู้ที่มาถึงแล้ว" พึงแบ่งแล้วรับไป ถ้าเขากล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ของเนื่องด้วยการอยู่จำพรรษาของข้าพเจ้าในพรรษาที่ 3 แต่ปีนี้ไป ยังไม่ได้ถวาย ข้าพเจ้าถวายของนั้น" ย่อมถึงแก่ภิกษุที่อยู่จำพรรษาภายในพรรษานั้น ถ้าภิกษุเหล่านั้นจากไปทิศอื่น ภิกษุอื่นผู้เป็นที่คุ้นเคยรับไว้ พึงให้ อนึ่ง ถ้าเหลืออยู่เพียงรูปเดียว ที่เหลือมรณภาพไปแล้ว ทั้งหมดย่อมถึงแก่รูปเดียวเท่านั้น ถ้าไม่มีแม้รูปเดียว ย่อมเป็นของสงฆ์ ภิกษุผู้อยู่พร้อมหน้าพึงแบ่งกัน

---

Yehi nimantitehi yāgu pītāti (mahāva. aṭṭha. 379) nimantitehi yehi bhikkhūhi yāgu pītā, yehi pana bhikkhācāravattena gharadvārena gacchantehi vā gharaṃ paviṭṭhehi vā yāgu laddhā, yesaṃ vā āsanasālato pattaṃ āharitvā manussehi nītā, yesaṃ vā therehi pesitā, tesaṃ na pāpuṇāti. Sace pana nimantitabhikkhūhi saddhiṃ aññepi bahū āgantvā antogehañca bahigehañca pūretvā nisinnā, dāyako ca evaṃ vadati ‘‘nimantitā vā hontu, animantitā vā, yesaṃ mayā yāgu dinnā, sabbesaṃ imāni vatthāni hontū’’ti, sabbesaṃ pāpuṇāti. Yehi pana therānaṃ hatthato yāgu laddhā, tesaṃ na pāpuṇāti. Atha so ‘‘yehi mayhaṃ yāgu pītā, sabbesaṃ hotū’’ti vadati, sabbesaṃ pāpuṇāti. Bhattakhajjakādīhīti ettha ādisaddenapi cīvarasenāsanabhesajjānaṃ gahaṇaṃ.

คำว่า "ภิกษุทั้งหลายที่ได้รับนิมนต์ดื่มยาคูแล้ว" (มหาวรรค อรรถกถา 379) หมายถึง ภิกษุทั้งหลายที่ได้รับนิมนต์ดื่มยาคูแล้ว ส่วนภิกษุทั้งหลายที่ได้ยาคูโดยการเที่ยวบิณฑบาตไปตามประตูเรือน หรือเข้าไปในเรือน หรือที่มนุษย์นำบาตรมาจากโรงอาสนะแล้วนำไปให้ หรือที่พระเถระส่งไปให้ ย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น แต่ถ้าภิกษุอื่นอีกเป็นจำนวนมากมาพร้อมกับภิกษุที่ได้รับนิมนต์แล้วนั่งเต็มทั้งภายในเรือนและภายนอกเรือน และทายกกล่าวอย่างนี้ว่า "ไม่ว่าจะเป็นผู้ได้รับนิมนต์หรือไม่ได้รับนิมนต์ก็ตาม ผ้าเหล่านี้จงเป็นของภิกษุทั้งปวงที่ข้าพเจ้าถวายยาคูให้แล้ว" ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งปวง ส่วนภิกษุทั้งหลายที่ได้ยาคูจากมือของพระเถระ ย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น ถ้าทายกนั้นกล่าวว่า "ผ้าเหล่านี้จงเป็นของภิกษุทั้งปวงผู้ที่ดื่มยาคูของข้าพเจ้า" ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งปวง ในคำว่า "ด้วยข้าวและของขบเคี้ยวเป็นต้น" นี้ แม้ด้วยศัพท์ว่า "เป็นต้น" ก็ทรงสงเคราะห์เอาจีวร เสนาสนะ และเภสัชด้วย

---

Puggalassāti (mahāva. aṭṭha. 379) sammukhāsammukhabhūtassa puggalassa. Tenāha ‘‘idaṃ cīvara’’ntiādi. Sace pana ‘‘idaṃ tumhākañceva tumhākaṃ antevāsikānañca dammī’’ti evaṃ vadati, therassa ca antevāsikānañca pāpuṇāti. Uddesaṃ gahetuṃ āgato, gahetvā gacchanto ca atthi, tassāpi pāpuṇāti. Tumhehi saddhiṃ nibaddhacārikabhikkhūnaṃ dammī’’ti vutte uddesantevāsikānaṃ vattaṃ katvā uddesaparipucchādīni gahetvā vicarantānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Etthāti aṭṭhasu mātikāsu. Yadi pana ayamettha saṅkhepakathā, vitthāro pana kathaṃ ñātabboti āha ‘‘samantapāsādikāyaṃ vutto’’ti. Samantapāsādikāyaṃ cīvarakkhandhakavaṇṇanāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 379) vuttoti attho.

คำว่า "แก่บุคคล" (มหาวรรค อรรถกถา 379) หมายถึง แก่บุคคลผู้ซึ่งอยู่ต่อหน้าหรือไม่อยู่ต่อหน้า เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "จีวรผืนนี้" เป็นต้น แต่ถ้ากล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้าถวายจีวรผืนนี้แก่ท่านและแก่ศิษย์ของท่าน" ย่อมถึงแก่พระเถระและศิษย์ของท่าน ผู้ที่มาเพื่อรับอุเทศ และผู้ที่รับไปแล้วกำลังจะไป ก็มีอยู่ ย่อมถึงแก่ผู้นั้นด้วย เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้เที่ยวจาริกประจำอยู่กับท่าน" ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งปวงผู้เป็นศิษย์ผู้รับอุเทศที่ประพฤติวัตร รับอุเทศและสอบถามเป็นต้นแล้วเที่ยวจาริกไป คำว่า "ในที่นี้" หมายถึง ในมาติกา 8 อย่าง ถ้าหากว่านี้เป็นคำกล่าวโดยย่อในที่นี้ ส่วนคำขยายความจะพึงทราบได้อย่างไร จึงกล่าวว่า "กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา" ความว่า กล่าวไว้ในอรรถกถาจีวรขันธกะในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (มหาวรรค อรรถกถา 379)

---

‘‘Ñātakehi vā me cīvaratthāya pesitaṃ, mittehi vā pesitaṃ, te ābhate cīvare dassantī’’ti evaṃ ñātito vā mittato vā paccāsā hotīti veditabbaṃ. Kappiyabhaṇḍenāti kappāsasuttādinā attano dhanena. Saṇhanti sukhumaṃ. Aññaṃ paccāsācīvaraṃ labhitvā eva kālabbhantare kāretabbanti aññaṃ mūlacīvarasadisaṃ paccāsācīvaraṃ labhitvāyeva māsabbhantare kāretabbaṃ. Tañca kho satiyāyeva paccāsāya, asatiyā pana paccāsāya mūlacīvaraṃ dasāhaṃ ce sampattaṃ, tadaheva adhiṭṭhātabbaṃ. Tenāha ‘‘sace na labhatī’’tiādi. Paccāsācīvarampi parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātabbanti paṭhamataraṃ uppannaṃ thūlapaccāsācīvarampi sandhāya vuttaṃ. Pi-saddena na kevalaṃ mūlacīvaramevāti dasseti.

พึงทราบว่า ความหวังย่อมมีจากญาติหรือจากมิตรอย่างนี้ว่า "ญาติหรือมิตรส่ง [ทรัพย์] มาเพื่อประโยชน์แก่จีวรแก่ข้าพเจ้า พวกเขาจะให้จีวรที่นำมานั้น" คำว่า "ด้วยของที่ควร" หมายถึง ด้วยทรัพย์ของตน มีด้ายฝ้ายเป็นต้น คำว่า "ละเอียด" หมายถึง ละเอียดอ่อน คำว่า "พึงทำจีวรที่หวังผืนอื่นให้สำเร็จภายในเวลา" หมายถึง พึงทำจีวรที่หวังผืนอื่นที่เหมือนจีวรเดิมให้สำเร็จภายในหนึ่งเดือน และจีวรนั้นพึงทำได้ก็ต่อเมื่อมีความหวังเท่านั้น แต่ถ้าไม่มีความหวัง และจีวรเดิมครบ 10 วันแล้ว พึงอธิษฐานในวันนั้นเอง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ถ้าไม่ได้" เป็นต้น คำว่า "แม้จีวรที่หวังก็พึงอธิษฐานเป็นผ้าบริขาร" ท่านกล่าวหมายถึงแม้จีวรที่หวังผืนหยาบที่เกิดขึ้นก่อน ด้วยศัพท์ว่า "แม้" แสดงว่า ไม่ใช่เฉพาะจีวรเดิมเท่านั้น

---

Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอากาลจีวรสิกขาบทจบแล้ว

---

4. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาปุราณจีวรสิกขาบท

---

‘‘Amhākameva ñātī’’ti ñāyatīti ñāti, sāva ñātikā, na ñātikā aññātikā, tāya aññātikāya. Tenāha ‘‘na ñātikāyā’’ti. Mātito vā pitito vāti mātipakkhato vā pitipakkhato vā. Yāva sattamaṃ yuganti (pārā. aṭṭha. 2.503-505) yāva sattamassa purisassa, sattamāya vā itthiyā āyuppamāṇaṃ, yāva pitāmahayugaṃ pitāmahiyugaṃ mātāmahayugaṃ mātāmahiyuganti vuttaṃ hoti. Atha vā yāva sattamaṃ yuganti yāva sattamadvandanti attho. Yugasaddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugā’’ti. Evañhi tattha tattha dvandaṃ gahitaṃ hoti. Kenaci ākārena asambaddhāyāti bhātubhaginibhāgineyyaputtapaputtādīsu yena kenaci ākārena asambaddhāya. Pitā, pitupitā, tassa pitā, tassāpi pitāti evaṃ yāva sattamā yugā, pitā, pitumātā, tassā pitā ca mātā ca bhātā ca bhaginī ca, puttā ca, dhītaro cāti evampi uddhañca adho ca yāva sattamā yugā, pitā, pitubhātā, pitubhaginī, pituputtā, pitudhītaro, tesampi puttadhītuparamparāti evampi yāva sattamā yugā, mātā, mātumātā, tassā mātā, tassāpi mātāti evaṃ yāva sattamā yugā, mātā, mātupitā, tassa pitā ca mātā ca bhātā ca bhaginī ca puttā ca dhītaro cāti evampi uddhañca adho ca yāva sattamā yugā, mātā, mātubhātā, mātubhaginī, mātuputtā, mātudhītaro, tesampi puttadhītuparamparāti evampi yāva sattamā yugā, tāva neva mātusambandhena, na pitusambandhena yā sambaddhā, sā ‘‘aññātikā nāmā’’ti vuttaṃ hoti.

คำว่า "ญาติของเราเท่านั้น" หมายถึง ผู้ที่รู้ว่าเป็นญาติคือ ญาติ, ญาติคนนั้นแลคือ ญาติกา, ผู้ไม่ใช่ญาติกาคือ อัญญาติกา, ด้วยอัญญาติกานั้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ญาติกา" คำว่า "จากมารดาหรือจากบิดา" หมายถึง จากฝ่ายมารดาหรือจากฝ่ายบิดา คำว่า "จนถึง 7 ชั่วคน" (ปาราชิก อรรถกถา 2.503-505) หมายถึง จนถึงกำหนดอายุของบุรุษคนที่ 7 หรือสตรีคนที่ 7 ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า จนถึงชั่วปู่ ชั่วย่า ชั่วตา ชั่วยาย อีกนัยหนึ่ง คำว่า "จนถึง 7 ชั่วคน" หมายถึง จนถึงคู่ที่ 7 และคำว่า "ยุค" ในที่นี้พึงเห็นโดยนัยเอกเสสว่า "ยุคหนึ่งและยุคหนึ่ง ชื่อว่า ยุคทั้งหลาย" เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ คู่ในที่นั้นๆ จึงเป็นอันถูกถือเอาแล้ว คำว่า "ผู้ไม่เกี่ยวข้องด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง" หมายถึง ผู้ไม่เกี่ยวข้องด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาพี่น้องชาย พี่น้องหญิง หลานชาย หลานสาว บุตร หลานเหลน เป็นต้น บิดา, ปู่, ทวด, เทียด อย่างนี้จนถึง 7 ชั่วคน บิดา, ย่า, บิดาและมารดาของย่า, พี่น้องชายและพี่น้องหญิงของย่า, บุตรและธิดาของย่า อย่างนี้ทั้งเบื้องบนและเบื้องล่างจนถึง 7 ชั่วคน บิดา, อาชาย, อาหญิง, บุตรของอา, ธิดาของอา, และบุตรธิดาสืบต่อกันของคนเหล่านั้น อย่างนี้จนถึง 7 ชั่วคน มารดา, ยาย, ทวด, เทียด อย่างนี้จนถึง 7 ชั่วคน มารดา, ตา, บิดาและมารดาของตา, พี่น้องชายและพี่น้องหญิงของตา, บุตรและธิดาของตา อย่างนี้ทั้งเบื้องบนและเบื้องล่างจนถึง 7 ชั่วคน มารดา, ลุงหรือน้าชาย, ป้าหรือน้าหญิง, บุตรของลุงหรือน้าชาย, ธิดาของลุงหรือน้าชาย, และบุตรธิดาสืบต่อกันของคนเหล่านั้น อย่างนี้จนถึง 7 ชั่วคน ผู้ที่ไม่เกี่ยวข้องด้วยความสัมพันธ์ทางมารดาและไม่เกี่ยวข้องด้วยความสัมพันธ์ทางบิดาจนถึง 7 ชั่วคนนั้น ชื่อว่า "อัญญาติกา" (ผู้ไม่ใช่ญาติ) ดังนี้

---

Sākiyāniyo viyāti pañcasatamattā sākiyāniyo viya. Nidassanamattañcetaṃ, tasmā bhikkhubhāve ṭhatvā parivattaliṅgā bhikkhuniyopi idha suddhabhikkhusaṅghe ‘‘upasampannā’’ icceva veditabbā. Ubhatosaṅghe vāti bhikkhunisaṅghe ñatticatutthena, bhikkhusaṅghe ñatticatutthenāti evaṃ ubhatosaṅghe vā. Purāṇacīvaranti ettha cīvaranti nivāsanapārupanupagameva adhippetanti āha ‘‘rajitvā’’tiādi. Kappaṃ katvāti kappabinduṃ datvā. ‘‘Iminā adinnakappaṃ pācittiyavatthu na hotīti dassetī’’ti (sārattha. ṭī. 2.505) vadanti. Paribhogasīsenāti kāyena phusitvā paribhogasīsena. Aṃseti jattumhi. Matthaketi sīsamatthake. Sace pana paccattharaṇassa heṭṭhā katvā nipajjati, hatthehi vā ukkhipitvā ākāse vitānaṃ katvā sīsena asamphusanto gacchati, ayaṃ paribhogo nāma na hoti.

คำว่า 'เหมือนนางศากิยานีทั้งหลาย' หมายถึง เหมือนนางศากิยานีประมาณ ๕๐๐ คน และคำนี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะฉะนั้น แม้ภิกษุณีผู้เปลี่ยนเพศแล้วดำรงอยู่ในภาวะแห่งภิกษุ ก็พึงทราบว่า 'เป็นอุปสัมบัน' ในภิกษุสงฆ์ที่บริสุทธิ์ในที่นี้ คำว่า 'ในสงฆ์สองฝ่าย' หมายถึง ในภิกษุณีสงฆ์ด้วยญัตติจตุตถกรรม และในภิกษุสงฆ์ด้วยญัตติจตุตถกรรม อย่างนี้ในสงฆ์สองฝ่าย ในคำว่า 'จีวรเก่า' นี้ คำว่า 'จีวร' หมายถึง ผ้าสำหรับนุ่งห่มเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'ย้อมแล้ว' เป็นต้น คำว่า 'ทำกัป' หมายถึง ให้กัปปะพินทุ พวกอรรถกถาจารย์กล่าวว่า 'ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า การไม่ให้กัปปะพินทุไม่เป็นวัตถุแห่งอาบัติปาจิตตีย์' (สารัตถทีปนี ฎีกา ๒.๕๐๕) คำว่า 'ด้วยอาการแห่งการบริโภค' หมายถึง ด้วยอาการแห่งการบริโภคโดยการสัมผัสด้วยกาย คำว่า 'ที่บ่า' หมายถึง ที่หัวไหล่ คำว่า 'ที่ศีรษะ' หมายถึง ที่กระหม่อมศีรษะ แต่ถ้าทำไว้ใต้ผ้าปูแล้วนอน หรือยกขึ้นด้วยมือทำเป็นเพดานในอากาศแล้วเดินไปโดยไม่ให้ศีรษะสัมผัส นี้ไม่ชื่อว่าการบริโภค

---

Kāyavikāraṃ vā karotīti yathā sā ‘‘dhovāpetukāmo aya’’nti jānāti, evaṃ kāyavikāraṃ karoti. ‘‘Antodvādasahatthe okāse ṭhatvā upari vā khipatī’’ti iminā upacāraṃ muñcitvā orato khipantassa anāpattīti dasseti. Aññassa vā hatthe pesetīti antodvādasahatthe okāse ṭhatvā sikkhamānasāmaṇerasāmaṇeriupāsakaitthiyādīsu yassa kassaci aññassa hatthe vā peseti. Soti upāsako ca sāmaṇero ca. Upasampajjitvā dhovatīti ettha upāsako liṅge parivatte bhikkhunīsu pabbajitvā upasampajjitvā dhovati, sāmaṇero liṅge parivatte bhikkhunīsu upasampajjitvā dhovatīti yathāyogaṃ attho gahetabbo. Sace pana bhikkhuniyā hatthe dinnaṃ hoti, sace liṅge parivatte dhovati, vaṭṭati.

คำว่า 'หรือทำกายวิการ' หมายถึง ทำกายวิการอย่างที่นางจะพึงรู้ว่า 'ผู้นี้ต้องการให้ซัก' ด้วยคำว่า 'ยืนอยู่ในที่ภายใน ๑๒ ศอก หรือโยนขึ้นไปข้างบน' นี้ ย่อมแสดงว่า ผู้ที่อยู่นอกเขตอุปจาระแล้วโยนมาแต่ข้างนอก ไม่มีอาบัติ คำว่า 'หรือส่งไปในมือของผู้อื่น' หมายถึง ยืนอยู่ในที่ภายใน ๑๒ ศอกแล้วส่งไปในมือของผู้อื่นคนใดคนหนึ่งในบรรดาสิกขมานา สามเณร สามเณรี อุบาสก อุบาสิกา เป็นต้น คำว่า 'ผู้นั้น' หมายถึง อุบาสกและสามเณร ในคำว่า 'อุปสมบทแล้วซัก' นี้ พึงถือเอาความตามสมควรว่า อุบาสกเมื่อเปลี่ยนเพศแล้วบวชในภิกษุณีสงฆ์ อุปสมบทแล้วซัก, สามเณรเมื่อเปลี่ยนเพศแล้วอุปสมบทในภิกษุณีสงฆ์แล้วซัก แต่ถ้าให้ไว้ในมือของภิกษุณี ถ้าเปลี่ยนเพศแล้วซัก ย่อมควร

---

Ettha ca ekassa tikkhattuṃ nissajjanābhāvato tīṇipi kārentassa ekena nissaggiyaṃ, dvīhi dve dukkaṭāni. Dve kārentassa ekena nissaggiyaṃ, dutiyena dukkaṭaṃ. Tenāha ‘‘dhovanādīni tīṇī’’tiādi. ‘‘Ekena vatthunā’’ti paṭhamaṃ katvā niṭṭhāpitaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace pana ‘‘imaṃ cīvaraṃ rajitvā dhovitvā ānehī’’ti vutte sā bhikkhunī paṭhamaṃ dhovitvā pacchā rajati, nissaggiyena dukkaṭameva, evaṃ sabbesu viparītavacanesu nayo netabbo. Sace pana ‘‘dhovitvā ānehī’’ti vuttā dhovati ceva rajati ca, dhovāpanapaccayā eva āpatti, rajane anāpatti. Evaṃ sabbattha. Tenāha ‘‘sace pana‘dhovā’ti vuttā’’tiādi. Bhikkhūnaṃ vasena ekato upasampannāya dhovāpentassa yathāvatthukamevāti āha ‘‘bhikkhunisaṅghavasenā’’tiādi.

ในสิกขาบทนี้ เพราะไม่มีการสละ ๓ ครั้งแก่ผ้าผืนเดียว เมื่อให้ทำทั้ง ๓ อย่าง ย่อมเป็นนิสสัคคีย์ด้วยอย่างหนึ่ง เป็นทุกกฏ ๒ ด้วย ๒ อย่าง. เมื่อให้ทำ ๒ อย่าง ย่อมเป็นนิสสัคคีย์ด้วยอย่างหนึ่ง เป็นทุกกฏด้วยอย่างที่สอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'การซักเป็นต้น ๓ อย่าง' ดังนี้. คำว่า 'ด้วยผ้าผืนเดียว' นี้ กล่าวหมายถึงผ้าที่ทำเสร็จแล้วเป็นครั้งแรก. แต่ถ้าเมื่อกล่าวว่า 'จงย้อมและซักจีวรผืนนี้มา' ภิกษุณีนั้นซักก่อนแล้วจึงย้อมทีหลัง ย่อมเป็นนิสสัคคีย์และทุกกฏเท่านั้น. พึงนำนัยไปในคำที่กลับกันทั้งหมดอย่างนี้. แต่ถ้าเมื่อกล่าวว่า 'จงซักมา' ภิกษุณีนั้นซักด้วย ย้อมด้วย ย่อมเป็นอาบัติเพราะเหตุแห่งการให้ซักเท่านั้น ไม่เป็นอาบัติในการย้อม. พึงทราบอย่างนี้ในที่ทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'แต่ถ้าเมื่อกล่าวว่า จงซัก' ดังนี้. การให้ภิกษุณีที่อุปสมบทพร้อมกันโดยนัยแห่งภิกษุซัก ย่อมเป็นไปตามวัตถุเท่านั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'โดยนัยแห่งภิกษุณีสงฆ์' ดังนี้.

---

Aññassa vā santakanti aññassa santakaṃ purāṇacīvaraṃ dhovāpentassāti attho. Nisīdanapaccattharaṇanti aññassa vā attano vā santakaṃ nisīdanañceva paccattharaṇañca. Nivāsanapārupanupagasseva ca idha ‘‘purāṇacīvara’’nti adhippetattā attano santakampi nisīdanapaccattharaṇaṃ dhovāpentassa dukkaṭameva hoti, na nissaggiyaṃ. Avuttā vā dhovatīti uddesāya vā ovādāya vā āgatā kiliṭṭhacīvaraṃ disvā ṭhapitaṭṭhānato vā gahetvā, ‘‘detha ayya, dhovissāmī’’ti āharāpetvā vā dhovati ceva rajati ca ākoṭeti ca, ayaṃ avuttā dhovati nāma. Yāpi ‘‘imaṃ cīvaraṃ dhovā’’ti daharaṃ vā sāmaṇeraṃ vā āṇāpentassa bhikkhuno vacanaṃ sutvā ‘‘āharathayya, ahaṃ dhovissāmī’’ti dhovati, tāvakālikaṃ vā gahetvā dhovitvā rajitvā deti, ayampi avuttā dhovati nāma.

คำว่า 'หรือของผู้อื่น' หมายถึง การให้ซักจีวรเก่าของผู้อื่น. คำว่า 'ผ้าปูนั่งและผ้าปูลาด' หมายถึง ผ้าปูนั่งและผ้าปูลาดที่เป็นของผู้อื่นหรือของตนเอง. และเพราะในที่นี้คำว่า 'จีวรเก่า' มุ่งหมายถึงผ้าสำหรับนุ่งและห่มเท่านั้น การให้ซักผ้าปูนั่งและผ้าปูลาดที่เป็นของตนเองจึงเป็นเพียงทุกกฏ ไม่เป็นนิสสัคคีย์. คำว่า 'หรือซักโดยไม่ได้รับคำสั่ง' หมายถึง ภิกษุณีที่มาเพื่อการบอกกล่าวหรือการโอวาท เห็นจีวรเปื้อนแล้วหยิบมาจากที่เก็บ หรือให้เอามาแล้วกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า ขอจงให้มาเถิด ดิฉันจะซักให้' แล้วซักด้วย ย้อมด้วย ตีด้วย ผู้นี้ชื่อว่าซักโดยไม่ได้รับคำสั่ง. แม้ภิกษุณีใดได้ยินคำของภิกษุผู้สั่งสามเณรผู้เยาว์หรือสามเณรว่า 'จงซักจีวรผืนนี้' แล้วกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า ขอจงนำมาเถิด ดิฉันจะซักให้' แล้วซัก หรือรับไปชั่วคราวแล้วซัก ย้อม แล้วคืนให้ ภิกษุณีนี้ก็ชื่อว่าซักโดยไม่ได้รับคำสั่งเช่นกัน.

---

Aññaṃ vā parikkhāranti upāhanatthavikapattatthavikaaṃsabaddhakakāyabandhanamañcapīṭhataṭṭikādiṃ yaṃ kiñci. ‘‘Upacāre ṭhatvā’’ti vacanato pesitvā dhovanepi anāpatti. Upacāreti antodvādasahatthe okāse.

คำว่า 'หรือบริขารอื่น' หมายถึง รองเท้า ถุงใส่บาตร ผ้าอังสะ รัดประคด เตียง ตั่ง เสื่อ เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง. แม้การให้ซักโดยส่งไปในที่ที่กล่าวว่า 'ตั้งอยู่ในอุปจาร' ก็ไม่เป็นอาบัติ. คำว่า 'อุปจาร' หมายถึง สถานที่ภายใน ๑๒ ศอก.

---

Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องจีวรเก่า จบแล้ว.

---

5. Cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการรับจีวร.

---

Channanti khomādīnaṃ channaṃ cīvarānaṃ majjhe. Upacāraṃ muñcitvāti dvādasahatthūpacāraṃ muñcitvā. Pi-saddena dhammakathaṃ kathentassa catasso parisā cīvarāni ca nānāvirāgavatthāni ca āharitvā pādamūle ṭhapenti, upacāre vā ṭhatvā upari khipanti, ‘‘sace sādiyati, paṭiggahitamevā’’ti ettha vattabbameva natthīti dasseti. Khipatūti divā vā rattibhāge vā khipatu. Paṭiggahitameva hotīti kiñcāpi ‘‘idaṃ bhikkhuniyā, idaṃ aññesa’’nti ñātuṃ na sakkā, tathāpi acittakabhāvena gahitameva hoti. Yassa kassaci pana anupasampannassāti sikkhamānasāmaṇerasāmaṇeriupāsakaupāsikādīsu yassa kassaci anupasampannassa. Ṭhapitanti bhikkhuniyā ṭhapitaṃ. Paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvāti ‘‘assāmikaṃ ida’’nti saññaṃ uppādetvā. Assāmikañhi ‘‘paṃsukūla’’nti vuccati. Iminā ‘‘amhākamatthāya ṭhapita’’ntiādikāya saññāya gahetuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Aññatra pārivattakāti parivattetabbaṃ parivattaṃ, parivattameva pārivattakaṃ, parivattetvā diyyamānaṃ, taṃ vināti attho. Tenāha ‘‘yaṃ antamaso harīṭakakkhaṇḍampī’’tiādi. Ābhogaṃ katvāti cittena samannāharitvā. Sace bhikkhunī vassāvāsikampi deti, tampi yathāvuttavidhānaṃ akatvā gahetuṃ na vaṭṭatīti veditabbaṃ.

คำว่า “หก” หมายถึง ในบรรดาจีวร ๖ ชนิด มีผ้าเปลือกไม้เป็นต้น. คำว่า “เว้นอุปจาร” หมายถึง เว้นอุปจาร ๑๒ ศอก. ด้วยคำว่า “แม้” แสดงว่า เมื่อภิกษุแสดงธรรม บริษัท ๔ นำจีวรและผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ มาวางไว้ที่เท้า หรือยืนอยู่ในอุปจารแล้วโยนขึ้นไปข้างบน ในที่นี้ไม่มีอะไรจะกล่าวเลยว่า “ถ้าภิกษุรับ ย่อมเป็นอันรับแล้ว”. คำว่า “จงโยน” หมายถึง จงโยนในเวลากลางวันหรือกลางคืน. คำว่า “ย่อมเป็นอันรับแล้ว” หมายถึง แม้จะไม่สามารถรู้ได้ว่า “นี่ของภิกษุณี นี่ของผู้อื่น” อย่างไรก็ตาม ก็เป็นอันรับแล้วโดยความเป็นของที่ไม่มีเจตนา. คำว่า “ของอนุปสัมบันคนใดคนหนึ่ง” หมายถึง ของอนุปสัมบันคนใดคนหนึ่งในบรรดาสิกขมานา สามเณร สามเณรี อุบาสก อุบาสิกา เป็นต้น. คำว่า “ที่วางไว้” หมายถึง ที่ภิกษุณีวางไว้. คำว่า “อธิษฐานผ้าบังสุกุล” หมายถึง การทำให้เกิดความสำคัญว่า “นี่เป็นของไม่มีเจ้าของ”. ผ้าที่ไม่มีเจ้าของนั่นแหละเรียกว่า “ผ้าบังสุกุล”. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าไม่ควรรับด้วยความสำคัญว่า “วางไว้เพื่อประโยชน์แก่เรา” เป็นต้น. คำว่า “เว้นผ้าที่พึงแลกเปลี่ยน” หมายถึง ผ้าที่พึงแลกเปลี่ยนคือ ปริวัตตะ, ปริวัตตะนั่นแหละคือ ปาริวัตตกะ, คือผ้าที่ให้โดยการแลกเปลี่ยน, หมายถึงเว้นผ้าเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แม้ชิ้นสมอ” เป็นต้น. คำว่า “กระทำความจงใจ” หมายถึง รวบรวมจิตใจ. ถ้าภิกษุณีถวายผ้าจำพรรษาด้วย ก็พึงทราบว่าไม่ควรรับผ้าผืนนั้นโดยไม่ทำตามวิธีที่กล่าวมาแล้ว.

---

Paṭilābhenāti gahaṇena. Tikapācittiyanti tīṇi parimāṇāni assāti tikaṃ,tikañca taṃ pācittiyañcāti tikapācittiyaṃ, aññātikāya ñātikasaññivematikaaññātikasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyānīti attho. Ekatoupasampannāyāti bhikkhunīnaṃ santike upasampannāya. Tāya hi hatthato aññatra pārivattakā cīvaraṃ paṭiggaṇhantassa dukkaṭaṃ, bhikkhūnaṃ santike upasampannāya pana pācittiyameva. ‘‘Pattatthavikādimhi ca anadhiṭṭhātabbaparikkhāre’’ti iminā bhisicchavimpi saṅgaṇhāti. Sā hi mahantāpi senāsanasaṅgahitattā cīvarasaṅkhaṃ na gacchatīti neva adhiṭṭhānupagā, na vikappanupagā ca. Vuttañhi samantapāsādikāyaṃ ‘‘sacepi mañcappamāṇā bhisicchavi hoti, vaṭṭatiyevā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.514). ‘‘Hatthato cīvaraṃ paṭiggaṇhātī’’ti vacanato pana aññātikāya bhikkhuniyā pesitaggahaṇepi anāpatti. Paṭiggahaṇato, parivattanākaraṇato ca kiriyākiriyaṃ.

คำว่า “ด้วยการได้” หมายถึง ด้วยการรับ. คำว่า “ติกปาจิตตีย์” หมายถึง มีประมาณ ๓ อย่าง คือ ติกะ, ติกะและปาจิตตีย์นั้นคือ ติกปาจิตตีย์, หมายถึงปาจิตตีย์ ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติ แต่มีความสำคัญว่าเป็นญาติ, มีความสงสัย, และมีความสำคัญว่าไม่ใช่ญาติ. คำว่า “ที่อุปสมบทฝ่ายเดียว” หมายถึง ที่อุปสมบทในสำนักของภิกษุณี. การรับจีวรจากมือของภิกษุณีนั้น เว้นผ้าที่พึงแลกเปลี่ยน ย่อมเป็นทุกกฏ, แต่ถ้าเป็นภิกษุณีที่อุปสมบทในสำนักของภิกษุ ย่อมเป็นปาจิตตีย์เท่านั้น. ด้วยคำว่า “ในถุงบาตรเป็นต้น และบริขารที่ไม่พึงอธิษฐาน” นี้ ย่อมสงเคราะห์แม้ปลอกฟูก. ปลอกฟูกนั้น แม้จะใหญ่ ก็ไม่จัดเข้าในประเภทจีวร เพราะจัดเข้าในประเภทเสนาสนะ จึงไม่เป็นของที่พึงอธิษฐานและไม่เป็นของที่พึงวิกัป. ดังที่กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาว่า “แม้ปลอกฟูกมีประมาณเท่าเตียง ก็ยังควรอยู่” (ปาริ. อรรถ. ๒.๕๑๔). แต่ด้วยคำว่า “รับจีวรจากมือ” การรับที่ภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติส่งมาให้ ก็ไม่เป็นอาบัติ. การรับและการไม่กระทำการแลกเปลี่ยน เป็นการกระทำและไม่กระทำ.

---

Cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการรับจีวร จบแล้ว.

---

6. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการขอจีวรจากคฤหัสถ์ผู้ไม่เป็นญาติ.

---

Gehassa pati jeṭṭhoti gahapati, taṃ gahapatiṃ, idha pana apabbajito yo koci manusso adhippeto. Tenāha ‘‘bhikkhūsu apabbajitamanussa’’nti. Eseva nayo gahapatāninti etthāpi. ‘‘Viññāpeyyā’’ti idaṃ suddhakattuatthe ca hetukattuatthe ca vattatīti āha ‘‘yāceyya vā yācāpeyya vā’’ti. Yācāpanañcettha attano atthāyevāti daṭṭhabbaṃ. Evañca pana katvā ‘‘anāṇattika’’nti idaṃ samatthitaṃ hoti. Aññatra samayāti sameti ettha, etena vā saṃgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti samayo, kālo, dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ, karaṇaṃ viya ca kappanāmattasiddhena rūpena voharīyati, taṃ samayaṃ ṭhapetvāti attho. Tenāha ‘‘yo acchinnacīvaro vā hotī’’tiādi. Tattha rājādīsu yehi kehici acchinnaṃ cīvaraṃ etassāti acchinnacīvaro. Yathāha ‘‘acchinnacīvaro nāma bhikkhussa cīvaraṃ acchinnaṃ hoti, rājūhi vā corehi vā dhuttehi vā yehi kehici vā acchinnaṃ hotī’’ti. Aggiādīsu yena kenaci naṭṭhaṃ cīvarametassāti naṭṭhacīvaro. Yathāha ‘‘naṭṭhacīvaro nāma bhikkhussa cīvaraṃ agginā vā daḍḍhaṃ hoti, udakena vā vūḷhaṃ hoti, undūrehi vā upacikāhi vā khāyitaṃ hoti, paribhogajiṇṇaṃ vā hotī’’ti (pārā. 519). Samayāti aññatrasaddāpekkhāya upayogatthe nissakkavacananti āha ‘‘taṃ samaya’’nti. Aññasminti aññasmiṃ samaye.

คำว่า “คฤหบดี” หมายถึง ผู้เป็นใหญ่แห่งเรือน, คฤหบดีนั้น, แต่ในที่นี้หมายถึงมนุษย์ผู้ไม่บรรพชาคนใดคนหนึ่ง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “มนุษย์ผู้ไม่บรรพชาในสิกขาบทของภิกษุทั้งหลาย”. นัยนี้แหละพึงทราบในคำว่า “คฤหบดีทั้งหลาย” ในที่นี้ด้วย. คำว่า “พึงขอ” นี้ ย่อมเป็นไปในความหมายทั้งที่ขอเองและให้ผู้อื่นขอ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “พึงขอเองหรือพึงให้ผู้อื่นขอ”. และการให้ผู้อื่นขอในที่นี้ พึงทราบว่าเพื่อประโยชน์แก่ตนเองเท่านั้น. และเมื่อทำอย่างนี้ คำว่า “ไม่ได้รับคำสั่ง” นี้ ย่อมสำเร็จ. คำว่า “เว้นสมัย” หมายถึง สัตว์ย่อมประชุมกันในที่นี้ หรือย่อมเข้ากันได้ด้วยสิ่งนี้, หรือสภาวธรรมย่อมเข้ากันได้ด้วยสหชาตเป็นต้น ด้วยอุปบาทเป็นต้น, ชื่อว่าสมัย, คือกาล, แม้กาลที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ เพียงเพราะการเป็นไปแห่งธรรม ก็ยังถูกเรียกขานด้วยรูปที่สำเร็จด้วยการสมมติว่าเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปแห่งธรรม เหมือนเครื่องมือ, หมายถึงเว้นกาลนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้มีจีวรถูกชิงไป” เป็นต้น. ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า “ผู้มีจีวรถูกชิงไป” หมายถึง ผู้มีจีวรถูกชิงไปโดยใครก็ตามในบรรดากษัตริย์เป็นต้น. ดังที่กล่าวไว้ว่า “ชื่อว่าผู้มีจีวรถูกชิงไป คือจีวรของภิกษุถูกชิงไป ไม่ว่าโดยพระราชา โดยโจร โดยคนพาล หรือโดยใครก็ตาม”. คำว่า “ผู้มีจีวรเสียหาย” หมายถึง ผู้มีจีวรเสียหายด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาไฟเป็นต้น. ดังที่กล่าวไว้ว่า “ชื่อว่าผู้มีจีวรเสียหาย คือจีวรของภิกษุถูกไฟไหม้ไปแล้ว หรือถูกน้ำพัดพาไปแล้ว หรือถูกหนูหรือปลวกกัดกินไปแล้ว หรือเป็นผ้าเก่าที่ใช้สอยมานานแล้ว” (ปาริ. ๕๑๙). คำว่า “สมัย” เป็นคำนิสสัคคะในอรรถแห่งอุปโยคะ โดยอาศัยคำว่า “เว้น”. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในสมัยนั้น”. คำว่า “ในสมัยอื่น” หมายถึง ในกาลอื่น.

---

Tikapācittiyanti aññātake aññātakasaññivematikaññātakasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Samayeti yathāvutte acchinnacīvarakāle ca naṭṭhacīvarakāle ca. Ñātakappavārite vā viññāpentassāti ñātake, pavārite ca ‘‘tumhākaṃ santhataṃ dethā’’ti yācantassa. Ettha (pārā. aṭṭha. 2.521) ca saṅghavasena pavārite pamāṇameva yācituṃ vaṭṭati, puggalikavasena pavārite pana yaṃ yaṃ pavārenti, taṃ tameva viññāpetabbaṃ. Yo hi catūhi paccayehi pavāretvā sayameva sallakkhetvā kālānukālaṃ cīvarādīni divase divase yāgubhattādīni deti, evaṃ yena yena attho, taṃ taṃ deti, tassa viññāpanakiccaṃ natthi. Yo pana pavāretvā bālatāya vā satisammosena vā na deti, so viññāpetabbo. Yo ‘‘mayhaṃ gehaṃ pavāremī’’ti vadati, tassa gehaṃ gantvā yathāsukhaṃ nisīditabbaṃ nipajjitabbaṃ, na kiñci gahetabbaṃ. Yo pana ‘‘yaṃ mayhaṃ gehe atthi, taṃ pavāremī’’ti vadati, yaṃ tattha kappiyaṃ, taṃ viññāpetabbaṃ. Gehe pana nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā na labbhati. Tassevatthāyāti ‘‘aññassā’’ti laddhavohārassa tasseva buddharakkhitassa vā dhammarakkhitassa vā atthāya. Attano dhanena gaṇhantassāti attano kappiyabhaṇḍena kappiyavohāreneva gaṇhantassa cetāpentassa, parivattāpentassāti attho.

คำว่า “ติกปาจิตตีย์” หมายถึง ปาจิตตีย์ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งความสำคัญว่าเป็นผู้ไม่ใช่ญาติ, ความสงสัย และความสำคัญว่าเป็นญาติ ในบุคคลผู้ไม่ใช่ญาติ. คำว่า “สมัย” หมายถึง ในกาลที่จีวรถูกชิงไป และในกาลที่จีวรหายไป ตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “เมื่อขอต่อญาติผู้ปวารณาแล้ว” หมายถึง เมื่อขอต่อญาติผู้ปวารณาแล้วว่า “ขอท่านทั้งหลายจงให้ผ้าสันถัตแก่เรา”. ในอรรถกถาปาราชิก (๒.๕๒๑) นี้ เมื่อปวารณาโดยส่วนแห่งสงฆ์ พึงขอได้เพียงตามประมาณเท่านั้น แต่เมื่อปวารณาโดยส่วนบุคคล เขาปวารณาสิ่งใดๆ ไว้ ก็พึงขอสิ่งนั้นๆ ได้. จริงอยู่ ผู้ใดปวารณาด้วยปัจจัย ๔ แล้วพิจารณาเอง ให้จีวรเป็นต้นตามกาล และให้ยาคูภัตเป็นต้นทุกๆ วันอย่างนี้ คือให้สิ่งใดที่ต้องการสิ่งนั้นๆ ผู้นั้นย่อมไม่มีกิจที่จะต้องขอ. แต่ผู้ใดปวารณาแล้วไม่ให้เพราะความเขลาหรือเพราะหลงลืมสติ ผู้นั้นพึงขอได้. ผู้ใดกล่าวว่า “ข้าพเจ้าปวารณาเรือนของข้าพเจ้า” พึงไปสู่เรือนของผู้นั้นแล้วนั่งหรือนอนได้ตามสบาย แต่ไม่พึงรับสิ่งใดๆ. แต่ผู้ใดกล่าวว่า “สิ่งใดมีอยู่ในเรือนของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าปวารณาสิ่งนั้น” สิ่งใดที่ควรในเรือนนั้น พึงขอสิ่งนั้นได้ แต่ไม่ได้รับอนุญาตให้นั่งหรือนอนในเรือนนั้น. คำว่า “เพื่อประโยชน์แก่ผู้นั้นนั่นเอง” หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่ผู้นั้นนั่นเอง คือพระพุทธรักษ์หรือพระธรรมรักษ์ ผู้ได้ชื่อว่า “ผู้อื่น”. คำว่า “เมื่อรับด้วยทรัพย์ของตน” หมายถึง เมื่อรับด้วยของที่ควรแก่ตน ด้วยโวหารที่ควรแก่ตน คือเมื่อให้เขาจัดหา (ซื้อ) หรือเมื่อให้เขาแลกเปลี่ยน.

---

Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัญญาตกวิญญัตติสิกขาบท จบแล้ว.

---

7. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาตตุตตริสิกขาบท.

---

Taṃ-saddo cettha pakatatthavacano. Ceti nipātamattaṃ. Ceti vā yadīti attho, tassa ‘‘pavāreyyā’’ti iminā sambandho veditabbo. Pavāreyya ceti yadi pavāreyyāti attho. ‘‘Abhīti upasaggo’’ti (sārattha. ṭī. 2.523-524) iminā tassa atthavisesābhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘haritunti attho’’ti. Pavārasaddassa icchāyaṃ vattamānattā ‘‘icchāpeyyā’’ti vuttaṃ. Icchaṃ uppādeyyāti paccaye icchaṃ uppādeyya. Upanimantanāyetaṃ adhivacanaṃ. Tenāha ‘‘yāvattaka’’ntiādi. Nekkhammanti pabbajjaṃ. Daṭṭhūti daṭṭhuṃ. Chandānurakkhaṇatthañhettha anunāsikalopo. Khematoti nibbhayato. Kāyena vā vācāya vā abhiharitvā nimanteyyāti sambandho. Yathā ca kāyena abhihareyya, vācāya ca, taṃ vidhiṃ dassetuṃ ‘‘upanetvā’’tiādi vuttaṃ saantaranti antaravāsakasahitaṃ. Uttaranti uttarāsaṅgaṃ. Paramanti avasānaṃ. Assa cīvarassāti assa samudāyabhūtassa haritabbassa cīvarassa. Tagguṇasaṃviññāṇo hi ayaṃ bāhiratthasamāso yathā ‘‘lambakaṇṇo’’ti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘nivāsanenā’’tiādi. Ukkaṭṭhaparicchedena hi sabbe taṃparamaṃyeva gahetuṃ labhanti.

“ตัง” ศัพท์ในที่นี้ มีความหมายตามปกติ. “จะ” ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต. หรือ “จะ” ศัพท์ มีความหมายว่า “หาก” พึงทราบความสัมพันธ์ของศัพท์นั้นกับคำว่า “ปวาเรยยะ”. “ปวาเรยยะ จะ” มีความหมายว่า “หากปวารณา”. ด้วยคำว่า “อภิ เป็นอุปสรรค” (สารัตถ. ฎี. ๒.๕๒๓-๕๒๔) นี้ ท่านแสดงความไม่มีความหมายพิเศษของอุปสรรคนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มีความหมายว่า นำไป”. เพราะปวารณาศัพท์เป็นไปในความปรารถนา ท่านจึงกล่าวว่า “พึงปรารถนา”. “พึงยังความปรารถนาให้เกิดขึ้น” คือ พึงยังความปรารถนาในปัจจัยให้เกิดขึ้น. คำนี้เป็นชื่อของการนิมนต์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพียงใด” เป็นต้น. “เนกขัมมะ” หมายถึง การบรรพชา. “ทัฏฐุ” หมายถึง เพื่อเห็น. ในที่นี้มีการลบพยัญชนะนาสิกเพื่อรักษาฉันท์. “เขมโต” หมายถึง โดยความปลอดภัย. พึงทราบความสัมพันธ์ว่า “พึงนิมนต์โดยนำไปให้ด้วยกายหรือด้วยวาจา”. และเพื่อแสดงวิธีที่พึงนำไปให้ด้วยกายและด้วยวาจานั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “นำเข้าไป” เป็นต้น. “สอันตระ” หมายถึง พร้อมด้วยผ้าอันตรวาสก. “อุตตระ” หมายถึง ผ้าอุตตราสงค์. “ปรมะ” หมายถึง ที่สุด. “ของจีวรนั้น” หมายถึง ของจีวรนั้นอันเป็นส่วนรวมที่พึงนำไป. แท้จริง สมาสนี้เป็นพหุพพีหิสมาสประเภทตัคคุณสังวิญญาณ (มีความหมายรวมถึงคุณสมบัติของสิ่งนั้นด้วย) เช่นเดียวกับคำว่า “ลัมพกัณโณ” (ผู้มีหูยาน). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยผ้านุ่ง” เป็นต้น. เพราะโดยการกำหนดอย่างสูง ทุกคนย่อมได้เพื่อถือเอาสิ่งนั้นเป็นที่สุดเท่านั้น.

---

Yasmā acchinnasabbacīvarena ticīvaramattakeneva bhikkhunā evaṃ paṭipajjitabbaṃ, aññena pana aññathāpi, tasmā taṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tatrāyaṃ vinicchayo’’tiādi vuttaṃ. Adhiṭṭhitacīvarassāti ticīvarādhiṭṭhānanayena vā parikkhāracoḷavasena vā yena kenaci adhiṭṭhitacīvarassa, idañca yebhuyyena adhiṭṭhahitvā cīvaraṃ paribhuñjato vuttaṃ, na pana anadhiṭṭhitacīvarassa cīvare acchinne ayaṃ vidhi na sambhavatīti. Yassa vā ticīvarato adhikampi cīvaraṃ aññattha atthi, tattha natthi, tenāpi tadā tattha abhāvato dve sādituṃ vaṭṭati. Pakatiyāva santaruttarena caratīti (sārattha. ṭī. 2.523-524) atthatakathinattā vā sāsaṅkasikkhāpadavasena vā avippavāsasammutivasena vā tatiyassa alābhena vā carati. ‘‘Dve naṭṭhānī’’ti adhikārattā vuttaṃ ‘‘dve sāditabbānī’’ti. Ekaṃ sādiyanteneva samo bhavissatīti tiṇṇaṃ cīvarānaṃ dvīsu naṭṭhena ekaṃ sādiyantena samo bhavissati ubhinnampi santaruttaraparamatāya avaṭṭhānato. Yassa ekaṃyeva hoti aññena kenaci kāraṇena vinaṭṭhasesacīvarattā.

เพราะภิกษุผู้ถูกชิงจีวรไปทั้งหมด มีเพียงไตรจีวรเท่านั้น พึงปฏิบัติอย่างนี้ แต่ภิกษุอื่นพึงปฏิบัติเป็นอย่างอื่น เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงความแตกต่างนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “ในเรื่องนั้น มีวินิจฉัยดังนี้” เป็นต้น. คำว่า “ของจีวรที่อธิษฐานแล้ว” หมายถึง ของจีวรที่อธิษฐานแล้วด้วยนัยแห่งการอธิษฐานไตรจีวร หรือด้วยอำนาจแห่งผ้าบริขารโจฬะอย่างใดอย่างหนึ่ง และคำนี้กล่าวเล็งถึงผู้ที่อธิษฐานจีวรแล้วใช้สอยเป็นส่วนมาก แต่ไม่ใช่ว่าในกรณีที่จีวรที่ไม่ได้อธิษฐานถูกชิงไป วิธีนี้จะไม่มี. หรือผู้ใดมีจีวรแม้เกินกว่าไตรจีวรอยู่ในที่อื่น แต่ในที่นั้นไม่มี ผู้นั้นก็ควรรับได้สองผืนในเวลานั้น เพราะในที่นั้นไม่มีจีวร. คำว่า “ย่อมประพฤติด้วยผ้าอันตรวาสกและอุตตราสงค์โดยปกติ” (สารัตถ. ฎี. ๒.๕๒๓-๕๒๔) หมายถึง ย่อมประพฤติเพราะเป็นผู้มีกฐินอันกรานแล้ว หรือด้วยอำนาจแห่งสาสังกสิกขาบท หรือด้วยอำนาจแห่งอวิปปวาสสมมติ หรือเพราะไม่ได้ผืนที่สาม. เพราะเป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับ “สองผืนหายไป” ท่านจึงกล่าวว่า “พึงรับได้สองผืน”. คำว่า “ย่อมเท่ากันด้วยการรับเพียงผืนเดียว” หมายถึง เมื่อจีวรสามผืนหายไปสองผืน ย่อมเท่ากันกับผู้รับเพียงผืนเดียว เพราะทั้งสองกรณีมีการตั้งอยู่ของผ้าอันตรวาสกและอุตตราสงค์เป็นที่สุดเหมือนกัน. ผู้ใดมีเพียงผืนเดียว เพราะจีวรที่เหลือหายไปด้วยเหตุอื่นบางอย่าง.

---

Pañcasu naṭṭhesūti ticīvaraṃ udakasāṭikā saṃkaccikāti imesu pañcasu cīvaresu naṭṭhesu. ‘‘Ekasmiṃ vā naṭṭhe’’ti vacanavipariṇāmaṃ katvā yojetabbaṃ. Tato uttarīti santaruttaraparamato uttari.

คำว่า “เมื่อห้าผืนหายไป” หมายถึง เมื่อจีวร ๕ ผืนเหล่านี้ คือ ไตรจีวร ผ้าอาบน้ำฝน และผ้าพันอก (สังฆัจจิกะ) หายไป. พึงประกอบโดยการเปลี่ยนรูปคำว่า “หรือเมื่อผืนหนึ่งหายไป”. คำว่า “ยิ่งกว่านั้น” หมายถึง ยิ่งกว่าผ้าอันตรวาสกและอุตตราสงค์ที่เป็นที่สุด.

---

Sesakaṃ āharissāmīti dve cīvarāni katvā ‘‘sesakaṃ puna āharissāmī’’ti attho. Sesakaṃ tuyhaṃyeva hotūti vuttassāti dānasamaye evaṃ vuttassa. Sace pana ‘‘sesakaṃ āharissāmī’’ti vatvā gahetvā gamanasamayepi ‘‘sesakaṃ tuyhaṃyeva hotū’’ti vadanti, laddhakappiyameva. Na acchinnanaṭṭhakāraṇā dinnanti bāhusaccādiguṇavasena dinnaṃ. Vuttanayenāti ‘‘ñātakappavārite vā viññāpentassa, samaye ca aññassa vā ñātakappavārite tassevatthāya viññāpentassa’’ti vuttanayena.

คำว่า “เราจักนำส่วนที่เหลือมา” หมายถึง เมื่อทำจีวรเป็นสองผืนแล้ว มีความหมายว่า “เราจักนำส่วนที่เหลือมาอีก”. คำว่า “ส่วนที่เหลือจงเป็นของท่านนั่นเอง” หมายถึง ของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ในเวลาให้. แต่ถ้ากล่าวว่า “เราจักนำส่วนที่เหลือมา” แล้วรับไป และแม้ในเวลาจะไปก็กล่าวว่า “ส่วนที่เหลือจงเป็นของท่านนั่นเอง” ก็เป็นของที่ควรรับได้. คำว่า “ไม่ได้ให้เพราะเหตุที่จีวรถูกชิงไปหรือหายไป” หมายถึง ให้ด้วยอำนาจแห่งคุณสมบัติมีความเป็นพหูสูตเป็นต้น. คำว่า “โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว” หมายถึง โดยนัยที่กล่าวมาแล้วว่า “เมื่อขอต่อญาติผู้ปวารณาแล้ว หรือในสมัยที่ขอเพื่อประโยชน์แก่ผู้นั้นนั่นเอง ในญาติที่ปวารณาแล้วของผู้อื่น”.

---

Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตตุตตริสิกขาบท จบแล้ว.

---

8. Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาปฐมอุปขฏสิกขาบท.

---

Bhikkhuṃ paneva uddissāti ettha panāti nipātamattaṃ, tathā eva-saddopi. Tenāha ‘‘itthannāmassā’’tiādi. Apadisitvāti kathetvā, ārabbhāti vā attho. Aññātakassa gahapatissāti aññātakagahapatināti attho. Karaṇatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana idaṃ suviññeyyanti na vicāritaṃ. Cīvaraṃ cetāpenti parivattenti etenāti cīvaracetāpannaṃ (sārattha. ṭī. 2.528-529), cīvaramūlaṃ, na-kāro panettha āgamo, ‘‘cīvaracetāpana’’ntipi paṭhanti. Taṃ pana yasmā hiraññādīsu aññataraṃ hoti, tasmā ‘‘hiraññādika’’nti vuttaṃ. Tattha hiraññanti kahāpaṇo vuccati. Ādisaddena suvaṇṇādīnaṃ gahaṇaṃ. Upakkhaṭanti upaṭṭhāpitaṃ. Taṃ upakkharaṇaṃ tesaṃ tathā sajjitanti āha ‘‘upakkhaṭaṃ hotīti sajjitaṃ hotī’’ti. Saṃharitvā ṭhapitanti rāsiṃ katvā ṭhapitaṃ. Parivattanañca akatassa kārāpanaṃ, katassa kiṇananti āha ‘‘kāretvā vā kiṇitvā vāti attho’’ti. Acchādessāmīti pārupessāmīti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘vohāravacanameta’’nti. Vohāravacananti ca upacāravacananti attho.

คำว่า “เจาะจงภิกษุรูปนั้นนั่นเอง” ในที่นี้ คำว่า “ปนะ” เป็นเพียงนิบาต เช่นเดียวกับคำว่า “เอวะ” เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ของชื่อนี้” เป็นต้น คำว่า “อัปปทิสิตวา” หมายถึง บอกกล่าว หรือหมายถึง ปรารภ คำว่า “ของคฤหบดีผู้ไม่รู้จัก” (อญฺญากตสฺส คหปติสฺส) มีความหมายว่า “โดยคฤหบดีผู้ไม่รู้จัก” (อญฺญากตคหปตินา) เพราะคำที่เป็นสามีวจนะ (วิภัตติที่ 6) นี้ ลงในอรรถแห่งกรณะ (วิภัตติที่ 3) แต่ในอรรถกถาไม่ได้พิจารณาเรื่องนี้ เพราะเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย คำว่า “สิ่งใดที่เขาใช้แลกเปลี่ยนจีวร สิ่งนั้นชื่อว่า จีวรเจตาปนะ” (สารัตถัตถฎีกา 2.528-529) คือ มูลค่าจีวร นะ-อักษรในคำนี้เป็นอาคม บางแห่งก็อ่านว่า “จีวรเจตาปนะ” แต่เพราะสิ่งนั้นเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาทรัพย์มีเงินเป็นต้น จึงกล่าวว่า “มีเงินเป็นต้น” ในที่นั้น “หิรัญญะ” หมายถึง กหาปณะ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” หมายถึง การถือเอาทองเป็นต้น คำว่า “อุปขฏะ” หมายถึง จัดเตรียมไว้แล้ว การจัดเตรียมนั้น จัดไว้พร้อมแล้วอย่างนั้น จึงกล่าวว่า “อุปขฏะ คือ จัดเตรียมไว้แล้ว” คำว่า “รวบรวมไว้แล้ว” หมายถึง ทำให้เป็นกองแล้วเก็บไว้ “การแลกเปลี่ยน” คือ การให้ทำสิ่งที่ยังไม่ได้ทำ และการซื้อสิ่งที่ทำแล้ว จึงกล่าวว่า “หมายถึง ให้ทำหรือให้ซื้อ” คำว่า “จักนุ่งห่ม” (อัจฉาเทสสามิ) มีความหมายว่า “จักห่ม” (ปารุปิสสามิ) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “คำนี้เป็นคำที่ใช้ในภาษาพูด” คำว่า “โวหารวจนะ” (คำที่ใช้ในภาษาพูด) มีความหมายว่า “อุปจารวจนะ” (คำอุปมา)

---

‘‘Tatra ce so bhikkhū’’tiādīsu ko padasambandhoti āha ‘‘yatra so gahapati vā’’tiādi. Pubbe appavāritoti ‘‘dassāmi, kīdisena te, bhante, cīvarena attho, kīdisaṃ te cīvaraṃ cetāpemī’’ti pubbe avutto. Upasaṅkamitvāti gantvā. Padabhājane pacuravohāravasena ‘‘gharaṃ gantvā’’ti (pārā. 529) vuttaṃ. Ettha ca pacuravohāravasenāti yebhuyyavohāravasena. Yebhuyyena hi gharasāmikaṃ daṭṭhukāmā tassa gharaṃ gacchantīti tatheva bahulavohāro. Vikappanti visiṭṭho kappo vikappo, vi-saddo cettha visiṭṭhattho. Tenāha ‘‘visiṭṭhakappa’’nti. Iminā vacanatthamāha. ‘‘Adhikavidhāna’’nti iminā pana adhippāyatthaṃ. Yathā pana tamāpajjatīti yenākārena taṃ vikappaṃ āpajjati. Taṃ dassetunti taṃ ākāraṃ dassetuṃ.

ในบทว่า “ตตฺร เจ โส ภิกฺขู” เป็นต้น บทสัมพันธ์คืออะไร? จึงกล่าวว่า “ยตฺร โส คหปติ วา” เป็นต้น บทว่า “ปุพฺเพ อปฺปวาริโต” (ไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน) คือ ไม่ได้กล่าวไว้ก่อนว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านมีความต้องการจีวรเช่นไร? ข้าพเจ้าจะให้จัดหาจีวรเช่นไรแก่ท่าน?” บทว่า “อุปสงฺกมิตฺวา” (เข้าไปหา) คือ ไปแล้ว ในปทภาชนีย์ กล่าวว่า “คหรํ คนฺตฺวา” (ไปสู่เรือน) โดยเป็นไปตามโวหารที่ใช้กันมาก (ปาริ. 529) ในที่นี้ บทว่า “ปจูรโวหารวเสนา” (โดยเป็นไปตามโวหารที่ใช้กันมาก) คือ โดยเป็นไปตามโวหารส่วนใหญ่ เพราะโดยส่วนใหญ่ ผู้ที่ต้องการจะพบเจ้าของเรือน ย่อมไปสู่เรือนของเขา ฉะนั้นจึงเป็นโวหารที่ใช้กันมากอย่างนั้น บทว่า “วิกปฺปํ” (การทำวิกัป) คือ การจัดแจงอันวิเศษ ชื่อว่า วิกัป อักษรว่า “วิ” ในที่นี้มีความหมายว่า วิเศษ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “วิสิฏฺฐกปฺปํ” (การจัดแจงอันวิเศษ) ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวอรรถแห่งพยัญชนะ ส่วนด้วยบทว่า “อธิกวิธานํ” (การจัดแจงที่ยิ่ง) ท่านกล่าวอรรถแห่งอัธยาศัย ส่วนบทว่า “ยถา ปน ตมาปชฺชติ” (อย่างไรหนอจึงถึงซึ่งวิกัปนั้น) คือ ด้วยอาการใด ย่อมถึงซึ่งวิกัปนั้น บทว่า “ตํ ทสฺเสตุํ” (เพื่อแสดงซึ่งวิกัปนั้น) คือ เพื่อแสดงซึ่งอาการนั้น

---

‘‘Sādhū’’ti ayaṃ saddo sampaṭicchanasampahaṃsanasundarāyācanādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane dissati, ‘‘sādhu sādhu sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349; ma. ni. 1.340) sampahaṃsane.

บทว่า “สาธุ” นี้ ปรากฏในอรรถแห่งการรับคำ การชื่นชม ความดีงาม และการอ้อนวอน เป็นต้น เช่นนั้นแล บทนี้ปรากฏในอรรถแห่งการรับคำ ในบทว่า “สาธุ ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา” เป็นต้น (ม.อุ. 3.86) และปรากฏในอรรถแห่งการชื่นชม ในบทว่า “สาธุ สาธุ สาริปุตฺตา” เป็นต้น (ที.ปา. 3.349; ม.มู. 1.340)

---

‘‘Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro;

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’ntiādīsu. (jā. 2.18.101) –

ในบทว่า “สาธุ ธมฺมรุจิ ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร; สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุขํ” เป็นต้น (ชา.ทุก. 2.18.101) –

---

Sundare, ‘‘sādhu me, bhante bhagavā, saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.64-68) āyācane, idhāpi āyācaneyeva daṭṭhabboti (dī. ni. aṭṭha. 1.189; ma. ni. aṭṭha. 1.1 mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; su. ni. aṭṭha. 1.115 aggikabhāradvājasuttavaṇṇanā; bu. vaṃ. aṭṭha. 1.49) āha ‘‘sādhūti āyācane nipāto’’ti. Tattha āyācaneti abhimukhaṃ yācane, abhipatthanāyanti attho. Parivitakke nipātoti sambandho. Ālapatīti āmanteti. Āyatādīsūti ettha ādisaddena vitthataappitasaṇhānaṃ gahaṇaṃ. Yasmā pana na imassa āpajjanamatteneva āpatti sīsaṃ eti, tasmā ‘‘tassa vacanenā’’tiādi vuttaṃ. Payogeti suttapariyesanādipayoge.

ในอรรถว่า ดี (สุนทระ) ปรากฏในบทว่า “สาธุ เม ภนฺเต ภควา สงฺขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ” เป็นต้น (สํ.สฬา. 3.64-68) ในอรรถว่า อ้อนวอน (อายาจนะ) แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในอรรถแห่งการอ้อนวอนนั่นเอง (ที.อ. 1.189; ม.อ. 1.1 อรรถกถามูลปริยายสูตร; สุ.อ. 1.115 อรรถกถาอัคคิกภารทวาชสูตร; พุทฺธวํ.อ. 1.49) จึงกล่าวว่า “บทว่า สาธุ เป็นนิบาตในอรรถแห่งการอ้อนวอน” ในที่นั้น บทว่า “อายาจเน” (ในการอ้อนวอน) คือ ในการขอต่อหน้า มีความหมายว่า ในการปรารถนา บทว่า “ปริวิตกฺเก นิปาโต” (เป็นนิบาตในอรรถแห่งการตรึกตรอง) เป็นบทสัมพันธ์ บทว่า “อาลปติ” คือ เรียก (อามันเตติ) ในบทว่า “อายตาทิสุ” นี้ ด้วยคำว่า “อาทิ” ย่อมสงเคราะห์เอาคำว่า วิถตะ (แผ่ไป), อัปปิตะ (แนบแน่น), และสัณหะ (ละเอียด) ก็เพราะอาบัติไม่ถึงยอดด้วยการต้องเพียงเท่านี้เท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยคำของเขา” เป็นต้น บทว่า “ปโยเค” (ในการประกอบ) คือ ในการประกอบมีการแสวงหาด้ายเป็นต้น

---

Mahagghaṃ cetāpetukāmaṃ appagghanti vīsatiagghanakaṃ cīvaraṃ cetāpetukāmaṃ ‘‘alaṃ mayhaṃ tena, dasaagghanakaṃ vā aṭṭhagghanakaṃ vā dehī’’ti vadantassāti attho. Evarūpanti evaṃ samabhāgaṃ, iminā samakanti vuttaṃ hoti. Tañca kho agghavaseneva, na pamāṇavasena. Agghavaḍḍhanakañhi idaṃ sikkhāpadaṃ.

บทว่า “มหคฺฆํ เจตาเปตุกามํ อปฺปคฺฆํ” (ผู้ใคร่จะให้จัดหาผ้าที่มีราคาน้อย [แก่ภิกษุ] ผู้ใคร่จะให้จัดหาผ้าที่มีราคามาก) คือ อธิบายว่า แก่ภิกษุผู้กล่าวว่า “ผ้ามีราคา 20 กหาปณะนั้นพอแล้วสำหรับข้าพเจ้า ขอท่านจงให้ผ้ามีราคา 10 กหาปณะ หรือ 8 กหาปณะเถิด” เมื่อต้องการให้จัดหาผ้ามีราคา 20 กหาปณะ บทว่า “เอวรูปํ” (เช่นนั้น) คือ มีส่วนเท่ากันอย่างนี้ อธิบายว่า เท่ากันด้วยสิ่งนี้ และสิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยราคาเท่านั้น ไม่ใช่โดยประมาณ เพราะสิกขาบทนี้เป็นสิกขาบทที่เกี่ยวกับการเพิ่มราคา

---

Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปฐมอุปักขตสิกขาบท จบแล้ว

---

9. Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

9. การพรรณนาทุติยอุปักขตสิกขาบท

---

Kasmā iminā nayena attho veditabboti āha ‘‘idañhī’’tiādi. Hīti kāraṇatthe nipāto. Na koci visesoti āha ‘‘kevala’’ntiādi.

เพราะเหตุไร อรรถจึงควรรู้ด้วยนัยนี้? จึงกล่าวว่า “อิทญฺหิ” เป็นต้น บทว่า “หิ” เป็นนิบาตในอรรถแห่งเหตุ ไม่มีอะไรพิเศษ จึงกล่าวว่า “เกวลํ” เป็นต้น

---

Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาทุติยอุปักขตสิกขาบท จบแล้ว

---

10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā

10. การพรรณนาราชสิกขาบท

---

Rājato bhogganti rājato laddhabhoggaṃ. Rājabhoggoti rājāmatto. Rājato bhogoti raññā dinnaṃ issariyaṃ. Iminātiādīti ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarena acchādehī’’ti idaṃ. Āgamanasuddhinti mūlasuddhiṃ. Yadi hi iminā kappiyanīhārena apesetvā ‘‘idaṃ itthannāmassa bhikkhuno dehī’’ti peseyya, sopi dūto taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘idaṃ kho, bhante, āyasmantaṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, paṭiggaṇhātu āyasmā cīvaracetāpanna’’nti (pārā. 538), tadā paṭikkhipitvāpi kappiyakārakaṃ puṭṭhena taṃ niddisituṃ na vaṭṭati. Tenāha ‘‘sace hī’’tiādi. Akappiyavatthuṃ ārabbhāti hiraññādiṃ ārabbha. Īdisena dūtavacanenāti ‘‘paṭiggaṇhātu āyasmā cīvaracetāpanna’’nti evarūpena dūtavacanena. Tasmāti yasmā sampaṭicchituṃ akappiyaṃ hoti, tasmā. Suvaṇṇanti jātarūpaṃ. Rajatanti rūpiyaṃ. Kahāpaṇenāti suvaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā pākatiko vā kahāpaṇo. Māsakoti lohamāsako vā hotu, dārumāsako vā hotu, jatumāsako vā hotu, yo yo yattha yattha janapade yadā yadā vohāraṃ gacchati, antamaso aṭṭhimayopi cammamayopi rukkhaphalabījamayopi samuṭṭhāpitarūpopi asamuṭṭhāpitarūpopi sabbo idha māsakoti veditabbo. Ettha ca yaṃ vattabbaṃ, taṃ rūpiyasikkhāpade vakkhāma.

บทว่า ราชโต โภคฺคํ (เป็นของควรบริโภคจากพระราชา) คือ ของควรบริโภคที่ได้จากพระราชา. บทว่า ราชโภคฺโค (ผู้บริโภคของพระราชา) คือ อำมาตย์ของพระราชา. บทว่า ราชโต โภโค (โภคะจากพระราชา) คือ อิสริยะที่พระราชาประทานให้. บทว่า อิมินาติอาทิ (ด้วยสิ่งนี้เป็นต้น) คือ ข้อความว่า ‘‘จงให้จัดหาจีวรด้วยปัจจัยสำหรับจีวรนี้ แล้วจงให้จีวรแก่นามภิกษุชื่อนี้’’. บทว่า อาคมนสุทฺธึ (ความบริสุทธิ์แห่งการมา) คือ ความบริสุทธิ์แห่งมูล. หากว่าไม่ส่งไปโดยนัยที่ควรนี้ แต่ส่งไปว่า ‘‘จงให้สิ่งนี้แก่นามภิกษุชื่อนี้’’, แม้ทูตนั้นก็เข้าไปหาภิกษุนั้นแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ปัจจัยสำหรับจีวรนี้ได้นำมาอุทิศท่านแล้ว, ขอท่านจงรับปัจจัยสำหรับจีวรเถิด’’ (ปาริ. 538), เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ปฏิเสธแล้ว เมื่อกัปปิยการกถาม ก็ไม่ควรชี้บอกสิ่งนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘สเจ หิ’’ เป็นต้น. บทว่า อกปฺปิยวตฺถุํ อารพฺภ (ปรารภวัตถุที่ไม่ควร) คือ ปรารภเงินทองเป็นต้น. บทว่า อีทิเสน ทูตวจเนน (ด้วยคำของทูตเช่นนี้) คือ ด้วยคำของทูตมีรูปอย่างนี้ว่า ‘‘ขอท่านจงรับปัจจัยสำหรับจีวรเถิด’’. บทว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุที่สิ่งนั้นไม่ควรรับ. บทว่า สุวณฺณํ (ทอง) คือ ทองคำ. บทว่า รชตํ (เงิน) คือ เงิน. บทว่า กหาปเณน (ด้วยกหาปณะ) คือ กหาปณะที่ทำด้วยทองคำ หรือทำด้วยเงิน หรือกหาปณะธรรมดา. บทว่า มาสโก (มาสก) คือ มาสกที่ทำด้วยโลหะก็ดี, มาสกที่ทำด้วยไม้ก็ดี, มาสกที่ทำด้วยยางไม้ก็ดี, มาสกใดที่ใช้เป็นโวหารในชนบทใดๆ ในกาลใดๆ, แม้มาสกที่ทำด้วยกระดูกก็ดี, ทำด้วยหนังก็ดี, ทำด้วยผลไม้หรือเมล็ดพืชก็ดี, มีรูปที่สร้างขึ้นก็ดี, ไม่มีรูปที่สร้างขึ้นก็ดี, ทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเป็นมาสกในที่นี้. และสิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ เราจักกล่าวในรูปิยสิกขาบท.

---

Muttāti hatthikumbhajādikā aṭṭhavidhā muttā. Tathā hi hatthikumbhaṃ varāhadāṭhaṃ, bhujaṅgasīsaṃ, valāhakaṃ, veḷu, macchasiro, saṅkho, sippīti aṭṭha muttāyoniyo. Tattha yā macchasaṅkhasippijātā, sā sāmuddikā, bhujaṅgajāpi kāci sāmuddikā hoti. Itarā asāmuddikā. Yasmā pana bahulaṃ sāmuddikāva muttā loke dissanti, tatthāpi sippijāva, itarā kadāci. Tasmā sammohavinodaniyaṃ ‘‘muttāti sāmuddikamuttā’’ti (vibha. aṭṭha. 172) vuttaṃ. Maṇīti ṭhapetvā veḷuriyādike antamaso jātiphalikaṃ upādāya sabbopi nīlapītādivaṇṇabhedo maṇīti veditabbo, pacitvā kato pana kācamaṇiyeveko pattādibhaṇḍamūlatthaṃ sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Veḷuriyo nāma vaṃsavaṇṇamaṇi. Saṅkhoti dhamanasaṅkho dhotaviddho ratanamisso, pānīyasaṅkho pana ratanāmissakato, so ca añjanādibhesajjatthāya, bhaṇḍamūlatthāya ca sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Silāti dhotaviddhā ratanasaṃyuttā muggavaṇṇā silā. Ratanena pana amissā satthakanisānādiatthāya paṭiggaṇhituṃ vaṭṭati. Ettha ca ‘‘ratanasaṃyuttāti suvaṇṇena saddhiṃ yojetvā pacitvā katā’’ti vadanti. Pavāḷanti dhotampi adhotampi sabbaṃ pavāḷaṃ. Lohitaṅkoti rattamaṇi. Masāragallanti kabaramaṇi. Yaṃ ‘‘marakata’’ntipi vuccati.

บทว่า มุตฺตา (มุกดา) คือ มุกดา 8 ชนิด มีมุกดาที่เกิดจากกระพุ้งแก้มช้างเป็นต้น. เช่นนั้นแล แหล่งกำเนิดมุกดา 8 อย่าง คือ กระพุ้งแก้มช้าง, เขี้ยวหมูป่า, หัวงู, เมฆ, ไม้ไผ่, หัวปลา, สังข์, หอยมุก. ในบรรดาแหล่งกำเนิดเหล่านั้น มุกดาที่เกิดจากปลา สังข์ และหอยมุก เป็นมุกดาที่เกิดในทะเล, มุกดาที่เกิดจากงู บางชนิดก็เป็นมุกดาที่เกิดในทะเล. ส่วนที่เหลือไม่ใช่ที่เกิดในทะเล. ก็เพราะโดยส่วนใหญ่ มุกดาที่เกิดในทะเลเท่านั้นที่ปรากฏในโลก, ในบรรดามุกดาเหล่านั้น มุกดาที่เกิดจากหอยมุกเท่านั้นที่ปรากฏบ่อย, ส่วนที่เหลือปรากฏบางครั้ง. เพราะเหตุนั้น ในสัมโมหวิโนทนี จึงกล่าวว่า ‘‘บทว่า มุตฺตา คือ มุกดาที่เกิดในทะเล’’ (วิภงฺค.อ. 172). บทว่า มณี (แก้วมณี) คือ เว้นแก้วไพฑูรย์เป็นต้นแล้ว แม้พลอยที่เกิดตามธรรมชาติเป็นที่สุด พึงทราบว่าแก้วมณีทั้งหมดที่มีสีต่างกัน เช่น สีเขียว สีเหลือง เป็นต้น. ส่วนแก้วมณีที่ทำจากแก้ว (กระจก) ที่เผาแล้วเท่านั้น ควรรับเพื่อเป็นมูลค่าของบาตรเป็นต้น. แก้วไพฑูรย์ ชื่อว่า แก้วมณีมีสีเหมือนไม้ไผ่. บทว่า สงฺโข (สังข์) คือ สังข์สำหรับเป่าที่ล้างและเจาะแล้ว ผสมด้วยรัตนะ, ส่วนสังข์สำหรับดื่มน้ำนั้น ไม่ได้ผสมด้วยรัตนะ, และสังข์นั้นควรรับเพื่อประโยชน์แก่ยาหยอดตาเป็นต้น และเพื่อประโยชน์แก่ราคาของใช้. บทว่า สิลา (ศิลา) คือ ศิลาสีเขียวเหมือนถั่วเขียวที่ล้างและเจาะแล้ว ประกอบด้วยรัตนะ. ส่วนศิลาที่ไม่ได้ผสมด้วยรัตนะ ควรรับเพื่อประโยชน์แก่การลับมีดเป็นต้น. และในที่นี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า ‘‘รัตนสังยุตตา (ประกอบด้วยรัตนะ) คือ ทำโดยผสมกับทองคำแล้วเผา’’. บทว่า ปวาฬํ (ปะการัง) คือ ปะการังทั้งหมด ไม่ว่าจะล้างแล้วหรือไม่ล้างก็ตาม. บทว่า โลหิตงฺโก (โลหิตังคะ) คือ แก้วมณีสีแดง. บทว่า มสารคลฺลํ (มสารคัลละ) คือ แก้วมณีลายพร้อย ซึ่งเรียกว่า ‘‘มรกต’’ ด้วย.

---

Satta dhaññānīti sānulomāni sāliādīni satta dhaññāni. Nīvārādiupadhaññassa pana sāliādimūladhaññantogadhattā ‘‘satta dhaññānī’’ti vuttaṃ. Dāsidāsakhettavatthupupphārāmaphalārāmādayoti ettha dāsī nāma antojātadhanakkītakaramarānītappabhedā. Tathā dāso. Khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva. Vassikādīnaṃ pupphanako pupphārāmo. Ambaphalādīnaṃ phalanako phalārāmo. Na kevalañca attanoyevatthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭati, sacepi koci jātarūparajataṃ ānetvā ‘‘idaṃ saṅghassa dammi, ārāmaṃ vā karotha, cetiyaṃ vā bhojanasālādīnaṃ vā aññatara’’nti vadati, idampi sampaṭicchituṃ na vaṭṭati. ‘‘Yassa kassaci hi aññassa atthāya sampaṭicchantassa dukkaṭaṃ hotī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.538-539) mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘cetiyasaṅghagaṇapuggalānaṃ vā atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭantī’’ti.

บทว่า สตฺต ธญฺญานิ (ธัญชาติ 7 ชนิด) คือ ธัญชาติ 7 ชนิด มีข้าวสาลีเป็นต้น พร้อมทั้งชนิดที่คล้ายคลึงกัน. แต่เพราะธัญชาติรองมีหญ้ากับแก้เป็นต้น สงเคราะห์เข้าในธัญชาติหลักมีข้าวสาลีเป็นต้น จึงเรียกว่า "ธัญชาติ 7 ชนิด". ในบทว่า ทาสีทาสเขตฺตวตฺถุปุปฺผารามผลารามทโย เป็นต้นนี้ ชื่อว่า ทาสี (ทาสีหญิง) มีประเภทคือ ทาสีที่เกิดในเรือน ทาสีที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ และทาสีที่นำมาจากการรบเป็นต้น. ทาส (ทาสชาย) ก็เช่นเดียวกัน. ที่ชื่อว่า เขต (นา) คือ ที่ซึ่งบุพพัณณชาติ (พืชหลัก) งอกขึ้น. ที่ชื่อว่า วัตถุ (สวน) คือ ที่ซึ่งอปรัณณชาติ (พืชรอง) งอกขึ้น. หรือที่ใดที่พืชทั้งสองอย่างงอกขึ้น ที่นั้นชื่อว่า เขต. ส่วนพื้นที่ที่ยังไม่ได้ทำเพื่อประโยชน์แก่พืชเหล่านั้น ชื่อว่า วัตถุ. และในที่นี้ แม้บ่อและสระเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยหัวข้อว่า เขตและวัตถุนี้เอง. สวนดอกไม้ คือที่สำหรับออกดอกของดอกมะลิเป็นต้น. สวนผลไม้ คือที่สำหรับออกผลของมะม่วงเป็นต้น. และไม่ใช่แต่เพียงเพื่อประโยชน์แก่ตนเองเท่านั้นที่ไม่ควรรับ แม้หากใครๆ นำเงินทองมาแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายสิ่งนี้แก่สงฆ์ ท่านทั้งหลายจงสร้างอาราม หรือเจดีย์ หรือโภชนศาลาเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งเถิด" ดังนี้ แม้สิ่งนี้ก็ไม่ควรรับ. เพราะในมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า "ด้วยว่า เมื่อภิกษุรับเพื่อประโยชน์แก่ใครๆ อื่นก็ตาม เป็นอาบัติทุกกฎ" (ปาริ.อ. 2.538-539). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ควรรับเพื่อประโยชน์แก่เจดีย์ สงฆ์ คณะ หรือบุคคล".

---

Sace pana saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā puggalaṃ vā anāmasitvā ‘‘idaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ cetiyassa dema, vihārassa dema, navakammassa demā’’ti vadanti, paṭikkhipituṃ na vaṭṭati. ‘‘Ime idaṃ bhaṇantī’’ti kappiyakārakānaṃ ācikkhitabbaṃ. ‘‘Cetiyādīnaṃ atthāya tumhe gahetvā ṭhapethā’’ti vutte pana ‘‘amhākaṃ gahetuṃ na vaṭṭatī’’ti paṭikkhipitabbaṃ.

แต่หากพวกเขาไม่เอ่ยถึงสงฆ์ คณะ หรือบุคคล แล้วกล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าถวายเงินทองนี้แก่เจดีย์ ถวายแก่วิหาร ถวายเพื่อการก่อสร้างใหม่" ดังนี้ ไม่ควรปฏิเสธ. พึงบอกแก่กัปปิยการกทั้งหลายว่า "คนเหล่านี้กล่าวอย่างนี้". แต่เมื่อเขากล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงรับเก็บไว้เพื่อประโยชน์แก่เจดีย์เป็นต้นเถิด" พึงปฏิเสธว่า "พวกเราไม่ควรรับ".

---

Veyyāvaccakaroti kiccakaro. Idha pana sabbo kiccakarova ‘‘veyyāvaccakaro’’ti adhippetoti āha ‘‘kappiyakārako’’ti. Eso khoti ‘‘asukavīthiyaṃ asukaghare asukanāmo’’ti parammukhaṃ vadati. Itarampīti parammukhāniddiṭṭhampi. ‘‘Attho me, āvuso, cīvarenā’’ti etaṃ codanālakkhaṇanidassananti sambandho. Tattha codanālakkhaṇanidassananti vācāya codanālakkhaṇanidassanaṃ. Tenāha ‘‘sace hī’’tiādi. Idaṃ vā vacanaṃ vattabbanti sambandho. Etassa vā attho yāya kāyaci bhāsāya vattabboti sambandho. ‘‘Dehi me cīvaraṃ, āhara me cīvaraṃ, parivattehi me cīvaraṃ, cetāpehi me cīvara’’nti etāni pana vacanāni etesaṃ vā attho yāya kāyaci bhāsāya na vattabbo. Tenāha ‘‘dehi me’’tiādi. Sādheyyāti nipphādeyya. Iccetaṃ kusalanti evaṃ yāvatatiyaṃ codanena tassa cīvarassa yadetaṃ abhinipphādanaṃ, etaṃ kusalaṃ sādhu suṭṭhūti attho. Tenāha ‘‘etaṃ sundara’’nti.

คำว่า Veyyāvaccakaro คือ ผู้ทำกิจ. แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาผู้ทำกิจทุกคนว่า "veyyāvaccakaro" (ไวยาวัจกร) ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "kappiyakārako" (กัปปิยการก). คำว่า Eso kho คือ ท่านกล่าวลับหลังว่า "ชื่อโน้น ในบ้านโน้น ในถนนโน้น". คำว่า Itarampi แม้ผู้ที่ถูกระบุลับหลัง. ข้อความว่า "Attho me, āvuso, cīvarena" (อาวุโส ผมมีความต้องการด้วยจีวร) นี้ มีความเชื่อมโยงว่า เป็นการแสดงลักษณะแห่งการเตือน. ในคำนั้น คำว่า codanālakkhaṇanidassanaṃ คือ การแสดงลักษณะแห่งการเตือนด้วยวาจา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "sace hi" เป็นต้น. มีความเชื่อมโยงว่า หรือพึงกล่าวคำนี้. หรือมีความเชื่อมโยงว่า เนื้อความของคำนี้ พึงกล่าวด้วยภาษาใดภาษาหนึ่ง. ส่วนคำเหล่านี้ คือ "จงให้จีวรแก่ผม, จงนำจีวรมาให้ผม, จงแลกเปลี่ยนจีวรให้ผม, จงจัดหาจีวรให้ผม" หรือเนื้อความของคำเหล่านี้ ไม่พึงกล่าวด้วยภาษาใดภาษาหนึ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "dehi me" เป็นต้น. คำว่า Sādheyya คือ พึงให้สำเร็จ. คำว่า Iccetaṃ kusalaṃ มีความหมายว่า การให้จีวรนั้นสำเร็จด้วยการเตือนจนถึงครั้งที่ ๓ อย่างนี้ นี้เป็นการดี คือดีแล้ว ชอบแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "etaṃ sundaraṃ" (นั่นเป็นการดี).

---

Chakkhattuṃ paramo paricchedo assāti chakkhattuparamaṃ. Idañhi ‘‘ṭhātabba’’nti imissā kiriyāya visesanaṃ, chakkhattuparamaṃ ṭhānaṃ kātabbanti attho. Tenāha ‘‘bhāvanapuṃsakavacanameta’’nti, etaṃ bhāve ṭhātabbanti vuttadhātvatthamatte sādhetabbe napuṃsakaliṅgavacananti attho. Na nisīditabbanti ‘‘idha, bhante, nisīdathā’’ti vuttepi na nisīditabbaṃ. Na āmisaṃ paṭiggahetabbanti yāgukhajjakādibhedaṃ kiñci āmisaṃ ‘‘gaṇhatha, bhante’’ti yāciyamānenāpi na gaṇhitabbaṃ. Na dhammo bhāsitabboti (pārā. aṭṭha. 2.538-539) ‘‘maṅgalaṃ vā anumodanaṃ vā bhāsathā’’ti yāciyamānenāpi na kiñci bhāsitabbaṃ. Ṭhānaṃ bhañjatīti ṭhitiṃ vināseti. Ṭhatvā cīvaraṃ gahetuṃ āgatena hi taṃ uddissa tuṇhībhūtena ṭhātabbameva, na nisajjādikaṃ kātabbaṃ. Iminā pana taṃ katanti ṭhānaṃ vināsitaṃ hoti. Tenāha ‘‘āgatakāraṇaṃ vināsetī’’ti. ‘‘Āgatakāraṇaṃ nāma ṭhānameva, tasmā ‘na kātabba’nti vāritassa katattā nisajjādīsu katesu chasu ṭhānesu ekaṃ ṭhānaṃ bhañjatī’’ti (sārattha. ṭī. 2.537-539) ayamettha adhippāyo. Chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtena uddissa ṭhātabbaṃ. ‘‘Na aññaṃ kiñci kātabba’’nti hi idaṃ ṭhānalakkhaṇaṃ. Tenevāha ‘‘ida’’ntiādi. Tattha idanti ‘‘catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ, chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtena uddissa ṭhātabba’’nti vacanaṃ. Ettha ca ‘‘nisīdanādimhi kate puna cīvaraṃ gahetuṃ na labhatī’’ti keci. ‘‘Dve ṭhānāni parihāyantī’’ti aññe. ‘‘Ekaṃ ṭhānaṃ parihāyatī’’ti apare. Ubhayaṃ karotīti codetipi tiṭṭhatipi.

คำว่า Chakkhattuparamaṃ คือ มี ๖ ครั้งเป็นกำหนดอย่างยิ่ง. คำนี้เป็นวิเศษณะของกิริยาว่า "ṭhātabbaṃ" (พึงยืน) มีความหมายว่า พึงทำการยืนมี ๖ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "etaṃ bhāvanapuṃsakavacanametaṃ" มีความหมายว่า เมื่อสภาวะคือเนื้อความของธาตุที่กล่าวว่า "ṭhātabbaṃ" (พึงยืน) พึงให้สำเร็จ เป็นรูปนปุงสกลิงค์. คำว่า Na nisīditabbaṃ คือ แม้เมื่อเขาบอกว่า "ท่านเจ้าข้า ขอเชิญนั่งในที่นี้" ก็ไม่พึงนั่ง. คำว่า Na āmisaṃ paṭiggahetabbaṃ คือ แม้เมื่อเขาอาราธนาว่า "ท่านเจ้าข้า โปรดรับ" ซึ่งอามิสอย่างใดอย่างหนึ่ง มีข้าวยาคูและของเคี้ยวเป็นต้น ก็ไม่พึงรับ. คำว่า Na dhammo bhāsitabbo คือ แม้เมื่อเขาอาราธนาว่า "ขอท่านจงกล่าวคำมงคลหรืออนุโมทนา" ก็ไม่พึงกล่าวอะไรๆ. คำว่า Ṭhānaṃ bhañjati คือ ทำลายการยืน. ด้วยว่า ภิกษุผู้มาเพื่อจะรับจีวรด้วยการยืน พึงยืนนิ่งอุทิศถึงจีวรนั้นเท่านั้น ไม่พึงทำการนั่งเป็นต้น. แต่ด้วยการกระทำ (การนั่งเป็นต้น) นั้น การยืนนั้นย่อมเป็นอันถูกทำลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "āgatakāraṇaṃ vināseti" (ทำลายเหตุแห่งการมา). มีอธิบายในเรื่องนี้ว่า "เหตุแห่งการมา ชื่อว่าการยืนนั่นเอง เพราะฉะนั้น เมื่อภิกษุทำการนั่งเป็นต้น ในที่ ๖ แห่ง ที่ท่านห้ามว่า 'ไม่พึงทำ' ย่อมชื่อว่าทำลายการยืนแห่งหนึ่ง". ภิกษุพึงยืนนิ่งอุทิศ (จีวร) มี ๖ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง. เพราะว่า ข้อว่า "ไม่พึงทำกิจอื่นใด" นี้ เป็นลักษณะของการยืน. เพราะเหตุนั้นนั่นแล ท่านจึงกล่าวว่า "idaṃ" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า idaṃ คือ คำว่า "พึงยืนนิ่งอุทิศ ๔ ครั้ง ๕ ครั้ง มี ๖ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง". และในเรื่องนี้ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เมื่อทำการนั่งเป็นต้นแล้ว ย่อมไม่ได้เพื่อจะรับจีวรอีก". อาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า "การยืน ๒ ครั้ง ย่อมเสื่อมไป". อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "การยืน ๑ ครั้ง ย่อมเสื่อมไป". คำว่า Ubhayaṃ karoti คือ ทั้งเตือนทั้งยืน.

---

‘‘Tatra tatra ṭhāne tiṭṭhatī’’ti idaṃ codakassa ṭhitaṭṭhitaṭṭhānato apakkamma tatra tatra cīvaraṃ uddissa ṭhānaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Etthāti etesu dvīsu codanāṭṭhānesu.

คำว่า "Tatra tatra ṭhāne tiṭṭhati" (ย่อมยืนในที่นั้นๆ) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการยืนอุทิศจีวรในที่นั้นๆ โดยไม่หลีกไปจากที่ที่ผู้เตือนยืนแล้วๆ. คำว่า Ettha คือ ในที่แห่งการเตือนทั้ง ๒ นี้.

---

Kiṃ pana sabbakappiyakārakesu (pārā. aṭṭha. 2.538-539; vi. saṅga. aṭṭha. 65) evaṃ paṭipajjitabbanti? Na paṭipajjitabbaṃ. Ayañhi kappiyakārako nāma saṅkhepato duvidho niddiṭṭho ca aniddiṭṭho ca. Tattha ca niddiṭṭho duvidho bhikkhunā niddiṭṭho, dūtena niddiṭṭhoti. Aniddiṭṭhopi duvidho mukhavevaṭikakappiyakārako, parammukhakappiyakārakoti. Tesu bhikkhunā niddiṭṭho sammukhāsammukhavasena catubbidho hoti, tathā dūtena niddiṭṭhopi.

ก็พึงปฏิบัติอย่างนี้ในกัปปิยการกทั้งหมดหรือ? ไม่พึงปฏิบัติ. อันที่จริง กัปปิยการกนี้ โดยย่อมี ๒ ชนิด คือ ผู้ที่ถูกระบุชื่อ และผู้ที่ไม่ได้ถูกระบุชื่อ. ในบรรดานั้น ผู้ที่ถูกระบุชื่อมี ๒ ชนิด คือ ผู้ที่ภิกษุระบุชื่อ และผู้ที่ทูตระบุชื่อ. ผู้ที่ไม่ได้ถูกระบุชื่อก็มี ๒ ชนิด คือ กัปปิยการกที่อยู่ต่อหน้า และกัปปิยการกที่อยู่ลับหลัง. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ที่ภิกษุระบุชื่อมี ๔ ชนิด โดยแบ่งเป็นต่อหน้าและลับหลัง, ผู้ที่ทูตระบุชื่อก็เช่นกัน.

---

Kathaṃ? Idhekacco bhikkhussa cīvaratthāya dūtena akappiyavatthuṃ pahiṇati, dūto ca taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ‘‘idaṃ, bhante, itthannāmena tumhākaṃ cīvaratthāya pahitaṃ, gaṇhatha na’’nti vadati. Bhikkhu ‘‘idaṃ na kappatī’’ti paṭikkhipati. Dūto ‘‘atthi pana te, bhante, veyyāvaccakaro’’ti pucchati, puññatthikehi ca upāsakehi ‘‘bhikkhūnaṃ veyyāvaccaṃ karothā’’ti āṇattā vā bhikkhūnaṃ vā sandiṭṭhā sambhattā keci veyyāvaccakarā honti, tesaṃ aññataro tasmiṃ khaṇe bhikkhussa santike nisinno hoti, bhikkhu taṃ niddisati ‘‘ayaṃ bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro’’ti. Dūto tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ kiṇitvā dehī’’ti gacchati, ayaṃ bhikkhunā sammukhāniddiṭṭho.

อย่างไร? คือ ในโลกนี้ บางคนส่งวัตถุที่ไม่เป็นกัปปิยะไปเพื่อประโยชน์แก่จีวรของภิกษุด้วยทูต และทูตนั้นเข้าไปหาภิกษุนั้นแล้วกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า วัตถุนี้ผู้มีชื่อนี้ส่งมาเพื่อประโยชน์แก่จีวรของท่าน ขอท่านโปรดรับเถิด". ภิกษุปฏิเสธว่า "สิ่งนี้ไม่ควร". ทูตถามว่า "ท่านเจ้าข้า ก็ไวยาวัจกรของท่านมีไหม?". และอุบาสกผู้ต้องการบุญสั่งไว้ว่า "พวกท่านจงทำไวยาวัจจะแก่ภิกษุทั้งหลาย" หรือไวยาวัจกรบางคนเป็นผู้คุ้นเคยสนิทสนมของภิกษุทั้งหลายมีอยู่, ในบรรดาไวยาวัจกรเหล่านั้น คนใดคนหนึ่งนั่งอยู่ในสำนักของภิกษุในขณะนั้น ภิกษุจึงระบุผู้นั้นว่า "ผู้นี้เป็นไวยาวัจกรของภิกษุทั้งหลาย". ทูตมอบวัตถุที่ไม่เป็นกัปปิยะไว้ในมือของเขาแล้วกล่าวว่า "ท่านจงซื้อจีวรถวายพระเถระเถิด" แล้วก็ไป, นี้ชื่อว่าผู้ที่ภิกษุระบุต่อหน้า.

---

No ce bhikkhussa (pārā. aṭṭha. 2.537; vi. saṅga. aṭṭha. 65) santike nisinno hoti, apica kho bhikkhu niddisati ‘‘asukasmiṃ nāma gāme itthannāmo bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro’’ti. So gantvā tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ kiṇitvā dadeyyāsī’’ti āgantvā bhikkhussa ārocetvā gacchati, ayameko bhikkhunā asammukhāniddiṭṭho.

หากเขาไม่ได้นั่งอยู่ใกล้ภิกษุ แต่ภิกษุระบุว่า "ในหมู่บ้านชื่อโน้น มีคนชื่อนี้เป็นไวยาวัจกรของภิกษุทั้งหลาย". ทูตนั้นไปแล้วมอบวัตถุที่ไม่เป็นกัปปิยะไว้ในมือของเขา (สั่งว่า) "ท่านพึงซื้อจีวรถวายพระเถระเถิด" แล้วกลับมาบอกภิกษุแล้วจึงไป, นี้เป็นผู้หนึ่งที่ภิกษุระบุลับหลัง.

---

Na heva kho so dūto attanā āgantvā āroceti, apica kho aññaṃ pahiṇati ‘‘dinnaṃ mayā, bhante, tassa hatthe cīvaracetāpannaṃ, cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti, ayaṃ dutiyo bhikkhunā asammukhāniddiṭṭho.

ทูตนั้นไม่ได้มาบอกด้วยตนเอง แต่ส่งคนอื่นไป (บอกว่า) ‘‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ให้ค่าจีวรแก่คนนั้นในมือแล้ว ท่านจงรับจีวรเถิด’’ นี้เป็นผู้ทำกิจที่ภิกษุไม่ได้ชี้แจงต่อหน้าคนที่สอง.

---

Na heva kho aññaṃ pahiṇati, apica kho gacchantova bhikkhuṃ vadati ‘‘ahaṃ tassa hatthe cīvaracetāpannaṃ dassāmi, tumhe cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti, ayaṃ tatiyo bhikkhunā asammukhāniddiṭṭhoti evaṃ eko sammukhāniddiṭṭho tayo asammukhāniddiṭṭhāti ime cattāro bhikkhunā niddiṭṭhaveyyāvaccakarā nāma. Etesu imasmiṃ rājasikkhāpade vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ.

ไม่ได้ส่งคนอื่นไป แต่ขณะกำลังจะไปนั่นเอง ก็บอกภิกษุว่า ‘‘ข้าพเจ้าจะให้ค่าจีวรแก่คนนั้นในมือ ท่านจงรับจีวรเถิด’’ นี้เป็นผู้ทำกิจที่ภิกษุไม่ได้ชี้แจงต่อหน้าคนที่สาม ด้วยประการฉะนี้ ผู้ที่ภิกษุชี้แจงต่อหน้ามีหนึ่ง ผู้ที่ไม่ได้ชี้แจงต่อหน้ามีสาม เหล่านี้ชื่อว่าผู้ทำกิจที่ภิกษุชี้แจงแล้วมีสี่คน ในบรรดาคนเหล่านี้ พึงปฏิบัติด้วยนัยที่กล่าวไว้ในราชสิกขาบทนี้แล.

---

Aparo bhikkhu purimanayeneva dūtena pucchito natthitāya vā avicāretukāmatāya vā ‘‘natthamhākaṃ kappiyakārako’’ti vadati, tasmiñca khaṇe koci manusso āgacchati, dūto tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘imassa hatthato cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti vatvā gacchati, ayaṃ dūtena sammukhāniddiṭṭho.

ภิกษุอื่นถูกทูตถามด้วยนัยก่อนนั่นแล เพราะไม่มี หรือเพราะไม่ประสงค์จะพิจารณา จึงกล่าวว่า ‘‘ผู้ทำกิจที่ควรแก่เราไม่มี’’ ในขณะนั้นเอง มีมนุษย์บางคนมา ทูตให้วัตถุที่ไม่ควรแก่คนนั้นในมือ แล้วกล่าวว่า ‘‘ท่านจงรับจีวรจากมือของคนนี้เถิด’’ แล้วไป นี้เป็นผู้ทำกิจที่ทูตชี้แจงต่อหน้า.

---

Aparo dūto gāmaṃ pavisitvā attanā abhirucitassa kassaci hatthe akappiyavatthuṃ datvā purimanayeneva āgantvā vā āroceti, aññaṃ vā pahiṇati, ‘‘ahaṃ asukassa nāma hatthe cīvaracetāpannaṃ dassāmi, tumhe cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti vatvā vā gacchati, ayaṃ tatiyo dūtena asammukhāniddiṭṭhoti evaṃ eko sammukhāniddiṭṭho, tayo asammukhāniddiṭṭhāti ime cattāro dūtena niddiṭṭhaveyyāvaccakarā nāma. Etesu meṇḍakasikkhāpade vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ.

ทูตอื่นเข้าไปในหมู่บ้าน ให้วัตถุที่ไม่ควรแก่คนใดคนหนึ่งที่ตนพอใจในมือ แล้วกลับมาบอกด้วยนัยก่อนนั่นแล หรือส่งคนอื่นไป (บอกว่า) ‘‘ข้าพเจ้าจะให้ค่าจีวรแก่คนชื่อโน้นในมือ ท่านจงรับจีวรเถิด’’ แล้วไป นี้เป็นผู้ทำกิจที่ทูตไม่ได้ชี้แจงต่อหน้าคนที่สาม ด้วยประการฉะนี้ ผู้ที่ทูตชี้แจงต่อหน้ามีหนึ่ง ผู้ที่ไม่ได้ชี้แจงต่อหน้ามีสาม เหล่านี้ชื่อว่าผู้ทำกิจที่ทูตชี้แจงแล้วมีสี่คน ในบรรดาคนเหล่านี้ พึงปฏิบัติด้วยนัยที่กล่าวไว้ในเมณฑกสิกขาบทนั่นแล.

---

Vuttañhetaṃ –

ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

---

‘‘Santi, bhikkhave, manussā saddhā pasannā, te kappiyakārakānaṃ hatthe hiraññaṃ upanikkhipanti ‘iminā ayyassa yaṃ kappiyaṃ, taṃ dethā’ti. Anujānāmi, bhikkhave, yaṃ tato kappiyaṃ, taṃ sādituṃ, na tvevāhaṃ, bhikkhave, kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabbaṃ pariyesitabbanti vadāmī’’ti (mahāva. 299).

‘‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย มนุษย์ผู้มีศรัทธาเลื่อมใสมีอยู่ พวกเขาย่อมฝากเงินทองไว้ในมือของกัปปิยการกทั้งหลาย (พร้อมกล่าวว่า) ‘ท่านทั้งหลายจงถวายสิ่งใดที่ควรแก่พระผู้เป็นเจ้าด้วยสิ่งนี้เถิด’ ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้รับสิ่งใดที่ควรจากสิ่งนั้น แต่ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่าพึงรับหรือแสวงหาเงินทองด้วยปริยายใดๆ เลย’’ (มหาวรรค 299).

---

Ettha ca codanāya parimāṇaṃ natthi. Mūlaṃ asādiyantena sahassakkhattumpi codanāya vā ṭhānena vā kappiyabhaṇḍaṃ sādituṃ vaṭṭati. No ce deti, aññaṃ kappiyakārakaṃ ṭhapetvāpi āharāpetabbaṃ. Sace icchati, mūlasāmikānampi kathetabbaṃ. No ce icchati, na kathetabbaṃ.

ในข้อนี้ไม่มีประมาณแห่งการทวง ผู้ไม่รับเงินต้น พึงรับกัปปิยภัณฑ์ด้วยการทวงหรือด้วยการยืน (รอ) เป็นพันครั้งก็ได้ หากเขาไม่ให้ พึงให้กัปปิยการกอื่นนำมาให้ก็ได้ หากประสงค์ พึงบอกแก่เจ้าของเงินต้นก็ได้ หากไม่ประสงค์ ก็ไม่ต้องบอก.

---

Aparo bhikkhu purimanayeneva dūtena pucchito ‘‘natthamhākaṃ kappiyakārako’’ti vadati, tadañño samīpe ṭhito sutvā ‘‘āhara, bho, ahaṃ ayyassa cīvaraṃ cetāpetvā dassāmī’’ti vadati. Dūto ‘‘handa, bho, dadeyyāsī’’ti tassa hatthe datvā bhikkhussa anārocetvāva gacchati, ayaṃ mukhavevaṭikakappiyakārako.

ภิกษุอื่นถูกทูตถามด้วยนัยก่อนนั่นแล จึงกล่าวว่า ‘‘ผู้ทำกิจที่ควรแก่เราไม่มี’’ ขณะนั้นเอง คนอื่นที่ยืนอยู่ใกล้ได้ยินแล้ว จึงกล่าวว่า ‘‘ท่านผู้เจริญ จงนำมาเถิด ข้าพเจ้าจะซื้อจีวรให้พระผู้เป็นเจ้า’’ ทูตจึงให้ (วัตถุที่ไม่ควร) แก่คนนั้นในมือ (พร้อมกล่าวว่า) ‘‘ท่านผู้เจริญ จงให้เถิด’’ แล้วไปโดยไม่ได้บอกภิกษุเลย นี้ชื่อว่ากัปปิยการกผู้เปิดปาก (เสนอตัว).

---

Aparo (pārā. aṭṭha. 2.538-539; vi. saṅga. aṭṭha. 65) bhikkhuno upaṭṭhākassa vā aññassa vā hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ dadeyyāsī’’ti ettova pakkamati, ayaṃ parammukhakappiyakārakoti ime dve aniddiṭṭhakappiyakārakā nāma. Etesu aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabbaṃ.

คนอื่นให้วัตถุที่ไม่ควรแก่ทายกของภิกษุ หรือแก่คนอื่นในมือ แล้วกล่าวเพียงว่า ‘‘ท่านจงถวายจีวรแก่พระเถระเถิด’’ แล้วก็ไป นี้ชื่อว่ากัปปิยการกผู้ลับหลัง กัปปิยการกที่ไม่ได้ชี้แจงมีสองคนนี้ ในบรรดาคนเหล่านี้ พึงปฏิบัติเหมือนกับคนที่ไม่รู้จักและไม่ได้เชิญ.

---

Sace sayameva cīvaraṃ ānetvā denti, gahetabbaṃ. No ce, na kiñci vattabbā. Tenāha ‘‘sace’’tiādi. Kappiyakāraketi sammukhāsammukhavasena cattāro kappiyakāraketi attho. ‘‘Dāyako sayamevā’’ti iminā bhikkhuṃ paṭikkhipati, na dūtaṃ. Tasmā dūtena niddiṭṭhopi yathāruci codetuṃ vaṭṭati. Mukhaṃ vivaritvā sayameva kappiyakārakattaṃ upagatoti mukhavevaṭikakappiyakārako. Evanti ‘‘eso kho’’tiādinā yathāvuttena ākārena. Dassitā honti saṅkhepatoti adhippāyo.

หากพวกเขานำจีวรมาให้เอง พึงรับ หากไม่ให้ ก็ไม่ต้องกล่าวอะไร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘‘หาก’’ เป็นต้น คำว่า ‘‘กัปปิยการก’’ หมายถึง กัปปิยการกสี่คนโดยแบ่งเป็นต่อหน้าและลับหลัง ด้วยคำว่า ‘‘ทายกเอง’’ นี้ ทรงห้ามภิกษุ ไม่ได้ห้ามทูต เพราะฉะนั้น แม้ผู้ที่ทูตชี้แจงแล้ว ก็ควรทวงได้ตามชอบใจ ผู้ที่เปิดปากเสนอตัวเป็นกัปปิยการกเอง ชื่อว่า ‘‘มุขเววัฏฏิกกัปปิยการก’’ คำว่า ‘‘อย่างนี้’’ หมายถึง ด้วยอาการที่กล่าวมาแล้วโดยคำว่า ‘‘นั่นแล’’ เป็นต้น มีความหมายว่า ได้แสดงไว้โดยย่อแล้ว.

---

Vuttacodanāṭṭhānaparimāṇatoti vuttacodanāparimāṇato ca vuttaṭṭhānaparimāṇato ca. Santikanti samīpaṃ. Tatthāti ettha kathamayamattho labbhatīti āha ‘‘samīpatthe hi idaṃ bhummavacana’’nti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘gaṅgāyaṃ goyūthāni caranti, kūpe gaggakūla’’ntiādīsu viya yasmā samīpādhāre idaṃ sattamīvibhattivacanaṃ, tasmā ayamattho labbhatīti. Evaṃ akarontoti sāmaṃ vā agacchanto, dūtaṃ vā apāhento.

คำว่า ‘‘ประมาณแห่งการทวงและที่ตั้งที่กล่าวแล้ว’’ หมายถึง จากประมาณแห่งการทวงที่กล่าวแล้ว และจากประมาณแห่งที่ตั้งที่กล่าวแล้ว คำว่า ‘‘สันติกา’’ หมายถึง ใกล้ ในคำว่า ‘‘ตัตถะ’’ นี้ ความหมายนี้จะพึงได้ด้วยประการใด จึงกล่าวว่า ‘‘เพราะคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถใกล้’’ ข้อนี้กล่าวไว้ว่า เหมือนในประโยคว่า ‘‘ฝูงโคเที่ยวไปในแม่น้ำคงคา, กบอยู่ในบ่อ’’ เป็นต้น เพราะคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งที่ตั้งใกล้ ฉะนั้นความหมายนี้จึงพึงได้ คำว่า ‘‘ผู้ไม่ทำอย่างนี้’’ หมายถึง ผู้ไม่ไปเอง หรือไม่ส่งทูตไป.

---

Ajjaṇho, bhante, āgamehīti, bhante, ajja ekadivasaṃ amhākaṃ tiṭṭha, adhivāsehīti attho. Tikapācittiyanti atirekesu codanāṭṭhānesu atirekasaññivematikaūnakasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Tikkhattuṃ codanāya chakkhattuṃ ṭhānena, ūnakatikkhattuṃ codanāya ūnakacchakkhattuṃ ṭhānena laddhepi anāpatti. Appitatāti patiṭṭhāpitatā, ‘‘saññatto so mayā’’tiādinā (pārā. 538) kathitatāti vuttaṃ hoti.

คำว่า ‘‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงมาในวันนี้’’ มีความหมายว่า ‘‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงอยู่กับเราวันหนึ่งในวันนี้ จงอดทนเถิด’’ คำว่า ‘‘ติกปาจิตตีย์’’ หมายถึง ปาจิตตีย์สามอย่างโดยความเป็นผู้มีสัญญาเกิน, มีความสงสัย, มีสัญญาน้อย ในที่ทวงเกิน แม้ได้ด้วยการทวงสามครั้ง ด้วยการยืนหกครั้ง หรือได้ด้วยการทวงน้อยกว่าสามครั้ง ด้วยการยืนน้อยกว่าหกครั้ง ก็ไม่มีอาบัติ คำว่า ‘‘อัปปิตา’’ หมายถึง การตั้งไว้แล้ว มีความหมายว่า ได้กล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า ‘‘ข้าพเจ้าได้บอกเขาแล้ว’’ เป็นต้น.

---

Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาราชสิกขาบทจบแล้ว.

---

Cīvaravaggo paṭhamo.

จีวรวรรคที่หนึ่ง.

---

2. Eḷakalomavaggo

2. เอฬกโลมวรรค.

---

1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาโกสิยสิกขาบท.

---

Kosiyamissakanti ‘‘kosakārakā’’ti laddhavohārānaṃ pāṇakānaṃ kosato nibbattaṃ aṃsu kosiyaṃ, tena missaṃ kosiyamissakaṃ. Tena pana kosiyena appakenāpi missitaṃ kosiyamissakameva, na idaṃ abbohārikanti vattuṃ labbhā. Tenāha ‘‘ekenāpī’’tiādi. Kosiyaṃsunāti kimikosasambhavena aṃsunā. ‘‘Antamaso’’tiādikaṃ pana imassa sikkhāpadassa acittakattā vuttaṃ. Santhataṃ nāma santharitvā kataṃ avāyimaṃ. Tenāha ‘‘same bhūmibhāge’’tiādi. Imasseva vacanassa anusārenāti imasseva paṭhamasanthatassa nissajjanavidhānavacanānusārena. Sabbasanthatanti sabbasanthatanissajjanavidhānaṃ.

คำว่า "โกสิยมิสสกะ" หมายถึง เส้นด้ายที่เกิดจากรังของสัตว์ที่ได้ชื่อว่า "โกสกการกะ" (ตัวไหม) เป็นโกสิยะ สิ่งที่ปนด้วยสิ่งนั้นเป็นโกสิยมิสสกะ อนึ่ง สิ่งที่ปนด้วยโกสิยะนั้นแม้เพียงเล็กน้อย ก็เป็นโกสิยมิสสกะนั่นเอง ไม่ควรกล่าวว่าสิ่งนี้ไม่เป็นที่ใช้สอย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้ด้วยเส้นด้ายเส้นเดียว" เป็นต้น คำว่า "โกสิยอังสุ" หมายถึง เส้นด้ายที่เกิดจากรังไหม อนึ่ง คำว่า "อย่างต่ำที่สุด" เป็นต้น ตรัสไว้เพราะสิกขาบทนี้ไม่มีเจตนา (เป็นอจิตตกะ) คำว่า "สันถัต" หมายถึง สิ่งที่ทำด้วยการปูลาด ไม่ใช่การทอ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในพื้นที่ราบเรียบ" เป็นต้น คำว่า "ด้วยอนุสาสน์แห่งคำนี้เอง" หมายถึง ด้วยอนุสาสน์แห่งคำว่าวิธีสละสันถัตผืนแรกนี้เอง คำว่า "สันถัตทั้งหมด" หมายถึง วิธีสละสันถัตทั้งหมด.

---

Aññassatthāya kārāpane dukkaṭattā attano atthāya kārāpanavasena ‘‘sāṇattika’’nti vuttaṃ. Attanā vippakatapariyosāpananayenāti ‘‘attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Attanā vippakataṃ parehi pariyosāpeti, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Parehi vippakataṃ attanā pariyosāpeti, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Parehi vippakataṃ parehi pariyosāpeti, nissaggiyaṃ pācittiya’’nti (pārā. 545) iminā nayena. Vitānādikaraṇeti vitānabhūmattharaṇasāṇipākārabhisibibbohanakaraṇe. Yathā ca vitānādikaraṇe, evaṃ tenākārena paribhogepi anāpatti. ‘‘Avāyima’’nti (pārā. 544) vuttattā vāyitvā karontassāpi anāpatti.

เพราะการให้ทำเพื่อประโยชน์ของผู้อื่นเป็นทุกกฏ ท่านจึงกล่าวว่า "สาณัตติกะ" (เป็นอาบัติเพราะสั่ง) ด้วยอำนาจการให้ทำเพื่อประโยชน์ของตน. คำว่า "โดยนัยแห่งการยังสิ่งที่ตนทำค้างไว้ให้สำเร็จ" คือ โดยนัยนี้ว่า "ตนทำค้างไว้ ตนทำให้สำเร็จ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์, ตนทำค้างไว้ ให้คนอื่นทำให้สำเร็จ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์, คนอื่นทำค้างไว้ ตนทำให้สำเร็จ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์, คนอื่นทำค้างไว้ ให้คนอื่นทำให้สำเร็จ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์" (ปารา. ๕๔๕). คำว่า "ในการทำเพดานเป็นต้น" คือ ในการทำเพดาน เครื่องลาดพื้น ฝากั้น กำแพง ฟูก และหมอน. และไม่มีอาบัติในการใช้สอยโดยอาการนั้น เหมือนในการทำเพดานเป็นต้นนั้น. เพราะคำว่า "ไม่ใช่การทอ" (ปารา. ๕๔๔) แม้ผู้ทำด้วยการทอก็ไม่มีอาบัติ.

---

Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโกสิยสิกขาบท จบแล้ว.

---

2. Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาสุทธกาลกสิกขาบท

---

Kāḷakānanti sabhāvena vā rajanena vā kāḷakānaṃ. Yathāha ‘‘kāḷakaṃ nāma dve kāḷakāni jātiyā kāḷakaṃ vā rajanakāḷakaṃ vā’’ti. Aññehi amissitānanti aññehi amissitakāḷakānanti attho. ‘‘Yathā paṭhame ‘ekenāpi kosiyaṃsunā’ti (kaṅkhā. aṭṭha. kosiyasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ, tathā idhāpi ‘ekenāpi aññena amissetvā’ti avuttattā aññena pana missakabhogepi apaññāyamānarūpakaṃ ce ‘suddhakāḷaka’micceva vuccatī’’ti (vajira. ṭī. pārājika 547) vadanti.

คำว่า "ของขนดำทั้งหลาย" คือ ของขนที่ดำโดยสภาวะหรือโดยการย้อม. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ที่ชื่อว่า ดำ มี ๒ อย่าง คือ ดำโดยกำเนิด ๑ ดำโดยการย้อม ๑". คำว่า "ไม่ระคนกับสีอื่น" ความว่า ไม่ระคนกับขนดำเหล่าอื่น. ท่านกล่าวไว้ (ในวชิรพุทธิฎีกา ปารา. ๕๔๗) ว่า "ในสิกขาบทที่ ๑ ท่านกล่าวไว้ว่า แม้ด้วยเส้นด้ายไหมเส้นเดียว ฉันใด ในสิกขาบทนี้ ท่านไม่ได้กล่าวไว้ว่า ไม่ระคนกับสิ่งอื่นแม้เพียงอย่างเดียว ฉันนั้น แต่ถ้าแม้ในการใช้สอยของที่ระคนกับสิ่งอื่น หากรูป (สีอื่น) ไม่ปรากฏ ท่านก็เรียกว่า สุทธกาลกะ (ดำล้วน) นั่นเอง".

---

Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, suddhakāḷakānaṃ eḷakalomānaṃ santhata’’ntiādinā (pārā. 549) nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. Sesanti pubbapayogadukkaṭacatukkapācittiyādikaṃ. Aṅgesu pana ‘‘suddhakāḷakabhāvo’’ti ayaṃ viseso.

ในสิกขาบทนี้ พึงทราบวิธีสละด้วยบทว่า "ท่านเจ้าข้า สันถัตขนเจียมดำล้วนนี้ของข้าพเจ้า..." เป็นต้น (ปารา. ๕๔๙). คำว่า "ที่เหลือ" คือ บุพพประโยคทุกกฏ ปาจิตตีย์ ๔ เป็นต้น. ส่วนในองค์ทั้งหลาย มีข้อพิเศษคือ "ความเป็นของดำล้วน".

---

Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุทธกาลกสิกขาบท จบแล้ว.

---

3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาทเวภาคสิกขาบท

---

Gahetabbāti yathā kāḷakā adhikā na honti, tathā gahetabbā. Ṭhapetvā cettha kāḷakaodāte avasesā gocariyesuyeva saṅgahaṃ gacchantīti (sārattha. ṭī. 2.552) daṭṭhabbaṃ. Ettha ca dve bhāgāti ukkaṭṭhaparicchedo kāḷakānaṃ adhikaggahaṇassa paṭikkhepavasena sikkhāpadassa paññattattā. Tasmā kāḷakānaṃ bhāgadvayato adhikaṃ na vaṭṭati, ūnakaṃ vaṭṭati. Tenāha ‘‘ekassāpī’’tiādi. Ekassāpi kāḷakalomassa atirekabhāveti tulāya dhārayitvā ṭhapitesu antamaso vātavegenapi pahitassa ekassāpi kāḷakalomassa adhikabhāve satīti attho. ‘‘Tatiyaṃ odātānaṃ, catutthaṃ gocariyāna’’nti idaṃ pana heṭṭhimaparicchedo tesaṃ adhikaggahaṇe paṭikkhepābhāvato. Tasmā tesaṃ vuttappamāṇato adhikampi vaṭṭati.

คำว่า "พึงถือเอา" คือ พึงถือเอาโดยประการที่ขนดำจะไม่เกินไป. และในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่า เว้นขนดำและขนขาวเสีย ขนที่เหลือย่อมสงเคราะห์เข้าในขนสีน้ำตาล (โคจริยะ) เท่านั้น (สารัตถ. ฎี. ๒.๕๕๒). และคำว่า "สองส่วน" นี้ เป็นการกำหนดอย่างสูง เพราะสิกขาบททรงบัญญัติไว้โดยอาการห้ามการถือเอาขนดำเกินไป. เพราะฉะนั้น ขนดำเกินกว่า ๒ ส่วนจึงไม่ควร น้อยกว่าควร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้เส้นเดียว" เป็นต้น. คำว่า "ในความที่ขนดำแม้เส้นเดียวเกินไป" ความว่า เมื่อขนดำแม้เส้นเดียวที่ลมพัดมาตกใส่ในขนที่วางไว้บนตาชั่ง มีส่วนเกินอยู่. ส่วนคำว่า "ส่วนที่ ๓ เป็นขนขาว ส่วนที่ ๔ เป็นขนสีน้ำตาล" นี้ เป็นการกำหนดอย่างต่ำ เพราะไม่มีการห้ามในการถือเอาขนเหล่านั้นเกินไป. เพราะฉะนั้น ขนเหล่านั้นแม้จะเกินกว่าประมาณที่กล่าวไว้ก็ควร.

---

Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, santhataṃ anādiyitvā dve tule suddhakāḷakānaṃ eḷakalomānaṃ, tulaṃ odātānaṃ, tulaṃ gocariyānaṃ santhataṃ kārāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 554) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. Ādāya ca vuttaparicchedena anādāya ca karaṇato kiriyākiriyaṃ. Sesanti pubbapayogadukkaṭacatukkapācittiyādikaṃ. Ayaṃ pana viseso – tulaṃ odātānaṃ tulaṃ gocariyānaṃ ādiyitvā karaṇe, bahutaraṃ odātānaṃ bahutaraṃ gocariyānaṃ ādiyitvā karaṇe, suddhaṃ odātānaṃ suddhaṃ gocariyānaṃ ādiyitvā karaṇe ca anāpattīti.

ในสิกขาบทนี้ พึงทราบวิธีสละโดยนัยนี้ว่า "ท่านเจ้าข้า สันถัตนี้ของข้าพเจ้า ให้ทำโดยไม่ถือเอาขนเจียมดำล้วน ๒ ส่วน ขนขาว ๑ ส่วน ขนสีน้ำตาล ๑ ส่วน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์" (ปารา. ๕๕๔). และเป็นกิริยากิริยา (การทำและไม่ทำ) เพราะการทำด้วยการถือเอาและไม่ถือเอาตามกำหนดที่กล่าวแล้ว. คำว่า "ที่เหลือ" คือ บุพพประโยคทุกกฏ ปาจิตตีย์ ๔ เป็นต้น. แต่มีข้อพิเศษดังนี้คือ ในการทำโดยถือเอาขนขาว ๑ ส่วน ขนสีน้ำตาล ๑ ส่วน, ในการทำโดยถือเอาขนขาวมากกว่า ขนสีน้ำตาลมากกว่า, และในการทำโดยถือเอาขนขาวล้วน ขนสีน้ำตาลล้วน ไม่เป็นอาบัติ.

---

Aṅgesu pana paṭhamaṅgaṃ kāḷakānaṃ dvebhāgato atirekabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Imāni tīṇi na kevalaṃ anissaṭṭhāneva paribhuñjituṃ na vaṭṭantīti āha ‘‘imāni panā’’tiādi. ‘‘Paribhuñjituṃ na vaṭṭantī’’ti iminā yadi paribhuñjati, dukkaṭanti dasseti.

ส่วนในองค์ทั้งหลาย พึงทราบว่า องค์แรกคือความเกินจาก ๒ ส่วนของขนดำ. สันถัต ๓ อย่างเหล่านี้ ไม่ใช่เพียงแต่ไม่ควรใช้สอยในขณะที่ยังไม่สละเท่านั้น (แม้สละแล้วก็ไม่ควรใช้สอย) ท่านจึงกล่าวว่า "ก็สันถัตเหล่านี้..." เป็นต้น. ด้วยคำว่า "ไม่ควรใช้สอย" นี้ ท่านแสดงว่า ถ้าใช้สอย เป็นทุกกฏ.

---

Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทเวภาคสิกขาบท จบแล้ว.

---

4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาฉัพพัสสสิกขาบท

---

Yaṃ santhatasammutiṃ detīti sambandho. Gilānassa bhikkhunoti yassa vinā santhatā na phāsu hoti, na sakkoti ca santhataṃ ādāya pakkamituṃ, evaṃbhūtassa gilānassa bhikkhuno. Santhatasammutiṃ detīti ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu gilāno na sakkoti santhataṃ ādāya pakkamitu’’ntiādinā (pārā. 560) padabhājane vuttāya ñattidutiyakammavācāya santhatasammutiṃ deti.

พึงเชื่อมความว่า "ผู้ให้สมมติสันถัต". คำว่า "ของภิกษุไข้" คือ ของภิกษุผู้เป็นไข้เช่นนั้น คือผู้ที่ไม่มีสันถัตแล้วย่อมไม่มีความสำราญ และไม่สามารถจะถือเอาสันถัตหลีกไปได้. คำว่า "ให้สมมติสันถัต" คือ ให้สมมติสันถัตด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่ตรัสไว้ในบทภาชนีย์ว่า "ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ผู้นี้อาพาธ ไม่สามารถจะถือเอาสันถัตหลีกไปได้..." เป็นต้น (ปารา. ๕๖๐).

---

Sāti santhatasammuti. Vūpasanto vā puna kuppatīti vūpasanto vā so ābādho puna kuppati, anuvassampi kātuṃ vaṭṭati, puna sammutidānakiccaṃ natthīti adhippāyo. Na kevalaṃ tasmiṃyeva roge kuppite, atha kho aññasmiṃ roge kuppitepi gatagataṭṭhāne anuvassaṃ kātuṃ labhati. Teneva hi samantapāsādikāyaṃ ‘‘sace arogo hutvā puna mūlabyādhināva gilāno hoti, soyeva parihāro, natthaññaṃ ‘sammutikicca’nti phussadevatthero āha. Upatissatthero pana so vā byādhi paṭikuppatu, añño vā, sakiṃ ‘gilāno’ti nāmaṃ laddhaṃ laddhameva, puna ‘sammutikiccaṃ natthī’ti āhā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.557) upatissattheravādo pacchā vutto.

คำว่า สานั้น เป็นการสมมติผ้าปู. คำว่า หรือสงบแล้วกลับกำเริบอีก ความว่า อาการเจ็บป่วยนั้นสงบแล้วกลับกำเริบอีก ก็ควรทำแม้ทุกปี ความหมายคือไม่มีกิจที่จะต้องให้สมมติอีก. ไม่ใช่เพียงเมื่อโรคนั้นกำเริบเท่านั้น แต่เมื่อโรคอื่นกำเริบ ก็ย่อมได้เพื่อจะทำทุกปีในที่ที่ไปแล้วๆ. เพราะเหตุนั้นนั่นแล ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา พระผุสสเทวเถระจึงกล่าวว่า 'ถ้าหายโรคแล้ว กลับเจ็บป่วยด้วยโรคเดิมอีก นั่นก็เป็นการผ่อนผันอย่างเดียวกัน กิจในการสมมติอย่างอื่นไม่มี'. ส่วนพระอุปติสสเถระกล่าวว่า 'โรคนั้นจะกลับกำเริบ หรือโรคอื่นก็ตาม เมื่อได้ชื่อว่า 'อาพาธ' ครั้งหนึ่งแล้ว ก็เป็นอันได้เลย กิจในการสมมติอีกไม่มี' (ปารา. อฏฺฐ. 2.557) วาทะของพระอุปติสสเถระ ท่านกล่าวไว้ในภายหลัง.

---

Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, santhataṃ ūnakachabbassāni kārāpitaṃ aññatra bhikkhusammutiyā nissaggiya’’nti (pārā. 562) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. ‘‘Sesaṃ paṭhamasadisamevā’’ti iminā ‘‘attanā kataṃ parehi pariyosāpetī’’tiādikaṃ atidiṭṭhaṃ. Ayaṃ pana viseso – paripuṇṇe chabbasse vā atirekachabbasse vā anāpatti. Aṅgesu ca chabbassānaṃ antobhāvo nānāttaṃ.

ในสิกขาบทนี้ พึงทราบวิธีสละด้วยนัยนี้ว่า 'ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ ผ้าปูผืนนี้ของข้าพเจ้า ให้ทำแล้วยังไม่ถึง 6 ปี เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุ เป็นของจำต้องสละ' (ปารา. 562). ด้วยคำว่า 'ที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ 1 นั่นแล' ท่านจึงส่งความไปถึงคำเป็นต้นว่า 'ตนเองทำ ให้คนอื่นทำให้เสร็จ'. แต่มีข้อแตกต่างนี้คือ เมื่อครบ 6 ปี หรือเกิน 6 ปี ไม่เป็นอาบัติ. และความต่างกันในองค์ทั้งหลาย คือการนับรวมเข้าในภายใน 6 ปี.

---

Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉัพพัสสสิกขาบท จบแล้ว.

---

5. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถานิสีทนสิกขาบท

---

Nisīdanasanthatanti ‘‘nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatī’’ti ettha padabhājaniyaṃ (pārā. 568) vuttattā sadasaṃ santhataṃ, ettha ca nisīdanaggahaṇaṃ santhate cīvarasaññānivāraṇatthaṃ, yato te bhikkhū kambalacīvarasaññāya santhataṃ chaḍḍetvā dhutaṅgāni samādiyiṃsu. Sayanāsanappayojanattā santhatassa ‘‘purāṇasanthataṃ nāmā’’tiādi vuttaṃ. Yatthāti yasmiṃ santhate. Vidatthimattanti sugatavidatthimattaṃ. Ukkaṭṭhaparicchedo cāyaṃ ‘‘anāpatti alabhanto thokataraṃ ādiyitvā karotī’’ti (pārā. 570) padabhājane vuttattā. Ekadeseti idāni kattabbanavasanthatassa ekappadese. Vijaṭetvāti viddhaṃsetvā. Anādāti ya-kāralopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘sati purāṇasanthate aggahetvā’’ti.

คำว่า นิสีทนสัณฐัตตะ (ผ้าปูนั่ง) เพราะในบทภาชนีย์ (ปารา. 568) ท่านกล่าวไว้ว่า 'ที่ชื่อว่านิสีทนะ ตรัสเรียกว่าผ้ามีชาย' ดังนั้น จึงหมายถึงผ้าปูที่มีชาย, และการถือเอาคำว่า นิสีทนะ ในที่นี้ เพื่อป้องกันความสำคัญว่าเป็นจีวรในผ้าปู เพราะภิกษุเหล่านั้นทิ้งผ้าปูด้วยความสำคัญว่าเป็นกัมพลจีวรแล้วสมาทานธุดงค์. เพราะผ้าปูมีประโยชน์เป็นเสนาสนะ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ที่ชื่อว่าผ้าปูเก่า'. บทว่า ยตฺถ ความว่า ในผ้าปูใด. บทว่า วิทตฺถิมตฺตํ ความว่า ประมาณคืบพระสุคต. และคำนี้เป็นการกำหนดอย่างสูง เพราะในบทภาชนีย์ (ปารา. 570) ท่านกล่าวไว้ว่า 'ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้หาไม่ได้ ถือเอาเพียงเล็กน้อยแล้วทำ'. บทว่า เอกเทเส ความว่า ในส่วนหนึ่งของผ้าปูใหม่ที่กำลังจะทำในบัดนี้. บทว่า วิชเฏตฺวา ความว่า ทำให้กระจายออก. บทว่า อนาทา ท่านกล่าวว่า 'เมื่อมีผ้าปูเก่าอยู่ ไม่ถือเอา' นี้เป็นนิเทศโดยการลบ ย อักษร.

---

Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, nisīdanasanthataṃ anādiyitvā purāṇasanthatassa sāmantā sugatavidatthiṃ kārāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 568) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. Santhatavissajjanavatthusmiṃ paññattanti bhagavatā santhatāni vippakiṇṇāni disvā ‘‘saddhādeyyavinipātane kāraṇaṃ natthi, paribhogupāyaṃ nesaṃ dassessāmī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.566) santhatavissajjanavatthusmiṃ paññattaṃ. Kiriyākiriyattā imassa sikkhāpadassa ‘‘sesaṃ tatiyasadisamevā’’ti vuttaṃ, dvebhāgasikkhāpadasadisamevāti attho. Ayaṃ pana viseso – purāṇasanthatassa sāmantā sugatavidatthiyā ādāya karaṇe, alabhantassa thokataraṃ ādāya karaṇe, sabbathā alabhantassa anādāya karaṇe ca anāpattīti. Aṅgesu panettha paṭhamaṅgapurāṇasanthatassa sāmantā sugatavidatthianādiyanāti daṭṭhabbaṃ.

ในสิกขาบทนี้ พึงทราบวิธีสละด้วยนัยนี้ว่า 'ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ ผ้าปูนั่งผืนนี้ของข้าพเจ้า ให้ทำโดยไม่ถือเอาผ้าปูเก่าโดยรอบประมาณคืบพระสุคต เป็นของจำต้องสละ' (ปารา. 568). ที่ชื่อว่าทรงบัญญัติในเรื่องการทอดทิ้งผ้าปู คือ พระผู้มีพระภาคทรงเห็นผ้าปูทั้งหลายถูกทอดทิ้งกระจัดกระจายอยู่ ทรงดำริว่า 'ไม่มีเหตุผลที่จะให้ของที่เขาถวายด้วยศรัทธาต้องสูญเปล่า เราจักแสดงอุบายในการใช้สอยแก่ภิกษุเหล่านั้น' จึงทรงบัญญัติในเรื่องการทอดทิ้งผ้าปู (ปารา. อฏฺฐ. 2.566). เพราะสิกขาบทนี้เป็นทั้งกิริยาและอกิริยา ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ 3 นั่นแล' ความว่า เหมือนสิกขาบทว่าด้วยผ้า 2 ส่วนนั่นเอง. แต่มีข้อแตกต่างนี้คือ ในการทำโดยถือเอาประมาณคืบพระสุคตโดยรอบผ้าปูเก่า, ในการทำโดยถือเอาเพียงเล็กน้อยเมื่อหาไม่ได้, และในการทำโดยไม่ถือเอาเลยเมื่อหาไม่ได้โดยประการทั้งปวง ไม่เป็นอาบัติ. ส่วนในองค์ทั้งหลายในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่าองค์ที่ 1 คือการไม่ถือเอาประมาณคืบพระสุคตโดยรอบผ้าปูเก่า.

---

Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้าปูนั่ง จบแล้ว.

---

6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องขนแกะ

---

Addhānamaggappaṭipannassāti addhānameva maggo addhānamaggo, taṃ paṭipannassāti attho. Tenāha ‘‘addhānasaṅkhāta’’ntiādi. Addhānasaddena visesitattā pana ‘‘dīghamagga’’nti vuttaṃ. Addhānagamanasamayassa vibhaṅge ‘‘addhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabba’’ntiādivacanato (pāci. 218) addhayojanampi addhānamaggo hoti. Eḷakalomāni cetāni addhānamaggato aññattha uppannāni paṭiggahetuṃ na vaṭṭanti, yato ‘‘addhānamaggappaṭipannassā’’tiādikaṃ vuttanti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘sabbañceta’’ntiādi. Tattha sabbañcetanti ‘‘bhikkhuno paneva addhānamaggappaṭipannassa eḷakalomāni uppajjeyyu’’ntiādikaṃ etaṃ sabbaṃ. Vatthumattadīpanamevāti ‘‘tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno kosalesu janapade sāvatthiṃ gacchantassa antarāmagge eḷakalomāni uppajjiṃsū’’tiādikassa (pārā. 571) vatthumattassa dīpanameva. Yattha katthacīti addhānato aññatthāpi yattha katthaci ṭhānesu. Sahatthāti karaṇatthe nissakkavacananti āha ‘‘sahatthenā’’ti. Lakkhaṇavacanañcetaṃ, tasmā yena kenaci sarīrāvayavenāti attho daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘attanā haritabbānīti attho’’ti. Asante hāraketi ettha padānaṃ antogadhāvadhāraṇato avadhāraṇattho labbhatīti āha ‘‘asanteyevā’’tiādi.

บทว่า อัทธานมัคคัปปฏิปันนัสสะ (ผู้ถึงซึ่งหนทางไกล) คือ อัทธานะนั่นแหละเป็นมรรค ชื่อว่าอัทธานมรรค (หนทางไกล), อธิบายว่า ผู้ถึงซึ่งหนทางนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'อันนับว่าเป็นหนทางไกล' เป็นต้น. แต่เพราะถูกขยายความด้วยคำว่า 'อัทธานะ' จึงกล่าวว่า 'หนทางไกล'. ในวิภังค์แห่งกาลเดินทางไกล เพราะมีคำกล่าวว่า 'พึงฉันด้วยตั้งใจว่า จักไปกึ่งโยชน์' เป็นต้น (ปาจิ. 218) แม้กึ่งโยชน์ก็เป็นหนทางไกล. อนึ่ง ขนแกะเหล่านี้ที่เกิดขึ้นในที่อื่นจากหนทางไกล ไม่ควรรับ เพราะมีคำกล่าวว่า 'ผู้ถึงซึ่งหนทางไกล' เป็นต้น ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงการสอบถาม จึงตรัสว่า 'ทั้งหมดนี้' เป็นต้น. ในคำว่า 'ทั้งหมดนี้' นั้น หมายถึงทั้งหมดนี้ที่กล่าวว่า 'ก็แล ถ้าขนแกะพึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ถึงซึ่งหนทางไกล' เป็นต้น. ที่ชื่อว่าการแสดงเพียงเรื่องราว คือการแสดงเพียงเรื่องราวที่กล่าวว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล ขนแกะเกิดขึ้นแก่ภิกษุรูปหนึ่งผู้กำลังเดินทางจากชนบทของชาวโกศลไปยังเมืองสาวัตถีในระหว่างทาง' เป็นต้น (ปารา. 571). บทว่า ยัตถะ กัตถะจิ (ในที่ไหนๆ) คือ ในที่ไหนๆ แม้ในที่อื่นจากหนทางไกล. บทว่า สหัตถา (ด้วยมือของตน) เป็นคำนิสสัคคะในอรรถแห่งกรณะ (เครื่องมือ) จึงตรัสว่า 'ด้วยมือของตน'. อนึ่ง คำนี้เป็นลักขณะวจนะ (คำแสดงลักษณะ) เพราะฉะนั้น พึงทราบอธิบายว่า 'ด้วยอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกาย'. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'อธิบายว่า อันตนพึงนำไป'. ในคำว่า 'เมื่อไม่มีผู้นำไป' นี้ เพราะมีการกำหนดความหมายรวมอยู่ในบททั้งหลาย จึงได้อรรถแห่งการกำหนด จึงตรัสว่า 'เมื่อไม่มีผู้นำไปนั่นเอง' เป็นต้น.

---

Ettha ca ‘‘imāni me, bhante, eḷakalomāni tiyojanaṃ atikkāmitāni nissaggiyānī’’tiādinā (pārā. 573) nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. Tikapācittiyanti atirekatiyojane atirekatiyojanasaññivematikaūnakasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Vāsādhippāyena gantvā tato paraṃ haraṇeti yattha gato, tattha uddesaparipucchādīnaṃ vā paccayādīnaṃ vā alābhena tato paraṃ aññattha haraṇe, tatopi aññatthāti evaṃ yojanasatampi haraṇe anāpatti. Acchinnaṃ vā nissaṭṭhaṃ vāti corehi acchinnaṃ vā vinayakammakataṃ vā. Katabhaṇḍanti kataṃ bhaṇḍaṃ kambalakojavasanthatādi yaṃ kiñci antamaso suttakena baddhamattampi. Tenāha ‘‘antamaso’’tiādi. Yo pana tanukapattatthavikantare (pārā. aṭṭha. 2.575) vā āyogaaṃsabaddhakakāyabandhanādīnaṃ antaresu vā pipphalikādīnaṃ malarakkhaṇatthaṃ sipāṭikāyaṃ vā antamaso vātābādhiko kaṇṇacchiddepi lomāni pakkhipitvā gacchati, āpattiyeva. Suttakena pana bandhitvā pakkhittaṃ katabhaṇḍaṭṭhāne tiṭṭhati, veṇiṃ katvā harati, idaṃ nidhānamukhaṃ nāma, āpattiyeva.

ในสิกขาบทนี้ พึงทราบวิธีสละ (นิสสัคคีย์) ด้วยนัยเป็นต้นว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขนแกะของข้าพระองค์เหล่านี้ ล่วงเลยสามโยชน์ไปแล้ว เป็นของจำต้องสละ’ (ปา. 573). ที่ชื่อว่าติกปาจิตตีย์ คือ ปาจิตตีย์ 3 อย่าง ด้วยอำนาจแห่งความสำคัญว่าเกินสามโยชน์, ความสงสัยว่าเกินสามโยชน์, และความสำคัญว่าหย่อนกว่าสามโยชน์ ในเมื่อล่วงเลยสามโยชน์ไปแล้ว. ที่ชื่อว่านำไปเกินกว่านั้นหลังจากไปโดยมีเจตนาจะอยู่ คือ เมื่อไปถึงที่ใดแล้ว ไม่ได้ปัจจัยมีอุเทศและปริปุจฉาเป็นต้นในที่นั้น จึงนำไปที่อื่นเกินกว่านั้น, และจากที่นั้นก็ไปที่อื่นอีก, แม้นำไปร้อยโยชน์อย่างนี้ ก็ไม่ต้องอาบัติ. บทว่า อจฺฉินฺนํ วา นิสฺสฏฺฐํ วา (อันโจรชิงไปแล้ว หรืออันสละแล้ว) คือ อันโจรชิงไปแล้ว หรืออันทำวินัยกรรมแล้ว. ที่ชื่อว่าของที่ทำแล้ว คือ ของที่ทำแล้ว มีผ้ากัมพล ผ้าโกเชาว์ และผ้าปูเป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง แม้เพียงผูกด้วยเส้นด้าย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้เพียง’ เป็นต้น. ส่วนภิกษุใดใส่ขนแกะไว้ในระหว่างถุงผ้าบาง (ปา. อ. 2.575) หรือในระหว่างสายสะพาย สายรัดอก และสายรัดเอวเป็นต้น หรือในฝักสำหรับใส่เครื่องมือมีกรรไกรเล็กเป็นต้น เพื่อป้องกันสนิม หรือแม้ในช่องหูของคนเป็นโรคลม แล้วเดินไป, เป็นอาบัติแท้. แต่ของที่ผูกด้วยเส้นด้ายแล้วใส่ไว้ ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งของที่ทำแล้ว, นำไปโดยทำเป็นเปีย, นี้ชื่อว่านิธานมุขะ (ช่องทางแห่งการเก็บรักษา), เป็นอาบัติแท้.

---

Paṭhamappaṭilābhoti attano atthāya eḷakalomānaṃ paṭhamuppatti. Etena acchinnanissaṭṭhappaṭiladdhānaṃ paṭikkhepo. Aññassa ajānantassa yāne pakkhipitvāti (pārā. aṭṭha. 2.572) gacchante rathādike vā hatthipiṭṭhiādīsu vā sāmikassa ajānantasseva ‘‘harissatī’’ti pakkhipitvā. Agacchantepi eseva nayo. Sace pana agacchante rathādimhi vā hatthipiṭṭhiādīsu vā ṭhapetvā ārohitvā sāreti, heṭṭhā vā gacchanto codeti, pakkosanto vā anubandhāpeti, ‘‘aññaṃ harāpetī’’ti (pārā. 575) vacanato anāpatti. Ettha ca ‘‘ajānantassa yāne’’ti iminā jānantassa ce yāne pakkhipati, aññaṃ harāpeti nāmāti dasseti. Aharaṇapaccāharaṇanti haraṇapaccāharaṇānamabhāvo.

ที่ชื่อว่าการได้ครั้งแรก คือ การเกิดขึ้นครั้งแรกของขนแกะเพื่อประโยชน์แก่ตน. ด้วยคำนี้ เป็นการห้ามขนแกะที่ได้มาเพราะโจรชิงไปหรือเพราะสละแล้ว. บทว่า อญฺญสฺส อชานนฺตสฺส ยาเน ปกฺขิปิตฺวา (ใส่ไว้ในยานที่ผู้อื่นไม่รู้) (ปา. อ. 2.572) คือ ใส่ไว้ในยานมีรถเป็นต้น หรือบนหลังช้างเป็นต้น ที่กำลังไป โดยที่เจ้าของไม่รู้เลยว่า ‘เขาจักนำไป’. แม้ในยานที่ไม่ได้ไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่ถ้าภิกษุวางไว้ในยานมีรถเป็นต้น หรือบนหลังช้างเป็นต้น ที่ไม่ได้ไป แล้วขึ้นไปขับเคลื่อนไปเอง, หรือเดินอยู่ข้างล่างแล้วเร่งให้ไป, หรือเรียกให้ตามไป, ย่อมไม่ต้องอาบัติ ตามคำว่า ‘ให้ผู้อื่นนำไป’ (ปา. 575). ในสิกขาบทนี้ ด้วยคำว่า ‘ในยานที่ผู้อื่นไม่รู้’ นี้ ท่านแสดงว่า ถ้าใส่ไว้ในยานที่เขารู้ ชื่อว่าให้ผู้อื่นนำไป. บทว่า อหรณปจฺจาหรณํ (การไม่นำไปและไม่นำกลับ) คือ การไม่มีการนำไปและการนำกลับ.

---

Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องขนแกะ จบแล้ว.

---

7. Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการให้ซักขนแกะ

---

Sakkesūti ‘‘sakyā vata, bho kumārā’’ti (dī. ni. 1.267) udānaṃ paṭicca ‘‘sakyā’’ti laddhanāmānaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhisaddena ‘‘sakkā’’ti vuccati, tasmiṃ sakkesu janapade. Chabbaggiyā nāma paṇḍukalohitakādayo chamūlakā, tesaṃ sissā ca.

บทว่า สักเกสุ (ในแคว้นสักกะ) คือ แม้ชนบทแห่งหนึ่งที่เป็นที่อยู่ของชนผู้ได้ชื่อว่า ‘สักกะ’ เพราะอาศัยอุทานว่า ‘โอ กุมารทั้งหลายผู้เป็นสักกะ’ (ที. นิ. 1.267) ก็ถูกเรียกว่า ‘สักกะ’ ด้วยศัพท์ที่ใช้กันทั่วไป, ในชนบทสักกะเหล่านั้น. ที่ชื่อว่าฉัพพัคคีย์ คือ ภิกษุผู้เป็นต้นเหตุ 6 รูป มีปัณฑุกะและโลหิตกะเป็นต้น และศิษย์ของภิกษุเหล่านั้น.

---

Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการให้ซักขนแกะ จบแล้ว.

---

8. Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องทองและเงิน

---

Rajatanti na kevalaṃ rūpiyameva idhādhippetaṃ, atha kho yaṃ kiñci vohāragamanīyaṃ kahāpaṇādi ca etaṃ adhippetanti āha ‘‘apicā’’tiādi. Tattha kahāpaṇoti (pārā. aṭṭha. 2.583-584) suvaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā pākatiko vā. Lohamāsako nāma tambalohādīhi katamāsako. Dārumāsako nāma sāradārunā vā veḷupesikāya vā antamaso tālapaṇṇenapi rūpaṃ chinditvā katamāsako. Jatumāsako nāma lākhāya vā niyyāsena vā rūpaṃ samuṭṭhāpetvā katamāsako. ‘‘Ye vohāraṃ gacchantī’’ti iminā pana padena yo yo yattha yattha janapade yadā yadā vohāraṃ gacchati, antamaso aṭṭhimayopi cammamayopi rukkhaphalabījamayopi samuṭṭhāpitarūpopi asamuṭṭhāpitarūpopi sabbo saṅgahito. Tadevāti jātarūparajatameva. Hiraññaṃ nāma kahāpaṇo.

บทว่า รชตํ (เงิน) ในที่นี้ ไม่ได้หมายถึงเฉพาะเงินแท้เท่านั้น แต่หมายถึงสิ่งใดก็ตามที่ใช้ในการแลกเปลี่ยน มีกหาปณะเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อนึ่ง’ เป็นต้น. ในคำนั้น ที่ชื่อว่ากหาปณะ (ปา. อ. 2.583-584) คือ กหาปณะที่ทำด้วยทองคำ หรือทำด้วยเงิน หรือเป็นกหาปณะธรรมดา. ที่ชื่อว่าโลหมาสกะ คือ มาสกะที่ทำด้วยทองแดงเป็นต้น. ที่ชื่อว่าดารุมาสกะ คือ มาสกะที่ทำด้วยไม้แก่น หรือด้วยซีกไม้ไผ่ หรือแม้ด้วยใบตาล โดยตัดให้เป็นรูป. ที่ชื่อว่าชตุมาสกะ คือ มาสกะที่ทำด้วยครั่ง หรือด้วยยางไม้ โดยทำให้เป็นรูป. แต่ด้วยบทว่า ‘สิ่งใดที่ใช้ในการแลกเปลี่ยน’ นี้ ย่อมสงเคราะห์สิ่งใดก็ตามที่ใช้ในการแลกเปลี่ยนในชนบทนั้นๆ ในกาลนั้นๆ แม้ที่ทำด้วยกระดูก หรือทำด้วยหนัง หรือทำด้วยผลไม้และเมล็ดพืช หรือที่ทำเป็นรูป หรือที่ไม่ได้ทำเป็นรูป ทั้งหมด. บทว่า ตเทว (สิ่งนั้นนั่นเอง) คือ ทองและเงินนั่นเอง. ที่ชื่อว่าหิรัณยะ คือ กหาปณะ.

---

‘‘Sādiyatī’’ti vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘gaṇhitukāmo hotī’’ti. Na kevalaṃ kāyavācāhi paṭikkhittameva paṭikkhittaṃ hoti, atha kho manasāpi paṭikkhittaṃ paṭikkhittameva hotīti āha ‘‘kāyavācāhī’’tiādi. Sace pana kāyavācāhi appaṭikkhipitvā cittena adhivāseti, kāyavācāhi kattabbassa paṭikkhepassa akaraṇato akiriyasamuṭṭhānaṃ kāyavacīdvāre āpattiṃ āpajjati. Manodvāre pana āpatti nāma natthi.

ท่านอธิบายความหมายที่กล่าวไว้ว่า ‘สาทิยติ’ ว่า ‘เป็นผู้ใคร่จะรับ’. ไม่ใช่เพียงแต่สิ่งที่ปฏิเสธด้วยกายและวาจาเท่านั้นที่ชื่อว่าปฏิเสธแล้ว, แต่สิ่งที่ปฏิเสธด้วยใจก็ชื่อว่าปฏิเสธแล้วเหมือนกัน ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยกายและวาจา’ เป็นต้น. แต่ถ้าไม่ปฏิเสธด้วยกายและวาจา แต่ยินยอมด้วยใจ ย่อมต้องอาบัติที่เกิดจากการไม่กระทำ (อกิริยสมุฏฐาน) ทางกายทวารและวจีทวาร เพราะไม่กระทำการปฏิเสธที่พึงทำด้วยกายและวาจา. ส่วนทางมโนทวารนั้นไม่มีอาบัติเลย.

---

Eko sataṃ (pārā. aṭṭha. 2.583-584) vā sahassaṃ vā pādamūle ṭhapeti ‘‘tuyhidaṃ hotū’’ti, bhikkhu ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati. Upāsako ‘‘pariccattaṃ mayā tumhāka’’nti gato, añño tattha āgantvā pucchati ‘‘kiṃ, bhante, ida’’nti. Yaṃ tena ca attanā ca vuttaṃ, taṃ ācikkhitabbaṃ. So ce vadati ‘‘gopessāmi, bhante, guttaṭṭhānaṃ dassethā’’ti, sattabhūmikampi pāsādaṃ abhiruhitvā ‘‘idaṃ guttaṭṭhāna’’nti ācikkhitabbaṃ, ‘‘idha nikkhipāhī’’ti na vattabbaṃ. Ettāvatā kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitaṃ hoti, dvāraṃ pidahitvā rakkhantena vasitabbaṃ. Sace kiñci vikkāyikabhaṇḍaṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā āgacchati, ‘‘idaṃ gahessatha, bhante’’ti vutte ‘‘upāsaka, atthi amhākaṃ iminā attho, vatthu ca evarūpaṃ nāma saṃvijjati, kappiyakārako natthī’’ti vattabbaṃ. Sace so vadati ‘‘ahaṃ kappiyakārako bhavissāmi, dvāraṃ vivaritvā dethā’’ti, dvāraṃ vivaritvā ‘‘imasmiṃ okāse ṭhapita’’nti vattabbaṃ, ‘‘imaṃ gaṇhā’’ti na vattabbaṃ. Evañca kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitameva hoti. So cetaṃ gahetvā tassa kappiyabhaṇḍaṃ deti, vaṭṭati. Sace adhikaṃ gaṇhāti, ‘‘na mayaṃ tava bhaṇḍaṃ gaṇhāma, nikkhamāhī’’ti vattabbo.

บุคคลคนหนึ่งวางเงินร้อยหรือพันไว้ที่ใกล้เท้า (ของพระภิกษุ) แล้วกล่าวว่า “สิ่งนี้จงเป็นของท่าน” พระภิกษุห้ามว่า “สิ่งนี้ไม่ควร” อุบาสกกล่าวว่า “ข้าพเจ้าสละให้ท่านแล้ว” แล้วก็ไป บุคคลอื่นมาถึงที่นั้นแล้วถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้คืออะไร?” พึงบอกสิ่งที่อุบาสกนั้นและตนเองกล่าวไว้ ถ้าเขาพูดว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะรักษาไว้ ขอท่านจงแสดงที่เก็บรักษา” พึงขึ้นไปแม้บนปราสาทเจ็ดชั้นแล้วบอกว่า “นี่คือที่เก็บรักษา” ไม่พึงกล่าวว่า “จงวางไว้ที่นี่” ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ สิ่งนั้นก็เป็นอันตั้งอยู่โดยอาศัยกัปปิยะและอกัปปิยะ พึงอยู่โดยปิดประตูรักษาไว้ ถ้ามีสินค้าอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น บาตรหรือจีวร มาถึง เมื่อมีผู้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรับสิ่งนี้” พึงกล่าวว่า “อุบาสก สิ่งนี้มีประโยชน์แก่พวกเรา และวัตถุเช่นนี้ก็มีอยู่ แต่ไม่มีกัปปิยการก” ถ้าเขาพูดว่า “ข้าพเจ้าจะเป็นกัปปิยการก ขอท่านจงเปิดประตูให้” พึงเปิดประตูแล้วกล่าวว่า “วางไว้ในที่นี้” ไม่พึงกล่าวว่า “จงรับสิ่งนี้ไป” ด้วยประการฉะนี้ สิ่งนั้นก็เป็นอันตั้งอยู่โดยอาศัยกัปปิยะและอกัปปิยะนั่นเอง ถ้าเขาถือเอาสิ่งนั้นแล้วนำกัปปิยภัณฑ์มาให้แก่พระภิกษุ ก็ควร ถ้าเขารับเอาไปเกินกว่านั้น พึงกล่าวว่า “พวกเราไม่รับของของท่าน จงออกไปเสีย”

---

Saṅghamajjheyeva nissajjitabbanti ettha yasmā rūpiyaṃ nāma akappiyaṃ, tasmā ‘‘nissajjitabbaṃ saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā’’ti na vuttaṃ. Yasmā pana taṃ paṭiggahitamattameva, na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpitaṃ, tasmā upāyena paribhogadassanatthaṃ ‘‘saṅghamajjheyeva nissajjitabba’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena telādīnaṃ gahaṇaṃ. Soti yo gahaṭṭho ‘‘sappi vā telaṃ vā vaṭṭati upāsakā’’tiādinā nayena vutto, so. Aññena labhitvāti bhikkhunā vā ārāmikena vā attano vassaggena labhitvā. Tato nibbattarukkhacchāyāpīti nissaggiyavatthunā āhaṭabījato nibbattarukkhaparicchedena ṭhitacchāyāpi, paricchedātikkantā pana āgantukattā vaṭṭati. No ce chaḍḍetīti atha neva gahetvā gacchati, na chaḍḍeti, ‘‘kiṃ mayhaṃ iminā byāpārenā’’ti yenakāmaṃ pakkamati. Pañcaṅgasamannāgato ‘‘yo na chandāgatiṃ gaccheyya, na dosāgatiṃ gaccheyya, na mohāgatiṃ gaccheyya, na bhayāgatiṃ gaccheyya, chaḍḍitāchaḍḍitañca jāneyyā’’ti (pārā. 584) evaṃ vuttapañcaṅgehi samannāgato. Sammannitabboti ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmaṃ bhikkhuṃ rūpiyachaḍḍakaṃ sammanneyyā’’tiādinā padabhājane vuttāya ñattidutiyakammavācāya sammannitabbo.

ในคำว่า “พึงสละเสียในท่ามกลางสงฆ์นั่นเอง” นี้ เพราะเงินชื่อว่าเป็นของไม่ควร ฉะนั้นจึงไม่กล่าวว่า “พึงสละแก่สงฆ์ หรือแก่คณะ หรือแก่บุคคล” แต่เพราะสิ่งนั้นเป็นเพียงของที่รับไว้เท่านั้น ยังมิได้นำไปแลกเปลี่ยนเป็นกัปปิยภัณฑ์อย่างใดอย่างหนึ่ง ฉะนั้น เพื่อแสดงการบริโภคโดยอุบาย จึงกล่าวว่า “พึงสละเสียในท่ามกลางสงฆ์นั่นเอง” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” หมายถึงการรับน้ำมันเป็นต้น คำว่า “โส” (นั้น) หมายถึงคฤหัสถ์ที่กล่าวไว้โดยนัยว่า “อุบาสก เนยใสหรือน้ำมันควร” เป็นต้น คำว่า “อันผู้อื่นได้แล้ว” หมายถึงพระภิกษุหรืออารามิกได้แล้วตามลำดับพรรษาของตน คำว่า “แม้เงาไม้ที่เกิดจากสิ่งนั้น” หมายถึงแม้เงาไม้ที่ตั้งอยู่ภายในขอบเขตของต้นไม้ที่เกิดจากเมล็ดพืชที่นำมาด้วยนิสสัคคิยวัตถุ แต่เงาที่เกินขอบเขตไปนั้นควร เพราะเป็นของจรมา คำว่า “ถ้าไม่ทิ้ง” หมายถึง ถ้าไม่ถือเอาไป และไม่ทิ้ง แล้วก็ไปตามชอบใจว่า “ธุระอะไรกับสิ่งนี้ของฉัน” คำว่า “ผู้ประกอบด้วยองค์ห้า” หมายถึงผู้ประกอบด้วยองค์ห้าที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า “ผู้ไม่ถึงซึ่งฉันทาคติ ไม่ถึงซึ่งโทสาคติ ไม่ถึงซึ่งโมหาคติ ไม่ถึงซึ่งภยาคติ และพึงรู้สิ่งที่ทิ้งแล้วและยังไม่ทิ้ง” คำว่า “พึงสมมติ” หมายถึงพึงสมมติด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์โดยนัยว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงแล้ว สงฆ์พึงสมมติภิกษุชื่อนี้ให้เป็นผู้ทิ้งเงิน” เป็นต้น

---

Animittaṃ katvā gūthaṃ viya chaḍḍetabbanti patitaṭṭhānaṃ sallakkhaṇavasena nimittaṃ akatvā gūthaṃ viya chaḍḍetabbaṃ, akkhīni nimīletvāva nadiyā vā papāte vā vanagahane vā gūthaṃ viya anapekkhena patitokāsaṃ asamannāharantena pātetabbanti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘gūthaṃ viya chaḍḍetabba’’nti. Tikapācittiyanti rūpiyasaññivematikaarūpiyasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Arūpiye rūpiyasaññinoti kharapattādīsu suvaṇṇādisaññino. Ratanasikkhāpadanayenāti ‘‘ajjhārāme vā ajjhāvasathe vā’’ti (pāci. 505) ettha vuttavidhinā.

คำว่า “พึงทิ้งเสียเหมือนคูถ โดยไม่ทำเครื่องหมาย” หมายถึงพึงทิ้งเสียเหมือนคูถ โดยไม่ทำเครื่องหมายด้วยการกำหนดที่ตก พึงทิ้งเสียเหมือนคูถ โดยไม่ใส่ใจที่ตก โดยหลับตาแล้วทิ้งลงในแม่น้ำ หรือในเหว หรือในป่าทึบ โดยไม่สนใจที่ตก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “พึงทิ้งเสียเหมือนคูถ” คำว่า “ติกปาจิตตีย์” หมายถึงปาจิตตีย์สามอย่าง โดยอำนาจแห่งความสำคัญว่าเป็นเงิน, ความสงสัย, และความสำคัญว่าไม่ใช่เงิน ในเงิน คำว่า “สำคัญว่าเงินในของที่ไม่ใช่เงิน” หมายถึงสำคัญว่าเป็นทองเป็นต้นในใบไม้หยาบเป็นต้น โดยนัยแห่งรัตนสิกขาบท หมายถึงโดยวิธีที่กล่าวไว้ในคำว่า “ในอาราม หรือในที่อยู่”

---

Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาชาตรูปสิกขาบทจบแล้ว

---

9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā

9. การพรรณนารูปิยสังโวหารสิกขาบท

---

Katādivasenāti kataakatakatākatavasena. Suvaṇṇādicatubbidhampi nissaggiyavatthu idha rūpiyaggahaṇena gahitanti āha ‘‘jātarūparajataparivattana’’nti. Idañca ukkaṭṭhaparicchedena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘purimasikkhāpadena hī’’tiādi. Parivattananti sāditarūpiyassa parivattanaṃ. Purimanayānusārenāti ‘‘ahaṃ, bhante, nānappakārakaṃ rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajjiṃ, idaṃ me nissaggiya’’ntiādinā (pārā. 589).

คำว่า “โดยเป็นต้นว่าทำแล้ว” หมายถึงโดยเป็นของทำแล้ว, ไม่ได้ทำ, ทำแล้วและไม่ได้ทำ วัตถุที่เป็นนิสสัคคีย์สี่ชนิดมีทองเป็นต้นนี้ ถูกรวมเข้าด้วยการรับเงินในที่นี้ ดังที่กล่าวว่า “การแลกเปลี่ยนทองและเงิน” และพึงทราบว่าสิ่งนี้กล่าวไว้โดยกำหนดอย่างสูง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยสิกขาบทก่อนนั่นเอง” เป็นต้น คำว่า “การแลกเปลี่ยน” หมายถึงการแลกเปลี่ยนเงินที่รับไว้แล้ว โดยอนุโลมตามนัยก่อน หมายถึงโดยนัยว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ถึงการซื้อขายด้วยเงินหลายชนิด สิ่งนี้เป็นนิสสัคคีย์ของข้าพเจ้า” เป็นต้น

---

Rūpiyasaṃvohāravatthusminti paṭiggahaṇasseva paṭikkhittattā paṭiggahitaparivattane dosaṃ adisvā rūpiyaparivattane. Tassa vāti parivattitassa vā. Dhanassa vāti attano mūladhanassa vā. Attano vā hi arūpiyena parassa rūpiyaṃ cetāpeyya, attano vā rūpiyena parassa arūpiyaṃ, ubhayathāpi rūpiyasaṃvohāro katova hotīti.

ในคำว่า “ในวัตถุแห่งรูปิยสังโวหาร” นี้ เพราะการรับเท่านั้นที่ถูกห้าม จึงไม่เห็นโทษในการแลกเปลี่ยนของที่รับไว้แล้ว แต่เห็นโทษในการแลกเปลี่ยนเงิน คำว่า “ของสิ่งนั้น” หมายถึงของที่แลกเปลี่ยนแล้ว คำว่า “ของทรัพย์” หมายถึงของทรัพย์ที่เป็นทุนของตน เพราะว่าตนอาจจะให้ผู้อื่นแลกเปลี่ยนเงินด้วยของที่ไม่ใช่เงินของตน หรือแลกเปลี่ยนของที่ไม่ใช่เงินของผู้อื่นด้วยเงินของตน ไม่ว่าในกรณีใด รูปิยสังโวหารก็ชื่อว่าได้ทำแล้ว

---

Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนารูปิยสังโวหารสิกขาบทจบแล้ว

---

10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā

10. การพรรณนากยวิกกายสิกขาบท

---

Rūpiyasaṃvohārassa pana heṭṭhāsikkhāpadena gahitattā kappiyabhaṇḍānamevettha gahaṇanti āha ‘‘cīvarādīna’’ntiādi. Tattha cīvarādīnaṃ kappiyabhaṇḍānanti antamaso dasikasuttaṃ upādāya cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayānaṃ yesaṃ kesañci kappiyabhaṇḍānaṃ. Kayaṃ nāma parabhaṇḍassa gahaṇaṃ. Vikkayaṃ nāma attano bhaṇḍassa dānaṃ. Tenāha ‘‘iminā imaṃ dehī’’tiādi. Parassāti ṭhapetvā pañca sahadhammike aññassa. Ettha ca ‘‘ahaṃ, bhante, nānappakārakaṃ kayavikkayaṃ samāpajjiṃ, idaṃ me nissaggiyaṃ, imāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’tiādinā (pārā. 595) nayena nissajjitabbaṃ. Tenāha ‘‘vuttalakkhaṇavasenā’’tiādi. Nanu cettha cīvaradhovane vā kesacchedane vā bhūmisodhanādinavakamme vā parabhaṇḍaṃ attano hatthagataṃ nissajjitabbaṃ nāma natthi, tattha kiṃ kātabbanti āha ‘‘asante pācittiyaṃ desetabbamevā’’ti. Yathā nissaggiyavatthumhi paribhutte vā naṭṭhe vā pācittiyaṃ deseti, evaṃ idhāpi desetabbamevāti adhippāyo.

ส่วนรูปิยสังโวหารนั้น เพราะถูกรวมไว้ในสิกขาบทก่อนหน้าแล้ว ฉะนั้นในที่นี้จึงหมายถึงการรับของที่ควรเท่านั้น ดังที่กล่าวว่า “จีวรเป็นต้น” เป็นต้น. ในคำว่า “ของที่ควรมีจีวรเป็นต้น” นั้น หมายถึงของที่ควรอย่างใดอย่างหนึ่ง ตั้งแต่เส้นด้ายชายจีวรเป็นต้นไป อันเป็นปัจจัยคือจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัย. คำว่า “การซื้อ” หมายถึงการรับของของผู้อื่น. คำว่า “การขาย” หมายถึงการให้ของของตน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “จงให้สิ่งนี้ด้วยสิ่งนี้” เป็นต้น. คำว่า “ของผู้อื่น” หมายถึงของผู้อื่นนอกจากสหธรรมิก ๕. ในที่นี้ พึงสละโดยนัยว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ถึงการซื้อขายมีประการต่างๆ สิ่งนี้เป็นนิสสัคคีย์ของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าสละสิ่งนี้แก่สงฆ์” เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “โดยลักษณะที่กล่าวมาแล้ว” เป็นต้น. ก็ในที่นี้ ในการซักจีวรก็ดี ในการตัดผมก็ดี ในนวกรรมมีการทำความสะอาดพื้นเป็นต้นก็ดี ของของผู้อื่นที่ตกมาอยู่ในมือของตนซึ่งจะต้องสละไม่มีเลย ในที่นั้นพึงทำอย่างไร? จึงกล่าวว่า “เมื่อไม่มี พึงแสดงอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น”. มีความหมายว่า เหมือนกับที่แสดงอาบัติปาจิตตีย์เมื่อวัตถุที่เป็นนิสสัคคีย์ถูกบริโภคไปแล้วหรือหายไปแล้ว ฉันใด ในที่นี้ก็พึงแสดงอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น ฉันนั้น.

---

Idaṃ amhākaṃ atthīti idaṃ paṭiggahitaṃ telaṃ vā sappi vā amhākaṃ saṃvijjati. Amhākañca iminā ca iminā ca atthoti amhākañca tadaññena iminā ca iminā ca appaṭiggahitakena attho. ‘‘Rūpiyasaṃvohāre vuttanayamevā’’ti iminā ‘‘tikapācittiyaṃ akayavikkaye kayavikkayasaññino ca vematikassa ca dukkaṭa’’nti imaṃ nayamatidisati.

คำว่า ‘สิ่งนี้มีแก่เรา’ หมายถึง น้ำมันหรือเนยใสที่รับมานี้มีอยู่แก่เรา. คำว่า ‘เรามีความต้องการด้วยสิ่งนี้และสิ่งนี้’ หมายถึง เรามีความต้องการด้วยสิ่งอื่น และด้วยสิ่งนี้และสิ่งนี้ที่ยังไม่ได้รับ. ด้วยคำว่า ‘เป็นนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องรูปิยสังโวหารนั่นเอง’ นี้ ย่อมชี้แจงนัยนี้ว่า ‘เป็นติกปาจิตตีย์ (ในสิ่งที่เป็นการซื้อขาย), ส่วนในสิ่งที่ไม่ใช่การซื้อขาย แต่สำคัญว่าเป็นการซื้อขาย และในกรณีที่สงสัย เป็นอาบัติทุกกฏ’.

---

Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการซื้อขาย จบแล้ว.

---

Eḷakalomavaggo dutiyo.

เอฬกโลมวรรคที่ ๒.

---

3. Pattavaggo

3. ปัตตวรรค

---

1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องบาตร

---

Avikappitoti ‘‘imaṃ pattaṃ tuyhaṃ vikappemī’’tiādinā nayena avikappito. Aḍḍhāḷhakodanaṃ gaṇhātīti magadhanāḷiyā dvinnaṃ taṇḍulanāḷīnaṃ odanaṃ gaṇhāti. ‘‘Magadhanāḷi nāma aḍḍhaterasapalā hotī’’ti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Sīhaḷadīpe pakatināḷi mahantā, damiḷanāḷi khuddakā, magadhanāḷi pamāṇayuttā, tāya magadhanāḷiyā diyaḍḍhanāḷi ekā sīhaḷanāḷi hotī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.602) mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Anuttaṇḍulanti pākato ukkantaṃ taṇḍulaṃ uttaṇḍulaṃ, na uttaṇḍulaṃ anuttaṇḍulaṃ. Sabbasambhārasaṅkhatoti jīrakādisabbasambhārehi saṅkhato. Ālopassa catutthabhāgappamāṇaṃ byañjanaṃ ālopassa anurūpabyañjanaṃ.

คำว่า อวิกัปปิโต คือ ไม่ได้ทำวิกัปป์ด้วยนัยมีอาทิว่า “เราทำวิกัปป์บาตรนี้แก่ท่าน”. คำว่า อัฑฒาฬหโกทนัง คัณหาติ คือ รับข้าวสุกมีประมาณเท่าข้าวสาร ๒ นาฬิกาด้วยมาคธนาฬิกา. ในอันธกอรรถกถากล่าวไว้ว่า “มาคธนาฬิกา มีประมาณ ๑๒ ปละครึ่ง”. ในมหาอรรถกถากล่าวไว้ว่า “ในสีหลทวีป นาฬิกาปกติใหญ่ นาฬิกาทมิฬเล็ก มาคธนาฬิกามีประมาณพอดี มาคธนาฬิกา ๑ นาฬิกาครึ่ง เป็นสีหลนาฬิกา ๑ นาฬิกา”. คำว่า อนุตตัณฑุลํ ความว่า ข้าวสารที่หุงเลยความดิบไปแล้ว ชื่อว่า อุตตัณฑุละ, ข้าวสารที่ไม่เป็นอุตตัณฑุละ ชื่อว่า อนุตตัณฑุละ. คำว่า สัพพสัมภาสสังขโต คือ ปรุงด้วยเครื่องปรุงทุกอย่างมียี่หร่าเป็นต้น. พยัญชนะมีประมาณเท่าส่วนที่ ๔ ของคำข้าว ชื่อว่า พยัญชนะที่สมควรแก่คำข้าว.

---

Evaṃ ukkaṭṭhapattaṃ dassetvā idāni majjhimomakāni dassetuṃ ‘‘ukkaṭṭhato’’tiādimāha. Tatrāyaṃ nayo – sace nāḷikodanādi sabbampi pakkhittaṃ vuttanayeneva heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, ayaṃ majjhimo nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ majjhimomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti, antogadhameva hoti, ayaṃ majjhimukkaṭṭho nāma patto. Sace pattodanādi sabbampi pakkhittaṃ heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, ayaṃ omako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ omakomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti, antogadhameva hoti, ayaṃ omakukkaṭṭho nāma pattoti. Tenāha ‘‘tesampi vuttanayeneva bhedo veditabbo’’ti.

เมื่อแสดงบาตรชั้นเลิศอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงบาตรชั้นปานกลางและชั้นต่ำ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อุคคัฏฐโต” ในคำนั้นมีนัยดังนี้ คือ ถ้าข้าวสุกมีนาฬิกาเป็นต้นทั้งหมดที่ใส่ลงไปตั้งอยู่เสมอกับขอบล่างด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว บาตรนี้ชื่อว่า มัชฌิมะ. ถ้าข้าวสุกนั้นตั้งอยู่พูนล้นขอบนั้น บาตรนี้ชื่อว่า มัชฌิโมมกะ. ถ้าข้าวสุกนั้นไม่ถึงขอบนั้น คือ อยู่ภายในขอบนั้น บาตรนี้ชื่อว่า มัชฌิมุกกัฏฐะ. ถ้าข้าวสุกมีบาตรเป็นต้นทั้งหมดที่ใส่ลงไปตั้งอยู่เสมอกับขอบล่าง บาตรนี้ชื่อว่า โอมกะ. ถ้าข้าวสุกนั้นตั้งอยู่พูนล้นขอบนั้น บาตรนี้ชื่อว่า โอมโกมกะ. ถ้าข้าวสุกนั้นไม่ถึงขอบนั้น คือ อยู่ภายในขอบนั้น บาตรนี้ชื่อว่า โอมกุกกัฏฐะ. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แม้ความแตกต่างของบาตรเหล่านั้น พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง”

---

Idāni tesu adhiṭṭhānavikappanānadhiṭṭhānāvikappanupage dassetuṃ ‘‘iccetesū’’tiādimāha. Tattha ukkaṭṭhukkaṭṭhoti ukkaṭṭhato ukkaṭṭho. Tato hi so ‘‘apatto’’ti vutto. Omakomakoti omakato omako. Tato hi so ‘‘apatto’’ti vutto. Ete pana bhājanaparibhogena paribhuñjitabbā, na adhiṭṭhānupagā na vikappanupagā, itare pana satta adhiṭṭhahitvā vā vikappetvā vā paribhuñjitabbā. Tenāha ‘‘sesā satta pattā pamāṇayuttā nāmā’’ti.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงบาตรที่ควรทำอธิษฐาน วิกัปป์ และที่ไม่ควรทำอธิษฐาน ไม่ควรทำวิกัปป์ในบาตรเหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อิจเจเตสุ” ในคำนั้น คำว่า อุคคัฏฐุกกัฏฐะ คือ บาตรที่เลิศกว่าบาตรชั้นเลิศ. เพราะบาตรนั้นถูกกล่าวว่าเป็น “อัปปัตตะ” (ไม่ใช่บาตร). คำว่า โอมโกมกะ คือ บาตรที่ต่ำกว่าบาตรชั้นต่ำ. เพราะบาตรนั้นถูกกล่าวว่าเป็น “อัปปัตตะ” (ไม่ใช่บาตร). บาตรเหล่านี้พึงบริโภคอย่างภาชนะใช้สอยทั่วไป แต่ไม่ควรทำอธิษฐาน ไม่ควรทำวิกัปป์ ส่วนบาตรที่เหลือ ๗ ใบ พึงบริโภคด้วยการทำอธิษฐานหรือทำวิกัปป์. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “บาตรที่เหลือ ๗ ใบ ชื่อว่า บาตรมีประมาณพอดี”

---

Tasmāti yasmā satta pattā pamāṇayuttā, tasmā. Samaṇasāruppena pakkanti ettha ayopatto pañcahi pākehi (pārā. aṭṭha. 2.608) pakko samaṇasāruppena pakko hoti, mattikāpatto dvīhi pākehi. Sace eko pāko ūno hoti, na adhiṭṭhānupago. Yathā ca samaṇasāruppena pakkoyeva adhiṭṭhānupago, tathā ubhopi yaṃ mūlaṃ dātabbaṃ, tasmiṃ dinneyeva adhiṭṭhānupagā. Yadi pana appakampi adinnaṃ hoti, na adhiṭṭhānupagā. Tenāha ‘‘sace panā’’tiādi. ‘‘Kākaṇikamattaṃ nāma diyaḍḍhavīhī’’ti vadanti. Sacepi pattasāmiko vadati ‘‘yadā tumhākaṃ mūlaṃ bhavissati, tadā dassatha, adhiṭṭhahitvā paribhuñjathā’’ti, neva adhiṭṭhānupago hoti. Pākassa hi ūnattā pattasaṅkhaṃ na gacchati. Mūlassa sakalassa vā ekadesassa vā adinnattā sakabhāvaṃ na upeti, aññasseva santako hoti. Tasmā pāke ca mūle ca niṭṭhiteyeva adhiṭṭhānupago hoti. Yo adhiṭṭhānupago, sveva vikappanupago ca. Tenāha ‘‘apaccuddharantenā’’tiādi. Apaccuddharantena vikappetabboti purāṇapattaṃ apaccuddharantena navo patto vikappetabboti attho, ṭhapetabboti adhippāyo. Kaṅgusitthanti sattannaṃ dhaññānaṃ lāmakadhaññasitthanti āha ‘‘kaṅgusitthanikkhamanamattena chiddenā’’ti.

คำว่า ตัสมา คือ เพราะบาตร ๗ ใบมีประมาณพอดี เพราะฉะนั้น. คำว่า สมณสารุปเปน ปักกัง ในคำนี้ บาตรเหล็กที่หุงด้วยการเผา ๕ ครั้ง (ปาริ. อรรถ. ๒.๖๐๘) ชื่อว่า หุงสมควรแก่สมณะ, บาตรดินเผาด้วยการเผา ๒ ครั้ง. ถ้าการเผาขาดไป ๑ ครั้ง ก็ไม่ควรทำอธิษฐาน. บาตรที่หุงสมควรแก่สมณะเท่านั้นควรทำอธิษฐานฉันใด บาตรทั้งสองนั้นเมื่อให้ราคาที่พึงให้แล้วเท่านั้นจึงควรทำอธิษฐานฉันนั้น. แต่ถ้ายังไม่ได้ให้แม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรทำอธิษฐาน. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “สเจ ปนา” คำว่า “กากณิกมัตตัง นาม ทิยัฑฒวีหี” คือ ข้าวเปลือก ๑ เมล็ดครึ่ง. แม้ถ้าเจ้าของบาตรกล่าวว่า “เมื่อท่านมีราคาแล้ว จงให้เถิด จงทำอธิษฐานบริโภคเถิด” บาตรนั้นก็ไม่ควรทำอธิษฐาน. เพราะการเผาไม่สมบูรณ์ จึงไม่ถึงความเป็นบาตร. เพราะยังไม่ได้ให้ราคาทั้งหมดหรือบางส่วน จึงไม่ถึงความเป็นของตน เป็นของผู้อื่นนั่นเอง. เพราะฉะนั้น เมื่อการเผาและราคาเสร็จสิ้นแล้วเท่านั้นจึงควรทำอธิษฐาน. บาตรที่ควรทำอธิษฐานนั่นแหละควรทำวิกัปด้วย. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “อปัจจุทธรันเตนา” คำว่า อปัจจุทธรันเตน วิกัปเปตัพโพ คือ บาตรใหม่พึงทำวิกัปโดยไม่ต้องถอนบาตรเก่าออกไป, มีอธิบายว่า พึงเก็บไว้. คำว่า กังกุสิตถัง คือ เมล็ดข้าวฟ่าง ท่านกล่าวว่า “ด้วยช่องที่มีขนาดเพียงเมล็ดข้าวฟ่างลอดออกได้” เพราะเป็นเมล็ดข้าวที่เลวในบรรดาธัญชาติ ๗ ชนิด

---

Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาปัตตสิกขาบท จบ

---

2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā

2. พรรณนาอูนปัญจพันธนสิกขาบท

---

Assāti imassa pattassa. Tena ūnapañcabandhanenāti tena ūnapañcabandhanena pattena upalakkhito hutvāti attho. Ūnapañcabandhano hi patto ettha lakkhaṇabhāvena gahito. Tenevāha ‘‘itthambhūtassa lakkhaṇe karaṇavacana’’nti. Tattha itthambhūtassāti kañci pakāraṃ pattassa. Lakkhīyate anenāti lakkhaṇaṃ, tasmiṃ karaṇavacanaṃ, tatiyāvibhattīti attho. ‘‘Pakāro’’ti ca sāmaññassa bhedako viseso vuccati. Tathā hi ūnapañcabandhanena pattenāti ettha bhikkhubhāvasāmaññassa ūnapañcabandhanapattabhāvo pakāro, taṃ bhikkhu āpanno, tassa patto lakkhaṇaṃ. Yadi aparipuṇṇapañcabandhano patto ūnapañcabandhano nāma hoti, atha kasmā imassa padabhājaniyaṃ abandhanopi vuttoti āha ‘‘tatthā’’tiādi. Tattha tatthāti vākyopaññāse. Bandhanokāse sati vā asati vā bandhanavirahito patto abandhano, pañcabandhanānaṃ okāso assāti pañcabandhanokāso. Apattoti patto nāma na hotīti attho, pākatikaṃ kātuṃ asamatthoti vuttaṃ hoti. Idañca aññassa viññāpane kāraṇavacanaṃ. Tenāha ‘‘tasmā aññaṃ viññāpetuṃ vaṭṭatī’’ti.

คำว่า อัสสะ คือ ของบาตรนี้. คำว่า เตน อูนปัญจพันธเนน คือ มีอธิบายว่า เป็นผู้มีบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ นั้นเป็นเครื่องหมาย. เพราะบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ ถูกถือเอาในที่นี้โดยเป็นเครื่องหมาย. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อิตถัมภูตัสสะ ลักขเณ กรณวจนัง” ในคำนั้น คำว่า อิตถัมภูตัสสะ คือ บาตรที่มีอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า ลักขณัง คือ เครื่องหมายที่ใช้หมายรู้, มีอธิบายว่า เป็นตติยาวิภัตติ. คำว่า “ปกาโร” หมายถึง ลักษณะพิเศษที่จำแนกความทั่วไป. ดังที่ในคำว่า อูนปัญจพันธเนน ปัตเตน นี้ ความเป็นบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ เป็นลักษณะพิเศษที่จำแนกความเป็นภิกษุทั่วไป, ภิกษุนั้นถึงแล้วซึ่งบาตรนั้น, บาตรนั้นเป็นเครื่องหมาย. ถ้าบาตรที่มีเครื่องผูกไม่ครบ ๕ ชื่อว่า บาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕, เหตุไฉนในบทภาชนีย์จึงกล่าวถึงบาตรที่ไม่มีเครื่องผูกด้วยเล่า? จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ตัตถา” คำว่า ตัตถะ ตัตถะ คือ ในการตั้งประโยค. บาตรที่ไม่มีเครื่องผูก ชื่อว่า อพันธนะ ไม่ว่าจะมีที่สำหรับผูกหรือไม่ก็ตาม, ที่สำหรับผูก ๕ แห่ง ชื่อว่า ปัญจพันธโนกาสะ. คำว่า อปัตโต คือ ไม่ชื่อว่าเป็นบาตร, หมายถึง ไม่สามารถทำให้เป็นปกติได้. และคำนี้เป็นคำที่ใช้เป็นเหตุในการบอกขอผู้อื่น. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะฉะนั้น จึงควรขอผู้อื่น”

---

Bandhanañca nāmetaṃ yasmā bandhanokāse sati hoti, asati na hoti, tasmā tassa lakkhaṇaṃ, bandhanavidhiñca dassetuṃ ‘‘yasmiṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Mukhavaṭṭisamīpe pana pattavedhakena vijjhiyamāne kapālassa bahalattā bhijjati, tasmā heṭṭhā vijjhitabbo. Tenāha ‘‘heṭṭhimapariyante’’tiādi. Sukhumaṃ vā chiddaṃ katvā bandhitabboti sukhume chidde tipupaṭṭādīhi payojanaṃ natthi, suttaṃ pakkhipitvāva adhiṭṭhātabboti adhippāyo. Na kevalaṃ tipusuttakādināva bandhitabboti āha ‘‘phāṇita’’ntiādi. Phāṇitaṃ jhāpetvā pāsāṇacuṇṇenāti pāsāṇacuṇṇena saddhiṃ phāṇitaṃ pacitvā tathāpakkena pāsāṇacuṇṇenāti attho. Nissajjitabboti ‘‘ayaṃ me, bhante, patto ūnapañcabandhanena pattena cetāpito nissaggiyo, imāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti (pārā. 613) nissajjitabbo. Tenāha ‘‘nissajjantenā’’tiādi. Sammatenāti –

ชื่อว่าเครื่องผูกนั้น เพราะเมื่อมีโอกาสแห่งเครื่องผูก ย่อมมี, เมื่อไม่มี ย่อมไม่มี, เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงลักษณะของเครื่องผูกนั้น และวิธีผูก จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ก็ในที่ใด”. ก็เมื่อเจาะด้วยเหล็กเจาะบาตรใกล้ขอบปากบาตร ย่อมแตก เพราะความหนาของกระเบื้อง เพราะฉะนั้น พึงเจาะข้างล่าง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ที่ขอบล่าง”. หรือพึงทำช่องเล็กๆ แล้วผูก ดังนี้ ความว่า ในช่องเล็กๆ ไม่มีความจำเป็นด้วยแผ่นดีบุกเป็นต้น พึงอธิษฐานด้วยการใส่ด้ายเข้าไปเท่านั้น. ไม่ใช่เพียงแต่พึงผูกด้วยด้ายดีบุกเป็นต้นเท่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “น้ำอ้อยงบ”. “เคี่ยวน้ำอ้อยกับผงหิน” ดังนี้ ความว่า เคี่ยวน้ำอ้อยกับผงหิน แล้วใช้ผงหินที่เคี่ยวแล้วอย่างนั้น. “พึงสละ” ดังนี้ พึงสละว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ บาตรนี้ของข้าพเจ้า อันบาตรมีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ ให้แลกมาแล้ว เป็นนิสสัคคีย์ ข้าพเจ้าสละบาตรนี้แก่สงฆ์” (ปา. ๖๑๓). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เมื่อสละ”. “อันสงฆ์สมมติแล้ว” ดังนี้ –

---

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmaṃ bhikkhuṃ pattaggāhāpakaṃ sammanneyya, esā ñatti. Suṇātu me, bhante, saṅgho, saṅgho itthannāmaṃ bhikkhuṃ pattaggāhāpakaṃ sammannati, yassāyasmato khamati itthannāmassa bhikkhuno pattaggāhāpakassa sammuti, so tuṇhassa. Yassa nakkhamati, so bhāseyya. Sammato saṅghena itthannāmo bhikkhu pattaggāhāpako, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (pārā. 614) –

“ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสมมติภิกษุชื่อนี้ ให้เป็นผู้ถือบาตร นี้เป็นญัตติ. ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สงฆ์สมมติภิกษุชื่อนี้ ให้เป็นผู้ถือบาตร ความสมมติภิกษุชื่อนี้ ผู้ถือบาตร ย่อมชอบแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงเป็นผู้นิ่ง. ความสมมติไม่ชอบแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงพูด. ภิกษุชื่อนี้ เป็นผู้ถือบาตร อันสงฆ์สมมติแล้ว ชอบแก่สงฆ์ เพราะฉะนั้น จึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้” (ปา. ๖๑๔) –

---

Evaṃ padabhājane vuttāya ñattidutiyakammavācāya sammatena. Pattassa vijjamānaguṇaṃ vatvāti ‘‘ayaṃ, bhante, patto pamāṇayutto sundaro therānurūpo’’tiādinā (pārā. aṭṭha. 2.615) vijjamānānisaṃsaṃ vatvā. Pattapariyantoti pariyante ṭhitapatto. Adeseti mañcapīṭhacchattanāgadantakādike adese. Pattassa hi nikkhipanadeso ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ādhāraka’’ntiādinā nayena khandhake vuttoyeva. Aparibhogenāti yāgurandhanarajanapacanādinā ayuttaparibhogena. Antarāmagge pana byādhimhi uppanne aññasmiṃ bhājane asati mattikāya limpitvā yāguṃ pacituṃ, udakaṃ vā tāpetuṃ vaṭṭati. Vissajjetīti aññassa deti. Sace pana saddhivihāriko vā antevāsiko vā aññaṃ varapattaṃ ṭhapetvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ sāruppo, ayaṃ therassā’’ti gaṇhāti, vaṭṭati. Añño vā taṃ gahetvā attano pattaṃ deti, vaṭṭati. ‘‘Mayhameva pattaṃ āharā’’ti vattabbakiccaṃ natthi.

อันสงฆ์สมมติแล้วด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์อย่างนี้. 'กล่าวคุณที่มีอยู่ของบาตร' ดังนี้ คือ กล่าวอานิสงส์ที่มีอยู่ด้วยคำมีอาทิว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ บาตรนี้มีประมาณพอดี สวยงาม เหมาะสมแก่พระเถระ' (ปา. อรรถ. 2.615). 'ที่สุดแห่งบาตร' ดังนี้ คือ บาตรที่ตั้งอยู่ที่ที่สุด. 'ในที่อันไม่ควร' ดังนี้ คือ ในที่อันไม่ควรมีเตียง ตั่ง ร่ม และไม้ติดฝาผนังสำหรับแขวนของเป็นต้น. ก็ที่สำหรับวางบาตรนั้นแล ตรัสไว้ในขันธกะแล้วด้วยนัยมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตที่รองบาตร'. 'ด้วยการไม่ใช้สอย' ดังนี้ คือ ด้วยการใช้สอยที่ไม่สมควร มีการหุงข้าวต้ม การย้อมผ้า การหุงต้มเป็นต้น. ก็ในระหว่างทาง เมื่ออาพาธเกิดขึ้น และไม่มีภาชนะอื่น พึงเอาดินทาแล้วหุงข้าวต้ม หรือต้มน้ำ ย่อมควร. 'สละ' ดังนี้ คือ ให้แก่ผู้อื่น. ก็ถ้าสัทธิวิหาริกหรืออันเตวาสิก วางบาตรที่ประเสริฐกว่าอันอื่นไว้ แล้วถือเอาว่า 'นี้เหมาะสมแก่เรา, นี้เหมาะสมแก่พระเถระ' ย่อมควร. หรือผู้อื่นถือเอาบาตรนั้นแล้วให้บาตรของตน ย่อมควร. ไม่มีความจำเป็นที่จะต้องกล่าวว่า 'จงนำบาตรมาให้เราเท่านั้น'.

---

Ñātakappavāriteti ettha saṅghavasena pavāritaṭṭhāne pañcabandhaneneva vaṭṭati, puggalavasena pana pavāritaṭṭhāne ūnapañcabandhanenāpi. Akataviññatti nāma ‘‘vada, bhante, paccayenā’’ti evaṃ akataṭṭhāne viññatti.

'อันญาติปวารณาแล้ว' ดังนี้ ในที่นี้ ในที่ที่ปวารณาโดยส่วนแห่งสงฆ์ ย่อมควรด้วยบาตรมีเครื่องผูก ๕ ผูกเท่านั้น, แต่ในที่ที่ปวารณาโดยส่วนแห่งบุคคล ย่อมควรด้วยบาตรมีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ ผูกก็ได้. ชื่อว่า 'การวิญญัติที่ยังไม่ได้ทำ' คือ การวิญญัติในที่ที่ยังไม่ได้ทำอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า โปรดสั่งด้วยปัจจัยเถิด'.

---

Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อูนปัญจพันธนสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā

3. เภสัชชสิกขาบทวัณณนา

---

Uggahetvāti uggahitakaṃ katvā, appaṭiggahitaṃ sayameva gahetvāti attho. Sattāhātikkamepi anāpattikatā cettha anajjhoharaṇīyataṃ āpannattāti veditabbaṃ. Kasmā etena idaṃ dassitaṃ hotīti āha ‘‘tāni hī’’tiādi. Bhisakkassa imāni tena anuññātattāti bhesajjāni, yesaṃ kesañci sappāyānametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha ‘‘bhesajjakiccaṃ karontu vā, mā vā, evaṃ laddhavohārānī’’ti. Idāni sattāhakālikaṃ nissaggiyavatthubhūtaṃ sappinavanītaṃ dassetuṃ ‘‘sappi nāma gavādīna’’ntiādi vuttaṃ. Ādisaddena ajikādīnaṃ gahaṇaṃ. ‘‘Yesaṃ maṃsaṃ kappatī’’ti iminā pākaṭehi goajikādīhi aññānipi migarohitādīni saṅgaṇhāti. Yesañhi khīraṃ atthi, sappipi tesaṃ atthiyeva. Taṃ pana sulabhaṃ vā hotu, dullabhaṃ vā, asaṃmohatthaṃ vuttaṃ. Makkhikāmadhumevāti khuddakabhamaramadhukarīhi tīhi makkhikāhi kataṃ madhumeva. Ucchurasanti suddhodakasambhinnānaṃ vasena duvidhampi ucchurasaṃ. ‘‘Agilānassa guḷodaka’’nti (mahāva. 284) pana uddissa anuññātattā udakasambhinno agilānassa vaṭṭati. ‘‘Avatthukapakkā vā’’ti iminā savatthukapakkā na vaṭṭatīti dasseti. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘etaṃ savatthukapakkaṃ vaṭṭati, no vaṭṭatīti pucchaṃ katvā ucchuphāṇitaṃ pacchābhattaṃ novaṭṭanakaṃ nāma natthī’’ti vuttaṃ, taṃ yuttanti samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.623) vuttaṃ. Ucchuvikatīti ucchumhā nibbattā rasalasikādikā. Pakatattānaṃ paṭiniddesattā taṃ-saddassa tena pakatānaṃ bhesajjānaṃ eva gahaṇaṃ, na tesaṃ vatthūnanti āha ‘‘tāni bhesajjānī’’tiādi. Na tesaṃ vatthūnīti tesaṃ sappiādīnaṃ kāraṇāni khīrādīni appaṭiggahetvāti attho.

'รับไว้' ดังนี้ คือ ทำให้เป็นของที่รับไว้แล้ว, ความว่า หยิบเอาเองโดยที่ยังไม่ได้มีการรับประเคน. ในที่นี้ พึงทราบว่า การไม่เป็นอาบัติแม้ล่วง ๗ วันนั้น ถึงซึ่งความเป็นของที่ไม่อาจกลืนกินได้. เพราะเหตุไร สิ่งนี้จึงถูกแสดงด้วยคำนี้ ดังนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ก็สิ่งเหล่านั้น'. 'สิ่งเหล่านี้อันแพทย์อนุญาตแล้ว' ดังนี้ คือ ยา, คำนี้เป็นชื่อของสิ่งที่เป็นสัปปายะแก่บางคน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'จะทำกิจแห่งยาหรือไม่ทำก็ตาม, สิ่งเหล่านี้มีชื่อเรียกอย่างนี้'. บัดนี้ เพื่อแสดงเนยใสและเนยข้น ซึ่งเป็นวัตถุแห่งนิสสัคคีย์อันเป็นสัตตาหกาลิก จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ชื่อว่าเนยใสของโคเป็นต้น'. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' คือ การสงเคราะห์แพะเป็นต้น. ด้วยคำว่า 'เนื้อของสัตว์เหล่าใดควร' นี้ ย่อมสงเคราะห์สัตว์อื่นมีเนื้อทรายเป็นต้น นอกเหนือจากโคและแพะเป็นต้นที่ปรากฏ. ก็สัตว์เหล่าใดมีน้ำนม เนยใสของสัตว์เหล่านั้นก็มีอยู่แล้ว. ก็สิ่งนั้นจะหาง่ายหรือหายากก็ตาม ตรัสไว้เพื่อไม่ให้หลงผิด. 'น้ำผึ้งของผึ้งเท่านั้น' ดังนี้ คือ น้ำผึ้งที่ผึ้ง ๓ ชนิด คือ ผึ้งตัวเล็ก ผึ้งภมร และผึ้งหลวง ทำไว้เท่านั้น. 'น้ำอ้อย' ดังนี้ คือ น้ำอ้อย ๒ ชนิด โดยส่วนแห่งน้ำอ้อยบริสุทธิ์และน้ำอ้อยที่เจือด้วยน้ำ. ก็เพราะตรัสอนุญาตโดยเจาะจงว่า 'น้ำอ้อยสำหรับคนไม่เป็นไข้' (มหา. 284) น้ำอ้อยที่เจือด้วยน้ำจึงควรแก่คนไม่เป็นไข้. ด้วยคำว่า 'หรือของที่หุงแล้วไม่มีวัตถุ' นี้ ย่อมแสดงว่า ของที่หุงแล้วมีวัตถุไม่ควร. ก็ในมหาปัจจรีย์ ตรัสไว้ว่า 'สิ่งนี้เป็นของที่หุงแล้วมีวัตถุ ควรหรือไม่ควร' ดังนี้ เมื่อถามแล้ว น้ำอ้อยงบที่หุงแล้วหลังภัต ไม่มีชื่อว่าไม่ควร, คำนั้นสมควร ดังนี้ ตรัสไว้ในสมันตปาสาทิกา (ปา. อรรถ. 2.623). 'วิกติแห่งอ้อย' ดังนี้ คือ น้ำอ้อยและน้ำหวานเป็นต้นที่เกิดจากอ้อย. เพราะเป็นคำที่กล่าวซ้ำถึงสิ่งที่ทำแล้ว จึงเป็นการรับเอาเฉพาะยาที่ทำแล้วด้วยคำนั้น ด้วยคำว่า 'นั้น', ไม่ใช่รับเอาวัตถุเหล่านั้น ดังนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ยาเหล่านั้น'. 'ไม่ใช่ของเหล่านั้น' ดังนี้ ความว่า ไม่รับเอาวัตถุอันเป็นเหตุแห่งเนยใสเป็นต้นเหล่านั้น มีน้ำนมเป็นต้น.

---

Vasātelanti (pārā. aṭṭha. 2.623) ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vasāni bhesajjāni acchavasaṃ macchavasaṃ susukāvasaṃ sūkaravasaṃ gadrabhavasa’’nti (mahāva. 262) evaṃ anuññātavasānaṃ telaṃ. Yānīti yāni bhesajjāni. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, vasāni bhesajjāni acchavasaṃ macchavasaṃ susukāvasaṃ sūkaravasaṃ gadrabhavasaṃ kāle paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ telaparibhogena paribhuñjitu’’nti evaṃ telatthaṃ vasāpaṭiggahaṇassa anuññātattā ‘‘vasātelaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Kāleti purebhattaṃ. Saṃsaṭṭhanti parissāvitaṃ. Tasmāti yasmā anuññātaṃ, tasmā. ‘‘Acchavasa’’nti vacanena ṭhapetvā manussavasaṃ sabbesaṃ akappiyamaṃsānaṃ vasāya anuññātattā ‘‘ṭhapetvā manussavasa’’nti vuttaṃ.

'น้ำมันไขมัน' (ปา. อรรถ. 2.623) ดังนี้ คือ น้ำมันของไขมันที่อนุญาตแล้วอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตไขมันเป็นยา คือ ไขมันหมี ไขมันปลา ไขมันโลมา ไขมันสุกร ไขมันลา' (มหา. 262). 'สิ่งใด' ดังนี้ คือ ยาใด. ก็เพราะการรับไขมันเพื่อทำน้ำมันนั้น ตรัสอนุญาตแล้วอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตไขมันเป็นยา คือ ไขมันหมี ไขมันปลา ไขมันโลมา ไขมันสุกร ไขมันลา ที่รับไว้ในกาล ที่หุงแล้วในกาล ที่กรองแล้วในกาล เพื่อบริโภคด้วยการบริโภคน้ำมัน' เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ก็ไขมันน้ำมัน'. 'ในกาล' ดังนี้ คือ ก่อนภัต. 'กรองแล้ว' ดังนี้ คือ กรองแล้ว. 'เพราะเหตุนั้น' ดังนี้ คือ เพราะเหตุที่อนุญาตแล้ว, เพราะฉะนั้น. ด้วยคำว่า 'ไขมันหมี' นี้ เพราะไขมันของเนื้อสัตว์ที่ไม่ควรทั้งหมด ตรัสอนุญาตแล้ว เว้นไขมันมนุษย์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เว้นไขมันมนุษย์'.

---

Sāmaṃ pacitvāti kāleyeva sāmaṃ pacitvā. Nibbattitatelampīti kāleyeva attanā vivecitatelampi. Tividhampi cetaṃ kāleyeva vaṭṭati. Vuttampi cetaṃ ‘‘kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, anāpattī’’ti. Pacchābhattaṃ pana paṭiggahetuṃ vā kātuṃ vā na vaṭṭatiyeva. Vuttampi cetaṃ ‘‘vikāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ vikāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, āpatti tiṇṇaṃ dukkaṭānaṃ. Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ vikāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ. Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 262). ‘‘Sattāhaṃ nirāmisaparibhogena vaṭṭatī’’ti iminā pana ‘‘kāle paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ telaparibhogena paribhuñjitu’’nti idaṃ nirāmisaparibhogaṃ sandhāya vuttanti dasseti.

คำว่า Sāmaṃ pacitvā ความว่า หุงเองในกาลนั่นเอง. คำว่า Nibbattitatelampīti ความว่า แม้น้ำมันที่ตนแยกออกเองในกาลนั่นเอง. แม้ทั้ง ๓ อย่างนี้ ย่อมควรในกาลนั่นเอง. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่รับประเคนในกาล หุงต้มในกาล ผสมกันในกาล หากเธอฉันของนั้น ไม่ต้องอาบัติ”. ส่วนในเวลาหลังภัต จะรับประเคนก็ดี จะทำก็ดี ไม่ควรเลย. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่รับประเคนในวิกาล หุงต้มในวิกาล ผสมกันในวิกาล หากเธอฉันของนั้น ต้องอาบัติทุกกฎ ๓ ตัว. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่รับประเคนในกาล หุงต้มในวิกาล ผสมกันในวิกาล หากเธอฉันของนั้น ต้องอาบัติทุกกฎ ๒ ตัว. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าของที่รับประเคนในกาล หุงต้มในกาล ผสมกันในวิกาล หากเธอฉันของนั้น ต้องอาบัติทุกกฎตัวเดียว” (มหาวรรค ๒๖๒). ส่วนคำว่า “ย่อมควรโดยการบริโภคอย่างไม่มีอามิส ๗ วัน” นี้ ท่านแสดงว่า คำว่า “เพื่อจะบริโภคโดยการบริโภคน้ำมันที่รับประเคนในกาล หุงต้มในกาล ผสมกันในกาล” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการบริโภคอย่างไม่มีอามิส.

---

Yaṃ panettha (pārā. aṭṭha. 2.623) sukhumarajasadisaṃ maṃsaṃ vā nhāru vā aṭṭhi vā lohitaṃ vā hoti, taṃ abbohārikaṃ. Sace pana anupasampanno tāya paṭiggahitavasāya telaṃ katvā deti, taṃ kathanti āha ‘‘anupasampannenā’’tiādi. Tadahūti yasmiṃ ahani paṭiggahitaṃ, tadahu. Pacchābhattato paṭṭhāya pana sattāhaṃ nirāmisameva vaṭṭati. Tatrāpi abbohārikaṃ abbohārikameva. Yāvakālikavatthūnaṃ aññesaṃ vatthuṃ pacituṃ na vaṭṭatīti sambandho. Tattha yāvakālikavatthūnanti yāvakālikaṃ vatthu etesanti yāvakālikavatthūni, tesaṃ, yāvakālikavatthumantānanti attho. Aññesanti vasātelato aññesaṃ sappiādīnaṃ. Vatthunti khīrādikaṃ yāvakālikabhūtaṃ vatthuṃ, pacituṃ na vaṭṭatiyeva, sāmaṃpākattāti adhippāyo.

ส่วนเนื้อ เอ็น กระดูก หรือเลือดใด ในที่นี้ (สมันตปาสาทิกา ๒.๖๒๓) ที่เป็นเหมือนธุลีละเอียด เนื้อเป็นต้นนั้น จัดเป็นอัพโวหาริก (มีประมาณน้อยจนไม่นับว่ามี). แต่ถ้าอนุปสัมบันทำน้ำมันจากเปลวเหลวที่รับประเคนไว้นั้นแล้วถวาย จะเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวคำว่า “anupasampannena” เป็นต้น. คำว่า Tadahu ความว่า ในวันใดที่รับประเคน ก็ในวันนั้นนั่นเอง. แต่ตั้งแต่วันหลังภัตไป ย่อมควรเฉพาะที่ไม่มีอามิสเท่านั้นตลอด ๗ วัน. แม้ในที่นั้น สิ่งที่เป็นอัพโวหาริก ก็เป็นอัพโวหาริกอยู่นั่นเอง. มีความเชื่อมโยงว่า ไม่ควรหุงต้มวัตถุของสิ่งอื่นที่เป็นยาวกาลิก. ในคำว่า yāvakālikavatthūnaṃ นั้น มีอธิบายว่า วัตถุที่เป็นยาวกาลิกมีแก่สิ่งเหล่านี้ เหตุนั้น สิ่งเหล่านั้นชื่อว่ายาวกาลิกวัตถุ, แก่ยาวกาลิกวัตถุเหล่านั้น คือแก่สิ่งที่มีวัตถุเป็นยาวกาลิก. คำว่า aññesaṃ ความว่า แก่สิ่งอื่นจากน้ำมันเปลวเหลว. คำว่า vatthuṃ ความว่า วัตถุที่เป็นยาวกาลิกมีน้ำนมเป็นต้น ไม่ควรหุงต้มเลย เพราะเป็นของที่หุงต้มเอง นี้เป็นอธิบาย.

---

Nibbattitasappiṃ vāti yāvakālikavatthuto vivecitasappiṃ vā. Yathā tattha dadhigataṃ vā takkagataṃ vā khayaṃ gamissati, evaṃ jhāpitaṃ vāti attho. Navanītaṃ vāti takkabindūnipi dadhiguḷikāyopi apanetvā sudhotanavanītaṃ pacituṃ vaṭṭati sāmaṃpakkābhāvatoti adhippāyo. Yadi sayaṃpacitasattāhakālikena saddhiṃ āmisaṃ bhuñjati, taṃ āmisaṃ sayaṃpacitasattāhakālikena missitaṃ attano yāvakālikabhāvaṃ sattāhakālikena gaṇhāpeti. Tathā ca yāvakālikaṃ apakkampi sayaṃpakkabhāvaṃ upagacchatīti ‘‘taṃ pana tadahupurebhattampi sāmisaṃ paribhuñjituṃ na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Yathā sayaṃpakkasattāhakālikaṃ vasātelaṃ, sayaṃbhajjitasāsapādiyāvajīvikavatthūnaṃ telañca sāmisaṃ tadahupurebhattampi na vaṭṭati, tathā navanītasappīti veditabbaṃ. Vuttañca –

คำว่า Nibbattitasappiṃ vā ความว่า หรือเนยใสที่แยกออกจากวัตถุที่เป็นยาวกาลิก. มีอธิบายว่า เคี่ยวให้งวดจนกระทั่งส่วนที่เป็นนมส้มหรือนมเปรี้ยวในเนยใสนั้นหมดไป. คำว่า Navanītaṃ vā ความว่า เนยข้นที่ล้างสะอาดดีแล้ว โดยนำแม้หยาดนมเปรี้ยวหรือก้อนนมส้มออกแล้ว ย่อมควรเพื่อจะหุงต้ม เพราะไม่มีสภาวะเป็นของที่หุงต้มเอง นี้เป็นอธิบาย. หากภิกษุฉันอามิสร่วมกับของสัตตาหกาลิกที่หุงต้มเอง อามิสนั้นที่ระคนด้วยของสัตตาหกาลิกที่หุงต้มเอง ย่อมทำให้ความเป็นยาวกาลิกของตนกลายเป็นสัตตาหกาลิกไป. และเมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ยาวกาลิกที่ยังไม่ได้หุงต้ม ก็ถึงสภาวะเป็นของที่หุงต้มเอง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แต่ของที่มีอามิสนั้น แม้ในวันนั้นก่อนภัต ก็ไม่ควรบริโภค”. พึงทราบว่า เนยข้นและเนยใส ก็เหมือนกับน้ำมันเปลวเหลวที่เป็นสัตตาหกาลิกซึ่งหุงต้มเอง และน้ำมันของวัตถุที่เป็นยาวชีวิกมีเมล็ดพันธุ์ผักกาดเป็นต้นที่คั่วเอง ซึ่งมีอามิส ย่อมไม่ควรแม้ในวันนั้นก่อนภัต. และท่านกล่าวไว้ว่า -

---

‘‘Yāvakālikaādīni, saṃsaṭṭhāni sahattanā;

Gāhāpayanti sabbhāva’’nti ca;

‘‘Teheva bhikkhunā pattaṃ, kappate yāvajīvikaṃ;

Nirāmisaṃva sattāhaṃ, sāmise sāmapākatā’’ti ca.

และคำว่า “ยาวกาลิกเป็นต้น เมื่อระคนกับของที่ทำด้วยตนเอง ย่อมทำให้ถือเอาสภาวะของตน” และคำว่า “วัตถุยาวชีวิกที่ภิกษุได้มาด้วยอาการเหล่านั้นนั่นแล ย่อมควรตลอดชีวิต เหมือนของที่ไม่มีอามิสควรตลอด ๗ วัน ส่วนในของที่มีอามิส มีความเป็นของที่หุงต้มเอง”.

---

Khīrāditoti ettha ādisaddena tilādīnaṃ gahaṇaṃ. Sāmisānipīti na kevalaṃ nirāmisānevāti attho. Pacchābhattato pana paṭṭhāya na vaṭṭantiyeva. Sattāhātikkamepi anāpatti savatthukānaṃ paṭiggahitattā. ‘‘Tāni paṭiggahetvā’’ti (pārā. 622) hi vuttaṃ. Tenāha ‘‘pacchābhattato paṭṭhāyā’’tiādi. Pacchābhattaṃ paṭiggahitakehi kataṃ pana abbhañjanādīsu upanetabbaṃ, purebhattampi ca uggahitakehi kataṃ. Ubhayesampi sattāhātikkamepi anāpatti. Antosattāheti sattāhabbhantare. Abbhañjanādīnanti ettha ādisaddena muddhanitelaarumakkhanagharadhūpanādīnaṃ gahaṇaṃ. Adhiṭṭhahitvāti ‘‘idāni na mayhaṃ ajjhoharaṇatthāya bhavissati, idaṃ sappi ca telañca vasā ca muddhanitelatthaṃ vā abbhañjanatthaṃ vā bhavissati, madhu arumakkhanatthaṃ vā phāṇitaṃ gharadhūpanatthaṃ vā bhavissatī’’ti evaṃ cittaṃ uppādetvā.

ในคำว่า Khīrādito นี้ ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น ท่านสงเคราะห์เอาเมล็ดงาเป็นต้น. คำว่า Sāmisānipi มีอธิบายว่า ไม่ใช่เฉพาะที่ไม่มีอามิสเท่านั้น. แต่ตั้งแต่วันหลังภัตไป ย่อมไม่ควรเลย. แม้เมื่อล่วง ๗ วันไปแล้ว ก็ไม่ต้องอาบัติ เพราะเป็นของที่รับประเคนไว้พร้อมกับวัตถุ. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า “รับประเคนของเหล่านั้นแล้ว” (ปาราชิก ๖๒๒). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ตั้งแต่วันหลังภัตไป” เป็นต้น. ส่วนของที่ทำด้วยของที่รับประเคนในเวลาหลังภัต พึงนำไปใช้ในการทาตัวเป็นต้น และของที่ทำด้วยของที่เก็บไว้ (อุคคหิตกะ) แม้ในเวลาก่อนภัต (ก็เหมือนกัน). แม้ทั้งสองอย่างนั้น เมื่อล่วง ๗ วันไปแล้ว ก็ไม่ต้องอาบัติ. คำว่า Antosattāhe ความว่า ภายใน ๗ วัน. ในคำว่า abbhañjanādīnaṃ นี้ ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น ท่านสงเคราะห์เอาการทาน้ำมันบนศีรษะ การทาแผล และการรมควันเรือน. คำว่า Adhiṭṭhahitvā ความว่า ตั้งจิตอย่างนี้ว่า “บัดนี้ ของนี้จักไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่การกลืนกินของเรา, เนยใส น้ำมัน และเปลวเหลวนี้ จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่การทาน้ำมันบนศีรษะ หรือเพื่อประโยชน์แก่การทาตัว, น้ำผึ้งจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่การทาแผล หรือน้ำอ้อยจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่การรมควันเรือน” ดังนี้.

---

Ko panettha yāvakālikayāvajīvikavatthūsu visesoti āha ‘‘yāvajīvikānī’’tiādi. Yāva aruṇassa uggamanā tiṭṭhatīti sattamadivase katatelaṃ sace yāva aruṇuggamanā tiṭṭhatīti attho. Pāḷiyaṃ anāgatasappiādīnanti ettha tāva migarohitādīnaṃ sappi pāḷiyaṃ anāgatasappi, tathā navanītaṃ, nāḷikeranimbakosambakaramandasāsapaādīnaṃ telaṃ pana pāḷiyaṃ anāgatatelaṃ, tathā madhukapupphaphāṇitaṃ pāḷiyaṃ anāgataphāṇitanti veditabbaṃ. Na sabbaṃ madhukapupphaphāṇitaṃ phāṇitagatikanti āha ‘‘sītudakenā’’tiādi. Sītudakena katanti madhukapupphāni sītudake pakkhipitvā amadditvā puppharase udakagate sati taṃ udakaṃ gahetvā pacitvā kataṃ. ‘‘Phāṇitagatikamevā’’ti iminā sattāhakālikanti dasseti, na pana nissaggiyavatthunti. Tasmā sattāhaṃ atikkāmayato dukkaṭanti veditabbaṃ. Vuttampi cetaṃ samantapāsādikāyaṃ sītudakena kataṃ madhukapupphaphāṇitaṃ purebhattaṃ sāmisaṃ vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisameva, sattāhātikkame vatthugaṇanāya dukkaṭa’’nti. Sace pana khīraṃ pakkhipitvā kataṃ, yāvakālikaṃ. Khaṇḍasakkharaṃ pana khīrajallikaṃ apanetvā sodhenti, tasmā vaṭṭati, ambajambupanasakadalikhajjuriciñcādīnaṃ sabbesaṃ yāvakālikaphalānaṃ phāṇitaṃ yāvakālikamevāti āha ‘‘ambaphāṇitādīni yāvakālikānī’’ti.

อะไรคือความแตกต่างระหว่างวัตถุที่เป็นยาวกาลิกและยาวชีวิกะในที่นี้? ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ยามชีวิกานิ' (เป็นของยาวชีวิกะ). คำว่า ตั้งอยู่จนกว่าอรุณจะขึ้น ความว่า ถ้าน้ำมันที่ทำในวันที่ ๗ ตั้งอยู่จนกว่าอรุณจะขึ้น. ในคำว่า อนาคตสัปปิ (เนยใสที่ยังไม่มาถึง) เป็นต้น ในพระบาลีนั้น พึงทราบว่า เนยใสของสัตว์มีเนื้อทรายเป็นต้น ชื่อว่า อนาคตสัปปิ ในพระบาลี, เนยข้นก็เช่นเดียวกัน, ส่วนน้ำมันแห่งมะพร้าว สะเดา กะเบา ละหุ่ง และมัสตาร์ดเป็นต้น ชื่อว่า อนาคตเตละ ในพระบาลี, และน้ำอ้อยที่ทำจากดอกมะซาง ชื่อว่า อนาคตผานิตะ ในพระบาลี. ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า 'สีตุกเกนะ' (ด้วยน้ำเย็น) เพื่อแสดงว่า น้ำอ้อยที่ทำจากดอกมะซางมิใช่จะมีคติอย่างน้ำอ้อยไปเสียทั้งหมด. คำว่า ทำด้วยน้ำเย็น คือ ใส่ดอกมะซางลงในน้ำเย็น ไม่คั้น เมื่อรสของดอกไม้ออกมาในน้ำแล้ว กรองเอาน้ำนั้นไปเคี่ยวจนสำเร็จ. ด้วยคำว่า 'มีคติอย่างน้ำอ้อยนั่นเอง' ท่านแสดงว่าเป็นของสัตตาหกาลิก มิใช่เป็นวัตถุแห่งนิสสัคคีย์. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า เป็นอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้ให้ล่วง ๗ วันไป. แม้คำนี้ท่านก็กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาว่า 'น้ำอ้อยที่ทำจากดอกมะซางด้วยน้ำเย็น ควรเป็นของมีอามิสในกาลก่อนภัต ตั้งแต่หลังภัตไปเป็นของไม่มีอามิส (เป็นยา) ตลอด ๗ วัน, เมื่อล่วง ๗ วันไป เป็นอาบัติทุกกฏตามจำนวนวัตถุ'. แต่ถ้าใส่น้ำนมลงไปทำ เป็นของยาวกาลิก. ส่วนน้ำตาลกรวด ท่านลอกคราบนมออกแล้วทำให้สะอาด เพราะฉะนั้นจึงควร. น้ำอ้อยที่ทำจากผลไม้ที่เป็นยาวกาลิกทั้งหมด มีมะม่วง หว้า ขนุน กล้วย อินทผลัม และมะขามเป็นต้น เป็นของยาวกาลิกนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'น้ำอ้อยมะม่วงเป็นต้น เป็นของยาวกาลิก'.

---

Kāyikaparibhogaṃ vaṭṭatīti kāyassa vā kāye aruno vā makkhanaṃ vaṭṭati, ajjhoharituṃ pana na vaṭṭati. Yanti sattāhātikkantaṃ bhesajjaṃ. Nirapekkho pariccajitvāti anapekkho sāmaṇerassa datvā. Tanti evaṃ pariccajitvā puna laddhabhesajjaṃ. Evañhi dinnaṃ bhesajjaṃ sace so sāmaṇero abhisaṅkharitvā vā anabhisaṅkharitvā vā tassa bhikkhuno dadeyya, gahetvā natthukammaṃ vā kātabbaṃ, aññaṃ vā kañci paribhogaṃ. Tenāha ‘‘ajjhoharitumpi vaṭṭatī’’ti. Sace so bālo hoti, dātuṃ na jānāti, aññena bhikkhunā vattabbo ‘‘atthi te, sāmaṇera, bhesajja’’nti, ‘‘āma, bhante, atthī’’ti. ‘‘Āhara, therassa bhesajjaṃ karissāmā’’ti, evampi vaṭṭati. Vatthugaṇanāyāti sappiādivatthugaṇanāya ceva sappipiṇḍādivatthugaṇanāya ca. Missitesu pana ekaṃ nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, bhesajjaṃ sattāhātikkantaṃ nissaggiyaṃ, imāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti (pārā. 623) nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

การบริโภคทางกายย่อมควร คือการทาที่กายหรือบนกายย่อมควร แต่การกลืนกินไม่ควร. คำว่า ยันติ หมายถึง ยาที่ล่วง ๗ วันไปแล้ว. คำว่า สละโดยไม่ห่วงใย คือให้แก่สามเณรโดยไม่มีความอาลัย. คำว่า ตันติ หมายถึง ยาที่สละแล้วอย่างนั้นแล้วได้มาอีก. ด้วยว่า ยาที่ให้ไปแล้วอย่างนั้น ถ้าสามเณรนั้นจะปรุงแต่งหรือมิได้ปรุงแต่งแล้วถวายแก่ภิกษุนั้น ภิกษุรับแล้วพึงทำเป็นยานัตถุ์ หรือใช้สอยอย่างอื่นอย่างใดอย่างหนึ่งก็ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้การกลืนกินก็ควร'. ถ้าสามเณรนั้นยังเป็นเด็ก ไม่รู้จักให้ ภิกษุอื่นพึงบอกว่า 'สามเณร เธอมียาอยู่หรือ?', (สามเณรตอบว่า) 'มีครับ ท่านผู้เจริญ', (ภิกษุบอกว่า) 'นำมาเถิด เราจักทำยาถวายพระเถระ' แม้อย่างนี้ก็ควร. คำว่า ด้วยการนับวัตถุ คือ ด้วยการนับวัตถุมีเนยใสเป็นต้น และด้วยการนับวัตถุมีก้อนเนยใสเป็นต้น. แต่ในของที่ระคนกัน เป็นนิสสัคคีย์ปาจิตตีย์ตัวเดียว. และในข้อนี้ พึงทราบวิธีสละว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ยานี้ของข้าพเจ้าล่วง ๗ วันแล้ว เป็นนิสสัคคีย์ ข้าพเจ้าขอสละยานี้แก่สงฆ์' (ปาราชิกา ๖๒๓).

---

Sādhāraṇapaññatti. Sattāhaṃ anatikkantepi atikkantasaññino ceva vematikassa ca dukkaṭaṃ. Atikkante anatikkantasaññinopi vematikassapi nissaggiyaṃ pācittiyameva, tathā anadhiṭṭhitāvissajjitānaṭṭhāvinaṭṭhādaḍḍhāviluttesu adhiṭṭhitādisaññino. Antosattāhaṃ adhiṭṭhite, vissajjite, naṭṭhe, vinaṭṭhe, daḍḍhe, acchinne, vissāsena gahite ummattakādīnañca anāpatti. Ācāravipatti. Sappiādīnaṃ attano santakatā, gaṇanupagatā, sattāhātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni. Kathinasamuṭṭhānaṃ, akiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedanaṃ. Tenāha ‘‘sesaṃ cīvaravaggassa paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabba’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. kathinasikkhāpadavaṇṇanā).

เป็นสาธารณบัญญัติ. แม้ยังไม่ล่วง ๗ วัน แต่สำคัญว่าล่วงแล้ว และผู้สงสัย เป็นอาบัติทุกกฏ. เมื่อล่วงแล้ว สำคัญว่ายังไม่ล่วงก็ดี สงสัยก็ดี เป็นนิสสัคคีย์ปาจิตตีย์นั่นเอง. เช่นเดียวกัน ในของที่ยังไม่ได้อธิษฐาน ยังไม่ได้สละ ยังไม่หาย ยังไม่พินาศ ยังไม่ถูกไฟไหม้ ยังไม่ถูกชิงไป แต่สำคัญว่าอธิษฐานแล้วเป็นต้น. ในของที่อธิษฐานแล้ว สละแล้ว หายแล้ว พินาศแล้ว ถูกไฟไหม้แล้ว ถูกชิงไปแล้ว ถูกถือเอาด้วยความคุ้นเคย ภายใน ๗ วัน และแก่คนบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. เป็นอาจารวิบัติ. ความเป็นของตนแห่งเนยใสเป็นต้น ๑ การนับเข้าในจำนวน ๑ การล่วง ๗ วัน ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. มีสมุฏฐานเหมือนกฐินสิกขาบท เป็นอกิริยา ไม่พ้นด้วยสัญญา ไม่มีเจตนา เป็นอาบัติที่เกิดจากบัญญัติ กายกรรม วจีกรรม มีจิต ๓ มีเวทนา ๓. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งจีวรวรรค' (อรรถกถากังขาวิตรณี, พรรณนากฐินสิกขาบท).

---

Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเภสัชชสิกขาบท จบแล้ว.

---

4. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาวัสสิกสาฏิกาสิกขาบท.

---

Pacchimamāsassa paṭhamadivasato paṭṭhāyāti jeṭṭhamūlapuṇṇamāsiyā pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya. Tāvāti tāva parimāṇe kāle. Jeṭṭhamūlapuṇṇamāsiyā pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva kattikapuṇṇamā, imasmiṃ pañcamāseti attho. Kālo vassikasāṭikāyātiādināti ettha ādisaddena ‘‘samayo vassikasāṭikāya, aññepi manussā vassikasāṭikacīvaraṃ dentī’’ti (pārā. 628) imesaṃ gahaṇaṃ. Detha me vassikasāṭikacīvarantiādikāyāti ettha ādisaddena pana ‘‘āharatha me vassikasāṭikacīvaraṃ, parivattetha me vassikasāṭikacīvaraṃ, cetāpetha me vassikasāṭikacīvara’’nti imesaṃ gahaṇaṃ. Attano aññātakaappavāritesu tadubhayaṃ karontassa kiṃ hotīti āha ‘‘aññātakaappavāritaṭṭhāne’’tiādi. ‘‘Vattabhede dukkaṭa’’nti idaṃ vassikasāṭikaṃ pubbe adente sandhāya vuttaṃ. Ye pana pubbepi denti, tesu vattabhedo natthi. Vuttañhi samantapāsādikāyaṃ ‘‘ye manussā pubbepi vassikasāṭikacīvaraṃ denti, ime pana sacepi attano aññātakaappavāritā honti, vattabhedo natthi tesu satuppādakaraṇassa anuññātattā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.628). Aññātakaviññattisikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyanti ‘‘yo pana bhikkhu aññātakaṃ gahapatiṃ vā gahapatāniṃ vā cīvaraṃ viññāpeyya aññatra samayā, nissaggiyaṃ pācittiya’’nti (pārā. 518) iminā sikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Idaṃ pana pakatiyā vassikasāṭikadāyakesupi hotiyeva.

ตั้งแต่วันแรกแห่งเดือนสุดท้าย คือตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๗ เป็นต้นไป. คำว่า 'เท่านั้น' คือในกาลมีประมาณเท่านั้น. ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๗ จนถึงวันเพ็ญเดือน ๑๒ นี้ มีความหมายว่า ๕ เดือน. คำว่า 'กาลแห่งผ้าอาบน้ำฝน' เป็นต้น ในข้อนี้ ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงถือเอาคำว่า 'เป็นสมัยแห่งผ้าอาบน้ำฝน, แม้มนุษย์เหล่าอื่นก็ถวายผ้าอาบน้ำฝน' ดังนี้ (ปาราชิก ๖๒๘). คำว่า 'จงถวายผ้าอาบน้ำฝนแก่ข้าพเจ้า' เป็นต้น ในข้อนี้ ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงถือเอาคำว่า 'จงนำผ้าอาบน้ำฝนมาให้ข้าพเจ้า, จงแลกเปลี่ยนผ้าอาบน้ำฝนให้ข้าพเจ้า, จงให้ซื้อผ้าอาบน้ำฝนให้ข้าพเจ้า' ดังนี้. เมื่อทำทั้งสองอย่างนั้นในคนไม่ใช่ญาติและไม่ได้ปวารณาของตน จะเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ในที่ที่ไม่ใช่ญาติและไม่ได้ปวารณา' เป็นต้น. คำว่า 'อาบัติทุกกฏเพราะความผิดในวัตร' นี้ ตรัสหมายถึงผู้ที่ไม่ได้ถวายผ้าอาบน้ำฝนมาก่อน. แต่สำหรับผู้ที่ถวายมาแล้วแต่ก่อน ในคนเหล่านั้นไม่มีความผิดในวัตร. เพราะในสมันตปาสาทิกาได้กล่าวไว้ว่า 'มนุษย์เหล่าใดถวายผ้าอาบน้ำฝนมาแล้วแต่ก่อน แม้คนเหล่านี้ถ้าเป็นคนไม่ใช่ญาติและไม่ได้ปวารณาของตน ก็ไม่มีความผิดในวัตร เพราะทรงอนุญาตให้ทำความระลึกถึงได้ในคนเหล่านั้น' ดังนี้ (อรรถกถาปาราชิก ๒.๖๒๘). เป็นนิสสัคคีย์ปาจิตตีย์ด้วยสิกขาบทว่าด้วยการขอจีวรจากคนไม่ใช่ญาติ คือด้วยสิกขาบทว่า 'อนึ่ง ภิกษุใดขอจีวรจากคฤหบดีหรือคฤหปตานีที่ไม่ใช่ญาติ เว้นแต่สมัย เป็นนิสสัคคีย์ปาจิตตีย์' ดังนี้ (ปาราชิก ๕๑๘). แต่ข้อนี้ย่อมมีแม้ในผู้ที่ถวายผ้าอาบน้ำฝนเป็นปกติอยู่แล้ว.

---

Gimhānaṃ pacchimaddhamāsassa paṭhamadivasato paṭṭhāyāti ettha jeṭṭhamūlakāḷapakkhūposathassa pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva āsāḷhipuṇṇamā, ayamaddhamāso gimhānaṃ pacchimaddhamāso nāma, tassa paṭhamadivasato paṭṭhāyāti attho, addhamāsassa paṭhamapāṭipadadivasato paṭṭhāyāti vuttaṃ hoti. Kattikamāsassa pacchimadivaso nāma pacchimakattikamāsassa puṇṇamā. Ettāvatāti ‘‘māso seso gimhānanti bhikkhunā vassikasāṭikacīvaraṃ pariyesitabbaṃ, addhamāso seso gimhānanti katvā nivāsetabba’’nti ettakena gaṇanena. Pariyesanakkhettanti pariyesanassa khettaṃ. Etasmiñhi māse vassikasāṭikaṃ aladdhaṃ pariyesituṃ vaṭṭati. Karaṇanivāsanakkhettampīti karaṇakkhettañceva nivāsanakkhettañca. Pi-saddena pariyesanakkhettaṃ sampiṇḍeti. Etasmiñhi addhamāse pariyesituṃ, kātuṃ, nivāsetuñca vaṭṭati, adhiṭṭhātuṃyeva na vaṭṭati. Yaṃ pana samantapāsādikāyaṃ katthaci potthake ‘‘jeṭṭhamūlapuṇṇamāsiyā pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva kālapakkhuposatho, ayameko addhamāso pariyesanakkhettañceva karaṇakkhettañca. Etasmiñhi antare vassikasāṭikaṃ aladdhaṃ pariyesituṃ, laddhaṃ kātuñca vaṭṭati, nivāsetuṃ, adhiṭṭhātuñca na vaṭṭatī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.628) vacanaṃ dissati, taṃ pamādalikhitaṃ mātikāya virodhatoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Addhamāso seso gimhānanti katvā nivāsetabba’’nti (pārā. 627) hi pāḷi. Sabbampīti pariyesanaṃ, karaṇaṃ, nivāsanaṃ, adhiṭṭhānañcāti sabbampi. Iminā ime cattāro māsā pariyesanakaraṇanivāsanādhiṭṭhānānaṃ catunnampi khettanti dasseti. Etesu hi catūsu māsesu aladdhaṃ pariyesituṃ, laddhaṃ kātuṃ, nivāsetuṃ, adhiṭṭhātuñca vaṭṭati.

คำว่า 'ตั้งแต่วันแรกแห่งครึ่งเดือนสุดท้ายของฤดูร้อน' ในข้อนี้ คือตั้งแต่วันถัดจากวันอุโบสถข้างแรมแห่งเดือนเชษฐมูล จนถึงวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ครึ่งเดือนนี้ชื่อว่าครึ่งเดือนสุดท้ายของฤดูร้อน มีความหมายว่า ตั้งแต่วันแรกของครึ่งเดือนนั้น คือกล่าวว่าตั้งแต่วันขึ้น ๑ ค่ำ ของครึ่งเดือนนั้นเป็นต้นไป. วันสุดท้ายของเดือนกัตติกะ คือวันเพ็ญเดือนกัตติกะสุดท้าย. ด้วยการนับเท่านี้ คือ 'เมื่อฤดูร้อนเหลืออีก ๑ เดือน ภิกษุพึงแสวงหาผ้าอาบน้ำฝน, เมื่อฤดูร้อนเหลืออีกครึ่งเดือน พึงทำแล้วนุ่งห่ม' ดังนี้. เขตแห่งการแสวงหา คือเขตของการแสวงหา. ในเดือนนี้ ผ้าอาบน้ำฝนที่ยังไม่ได้ พึงแสวงหาได้. เขตแห่งการทำและการนุ่งห่มด้วย คือทั้งเขตแห่งการทำและเขตแห่งการนุ่งห่ม. ด้วยคำว่า 'ด้วย' ย่อมรวมเขตแห่งการแสวงหาเข้าด้วย. ในครึ่งเดือนนี้ พึงแสวงหา ทำ และนุ่งห่มได้ แต่ไม่พึงอธิษฐาน. แต่คำที่ปรากฏในสมันตปาสาทิกาในบางฉบับว่า 'ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๗ จนถึงวันอุโบสถข้างแรม นี้เป็นครึ่งเดือนหนึ่ง เป็นทั้งเขตแห่งการแสวงหาและเขตแห่งการทำ ในระหว่างนี้ ผ้าอาบน้ำฝนที่ยังไม่ได้ พึงแสวงหาได้, ที่ได้แล้ว พึงทำได้ แต่ไม่พึงนุ่งห่ม ไม่พึงอธิษฐาน' ดังนี้ (อรรถกถาปาราชิก ๒.๖๒๘) พึงทราบว่า เป็นคำที่เขียนไว้ด้วยความพลั้งเผลอ เพราะขัดแย้งกับมาติกา. เพราะพระบาลีว่า 'เมื่อฤดูร้อนเหลืออีกครึ่งเดือน พึงทำแล้วนุ่งห่ม' ดังนี้ (ปาราชิก ๖๒๗). ทั้งหมด คือการแสวงหา, การทำ, การนุ่งห่ม, และการอธิษฐาน ทั้งหมด. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า ๔ เดือนนี้เป็นเขตของการแสวงหา การทำ การนุ่งห่ม และการอธิษฐาน ทั้ง ๔ อย่าง. เพราะใน ๔ เดือนนี้ ผ้าที่ยังไม่ได้ พึงแสวงหาได้, ที่ได้แล้ว พึงทำได้, พึงนุ่งห่มได้, และพึงอธิษฐานได้.

---

Vassaṃ ukkaḍḍhīyatīti saṃvaccharaṃ uddhaṃ kaḍḍhīyati vaḍḍhīyati, āruyhatīti attho, vassānassa paṭhamamāsaṃ ukkaḍḍhitvā gimhānaṃ pacchimamāsameva karontīti vuttaṃ hoti. Vassūpanāyikadivase adhiṭṭhātabbāti vassānato pubbeyeva dasāhassa atikkantattā vassūpanāyikadivaseyeva adhiṭṭhātabbā. Tañhi divasaṃ atikkāmetuṃ na vaṭṭati. Antovasse pana laddhā ceva niṭṭhitā ca tasmiṃyeva antovasse laddhadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ nātikkāmetabbā, dasāhātikkame niṭṭhitā pana tadaheva adhiṭṭhātabbā. Dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkāmetabbā. Ayaṃ tāva katāya parihāro. Akatāya pana ko parihāroti āha ‘‘sace’’tiādi. Ekāhampi na labhati ito aññassa parihārassābhāvatoti adhippāyo.

คำว่า 'พรรษาถูกเลื่อนออกไป' หมายถึง ปีถูกดึงให้สูงขึ้น คือถูกเลื่อนออกไป หรือถูกเพิ่มขึ้น มีความหมายว่าถูกยกขึ้นไป คือเลื่อนเดือนแรกของฤดูฝนออกไป แล้วทำให้เป็นเพียงเดือนสุดท้ายของฤดูร้อนนั่นเอง. คำว่า 'พึงอธิษฐานในวันเข้าพรรษา' หมายถึง เพราะล่วงเลยสิบวันก่อนฤดูฝนไปแล้ว จึงพึงอธิษฐานในวันเข้าพรรษาเท่านั้น เพราะไม่ควรให้วันนั้นล่วงเลยไป. ส่วนผ้าที่ได้และทำสำเร็จแล้วในพรรษา ไม่พึงให้ล่วงเลยสิบวันนับแต่วันที่ได้ในพรรษานั้น แต่ถ้าสำเร็จเมื่อล่วงเลยสิบวันไปแล้ว พึงอธิษฐานในวันนั้นเอง. ถ้าสิบวันไม่พอ ไม่พึงให้ล่วงเลยกาลจีวร. นี้เป็นวิธีปฏิบัติสำหรับผ้าที่ทำแล้ว. ส่วนผ้าที่ยังไม่ได้ทำ มีวิธีปฏิบัติอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'ถ้า' เป็นต้น. ความหมายคือ ไม่ได้แม้แต่วันเดียว เพราะไม่มีวิธีปฏิบัติอื่นนอกจากนี้.

---

So kuto hotīti āha ‘‘yāva hemantassa paṭhamadivaso’’ti, jeṭṭhamūlapuṇṇamāsito paṭṭhāya yāva kattikapuṇṇamāsiyā pacchimapāṭipadadivaso, tāvāti attho. Etesu sattasu piṭṭhisamayamāsesūti paṭilomakkamena vuttesu kattikapuṇṇamāsiyā pacchimapāṭipadādīsu jeṭṭhamūlapuṇṇamāsāvasānesu etesu sattasu piṭṭhisamayanāmakesu māsesu. Satuppādakaraṇenāti ‘‘kālo vassikasāṭikāyā’’tiādinā nayena satuppādakaraṇena. Viññāpentassāti ‘‘detha me vassikasāṭikacīvara’’ntiādinā (pārā. 628) nayena viññattiṃ karontassa. Tena sikkhāpadena anāpattīti aññātakaviññattisikkhāpadena anāpatti, iminā pana sikkhāpadena āpattiyeva asamayattā. Vuttañhetaṃ bhadantabuddhadattācariyena –

คำว่า “นั้นมีมาแต่ไหน?” ท่านกล่าวว่า “จนถึงวันแรกแห่งเหมันตฤดู” หมายถึง ตั้งแต่วันเพ็ญเดือนเจฏฐะ (เดือน 7) จนถึงวันแรม 1 ค่ำ เดือนกัตติกะ (เดือน 12). คำว่า “ในเดือนทั้งเจ็ดอันเป็นปิฏฐิสมัยเหล่านี้” หมายถึง ในเดือนทั้งเจ็ดที่ชื่อว่าปิฏฐิสมัยเหล่านี้ ซึ่งกล่าวโดยลำดับย้อนกลับ คือตั้งแต่วันแรม 1 ค่ำ เดือนกัตติกะ (เดือน 12) เป็นต้นไป จนถึงวันเพ็ญเดือนเจฏฐะ (เดือน 7). คำว่า “ด้วยการทำความระลึกให้เกิดขึ้น” หมายถึง ด้วยการทำความระลึกให้เกิดขึ้น โดยนัยมีอาทิว่า “เป็นกาลแห่งผ้าอาบน้ำฝน”. คำว่า “แก่ผู้ที่ขอ” หมายถึง แก่ผู้ที่ขอ โดยนัยมีอาทิว่า “ขอท่านจงให้ผ้าอาบน้ำฝนแก่ข้าพเจ้า” (ปา. 628). คำว่า “ด้วยสิกขาบทนั้นไม่เป็นอาบัติ” หมายถึง ด้วยสิกขาบทว่าด้วยการขอจากคนที่ไม่ใช่ญาติ ไม่เป็นอาบัติ แต่ด้วยสิกขาบทนี้เป็นอาบัติ เพราะไม่ใช่กาล. เรื่องนี้ ท่านพระพุทธทัตตาจารย์ได้กล่าวไว้ว่า –

---

‘‘Katvā pana satuppādaṃ, vassasāṭikacīvaraṃ;

Nipphādentassa bhikkhussa, samaye piṭṭhisammate.

“แต่ภิกษุผู้ทำผ้าอาบน้ำฝนให้สำเร็จ โดยทำความระลึกให้เกิดขึ้น ในสมัยที่ชื่อว่าปิฏฐิสมัย

---

‘‘Hoti nissaggiyāpatti, ñātakāññātakādino;

Tesuyeva ca viññattiṃ, katvā nipphādane tathā’’ti.

ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์นิสสัคคีย์ แก่ผู้ขอจากญาติหรือคนที่ไม่ใช่ญาติเป็นต้น และในการทำผ้าให้สำเร็จด้วยการขอจากบุคคลเหล่านั้น ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน”

---

Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, vassikasāṭikacīvaraṃ atirekamāse sese gimhāne pariyiṭṭhaṃ atirekaddhamāse sese gimhāne katvā paridahitaṃ nissaggiya’’nti iminā (pārā. 628) nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

ในที่นี้ พึงทราบวิธีสละโดยนัยมีอาทิว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผ้าอาบน้ำฝนผืนนี้ของข้าพเจ้า แสวงหาได้ในฤดูร้อนเมื่อเหลือเกินกว่าหนึ่งเดือน และนุ่งห่มแล้วในฤดูร้อนเมื่อเหลือเกินกว่าครึ่งเดือน เป็นนิสสัคคีย์” (ปา. 628).

---

Vassikasāṭikapariyesanavatthusminti paṭikacceva vassikasāṭikapariyesanavatthusmiṃ. Tikapācittiyanti atirekamāsaddhamāsesu atirekasaññivematikaūnakasaññīnaṃ pariyesananivāsanavasena tīṇi pācittiyāni, ekasesaniddeso cāyaṃ, sāmaññaniddeso vā. Ūnakamāsaddhamāsesūti ūnakamāse ceva ūnakaddhamāse ca. Atirekasaññino, vematikassa vā dukkaṭanti ettha ‘‘pariyesananivāsanaṃ karontassā’’ti pāṭhaseso. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ūnakamāse sese gimhāne atirekasaññino, vematikassa vā pariyesantassa dukkaṭaṃ, ūnakaddhamāse sese gimhāne ca atirekasaññino, vematikassa vā nivāsentassa dukkaṭa’’nti. ‘‘Tathā’’ti iminā dukkaṭaṃ atidisati, tañca dukkaṭaṃ udakaphusitagaṇanāya akatvā nhānapariyosānavasena payoge payoge kāretabbaṃ, tañca kho vivaṭaṅgaṇe ākāsato patitaudakeneva nhāyantassa, na nhānakoṭṭhakavāpiādīsu ghaṭehi āsittūdakena nhāyantassa. Tenevāha ‘‘satiyā vassikasāṭikāyā’’tiādi. Pokkharaṇiyādīsu pana naggassa nhāyantassa anāpattīti sambandho, pokkharaṇiyādīsu pana satiyāpi vassikasāṭikāya naggassa nhāyantassa natthi dukkaṭāpattīti attho.

คำว่า “ในเรื่องการแสวงหาผ้าอาบน้ำฝน” หมายถึง ในเรื่องการแสวงหาผ้าอาบน้ำฝนล่วงหน้า. คำว่า “ติกปาจิตตีย์” หมายถึง ปาจิตตีย์ 3 อย่าง โดยการแสวงหาและการนุ่งห่มของภิกษุผู้มีอติเรกสัญญา (สำคัญว่าเกิน) วิจิกิจฉา (สงสัย) หรืออูนกสัญญา (สำคัญว่าหย่อน) ในเวลาที่เหลือเกินกว่าหนึ่งเดือนและครึ่งเดือน นี่เป็นการแสดงแบบเอกเสส หรือเป็นการแสดงแบบทั่วไป. คำว่า “ในเวลาที่เหลือหย่อนกว่าหนึ่งเดือนและครึ่งเดือน” หมายถึง ในเวลาที่เหลือหย่อนกว่าหนึ่งเดือนและในเวลาที่เหลือหย่อนกว่าครึ่งเดือน. คำว่า “แก่ผู้มีอติเรกสัญญา หรือผู้สงสัย เป็นทุกกฏ” ในที่นี้มีบทที่เหลืออยู่ว่า “แก่ผู้กำลังแสวงหาและนุ่งห่ม”. ความนี้กล่าวไว้ว่า – “ในฤดูร้อนเมื่อเหลือหย่อนกว่าหนึ่งเดือน แก่ผู้มีอติเรกสัญญา หรือผู้สงสัย กำลังแสวงหา เป็นทุกกฏ และในฤดูร้อนเมื่อเหลือหย่อนกว่าครึ่งเดือน แก่ผู้มีอติเรกสัญญา หรือผู้สงสัย กำลังนุ่งห่ม เป็นทุกกฏ”. ด้วยคำว่า “เช่นนั้น” นี้ ย่อมแสดงถึงทุกกฏ และทุกกฏนั้น ไม่พึงนับด้วยจำนวนหยดน้ำ แต่พึงปรับทุกครั้งที่อาบน้ำจนเสร็จ และทุกกฏนั้น ย่อมเกิดแก่ผู้ที่อาบน้ำด้วยน้ำที่ตกลงมาจากฟ้าในที่โล่งแจ้งเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้ที่อาบน้ำด้วยน้ำที่ตักจากบ่อหรือสระในห้องอาบน้ำเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่อมีผ้าอาบน้ำฝนอยู่” เป็นต้น. ส่วนการอาบน้ำเปลือยกายในสระน้ำเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ เป็นความเกี่ยวเนื่องกัน. ความหมายคือ ในสระน้ำเป็นต้น แม้มีผ้าอาบน้ำฝนอยู่ การอาบน้ำเปลือยกายก็ไม่มีอาบัติทุกกฏ.

---

Evaṃ antarāpattiyā anāpattiṃ dassetvā idāni nissaggiyena anāpattiṃ dassetuṃ ‘‘acchinnacīvarassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha acchinnacīvarassāti acchinnasesacīvarassa. Tassāpi asamaye nivāsato anāpatti. Esa nayo naṭṭhacīvarassa vāti etthāpi. Yathā cettha nivāsentānaṃ tesaṃ anāpatti, evaṃ tattha pariyesantānampīti daṭṭhabbaṃ. Ettha pana mahagghavassikasāṭikaṃ ṭhapetvā nhāyantassa corūpaddavo āpadā nāmāti āha ‘‘anivattha’’ntiādi. Āpadāsu vā nivāsayatoti āpadāsu vijjamānāsu asamaye nivāsentassa. Yaṃ pana samantapāsādikāyaṃ ‘‘acchinnacīvarassāti etaṃ vassikasāṭikaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Tesañhi naggānaṃ kāyovassāpane anāpatti. Ettha ca mahagghavassikasāṭikaṃ nivāsetvā nhāyantassa corūpaddavo āpadā nāmā’’ti acchinnacīvarādino nissaggiyena anāpattiṃ adassetvā naggassa nhāyato dukkaṭeneva anāpattidassanaṃ, taṃ yuttaṃ viya na dissati. Sabbasikkhāpadesu hi mūlāpattiyā eva āpattippasaṅge anāpattidassanatthaṃ anāpattivāro ārabhīyati, na antarāpattiyāti, tasmā upaparikkhitabbaṃ. Sacīvaratāti antaravāsakauttarāsaṅgehi sacīvaratā.

เมื่อแสดงอนาบัติด้วยอันตรอาบัติอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงอนาบัติด้วยนิสสัคคีย์ จึงกล่าวคำว่า “แก่ภิกษุผู้มีจีวรขาด” เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า “แก่ภิกษุผู้มีจีวรขาด” หมายถึง แก่ภิกษุผู้มีจีวรที่เหลือขาด. แม้แก่ภิกษุนั้น การนุ่งห่มในเวลาไม่สมควร ก็ไม่เป็นอาบัติ. นัยนี้พึงเห็นได้แม้ในคำว่า “แก่ภิกษุผู้มีจีวรหาย” ด้วย. พึงเห็นว่า ในที่นี้ การนุ่งห่มของภิกษุเหล่านั้นไม่เป็นอาบัติฉันใด การแสวงหาของภิกษุเหล่านั้นในที่นั้นก็ไม่เป็นอาบัติฉันนั้น. ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า “ภัยจากโจรชื่อว่าอันตราย” แก่ผู้ที่อาบน้ำโดยวางผ้าอาบน้ำฝนอันมีราคาแพงไว้ โดยกล่าวว่า “ไม่นุ่งห่ม” เป็นต้น. หรือการนุ่งห่มในยามมีภัย หมายถึง แก่ผู้ที่นุ่งห่มในเวลาไม่สมควรเมื่อมีภัยอยู่. ส่วนที่ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา กล่าวว่า “คำว่า ‘แก่ภิกษุผู้มีจีวรขาด’ นี้ หมายถึง ผ้าอาบน้ำฝนเท่านั้น เพราะการอาบน้ำเปลือยกายของภิกษุเหล่านั้นไม่เป็นอาบัติ และในที่นี้ ภัยจากโจรชื่อว่าอันตรายแก่ผู้ที่อาบน้ำโดยนุ่งห่มผ้าอาบน้ำฝนอันมีราคาแพง” การแสดงอนาบัติด้วยทุกกฏแก่ผู้ที่อาบน้ำเปลือยกาย โดยไม่แสดงอนาบัติด้วยนิสสัคคีย์แก่ภิกษุผู้มีจีวรขาดเป็นต้นนั้น ดูเหมือนจะไม่สมควร. เพราะในสิกขาบททั้งปวง หมวดอนาบัติย่อมเริ่มขึ้นเพื่อแสดงอนาบัติในกรณีที่อาจเป็นอาบัติมูลเท่านั้น ไม่ใช่ในกรณีของอันตรอาบัติ เพราะฉะนั้นจึงควรพิจารณา. คำว่า “มีจีวร” หมายถึง การมีจีวรด้วยอันตรวาสก (ผ้านุ่ง) และอุตตราสงค์ (ผ้าห่ม).

---

Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝน จบแล้ว.

---

5. Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการชิงจีวร

---

‘‘Datvā’’ti yaṃ kiñci paccāsīsamānasseva dānamiha adhippetaṃ, na nissaṭṭhadānanti āha ‘‘veyyāvaccādīnī’’tiādi. Sakasaññāyāti ‘‘saka’’nti saññāya. Iminā pārājikābhāvaṃ dasseti. Cajitvā dinnampi hi sakasaññāya gaṇhato natthi pārājikaṃ. Acchindantassāti ekato abaddhāni, visuṃ ṭhapitāni ca bahūni acchindato, ‘‘saṅghāṭiṃ āhara, uttarāsaṅgaṃ āharā’’ti evaṃ āharāpayato ca. Tenāha ‘‘vatthugaṇanāya āpattiyo’’ti. ‘‘Mayā dinnāni sabbāni āharā’’ti vadatopi ekavacaneneva sambahulā āpattiyo. Ekaṃ cīvaraṃ pana ekābaddhāni ca bahūni acchindato ekā āpatti. ‘‘Acchindā’’ti āṇattiyā dukkaṭanti ‘‘mayā dinnāni sabbāni gaṇhā’’ti āṇattiyā ekaṃ dukkaṭaṃ, acchinnesu pana ekavacaneneva sambahulā pācittiyo. Tenāha ‘‘acchinnesu vatthugaṇanāya āpattiyo’’ti. Acchinnesūti tenāṇattena acchinnesu cīvaresu. Yattha pana potthakesu ‘‘acchinnesu yattakāni āṇattāni, tesaṃ gaṇanāya āpattiyo’’ti pāṭho, tattha yattakāni āṇattānīti yattakāni cīvarāni gaṇhituṃ āṇattānīti attho. Yaṃ pana samantapāsādikāyaṃ ‘‘cīvaraṃ ‘gaṇhā’ti āṇāpeti, ekaṃ dukkaṭaṃ. Āṇatto bahūni gaṇhāti, ekaṃ pācittiya’’nti (pārā. aṭṭha. 2.633) vuttaṃ, taṃ ekābaddhaṃ sandhāya. Evañca katvā samantapāsādikāya saddhiṃ imāya aṭṭhakathāya na koci virodho. Sace pana ‘‘saṅghāṭiṃ gaṇha, uttarāsaṅgaṃ gaṇhā’’ti āṇāpeti, vācāya vācāya dukkaṭaṃ. Acchinnesu vatthugaṇanāya āpattiyo. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ bhikkhussa sāmaṃ datvā acchinnaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 633) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

คำว่า “ให้แล้ว” ในที่นี้หมายถึงการให้ทานที่ยังหวังผลตอบแทนบางอย่าง ไม่ใช่การให้ทานที่สละขาดแล้ว ดังที่กล่าวไว้ว่า “การบำรุงปรนนิบัติเป็นต้น” เป็นต้น คำว่า “ด้วยสำคัญว่าเป็นของตน” คือด้วยความสำคัญว่า “ของตน” ด้วยข้อนี้แสดงว่าไม่เป็นปาราชิก เพราะแม้ของที่สละให้แล้ว หากรับมาด้วยสำคัญว่าเป็นของตน ก็ไม่เป็นปาราชิก คำว่า “ผู้ฉกชิง” คือผู้ฉกชิงจีวรหลายผืนที่ไม่ได้ผูกรวมกันและที่วางแยกกันไว้ และผู้ให้ฉกชิงไป เช่น “จงนำผ้าสังฆาฏิมา จงนำผ้าอุตตราสงค์มา” เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อาบัติมีตามจำนวนวัตถุ” แม้กล่าวว่า “จงนำของทั้งหมดที่ฉันให้ไป” ก็เป็นอาบัติหลายตัวด้วยคำพูดเดียว แต่เมื่อฉกชิงจีวรผืนเดียว หรือหลายผืนที่ผูกรวมกัน ก็เป็นอาบัติเดียว คำว่า “ด้วยอาณัติว่าจงฉกชิง” เป็นทุกกฏ คือด้วยอาณัติว่า “จงรับของทั้งหมดที่ฉันให้ไป” เป็นทุกกฏหนึ่ง แต่เมื่อฉกชิงไปแล้ว เป็นปาจิตตีย์หลายตัวด้วยคำพูดเดียว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เมื่อฉกชิงไปแล้ว อาบัติมีตามจำนวนวัตถุ” คำว่า “เมื่อฉกชิงไปแล้ว” คือเมื่อจีวรเหล่านั้นถูกผู้รับอาณัติฉกชิงไปแล้ว ส่วนในคัมภีร์บางแห่งมีบทว่า “เมื่อฉกชิงไปแล้ว อาบัติมีตามจำนวนที่สั่งให้ฉกชิงไป” ในที่นั้น คำว่า “จำนวนที่สั่งให้ฉกชิงไป” หมายถึงจำนวนจีวรที่สั่งให้รับไป ส่วนที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาว่า “สั่งให้รับจีวรว่า ‘จงรับ’ เป็นทุกกฏหนึ่ง ผู้รับอาณัติรับไปหลายผืน เป็นปาจิตตีย์หนึ่ง” (ปารา. อรรถ. 2.633) นั้นหมายถึงของที่ผูกรวมกัน เมื่อเป็นเช่นนี้ อรรถกถานี้กับสมันตปาสาทิกาก็ไม่มีข้อขัดแย้งกัน แต่ถ้าสั่งว่า “จงรับผ้าสังฆาฏิ จงรับผ้าอุตตราสงค์” ก็เป็นทุกกฏตามจำนวนคำพูด เมื่อฉกชิงไปแล้ว อาบัติมีตามจำนวนวัตถุ ในที่นี้ พึงทราบวิธีนิสสัคคีย์ด้วยนัยนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จีวรผืนนี้ของข้าพระองค์ที่ให้แก่ภิกษุแล้วถูกฉกชิงไป เป็นนิสสัคคีย์” (ปารา. 633)

---

Tikapācittiyanti upasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Aññaṃ parikkhāranti pattādiṃ aññaṃ parikkhāraṃ, antamaso sūcimpīti attho. Na kevalaṃ anupasampannassa cīvaraṃyeva acchindato dukkaṭanti āha ‘‘anupasampannassa cā’’tiādi. Tattha yaṃ kiñcīti cīvaraṃ vā hotu, pattādi, yaṃ kiñci parikkhāraṃ vā. Tassa vissāsaṃ gaṇhantassāti yassa dinnaṃ, tassa vissāsena gaṇhantassa, tatiyatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Upasampannatāti acchindanasamaye upasampannabhāvo. Kiñcāpi upasampannabhāvo pāḷiyaṃ, mātikaṭṭhakathāyañca dānaggahaṇesu dissati, tathāpi anupasampannakāle cīvaraṃ datvā upasampannakāle acchindantassa āpattito acchindanakāleyeva upasampannatā aṅganti veditabbaṃ.

คำว่า “ติกปาจิตตีย์” คือปาจิตตีย์ ๓ อย่าง โดยเป็นผู้มีอุปสมบทแล้ว มีความสำคัญว่าเป็นผู้มีอุปสมบทแล้ว, มีความสงสัย, มีความสำคัญว่าเป็นผู้ไม่มีอุปสมบทแล้ว คำว่า “บริขารอื่น” หมายถึงบริขารอื่น เช่น บาตร เป็นต้น แม้กระทั่งเข็ม ไม่ใช่เพียงแต่ฉกชิงจีวรของอนุปสัมบันเท่านั้นที่เป็นทุกกฏ ดังที่กล่าวไว้ว่า “ของอนุปสัมบันด้วย” เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่ง” คือไม่ว่าจะเป็นจีวร หรือบาตรเป็นต้น หรือบริขารสิ่งใดสิ่งหนึ่ง คำว่า “ผู้รับด้วยความไว้วางใจของผู้นั้น” คือผู้รับด้วยความไว้วางใจของบุคคลที่ตนให้ไป และคำนี้เป็นวจนะที่ใช้ในอรรถตติยาวิภัตติ คำว่า “ความเป็นผู้มีอุปสมบทแล้ว” คือความเป็นผู้มีอุปสมบทแล้วในขณะที่ฉกชิง แม้ว่าความเป็นผู้มีอุปสมบทแล้วจะปรากฏในพระบาลีและอรรถกถามาติกาในเรื่องการให้และการรับ แต่ก็พึงทราบว่าความเป็นผู้มีอุปสมบทแล้วในขณะที่ฉกชิงเท่านั้นเป็นองค์ประกอบ เพราะเป็นอาบัติแก่ผู้ที่ให้จีวรในขณะที่ยังเป็นอนุปสัมบัน แล้วฉกชิงไปในขณะที่ตนเป็นอุปสัมบัน

---

Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการฉกชิงจีวร จบลงแล้ว

---

6. Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอเส้นด้าย

---

Chabbidhaṃ khomasuttādinti ‘‘suttaṃ nāma cha suttāni khomaṃ kappāsikaṃ koseyyaṃ kambalaṃ sāṇaṃ bhaṅga’’nti (pārā. 638) evaṃ vuttaṃ chabbidhaṃ khomasuttādiṃ. Tattha khomanti (pārā. aṭṭha. 2.636-38) khomavākehi katasuttaṃ. Kappāsikanti kappāsato nibbattaṃ. Koseyyanti kosiyaṃsūhi kantitvā katasuttaṃ. Kambalanti eḷakalomasuttaṃ. Sāṇanti sāṇavākena katasuttaṃ. Bhaṅganti pāṭekkaṃ vākasuttamevāti eke. Pañcahipi missetvā katasuttaṃ pana ‘‘bhaṅga’’nti veditabbaṃ. Tesaṃ anulomanti tesaṃ khomādīnaṃ anulomaṃ dukūlaṃ pattuṇṇaṃ somārapaṭṭaṃ cīnapaṭṭaṃ iddhijaṃ devadinnanti chabbidhaṃ suttaṃ.

คำว่า “เส้นด้าย ๖ ชนิด มีผ้าป่านเป็นต้น” คือเส้นด้าย ๖ ชนิดที่กล่าวไว้ว่า “เส้นด้าย คือเส้นด้าย ๖ อย่าง ได้แก่ ผ้าป่าน ผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ ผ้าปอ ผ้าป่านแกม” (ปารา. 638) มีผ้าป่านเป็นต้น ในบรรดาเส้นด้ายเหล่านั้น คำว่า “ผ้าป่าน” (ปารา. อรรถ. 2.636-38) คือเส้นด้ายที่ทำจากเปลือกป่าน คำว่า “ผ้าฝ้าย” คือเส้นด้ายที่เกิดจากฝ้าย คำว่า “ผ้าไหม” คือเส้นด้ายที่ทำจากการปั่นใยไหม คำว่า “ผ้าขนสัตว์” คือเส้นด้ายขนแกะ คำว่า “ผ้าปอ” คือเส้นด้ายที่ทำจากเปลือกปอ คำว่า “ผ้าป่านแกม” บางพวกกล่าวว่าเป็นเส้นด้ายที่ทำจากเปลือกไม้แต่ละชนิด แต่พึงทราบว่าเส้นด้ายที่ทำจากการผสมเส้นด้ายทั้ง ๕ ชนิดนั้นเรียกว่า “ผ้าป่านแกม” คำว่า “อนุโลมของเส้นด้ายเหล่านั้น” คือเส้นด้าย ๖ ชนิดที่เป็นอนุโลมของผ้าป่านเป็นต้น ได้แก่ ผ้าไหมละเอียด ผ้าขนกระต่าย ผ้าไหมโสมารปัตตะ ผ้าไหมจีน ผ้าที่เกิดจากฤทธิ์ ผ้าที่เทวดาให้

---

Turīti vāyanūpakaraṇo eko daṇḍo, vītavītaṭṭhānaṃ yattha saṃharitvā ṭhapenti. Vemanti vāyanūpakaraṇo eko daṇḍo, suttaṃ pavesetvā yena ākoṭento ghanabhāvaṃ sampādenti. Tassa sabbappayogesu dukkaṭanti tantavāyassa ye te turivemasajjanādikā payogā, tesu sabbesu payogesu bhikkhussa dukkaṭaṃ, tassa tantavāyassa payoge payoge bhikkhussa dukkaṭanti vuttaṃ hoti. Turiādīnaṃ abhāve tesaṃ karaṇatthaṃ vāsipharasuādīnaṃ maggananisānarukkhacchedanādisabbappayogepi eseva nayo. Tantūnaṃ attano santakattā vītavītaṭṭhānaṃ paṭiladdhameva hotīti āha ‘‘paṭilābhena nissaggiyaṃ hotī’’ti, vikappanupagapacchimacīvarappamāṇe vīte nissaggiyaṃ hotīti vuttaṃ hoti. Teneva vakkhati ‘‘dīghato vidatthimatte, tiriyañca hatthamatte vīte nissaggiyaṃ pācittiya’’nti. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā tantavāyehi vāyāpitaṃ nissaggiya’’nti iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

คำว่า “ตระกรัน” คือไม้ท่อนหนึ่งที่เป็นอุปกรณ์ทอผ้า ซึ่งเป็นที่ที่รวบรวมและวางเส้นด้ายที่ทอแล้ว คำว่า “ฟืม” คือไม้ท่อนหนึ่งที่เป็นอุปกรณ์ทอผ้า ซึ่งใช้กระทบเส้นด้ายที่สอดเข้าไปเพื่อให้เกิดความแน่น คำว่า “เป็นทุกกฏในทุกการกระทำ” คือการกระทำของช่างทอผ้าเหล่านั้น เช่น การจัดตระกรันและฟืม เป็นต้น ในทุกการกระทำเหล่านั้น ภิกษุเป็นทุกกฏ หมายความว่า ในทุกการกระทำของช่างทอผ้านั้น ภิกษุเป็นทุกกฏ ในกรณีที่ไม่มีตระกรันเป็นต้น การกระทำทั้งหมด เช่น การแสวงหา การลับขวานและมีด การตัดไม้ เป็นต้น เพื่อทำสิ่งเหล่านั้น ก็มีนัยเดียวกันนี้ เพราะเส้นด้ายเป็นของตนเอง สถานที่ที่ทอแล้วย่อมได้มาแล้ว จึงกล่าวว่า “เมื่อได้มาแล้ว เป็นนิสสัคคีย์” หมายความว่า เมื่อทอได้ขนาดจีวรผืนเล็กที่สุดที่ต้องวิกัป เป็นนิสสัคคีย์ เพราะเหตุนั้น จึงจะกล่าวต่อไปว่า “เมื่อทอได้ยาวหนึ่งคืบ และกว้างหนึ่งศอก เป็นนิสสัคคีย์ปาจิตตีย์” ในที่นี้ พึงทราบวิธีนิสสัคคีย์ด้วยนัยนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จีวรผืนนี้ของข้าพระองค์ที่ขอเส้นด้ายเองแล้วให้ช่างทอผ้าทอให้ เป็นนิสสัคคีย์”

---

Tenevāti viññāpitatantavāyeneva. Evaṃ idha dukkaṭanti idhāpi tantavāyeneva dīghato vidatthimatte, tiriyaṃ hatthamatte vīte dukkaṭanti attho. Akappiyasuttamayeti viññāpitasuttamaye. Itarasminti aviññattisuttamaye paricchede. Tato ce ūnatarāti vuttappamāṇato ce ūnatarā, antamaso (pārā. aṭṭha. 2.636-638) acchimaṇḍalappamāṇāpīti adhippāyo. Kappiyatantavāyenapi akappiyasuttaṃ vāyāpentassa yathā pubbe nissaggiyaṃ, evamidha dukkaṭaṃ. Teneva kappiyañca akappiyañca suttaṃ vāyāpentassa sace pacchimacīvarappamāṇā vā ūnakā vā akappiyasuttaparicchedā honti, tesu paricchedagaṇanāya dukkaṭaṃ. Kappiyasuttaparicchedesu anāpatti. Atha ekantarikena vā suttena, dīghato vā kappiyaṃ tiriyaṃ akappiyaṃ katvā vītaṃ hoti, pamāṇayutte paricchede paricchede dukkaṭaṃ.

คำว่า ด้วยช่างทอผ้านั้นเอง คือด้วยช่างทอผ้าที่ถูกขอ (ให้ทอ) นั้นเอง คำว่า เป็นทุกกฏในที่นี้ หมายความว่า ในที่นี้ก็เป็นทุกกฏเมื่อช่างทอผ้าทอได้ยาวหนึ่งคืบ และกว้างหนึ่งศอก คำว่า ทำด้วยเส้นด้ายที่เป็นอกัปปิยะ คือทำด้วยเส้นด้ายที่ถูกขอ คำว่า ในส่วนอื่น คือในส่วนที่ทำด้วยเส้นด้ายที่ไม่ได้ขอ คำว่า ถ้าหากน้อยกว่านั้น คือถ้าหากน้อยกว่าขนาดที่กล่าวไว้ แม้กระทั่งขนาดเท่าวงตา (ปารา. อรรถ. 2.636-638) ก็ตาม แม้เมื่อให้ช่างทอผ้าผู้เป็นกัปปิยะทอเส้นด้ายที่เป็นอกัปปิยะ ก็เป็นนิสสัคคีย์เหมือนที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ และในที่นี้ก็เป็นทุกกฏ เพราะเหตุนั้น เมื่อให้ทอเส้นด้ายที่เป็นกัปปิยะและที่เป็นอกัปปิยะ หากส่วนของเส้นด้ายที่เป็นอกัปปิยะมีขนาดเท่าจีวรผืนเล็กที่สุดหรือน้อยกว่า ก็เป็นทุกกฏตามจำนวนส่วนเหล่านั้น ในส่วนของเส้นด้ายที่เป็นกัปปิยะ ไม่เป็นอาบัติ ถ้าทอโดยใช้เส้นด้ายสลับกัน หรือทำให้ทางยาวเป็นกัปปิยะ และทางขวางเป็นอกัปปิยะ ในแต่ละส่วนที่ได้ขนาด ก็เป็นทุกกฏ

---

Yadi pana (pārā. aṭṭha. 2.636-638) dve tantavāyā honti eko kappiyo eko akappiyo, suttañca akappiyaṃ, te ce vārena vinanti, akappiyatantavāyena vīte pamāṇayutte paricchede paricchede pācittiyaṃ, ūnatare dukkaṭaṃ. Itarena vīte ubhayattha dukkaṭaṃ. Sace dvepi vemaṃ gahetvā ekato vinanti, pamāṇayutte paricchede paricchede pācittiyaṃ. Atha suttaṃ kappiyaṃ, cīvarañca kedārabaddhādīhi saparicchedaṃ, akappiyatantavāyena vīte paricchede paricchede dukkaṭaṃ, itarena vīte anāpatti. Sace dvepi ekato vinanti, pamāṇayutte paricchede paricchede dukkaṭaṃ. Atha suttampi kappiyañca akappiyañca, te ce vārena vinanti, akappiyatantavāyena akappiyasuttamayesu pacchimacīvarappamāṇesu paricchedesu vītesu paricchedagaṇanāya pācittiyaṃ, ūnataresu kappiyasuttamayesu ca dukkaṭaṃ. Kappiyatantavāyena akappiyasuttamayesu pamāṇayuttesu vā ūnakesu vā dukkaṭameva, kappiyasuttamayesu anāpatti.

ถ้าหากว่า (ปารา. อรรถ. ๒.๖๓๖-๖๓๘) ช่างทอผ้ามี ๒ คน คนหนึ่งเป็นกัปปิยะ คนหนึ่งเป็นอกัปปิยะ และด้ายก็เป็นอกัปปิยะ ถ้าช่างทอผ้าเหล่านั้นทอผลัดเปลี่ยนกัน เมื่อช่างทอผ้าที่เป็นอกัปปิยะทอในส่วนที่ได้ขนาดแต่ละส่วน เป็นปาจิตตีย์ ในส่วนที่หย่อนกว่า เป็นทุกกฏ เมื่อช่างทอผ้าอีกคนหนึ่งทอ เป็นทุกกฏทั้งสองกรณี ถ้าทั้งสองคนถือกระสวยทอพร้อมกัน ในส่วนที่ได้ขนาดแต่ละส่วน เป็นปาจิตตีย์ ถ้าด้ายเป็นกัปปิยะ และจีวรมีส่วนกำหนดด้วยการผูกคันนาเป็นต้น เมื่อช่างทอผ้าที่เป็นอกัปปิยะทอในแต่ละส่วน เป็นทุกกฏ เมื่อช่างทอผ้าอีกคนหนึ่งทอ ไม่เป็นอาบัติ ถ้าทั้งสองคนทอพร้อมกัน ในส่วนที่ได้ขนาดแต่ละส่วน เป็นทุกกฏ ถ้าด้ายเป็นทั้งกัปปิยะและอกัปปิยะ ถ้าช่างทอผ้าเหล่านั้นทอผลัดเปลี่ยนกัน เมื่อช่างทอผ้าที่เป็นอกัปปิยะทอในส่วนที่ทำด้วยด้ายที่เป็นอกัปปิยะซึ่งมีขนาดเท่าจีวรผืนเล็กที่สุด เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนส่วน ในส่วนที่หย่อนกว่าและในส่วนที่ทำด้วยด้ายที่เป็นกัปปิยะ เป็นทุกกฏ เมื่อช่างทอผ้าที่เป็นกัปปิยะทอในส่วนที่ทำด้วยด้ายที่เป็นอกัปปิยะ ไม่ว่าได้ขนาดหรือหย่อนกว่า ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น ในส่วนที่ทำด้วยด้ายที่เป็นกัปปิยะ ไม่เป็นอาบัติ

---

Atha ekantarikena vā suttena, dīghato vā akappiyaṃ tiriyaṃ akappiyaṃ katvā vinanti, ubhopi vā te vemaṃ gahetvā ekato vinanti, aparicchede cīvare pamāṇayutte paricchede paricchede dukkaṭaṃ, saparicchede paricchedavasena dukkaṭāni. Tenāha ‘‘eteneva upāyenā’’tiādi.

ถ้าทอด้วยด้ายสลับกัน หรือทำให้ทางยาวเป็นอกัปปิยะ หรือทางขวางเป็นอกัปปิยะ หรือทั้งสองคนถือกระสวยทอพร้อมกัน ในจีวรที่ไม่มีส่วนกำหนด ในส่วนที่ได้ขนาดแต่ละส่วน เป็นทุกกฏ ในจีวรที่มีส่วนกำหนด เป็นทุกกฏตามส่วน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ด้วยอุบายนี้แหละ' เป็นต้น

---

Ettha ca tantavāyo tāva aññātakaappavāritato viññattiyā laddho akappiyo, seso kappiyo. Suttampi sāmaṃ viññāpitaṃ akappiyaṃ, sesaṃ, ñātakādivasena uppannañca kappiyanti veditabbaṃ. Tikapācittiyanti vāyāpite vāyāpitasaññivematikaavāyāpitasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Cīvaratthāya viññāpitasuttanti sāmaṃ vā aññena vā cīvaratthāya viññāpitasuttaṃ. Kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘‘sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā’’ti vuttaṃ, tathāpi idha ‘‘cīvaratthāya sāmaṃ viññāpitasutta’’nti avatvā kevalaṃ ‘‘cīvaratthāya viññāpitasutta’’nti aṅgesu vuttattā aññena cīvaratthāya viññāpitasuttampi saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ. Akappiyaviññattiyāti ‘‘cīvaraṃ me, āvuso, vāyathā’’ti evaṃbhūtāya akappiyaviññattiyā.

ในที่นี้ ช่างทอผ้าที่ได้มาด้วยการขอจากคนที่ไม่ใช่ญาติและไม่ได้ปวารณา เป็นอกัปปิยะ ที่เหลือเป็นกัปปิยะ แม้ด้ายที่ตนขอเองก็เป็นอกัปปิยะ ที่เหลือ และที่เกิดขึ้นโดยอาศัยญาติเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นกัปปิยะ คำว่า ติกปาจิตตีย์ คือ ปาจิตตีย์ ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งความสำคัญว่าทอแล้ว, สงสัย, และความสำคัญว่ายังไม่ได้ทอ ในผ้าที่ทอแล้ว คำว่า ด้ายที่ขอเพื่อจีวร คือ ด้ายที่ตนเองหรือผู้อื่นขอเพื่อจีวร ถึงแม้ในพระบาลีจะกล่าวว่า 'ขอด้ายเอง' ก็ตาม แต่ในที่นี้ไม่ได้กล่าวว่า 'ด้ายที่ตนขอเองเพื่อจีวร' แต่กล่าวเพียงว่า 'ด้ายที่ขอเพื่อจีวร' ในองค์ทั้งหลาย เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้ด้ายที่ผู้อื่นขอเพื่อจีวรก็สงเคราะห์เข้าด้วย คำว่า ด้วยการขอที่เป็นอกัปปิยะ คือ ด้วยการขอที่เป็นอกัปปิยะอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงทอจีวรให้ข้าพเจ้า'

---

Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอด้าย จบแล้ว

---

7. Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยช่างทอผ้าใหญ่

---

Cīvarasāmikehi pubbe appavārito hutvāti ‘‘kīdisena te, bhante, cīvarena attho, kīdisaṃ te cīvaraṃ vāyāpemi, vada, bhante, yadicchasī’’ti cīvarasāmikehi pubbe avutto hutvā. Ettha ca āyatādīhi tīhi suttavaḍḍhanākārena saha vāyanākāraṃ dasseti, suvītādīhi catūhi vāyanākārameva. ‘‘Kiñcimattaṃ anupadajjeyyāmā’’tiādi tassa kattabbākāramattadassanaṃ, na pana aṅgadassanaṃ suttavaḍḍhanavaseneva āpajjitabbattāti āha ‘‘na bhikkhuno piṇḍapātadānamattenā’’tiādi. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ pubbe appavāritena aññātakassa gahapatikassa tantavāye upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpannaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 643) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. Tikapācittiyanti aññātake aññātakasaññivematikañātakasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni.

คำว่า เป็นผู้ที่เจ้าของจีวรไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน คือ เป็นผู้ที่เจ้าของจีวรไม่ได้กล่าวไว้ก่อนว่า 'ท่านขอรับ ท่านต้องการจีวรเช่นไร ข้าพเจ้าจะให้ช่างทอจีวรเช่นไรแก่ท่าน ท่านขอรับ ท่านปรารถนาสิ่งใด จงบอกมา' ในที่นี้ แสดงอาการทอพร้อมด้วยอาการเพิ่มด้าย ๓ อย่าง มีการทำให้ยาวขึ้นเป็นต้น และแสดงอาการทออย่างเดียวด้วยอาการ ๔ อย่าง มีการทอดีแล้วเป็นต้น คำว่า 'เราจะให้เพิ่มเพียงเล็กน้อย' เป็นต้น เป็นเพียงการแสดงอาการที่พึงทำ ไม่ใช่การแสดงองค์ เพราะอาบัติพึงเกิดด้วยการเพิ่มด้ายเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ด้วยเพียงการให้บิณฑบาตของภิกษุ' เป็นต้น ในที่นี้ พึงทราบวิธีสละด้วยนัยนี้ว่า 'ท่านขอรับ จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า เป็นนิสสัคคีย์ เพราะข้าพเจ้าไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน ได้เข้าไปหาช่างทอผ้าของคฤหบดีผู้ไม่ใช่ญาติ และได้ถึงการกำหนดในจีวร' (ปารา. ๖๔๓) คำว่า ติกปาจิตตีย์ คือ ปาจิตตีย์ ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งความสำคัญว่าไม่ใช่ญาติ, สงสัย, และความสำคัญว่าเป็นญาติ ในคนที่ไม่ใช่ญาติ

---

Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยช่างทอผ้าใหญ่ จบแล้ว

---

8. Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าอัจเจกจีวร

---

Paṭhamapadassāti ‘‘dasāhānāgata’’nti padassa. Purimanayenevāti accantasaṃyogavaseneva. Tāni divasānīti tesu divasesu. Accantamevāti nirantarameva, tesu dasāhesu yattha katthaci divaseti vuttaṃ hoti. Pavāraṇāmāsassāti pubbakattikamāsassa. So hi idha paṭhamapavāraṇāyogato ‘‘pavāraṇāmāso’’ti vutto. Juṇhapakkhapañcamito paṭṭhāyāti sukkapakkhapañcamiṃ ādiṃ katvā. Pavāraṇāmāsassa juṇhapakkhapañcamitoti vā pavāraṇāmāsassa pakāsanato purimassa juṇhapakkhassa pañcamito paṭṭhāyāti attho. Yo panettha ‘‘kāmañcesa (sārattha. ṭī. 2.650) ‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’nti (pārā. 463) imināva siddho, aṭṭhuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapita’’nti pāṭho dissati, so pamādapāṭho ‘‘dasāhānāgata’’nti iminā virodhatoti daṭṭhabbaṃ. Kiñca ‘‘juṇhapakkhapañcamito paṭṭhāyā’’ti vuttattā aṭṭhakathāyeva pubbāparavirodhopi siyā.

คำว่า ของบทแรก คือ ของบทว่า "ยังไม่ถึง ๑๐ วัน" คำว่า ด้วยนัยก่อนนั่นแหละ คือ ด้วยอาการแห่งการประกอบกันอย่างยิ่ง คำว่า วันเหล่านั้น คือ ในวันเหล่านั้น คำว่า อย่างยิ่งนั่นแหละ คือ อย่างต่อเนื่องนั่นแหละ หมายความว่า ใน ๑๐ วันเหล่านั้น ไม่ว่าวันใดวันหนึ่ง คำว่า แห่งเดือนปวารณา คือ แห่งเดือนกัตติกะก่อน เพราะเดือนนั้นในที่นี้ ถูกเรียกว่า "เดือนปวารณา" เพราะเป็นที่ประกอบด้วยปวารณาครั้งแรก คำว่า ตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำแห่งข้างขึ้น คือ ตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำเป็นต้นไป หรือคำว่า ตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำแห่งข้างขึ้นของเดือนปวารณา หมายถึง ตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำแห่งข้างขึ้นก่อนการประกาศเดือนปวารณา บทใดในที่นี้ปรากฏว่า "ถึงแม้สิกขาบทนี้ (สารัตถ. ฎีกา ๒.๖๕๐) สำเร็จได้ด้วยบทว่า 'อติเรกจีวรพึงทรงไว้ไม่เกิน ๑๐ วัน' (ปารา. ๔๖๓) แต่ก็ทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ไว้โดยแสดงอรรถที่เหมือนไม่เคยมีมาก่อนด้วยอำนาจแห่งอรรถุปปัตติ" บทนั้นเป็นบทที่ผิดพลาด เพราะขัดแย้งกับบทว่า "ยังไม่ถึง ๑๐ วัน" พึงทราบดังนี้ อนึ่ง เพราะกล่าวว่า "ตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำแห่งข้างขึ้น" อรรถกถาเองก็อาจมีความขัดแย้งกันในเบื้องต้นและเบื้องปลายได้

---

Accekacīvaranti accāyikacīvaraṃ vuccati, so ca accāyikabhāvo dāyakassa gamikādibhāvenāti dassetuṃ ‘‘gamikagilānagabbhiniabhinavuppannasaddhānaṃ puggalāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha gamiko nāma ‘‘senāya vā gantukāmo hoti, pavāsaṃ vā gantukāmo hotī’’ti (pārā. 649) vutto. Aññatarena ‘‘vassāvāsikaṃ dassāmī’’ti evaṃ ārocetvā dinnanti gamikādīnaṃ aññatarena gamanādīhi kāraṇehi dātukāmena dūtaṃ vā pesetvā, sayaṃ vā āgantvā ‘‘vassāvāsikaṃ dassāmī’’ti evaṃ ārocetvā dinnaṃ cīvaraṃ. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, accekacīvaraṃ cīvarakālasamayaṃ atikkāmitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 649) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

คำว่า อัจเจกจีวร หมายถึง จีวรที่จำเป็นเร่งด่วน และเพื่อแสดงว่าความจำเป็นเร่งด่วนนั้นเกิดจากสภาพของผู้ถวายที่เป็นผู้เดินทางเป็นต้น จึงกล่าวว่า "บุคคลผู้เดินทาง ผู้เจ็บป่วย ผู้มีครรภ์ ผู้ศรัทธาที่เกิดขึ้นใหม่" เป็นต้น ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น คำว่า ผู้เดินทาง คือ ผู้ที่กล่าวไว้ว่า "ประสงค์จะไปกับกองทัพ หรือประสงค์จะไปต่างถิ่น" (ปารา. ๖๔๙) คำว่า ที่บุคคลใดบุคคลหนึ่งบอกว่า "จะถวายผ้าจำพรรษา" แล้วถวาย คือ จีวรที่ผู้ประสงค์จะถวายด้วยเหตุแห่งการเดินทางเป็นต้นของบุคคลใดบุคคลหนึ่งในบรรดาผู้เดินทางเป็นต้น ได้ส่งทูตไป หรือมาเอง แล้วบอกว่า "จะถวายผ้าจำพรรษา" แล้วถวาย ในที่นี้ พึงทราบวิธีนิสสัคคีย์ด้วยนัยนี้ว่า "ท่านขอรับ อัจเจกจีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า เป็นนิสสัคคีย์ เพราะล่วงเลยเวลาจีวรกาลแล้ว" (ปารา. ๖๔๙)

---

Sesanti ‘‘sādhāraṇapaññattī’’tiādikaṃ. Ayaṃ pana viseso – tattha atirekacīvare atirekacīvarasaññiādino dasāhātikkamo, idha accekacīvare accekacīvarasaññiādino cīvarakālātikkamo. Tathā anaccekacīvare accekacīvarasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Jātippamāṇasampannassa accekacīvarassa attano santakatā, dasāhānāgatāya kattikatemāsikapuṇṇamāya uppannabhāvo, anadhiṭṭhitaavikappitatā, cīvarakālātikkamoti caturaṅgabhāvova ettha viseso.

คำว่า ที่เหลือ คือ ตั้งแต่ "บัญญัติทั่วไป" เป็นต้น แต่มีข้อแตกต่างกันคือ ในอติเรกจีวร การล่วงเลย ๑๐ วัน เกิดขึ้นแก่ผู้มีความสำคัญว่าเป็นอติเรกจีวรเป็นต้น ส่วนในอัจเจกจีวรนี้ การล่วงเลยจีวรกาล เกิดขึ้นแก่ผู้มีความสำคัญว่าเป็นอัจเจกจีวรเป็นต้น เช่นเดียวกัน ในจีวรที่ไม่ใช่อัจเจกจีวร ผู้มีความสำคัญว่าเป็นอัจเจกจีวร และผู้สงสัย เป็นทุกกฏ ความเป็นของตนของอัจเจกจีวรที่สมบูรณ์ด้วยชนิดและประมาณ, การเกิดขึ้นในวันเพ็ญเดือนกัตติกะที่ยังไม่ถึง ๑๐ วัน, การไม่ได้อธิษฐานและไม่ได้วิกัปป์, การล่วงเลยจีวรกาล คือ ความเป็นองค์ ๔ อย่างนี้แหละ เป็นข้อแตกต่างในที่นี้

---

Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอัจเจกจีวร จบแล้ว

---

9. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสาสังคสิกขาบท

---

Upasampajjantiādīsu viyāti ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (vibha. 508) imassa vibhaṅge ‘‘upasampajjā’’ti uddharitabbe ‘‘upasampajja’’nti uddhaṭaṃ. Tadiha nidassanaṃ kataṃ. Ādisaddena pana ‘‘anāpucchaṃ vā gaccheyyā’’tiādīnaṃ (pāci. 111, 115) saṅgaho daṭṭhabbo. Upagantvāti upasaddassatthamāha. Vasitvāti akkhaṇḍaṃ vasitvā. ‘‘Yena yassa hi sambandho, dūraṭṭhampi ca tassa ta’’nti vacanato ‘‘imassa…pe… iminā sambandho’’ti vuttaṃ. Tattha imassāti ‘‘upavassa’’nti padassa. Vinayapariyāyena araññalakkhaṇaṃ adinnādānapārājike āgataṃ. Tattha hi ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti anavasesato avahāraṭṭhānapariggahena tadubhayaṃ asaṅkarato dassetuṃ ‘‘ṭhapetvā gāmañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāmūpacāro hi loke gāmasaṅkhameva gacchatīti. Idha pana suttantapariyāyena ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) āgataṃ āraññakaṃ bhikkhuṃ sandhāya. Na hi so vinayapariyāyike araññe vasanto ‘‘āraññako panthasenāsano’’ti (ma. ni. 1.61) sutte vutto, tasmā tattha āgatameva lakkhaṇaṃ gahetabbanti dassento ‘‘sabbapacchimāni āropitena ācariyadhanunā’’tiādimāha. Tattha ‘‘ācariyadhanu nāma pakatihatthena navavidatthipamāṇaṃ. Jiyāya pana āropitāya catuhatthapamāṇa’’nti vadanti. Gāmassāti parikkhittassa gāmassa. Indakhīlatoti ummārato. Parikkhepārahaṭṭhānatoti pariyante ṭhitagharassa upacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa paṭhamaleḍḍupātato. Kittakena maggena minitabbanti āha ‘‘sace’’tiādi. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vihārassāpi gāmasseva upacāraṃ nīharitvā ubhinnaṃ leḍḍupātānaṃ antarā minitabba’’nti vuttaṃ. Corānaṃ niviṭṭhokāsādidassanenāti ārāme, ārāmūpacāre ca corānaṃ niviṭṭhokāsādidassanena kāraṇena. Ādisaddena bhuttokāsaṭṭhitokāsanisinnokāsanipannokāsānaṃ gahaṇaṃ. Corehi manussānaṃ hataviluttākoṭitabhāvadassanatoti ārāme, ārāmūpacāre ca hataviluttākoṭitabhāvadassanato.

เช่นในคำว่า "อุปสัมปัชชันติ" เป็นต้น ในวิภังค์ของบทว่า "ปฐมํ ฌานํ อุปสัมปัชช วิหรติ" (วิภงฺค. ๕๐๘) พึงยกบทว่า "อุปสัมปัชชา" ขึ้น แต่ยกบทว่า "อุปสัมปัชช" ขึ้นมา ในที่นี้ได้ทำเป็นตัวอย่างไว้ อนึ่ง พึงทราบว่าคำว่า "เป็นต้น" นั้นสงเคราะห์บทว่า "อนาปุจฺฉํ วา คจฺเฉยฺยา" เป็นต้น (ปาจิ. ๑๑๑, ๑๑๕) บทว่า "อุปคนฺตฺวา" ท่านกล่าวอธิบายอุปสัคว่า "อุป" บทว่า "วสิตฺวา" คืออยู่โดยไม่ขาด ด้วยบทว่า "เยน ยสฺส หิ สมฺพนฺโธ, ทูรฏฺฐมฺปิ จ ตสฺส ตํ" (สิ่งใดมีความสัมพันธ์กับสิ่งใด แม้จะอยู่ไกลก็เป็นของสิ่งนั้น) จึงกล่าวว่า "อิมสฺส...เป... อิมินา สมฺพนฺโธ" (ความสัมพันธ์ของสิ่งนี้...กับสิ่งนี้) ในที่นั้น บทว่า "อิมสฺส" คือของบทว่า "อุปวสฺส" ลักษณะของป่าตามนัยแห่งพระวินัยมาแล้วในอทินนาทานปาราชิก ในที่นั้น เพื่อแสดงสถานที่ลักทรัพย์ทั้งสองนั้นโดยไม่ปะปนกัน ด้วยการกำหนดสถานที่ลักทรัพย์โดยไม่เหลือว่า "จากบ้านหรือจากป่า" จึงกล่าวว่า "เว้นบ้าน" เป็นต้น เพราะว่าในโลกนี้ เขตบ้านย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นบ้านนั่นเอง ส่วนในที่นี้ มุ่งหมายถึงภิกษุผู้เป็นอรัญญิกะที่มาในพระสูตรว่า "มีคันธนู ๕๐๐ เป็นที่สุด" (ปารา. ๖๕๔) เพราะว่าภิกษุนั้นเมื่ออยู่ในป่าตามนัยแห่งพระวินัย ไม่ได้ถูกกล่าวไว้ในพระสูตรว่า "อรัญญิกะผู้มีเสนาสนะอยู่ตามทาง" (ม. มู. ๑.๖๑) เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าพึงถือเอาลักษณะที่มาในที่นั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ที่สุดทั้งหมดด้วยคันธนูของอาจารย์ที่ขึ้นสายแล้ว" เป็นต้น ในที่นั้น ท่านกล่าวว่า "คันธนูของอาจารย์นั้น มีประมาณ ๙ คืบด้วยมือปกติ ส่วนเมื่อขึ้นสายแล้วมีประมาณ ๔ ศอก" บทว่า "คามสฺส" คือของบ้านที่ถูกล้อมไว้ บทว่า "อินฺทขีลโต" คือจากธรณีประตู บทว่า "ปริกฺเขปารหฏฺฐานโต" คือจากที่ที่ก้อนดินก้อนแรกตกของบุรุษผู้มีกายปานกลางที่ยืนอยู่ในเขตบ้านของเรือนที่ตั้งอยู่สุดเขต ท่านกล่าวว่า "ถ้า" เป็นต้น เพื่อแสดงว่าพึงวัดด้วยทางเท่าไร ส่วนในอรรถกถาปานกลางกล่าวว่า "พึงนำเขตบ้านของวิหารออกไป แล้ววัดระหว่างที่ก้อนดินตกทั้งสอง" บทว่า "โจรานํ นิวิตฺโถกาสาทิทสฺสเนน" คือด้วยเหตุที่เห็นสถานที่ที่พวกโจรอาศัยอยู่เป็นต้นในอารามและในเขตอาราม ด้วยคำว่า "เป็นต้น" พึงถือเอาสถานที่ที่บริโภค สถานที่ที่ยืน สถานที่ที่นั่ง สถานที่ที่นอน บทว่า "โจเรหิ มนุสฺสานํ หตวิลุตฺตาโกฏิตภาวทสฺสนโต" คือด้วยเหตุที่เห็นสภาพที่ถูกโจรฆ่า ปล้น และทุบตีของมนุษย์ในอารามและในเขตอาราม

---

Antaraghare nikkhipeyyāti antare antare gharāni ettha, etassāti vā antaragharaṃ, gāmo, tasmiṃ ṭhapeyyāti attho. Tenāha ‘‘āraññakassā’’tiādi. Tañcāti nikkhipanañca. ‘‘Mahāpavāraṇāya pavārito hotī’’ti idaṃ vassacchedaṃ akatvā vuṭṭhabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ, na pana pavāraṇāya aṅgabhāvaṃ. Teneva hi byatirekaṃ dassentena samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.653-654) vuttaṃ ‘‘sace pacchimikāya vā upagato hoti chinnavasso vā, nikkhipituṃ na labhatī’’ti. Kattikamāso nāma pubbakattikamāsassa kāḷapakkhapāṭipadato paṭṭhāya yāva aparakattikapuṇṇamā, tāva ekūnattiṃsa rattindivā. Eva-saddena kattikamāsato paraṃ na labhatīti dasseti. Ūnappamāṇe tāva araññalakkhaṇāyogato na labhatu, kasmā gāvutato atirekappamāṇe na labhatīti āha ‘‘yatra hī’’tiādi. Nimantito pana addhayojanampi yojanampi gantvā vasituṃ pacceti, idamappamāṇaṃ. Sāsaṅkasappaṭibhayameva hotīti sāsaṅkañceva sappaṭibhayañca hoti. Eva-saddena anāsaṅkaappaṭibhayehi aṅgayuttepi senāsane vasanto nikkhipituṃ na labhatīti dasseti. Ettāvatā purimikāya upagantvā akkhaṇḍaṃ katvā vuṭṭhavasso yaṃ gāmaṃ gocaragāmaṃ katvā pañcadhanusatikapacchime āraññakasenāsane viharati, tasmiṃ gāme cīvaraṃ ṭhapetvā sakalakattikamāsaṃ tasmiṃyeva senāsane tena cīvarena vinā vatthuṃ anujānitvā idāni vihārato aññattha vasantassa chārattaṃ vippavāsaṃ anujānanto ‘‘siyā ca tassa bhikkhuno’’tiādimāha. Asamādānacārañhi atthatakathinā eva labhanti, netareti ettha idampi kāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha chārattaparamaṃ tena bhikkhunā tena cīvarena vippavasitabbanti yo bhikkhu vihāre vasanto tato aññattha gamanakicce sati antaraghare cīvaraṃ nikkhipati, tena bhikkhunā tena cīvarena chārattaparamaṃ vippavasitabbaṃ, cha rattiyo tamhā vihārā aññattha vasitabbāti vuttaṃ hoti. Vuttañhi bhadantena buddhadattācariyena –

บทว่า Antaraghare nikkhipeyyā คือ ในที่นี้มีเรือนอยู่ระหว่างๆ หรือเรือนนั้นมีอยู่ในระหว่างนี้ ชื่อว่าอันตรฆระ คือบ้าน มีความหมายว่า พึงเก็บไว้ในบ้านนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของภิกษุผู้อยู่ป่า' เป็นต้น บทว่า Tañca คือการเก็บไว้นั้น คำว่า Mahāpavāraṇāya pavārito hoti นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงความเป็นผู้อยู่จำพรรษาโดยไม่ขาดพรรษา ไม่ใช่กล่าวโดยความเป็นองค์แห่งปวารณา เพราะเหตุนั้นแล เมื่อจะแสดงโดยทางปฏิเสธ (ความต่าง) ท่านจึงกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๖๕๓-๖๕๔) ว่า 'ถ้าภิกษุเข้าจำพรรษาหลัง หรือเป็นผู้ขาดพรรษา ย่อมไม่ได้เพื่อจะเก็บไว้' ที่ชื่อว่าเดือนกัตติกะ คือ ๒๙ วัน ๒๙ คืน นับตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำแห่งเดือนกัตติกะแรกไปจนถึงวันเพ็ญแห่งเดือนกัตติกะหลัง ด้วยศัพท์ว่า Eva แสดงว่าพ้นจากเดือนกัตติกะไปแล้ว ย่อมไม่ได้ ในประมาณที่หย่อนกว่านั้น (๕๐๐ ธนู) ย่อมไม่ได้ก่อน เพราะไม่ประกอบด้วยลักษณะของป่า แต่เพราะเหตุไร ในประมาณที่เกินกว่า ๑ คาวุต จึงไม่ได้? ท่านจึงกล่าวว่า Yatra hi เป็นต้น ส่วนภิกษุผู้ได้รับนิมนต์ แม้ไปครึ่งโยชน์หรือหนึ่งโยชน์ ก็ย่อมกลับมาอยู่ได้ นี้เป็นประมาณ (ที่อนุญาต) บทว่า Sāsaṅkasappaṭibhayameva hoti คือ เป็นที่น่าระแวงและมีภัยเฉพาะหน้า ด้วยศัพท์ว่า Eva แสดงว่า แม้ภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะที่ประกอบด้วยองค์คือความไม่น่าระแวงและไม่มีภัยเฉพาะหน้า ก็ไม่ได้เพื่อจะเก็บไว้ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทรงอนุญาตเรื่องการที่ภิกษุผู้เข้าจำพรรษาแรก อยู่จำพรรษาไม่ขาดพรรษา กระทำบ้านใดให้เป็นโคจรคาม อยู่ในเสนาสนะป่าที่มีระยะ ๕๐๐ ธนูเป็นอย่างน้อย เก็บจีวรไว้ในบ้านนั้น แล้วอยู่ในเสนาสนะนั้นนั่นแลโดยปราศจากจีวรนั้นตลอดเดือนกัตติกะทั้งเดือน บัดนี้ เมื่อจะทรงอนุญาตการอยู่ปราศจากจีวร ๖ ราตรี แก่ภิกษุผู้ไปอยู่ ณ ที่อื่นจากวิหาร จึงตรัสคำว่า Siyā ca tassa bhikkhuno เป็นต้น เพราะว่าภิกษุผู้ได้กรานกฐินแล้วเท่านั้น ย่อมได้การเที่ยวไปโดยไม่ต้องถือเอาจีวรไปครบสำรับ (อสมทานจาร) ภิกษุอื่นไม่ได้ ในเรื่องนี้ พึงเห็นเหตุนี้ด้วย ในคำนั้น ที่ว่า 'ภิกษุนั้นพึงอยู่ปราศจากจีวรนั้นได้ ๖ ราตรีเป็นอย่างยิ่ง' มีอธิบายว่า ภิกษุใดอาศัยอยู่ในวิหาร เมื่อมีกิจที่จะต้องไปที่อื่นจากวิหารนั้น จึงเก็บจีวรไว้ในบ้าน ภิกษุนั้นพึงอยู่ปราศจากจีวรนั้นได้ ๖ ราตรีเป็นอย่างยิ่ง คือพึงไปอยู่ ณ ที่อื่นจากวิหารนั้นได้ ๖ ราตรี สมจริงดังที่พระพุทธทัตตาจารย์ผู้เป็นเจ้ากล่าวไว้ว่า -

---

‘‘Yaṃ gāmaṃ gocaraṃ katvā, bhikkhu āraññake vase;

Tasmiṃ gāme ṭhapetuṃ taṃ, māsamekaṃ tu vaṭṭati.

ภิกษุผู้อยู่ในป่า กระทำบ้านใดให้เป็นที่เที่ยวไป (โคจรคาม) การเก็บจีวรนั้นไว้ในบ้านนั้น ย่อมควรตลอดหนึ่งเดือน

---

‘‘Aññattheva vasantassa, chārattaparamaṃ mataṃ;

Ayamassa adhippāyo, paṭicchanno pakāsito’’ti.

แต่สำหรับภิกษุผู้ไปอยู่ ณ ที่อื่น (จากวิหาร) ท่านถือว่า (อยู่ปราศจากได้) ๖ ราตรีเป็นอย่างยิ่ง นี้คือความประสงค์ของสิกขาบทนี้ที่ลี้ลับซึ่งข้าพเจ้าเปิดเผยแล้ว

---

Tenevāha ‘‘tato ce uttari vippavaseyyāti chārattato uttari tasmiṃ senāsane sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpeyyā’’tiādi. Tathā asakkontenāti gataṭṭhānassa dūratāya senāsanaṃ āgantvā sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpetuṃ asakkontena. Evampi asakkontena tatreva ṭhitena paccuddharitabbaṃ ‘‘atirekacīvaraṭṭhāne ṭhassatī’’ti. Vasitvāti aruṇaṃ uṭṭhāpetvā. Bhikkhusammuti udositasikkhāpade vuttāva.

เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า Tato ce uttari vippavaseyyā คือ พึงทำอรุณที่ ๗ ให้ขึ้นในเสนาสนะอื่น (ที่ไปพัก) เกินกว่า ๖ ราตรี เป็นต้น บทว่า Tathā asakkontena คือ เมื่อไม่สามารถจะกลับมายังเสนาสนะ (เดิม) เพื่อทำอรุณที่ ๗ ให้ขึ้นได้ เพราะความที่สถานที่ที่ไปนั้นไกล แม้เมื่อไม่สามารถอย่างนั้น ก็พึงถอนคืนในที่ที่ตนอยู่นั่นเองว่า 'จีวรจักตั้งอยู่ในฐานะเป็นอติเรกจีวร' บทว่า Vasitvā คือ ทำอรุณให้ขึ้นแล้ว การสมมติภิกษุ ท่านกล่าวไว้แล้วในอุทโทสิตสิกขาบทนั่นแล

---

Sesanti ‘‘aññatra bhikkhusammutiyāti ayamettha anupaññattī’’tiādikaṃ. Tattha hi aṅgesu yaṃ rattivippavāso catutthamaṅgaṃ, taṃ idha chārattato uttari vippavāso hotīti ayameva viseso.

บทว่า Sesanti คือ คำว่า 'Aññatra bhikkhusammutiyā ayamettha anupaññattī' เป็นต้น เพราะว่าในบรรดาองค์ (แห่งอาบัติ) เหล่านั้น องค์ที่ ๔ คือการอยู่ปราศจากในราตรีเดียวในสิกขาบทนั้น (อุทโทสิตสิกขาบท) ในสิกขาบทนี้ เป็นการอยู่ปราศจากเกินกว่า ๖ ราตรี นี้เป็นความต่างกันเพียงเท่านี้

---

Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสาสังกสิกขาบท จบแล้ว

---

10. Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā

10. การพรรณนาปริณตสิกขาบท

---

Nanu cāyaṃ saṅghassa pariṇato, na pariccatto, atha kathaṃ saṅghasantako hotīti āha ‘‘so hī’’tiādi. Tattha soti lābho. Ekena pariyāyenāti pariṇatabhāvasaṅkhātena ekena pariyāyena. ‘‘Labhitabba’’nti iminā lābhasaddassa kammasādhanamāha. Cīvarādivatthunti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ antamaso cuṇṇapiṇḍampi dantakaṭṭhampi dasikasuttampi. Pariṇatanti saṅghassa ninnaṃ saṅghassa poṇaṃ saṅghassa pabbhāraṃ hutvā ṭhitanti attho. Yena pana kāraṇena so pariṇato hoti, taṃ dassetvā tassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘dassāma karissāmā’’tiādi vuttaṃ. Attano pariṇāmentassāti ‘‘idaṃ mayhaṃ dehī’’ti saṅghassa pariṇatabhāvaṃ ñatvā attano pariṇāmetvā gaṇhantassa. Payogeti pariṇāmanappayoge. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ attano pariṇāmikaṃ nissaggiya’’nti iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

ก็ลาภนี้เป็นของที่เขาน้อมไปเพื่อสงฆ์ ไม่ใช่ของที่เขาสละแล้ว เมื่อเป็นเช่นนั้น ไฉนจึงเป็นของสงฆ์เล่า? เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'So hi' เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า So คือ ลาภ คำว่า Ekena pariyāyena คือ ด้วยปริยายอย่างหนึ่ง อันนับว่าคือความเป็นของที่เขาน้อมไปแล้ว ด้วยคำว่า Labhitabbaṃ นี้ ท่านกล่าวถึงกรรมสาธนะของลาภศัพท์ คำว่า Cīvarādivatthu คือ บริขารมีจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชเป็นต้น แม้ที่สุดเพียงก้อนจุณ ไม้สีฟัน หรือเส้นด้ายชายผ้า คำว่า Pariṇataṃ มีความหมายว่า เป็นของที่น้อมไปเพื่อสงฆ์ เอียงไปเพื่อสงฆ์ โอนไปเพื่อสงฆ์ อนึ่ง เพื่อจะแสดงเหตุที่ลาภนั้นเป็นของน้อมไป และเพื่อแสดงเนื้อความของลาภนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'Dassāma karissāma' เป็นต้น คำว่า Attano pariṇāmentassa คือ เมื่อรู้อยู่ว่าลาภนี้เป็นของน้อมไปเพื่อสงฆ์ แล้วน้อมมาเพื่อตนว่า 'จงให้สิ่งนี้แก่ข้าพเจ้า' ดังนี้แล้วถือเอา คำว่า Payoge คือ ในประโยคแห่งการน้อมไป และในสิกขาบทนี้ พึงทราบวิธีสละด้วยนัยนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ลาภที่เป็นของสงฆ์ที่เขาน้อมไปแล้วนี้ ข้าพเจ้ารู้อยู่ น้อมมาเพื่อตน เป็นนิสสัคคีย์'

---

Saṅghacetiyapuggalesūti ettha ca antamaso sunakhaṃ upādāya yo koci satto ‘‘puggalo’’ti veditabbo. Aññasaṅghādīnanti aññasaṅghacetiyapuggalānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘saṅghassa pariṇataṃ aññassa saṅghassa vā cetiyassa vā puggalassa vā, cetiyassa pariṇataṃ aññassa cetiyassa vā saṅghassa vā puggalassa vā, puggalassa pariṇataṃ aññassa puggalassa vā saṅghassa vā cetiyassa vā pariṇāmentassa dukkaṭa’’nti.

ในคำว่า Saṅghacetiyapuggalesu นี้ พึงทราบว่า สัตว์ใดสัตว์หนึ่ง แม้ที่สุดเพียงสุนัข ก็ชื่อว่า บุคคล คำว่า Aññasaṅghādīnaṃ คือ แก่สงฆ์ เจดีย์ หรือบุคคลอื่น คำที่กล่าวมานี้มีความหมายว่า 'เมื่อภิกษุน้อมลาภที่เขาน้อมไปเพื่อสงฆ์ ไปเพื่อสงฆ์อื่น หรือเพื่อเจดีย์ หรือเพื่อบุคคล, น้อมลาภที่เขาน้อมไปเพื่อเจดีย์ ไปเพื่อเจดีย์อื่น หรือเพื่อสงฆ์ หรือเพื่อบุคคล, น้อมลาภที่เขาน้อมไปเพื่อบุคคล ไปเพื่อบุคคลอื่น หรือเพื่อสงฆ์ หรือเพื่อเจดีย์ เป็นทุกกฏ'

---

Idāni anāpattiṃ dassetuṃ ‘‘apariṇatasaññino’’tiādimāha. Pariṇate, apariṇate ca apariṇatasaññino cāti sambandho, pariṇate, apariṇate cāti ubhayatthāpi anāpattīti attho. Vuttañhetaṃ ‘‘pariṇate apariṇatasaññī attano pariṇāmeti, anāpatti. Apariṇate apariṇatasaññī anāpattī’’ti (pārā. 660). Deyyadhammoti cattāro paccayā. Ādisaddena ‘‘paṭisaṅkhāraṃ vā labheyya, ciraṭṭhitiko vā assa, yattha vā pana tumhākaṃ cittaṃ pasīdati, tattha dethā’’ti (pārā. 661) vacanānaṃ gahaṇaṃ. Sace pana dāyakā ‘‘mayaṃ saṅghabhattaṃ kattukāmā, cetiyapūjaṃ kattukāmā, ekassa bhikkhuno parikkhāraṃ dātukāmā, tumhākaṃ ruciyā dassāma. Bhaṇatha, kattha demā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.660) vadanti, evaṃ vutte tena bhikkhunā ‘‘yattha icchatha, tattha dethā’’ti vattabbā.

บัดนี้ เพื่อแสดงอนาบัติ จึงกล่าวคำว่า ‘อปริณตสัญญี’ เป็นต้น. มีความสัมพันธ์กันว่า ‘ในของที่น้อมไปแล้วและยังไม่น้อมไป และเป็นผู้มีสัญญาว่ายังไม่น้อมไป’ คือ มีความหมายว่า ในของที่น้อมไปแล้วและยังไม่น้อมไป ทั้งสองกรณีก็เป็นอนาบัติ. ข้อนี้ท่านกล่าวไว้ว่า ‘เมื่อของน้อมไปแล้ว แต่มีสัญญาว่ายังไม่น้อมไป น้อมเอามาเป็นของตน เป็นอนาบัติ. เมื่อของยังไม่น้อมไป แต่มีสัญญาว่ายังไม่น้อมไป เป็นอนาบัติ’ (ปารา. 660). คำว่า ‘ไทยธรรม’ คือ ปัจจัย 4. ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) คือ การถือเอาคำว่า ‘พึงได้เพื่อปฏิสังขรณ์ หรือพึงเป็นของตั้งอยู่ได้นาน หรือท่านทั้งหลายพอใจที่ใด จงให้ที่นั้นเถิด’ (ปารา. 661). แต่ถ้าทายกทั้งหลายกล่าวว่า ‘พวกเราประสงค์จะทำสังฆภัต ประสงค์จะทำเจดีย์บูชา ประสงค์จะถวายบริขารแก่ภิกษุรูปหนึ่ง พวกเราจะถวายตามความพอใจของท่าน ขอท่านจงบอกว่า พวกเราจะถวายที่ไหน’ (ปารา. อรรถกถา 2.660) เมื่อกล่าวอย่างนี้ ภิกษุนั้นพึงกล่าวว่า ‘ท่านทั้งหลายปรารถนาที่ใด จงให้ที่นั้นเถิด’.

---

Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปริณตสิกขาบท จบแล้ว.

---

Pattavaggo tatiyo.

ปัตตวรรคที่ 3.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ดังนี้ อรรถกถาปาติโมกข์ ในคัมภีร์กังขาวิตรณี

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในคัมภีร์ลีนัตถัปปกาสนียะ อันเป็นวินยัตถะมัญชูสา

---

Nissaggiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิสสัคคีย์ จบแล้ว.

---

Pācittiyakaṇḍaṃ

ปาจิตติยกัณฑ์

---

1. Musāvādavaggo

1. มุสาวาทวรรค

---

1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถามุสาวาทสิกขาบท

---

Sampajānamusāvādeti ettha musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu, vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ, sampajānassa musāvādo sampajānamusāvādo, tasmiṃ sampajānamusāvādeti attho. Tenāha ‘‘pubbe’’tiādi. So ca pana musāvādo pubbabhāgakkhaṇe, taṅkhaṇe ca vijānantassa hoti ‘‘pubbevassa hoti ‘musā bhaṇissa’nti, bhaṇantassa hoti ‘musā bhaṇāmī’’’ti (pāci. 4) vuttattāti āha ‘‘pubbepi jānitvā vacanakkhaṇepi jānantassā’’ti. Etañhi dvayaṃ aṅgabhūtaṃ, itaraṃ pana hotu vā, mā vā, akāraṇametaṃ. Nanu cetaṃ bhaṇanameva ñāyatīti āha ‘‘bhaṇanañca nāmā’’tiādi. Abhūtassāti atacchassa.

ในคำว่า ‘สัมปชานมุสาวาท’ นี้ คำว่า ‘มุสา’ คือ วัตถุที่ไม่จริง ไม่แท้, คำว่า ‘วาทะ’ คือ การทำให้เข้าใจวัตถุนั้นว่าจริง ว่าแท้, มุสาวาทของผู้รู้พร้อม คือ สัมปชานมุสาวาท, มีความหมายว่า ในสัมปชานมุสาวาทนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ในเบื้องต้น’ เป็นต้น. อนึ่ง มุสาวาทนั้น ย่อมมีแก่ผู้รู้ในขณะส่วนเบื้องต้นและในขณะนั้น เพราะท่านกล่าวไว้ว่า ‘ในเบื้องต้นย่อมมีความคิดว่า ‘เราจะพูดเท็จ’ เมื่อกำลังพูดอยู่ ย่อมมีความคิดว่า ‘เรากำลังพูดเท็จ’’’ (ปาจิ. 4) ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘รู้แล้วแม้ในกาลก่อน และกำลังรู้แม้ในขณะแห่งคำพูด’. แท้จริง สองอย่างนี้เป็นองค์ประกอบ ส่วนอย่างอื่นจะมีหรือไม่ก็ตาม ก็ไม่เป็นเหตุ. ก็การพูดนี้มิใช่เป็นที่รู้กันอยู่แล้วหรือ? ดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘การพูดชื่อว่า’ เป็นต้น. คำว่า ‘อภูตัสสะ’ คือ ของที่ไม่แท้.

---

Hatthakaṃ sakyaputtanti ettha hatthakoti tassa therassa nāmaṃ. Sakyānaṃ puttoti sakyaputto. Buddhakāle kira sakyakulato asīti purisasahassāni pabbajiṃsu, tesaṃ so aññataro. Avajānitvā paṭijānanādivatthusminti ettha avajānitvā paṭijānanaṃ nāma titthiyehi saddhiṃ kathento attano vāde kañci dosaṃ sallakkhento ‘‘nāyaṃ mama vādo’’ti avajānitvā puna kathento kathento niddosataṃ sallakkhetvā ‘‘mameva ayaṃ vādo’’ti paṭijānāti. Ādisaddena paṭijānitvā avajānanaṃ, aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ, sampajānamusābhāsanaṃ, saṅketaṃ katvā visaṃvādakaraṇañca saṅgaṇhāti. Idāni āpattibhedadassanatthaṃ ‘‘uttarimanussadhammārocanattha’’ntiādi vuttaṃ.

ในคำว่า ‘หัตถกะศากยบุตร’ นี้ คำว่า ‘หัตถกะ’ คือ ชื่อของพระเถระนั้น. คำว่า ‘ศากยบุตร’ คือ บุตรของชาวศากยะ. ได้ยินว่า ในสมัยพุทธกาล ชายแปดหมื่นคนจากสกุลศากยะได้บวช พระเถระนั้นเป็นหนึ่งในจำนวนนั้น. ในวัตถุมี ‘การปฏิเสธแล้วจึงปฏิญาณ’ เป็นต้น ในที่นี้ การปฏิเสธแล้วจึงปฏิญาณ ชื่อว่า เมื่อพูดกับพวกเดียรถีย์ พิจารณาเห็นโทษบางอย่างในวาทะของตนแล้ว ปฏิเสธว่า ‘นี่ไม่ใช่วาทะของเรา’ แล้วพูดไปเรื่อยๆ พิจารณาเห็นว่าไม่มีโทษ แล้วปฏิญาณว่า ‘นี่แหละเป็นวาทะของเรา’. ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์เอาการปฏิญาณแล้วกลับปฏิเสธ, การพูดกลบเกลื่อน, การพูดเท็จโดยรู้ตัว, และการทำผิดสัญญาที่ตกลงกันไว้. บัดนี้ เพื่อแสดงความแตกต่างของอาบัติ จึงกล่าวคำว่า ‘เพื่อบอกอุตตริมนุสสธรรม’ เป็นต้น.

---

Anupadhāretvā sahasā bhaṇantassāti avīmaṃsitvā vegena diṭṭhampi ‘‘adiṭṭhaṃ me’’tiādinā bhaṇantassa. ‘‘Aññaṃ bhaṇissāmī’’ti aññaṃ bhaṇantassāti yo mandattā momūhattā pakkhalanto ‘‘cīvara’’nti vattabbe ‘‘cīra’’ntiādīni bhaṇati, ayaṃ ‘‘aññaṃ bhaṇissāmī’’ti aññaṃ bhaṇati nāma. Yo pana sāmaṇerena ‘‘api, bhante, mayhaṃ upajjhāyaṃ passitthā’’ti vutto keḷiṃ kurumāno ‘‘tava upajjhāyo dārusakaṭaṃ yojetvā gato bhavissatī’’ti vā siṅgālasaddaṃ sutvā ‘‘kassāyaṃ saddo’’ti vutto ‘‘mātuyā te yānena gacchantiyā kaddame laggacakkaṃ uddharantānaṃ ayaṃ saddo’’ti vā evaṃ neva davā, na ravā aññaṃ bhaṇati, so āpattiṃ āpajjatiyeva. Aññā pūraṇakathā nāma hoti – eko gāme thokaṃ telaṃ labhitvā vihāraṃ āgato sāmaṇeraṃ bhaṇati ‘‘tvaṃ ajja kuhiṃ gato, gāmo ekatelo ahosī’’ti vā, pacchikāya ṭhapitaṃ pūvakhaṇḍaṃ labhitvā ‘‘ajja gāme pacchikāhi pūve cāresu’’nti vā, ayaṃ musāvādova hoti. Visaṃvādanapurekkhāratāti visaṃ vādenti etenāti visaṃvādanaṃ, vañcanādhippāyavasappavattaṃ cittaṃ, tassa purekkhāratā visaṃvādanapurekkhāratā, visaṃvādanacittassa purato karaṇanti attho.

คำว่า ‘อนุปธาริตวา สหสา ภณันตัสสะ’ คือ ผู้ที่ไม่ได้พิจารณาแล้วพูดอย่างรวดเร็ว แม้สิ่งที่เห็นแล้วก็พูดว่า ‘ข้าพเจ้าไม่เห็น’ เป็นต้น. คำว่า ‘อัญญัง ภณิสสามีติ อัญญัง ภณันตัสสะ’ คือ ผู้ที่พูดผิดพลาดเพราะความโง่เขลาเบาปัญญา เมื่อจะพูดว่า ‘จีวร’ กลับพูดว่า ‘จีระ’ เป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่าพูดอย่างอื่นโดยตั้งใจจะพูดอย่างอื่น. ส่วนผู้ที่สามเณรถามว่า ‘ท่านขอรับ ท่านเห็นอุปัชฌาย์ของกระผมบ้างไหม’ แล้วพูดเล่นว่า ‘อุปัชฌาย์ของเธอคงจะเอาเกวียนไม้ไปเทียมแล้ว’ หรือเมื่อได้ยินเสียงสุนัขจิ้งจอกแล้วถูกถามว่า ‘นี่เสียงอะไร’ แล้วพูดว่า ‘นี่เป็นเสียงของคนที่กำลังช่วยกันยกเกวียนที่ล้อติดหล่ม ขณะที่มารดาของเธอกำลังเดินทางด้วยยาน’ ดังนี้ ผู้ที่พูดอย่างอื่นโดยมิใช่พูดเล่น และมิใช่พูดพล่อยๆ อย่างนี้ ย่อมต้องอาบัติ. อนึ่ง มีเรื่องเล่าเพิ่มเติมว่า – ภิกษุรูปหนึ่งได้น้ำมันเล็กน้อยในหมู่บ้านแล้วมายังวิหาร พูดกับสามเณรว่า ‘วันนี้เธอไปไหนมา หมู่บ้านนองไปด้วยน้ำมัน’ หรือได้ขนมชิ้นหนึ่งที่ใส่ไว้ในตะกร้าแล้วพูดว่า ‘วันนี้ในหมู่บ้านเขาแจกขนมกันด้วยตะกร้าทั้งหลาย’ ดังนี้ นี่ก็เป็นมุสาวาท. คำว่า ‘วิสํวาทนปุเรกฺขารตา’ คือ การทำให้คลาดเคลื่อนด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า วิสํวาทนะ, จิตที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความตั้งใจจะหลอกลวง, ความที่จิตนั้นเป็นที่ตั้งเบื้องหน้า ชื่อว่า วิสํวาทนปุเรกฺขารตา, มีความหมายว่า การทำจิตที่คิดจะหลอกลวงให้เป็นเบื้องหน้า.

---

Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามุสาวาทสิกขาบท จบแล้ว.

---

2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาโอมาสวาทสิกขาบท

---

Omasavādeti khuṃsanagarahaṇavacane. Yasmā pana taṃ neva kaṇṇasukhaṃ, na hadayasukhaṃ, tasmā tena kaṇṇañceva hadayañca vijjhatīti āha ‘‘ovijjhanavacane’’ti, jātiādīhi ghaṭetvā vacaneti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘jātināmā’’tiādi. Tattha jāti nāma brāhmaṇādi ukkaṭṭhā ceva caṇḍālādi hīnā ca jāti. Nāmaṃ nāma avakaṇṇakādi hīnañceva buddharakkhitādi ukkaṭṭhañca nāmaṃ. Gottaṃ nāma kosiyādi hīnañceva gotamādi ukkaṭṭhañca gottaṃ. Kammaṃ nāma pupphachaḍḍakādi hīnañceva kasivaṇijjādi ukkaṭṭhañca kammaṃ. Sippaṃ nāma naḷakārādi hīnañceva muddāgaṇanādi ukkaṭṭhañca sippaṃ. Ābādho nāma sabbopi rogo hīnoyeva. Atha vā madhumeho ukkaṭṭho, seso hīnoti veditabbo. Liṅgaṃ nāma atidīghādi hīnañceva nātidīghādi ukkaṭṭhañca liṅgaṃ. Kileso nāma rāgādiko sabbopi kileso. Āpatti nāma sotāpattādikā ukkaṭṭhā ceva pārājikādi anukkaṭṭhā ca āpatti. Akkoso nāma ‘‘oṭṭhosī’’tiādiko hīno ceva ‘‘paṇḍitosī’’tiādiko (pāci. 15) ukkaṭṭho ca akkoso.

คำว่า โอมาสวาทะ คือคำพูดที่ดูหมิ่นและตำหนิ. ก็เพราะคำนั้นไม่เป็นที่สบายหู ไม่เป็นที่สบายใจ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าคำพูดที่เสียดแทงหูและใจ ดังที่กล่าวว่า ‘โอวิชฌนวจนะ’ คือคำพูดที่ประกอบด้วยชาติเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ชาติ ชื่อ’ เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น ชาติ คือ ชาติสูง เช่น พราหมณ์เป็นต้น และชาติเลว เช่น จัณฑาลเป็นต้น. ชื่อ คือ ชื่อเลว เช่น อวกัณณกะเป็นต้น และชื่อสูง เช่น พุทธรักขิตเป็นต้น. โคตร คือ โคตรเลว เช่น โกสิยะเป็นต้น และโคตรสูง เช่น โคตมะเป็นต้น. กรรม คือ กรรมเลว เช่น การทิ้งดอกไม้เป็นต้น และกรรมสูง เช่น การกสิกรรม การค้าขายเป็นต้น. ศิลปะ คือ ศิลปะเลว เช่น การทำเครื่องจักสานเป็นต้น และศิลปะสูง เช่น การนับ การคำนวณเป็นต้น. อาพาธ คือ โรคทั้งหมดเป็นของเลวเท่านั้น. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า โรคเบาหวานเป็นของสูง โรคที่เหลือเป็นของเลว. ลักษณะ คือ ลักษณะเลว เช่น สูงเกินไปเป็นต้น และลักษณะสูง เช่น ไม่สูงเกินไปเป็นต้น. กิเลส คือ กิเลสทั้งหมดมีราคะเป็นต้น. อาบัติ คือ อาบัติสูง เช่น โสดาปัตติเป็นต้น และอาบัติไม่สูง เช่น ปาราชิกเป็นต้น. การด่า คือ การด่าที่เลว เช่น ‘เจ้าเป็นอูฐ’ เป็นต้น และการด่าที่สูง เช่น ‘เจ้าเป็นบัณฑิต’ เป็นต้น.

---

Yathā tathāti pāḷiāgatānāgatapadānaṃ yena kenaci ākārena. Imasmiṃ sikkhāpade ṭhapetvā bhikkhuṃ bhikkhuniādayo sabbe sattā anupasampannaṭṭhāne ṭhitāti āha ‘‘idha cā’’tiādi. Davakamyatā nāma keḷihasādhippāyatā. Sabbatthāti upasampannānupasampannesu ceva pāḷiāgatānāgatapadesu cāti sabbattha. Atthadhammaanusāsanipurekkhārānanti ettha ‘‘caṇḍālosī’’tiādikāya pāḷiyā atthaṃ vaṇṇento atthapurekkhāro nāma. Pāḷiṃ vācento dhammapurekkhāro nāma. Anusiṭṭhiyaṃ ṭhatvā ‘‘idānipi caṇḍālosi, pāpaṃ mā akāsi. Mā tamotamaparāyaṇo ahosī’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 35) nayena kathento anusāsanipurekkhāro nāmāti veditabbo.

คำว่า ‘ยถา ตถา’ คือ ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งบทที่มาในพระบาลีและที่ยังไม่มาในพระบาลี. ในสิกขาบทนี้ เว้นภิกษุแล้ว สัตว์ทั้งหลายทั้งหมดมีภิกษุณีเป็นต้น ตั้งอยู่ในฐานะแห่งอนุปสัมบัน ดังที่กล่าวว่า ‘ในสิกขาบทนี้’ เป็นต้น. คำว่า ‘ทวกัมยตา’ คือ มีความประสงค์จะเล่นหัวเย้าแหย่. คำว่า ‘สัพพัตถะ’ คือ ในที่ทั้งปวง ได้แก่ ในบรรดาอุปสัมบันและอนุปสัมบัน และในบรรดาบทที่มาในพระบาลีและที่ยังไม่มาในพระบาลี. ในคำว่า ‘อัตถธัมมานุสาสนิปุเรกขารานัง’ นี้ ผู้พรรณนาอรรถแห่งพระบาลีมีคำว่า ‘เจ้าเป็นจัณฑาล’ เป็นต้น ชื่อว่าผู้มีอรรถเป็นเบื้องหน้า. ผู้สอนพระบาลี ชื่อว่าผู้มีธรรมเป็นเบื้องหน้า. ผู้กล่าวโดยนัยมีคำว่า ‘แม้บัดนี้ เจ้าก็เป็นจัณฑาล อย่าทำบาปเลย อย่าเป็นผู้มีที่ไปในที่มืดอันมืดเลย’ เป็นต้น โดยตั้งอยู่ในคำสั่งสอน ชื่อว่าผู้มีคำสั่งสอนเป็นเบื้องหน้า พึงทราบดังนี้.

---

Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโอมาสวาทสิกขาบท จบแล้ว.

---

3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาเปสุญญสิกขาบท

---

Bhikkhupesuññeti pisatīti pisuṇā, yāya vācāya samagge satte avayavabhūte vagge bhinne karoti, sā vācā pisuṇā, pisuṇā eva pesuññaṃ, tāya vācāya samannāgato pisuṇo, tassa kammaṃ pesuññaṃ, bhikkhussa pesuññaṃ bhikkhupesuññaṃ, tasmiṃ bhikkhupesuññe, bhikkhuto sutvā bhikkhunā, bhikkhussa vā upasaṃhaṭapesuññeti attho. Tenāha ‘‘jātiādīhī’’tiādi. Tañca kho dvīhi kāraṇehi upasaṃharatīti āha ‘‘bhikkhuno piyakamyatāya vā’’tiādi. Tattha bhikkhuno piyakamyatāyāti yassa taṃ bhāsati, tassa bhikkhuno ‘‘evamahaṃ etassa piyo bhavissāmī’’ti attano piyabhāvaṃ patthayamānatāya. Bhedādhippāyenāti ‘‘evamayaṃ tena saddhiṃ bhijjissatī’’ti parassa parena bhedaṃ icchantena. Atha vā piyasuññakaraṇato pesuññaṃ (sārattha. ṭī. pācittiya 3.36) niruttinayena, yāya vācāya yassa taṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā vācā, ‘‘bhikkhussa pesuññaṃ bhikkhupesuñña’’ntiādinā evampettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Vuttanayenevāti ‘‘jātiādīhi akkosavatthūhī’’tiādinā vuttanayena.

คำว่า ‘ภิกขุเปสุญญะ’ คือ คำว่า ‘ปิสุณา’ หมายถึง ผู้ส่อเสียด, วาจาใดทำให้สัตว์ทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกันแตกแยกเป็นพวกๆ วาจานั้นชื่อว่า ‘ปิสุณา’, ‘ปิสุณา’ นั่นแหละคือ ‘เปสุญญะ’, ผู้ประกอบด้วยวาจานั้นชื่อว่า ‘ปิสุณะ’, กรรมของผู้นั้นชื่อว่า ‘เปสุญญะ’, การส่อเสียดของภิกษุชื่อว่า ‘ภิกขุเปสุญญะ’, ในการส่อเสียดของภิกษุนั้น หมายถึง ภิกษุฟังจากภิกษุแล้วนำไปส่อเสียดภิกษุ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ด้วยชาติเป็นต้น’ เป็นต้น. ก็การนำไปส่อเสียดนั้น ย่อมนำไปโดยสองเหตุ ดังที่กล่าวว่า ‘ด้วยความใคร่ความรักของภิกษุ’ เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า ‘ด้วยความใคร่ความรักของภิกษุ’ คือ ด้วยความปรารถนาความเป็นที่รักของตนว่า ‘เราจักเป็นที่รักของภิกษุนั้นอย่างนี้’ แก่ภิกษุผู้ที่ตนพูดด้วยนั้น. คำว่า ‘ด้วยความประสงค์จะให้แตกกัน’ คือ ด้วยความประสงค์จะให้ผู้อื่นแตกกันกับผู้อื่นว่า ‘ผู้นี้จักแตกกันกับผู้นั้นอย่างนี้’. อีกนัยหนึ่ง โดยนัยแห่งนิรุตติศาสตร์ คำว่า ‘เปสุญญะ’ มาจากการทำให้ปราศจากความรัก (ปิยสุญญะ) คือ วาจาใดทำให้ความเป็นที่รักของตน และความเป็นที่ว่างเปล่าของผู้อื่นเกิดขึ้นในใจของบุคคลผู้ที่ตนพูดด้วยนั้น วาจานั้นชื่อว่า ‘เปสุญญะ’ พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า ‘การส่อเสียดของภิกษุชื่อว่าภิกขุเปสุญญะ’ เป็นต้น. คำว่า ‘โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ’ คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วมีคำว่า ‘ด้วยวัตถุแห่งการด่ามีชาติเป็นต้น’ เป็นต้น.

---

Pāḷimuttakaakkosūpasaṃhāreti ‘‘corosī’’tiādinā akkosassa upasaṃhāre. ‘‘Anakkosavatthubhūtaṃ pana pesuññakaraṃ tassa kiriyaṃ, vacanaṃ vā piyakamyatāya upasaṃharantassa kiñcāpi iminā sikkhāpadena āpatti na dissati, tathāpi dukkaṭena bhavitabba’’nti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.36) vadanti. Pāpagarahitāya vadantassāti ekaṃ akkosantaṃ, ekañca khamantaṃ disvā ‘‘aho nillajjo, īdisampi nāma bhavantaṃ puna vattabbaṃ maññissatī’’ti evaṃ kevalaṃ pāpagarahitāya bhaṇantassa.

คำว่า ‘การนำการด่าที่นอกพระบาลีไปส่อเสียด’ คือ ในการนำการด่ามีคำว่า ‘เจ้าเป็นโจร’ เป็นต้น ไปส่อเสียด. แต่ผู้ที่นำการกระทำหรือคำพูดของผู้นั้นซึ่งเป็นเหตุแห่งการส่อเสียด แต่ไม่เป็นวัตถุแห่งการด่า ไปส่อเสียดด้วยความใคร่ความรัก แม้จะไม่มีอาบัติด้วยสิกขาบทนี้ ก็พึงเป็นอาบัติทุกกฏ ดังนี้ ท่านทั้งหลายกล่าวไว้. คำว่า ‘ผู้กล่าวด้วยความตำหนิบาป’ คือ ผู้กล่าวด้วยความตำหนิบาปเท่านั้นอย่างนี้ว่า ‘โอ้หนอ เป็นคนไร้ยางอาย ถึงกับคิดว่าท่านผู้เช่นนี้ควรจะพูดซ้ำอีก’ เมื่อเห็นคนหนึ่งกำลังด่า และอีกคนหนึ่งกำลังอดทน.

---

Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเปสุญญสิกขาบท จบแล้ว.

---

4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาปทโสธัมมสิกขาบท

---

Padaso dhammaṃ vāceyyāti ekato padaṃ padaṃ dhammaṃ vāceyya, koṭṭhāsaṃ koṭṭhāsaṃ vāceyyāti attho. Yasmā na kevalaṃ tisso saṅgītiyo āruḷhadhammaṃyeva padaso vācentassa āpatti, tasmā ‘‘saṅgītittayaṃ anāruḷhampī’’tiādi vuttaṃ. Ādi-saddena (pāci. aṭṭha. 45) sīlūpadesa dhutaṅgapañhaārammaṇakathā buddhikadaṇḍakaññāṇavatthuasubhakathādīnaṃ gahaṇaṃ. Meṇḍakamilindapañhesu therassa sakappaṭibhāne anāpatti. Yaṃ rañño saññāpanatthaṃ āharitvā vuttaṃ, tattha āpatti. Vaṇṇapiṭakaaṅgulimālapiṭakaraṭṭhapālagajjitaāḷavakagajjitagūḷhamaggagūḷhavessantaragūḷhavinayavedallapiṭakādīni pana abuddhavacanāniyeva.

คำว่า ‘พึงให้ว่าธรรมเป็นบทๆ’ คือ พึงให้ว่าธรรมเป็นบทๆ ร่วมกัน พึงให้ว่าโดยส่วนๆ หมายความว่าอย่างนั้น. เพราะเหตุที่อาบัติไม่ได้มีแก่ผู้ให้ว่าธรรมเป็นบทๆ เฉพาะธรรมที่สังคายนาขึ้นสามครั้งเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘แม้ธรรมที่ยังไม่ได้ขึ้นสู่สังคายนาสามครั้ง’ เป็นต้น. ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ (ในอรรถกถาปาจิตตีย์ 45) หมายถึง การสงเคราะห์เอาคำสอนเรื่องศีล ปัญหาธุดงค์ เรื่องอารมณ์ เรื่องปัญญา เรื่องทัณฑกรรม เรื่องกัลยาณวัตถุ และเรื่องอสุภะ เป็นต้น. ในปัญหาเมณฑกะและมิลินท์ ไม่เป็นอาบัติแก่พระเถระผู้กล่าวด้วยปฏิภาณของตน. คำใดที่นำมากล่าวเพื่อจะให้พระราชาทรงทราบ ในคำนั้น เป็นอาบัติ. ส่วนวรรณปิฎก อังคุลิมาลปิฎก รัฏฐปาลคัชชิตะ อาฬวกคัชชิตะ คูฬหมรรค คูฬเวสสันดร คูฬวินัย เวทัลลปิฎก เป็นต้น เป็นคำที่ไม่ใช่พุทธพจน์แท้ทีเดียว.

---

Yasmā pana taṃ padaṃ catubbidhaṃ hoti, tasmā taṃ dassetuṃ ‘‘padānupadaanvakkharānubyañjanesū’’ti vuttaṃ. Tattha padanti eko gāthāpādo adhippeto. Anupadanti dutiyapādo. Anvakkharanti ekekaṃ akkharaṃ. Anubyañjananti purimabyañjanena sadisaṃ pacchābyañjanaṃ. Yaṃ kiñci vā ekaṃ akkharaṃ anvakkharaṃ. Akkharasamūho anubyañjanaṃ. Akkharānubyañjanasamūho padaṃ. Paṭhamaṃ padaṃ padameva, dutiyaṃ anupadanti evamettha nānākaraṇaṃ veditabbaṃ. Etesu padādīsu yaṃ kañci koṭṭhāsaṃ bhikkhuñca bhikkhuniñca ṭhapetvā avasesapuggalehi saddhiṃ ekato bhaṇantassa padādigaṇanāya pācittiyanti sambandho.

ก็เพราะบทนั้นมี ๔ ชนิด เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงบทนั้นจึงกล่าวว่า ‘ในบท อนุบท อักษร อนุพยัญชนะ’. ในคำเหล่านั้น คำว่า ‘บท’ หมายถึง บาทแห่งคาถาหนึ่ง. คำว่า ‘อนุบท’ หมายถึง บาทที่สอง. คำว่า ‘อักษร’ หมายถึง อักษรแต่ละตัว. คำว่า ‘อนุพยัญชนะ’ หมายถึง พยัญชนะหลังที่เหมือนกับพยัญชนะหน้า. หรืออักษรตัวใดตัวหนึ่ง ชื่อว่า ‘อักษร’. หมู่แห่งอักษร ชื่อว่า ‘อนุพยัญชนะ’. หมู่แห่งอักษรและอนุพยัญชนะ ชื่อว่า ‘บท’. บทแรกเป็นบทนั่นเอง บทที่สองเป็นอนุบท พึงทราบความแตกต่างในที่นี้อย่างนี้. ความสัมพันธ์คือ ผู้ที่กล่าวส่วนใดส่วนหนึ่งในบรรดาบทเป็นต้นเหล่านี้ ร่วมกับบุคคลที่เหลือเว้นภิกษุและภิกษุณีแล้ว ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์ตามการนับบทเป็นต้น.

---

Ettha gāthābandhesu (pāci. aṭṭha. 45) tāva ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1, 2) ekamekaṃ padaṃ sāmaṇerena saddhiṃ ekato ārabhitvā ekatoyeva niṭṭhāpentassa padagaṇanāya pācittiyaṃ. Therena ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti vutte taṃ padaṃ apāpuṇitvā ‘‘manoseṭṭhā manomayā’’ti vacanakāle pattena sāmaṇerena ekato bhaṇantassa anupadagaṇanāya. ‘‘Rūpaṃ anicca’’ntiādi (ma. ni. 1.353, 356) vacanakāle tena saddhiṃ ‘‘rū’’ kāramattameva vācentassa anvakkharagaṇanāya. Esa nayo gāthābandhepi. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, vedanā aniccā’’ti (ma. ni. 1.353, 356) imaṃ suttaṃ vācayamāno therena ‘‘rūpaṃ anicca’’nti vuccamāne sāmaṇero sīghapaññatāya ‘‘vedanā aniccā’’ti imaṃ aniccapadaṃ therassa ‘‘rūpaṃ anicca’’nti etena aniccapadena saddhiṃ ekato bhaṇanto vācaṃ nicchāreti, evaṃ vācentassa anubyañjanagaṇanāya pācittiyanti veditabbaṃ.

ในเรื่องนี้ ในบทคาถา (ปาจิ. อรรถ. ๔๕) ก่อนอื่น การที่ภิกษุเริ่มบทแต่ละบทว่า "ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า" (ธ.ป. ๑, ๒) พร้อมกับสามเณร และจบพร้อมกันนั่นเอง เป็นปาจิตตีย์ด้วยการนับบท. เมื่อพระเถระกล่าวว่า "ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า" สามเณรไม่รับบทนั้น แต่เมื่อถึงคราวกล่าวว่า "มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จด้วยใจ" สามเณรนั้นกล่าวพร้อมกับพระเถระ เป็นปาจิตตีย์ด้วยการนับอนุบท. ในขณะที่กล่าวว่า "รูปไม่เที่ยง" เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๓๕๓, ๓๕๖) การที่ภิกษุกล่าวพร้อมกับสามเณรเพียงอักษร "รู" เท่านั้น เป็นปาจิตตีย์ด้วยการนับอักษร. นัยนี้พึงทราบแม้ในบทคาถา. เมื่อภิกษุสวดพระสูตรนี้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง" (ม.นิ. ๑.๓๕๓, ๓๕๖) ขณะที่พระเถระกล่าวว่า "รูปไม่เที่ยง" สามเณรผู้มีปัญญาไว กล่าวบทว่า "เวทนาไม่เที่ยง" นี้ พร้อมกับบทว่า "รูปไม่เที่ยง" ของพระเถระนั้น แล้วเปล่งวาจาออกมา พึงทราบว่า การที่ภิกษุกล่าวอย่างนี้ เป็นปาจิตตีย์ด้วยการนับอนุพยัญชนะ.

---

Tikapācittiyanti anupasampanne anupasampannasaññivematikaupasampannasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Anupasampannena saddhiṃ ekato uddesaggahaṇe ekato bhaṇantassa anāpattīti sambandho. Esa nayo ‘‘sajjhāyakaraṇe, tassa santike uddesaggahaṇe’’ti etthāpi. Tatrāyaṃ vinicchayo – upasampanno ca anupasampanno ca nisīditvā uddisāpenti. Ācariyo ‘‘nisinnānaṃ bhaṇāmī’’ti tehi saddhiṃ ekato vadati, ācariyasseva āpatti. Anupasampannena saddhiṃ gaṇhantassa anāpatti. Dvepi ṭhitā gaṇhanti, eseva nayo. Daharabhikkhu nisinno, sāmaṇero ṭhito, ‘‘nisinnassa bhaṇāmī’’ti bhaṇato anāpatti. Sace daharo tiṭṭhati, itaro nisīdati, ‘‘ṭhitassa bhaṇāmī’’ti bhaṇatopi anāpatti. Sace bahūnaṃ bhikkhūnaṃ antare eko sāmaṇero nisinno hoti, tasmiṃ nisinne padaso dhammaṃ vācentassa acittakā āpatti. Sace sāmaṇero upacāraṃ muñcitvā ṭhito vā nisinno vā hoti, yesaṃ vāceti, tesu apariyāpannattā ekena disābhāgena palāyanakaganthaṃ nāma gaṇhātīti saṅkhaṃ gacchati, tasmā anāpatti.

คำว่า "ติกปาจิตตีย์" หมายถึง ปาจิตตีย์ ๓ อย่าง โดยจำแนกตามความสำคัญว่า เป็นอนุปสัมบัน, เป็นอนุปสัมบันแต่สงสัย, และเป็นอุปสัมบัน. ความสัมพันธ์คือ การที่ภิกษุรับอุเทศพร้อมกับอนุปสัมบัน กล่าวพร้อมกัน เป็นอนาบัติ. นัยนี้พึงทราบแม้ในข้อว่า "ในการสาธยาย, ในการรับอุเทศในสำนักของอนุปสัมบัน" นี้ด้วย. ในเรื่องนั้น มีวินิจฉัยดังนี้ คือ อุปสัมบันและอนุปสัมบันนั่งแล้วให้อุเทศ. อาจารย์กล่าวพร้อมกับพวกเขานั้นว่า "เราจะบอกแก่ผู้ที่นั่งอยู่" เป็นอาบัติแก่อาจารย์เท่านั้น. ผู้รับพร้อมกับอนุปสัมบัน เป็นอนาบัติ. แม้ทั้งสองยืนรับ นัยนี้ก็เช่นกัน. ภิกษุหนุ่มนั่งอยู่ สามเณรยืนอยู่ ผู้บอกว่า "เราจะบอกแก่ผู้ที่นั่งอยู่" เป็นอนาบัติ. ถ้าภิกษุหนุ่มยืนอยู่ อีกฝ่ายหนึ่งนั่งอยู่ แม้ผู้บอกว่า "เราจะบอกแก่ผู้ที่ยืนอยู่" ก็เป็นอนาบัติ. ถ้าสามเณรองค์หนึ่งนั่งอยู่ท่ามกลางภิกษุหลายรูป การที่ภิกษุบอกธรรมเป็นบทๆ แก่สามเณรผู้นั่งอยู่นั้น เป็นอาบัติโดยไม่เจตนา. ถ้าสามเณรพ้นจากเขตอุปจาระแล้ว ยืนอยู่หรือนั่งอยู่ การที่ภิกษุบอกธรรมแก่สามเณรนั้น เพราะไม่นับเนื่องในบรรดาผู้ที่ภิกษุบอกธรรมให้ จึงถึงการนับว่าเป็นการเรียนคัมภีร์ที่หนีไปทางทิศหนึ่ง เพราะฉะนั้นจึงเป็นอนาบัติ.

---

Sajjhāyakaraṇeti anupasampannena saddhiṃ ekato sajjhāyakaraṇe. Tassa santike uddesaggahaṇeti anupasampannassa santike uddesaggahaṇe. Yebhuyyena paguṇaganthaṃ bhaṇantassāti sace ekagāthāya eko pādo nāgacchati, avasesā āgacchanti, ayaṃ yebhuyyena paguṇagantho nāma. Etena nayena suttepi veditabbo, taṃ bhaṇantassa. Osārentassa cāti parisāmajjhe suttaṃ uccārentassa ca.

คำว่า "ในการสาธยาย" หมายถึง ในการสาธยายพร้อมกับอนุปสัมบัน. คำว่า "ในการรับอุเทศในสำนักของอนุปสัมบัน" หมายถึง ในการรับอุเทศในสำนักของอนุปสัมบัน. คำว่า "ผู้บอกคัมภีร์ที่ชำนาญส่วนมาก" หมายถึง ถ้าในคาถาหนึ่ง บาทหนึ่งไม่มา (จำไม่ได้) แต่ส่วนที่เหลือมา (จำได้) นี้ชื่อว่าคัมภีร์ที่ชำนาญส่วนมาก. พึงทราบในพระสูตรด้วยนัยนี้ คือ ผู้บอกคัมภีร์นั้น. คำว่า "และผู้เปล่งเสียง" หมายถึง ผู้เปล่งพระสูตรท่ามกลางบริษัท.

---

Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปทโสธัมมสิกขาบท จบแล้ว.

---

5. Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาปฐมสหเสยยสิกขาบท.

---

Idha ‘‘bhikkhuṃ ṭhapetvā avaseso anupasampanno nāmā’’ti (pāci. 52) vacanato tiracchānagatopi anupasampannoyeva, so ca kho na sabbo, methunadhammāpattiyā vatthubhūtovāti āha ‘‘antamaso’’tiādi. Tassa ca paricchedo methunadhammāpattiyā vuttanayeneva veditabbo. Dirattatirattanti ettha dirattavacanena na koci visesattho labbhati, kevalaṃ lokavohāravasena byañjanasiliṭṭhatāya, mukhāruḷhatāya evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā rattīnanti pana vacanatthamattadassanatthaṃ vuttaṃ, nirantaratirattadassanatthaṃ vā dirattaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Sahaseyyanti ekato seyyaṃ. Seyyāti ca kāyappasāraṇasaṅkhātaṃ sayanampi vuccati ‘‘sayanaṃ seyyā’’ti katvā, yasmiṃ senāsane sayanti, tampi ‘‘sayanti etthāti seyyā’’ti katvā. Tadubhayampi idha sāmaññena, ekasesanayena vā gahitanti āha ‘‘sabbacchannaparicchanne’’tiādi.

ในสิกขาบทนี้ ตามพระบาลีว่า "เว้นภิกษุเสีย ที่เหลือชื่อว่าอนุปสัมบัน" (ปาจิ. ๕๒) พระดำรัสว่า "อย่างน้อยที่สุด" เป็นต้น ตรัสหมายถึงสัตว์เดรัจฉานที่เป็นวัตถุแห่งอาบัติเมถุนธรรมเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงสัตว์เดรัจฉานทั้งหมด. การกำหนดสัตว์เดรัจฉานนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอาบัติเมถุนธรรมนั่นเอง. คำว่า "สองคืนสามคืน" ในที่นี้ การกล่าวคำว่า "สองคืน" ไม่ได้มีความหมายพิเศษใดๆ พึงทราบว่ากล่าวอย่างนี้เพียงเพื่อความสละสลวยของพยัญชนะ และความคุ้นปากตามโลกโวหารเท่านั้น. ส่วนคำว่า "สองคืนหรือสามคืน" กล่าวไว้เพื่อแสดงความหมายของคำเท่านั้น หรือพึงเห็นว่า การรับคำว่า "สองคืน" นั้น ทำไว้เพื่อแสดงถึงสามคืนติดต่อกัน. คำว่า "สหเสยยา" หมายถึง การนอนร่วมกัน. คำว่า "เสยยา" นี้ หมายถึง การนอนที่นับว่าเป็นการเหยียดกายออก โดยถือว่า "การนอนคือเสยยา" และหมายถึงเสนาสนะที่นอน โดยถือว่า "นอนในที่นี้จึงชื่อว่าเสยยา". คำทั้งสองอย่างนั้น ในที่นี้รับไว้โดยทั่วไป หรือโดยนัยเอกเสส จึงกล่าวว่า "ในที่มุงบังและกั้นโดยรอบทั้งหมด" เป็นต้น.

---

Tattha yaṃ senāsanaṃ upari pañcahi chadanehi (pāci. aṭṭha. 51), aññena vā kenaci antamaso vatthenāpi sabbameva paricchannaṃ, bhūmito paṭṭhāya yāva chadanaṃ āhacca, anāhaccāpi vā sabbantimena pariyāyena diyaḍḍhahatthubbedhena pākārena vā aññena vā kenaci antamaso vatthenāpi parikkhittaṃ, idaṃ sabbacchannasabbaparicchannaṃ nāma. Yassa pana upari bahutaraṃ ṭhānaṃ channaṃ, appaṃ acchannaṃ, samantato ca bahutaraṃ parikkhittaṃ, appaṃ aparikkhittaṃ, idaṃ yebhuyyena channaṃ yebhuyyena paricchannaṃ nāma. Tasmiṃ sabbacchannaparicchanne, yebhuyyena channaparicchanne vā.

ในเสนาสนะนั้น เสนาสนะใดที่เบื้องบนมุงด้วยเครื่องมุง ๕ อย่าง (ปาจิ. อรรถ. ๕๑) หรือด้วยสิ่งอื่นใด แม้ด้วยผ้า มุงไว้ทั้งหมด, และกั้นไว้โดยรอบตั้งแต่พื้นดินจนจดเครื่องมุง หรือไม่จดก็ตาม โดยที่สุดด้วยกำแพงสูงศอกครึ่ง หรือด้วยสิ่งอื่นใด แม้ด้วยผ้า, นี้ชื่อว่า สัพพัจฉันนะสัพพปริจฉันนะ (มุงทั้งหมดกั้นทั้งหมด). ส่วนเสนาสนะใดที่เบื้องบนมีที่มุงมากกว่า มีที่ไม่ได้มุงน้อยกว่า และโดยรอบมีที่กั้นมากกว่า มีที่ไม่ได้กั้นน้อยกว่า นี้ชื่อว่า เยภุยเยนฉันนะเยภุยเยนปริจฉันนะ (มุงโดยมากกั้นโดยมาก). ในเสนาสนะที่มุงและกั้นทั้งหมด หรือที่มุงและกั้นโดยมากนั้น.

---

Vidaheyyāti kareyya, tañca kho atthato sampādananti āha ‘‘sampādeyyā’’ti. Ayañhettha saṅkhepattho ‘‘senāsanasaṅkhātaṃ seyyaṃ pavisitvā kāyappasāraṇasaṅkhātaṃ seyyaṃ kappeyya vidaheyya sampādeyyā’’ti. Diyaḍḍhahatthubbedho vaḍḍhakihatthena gahetabbo. Ekūpacāroti valañjanadvārassa ekattaṃ sandhāya vuttaṃ. Satagabbhaṃ vā catusālaṃ ekūpacāraṃ hotīti sambandho. Tattha vāti purimapurimadivase yattha vuṭṭhaṃ, tasmiṃyeva senāsane vā. Aññattha vā tādiseti yathāvuttalakkhaṇena samannāgate aññasmiṃ pubbe avuṭṭhasenāsane vā. Tena vāti yena saha purimapurimadivase vuṭṭhaṃ, tena vā. Aññena vāti yena saha purimapurimasmiṃ divase vuṭṭhaṃ, tato aññena vā. Saṅkhepoti saṅkhepavaṇṇanā. Yadi evaṃ vitthāro kathaṃ veditabboti āha ‘‘vitthāro panā’’tiādi.

คำว่า Vidaheyyā (พึงจัดแจง) คือ พึงทำ, และคำว่า sampādeyyā (พึงทำให้สำเร็จ) นั้น ท่านกล่าวไว้โดยหมายถึงการทำให้สำเร็จโดยอรรถ. เนื้อความโดยย่อในที่นี้คือ 'พึงเข้าไปสู่ที่นอนที่นับว่าเป็นเสนาสนะแล้ว พึงจัดแจง พึงกระทำ พึงทำให้สำเร็จซึ่งที่นอนที่นับว่าเป็นการเหยียดกาย'. คำว่า สูงศอกครึ่ง พึงถือเอาด้วยศอกของช่างไม้. คำว่า มีอุปจาระเดียว ตรัสไว้โดยหมายถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของประตูที่ใช้สอย. ความเชื่อมโยงคือ แม้เรือนร้อยห้อง หรือเรือนสี่มุข ก็เป็นอุปจาระเดียวได้. คำว่า ในที่นั้น คือ ในเสนาสนะที่เคยอยู่มาแล้วในวันก่อนๆ นั้นเอง. คำว่า หรือในที่อื่นเช่นนั้น คือ ในเสนาสนะอื่นที่ประกอบด้วยลักษณะตามที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งไม่เคยอยู่มาก่อน. คำว่า กับผู้นั้น คือ กับผู้ที่เคยอยู่ร่วมกันมาในวันก่อนๆ นั้นเอง. คำว่า หรือกับผู้อื่น คือ กับผู้อื่นนอกจากผู้ที่เคยอยู่ร่วมกันมาในวันก่อนๆ นั้น. คำว่า โดยย่อ คือ การอธิบายโดยย่อ. หากเป็นเช่นนั้น รายละเอียดพึงทราบได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนรายละเอียด...' เป็นต้น.

---

Upaḍḍhacchannaparicchannādīsūti ādisaddena ‘‘sabbacchanne cūḷakaparicchanne dukkaṭaṃ, yebhuyyena channe cūḷakaparicchanne dukkaṭaṃ, sabbaparicchanne cūḷakacchanne dukkaṭaṃ, yebhuyyena paricchanne cūḷakacchanne dukkaṭa’’nti (pāci. aṭṭha. 53) aṭṭhakathāyaṃ vuttānaṃ gahaṇaṃ. Tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasantassāti tatiyāya rattiyā aruṇato puretarameva nikkhamitvā aruṇaṃ bahi uṭṭhāpetvā catutthadivase atthaṅgate sūriye puna vasantassa. Sabbacchannasabbāparicchannādīsūti ettha pana ādisaddena ‘‘sabbaparicchanne sabbaacchanne, yebhuyyena acchanne yebhuyyena aparicchanne’’ti (pāci. 54) pāḷiyaṃ āgatānaṃ, ‘‘upaḍḍhacchanne cūḷakaparicchanne anāpatti, upaḍḍhaparicchanne cūḷakacchanne anāpatti, cūḷakacchanne cūḷakaparicchanne anāpattī’’ti (pāci. aṭṭha. 53) aṭṭhakathāyaṃ āgatānañca gahaṇaṃ.

ในคำว่า Upaḍḍhacchannaparicchannādīsū (ในเสนาสนะที่มุงครึ่งหนึ่งกั้นครึ่งหนึ่งเป็นต้น) ด้วย อาทิ-ศัพท์ พึงถือเอาข้อความที่กล่าวไว้ในอรรถกถา (ปาจิ. อรรถ. ๕๓) ว่า 'ในเสนาสนะที่มุงทั้งหมดกั้นเล็กน้อย เป็นทุกกฏ, ในเสนาสนะที่มุงโดยมากกั้นเล็กน้อย เป็นทุกกฏ, ในเสนาสนะที่กั้นทั้งหมดมุงเล็กน้อย เป็นทุกกฏ, ในเสนาสนะที่กั้นโดยมากมุงเล็กน้อย เป็นทุกกฏ'. ในคำว่า Tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasantassa (ผู้ที่ออกไปก่อนอรุณในราตรีที่สามแล้วกลับมาอยู่อีก) หมายถึง ผู้ที่ออกไปก่อนอรุณในราตรีที่สามนั่นเอง ให้แสงอรุณขึ้นภายนอก แล้วกลับมาอยู่อีกเมื่อพระอาทิตย์ตกในวันที่สี่. ส่วนในคำว่า Sabbacchannasabbāparicchannādīsū (ในเสนาสนะที่มุงทั้งหมดไม่กั้นทั้งหมดเป็นต้น) นี้ ด้วย อาทิ-ศัพท์ พึงถือเอาข้อความที่มาในพระบาลี (ปาจิ. ๕๔) ว่า 'ในเสนาสนะที่กั้นทั้งหมดไม่มุงทั้งหมด, ในเสนาสนะที่มุงโดยมากไม่กั้นโดยมาก' และข้อความที่มาในอรรถกถา (ปาจิ. อรรถ. ๕๓) ว่า 'ในเสนาสนะที่มุงครึ่งหนึ่งกั้นเล็กน้อย เป็นอนาบัติ, ในเสนาสนะที่กั้นครึ่งหนึ่งมุงเล็กน้อย เป็นอนาบัติ, ในเสนาสนะที่มุงเล็กน้อยกั้นเล็กน้อย เป็นอนาบัติ'.

---

Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายปฐมสหเสยยสิกขาบท จบแล้ว.

---

6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

6. การอธิบายทุติยสหเสยยสิกขาบท

---

Manussitthiyāti jīvamānakamanussitthiyā. ‘‘Matitthī pana kiñcāpi pārājikavatthubhūtā, anupādinnapakkhe pana ṭhitattā sahaseyyāpattiṃ na karotī’’ti (vajira. ṭī. pācittiya 55) vadanti. Adissamānarūpāhi pana yakkhipetīhi, methunassa avatthubhūtāya ca tiracchānagatitthiyā anāpatti. Paṭhamadivasepīti paṭhamasmiṃ viya sikkhāpade na catuttheyeva divase, atha kho idha paṭhamadivasepīti attho. Iminā idha divasaparicchedo natthīti dasseti. Aṅgesu pana pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha mātugāmena saha nipajjanaṃ, sūriyatthaṅgamananti tīṇi aṅgānīti ayampi viseso daṭṭhabbo.

คำว่า Manussitthiyā (ด้วยหญิงมนุษย์) คือ ด้วยหญิงมนุษย์ที่ยังมีชีวิตอยู่. ท่านกล่าวว่า 'ส่วนหญิงที่ตายแล้ว แม้จะเป็นวัตถุแห่งปาราชิกได้ แต่เพราะจัดอยู่ในฝ่ายอนุปาทินนะ (สิ่งที่ไม่มีใจครอง) จึงไม่ทำให้เป็นอาบัติสหเสยยะ' (วัชร. ฎีกา ปาจิตติยะ ๕๕). ส่วนยักษิณีและเปรตินีที่มีรูปไม่ปรากฏ และสัตว์เดรัจฉานตัวเมียซึ่งไม่เป็นวัตถุแห่งเมถุน เป็นอนาบัติ. คำว่า Paṭhamadivasepī (แม้ในวันแรก) มีความหมายว่า ในสิกขาบทนี้ไม่ใช่เฉพาะในวันที่สี่เหมือนในสิกขาบทแรก แต่หมายถึงแม้ในวันแรก. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่าในสิกขาบทนี้ไม่มีการกำหนดจำนวนวัน. ส่วนในเรื่ององค์ประกอบ พึงทราบความพิเศษนี้ด้วยว่า มีองค์ ๓ คือ เสนาสนะที่เป็นวัตถุแห่งปาจิตติยะ ๑, การนอนร่วมกับมาตุคามในเสนาสนะนั้น ๑, พระอาทิตย์ตกดิน ๑.

---

Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายทุติยสหเสยยสิกขาบท จบแล้ว.

---

7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā

7. การอธิบายธัมมเทสนาสิกขาบท

---

Chappañcavācāhīti chahi pañcahi vācāhi. Vācāparicchedo panettha kathaṃ veditabboti āha ‘‘uttari chappañcavācāhī’’tiādi. Sabbatthāti sutte, aṭṭhakathāyañca. Sace aṭṭhakathaṃ, dhammapadaṃ, jātakādivatthuṃ vā kathetukāmo hoti, chappadamattameva kathetuṃ vaṭṭati. Pāḷiyā saddhiṃ kathentena ekaṃ padaṃ pāḷito, pañca aṭṭhakathātoti evaṃ cha padāni anatikkamitvāva kathetabbo. Purisenāti manussapurisena. Tenāha ‘‘manussaviggahaṃ gahetvā panā’’tiādi.

คำว่า Chappañcavācāhi (ด้วยวาจา ๖ หรือ ๕ คำ) คือ ด้วยวาจา ๖ หรือ ๕ คำ. การกำหนดวาจาในที่นี้พึงทราบอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'Uttari chappañcavācāhi' (ยิ่งกว่า ๖ หรือ ๕ คำ) เป็นต้น. คำว่า Sabbattha (ในที่ทั้งปวง) คือ ในพระสูตรและในอรรถกถา. หากประสงค์จะกล่าวอรรถกถา ธรรมบท หรือเรื่องในชาดกเป็นต้น ก็ควรกล่าวเพียง ๖ บทเท่านั้น. เมื่อกล่าวพร้อมกับพระบาลี พึงกล่าวบทหนึ่งจากพระบาลี และ ๕ บทจากอรรถกถา โดยไม่ให้เกิน ๖ บทอย่างนี้. คำว่า Purisena (โดยบุรุษ) คือ โดยมนุษย์ผู้ชาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่เมื่อถือเอาร่างกายมนุษย์แล้ว' เป็นต้น.

---

Tikapācittiyanti mātugāme mātugāmasaññivematikaamātugāmasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Aññassa vā mātugāmassāti ekassa mātugāmassa desetvā nisinne puna āgatassa aññassa mātugāmassa, evaṃ pana ekāsane nisinnena mātugāmasatassāpi desetuṃ vaṭṭati. ‘‘Viññumanussitthiyā’’ti vacanato aviññitthiyāpi desayato anāpatti. Iriyāpathaparivattābhāvoti attano vā mātugāmassa vā iriyāpathaparivattābhāvo. Kappiyakārakassābhāvoti viññussa kappiyakārakassābhāvo, dutiyāniyate vuttalakkhaṇassa manussassa abhāvoti vuttaṃ hoti. Kiriyākiriyanti ettha uttari chappañcavācāhi dhammadesanā kiriyā, kappiyakārakassa aggahaṇaṃ akiriyāti daṭṭhabbaṃ.

คำว่า Tikapācittiyaṃ (ปาจิตติยะ ๓) คือ ปาจิตติยะ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งมาตุคามที่ตนสำคัญว่าเป็นมาตุคาม ๑, สงสัย ๑, สำคัญว่าไม่ใช่มาตุคาม ๑. คำว่า Aññassa vā mātugāmassa (หรือแก่มาตุคามอื่น) คือ เมื่อแสดงแก่มาตุคามคนหนึ่งแล้วยังนั่งอยู่ มีมาตุคามคนอื่นมาอีก, ด้วยประการฉะนี้ การแสดงแก่มาตุคามแม้ตั้งร้อยคนที่นั่งอยู่ในอาสนะเดียวกันก็ควร. เพราะคำว่า 'Viññumanussitthiyā' (แก่หญิงมนุษย์ผู้รู้เดียงสา) เมื่อแสดงแก่หญิงที่ไม่รู้เดียงสาจึงเป็นอนาบัติ. คำว่า Iriyāpathaparivattābhāvo (ความไม่มีการเปลี่ยนอิริยาบถ) คือ ความไม่มีการเปลี่ยนอิริยาบถของตนเองหรือของมาตุคาม. คำว่า Kappiyakārakassābhāvo (ความไม่มีกัปปิยการก) คือ ความไม่มีกัปปิยการกผู้รู้เดียงสา, หมายความว่า ความไม่มีมนุษย์ที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ในทุติยอนิยต. คำว่า Kiriyākiriyam (การกระทำและการไม่กระทำ) ในที่นี้ พึงทราบว่า การแสดงธรรมยิ่งกว่า ๖ หรือ ๕ คำ เป็นการกระทำ (กิริยา), การไม่พากัปปิยการกไปด้วย เป็นการไม่กระทำ (อกิริยา).

---

Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายธัมมเทสนาสิกขาบท จบแล้ว.

---

8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā

8. การอธิบายภูตาโรจนสิกขาบท

---

Nippariyāyenāti ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji’’ntiādinā (pāci. 71) ujukameva. Pariyāyena ārocitanti ‘‘yo te vihāre vasi, so bhikkhu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji, samāpajjati, samāpanno’’tiādinā (pāci. 75) aññāpadesena bhaṇitaṃ. Parinibbānakāle (pāci. aṭṭha. 77), pana antarā vā atikaḍḍhiyamānena upasampannassa bhūtaṃ ārocetuṃ vaṭṭati. Anatikaḍḍhiyamānenāpi (sārattha. ṭī. pācittiya 3.77) tathārūpe kāraṇe sati ārocetuṃ vaṭṭatiyeva. Teneva aññatarena daharabhikkhunā upavadito aññataro thero ‘‘āvuso, uparimaggatthāya vāyāmaṃ mā akāsi, khīṇāsavo tayā upavadito’’ti āha. Therena ca ‘‘atthi te, āvuso, imasmiṃ sāsane patiṭṭhā’’ti puṭṭho daharabhikkhu ‘‘āma, bhante, sotāpanno āha’’nti avoca. ‘‘Kārako aya’’nti ñatvāpi paṭipattiyā amoghabhāvadassanena samuttejanāya, sampahaṃsanāya ca ariyā attānaṃ pakāsentiyeva. Tenāha ‘‘tathārūpe kāraṇe sati upasampannassa ārocayato’’ti. Sutapariyattisīlaguṇaṃ pana anupasampannassapi ārocetuṃ vaṭṭati. Kasmā na idha ummattakādayo gahitāti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Ādisaddena khittacittavedanāṭṭānaṃ gahaṇaṃ. Tasmiṃ satīti ummattakādibhāve sati. Idha na gahitāti imasmiṃ sikkhāpade padabhājaniyaṃ na gahitā. Acittakanti paṇṇattijānanacittābhāvena acittakaṃ. Kusalābyākatacittehi dvicitta’’nti idaṃ ukkaṭṭhaparicchedena ariyapuggaleyeva sandhāya vuttaṃ. Na hi paṇṇattiṃ ajānantā jhānalābhino puthujjanā vatthumhi lobhavasena akusalacittenāpi na ārocentīti. Dukkhavedanāya vā abhāvato ‘‘dvivedana’’nti imassa anurūpaṃ katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ในคำว่า นิปฺปริยาเยน (โดยไม่ปริยาย) หมายถึง โดยตรงนั่นเอง เช่น “ได้เข้าปฐมฌานแล้ว” เป็นต้น (ปาจิ. 71). การบอกโดยปริยาย หมายถึง การกล่าวโดยอ้อม เช่น “ภิกษุรูปใดอยู่ในวิหารของท่าน ภิกษุรูปนั้นได้เข้าปฐมฌาน, กำลังเข้าปฐมฌาน, เข้าถึงปฐมฌานแล้ว” เป็นต้น (ปาจิ. 75). แต่ในเวลาปรินิพพาน (ปาจิ. อ. 77) หรือเมื่อถูกรบกวนอย่างยิ่ง ก็ควรบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีอยู่จริงแก่พระอุปสัมบัน. แม้ไม่ถูกรบกวนอย่างยิ่ง (สารัตถ. ฎีกาปาจิตติยะ 3.77) หากมีเหตุการณ์เช่นนั้น ก็ควรบอกได้. ด้วยเหตุนั้น พระเถระรูปหนึ่งถูกภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งตำหนิ จึงกล่าวว่า “อาวุโส ท่านอย่าพยายามเพื่อมรรคเบื้องบนเลย ท่านตำหนิพระขีณาสพแล้ว”. และเมื่อพระเถระถามว่า “อาวุโส ท่านมีความตั้งมั่นในพระศาสนานี้หรือไม่” ภิกษุหนุ่มนั้นตอบว่า “มีครับ ท่านผู้เจริญ ผมเป็นพระโสดาบัน”. แม้จะรู้ว่า “ผู้นี้เป็นผู้กระทำ” แต่พระอริยะทั้งหลายก็ยังแสดงตนเพื่อกระตุ้นและส่งเสริมด้วยการแสดงว่าการปฏิบัติไม่ไร้ผล. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่อมีเหตุการณ์เช่นนั้น การบอกแก่พระอุปสัมบัน”. ส่วนคุณธรรมคือสุตะ ปริยัติ และศีล ควรบอกแก่แม้ผู้ที่ยังไม่เป็นอุปสัมบันได้. เหตุใดในที่นี้จึงไม่รวมถึงคนบ้าเป็นต้น? ท่านกล่าวว่า “เพราะว่า” เป็นต้น. ด้วยบทว่า อาทิ (เป็นต้น) พึงถือเอาผู้มีจิตฟุ้งซ่านและผู้ถูกเวทนากลุ้มรุม. ในคำว่า ตสฺมึ สติ (เมื่อมีสิ่งนั้น) หมายถึง เมื่อมีภาวะเป็นคนบ้าเป็นต้น. ในคำว่า อิท น คหิตา (ในที่นี้ไม่ถือเอา) หมายถึง ในสิกขาบทนี้ไม่ได้ถือเอาในบทภาชนีย์. ในคำว่า อจิตฺตกํ (เป็นอจิตตกะ) หมายถึง เป็นอจิตตกะเพราะไม่มีจิตที่รู้บัญญัติ. คำว่า “ทฺวิจิตฺตํ” (มีสองจิต) ด้วยจิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤตนี้ กล่าวโดยการกำหนดสูงสุด โดยมุ่งหมายถึงพระอริยบุคคลเท่านั้น. เพราะมิใช่ว่า ปุถุชนผู้ได้ฌานที่ไม่รู้บัญญัติ จะไม่บอกด้วยอกุศลจิตเพราะความโลภในวัตถุ. หรือเพราะไม่มีทุกขเวทนา พึงทราบว่ากล่าวเช่นนี้โดยทำให้เหมาะสมกับคำว่า “ทฺวิเวทนํ” (มีสองเวทนา).

---

Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีอยู่จริง จบลงแล้ว.

---

9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติชั่วหยาบ

---

Dvinnaṃ ‘āpattikkhandhānanti pārājikasaṅghādisesasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ āpattikkhandhānaṃ. Āyatiṃ saṃvaratthāyāti ‘‘evamesa paresu hirottappenāpi āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjissatī’’ti āyatiṃ saṃvaratthāya. Āpattīnañca kulānañca pariyantaṃ katvā vā akatvā vāti ‘‘ettakā āpattiyo ārocetabbā, ettakesu kulesu ārocetabbā’’ti evaṃ āpattīnañca kulānañca pariyantaṃ katvā vā akatvā vā.

ในคำว่า ทฺวินฺนํ อาปtฺติกฺขนฺธานํ (แห่งกองอาบัติ 2 อย่าง) หมายถึง แห่งกองอาบัติ 2 อย่าง คือ ปาราชิกและสังฆาทิเสส. ในคำว่า อายตึ สํวรตฺถาย (เพื่อการสำรวมในภายหน้า) หมายถึง เพื่อการสำรวมในภายหน้าว่า “ผู้นี้จักถึงการสำรวมในภายหน้าด้วยความละอายและความเกรงกลัวในผู้อื่นอย่างนี้”. ในคำว่า อาปตฺตีนญฺจ กุลานญฺจ ปริยนฺตํ กตฺวา วา อกตฺวา วา (โดยกำหนดที่สุดแห่งอาบัติและตระกูลหรือไม่กำหนด) หมายถึง โดยกำหนดที่สุดแห่งอาบัติและตระกูลหรือไม่กำหนดว่า “พึงบอกอาบัติเท่านี้, พึงบอกในตระกูลเท่านี้” อย่างนี้.

---

Aduṭṭhullāyāti pārājikasaṅghādisesaṃ ṭhapetvā avasesapañcāpattikkhandhasaṅkhātāya aduṭṭhullāya āpattiyā. Avasese cha āpattikkhandheti saṅghādisesavajjite sese cha āpattikkhandhe. Purimapañcasikkhāpadavītikkamasaṅkhātaṃ duṭṭhullanti pāṇātipātaveramaṇiādikassa ādito pañcasikkhāpadassa vītikkamasaṅkhātaṃ duṭṭhullaṃ. Itaraṃ aduṭṭhullaṃ vā ajjhācāranti tato aññaṃ vikālabhojanādikapañcakaṃ, sukkavisaṭṭhikāyasaṃsaggaduṭṭhullaattakāmañceti aduṭṭhullaṃ vā ajjhācāraṃ. Vatthumattanti ‘‘ayaṃ sukkavissaṭṭhiṃ āpanno, duṭṭhullaṃ, attakāmaṃ, kāyasaṃsaggaṃ āpanno’’ti evaṃ vatthumattaṃ vā ārocentassa. Āpattimattanti ‘‘ayaṃ pārājikaṃ āpanno, saṅghādisesaṃ, thullaccayaṃ, pācittiyaṃ, pāṭidesanīyaṃ, dukkaṭaṃ, dubbhāsitaṃ āpanno’’ti evaṃ āpattimattaṃ vā ārocentassa. Vuttalakkhaṇassāti ‘‘pārājikaṃ anajjhāpannassā’’ti kaṅkhā. aṭṭha. duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā) evaṃ vuttalakkhaṇassa. Savatthukoti vatthunā saha ghaṭito.

คำว่า อทุฏฺฐุลฺลาย (แก่อาบัติไม่ชั่วหยาบ) คืออาบัติไม่ชั่วหยาบ อันนับสงเคราะห์เข้าในกองอาบัติ ๕ ที่เหลือ เว้นปาราชิกและสังฆาทิเสสเสีย. คำว่า อวเสเส ฉ อาปtฺติกฺขนฺเธ (ในกองอาบัติ ๖ ที่เหลือ) คือในกองอาบัติ ๖ ที่เหลือ เว้นสังฆาทิเสส. คำว่า ทุฏฺฐุลฺลํ (อาบัติชั่วหยาบ) อันนับสงเคราะห์เข้าในการล่วงสิกขาบท ๕ ข้อแรก คืออาบัติชั่วหยาบอันนับสงเคราะห์เข้าในการล่วงสิกขาบท ๕ ข้อแรก มีปาณาติปาตาเวรมณีเป็นต้น. ส่วนอย่างอื่น ชื่อว่า อทุฏฐุลละ หรือ อัชฌาจาระ คืออาบัติ ๕ อย่าง มีวิกาลโภชน์เป็นต้น ที่นอกไปจากนั้น และการทำอสุจิเคลื่อน การถูกต้องกาย การทำด้วยความกำหนัดอันเป็นทุฏฐุลละ ก็ชื่อว่า อทุฏฐุลละ หรือ อัชฌาจาระ. คำว่า วตฺถุมตฺตํ (เพียงวัตถุ) คือแก่ผู้บอกเพียงวัตถุเท่านั้นว่า ‘ผู้นี้ต้องอาบัติทำอสุจิเคลื่อน, ทุฏฐุลละ, ทำด้วยความกำหนัด, ต้องอาบัติถูกต้องกาย’ ดังนี้. คำว่า อาปตฺติมตฺตํ (เพียงอาบัติ) คือแก่ผู้บอกเพียงอาบัติเท่านั้นว่า ‘ผู้นี้ต้องอาบัติปาราชิก, สังฆาทิเสส, ถุลลัจจัย, ปาจิตตีย์, ปาฏิเทสนียะ, ทุกกฏ, ทุพภาสิต’ ดังนี้. คำว่า วุตฺตลกฺขณสฺส (ผู้มีลักษณะตามที่กล่าวแล้ว) คือผู้มีลักษณะตามที่กล่าวแล้วอย่างนี้ (ดังที่มีความสงสัยในอรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติชั่วหยาบว่า ‘แก่ผู้ไม่ล่วงอาบัติปาราชิก’). คำว่า สวตฺถุโก (มีวัตถุ) คือประกอบด้วยวัตถุ.

---

Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติชั่วหยาบ จบแล้ว.

---

10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขุดดิน

---

Pāsāṇasakkharakathalamarumbavālukādīsūti ettha muṭṭhippamāṇato upari pāsāṇāti veditabbā. Muṭṭhippamāṇā sakkharā. Kathalāti kapālakhaṇḍāni. Marumbāti kaṭasakkharā. Vālukā vālikāyeva. Aññatarassa tatiyabhāgo hotīti tatiyo bhāgo hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yato paṃsuṃ vā mattikaṃ vā āharāpetvā visuṃ visuṃ kate dve koṭṭhāsā paṃsu vā mattikā vā eko pāsāṇādīsu aññataro hoti, ayaṃ missakapathavī nāmāti. Ovaṭṭho nāma devena ovaṭṭho (pāci. 86). Vuttanti padabhājaniyaṃ, sīhaḷaṭṭhakathāyameva vā vuttaṃ. Adhikatarapāsāṇādimissāti adhikatarapāsāṇādīhi missā, adaḍḍhāpi vuttappamāṇato adhikatarapāsāṇādimissāti adhippāyo. Vā-saddo avuttavikappattho, tena ūnakacatumāsovaṭṭhapathaviṃ saṅgaṇhāti. Suddhapāsāṇādibhedāyāti suddhā pāsāṇā etthāti suddhapāsāṇā, sā ādi yassa bhedassa so suddhapāsāṇādi. Ādi-saddena suddhasakkharādīnaṃ gahaṇaṃ. Suddhapāsāṇādibhedo yassā sā suddhapāsāṇādibhedā, tāya suddhapāsāṇādibhedāya, suddhapāsāṇādippakārāyāti attho.

ในคำว่า ปาสาณสกฺขรกถลมรุมฺพวาลุกาทีสุ (ในหิน กรวด กระเบื้องหิน ทราย เป็นต้น) พึงทราบว่า หิน คือหินที่มีขนาดเกินกำมือขึ้นไป. กรวด คือกรวดขนาดกำมือ. กถละ คือเศษกระเบื้อง. มรุมพะ คือกรวดหยาบ. วาลุกา คือทรายนั่นเอง. คำว่า อญฺญตรสฺส ตติยภาโค โหติ (มีส่วนที่ ๓ ของอย่างใดอย่างหนึ่ง) คือมีส่วนที่ ๓. อธิบายว่า เมื่อนำดินร่วนหรือดินเหนียวมาแล้วแยกเป็นส่วนๆ ๒ ส่วนเป็นดินร่วนหรือดินเหนียว อีกส่วนหนึ่งเป็นหินเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ดินนี้ชื่อว่า ดินผสม. คำว่า โอวฏฺโฐ (ดินที่ฝนตกทับ) คือดินที่ฝนตกทับ (ปาจิ. ๘๖). คำว่า วุตฺตํ (กล่าวไว้แล้ว) คือกล่าวไว้ในปทภาชนีย์ หรือกล่าวไว้ในสีหลอรรถกถาเท่านั้น. คำว่า อธิกตรปาสาณาทิมิสฺสา (ผสมด้วยหินเป็นต้นมากกว่า) คือผสมด้วยหินเป็นต้นมากกว่า อธิบายว่า แม้ยังไม่ถูกเผา ก็มีหินเป็นต้นผสมมากกว่าประมาณที่กล่าวแล้ว. วา-ศัพท์ มีอรรถว่าเลือกเอาสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวถึง ด้วยศัพท์นั้น ย่อมสงเคราะห์เอาดินที่ฝนตกทับยังไม่ถึง ๔ เดือน. คำว่า สุทฺธปาสาณาทิเภทาย (เพื่อดินที่มีหินล้วนเป็นต้นเป็นประเภท) คือหินล้วนมีอยู่ในดินนั้น ชื่อว่า หินล้วน หินล้วนนั้นเป็นต้นแห่งประเภทใด ประเภทนั้นชื่อว่า สุทธปาสาณาทิ (มีหินล้วนเป็นต้น) ด้วยศัพท์ว่า อาทิ ย่อมรวมเอา กรวดล้วนเป็นต้น. ดินใดมีประเภทมีหินล้วนเป็นต้น ดินนั้นชื่อว่า สุทธปาสาณาทิเภทา (มีหินล้วนเป็นต้นเป็นประเภท) อธิบายว่า เพื่อดินที่มีประเภทมีหินล้วนเป็นต้น.

---

Sayaṃ khaṇatīti ettha yo antamaso pādaṅguṭṭhakenapi khaṇati, udakampi chaḍḍento bhindati, pādaṅguṭṭhakenapi vilikhati, pattampi pacanto dahati, so sabbo khaṇatiyevāti veditabbo. Tenāha ‘‘khaṇanabhedanavilekhanapacanādīhi vikopetīti. Pattaṃ pacantena (pāci. aṭṭha. 87) hi pubbe pakkaṭṭhāneyeva pacitabbo. Adaḍḍhāya pathaviyā aggiṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭati. Pattapacanakapālassa pana upari aggiṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Dārūnaṃ upari ṭhapeti, so aggi tāni dahanto gantvā pathaviṃ dahati, na vaṭṭati. Iṭṭhakapāsāṇādīsupi eseva nayo. Tatrāpi hi iṭṭhakādīnaṃyeva upari ṭhapetuṃ vaṭṭati. Kasmā? Tesaṃ anupādānattā. Na hi tāni aggissa upādānasaṅkhaṃ gacchanti. Sukkhakhāṇurukkhādīsupi aggiṃ dātuṃ na vaṭṭati. Sace pana ‘‘pathaviṃ apattameva nibbāpetvā gamissāmī’’ti deti, vaṭṭati. Pacchā nibbāpetuṃ na sakkoti, avisayattā anāpatti. Vuttanayenevāti ‘‘khaṇanabhedanavilikhanapacanādīhī’’ti vutteneva nayena. Niyametvāti sanniṭṭhānaṃ katvā. Itaroti āṇāpako.

ในคำว่า ขุดเอง พึงทราบว่า ภิกษุใดขุดแม้ด้วยหัวแม่เท้า ทำลายแม้ด้วยการเทน้ำ ขีดเขียนแม้ด้วยหัวแม่เท้า เผา (ดิน) แม้ในขณะบ่มบาตร ภิกษุนั้นทั้งหมดชื่อว่าขุดนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ยังดินให้กำเริบด้วยการขุด การทำลาย การขีดเขียน การบ่มบาตร เป็นต้น’. อันภิกษุผู้บ่มบาตร (ปาจิ. อรรถ. ๘๗) พึงบ่มในที่ที่เคยบ่มแล้วเท่านั้น. ไม่ควรวางไฟบนดินที่ยังไม่ถูกเผา. แต่ควรวางไฟบนกระเบื้องสำหรับบ่มบาตร. วางบนฟืน ไฟนั้นเผาฟืนเหล่านั้นแล้วไปเผาดิน ไม่ควร. แม้ในอิฐและหินเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. แม้ในที่นั้น ก็ควรวางบนอิฐเป็นต้นเท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่เป็นเชื้อ. สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่ถึงซึ่งการนับว่าเป็นเชื้อของไฟ. แม้บนตอไม้แห้งและต้นไม้เป็นต้น ก็ไม่ควรให้ไฟ. แต่ถ้าให้ไฟโดยคิดว่า ‘เราจักดับไฟก่อนที่มันจะถึงดินแล้วจึงไป’ ควร. ภายหลังไม่สามารถดับได้ เพราะเป็นวิสัยที่พ้นไป จึงไม่มีอาบัติ. ชื่อว่า ด้วยนัยที่กล่าวแล้ว คือด้วยนัยที่กล่าวแล้วว่า ‘ด้วยการขุด การทำลาย การขีดเขียน การบ่มบาตร เป็นต้น’. ชื่อว่า กำหนดแล้ว คือทำความตกลงแล้ว. ชื่อว่า อีกฝ่ายหนึ่ง คือผู้สั่ง.

---

‘‘Pokkharaṇiṃ khaṇā’’ti (pāci. aṭṭha. 86) vadati, vaṭṭati. Khatāyeva pokkharaṇī nāma hoti, tasmā ayaṃ kappiyavohāro. Esa nayo ‘‘vāpiṃ, taḷākaṃ, āvāṭaṃ khaṇā’’tiādīsupi. ‘‘Imaṃ okāsaṃ khaṇa, imasmiṃ okāse pokkharaṇiṃ khaṇā’’ti pana vattuṃ na vaṭṭati. ‘‘Kandaṃ khaṇa mūlaṃ khaṇā’’ti aniyametvā vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Imaṃ valliṃ khaṇa, imasmiṃ okāse kandaṃ vā mūlaṃ vā khaṇā’’ti vattuṃ na vaṭṭati. Tenāha ‘‘okāsaṃ aniyametvā…pe… bhaṇantassā’’ti. Ātapena sukkhakaddamo ca phalati, tatra yo heṭṭhā pathaviyā asambaddho, tameva apanetuṃ vaṭṭati. Esa nayo gokaṇṭakepi. Tenāha ‘‘ātapena…pe… asambaddha’’nti. Tattha gokaṇṭako (pāci. aṭṭha. 86) nāma gāvīnaṃ khuracchinnakaddamo vuccati. Sace pana heṭṭhimatalena bhūmisambandho, vikopetuṃ na vaṭṭati. Bhijjitvā patitanaditaṭanti bhijjitvā nadisāmantā patitaṃ omakacātumāsaṃ ovaṭṭhaṃ naditaṭaṃ. Sace pana bhijjitvā udakeyeva pakati, deve atirekacātumāsaṃ ovaṭṭhepi udakeyeva udakassa patitattā vaṭṭati. Mahantampi naṅgalacchinnamattikāpiṇḍanti mahantampi kasitaṭṭhāne heṭṭhā pathaviyā asambaddhaṃ naṅgalacchinnamattikāpiṇḍaṃ. Evamādisaddena kūṭāsiñcanayoggatanukakaddamādīnaṃ gahaṇaṃ. Asañcicca rukkhādipavaṭṭanena bhindantassāti pāsāṇarukkhādīni vā pavaṭṭentassa, kattaradaṇḍena vā āhacca āhacca gacchantassa pathavī bhijjati, sā ‘‘tena bhindissāmī’’ti evaṃ sañcicca abhinnattā asañcicca bhinnā nāma hoti, iti asañcicca rukkhādippavaṭṭanena bhindantassa anāpatti. Asatiyā pādaṅguṭṭhakādīhi vilikhantassāti yo aññavihito kenaci saddhiṃ kiñci kathento pādaṅguṭṭhakena vā kattarayaṭṭhiyā vā pathaviṃ vilikhanto tiṭṭhati, tassa evaṃ asatiyā pādaṅguṭṭhakādīhi vilikhantassa anāpatti.

เมื่อกล่าวว่า ‘จงขุดสระโบกขรณี’ (ปาจิ. อรรถ. ๘๖) ควร. เพราะสระโบกขรณีชื่อว่าอันขุดแล้วเท่านั้น ฉะนั้นนี้จึงเป็นโวหารที่ควร. แม้ในคำว่า ‘จงขุดบ่อ, สระ, หลุม’ เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ไม่ควรกล่าวว่า ‘จงขุดที่นี้, จงขุดสระโบกขรณีในที่นี้’. เมื่อกล่าวว่า ‘จงขุดหัว, จงขุดราก’ โดยไม่กำหนด ควร. ไม่ควรกล่าวว่า ‘จงขุดเถานี้, จงขุดหัวหรือรากในที่นี้’. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘แก่ผู้กล่าวโดยไม่กำหนดสถานที่…เป็นต้น’. ดินโคลนแห้งย่อมแตกด้วยแดด ในที่นั้น ดินโคลนใดไม่ติดกับดินข้างล่าง ควรเอาออกเฉพาะดินโคลนนั้น. แม้ในโคกัณฏกะก็นัยนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยแดด…เป็นต้น…ไม่ติด’. ในที่นั้น โคกัณฏกะ (ปาจิ. อรรถ. ๘๖) ชื่อว่า ดินโคลนที่ถูกกีบเท้าโคตัดแล้ว. แต่ถ้าติดกับพื้นดินข้างล่าง ไม่ควรยังดินให้กำเริบ. ชื่อว่า ตลิ่งแม่น้ำที่พังตกลงมา คือตลิ่งแม่น้ำที่พังตกลงมาใกล้แม่น้ำ ซึ่งฝนตกทับถมยังไม่ถึง ๔ เดือน. แต่ถ้าพังตกลงในน้ำเท่านั้น แม้ฝนตกทับถมเกิน ๔ เดือนแล้ว ก็ควร เพราะตกลงในน้ำเท่านั้น. ชื่อว่า ก้อนดินที่ไถตัดแล้วแม้ใหญ่ คือก้อนดินที่ไถตัดแล้วแม้ใหญ่ในที่ที่ไถแล้ว ซึ่งไม่ติดกับดินข้างล่าง. ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น อย่างนี้ ย่อมรับเอาดินโคลนเหลวที่ควรแก่การเทออกจากหม้อเป็นต้น. ชื่อว่า แก่ผู้ทำลายด้วยการกลิ้งต้นไม้เป็นต้นโดยไม่จงใจ คือแก่ผู้กลิ้งหินหรือต้นไม้เป็นต้น หรือแก่ผู้เดินกระทบกระทั้นด้วยไม้เท้า ดินย่อมแตก ดินนั้นชื่อว่าแตกโดยไม่จงใจ เพราะไม่ได้แตกโดยจงใจว่า ‘เราจักทำลายด้วยสิ่งนั้น’ ฉะนั้น แก่ผู้ทำลายด้วยการกลิ้งต้นไม้เป็นต้นโดยไม่จงใจ จึงไม่มีอาบัติ. ชื่อว่า แก่ผู้ขีดเขียนด้วยหัวแม่เท้าเป็นต้นโดยไม่ตั้งใจ คือภิกษุใดมีใจส่งไปในที่อื่น พูดอะไรกับใครอยู่ ยืนขีดเขียนดินด้วยหัวแม่เท้าหรือด้วยไม้เท้า แก่ภิกษุผู้ขีดเขียนด้วยหัวแม่เท้าเป็นต้นโดยไม่ตั้งใจอย่างนี้ จึงไม่มีอาบัติ.

---

Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทปฐวีขณนะ จบแล้ว.

---

Musāvādavaggo paṭhamo.

มุสาวาทวรรคที่ ๑

---

2. Bhūtagāmavaggo

2. ภูตคามวรรค

---

1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทภูตคาม

---

‘‘Bhavantī’’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.90) iminā viruḷhamūle nīlabhāvaṃ āpajjitvā vaḍḍhamānake taruṇagacche dasseti. ‘‘Ahesu’’nti iminā pana vaḍḍhitvā ṭhite mahante rukkhagacchādike dasseti. Tenāha ‘‘jāyantī’’tiādi. Ettha ca ‘‘bhavantī’’ti imassa vivaraṇaṃ ‘‘jāyanti vaḍḍhantī’’ti, ‘‘ahesu’’nti imassa ‘‘jātā vaḍḍhitā’’ti. Gāmoti samūho. Patiṭṭhitaharitatiṇarukkhādīnanti bhūmiyaṃ patiṭṭhitassa haritatiṇassa ceva haritarukkhādīnañca. Ādisaddena osadhigacchalatādayo veditabbā. Nimittatthe ca bhummaṃ. Yo attho sampajjati, tamāha ‘‘bhūtagāmapātabyatāyā’’tiādinā.

ด้วยบทว่า ‘‘ภวันตี’’ติ (สารถัตถะ ฎีกา ปาจิตติยะ 3.90) นี้ แสดงถึงต้นไม้เล็กๆ ที่กำลังเจริญเติบโต มีรากงอกงามและมีสีเขียว ส่วนด้วยบทว่า ‘‘อเหสุ’’นติ แสดงถึงต้นไม้ใหญ่เป็นต้น ที่เจริญเติบโตตั้งอยู่แล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘ชายันตี’’ติ เป็นต้น ในที่นี้ บทว่า ‘‘ภวันตี’’ติ มีคำอธิบายว่า ‘‘ชายันติ วัฑฒันตี’’ติ และบทว่า ‘‘อเหสุ’’นติ มีคำอธิบายว่า ‘‘ชาตา วัฑฒิตา’’ติ บทว่า คาโม คือ หมู่ บทว่า ปติฏฐิตหริตติณรุกขาธีนันติ คือ หญ้าสดและต้นไม้เขียวเป็นต้นที่ตั้งอยู่บนพื้นดิน พึงทราบว่าด้วยคำว่า ‘‘เป็นต้น’’ นั้น หมายถึง พืชพรรณ ต้นไม้ เถาวัลย์ เป็นต้น และวิภัตติที่ ๗ (ภุมมะ) ในที่นี้เป็นไปในอรรถแห่งนิมิต (เครื่องหมาย) อรรถใดสำเร็จแล้ว ท่านจึงกล่าวด้วยบทว่า ‘‘ภูตคามปาตัพพะตายา’’ติ เป็นต้น

---

Nanu ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā, cittarahitatā ca pariphandābhāvato, chinnepi viruhanato, visadisajātikabhāvato, catuyoniyaṃ apariyāpannato ca veditabbā, vuḍḍhi pana pavāḷasilālavaṇānampi vijjatīti na tesaṃ jīvabhāve kāraṇaṃ, visayaggahaṇañca nesaṃ parikappanāmattaṃ supanaṃ viya ciñcādīnaṃ, tathā dohaḷādayo, atha kasmā bhūtagāmassa pātabyatāya pācittiyaṃ icchitanti? Samaṇaasāruppato, tannissitasattānurakkhaṇato ca. Tenevāha ‘‘jīvasaññino hi moghapurisā manussā rukkhasmi’’ntiādi (pāci. 89). Sāsapabījakasevālampīti sāsapabījakasaṅkhātaṃ sevālampi, sāsapasevālaṃ, bījakasevālampīti attho. Tattha sāsapasevālo nāma sāsapamatto khuddakasevālo. Bījakasevālo nāma upari khuddakapatto heṭṭhā khuddakamūlo sevālo.

ก็ต้นไม้เป็นต้น ไม่ใช่สิ่งมีชีวิต เพราะไม่มีจิต และพึงทราบว่าการไม่มีจิตนั้น เพราะไม่มีการเคลื่อนไหว, แม้ถูกตัดก็งอกได้อีก, เพราะมีชาติไม่เหมือนกัน, และเพราะไม่จัดเข้าในกำเนิด ๔ ส่วนการเจริญเติบโตนั้น มีอยู่ในปะการัง หิน และเกลือด้วย จึงไม่เป็นเหตุให้สิ่งเหล่านั้นเป็นสิ่งมีชีวิต และการรับรู้อารมณ์ของสิ่งเหล่านั้นเป็นเพียงการนึกคิดไปเอง เหมือนความฝันของต้นมะขามเป็นต้น, รวมถึงอาการแพ้ท้องเป็นต้น (ของพืช) ก็เช่นกัน ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุใดจึงประสงค์ให้การทำลายภูตคามเป็นอาบัติปาจิตติยะ? เพราะไม่สมควรแก่สมณะ และเพราะเป็นการอนุรักษ์สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยสิ่งเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘โมฆบุรุษทั้งหลาย ย่อมสำคัญต้นไม้ว่าเป็นสิ่งมีชีวิต’’ เป็นต้น (ปาจิ. 89) บทว่า ‘‘สาสปพีชกเสวาลัมปี’’ติ คือ แม้สาหร่ายที่นับว่าเป็นเมล็ดผักกาดและเมล็ดพืช คือ สาหร่ายเมล็ดผักกาด และสาหร่ายเมล็ดพืช เป็นอรรถ ในที่นั้น สาหร่ายเมล็ดผักกาด คือ สาหร่ายเล็กๆ ขนาดเท่าเมล็ดผักกาด สาหร่ายเมล็ดพืช คือ สาหร่ายที่มีใบเล็กๆ อยู่ข้างบน มีรากเล็กๆ อยู่ข้างล่าง

---

Mūlabījakhandhabījaphaḷubījaaggabījabījabījānanti ettha mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ. Evaṃ sesesupi. Tattha mūlabījaṃ haliddiādikaṃ. Khandhabījaṃ assatthādikaṃ. Phaḷubījaṃ ucchuādikaṃ. Aggabījaṃ hiriverādikaṃ. Bījaṃbījaṃ pubbaṇṇādikaṃ. Bhājanagatanti sarāvādibhājanagataṃ. Nikkhantaṃ mūlamattaṃ etasmāti nikkhantamūlamattaṃ. Matta saddena cettha paṇṇassa nikkhamanaṃ paṭikkhipati. Esa nayo nikkhantaaṅkuramattanti etthāpi. Sace pana mūlañca paṇṇañca niggataṃ, bhūtagāmasaṅkhaṃ gacchati. Vidatthimattā pattavaṭṭi niggacchatīti vidatthimattā anīlavaṇṇā pattavaṭṭi nikkhamati. Tenāha ‘‘nikkhante’’tiādi. Harito na hotīti nīlavaṇṇo na hoti. Muggādīnaṃ pana paṇṇesu uṭṭhitesu, vīhiādīnaṃ vā aṅkure harite bhūtagāmasaṅgahaṃ gacchanti. Esa nayo ambaṭṭhiādīsu.

ในบทว่า ‘‘มูลพีชขันธพีชผฬุพีชอัคคพีชพีชพีชา’’นติ นี้ รากนั่นแหละเป็นพืช ชื่อว่า มูลพีช (พืชเกิดจากราก) แม้ในที่เหลือก็เช่นกัน ในที่นั้น มูลพีช คือ ขมิ้นเป็นต้น ขันธพีช (พืชเกิดจากลำต้น) คือ ต้นโพธิ์เป็นต้น ผฬุพีช (พืชเกิดจากข้อ) คือ อ้อยเป็นต้น อัคคพีช (พืชเกิดจากยอด) คือ หญ้าแฝกเป็นต้น พีชพีชะ (พืชเกิดจากเมล็ด) คือ ข้าวเปลือกเป็นต้น บทว่า ‘‘ภาชนคตัง’’ติ คือ อยู่ในภาชนะมีกระเบื้องเป็นต้น บทว่า ‘‘นิกขันตมูลมัตตัง’’ติ คือ มีรากเท่านั้นงอกออกมาจากสิ่งนี้ ในที่นี้ ด้วยคำว่า ‘‘มัตตะ’’ ย่อมปฏิเสธการงอกของใบ นัยนี้แม้ในบทว่า ‘‘นิกขันตอังกุรมัตตัง’’ติ ก็เช่นกัน แต่ถ้าทั้งรากและใบงอกออกมา ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นภูตคาม บทว่า ‘‘วิทัตถิมัตตา ปัตตวัฏฏิ นิคคัจฉตี’’ติ คือ ใบอ่อนที่ไม่มีสีเขียวขนาดคืบหนึ่งงอกออกมา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘นิกขันเต’’ติ เป็นต้น บทว่า ‘‘หริโต น โหตี’’ติ คือ ไม่มีสีเขียว แต่เมื่อใบของถั่วเขียวเป็นต้นงอกขึ้น หรือเมื่อหน่อของข้าวเปลือกเป็นต้นมีสีเขียว ย่อมถึงซึ่งการสงเคราะห์ว่าเป็นภูตคาม นัยนี้แม้ในเมล็ดมะม่วงเป็นต้นก็เช่นกัน

---

Bhūtagāmabījagāmeti ettha bhūtagāmato viyojitaṃ viruhanasamatthameva mūlabījādikaṃ bījagāmo nāmāti veditabbaṃ. Ubhayatthāti bhūtagāmabījagāmesu. Atathāsaññissāti abhūtagāmābījagāmasaññissa. Ko pana vādo abhūtagāmābījagāmesu abhūtagāmābījagāmasaññissa. Asañciccāti pāsāṇarukkhādīni vā pavaṭṭentassa, sākhaṃ vā kaḍḍhantassa, kattaradaṇḍena vā bhūmiṃ paharitvā gacchantassa tiṇāni kuppanti. Tāni tena ‘‘vikopessāmī’’ti evaṃ sañcicca avikopitattā asañcicca vikopitāni nāma honti. Iti asañcicca vikopentassa anāpatti.

ในบทว่า ‘‘ภูตคามพีชคาเม’’ติ นี้ พึงทราบว่า พืชเกิดจากรากเป็นต้น ที่แยกออกจากภูตคามและสามารถงอกได้เท่านั้น ชื่อว่า พีชคาม บทว่า ‘‘อุภยัตถา’’ติ คือ ในภูตคามและพีชคามทั้งสอง บทว่า ‘‘อตถา สัญญิสสา’’ติ คือ ผู้สำคัญว่าไม่ใช่ภูตคามและไม่ใช่พีชคาม ก็อะไรจะกล่าวถึงผู้สำคัญว่าไม่ใช่ภูตคามและไม่ใช่พีชคาม ในสิ่งที่ไม่ใช่ภูตคามและไม่ใช่พีชคามเล่า บทว่า ‘‘อสังจิจจะ’’ติ คือ เมื่อบุคคลกลิ้งก้อนหินหรือต้นไม้เป็นต้น, หรือดึงกิ่งไม้, หรือเดินไปพลางตีพื้นดินด้วยไม้เท้า, หญ้าทั้งหลายย่อมถูกทำลาย หญ้าเหล่านั้นชื่อว่าถูกทำลายโดยไม่จงใจ เพราะไม่ได้ถูกทำลายโดยเจตนาว่า ‘‘เราจะทำลาย’’ อย่างนี้ ดังนั้น ผู้ทำลายโดยไม่จงใจ ไม่มีอาบัติ

---

Asatiyāti aññavihito kenaci saddhiṃ kiñci kathento pādaṅguṭṭhakena vā hatthena vā tiṇaṃ vā lataṃ vā vikopento tiṭṭhati, evaṃ asatiyā vikopentassa anāpatti.

บทว่า ‘‘อสติยา’’ติ คือ ผู้มีใจไปในอารมณ์อื่น กำลังพูดอะไรบางอย่างกับใครคนหนึ่ง ยืนทำลายหญ้าหรือเถาวัลย์ด้วยนิ้วหัวแม่เท้าหรือด้วยมือ ดังนั้น ผู้ทำลายโดยไม่มีสติ ไม่มีอาบัติ

---

Ajānitvāti ettha abbhantare ‘‘bījagāmo’’ti vā ‘‘bhūtagāmo’’ti vā na jānāti, ‘‘vikopemī’’ti pana jānāti. Evaṃ tiṇe vā palālapuñje vā khaṇittiṃ vā kudālaṃ vā saṅgopanatthāya ṭhapeti, ḍayhamānahattho vā aggiṃ pāteti. Tatra ce tiṇāni chijjanti vā ḍayhanti vā, evaṃ ajānitvā vikopentassa anāpatti.

บทว่า ‘‘อชานิตวา’’ติ ในที่นี้ คือ ไม่รู้ว่าภายในเป็น ‘‘พีชคาม’’ หรือ ‘‘ภูตคาม’’ แต่รู้ว่า ‘‘เรากำลังทำลาย’’ อย่างนี้ คือ วางจอบหรือเสียมไว้ในกองหญ้าหรือกองฟางเพื่อเก็บรักษา, หรือมือที่กำลังไหม้ก็ปล่อยไฟลงไป ถ้าหญ้าเหล่านั้นถูกตัดหรือถูกไหม้ไป, อย่างนี้ ผู้ทำลายโดยไม่รู้ ไม่มีอาบัติ

---

Yena kenaci aggināti kaṭṭhaggigomayaggiādīsu yena kenaci agginā, antamaso lohakhaṇḍenapi ādittena. ‘‘Kappiya’’nti vatvāvāti yāya kāyaci bhāsāya ‘‘kappiya’’nti vatvāva. Eva-saddena paṭhamaṃ agginā phusitvā pacchā ‘‘kappiya’’nti vattuṃ na vaṭṭatī’’ti dasseti. ‘‘Paṭhamaṃ aggiṃ nikkhipitvā taṃ anuddharitvāva ‘kappiya’nti vutte pana vaṭṭatī’’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.93) vadanti. Esa nayo sesesupi. Tathevāti ‘kappiya’nti vatvāva. Assamahiṃsasūkaramigagorūpānaṃ pana khurā atikhiṇā, tasmā tehi na kātabbaṃ, katampi akataṃ hotīti āha ‘‘ṭhapetvā gomahiṃsādīnaṃ khure’’ti. Hatthinakhā pana khurā na honti, tasmā tehi vaṭṭati. Tiracchānānanti sīhabyagghadīpimakkaṭānaṃ, sakuntānañca. Tesañhi nakhā tikhiṇā honti, tasmā tehi kātabbaṃ. ‘‘Antamaso chinditvā āhaṭenapī’’ti iminā yehi kātuṃ vaṭṭati, tehi tatthajātakehi kātabbanti ettha vattabbameva natthīti dasseti. ‘‘Satthe vuttanayenevā’’ti iminā chedaṃ vā vedhaṃ vā dassentena ‘‘kappiyanti vatvāvā’’ti vuttamatidisati. Ettha ca kiñcāpi ‘‘kappiyanti vatvāva kātabba’’ntiādinā kappiyaṃ karontena kattabbākārameva dassitaṃ, tathāpi bhikkhunā ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti vutteyeva anupasampannena ‘‘kappiya’’nti vatvā aggiparijitādi kātabbanti gahetabbaṃ. Avacanaṃ pana ‘‘punapi kappiyaṃ karohīti kāretvāva paribhuñjitabba’’nti paṭhamameva vuttattā.

บทว่า ‘‘เยน เกนจิ อัคคินา’’ติ คือ ด้วยไฟใดไฟหนึ่ง ในบรรดาไฟไม้ ไฟมูลโคเป็นต้น, แม้ด้วยเหล็กที่ร้อนจัด บทว่า ‘‘กัปปิยันติ วัตวา’’ติ คือ ด้วยภาษาใดภาษาหนึ่ง กล่าวว่า ‘‘กัปปิยะ’’ แล้วเท่านั้น ด้วยคำว่า ‘‘เอวะ’’ นี้ แสดงว่า ไม่ควรที่จะสัมผัสด้วยไฟก่อนแล้วจึงกล่าวว่า ‘‘กัปปิยะ’’ ในภายหลัง แต่ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ‘‘ถ้าวางไฟลงก่อนแล้วยังไม่ยกออก กล่าวว่า ‘กัปปิยะ’ ก็ควร’’ (สารถัตถะ ฎีกา ปาจิตติยะ 3.93) นัยนี้แม้ในที่เหลือก็เช่นกัน บทว่า ‘‘ตเถวา’’ติ คือ กล่าวว่า ‘‘กัปปิยะ’’ แล้วเท่านั้น แต่กีบเท้าของม้า ควาย หมู เนื้อ และโค มีความคมมาก เพราะฉะนั้น ไม่ควรทำด้วยกีบเท้าเหล่านั้น, แม้ทำแล้วก็ชื่อว่ายังไม่ได้ทำ, ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘เว้นกีบเท้าของโคและควาย เป็นต้น’’ ส่วนเล็บของช้างไม่ใช่กีบเท้า เพราะฉะนั้น ควรทำด้วยเล็บเหล่านั้น บทว่า ‘‘ติรัจฉานานัง’’ติ คือ ของสิงโต เสือโคร่ง เสือดาว ลิง และนกทั้งหลาย เพราะเล็บของสัตว์เหล่านั้นคม เพราะฉะนั้น ควรทำด้วยเล็บเหล่านั้น ด้วยบทว่า ‘‘อันตะมะโส ฉินทิตวา อาหเฏนปิ’’ นี้ แสดงว่า ไม่จำเป็นต้องกล่าวว่า สิ่งที่ควรทำด้วยสิ่งใด พึงทำด้วยสิ่งที่เกิดในที่นั้นๆ ด้วยบทว่า ‘‘สัตเถ วุตตะนะเยเนวา’’ติ นี้ ย่อมชี้แจงความที่กล่าวไว้ว่า ‘‘กล่าวว่ากัปปิยะแล้วเท่านั้น’’ โดยแสดงการตัดหรือการเจาะ ในที่นี้ แม้ว่าด้วยบทว่า ‘‘กล่าวว่ากัปปิยะแล้วเท่านั้นจึงควรทำ’’ เป็นต้น ได้แสดงเพียงอาการที่ผู้ทำกัปปิยะพึงทำเท่านั้น, ถึงกระนั้น ก็พึงถือเอาว่า เมื่อภิกษุกล่าวว่า ‘‘จงทำกัปปิยะ’’ แล้วเท่านั้น อนุปสัมบันพึงกล่าวว่า ‘‘กัปปิยะ’’ แล้วจึงทำสิ่งที่ถูกลนด้วยไฟเป็นต้น ส่วนการไม่กล่าวซ้ำนั้น เพราะได้กล่าวไว้แล้วตั้งแต่ต้นว่า ‘‘พึงให้ทำกัปปิยะอีกแล้วจึงบริโภค’’

---

Ekasmiṃ…pe… kappiye kate sabbaṃ kataṃ hotīti ekaṃyeva ‘‘kappiyaṃ karomī’’ti adhippāyenapi kappiye kate ekābaddhattā sabbaṃ kataṃ hoti. Dārukaṃ vijjhatīti jānitvā vā ajānitvā vā vijjhati vā vijjhāpeti vā, vaṭṭatiyeva. Bhattasitthe vijjhatīti etthāpi eseva nayo. Taṃ vijjhati, na vaṭṭatīti valliādīnaṃ bhājanagatikattāti adhippāyo. Bhindāpetvā kappiyaṃ kāretabbanti bījato muttassa kaṭāhassa bhājanagatikattā vuttaṃ. Abījanti aṅkurajananasamatthabījarahitataruṇambaphalādi. Tenāha ‘‘yaṃ pana phalaṃ taruṇaṃ hoti, abīja’’nti. Nibbattabījaṃ nāma bījaṃ nibbattetvā visuṃ katvā paribhuñjituṃ sakkuṇeyyaṃ ambapanasādiphalaṃ. Tenāha ‘‘bījaṃ apanetvā paribhuñjitabba’’nti. Tattha kappiyakaraṇakiccaṃ natthi, sayameva kappiyānīti adhippāyo.

เมื่อทำให้เป็นกัปปิยะอย่างหนึ่ง...เป...ทุกอย่างก็เป็นอันทำแล้ว. แม้เมื่อทำให้เป็นกัปปิยะด้วยความตั้งใจว่า "เราจะทำให้เป็นกัปปิยะ" เพียงอย่างเดียว ทุกอย่างก็เป็นอันทำแล้ว เพราะมีความผูกพันเป็นอันเดียวกัน. การแทงไม้ ไม่ว่าจะรู้หรือไม่รู้ว่าแทง หรือให้ผู้อื่นแทง ก็ย่อมควร. ในการแทงข้าวสุก ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. การแทงสิ่งนั้นไม่ควร หมายถึงว่า เถาวัลย์เป็นต้น เป็นของที่อยู่ในภาชนะ. ที่กล่าวว่า "พึงให้ทำกัปปิยะโดยการทำให้แตก" นั้น กล่าวเพราะกะลาที่หลุดจากเมล็ด เป็นของที่อยู่ในภาชนะ. "อพีชะ" คือ ผลมะม่วงอ่อนเป็นต้น ที่ไม่มีเมล็ดที่สามารถงอกได้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ผลใดเป็นผลอ่อน ไม่มีเมล็ด". "นิพพัตตพีชะ" คือ ผลมะม่วง ขนุนเป็นต้น ที่สามารถนำเมล็ดออกแล้วบริโภคแยกต่างหากได้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พึงบริโภคโดยเอาเมล็ดออก". ในที่นั้น ไม่มีกิจที่ต้องทำให้เป็นกัปปิยะ หมายถึงว่า สิ่งเหล่านั้นเป็นกัปปิยะอยู่แล้วโดยตัวของมันเอง.

---

Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภูตคามสิกขาบท จบแล้ว.

---

2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาอัญญวาทกสิกขาบท.

---

Yamatthanti ‘‘tvaṃ kira dukkaṭāpattiṃ āpanno’’tiādikaṃ yaṃ kiñci atthaṃ. Tato aññanti pucchitatthato aññamatthaṃ. Aññenaññaṃ paṭicaraṇassāti vinayadharena yaṃ vacanaṃ dosapucchanatthaṃ vuttaṃ, tato aññena vacanena paṭicchādanassa. Paṭicchādanatthopi hi carasaddo hoti anekatthattā dhātūnaṃ. Vuttanti pāḷiyaṃ vuttaṃ.

"ยามัตถัง" คือ เรื่องใดเรื่องหนึ่ง มีอาทิว่า "ท่านได้ทำอาบัติทุกกฏแล้วหรือ". "ตโต อัญญัง" คือ เรื่องอื่นจากเรื่องที่ถูกถาม. "อัญเญนัญญัง ปฏิจรณัสสะ" คือ การปกปิดด้วยคำพูดอื่นจากคำพูดที่พระวินัยธรกล่าวเพื่อถามถึงโทษ. เพราะศัพท์ว่า "จร" มีหลายความหมาย จึงมีความหมายว่า "ปกปิด" ได้ด้วย. "วุตตัง" คือ ที่กล่าวไว้ในพระบาลี.

---

Sāvasesaṃ āpattiṃ āpannoti ettha ṭhapetvā pārājikaṃ sesā sāvasesāpatti nāma, taṃ āpanno. Anuyuñjiyamānoti ‘‘kiṃ, āvuso, itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti pucchiyamāno. Aññena vacanenāti ‘‘ko āpanno? Kiṃ āpanno? Kismiṃ āpanno? Kathaṃ āpanno? Kaṃ bhaṇatha? Kiṃ bhaṇathā’’ti aññena vacanena. Aññanti ‘‘kiṃ tvaṃ itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’tiādikaṃ anuyuñjakavacanaṃ. Tathā tathā vikkhipatīti tena tena pakārena vikkhipati. Kiṃ vuttaṃ hoti? So (pāci. aṭṭha. 94) kiñci vītikkamaṃ disvā ‘‘āvuso, āpattiṃ āpannosī’’ti saṅghamajjhe āpattiyā anuyuñjiyamāno ‘‘ko āpanno’’ti vadati. Tato ‘‘tva’’nti vutte ‘‘ahaṃ kiṃ āpanno’’ti vadati. Atha ‘‘pācittiyaṃ vā dukkaṭaṃ vā’’ti vutte ‘‘ahaṃ kismiṃ āpanno’’ti vadati. Tato ‘‘amukasmiṃ nāma vatthusmi’’nti vutte ‘‘ahaṃ kathaṃ āpanno, kiṃ karonto āpannomhī’’ti pucchati. Atha ‘‘idaṃ nāma karonto āpanno’’ti vutte ‘‘kaṃ bhaṇathā’’ti vadati. Tato ‘‘taṃ bhaṇāmā’’ti vutte ‘‘kiṃ bhaṇathā’’ti evamanekehi pakārehi vikkhipatīti vuttaṃ hoti.

"สาวเสสํ อาปัตติง อาปันโน" ในที่นี้ หมายถึง อาบัติที่เหลือจากปาราชิก ชื่อว่า สาวเสสาบัติ (อาบัติมีส่วนเหลือ) คือ ได้ทำอาบัตินั้น. "อนุยุญชิยมาโน" คือ เมื่อถูกถามว่า "อาวุโส ท่านได้ทำอาบัติชื่อนั้นหรือ". "อัญเญน วจเนน" คือ ด้วยคำพูดอื่นว่า "ใครทำอาบัติ? ทำอาบัติอะไร? ทำอาบัติในเรื่องอะไร? ทำอาบัติอย่างไร? ท่านพูดถึงใคร? ท่านพูดอะไร?". "อัญญัง" คือ คำพูดของผู้ซักถาม มีอาทิว่า "ท่านได้ทำอาบัติชื่อนั้นหรือ". "ตถา ตถา วิกขิปติ" คือ ย่อมกล่าวบิดพลิ้วด้วยประการนั้นๆ. มีความว่าอย่างไร? ภิกษุนั้น (ปาจิ. อรรถ. ๙๔) เห็นการล่วงละเมิดบางอย่างแล้ว เมื่อถูกซักถามถึงอาบัติในท่ามกลางสงฆ์ว่า "อาวุโส ท่านได้ทำอาบัติแล้วหรือ" ก็กล่าวว่า "ใครทำอาบัติ?". เมื่อถูกกล่าวว่า "ท่าน" ก็กล่าวว่า "ข้าพเจ้าทำอาบัติอะไร?". ครั้นเมื่อถูกกล่าวว่า "ปาจิตตีย์หรือทุกกฏ" ก็กล่าวว่า "ข้าพเจ้าทำอาบัติในเรื่องอะไร?". เมื่อถูกกล่าวว่า "ในวัตถุชื่อโน้น" ก็ถามว่า "ข้าพเจ้าทำอาบัติอย่างไร, ทำอะไรจึงทำอาบัติ?". ครั้นเมื่อถูกกล่าวว่า "ทำสิ่งชื่อนี้จึงทำอาบัติ" ก็กล่าวว่า "ท่านพูดถึงใคร?". เมื่อถูกกล่าวว่า "เราพูดถึงท่าน" ก็กล่าวว่า "ท่านพูดอะไร?" มีความว่า ย่อมกล่าวบิดพลิ้วด้วยประการต่างๆ อย่างนี้.

---

Yo pana bhikkhu sāvasesaṃ āpattiṃ āpanno, taṃ na kathetukāmo tuṇhībhāvena vihesetīti sambandho. Vihesetīti ciranisajjācirabhāsanehi piṭṭhiāgilāyanatālusosādivasena saṅghaṃ viheseti, parissamaṃ tesaṃ karotīti attho. Parissamo hi vihesā nāma. Aññavādakakammanti aññavādakassa bhikkhuno aññavādakāropanatthaṃ kātabbaṃ ñattidutiyakammaṃ. Vihesakakammanti etthāpi eseva nayo. Tasmiṃ saṅghena kateti tasmiṃ aññavādakakamme ca vihesakakamme ca saṅghena ñattidutiyakammavācāya kate. Tathā karontānanti taṃ pakāraṃ karontānaṃ, aññavādakañca vihesakañca karontānanti attho.

ส่วนภิกษุใดทำอาบัติมีส่วนเหลือแล้ว ไม่ประสงค์จะบอกอาบัตินั้น ย่อมเบียดเบียนด้วยการนิ่งเสีย ดังนี้เป็นบทเชื่อม. "วิเหเสติ" คือ ย่อมเบียดเบียนสงฆ์ด้วยการนั่งนาน พูดนาน ทำให้ปวดหลัง คอแห้งเป็นต้น หมายถึง ทำให้สงฆ์ลำบาก. เพราะความลำบากนั่นแหละ ชื่อว่า การเบียดเบียน. "อัญญวาทกกรรม" คือ ญัตติทุติยกรรมที่พึงทำเพื่อยกอัญญวาทกะขึ้นแก่ภิกษุผู้อัญญวาทกะ. ใน "วิเหสกกรรม" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. "ตัสสมิง สังเฆน กเต" คือ เมื่อสงฆ์ทำอัญญวาทกกรรมและวิเหสกกรรมนั้นด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาแล้ว. "ตถา กโรนตานัง" คือ แก่ภิกษุผู้ทำประการนั้น หมายถึง ผู้ทำอัญญวาทะและวิเหสะ.

---

‘‘Vihesaketi ayamettha anupaññattī’’ti avacanañcettha ‘‘āpattikarā ca hoti aññavādakasikkhāpadādīsu viyā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) vuttattāyeva paññāyatīti katvā. Esa nayo upari sikkhāpadesu. Dhammakamme tikapācittiyanti dhammakamme dhammakammasaññivematikaadhammakammasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Adhammakamme tikadukkaṭanti etthāpi eseva nayo. Anāropiteti kammavācāya anāropite, appatiṭṭhāpiteti attho. Gelaññenāti yena kathetuṃ na sakkoti, mukhe tādisena byādhinā. Saṅghassa bhaṇḍanādīni bhavissantīti saṅghamajjhe kathite tappaccayā saṅghassa bhaṇḍanaṃ vā kalaho vā viggaho vā vivādo vā saṅghabhedo vā saṅgharāji vā bhavissantīti iminā vā adhippāyena na kathentassa. Ettha ca adhammenāti abhūtena vatthunā.

ที่ไม่ได้กล่าวว่า "วิเหสกะ" นี้เป็นอนุบัญญัติในที่นี้ ก็เพราะเหตุที่กล่าวไว้แล้วว่า "ย่อมเป็นเหตุให้อาบัติเกิดขึ้น เหมือนในอัญญวาทกสิกขาบทเป็นต้น" (กังขา. อรรถ. อรรถกถาปฐมปาราชิก) จึงเป็นที่รู้กัน. นัยนี้มีในสิกขาบทเบื้องบนทั้งหลาย. "ธัมมกัมเม ติกปาจิตติยัง" คือ ในธรรมกรรม มีปาจิตตีย์ ๓ อย่าง โดยอาการแห่งผู้มีธรรมกรรมสัญญา, ผู้มีวิมติกะ, และผู้มีอธรรมกรรมสัญญา. ใน "อธรรมกัมเม ติกทุกกฏ" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. "อนาโรปิเต" คือ ยังไม่ได้ยกขึ้นด้วยกรรมวาจา หมายถึง ยังไม่ได้ตั้งขึ้น. "เกลัญเญน" คือ ด้วยความเจ็บป่วยที่ทำให้ไม่สามารถพูดได้ เช่น มีโรคในปาก. "สังฆัสสะ ภัณฑนาทีนิ ภวิสสันติ" คือ เมื่อบอกในท่ามกลางสงฆ์แล้ว จะเป็นเหตุให้เกิดการทะเลาะวิวาท การวิวาท การขัดแย้ง การโต้เถียง การแตกแยกของสงฆ์ หรือการทำให้สงฆ์แตกกัน ด้วยความตั้งใจอย่างนี้ จึงไม่บอก. ในที่นี้ "อธัมเมน" คือ ด้วยเรื่องที่ไม่จริง.

---

‘‘Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānī’’ti avisesaṃ atidisitvā visesaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Siyā kiriyaṃ aññenaññaṃ paṭicarantassa. Siyā akiriyaṃ tuṇhībhāvena vihesentassa.

ที่กล่าวว่า "สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนอทินนาทาน" นั้น เป็นการกล่าวอ้างโดยไม่จำกัด เพื่อแสดงความแตกต่าง จึงกล่าวว่า "ส่วนนี้" เป็นต้น. อาจเป็นการกระทำของผู้ที่กล่าวบิดพลิ้ว. อาจเป็นการไม่กระทำของผู้ที่เบียดเบียนด้วยการนิ่งเสีย.

---

Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัญญวาทกสิกขาบท จบแล้ว.

---

3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาอุชฌาปนกสิกขาบท.

---

Yena vacanenāti ‘‘chandāya itthannāmo idaṃ nāma karotī’’tiādikena yena vacanena. Tenāha ‘‘chandāyā’’tiādi. Tattha chandāyāti chandena pakkhapātena. ‘‘Akkharāya vācetī’’tiādīsu (pāci. 46) viya liṅgavipallāso esa. Idaṃ nāma karotīti attano sandiṭṭhasambhattānaṃ paṇītaṃ senāsanaṃ vā paññapeti, bhattādikaṃ vāti adhippāyo. Senāsanapaññāpakādibhedanti ettha ādisaddena bhattuddesakayāgubhājakaphalabhājakādīnaṃ gahaṇaṃ. Anekatthattā dhātūnaṃ jhe-saddo olokanatthopi hotīti āha ‘‘avaññāya olokāpentī’’ti. Cintanatthoyeva vā gahetabboti āha ‘‘lāmakato vā cintāpentī’’ti. Tatheva vadantāti ‘‘chandāya itthannāmo idaṃ nāma karotī’’tiādīni vadantā. Vuttanti pāḷiyaṃ vuttaṃ. ‘‘Khiyyanake’’ti (pāci. aṭṭha. 105) ayamettha anupaññatti.

"เยน วจเนน" คือ ด้วยคำพูดใด มีอาทิว่า "ท่านชื่อนั้นทำสิ่งชื่อนี้ด้วยฉันทะ". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยฉันทะ" เป็นต้น. ในที่นั้น "ฉันทายะ" คือ ด้วยฉันทะ ด้วยความลำเอียง. นี้เป็นการสลับเพศ เหมือนใน "อักขรายะ วาเจติ" เป็นต้น (ปาจิ. ๔๖). "อิทัง นามะ กโรติ" คือ จัดแจงเสนาสนะอันประณีต หรือภัตตาหารเป็นต้น แก่ผู้ที่ตนเห็นและสนิทสนมกัน. "เสนาสนปัญญปกาธิเภทัง" ในที่นี้ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" หมายถึง การสงเคราะห์ผู้จัดภัต ผู้แบ่งข้าวต้ม ผู้แบ่งผลไม้เป็นต้น. เพราะธาตุมีหลายความหมาย ศัพท์ว่า "เฌ" จึงมีความหมายว่า "มองดู" ได้ด้วย จึงกล่าวว่า "มองดูด้วยความดูหมิ่น". หรือพึงถือเอาความหมายว่า "คิด" เท่านั้น จึงกล่าวว่า "หรือคิดด้วยความเลวทราม". "ตเถว วทันตา" คือ ผู้กล่าวอย่างนั้น มีอาทิว่า "ท่านชื่อนั้นทำสิ่งชื่อนี้ด้วยฉันทะ". "วุตตัง" คือ ที่กล่าวไว้ในพระบาลี. "ขิยยนะเก" (ปาจิ. อรรถ. ๑๐๕) นี้เป็นอนุบัญญัติในที่นี้.

---

Asammatassāti saṅghena kammavācāya asammatassa. Kevalaṃ ‘‘taveso bhāro’’ti saṅghena āropitabhārassa, bhikkhūnaṃ vā phāsuvihāratthāya sayameva bhāraṃ vahantassa, yatra vā dve tayo bhikkhū viharanti, tatra tādisaṃ kammaṃ karontassāti adhippāyo. Yassa kassacīti upasampannassa vā anupasampannassa vā yassa kassaci. Anupasampannassa pana sammatassa vā asammatassa vāti ettha pana (pāci. aṭṭha. 106) kiñcāpi anupasampannassa terasa sammatiyo dātuṃ na vaṭṭanti, tathāpi yo upasampannakāle laddhasammutiko pacchā anupasampannabhāve ṭhito, taṃ sandhāya ‘‘sammatassa vā’’ti vuttaṃ. Yassa pana byattassa sāmaṇerassa kevalaṃ saṅghena vā sammatena vā bhikkhunā ‘‘tvaṃ idaṃ kammaṃ karohī’’ti bhāro kato, taṃ sandhāya ‘‘asammatassa vā’’ti vuttaṃ. Yasmā ujjhāpanañca khiyyanañca musāvādavasena pavattaṃ, tasmā ādikammikassa imināva anāpatti, musāvādena pana āpattiyevāti gahetabbaṃ.

คำว่า "ผู้ไม่ได้รับสมมติ" คือ ผู้ที่สงฆ์ไม่ได้สมมติด้วยกรรมวาจา. มีอธิบายว่า: ผู้ที่สงฆ์มอบหมายภาระให้เพียงว่า "ภาระนี้เป็นของท่าน" หรือผู้ที่รับภาระเองเพื่อความผาสุกของภิกษุทั้งหลาย หรือผู้ที่ทำกรรมเช่นนั้นในที่ที่ภิกษุสองสามรูปอยู่. คำว่า "แก่ผู้ใดผู้หนึ่ง" คือ แก่ผู้ใดผู้หนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นผู้ที่อุปสมบทแล้วหรือไม่ก็ตาม. อนึ่ง ในคำว่า "แก่ผู้ที่ได้รับสมมติหรือไม่ได้รับสมมติ" นี้ (ปาจิ. อรรถ. 106) แม้ว่าจะไม่ควรให้สมมติ 13 อย่างแก่ผู้ที่ยังไม่ได้อุปสมบท แต่คำว่า "แก่ผู้ที่ได้รับสมมติ" นั้นหมายถึงผู้ที่ได้รับสมมติในขณะที่อุปสมบทแล้ว ภายหลังได้อยู่ในสภาพที่ยังไม่ได้อุปสมบท. ส่วนคำว่า "แก่ผู้ไม่ได้รับสมมติ" นั้น หมายถึงสามเณรผู้ฉลาดที่สงฆ์หรือภิกษุผู้ได้รับสมมติมอบหมายภาระให้เพียงว่า "ท่านจงทำกรรมนี้". เพราะการติเตียนและการเพ่งโทษนั้นเกิดขึ้นโดยอาศัยมุสาวาท ฉะนั้น ผู้ทำกรรมเป็นครั้งแรกจึงไม่มีอาบัติด้วยเหตุนี้ แต่พึงทราบว่าย่อมมีอาบัติด้วยมุสาวาท.

---

Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการติเตียน จบแล้ว.

---

4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะที่ 1

---

Mañcaṃ vāti masārako, bundikābaddho, kuḷīrapādako, āhaccapādakoti imesu catūsu yaṃ kañci mañcaṃ vā. Pīṭhaṃ vāti etthāpi eseva nayo. Bhisiṃ vāti uṇṇabhisi, coḷabhisi, vākabhisi, tiṇabhisi, paṇṇabhisīti imāsu pañcasu bhisīsu yaṃ kañci bhisiṃ vā. Tenāha ‘‘mañcādīsū’’tiādi. Tattha ‘‘mañcasaṅkhepenā’’ti iminā pīṭhasaṅkhepaṃ paṭikkhipati. Kappiyacammenāti migājeḷakacammena. Ettha pana migacamme eṇimigo, vātamigo, pasadamigo, kuruṅgamigo, migamātuko, rohitamigoti etesaṃyeva cammāni vaṭṭanti, aññesaṃ pana –

คำว่า "เตียง" คือ เตียงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเตียง 4 ชนิดนี้ ได้แก่ เตียงมีเท้ากลึง, เตียงมีเท้าผูก, เตียงมีเท้าเหมือนปู, เตียงมีเท้าถอดได้. คำว่า "ตั่ง" ก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า "ฟูก" คือ ฟูกอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาฟูก 5 ชนิดนี้ ได้แก่ ฟูกขนสัตว์, ฟูกผ้า, ฟูกเปลือกไม้, ฟูกหญ้า, ฟูกใบไม้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เตียงเป็นต้น" ดังนี้. ในคำนั้น คำว่า "โดยย่อซึ่งเตียง" นี้ ย่อมปฏิเสธการย่อซึ่งตั่ง. คำว่า "ด้วยหนังที่ควร" คือ ด้วยหนังเนื้อและหนังแพะ. อนึ่ง ในหนังเนื้อนี้ หนังของเนื้อทราย, เนื้อลม, เนื้อประเสริฐ, เนื้อกุรุงคะ, เนื้อแม่ลูกอ่อน, เนื้อโรหิตะ เท่านั้นที่ควร ส่วนหนังของสัตว์อื่นนั้น –

---

Makkaṭo kāḷasīho ca, sarabho kadalīmigo;

Ye ca vāḷamigā keci, tesaṃ cammaṃ na vaṭṭatīti. (mahāva. aṭṭha. 259);

ลิง สิงห์ดำ สรภะ เนื้อกทลี และเนื้อร้ายเหล่าใด หนังของสัตว์เหล่านั้นไม่ควร (มหาวรรค อรรถกถา 259);

---

Tattha vāḷamigāti sīhabyagghaacchataracchā. Na kevalañca eteyeva, yesaṃ pana cammaṃ vaṭṭatīti vuttaṃ, te ṭhapetvā avasesā antamaso gomahiṃsasasabiḷārādayopi sabbe imasmiṃ atthe ‘‘vāḷamigā’’tveva veditabbā. Etesañhi sabbesaṃ cammaṃ na vaṭṭati. Tālīsapattanti suddhaṃ tamālapattaṃ, aññena missaṃ pana vaṭṭati. Tiṇavākacoḷesu akappiyaṃ nāma natthi. Kiṃ panettha bibbohane viya nisīdituñca nipajjituñca na vaṭṭatīti āha ‘‘tatthā’’tiādi. Na kevalañcedamevāti āha ‘‘pamāṇaparicchedopi cettha natthī’’ti, ‘‘ettakameva kātabba’’nti bhisiyā pamāṇaniyamopi natthīti attho. Mañcabhisipīṭhabhisibhūmattharaṇabhisicaṅkamanabhisipādapuñchanabhisīti etāsaṃ pana anurūpato sallakkhetvā attano rucivasena pamāṇaṃ kātabbaṃ. Anto saṃvellitvā baddhanti yathā vemajjhaṃ saṃkhittaṃ hoti, evaṃ majjhe suṭṭhu veṭhetvā baddhaṃ.

ในคำนั้น คำว่า "เนื้อร้าย" คือ สิงห์ เสือ หมี และหมาไน. ไม่ใช่เพียงสัตว์เหล่านี้เท่านั้น แต่สัตว์ที่เหลือทั้งหมด เว้นสัตว์ที่กล่าวว่าหนังควร แม้กระทั่งโค กระบือ กระต่าย แมว เป็นต้น ก็พึงทราบว่าเป็น "เนื้อร้าย" ในอรรถนี้. เพราะหนังของสัตว์เหล่านี้ทั้งหมดไม่ควร. คำว่า "ใบตาลีสะ" คือ ใบกระวานบริสุทธิ์ ส่วนที่ผสมกับอย่างอื่นนั้นควร. ในหญ้า เปลือกไม้ และผ้า ไม่มีสิ่งที่ไม่ควร. มีคำถามว่า "ในที่นี้ไม่ควรนั่งและนอนเหมือนในที่ที่ไม่มีเครื่องปูลาดหรือ?" จึงตอบว่า "ในที่นั้น" เป็นต้น. ไม่ใช่เพียงเท่านี้ จึงกล่าวว่า "การกำหนดประมาณก็ไม่มีในที่นี้" หมายความว่า ไม่มีข้อกำหนดเรื่องขนาดของฟูกว่า "ต้องทำเท่านี้". ส่วนฟูกเตียง ฟูกตั่ง ฟูกปูพื้น ฟูกทางจงกรม และฟูกเช็ดเท้าเหล่านี้ พึงกำหนดขนาดตามความเหมาะสมและตามความพอใจของตน. คำว่า "ม้วนเข้าข้างในแล้วผูก" คือ ผูกรัดตรงกลางให้แน่น เหมือนกับว่าส่วนกลางถูกรวบเข้าหากัน.

---

Ye aṭṭha māsāti sambandho. ‘‘Avassikasaṅketā’’ti etasseva vivaraṇaṃ ‘‘vassānamāsāti evaṃ apaññātā’’ti, appatitā appasiddhāti attho. ‘‘Asaññitā’’tipi pāṭho, tattha aviññātāti attho. Aṭṭha māsāti cattāro hemantikā, cattāro gimhikā māsāti aṭṭha māsā. Ovassakamaṇḍapeti sākhāmaṇḍapapadaramaṇḍapānaṃ yattha katthaci ovassake maṇḍape. Yatthāti yesu janapadesu. Sabbatthāti sabbesu janapadesu. Kākādīnaṃ nibaddhavāsarukkhamūleti yattha dhuvanivāsena kākā vā kulālā vā aññe vā sakuntā kulāvake katvā vasanti, tādisassa kākādīnaṃ nibaddhavāsassa yassa kassaci rukkhassa heṭṭhā. Yattha pana gocarappasutā sakuntā vissamitvā gacchanti, tassa rukkhassa mūle nikkhipituṃ vaṭṭati. ‘‘Kadācipī’’ti iminā na kevalaṃ vassikasaṅketeyevāti dasseti. Yatthāti yasmiṃ padese. Yadāti yasmiṃ kāle.

คำว่า "ซึ่ง 8 เดือน" เป็นบทเชื่อม. คำว่า "ที่ไม่ได้กำหนดฤดูฝน" เป็นการอธิบายคำว่า "เดือนแห่งฤดูฝนที่ไม่ได้กำหนดไว้เช่นนี้" หมายถึง ไม่ได้กำหนดไว้ ไม่ได้สำเร็จ. มีอีกบทว่า "ที่ไม่ได้หมายรู้" ในที่นั้นหมายถึง ที่ไม่รู้. คำว่า "8 เดือน" คือ 4 เดือนในฤดูหนาว และ 4 เดือนในฤดูร้อน รวมเป็น 8 เดือน. คำว่า "ในมณฑปที่ฝนตกต้อง" คือ ในมณฑปที่ฝนตกต้อง ไม่ว่าจะเป็นมณฑปกิ่งไม้หรือมณฑปแผ่นไม้. คำว่า "ในที่ใด" คือ ในชนบทเหล่าใด. คำว่า "ในที่ทั้งปวง" คือ ในชนบททั้งปวง. คำว่า "ที่โคนต้นไม้ที่เป็นที่อยู่ประจำของกาเป็นต้น" คือ ใต้ต้นไม้ใดต้นหนึ่งที่เป็นที่อยู่ประจำของกาเป็นต้น ซึ่งกาหรือนกเค้าแมวหรือนกอื่นๆ ทำรังอยู่เป็นประจำ. ส่วนที่โคนต้นไม้ที่นกทั้งหลายออกหากินแล้วพักผ่อนแล้วจากไปนั้น ควรวางไว้ได้. ด้วยคำว่า "ในบางครั้ง" นี้ ย่อมแสดงว่า ไม่ใช่เฉพาะในที่ที่กำหนดฤดูฝนเท่านั้น. คำว่า "ในที่ใด" คือ ในประเทศใด. คำว่า "ในกาลใด" คือ ในกาลใด.

---

Soti yassatthāya santhato, so. Pakatisanthateti pakatiyāva santhate, yaṃ nevattanā santhataṃ, na parena santharāpitaṃ, tasminti vuttaṃ hoti. Lajjī hotīti lajjanasīlo hoti, parikkhāravināsane bhītoti attho. Tenāha ‘‘attano palibodhaṃ viya maññatī’’ti, iminā alajjiṃ āpucchitvā gantuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Nirapekkhoti ‘‘āgantvā uddharissāmī’’ti apekkhārahito, iminā sāpekkho ce gacchati, anāpattīti dasseti. Teneva hi anāpattivāre ‘‘otāpento gacchatī’’ti (pāci. 113) vuttaṃ. Aññattha gacchantoti taṃ maggaṃ atikkamitvā aññattha gacchanto. Leḍḍupātūpacārato bahi ṭhitattā ‘‘pāduddhārena kāretabbo’’ti vuttaṃ, aññattha gacchantassa paṭhamapāduddhāre dukkaṭaṃ, dutiyapāduddhāre pācittiyanti attho.

คำว่า "นั้น" คือ สิ่งที่ปูไว้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งใด สิ่งนั้น. คำว่า "ที่ปูไว้ตามปกติ" คือ ที่ปูไว้ตามปกติ ซึ่งตนเองก็ไม่ได้ปู และผู้อื่นก็ไม่ได้ให้ปูไว้ หมายถึงในที่นั้น. คำว่า "เป็นผู้ละอาย" คือ เป็นผู้มีปกติละอาย หมายถึง เป็นผู้กลัวความเสียหายของบริขาร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมสำคัญเหมือนเป็นเครื่องผูกพันของตน" ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า ไม่ควรไปโดยไม่บอกผู้ไม่ละอาย. คำว่า "ผู้ไม่ใยดี" คือ ผู้ไม่มีความใยดีว่า "จะมาเก็บเอาไป" ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า ถ้าไปโดยมีความใยดี ก็ไม่มีอาบัติ. เพราะเหตุนั้น ในบทว่าด้วยอนาบัติ จึงกล่าวว่า "ไปโดยบอกกล่าว" (ปาจิ. 113). คำว่า "ผู้ไปสู่ที่อื่น" คือ ผู้ที่ก้าวล่วงทางนั้นไปสู่ที่อื่น. เพราะอยู่พ้นจากเขตที่ก้อนดินตกถึง จึงกล่าวว่า "พึงทำด้วยการยกเท้า" หมายความว่า เมื่อผู้ไปสู่ที่อื่น ยกเท้าก้าวแรกเป็นอาบัติทุกกฏ ยกเท้าก้าวที่สองเป็นอาบัติปาจิตตีย์.

---

Tikapācittiyaṃ saṅghike saṅghikasaññivematikapuggalikasaññīnaṃ vasena. Imināva nayena tikadukkaṭampi veditabbaṃ. Cimilikādīnaṃ attho dutiyasikkhāpade dassitova. Pādapuñchanī (pāci. aṭṭha. 112) nāma rajjukehi vā pilotikāhi vā pādapuñchanatthaṃ katā. Phalakapīṭhaṃ nāma phalakamayaṃ pīṭhaṃ. Na kevalaṃ cimilikādīniyeva ajjhokāse ṭhapetvā gacchantassa dukkaṭanti āha ‘‘yaṃ vā panā’’tiādi. Yaṃ kiñci dārubhaṇḍaṃ, yaṃ kiñci mattikābhaṇḍanti sambandho. ‘‘Antamaso pattādhārakampī’’ti iminā tālavaṇṭabījanipattapānīyauḷauṅkapānīyasaṅkhādīsu vattabbameva natthīti dasseti.

อาบัติปาจิตตีย์หมวด 3 ในของสงฆ์ ด้วยอำนาจความสำคัญว่าเป็นของสงฆ์ ความสงสัย และความสำคัญว่าเป็นของส่วนบุคคล. พึงทราบอาบัติทุกกฏหมวด 3 โดยนัยนี้เช่นกัน. เนื้อความแห่งคำว่า จิมิลิกะ เป็นต้น ได้แสดงไว้แล้วในสิกขาบทที่ 2. ชื่อว่า ผ้าเช็ดเท้า (ปาจิ. อรรถ. 112) คือสิ่งที่ทำด้วยเชือกหรือผ้าเก่าเพื่อประโยชน์แก่การเช็ดเท้า. ชื่อว่า ตั่งแผ่นกระดาน คือตั่งที่ทำด้วยแผ่นไม้. มิใช่เพียงจิมิลิกะเป็นต้นเท่านั้นที่เมื่อวางไว้ในที่แจ้งแล้วไป เป็นอาบัติทุกกฏ ท่านจึงกล่าวว่า "อนึ่ง สิ่งใด" เป็นต้น. มีความเชื่อมโยงว่า เครื่องไม้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง เครื่องดินสิ่งใดสิ่งหนึ่ง. ด้วยคำว่า "แม้ที่สุดแต่ที่รองบาตร" นี้ ย่อมแสดงว่า ในพัดใบตาล พัดใบไม้ ภาชนะน้ำดื่ม กระบอกน้ำดื่ม และสังข์ เป็นต้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย.

---

Araññe (pāci. aṭṭha. 110) paṇṇakuṭīsu vasantānaṃ sīlasampadāya pasannacittā manussā mañcapīṭhādīni denti ‘‘saṅghikaparibhogena paribhuñjathā’’ti, tattha kiṃ kātabbanti āha ‘‘āraññakena panā’’tiādi. Tattha asati anovassaketi pabbhārādianovassakaṭṭhāne asati. Idañca lakkhaṇavacanaṃ ‘‘sabhāgānaṃ abhāve’’ti ca icchitabbattā. Āraññakena hi bhikkhunā tattha vasitvā aññattha gacchantena sāmantavihāre bhikkhūnaṃ pesetvā gantabbaṃ. Sabhāgānaṃ abhāve anovassake nikkhipitvā gantabbaṃ. Anovassake asati rukkhe laggetvā gantabbaṃ.

ในป่า (ปาจิ. อรรถ. 110) มนุษย์ทั้งหลายผู้มีจิตเลื่อมใสในศีลสมบัติของภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในบรรณศาลา ย่อมถวายเตียงและตั่งเป็นต้น ด้วยคำว่า "ขอท่านทั้งหลายจงใช้สอยโดยเป็นของสงฆ์เถิด" ในที่นั้นพึงทำอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "อนึ่ง ภิกษุผู้อยู่ป่า" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "เมื่อไม่มีที่อันฝนไม่รด" คือเมื่อไม่มีสถานที่อันฝนไม่รด เช่น เงื้อมผา เป็นต้น. และคำนี้เป็นคำแสดงลักษณะ เพราะพึงประสงค์ว่า "เมื่อไม่มีภิกษุผู้เสมอกัน". ด้วยว่า ภิกษุผู้อยู่ป่าเมื่ออยู่ในที่นั้นแล้วจะไปที่อื่น พึงส่งข่าวไปบอกภิกษุทั้งหลายในวิหารใกล้เคียงแล้วจึงไป. เมื่อไม่มีภิกษุผู้เสมอกัน พึงวางไว้ในที่อันฝนไม่รดแล้วจึงไป. เมื่อไม่มีที่อันฝนไม่รด พึงแขวนไว้ที่ต้นไม้แล้วจึงไป.

---

Na kevalaṃ idaṃyeva katvā gantuṃ vaṭṭatīti āha ‘‘yathā vā’’tiādi. Yathā vā upacikāhi na khajjatīti yathā ṭhapite upacikāhi senāsanaṃ na khajjati, evaṃ tathā pāsāṇānaṃ upari ṭhapanaṃ katvāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – catūsu (pāci. aṭṭha. 116) pāsāṇesu mañcaṃ ṭhapetvā mañce avasesamañcapīṭhāni āropetvā upari bhisiādikaṃ rāsiṃ katvā dārubhaṇḍaṃ mattikābhaṇḍaṃ paṭisāmetvā gamikavattaṃ pūretvā gantabbanti.

มิใช่เพียงทำอย่างนี้เท่านั้นแล้วควรไป ท่านจึงกล่าวว่า "หรือว่า" เป็นต้น. คำว่า "หรือว่า ปลวกไม่กัดกิน" มีอรรถว่า วางไว้อย่างใดปลวกไม่กัดกินเสนาสนะ พึงทำการวางไว้บนก้อนหินอย่างนั้น. คำที่กล่าวมานี้มีความว่า พึงวางเตียงไว้บนก้อนหิน 4 ก้อน (ปาจิ. อรรถ. 116) แล้วยกเตียงและตั่งที่เหลือขึ้นวางบนเตียงนั้น ทำกองเครื่องปูลาดเป็นต้นไว้ข้างบน เก็บเครื่องไม้และเครื่องดินให้เรียบร้อย บำเพ็ญวัตรของภิกษุผู้จะไปให้บริบูรณ์แล้วจึงไป.

---

Abbhokāsikenāpi ‘‘ahaṃ ukkaṭṭhaabbhokāsiko’’ti cīvarakuṭimpi akatvā asamaye ajjhokāse paññapetvā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā na vaṭṭatīti dassento āha ‘‘abbhokāsikenā’’tiādi. Sace pana catugguṇenapi cīvarena katakuṭi atementaṃ rakkhituṃ neva sakkoti, sattāhavaddalikādīni bhavanti, bhikkhuno kāyānugatikattā vaṭṭati. Rukkhamūlikassāpi eseva nayo.

แม้ภิกษุผู้อยู่ในที่แจ้ง เมื่อจะแสดงว่า ไม่ควรปูลาดนั่งหรือนอนในที่แจ้งในเวลาอันไม่สมควร โดยไม่ทำแม้กุฏิผ้า ด้วยคิดว่า "เราเป็นผู้ถือการอยู่ในที่แจ้งอย่างยิ่ง" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "แม้ภิกษุผู้อยู่ในที่แจ้ง" เป็นต้น. แต่ถ้าว่ากุฏิที่ทำด้วยจีวรแม้ 4 ชั้น ก็ไม่สามารถจะป้องกันความเปียกชุ่มได้ เมื่อมีฝนตกพรำตลอด 7 วันเป็นต้น ย่อมควรแก่ภิกษุเพราะเป็นไปตามร่างกาย. แม้ภิกษุผู้ถือการอยู่โคนไม้ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

---

Yasmiṃ vissāsaggāho ruhati, tassa santakaṃ attano puggalikamiva hotīti āha ‘‘vissāsikapuggalike’’ti. Yasmiṃ pana vissāso na ruhati, tassa santake dukkaṭameva. Amanussoti yakkho vā peto vā. Palibuddhaṃ hotīti upaddutaṃ hoti.

ในบุคคลใดความคุ้นเคยเกิดขึ้น ของของบุคคลนั้นย่อมเป็นเหมือนของส่วนตัวของตน ท่านจึงกล่าวว่า "ของส่วนตัวที่คุ้นเคย". แต่ในบุคคลใดความคุ้นเคยไม่เกิดขึ้น ในของของบุคคลนั้น เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น. อมนุษย์ คือยักษ์หรือเปรต. คำว่า ปลิพุทธะ คือถูกรบกวน.

---

Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะที่หนึ่ง จบแล้ว.

---

5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะที่สอง.

---

Yaṃ kiñci cammanti kappiyākappiyaṃ yaṃ kiñci cammaṃ. Nanu ‘‘na, bhikkhave, mahācammāni dhāretabbāni sīhacammaṃ byagghacammaṃ dīpicammaṃ, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 255) khandhake sīhacammādīnaṃ paṭikkhepo katoti āha ‘‘sīhacammādīnañhī’’tiādi. Pariharaṇeyeva paṭikkhepoti attano santakaṃ katvā taṃ taṃ vihāraṃ haritvā mañcapīṭhādīsu attharitvā paribhogeyeva paṭikkhepo, senāsanasantakaṃ katvā bhūmattharaṇavasena pana paribhoge nevatthi doso. Tenāha ‘‘senāsanaparibhoge pana akappiyacammaṃ nāma natthī’’ti. Pāvārenti sañchādenti sarīraṃ etenāti pāvāro. Kojavoti uddalomiekantalomiādikojavattharaṇaṃ. Sesanti bhisi nisīdanaṃ tiṇasanthāro paṇṇasanthāroti avasiṭṭhaṃ senāsanaṃ. Tattha bhisīti mañcakabhisi vā pīṭhakabhisi vā. Nisīdananti sadasaṃ veditabbaṃ. Tiṇasanthāroti yesaṃ kesañci tiṇānaṃ santhāro. Esa nayo paṇṇasanthāre. Ettha ca bhisi heṭṭhā vuttattā pākaṭā. Nisīdanaṃ nisīdanasikkhāpadeneva (pāci. 531 ādayo) pākaṭaṃ. Tiṇasanthārapaṇṇasanthārāni pana lokapasiddhāniyeva. Tenevāha ‘‘pākaṭamevā’’ti.

คำว่า "หนังชนิดใดชนิดหนึ่ง" คือหนังชนิดใดชนิดหนึ่งที่ควรหรือมิควร. มิใช่หรือว่า ในขันธกะ (มหาวรรค 255) มีการห้ามหนังราชสีห์เป็นต้นไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงทรงหนังใหญ่ คือ หนังราชสีห์ หนังเสือโคร่ง หนังเสือเหลือง ภิกษุใดทรง ต้องอาบัติทุกกฏ" ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ก็การห้ามหนังราชสีห์เป็นต้น" เป็นต้น. การห้ามนั้นมีอยู่ในการใช้สอยเท่านั้น คือการห้ามมีอยู่ในการใช้สอยโดยการทำเป็นของส่วนตัวแล้วนำไปสู่วิหารนั้นๆ ปูลาดบนเตียงตั่งเป็นต้นแล้วใช้สอยเท่านั้น แต่ในการใช้สอยโดยการทำเป็นของเสนาสนะแล้วปูลาดบนพื้นดินนั้น ไม่มีโทษ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แต่ในการใช้สอยเสนาสนะ หนังที่ไม่ควรชื่อว่าไม่มี". ชื่อว่า ผ้าปาวาร เพราะเป็นเครื่องคลุมร่างกาย. ชื่อว่า โกเชาว์ คือเครื่องปูลาดที่ทำด้วยขนสัตว์มีขนตั้งขึ้นหรือมีขนข้างเดียวเป็นต้น. คำว่า "ที่เหลือ" คือเสนาสนะที่เหลือ ได้แก่ ฟูก ที่รองนั่ง ที่ปูด้วยหญ้า ที่ปูด้วยใบไม้. ในบรรดาเสนาสนะเหล่านั้น คำว่า ฟูก คือฟูกสำหรับเตียงหรือฟูกสำหรับตั่ง. คำว่า ที่รองนั่ง พึงทราบว่ามีชาย. คำว่า ที่ปูด้วยหญ้า คือที่ปูด้วยหญ้าชนิดใดชนิดหนึ่ง. นัยนี้มีในที่ปูด้วยใบไม้เช่นกัน. และในที่นี้ ฟูกเป็นที่รู้กันดีเพราะกล่าวไว้ข้างต้นแล้ว. ที่รองนั่งเป็นที่รู้กันดีด้วยสิกขาบทว่าด้วยที่รองนั่งนั่นเอง (ปาจิ. 531 เป็นต้น). ส่วนที่ปูด้วยหญ้าและที่ปูด้วยใบไม้เป็นที่รู้จักกันดีในโลกนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นที่รู้กันดีนั่นเอง".

---

Neva uddhareyya, na uddharāpeyyāti attanā vā uddharitvā patirūpe ṭhāne na ṭhapeyya, parena vā tathā na kāreyya. Tenāha ‘‘yathā ṭhapita’’ntiādi. Taṃ ṭhapentena ca ‘‘catūsu pāsāṇesū’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 116) pubbe vuttanayeneva antogehe anovassake nikkhipitabbaṃ. Sace pana senāsanaṃ ovassati, chadanatthañca tiṇaṃ vā iṭṭhakā vā ānītā honti. Sace ussahati, chādetabbaṃ. No ce sakkoti, yo okāso anovassako, tattha nikkhipitabbaṃ. Sace sabbampi ovassati, ussahantena antogāme upāsakānaṃ ghare ṭhapetabbaṃ. Sace tepi ‘‘saṅghikaṃ nāma, bhante, bhāriyaṃ, aggidāhādīnaṃ bhāyāmā’’ti na sampaṭicchanti, ajjhokāse pāsāṇānaṃ upari mañcaṃ ṭhapetvā sesaṃ pubbe vuttanayeneva nikkhipitvā tiṇehi ca paṇṇehi ca paṭicchādetabbaṃ. Yañhi tattha aṅgamattampi avasissati, taṃ aññesaṃ tattha āgatānaṃ bhikkhūnaṃ upakāraṃ bhavissatīti. Upacāranti sabbapacchimasenāsanato dve leḍḍupātā.

คำว่า "ไม่พึงยกขึ้นเอง ไม่พึงให้ผู้อื่นยกขึ้น" คือ ไม่พึงยกขึ้นเองแล้ววางไว้ในที่อันสมควร หรือไม่พึงให้ผู้อื่นทำอย่างนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "วางไว้แล้ว" เป็นต้น. และเมื่อวางสิ่งนั้น พึงวางไว้ในเรือนด้านในที่ฝนไม่รั่วซึม ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วว่า "บนก้อนหิน ๔ ก้อน" เป็นต้น (ปาจิ. อรรถ. ๑๑๖). แต่ถ้าเสนาสนะฝนรั่วซึม และมีการนำหญ้าหรืออิฐมาเพื่อมุง. ถ้าสามารถ พึงมุง. ถ้าไม่สามารถ พึงวางไว้ในที่ที่ฝนไม่รั่วซึม. ถ้าฝนรั่วซึมทั้งหมด ผู้สามารถพึงวางไว้ในบ้านของอุบาสกในหมู่บ้าน. ถ้าแม้พวกเขาก็ไม่รับ โดยกล่าวว่า "สิ่งของของสงฆ์เป็นของหนัก ขอรับ ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้ากลัวไฟไหม้เป็นต้น" พึงวางเตียงไว้บนก้อนหินในที่แจ้ง แล้ววางส่วนที่เหลือด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว และพึงคลุมด้วยหญ้าและใบไม้. เพราะสิ่งใดแม้เพียงส่วนเล็กน้อยที่เหลืออยู่ ณ ที่นั้น สิ่งนั้นจักเป็นประโยชน์แก่ภิกษุรูปอื่นที่มายังที่นั้น. คำว่า "บริเวณ" คือ ระยะสองก้อนดินจากเสนาสนะที่อยู่ท้ายสุด.

---

Ayamettha āpucchitabbānāpucchitabbavinicchayo – (pāci. aṭṭha. 118) yā tāva bhūmiyaṃ dīghasālā vā paṇṇasālā vā hoti, yaṃ vā rukkhatthambhesu katagehaṃ upacikānaṃ uṭṭhānaṭṭhānaṃ hoti, tato pakkamantena āpucchitvāva pakkamitabbaṃ. Tasmiñhi katipayāni divasāni ajaggiyamāne vammikāva santiṭṭhanti. Yaṃ pana pāsāṇapiṭṭhiyaṃ vā pāsāṇatthambhesu vā katasenāsanaṃ siluccayaleṇaṃ vā sudhālittasenāsanaṃ vā, yattha upacikāsaṅkā natthi, tato pakkamantassa āpucchitvāpi anāpucchitvāpi gantuṃ vaṭṭati. Tenāha ‘‘yattha panā’’tiādi. Sace tādisepi senāsane ekena passena upacikā ārohanti, āpucchitvāva gantabbaṃ. Āpucchanaṃ pana vattanti āpucchanaṃ gamikavattaṃ. Idañca itikattabbatādassanatthaṃ vuttaṃ, na pana vattabhedadukkaṭanti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.118) dassanatthaṃ. Keci pana ‘‘dukkaṭanti dassanattha’’nti vadanti, taṃ na yujjati vattakkhandhakaṭṭhakathāya ‘‘yaṃ pāsāṇapiṭṭhiyaṃ vā pāsāṇatthambhesu vā katasenāsanaṃ, yattha upacikānārohanti, taṃ anāpucchantassāpi anāpattī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 360) vuttattā. Āpucchantena pana bhikkhumhi (pāci. aṭṭha. 116) sati bhikkhu āpucchitabbo, tasmiṃ asati sāmaṇero, tasmiṃ asati ārāmiko, tasmimpi asati yena vihāro kārāpito, so vihārasāmiko, tassa vā kule yo koci āpucchitabbo.

วินิจฉัยเรื่องที่ควรบอกและไม่ควรบอกในที่นี้มีดังนี้ (ปาจิ. อรรถ. ๑๑๘) คือ ศาลาใหญ่หรือศาลาใบไม้ที่อยู่บนพื้นดิน หรือเรือนที่ทำบนเสาไม้ซึ่งเป็นที่ที่ปลวกจะขึ้นได้ ผู้จะไปจากที่นั้นพึงบอกแล้วจึงไป. เพราะถ้าไม่ดูแลรักษาที่นั้นเพียงไม่กี่วัน ปลวกก็จะตั้งขึ้น. ส่วนเสนาสนะที่ทำบนแผ่นหินหรือบนเสาหิน หรือถ้ำหิน หรือเสนาสนะที่ฉาบด้วยปูนขาว ซึ่งไม่มีความสงสัยว่าปลวกจะขึ้นได้ ผู้จะไปจากที่นั้นจะบอกหรือไม่บอกแล้วไปก็ได้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แต่ในที่ใด" เป็นต้น. ถ้าแม้ในเสนาสนะเช่นนั้น ปลวกขึ้นทางด้านใดด้านหนึ่ง พึงบอกแล้วจึงไป. ส่วนการบอกนั้นเป็นวัตร คือ การบอกเป็นวัตรของภิกษุผู้จะไป. และข้อนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงกิจที่ควรทำ ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่าเป็นการทำวัตรให้ขาดแล้วต้องอาบัติทุกกฏ (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตติยะ ๓.๑๑๘). แต่บางท่านกล่าวว่า "เพื่อแสดงว่าต้องอาบัติทุกกฏ" ข้อนั้นไม่สมควร เพราะในอรรถกถาวัตรขันธกะกล่าวไว้ว่า "เสนาสนะที่ทำบนแผ่นหินหรือบนเสาหิน ซึ่งปลวกไม่ขึ้นได้ ผู้ไม่บอกก็ไม่มีอาบัติ" (จุลวรรค อรรถ. ๓๖๐). ส่วนผู้จะบอก เมื่อมีภิกษุอยู่ (ปาจิ. อรรถ. ๑๑๖) พึงบอกภิกษุ เมื่อไม่มีภิกษุ พึงบอกสามเณร เมื่อไม่มีสามเณร พึงบอกอารามิกะ เมื่อไม่มีอารามิกะ พึงบอกเจ้าของวิหารผู้สร้างวิหารนั้น หรือใครก็ได้ในตระกูลของเขา.

---

‘‘Upacāre’’ti etasseva vivaraṇaṃ ‘‘bahi āsanne’’ti, vihārassa bahi āsannaṭṭhāneti attho. Upaṭṭhānasālāya vāti bhojanasālāyaṃ vā. Dukkaṭamevāti vuttappakārañhi dasavidhaṃ seyyaṃ antogabbhādimhi guttaṭṭhāne paññapetvā gacchantassa yasmā seyyāpi senāsanampi upacikāhi palujjati, vammikarāsiyeva hoti, tasmā pācittiyaṃ vuttaṃ. Bahi pana upaṭṭhānasālādīsu paññapetvā gacchantassa seyyāmattameva nasseyya ṭhānassa aguttatāya, na senāsanaṃ, tasmā ettha dukkaṭaṃ vuttaṃ. Mañcapīṭhaṃ pana yasmā na sakkā sahasā upacikāhi khāyituṃ, tasmā taṃ vihārepi santharitvā gacchantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ. Vihārūpacāre pana taṃ vihāracārikaṃ āhiṇḍantā disvāva paṭisāmenti.

คำว่า "ในบริเวณ" เป็นคำอธิบายของคำนั้นเองว่า "ภายนอกที่ใกล้" คือ มีอรรถว่า ในที่ใกล้ภายนอกวิหาร. หรือในโรงอุปัฏฐาก คือ ในโรงฉัน. คำว่า "เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น" เพราะเมื่อภิกษุผู้จะไปปูลาดที่นอน ๑๐ ชนิดตามที่กล่าวมาแล้วในที่ที่รักษาไว้ได้ เช่น ในห้องด้านในเป็นต้น ย่อมเป็นอาบัติปาจิตติยะ เพราะที่นอนและเสนาสนะย่อมถูกปลวกทำลาย กลายเป็นกองจอมปลวกไป. แต่เมื่อภิกษุผู้จะไปปูลาดในโรงอุปัฏฐากเป็นต้นภายนอก ที่นอนเท่านั้นอาจจะเสียหายเพราะสถานที่ไม่มีการรักษา แต่เสนาสนะไม่เสียหาย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอาบัติทุกกฏในที่นี้. ส่วนเตียงและตั่งนั้น เพราะปลวกไม่สามารถกัดกินได้โดยเร็ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้ปูลาดสิ่งนั้นไว้ในวิหารแล้วไป. แต่ในบริเวณวิหารนั้น ผู้ที่เที่ยวไปในวิหารนั้นเห็นเข้าก็จะเก็บรักษาไว้.

---

Uddharaṇāni katvāti ettha uddharitvā gacchantena mañcapīṭhakavānaṃ sabbaṃ apanetvā (pāci. aṭṭha. 118) saṃharitvā cīvaravaṃse laggetvā gantabbaṃ. Pacchā āgantvā vasanakabhikkhunāpi puna mañcapīṭhaṃ vā paññapetvā sayitvā gacchantena tatheva kātabbaṃ. Antokuṭṭato seyyaṃ bahikuṭṭe paññapetvā vasantena gamanakāle puna gahitaṭṭhāneyeva paṭisāmetabbaṃ. Uparipāsādato oropetvā heṭṭhāpāsāde vasantassāpi eseva nayo. Rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu mañcapīṭhaṃ paññapetvāpi gamanakāle puna gahitaṭṭhāneyeva ṭhapetabbaṃ. Uddharāpetvā gamanepi eseva nayo. Āpucchitvā gacchantena pana ‘‘bhikkhumhi sati bhikkhu āpucchitabbo’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 116) heṭṭhā vuttanayeneva āpucchitvā gantabbaṃ.

ในคำว่า “กระทำซึ่งการยกขึ้น” นี้ อันภิกษุผู้ยกขึ้นแล้วไป พึงนำเครื่องปูลาดเตียงและตั่งทั้งหมดออก รวบรวมแล้วพึงแขวนไว้ที่ราวผ้าแล้วไป (ปาจิ. อรรถ. ๑๑๘) แม้ภิกษุผู้อยู่ผู้มาภายหลัง เมื่อปูเตียงหรือตั่งแล้วนอนแล้วไป ก็พึงกระทำอย่างนั้นเหมือนกัน อันภิกษุผู้อยู่ผู้ปูที่นอนจากภายในกุฎีไว้ภายนอกกุฎี เมื่อถึงเวลาไป พึงเก็บไว้ในที่ที่หยิบมานั่นแหละ แม้แก่ภิกษุผู้อยู่ผู้หย่อนที่นอนจากปราสาทเบื้องบนลงมาไว้ที่ปราสาทเบื้องล่าง นัยนี้ก็เหมือนกัน แม้เมื่อปูเตียงและตั่งไว้ในที่กลางคืนและที่กลางวัน เมื่อถึงเวลาไป พึงเก็บไว้ในที่ที่หยิบมานั่นแหละ แม้ในการให้ยกขึ้นแล้วไป นัยนี้ก็เหมือนกัน ส่วนภิกษุผู้จะไปโดยบอกลา พึงบอกลาแล้วไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า “เมื่อมีภิกษุอยู่ พึงบอกลาภิกษุ” เป็นต้น (ปาจิ. อรรถ. ๑๑๖)

---

Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเสนาสนสิกขาบทที่ ๒ จบแล้ว.

---

6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาอนุปขัชชสิกขาบท

---

‘‘Jāna’’nti vutte ‘‘anuṭṭhāpanīyo ‘aya’nti jānanto’’ti ayaṃ viseso kuto labbhatīti āha ‘‘tenevassā’’tiādi. Nanu padabhājanepi vuḍḍhabhāvādijānanameva vuttaṃ, na tu anuṭṭhāpanīyabhāvanti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘vuḍḍho hī’’tiādi. Bahūpakāratanti ‘‘bhaṇḍāgārikattādibahuupakārabhāvaṃ’’. Na kevalaṃ idamevāti āha ‘‘guṇavisiṭṭhatañcā’’tiādi, tena bahūpakārattepi guṇavisiṭṭhattābhāve, guṇavisiṭṭhattepi bahūpakārattābhāve dātuṃ na vaṭṭatīti dasseti. ‘‘Bhaṇḍāgārikassa bahūpakārataṃ, dhammakathikādīnaṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhetvā’’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.119-121) keci. Dhuvavāsatthāyāti niccavāsatthāya. Sammannitvāti apalokanena kammena sammannitvā. Kāmañcettha gilānassāpi saṅghoyeva anucchavikaṃ senāsanaṃ deti, gilāno pana apaloketvā saṅghena adinnasenāsanopi na pīḷetabbo anukampitabboti dassetuṃ visuṃ vutto.

เมื่อกล่าวว่า 'รู้' ความพิเศษนี้ว่า 'รู้ว่าผู้นี้ไม่ควรให้ลุกขึ้น' ได้มาจากไหน? จึงกล่าวว่า 'เพราะเหตุนั้นแล' เป็นต้น. ถามว่า ก็ในบทภาชนีย์กล่าวถึงแต่การรู้ความเป็นผู้แก่เป็นต้นเท่านั้น มิได้กล่าวถึงความเป็นผู้ไม่ควรให้ลุกขึ้นมิใช่หรือ? เพื่อตอบข้อซักถามนั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นผู้แก่' เป็นต้น. ในคำว่า 'ความเป็นผู้มีอุปการะมาก' คือ 'ความเป็นผู้มีอุปการะมาก เช่น ความเป็นภิกษุผู้ดูแลคลังเป็นต้น'. มิใช่เพียงเท่านี้ จึงกล่าวว่า 'และความเป็นผู้มีคุณวิเศษ' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า แม้เมื่อเป็นผู้มีอุปการะมาก แต่ไม่มีความเป็นผู้มีคุณวิเศษ หรือแม้เมื่อเป็นผู้มีคุณวิเศษ แต่ไม่มีความเป็นผู้มีอุปการะมาก ก็ไม่ควรให้. บางท่านกล่าวว่า 'พิจารณาความเป็นผู้มีอุปการะมากของภิกษุผู้ดูแลคลัง และความเป็นผู้มีคุณวิเศษของพระธรรมกถึกเป็นต้น' (สารัตถ. ฎี. ปาจิตตีย์ 3.119-121). ในคำว่า 'เพื่ออยู่ประจำ' คือ 'เพื่ออยู่เป็นนิตย์'. ในคำว่า 'สมมติแล้ว' คือ 'สมมติด้วยอปโลกนกรรม'. แม้ว่าในที่นี้ สงฆ์ย่อมให้เสนาสนะที่สมควรแก่ภิกษุไข้ แต่ภิกษุไข้แม้บอกลาแล้ว สงฆ์ไม่ได้ให้เสนาสนะ ก็ไม่ควรเบียดเบียน ควรอนุเคราะห์ เพื่อแสดงความนี้ จึงกล่าวแยกไว้ต่างหาก.

---

Samantā diyaḍḍho hatthoti majjhe paññattaṃ mañcapīṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Ekapassena ce pahonakadisā dissati, tato gahetabbaṃ. Pādadhovanapāsāṇatoti dvāre nikkhittapādadhovanapāsāṇato. Nisīdantassa vā nipajjantassa vā pācittiyanti ettha nisīdanamattena, nipajjanamatteneva vā pācittiyaṃ. Punappunaṃ karontassāti uṭṭhāyuṭṭhāya nisīdato vā nipajjato vā.

ในคำว่า 'ศอกครึ่งโดยรอบ' นี้ กล่าวหมายถึงเตียงหรือตั่งที่ปูไว้ตรงกลาง. ถ้าเห็นด้านที่พอเพียงเพียงด้านเดียว พึงถือเอาจากด้านนั้น. ในคำว่า 'จากแผ่นหินสำหรับล้างเท้า' คือ 'จากแผ่นหินสำหรับล้างเท้าที่วางไว้ที่ประตู'. ในคำว่า 'เป็นปาจิตตีย์แก่ผู้กำลังนั่งหรือกำลังนอน' นี้ เป็นปาจิตตีย์ด้วยการนั่งเท่านั้น หรือด้วยการนอนเท่านั้น. ในคำว่า 'แก่ผู้กระทำบ่อยๆ' คือ 'แก่ผู้ลุกขึ้นแล้วนั่ง หรือลุกขึ้นแล้วนอน'.

---

Saṅghike saṅghikasaññivematikapuggalikasaññīnaṃ vasena tikapācittiyaṃ veditabbaṃ. Tikadukkaṭaṃ pana puggalike saṅghikasaññivematikaaññapuggalikasaññīnaṃ vasena. Vihārassa upacāreti tassa bahi āsannappadese.

ในของสงฆ์ พึงทราบว่ามีติกปาจิตตีย์ โดยอำนาจความสำคัญว่าเป็นของสงฆ์, ความสงสัย, และความสำคัญว่าเป็นของบุคคล. ส่วนติกทุกกฏ ในของบุคคล (พึงทราบ) โดยอำนาจความสำคัญว่าเป็นของสงฆ์, ความสงสัย, และความสำคัญว่าเป็นของบุคคลอื่น. ในคำว่า 'บริเวณแห่งวิหาร' คือ 'ในที่ใกล้เคียงภายนอกวิหารนั้น'.

---

Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอนุปขัชชสิกขาบท จบแล้ว.

---

7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā

7. การพรรณนานิกกัฑฒนสิกขาบท

---

Anekakoṭṭhakānīti anekadvārakoṭṭhakāni. ‘‘Nikkhamāti vacanaṃ sutvā attano ruciyā ce nikkhamati, anāpattī’’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 126) vadanti.

ในคำว่า 'มีห้องหลายห้อง' คือ 'มีซุ้มประตูหลายซุ้ม'. บางท่านกล่าวว่า 'ถ้าได้ยินคำว่า จงออกไป แล้วออกไปตามความพอใจของตน ไม่เป็นอาบัติ' (สารัตถ. ฎี. ปาจิตตีย์ 126).

---

Tassa parikkhāranikkaḍḍhaneti tassa santakaṃ yaṃ kiñci pattacīvaraparissāvanadhammakaraṇamañcapīṭhabhisibibbohanādibhedaṃ antamaso rajanachallipi atthi, tassa parikkhārassa nikkaḍḍhane. Tañcāti dukkaṭaṃ parāmasati. Nikkaḍḍhāpanepi eseva nayo. Gāḷhaṃ bandhitvā ṭhapitesu pana ekāva āpatti.

ในคำว่า 'ในการนำบริขารของภิกษุนั้นออก' คือ 'ในการนำบริขารของภิกษุนั้นออก ซึ่งเป็นของของภิกษุนั้น มีบาตร จีวร ที่กรองน้ำ ธมกรก เตียง ตั่ง หมอนอิง หมอนหนุน เป็นต้น จนถึงที่สุดแม้แต่เปลือกไม้สำหรับย้อม'. ในคำว่า 'นั้นด้วย' หมายถึงทุกกฏ. แม้ในการให้ผู้อื่นนำออก นัยนี้ก็เหมือนกัน. ส่วนในของที่ผูกมัดไว้อย่างแน่นหนาแล้ววางไว้ มีอาบัติเดียวเท่านั้น.

---

Bhaṇḍanakārakakalahakārakameva sakalasaṅghārāmato nikkaḍḍhituṃ labhati. So hi pakkhaṃ labhitvā saṅghampi bhindeyya. Alajjiādayo pana attano vasanaṭṭhānatoyeva nikkaḍḍhitabbā. Sakalasaṅghārāmato nikkaḍḍhituṃ na vaṭṭati. Tenāha ‘‘sakalasaṅghārāmatopī’’tiādi.

ย่อมควรนำเฉพาะภิกษุผู้ก่อการทะเลาะ ผู้ก่อการวิวาท ออกจากอารามของสงฆ์ทั้งหมด. เพราะภิกษุนั้น เมื่อได้พวกพ้องแล้ว พึงทำสงฆ์ให้แตกกันได้. ส่วนภิกษุผู้ไม่มีความละอายเป็นต้น พึงถูกนำออกจากที่อยู่ของตนเท่านั้น ไม่ควรนำออกจากอารามของสงฆ์ทั้งหมด. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'แม้จากอารามของสงฆ์ทั้งหมด' เป็นต้น.

---

Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนานิกกัฑฒนสิกขาบท จบแล้ว.

---

8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā

8. การพรรณนาเวหาสกุฎีสิกขาบท

---

Uparivehāsakuṭiyāti uparimatale asanthatapadarāya kuṭiyā. Tenāha ‘‘upari acchannatalāyā’’tiādi. Yā hi kāci upari acchannatalā dvibhūmikakuṭikā vā tibhūmikādikuṭikā vā, sā ‘‘vehāsakuṭī’’ti vuccati. Idañhi vehāsakuṭilakkhaṇaṃ. Yadi evaṃ kasmā padabhājane ‘‘majjhimassa purisassa asīsaghaṭṭā’’ti (pāci. 131) vuttanti āha ‘‘padabhājane panā’’tiādi. Idha adhippetaṃ kuṭiṃ dassetunti imasmiṃ sikkhāpade adhippetaṃ vehāsakuṭiṃ dassetuṃ. Majjhimassa purisassāti pamāṇamajjhimassa purisassa. Sabbaheṭṭhimāhi tulāhi sīsaṃ na ghaṭṭetīti asīsaghaṭṭā. Aṅge vijjhitvāti aṭaniyo vijjhitvā. Pavesitapādakanti pavesitapādasikhaṃ. Tasmāti ‘‘bhūmatthe vā’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Yasmā āhaccapādakādīsu yathāvutto attho hoti, tasmāti vuttaṃ hoti.

ในคำว่า 'ในเวหาสกุฎีเบื้องบน' คือ 'ในกุฎีที่มีพื้นชั้นบนไม่ได้ปูลาดด้วยแผ่นกระดาน'. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'มีพื้นเบื้องบนไม่ได้มุง' เป็นต้น. กุฎีสองชั้นหรือกุฎีสามชั้นเป็นต้นใดๆ ที่มีพื้นเบื้องบนไม่ได้มุง กุฎีนั้นเรียกว่า 'เวหาสกุฎี'. นี้เป็นลักษณะของเวหาสกุฎี. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดในบทภาชนีย์จึงกล่าวว่า 'ไม่กระทบศีรษะของบุรุษผู้มีกายปานกลาง' (ปาจิตตีย์ 131)? จึงกล่าวว่า 'ส่วนในบทภาชนีย์' เป็นต้น เพื่อแสดงกุฎีที่ประสงค์ในสิกขาบทนี้. ในคำว่า 'ของบุรุษผู้มีกายปานกลาง' คือ 'ของบุรุษผู้มีขนาดปานกลาง'. ในคำว่า 'ไม่กระทบศีรษะ' คือ 'ศีรษะไม่กระทบกับคานที่ต่ำที่สุดทั้งหมด'. ในคำว่า 'เจาะที่ส่วน' คือ 'เจาะที่แม่แคร่'. ในคำว่า 'มีเท้าสอดเข้าไป' คือ 'มีปลายเท้าสอดเข้าไป'. ในคำว่า 'เพราะเหตุนั้น' ย่อมกล่าวถึงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วว่า 'หรือในที่บนพื้นดิน' เป็นต้น โดยเป็นเหตุ. เพราะในเตียงที่มีเท้าเสียบเป็นต้น มีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้.

---

Sahasāti abhibhavitvā ajjhottharitvā. Avehāsakuṭikāyāti bhūmiyaṃ katapaṇṇasālādīsu, tattha anāpatti. Na hi sakkā tattha parassa pīḷā kātuṃ. Sīsaghaṭṭāyāti yā sīsaṃ ghaṭṭā hoti, tatthāpi anāpatti. Na hi sakkā tattha heṭṭhāpāsāde anoṇatena vicarituṃ, tasmā asañcaraṇaṭṭhānattā parapīḷā na bhavissati. Uparitalaṃ vā padarasañcitanti uparimatalaṃ dāruphalakehi ghanasanthataṃ. Kiñci gaṇhāti vāti upari nāgadantakādīsu laggitaṃ cīvarādiṃ yaṃ kiñci gaṇhāti vā. Laggati vāti etthāpi eseva nayo. Paṭipakkhabhūtā āṇi paṭāṇi. Yassā dinnāya nisīdantepi pādā na nipatanti, evaṃbhūtā āṇi mañcapīṭhānaṃ pādasikhāsu dinnā hotīti attho. Tenāha ‘‘pādasīsāna’’ntiādi.

ในคำว่า 'โดยพลัน' คือ 'โดยครอบงำแล้วทับถม'. ในคำว่า 'ในเรือนที่มิใช่เวหาสกุฎี' คือ 'ในเรือนที่ทำบนพื้นดิน เช่น โรงใบไม้เป็นต้น' ในที่นั้นไม่มีอาบัติ. เพราะไม่สามารถทำความเบียดเบียนแก่ผู้อื่นในที่นั้นได้. ในคำว่า 'ในเรือนที่ศีรษะกระทบ' คือ 'ในเรือนที่ศีรษะกระทบ' ในที่นั้นก็ไม่มีอาบัติ. เพราะไม่สามารถเดินไปมาในปราสาทเบื้องล่างโดยไม่ก้มศีรษะได้ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น จึงเป็นที่ที่ไม่ควรเดินไปมา ความเบียดเบียนผู้อื่นจึงไม่มี. ในคำว่า 'หรือพื้นเบื้องบนที่ปูด้วยกระดาน' คือ 'พื้นเบื้องบนที่ปูด้วยแผ่นไม้หนาแน่น'. ในคำว่า 'หรือหยิบอะไรบางอย่าง' คือ 'หยิบจีวรเป็นต้นที่แขวนไว้ที่งาช้างเป็นต้นเบื้องบน'. ในคำว่า 'หรือติด' นัยนี้ก็เหมือนกัน. สลักที่อยู่ตรงกันข้าม ชื่อว่า 'ปฏาณิ'. ความว่า สลักเช่นนั้นที่ตอกไว้ที่ปลายขาเตียงและตั่ง ซึ่งเมื่อตอกแล้ว แม้เมื่อนั่ง เท้าก็ไม่หลุดออกไป. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ที่ปลายขา' เป็นต้น.

---

Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเวหาสกุฎีสิกขาบท จบแล้ว.

---

9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā

9. การพรรณนามหัลลกวิหารสิกขาบท

---

Piṭṭhasaṅghāṭassāti dvārabandhassa. Sāmantā aḍḍhateyyahattho padesoti yassa (pāci. aṭṭha. 135) vemajjhe dvāraṃ hoti, uparibhāge ca uccā bhitti, tassa tīsu disāsu sāmantā aḍḍhateyyahattho padeso. Khuddakassa pana vihārassa dvīsu disāsu. Tatrāpi yaṃ bhittiṃ vivariyamānaṃ kavāṭaṃ āhanati, sā aparipuṇṇūpacārāpi hoti. Sace pana dvārassa adhobhāgepi lepokāso atthi, tampi limpituṃ vaṭṭati. Aggaḷaṭṭhapanāyāti ettha aggaḷasaddena taṃsambandhato dvāraphalakasahitaṃ dvārabandhanaṃ adhippetaṃ. Tenāha ‘‘sakavāṭakassā’’tiādi. ‘‘Niccalabhāvatthāyā’’ti iminā tañca kho ṭhapanaṃ idha niccalabhāvenāti dasseti. Ko panettha adhippāyoti āha ‘‘kavāṭañhī’’tiādi. Kampatīti calati. Yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya punappunaṃ limpitabbo vā lepāpetabbo vāti aggaḷaṭṭhapanatthāya yāva dvārakosā punappunaṃ attanā limpitabbo vā, parehi lepāpetabbo vāti attho.

คำว่า ปิฏฐสังฆาฏะ ได้แก่ วงกบประตู. คำว่า บริเวณโดยรอบ ๒ ศอกครึ่ง ความว่า วิหารใดมีประตูอยู่ตรงกลาง และมีฝาผนังสูงอยู่ด้านบน บริเวณโดยรอบ ๒ ศอกครึ่งนั้นมีใน ๓ ทิศ. ส่วนวิหารเล็กมีใน ๒ ทิศ. แม้ในที่นั้น ฝาผนังใดที่บานประตูเปิดไปกระทบ ฝาผนังนั้นแม้มีอุปจาระไม่บริบูรณ์ (ก็ต้องฉาบ). แต่ถ้ามีที่สำหรับฉาบปูนที่ส่วนล่างของประตูด้วย ก็ควรฉาบปูนที่นั่นด้วย. คำว่า เพื่อการตั้งสลักกลอน ในที่นี้ คำว่า สลักกลอน หมายถึง วงกบประตูพร้อมกับบานประตูที่เกี่ยวข้องกับสลักกลอนนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พร้อมด้วยบานประตู' เป็นต้น. ด้วยคำว่า 'เพื่อความมั่นคง' นี้ ท่านแสดงว่า การตั้งสลักกลอนนั้นในที่นี้คือตั้งเพื่อให้มั่นคง. อะไรคือความหมายในที่นี้? ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะบานประตู' เป็นต้น. คำว่า กำปติ คือ เคลื่อนไหว. คำว่า ควรฉาบปูนหรือให้ฉาบปูนซ้ำๆ จนถึงวงกบประตูเพื่อการตั้งสลักกลอน ความว่า เพื่อการตั้งสลักกลอน ควรฉาบปูนด้วยตนเอง หรือให้ผู้อื่นฉาบปูนซ้ำๆ จนถึงวงกบประตู.

---

Nanu cāyamattho neva mātikāyaṃ, na padabhājane vutto, atha kuto daṭṭhabboti āha ‘‘tatthā’’tiādi. Kiñcāpīti yadipi. Aṭṭhuppattiyanti sikkhāpadassa nidāne. Adhikāratoti anuvattanato. Ālokaṃ sandheti pidhetīti ālokasandhi. Tenāha ‘‘ālokasandhīti vātapānakavāṭakā vuccantī’’ti. Tattha vātapānakavāṭakāti vātapānaphalakā. Anuññātappadesato pana aññattha punappunaṃ vilimpituṃ vā vilimpāpetuṃ vā na vaṭṭati. ‘‘Mattikāya kattabbakiccaṃ niṭṭhāpetvā puna catutthalepe dinne pācittiya’’nti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.135) keci. ‘‘Punappunaṃ lepadānassa vuttappamāṇato aññattha paṭikkhittamattaṃ ṭhapetvā pācittiyassa avuttattā dukkaṭa’’nti apare.

ก็ความหมายนี้ไม่ได้กล่าวไว้ในมาติกาและไม่ได้กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ เมื่อเป็นเช่นนั้น จะพึงเห็นได้จากที่ไหน? ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น' เป็นต้น. คำว่า กิญจาปิ คือ ถึงแม้ว่า. คำว่า อัตถุปปัตติยา คือ ในต้นเหตุแห่งสิกขาบท. คำว่า อธิการโต คือ โดยการสืบเนื่อง. สิ่งที่เชื่อมต่อและปิดแสง ชื่อว่า อาลกสันธิ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อาลกสันธิ คือ บานหน้าต่าง'. ในที่นั้น คำว่า บานหน้าต่าง คือ แผ่นหน้าต่าง. แต่การฉาบปูนหรือให้ฉาบปูนซ้ำๆ ในที่อื่นจากบริเวณที่อนุญาตนั้นไม่ควร. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'เมื่อทำกิจที่พึงทำด้วยดินเสร็จแล้ว ให้ฉาบปูนครั้งที่สี่อีก เป็นปาจิตตีย์' (สารัตถทีปนี ปาจิตตีย์ ๓.๑๓๕). อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'เว้นแต่การห้ามเพียงเล็กน้อยในที่อื่นจากประมาณที่กล่าวไว้ของการฉาบปูนซ้ำๆ เพราะไม่ได้กล่าวถึงปาจิตตีย์ จึงเป็นทุกกฏ'.

---

Adhiṭṭhātabbanti saṃvidhātabbaṃ. Appahariteti ettha appasaddo ‘‘appiccho’’tiādīsu (ma. ni. 1.252, 336; saṃ. ni. 2.148) viya abhāvatthoti āha ‘‘aharite’’ti. Sālivīhiādi (sārattha. ṭī. 2.30) pubbaṇṇaṃ ‘‘purakkhataṃ sassaphala’’nti katvā, tabbipariyāyato muggamāsādi aparaṇṇaṃ. Vuttanti vapitaṃ. ‘‘Tasmiṃ ṭhatvā adhiṭṭhahanto dukkaṭaṃ āpajjatī’’ti iminā yasmiṃ padese samantā vuttappamāṇe paricchede pubbaṇṇādīni na santi, tattha vihāro kāretabbo. Yattha pana santi, tattha kārāpetuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Tathevāti mukhavaṭṭiantena. Tasmiṃ ṭhātabbaṃ patantassa vihārassa apatanokāsattā, tassa bhikkhuno upari na pateyyāti adhippāyo. Yathāparicchinnassa pana okāsassa abbhantaraṃ vihārassa patantassa okāso hotīti appaharitepi tasmiṃ ṭhatvā adhiṭṭhātuṃ na labhati. Tenāha ‘‘tassa anto aharitepi ṭhātuṃ na labhatī’’ti.

คำว่า อธิฏฐาตัพพัง คือ พึงจัดแจง. ในคำว่า อัปปหริเต นี้ คำว่า อัปปะ มีความหมายว่า ไม่มี เหมือนในคำว่า 'ผู้มีความปรารถนาน้อย' เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๒๕๒, ๓๓๖; สํ.นิ. ๒.๑๔๘) ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่ไม่มีพืชเขียว'. ข้าวสาลี ข้าวเปลือก เป็นต้น (สารัตถทีปนี ๒.๓๐) ชื่อว่า บุพพัณณะ (ธัญชาติที่ปลูกก่อน) โดยตรงกันข้าม ถั่วเขียว ถั่วดำ เป็นต้น ชื่อว่า อปรัณณะ (ธัญชาติที่ปลูกทีหลัง). คำว่า วุตตัง คือ หว่านแล้ว. ด้วยคำว่า 'เมื่อยืนอยู่ในที่นั้นแล้วอธิษฐาน เป็นทุกกฏ' นี้ ท่านแสดงว่า ในที่ใดที่ไม่มีบุพพัณณะเป็นต้นในบริเวณที่กำหนดไว้ตามที่กล่าวมาแล้วโดยรอบ พึงสร้างวิหารในที่นั้น. ส่วนในที่ใดมีอยู่ การให้สร้างในที่นั้นไม่ควร. คำว่า ตเถว คือ โดยที่สุดแห่งวงหน้า. พึงยืนอยู่ในที่นั้น เพราะเป็นที่ที่วิหารซึ่งกำลังจะพังไม่มีโอกาสจะพังลงมาทับภิกษุนั้นได้. แต่ถ้าภายในบริเวณที่กำหนดไว้ เป็นที่ที่วิหารซึ่งกำลังจะพังมีโอกาสจะพังลงมาได้ ก็ไม่ควรยืนอธิษฐานในที่นั้น แม้ในที่ไม่มีพืชเขียว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ควรยืนอยู่ในที่ไม่มีพืชเขียวภายในนั้น'.

---

Tato ce uttarīti tiṇṇaṃ maggānaṃ vā pariyāyānaṃ vā upari catutthe magge vā pariyāye vāti attho. Tenāha ‘‘maggena chādiyamāne’’tiādi. Tattha maggena chādiyamāneti aparikkhipitvā ujukameva chādiyamāne. Pariyāyenāti parikkhepena. Tattha maggena chādanaṃ iṭṭhakasilāsudhāhi labbhati, pariyāyena chādanaṃ tiṇapaṇṇehīti āha ‘‘iṭṭhakasilāsudhāhī’’tiādi. Tasmā yathā icchati, tathā dve magge vā dve pariyāye vā adhiṭṭhahitvā tatiyaṃ maggaṃ vā pariyāyaṃ vā ‘‘evaṃ chādehī’’ti āṇāpetvā pakkamitabbaṃ. Sace na pakkamati, tuṇhībhāvena ṭhātabbaṃ. Sabbampi cetaṃ chadanaṃ chadanūpari veditabbaṃ. Uparūparichanno hi vihāro ciraṃ anovassako hotīti maññamānā evaṃ chādenti. Tiṇamuṭṭhigaṇanāyāti tiṇakaraḷagaṇanāya.

คำว่า ถ้าเกินจากนั้น ความว่า ในชั้นที่ ๔ หรือรอบที่ ๔ เหนือจาก ๓ ชั้น หรือ ๓ รอบ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อมุงเป็นชั้น' เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า เมื่อมุงเป็นชั้น คือ เมื่อมุงตรงๆ โดยไม่ล้อมรอบ. คำว่า ปริยายนะ คือ ด้วยการล้อมรอบ. ในที่นั้น การมุงเป็นชั้นทำได้ด้วยอิฐ หิน และปูน ส่วนการมุงเป็นรอบทำได้ด้วยหญ้าและใบไม้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยอิฐ หิน และปูน' เป็นต้น. เพราะฉะนั้น พึงกำหนดสองชั้นหรือสองรอบตามที่ต้องการ แล้วสั่งชั้นที่สามหรือรอบที่สามว่า 'จงมุงอย่างนี้' แล้วพึงหลีกไป. ถ้าไม่หลีกไป พึงยืนนิ่งอยู่. การมุงทั้งหมดนี้พึงทราบว่าเป็นการมุงทับหลังคา. เพราะวิหารที่มุงซ้อนกันหลายชั้นจะไม่มีน้ำรั่วซึมเป็นเวลานาน ผู้คนจึงมุงเช่นนี้โดยคิดว่าจะเป็นเช่นนั้น. คำว่า ด้วยการนับกำหญ้า คือ ด้วยการนับฟ่อนหญ้า.

---

Tikapācittiyanti atirekadvattipariyāye atirekasaññivematikaūnakasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Setavaṇṇādikaraṇeti setavaṇṇakāḷavaṇṇagerukaparikammamālākammalatākammamakaradantakapañcapaṭikānaṃ karaṇe. Leṇaguhātiṇakuṭikādīsūti ettha leṇanti dvārabaddhaṃ. Guhāti kevalā pabbataguhā. Tiṇakuṭikā pākaṭā eva.

คำว่า ติกปาจิตตีย์ คือ ปาจิตตีย์ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งผู้มีความสำคัญว่าเกิน ผู้สงสัย และผู้มีความสำคัญว่าหย่อน ในเมื่อเกิน ๒ หรือ ๓ รอบ. คำว่า ในการทำสีขาวเป็นต้น คือ ในการทำสีขาว สีดำ การประพรมด้วยดินแดง การทำลวดลายพวงมาลัย ลวดลายเถาวัลย์ และการทำลายฟันมังกร ๕ แถว. ในคำว่า ในเลณคูหาเรือนหญ้าเป็นต้นนี้ คำว่า เลณะ คือ ถ้ำที่มีประตู. คำว่า คูหา คือ ถ้ำภูเขาล้วนๆ. เรือนหญ้าก็เป็นที่รู้กันอยู่แล้ว.

---

Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนามหัลลกวิหารสิกขาบท จบแล้ว.

---

10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

10. การพรรณนาสัปปาณกสิกขาบท

---

Ekasmiṃ ghaṭe ekāva āpattīti ekasmiṃ udakaghaṭe ekāva āpatti. Esa nayo sabbabhājanesu. Vicchindantassāti dhāraṃ vicchindantassa. Ekekaṃ pakkhipantassāti ekekaṃ tiṇaṃ vā paṇṇaṃ vā mattikaṃ vā aññaṃ vā kaṭṭhagomayādiṃ pakkhipantassa. Pariyādānanti khayaṃ.

คำว่า ในหม้อใบหนึ่งมีอาบัติเดียว คือ ในหม้อน้ำใบหนึ่งมีอาบัติเดียว. นัยนี้มีในภาชนะทั้งปวง. คำว่า ของผู้ตัดกระแส คือ ของผู้ตัดกระแสน้ำ. คำว่า ของผู้ใส่ทีละอย่าง คือ ของผู้ใส่หญ้า ใบไม้ ดิน หรือสิ่งอื่น เช่น ไม้และมูลโคเป็นต้น ทีละอย่าง. คำว่า ปริยาทานะ คือ ความสิ้นไป.

---

‘‘Padīpe (sārattha. ṭī. pācittiya 3.140) patitvā paṭaṅgādipāṇakā marissantī’’ti jānantassāpi kusalacittena padīpujjalanaṃ viya ‘‘siñcanena pāṇakā marissantī’’ti pubbabhāge jānantassāpi ‘‘idaṃ jalaṃ siñcāmī’’ti siñcantassa vadhakacittaṃ na hotīti āha ‘‘vinā vadhakacetanāyā’’tiādi. Evañca katvā ‘‘paṇṇattivajja’’nti idampi samatthitaṃ hoti. Ticittanti kusalākusalābyākatavasena ticittaṃ. Tathā hi paṇṇattiṃ madditvā siñcantassa vā siñcāpentassa vā akusalacittena hoti, ‘‘āsanaṃ dhovissāmī’’ti cittena dhovanatthaṃ siñcantassa vā siñcāpentassa vā kusalacittena hoti, paṇṇattiṃ ajānatā arahatā siñcanādikaraṇe abyākatacittena hotīti kusalākusalābyākatacittavasena ticittaṃ hoti.

แม้ผู้รู้ว่า “สัตว์มีปีกเป็นต้นจะตกลงในประทีปแล้วตาย” (สารัตถทีปนี ปาจิตตีย์ ๓.๑๔๐) ก็จุดประทีปด้วยกุศลจิตฉันใด แม้ผู้รู้ล่วงหน้าว่า “สัตว์จะตายด้วยการรดน้ำ” ก็รดน้ำด้วยจิตว่า “เราจะรดน้ำนี้” โดยไม่มีเจตนาฆ่าฉันนั้น จึงตรัสว่า “โดยไม่มีเจตนาฆ่า” เป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า “เป็นโทษที่บัญญัติ” นี้ก็ได้รับการสนับสนุน. คำว่า ติจิตตะ คือ จิต ๓ อย่าง โดยเป็นกุศล อกุศล อัพยากฤต. คือ เมื่อรดน้ำหรือให้รดน้ำโดยเหยียบย่ำบัญญัติ ย่อมเป็นอกุศลจิต. เมื่อรดน้ำหรือให้รดน้ำเพื่อล้างอาสนะด้วยจิตว่า “เราจะล้างอาสนะ” ย่อมเป็นกุศลจิต. เมื่อพระอรหันต์ผู้ไม่รู้บัญญัติรดน้ำเป็นต้น ย่อมเป็นอัพยากฤตจิต. ดังนั้น จึงเป็นจิต ๓ อย่าง โดยเป็นกุศล อกุศล อัพยากฤต.

---

Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสัปปาณกสิกขาบทจบแล้ว.

---

Bhūtagāmavaggo dutiyo.

ภูตคามวรรคที่ ๒.

---

3. Ovādavaggo

3. โอวาทวรรค.

---

1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายโอวาทสิกขาบท.

---

Aṭṭhaṅgasamannāgatassāti ‘‘sīlavā hotī’’tiādīhi (pāci. 147) aṭṭhahi aṅgehi samannāgatassa. Anuññātāti imassa sikkhāpadassa nidāne anuññātā. ‘‘Vassasatūpasampannāyā’’tiādi vakkhamānaaṭṭhagarudhammadassanaṃ. Tattha sāmīcikammanti maggasampadānabījanapānīyāpucchanādikaṃ anucchavikaṃ vattaṃ. Ādisaddena –

คำว่า ของผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ คือ ของผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ มีคำว่า “เป็นผู้มีศีล” เป็นต้น (ปาจิ. ๑๔๗). คำว่า อนุญาตแล้ว คือ อนุญาตแล้วในเรื่องเกิดแห่งสิกขาบทนี้. คำว่า “แก่ภิกษุณีผู้มีพรรษา ๑๐๐” เป็นต้น เป็นการแสดงครุธรรม ๘ ประการที่จะกล่าวต่อไป. ในที่นั้น คำว่า สามีจิกรรม คือ วัตรที่เหมาะสม มีการให้ทาง การพัด การสอบถามน้ำดื่ม เป็นต้น. ด้วยคำว่า “เป็นต้น” –

---

‘‘Na bhikkhuniyā abhikkhuke āvāse vassaṃ vasitabbaṃ, anvaddhamāsaṃ bhikkhuniyā bhikkhusaṅghato dve dhammā paccāsīsitabbā uposathapucchakañca ovādūpasaṅkamanañca, vassaṃvuṭṭhāya bhikkhuniyā ubhatosaṅghe tīhi ṭhānehi pavāretabbaṃ diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, garudhammaṃ ajjhāpannāya bhikkhuniyā ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabbaṃ, dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhāya sikkhamānāya ubhatosaṅghe upasampadā pariyesitabbā, na bhikkhuniyā kenaci pariyāyena bhikkhu akkositabbo paribhāsitabbo, ajjatagge ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapatho, anovaṭo bhikkhūnaṃ bhikkhunīsu vacanapatho’’ti (cūḷava. 403; a. ni. 8.51) –

"ภิกษุณีไม่พึงจำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ, ภิกษุณีพึงหวังธรรม ๒ ประการจากภิกษุสงฆ์ทุกกึ่งเดือน คือ การสอบถามวันอุโบสถและการเข้าไปรับโอวาท, ภิกษุณีผู้จำพรรษาแล้วพึงปวารณาในสงฆ์สองฝ่ายด้วยสถาน ๓ อย่าง คือ ด้วยได้เห็น ด้วยได้ยิน หรือด้วยรังเกียจ, ภิกษุณีผู้ต้องครุธรรมพึงประพฤติปักขมานัตในสงฆ์สองฝ่าย, สิกขมานาผู้ศึกษาดีแล้วในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปี พึงแสวงหาอุปสมบทในสงฆ์สองฝ่าย, ภิกษุณีไม่พึงด่า ไม่พึงบริภาษภิกษุโดยปริยายใดๆ, ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ทางวาจาของภิกษุณีต่อภิกษุเป็นอันปิดแล้ว, ทางวาจาของภิกษุต่อภิกษุณีเป็นอันไม่ปิดแล้ว" (จุลลวรรค 403; อังคุตตรนิกาย 8.51)

---

Ime satta dhamme saṅgaṇhāti. Garudhammeti garuke dhamme. Te hi gāravaṃ katvā bhikkhunīhi sampaṭicchitabbattā ‘‘garudhammā’’ti vuccanti.

(บทนี้) รวบรวมธรรม ๗ ประการเหล่านี้. คำว่า "ครุธรรม" คือ ธรรมที่หนัก. ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า "ครุธรรม" เพราะภิกษุณีพึงรับไว้ด้วยความเคารพ.

---

Aññena vā dhammenāti ṭhapetvā aṭṭha garudhamme aññena yena kenaci dhammena. Bhikkhunīsu upasampannamattaṃ vā ovadatoti bhikkhunīsu upasampannamattaṃ garudhammena ovadato vā. Bhikkhūnaṃ santike upasampannāya yathāvatthukameva. ‘‘Adhammakamme’’tiādīsu bhikkhunovādasammutikammaṃ ‘‘kamma’’nti veditabbanti āha ‘‘sammatassāpī’’tiādi. Vagge bhikkhunisaṅghe ovadato tikapācittiyanti vagge bhikkhunisaṅghe ovadato vaggasaññivematikasamaggasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Tathā vematikassa cāti adhammakamme vematikassa ca vagge bhikkhunisaṅghe ovadato tikapācittiyanti attho. Esa nayo dhammakammasaññino cāti etthāpi. Yathā ca vagge bhikkhunisaṅghe ovadato nava pācittiyāni, evaṃ adhammakamme adhammakammasaññino samagge bhikkhunisaṅghe ovadato tasmiṃ saṅghe vaggasaññivematikasamaggasaññīnaṃ vasena tikapācittiyaṃ, tathā vematikassa ca dhammakammasaññino cāti nava pācittiyāni. Tenāha ‘‘samaggepi bhikkhunisaṅghe navā’’tiādi. Dhammakamme pana adhammakammasaññino vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ ovadato tikadukkaṭaṃ, tathā vematikassa, dhammakammasaññino cāti nava dukkaṭāni. Samaggaṃ pana bhikkhunisaṅghaṃ ovadato aṭṭhāti sattarasa dukkaṭāni. Tenāha ‘‘sace panā’’tiādi. Aññaṃ dhammanti aññaṃ suttantaṃ vā abhidhammaṃ vā. ‘‘Samaggāmhāyyā’’ti vacanena hi ovādaṃ paccāsīsanti. Tasmā ṭhapetvā ovādaṃ aññaṃ dhammaṃ bhaṇantassa dukkaṭaṃ. Ovādañca aniyyātetvāti ‘‘eso bhagini ovādo’’ti avatvā. Paripucchaṃ detīti tassāyeva paguṇāya garudhammapāḷiyā atthaṃ bhaṇati. Osārehīti uccārehi, kathehīti attho. Osāretīti aṭṭhagarudhammapāḷiṃ vadati. Pañhaṃ puṭṭhoti garudhammanissitaṃ vā khandhādinissitaṃ vā pañhaṃ bhikkhuniyā puṭṭho.

คำว่า "ด้วยธรรมอื่น" คือ ด้วยธรรมอื่นใดก็ตาม เว้นครุธรรม ๘ ประการ. คำว่า "หรือโอวาทแก่ภิกษุณีผู้เป็นอุปสัมบันเท่านั้น" คือ หรือโอวาทแก่ภิกษุณีผู้เป็นอุปสัมบันเท่านั้นด้วยครุธรรม. สำหรับภิกษุณีผูุปสมบทในสำนักภิกษุ ก็เป็นไปตามเรื่องนั้นเอง. ในคำว่า "อธรรมกรรม" เป็นต้น พึงทราบว่า การสมมติให้โอวาทแก่ภิกษุณีชื่อว่า "กรรม" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "แม้ผู้ที่สงฆ์สมมติแล้ว" เป็นต้น. เมื่อให้โอวาทแก่ภิกษุณีสงฆ์ที่แตกกัน เป็นติกปาจิตตีย์ คือ เมื่อให้โอวาทแก่ภิกษุณีสงฆ์ที่แตกกัน ย่อมเป็นปาจิตตีย์ ๓ ตัว โดยอาการแห่งผู้มีสัญญาว่าแตกกัน ผู้มีวิมติ และผู้มีสัญญาว่าพร้อมเพรียงกัน. อนึ่ง คำว่า "และผู้มีวิมติ" คือ เมื่อให้โอวาทแก่ภิกษุณีสงฆ์ที่แตกกัน ซึ่งเป็นอธรรมกรรม และผู้มีวิมติ ก็เป็นติกปาจิตตีย์ ดังนี้เป็นอรรถ. นัยนี้พึงทราบในคำว่า "และผู้มีสัญญาว่าธรรมกรรม" ด้วย. และเมื่อให้โอวาทแก่ภิกษุณีสงฆ์ที่แตกกัน ย่อมเป็นปาจิตตีย์ ๙ ตัวฉันใด, เมื่อให้โอวาทแก่ภิกษุณีสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกัน ซึ่งเป็นอธรรมกรรม และผู้มีสัญญาว่าอธรรมกรรม ย่อมเป็นติกปาจิตตีย์ในสงฆ์นั้น โดยอาการแห่งผู้มีสัญญาว่าแตกกัน ผู้มีวิมติ และผู้มีสัญญาว่าพร้อมเพรียงกันฉันนั้น, อนึ่ง และผู้มีวิมติ และผู้มีสัญญาว่าธรรมกรรม ก็เป็นปาจิตตีย์ ๙ ตัว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "แม้ในภิกษุณีสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกัน ก็ ๙ ตัว" เป็นต้น. ส่วนในธรรมกรรม เมื่อให้โอวาทแก่ภิกษุณีสงฆ์ที่แตกกัน ซึ่งผู้มีสัญญาว่าอธรรมกรรม ย่อมเป็นติกทุกกฏ, อนึ่ง และผู้มีวิมติ และผู้มีสัญญาว่าธรรมกรรม ก็เป็นทุกกฏ ๙ ตัว. ส่วนเมื่อให้โอวาทแก่ภิกษุณีสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกัน ย่อมเป็น ๘ ตัว รวมเป็นทุกกฏ ๑๗ ตัว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น. คำว่า "ธรรมอื่น" คือ พระสูตรอื่น หรือพระอภิธรรมอื่น. เพราะภิกษุณีทั้งหลายย่อมหวังโอวาทด้วยคำว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าพร้อมเพรียงกันแล้ว". เพราะฉะนั้น เมื่อกล่าวธรรมอื่นเว้นโอวาท ย่อมเป็นทุกกฏ. คำว่า "และยังไม่มอบโอวาท" คือ ยังไม่กล่าวว่า "น้องหญิง นี่คือโอวาท". คำว่า "ให้สอบถาม" คือ กล่าวอรรถแห่งครุธรรมปาฬิที่ตนชำนาญนั้นเอง. คำว่า "โอสาเรหิ" คือ จงสาธยาย, จงกล่าว ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "โอสาเรติ" คือ กล่าวครุธรรมปาฬิ ๘ ประการ. คำว่า "ถูกถามปัญหา" คือ ถูกภิกษุณีถามปัญหาที่อาศัยครุธรรม หรืออาศัยขันธ์เป็นต้น.

---

Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโอวาทสิกขาบท จบแล้ว.

---

2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาอัฏฐังคตสิกขาบท

---

Ekatoupasampannanti bhikkhunisaṅghe upasampannamattaṃ. Ito parampi ca yattha yattha ‘‘ekatoupasampanna’’nti vuccati, sabbattha ayameva attho daṭṭhabbo.

คำว่า "เอกโตอุปสัมปันนา" คือ ผู้เป็นอุปสัมบันในภิกษุณีสงฆ์เท่านั้น. และแม้ในที่อื่นใดที่กล่าวว่า "เอกโตอุปสัมปันนา" พึงทราบอรรถนี้ทั้งหมด.

---

Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฏฐังคตสิกขาบท จบแล้ว.

---

3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาภิกขุนูปัสสยสิกขาบท

---

Saṃvāsāyāti uposathādiatthaṃ. Itaranti ubhatosaṅghe upasampannaṃ.

คำว่า "เพื่อการอยู่ร่วม" คือ เพื่อประโยชน์แก่อุโบสถเป็นต้น. คำว่า "อิตรา" คือ ผู้อุปสมบทในสงฆ์สองฝ่าย.

---

Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภิกขุนูปัสสยสิกขาบท จบแล้ว.

---

4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาอามิสสิกขาบท

---

Taṇhādiṭṭhīhi āmasitabbato āmisaṃ, cīvarādi, āmisameva hetu āmisahetu. Tenāha ‘‘cīvarādīnaṃ aññatarahetū’’ti. Ādisaddena piṇḍapātasenāsanagilānapaccayasakkāragarukāramānanavandanapūjanānaṃ gahaṇaṃ. Avaṇṇakāmatāyāti ayasakāmatāyeva.

เพราะเป็นสิ่งที่พึงลูบคลำด้วยตัณหาและทิฏฐิ ชื่อว่า 'อามิส' คือ จีวรเป็นต้น, เหตุคืออามิสนั่นเอง ชื่อว่า 'อามิสเหตุ'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งจีวรเป็นต้น'. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงถือเอาบิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัย สักการะ ความเคารพ ความนับถือ การไหว้ และการบูชา. คำว่า 'ด้วยความต้องการความไม่มีสรรเสริญ' คือความต้องการความเสื่อมยศนั่นเอง.

---

Dhammakammetiādīsu bhikkhunovādasammutikammaṃ ‘‘kamma’’nti veditabbaṃ. Tattha tikapācittiyanti dhammakamme dhammakammasaññivematikaadhammakammasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Tatheva adhammakamme tikadukkaṭaṃ veditabbaṃ. Asammatanti sammatena vā saṅghena vā bhāraṃ katvā ṭhapitaṃ upasampannaṃ. Nanu ovādasammuti upasampannasseva dīyati, na sāmaṇerassāti āha ‘‘tatthā’’tiādi. Sammatena vā saṅghena vā ṭhapito pana bahussuto sāmaṇero ‘‘asammato’’ti veditabbo. Pakatiyā cīvarādihetu ovadantaṃ pana evaṃ bhaṇantassāti pakatiyā cīvarādihetu ovadantaṃ ‘‘esa cīvarādihetu ovadatī’’ti saññāya evaṃ bhaṇantassa. ‘‘Na cīvarādihetu ovadatī’’ti saññāya pana evaṃ bhaṇantassa dukkaṭaṃ. Anāmisantaratāti āmisacittābhāvo, ‘‘āmisahetu ovadissāmī’’ti evaṃ pavattaajjhāsayābhāvoti attho. Cittapariyāyo hettha antarasaddo ‘‘yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) viya.

ในคำว่า 'ธรรมกรรม' เป็นต้น พึงทราบว่า กรรมคือการสมมติให้โอวาทแก่ภิกุณี ชื่อว่า 'กรรม'. ในคำว่า 'ติกปาจิตตีย์' นั้น คือ ในธรรมกรรม ย่อมเป็นปาจิตตีย์ ๓ โดยอำนาจแห่งผู้มีความสำคัญว่าธรรมกรรม ผู้มีความสงสัย และผู้มีความสำคัญว่าอธรรมกรรม. พึงทราบว่า ในอธรรมกรรม ก็เป็นติกทุกกฏเช่นนั้น. คำว่า 'ผู้ไม่ได้รับสมมติ' คือ อุปสัมบันที่สงฆ์สมมติแล้ว หรือตั้งไว้โดยมอบหมายหน้าที่ให้. การสมมติให้โอวาทนั้น ย่อมให้แก่เฉพาะอุปสัมบันเท่านั้น ไม่ให้แก่สามเณรไม่ใช่หรือ? เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในคำว่า ตตฺถ นั้น' เป็นต้น. ส่วนสามเณรผู้เป็นพหูสูตที่สงฆ์สมมติแล้ว หรือตั้งไว้โดยมอบหมายหน้าที่ให้ พึงทราบว่าเป็น 'ผู้ไม่ได้รับสมมติ'. ส่วนเมื่อกล่าวอย่างนี้แก่ผู้ให้โอวาทเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้นตามปกติ คือ เมื่อกล่าวอย่างนี้แก่ผู้ให้โอวาทเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้นตามปกติ ด้วยความสำคัญว่า 'ผู้นี้ให้โอวาทเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น'. ส่วนเมื่อกล่าวอย่างนี้แก่ผู้ให้โอวาทด้วยความสำคัญว่า 'ผู้นี้ไม่ได้ให้โอวาทเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น' ย่อมเป็นทุกกฏ. คำว่า 'อนามิสันตรตา' คือ ความไม่มีจิตคิดเห็นแก่อามิส, คือ ความไม่มีอัธยาศัยที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'เราจักให้โอวาทเพราะเหตุแห่งอามิส' ดังนี้เป็นอรรถ. ในที่นี้ คำว่า 'อันตร' เป็นไวพจน์ของจิต เหมือนในคำว่า 'ยัสสันตรโต น สันติ โกปา' เป็นต้น (อุทาน 20).

---

Āmisasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอามิสสิกขาบท จบแล้ว.

---

5. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā

5. การพรรณนาจีวรทานสิกขาบท

---

Pañcamasikkhāpadaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๕ มีเนื้อความตื้น (เข้าใจง่าย) อยู่แล้ว.

---

Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาจีวรทานสิกขาบท จบแล้ว.

---

6. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā

6. การพรรณนาจีวรสิพพนสิกขาบท

---

Sūciṃ pavesetvā pavesetvā nīharaṇeti ārāpathe ārāpathe pācittiyaṃ. ‘‘Sibbissāmī’’ti pana vicārentassa, chindantassāpi dukkaṭaṃ. Satakkhattumpi vijjhitvā sakiṃ nīharantassāti sakalasūciṃ anīharanto dīghasuttappavesanatthaṃ satakkhattumpi vijjhitvā sakiṃ nīharantassa. ‘‘Sibbā’’ti vuttoti sakiṃ ‘‘cīvaraṃ sibbā’’ti vutto. Niṭṭhāpetīti sabbaṃ sūcikammaṃ pariyosāpeti. Tassa ārāpathe ārāpathe pācittiyanti āṇattassa sūciṃ pavesetvā pavesetvā nīharaṇe ekamekaṃ pācittiyaṃ.

คำว่า 'แทงเข็มเข้าไปแล้วแทงเข้าไปแล้วดึงออก' คือ เป็นปาจิตตีย์ในทุกๆ รอยเข็ม. ส่วนเมื่อพิจารณาว่า 'เราจักเย็บ' และแม้เมื่อตัด ก็เป็นทุกกฏ. คำว่า 'แม้แทงตั้งร้อยครั้งแล้วดึงออกครั้งเดียว' คือ เมื่อไม่ดึงเข็มออกทั้งหมด แต่แทงตั้งร้อยครั้งเพื่อต้องการสอดด้ายยาว แล้วดึงออกครั้งเดียว. คำว่า 'สิพฺพา' (จงเย็บ) คือ ถูกสั่งครั้งเดียวว่า 'จงเย็บจีวร'. คำว่า 'ย่อมทำให้สำเร็จ' คือ ย่อมให้งานเย็บทั้งหมดเสร็จสิ้น. คำว่า 'เป็นปาจิตตีย์ในทุกๆ รอยเข็มของผู้นั้น' คือ เมื่อผู้ที่ถูกสั่งแทงเข็มเข้าไปแล้วแทงเข้าไปแล้วดึงออก ย่อมเป็นปาจิตตีย์ตัวหนึ่งๆ.

---

Udāyittheranti lāḷudāyittheraṃ. Vuttalakkhaṇaṃ sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vāti ‘‘sūciṃ pavesetvā’’tiādinā vuttalakkhaṇaṃ sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vā.

คำว่า 'พระอุทยีเถระ' คือ พระลาฬุทายีเถระ. คำว่า 'การเย็บหรือการให้เย็บที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้ว' คือ การเย็บหรือการให้เย็บที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้วด้วยคำว่า 'แทงเข็มเข้าไปแล้ว' เป็นต้น.

---

Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาจีวรสิพพนสิกขาบท จบแล้ว.

---

7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā

7. การพรรณนาสังวิธานสิกขาบท

---

Saṃvidahitvāti ‘‘ehi, asukagāmaṃ gacchāmā’’ti vā ‘‘sve ahaṃ gacchāmi, tvampi āgaccheyyāsī’’ti vā vatvā. Tañca kho saṃvidahanaṃ atthato saṅketakammanti āha ‘‘gamanakāle saṅketaṃ katvāti attho’’ti. Akappiyabhūmiyaṃ saṃvidahantassāti antogāme, bhikkhuniupassayadvāre, rathikāya, aññesu vā catukkasiṅghāṭakahatthisālādīsu ṭhatvā saṃvidahantassa. Tenāha ‘‘tattha ṭhapetvā’’tiādi. Āsannassāpīti accāsannassāpi, ratanamattantarassāpīti adhippāyo. Aññassa gāmassāti yato nikkhamati, tato aññassa gāmassa. Taṃ okkamantassāti taṃ antaragāmassa upacāraṃ okkamantassa. Sace dūraṃ gantukāmo hoti, gāmūpacāragaṇanāya okkamante okkamante purimanayeneva āpatti. Tenāha ‘‘iti gāmūpacārokkamanagaṇanāya pācittiyānī’’ti. Tassa tassa pana gāmassa atikkamane anāpatti. Gāme asatīti addhayojanabbhantare gāme asati. Tasmiṃ pana gāme sati gāmantaragaṇanāyeva pācittiyāni. Addhayojanagaṇanāya pācittiyanti addhayojane addhayojane pācittiyaṃ, ekamekaṃ addhayojanaṃ atikkamantassa ‘‘idāni atikkamissāmī’’ti paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyanti attho. Imasmiñhi naye atikkamane āpatti, okkamane anāpatti.

คำว่า 'สํวิทหิตฺวา' (นัดหมายกันแล้ว) หมายถึง กล่าวว่า 'มาเถิด เราจักไปสู่หมู่บ้านชื่อโน้น' หรือ 'ในวันพรุ่งนี้ฉันจักไป เธอจงมาด้วย'. การนัดหมายนั้น โดยอรรถเป็นการทำกติกานัดหมาย ท่านจึงกล่าวว่า 'หมายถึงการทำกติกานัดหมายในเวลาจะไป'. คำว่า 'เมื่อนัดหมายในพื้นที่ที่ไม่ควร' หมายถึง เมื่อนัดหมายโดยยืนอยู่ในภายในหมู่บ้าน, ที่ใกล้ประตูที่พักของภิกษุณี, ที่ถนน, หรือที่ทางสี่แพร่ง ทางสามแพร่ง และโรงช้างเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เว้นที่นั้นเสีย' เป็นต้น. คำว่า 'แม้ใกล้' หมายถึง แม้ใกล้ชิดเกินไป คือมีระยะห่างเพียงชั่วศอกเดียว. คำว่า 'ของหมู่บ้านอื่น' หมายถึง ของหมู่บ้านอื่นจากที่ที่ตนออกไป. คำว่า 'เมื่อก้าวลงสู่หมู่บ้านนั้น' หมายถึง เมื่อก้าวลงสู่อุปจารแห่งหมู่บ้านในระหว่างนั้น. ถ้าประสงค์จะไปไกล เมื่อก้าวลงสู่อุปจารหมู่บ้านไปทีละอุปจารๆ ก็เป็นอาบัติโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ดังนี้ อาบัติปาจิตตีย์ทั้งหลายย่อมมีด้วยการนับการก้าวลงสู่อุปจารแห่งหมู่บ้าน'. แต่เมื่อก้าวล่วงหมู่บ้านนั้นๆ ไป ก็เป็นอนาบัติ. คำว่า 'เมื่อไม่มีหมู่บ้าน' หมายถึง เมื่อไม่มีหมู่บ้านในภายในกึ่งโยชน์. แต่เมื่อมีหมู่บ้านนั้นอยู่ ก็เป็นปาจิตตีย์ด้วยการนับระหว่างหมู่บ้านนั่นเอง. คำว่า 'ปาจิตตีย์ด้วยการนับกึ่งโยชน์' หมายถึง เป็นปาจิตตีย์ในทุกๆ กึ่งโยชน์, เมื่อก้าวล่วงกึ่งโยชน์ไปทีละกึ่งโยชน์ๆ ในย่างเท้าแรกที่คิดว่า 'บัดนี้เราจักก้าวล่วง' เป็นทุกกฏ, ในย่างเท้าที่สองเป็นปาจิตตีย์. ในนัยนี้ เมื่อก้าวล่วงเป็นอาบัติ, เมื่อก้าวลงสู่เป็นอนาบัติ.

---

Visaṅketenāti (pāci. aṭṭha. 185) ettha ‘‘purebhattaṃ gamissāmā’’ti vatvā pacchābhattaṃ gacchanti, ‘‘ajja vā gamissāmā’’ti sve gacchanti, evaṃ kālavisaṅketeyeva anāpatti. Dvāravisaṅkete, pana maggavisaṅkete, vā satipi āpattiyeva. Āpadāsūti raṭṭhabhede cakkasamāruḷhā jānapadā pariyāyanti, evarūpāsu āpadāsu anāpatti. Cakkasamāruḷhāti ca iriyāpathacakkaṃ vā sakaṭacakkaṃ vā samāruḷhāti attho. Mātugāmasikkhāpadenāti (pāci. 413 ādayo) sappāṇakavagge sattamasikkhāpadena.

คำว่า 'ด้วยการผิดนัด' ในที่นี้ (ปาจิตตีย์อรรถกถา 185) หมายถึง กล่าวว่า 'เราจักไปก่อนภัต' แล้วไปหลังภัต, หรือกล่าวว่า 'เราจักไปวันนี้' แล้วไปในวันพรุ่งนี้, ด้วยการผิดนัดเรื่องเวลาอย่างนี้เท่านั้นเป็นอนาบัติ. แต่เมื่อมีการผิดนัดเรื่องประตู หรือผิดนัดเรื่องทาง แม้จะมี (การผิดนัดเวลา) ก็ยังเป็นอาบัติอยู่. คำว่า 'ในคราวมีอันตราย' หมายถึง ในคราวมีอันตรายเช่นนี้ คือ เมื่อชาวชนบทผู้ขึ้นสู่ล้อ (รถ) พากันสัญจรไปเพราะความแตกแยกของแว่นแคว้น เป็นอนาบัติ. คำว่า 'ผู้ขึ้นสู่ล้อ' หมายถึง ขึ้นสู่ล้อคืออิริยาบถ หรือขึ้นสู่ล้อคือเกวียน. คำว่า 'ด้วยสิกขาบทว่าด้วยมาตุคาม' หมายถึง ด้วยสิกขาบทที่ ๗ ในสัปปาณกวรรค (ปาจิตตีย์ 413 เป็นต้น).

---

Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสังวิธานสิกขาบท จบแล้ว.

---

8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā

8. การพรรณนานาวาภิรูหนสิกขาบท

---

Kīḷāpurekkhāroti lokassādamittasanthavavasena kīḷāpurekkhāro. Tathevāti kīḷāvaseneva. Agāmakatīrapassenāti addhayojanabbhantare gāmānaṃ abhāvato agāmakatīrapassena. Pāḷiyaṃ ‘‘uddhaṃgāminiṃ vā adhogāminiṃ vā’’ti (pāci. 186) vacanato pana vāpisamuddādīsu kīḷāpurekkhāratāyapi gacchantassa anāpatti. Tenāha ‘‘samudde pana yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti. Visaṅketenāti idhāpi kālavisaṅketeneva anāpatti, titthavisaṅketena, pana nāvāvisaṅketena vā gacchantassa āpattiyeva.

คำว่า “กีฬปุเรกฺขาโร” (มีกีฬาเป็นเบื้องหน้า) หมายถึง มีกีฬาเป็นเบื้องหน้าด้วยอำนาจความยินดีในโลกและความสนิทสนมกับมิตร คำว่า “ตเถว” (เช่นนั้นแหละ) หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งกีฬาเท่านั้น คำว่า “อคามกตีรปสฺเสน” (ด้วยฝั่งที่ไม่มีหมู่บ้าน) หมายถึง ด้วยฝั่งที่ไม่มีหมู่บ้านเพราะไม่มีหมู่บ้านในภายในกึ่งโยชน์ แต่เพราะพระบาลีว่า “เรือที่แล่นขึ้นไปข้างบน หรือแล่นลงไปข้างล่าง” (ปาจิตตีย์ ข้อ 186) จึงเป็นอนาบัติแม้แก่ผู้ไปโดยมีกีฬาเป็นเบื้องหน้าในบึงหรือทะเลเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แต่ในทะเล ย่อมควรเพื่อจะไปได้ตามสบาย” คำว่า “visaṅketena” (ด้วยการผิดนัด) ในที่นี้ก็เป็นอนาบัติด้วยการผิดนัดเวลาเท่านั้น, แต่เมื่อไปโดยผิดนัดท่าเรือ หรือผิดนัดเรือ ก็ยังเป็นอาบัติอยู่

---

Sesanti saddhiṃ samuṭṭhānādīhi avasesaṃ, keci pana ‘‘kīḷāpurekkhāro ‘saṃvidahitvā’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.188) vacanato imaṃ sikkhāpadaṃ akusalacittaṃ lokavajjaṃ, tasmā sesaṃ nāma ṭhapetvā ‘paṇṇattivajjaṃ ticitta’nti idaṃ dvayaṃ avasesa’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Kīḷāpurekkhāratāya hi abhiruhitvāpi gāmantarokkamane, addhayojanātikkame vā saṃvegaṃ paṭilabhitvā arahattaṃ vā sacchikareyya, niddaṃ vā okkameyya, kammaṭṭhānaṃ vā manasi karonto gaccheyya, kuto cassa akusalacittasamaṅgitā, yenidaṃ sikkhāpadaṃ akusalacittaṃ, lokavajjañca siyāti.

คำว่า “เสสํ” (ที่เหลือ) หมายถึง ที่เหลือพร้อมด้วยสมุฏฐานเป็นต้น แต่บางท่านกล่าวว่า “สิกขาบทนี้เป็นอกุศลจิตและโลกวัชชะ เพราะคำว่า ‘กีฬปุเรกฺขาโร’ (มีกีฬาเป็นเบื้องหน้า) และ ‘สาํวิทหิตฺวา’ (นัดหมายกันแล้ว) (สารัตถทีปนี ปาจิตตีย์ 3.188) เพราะฉะนั้น เว้นคำว่า ‘ที่เหลือ’ เสียแล้ว คำว่า ‘ปัณณัตติวัชชะ มีจิต 3’ นี้ เป็นที่เหลือ 2 อย่าง” คำนั้นไม่ควรถือเอา เพราะว่า แม้ขึ้นเรือไปด้วยมีกีฬาเป็นเบื้องหน้า เมื่อก้าวล่วงระหว่างหมู่บ้าน หรือก้าวล่วงกึ่งโยชน์ ก็พึงได้ความสังเวชแล้วทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลได้, หรือพึงหลับไป, หรือพึงไปโดยมนสิการกรรมฐาน, ความเป็นผู้ประกอบด้วยอกุศลจิตของเขาจะมีมาแต่ที่ไหน, ด้วยเหตุใดสิกขาบทนี้จึงเป็นอกุศลจิตและโลกวัชชะได้เล่า

---

Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายนาวาภิรุหนสิกขาบท จบแล้ว

---

9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā

9. การอธิบายปริปาจิตสิกขาบท

---

Paripācitanti paripākamāpāditaṃ, yathā labhati, tathā katvā ṭhapitanti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘neva tassā’’tiādi tassāti yo paribhuñjeyya, tassa bhikkhuno. Bhikkhussa guṇaṃ pakāsetvāti ‘‘ayyo bhāṇako, ayyo bahussuto’’tiādinā (pāci. 195) guṇaṃ pakāsetvā. Piṇḍapātanti pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ. Kammasādhanoyaṃ samārambhasaddoti āha ‘‘samāraddha’’nti. Paṭiyāditassāti sampāditassa. Yasmā ñātakappavāritehi bhikkhussa atthāya asamāraddhopi piṇḍapāto atthato samāraddhova hoti yathāsukhaṃ harāpetabbato, tasmā ‘‘ñātakappavāritānaṃ vā santaka’’nti vuttaṃ.

คำว่า “ปริปาจิตํ” (ที่จัดแจงไว้) หมายถึง ทำให้สุกงอม, อธิบายว่า ทำให้สำเร็จแล้วอย่างที่พึงได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เนว ตสฺสา” (ไม่พึงรับของภิกษุนั้น) เป็นต้น คำว่า “ตสฺสา” (ของภิกษุนั้น) หมายถึง ของภิกษุผู้บริโภค คำว่า “ภิกฺขุสฺส คุณํ ปกาเสตฺวา” (ประกาศคุณของภิกษุ) หมายถึง ประกาศคุณโดยกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญเป็นผู้สวด, ท่านผู้เจริญเป็นพหูสูต” เป็นต้น (ปาจิตตีย์ ข้อ 195) คำว่า “ปิณฺฑปาตํ” (บิณฑบาต) หมายถึง อาหารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ 5 อย่าง คำว่า “สมารมฺภสทฺโท” นี้เป็นกัมมสาธนะ ท่านจึงกล่าวว่า “สมารทฺธํ” (ที่เริ่มจัดแจง) คำว่า “ปฏิยาทิตสฺส” (ที่จัดเตรียมไว้) หมายถึง ที่จัดเตรียมไว้แล้ว เพราะว่า บิณฑบาตที่ญาติหรือผู้ปวารณาไม่ได้เริ่มจัดแจงไว้เพื่อประโยชน์แก่ภิกษุ ก็ชื่อว่าเริ่มจัดแจงไว้แล้วโดยอรรถ เพราะพึงให้ขนไปได้ตามสบาย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “หรือเป็นของญาติหรือผู้ปวารณา”

---

Ubhayatthāti paripācitāparipācitesu. Avaseseti bhikkhuniparipācitepi yāgukhajjakaphalāphalādike sabbattha. Nimittobhāsaparikathāviññattivasena pana avasesepi dukkaṭato na muccati.

คำว่า “อุภยตฺถ” (ในที่ทั้งสอง) หมายถึง ในอาหารที่จัดแจงไว้และที่ยังไม่ได้จัดแจงไว้ คำว่า “อวเสเส” (ในที่เหลือ) หมายถึง ในที่ทั้งปวง เช่น ข้าวต้ม ของขบเคี้ยว ผลไม้และของที่มิใช่ผลไม้ ที่ภิกษุณีจัดแจงไว้ แต่ในที่เหลือ แม้ด้วยอำนาจการทำนิมิต การพูดเกริ่น หรือการบอกความประสงค์ ก็ไม่พ้นจากทุกกฏ

---

Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายปริปาจิตสิกขาบท จบแล้ว

---

10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā

10. การอธิบายรโหนิสัชชสิกขาบท

---

Uparīti acelakavagge. Upanandassa catutthasikkhāpadenāti appaṭicchanne mātugāmena saddhiṃ rahonisajjasikkhāpadena (pāci. 284 ādayo). Tañhi upanandattheraṃ ārabbha paññattesu catutthabhāvato ‘‘upanandassa catutthasikkhāpada’’nti vuttaṃ. Yadi ekaparicchedaṃ, atha kasmā visuṃ paññattanti āha ‘‘aṭṭhuppattivasena pana visuṃ paññatta’’nti. Tattha aṭṭhuppattivasenāti atthassa uppattivasena, bhikkhuniyā eva rahonisajjāya uppattivasenāti attho. Ayaṃ hetthādhippāyo – catutthasikkhāpadavatthuto imassa sikkhāpadassa vatthuno paṭhamaṃ uppannattā ekaparicchedepi idaṃ paṭhamaṃ visuṃ paññattanti.

คำว่า “อุปริ” (ข้างบน) หมายถึง ในอเจลกวรรค คำว่า “อุปนนฺทสฺส จตุตฺถสิกฺขาปเทน” (ด้วยสิกขาบทที่ 4 ของพระอุปนันทะ) หมายถึง ด้วยสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับกับมาตุคามในที่ไม่มีเครื่องกำบัง (ปาจิตตีย์ ข้อ 284 เป็นต้น) สิกขาบทนั้นแลเป็นสิกขาบทที่ 4 ในบรรดาสิกขาบทที่ทรงบัญญัติปรารภพระอุปนันทะเถระ จึงกล่าวว่า “สิกขาบทที่ 4 ของพระอุปนันทะ” ถ้าเป็นปริเฉทเดียวกัน เหตุไฉนจึงบัญญัติแยกกันเล่า ท่านจึงกล่าวว่า “แต่บัญญัติแยกกันโดยอรรถุปปัตติ” ในคำนั้น คำว่า “อฏฺฐุปฺปตฺติวเสน” (โดยอรรถุปปัตติ) หมายถึง โดยความเกิดขึ้นแห่งเรื่อง, อธิบายว่า โดยความเกิดขึ้นแห่งการนั่งในที่ลับกับภิกษุณีนั่นเอง อธิปรายในที่นี้คือ เพราะเรื่องแห่งสิกขาบทนี้เกิดขึ้นก่อนเรื่องแห่งสิกขาบทที่ 4 แม้เป็นปริเฉทเดียวกัน สิกขาบทนี้จึงบัญญัติแยกกันก่อน

---

Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายรโหนิสัชชสิกขาบท จบแล้ว

---

Ovādavaggo tatiyo.

โอวาทวรรคที่ 3

---

4. Bhojanavaggo

4. โภชนวรรค

---

1. Āvasathasikkhāpadavaṇṇanā

1. การอธิบายอาวสถสิกขาบท

---

‘‘Agilāno’’ti ettha antamaso dvigāvutaṃ gantuṃ samattho adhippetoti āha ‘‘addhayojanampi gantuṃ samatthenā’’ti. Āvasathapiṇḍoti āvasathe piṇḍo, sālādīsu anodissa yāvadatthaṃ paññattaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojananti attho. Tenāha ‘‘imesaṃ vā’’tiādi. Tattha imesaṃ vāti imesaṃ pāsaṇḍānaṃ vā. Ettakānaṃ vāti imasmiṃ pāsaṇḍe ettakānaṃ pāsaṇḍānaṃ vā. Pāsaṇḍanti channavutividhaṃ samaṇaparibbājakādiṃ. Te hi taṇhāpāsañceva diṭṭhipāsañca ḍenti oḍḍentīti pāsaṇḍāti vuccanti. Anodissāti anuddisitvā, aparicchinditvāti attho. Sālādīsu yattha katthacīti sālārukkhamūlaabbhokāsādīsu yattha katthaci ṭhānesu. Ekadivasameva bhuñjitabboti ekadivasaṃ sakiṃyeva bhuñjitabbo, ekasmiṃ divase punappunaṃ bhuñjituṃ na vaṭṭati. Dutiyadivasato paṭṭhāyāti bhuttadivasassa dutiyadivasato paṭṭhāya. Ajjhohāre ajjhohāre pācittiyanti ālope ālope kabaḷe kabaḷe pācittiyaṃ. Nānākulehi (pāci. aṭṭha. 206) pana nānāṭṭhānesu paññattaṃ, ekasmiṃ ṭhāne ekadivasaṃ bhuñjitvā dutiyadivase aññattha bhuñjituṃ vaṭṭati, paṭipāṭiṃ pana khepetvā puna ādito paṭṭhāya bhuñjituṃ na vaṭṭati. Ekapūganānāpūgaekagāmanānāgāmesupi eseva nayo. Yopi ekakulassa vā nānākulānaṃ vā ekato paññatto taṇḍulādīnaṃ abhāvena antarantarā chijjati, sopi na bhuñjitabbo. Sace pana ‘‘na sakkoma dātu’’nti upacchinditvā puna kalyāṇacitte uppanne dātuṃ ārabhanti, etaṃ puna ekadivasaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati.

คำว่า “อคิลานะ” (ผู้ไม่เจ็บป่วย) ในที่นี้ หมายถึง ผู้สามารถไปได้แม้สองคาวุตเป็นอย่างน้อย จึงกล่าวว่า “ผู้สามารถไปได้แม้ครึ่งโยชน์” คำว่า “อาวสถปิณฑะ” คือ บิณฑะในอาวาส หมายถึง อาหารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ 5 อย่าง ที่จัดไว้โดยไม่เจาะจงในศาลาเป็นต้นตามความต้องการ อธิบายว่า เป็นโภชนะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ของพวกนี้ หรือ” เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า “ของพวกนี้ หรือ” คือ ของพวกเดียรถีย์เหล่านี้ หรือ คำว่า “ของมีประมาณเท่านี้ หรือ” คือ ของเดียรถีย์มีประมาณเท่านี้ในเดียรถีย์นี้ หรือ คำว่า “ปาสัณฑะ” (เดียรถีย์) คือ สมณปริพาชกเป็นต้น 96 ชนิด เพราะว่าชนเหล่านั้นย่อมผูก ย่อมขึงบ่วงคือตัณหาและบ่วงคือทิฏฐิ ฉะนั้นจึงเรียกว่า “ปาสัณฑะ” คำว่า “อะโนทิสสะ” คือ ไม่เจาะจง อธิบายว่า ไม่จำกัดความ คำว่า “ในศาลาเป็นต้น ณ ที่ใดที่หนึ่ง” คือ ในศาลา โคนไม้ ที่แจ้งเป็นต้น ณ ที่ใดที่หนึ่ง คำว่า “พึงฉันได้วันเดียวเท่านั้น” คือ พึงฉันได้วันเดียวครั้งเดียวเท่านั้น ไม่ควรฉันซ้ำอีกในวันเดียวกัน คำว่า “ตั้งแต่วันที่สองเป็นต้นไป” คือ ตั้งแต่วันที่สองของวันที่ฉันแล้วเป็นต้นไป คำว่า “ทุกๆ คำกลืน เป็นปาจิตตีย์” คือ ทุกๆ คำข้าว ทุกๆ คำกลืน เป็นปาจิตตีย์ อนึ่ง อาหารที่จัดไว้ในตระกูลต่างๆ (ปาจิตตีย์ อรรถกถา ข้อ 206) คือ จัดไว้ในที่ต่างๆ กัน ฉันในที่แห่งหนึ่งวันหนึ่งแล้ว วันที่สองไปฉันที่อื่นได้ แต่ไม่ควรฉันโดยลำดับจนหมดแล้วกลับมาฉันใหม่ตั้งแต่ต้น แม้ในคณะเดียวกัน คณะต่างกัน หมู่บ้านเดียวกัน หมู่บ้านต่างกัน ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แม้อาหารที่จัดไว้รวมกันของตระกูลเดียวหรือหลายตระกูล ที่ขาดไปเป็นครั้งคราวเพราะไม่มีข้าวสารเป็นต้น ก็ไม่ควรฉัน แต่ถ้าหากว่า เมื่อเลิกไปแล้วด้วยคิดว่า “เราไม่สามารถให้ได้” แล้วภายหลังเมื่อมีจิตศรัทธาเกิดขึ้นอีก เริ่มให้ทานอีก อาหารนั้นก็ควรฉันได้อีกวันหนึ่ง

---

Tikapācittiyanti agilāne agilānasaññivematikagilānasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Gilānassa gilānasaññinoti gilānassa pana ‘‘gilāno aha’’nti saññino anuvasitvā bhuñjantassa anāpatti. Sakiṃ bhuñjatīti ekadivasaṃ bhuñjati. ‘‘Gacchanto vā’’ti idaṃ addhayojanavasena gahetabbaṃ, tathā ‘‘paccāgacchanto’’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.208) idampīti vadanti. Kenaci upaddavenāti nadipūracorabhayādinā kenaci upaddavena. Aññanti yāgukhajjakaphalāphalādibhedaṃ yaṃ kiñci aññaṃ. Anuvasitvāti puna vasitvā.

คำว่า ติกปาจิตตีย์ คือ ปาจิตตีย์ ๓ อย่าง ในเมื่อภิกษุไม่เจ็บป่วย ด้วยอำนาจแห่งภิกษุผู้สำคัญว่าไม่เจ็บป่วย ผู้สงสัย และผู้สำคัญว่าเจ็บป่วย. คำว่า ของภิกษุผู้เจ็บป่วย ผู้สำคัญว่าเจ็บป่วย คือ ภิกษุผู้เจ็บป่วย ผู้สำคัญว่า 'เราเจ็บป่วย' พักอยู่ต่อแล้วฉัน ก็ไม่มีอาบัติ. คำว่า ฉันครั้งเดียว คือ ฉันวันเดียว. คำว่า หรือไป นี้ พึงถือเอาโดยนัยแห่งครึ่งโยชน์ แม้คำว่า หรือกลับมา (สารัตถ. ฎีกา. ปาจิตตีย์ ๓.๒๐๘) นี้ ท่านก็กล่าวไว้อย่างนี้เหมือนกัน. คำว่า ด้วยอุปัทวะอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยอุปัทวะอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น น้ำท่วมและภัยจากโจรเป็นต้น. คำว่า อย่างอื่น คือ อย่างอื่นใดๆ มีประเภทเป็นข้าวต้ม ของขบเคี้ยว และผลไม้น้อยใหญ่เป็นต้น. คำว่า อนุวสิตวา คือ พักอยู่ต่อ.

---

Āvasathasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอาวสถสิกขาบท จบแล้ว.

---

2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาคณโภชนสิกขาบท

---

Gaṇabhojaneti gaṇena laddhattā gaṇassa santake bhojane. Tenāha ‘‘gaṇassa bhojane’’ti. Nanu cettha ‘‘gaṇassa bhojane’’ti vuccati, so ca kho gaṇo ‘‘katthaci dvīhi, katthaci tīhī’’tiādinā anekadhā adhippeto, idha katihīti āha ‘‘idha cā’’tiādi. Taṃ panetaṃ gaṇabhojanaṃ dvīhi pakārehi pasavati nimantanato vā viññattito vāti āha ‘‘tesaṃ nimantanato vā’’tiādi. Tattha nimantanato vāti akappiyanimantanato vā. Odanādīnaṃ pañcannanti odanasattukummāsamacchamaṃsānaṃ pañcannaṃ.

คำว่า คณโภชนะ คือ โภชนะที่เป็นของคณะ เพราะคณะได้รับมา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โภชนะของคณะ'. จริงอยู่ ในที่นี้ท่านกล่าวว่า 'โภชนะของคณะ' ก็คณะนั้นมีความหมายหลายอย่าง เช่น 'ในบางแห่งหมายถึงภิกษุ ๒ รูป ในบางแห่งหมายถึงภิกษุ ๓ รูป' เป็นต้น ในที่นี้หมายถึงภิกษุเท่าไร? จึงกล่าวว่า 'ในที่นี้ด้วย' เป็นต้น. ก็คณโภชนะนั้นย่อมเกิดขึ้นด้วย ๒ ประการ คือ ด้วยการนิมนต์ หรือด้วยการออกปากขอ จึงกล่าวว่า 'ด้วยการนิมนต์ของชนเหล่านั้น หรือ' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ด้วยการนิมนต์ หรือ คือ ด้วยการนิมนต์ที่ไม่สมควร. คำว่า ของอาหาร ๕ อย่าง มีข้าวสุกเป็นต้น คือ ของอาหาร ๕ อย่าง คือ ข้าวสุก ขนมสัตตุ ขนมกุมมาส ปลา เนื้อ.

---

‘‘Odanena nimantemi, odanaṃ me gaṇhathā’’tiādinā nayena yena kenaci vevacanena vā bhāsantarena vā pañcannaṃ bhojanānaṃ nāmaṃ gahetvā nimantetīti sambandho. Cattāroti ekaṭṭhāne vā nānāṭṭhānesu vā ṭhite cattāro bhikkhū. Lakkhaṇavacanañcetaṃ, tasmā cattāro vā tato vā adhike bhikkhūti attho. Vevacanena vāti bhattaannādipariyāyasaddena vā. Bhāsantarena vāti andhadamiḷādibhāsantarena vā. Pañcannaṃ bhojanānaṃ nāmaṃ gahetvāti pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarassa nāmaṃ gahetvā. Odanena nimantemīti tumhe bhante odanena nimantemi. Ādisaddena ‘‘ākaṅkhatha oloketha adhivāsetha paṭimānetha, sattunā nimantemi, sattuṃ me gaṇhatha ākaṅkhatha oloketha adhivāsetha paṭimānethā’’tiādīnaṃ (pāci. aṭṭha. 217-218) gahaṇaṃ. Ekato vāti ekattha ṭhite vā nisinne vā bhikkhū disvā ‘‘tumhe, bhante, odanena nimantemī’’tiādinā evaṃ ekato nimantitā. Nānāto vā nimantitāti cattāri pariveṇāni vā vihāre vā gantvā nānāto vā nimantitā. Ekaṭṭhāne ṭhitesuyeva vā eko puttena, eko pitarāti evampi nimantitā nānātoyeva nimantitā nāma honti. Ekato gaṇhantiti aññamaññassa dvādasahatthūpacāre ṭhitā gaṇhanti.

ความสัมพันธ์คือ นิมนต์โดยการเอ่ยชื่อโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง ด้วยคำไวพจน์หรือภาษาอื่นใดๆ โดยนัยมีอาทิว่า 'ข้าพเจ้านิมนต์ด้วยข้าวสุก ขอท่านทั้งหลายจงรับข้าวสุกของข้าพเจ้าเถิด'. คำว่า ๔ รูป คือ ภิกษุ ๔ รูปที่อยู่ในที่เดียวกัน หรือในที่ต่างกัน. และคำนี้เป็นคำแสดงลักษณะ เพราะฉะนั้นจึงหมายถึง ภิกษุ ๔ รูป หรือมากกว่านั้น. คำว่า ด้วยคำไวพจน์ หรือ คือ ด้วยคำที่เป็นไวพจน์กัน เช่น ภัต หรือ อรรณ เป็นต้น. คำว่า ด้วยภาษาอื่น หรือ คือ ด้วยภาษาอื่น เช่น ภาษาอันธะ หรือ ภาษาทมิฬ เป็นต้น. คำว่า เอ่ยชื่อโภชนะ ๕ อย่าง คือ เอ่ยชื่อโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง. คำว่า ข้าพเจ้านิมนต์ด้วยข้าวสุก คือ ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้านิมนต์ท่านทั้งหลายด้วยข้าวสุก. ด้วยคำว่า เป็นต้น คือ การรวมเอาคำมีอาทิว่า 'จงหวัง จงดู จงรับ จงรอ, ข้าพเจ้านิมนต์ด้วยขนมสัตตุ ขอท่านทั้งหลายจงรับขนมสัตตุของข้าพเจ้า จงหวัง จงดู จงรับ จงรอ' (ปาจิ. อรรถ. ๒๑๗-๒๑๘). คำว่า นิมนต์รวมกัน หรือ คือ เห็นภิกษุที่ยืนอยู่หรือนั่งอยู่ในที่เดียวกัน แล้วนิมนต์รวมกันอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้านิมนต์ท่านทั้งหลายด้วยข้าวสุก'. คำว่า หรือนิมนต์ต่างกัน คือ ไปยังบริเวณ ๔ หรือวิหาร แล้วนิมนต์ต่างกัน. หรือแม้ภิกษุที่อยู่ในที่เดียวกันนั่นเอง รูปหนึ่งถูกบุตรนิมนต์ รูปหนึ่งถูกบิดานิมนต์ แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่าถูกนิมนต์ต่างกันนั่นเอง. คำว่า รับรวมกัน คือ ภิกษุที่อยู่ในบริเวณ ๑๒ ศอกของกันและกัน รับรวมกัน.

---

Kasmā pana nānāto bhuttepi gaṇabhojanaṃ hotīti āha ‘‘paṭiggahaṇameva hettha pamāṇa’’nti. Yadi evaṃ atha kasmā pāḷiyaṃ ‘‘gaṇabhojanaṃ nāma yattha cattāro bhikkhū pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena bhojanena nimantitā bhuñjanti, etaṃ gaṇabhojanaṃ nāmā’’ti (pāci. 218) vuttaṃ? Taṃ paṭiggahaṇaniyamanatthameva. Na hi appaṭiggahitakaṃ bhikkhū bhuñjantīti ‘‘bhuñjantī’’ti padaṃ paṭiggahaṇaniyamavacanaṃ hoti. Ekato vā nānāto vā viññāpetvāti cattāro bhikkhū ekato ṭhitā vā nisinnā vā upāsakaṃ disvā ‘‘amhākaṃ catunnampi bhattaṃ dehī’’ti vā pāṭekkaṃ pavisitvā ‘‘mayhaṃ bhattaṃ dehi, mayhaṃ bhattaṃ dehī’’ti vā ekato vā nānāto vā viññāpetvā. Tassa duvidhassāpīti yañca nimantanato laddhaṃ gaṇabhojanaṃ, yañca viññattito laddhaṃ, tassa duvidhassāpi gaṇabhojanassa. Evaṃ paṭiggahaṇeti ekato paṭiggahaṇe.

ก็เพราะเหตุไร แม้ฉันต่างกันจึงเป็นคณโภชนะ? จึงกล่าวว่า 'การรับเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้'. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรในพระบาลีจึงกล่าวว่า 'คณโภชนะ ได้แก่ อาหารที่ภิกษุ ๔ รูปถูกนิมนต์ด้วยโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง แล้วฉัน นี้ชื่อว่าคณโภชนะ' (ปาจิ. ๒๑๘)? คำนั้นก็เพื่อกำหนดการรับเท่านั้น. เพราะภิกษุทั้งหลายย่อมไม่ฉันของที่ยังไม่ได้รับ ฉะนั้น คำว่า 'ย่อมฉัน' จึงเป็นคำกำหนดการรับ. คำว่า ออกปากขอรวมกัน หรือต่างกัน คือ ภิกษุ ๔ รูป ยืนอยู่หรือนั่งอยู่รวมกัน เห็นอุบาสกแล้วกล่าวว่า 'ขอท่านจงถวายภัตแก่พวกเราทั้ง ๔ รูป' หรือเข้าไปทีละรูปแล้วกล่าวว่า 'ขอท่านจงถวายภัตแก่ข้าพเจ้า ขอท่านจงถวายภัตแก่ข้าพเจ้า' อย่างนี้ ออกปากขอรวมกัน หรือต่างกัน. คำว่า ของคณโภชนะทั้งสองอย่างนั้น คือ ของคณโภชนะทั้งสองอย่างนั้น คือ คณโภชนะที่ได้มาด้วยการนิมนต์ และที่ได้มาด้วยการออกปากขอ. คำว่า การรับอย่างนี้ คือ การรับรวมกัน.

---

Pādānampi phalitattāti (pāci. aṭṭha. 217-218) antamaso pādānampi yathā mahācammassa parato maṃsaṃ dissati, evaṃ phalitattā. Na sakkā piṇḍāya caritunti vālikāya vā sakkharāya vā phuṭṭhamatte dukkhuppattito antogāme piṇḍāya carituṃ na sakkoti. Cīvare kariyamāneti sāṭakañca suttañca labhitvā cīvare kariyamāne. Yaṃ kiñci cīvare kattabbakammanti cīvaravicāraṇachindanamoghasuttāropanādi yaṃ kiñci cīvare kattabbaṃ kammaṃ, antamaso sūcivedhanampīti adhippāyo. ‘‘Addhayojanampī’’tiādi avakaṃsato vuttaṃ. Yo pana dūraṃ gantukāmo, tattha vattabbameva natthi, gacchanto addhayojanabbhantare gāvutepi bhuñjituṃ labhati, gato pana ekadivasaṃ. Yadā nāvaṃ abhiruhitukāmo vā hoti āruḷho vā oruḷho vā, ayaṃ nāvābhiruhanasamayo nāmāti āha ‘‘nāvābhiruhanasamayepi eseva nayo’’ti. Ayaṃ pana viseso – abhiruḷhena icchitaṭṭhānaṃ gantvāpi yāva na orohati, tāva bhuñjitabbaṃ. Cattāro bhikkhūti antimaparicchedo. Yattha pana sataṃ vā sahassaṃ vā sannipatitaṃ, tattha vattabbameva natthi. Tasmā tādise kāle ‘‘mahāsamayo’’ti adhiṭṭhahitvā bhuñjitabbaṃ. Yo koci pabbajitoti sahadhammikesu vā titthiyesu vā aññataro.

คำว่า แม้เท้าก็แตกแล้ว (ปาจิ. อรรถ. ๒๑๗-๒๑๘) คือ แม้เท้าก็แตกแล้ว โดยที่สุดจนมองเห็นเนื้อที่อยู่ถัดจากหนังหนาเข้าไป เหมือนเนื้อที่ปรากฏอยู่ข้างหลังหนังผืนใหญ่ ฉะนั้น. คำว่า ไม่สามารถเที่ยวบิณฑบาตได้ คือ เพราะเมื่อถูกทรายหรือกรวดเพียงเล็กน้อย ก็เกิดทุกข์ขึ้น จึงไม่สามารถเที่ยวบิณฑบาตในภายในหมู่บ้านได้. คำว่า เมื่อกำลังทำจีวร คือ เมื่อได้ผ้าสาฎกและด้ายแล้ว กำลังทำจีวรอยู่. คำว่า กรรมอะไรก็ตามที่พึงทำในจีวร คือ กรรมอะไรก็ตามที่พึงทำในจีวร มีการพิจารณาจีวร การตัด การเนา และการร้อยด้าย เป็นต้น อธิบายว่า โดยที่สุดแม้การแทงเข็ม. คำว่า แม้ครึ่งโยชน์ เป็นต้น ตรัสไว้โดยส่วนต่ำสุด. ส่วนภิกษุใดประสงค์จะไปไกล ในเรื่องนั้นไม่ต้องพูดถึงเลย ภิกษุนั้นเมื่อไป ย่อมได้ฉันแม้ในระยะที่ยังไม่ถึงกึ่งโยชน์ภายในครึ่งโยชน์ แต่เมื่อไปถึงแล้ว (ฉันได้) วันเดียว. เมื่อใดประสงค์จะขึ้นเรือ หรือขึ้นแล้ว หรือลงแล้ว นี้ชื่อว่าเวลาขึ้นเรือ ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'แม้ในเวลาขึ้นเรือ ก็มีนัยนี้แหละ'. แต่มีข้อแตกต่างกันคือ ภิกษุที่ขึ้นเรือแล้ว แม้ไปถึงที่ที่ต้องการแล้ว ตราบใดที่ยังไม่ลง ก็พึงฉันได้. คำว่า ภิกษุ ๔ รูป เป็นการกำหนดขั้นต่ำสุด. ส่วนในที่ที่ภิกษุร้อยรูปหรือพันรูปประชุมกัน ในเรื่องนั้นไม่ต้องพูดถึงเลย. เพราะฉะนั้น ในกาลเช่นนั้น พึงอธิษฐานว่า 'มหาสมัย' แล้วฉัน. คำว่า บรรพชิตรูปใดรูปหนึ่ง คือ รูปใดรูปหนึ่งในบรรดาสหธรรมิก หรือในบรรดานักบวชนอกศาสนา.

---

Ye ca dve tayo ekato gaṇhantīti yepi akappiyanimantanaṃ sādiyitvā dve vā tayo vā ekato gaṇhanti, tesampi anāpatti. Paṇītabhojanasūpodanaviññattīhi pana āpattiyevāti vadanti, upaparikkhitabbaṃ. Niccabhattādīsūti niccabhatte salākabhatte pakkhike uposathike pāṭipadike. Tattha niccabhattanti dhuvabhattaṃ vuccati. ‘‘Niccabhattaṃ gaṇhathā’’ti vadanti, bahūnampi ekato gaṇhituṃ vaṭṭati. Salākabhattādīsupi eseva nayo.

อนึ่ง ภิกษุเหล่าใดรับสองสามรูปพร้อมกัน คือแม้ภิกษุเหล่าใดรับนิมนต์ที่ไม่ควรแล้ว รับสองรูปหรือสามรูปพร้อมกัน ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่มีอาบัติ. แต่บางท่านกล่าวว่า ย่อมมีอาบัติด้วยการขออาหารประณีต แกง และข้าว ควรพิจารณาดู. ในภัตประจำ เป็นต้น คือในภัตประจำ ภัตสลาก ภัตปักษ์ ภัตอุโบสถ ภัตปาฏิบท. ในที่นั้น คำว่า ภัตประจำ หมายถึงภัตที่แน่นอน. เมื่อกล่าวว่า "จงรับภัตประจำ" ย่อมควรที่จะรับพร้อมกันหลายรูป. แม้ในภัตสลาก เป็นต้น ก็มีนัยนี้แหละ.

---

Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคณโภชนสิกขาบท จบแล้ว.

---

3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาปรัมปรโภชนสิกขาบท

---

Gaṇabhojane vuttanayenevāti bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhe, bhante, odanena nimantemi, odanaṃ me gaṇhathā’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 217-218) nayena yena kenaci vevacanena vā bhāsantarena vā pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarassa nāmaṃ gahetvā nimantetīti vutteneva nayena. Nimantitassāti akappiyanimantanena nimantitassa. Avikappetvāti sammukhāsammukhavasena avikappetvā, apariccajitvāti attho. Ayañhi bhattavikappanā nāma sammukhāparammukhāpi vaṭṭati. Tenāha ‘‘yo bhikkhu pañcasu sahadhammikesū’’tiādi.

มีนัยที่กล่าวไว้ในคณโภชนสิกขาบทนั่นเอง คือเข้าไปหาภิกษุแล้วกล่าวว่า "ท่านขอรับ กระผมขอนิมนต์ท่านด้วยข้าว ท่านจงรับข้าวของกระผม" เป็นต้น (ปาจิ. อรรถ. 217-218) ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง คือด้วยคำไวพจน์ใดคำไวพจน์หนึ่ง หรือด้วยภาษาอื่นใดภาษาหนึ่ง ถือเอาชื่อของโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่างแล้วนิมนต์. แก่ภิกษุผู้ถูกนิมนต์แล้ว คือแก่ภิกษุผู้ถูกนิมนต์ด้วยการนิมนต์ที่ไม่ควร. ไม่วิกัป คือไม่วิกัปโดยความเป็นต่อหน้าหรือลับหลัง หมายความว่า ไม่สละ. การวิกัปภัตนี้ ย่อมควรแม้ต่อหน้าและลับหลัง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ภิกษุใดในบรรดาผู้มีธรรมเสมอกัน ๕ รูป" เป็นต้น.

---

Aññatra nimantanabhojanavatthusminti aññatra paṭhamaṃ nimantitā hutvā aññasmiṃ nimantane bhuñjanavatthusmiṃ. Yadi tividhā anupaññatti, atha kasmā parivāre ‘‘catasso anupaññattiyo’’ti vuttanti āha ‘‘parivāre panā’’tiādi. Vikappanampi gahetvāti vikappanānujānanampi anupaññattisamānanti anupaññattibhāvena gahetvā. Ekasaṃsaṭṭhānīti ekasmiṃ missitāni. Idaṃ vuttaṃ hoti (pāci. aṭṭha. 229) – dve tīṇi kulāni nimantetvā ekasmiṃ ṭhāne nisīdāpetvā ito cito ca āharitvā bhattaṃ ākiranti, sūpabyañjanaṃ ākiranti, ekamissakaṃ hoti, ettha anāpattīti. Sace pana mūlanimantanaṃ heṭṭhā hoti, pacchimaṃ pacchimaṃ upari, taṃ uparito paṭṭhāya bhuñjantassa āpatti. Hatthaṃ pana anto pavesetvā paṭhamanimantanato ekampi kabaḷaṃ uddharitvā bhuttakālato paṭṭhāya yathā tathā vā bhuñjantassa anāpatti. Dve tīṇi nimantanāni ekato vā katvā bhuñjatīti dve tīṇi nimantanāni ekato pakkhipitvā missetvā ekaṃ katvā bhuñjatīti attho. ‘‘Sakalena gāmena vā’’tiādīsu sakalena gāmena ekato hutvā nimantitasseva yattha katthaci bhuñjato anāpatti. Pūgepi eseva nayo. Nimantiyamāno vā ‘‘bhikkhaṃ gahessāmī’’ti vadatīti ‘‘bhattaṃ gaṇhā’’ti nimantiyamāno ‘‘na mayhaṃ tava bhattena attho, bhikkhaṃ gahessāmī’’ti bhaṇati. Kiriyākiriyanti ettha bhojanaṃ kiriyaṃ, avikappanaṃ akiriyaṃ.

เว้นเรื่องโภชนะที่นิมนต์แล้ว คือเว้นเรื่องการฉันในที่นิมนต์อื่น หลังจากที่ถูกนิมนต์เป็นครั้งแรกแล้ว. ถ้าอนุบัญญัติมี ๓ อย่าง เหตุไฉนในปริวารจึงกล่าวว่า "อนุบัญญัติ ๔ อย่าง" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ส่วนในปริวาร" เป็นต้น. แม้การวิกัปก็ถือเอา คือแม้การอนุญาตให้วิกัปก็ถือเอาโดยความเป็นอนุบัญญัติ เหมือนอนุบัญญัติ. สิ่งที่ปะปนกันเป็นอันเดียวกัน คือสิ่งที่ปะปนกันในที่เดียวกัน. ความนี้กล่าวไว้แล้ว (ปาจิ. อรรถ. 229) คือเมื่อนิมนต์สองสามตระกูลแล้ว ให้นั่งในที่เดียวกัน แล้วนำภัตมาโปรยจากที่โน้นที่นี้ โปรยแกงและกับข้าว ก็เป็นอันเดียวกัน ในที่นี้ไม่มีอาบัติ. แต่ถ้าการนิมนต์เดิมอยู่ข้างล่าง การนิมนต์หลังๆ อยู่ข้างบน ภิกษุผู้ฉันตั้งแต่ข้างบนลงมา ย่อมมีอาบัติ. ส่วนภิกษุผู้สอดมือเข้าไปข้างใน ตักคำข้าวแม้คำเดียวจากการนิมนต์ครั้งแรก แล้วฉันตั้งแต่เวลาฉันเป็นต้นไป ไม่ว่าอย่างไร ก็ไม่มีอาบัติ. ฉันโดยทำนิมนต์สองสามอย่างให้เป็นอันเดียวกัน คือหมายความว่า ฉันโดยรวมนิมนต์สองสามอย่างเข้าด้วยกัน ทำให้เป็นอันเดียวกัน. ในคำว่า "ด้วยชาวบ้านทั้งหมู่" เป็นต้น ภิกษุผู้ถูกนิมนต์พร้อมกับชาวบ้านทั้งหมู่เท่านั้น ฉันในที่ใดที่หนึ่ง ก็ไม่มีอาบัติ. แม้ในหมู่คณะก็มีนัยนี้แหละ. หรือเมื่อถูกนิมนต์แล้วกล่าวว่า "เราจะรับบิณฑบาต" คือเมื่อถูกนิมนต์ว่า "จงรับภัต" ก็กล่าวว่า "ภัตของท่านไม่มีประโยชน์แก่เรา เราจะรับบิณฑบาต". กิริยาและอกิริยา ในที่นี้ โภชนะเป็นกิริยา การไม่วิกัปเป็นอกิริยา.

---

Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปรัมปรโภชนสิกขาบท จบแล้ว.

---

4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถากาณมาตาสิกขาบท

---

Paheṇakatthāyāti paṇṇākāratthāya. Pātheyyatthāyāti maggaṃ gacchantānaṃ antarāmaggatthāya. Sattūti baddhasattu, abaddhasattu ca. Dvattipattapūre paṭiggahetvāti mukhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhāya samaṃ pūre dvattipattapūre gahetvāti attho. Imassa catthassa heṭṭhā vuttanayeneva pākaṭattā tattha kattabbappakārameva dassetuṃ ‘‘etthā’’tiādimāha. Sesanti tato ekapattato aññaṃ pattaṃ. Sace tayo pattapūrā gahitā dve, sace dve gahitā, ekanti vuttaṃ hoti.

เพื่อประโยชน์แก่ของฝาก คือเพื่อประโยชน์แก่ของกำนัล. เพื่อประโยชน์แก่เสบียงเดินทาง คือเพื่อประโยชน์แก่เสบียงระหว่างทางของผู้เดินทาง. สัตตุ คือสัตตุก้อนและสัตตุผง. รับเต็มสองสามบาตร คือหมายความว่า รับเต็มสองสามบาตรเสมอขีดล่างของปากบาตร. เพราะอรรถนี้เป็นที่ปรากฏด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง เพื่อแสดงถึงลักษณะที่พึงทำในที่นั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นี้" เป็นต้น. ที่เหลือ คือบาตรอื่นจากบาตรหนึ่งนั้น. ถ้าเต็มสามบาตร รับสองบาตร ถ้าเต็มสองบาตร รับหนึ่งบาตร ดังนี้เป็นอันกล่าวไว้แล้ว.

---

Gamane vā paṭippassaddheti antarāmagge upaddavaṃ disvā, anatthikatāya vā ‘‘mayaṃ idāni na pesissāma na gamissāmā’’ti evaṃ gamane upacchinne dentānanti attho.

หรือระงับการไป คือเมื่อเห็นอุปัทวะระหว่างทาง หรือเพราะไม่ต้องการแล้วกล่าวว่า "บัดนี้เราจะไม่ส่งไป เราจะไม่ไป" ดังนี้ หมายถึงผู้ที่ถวายเมื่อการไปถูกระงับแล้ว.

---

Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากาณมาตาสิกขาบท จบแล้ว.

---

5. Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาปฐมปวารณาสิกขาบท

---

Bhuttavāti katabhattakicco. Sāsapamattampi ajjhoharitanti evaṃ parittampi bhojanaṃ saṅkhāditvā vā asaṅkhāditvā vā gilitaṃ. Pavāritoti paṭikkhepito. Yo hi bhuñjanto parivesakena upanītaṃ bhojanaṃ anicchanto paṭikkhipati, so tena pavārito paṭikkhipito nāma hoti. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattameva dassetuṃ ‘‘katappavāraṇo katappaṭikkhepoti attho’’ti vuttaṃ. Sopi ca paṭikkhepo yasmā na paṭikkhepamattena, atha kho pañcaṅgavasena. Tenassa padabhājane ‘‘asanaṃ paññāyatī’’tiādi (pāci. 239) vuttaṃ.

ฉันแล้ว คือทำกิจภัตเสร็จแล้ว. กลืนแม้ประมาณเท่าเมล็ดผักกาด คือกลืนโภชนะที่เล็กน้อยเช่นนี้ โดยเคี้ยวแล้วหรือไม่เคี้ยวแล้วก็ตาม. ปวารณาแล้ว คือปฏิเสธแล้ว. ภิกษุใดเมื่อฉันอยู่ ไม่ประสงค์โภชนะที่ผู้จัดถวายนำมาให้ แล้วปฏิเสธ ภิกษุนั้นชื่อว่าถูกปวารณาแล้ว ถูกปฏิเสธแล้วด้วยเหตุนั้น. ส่วนคำว่า "ทำปวารณาแล้ว ทำปฏิเสธแล้ว" ดังนี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงเพียงอรรถเท่านั้น โดยไม่ถือเอาพยัญชนะ. การปฏิเสธนั้นก็เพราะไม่ใช่เพียงการปฏิเสธเท่านั้น แต่เป็นไปโดยองค์ ๕. เพราะเหตุนั้น ในบทภาชนีย์ของสิกขาบทนั้น จึงกล่าวว่า "อาหารปรากฏอยู่" เป็นต้น (ปาจิ. 239).

---

Bhojanaṃ paññāyatīti pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ pattādīsu dissati. Tenāha ‘‘pavāraṇappahonakaṃ ce bhojana’’ntiādi. Sālīti (pāci. aṭṭha. 238-239) antamaso nīvāraṃ upādāya sabbāpi sālijāti. Vīhīti sabbāpi vīhijāti. Yavagodhumesu bhedo natthi. Kaṅgūti setarattakāḷabhedā sabbāpi kaṅgujāti. Varakoti antamaso varakacorakaṃ upādāya sabbāpi setavaṇṇā varakajāti. Kudrūsakoti kāḷakodravo ceva sāmākādibhedā ca sabbāpi tiṇadhaññajāti.

โภชนะปรากฏอยู่ คือโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง ปรากฏอยู่ในบาตรเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถ้าโภชนะพอแก่การปวารณา" เป็นต้น. ข้าวสาลี (ปาจิ. อรรถ. 238-239) คือข้าวสาลีทุกชนิด โดยที่สุดแม้ข้าวฟ่าง. ข้าวเปลือก คือข้าวเปลือกทุกชนิด. ในข้าวบาร์เลย์และข้าวสาลี ไม่มีข้อแตกต่างกัน. ข้าวฟ่าง คือข้าวฟ่างทุกชนิด มีสีขาว สีแดง สีดำ เป็นต้น. ข้าวละมาน คือข้าวละมานทุกชนิดมีสีขาว โดยที่สุดแม้ข้าวละมานโจร. ข้าวโคทระ คือข้าวโคทระสีดำ และข้าวตระกูลหญ้าทุกชนิด มีข้าวสามหาวเป็นต้น.

---

Nīvāravarakacorakā cettha ‘‘dhaññānulomā’’ti vadanti. Yāgunti ambilayāgukhīrayāguādibhedaṃ yaṃ kiñci yāguṃ. Imināva pāyāsassāpi gahitattā ‘‘ambilapāyāsādīsu aññataraṃ pacāmāti vā’’ti na vuttaṃ. Pavāraṇaṃ janetīti anatirittabhojanāpattinibandhanaṃ paṭikkhepaṃ sādheti. Sace pana odhi na paññāyati, yāgusaṅgahaṃ gacchati, pavāraṇaṃ na janeti. Puna pavāraṇaṃ janeti ghanabhāvagamanato paṭṭhāya bhojanasaṅgahitattāti adhippāyo.

พวกข้าวฟ่าง ข้าวเปลือก และข้าวสาลี ในที่นี้ท่านกล่าวว่า "เป็นธัญชาติที่อนุโลม" คำว่า "ยาคู" หมายถึงยาคูใดๆ ที่มีประเภทต่างๆ เช่น ยาคูเปรี้ยว ยาคูผสมนม เป็นต้น เพราะปายาสก็ถูกรวมเข้าไว้ด้วยคำนี้ จึงไม่ได้กล่าวว่า "เราจะหุงปายาสเปรี้ยวเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง" คำว่า "ยังการปวารณาให้เกิด" หมายถึง ทำให้สำเร็จการห้ามอันเป็นเหตุแห่งอาบัติอนติริตตโภชนะ แต่ถ้าขอบเขตไม่ปรากฏ ยาคูนั้นก็จัดเข้าในพวกยาคู (เหลว) ไม่ยังการปวารณาให้เกิด ส่วนคำว่า "ยังการปวารณาให้เกิดอีก" มีอธิบายว่า เพราะยาคูนั้นจัดเข้าในพวกโภชนะตั้งแต่เริ่มข้นเป็นต้นไป

---

Udakakañjikakhīrādīni ākiritvāti udakañceva kañjikañca khīrādīni ca ākiritvā tehi saddhiṃ amadditvā bhattamissake katvā. Tenāha ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’tiādi. Sace pana bhatte udakakañjikakhīrādīni ākiritvā madditvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti denti, pavāraṇā na hoti. Yāguyāpīti evaṃ yāgusaṅgahaṃ gatāya vā aññāya vā yāguyāpi. Suddharasako, pana rasakayāgu vā na janeti.

คำว่า "เทน้ำ ข้าวต้มเปรี้ยว นมเป็นต้น" หมายถึง เทน้ำ ข้าวต้มเปรี้ยว และนมเป็นต้น แล้วไม่คลุกเคล้ากับสิ่งเหล่านั้น ทำให้ปนกับข้าว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จงรับยาคู" เป็นต้น แต่ถ้าเทน้ำ ข้าวต้มเปรี้ยว นมเป็นต้น ลงในข้าวแล้วคลุกเคล้า แล้วให้โดยกล่าวว่า "จงรับยาคู" การปวารณาก็ไม่เป็น คำว่า "แม้ด้วยยาคู" หมายถึง แม้ด้วยยาคูที่จัดเข้าในพวกยาคูอย่างนี้ หรือด้วยยาคูอื่น ส่วนรสกะที่บริสุทธิ์ หรือรสกะยาคู ไม่ยังการปวารณาให้เกิด

---

Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataravasena vippakatabhojanabhāvassa upacchinnattā ‘‘dvepi khāditāni honti…pe… na pavāretī’’ti vuttaṃ. Akappiyamaṃsaṃ (pāci. aṭṭha. 238-239), akappiyabhojanañca buddhapaṭikuṭṭhaṃ paṭikkhipato pavāraṇāya avatthutāya na pavāraṇā hotīti āha ‘‘yo panā’’tiādi. Yañhi bhikkhuno khādituṃ vaṭṭati, taṃ eva paṭikkhipato pavāraṇā hoti. Idaṃ pana jānanto akappiyattā paṭikkhipati. Ajānantopi paṭikkhipitabbaṭṭhāne ṭhitameva paṭikkhipati nāma, tasmā na pavāreti. Sace pana akappiyamaṃsaṃ khādanto kappiyamaṃsaṃ vā bhojanaṃ vā paṭikkhipati, pavāreti. Kasmā? Vatthutāya. Yañhi tena paṭikkhittaṃ, taṃ pavāraṇāya vatthu. Yaṃ pana khādati, taṃ kiñcāpi paṭikkhipitabbaṭṭhāne ṭhitaṃ, khādiyamānaṃ pana maṃsabhāvaṃ na jahati, tasmā pavāreti. Ko pana vādo kappiyamaṃsaṃ khādato kappiyamaṃsabhojanappaṭikkhepe. Esa nayo akappiyabhojanaṃ khādato kappiyabhojanappaṭikkhepe.

เพราะความเป็นโภชนะที่ยังไม่สำเร็จได้ถูกตัดขาดไปโดยความเป็นโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง จึงกล่าวว่า "ฉันแล้วทั้งสองอย่าง...เป้นต้น...ไม่ปวารณา" ท่านกล่าวว่า "ก็ผู้ใด" เป็นต้น เพราะเนื้อที่ไม่ควรและโภชนะที่ไม่ควร อันพระพุทธเจ้าทรงติเตียน ผู้ห้ามสิ่งเหล่านั้น การปวารณาก็ไม่เป็น เพราะไม่เป็นวัตถุแห่งการปวารณา ก็สิ่งใดที่ภิกษุควรฉัน เมื่อห้ามสิ่งนั้นนั่นแหละ การปวารณาจึงเป็น แต่ผู้รู้สิ่งนี้ ย่อมห้ามเพราะเป็นของไม่ควร แม้ผู้ไม่รู้ก็ชื่อว่าห้ามสิ่งที่ตั้งอยู่ในฐานะที่ควรห้ามนั้นเอง เพราะฉะนั้นจึงไม่ปวารณา แต่ถ้าผู้ฉันเนื้อที่ไม่ควร ห้ามเนื้อที่ควรหรือโภชนะที่ควร ย่อมปวารณา เพราะเหตุไร? เพราะเป็นวัตถุ ก็สิ่งใดที่เขาห้าม สิ่งนั้นเป็นวัตถุแห่งการปวารณา ส่วนสิ่งที่เขาฉัน แม้จะตั้งอยู่ในฐานะที่ควรห้าม แต่เมื่อกำลังฉันอยู่ ก็ไม่ละความเป็นเนื้อไป เพราะฉะนั้นจึงปวารณา จะกล่าวไปไยกับการห้ามเนื้อที่ควรหรือโภชนะที่ควรของผู้ฉันเนื้อที่ควรเล่า นัยนี้พึงทราบในกรณีที่ผู้ฉันโภชนะที่ไม่ควร ห้ามโภชนะที่ควร

---

Bhojane satīti pañcasu bhojanesu ekasmimpi bhojane sati. Aññaṃ vuttalakkhaṇaṃ bhojananti pattādigatato aññaṃ vuttalakkhaṇaṃ pañcasu bhojanesu ekampi bhojanaṃ. ‘‘Nirapekkho hotī’’ti etasseva vivaraṇaṃ ‘‘yaṃ pattādīsū’’tiādi. Na kevalaṃ nirapekkho vāti āha ‘‘aññatra vā’’tiādi. So paṭikkhipantopi na pavāretīti tasmiṃ ce antare aññaṃ bhojanaṃ abhihaṭaṃ, taṃ so paṭikkhipantopi na pavāreti. Kasmā? Vippakatabhojanabhāvassa upacchinnattā.

คำว่า "เมื่อมีโภชนะ" หมายถึง เมื่อมีโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง คำว่า "โภชนะอื่นที่มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว" หมายถึง โภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง ที่มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว นอกเหนือจากที่อยู่ในบาตรเป็นต้น คำว่า "เป็นผู้ไม่ใยดี" เป็นคำอธิบายของคำว่า "สิ่งใดอยู่ในบาตรเป็นต้น" ท่านกล่าวว่า "หรือในที่อื่น" เป็นต้น เพื่อแสดงว่าไม่เพียงแต่ไม่ใยดีเท่านั้น คำว่า "แม้เมื่อห้ามสิ่งนั้นก็ไม่ปวารณา" หมายถึง ถ้าในระหว่างนั้นมีโภชนะอื่นนำมาให้ แม้เมื่อเขาห้ามสิ่งนั้นก็ไม่ปวารณา เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นโภชนะที่ยังไม่สำเร็จได้ถูกตัดขาดไปแล้ว

---

‘‘Upanāmetī’’ti (pāci. aṭṭha. 238-239) iminā kāyābhihāraṃ dasseti. Hatthe vā ādhārake vāti ettha vā-saddo avuttavikappattho, tena ‘‘ūrūsu vā’’ti vikappeti. Dūre nisinnassa daharabhikkhussa pattaṃ pesetvā ‘‘ito odanaṃ gaṇhāhī’’ti vadati, gaṇhitvā pana gato tuṇhī tiṭṭhati, tampi paṭikkhipato eseva nayo. Kasmā? Bhikkhussa dūrabhāvato, dūtassa ca anabhiharaṇato. Sace pana gahetvā āgato bhikkhu ‘‘imaṃ bhattaṃ gaṇhā’’ti vadati, taṃ paṭikkhipato pavāraṇā hoti. Evaṃ vuttepīti ‘‘bhattaṃ gaṇhā’’ti vuttepi.

คำว่า "น้อมเข้าไป" นี้ แสดงการนำมาด้วยกาย ในคำว่า "ในมือ หรือในภาชนะ" นี้ ศัพท์ว่า "วา" เป็นอรรถแห่งวิกัลป์ที่ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะฉะนั้นจึงวิกัลป์ว่า "หรือบนตัก" ส่งบาตรไปให้ภิกษุหนุ่มผู้นั่งอยู่ไกล แล้วกล่าวว่า "จงรับข้าวจากที่นี่" แต่เมื่อเขาถือไปแล้วกลับยืนนิ่ง แม้เมื่อห้ามสิ่งนั้น นัยนี้ก็เช่นกัน เพราะเหตุไร? เพราะภิกษุอยู่ไกล และทูตไม่ได้นำมาให้ แต่ถ้าภิกษุผู้ถือมาแล้วกล่าวว่า "จงรับข้าวนี้" เมื่อห้ามสิ่งนั้น การปวารณาก็เป็น คำว่า "แม้เมื่อกล่าวอย่างนี้" หมายถึง แม้เมื่อกล่าวว่า "จงรับข้าว"

---

Bhattapacchiṃ gahetvā parivisantassāti ekena hatthena bhattapacchiṃ gahetvā ekena hatthena kaṭacchuṃ gahetvā parivisantassa. Añño ‘‘ahaṃ dhāressāmī’’ti gahitamattakameva karotīti añño āgantvā ‘‘ahaṃ pacchiṃ dhāressāmi, tvaṃ odanaṃ dehī’’ti vatvā gahitamattakameva karoti. Abhihaṭāva hotīti parivesakeneva abhihaṭāva hoti. Idāni asati tassa dātukāmābhihāre gahaṇasamayepi paṭikkhipato na hotīti dassetuṃ ‘‘sace panā’’tiādi vuttaṃ. Uddhaṭeti uddhaṭe bhatte. Kaṭacchuabhihāroyeva hi tassa abhihāroti adhippāyo. Anantarassa diyyamāneti anantarassa bhikkhuno bhatte diyyamāne. Kāyavikārenāti ‘‘aṅguliṃ vā hatthaṃ vā macchikabījaniṃ vā cīvarakaṇṇaṃ vā cāleti, bhamukāya vā ākāraṃ karoti, kuddho vā oloketī’’ti (pāci. aṭṭha. 238-239) evaṃ vuttena aṅgulicalanādinā kāyavikārena. ‘‘Alaṃ mā dehī’’tiādinā vacīvikārenāti ‘‘ala’’nti vā ‘‘na gaṇhāmī’’ti vā ‘‘mā ākirā’’ti vā ‘‘apagacchā’’ti vā evaṃ yena kenaci vacīvikārena.

คำว่า "แก่ผู้ตักแจกโดยถือกระบุงข้าว" หมายถึง แก่ผู้ตักแจกโดยถือกระบุงข้าวด้วยมือข้างหนึ่ง และถือทัพพีด้วยมือข้างหนึ่ง คำว่า "ผู้อื่นกล่าวว่า 'ฉันจะถือ' แล้วทำเพียงแค่ถือ" หมายถึง ผู้อื่นมาแล้วกล่าวว่า "ฉันจะถือกระบุงให้ ท่านจงให้ข้าว" แล้วทำเพียงแค่ถือ คำว่า "ชื่อว่านำมาให้แล้ว" หมายถึง ผู้ตักแจกนั่นแหละนำมาให้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงว่าเมื่อไม่มีการนำมาให้ด้วยความประสงค์จะให้ของผู้นั้น แม้เมื่อห้ามในเวลาที่รับก็ไม่เป็น จึงกล่าวว่า "แต่ถ้า" เป็นต้น คำว่า "ข้าวที่ตักขึ้นแล้ว" หมายถึง ข้าวที่ตักขึ้นแล้ว มีอธิบายว่า การนำมาด้วยทัพพีนั่นแหละเป็นการนำมาให้ของผู้นั้น คำว่า "เมื่อกำลังให้แก่ภิกษุรูปถัดไป" หมายถึง เมื่อกำลังให้ข้าวแก่ภิกษุรูปถัดไป คำว่า "ด้วยกายวิการ" หมายถึง ด้วยกายวิการมีอาการกระดิกนิ้วเป็นต้น ที่กล่าวไว้ว่า "กระดิกนิ้ว หรือมือ หรือพัด หรือชายจีวร หรือทำอาการด้วยคิ้ว หรือมองดูด้วยความโกรธ" อย่างนี้ คำว่า "ด้วยวจีวิการมีคำว่า 'พอแล้ว อย่าให้' เป็นต้น" หมายถึง ด้วยวจีวิการอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น "พอแล้ว" หรือ "ไม่รับ" หรือ "อย่าเท" หรือ "จงไปเสีย" อย่างนี้

---

Abhihaṭe pana bhatte pavāraṇāya bhīto hatthe apanetvā punappunaṃ patte odanaṃ ākirantaṃ ‘‘ākira ākira, koṭṭetvā pūrehī’’ti vadato pavāraṇā na hoti. Esa nayo bhattaṃ abhiharantaṃ bhikkhuṃ sallakkhetvā ‘‘kiṃ, āvuso, itopi kiñci gaṇhissasi, dammi te kiñcī’’ti vadatopi.

แต่เมื่อข้าวถูกนำมาให้แล้ว ผู้กลัวการปวารณาเอามือออกไป แล้วกล่าวแก่ผู้กำลังเทข้าวลงในบาตรซ้ำๆ ว่า "เท เท จงบดให้เต็ม" การปวารณาก็ไม่เป็น นัยนี้พึงทราบแม้แก่ผู้ที่สังเกตเห็นภิกษุผู้นำข้าวมาให้ แล้วกล่าวว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านจะรับอะไรจากที่นี่อีกหรือไม่? ฉันจะให้อะไรแก่ท่าน"

---

‘‘Rasaṃ paṭiggaṇhathā’’ti appavāraṇājanakassa nāmaṃ gahetvā vuttattā ‘‘taṃ sutvā paṭikkhipato pavāraṇā natthī’’ti vuttaṃ. Maṃsarasanti ettha pana na kevalaṃ maṃsassa rasaṃ ‘‘maṃsarasa’’micceva viññāyati, atha kho maṃsañca rasañca maṃsarasanti evaṃ pavāraṇājanakanāmavasenāpi. Tasmā taṃ paṭikkhipato pavāraṇāva hotīti āha ‘‘maṃsarasanti vutte pana paṭikkhipato pavāraṇā hotī’’ti. Parato macchamaṃsaṃ byañjananti etthāpi eseva nayo. Yasmiṃ iriyāpathe pavāreti, taṃ avikopenteneva bhuñjitabbanti yo gacchanto (pāci. aṭṭha. 238-239) pavāreti, tena gacchanteneva bhuñjitabbaṃ. Kaddamaṃ vā udakaṃ vā patvā ṭhitena atirittaṃ kāretabbaṃ. Sace antarā nadī pūrā hoti, naditīre gumbaṃ anupariyāyantena bhuñjitabbaṃ. Atha nāvā vā setu vā atthi, taṃ abhiruhitvāpi caṅkamanteneva bhuñjitabbaṃ, gamanaṃ na upacchinditabbaṃ. Esa nayo itarairiyāpathesupi. Taṃ taṃ iriyāpathaṃ kopentena atirittaṃ kāretabbaṃ. Yo ukkuṭikova nisīditvā pavāreti, tena ukkuṭikeneva bhuñjitabbaṃ. Tassa pana heṭṭhā palālapīṭhaṃ vā kiñci vā nisīdanaṃ dātabbaṃ. Pīṭhake nisīditvā pavāritena pana āsanaṃ acāletvāva catasso disā parivattantena bhuñjituṃ labbhati. Mañce nisīditvā pavāritena ito vā etto vā saṃsarituṃ na labbhati. Sace pana saha mañcena ukkhipitvā aññatra nenti, vaṭṭati. Nipajjitvā pavāritenāpi nipanneneva bhuñjitabbaṃ. Parivattantena yena passena nipanno, tassa ṭhānaṃ nātikkametabbaṃ.

ที่กล่าวว่า 'เมื่อได้ยินคำนั้นแล้ว ผู้ปฏิเสธไม่มีการปวารณา' เพราะกล่าวโดยยกชื่อของสิ่งที่ไม่ทำให้เกิดการปวารณาว่า 'จงรับรส' แต่ในคำว่า 'เนื้อและรส' นี้ ไม่ใช่เพียงรสของเนื้อเท่านั้นที่พึงทราบว่า 'รสเนื้อ' แต่พึงทราบว่า 'เนื้อและรส' อย่างนี้ โดยอาศัยชื่อที่ทำให้เกิดการปวารณาด้วย เพราะฉะนั้น เมื่อปฏิเสธสิ่งนั้น ย่อมมีการปวารณา จึงกล่าวว่า 'แต่เมื่อกล่าวว่า เนื้อและรส ผู้ปฏิเสธย่อมมีการปวารณา' ในคำว่า 'ปลาและเนื้อเป็นกับข้าว' ในลำดับต่อไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน พึงฉันโดยไม่เปลี่ยนอิริยาบถที่ปวารณาไว้ คือ ผู้ใดปวารณาในขณะเดิน (ปาจิ. อรรถ. ๒๓๘-๒๓๙) ผู้นั้นพึงฉันในขณะเดินนั่นเอง เมื่อถึงโคลนหรือน้ำแล้วหยุดอยู่ พึงทำให้เป็นของเหลือ (ทำอติริตต์) ถ้าแม่น้ำเต็มอยู่ระหว่างทาง พึงฉันโดยอ้อมพุ่มไม้ที่ริมแม่น้ำ ถ้ามีเรือหรือสะพาน พึงขึ้นสิ่งนั้นแล้วฉันในขณะเดินจงกรม ไม่พึงหยุดการเดิน นัยนี้พึงทราบในอิริยาบถอื่น ๆ ด้วย ผู้ที่ทำให้อิริยาบถนั้น ๆ กำเริบ (เปลี่ยนอิริยาบถ) พึงทำให้เป็นของเหลือ ผู้ใดนั่งยอง ๆ แล้วปวารณา ผู้นั้นพึงฉันในขณะนั่งยอง ๆ นั่นเอง แต่พึงให้ตั่งฟางหรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งสำหรับรองนั่งแก่ผู้นั้น แต่ผู้ที่นั่งบนตั่งแล้วปวารณา พึงฉันโดยไม่เคลื่อนอาสนะ แล้วหันไปสู่ทิศทั้ง ๔ ได้ ผู้ที่นั่งบนเตียงแล้วปวารณา ไม่พึงเคลื่อนย้ายไปมา แต่ถ้ายกไปพร้อมกับเตียงแล้วนำไปที่อื่น ย่อมควร แม้ผู้ที่นอนแล้วปวารณา ก็พึงฉันในขณะนอนนั่นเอง เมื่อพลิกตัว นอนตะแคงข้างใด ไม่พึงล่วงเลยที่ของตนนั้น

---

Alametaṃ sabbanti etaṃ sabbaṃ alaṃ pariyattaṃ, idampi te adhikaṃ, ito aññaṃ na lacchasīti adhippāyo. Yo atirittaṃ karotīti yo ‘‘alametaṃ sabba’’nti atirittaṃ karoti. Paṭipakkhanayenāti ‘‘kappiyakataṃ, paṭiggahitakataṃ, uccāritakataṃ, hatthapāse kataṃ, bhuttāvinā kataṃ, bhuttāvinā pavāritena āsanā avuṭṭhitena kataṃ ‘alametaṃ sabba’nti vutta’’nti (pāci. 239) imehi sattahi vinayakammākārehi yaṃ atirittaṃ kappiyaṃ kataṃ, yañca gilānātirittaṃ, tadubhayampi atirittanti evaṃ tasseva paṭipakkhanayena. Ettha ca ‘‘alametaṃ sabba’’nti tikkhattuṃ vattabbaṃ, ayaṃ kira āciṇṇo. Vinayadharā pana ‘‘sakiṃ eva vattabba’’nti vadanti.

คำว่า 'พอแล้วทั้งหมดนี้' มีอธิบายว่า สิ่งนี้ทั้งหมดพอแล้ว เพียงพอแล้ว สิ่งนี้ก็เกินสำหรับท่าน ท่านจะไม่ได้สิ่งอื่นจากนี้ไป คำว่า 'ผู้ใดทำส่วนเกิน' คือ ผู้ใดทำให้เป็นของเหลือโดยกล่าวว่า 'พอแล้วทั้งหมดนี้' คำว่า 'โดยนัยตรงกันข้าม' คือ โดยนัยตรงกันข้ามกับสิ่งนั้นนั่นเองว่า 'สิ่งใดที่ทำเป็นกัปปิยะ, สิ่งใดที่รับไว้แล้ว, สิ่งใดที่ประกาศแล้ว, สิ่งใดที่อยู่ในหัตถบาส, สิ่งใดที่ภิกษุผู้ฉันแล้วทำ, สิ่งใดที่ภิกษุผู้ฉันแล้วปวารณาแล้วยังไม่ลุกจากอาสนะทำ โดยกล่าวว่า พอแล้วทั้งหมดนี้ (ปาจิ. ๒๓๙)' ด้วยอาการแห่งวินัยกรรม ๗ อย่างเหล่านี้ สิ่งใดที่ทำเป็นกัปปิยะโดยเป็นของเหลือ และสิ่งใดที่เป็นของเหลือเพื่อภิกษุไข้ ทั้งสองอย่างนั้นก็เป็นของเหลือ (อติริตต์) โดยนัยที่ตรงกันข้ามกับสิ่งนั้นนั่นเอง ในที่นี้ พึงกล่าวว่า 'พอแล้วทั้งหมดนี้' ๓ ครั้ง นี้เป็นธรรมเนียมปฏิบัติ แต่พระวินัยธรทั้งหลายกล่าวว่า 'พึงกล่าวเพียงครั้งเดียวเท่านั้น'

---

Kasmā taṃ so puna kātuṃ na labhatīti āha ‘‘yañhī’’tiādi. Tattha yañhi akatanti yena paṭhamaṃ kappiyaṃ kataṃ, tena yaṃ akataṃ, taṃ kātabbaṃ. Paṭhamabhājane pana kātuṃ na labbhati. Yena ca akatanti aññena bhikkhunā yena paṭhamaṃ na kataṃ, tena ca kātabbanti attho. Vuttanti sīhaḷaṭṭhakathāsu vuttaṃ. Aññasmiṃ pana bhājaneti yasmiṃ pana bhājane paṭhamaṃ kataṃ, tato aññasmiṃ patte vā kuṇḍe vā pacchiyaṃ vā yattha katthaci purato ṭhapetvā onāmitabhājane.

เพราะเหตุไรผู้นั้นจึงไม่ควรทำสิ่งนั้นอีก จึงกล่าวว่า 'ก็สิ่งใด' เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า 'ก็สิ่งใดที่ยังไม่ได้ทำ' คือ สิ่งใดที่ภิกษุผู้ทำกัปปิยะไว้ก่อนยังไม่ได้ทำ สิ่งนั้นพึงทำ แต่ไม่ควรทำในภาชนะแรก คำว่า 'และสิ่งใดที่ยังไม่ได้ทำ' มีอธิบายว่า ภิกษุอื่นใดที่ยังไม่ได้ทำไว้ก่อน พึงทำสิ่งนั้น คำว่า 'กล่าวไว้แล้ว' คือ กล่าวไว้ในอรรถกถาสีหล (อรรถกถาลังกา) คำว่า 'แต่ในภาชนะอื่น' คือ ในภาชนะอื่นจากภาชนะที่ทำไว้ก่อน เช่น ในบาตร หรือในหม้อ หรือในตะกร้า หรือในภาชนะที่วางไว้ข้างหน้าแล้วน้อมลง ณ ที่ใดที่หนึ่ง

---

Aññatra bhuñjanavatthusminti bhuttāvinā pavāritena hutvā aññatra bhuñjanavatthusmiṃ. Tikapācittiyanti anatiritte anatirittasaññivematikaatirittasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Ajjhoharato ca dukkaṭanti ajjhoharato ajjhohāre ajjhohāre dukkaṭaṃ. Sace pana āmisasaṃsaṭṭhāni honti, āhāratthāyapi anāhāratthāyapi paṭiggahetvā ajjhoharantassa pācittiyameva. Tesaṃ anuññātaparibhogavasenāti yāmakālikādīnaṃ anuññātaparibhogavasena, yāmakālikaṃ pipāsāya sati pipāsacchedanatthaṃ, sattāhakālikaṃ yāvajīvikañca tena tena upasametabbake ābādhe sati tassa upasamanatthanti vuttaṃ hoti. Idampi ajjhoharaṇato kāyakammaṃ, vācāya ‘‘atirittaṃ karotha bhante’’ti akārāpanena vacīkammanti āha ‘‘samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisānevā’’ti. Kiriyākiriyanti ettha paṭikkhipitvā bhuñjanaṃ kiriyaṃ. Atirittassa akaraṇaṃ akiriyanti veditabbaṃ.

คำว่า 'ในวัตถุแห่งการฉันอย่างอื่น' คือ ภิกษุผู้ฉันแล้วปวารณาแล้ว ในวัตถุแห่งการฉันอย่างอื่น คำว่า 'ติกปาจิตตีย์' คือ ปาจิตตีย์ ๓ อย่าง โดยอาการแห่งผู้มีสัญญาว่าไม่เป็นของเหลือ, ผู้มีความสงสัยในของเหลือ, และผู้มีสัญญาว่าเป็นของเหลือ ในสิ่งที่ไม่เป็นของเหลือ คำว่า 'และทุกกฏเพราะกลืนกิน' คือ เป็นทุกกฏทุก ๆ ครั้งที่กลืนกิน แต่ถ้าสิ่งเหล่านั้นระคนด้วยอามิส เมื่อรับแล้วกลืนกิน ไม่ว่าจะเพื่อเป็นอาหารหรือไม่เป็นอาหาร ก็เป็นปาจิตตีย์เท่านั้น คำว่า 'โดยอาการแห่งการบริโภคที่ทรงอนุญาต' คือ โดยอาการแห่งการบริโภคที่ทรงอนุญาตของยามกาลิกเป็นต้น ยามกาลิก เมื่อมีความกระหาย ก็เพื่อระงับความกระหาย สัตตาหกาลิกะและยาวชีวิกะ เมื่อมีอาพาธที่พึงระงับด้วยสิ่งนั้น ๆ ก็เพื่อระงับอาพาธนั้น ดังนี้ สิ่งนี้ก็เป็นกายกรรมเพราะการกลืนกิน เป็นวจีกรรมเพราะการไม่ให้ทำเป็นของเหลือด้วยวาจาว่า 'ท่านทั้งหลายจงทำส่วนเกิน (ทำให้เป็นของเหลือ) เถิด' จึงกล่าวว่า 'สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับกฐินสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง' ในคำว่า 'กิริยาและอกิริยา' นี้ การฉันหลังจากที่ได้ปฏิเสธแล้ว เป็นกิริยา การไม่ทำให้เป็นของเหลือ พึงทราบว่าเป็นอกิริยา

---

Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปวารณาครั้งแรก จบแล้ว

---

6. Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปวารณาครั้งที่สอง

---

Sutvā vāti aññena vā teneva vā ārocitaṃ sutvā. ‘‘Bhuttasmiṃ pācittiya’’nti (pāci. 243) vuttattā bhojanapariyosāne pācittiya’’nti vuttaṃ.

คำว่า 'หรือเมื่อได้ยิน' คือ เมื่อได้ยินที่ผู้อื่นบอก หรือที่ตนเองบอก ที่กล่าวว่า 'เป็นปาจิตตีย์เมื่อฉันแล้ว' (ปาจิ. ๒๔๓) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'เป็นปาจิตตีย์ในเวลาสิ้นสุดการฉัน'

---

Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปวารณาครั้งที่สอง จบแล้ว

---

7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารในเวลาวิกาล

---

Vikāleti ettha aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhiko, ayaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo nāma. Tadañño vikālo ‘‘vigato kālo’’ti katvā. Tenāha ‘‘vigate kāle’’tiādi. Ṭhitamajjhanhikopi (pāci. aṭṭha. 248-249) kālasaṅgahaṃ gacchati. Tato paṭṭhāya pana khādituṃ vā bhuñjituṃ vā na sakkā. Sahasā pivituṃ sakkā bhaveyya, kukkuccakena pana na kātabbaṃ. Kālaparicchedajānanatthañca kālatthambho yojetabbo. Kālabbhantareva bhattakiccaṃ kātabbaṃ. ‘‘Yaṃ kiñci…pe… khādanīyaṃ vā’’ti iminā yaṃ tāva sakkhalimodakādi pubbaṇṇāparaṇṇamayaṃ, tattha vattabbameva natthīti dasseti. Bhojanīyaṃ nāma pañca bhojanāni.

ในคำว่า วิกาเล นี้ ตั้งแต่เวลาอรุณขึ้นจนถึงเที่ยงวัน ชื่อว่าเป็นกาลแห่งการฉันอาหารที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นและพระอริยเจ้าทั้งหลายทรงประพฤติและประพฤติสืบๆ กันมา. เวลาอื่นจากนั้นเป็นวิกาล โดยทำความหมายว่า 'กาลที่ปราศไปแล้ว'. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในเวลาที่ปราศไปแล้ว' เป็นต้น. แม้เวลาเที่ยงตรง (ปาจิ. อรรถ. 248-249) ก็สงเคราะห์เข้าในกาล. แต่ตั้งแต่เวลานั้นเป็นต้นไป ไม่สามารถจะเคี้ยวหรือฉันได้. อาจจะดื่มได้โดยพลัน แต่ไม่พึงทำด้วยความรังเกียจ. และพึงตั้งเสาบอกเวลาเพื่อทราบกำหนดเวลา. พึงทำกิจแห่งภัตตาหารภายในกาลเท่านั้น. ด้วยคำว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่ง...เป... หรือของขบเคี้ยว' นี้ แสดงว่า สิ่งใดที่เป็นของทำด้วยบุพพัณณะและอปรัณณะ มีขนมเบื้องและขนมต้มเป็นต้น ในที่นั้นไม่มีอะไรจะกล่าวถึงเลย. ชื่อว่าโภชนียะ คือ โภชนะ 5 อย่าง.

---

Sati paccayeti pipāsādikāraṇe vijjamāne. Romaṭṭhakassāti romaṭṭhakassa bhikkhuno ajjhoharitvā uggiritvā mukheva ṭhapito bahi mukhadvārā viniggato bhojanassa maggā bahi niggato ‘‘romaṭṭho’’ti pavuccati. Idha pana ajjhoharitvā uggiritvā mukheva ṭhapitoti adhippeto. Tenāha ‘‘na ca, bhikkhave’’tiādi. Ṭhapetvā romaṭṭhakaṃ sesānaṃ āgataṃ uggāraṃ mukhe sandhāretvā gilantānaṃ āpatti. Sace pana asandhārentameva paragalaṃ gacchati, vaṭṭati.

คำว่า เมื่อมีปัจจัย คือ เมื่อมีเหตุมีความกระหายเป็นต้นปรากฏอยู่. คำว่า ของภิกษุผู้เป็นโรมาฏฐกะ คือ อาหารที่ภิกษุผู้เป็นโรมาฏฐกะกลืนกินแล้วขย้อนออกมาเก็บไว้ในปาก ออกไปภายนอกช่องปาก ออกไปภายนอกทางอาหาร เรียกว่า 'โรมาฏฐะ'. แต่ในที่นี้ หมายถึง กลืนกินแล้วขย้อนออกมาเก็บไว้ในปากเท่านั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย และไม่พึง...' เป็นต้น. ยกเว้นภิกษุผู้เป็นโรมาฏฐกะ ภิกษุที่เหลือขย้อนอาหารที่ออกมาแล้วกักไว้ในปากแล้วกลืนกิน ต้องอาบัติ. แต่ถ้าไม่กักไว้ ไหลลงคอไปเอง ย่อมควร.

---

Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารในเวลาวิกาล จบแล้ว

---

8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสั่งสม

---

‘‘Kāro karaṇaṃ kiriyāti atthato eka’’nti etena kārasaddassa bhāvatthataṃ dasseti. Sammā nidhānaṃ ṭhapanaṃ sannidhi. ‘‘Paṭiggahetvā ekarattaṃ vītināmitassetaṃ nāma’’nti iminā paṭiggahetvā ekarattaṃ vītināmite imassa duddhotabhāvaṃ dasseti. Kiñcāpi yāmakālikaṃ khādanīyaṃ, bhojanīyaṃ vā na hoti, ‘‘anāpatti yāmakālikaṃ yāme nidahitvā bhuñjatī’’tiādi vacanato pana tatthāpi yāmātikkame sannidhipaccayā pācittiyena bhavitabbanti ‘‘yaṃ kiñci yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā’’ti vuttaṃ. Idāni duddhotabhāvameva vibhāvetuṃ ‘‘yaṃ aṅguliyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yaṃ aṅguliyā ghaṃsantassa lekhā paññāyatīti yaṃ pattaṃ dhotaṃ aṅguliyā ghaṃsantassa patte aṅgulilekhā paññāyati, so patto duddhoto hotīti attho. Telavaṇṇapatte pana aṅgulilekhā paññāyati, sā abbohārikā. Snehoti telaṃ. Sandissatīti yāguyā upari sandissati. Tādise pattepīti paṭiggahaṇaṃ avissajjitvā sayaṃ vā aññena vā bhojanaṃ nīharitvā na sammā dhote pattepi. Punadivase bhuñjantassa pācittiyanti patte laggaṃ avijahitappaṭiggahaṇaṃ hotīti dutiyadivase bhuñjantassa pācittiyaṃ. Pariccatte pana patte punadivase bhuñjantassa anāpatti.

ด้วยคำว่า 'กาโร กรณะ กิริยา เป็นคำเดียวกันโดยอรรถ' นี้ แสดงความหมายแห่งภาวะของศัพท์ว่า การะ. การเก็บไว้ดี การตั้งไว้ดี ชื่อว่า สันนิธิ. ด้วยคำว่า 'ชื่อว่าของที่รับไว้แล้วล่วงราตรีหนึ่ง' นี้ แสดงความเป็นของที่ล้างไม่สะอาดของสิ่งนั้นที่รับไว้แล้วล่วงราตรีหนึ่ง. ถึงแม้ของขบเคี้ยวหรือของฉันที่เป็นยามกาลิกจะไม่มี (ในสิกขาบทนี้) แต่เพราะมีคำว่า 'ไม่มีอาบัติ เก็บยามกาลิกไว้ในยามแล้วฉัน' เป็นต้น แม้ในยามกาลิกนั้น เมื่อล่วงยามไปแล้ว ก็พึงเป็นอาบัติปาจิตตีย์เพราะปัจจัยคือการสั่งสม ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นยาวกาลิกหรือยามกาลิก'. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นของที่ล้างไม่สะอาดนั่นเอง จึงกล่าวคำว่า 'สิ่งใดที่ด้วยนิ้วมือ' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'สิ่งใดที่เมื่อเอานิ้วมือถูแล้ว รอยปรากฏ' หมายความว่า บาตรใดที่ล้างแล้ว เมื่อเอานิ้วมือถูที่บาตร รอยนิ้วมือปรากฏ บาตรนั้นชื่อว่าล้างไม่สะอาด. แต่ในบาตรที่มีสีน้ำมัน รอยนิ้วมือปรากฏ รอยนั้นไม่จัดว่าเป็นรอย (ไม่เป็นประมาณ). คำว่า สเนหะ คือ น้ำมัน. คำว่า สันทิสสติ คือ ปรากฏอยู่บนข้าวต้ม. แม้ในบาตรเช่นนั้น คือ แม้ในบาตรที่ยังไม่สละการรับไว้ หรือตนเองหรือผู้อื่นนำอาหารออกไปแล้วล้างไม่สะอาด. คำว่า 'เมื่อฉันในวันรุ่งขึ้น เป็นอาบัติปาจิตตีย์' หมายความว่า การรับประเคนยังติดอยู่ในบาตรโดยยังไม่ได้สละ ฉะนั้นเมื่อฉันในวันที่สองจึงเป็นอาบัติปาจิตตีย์. แต่ในบาตรที่สละแล้ว เมื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ไม่มีอาบัติ.

---

Yaṃ panāti yaṃ bhojanaṃ pana. Apariccattameva hīti anapekkhavissajjanena vā anupasampannassa nirapekkhadānena vā apariccattameva. Kappiya bhojananti antamaso ekasitthamattampi kappiyabhojanaṃ. Akappiyesūti akappiyamaṃsesu. Sesesūti manussamaṃsato avasesesu hatthiassasunakhaahisīhabyagghadīpiacchataracchamaṃsesu ceva appaṭivekkhite uddissakatamaṃse ca. Pāḷiyaṃ ‘‘sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ āhāratthāya paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassā’’tiādinā (pāci. 255) sannihitesu sattāhakālikayāvajīvikesu purebhattampi āhāratthāya ajjhoharaṇepi dukkaṭassa vuttattā yāmakālikepi āhāratthāya ajjhoharaṇepi visuṃ dukkaṭenāpi bhavitabbanti āha ‘‘āhāratthāya ajjhoharato dukkaṭena saddhiṃ pācittiya’’nti. Sabbavikappesūti ‘‘kappiyabhojanaṃ bhuñjantassā’’tiādinā vuttesu sabbesu vikappesu aparampi pācittiyaṃ vaḍḍhati. Idaṃ vuttaṃ hoti (pāci. aṭṭha. 253) – kappiyabhojane dve pācittiyāni, manussamaṃse thullaccayena saddhiṃ dve pācittiyāni, avasesesu pana akappiyamaṃsesu dukkaṭena saddhiṃ dve pācittiyāni. Yāmakālikaṃ sati paccaye sāmisena mukhena ajjhoharato dve pācittiyāni, nirāmisena ekameva. Āhāratthāya ajjhoharato vikappadvayepi dukkaṭena saddhinti.

คำว่า ยัง ปะนะ คือ อาหารใดเล่า. คำว่า ยังไม่สละนั่นเอง คือ ยังไม่สละด้วยการสละโดยไม่เยื่อใย หรือด้วยการให้แก่ผู้ไม่เป็นอุปสัมบันโดยไม่เยื่อใย. คำว่า อาหารที่ควร คือ แม้เพียงข้าวสุกเม็ดเดียวก็เป็นอาหารที่ควร. คำว่า ในของไม่ควร คือ ในเนื้อที่ไม่ควร. คำว่า ในที่เหลือ คือ ในเนื้อที่เหลือจากเนื้อมนุษย์ ได้แก่ เนื้อช้าง ม้า สุนัข งู สิงโต เสือโคร่ง เสือดาว หมี และเนื้อที่ไม่ได้พิจารณา และเนื้อที่เขาทำเจาะจง. ในพระบาลีมีคำว่า 'รับสัตตาหกาลิกหรือยาวชีวิกเพื่อประโยชน์แก่การบริโภค เป็นอาบัติทุกกฏ' เป็นต้น (ปาจิ. 255) เพราะตรัสอาบัติทุกกฏไว้แม้ในการกลืนกินสัตตาหกาลิกและยาวชีวิกที่สั่งสมไว้ก่อนภัตเพื่อประโยชน์แก่การบริโภค ฉะนั้นแม้ในยามกาลิก เมื่อกลืนกินเพื่อประโยชน์แก่การบริโภค ก็พึงเป็นอาบัติทุกกฏต่างหากด้วย จึงกล่าวว่า 'เมื่อกลืนกินเพื่อประโยชน์แก่การบริโภค เป็นปาจิตตีย์พร้อมด้วยทุกกฏ'. คำว่า ในบรรดาวิกัปทั้งปวง คือ ในบรรดาวิกัปทั้งปวงที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า 'เมื่อฉันอาหารที่ควร' เป็นต้น อาบัติปาจิตตีย์อีกอย่างหนึ่งก็เพิ่มขึ้น. ความข้อนี้กล่าวไว้แล้วว่า (ปาจิ. อรรถ. 253) – ในอาหารที่ควร มีปาจิตตีย์ ๒ อย่าง, ในเนื้อมนุษย์ มีปาจิตตีย์ ๒ อย่างพร้อมด้วยถุลลัจจัย, แต่ในเนื้อที่ไม่ควรที่เหลือ มีปาจิตตีย์ ๒ อย่างพร้อมด้วยทุกกฏ. เมื่อกลืนกินยามกาลิกด้วยปากที่มีอามิส เมื่อมีปัจจัย มีปาจิตตีย์ ๒ อย่าง, ด้วยปากที่ไม่มีอามิส มีเพียงอย่างเดียว. เมื่อกลืนกินเพื่อประโยชน์แก่การบริโภค ในวิกัปทั้งสอง ก็พร้อมด้วยทุกกฏ.

---

Avasesesūti yāmakālikādito avasesesu. Pācittiyaṃ vaḍḍhatiyevāti aparampi pācittiyaṃ vaḍḍhatiyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace vikāle ajjhoharati, pakatibhojane sannidhipaccayā ca vikālabhojanapaccayā ca dve pācittiyāni, akappiyamaṃsesu manussamaṃse thullaccayena saddhiṃ dve pācittiyāni, avasesesu dukkaṭena saddhiṃ dveti.

คำว่า ในที่เหลือ คือ ในที่เหลือจากยามกาลิกเป็นต้น. คำว่า อาบัติปาจิตตีย์ย่อมเพิ่มขึ้นนั่นเอง คือ อาบัติปาจิตตีย์อีกอย่างหนึ่งย่อมเพิ่มขึ้นนั่นเอง. ความข้อนี้กล่าวไว้แล้วว่า – ถ้ากลืนกินในวิกาล ในโภชนะปกติ มีปาจิตตีย์ ๒ อย่าง เพราะปัจจัยคือการสั่งสมและปัจจัยคือการฉันในเวลาวิกาล, ในเนื้อที่ไม่ควร ในเนื้อมนุษย์ มีปาจิตตีย์ ๒ อย่างพร้อมด้วยถุลลัจจัย, ในที่เหลือ มี ๒ อย่างพร้อมด้วยทุกกฏ.

---

Belaṭṭhasīso nāma jaṭilasahassassa abbhantare eko mahāthero. Tikapācittiyanti sannidhikārake sannidhikārakasaññivematikaasannidhikārakasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Saṃsaṭṭhānīti saṃsaṭṭharasāni. Sambhinnarasaṃ sandhāyeva hi ‘‘tadahupaṭiggahitaṃ kāle kappatī’’tiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Ettha ca asambhinnarasanti amissitarasaṃ. Idañca sītalapāyāsādinā saha laddhaṃ sappipiṇḍādikaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Sudhotaṃ vā’’ti idaṃ pana piṇḍapātena saddhiṃ laddhaṃ takkolajātiphalādiṃ, yāguādīsu pakkhipitvā dinnasiṅgīverādikañca sandhāya vuttaṃ.

พระเถระชื่อว่าเบลัฏฐสีสะ เป็นพระมหาเถระรูปหนึ่งในบรรดาชฎิลพันรูป. คำว่า "ติกปาจิตตีย์" คือ ปาจิตตีย์ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งภิกษุผู้ทำสันนิธิ (๑) มีความสำคัญว่าทำสันนิธิ (๒) มีความสงสัย (๓) มีความสำคัญว่าไม่ได้ทำสันนิธิ. คำว่า "สังเสฏฐะ" คือ มีรสระคนกัน. เพราะมุ่งถึงรสที่ระคนกันนั่นเอง จึงตรัสคำว่า "ของที่รับประเคนในวันนั้น ย่อมควรในกาล" เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น" เป็นต้น. ในคำนี้ คำว่า "อสัมภินนรส" คือ รสที่ไม่ระคนกัน. และคำนี้ท่านกล่าวหมายถึงก้อนเนยใสเป็นต้นที่ได้มาพร้อมกับข้าวปายาสเย็นเป็นต้น. ส่วนคำว่า "หรือล้างดีแล้ว" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงผลกระวานและลูกจันทน์เป็นต้นที่ได้มาพร้อมกับบิณฑบาต และขิงเป็นต้นที่ใส่ลงในข้าวต้มเป็นต้นแล้วถวาย.

---

Tenāti sattāhakālikena. Tadahu paṭiggahitaṃ assāti tadahupaṭiggahitaṃ, tena tadahupaṭiggahitena. Esa nayo ‘‘dvīhapaṭiggahitenā’’tiādīsupi. Tasmāti yasmā purebhattaṃ paṭiggahitampi vaṭṭati, tasmā. Paṭiggahitaṃ sattāhaṃ kappatīti vuttanti ‘‘sattāhakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ paṭiggahitaṃ sattāhaṃ kappati, sattāhātikkante na kappatī’’ti (mahāva. 305) bhesajjakkhandhake vuttaṃ. Kiñcāpi mukhe ekarattaṃ na vuttaṃ, tathāpi mukhe pakkhittameva yasmā sannidhi nāma hoti, tasmā ‘‘mukhasannidhī’’ti vuttaṃ.

คำว่า "เตนะ" คือ ด้วยสัตตาหกาลิก. คำว่า "พึงเป็นของที่รับประเคนในวันนั้น" คือ ของที่รับประเคนในวันนั้น, ด้วยของที่รับประเคนในวันนั้น. นัยนี้แม้ในคำว่า "ด้วยของที่รับประเคนสองวัน" เป็นต้น. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือ เพราะเหตุที่แม้ของที่รับประเคนก่อนภัตก็ควร, เพราะเหตุนั้น. คำว่า "ของที่รับประเคนแล้วย่อมควร ๗ วัน" นี้ ท่านกล่าวไว้ในเภสัชชขันธกะว่า "ภิกษุทั้งหลาย ของที่รับประเคนเป็นสัตตาหกาลิก [หรือ] ยาวชีวิก ย่อมควร ๗ วัน เมื่อล่วง ๗ วันไปแล้ว ย่อมไม่ควร" (มหาวรรค ๓๐๕). ถึงแม้จะไม่ได้กล่าวคำว่า "ค้างคืนหนึ่งในปาก" แต่เพราะของที่ใส่เข้าไปในปากนั่นเองชื่อว่าสันนิธิ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "มุขสันนิธิ" (สันนิธิในปาก).

---

Catasso kappiyabhūmiyoti ussāvanantikā, gonisādikā, gahapati, sammutīti catasso kappiyakuṭiyo. Tattha ussāvanantikā (mahāva. aṭṭha. 295) nāma gehe kariyamāne samparivāretvā ṭhitehi ‘‘kappiyakuṭiṃ karoma, kappiyakuṭiṃ karomā’’ti vā ‘‘kappiyakuṭi kappiyakuṭī’’ti vā vadantehi ṭhapitapaṭhamiṭṭhakathambhādikā saṅghassa vā ekassa bhikkhuno vā kuṭi. Yo pana ārāmo yebhuyyena vā aparikkhitto hoti, sakalopi vā, so ‘‘gonisādī’’ti vuccati. Gahapatīti yā ṭhapetvā bhikkhuṃ sesehi ‘‘kappiyakuṭiṃ demā’’ti dinnā, tesaṃ vā santakā. Sammuti nāma kammavācāya sāvetvā katā. Kathaṃ panetāsaṃ vinicchayo jānitabboti āha ‘‘tāsaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ vutto’’ti.

คำว่า "กัปปิยภูมิ ๔" คือ กัปปิยกุฎี ๔ อย่าง ได้แก่ อุสสาวนันติกา, โคนิสาทิกา, คหปติ, สมมติ. ในกัปปิยกุฎีเหล่านั้น กุฎีที่ชื่อว่า อุสสาวนันติกา (มหาวรรค อรรถกถา ๒๙๕) คือ กุฎีของสงฆ์หรือของภิกษุรูปหนึ่ง ที่เมื่อกำลังสร้างเรือนอยู่ มีผู้ยืนล้อมรอบแล้วกล่าวว่า "เราจะทำกัปปิยกุฎี เราจะทำกัปปิยกุฎี" หรือว่า "กัปปิยกุฎี กัปปิยกุฎี" แล้ววางอิฐก้อนแรกหรือเสาเป็นต้น. ส่วนอารามใดที่โดยมากไม่ได้ล้อมรั้ว หรือไม่ได้ล้อมรั้วทั้งหมด อารามนั้นเรียกว่า "โคนิสาทิกา". คำว่า "คหปติ" คือ กุฎีที่พวกคนอื่นนอกจากภิกษุถวายโดยกล่าวว่า "เราถวายกัปปิยกุฎี" หรือเป็นของของคนเหล่านั้นเอง. ที่ชื่อว่า "สมมติ" คือ กุฎีที่ทำโดยสวดประกาศด้วยกรรมวาจา. ก็วินิจฉัยของกัปปิยกุฎีเหล่านี้พึงทราบอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "วินิจฉัยของกัปปิยกุฎีเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา".

---

Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสันนิธิการกสิกขาบท จบแล้ว.

---

9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาปณีตโภชนสิกขาบท

---

‘‘Paṇītabhojanānī’’ti idaṃ majjhe padalopaṃ katvā niddiṭṭhanti āha ‘‘paṇītasaṃsaṭṭhānī’’tiādi. Sabbopi ‘‘odako’’ti vuttalakkhaṇo macchoti ‘‘maccho nāma odako vuccatī’’ti (pāci. 260) evaṃ vibhaṅge vuttalakkhaṇo, sabbopi maccho eva. Yo koci udake jāto maccho nāmāti vuttaṃ hoti. Mahānāmasikkhāpadenāti –

คำว่า "ปณีตโภชนานิ" นี้ ท่านแสดงโดยลบบทในท่ามกลาง จึงกล่าวว่า "ปณีตสังเสฏฐะ" (โภชนะที่ระคนด้วยของประณีต) เป็นต้น. ปลาทั้งหมดที่มีลักษณะตามที่กล่าวว่า "โอทกะ" คือ ปลาทั้งหมดที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ในวิภังค์ว่า "ที่ชื่อว่าปลา ได้แก่ สัตว์ที่เกิดในน้ำ" (ปาจิตตีย์ ๒๖๐) นั่นเอง. อธิบายว่า สัตว์ชนิดใดชนิดหนึ่งที่เกิดในน้ำ ชื่อว่าปลา. ด้วยมหานามสิกขาบท คือ -

---

‘‘Agilānena bhikkhunā catumāsapaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punapavāraṇāya aññatra niccapavāraṇāya. Tato ce uttari sādiyeyya, pācittiya’’nti –

"ภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ พึงรับปวารณาปัจจัย ๔ เดือน เว้นปวารณาซ้ำ เว้นปวารณาเป็นนิตย์. ถ้าพึงรับเกินกว่านั้น เป็นอาบัติปาจิตตีย์" -

---

Iminā sikkhāpadena (pāci. 306). Ettha hi saṅghavasena gilānapaccayapavāraṇāya pavāritaṭṭhāne sace tattha rattīhi vā bhesajjehi vā paricchedo kato hoti ‘‘ettikāyeva rattiyo, ettakāni vā bhesajjāni viññāpetabbānī’’ti, tato rattipariyantato vā bhesajjapariyantato vā uttari nabhesajjakaraṇīyena vā bhesajjaṃ, aññabhesajjakaraṇīyena vā aññaṃ bhesajjaṃ viññāpentassa pācittiyaṃ vuttaṃ. Tasmā agilāno gilānasaññīpi hutvā pañca bhesajjāni viññāpento nabhesajjakaraṇīyena bhesajjaṃ viññāpento nāma hotīti ‘‘mahānāmasikkhāpadena kāretabbo’’ti vuttaṃ.

ด้วยสิกขาบทนี้ (ปาจิตตีย์ ๓๐๖). ด้วยว่า ในสิกขาบทนี้ ในที่ที่เขาปวารณาปัจจัยสำหรับภิกษุไข้โดยเจาะจงสงฆ์ หากในที่นั้นมีการกำหนดด้วยราตรีหรือด้วยเภสัชไว้ว่า "พึงขอเพียงเท่านี้ราตรี หรือพึงขอเพียงเท่านี้เภสัช" เมื่อภิกษุขอเภสัชเกินกว่ากำหนดราตรีหรือกำหนดเภสัชนั้น หรือขอเภสัชโดยไม่ใช่กิจที่ต้องใช้เภสัช หรือขอเภสัชอื่นโดยไม่ใช่กิจที่ต้องใช้เภสัชอื่น ท่านกล่าวว่าต้องอาบัติปาจิตตีย์. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ แม้จะเป็นผู้สำคัญว่าเป็นไข้ เมื่อขอเภสัช ๕ อย่าง ชื่อว่าขอเภสัชโดยไม่ใช่กิจที่ต้องใช้เภสัช ท่านจึงกล่าวว่า "พึงให้ปรับด้วยมหานามสิกขาบท".

---

Yo pana nabhesajjatthāya viññāpeti, atha kho kevalaṃ attano bhuñjanatthāya, so sūpodanaviññattiyāyeva kāretabbo. Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ ‘‘suddhāni sappiādīni viññāpetvā bhuñjanto pācittiyaṃ nāpajjati, sekhiyesu sūpodanaviññattidukkaṭaṃ āpajjatī’’ti (pāci. aṭṭha. 259). Sūpodanaviññattiyā kāretabboti ‘‘na sūpaṃ vā odanaṃ vā agilāno’’tiādinā (pāci. 613) sikkhāpadena kāretabbo, dukkaṭena kāretabboti vuttaṃ hoti. Imināti iminā paṇītabhojanasikkhāpadena.

ส่วนผู้ใดขอไม่ใช่เพื่อประโยชน์แก่เภสัช แต่ขอเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของตนเท่านั้น ผู้นั้นพึงให้ปรับด้วยสิกขาบทว่าด้วยการขอแกงและข้าวสุก. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาว่า "ภิกษุขอเนยใสเป็นต้นที่บริสุทธิ์ (ไม่ระคนด้วยอาหาร) มาบริโภค ไม่ต้องอาบัติปาจิตตีย์ แต่ต้องอาบัติทุกกฏในการขอแกงและข้าวสุกในเสขิยวัตร" (ปาจิตตีย์ อรรถกถา ๒๕๙). ที่ว่า "พึงให้ปรับด้วยสิกขาบทว่าด้วยการขอแกงและข้าวสุก" คือ พึงให้ปรับด้วยสิกขาบทมีอาทิว่า "ภิกษุไม่เป็นไข้ ไม่พึงขอแกงหรือข้าวสุก..." (ปาจิตตีย์ ๖๑๓) มีคำอธิบายว่า พึงให้ปรับด้วยอาบัติทุกกฏ. คำว่า "ด้วยสิกขาบทนี้" คือ ด้วยปณีตโภชนสิกขาบทนี้.

---

‘‘Sappibhattaṃ dehī’’ti vutte kiṃ hotīti āha ‘‘sappibhattaṃ ‘dehī’ti vutte panā’’tiādi. Sūpodanaviññattiyā dukkaṭameva hotīti sambandho. Kasmāti āha ‘‘yasmā’’tiādi. Atha yathā ‘‘paṇītabhojanānī’’ti, evaṃ ‘‘sappibhatta’’nti idampi kasmā na viññāyatīti ce? Anekantikattā. Tathā hi ‘‘paṇītabhojanānī’’ti vutte ‘‘paṇītasaṃsaṭṭhāni bhojanāni paṇītabhojanānī’’ti ayamattho ekantato paññāyati, ‘‘sappibhatta’’nti vutte pana ‘‘sappimayaṃ bhattaṃ sappibhatta’’ntipi viññāyamānattā ‘sappisaṃsaṭṭhaṃ bhattaṃ sappibhatta’’nti ayamattho na ekantato paññāyati. Esa nayo ‘‘navanītabhattaṃ dehī’’tiādīsupi.

เมื่อภิกษุกล่าวว่า "จงถวายข้าวระคนเนยใส" จะเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวคำว่า "ก็เมื่อกล่าวว่า 'จงถวายข้าวระคนเนยใส' เป็นต้น". มีความเชื่อมโยงว่า "ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏเพราะการขอแกงและข้าวสุกนั่นเอง". เพราะเหตุไร? ท่านจึงกล่าวคำว่า "เพราะเหตุใด" เป็นต้น. ถามว่า ก็เมื่อคำว่า "ปณีตโภชนานิ" (โภชนะอันประณีต) เป็นอย่างนั้นแล้ว เพราะเหตุไร แม้คำว่า "สัปปิภัตตะ" (ข้าวระคนเนยใส) นี้ จึงไม่เป็นที่เข้าใจ (ว่าเป็นปณีตโภชนะ) เล่า? ตอบว่า เพราะความไม่แน่นอน. จริงอย่างนั้น เมื่อกล่าวว่า "ปณีตโภชนานิ" เนื้อความนี้ย่อมปรากฏโดยส่วนเดียวว่า "โภชนะที่ระคนด้วยของประณีต ชื่อว่า ปณีตโภชนะ" แต่เมื่อกล่าวว่า "สัปปิภัตตะ" เนื้อความนี้ย่อมไม่ปรากฏโดยส่วนเดียวว่า "ข้าวที่ระคนด้วยเนยใส ชื่อว่า สัปปิภัตตะ" เพราะย่อมเป็นที่เข้าใจได้แม้ว่า "ข้าวที่ทำด้วยเนยใสล้วนๆ ชื่อว่า สัปปิภัตตะ". นัยนี้แม้ในคำว่า "จงถวายข้าวระคนเนยข้น" เป็นต้น.

---

Purimanayenevāti ‘‘bhattaṃ datvā sappiṃ katvā bhuñjā’’ti purimeneva nayena. Sace pana ‘‘sappinā’’ti vutte kevalaṃ sesesu navanītādīsu aññatarena deti, visaṅketameva hoti. Anāpattīti visaṅketattā sabbāhiyeva āpattīhi anāpatti. ‘‘Kiñcāpi anāpatti, attano pana payogena nibbattattā na bhuñjitabba’’nti vadanti. Kappiyasappināti kappiyamaṃsasappinā. Esa nayo akappiyasappināti etthāpi. Kappiyākappiyatā hi maṃsānaṃyeva, na sappiādīnaṃ. Ṭhapetvā ekaṃ manussavasātelaṃ sabbesaṃ khīradadhisappinavanītavasātelesu akappiyaṃ nāma natthi.

ที่ว่า 'ด้วยนัยก่อนนั่นเอง' หมายถึง ด้วยนัยก่อนนั่นเองว่า 'จงให้ข้าวแล้วทำเนยใสบริโภค' แต่ถ้าเมื่อกล่าวว่า 'ด้วยเนยใส' แล้วให้ด้วยเนยข้นเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งในที่เหลือเท่านั้น ย่อมเป็นวิสังเกต (ไม่ตรงตามที่ตกลงกัน) ที่ว่า 'ไม่เป็นอาบัติ' นั้น เพราะเป็นวิสังเกต จึงไม่เป็นอาบัติทั้งปวง บางท่านกล่าวว่า 'ถึงแม้ไม่เป็นอาบัติ แต่เพราะเกิดขึ้นด้วยความพยายามของตน จึงไม่ควรบริโภค' ที่ว่า 'ด้วยเนยใสที่ควร' หมายถึง ด้วยเนยใสที่ทำจากเนื้อสัตว์ที่ควร นัยนี้พึงทราบในคำว่า 'ด้วยเนยใสที่ไม่ควร' นี้ด้วย แท้จริง ความควรและไม่ควรนั้นมีแก่เนื้อสัตว์เท่านั้น ไม่ใช่มีแก่เนยใสเป็นต้น เว้นน้ำมันที่ทำจากไขมันมนุษย์อย่างหนึ่งแล้ว ในบรรดานม นมส้ม เนยใส เนยข้น ไขมัน และน้ำมันทั้งปวง ไม่มีสิ่งใดที่ไม่ควรเลย.

---

Paribhogepi dukkaṭameva idha anadhippetattāti adhippāyo. Sace asati akappiyasappimhi purimanayeneva akappiyanavanītādīni deti ‘‘sappiṃ katvā bhuñjā’’ti, akappiyasappināva dinnaṃ hoti. Yathā ca ‘‘kappiyasappinā dehī’’ti vutte akappiyasappinā deti, visaṅketaṃ, evaṃ ‘‘‘akappiyasappinā’ti vutte kappiyasappinā detī’’ti etthāpi paṭipāṭiyā ekamekaṃ vitthāretvā vuccamānepi ayamevattho vattabbo siyā, so ca saṅkhepenapi sakkā viññātunti vitthāranayaṃ hitvā imināva nayena sabbapadesu vinicchayo veditabboti vuttaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – yena yena viññatti hoti, tasmiṃ vā tassa mūle vā laddhe taṃ taṃ laddhameva hoti. Sace pana aññaṃ pāḷiyā āgataṃ vā anāgataṃ vā deti, visaṅketanti. Nānāṭṭhāne vāti tasmiṃyeva ghare sappiṃ, itarasmiṃ navanītantiādinā nānāṭṭhāne vā.

ความหมายคือ แม้ในการบริโภคก็เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น เพราะในที่นี้ไม่ประสงค์จะกล่าวถึง หากไม่มีเนยใสที่ไม่ควร แล้วให้เนยข้นเป็นต้นที่ไม่ควรด้วยนัยก่อนนั่นเองว่า 'จงทำเนยใสแล้วบริโภค' ย่อมชื่อว่าให้ด้วยเนยใสที่ไม่ควรนั่นเอง และเหมือนเมื่อกล่าวว่า 'จงให้ด้วยเนยใสที่ควร' แล้วให้ด้วยเนยใสที่ไม่ควร ย่อมเป็นวิสังเกต ฉันใด แม้ในคำว่า 'เมื่อกล่าวว่า "ด้วยเนยใสที่ไม่ควร" แล้วให้ด้วยเนยใสที่ควร' นี้ แม้จะกล่าวขยายความไปตามลำดับทีละอย่างๆ ก็พึงกล่าวเนื้อความนี้เหมือนกัน และเนื้อความนั้นสามารถรู้ได้แม้โดยย่อ เพราะฉะนั้น ท่านจึงละนัยที่พิสดารเสียแล้วกล่าวว่า 'พึงทราบวินิจฉัยในบททั้งปวงด้วยนัยนี้แหละ' สรุปความในที่นี้คือ เมื่อขอด้วยสิ่งใด ได้สิ่งนั้นหรือได้มูลค่าของสิ่งนั้นมา ย่อมชื่อว่าได้สิ่งนั้นนั่นเอง แต่ถ้าให้สิ่งอื่นที่มาในบาลีก็ดี ไม่ได้มาในบาลีก็ดี ย่อมเป็นวิสังเกต ที่ว่า 'ในที่ต่างๆ กัน' หมายถึง ในเรือนหลังนั้นเองเป็นเนยใส ในเรือนหลังอื่นเป็นเนยข้นเป็นต้น หรือในที่ต่างๆ กัน

---

Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยโภชนะประณีต จบแล้ว.

---

10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยไม้ชำระฟัน

---

Kāyenāti hatthādīsu yena kenaci sarīrāvayavena, antamaso pādaṅguliyāpi gaṇhanto kāyena gaṇhāti nāmāti veditabbo. Dānepi eseva nayo. Kāyappaṭibaddhenāti pattādīsu yena kenaci sarīrasambaddhena upakaraṇena. Dānepi eseva nayo. Kaṭacchuādīsu yena kenaci upakaraṇena dinnaṃ kāyappaṭibaddhena dinnaṃyeva hoti. Aññatarenāti kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā nissaggiyena vāti attho. Tattha nissaggiyenāti (pāci. aṭṭha. 265) kāyato ca kāyappaṭibaddhato ca mocetvā hatthapāse ṭhitassa kāye vā kāyappaṭibaddhe vā pātiyamānañhi nissaggiyena payogena dinnaṃ nāma hoti. Tassāti paṭiggahitakassa. Vuttavipallāsavasenāti vuttassa paṭipakkhavasena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ kāyakāyappaṭibaddhanissaggiyānaṃ aññatarena diyyamāne kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā gaṇhāti, etaṃ paṭiggahitaṃ nāmāti.

ที่ว่า 'ด้วยกาย' หมายถึง ด้วยอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกาย มีมือเป็นต้น แม้ถือด้วยนิ้วเท้า ก็พึงทราบว่าชื่อว่าถือด้วยกาย แม้ในการให้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ที่ว่า 'ด้วยของเนื่องด้วยกาย' หมายถึง ด้วยอุปกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งที่เนื่องด้วยร่างกาย มีบาตรเป็นต้น แม้ในการให้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน สิ่งที่ให้ด้วยอุปกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง มีทัพพีเป็นต้น ย่อมชื่อว่าให้ด้วยของเนื่องด้วยกาย ที่ว่า 'ด้วยอย่างใดอย่างหนึ่ง' หมายถึง ด้วยกาย หรือด้วยของเนื่องด้วยกาย หรือด้วยการปล่อย (นิมมุจจนะ) ในคำว่า 'ด้วยการปล่อย' (ปาจิตติยะ อรรถกถา 265) นั้น สิ่งที่ให้ด้วยความพยายามปล่อย คือสิ่งที่วางลงบนกายหรือของเนื่องด้วยกายของผู้ที่อยู่ในหัตถบาส โดยปล่อยจากกายและของเนื่องด้วยกาย ที่ว่า 'ของผู้นั้น' หมายถึง ของผู้รับ ที่ว่า 'โดยอาศัยความกลับกันที่กล่าวมา' หมายถึง โดยอาศัยฝ่ายตรงข้ามของสิ่งที่กล่าวมา ข้อนี้กล่าวไว้ว่า สิ่งใดที่เมื่อให้ด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากาย ของเนื่องด้วยกาย และการปล่อย แล้วรับด้วยกายหรือด้วยของเนื่องด้วยกาย สิ่งนั้นชื่อว่ารับแล้ว.

---

Saṃhārimenāti thāmamajjhimena purisena saṃhārimena, iminā asaṃhārime phalake vā pāsāṇe vā paṭiggahaṇaṃ na ruhatīti dasseti. Dhāretuṃ samatthenāti sandhāretuṃ yoggena, iminā sukhumesu tintiṇikādipaṇṇesu paṭiggahaṇaṃ na ruhatīti dasseti. Atatthajātakarukkhapaṇṇenāti jātaṭṭhānato cutena paduminipaṇṇādinā, iminā pana mahantepi tatthajātake paduminipaṇṇe vā kiṃsukapaṇṇādimhi vā paṭiggahetuṃ na vaṭṭati. Na hi taṃ kāyappaṭibaddhasaṅkhaṃ gacchatīti dasseti. Yathā ca tatthajātake, evaṃ khāṇuke bandhitvā ṭhapitamañcādimhipi. Nanu paṭibaddhappaṭibaddhenāpi pattādhārādinā paṭiggaṇhantassa paṭiggahaṇaṃ ruhati, atha kasmā kāyakāyappaṭibaddhehiyeva paṭiggahaṇaṃ idha vuttaṃ, na paṭibaddhappaṭibaddhenāpīti āha ‘‘paṭibaddhappaṭibaddhaṃ nāma idha natthī’’ti. Keci pana ‘‘ādhārakena paṭiggahaṇaṃ kāyappaṭibaddhappaṭibaddhena paṭiggahaṇaṃ nāma hoti, tasmā na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ vacanamattameva. Atthato pana sabbampi taṃ kāyappaṭibaddhameva hotīti dasseti.

ที่ว่า 'ด้วยของที่เคลื่อนย้ายได้' หมายถึง ด้วยของที่บุรุษผู้มีกำลังปานกลางเคลื่อนย้ายได้ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า การรับบนแผ่นกระดานหรือก้อนหินที่เคลื่อนย้ายไม่ได้ ไม่ควร ที่ว่า 'ด้วยของที่สามารถทรงไว้ได้' หมายถึง ด้วยของที่เหมาะแก่การทรงไว้ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า การรับบนใบมะขามเป็นต้นที่ละเอียดอ่อน ไม่ควร ที่ว่า 'ด้วยใบไม้ที่ไม่ได้เกิดในที่นั้น' หมายถึง ด้วยใบบัวเป็นต้นที่หลุดจากที่เกิด แต่ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า แม้ใบบัวหรือใบทองกวาวเป็นต้นที่เกิดในที่นั้นซึ่งมีขนาดใหญ่ ก็ไม่ควรรับ เพราะสิ่งนั้นไม่จัดเข้าในประเภทของเนื่องด้วยกาย และเหมือนในสิ่งที่เกิดในที่นั้น ฉันใด แม้ในเตียงเป็นต้นที่ผูกติดไว้กับตอไม้ก็ฉันนั้น ก็การรับของภิกษุผู้รับด้วยของที่เนื่องด้วยของเนื่องด้วยกาย มีที่รองบาตรเป็นต้น ย่อมควรไม่ใช่หรือ? เพราะเหตุไร การรับจึงกล่าวไว้ในที่นี้ด้วยกายและของเนื่องด้วยกายเท่านั้น ไม่กล่าวด้วยของที่เนื่องด้วยของเนื่องด้วยกายเล่า? จึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าของที่เนื่องด้วยของเนื่องด้วยกาย ไม่มีในที่นี้' แต่บางท่านกล่าวว่า 'การรับด้วยที่รอง ชื่อว่าการรับด้วยของที่เนื่องด้วยของเนื่องด้วยกาย เพราะฉะนั้นจึงไม่ควร' คำนั้นเป็นเพียงคำพูดเท่านั้น แต่โดยเนื้อแท้ ย่อมแสดงว่า สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นของเนื่องด้วยกายเท่านั้น.

---

Akallakoti gilāno. Mukhena paṭiggaṇhātīti sahatthena gahetvā paribhuñjituṃ asakkonto mukhena paṭiggaṇhāti. Abhihaṭabhājanato patitarajampi vaṭṭati abhihaṭattāti adhippāho.

ที่ว่า 'ไม่สบาย' หมายถึง เป็นไข้ ที่ว่า 'รับด้วยปาก' หมายถึง เมื่อไม่สามารถถือด้วยมือแล้วบริโภค จึงรับด้วยปาก ความหมายคือ แม้ละอองที่ตกลงมาจากภาชนะที่นำมาให้ ก็ควร เพราะเป็นของที่นำมาให้.

---

Tasmiṃ ṭhatvāti tādise hatthapāse ṭhatvā. Yanti yaṃ bhāraṃ. Majjhimo purisoti thāmamajjhimapuriso. Vinaye paññattaṃ dukkaṭaṃ vinayadukkaṭaṃ. Taṃ anupasampannassa datvāti piṇḍāya caritvā vihāraṃ vā āsanasālaṃ vā gantvā taṃ bhikkhaṃ anupasampannassa datvā, idañca pubbābhogassa anurūpavasena vuttaṃ. Yasmā pana taṃ ‘‘anupasampannassa dassāmī’’ti cittuppādamattena taṃsantakaṃ nāma na hoti, tasmā vināpi tassa dānādiṃ paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.

คำว่า 'ยืนอยู่ ณ ที่นั้น' หมายถึง ยืนอยู่ในระยะหัตถบาสเช่นนั้น. คำว่า 'ยันติ' หมายถึง ภาระใด. คำว่า 'บุรุษผู้มีกำลังปานกลาง' หมายถึง บุรุษผู้มีกำลังปานกลาง. คำว่า 'วินัยทุกกฏ' หมายถึง อาบัติทุกกฏที่บัญญัติไว้ในพระวินัย. คำว่า 'ถวายสิ่งนั้นแก่ผู้ที่ยังไม่ได้รับการอุปสมบท' หมายถึง เที่ยวบิณฑบาตแล้วไปสู่วิหารหรือโรงฉัน แล้วถวายภิกษาหารนั้นแก่ผู้ที่ยังไม่ได้รับการอุปสมบท, และข้อนี้กล่าวไว้โดยสมควรแก่ความนึกคิดที่มีอยู่ก่อน. แต่เพราะสิ่งนั้นไม่ชื่อว่าเป็นของของเขาเพียงด้วยการตั้งจิตว่า 'เราจะให้แก่ผู้ที่ยังไม่ได้รับการอุปสมบท', ฉะนั้น แม้ไม่ต้องให้สิ่งนั้นแก่เขาเป็นต้น ก็ควรรับและบริโภคได้.

---

Assukheḷasiṅghāṇikādīsūti ettha assu nāma akkhijalaṃ. Kheḷo nāma lālā. Siṅghāṇikāti antosīsato pūtisemhabhāvaṃ āpannaṃ matthaluṅgaṃ galitvā tālumatthakavivarena otaritvā nāsāpuṭe pūretvā ṭhitaṃ vuccati, ādisaddena muttakarīsasemhadantamalaakkhigūthakaṇṇagūthakānaṃ, sarīre uṭṭhitaloṇassa ca gahaṇaṃ. Ṭhānatoti akkhikūpādito. Antarā ce gaṇhāti, kiṃ hotīti āha ‘‘uggahitakaṃ nāma hotī’’ti, duṭṭhu gahitakaṃ nāma hotīti attho. Phalininti phalavantaṃ. Tatthajātakaphalinisākhāya vāti tasmiṃ rukkhe jātāya phalinisākhāya vā. Durupaciṇṇadukkaṭanti ‘‘na kattabba’’nti vāritassa katattā duṭṭhu āciṇṇaṃ caritanti durupaciṇṇaṃ, tasmiṃ dukkaṭaṃ durupaciṇṇadukkaṭañca āpajjatīti attho.

ในคำว่า Assukheḷasiṅghāṇikādīsū นี้ มีอธิบายว่า คำว่า น้ำตา หมายถึง น้ำจากดวงตา. คำว่า น้ำลาย หมายถึง น้ำลาย. คำว่า น้ำมูก หมายถึง มันสมองที่กลายเป็นเสมหะเน่าไหลลงมาจากภายในศีรษะ ผ่านช่องเพดานปากลงมาค้างอยู่ในช่องจมูก, และด้วยคำว่า เป็นต้น ทรงสงเคราะห์เอาปัสสาวะ อุจจาระ เสมหะ ขี้ฟัน ขี้ตา ขี้หู และเกลือที่เกิดขึ้นในร่างกาย. คำว่า จากที่ หมายถึง จากเบ้าตาเป็นต้น. หากรับไว้ในระหว่าง จะเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ชื่อว่า อัคคหิตกะ' หมายความว่า ชื่อว่า ของที่รับไว้ไม่ดี (คือหยิบฉวยเอาเอง). คำว่า มีผล หมายถึง มีผล. คำว่า หรือด้วยกิ่งที่มีผลที่เกิดในที่นั้น หมายถึง หรือด้วยกิ่งที่มีผลที่เกิดในต้นไม้นั้น. คำว่า อาบัติทุกกฏที่ประพฤติไม่ดี หมายถึง การประพฤติที่ประพฤติไม่ดี เพราะได้กระทำสิ่งที่ถูกห้ามว่า 'ไม่ควรทำ', และในสิ่งนั้นย่อมต้องอาบัติทุกกฏที่ประพฤติไม่ดี.

---

Āharīyatīti āhāro, ajjhoharitabbaṃ yaṃ kiñci, idha pana cattāri kālikāni adhippetānīti āha ‘‘yaṃ kiñcī’’tiādi. Tattha aruṇuggamanato yāva ṭhitamajjhanhikā bhuñjitabbato yāva kālo assāti yāvakālikaṃ. Aruṇuggamanato yāva yāmāvasānā pipāsāya sati pipāsacchedanatthaṃ pātabbato yāmo kālo assāti yāmakālikaṃ. Yāva sattāhaṃ nidahitvā paribhuñjitabbato sattāhaṃ kālo assāti sattāhakālikaṃ. Yāvajīvampi pariharitvā paribhuñjitabbato yāva jīvaṃ etassāti yāvajīvikaṃ. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.

คำว่า สิ่งที่นำมา คือ อาหาร หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พึงกลืนกิน, แต่ในที่นี้หมายถึง กาลิก ๔ อย่าง จึงกล่าวว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่ง' เป็นต้น. ในบรรดากาลิกเหล่านั้น สิ่งที่พึงบริโภคตั้งแต่รุ่งอรุณจนถึงเที่ยงตรง มีกาลเพียงเท่านี้ ชื่อว่า ยาวกาลิก. สิ่งที่พึงดื่มเพื่อระงับความกระหายเมื่อกระหาย ตั้งแต่รุ่งอรุณจนถึงสิ้นยาม มีกาลเพียงยามเดียว ชื่อว่า ยามกาลิก. สิ่งที่พึงเก็บไว้บริโภคได้ตลอด ๗ วัน มีกาลเพียง ๗ วัน ชื่อว่า สัตตาหกาลิก. สิ่งที่พึงเก็บรักษาไว้บริโภคได้ตลอดชีวิต มีกาลตลอดชีวิต ชื่อว่า ยาวชีวิก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในบรรดากาลิกเหล่านั้น' เป็นต้น.

---

Vanamūlapattapupphaphalādīti ettha tāva mūlaṃ nāma mūlakakhārakacaccutambakādīnaṃ tesu tesu janapadesu pakatiāhāravasena manussānaṃ khādanīyatthañceva bhojanīyatthañca pharaṇakaṃ sūpeyyapaṇṇamūlaṃ. Pattaṃ nāma mūlakakhārakacaccutambakādīnaṃ tādisaṃyeva pattaṃ. Pupphaṃ nāma mūlakakhārakādīnaṃ tādisaṃyeva pupphaṃ. Phalaṃ nāma panasalabujādīnaṃ tesu tesu janapadesu pakatiāhāravasena manussānaṃ khādanīyatthañceva bhojanīyatthañca pharaṇakaṃ phalaṃ. Ādisaddena kandamūlādīnaṃ gahaṇaṃ.

ในคำว่า Vanamūlapattapupphaphalādi นี้ คำว่า ราก หมายถึง รากผักกาด รากข่า รากขิง รากขมิ้น เป็นต้น ซึ่งเป็นรากผักที่แพร่หลายสำหรับเป็นของเคี้ยวและของฉันของมนุษย์ในชนบทนั้นๆ โดยเป็นอาหารปกติ. คำว่า ใบ หมายถึง ใบผักกาด ใบข่า ใบขิง ใบขมิ้น เป็นต้น เช่นเดียวกัน. คำว่า ดอก หมายถึง ดอกผักกาด ดอกข่า เป็นต้น เช่นเดียวกัน. คำว่า ผล หมายถึง ผลขนุน ผลมะหาด เป็นต้น ซึ่งเป็นผลไม้ที่แพร่หลายสำหรับเป็นของเคี้ยวและของฉันของมนุษย์ในชนบทนั้นๆ โดยเป็นอาหารปกติ. ด้วยคำว่า เป็นต้น ทรงสงเคราะห์เอาหัวเผือกหัวมันเป็นต้น.

---

Ambapānanti (mahāva. aṭṭha. 300) āmehi vā pakkehi vā ambehi katapānaṃ. Tattha āmehi karontena ambataruṇādīni bhinditvā udake pakkhipitvā ātape ādiccapākena pacitvā parissāvetvā tadahupaṭiggahitehi madhusakkarakappūrādīhi yojetvā kātabbaṃ. Evaṃ kataṃ purebhattameva kappati. Anupasampannena kataṃ labhitvā pana purebhattaṃ paṭiggahitaṃ purebhattaṃ sāmisaparibhogenāpi vaṭṭati, pacchābhattaṃ nirāmisaparibhogena yāva aruṇuggamanā vaṭṭati. Esa nayo sabbapānesu.

คำว่า น้ำมะม่วง (มหาวรรค อรรถกถา ๓๐๐) หมายถึง น้ำที่ทำจากมะม่วงดิบหรือมะม่วงสุก. ในการทำจากมะม่วงดิบนั้น พึงทุบมะม่วงอ่อนเป็นต้นแล้วใส่ลงในน้ำ ผึ่งแดดให้สุกด้วยแสงอาทิตย์ กรองแล้วผสมด้วยน้ำผึ้ง น้ำตาล การบูร เป็นต้น ที่รับประเคนในวันนั้น. น้ำที่ทำเช่นนี้ย่อมควรในกาลก่อนเที่ยงเท่านั้น. แต่ถ้าได้รับน้ำที่อนุปสัมบันทำไว้ หากรับประเคนก่อนเที่ยง แม้จะบริโภคแบบมีกากระคนก็ควรในกาลก่อนเที่ยง, หากบริโภคหลังเที่ยง จะควรแบบไม่มีกากระคนจนถึงรุ่งอรุณ. หลักการนี้ใช้ได้กับน้ำปานะทุกชนิด.

---

Tesu pana jambupānanti jambuphalehi katapānaṃ. Cocapānanti aṭṭhikehi kadaliphalehi katapānaṃ. Mocapānanti anaṭṭhikehi kadaliphalehi katapānaṃ. Madhukapānanti madhukānaṃ jātirasena katapānaṃ. Taṃ pana udakasambhinnaṃ vaṭṭati, suddhaṃ na vaṭṭati. Muddikāpānanti muddikā udake madditvā ambapānaṃ viya katapānaṃ. Sālūkapānanti rattuppalanīluppalādīnaṃ sālūke madditvā katapānaṃ. Phārusakapānanti phārusakehi ambapānaṃ viya katapānaṃ. Imināva nayena vettapānādīni veditabbāni. Etāni ca pana sabbāni pānāni aggipākāni na vaṭṭanti. Tenāha ‘‘sītodakenā’’tiādi. Avasesesupi anuññātaphalapattapuppharasesūti dhaññaphalapakkasākamadhukapuppharasato avasesesu ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sabbaṃ phalarasaṃ ṭhapetvā dhaññaphalarasa’’ntiādinā (mahāva. 300) anuññātakesu phalapattapuppharasesupi.

ในบรรดาน้ำปานะเหล่านั้น คำว่า น้ำชมพู่ หมายถึง น้ำที่ทำจากผลชมพู่. คำว่า น้ำกล้วยมีเมล็ด หมายถึง น้ำที่ทำจากผลกล้วยที่มีเมล็ด. คำว่า น้ำกล้วยไม่มีเมล็ด หมายถึง น้ำที่ทำจากผลกล้วยที่ไม่มีเมล็ด. คำว่า น้ำมะทุคะ หมายถึง น้ำที่ทำจากน้ำหวานที่เกิดจากดอกมะทุคะ. แต่น้ำนั้นย่อมควรเมื่อผสมกับน้ำ ไม่ควรเมื่อเป็นน้ำบริสุทธิ์. คำว่า น้ำลูกเกด หมายถึง น้ำที่ทำโดยขยี้ลูกเกดในน้ำเหมือนน้ำมะม่วง. คำว่า น้ำเหง้าบัว หมายถึง น้ำที่ทำโดยขยี้เหง้าบัวแดงบัวเขียวเป็นต้น. คำว่า น้ำมะปราง หมายถึง น้ำที่ทำจากมะปรางเหมือนน้ำมะม่วง. ด้วยหลักการนี้ พึงทราบน้ำปานะจากหวายเป็นต้น. และน้ำปานะเหล่านี้ทั้งหมดไม่ควรเมื่อทำให้สุกด้วยไฟ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยน้ำเย็น' เป็นต้น. แม้ในน้ำผลไม้ น้ำใบไม้ น้ำดอกไม้ที่เหลือที่ทรงอนุญาตไว้ คือในน้ำผลไม้ น้ำใบไม้ น้ำดอกไม้ที่เหลือจากน้ำผลไม้จากธัญพืช ผักสุก และน้ำดอกมะทุคะ ที่ทรงอนุญาตไว้ด้วยพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตน้ำผลไม้ทุกชนิด เว้นน้ำผลไม้จากธัญพืช' เป็นต้น (มหาวรรค ๓๐๐).

---

Khādanīyatthanti khādanīyena kattabbakiccaṃ. Neva pharatīti na nipphādeti. Anāhārepi udake āhārasaññāyāti ‘‘āhāraṃ āhareyyā’’ti padassa padabhājane (pāci. 265) vuttamatthaṃ sammā asallakkhetvā ‘‘āharīyatīti āhāro’’ti anāhārepi udake āhārasaññāya kukkuccāyantānaṃ. Dantapone ca ‘‘mukhadvāraṃ āhaṭaṃ ida’’nti saññāyāti mukhadvāraṃ anāhaṭampi dantaponaṃ ‘‘mukhadvāraṃ āhaṭaṃ idaṃ dantapona’’nti vipallatthasaññāya kukkuccāyantānaṃ. Yathāsukhaṃ pātunti paṭiggahetvā vā appaṭiggahetvā vā yathākāmaṃ pātuṃ. Dantaponaparibhogenāti dantakaṭṭhaparibhogena, dantadhovanādināti attho, iminā tassa pana rasaṃ gilituṃ na vaṭṭatīti dasseti.

คำว่า เพื่อประโยชน์แก่ของเคี้ยว หมายถึง กิจที่พึงทำด้วยของเคี้ยว. คำว่า ไม่แผ่ไป หมายถึง ไม่สำเร็จประโยชน์. คำว่า แม้ในน้ำที่ไม่ใช่อาหาร ด้วยความสำคัญว่าเป็นอาหาร หมายถึง สำหรับผู้ที่เกิดความรังเกียจด้วยความสำคัญว่าน้ำที่ไม่ใช่อาหารเป็นอาหาร โดยไม่พิจารณาความหมายที่กล่าวไว้ในบทภาชนีย์แห่งบทว่า 'พึงนำอาหารมา' (ปาจิตตีย์ ๒๖๕) อย่างถูกต้องว่า 'สิ่งที่นำมาคืออาหาร'. และในไม้สีฟัน ด้วยความสำคัญว่า 'นี่คือสิ่งที่นำมาสู่ปาก' หมายถึง สำหรับผู้ที่เกิดความรังเกียจด้วยความสำคัญที่ผิดว่า 'นี่คือไม้สีฟันที่นำมาสู่ปาก' แม้ไม้สีฟันที่ยังไม่ได้นำมาสู่ปาก. คำว่า ดื่มได้ตามสบาย หมายถึง จะรับประเคนหรือไม่รับประเคนก็ตาม ก็ดื่มได้ตามความต้องการ. คำว่า ด้วยการบริโภคไม้สีฟัน หมายถึง ด้วยการใช้ไม้สีฟัน คือด้วยการสีฟันเป็นต้น ด้วยคำนี้แสดงว่าไม่ควรกลืนรสของไม้สีฟันนั้น.

---

Cattāri mahāvikaṭānīti gūthaṃ, muttaṃ, chārikā, mattikā (mahāva. 268) ca ‘‘āsayādivasena virūpāni jātānī’’ti katvā vikaṭānīti vā apakatibhojanattā vikaṭāni ‘‘virūpāni jātānī’’ti vā attho. Sati paccayeti kāraṇe sati, sappadaṭṭheti attho. Dhūmādiabbohārikābhāvoti dhūmapupphagandhadantakhayādiabbohārikābhāvo.

คำว่า มหาปฏิกูล ๔ อย่าง คือ อุจจาระ ปัสสาวะ เถ้า และดิน (มหาวรรค ๒๖๘) ชื่อว่า วิกฏะ เพราะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นผิดปกติโดยอาศัยสิ่งต่างๆ เป็นต้น หรือชื่อว่า วิกฏะ เพราะไม่ใช่อาหารปกติ หมายความว่า เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นผิดปกติ. คำว่า เมื่อมีปัจจัย หมายถึง เมื่อมีเหตุ คือเมื่อถูกงูกัด. คำว่า ความเป็นของไม่นับเข้าในส่วนแห่งการบริโภคมีควันเป็นต้น หมายถึง ความเป็นของไม่นับเข้าในส่วนแห่งการบริโภคมีควัน กลิ่นดอกไม้ และขี้ฟันเป็นต้น.

---

Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทไม้สีฟัน จบลงแล้ว.

---

Bhojanavaggo catuttho.

หมวดว่าด้วยอาหาร หมวดที่ ๔.

---

5. Acelakavaggo

5. หมวดว่าด้วยคนเปลือย

---

1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทคนเปลือย

---

Acelakassāti yassa kassaci pabbajjāsamāpannassa naggassa. Paribbājakassāti ṭhapetvā bhikkhuñca sāmaṇerañca avasesassa yassa kassaci pabbajjāsamāpannassa. Paribbājikāyāti ṭhapetvā bhikkhuniṃ, sikkhamānaṃ, sāmaṇeriñca avasesāya yāya kāyaci pabbajjāsamāpannāya. Ete ca sabbe aññatitthiyā veditabbā. Tenāha ‘‘etesaṃ acelakādīnaṃ aññatitthiyāna’’nti.

คำว่า 'แก่คนเปลือย' หมายถึง แก่บรรพชิตผู้เปลือยกายคนใดคนหนึ่ง. คำว่า 'แก่ปริพาชก' หมายถึง แก่บรรพชิตคนใดคนหนึ่งที่เหลือจากภิกษุและสามเณร. คำว่า 'แก่ปริพาชิกา' หมายถึง แก่บรรพชิตหญิงคนใดคนหนึ่งที่เหลือจากภิกษุณี สิกขมานา และสามเณรี. และบุคคลเหล่านี้ทั้งหมดพึงทราบว่าเป็นพวกเดียรถีย์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'แก่เดียรถีย์ผู้เปลือยกาย เป็นต้น เหล่านี้'.

---

Tesanti aññatitthiyānaṃ. Bhājanaṃ nikkhipitvāti āmisabharitaṃ bhājanaṃ nikkhipitvā. Bāhirālepanti telādiṃ.

คำว่า 'ของบุคคลเหล่านั้น' หมายถึง ของเดียรถีย์เหล่านั้น. คำว่า 'วางภาชนะลง' หมายถึง วางภาชนะที่เต็มด้วยอาหารลง. คำว่า 'เครื่องลูบไล้ภายนอก' หมายถึง น้ำมันเป็นต้น.

---

Acelakādayo yasmā, titthiyāva matā idha;

Tasmā titthiyanāmena, tikacchedo kato tayo.

เพราะเหตุที่คนเปลือยกาย เป็นต้น ในที่นี้ ถือว่าเป็นเดียรถีย์เท่านั้น; เพราะฉะนั้น จึงได้แบ่งเป็น ๓ หมวดด้วยชื่อว่า 'เดียรถีย์'.

---

Atitthiyassa naggassa, tathā titthiyaliṅgino;

Gahaṭṭhassāpi bhikkhussa, kappatīti vinicchayo.

แก่คนเปลือยที่ไม่ใช่เดียรถีย์ และแก่ผู้มีเพศเดียรถีย์, แม้แก่คฤหัสถ์และแก่ภิกษุ, ย่อมควร, นี่คือการวินิจฉัย.

---

Atitthiyassa cittena, titthiyassa ca liṅgino;

Sotāpannādino dātuṃ, kappatītīdha no mati.

ในที่นี้ ความเห็นของเราคือ การให้แก่ผู้มีเพศเป็นเดียรถีย์ มีพระโสดาบันเป็นต้น ด้วยความสำคัญว่าเป็นผู้ไม่ใช่เดียรถีย์ ย่อมควร.

---

Acelakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาอเจลกสิกขาบท จบ.

---

2. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā

2. พรรณนาอุยโยชนสิกขาบท.

---

Gāmaṃ vā nigamaṃ vāti ettha nagarampi gāmaggahaṇeneva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Pavisissāmāti ettha gahetvā ‘‘gantvā’’ti pāṭhaseso, asamannāhāro vā tassā itthiyā tasmiṃ gāme sannihitabhāvaṃ ajānanto vā ‘‘ehāvuso, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisissāmā’’ti bhikkhuṃ gahetvā gantvāti attho. Yaṃ kiñci āmisanti yāguādikaṃ yaṃ kiñci āmisaṃ. Uyyojeyyāti attano kīḷānurūpaṃ itthiṃ disvā uyyojeyya pahiṇeyya. Tenāha ‘‘mātugāmena saddhi’’ntiādi. Ādisaddena vuttāvasesaṃ kāyavacīdvāravītikkamaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Gacchā’’tiādīni vatvāti ‘‘gacchāvuso, na me tayā saddhiṃ kathā vā nisajjā vā phāsu hoti, ekakassa me kathā vā nisajjā vā phāsu hotī’’ti (pāci. 275) vatvā. Etaṃ anācāramevāti etaṃ yathāvuttaṃ hasanādianācārameva. Na aññaṃ patirūpaṃ kāraṇanti ṭhapetvā vuttappakāraṃ anācāraṃ ubhinnaṃ ekato na yāpanādiṃ aññaṃ patirūpakāraṇaṃ paccayaṃ karitvā na hotīti attho. Assāti uyyojakassa. Soti yo uyyojito, so.

พึงทราบว่า ในคำว่า "สู่บ้านหรือนิคม" นี้ แม้เมืองก็สงเคราะห์ด้วยการถือเอาคำว่าบ้านนั่นเอง. ในคำว่า "จักเข้าไป" นี้ มีบทที่เหลือคือ "ไปแล้ว" หรือไม่ประกอบความ คือไม่รู้ว่าหญิงนั้นอยู่ในบ้านนั้น จึงมีความหมายว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ มาเถิด เราจักเข้าไปสู่บ้านหรือนิคมเพื่อบิณฑบาต" ดังนี้แล้ว พาภิกษุไป. คำว่า "อามิสอะไรก็ตาม" คืออามิสอะไรก็ตาม มีข้าวต้มเป็นต้น. คำว่า "พึงใช้" คือ เห็นหญิงที่เหมาะสมกับความสนุกของตนแล้ว พึงใช้ พึงส่งไป. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "กับมาตุคาม" เป็นต้น. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์การล่วงละเมิดทางกายและวาจาที่เหลือที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "กล่าวว่า 'ไปเถิด' เป็นต้น" คือ กล่าวว่า "ไปเถิดท่านผู้มีอายุ การพูดหรือการนั่งกับท่านไม่สบายแก่เรา การพูดหรือการนั่งคนเดียวสบายแก่เรา" (ปาจิ. 275). คำว่า "นี้เป็นอนาจารนั่นเอง" คือ อนาจารมีหัวเราะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า "ไม่ใช่เหตุที่สมควรอื่น" คือ เว้นอนาจารมีประการที่กล่าวมาแล้ว ไม่ใช่เหตุที่สมควรอื่น มีการไม่สามารถจะยังชีวิตอยู่ร่วมกันของคนทั้งสองเป็นต้น โดยทำปัจจัยให้เกิดขึ้น. คำว่า "ของผู้นั้น" คือ ของผู้ใช้. คำว่า "ผู้นั้น" คือ ผู้ที่ถูกใช้.

---

Anupasampanneti sāmaṇere. Sova idha anupasampannoti adhippetoti vadanti. Ubhinnampīti upasampannassa vā anupasampannassa vāti dvinnampi. Kalisāsanāropaneti (pāci. aṭṭha. 277) kalīti kodho, tassa sāsanaṃ āṇaṃ kalisāsanaṃ, tassāropaneti attho, ‘‘appeva nāma imināpi ubbāḷho pakkameyyā’’ti kodhavasena ṭhānanisajjādīsu dosaṃ dassetvā ‘‘passatha bho imassa ṭhānaṃ nisajjaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ, khāṇu viya tiṭṭhati, sunakho viya nisīdati, makkaṭo viya ito cito ca viloketī’’ti evaṃ amanāpavacanassa bhaṇaneti vuttaṃ hoti. Suddhacittena panevaṃ bhaṇane doso natthi. Evamādīhīti ettha ādisaddena ‘‘mahagghaṃ bhaṇḍaṃ passitvā lobhadhammaṃ uppādessatī’’ti uyyojeti, ‘‘mātugāmaṃ passitvā anabhiratiṃ uppādessatī’’ti uyyojeti, ‘‘gilānassa vā ohiyyakassa vā vihārapālassa vā yāguṃ vā bhattaṃ vā khādanīyaṃ vā nīharā’’ti uyyojeti, ‘‘na anācāraṃ ācaritukāmo sati karaṇīye uyyojetī’’ti (pāci. 278) etesaṃ gahaṇaṃ.

คำว่า "อนุปสัมบัน" คือ สามเณร. พวกอาจารย์กล่าวว่า สามเณรนั่นแหละพึงประสงค์ว่าเป็นอนุปสัมบันในที่นี้. คำว่า "แม้ทั้งสอง" คือ ทั้งสอง คือภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน หรืออนุปสัมบัน. คำว่า "การยกโทษขึ้น" (ปาจิ. อรรถ. 277) คือ กะลี คือ โทสะ, คำสั่งสอนของโทสะ คือ กะลีสาสนะ, มีความหมายว่า การยกโทษขึ้น คือ แสดงโทษในการยืน การนั่งเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งโทสะว่า "บางทีผู้นี้ถูกรบกวนแล้วพึงหลีกไป" ดังนี้แล้ว กล่าวคำที่ไม่น่าพอใจว่า "ท่านทั้งหลายจงดูการยืน การนั่ง การมอง การเหลียวดูของผู้นี้เถิด ยืนเหมือนตอ นั่งเหมือนสุนัข เหลียวดูไปมาเหมือนลิง" ดังนี้. แต่ถ้ากล่าวเช่นนี้ด้วยจิตบริสุทธิ์ ก็ไม่มีโทษ. ในคำว่า "มีอย่างนี้เป็นต้น" นี้ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์การใช้ไปว่า "เห็นของมีค่าแล้วจักยังโลภธรรมให้เกิดขึ้น" ใช้ไปว่า "เห็นมาตุคามแล้วจักยังความไม่ยินดีให้เกิดขึ้น" ใช้ไปว่า "จงนำข้าวต้ม หรือข้าว หรือของขบเคี้ยวไปให้แก่ภิกษุไข้ หรือภิกษุผู้ถูกทอดทิ้ง หรือภิกษุผู้ดูแลวิหาร" และการใช้ไปว่า "ผู้ไม่ประสงค์จะประพฤติอนาจาร ย่อมใช้ไปเมื่อมีกิจที่ควรทำ" (ปาจิ. 278).

---

Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาอุยโยชนสิกขาบท จบ.

---

3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

3. พรรณนาสโภชนสิกขาบท.

---

‘‘Sabhojane’’ti bāhiratthasamāsoyaṃ, ubhasadde ukārassa ca lopoti āha ‘‘saha ubhohi janehī’’tiādi. Tattha ubhohi janehīti jāyā ca pati cāti ubhohi janehi. Bhuñjitabbanti vā bhojanaṃ, itthī ca puriso ca, tena saha vattatīti sabhojananti āha ‘‘atha vā’’tiādi. Rāgapariyuṭṭhitassāti methunādhippāyassa. Sayanigharanti sayanīyagharaṃ, vāsagehanti attho. Mahallakassāti mahallakassa sayanigharassa. Piṭṭhasaṅghāṭatoti dvārabāhato khuddakassa vāti yathā tathā vā katassa khuddakassa sayanigharassa. Vemajjhaṃ atikkamitvā nisīdeyyāti piṭṭhivaṃsaṃ atikkamitvā nisīdeyya. Khuddakaṃ (sārattha. ṭī. pācittiya 3.280) nāma sayanigharaṃ vitthārato pañcahatthappamāṇaṃ hoti, tassa ca majjhimaṭṭhānaṃ piṭṭhasaṅghāṭato aḍḍhateyyahatthappamāṇameva hoti, tasmā tādise sayanighare piṭṭhasaṅghāṭato hatthapāsaṃ vijahitvā nisinno piṭṭhivaṃsaṃ atikkamitvā nisinno nāma hoti. Evaṃ nisinno ca vemajjhaṃ atikkamitvā nisinno nāma hoti. Tena vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘piṭṭhivaṃsaṃ atikkamitvā nisīdatī’’ti (pāci. 281). Sacittakañcettha anupavisitvā nisīdanacittena daṭṭhabbaṃ.

คำว่า "สโภชนะ" นี้ เป็นพหุพพิหิสมาส มีอรรถภายนอก และมีการลบสระอุในคำว่า "อุภะ" จึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยชนทั้งสอง" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "ด้วยชนทั้งสอง" คือ ด้วยชนทั้งสอง คือ ภรรยาและสามี. หรือคำว่า "พึงบริโภค" คือ ภัตตาหาร, หญิงและชาย, คำว่า "สโภชนะ" คือ ดำรงอยู่พร้อมด้วยภัตตาหารนั้น จึงกล่าวว่า "อีกอย่างหนึ่ง" เป็นต้น. คำว่า "ผู้ถูกราคะครอบงำ" คือ ผู้มีอัธยาศัยในเมถุน. คำว่า "เรือนนอน" คือ เรือนสำหรับนอน, มีความหมายว่า ที่อยู่อาศัย. คำว่า "ของเรือนใหญ่" คือ ของเรือนนอนใหญ่. คำว่า "จากกรอบประตู" คือ จากบานประตู หรือของเรือนนอนเล็กที่ทำไว้อย่างไรก็ตาม. คำว่า "พึงนั่งล่วงกึ่งกลาง" คือ พึงนั่งล่วงไม้หลัง. เรือนนอนเล็ก (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตติยะ 3.280) มีขนาดกว้าง 5 ศอก, และจุดกึ่งกลางของเรือนนอนนั้นห่างจากกรอบประตูเพียง 2 ศอกครึ่งเท่านั้น, เพราะฉะนั้น การนั่งเว้นระยะห่างหนึ่งศอกจากกรอบประตูในเรือนนอนเช่นนั้น ชื่อว่านั่งล่วงไม้หลัง. การนั่งเช่นนี้ ชื่อว่านั่งล่วงกึ่งกลาง. เพราะเหตุนั้น พระบาลีจึงกล่าวว่า "นั่งล่วงไม้หลัง" (ปาจิ. 281). ในที่นี้ พึงทราบว่า การเข้าไปนั่งด้วยจิตคิดจะนั่ง.

---

Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาสโภชนสิกขาบท จบ.

---

4-5. Rahopaṭicchannarahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā

พรรณนารโหปฏิฉันนสิกขาบทและรโหสิกขาบทที่ 4-5.

---

Catutthapañcamasikkhāpade yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ aniyatadvaye vuttamevāti āha ‘‘seso kathānayo aniyatadvaye vuttanayeneva veditabbo’’ti.

สิ่งใดพึงกล่าวในสิกขาบทที่ 4 และ 5 สิ่งนั้นทั้งหมดได้กล่าวไว้แล้วในอนิยต 2 สิกขาบทนั่นเอง จึงกล่าวว่า "เรื่องราวที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอนิยต 2 สิกขาบทนั่นเอง".

---

Rahopaṭicchannarahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนารโหปฏิฉันนสิกขาบทและรโหสิกขาบท จบ.

---

6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā

6. พรรณนาจาริตตสิกขาบท.

---

Antoupacārasīmāya dassanūpacāre bhikkhuṃ disvāti yattha ṭhitassa kulāni payirupāsanacittaṃ uppannaṃ, tato paṭṭhāya gacchanto antoupacārasīmāya dassanūpacāre bhikkhuṃ passe vā abhimukhe vā disvā. Pakativacanenāti yaṃ dvādasahatthabbhantare ṭhitena sotuṃ sakkā, tādisena vacanena, ito cito ca pariyesitvā ārocanakiccaṃ pana natthi. Yo hi evaṃ pariyesitabbo, so asantoyeva. Tenāha ‘‘tādisa’’ntiādi. Anāpucchitvāti anārocetvā.

คำว่า เห็นภิกษุในระยะสายตาภายในเขตอุปจาร คือ เมื่อจิตคิดจะเข้าไปบำรุงตระกูลเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ ณ ที่ใด, ตั้งแต่นั้นไป เมื่อภิกษุเดินไป เห็นภิกษุในระยะสายตาภายในเขตอุปจาร หรือเห็นภิกษุซึ่งอยู่ตรงหน้า. คำว่า ด้วยคำพูดตามปกติ คือ ด้วยคำพูดที่ผู้ยืนอยู่ในระยะ ๑๒ ศอกสามารถได้ยินได้, แต่ไม่มีกิจที่จะต้องเที่ยวค้นหาไปมาแล้วบอก. เพราะว่าภิกษุผู้ที่พึงแสวงหาเช่นนั้น ย่อมไม่มีอยู่เลย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เช่นนั้น" เป็นต้น. คำว่า ไม่บอก คือ ไม่แจ้ง.

---

Antarārāmabhikkhunupassayatitthiyaseyyapaṭikkamanabhattiyagharānīti ettha antarārāmanti antogāme vihāro. Paṭikkamananti āsanasālā. Bhattiyagharanti nimantitagharaṃ vā salākabhattādidāyakānaṃ vā gharaṃ. Āpadāsūti jīvitabrahmacariyantarāyesu. Kiriyākiriyanti ettha kulesu cārittāpajjanaṃ kiriyaṃ, anāpucchanaṃ akiriyanti veditabbaṃ.

ในคำว่า อารามภายใน, ที่อยู่ของภิกษุณี, ที่อยู่ของเดียรถีย์, ที่พัก, เรือนภัตตาหาร นี้ คำว่า อารามภายใน คือ วิหารในบ้าน. คำว่า ที่พัก คือ ศาลาที่นั่ง. คำว่า เรือนภัตตาหาร คือ เรือนที่เขานิมนต์ หรือเรือนของพวกผู้ถวายสลากภัตเป็นต้น. คำว่า ในคราวมีอันตราย คือ ในอันตรายแห่งชีวิตและพรหมจรรย์. ในคำว่า กิริยาและอกิริยา นี้ พึงทราบว่า การประพฤติจาริตในตระกูลเป็นกิริยา, การไม่บอกเป็นอกิริยา.

---

Cārittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไป (จาริตตสิกขาบท) จบแล้ว.

---

7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā

7. การพรรณนาสิกขาบทที่ ๗ (มหานามสิกขาบท).

---

Sabbañcetaṃ vatthuvasena vuttanti ‘‘agilānena bhikkhunā catumāsapaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punapavāraṇāya aññatra niccapavāraṇāyā’’ti (pāci. 306) etaṃ sabbaṃ sikkhāpadanidānasaṅkhātassa vatthuno vasena vuttaṃ. Tattha hi mahānāmena sakkena ‘‘icchāmahaṃ, bhante, saṅghaṃ catumāsaṃ bhesajjena pavāretu’’ntiādinā (pāci. 303) ussannussannena ca bhesajjena catumāsaṃ puna niccaṃ pavāraṇā katā, tasmā bhagavatā tassa vasena evaṃ vuttanti vuttaṃ hoti. Aññatra punapavāraṇāyāti yadi punapavāraṇā atthi, taṃ ṭhapetvā. Aññatra niccapavāraṇāyāti etthāpi eseva nayo. Yadi pana tāpi atthi, sāditabbāvāti adhippāyo. Tenāha ‘‘ayaṃ panettha attho’’tiādi. Tatthāti tissaṃ pavāraṇāyaṃ. Bhesajjehi vā paricchedo kato hotīti ‘‘sappi tela’’nti evamādinā nāmavasena vā ‘‘patthena nāḷiyā āḷhakenā’’tiādinā parimāṇavasena vā ‘‘ettakāni vā bhesajjāni viññāpetabbānī’’ti bhesajjehi paricchedo kato hoti. Nabhesajjakaraṇīyeti missakabhattenāpi ce yāpetuṃ sakkoti, nabhesajjakaraṇīyaṃ nāma hoti. Aññaṃ bhesajjanti sappinā pavārito telaṃ, āḷhakena pavārito doṇaṃ.

คำว่า ทั้งหมดนี้ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งเรื่อง คือ "ภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ พึงยินดีการปวารณาด้วยปัจจัย ๔ เดือน เว้นไว้แต่ปวารณาอีก เว้นไว้แต่ปวารณาเป็นนิตย์" (ปาจิ. ๓๐๖) ทั้งหมดนี้ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งเรื่องอันนับว่าเป็นต้นเหตุแห่งสิกขาบท. จริงอยู่ ในเรื่องนั้น พระมหานามศากยะได้ปวารณาเภสัชแก่สงฆ์ ๔ เดือน ด้วยคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้าประสงค์จะปวารณาเภสัชแก่สงฆ์ ๔ เดือน" (ปาจิ. ๓๐๓) และได้ทำปวารณาซ้ำและปวารณาเป็นนิตย์ด้วยเภสัชที่มีอยู่มากมาย, เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งเรื่องนั้นอย่างนี้. คำว่า เว้นไว้แต่ปวารณาอีก คือ หากมีการปวารณาอีก ก็เว้นการปวารณานั้นเสีย. ในคำว่า เว้นไว้แต่ปวารณาเป็นนิตย์ นี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. มีอธิบายว่า แต่ถ้ามีการปวารณาเหล่านั้นอยู่ ก็พึงยินดีได้. เพราะเหตุนั้น (พระสังคีติกาจารย์) จึงกล่าวว่า "อธิบายในสิกขาบทนี้มีดังนี้" เป็นต้น. ในคำว่า ในการปวารณานั้น คือ ในการปวารณาทั้ง ๓ นั้น. หรือมีการกำหนดด้วยเภสัช คือ มีการกำหนดด้วยเภสัชโดยชื่อ เช่น "เนยใส น้ำมัน" เป็นต้น หรือโดยประมาณ เช่น "ด้วยพัด ด้วยทะนาน ด้วยอาฬหกะ" เป็นต้น หรือมีการกำหนดด้วยเภสัชว่า "พึงขอเภสัชมีประมาณเท่านี้". คำว่า ในเมื่อไม่ใช่กิจที่ควรทำด้วยเภสัช คือ หากสามารถยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยภัตที่ปนกันได้ ก็ชื่อว่าไม่ใช่กิจที่ควรทำด้วยเภสัช. คำว่า เภสัชอื่น คือ ปวารณาด้วยเนยใสแล้ว (ขอ) น้ำมัน, ปวารณาด้วยอาฬหกะแล้ว (ขอ) โทณะ.

---

Yathābhūtaṃ ācikkhitvāti ‘‘imehi tayā bhesajjehi pavāritamhā, amhākañca iminā ca iminā ca bhesajjena attho, yāsu tayā rattīsu pavāritamhā, tā rattiyo vītivattā, amhākañca bhesajjena attho’’ti yathābhūtaṃ ārocetvā. Evañca viññāpetuṃ gilānova labhati, na itaro.

คำว่า บอกตามเป็นจริง คือ บอกตามเป็นจริงว่า "ท่านปวารณาพวกเราด้วยเภสัชเหล่านี้, และพวกเรามีความต้องการด้วยเภสัชนี้และนี้, ราตรีทั้งหลายที่ท่านปวารณาพวกเรานั้นล่วงเลยไปแล้ว, และพวกเรามีความต้องการด้วยเภสัช" ดังนี้. และภิกษุผู้เป็นไข้เท่านั้นย่อมได้เพื่อจะขออย่างนี้, ภิกษุอื่นไม่ได้.

---

Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทที่ ๗ (มหานามสิกขาบท) จบแล้ว.

---

8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā

8. การพรรณนาสิกขาบทที่ ๘ (อุยยุตตเสนาสิกขาบท).

---

Caturaṅgininti hatthiassarathapattīti cattāri aṅgāni etissāti caturaṅginī, taṃ caturaṅginiṃ. ‘‘Dvādasapuriso hatthī, tipuriso asso, catupuriso ratho, cattāro purisā sarahatthā pattī’’ti (pāci. 314) ayaṃ pacchimakoṭiyā caturaṅgasamannāgatā senā nāma, īdisaṃ senanti attho. Taṃ pana vijahitvāti kenaci antaritā vā ninnaṃ oruḷhā vā na dissati, idha ṭhatvāna sakkā daṭṭhunti taṃ dassanūpacāraṃ vijahitvā aññaṃ ṭhānaṃ gantvā.

คำว่า มีองค์ ๔ คือ กองทัพใดมีองค์ ๔ คือ ช้าง ม้า รถ พลเดินเท้า, กองทัพนั้นชื่อว่ามีองค์ ๔. กองทัพที่ชื่อว่าประกอบด้วยองค์ ๔ โดยกำหนดอย่างต่ำ คือ "ช้างมีบุรุษ ๑๒ คน, ม้ามีบุรุษ ๓ คน, รถมีบุรุษ ๔ คน, พลเดินเท้ามีบุรุษ ๔ คนถือธนู" (ปาจิ. ๓๑๔), อธิบายว่า กองทัพเห็นปานนั้น. คำว่า เว้นกองทัพนั้น คือ กองทัพนั้นถูกอะไรบางอย่างบังไว้ หรือลงไปในที่ลุ่มจึงมองไม่เห็น, (แต่) ยืนอยู่ตรงนี้สามารถมองเห็นได้, คือเว้นระยะสายตานั้นแล้วไปยังที่อื่น.

---

Senādassanavatthusminti senaṃ dassanāya gamanavatthusmiṃ. Ayameva vā pāṭho. Hatthiādīsu ekamekanti hatthiādīsu catūsu aṅgesu ekamekaṃ, antamaso ekapurisāruḷhahatthimpi ekampi sarahatthaṃ purisanti attho. Anuyyuttā nāma rājā uyyānaṃ vā nadiṃ vā gacchati, evaṃ anuyyuttā hoti. Tathārūpappaccayeti ‘‘mātulo senāya gilāno hotī’’tiādike (pāci. 312) anurūpakāraṇe sati. Āpadāsūti jīvitabrahmacariyantarāyesu ‘‘ettha gato muccissāmī’’ti gacchato anāpatti.

คำว่า ในเรื่องการดูกองทัพ คือ ในเรื่องการไปเพื่อดูกองทัพ. หรือบทว่า Senādassanavatthusmiṃ นี้แลเป็นปาฐะ. คำว่า อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาช้างเป็นต้น คือ อย่างใดอย่างหนึ่งในองค์ ๔ มีช้างเป็นต้น, มีอธิบายว่า โดยที่สุด แม้ช้างที่มีบุรุษขี่คนเดียว หรือบุรุษถือธนูคนเดียว. ที่ชื่อว่า ไม่ได้ยกออกไป (Anuyyuttā) คือ พระราชาเสด็จไปสู่อุทยานหรือแม่น้ำ, อย่างนี้ชื่อว่าไม่ได้ยกออกไป. คำว่า เมื่อมีปัจจัยเช่นนั้น คือ เมื่อมีเหตุอันสมควร เช่น "ลุงเป็นไข้ในกองทัพ" เป็นต้น (ปาจิ. ๓๑๒). คำว่า ในคราวมีอันตราย คือ ในอันตรายแห่งชีวิตและพรหมจรรย์, ภิกษุผู้ไปโดยคิดว่า "เราไปในที่นี้แล้วจักพ้น" ย่อมไม่มีอาบัติ.

---

Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทที่ ๘ (อุยยุตตเสนาสิกขาบท) จบแล้ว.

---

9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

9. การพรรณนาสิกขาบทที่ ๙ (เสนาวาสสิกขาบท).

---

Paṭisenāruddhāyāti yathā sañcāro chijjati, evaṃ paṭisenāya ruddhāya senāya. Kenaci palibuddhassāti verikena vā issarena vā kenaci ruddhassa.

คำว่า ถูกกองทัพฝ่ายตรงข้ามกักไว้ คือ เมื่อกองทัพถูกกองทัพฝ่ายตรงข้ามกักไว้ โดยประการที่การสัญจรขาดไป. คำว่า ถูกใครๆ ขัดขวาง คือ ถูกศัตรูหรือผู้เป็นใหญ่หรือใครๆ กักไว้.

---

Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทที่ ๙ (เสนาวาสสิกขาบท) จบแล้ว.

---

10. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā

10. การพรรณนาสิกขาบทที่ ๑๐ (อุยโยธิกาสิกขาบท).

---

Sampahāraṭṭhānassāti yuddhabhūmiyā. Balassa aggaṃ jānantīti ‘‘ettakā hatthī, ettakā assā, ettakā rathā, ettakā pattī’’ti (pāci. 324) balassa koṭṭhāsaṃ jānanti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, vihāraggenā’’tiādīsu (cūḷava. 318) viya koṭṭhāsattho hettha aggasaddo. Tenāha ‘‘balagaṇanaṭṭhānanti attho’’ti. Senāya viyūhanti ‘‘ito hatthī hontu, ito assā hontu, ito rathā hontu, ito pattī hontū’’ti (pāci. 324) senāya ṭhapanaṃ, rāsiṃ katvā ṭhapananti attho. Tenāha ‘‘senāsannivesassetaṃ nāma’’nti. Dvādasapuriso hatthīti cattāro ārohakā, ekekapādarakkhakā dve dveti evaṃ dvādasapuriso hatthī. Tipuriso assoti eko ārohako, dve pādarakkhakāti evaṃ tipuriso asso. Catupuriso rathoti eko sārathi, eko yodho, dve āṇirakkhakāti evaṃ catupuriso rathoti.

คำว่า “แห่งที่รบ” คือ แห่งสมรภูมิ คำว่า “รู้ส่วนแห่งกำลัง” คือ รู้ส่วนแห่งกำลังว่า “ช้างมีเท่านี้, ม้ามีเท่านี้, รถมีเท่านี้, พลเดินเท้ามีเท่านี้” (ปาจิ. ๓๒๔) ในที่นี้ คำว่า “อัคคะ” มีความหมายว่า ส่วน เหมือนในประโยคว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตด้วยส่วนแห่งวิหาร” เป็นต้น (จุลฺลวคฺค ๓๑๘) เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า “หมายถึงที่นับกำลัง” ดังนี้ คำว่า “จัดกระบวนทัพ” คือ การจัดวางกองทัพว่า “ช้างจงอยู่ทางนี้, ม้าจงอยู่ทางนี้, รถจงอยู่ทางนี้, พลเดินเท้าจงอยู่ทางนี้” (ปาจิ. ๓๒๔), หมายถึงการจัดวางเป็นหมู่ เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า “นี้เป็นชื่อของการจัดวางกองทัพ” ดังนี้ คำว่า “ช้างมีบุรุษ ๑๒ คน” คือ ผู้ขี่ ๔ คน, ผู้รักษาเท้าแต่ละข้าง ๒ คนๆ, รวมเป็นช้างมีบุรุษ ๑๒ คน คำว่า “ม้ามีบุรุษ ๓ คน” คือ ผู้ขี่ ๑ คน, ผู้รักษาเท้า ๒ คน, รวมเป็นม้ามีบุรุษ ๓ คน คำว่า “รถมีบุรุษ ๔ คน” คือ สารถี ๑ คน, นักรบ ๑ คน, ผู้รักษากงล้อ ๒ คน, รวมเป็นรถมีบุรุษ ๔ คน

---

Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุโยธิกาสิกขาบท จบแล้ว

---

Acelakavaggo pañcamo.

อเจลกวรรคที่ ๕

---

6. Surāpānavaggo

6. สุราปานวรรค

---

1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาสุราปานสิกขาบท

---

Piṭṭhādīhi kataṃ majjaṃ surāti piṭṭhapūvaodanakiṇṇasambhārehi kataṃ majjaṃ surāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – piṭṭhasurā, pūvasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti (pāci. 328) imāni pañca surā nāmāti. Tattha piṭṭhaṃ bhājane pakkhipitvā tajjaṃ udakaṃ datvā madditvā katā piṭṭhasurā (sārattha. ṭī. pācittiya 3.326-328). Evaṃ sesāsupi. Kiṇṇāti pana tassā surāya bījaṃ vuccati. Ye ‘‘surāmodakā’’tipi vuccanti, te pakkhipitvā katā kiṇṇapakkhittā. Harītakisāsapādinānāsambhārehi saṃyojitā sambhārasaṃyuttā.

คำว่า “สุราคือของเมาที่ทำด้วยแป้งเป็นต้น” หมายถึงของเมาที่ทำด้วยแป้ง ขนม ข้าวสุก เชื้อสุรา และเครื่องปรุง ความว่า สุรา ๕ อย่างเหล่านี้คือ สุราแป้ง สุราขนม สุราข้าวสุก สุราที่ใส่เชื้อ สุราที่ปรุงด้วยเครื่องปรุง (ปาจิ. ๓๒๘) ในบรรดาสุราเหล่านั้น สุราแป้ง คือสุราที่ทำโดยใส่แป้งลงในภาชนะแล้วใส่น้ำที่เหมาะสมลงไปขยำ (สารตฺถ. ฏีกา ปาจิตฺติย ๓.๓๒๖-๓๒๘) แม้ในสุราที่เหลือก็มีนัยอย่างนี้ ส่วนคำว่า “เชื้อ” หมายถึงเชื้อของสุรานั้น สุราที่ใส่เชื้อ คือสุราที่ทำโดยใส่สิ่งที่เรียกว่า “สุราโมทกะ” ลงไป สุราที่ปรุงด้วยเครื่องปรุง คือสุราที่ปรุงด้วยเครื่องปรุงต่างๆ เช่น สมอ มัสตาร์ด เป็นต้น

---

Pupphādīhi kato āsavo merayanti pupphaphalamadhuguḷasambhārehi kato ciraparivāsito merayanti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – pupphāsavo, phalāsavo, madhvāsavo, guḷāsavo, sambhārasaṃyuttoti pañcamerayaṃ nāmāti. Tattha madhukatālanāḷikerādi puppharaso ciraparivāsito pupphāsavo. Panasādiphalaraso phalāsavo. Muddikāraso madhvāsavo. Samantapāsādikāyaṃ pana ‘‘phalāsavo nāma muddikāphalādīni madditvā tesaṃ rasena kato. Madhvāsavo nāma muddikānaṃ jātirasena kato, makkhikāmadhunāpi karīyatīti vadantī’’ti (pāci. aṭṭha. 328) vuttaṃ. Ucchuraso guḷāsavo. Harītakāmalakakaṭukabhaṇḍādinānāsambhārānaṃ raso ciraparivāsito sambhārasaṃyutto. Ettha ca surāya, merayassa ca samānepi sambhārasaṃyoge madditvā katā surā, ciraparivāsitamattena merayanti evamimesaṃ nānākaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Bījato paṭṭhāyāti sambhāre paṭiyādetvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato ceva tālanāḷikerādīnaṃ puppharasassa abhinavakālato ca paṭṭhāya.

คำว่า “เมรัยคืออาสวะที่ทำด้วยดอกไม้เป็นต้น” หมายถึงเมรัยที่ทำด้วยดอกไม้ ผลไม้ น้ำผึ้ง น้ำอ้อย และเครื่องปรุงที่หมักไว้นาน ความว่า เมรัย ๕ อย่างเหล่านี้คือ เมรัยดอกไม้ เมรัยผลไม้ เมรัยน้ำผึ้ง เมรัยน้ำอ้อย เมรัยที่ปรุงด้วยเครื่องปรุง ในบรรดาเมรัยเหล่านั้น เมรัยดอกไม้ คือน้ำดอกไม้ เช่น ดอกมะทราง ตาล มะพร้าว เป็นต้น ที่หมักไว้นาน เมรัยผลไม้ คือน้ำผลไม้ เช่น ขนุน เป็นต้น เมรัยน้ำผึ้ง คือน้ำองุ่น แต่ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา กล่าวไว้ว่า “เมรัยผลไม้ คือเมรัยที่ทำด้วยการขยำผลไม้ เช่น องุ่น เป็นต้น แล้วคั้นเอาน้ำ เมรัยน้ำผึ้ง คือเมรัยที่ทำด้วยน้ำองุ่นโดยธรรมชาติ, บางท่านกล่าวว่าทำด้วยน้ำผึ้งของผึ้งก็ได้” (ปาจิ. อฏฺฐ. ๓๒๘) เมรัยน้ำอ้อย คือน้ำอ้อย เมรัยที่ปรุงด้วยเครื่องปรุง คือน้ำเครื่องปรุงต่างๆ เช่น สมอ มะขามป้อม เครื่องเทศ เป็นต้น ที่หมักไว้นาน ในที่นี้ พึงทราบความแตกต่างของสุราและเมรัยดังนี้ คือ แม้จะมีการปรุงด้วยเครื่องปรุงเหมือนกัน แต่สุราทำด้วยการขยำ, ส่วนเมรัยทำด้วยการหมักไว้นานเท่านั้น คำว่า “นับตั้งแต่เมล็ด” คือ นับตั้งแต่เวลาที่เตรียมเครื่องปรุงแล้วใส่ลงในหม้อ และนับตั้งแต่เวลาที่น้ำดอกไม้ เช่น ตาล มะพร้าว เป็นต้น ยังสดอยู่

---

Loṇasovīrakaṃ vā suttaṃ vāti ime dve anekehi bhesajjehi abhisaṅkhatā āsavavisesā. Vāsaggāhāpanatthanti sugandhabhāvagāhāpanatthaṃ. Vatthuṃ ajānanatāya cettha acittakatā veditabbā. Akusaleneva pātabbatāya lokavajjaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ paṭhamapārājikavaṇṇanāya vuttanayameva.

หรือน้ำดองเค็ม หรือน้ำส้ม สองอย่างนี้เป็นอาสวะพิเศษที่ปรุงด้วยยาหลายชนิด คำว่า “เพื่อทำให้มีกลิ่นหอม” หมายถึง เพื่อทำให้มีกลิ่นหอม ในที่นี้ พึงทราบว่าไม่มีเจตนาเพราะไม่รู้เรื่อง (วัตถุ) เป็นโลกวัชชะเพราะเป็นสิ่งที่ควรดื่มด้วยอกุศลจิตเท่านั้น สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นทั้งหมดก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาปฐมปาราชิกนั่นเอง

---

Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุราปานสิกขาบท จบแล้ว

---

2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาอังคุลิปโตทกสิกขาบท

---

Hasādhippāyassāti khiḍḍādhippāyassa, iminā kāyasaṃsaggādhippāyaṃ paṭikkhipati.

คำว่า “ด้วยตั้งใจจะหัวเราะ” หมายถึง ด้วยตั้งใจจะเล่น ด้วยคำนี้ ย่อมปฏิเสธความประสงค์ที่จะสัมผัสกาย

---

Ettha ca bhikkhunimpi hasādhippāyena phusato bhikkhussa dukkaṭaṃ. Tathā bhikkhumpi phusantiyā bhikkhuniyāti āha ‘‘idha pana bhikkhunīpi bhikkhussa, bhikkhu ca bhikkhuniyā anupasampanno evā’’ti. Kāyappaṭibaddhādīsu sabbatthāti ‘‘kāyena kāyappaṭibaddhe, kāyappaṭibaddhena kāye, kāyappaṭibaddhena kāyappaṭibaddhe, nissaggiyena kāye, nissaggiyena kāyappaṭibaddhe, nissaggiyena nissaggiye’’ti (pāci. 332) sabbattha. Sati karaṇīye āmasatoti sati karaṇīye purisaṃ āmasato anāpatti. Itthī pana sati karaṇīyepi āmasituṃ na vaṭṭati.

ในที่นี้ ภิกษุผู้ถูกต้องภิกษุณีด้วยตั้งใจจะหัวเราะ ต้องอาบัติทุกกฏ เช่นเดียวกัน ภิกษุณีผู้ถูกต้องภิกษุ ก็ต้องอาบัติทุกกฏ ดังที่กล่าวไว้ว่า “ในที่นี้ ภิกษุณีก็ดี ภิกษุก็ดี เป็นอนุปสัมบันแก่กันและกัน” คำว่า “ในสิ่งเนื่องด้วยกายเป็นต้นทั้งหมด” หมายถึง “ในสิ่งเนื่องด้วยกายด้วยกาย, ในกายด้วยสิ่งเนื่องด้วยกาย, ในสิ่งเนื่องด้วยกายด้วยสิ่งเนื่องด้วยกาย, ในกายด้วยของที่พึงสละ, ในสิ่งเนื่องด้วยกายด้วยของที่พึงสละ, ในของที่พึงสละด้วยของที่พึงสละ” (ปาจิ. ๓๓๒) ในทั้งหมดนี้ คำว่า “เมื่อมีกิจที่ควรทำถูกต้อง” หมายถึง เมื่อมีกิจที่ควรทำถูกต้องบุรุษ ไม่เป็นอาบัติ แต่สตรีนั้น แม้มีกิจที่ควรทำ ก็ไม่ควรถูกต้อง

---

Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอังคุลิปโตทกสิกขาบท จบแล้ว

---

3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาหาสธัมมสิกขาบท

---

Uparigopphaketi gopphakānaṃ uparibhāgappamāṇe. Hasādhippāyoti kīḷādhippāyo. Yena yena aṅgenāti hatthapādādīsu yena yena aṅgena. Tathā nāvāya kīḷatoti phiyārittādīhi nāvaṃ pājentassa vā tīre ussārentassa vā dukkaṭanti attho.

คำว่า “เหนือข้อเท้า” หมายถึง ประมาณส่วนบนของข้อเท้า คำว่า “ด้วยตั้งใจจะหัวเราะ” หมายถึง ด้วยตั้งใจจะเล่น คำว่า “ด้วยอวัยวะใดๆ” หมายถึง ด้วยอวัยวะใดๆ ในมือเท้าเป็นต้น คำว่า “เล่นเรือ” หมายถึง ผู้ที่ขับเรือด้วยไม้พายเป็นต้น หรือผู้ที่ลากเรือขึ้นฝั่ง ต้องอาบัติทุกกฏ

---

Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาหาสธัมมสิกขาบท จบแล้ว

---

4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาอนาทริยสิกขาบท

---

Duvidhañhettha anādariyaṃ puggalānādariyañca dhammānādariyañcāti āha ‘‘puggalassa vā’’tiādi. Tattha yo bhikkhu upasampannena paññattena vuccamāno ‘‘ayaṃ ukkhittako vā vambhito vā garahito vā, imassa vacanaṃ akataṃ bhavissatī’’ti (pāci. 342) anādariyaṃ karoti, ayaṃ puggale anādariyaṃ karoti nāma. Yo pana paññattena vuccamāno ‘‘kathāyaṃ nasseyya vā vinasseyya vā antaradhāyeyya vā’’ti, taṃ vā nasikkhitukāmo anādariyaṃ karoti, ayaṃ dhamme anādariyaṃ karoti nāma. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.

ความไม่เอื้อเฟื้อในที่นี้มี ๒ อย่าง คือ ความไม่เอื้อเฟื้อในบุคคล และความไม่เอื้อเฟื้อในธรรม ดังที่กล่าวไว้ว่า "ในบุคคลก็ดี" เป็นต้น. ในบรรดาความไม่เอื้อเฟื้อนั้น ภิกษุใดถูกภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันกล่าวตักเตือนด้วยสิ่งที่ทรงบัญญัติไว้ แล้วทำความไม่เอื้อเฟื้อว่า "ผู้นี้เป็นผู้ถูกยกวัตร หรือถูกดูหมิ่น หรือถูกตำหนิ คำพูดของผู้นี้จักไม่เป็นอันทำ" (ปาจิ. 342) ภิกษุนี้ชื่อว่าทำความไม่เอื้อเฟื้อในบุคคล. ส่วนภิกษุใดถูกกล่าวตักเตือนด้วยสิ่งที่ทรงบัญญัติไว้ แล้วทำความไม่เอื้อเฟื้อว่า "ทำอย่างไรสิ่งนี้จึงจะพินาศ หรือจะเสื่อมไป หรือจะอันตรธานไป" หรือเป็นผู้ไม่ต้องการจะศึกษาในสิ่งนั้น ภิกษุนี้ชื่อว่าทำความไม่เอื้อเฟื้อในธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น" เป็นต้น.

---

Idaṃ na sallekhāya saṃvattatīti sammā kilese likhatīti sallekho, appicchatā, tadatthaṃ nayidaṃ saṃvattati. Ādisaddena ‘‘idaṃ na dhutatthāya saṃvattati, na pāsādikatāya, na apacayāya, na vīriyārambhāya saṃvattatī’’ti (pāci. 343) idaṃ saṅgaṇhāti. Apaññattenāti sutte vā abhidhamme vā āgatena. Paveṇiāgatanti saṅgītikālato paṭṭhāya mahākassapādiācariyaparamparāya āgataṃ. Sace pana yasmā ucchuraso sattāhakāliko, tassa kasaṭo yāvajīviko, dvinnaṃyeva samavāyo ucchuyaṭṭhi, tasmā vikāle ucchuyaṭṭhiṃ khādituṃ vaṭṭati guḷaharītakaṃ viyāti evamādikaṃ gārayhācariyuggahaṃ gahetvā ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho paripucchā’’ti bhaṇati, āpattiyeva.

คำว่า "สิ่งนี้ไม่เป็นไปเพื่อความขัดเกลากิเลส" หมายถึง การขัดเกลากิเลสโดยชอบ ชื่อว่า สัลเลขะ คือ ความมักน้อย สิ่งนี้ไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์นั้น. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์เอาคำว่า "สิ่งนี้ไม่เป็นไปเพื่อธุดงค์, ไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใส, ไม่เป็นไปเพื่อความไม่สะสม, ไม่เป็นไปเพื่อการปรารภความเพียร" (ปาจิ. 343) นี้. คำว่า "ด้วยสิ่งที่ไม่ได้บัญญัติไว้" หมายถึง ด้วยสิ่งที่มาในพระสูตรหรือพระอภิธรรม. คำว่า "สิ่งที่มาตามประเพณี" หมายถึง สิ่งที่สืบทอดมาตามลำดับอาจารย์มีพระมหากัสสปะเป็นต้น ตั้งแต่สมัยสังคายนาเป็นต้นมา. แต่ถ้าหากว่า เพราะน้ำอ้อยเป็นของมีอายุ ๗ วัน กากของน้ำอ้อยนั้นเป็นของมีอายุตลอดชีวิต การรวมกันของทั้งสองอย่างนั้นคือลำอ้อย เพราะฉะนั้นจึงควรเคี้ยวลำอ้อยในเวลาวิกาล เหมือนสมอแช่น้ำอ้อยฉะนั้น ดังนี้เป็นต้น หากภิกษุถือเอาความเห็นที่รับมาจากอาจารย์ที่น่าตำหนิแล้วกล่าวว่า "อย่างนี้เป็นความเห็นและการสอบถามของอาจารย์ของเรา" ก็เป็นอาบัติแน่นอน.

---

Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนาทริยสิกขาบท จบแล้ว.

---

5. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาภิงสาปนสิกขาบท

---

Rūpādīnīti bhayānakāni rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāni. Bhayānakakathanti corakantāravāḷakantārapisācakantārappaṭisaṃyuttakathaṃ.

คำว่า "รูปเป็นต้น" หมายถึง รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ที่น่ากลัว. คำว่า "เรื่องที่น่ากลัว" หมายถึง เรื่องที่เกี่ยวข้องกับป่าโจร ป่าสัตว์ร้าย ป่าปีศาจ.

---

Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภิงสาปนสิกขาบท จบแล้ว.

---

6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาโชติสิกขาบท

---

Agilānoti yassa vinā agginā phāsu hoti, so idha agilāno nāma. Jotinti aggiṃ.

คำว่า "ไม่เป็นไข้" หมายถึง ผู้ที่อยู่สบายได้โดยไม่มีไฟ ผู้นั้นชื่อว่าไม่เป็นไข้ในที่นี้. คำว่า "โชติ" หมายถึง ไฟ.

---

Bhaggesūti evaṃnāmake janapade. Bhaggānāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhisaddena ‘‘bhaggā’’ti vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘bhaggesūti evaṃnāmake janapade’’ti. Tathā patilātaṃ ukkhipantassāti ḍayhamānaṃ alātaṃ patitaṃ ukkhipantassa tathā dukkaṭanti attho. Tañcāti dukkaṭaṃ parāmasati. Avijjhātanti anibbutālātaṃ. Padīpajotikajantāghareti padīpujjalanapattapacanasedakammādīsu jotikaraṇe aggisālāyañca samādahantassa anāpattīti attho. Tathārūpappaccayeti ṭhapetvā padīpādīni aññasmimpi tathārūpapaccaye. Āpadāsūti duṭṭhavāḷamigaamanussehi upaddavesu.

คำว่า "ในแคว้นภัคคะ" หมายถึง ในชนบทชื่ออย่างนี้. เจ้าชายชาวชนบทชื่อภัคคะ แม้ชนบทแห่งเดียวที่เป็นที่อยู่ของเจ้าชายเหล่านั้น ก็ถูกเรียกว่า "ภัคคะ" ด้วยคำที่ใช้กันทั่วไป เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ในแคว้นภัคคะ" หมายถึง ในชนบทชื่ออย่างนี้. คำว่า "ผู้ยกดุ้นฟืนที่ตกลงมา" หมายถึง ผู้ที่ยกดุ้นฟืนที่กำลังลุกไหม้ซึ่งตกลงมา ก็ต้องอาบัติทุกกฏเช่นกัน. คำว่า "นั้น" หมายถึง อาบัติทุกกฏ. คำว่า "ยังไม่ดับ" หมายถึง ดุ้นฟืนที่ยังไม่ดับ. คำว่า "ในที่จุดประทีปและในโรงไฟ" หมายถึง ในการทำไฟเพื่อจุดประทีป บ่มบาตร และรมเหงื่อเป็นต้น และเมื่อก่อไฟในโรงไฟ ไม่เป็นอาบัติ. คำว่า "ด้วยเหตุปัจจัยเช่นนั้น" หมายถึง นอกจากประทีปเป็นต้นแล้ว ในเหตุปัจจัยอื่นที่เช่นนั้นด้วย. คำว่า "ในคราวมีอันตราย" หมายถึง ในคราวมีอันตรายจากสัตว์ร้ายหรืออมนุษย์ผู้ร้าย.

---

Jotisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโชติสิกขาบท จบแล้ว.

---

7. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถานหานสิกขาบท

---

‘‘Diyaḍḍho māso seso gimhāna’’nti ‘‘vassānassa paṭhamo māso’’iccete aḍḍhateyyamāsā uṇhasamayo, pariḷāhasamayoti gimhānaṃ seso diyaḍḍho māso uṇhasamayo, vassānassa paṭhamo māso pariḷāhasamayoti evaṃ ete aḍḍhateyyamāsā kamena uṇhasamayo, pariḷāhasamayo nāma hotīti attho teneva padabhājaniyaṃ ‘‘uṇhasamayo nāma diyaḍḍho māso seso gimhāna’’nti, ‘‘pariḷāhasamayo nāma vassānassa paṭhamo māso’’ti vuttaṃ. Yadā vinā nahānena na phāsu hoti, ayaṃ gilānasamayo. Padabhājaniyaṃ (pāci. 364) pana gilāne nicchite gilānakālo nicchitova hotīti ‘‘yassa vinā nahānena na phāsu hoti, ‘gilānasamayo’ti nahāyitabba’’nti vuttaṃ. Pariveṇasammajjanamattampīti antamaso pariveṇasammajjanamattampi.

คำว่า "ฤดูร้อนเหลืออีกเดือนครึ่ง" และ "เดือนแรกของฤดูฝน" รวมเป็นสองเดือนครึ่งนี้ เป็นสมัยร้อนและสมัยเร่าร้อน หมายความว่า เดือนครึ่งที่เหลือของฤดูร้อนเป็นสมัยร้อน และเดือนแรกของฤดูฝนเป็นสมัยเร่าร้อน ด้วยเหตุนี้ ในบรรดาเดือนสองเดือนครึ่งนี้ จึงเป็นสมัยร้อนและสมัยเร่าร้อนตามลำดับ ด้วยเหตุนั้น ในบทภาชนีย์จึงกล่าวว่า "สมัยร้อน คือ เดือนครึ่งที่เหลือของฤดูร้อน" และ "สมัยเร่าร้อน คือ เดือนแรกของฤดูฝน". เมื่อใดอยู่ไม่สบายหากไม่ได้อาบน้ำ ช่วงเวลานั้นชื่อว่าสมัยเจ็บป่วย. แต่ในบทภาชนีย์ เมื่อกำหนดว่าเจ็บป่วยแล้ว สมัยเจ็บป่วยก็เป็นอันกำหนดแล้ว จึงกล่าวว่า "ผู้ใดอยู่ไม่สบายหากไม่ได้อาบน้ำ พึงอาบน้ำใน 'สมัยเจ็บป่วย'". คำว่า "แม้เพียงการกวาดบริเวณ" หมายถึง โดยที่สุดแม้เพียงการกวาดบริเวณ.

---

Vālukaṃ ukkiritvāti sukkhāya nadiyā vālikaṃ uttiritvā. Āvāṭesupīti pi-saddena nadiyaṃ vattabbameva natthīti dasseti. Āpadāsūti bhamarādīhi anubandhesu.

คำว่า "ขุดทรายขึ้น" หมายถึง คุ้ยทรายขึ้นจากแม่น้ำที่แห้ง. คำว่า "ในบ่อเป็นต้น" ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมแสดงว่าในแม่น้ำไม่ต้องพูดถึงเลย. คำว่า "ในคราวมีอันตราย" หมายถึง ในคราวที่ถูกพวกแมลงภู่เป็นต้นไล่ตาม.

---

Nahānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานหานสิกขาบท จบแล้ว.

---

8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาทุพพัณณกรณสิกขาบท

---

Lābhasaddoyaṃ kammasādhano ‘‘ko bhavatā lābho laddho’’tiādīsu viya, so cettha atītakālikoti āha ‘‘alabbhīti labho’’ti, laddhanti attho. ‘‘Labho eva lābho’’ti iminā sakatthe ṇapaccayoti dasseti. Kiṃ alabbhīti kiṃ laddhaṃ. Navanti abhinavaṃ. Ettāvatā ca navañca taṃ cīvarañcāti navacīvaraṃ, navacīvaraṃ lābho etenāti navacīvaralābhoti evamettha samāso daṭṭhabboti. Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘navaṃ cīvaralābhenā’’ti vuttanti āha ‘‘iti navacīvaralābhenā’’tiādi. Ettha ca ‘‘vikappanupagaṃ pacchima’’nti na vuttattā cīvaranti yaṃ nivāsetuṃ vā pārupituṃ vā sakkā hoti, tadeva veditabbanti āha ‘‘nivāsanapārupanupagaṃ cīvara’’nti. ‘‘Dubbaṇṇakaraṇaṃ ādātabba’’nti etaṃ kappabinduṃ sandhāya vuttaṃ, na nīlādīhi sakalacīvaraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ, tañca pana kappaṃ ādiyantena cīvaraṃ rajitvā catūsu vā koṇesu, tīsu vā dvīsu vā ekasmiṃ vā koṇe morassa akkhimaṇḍalamattaṃ vā maṅgulapiṭṭhimattaṃ vā ādātabbanti āha ‘‘tassā’’tiādi. Kaṃsanīlenāti cammakāranīlena. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘ayomalaṃ lohamalaṃ, etaṃ kaṃsanīlaṃ nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 368) vuttaṃ. Pattanīlenāti yena kenaci nīlavaṇṇena paṇṇarasena. Kappabinduṃ ādiyitvāti vaṭṭaṃ ekaṃ kappabinduṃ ādiyitvā.

คำว่า ลาภะ นี้เป็นกัมมสาธนะ เหมือนในประโยคว่า “ท่านได้ลาภอะไร” เป็นต้น และในที่นี้เป็นอดีตกาล จึงกล่าวว่า “อลัพภีติ ลาโภ” คือ “ได้แล้ว” ด้วยคำว่า “ลาโภ เอวะ ลาโภ” นี้ แสดงว่า ณะปัจจัยในสกัดถะ (ในความหมายของตนเอง) “กึ อลัพภี” คือ “ได้อะไร” “นวัง” คือ “ใหม่” ด้วยเหตุนี้ “นวัง จีวรัง” คือ “ผ้าใหม่” และ “นวจีวรลาโภ” คือ “ลาภคือผ้าใหม่” พึงเห็นสมาสในที่นี้อย่างนี้ ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงกล่าวว่า “นวัง จีวรลาเภนา” จึงกล่าวว่า “อิติ นวจีวรลาเภนา” เป็นต้น ในที่นี้ เพราะไม่ได้กล่าวว่า “วิกัปปานุปคัง ปัจฉิมัง” คำว่า “จีวร” จึงหมายถึงผ้าที่สามารถนุ่งหรือห่มได้เท่านั้น พึงทราบดังนี้ จึงกล่าวว่า “นิวาสนปารูปนูปคัง จีวรัง” (ผ้าที่เหมาะแก่นุ่งและห่ม) คำว่า “ทุพพัณณกรณัง อาทาตัพพัง” นี้กล่าวหมายถึงกัปปะพินทุ (จุดทำสีเสีย) ไม่ใช่การทำผ้าทั้งผืนให้มีสีเสียด้วยสีครามเป็นต้น แต่เมื่อจะทำกัปปะ พึงย้อมผ้าแล้วทำจุดขนาดเท่าดวงตาของนกยูง หรือเท่าหลังแมลงทับ ที่มุมทั้งสี่ หรือสาม หรือสอง หรือมุมเดียว จึงกล่าวว่า “ตัสสา” เป็นต้น “กังสนีเลนะ” คือ ด้วยสีเขียวสัมฤทธิ์ (สีครามของช่างหนัง) แต่ในมหาปัจจรีย์กล่าวว่า “สนิมเหล็ก สนิมทองแดง นี้ชื่อว่ากังสนีละ” (ปาจิ. อรรถ. 368) “ปัตตนีเลนะ” คือ ด้วยน้ำฝาดสีครามใดๆ “กัปปะพินทุง อาทิยิตวา” คือ ถือเอากัปปะพินทุอันเป็นวงกลมหนึ่ง

---

Pāḷikappakaṇṇikakappādayo pana sabbaṭṭhakathāsu paṭisiddhā. Aggaḷādīni kappakatacīvare pana pacchā āropetvā kappakaraṇakiccaṃ natthīti āha ‘‘pacchā āropitesū’’tiādi. Aggaḷaanuvātaparibhaṇḍesūti uddharitvā alliyāpanakakhaṇḍapiṭṭhianuvātakucchianuvātesu. Kiriyākiriyanti nivāsanapārupanato, kappassa anādānato kiriyākiriyaṃ.

ส่วนบาลีกัปปะ กัณณิกากัปปะ เป็นต้น ถูกปฏิเสธในอรรถกถาทั้งปวง แต่ในผ้าที่ทำกัปปะแล้ว การทำกัปปะโดยใส่แผ่นผ้าทาบเป็นต้นในภายหลังไม่มี จึงกล่าวว่า “ปัจฉา อาโรปิเตสุ” เป็นต้น “อัคคฬานุวาตปริภัณฑ์” คือ ในแผ่นผ้าทาบ (อัคคฬะ) ผ้าทาบชาย (อนุวาต) และผ้าดุน (ปริภัณฑ์) ที่เป็นผ้าชิ้นหลังที่เย็บติดกัน อนุวาตที่ท้อง “กิริยากิริยัง” คือ การนุ่งห่ม และการไม่ทำกัปปะ เป็นกิริยาและอกิริยา

---

Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำสีเสีย จบแล้ว

---

9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการวิกัป

---

Sammukhena vikappanā sammukhavikappanā. Parammukhena vikappanā parammukhavikappanā. Sannihitāsannihitabhāvanti āsannadūrabhāvaṃ. Āsannadūrabhāvo ca adhiṭṭhāne vuttanayeneva veditabbo.

การวิกัปต่อหน้า คือ สัมมุขาวิกัปปะ การวิกัปลับหลัง คือ ปรัมมุขาวิกัปปะ “สันนิหิตาสันนิหิตภาวัง” คือ ความใกล้และไกล ความใกล้และไกลนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอธิษฐานนั่นเอง

---

Mittoti daḷhamitto. Sandiṭṭhoti diṭṭhamatto nātidaḷhamitto. Akatapaccuddhāranti ‘‘mayhaṃ santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā’’tiādinā akatapaccuddhāraṃ. Yena vinayakammaṃ katanti yena saddhiṃ vinayakammaṃ kataṃ.

“มิตโต” คือ มิตรสนิท “สันดิฏโฐ” คือ ผู้ที่เคยเห็นกันเท่านั้น ไม่ใช่มิตรสนิท “อกตปัจจุทธารัง” คือ การไม่ทำคืนให้เป็นของตนเองด้วยคำว่า “จงบริโภคหรือจำหน่ายของของฉัน” เป็นต้น “เยนะ วินยกรรมมัง กะตัง” คือ ผู้ที่ได้ทำวินัยกรรมด้วยกัน

---

Paribhogena kāyakammaṃ, apaccuddhārāpanena vacīkammanti āha ‘‘samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisānevā’’ti. Kiriyākiriyanti ettha paribhuñjanaṃ kiriyaṃ. Apaccuddhārāpanaṃ akiriyaṃ.

การบริโภคเป็นกายกรรม การไม่ให้คืนเป็นวจีกรรม จึงกล่าวว่า “สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกฐินบทแรกนั่นเอง” “กิริยากิริยัง” ในที่นี้ การบริโภคเป็นกิริยา การไม่ให้คืนเป็นอกิริยา

---

Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการวิกัป จบแล้ว

---

10. Apanidhānasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการซ่อน

---

Adhiṭṭhānupaganti adhiṭṭhānayoggaṃ ayopattañceva mattikāpattañca. Sūkarantakaṃ nāma kuñcikākoso viya anto susiraṃ katvā koṭṭitaṃ.

“อธิฏฐานูปคัง” คือ บาตรเหล็กและบาตรดินที่เหมาะแก่อธิษฐาน “สูกรันตกัง” คือ สิ่งที่ถูกเจาะให้กลวงข้างในเหมือนรูกุญแจ

---

Aññaṃ parikkhāranti pāḷiyā anāgatapattatthavikādiṃ. Dhammakathaṃ katvāti ‘‘samaṇena nāma anihitaparikkhārena bhavituṃ na vaṭṭatī’’ti evaṃ ‘‘dhammakathaṃ kathetvā dassāmī’’ti nikkhipato anāpatti.

“อัญญัง ปริกขารัง” คือ บริขารอื่น เช่น ถุงบาตรเป็นต้น ที่ไม่ได้กล่าวไว้ในบาลี “ธัมมกะถัง กัตวา” คือ การกล่าวธรรมกถาว่า “ชื่อว่าสมณะไม่ควรเป็นผู้ไม่มีบริขาร” ดังนี้ ผู้ที่เก็บไว้โดยคิดว่า “จะแสดงให้ดูหลังจากกล่าวธรรมกถา” ไม่มีอาบัติ

---

Apanidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการซ่อน จบแล้ว

---

Surāpānavaggo chaṭṭho.

สุราปานวรรคที่ 6

---

7. Sappāṇakavaggo

7. สัปปาณกวรรค

---

1. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการแกล้งฆ่าสัตว์

---

Pācittiyanti antamaso mañcapīṭhaṃ sodhento maṅgulabījakepi pāṇasaññī nikkāruṇikatāya taṃ bhindanto apaneti (pāci. aṭṭha. 382), pācittiyaṃ. Tenāha ‘‘taṃ khuddakampī’’tiādi. Upakkamamahantatāya akusalaṃ mahantaṃ hotīti bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantattā akusalaṃ mahantaṃ hoti, mahāsāvajjaṃ hotīti adhippāyo.

“ปาจิตติยัง” คือ แม้ที่สุด เมื่อทำความสะอาดเตียงหรือเก้าอี้ หากมีสัตว์ในเมล็ดแมลงทับ และมีสัญญาว่าเป็นสัตว์ ด้วยความไม่มีความกรุณา ทำลายมันให้พ้นไป (ปาจิ. อรรถ. 382) เป็นปาจิตตีย์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ตัง ขุททกัมปี” เป็นต้น ด้วยความใหญ่แห่งอุปกรม อกุศลย่อมใหญ่ คือ ด้วยความใหญ่แห่งการประกอบกรรม โดยอาศัยเจตนาที่ตั้งมั่นจากการเสพคุ้นด้วยชวนะที่เกิดขึ้นหลายครั้ง อกุศลย่อมใหญ่ มีโทษมาก เป็นความหมาย

---

Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการแกล้งฆ่าสัตว์ จบแล้ว

---

2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยน้ำมีสัตว์

---

Ettha ca paṭaṅgapāṇakānaṃ patanaṃ ñatvāpi suddhacittatāya padīpujjalane viya sappāṇakabhāvaṃ ñatvāpi udakasaññāya paribhuñjitabbato paṇṇattivajjatā veditabbā.

ในที่นี้ พึงทราบว่า เป็นอาบัติที่เกิดจากบัญญัติ เพราะแม้รู้ว่ามีแมลงเม่าตกลงไป แต่ด้วยจิตบริสุทธิ์ เหมือนการจุดประทีป และแม้รู้ว่ามีสัตว์ แต่บริโภคด้วยสัญญาว่าเป็นน้ำ

---

Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยน้ำมีสัตว์ จบแล้ว

---

3. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรื้อฟื้น

---

Tassa tassa bhikkhunoti yena yena vūpasamitaṃ, tassa tassa bhikkhuno. ‘‘Akataṃ kamma’’ntiādīni vadantoti ‘‘akataṃ kammaṃ, dukkaṭaṃ kammaṃ, puna kātabbaṃ kammaṃ, anihataṃ dunnihataṃ puna nihanitabba’’nti (pāci. 394) vadanto. Yathāṭhitabhāvena patiṭṭhātuṃ na dadeyyāti tesaṃ pavatti ākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘yaṃ pana dhammena adhikaraṇaṃ nihataṃ, taṃ sunihatamevā’’ti.

“ตัสสะ ตัสสะ ภิกขุโน” คือ ภิกษุรูปใดระงับแล้ว ภิกษุรูปนั้น “อะกะตัง กัมมัง” เป็นต้น คือ ผู้ที่กล่าวว่า “กรรมยังไม่ทำ, กรรมทำไม่ดี, กรรมที่ควรทำอีก, กรรมที่ยังไม่ระงับ, กรรมที่ระงับไม่ดี, ควรระงับอีก” (ปาจิ. 394) “ยะถาฐิตภาเวนะ ปะติฏฐาตุง นะ ทะเทยยา” คือ ไม่ให้ดำรงอยู่ตามสภาพเดิม กล่าวเพื่อแสดงอาการแห่งการเป็นไปของสิ่งเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อนึ่ง อธิกรณ์ใดที่ระงับแล้วโดยธรรม อธิกรณ์นั้นระงับดีแล้วนั่นเอง”

---

Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรื้อฟื้น จบแล้ว

---

4. Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาบัติหยาบ

---

Cattāri pārājikāni atthuddhāravasena padabhājaniyaṃ dassitānīti āha ‘‘duṭṭhullanti saṅghādisesaṃ adhippeta’’nti. Yena kenaci upāyenāti ‘‘sāmaṃ vā jānāti, aññe vā tassa ārocenti, so vā ārocetī’’ti (pāci. 399) vuttesu yena kenaci upāyena. Pācittiyaṃ dhuraṃ nikkhittamatteyevāti adhippāyo. Sace pacchāpi āroceti, dhuranikkhepane āpattito na muccati. Tenāha ‘‘sacepī’’tiādi. Samaṇasatampi āpajjatiyevāti samaṇasatampi sutvā yadi chādeti, pācittiyaṃ āpajjatiyevāti attho. Yenassa ārocitanti yena dutiyena assa tatiyassa ārocitaṃ. Tassevāti tassa dutiyasseva. Ārocetīti paṭicchādanatthameva ‘‘mā kassaci ārocesī’’ti vadati. Koṭichinnā hotīti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.399) yasmā paṭicchādanapaccayā āpattiṃ āpajjitvāva dutiyena tatiyassa ārocitaṃ, tasmā tappaccayā puna tena āpajjitabbāpattiyā abhāvato āpattiyā koṭi chinnā nāma hoti.

ปาราชิก 4 แสดงไว้ในปทภาชนีย์โดยนัยแห่งการยกอรรถขึ้น จึงกล่าวว่า “ทุฏฐุลลัง” หมายถึงสังฆาทิเสส “เยนะ เกนะจิ อุปาเยนะ” คือ ด้วยอุบายใดอุบายหนึ่งในบรรดาที่กล่าวไว้ว่า “ตนเองรู้ หรือผู้อื่นบอกแก่เขา หรือเขาบอก” (ปาจิ. 399) เป็นปาจิตตีย์ทันทีที่วางภาระลง เป็นความหมาย แม้ภายหลังจะบอก ก็ไม่พ้นจากอาบัติในการวางภาระ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สเจปิ” เป็นต้น “สมณสตัมปิ อาปัชชติเยวะ” คือ แม้สมณะร้อยรูป หากได้ยินแล้วปกปิด ก็ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง เป็นความหมาย “เยนัสสะ อาโรจิตัง” คือ ผู้ที่สองบอกแก่ผู้ที่สาม “ตัสเสวะ” คือ ของผู้ที่สองนั่นเอง “อาโรเจติ” คือ บอกเพื่อปกปิดนั่นเอง โดยกล่าวว่า “อย่าบอกแก่ใคร” “โกฏิฉินนา โหติ” (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตตีย์ 3.399) เพราะผู้ที่สองได้บอกแก่ผู้ที่สามหลังจากต้องอาบัติเพราะการปกปิดแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีอาบัติที่ผู้ที่สองจะต้องอีกเพราะเหตุนั้น ชื่อว่าอาบัติมีที่สุดขาดแล้ว

---

Ādipadeti duṭṭhullāpattisaññī, vematiko, aduṭṭhullāpattisaññīti imesu tīsu ‘‘duṭṭhullāpattisaññī paṭicchādetī’’ti (pāci. 400) imasmiṃ paṭhamapade. Itaresu dvīsūti ‘‘vematiko paṭicchādeti, aduṭṭhullāpattisaññī paṭicchādetī’’ti imesu padesu. Aduṭṭhullāyāti avasesapañcāpattikkhandhe. Anupasampannassa duṭṭhulle vā aduṭṭhulle vā ajjhācāreti anupasampannassa purimapañcasikkhāpadavītikkamasaṅkhāte duṭṭhulle vā itarasmiṃ aduṭṭhulle vā ajjhācāre. Yaṃ pana samantapāsādikāyaṃ ‘‘anupasampannassa sukkavisaṭṭhi ca kāyasaṃsaggo cāti ayaṃ duṭṭhullaajjhācāro nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 400) vuttaṃ, taṃ duṭṭhullārocanasikkhāpadaṭṭhakathāya (pāci. aṭṭha. 78 ādayo) na sameti, na cāpi evaṃ vattuṃ yujjati ‘‘ārocane anupasampannassa duṭṭhullaṃ aññathā adhippetaṃ, paṭicchādane aññathā’’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 400) visesakāraṇassānupalabbhanato, tasmā taṃ upaparikkhitabbaṃ.

เริ่มต้นด้วยบทว่า ผู้สำคัญว่าเป็นอาบัติหยาบ, ผู้ลังเลสงสัย, ผู้สำคัญว่าไม่เป็นอาบัติหยาบ ใน ๓ บทเหล่านี้ คือในบทแรกนี้ว่า “ผู้สำคัญว่าเป็นอาบัติหยาบปกปิด” (ปาจิ. ๔๐๐) ในบทที่เหลือ ๒ บทเหล่านี้ว่า “ผู้ลังเลสงสัยปกปิด, ผู้สำคัญว่าไม่เป็นอาบัติหยาบปกปิด” คำว่า อทุฏฐุลลา (ไม่หยาบ) ได้แก่ กองอาบัติ ๕ ที่เหลือ คำว่า “อันอนุปสัมบันล่วงละเมิดหยาบหรือไม่หยาบ” ได้แก่ การล่วงละเมิดของอนุปสัมบันที่นับว่าเป็นการล่วงละเมิดสิกขาบท ๕ ข้อแรก อันเป็นอาบัติหยาบ หรือการล่วงละเมิดอื่นที่ไม่หยาบ อนึ่ง ข้อความที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาว่า “การทำอสุจิเคลื่อนและการถูกต้องกายกับอนุปสัมบันนี้ชื่อว่าการล่วงละเมิดหยาบ” (ปาจิ. อรรถ. ๔๐๐) ข้อความนั้นไม่ตรงกับอรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติหยาบ (ปาจิ. อรรถ. ๗๘ เป็นต้น) และก็ไม่สมควรที่จะกล่าวอย่างนี้ว่า “ในสิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติหยาบนั้น อาบัติหยาบของอนุปสัมบันมีความหมายอย่างหนึ่ง แต่ในสิกขาบทว่าด้วยการปกปิดอาบัติหยาบมีความหมายอีกอย่างหนึ่ง” เพราะไม่ปรากฏเหตุพิเศษ เพราะฉะนั้น ข้อความนั้นจึงควรพิจารณาให้ละเอียด

---

Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาบัติหยาบ จบแล้ว

---

5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี

---

Gabbhavīsopi hi ‘‘paripuṇṇavīso’’ tveva saṅkhaṃ gacchatīti āha ‘‘paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāyā’’tiādi. Tattha paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāyāti yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ, taṃ ādiṃ katvā. Soti yo puggalo ūnavīsativasso upasampādito, so puggalo. Aññaṃ upasampādetīti upajjhāyo vā kammavācācariyo vā hutvā aññaṃ puggalaṃ upasampādeti. Tanti ūnavīsativassaṃ puggalaṃ. Sīmaṃ vā sammannatīti navaṃ sīmaṃ bandhati.

แม้ผู้มีอายุ ๒๐ ปีในครรภ์ ก็ย่อมถึงการนับว่าเป็น “ผู้มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์” นั่นเอง จึงกล่าวว่า “นับตั้งแต่ปฏิสนธิ” เป็นต้น ในคำว่า “นับตั้งแต่ปฏิสนธิ” นั้น ได้แก่ นับตั้งแต่จิตดวงแรกที่เกิดขึ้นในครรภ์มารดา วิญญาณดวงแรกที่ปรากฏขึ้นนั้นเป็นต้น คำว่า “ผู้นั้น” ได้แก่ บุคคลใดที่บวชแล้วมีอายุหย่อน ๒๐ ปี, บุคคลนั้น คำว่า “บวชผู้อื่น” ได้แก่ เป็นอุปัชฌาย์หรือเป็นกรรมวาจาจารย์แล้วบวชบุคคลอื่น คำว่า “ผู้นั้น” ได้แก่ บุคคลผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี คำว่า “หรือสมมติสีมา” ได้แก่ ผูกสีมาใหม่

---

Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี จบแล้ว

---

6. Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกองเกวียนโจร

---

Rājānaṃ vā vañcetvāti rājānaṃ thenetvā rañño santakaṃ kiñci gahetvā, ‘‘idāni tassa na dassāmā’’ti maggappaṭipannā akatakammā ceva katakammā ca corāti vuttaṃ hoti. Esa nayo suṅkaṃ pariharitukāmāti etthāpi.

คำว่า “หรือหลอกลวงพระราชา” ได้แก่ ขโมยพระราชา ถือเอาสิ่งของบางอย่างที่เป็นของพระราชา และกล่าวว่า “บัดนี้ เราจะไม่ให้แก่เขา” ผู้เดินทางไป ผู้ยังไม่ทำกรรมและผู้ทำกรรมแล้ว ชื่อว่าโจร ในบทว่า “ผู้ประสงค์จะหลีกเลี่ยงภาษี” นี้ก็มีนัยเดียวกัน

---

Kālavisaṅketenāti kālassa visaṅketena, divasavisaṅketenāti vuttaṃ hoti. Maggavisaṅketena, pana aṭavivisaṅketena vā gacchato āpattiyeva.

คำว่า “ด้วยการคลาดเคลื่อนแห่งเวลา” ได้แก่ ด้วยการคลาดเคลื่อนแห่งเวลา, กล่าวคือด้วยการคลาดเคลื่อนแห่งวัน แต่ผู้ไปด้วยการคลาดเคลื่อนแห่งทาง หรือด้วยการคลาดเคลื่อนแห่งป่า ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น

---

Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกองเกวียนโจร จบแล้ว

---

7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย

---

Mātugāmenāti itthiyā. Ekatoupasampannā, pana sikkhamānā, sāmaṇerī cāti imā tissopi idha saṅgahaṃ gacchanti. Imāsaṃ pana tissannaṃ samayo rakkhati. Ayametāsaṃ, mātugāmassa ca visesoti veditabbaṃ.

คำว่า “กับมาตุคาม” ได้แก่ กับหญิง อนึ่ง ภิกษุณี, สิกขมานา, และสามเณรี ทั้งสามนี้ก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้ด้วย แต่กาลเวลาย่อมรักษาหญิงทั้งสามนี้ พึงทราบว่า นี้เป็นข้อแตกต่างระหว่างหญิงเหล่านั้นกับมาตุคาม

---

Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย จบแล้ว

---

8. Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยพระอริฏฐะ

---

Taṃtaṃsampattiyā (sārattha. ṭī. pācittiya 3.417) vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho, anatikkamanatthena tasmiṃ antarāye niyuttā, antarāyaṃ vā phalaṃ arahanti, antarāyassa vā karaṇasīlāti antarāyikā. Tenāha ‘‘saggamokkhānaṃ antarāyaṃ karontīti antarāyikā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 1.234). Te kammakilesavipākaupavādapaññattivītikkamavasena pañcavidhāti ettha ca pañcānantariyakammaṃ kammantarāyikaṃ nāma, tathā bhikkhunidūsakakammaṃ. Taṃ pana mokkhasseva antarāyaṃ karoti, na saggassa. Niyatamicchādiṭṭhidhammā kilesantarāyikā nāma. Paṇḍakatiracchānagataubhatobyañjanakānaṃ paṭisandhidhammā vipākantarāyikā nāma. Ariyūpavādā upavādantarāyikā nāma. Te pana yāva ariye na khamāpenti, tāvadeva, na tato paraṃ. Sañcicca āpannā āpattiyo paññattivītikkamantarāyikā nāma. Tāpi yāva bhikkhubhāvaṃ vā paṭijānāti, na vuṭṭhāti vā na deseti vā, tāvadeva, na tato paraṃ.

คำว่า “อันตราย” คือ สิ่งที่มาขัดขวางอยู่ตรงกลางระหว่างกระแสแห่งสัตว์ โดยการผูกมัดซึ่งความสำเร็จในสิ่งนั้นๆ (สารัตถ. ฎีกา ปาจิ. ๓.๔๑๗) ได้แก่ อนัตถะมีทิฏฐธัมมิกัตถะเป็นต้น ผู้ที่ประกอบอยู่ในอันตรายนั้นโดยไม่ล่วงละเมิด หรือผู้ที่ควรแก่ผลอันเป็นอันตราย หรือผู้มีปกติทำอันตราย ชื่อว่า “อันตรายิกะ” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สิ่งใดที่ทำอันตรายแก่สวรรค์และมรรคผล สิ่งนั้นชื่อว่าอันตรายิกะ” (ม. นิ. อรรถ. ๑.๒๓๔) อันตรายิกะเหล่านั้นมี ๕ อย่าง โดยจำแนกเป็น กรรม, กิเลส, วิบาก, อุปวาทะ, และการล่วงละเมิดบัญญัติ ในที่นี้ อนันตริยกรรม ๕ ชื่อว่า กรรมันตรายิกะ, เช่นเดียวกับกรรมที่ทำภิกษุณีให้เสีย แต่กรรมนั้นย่อมทำอันตรายแก่มรรคผลเท่านั้น ไม่ทำอันตรายแก่สวรรค์ ธรรมที่เป็นมิจฉาทิฏฐิอันแน่นอน ชื่อว่า กิเลสันตรายิกะ ธรรมที่เป็นปฏิสนธิของบัณเฑาะก์, สัตว์เดรัจฉาน, และอุภโตพยัญชนก ชื่อว่า วิปากันตรายิกะ การติเตียนพระอริยะ ชื่อว่า อุปวาทันตรายิกะ แต่สิ่งเหล่านั้นย่อมเป็นอันตรายิกะเพียงเท่าที่ยังไม่ขอขมาพระอริยะเท่านั้น ไม่เป็นหลังจากนั้น อาบัติที่ต้องด้วยความจงใจ ชื่อว่า ปัญญัตติวีติกกมันตรายิกะ อาบัติเหล่านั้นก็เป็นอันตรายิกะเพียงเท่าที่ยังปฏิญาณความเป็นภิกษุอยู่ หรือยังไม่ออกจากอาบัติ หรือยังไม่แสดงอาบัติเท่านั้น ไม่เป็นหลังจากนั้น

---

Tatrāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.234; pāci. aṭṭha. 417) ariṭṭho bhikkhu bahussuto dhammakathiko sesantarāyike jānāti, vinaye pana akovidattā paṇṇattivītikkamantarāyike na jānāti, tasmā rahogato evaṃ cintesi ‘‘ime āgārikā pañca kāmaguṇe paribhuñjantā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi honti, bhikkhūpi manāpikāni cakkhuviññeyyāni rūpāni passanti…pe… kāyaviññeyye phoṭṭhabbe phusanti, mudukāni attharaṇapāvuraṇādīni paribhuñjanti, etaṃ sabbaṃ vaṭṭati. Kasmā? Itthirūpā…pe… itthiphoṭṭhabbā eva na vaṭṭanti, etepi vaṭṭantī’’ti evaṃ rasena rasaṃ saṃsanditvā sacchandarāgaparibhogañca nicchandarāgaparibhogañca ekaṃ katvā thūlavākehi saddhiṃ atisukhumasuttaṃ ghaṭento viya, sāsapena saddhiṃ sineruṃ upasaṃharanto viya ca pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppādetvā ‘‘kiṃ bhagavatā mahāsamuddaṃ bandhantena viya mahatā ussāhena paṭhamapārājikaṃ paññattaṃ, natthi ettha doso’’ti sabbaññutaññāṇena saddhiṃ paṭivirujjhanto bhabbapuggalānaṃ āsaṃ chindanto jinassa āṇācakke pahāramadāsi. Tenāha ‘‘tesū’’tiādi.

ในเรื่องนั้น พระอริฏฐะรูปนี้ (ม. นิ. อรรถ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. อรรถ. ๔๑๗) เป็นภิกษุผู้คงแก่เรียน เป็นธรรมกถึก ย่อมรู้จักอันตรายิกธรรมที่เหลือ แต่เพราะไม่ฉลาดในพระวินัย จึงไม่รู้จักอันตรายิกธรรมคือการล่วงละเมิดบัญญัติ เพราะฉะนั้น เมื่อหลีกเร้นอยู่ จึงคิดอย่างนี้ว่า “คฤหัสถ์เหล่านี้บริโภคกามคุณ ๕ ย่อมเป็นพระโสดาบันบ้าง พระสกทาคามีบ้าง พระอนาคามีบ้าง ภิกษุทั้งหลายก็ย่อมเห็นรูปที่พึงรู้ด้วยตาอันน่าพอใจ... (ละไว้)... ย่อมถูกต้องโผฏฐัพพะที่พึงรู้ด้วยกาย, ย่อมบริโภคเครื่องลาดเครื่องห่มอันอ่อนนุ่มเป็นต้น, สิ่งเหล่านี้ทั้งหมดควร เพราะเหตุไร? รูปหญิง... (ละไว้)... โผฏฐัพพะหญิงเท่านั้นจึงไม่ควร, สิ่งเหล่านี้ก็ควรเหมือนกัน” อย่างนี้คือ เปรียบเทียบรสกับรส ทำให้การบริโภคด้วยความพอใจในกามกับการบริโภคโดยปราศจากความพอใจในกามเป็นอันเดียวกัน เหมือนกับพยายามผูกด้ายที่ละเอียดอ่อนยิ่งกับเชือกหยาบ, และเหมือนกับพยายามนำภูเขาสิเนรุมาเปรียบกับเมล็ดผักกาด, ได้ก่อให้เกิดทิฏฐิอันชั่วร้ายขึ้น (คิดว่า) “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติปฐมปาราชิกด้วยความพยายามอย่างยิ่ง เหมือนทรงผูกมหาสมุทรไว้ ทำไมกัน? ไม่มีโทษในเรื่องนี้เลย” ขัดแย้งกับพระสัพพัญญุตญาณ ตัดความหวังของบุคคลผู้ควรบรรลุธรรม และได้ทำลายจักรแห่งพระบัญชาของพระชินเจ้า เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในอันตรายิกธรรมเหล่านั้น” เป็นต้น.

---

Tattha tesūti yathāvuttesu antarāyesu. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmāti ettha aṭṭhikaṅkalaṃ (sārattha. ṭī. pācittiya 3.417) nāma uraṭṭhi vā piṭṭhikaṇṭakaṃ vā sīsaṭṭhi vā. Tañhi nimmaṃsattā ‘‘kaṅkala’’nti vuccati. Vigatamaṃsāya hi aṭṭhisaṅkhalikāya ekaṭṭhimhi vā kaṅkalasaddo niruḷho, taṃsadisā kāmā appassādaṭṭhenāti attho. Ādisaddena ‘‘maṃsapesūpamā kāmā, tiṇukkūpamā kāmā, aṅgārakāsūpamā kāmā, supinakūpamā kāmā, yācitakūpamā kāmā, rukkhaphalūpamā kāmā, asisūnūpamā kāmā, sattisūlūpamā kāmā, sappasirūpamā kāmā’’ti (ma. ni. 1.234, 236; 2.43-48; pāci. 417; cūḷava. 65) etesaṃ gahaṇaṃ.

ในคำว่า “ในอันตรายิกธรรมเหล่านั้น” ได้แก่ ในอันตรายิกธรรมที่กล่าวมาแล้ว ในบทว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยโครงกระดูก” นั้น คำว่า “โครงกระดูก” (สารัตถ. ฎีกา ปาจิ. ๓.๔๑๗) ได้แก่ กระดูกหน้าอก หรือกระดูกสันหลัง หรือกระดูกศีรษะ สิ่งนั้นแล เพราะไม่มีเนื้อ จึงเรียกว่า “กังกละ” (โครงกระดูก) แท้จริง คำว่า “กังกละ” นี้ใช้เรียกโครงกระดูกที่ไม่มีเนื้อ หรือกระดูกชิ้นเดียว, กามทั้งหลายก็เช่นเดียวกัน คือมีความหมายว่ามีอัสสาทะน้อย ด้วยคำว่า “เป็นต้น” นี้ ย่อมหมายถึง “กามทั้งหลายเปรียบด้วยชิ้นเนื้อ, กามทั้งหลายเปรียบด้วยคบเพลิง, กามทั้งหลายเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง, กามทั้งหลายเปรียบด้วยความฝัน, กามทั้งหลายเปรียบด้วยของที่ยืมเขามา, กามทั้งหลายเปรียบด้วยผลไม้บนต้นไม้, กามทั้งหลายเปรียบด้วยเขียงหั่นเนื้อ, กามทั้งหลายเปรียบด้วยหลาวเหล็ก, กามทั้งหลายเปรียบด้วยหัวงู” (ม. นิ. ๑.๒๓๔, ๒๓๖; ๒.๔๓-๔๘; ปาจิ. ๔๑๗; จูฬวัคค์ ๖๕) เหล่านี้.

---

Tattha maṃsapesūpamā kāmā (pāci. aṭṭha. 417) bahusādhāraṇaṭṭhena. Tiṇukkūpamā kāmā anudahanaṭṭhena. Aṅgārakāsūpamā kāmā mahābhitāpanaṭṭhena. Supinakūpamā kāmā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Yācitakūpamā kāmā tāvakālikaṭṭhena. Rukkhaphalūpamā kāmā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena. Sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena. Sappasirūpamā sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena.

ในบรรดากามเหล่านั้น กามทั้งหลายเปรียบด้วยชิ้นเนื้อ (ปาจิ. อรรถ. ๔๑๗) โดยอรรถว่ามีผู้ร่วมใช้สอยมาก กามทั้งหลายเปรียบด้วยคบเพลิง โดยอรรถว่าเผาผลาญตามไป กามทั้งหลายเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง โดยอรรถว่าทำให้เดือดร้อนอย่างมาก กามทั้งหลายเปรียบด้วยความฝัน โดยอรรถว่าปรากฏอยู่ชั่วคราว กามทั้งหลายเปรียบด้วยของที่ยืมเขามา โดยอรรถว่ามีอยู่ชั่วคราว กามทั้งหลายเปรียบด้วยผลไม้บนต้นไม้ โดยอรรถว่าทำให้ส่วนน้อยใหญ่แตกหัก กามทั้งหลายเปรียบด้วยเขียงหั่นเนื้อ โดยอรรถว่าถูกสับฟันอยู่เสมอ กามทั้งหลายเปรียบด้วยหลาวเหล็ก โดยอรรถว่าเสียบแทง กามทั้งหลายเปรียบด้วยหัวงู โดยอรรถว่าน่าหวาดระแวงและน่ากลัว.

---

Tathevāti ‘‘mā āyasmā’’tiādīhi. Itaresanti so saṅghamajjhaṃ ākaḍḍhitvā yehi ‘‘mā āyasmā’’tiādinā vutto, tattha tehi aññesaṃ sutānaṃ bhikkhūnaṃ. Ñatticatutthena kammenāti ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, itthannāmassa bhikkhuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppanna’’ntiādinā (pāci. 420) padabhājaniyaṃ vuttena ñatticatutthena kammena.

บทว่า “เช่นนั้นแล” ด้วยบทมีอาทิว่า “ท่านผู้มีอายุอย่าเลย” ส่วนภิกษุเหล่าอื่น คือภิกษุทั้งหลายผู้ได้ยินจากภิกษุเหล่านั้น ซึ่งภิกษุเหล่านั้นกล่าวแล้วด้วยบทมีอาทิว่า “ท่านผู้มีอายุอย่าเลย” โดยดึงภิกษุนั้นเข้ามากลางสงฆ์ในที่นั้น บทว่า “ด้วยกรรมมีญัตติเป็นที่ ๔” คือด้วยกรรมมีญัตติเป็นที่ ๔ ที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ มีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อโน้น” (ปาจิ. 420)

---

Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อริฏฐสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว

---

9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā

9. อุกขิตตสัมโภคสิกขาบทวัณณนา

---

Akatānudhammenāti ukkhipitvā anosāritena. Tenāha ‘‘anudhammo vuccatī’’tiādi. Ettha anudhammoti osāraṇā vuccatīti sambandho. Ukkhepanīyakammassānurūpo, pacchā kattabbo vā dhammoti anudhammo. Anulomavattaṃ disvāti ‘‘na upasampādetabbaṃ, na nissayo dātabbo’’tiādikaṃ (cūḷava. 70) aṭṭhārasavidhaṃ vattaṃ disvā, etesu aṭṭhārasasu anulomavattesu vattantaṃ disvāti adhippāyo. Āmisasambhogaṃ vā dhammasambhogaṃ vāti ettha yaṃ kiñci āmisassa dānaṃ, paṭiggahaṇañca āmisasambhogo. Dhammassa uddisanaṃ, uddisāpanañca dhammasambhogo. Saṃvaseyyāti ‘‘uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā saṅghakammaṃ vā’’ti (pāci. 425) evaṃ padabhājaniyaṃ vuttaṃ tividhaṃ saṃvāsaṃ kareyya. Yasmā panettha uposathapavāraṇāpi saṅghehiyeva kātabbattā saṅghakammāniyeva honti, tasmā ‘‘uposathādikaṃ saṅghakammaṃ kareyyā’’ti vuttaṃ. Payoge payogeti dāne dāne, gahaṇe gahaṇe cāti attho.

บทว่า “ด้วยอนุทธรรมที่ยังไม่ทำ” คือด้วยกรรมที่ยกขึ้นแล้วยังไม่ระงับ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อนุทธรรม” เป็นต้น ในที่นี้ พึงประกอบความว่า “อนุทธรรม” หมายถึง การระงับ ธรรมที่สมควรแก่กรรมอันเป็นเครื่องยกขึ้น หรือธรรมที่พึงทำในภายหลัง ชื่อว่า อนุทธรรม บทว่า “เห็นอนุโลมวัตรแล้ว” คือเห็นวัตร ๑๘ อย่าง มีอาทิว่า “ไม่พึงให้อุปสมบท ไม่พึงให้นิสัย” (จูฬวัคค์ 70) มีอธิบายว่า เห็นภิกษุประพฤติอยู่ในอนุโลมวัตร ๑๘ อย่างเหล่านั้น บทว่า “ซึ่งอามิสสัมโภค หรือธรรมสัมโภค” ในที่นี้ การให้และการรับอามิสอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อามิสสัมโภค การบอกธรรม และการให้บอกธรรม ชื่อว่า ธรรมสัมโภค บทว่า “พึงอยู่ร่วม” คือพึงทำสังวาส ๓ อย่าง ที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์อย่างนี้ว่า “อุโบสถ หรือปวารณา หรือสังฆกรรม” (ปาจิ. 425) เพราะในที่นี้ อุโบสถและปวารณาก็เป็นสังฆกรรมที่สงฆ์พึงทำเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “พึงทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้น” บทว่า “ในทุกๆ การประกอบ” มีอธิบายว่า ในทุกๆ การให้ ในทุกๆ การรับ

---

Paṇṇattiṃ ajānantena arahatāpi kiriyābyākatacittena āpajjitabbattā ‘‘ticitta’’nti vuttaṃ.

เพราะพระอรหันต์ผู้ไม่รู้บัญญัติก็พึงต้องอาบัติด้วยจิตที่เป็นกิริยาอัพยากฤต จึงกล่าวว่า “ด้วยจิต ๓ อย่าง”

---

Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อุกขิตตสัมโภคสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว

---

10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā

10. กัณฏกสิกขาบทวัณณนา

---

Pireti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.428) nipātapadaṃ sambodhane vattamānaṃ parasaddena samānatthaṃ vadantīti āha ‘‘para amāmakā’’ti, amhākaṃ anajjhattikabhūtāti attho. Pireti vā ‘‘parato’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ, tasmā cara pireti parato gaccha, mā idha tiṭṭhāti evamettha attho daṭṭhabbo.

บทว่า “ปิเร” (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตติยะ 3.428) เป็นนิบาตบทที่ใช้ในอรรถเรียกขาน มีความหมายเดียวกับบทว่า “ปร” จึงกล่าวว่า “ปร อมามกา” มีอธิบายว่า ผู้ไม่เป็นพวกของเรา หรือบทว่า “ปิเร” เป็นนิบาตบทที่มีความหมายเดียวกับบทว่า “ปรโต” เพราะฉะนั้น พึงเห็นอธิบายในที่นี้อย่างนี้ว่า “จรถะ ปิเร” คือ “จงไปเสียจากที่นี่ อย่าหยุดอยู่ ณ ที่นี้”

---

Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

กัณฏกสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว

---

Sappāṇakavaggo sattamo.

สัปปาณกวรรค ที่ ๗

---

8. Sahadhammikavaggo

8. สหธรรมิกวรรค

---

1. Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā

1. สหธรรมิกสิกขาบทวัณณนา

---

Sahadhammikaṃ vuccamānoti sahadhammikena vuccamāno. Karaṇatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. ‘‘Pañcahi sahadhammikehi sikkhitabbattā, tesaṃ vā santakattā ‘sahadhammika’nti laddhanāmena buddhapaññattena sikkhāpadena vuccamānoti attho’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. dubbacasikkhāpadavaṇṇanā; pārā. aṭṭha. 2.425-426) dubbacasikkhāpade vuttattā ‘‘sahadhammikaṃ vuccamānoti imassattho dubbacasikkhāpade vutto’’ti vuttaṃ. Anādariyabhayāti anādarakaraṇe bhayā, tattha pācittiyabhayāti attho. Lesena evaṃ vadantassāti ujukaṃ ‘‘na sikkhissāmī’’ti avatvā ‘‘yāva na aññaṃ bhikkhu’’ntiādinā lesena vadantassa.

บทว่า “สหธัมมิกัง วุจจมาโน” คือ อันสหธรรมิกกล่าวอยู่. และบทนี้เป็นคำทุติยาวิภัตติที่ใช้ในอรรถแห่งกรณะ. เพราะเหตุที่อรรถแห่งบทว่า “สหธัมมิกัง วุจจมาโน” นี้กล่าวไว้ในทุพพจสิกขาบทว่า “เพราะเป็นสิกขาบทที่สหธรรมิก ๕ จำพวกพึงศึกษา หรือเพราะเป็นของสหธรรมิกเหล่านั้น จึงได้ชื่อว่า ‘สหธรรมิก’ มีอธิบายว่า อันสิกขาบทที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติแล้วกล่าวอยู่” (กังขา. อรรถ. ทุพพจสิกขาบทวัณณนา; ปารา. อรรถ. 2.425-426) จึงกล่าวว่า “อรรถแห่งบทว่า ‘สหธัมมิกัง วุจจมาโน’ นี้กล่าวไว้ในทุพพจสิกขาบทแล้ว”. บทว่า “เพราะกลัวความไม่เอื้อเฟื้อ” คือเพราะกลัวการทำความไม่เอื้อเฟื้อ ในที่นั้นมีอธิบายว่า เพราะกลัวอาบัติปาจิตตีย์. บทว่า “แก่ผู้กล่าวอย่างนี้โดยเลศ” คือแก่ผู้ไม่กล่าวตรงๆ ว่า “เราจักไม่ศึกษา” แต่กล่าวโดยเลศมีอาทิว่า “จนกว่าภิกษุอื่น...”

---

Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

สหธรรมิกสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā

2. วิเลขนสิกขาบทวัณณนา

---

Khuddakehi ca anukhuddakehi cāti saṅghādisesādīhi khuddakehi ceva thullaccayādīhi anukhuddakehi ca. Ṭhapetvā hi cattāri pārājikāni avasesāni sabbāni sikkhāpadāni pariyāyena khuddakāni ceva honti anukhuddakāni ca. Vuttañhetaṃ pañcasatikakkhandhake (cūḷava. 441) –

บทว่า “ด้วยสิกขาบทเล็กน้อยและสิกขาบทปลีกย่อย” คือด้วยสิกขาบทเล็กน้อยมีสังฆาทิเสสเป็นต้น และด้วยสิกขาบทปลีกย่อยมีถุลลัจจัยเป็นต้น. เพราะสิกขาบททั้งปวงที่เหลือจากปาราชิก ๔ ย่อมเป็นทั้งสิกขาบทเล็กน้อยและสิกขาบทปลีกย่อยโดยปริยาย. และข้อนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในปัญจสติกขันธกะ (จูฬวัคค์ 441) ว่า –

---

‘‘Katamāni pana, bhante, khuddānukhuddakāni sikkhāpadānīti? Ekacce therā evamāhaṃsu – ‘cattāri pārājikāni ṭhapetvā avasesāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadānī’ti. Ekacce therā evamāhaṃsu – ‘cattāri pārājikāni ṭhapetvā terasa saṅghādisese ṭhapetvā avasesāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadānī’ti. Ekacce therā evamāhaṃsu – ‘cattāri pārājikāni ṭhapetvā terasa saṅghādisese ṭhapetvā dve aniyate ṭhapetvā avasesāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadānī’ti. Ekacce therā evamāhaṃsu – ‘‘cattāri pārājikāni ṭhapetvā terasa saṅghādisese ṭhapetvā dve aniyate ṭhapetvā tiṃsa nissaggiye pācittiye ṭhapetvā avasesāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadānī’ti. Ekacce therā evamāhaṃsu – ‘cattāri pārājikāni ṭhapetvā terasa saṅghādisese ṭhapetvā dve aniyate ṭhapetvā tiṃsa nissaggiye pācittiye ṭhapetvā dvenavutipācittiye ṭhapetvā avasesāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadānī’ti. Ekacce therā evamāhaṃsu ‘cattāri pārājikāni ṭhapetvā terasa saṅghādisese ṭhapetvā dve aniyate ṭhapetvā tiṃsa nissaggiye pācittiye ṭhapetvā dvenavutipācittiye ṭhapetvā cattāro pāṭidesanīye ṭhapetvā avasesāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadānī’’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็สิกขาบทเล็กน้อยและปลีกย่อยเป็นไฉน? พระเถระบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สิกขาบทที่เหลือจากปาราชิก ๔ เป็นสิกขาบทเล็กน้อยและปลีกย่อย’. พระเถระบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สิกขาบทที่เหลือจากปาราชิก ๔ และสังฆาทิเสส ๑๓ เป็นสิกขาบทเล็กน้อยและปลีกย่อย’. พระเถระบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สิกขาบทที่เหลือจากปาราชิก ๔ สังฆาทิเสส ๑๓ และอนิยต ๒ เป็นสิกขาบทเล็กน้อยและปลีกย่อย’. พระเถระบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สิกขาบทที่เหลือจากปาราชิก ๔ สังฆาทิเสส ๑๓ อนิยต ๒ และนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ เป็นสิกขาบทเล็กน้อยและปลีกย่อย’. พระเถระบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สิกขาบทที่เหลือจากปาราชิก ๔ สังฆาทิเสส ๑๓ อนิยต ๒ นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ และปาจิตตีย์ ๙๒ เป็นสิกขาบทเล็กน้อยและปลีกย่อย’. พระเถระบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สิกขาบทที่เหลือจากปาราชิก ๔ สังฆาทิเสส ๑๓ อนิยต ๒ นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ ปาจิตตีย์ ๙๒ และปาฏิเทสนียะ ๔ เป็นสิกขาบทเล็กน้อยและปลีกย่อย’”

---

Yaṃ pana nāgasenattherena milindaraññā puṭṭhena vuttaṃ ‘‘dukkaṭaṃ, mahārāja, khuddakaṃ sikkhāpadaṃ, dubbhāsitaṃ anukhuddaka’’nti (mi. pa. 4.2.1), tattha antimakoṭṭhāsameva gahetvā vuttaṃ. Taṃ vādapathopacchedanatthanti daṭṭhabbaṃ.

ส่วนคำที่พระนาคเสนเถระถูกพระยามิลินท์ทูลถามแล้วกล่าวว่า “ขอถวายพระพร มหาบพิตร อาบัติทุกกฏเป็นสิกขาบทเล็กน้อย อาบัติทุพภาสิตเป็นสิกขาบทปลีกย่อย” (มิลินท. 4.2.1) ในที่นั้น ท่านกล่าวโดยถือเอาส่วนสุดท้ายเท่านั้น. พึงเห็นว่า คำนั้นมีเพื่อตัดหนทางแห่งการโต้เถียง.

---

Saṃvattanamariyādaparicchedavacananti saṃvattanassa mariyādā avadhi saṃvattanamariyādā, tāya niyamavasena yo paricchedo, tassa vacanaṃ saṃvattanamariyādaparicchedavacanaṃ. Idāni taṃ mariyādaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha uddisantīti ācariyā attano ruciyā uddisanti. Uddisāpentīti ācariyaṃ yācitvā antevāsikā uddisāpenti. Sajjhāyantīti dhārenti. Kukkuccavippaṭisāroti kukkuccasaṅkhāto vippaṭisāro. Vihesāvicikicchāmanovilekhāti vihesāvicikicchāsaṅkhātā manovilekhā. Garahaṇeti nindane.

บทว่า “สังวัตตนมริยาทปริจเฉทวจนะ” คือ วจนะที่เป็นเครื่องกำหนดขอบเขตแห่งการเป็นไป โดยกำหนดด้วยขอบเขตแห่งการเป็นไปนั้น ชื่อว่า สังวัตตนมริยาทปริจเฉทวจนะ. บัดนี้ เพื่อแสดงขอบเขตนั้นให้แจ่มแจ้ง จึงกล่าวว่า “อธิบายว่า” เป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า “อุททิสันติ” คือ อาจารย์ทั้งหลายบอกตามความพอใจของตน. บทว่า “อุททิสาเปนติ” คือ อันเตวาสิกทั้งหลายขอร้องอาจารย์แล้วให้บอก. บทว่า “สัชฌายันติ” คือ ทรงจำไว้. บทว่า “กุกกุจจวิปปฏิสาร” คือ ความเดือดร้อนใจที่ชื่อว่า กุกกุจจะ. บทว่า “วิเหสาวิจิกิจฉามโนวิเลขา” คือ ความขัดข้องใจที่ชื่อว่า วิเหสาวิจิกิจฉา. บทว่า “ครหเณ” คือ ในการติเตียน.

---

Anupasampannassa vivaṇṇaneti anupasampannassa santike nindato tassa tasmiṃ vimatiṃ uppādetuṃ vinayavivaṇṇane.

บทว่า “อนุปสัมปันนัสสะ วิวัณณเน” คือ ในการติเตียนพระวินัย เพื่อให้เกิดความสงสัยแก่ผู้นั้น เมื่อติเตียนในสำนักของอนุปสัมบัน.

---

Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

วิเลขนสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā

3. โมหนสิกขาบทวัณณนา

---

Tasmiṃ anācāreti tasmiṃ anācāre āciṇṇe. Mokkho natthīti tassā āpattiyā mokkho natthi. Tassa teti tassa tava. Alābhāti ye aññesaṃ pātimokkhe uddissamāne sādhukaṃ aṭṭhiṃ katvā manasikaraṇassa ānisaṃsasaññitā diṭṭhadhammikasamparāyikā ca lābhā icchitabbā, te sabbe tuyhaṃ alābhā eva honti. Dulladdhanti puññavisesena laddhampi manussattaṃ dulladdhaṃ. Sādhukanti suṭṭhu. Aṭṭhiṃ katvāti atthikabhāvaṃ katvā, atthiko hutvāti vuttaṃ hoti. Ñattidutiyena kammenāti ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiādinā (pāci. 446) padabhājaniyaṃ vuttena mohāropanakena ñattidutiyena kammena.

คำว่า ในอนาจารนั้น คือเมื่ออนาจารนั้นอันบุคคลประพฤติแล้ว. คำว่า ไม่มีความพ้น คือไม่มีความพ้นจากอาบัตินั้น. คำว่า ตัสสะ เต (ของท่าน) คือ ตัสสะ ตะวะ (ของท่าน). คำว่า อลาภา (เป็นความเสื่อมลาภ) คือ ลาภทั้งหลายอันเป็นประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภายหน้า อันบุคคลพึงปรารถนา ซึ่งเป็นความสำคัญในอานิสงส์แห่งการกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย เมื่อผู้อื่นแสดงปาติโมกข์อยู่ ลาภทั้งหลายเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเป็นความเสื่อมลาภของท่านนั่นเอง. คำว่า ทุลลัทธัง (ได้ยาก) คือ แม้ความเป็นมนุษย์ที่ได้ด้วยบุญพิเศษ ก็ชื่อว่าได้ยาก. คำว่า สาธุกัง (โดยแยบคาย) คือ ดีแล้ว. คำว่า อัฏฐิง กัตวา (กระทำกระดูก) คือ กระทำความเป็นผู้มีกระดูก (ตั้งใจมั่น), ได้แก่ เป็นผู้มีความต้องการ. คำว่า ญัตติทุติเยน กัมเมน (ด้วยกรรมมีญัตติเป็นที่สอง) คือ ด้วยกรรมมีญัตติเป็นที่สองอันเป็นกรรมที่ทำให้หลงผิด ซึ่งกล่าวไว้ในบทภาชนีย์มีคำว่า “สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ” (ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า) เป็นต้น (ปาจิ. 446).

---

Adhammakammeti ettha mohāropanakammaṃ adhippetaṃ.

คำว่า อธัมมกัมมัง (อกรรม) ในที่นี้หมายถึงกรรมที่ทำให้หลงผิด.

---

Mohanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

โมหนสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā

4. ปหารสิกขาบทวัณณนา

---

Pahāraṃ dadeyyāti antamaso uppalapattaṃ upādāya kāyakāyappaṭibaddhanissaggiyānaṃ aññatarena pahāraṃ dadeyya. Evaṃ pana pahāre dinne hattho vā bhijjatu, pādo vā sīsaṃ vā, maratu vā, pācittiyameva. Tenāha ‘‘paharitukāmatāyā’’tiādi.

คำว่า พึงให้การประหาร คือ พึงให้การประหารด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดากาย สิ่งที่เนื่องด้วยกาย และสิ่งที่ซัดไป (นิสสัคคีย์) แม้ที่สุดเพียงถือใบบัว. อนึ่ง เมื่อให้การประหารอย่างนี้แล้ว แม้มือจะแตก หรือเท้า หรือศีรษะ หรือจะตาย ก็เป็นอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า “ด้วยความประสงค์จะประหาร” เป็นต้น.

---

Anupasampanneti gahaṭṭhe vā pabbajite vā itthiyā vā purise vā antamaso tiracchānagatepi. Sace pana rattacitto itthiṃ paharati, saṅghādiseso. Kenaci viheṭhiyamānassāti manussena vā tiracchānagatena vā viheṭhiyamānassa. Mokkhādhippāyassāti tato attano mokkhaṃ patthayamānassa. Sacepi antarāmagge (pāci. aṭṭha. 453) coraṃ vā paccatthikaṃ vā viheṭhetukāmaṃ disvā ‘‘upāsaka, ettheva tiṭṭha, mā āgamitthā’’ti vatvā vacanaṃ anādiyitvā āgacchantaṃ ‘‘gaccha re’’ti muggarena vā satthakena vā paharitvā yāti, so ce tena pahārena marati, anāpattiyeva. Vāḷamigesupi eseva nayo.

คำว่า อนุปสัมปันเน (ผู้ที่มิได้อุปสมบท) ได้แก่ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิต หรือหญิง หรือชาย แม้ที่สุดสัตว์เดรัจฉาน. แต่ถ้ามีจิตกำหนัดแล้วประหารหญิง เป็นอาบัติสังฆาทิเสส. คำว่า เกนจิ วิเหฐิยมานัสสะ (เมื่อถูกใครๆ เบียดเบียน) คือ เมื่อถูกมนุษย์หรือสัตว์เดรัจฉานเบียดเบียน. คำว่า โมกขาธิปปายัสสะ (ผู้มีอัธยาศัยเพื่อความพ้น) คือ ผู้ปรารถนาความพ้นของตนจากสิ่งนั้น. แม้ถ้าเห็นโจรหรือศัตรูผู้ประสงค์จะเบียดเบียนในระหว่างทาง (ปาจิ. อรรถ. 453) แล้วกล่าวว่า “อุบาสก ท่านจงหยุดอยู่ตรงนี้ อย่ามาเลย” เมื่อเขาไม่เอื้อเฟื้อต่อคำพูดแล้วเดินเข้ามา จึงกล่าวว่า “ไปสิเจ้า” แล้วประหารด้วยตะบองหรือมีดแล้วไป หากเขาตายด้วยการประหารนั้น ก็เป็นอนาบัติ. แม้ในสัตว์ร้ายทั้งหลาย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

---

Pahārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปหารสิกขาบท จบแล้ว.

---

5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาตลสัตติกสิกขาบท

---

Talasattikanti talameva talasattikaṃ. ‘‘Pothanasamatthaṭṭhena sattika’’nti (vajira. ṭī. pācittiya 456) eke. Uccāreyyāti ukkhipeyya. Napaharitukāmatāya dinnattā dukkaṭanti ettha paharitukāmatāya paharite purimasikkhāpadena pācittiyaṃ. Uccāretukāmatāya kevalaṃ uggiraṇamatte kate iminā pācittiyaṃ. Iminā pana virajjhitvā pahāro dinno, tasmā dukkaṭaṃ. Ettha pana ‘‘tiracchānagatādīnaṃ asucikaraṇādīni disvā kujjhitvāpi uggirantassa mokkhādhippāyoyevā’’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.471) vadanti.

คำว่า ตลสัตติกัง ได้แก่ ฝ่ามือนั่นเองชื่อว่าตลสัตติกะ. บางพวกกล่าวว่า ชื่อว่า สัตติกะ ด้วยอรรถว่าสามารถทุบตีได้ (วัชระ. ฎีกาปาจิตตีย์ 456). คำว่า อุจจาเรยยะ (พึงเงื้อขึ้น) คือ พึงยกขึ้น. คำว่า เป็นอาบัติทุกกฏเพราะให้ (การประหาร) โดยไม่ประสงค์จะประหาร ในที่นี้ ความว่า ถ้าประหารด้วยความประสงค์จะประหาร เป็นอาบัติปาจิตตีย์ด้วยสิกขาบทก่อน. ถ้ากระทำเพียงการเงื้อขึ้นด้วยความประสงค์จะเงื้อขึ้น เป็นอาบัติปาจิตตีย์ด้วยสิกขาบทนี้. แต่ถ้าประหารไปโดยพลาดจาก (ความตั้งใจใน) สิกขาบทนี้ (คือตั้งใจจะเงื้อแต่กลับไปถูกเข้า) เพราะเหตุนั้นจึงเป็นอาบัติทุกกฏ. อนึ่ง ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า “แม้ผู้ที่เห็นสัตว์เดรัจฉานเป็นต้นกระทำสิ่งไม่สะอาดเป็นต้นแล้วโกรธเงื้อขึ้น ก็ชื่อว่ามีอัธยาศัยเพื่อความพ้นนั่นเอง” (สารัตถ. ฎีกาปาจิตตีย์ 3.471).

---

Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตลสัตติกสิกขาบท จบแล้ว.

---

6. Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาอมูลิกสิกขาบท

---

Chaṭṭhasikkhāpadaṃ uttānameva.

สิกขาบทที่ 6 มีความชัดเจนอยู่แล้ว.

---

Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอมูลิกสิกขาบท จบแล้ว.

---

7. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาสัญจิจจสิกขาบท

---

Kukkuccaṃ uppādentassāti (vajira. ṭī. pācittiya 468) saṃsayaṃ janentassa. Paro kukkuccaṃ uppādetu vā, mā vā, taṃ appamāṇaṃ. Maññeti takkayāmi. Ādisaddena ‘‘vikāle maññe tayā bhuttaṃ, majjaṃ maññe tayā pītaṃ, mātugāmena saddhiṃ raho maññe tayā nisinna’’ntiādīnaṃ (pāci. 466) gahaṇaṃ. Anupasampanneti sāmaṇere.

คำว่า กุกกุจจัง อุปปาเทนตัสสะ (ผู้ยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น) คือ ผู้ยังความสงสัยให้เกิดขึ้น (วัชระ. ฎีกาปาจิตตีย์ 468). ผู้อื่นจะยังความรังเกียจให้เกิดขึ้นหรือไม่ก็ตาม นั่นไม่ใช่ประมาณ (ไม่สำคัญ). คำว่า มัญเญ (สำคัญ) คือ เราคาดคะเน. ด้วยอาทิศัพท์ พึงทราบการสงเคราะห์เอาคำว่า “เราสำคัญว่าท่านฉันในเวลาวิกาล, เราสำคัญว่าท่านดื่มน้ำเมา, เราสำคัญว่าท่านนั่งในที่ลับกับมาตุคาม” เป็นต้น (ปาจิ. 466). คำว่า อนุปสัมปันเน (ในอนุปสัมบัน) คือ ในสามเณร.

---

Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัญจิจจสิกขาบท จบแล้ว.

---

8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาอุปัสสุติสิกขาบท

---

Suyyatīti suti, saddo, sutiyā samīpaṃ upassutīti āha ‘‘sutisamīpa’’nti, saddasamīpanti attho. Yattha pana ṭhitena sakkā hoti saddaṃ sotuṃ, tattha tiṭṭhanto saddasamīpe tiṭṭhati nāmāti āha ‘‘yattha ṭhatvā’’tiādi. Atha vā upecca suyyati etthāti upassuti, ṭhānaṃ, yaṃ ṭhānaṃ upagatena sakkā hoti kathentānaṃ saddaṃ sotuṃ, tatthāti evampettha attho daṭṭhabbo. Turitagamanepīti pacchato gacchantassa purato gacchantānaṃ saddasavanatthaṃ sīghagamanepi. Ohīyamānepīti purato gacchantassa pacchato gacchantānaṃ vacanasavanatthaṃ ohīyamānepi.

คำว่า สุยยะติ (ได้ยิน) คือ สุติ (การได้ยิน), เสียง, ใกล้การได้ยิน ชื่อว่า อุปัสสุติ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “ใกล้การได้ยิน” อธิบายว่า ใกล้เสียง. อนึ่ง ภิกษุยืนอยู่ในที่ใดสามารถได้ยินเสียงได้ ภิกษุผู้ยืนอยู่ในที่นั้น ชื่อว่ายืนอยู่ใกล้เสียง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “ยืนอยู่ในที่ใด” เป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง สถานที่ที่เข้าไปใกล้แล้วได้ยินเสียง ชื่อว่า อุปัสสุติ ได้แก่ สถานที่, สถานที่ใดที่บุคคลเข้าไปถึงแล้วสามารถได้ยินเสียงของคนผู้กำลังพูดกันได้ ในสถานที่นั้น พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้. คำว่า ตุริตคมเนปิ (แม้ในการไปโดยเร็ว) คือ แม้ในการไปโดยเร็วเพื่อต้องการฟังเสียงของคนผู้ไปข้างหน้า ในเมื่อตนเดินตามหลังไป. คำว่า โอหิยมาเนปิ (แม้ในการล้าหลัง) คือ แม้ในการเดินล้าหลังเพื่อต้องการฟังคำพูดของคนผู้เดินตามหลังมา ในเมื่อตนเดินไปข้างหน้า.

---

Vūpasamissāmīti upasamaṃ gamissāmi, kalahaṃ na karissāmi. Attānaṃ parimocessāmīti mama akārakabhāvaṃ kathetvā attānaṃ parimocessāmi. Siyā kiriyanti kadāci sotukāmatāya gamanavasena samuṭṭhānato siyā kiriyaṃ. Siyā akiriyanti kadāci ṭhitaṭṭhānaṃ āgantvā mantayamānānaṃ ajānāpanavasena samuṭṭhānato siyā akiriyaṃ.

คำว่า วูปสมิสสามิ (เราจักสงบระงับ) คือ เราจักถึงความสงบระงับ, เราจักไม่ทำความทะเลาะวิวาท. คำว่า อัตตานัง ปริโมเจสสามิ (เราจักปลดเปลื้องตน) คือ เราจักปลดเปลื้องตนด้วยการบอกความที่ตนไม่ได้เป็นผู้ทำ. คำว่า สิยา กิริยัง (พึงเป็นกิริยา) คือ บางครั้งพึงเป็นกิริยา เพราะตั้งขึ้นด้วยอำนาจการไปเพื่อต้องการฟัง. คำว่า สิยา อกิริยัง (พึงเป็นอกิริยา) คือ บางครั้งพึงเป็นอกิริยา เพราะตั้งขึ้นด้วยอำนาจการไม่บอกให้คนผู้มายังที่ที่ตนยืนอยู่แล้วกำลังปรึกษากันอยู่นั้นรู้ตัว.

---

Upassutisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุปัสสุติสิกขาบท จบแล้ว.

---

9. Kammappaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถากัมมัปปฏิพาหนสิกขาบท

---

Dhammikānanti dhammena vinayena satthusāsanena katattā dhammo etesu atthīti dhammikāni, tesaṃ dhammikānaṃ. Kammānanti catunnaṃ saṅghakammānaṃ. Tenāha ‘‘dhammenā’’tiādi. Tattha dhammenāti bhūtena vatthunā. Vinayenāti codanāya ceva sāraṇāya ca. Satthusāsanenāti ñattisampadāya ceva anussavanāsampadāya ca. Samaggassa saṅghassāti sīmaṭṭhakasaṅghaṃ sodhetvā chandārahānaṃ chandaṃ āharitvā kattabbattā kāyena ceva cittena ca ekībhūtassa saṅghassa. Taṃ taṃ vatthunti avaṇṇabhaṇanādiṃ taṃ taṃ vatthu.

คำว่า ธัมมิกานัง (อันเป็นธรรม) คือ กรรมทั้งหลายชื่อว่าธัมมิกะ เพราะมีธรรมอยู่ในกรรมเหล่านั้น อันกระทำแล้วด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยพระศาสนาของพระศาสดา, ของกรรมทั้งหลายอันเป็นธรรมเหล่านั้น. คำว่า กัมมานัง (แห่งกรรม) คือ แห่งสังฆกรรม 4 อย่าง. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยธรรม” เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า ด้วยธรรม คือ ด้วยเรื่องที่เป็นจริง. คำว่า ด้วยวินัย คือ ด้วยการโจทและการให้ระลึก (สารถนา). คำว่า ด้วยพระศาสนาของพระศาสดา คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งญัตติและความถึงพร้อมแห่งอนุสาวนา. คำว่า สังฆัสสะ สมัคคัสสะ (แห่งสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน) คือ แห่งสงฆ์ผู้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยกายและด้วยใจ เพราะพึงทำโดยชำระสงฆ์ที่อยู่ในสีมาให้หมดจดแล้วนำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมา. คำว่า ตัง ตัง วัตถุ (เรื่องนั้นๆ) คือ เรื่องนั้นๆ มีการกล่าวติเตียนเป็นต้น.

---

Osārenti saṅghamajjhaṃ etenāti osāraṇaṃ. Nissārenti saṅghamhā etenāti nissāraṇaṃ. Bhaṇḍukammanti muṇḍakaraṇaṃ, kesacchedanāpucchananti attho. Kammameva lakkhaṇaṃ kammalakkhaṇaṃ. Osāraṇādayo viya kammañca hutvā aññañca nāmaṃ na labhati, kammameva hutvā lakkhīyatīti kammalakkhaṇanti attho. ‘‘Osāraṇaṃ nissāraṇa’’nti (pari. aṭṭha. 495-496) cettha padasiliṭṭhatāyetaṃ vuttaṃ. Paṭhamaṃ pana nissāraṇā hoti, pacchā osāraṇāti āha ‘‘tattha kaṇṭakasāmaṇerassā’’tiādi. Kaṇṭakasāmaṇerassa nāsanā viya nissāraṇāti yathā kaṇṭakasāmaṇerassa daṇḍakammanāsanā nissāraṇā, tathā buddhassa vā dhammassa vā saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhaṇato, akappiyaṃ ‘‘kappiya’’nti dīpayato, micchādiṭṭhikassa antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgatassa aññassāpi sāmaṇerassa –

สงฆ์ย่อมนำเข้าสู่ท่ามกลางสงฆ์ด้วยกรรมนี้ เพราะเหตุนั้นกรรมนี้จึงชื่อว่า โอสารณา (การรับเข้า). สงฆ์ย่อมนำออกจากสงฆ์ด้วยกรรมนี้ เพราะเหตุนั้นกรรมนี้จึงชื่อว่า นิสสารณา (การขับออก). คำว่า ภัณฑุกัมมัง (การทำเป็นคนโล้น) คือ การทำให้เป็นคนหัวโล้น อธิบายว่า การถามถึงการตัดผม. กรรมนั่นเองเป็นลักษณะ ชื่อว่า กัมมลักขณะ. อธิบายว่า กรรมนั้นเป็นกรรมแล้วไม่ได้รับชื่ออื่นเหมือนโอสารณาเป็นต้น แต่เป็นกรรมแล้วถูกกำหนดรู้ได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมลักขณะ. คำว่า “โอสารณา นิสสารณา” (ปริ. อรรถ. 495-496) ในที่นี้ท่านกล่าวไว้ด้วยความสละสลวยของบท. แต่โดยปกติการขับออกย่อมมีก่อน ภายหลังจึงมีการรับเข้า เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “ในเรื่องนั้น ของสามเณรกัณฏกะ” เป็นต้น. การขับออกเหมือนการนาสนะสามเณรกัณฏกะ คือ การนาสนะด้วยทัณฑกรรมแก่สามเณรกัณฏกะเป็นการขับออกฉันใด, การขับออกของสามเณรอื่นผู้กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า หรือพระธรรม หรือพระสงฆ์, ผู้แสดงสิ่งที่ไม่ควรว่าควร, ผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิอันยึดถือที่สุด ก็ฉันนั้น –

---

‘‘Saṅghaṃ, bhante, pucchāmi ‘ayaṃ itthannāmo sāmaṇero buddhassa vā dhammassa vā saṅghassa vā avaṇṇavādī micchādiṭṭhiko, yaṃ aññe sāmaṇerā labhanti dirattatirattaṃ bhikkhūhi saddhiṃ sahaseyyaṃ, tassa alābhāya nissāraṇā ruccati saṅghassā’ti. Dutiyampi…pe… tatiyampi, bhante, saṅghaṃ pucchāmi ‘ayaṃ itthannāmo sāmaṇero…pe… ruccati saṅghassā’ti, cara pire vinassā’’ti (pari. aṭṭha. 495-496) –

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ว่า 'สามเณรชื่อนี้ เป็นผู้กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้าก็ดี พระธรรมก็ดี พระสงฆ์ก็ดี เป็นมิจฉาทิฏฐิ การขับไล่สามเณรนั้น เพื่อมิให้ได้การนอนร่วมกับภิกษุสองคืนสามคืนที่สามเณรอื่น ๆ ได้นั้น เป็นที่พอใจแก่สงฆ์หรือไม่'. แม้ครั้งที่สอง... แม้ครั้งที่สาม ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ว่า 'สามเณรชื่อนี้... เป็นที่พอใจแก่สงฆ์หรือไม่', เจ้าจงไปเสีย จงพินาศเสีย

---

Kattabbanāsanā nissāraṇāti attho. Tādisaṃyeva sammāvattantaṃ disvā pavesanā osāraṇāti tādisaṃyeva aparena samayena ‘‘ahaṃ, bhante, bālatāya aññāṇatāya alakkhikatāya evaṃ akāsiṃ, svāhaṃ saṅghaṃ khamāpemī’’ti khamāpentaṃ disvā yāvatatiyaṃ yācāpetvā –

คำว่า nissāraṇā (การขับไล่) หมายถึง การนาสนะที่ควรทำ. คำว่า osāraṇā (การรับกลับเข้าหมู่) หมายถึง การนำกลับเข้ามาเมื่อเห็นสามเณรนั้นประพฤติชอบอยู่นั่นเอง โดยในสมัยต่อมา เมื่อเห็นสามเณรนั้นขอขมาว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กระทำอย่างนี้แล้วเพราะความเป็นคนพาล เพราะความไม่รู้ เพราะความเป็นคนกาลกรรณี ข้าพเจ้านั้นขอขมาต่อสงฆ์' ดังนี้แล้ว ให้ขอร้องจนถึงสามครั้ง –

---

‘‘Saṅghaṃ, bhante, pucchāmi ‘ayaṃ itthannāmo sāmaṇero buddhassa vā dhammassa vā saṅghassa vā avaṇṇavādī micchādiṭṭhiko, yaṃ aññe sāmaṇerā labhanti bhikkhūhi saddhiṃ dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ, tassa alābhāya nissārito, svāyaṃ idāni sorato nivātavutti lajjidhammaṃ okkanto hirottappe patiṭṭhito katadaṇḍakammo accayaṃ deseti, imassa sāmaṇerassa yathā pure kāyasambhogasāmaggidānaṃ ruccati saṅghassā’ti. Dutiyampi…pe… tatiyampi, bhante, saṅghaṃ pucchāmi…pe… ruccati saṅghassā’’ti (pari. aṭṭha. 495-496) –

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ว่า 'สามเณรชื่อนี้ เป็นผู้กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้าก็ดี พระธรรมก็ดี พระสงฆ์ก็ดี เป็นมิจฉาทิฏฐิ ถูกขับไล่แล้วเพื่อมิให้ได้การนอนร่วมกับภิกษุสองคืนสามคืนที่สามเณรอื่น ๆ ได้ บัดนี้ สามเณรนั้นเป็นผู้สงบเสงี่ยม มีความประพฤติถ่อมตน เข้าถึงธรรมคือความละอาย ตั้งมั่นอยู่ในหิริและโอตตัปปะ ทำทัณฑกรรมแล้ว แสดงโทษอยู่ การให้ความพร้อมเพรียงในการบริโภคร่วมทางกายแก่สามเณรนี้เหมือนเดิม เป็นที่พอใจแก่สงฆ์หรือไม่'. แม้ครั้งที่สอง... แม้ครั้งที่สาม ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ว่า... เป็นที่พอใจแก่สงฆ์หรือไม่

---

Pavesanā osāraṇāti attho.

คำว่า osāraṇā หมายถึง การนำกลับเข้ามา

---

Kesacchedanāpucchananti sīmāpariyāpanne bhikkhū sannipātāpetvā pabbajjāpekkhaṃ tattha netvā ‘‘saṅghaṃ, bhante, imassa dārakassa bhaṇḍukammaṃ āpucchāmī’’ti tikkhattuṃ vā dvikkhattuṃ vā sakiṃ vā vacanaṃ. Idha ca ‘‘imassa dārakassa bhaṇḍukammaṃ āpucchāmā’’tipi ‘‘imassa samaṇakaraṇaṃ āpucchāmā’’tipi ‘‘imassa pabbājanaṃ āpucchāmā’’tipi ‘‘ayaṃ samaṇo hotukāmo’’tipi ‘‘ayaṃ pabbajitukāmo’’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva.

คำว่า Kesacchedanāpucchana (การถามเรื่องการตัดผม) คือ การให้ภิกษุผู้อยู่ในภายในสีมาประชุมกันแล้ว นำผู้ต้องการบรรพชาไปที่นั่น แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ถึงการทำเป็นคนโล้นของเด็กคนนี้' ๓ ครั้ง หรือ ๒ ครั้ง หรือครั้งเดียว. และในที่นี้ จะกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถามถึงการทำเป็นคนโล้นของเด็กคนนี้' บ้าง, 'ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถามถึงการทำเด็กคนนี้ให้เป็นสมณะ' บ้าง, 'ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถามถึงการบรรพชาเด็กคนนี้' บ้าง, 'เด็กคนนี้ใคร่จะเป็นสมณะ' บ้าง, 'เด็กคนนี้ใคร่จะบรรพชา' บ้าง ก็ย่อมควรแท้.

---

Mukharassāti mukhena kharassa. Yaṃ avandiyakammaṃ anuññātanti sambandho. Ūruṃ vivaritvā dassanādivatthūsūti –

คำว่า Mukharassa (แก่ผู้มีปากหยาบ) คือ แก่ผู้หยาบด้วยปาก. บทว่า Yaṃ avandiyakammaṃ anuññātaṃ มีความเชื่อมโยงว่า (กรรมคือการไม่ไหว้ใดที่ทรงอนุญาตแล้ว). ในวัตถุทั้งหลายมีการเปิดต้นขาแสดงเป็นต้นว่า –

---

‘‘Tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū bhikkhuniyo kaddamodakena osiñcanti ‘appeva nāma amhesu sārajjeyyu’nti, kāyaṃ vivaritvā bhikkhunīnaṃ dassenti, ūruṃ vivaritvā bhikkhunīnaṃ dassenti, aṅgajātaṃ vivaritvā bhikkhunīnaṃ dassenti, bhikkhuniyo obhāsenti, bhikkhunīhi saddhiṃ sampayojenti ‘appeva nāma amhesu sārajjeyyu’’’nti (cūḷava. 411) –

"ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุฉัพพัคคีย์รดภิกษุณีด้วยน้ำโคลนว่า 'บางทีภิกษุณีเหล่านั้นพึงกำหนัดในเรา', เปิดกายแสดงแก่ภิกษุณี, เปิดต้นขาแสดงแก่ภิกษุณี, เปิดอวัยวะเพศแสดงแก่ภิกษุณี, พูดจาเกี้ยวภิกษุณี, คลุกคลีกับภิกษุณีว่า 'บางทีภิกษุณีเหล่านั้นพึงกำหนัดในเรา'" (จุลลวรรค 411) –

---

Imesu vatthūsu.

ในวัตถุเหล่านี้.

---

Acchinnacīvarakādīnanti acchinnacīvarajiṇṇacīvaranaṭṭhacīvaragilānabahussutasaṅghabhāranittharakādīnaṃ. Cīvarādīnīti cīvarabhesajjasenāsanādīni. Paribhuñjitabbānīti paribhuñjitabbāni mūlatacapattaaṅkurapupphaphalādīni. Apanetabbānipi vatthūnīti āvāsakaraṇādiatthaṃ haritabbānipi chāyūpagaphalūpagarukkhādīni. Tathārūpaṃ vā dhammikaṃ katikaṃ karontehīti cīvarapiṇḍapātatthāya dinnato āvāsajagganādikaṃ tādisaṃ vā aññampi dhammikaṃ katikaṃ karontehi.

คำว่า Acchinnacīvarakādīnaṃ (ของภิกษุผู้มีจีวรถูกชิงไปเป็นต้น) คือ ของภิกษุผู้มีจีวรถูกชิงไป, จีวรเก่า, จีวรหาย, ภิกษุไข้, ภิกษุผู้เป็นพหูสูต, ภิกษุผู้รับภาระของสงฆ์ และภิกษุผู้ช่วยจัดการภาระของสงฆ์เป็นต้น. คำว่า Cīvarādīni คือ จีวร ยา และเสนาสนะเป็นต้น. คำว่า Paribhuñjitabbāni คือ สิ่งที่ควรบริโภคมีราก เปลือก ใบ หน่อ ดอก และผลเป็นต้น. คำว่า Apanetabbānipi vatthūni คือ แม้วัตถุที่ควรนำออกไป ได้แก่ ต้นไม้ที่ให้ร่มเงาและให้ผลเป็นต้น ที่ควรนำไปเพื่อประโยชน์มีการสร้างอาวาสเป็นต้น. คำว่า Tathārūpaṃ vā dhammikaṃ katikaṃ karontehi คือ หรือผู้ทำกติกาที่เป็นธรรมเช่นนั้น หรือกติกาที่เป็นธรรมอื่นมีการดูแลอาวาสเป็นต้น ที่สงฆ์ให้แล้วเพื่อประโยชน์แก่จีวรและบิณฑบาต.

---

Neva suttaṃ āgacchatīti na mātikā āgacchati. No suttavibhaṅgoti vinayopi na paguṇo. Byañjanacchāyāya atthaṃ paṭibāhatīti (cūḷava. aṭṭha. 233) byañjanamattameva gahetvā atthaṃ paṭisedheti. Jātarūparajatakhettavatthuppaṭiggahaṇādīsu vinayadharehi bhikkhūhi āpattiyā kāriyamāne disvā ‘‘kiṃ ime āpattiyā kāretha, nanu ‘jātarūparajatappaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’ti (dī. ni. 1.10, 194) evaṃ sutte paṭiviratimattameva vuttaṃ, natthi ettha āpattī’’ti vadati. Aparo dhammakathiko suttassa āgatattā olambetvā nivāsentānaṃ āpattiyā āropiyamānāya ‘‘kiṃ imesaṃ āpattiṃ āropetha, nanu ‘parimaṇḍalaṃ nivāsessāmīti sikkhā karaṇīyā’ti (pāci. 576) evaṃ sikkhākaraṇamattameva vuttaṃ, natthi ettha āpattī’’ti vadati. Ubbāhika vinicchayeti samathakkhandhake vuttaubbāhikavinicchaye ‘‘sīlavā hotī’’tiādikāya hi dasaṅgasampattiyā samannāgate dve tayo bhikkhū uccinitvā vinicchayo ubbāhikavinicchayoti daṭṭhabbo.

คำว่า Neva suttaṃ āgacchati คือ มาติกาก็ไม่มา. คำว่า No suttavibhaṅgo คือ แม้วินัยก็ไม่คล่องแคล่ว. คำว่า Byañjanacchāyāya atthaṃ paṭibāhati (อรรถกถาจูฬวัคค์ 233) คือ ถือเอาเพียงพยัญชนะแล้วคัดค้านอรรถ. เห็นภิกษุผู้ทรงวินัยทั้งหลายปรับอาบัติในเรื่องการรับทอง เงิน ที่ดิน และเรือนเป็นต้น แล้วกล่าวว่า 'พวกท่านจะปรับอาบัติแก่ภิกษุเหล่านี้ทำไม? ก็ในพระสูตร (ที. นิ. 1.10, 194) มิได้กล่าวไว้เพียงว่า เป็นผู้เว้นจากการรับทองและเงิน เท่านั้นหรือ? ในเรื่องนี้ไม่มีอาบัติหรอก'. ธัมมกถึกอีกรูปหนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายถูกปรับอาบัติเพราะนุ่งผ้าห้อยลงมาตามที่มาในพระสูตร ก็กล่าวว่า 'พวกท่านจะปรับอาบัติแก่ภิกษุเหล่านี้ทำไม? ก็ในสิกขาบท (ปาจิ. 576) มิได้กล่าวไว้เพียงว่า พึงทำความศึกษาว่า เราจักนุ่งให้เป็นปริมณฑล เท่านั้นหรือ? ในเรื่องนี้ไม่มีอาบัติหรอก'. ในคำว่า Ubbāhikavinicchaye (ในการวินิจฉัยแบบอุพพาหิกะ) พึงทราบว่า การวินิจฉัยที่เลือกภิกษุ ๒-๓ รูป ผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๑๐ ประการ มี 'เป็นผู้มีศีล' เป็นต้น ที่กล่าวไว้ในอุพพาหิกวินิจฉัยในสมถขันธกะ ชื่อว่าอุพพาหิกวินิจฉัย.

---

Pavāraṇappaccukkaḍḍhanāti pavāraṇāya ukkassanā, uddhaṃ kaḍḍhanāti attho. Tiṇavatthārakasamathe sabbasaṅgāhikañatti cāti ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, amhākaṃ bhaṇḍanajātānaṃ…pe… ṭhapetvā gihippaṭisaṃyutta’’nti (cūḷava. 212-213) evaṃ tiṇavatthārakasamathe katā sabbapaṭhamā sabbasaṅgāhikañatti ca.

คำว่า Pavāraṇappaccukkaḍḍhanā คือ การเลื่อนปวารณาออกไป หมายถึงการดึงขึ้นไปข้างบน. และคำว่า Tiṇavatthārakasamathe sabbasaṅgāhikañatti คือ ญัตติที่ครอบคลุมทั้งหมดที่ทำเป็นครั้งแรกในติณวัตถารกสมถะว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า เรื่องที่พวกเราเกิดการทะเลาะวิวาทกัน... (ละ)... เว้นเรื่องที่เกี่ยวกับคฤหัสถ์' (จูฬวัคค์ 212-213).

---

Alābhāya parisakkanādikehīti catunnaṃ paccayānaṃ alābhatthāya payogakaraṇādikehi. Ādisaddena ‘‘anatthāya parisakkanaṃ, anāvāsāya parisakkanaṃ, akkosanaparibhāsanaṃ, bhikkhū bhikkhūhi bhedanaṃ, buddhassa avaṇṇabhaṇanaṃ, dhammassa avaṇṇabhaṇanaṃ, saṅghassa avaṇṇabhaṇana’’nti (cūḷava. 265) avasesaṃ sattaṅgaṃ saṅgaṇhāti. Aṭṭhahaṅgehi samannāgatassāti aṭṭhahi ceva aṅgehi ekekenapi aṅgena ca samannāgatassa. Asambhogakaraṇatthanti tena dinnassa deyyadhammassa appaṭiggahaṇatthaṃ. Pattanikkujjanavasenāti kammavācāya pattanikkujjanavasena, na adhomukhaṭṭhapanavasena. Pattukkujjanavasenāti etthāpi eseva nayo. Tassevāti yo pattanikkujjanavasena katanissāraṇo, tasseva upāsakassa. Sammāvattantassāti yena samannāgatassa pattukkujjanaṃ, tena samannāgatassa. Sāti yathāvuttā nissāraṇā, osāraṇā ca.

บทว่า Alābhāya parisakkanādikehi ความว่า ด้วยการทำความเพียรเพื่อความเสื่อมลาภปัจจัย 4 เป็นต้น. ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์องค์ 7 ที่เหลือ คือ 'การขวนขวายเพื่อความไม่เป็นประโยชน์, การขวนขวายเพื่อความไม่อยู่ในอาวาส, การด่าว่าและบริภาษ, การยังภิกษุให้แตกจากภิกษุ, การกล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า, การกล่าวติเตียนพระธรรม, การกล่าวติเตียนพระสงฆ์' (จูฬวัคค์ 265). บทว่า Aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa ความว่า ของผู้ประกอบด้วยองค์ 8 และด้วยองค์แม้แต่ละอย่าง. บทว่า Asambhogakaraṇatthaṃ ความว่า เพื่อการไม่รับไทยธรรมที่เขาถวาย. บทว่า Pattanikkujjanavasena ความว่า โดยการคว่ำบาตรด้วยกรรมวาจา ไม่ใช่โดยการวางคว่ำหน้าลง. แม้ในบทว่า Pattukkujjanavasena นี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า Tasseva ความว่า ของอุบาสกนั้นนั่นเอง ผู้ที่ถูกขับไล่ด้วยการคว่ำบาตร. บทว่า Sammāvattantassa ความว่า ของผู้ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้หงายบาตรนั้น. บทว่า Sā ความว่า การขับไล่และการรับกลับเข้าหมู่ตามที่กล่าวมาแล้ว.

---

Sūciyādiappamattakaṃ taṃtadatthikānaṃ vissajjeti detīti appamattakavissajjako. Sāṭiyaggāhāpakoti vassikasāṭiyaggāhāpako. Kammaṃ karonte ārāmike pesanatthāya dātabbā sammuti ārāmikapesakasammuti. Esa nayo sāmaṇerapesakasammutīti etthāpi.

ภิกษุผู้แจกจ่ายของเล็กน้อยมีเข็มเป็นต้น ให้แก่ผู้ต้องการสิ่งนั้นๆ ชื่อว่า อัปปมัตตกวิสัชชกะ. บทว่า Sāṭiyaggāhāpako ความว่า ผู้ให้รับผ้าอาบน้ำฝน. สมมติที่พึงให้เพื่อส่งอารามิกผู้ทำงานไป ชื่อว่า อารามิกเปสกสมมติ. แม้ในบทว่า สามเณรเปสกสมมติ นี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

---

Tajjanīyakammādīnaṃ sattannanti tajjanīyaṃ, niyasaṃ, pabbājanīyaṃ, paṭisāraṇīyaṃ, tividhañca ukkhepanīyanti tajjanīyādīnaṃ sattannaṃ. Aṭṭhayāvatatiyakāti bhikkhūnaṃ vasena cattāro, bhikkhunīnaṃ vasena cattāroti aṭṭha saṅghādisesā.

บทว่า Tajjanīyakammādīnaṃ sattannaṃ ความว่า กรรม 7 อย่าง มีตัชชนียกรรมเป็นต้น คือ ตัชชนียกรรม, นิยสกรรม, ปัพพาชนียกรรม, ปฏิสารณียกรรม และอุกเขปนียกรรม 3 อย่าง. บทว่า Aṭṭhayāvatatiyakā ความว่า สังฆาทิเสส 8 คือ โดยส่วนของภิกษุ 4 โดยส่วนของภิกษุณี 4.

---

Ñattikammādivasenāti ñattikammañattidutiyakammañatticatutthakammavasena. ‘‘Kariyamānaṃ daḷhataraṃ hoti, tasmā kātabba’’nti ekacce vadanti. Evaṃ pana sati kammasaṅkaro hoti, tasmā na kātabbanti paṭikkhittameva. Sace pana akkharaparihīnaṃ vā padaparihīnaṃ vā duruttapadaṃ vā hoti, tassa sodhanatthaṃ punappunaṃ vattuṃ vaṭṭati. Idaṃ akuppakammassa daḷhīkammaṃ hoti, kuppakamme kammaṃ hutvā tiṭṭhati. Sakalakkhaṇenevāti ñattiñca catasso ca kammavācāyo sāvetvāva. Na sesakammavasenāti apalokanakammādinā avasesakammavasena na kātabbaṃ.

บทว่า Ñattikammādivasena ความว่า โดยญัตติกรรม ญัตติทุติยกรรม และญัตติจตุตถกรรม. บางพวกกล่าวว่า 'เมื่อทำ (ซ้ำ) อยู่ ย่อมมั่นคงยิ่งขึ้น เพราะฉะนั้น พึงทำ' แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมมีการปะปนกันแห่งกรรม (กรรมสังกะระ) เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันห้ามแล้วว่าไม่พึงทำ. แต่ถ้าอักษรบกพร่อง หรือบทบกพร่อง หรือเป็นบทที่กล่าวผิด พึงกล่าวซ้ำอีกเพื่อแก้ไขสิ่งนั้น. นี้เป็นการทำให้กรรมที่ไม่กำเริบมั่นคงขึ้น ส่วนในกรรมที่กำเริบ ย่อมเป็นกรรมตั้งอยู่. บทว่า Sakalakkhaṇeneva ความว่า โดยสวดทั้งญัตติและกรรมวาจา 4 จบทีเดียว. บทว่า Na sesakammavasena ความว่า ไม่พึงทำโดยกรรมที่เหลือมีอปโลกนกรรมเป็นต้น.

---

Kammappaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขัดขวางกรรม จบแล้ว

---

10. Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไปโดยไม่ให้ฉันทะ

---

Ārocitaṃ vatthu avinicchitanti ārocitavatthu āpattikabhāvena na vinicchitaṃ. Ettha ca codakena ca cuditakena ca attano kathā kathitā, anuvijjako sammato, ettāvatā vatthumeva ārocitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Chandaṃ adatvā uṭṭhāyāsanā pakkameyyāti ‘‘kathaṃ idaṃ kammaṃ kuppaṃ assa, vaggaṃ assa, na kareyyā’’ti (pāci. 481) iminā adhippāyena chandaṃ adatvā nisinnāsanato uṭṭhāya gaccheyya. Tenāha ‘‘yo bhikkhū’’tiādi. Kiriyākiriyanti ettha gamanaṃ kiriyaṃ, chandassa adānaṃ akiriyaṃ.

บทว่า Ārocitaṃ vatthu avinicchitaṃ ความว่า เรื่องที่บอกแล้วยังไม่วินิจฉัยโดยความเป็นอาบัติ. ในเรื่องนี้ ทั้งผู้โจทก์และผู้ถูกโจทก์ได้กล่าวเรื่องของตนแล้ว พระวินัยธรได้รับสมมติแล้ว พึงเห็นว่าเพียงเท่านี้ เรื่องก็เป็นอันบอกแล้ว. บทว่า Chandaṃ adatvā uṭṭhāyāsanā pakkameyya ความว่า ด้วยความตั้งใจว่า 'กรรมนี้จักกำเริบได้อย่างไร จักเป็นพรรค (วรรค) ได้อย่างไร ไม่พึงทำ' (ปาจิ. 481) ด้วยความตั้งใจนี้ จึงไม่ให้ฉันทะแล้วลุกขึ้นจากอาสนะที่นั่งอยู่แล้วไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ภิกษุใด' เป็นต้น. บทว่า Kiriyākiriyaṃ ในคำนี้ การไปเป็นกิริยา การไม่ให้ฉันทะเป็นอกิริยา.

---

Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไปโดยไม่ให้ฉันทะ จบแล้ว

---

11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā

11. คำอธิบายทุพพลสิกขาบท

---

Yathāsanthutanti yathāmittaṃ. Tenāha ‘‘yo yo’’ti ādi. Tattha mittasandiṭṭhasambhattavasenāti mittasandiṭṭhasambhattānaṃ vasena. Tattha mittā mittāva. Sandiṭṭhā tattha tattha saṅgamma diṭṭhamattā nātidaḷhamittā. Sambhattā suṭṭhu bhattā sinehavanto daḷhamittāti daṭṭhabbā.

บทว่า Yathāsanthutaṃ ความว่า ตามที่เป็นมิตร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ใด ผู้ใด' เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า mittasandiṭṭhasambhattavasena ความว่า ด้วยอำนาจแห่งมิตร คนคุ้นเคย และคนสนิทสนม. ในคำนั้น มิตรก็คือมิตรนั่นเอง. คนคุ้นเคย (สันทิฏฐะ) คือผู้ที่เคยพบเห็นกันในที่นั้นๆ ไม่ใช่มิตรที่สนิทสนมมาก. คนสนิทสนม (สัมภัตตะ) คือผู้ที่สนิทสนมดี มีความรักใคร่ เป็นมิตรที่สนิทสนม พึงเห็นดังนี้.

---

Pañca garubhaṇḍānīti rāsivasena pañca garubhaṇḍāni, sarūpavasena panetāni bahūni honti. Tenāha ‘‘rāsivasena pañca garubhaṇḍāni vuttānī’’ti. Ārāmo (cūḷava. aṭṭha. 321; vi. saṅga. aṭṭha. 227) nāma pupphārāmo vā phalārāmo vā. Ārāmavatthu nāma tesaṃyeva ārāmānaṃ atthāya paricchinditvā ṭhapitokāso, tesu vā ārāmesu vinaṭṭhesu tesaṃ porāṇakabhūmibhāgo. Vihāro nāma yaṃ kiñci pāsādādisenāsanaṃ. Vihāravatthu nāma tassa patiṭṭhānokāso. Mañco nāma masārako bundikābaddho, kuḷīrapādako, āhaccapādakoti imesaṃ pubbe vuttānaṃ catunnaṃ mañcānaṃ aññataro. Pīṭhaṃ nāma masārakādīnaṃyeva catunnaṃ pīṭhānaṃ aññataraṃ. Bhisi nāma uṇṇabhisiādīnaṃ pañcannaṃ bhisīnaṃ aññatarā. Bibbohanaṃ nāma rukkhatūlalatātūlapoṭakitūlānaṃ aññatarena puṇṇaṃ. Lohakumbhī nāma kāḷalohena vā tambalohena vā yena kenaci lohena katā kumbhī. Lohabhāṇakādīsupi eseva nayo. Ettha pana bhāṇakanti arañjaro vuccati. Vārakoti ghaṭo. Kaṭāhaṃ kaṭāhameva. Vāsiādīsu, valliādīsu ca duviññeyyaṃ nāma natthi. Evaṃ –

บทว่า Pañca garubhaṇḍāni ความว่า ครุภัณฑ์ 5 หมวด (ราศี) แต่โดยประเภท (สรูปะ) แล้ว สิ่งเหล่านี้มีมากมาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ครุภัณฑ์ 5 หมวด ได้กล่าวไว้แล้ว'. ชื่อว่า อาราม (จูฬวัคค์ อรรถกถา 321; วินัยสังคหะ อรรถกถา 227) ได้แก่ สวนดอกไม้ หรือสวนผลไม้. ชื่อว่า อารามวัตถุ ได้แก่ พื้นที่ที่กำหนดไว้เพื่อประโยชน์แก่อารามเหล่านั้นนั่นเอง หรือส่วนของพื้นที่เก่าแก่ของอารามเหล่านั้นที่พินาศไปแล้ว. ชื่อว่า วิหาร ได้แก่ เสนาสนะมีปราสาทเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง. ชื่อว่า วิหารวัตถุ ได้แก่ พื้นที่ตั้งของวิหารนั้น. ชื่อว่า เตียง ได้แก่ เตียงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเตียง 4 อย่างที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ คือ เตียงมีเท้าแม่มด เตียงมีเท้าจดแม่แคร่ เตียงมีเท้าคู้ เตียงมีเท้าเสียบ. ชื่อว่า ตั่ง ได้แก่ ตั่งอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาตั่ง 4 อย่างมีตั่งมีเท้าแม่มดเป็นต้นนั่นเอง. ชื่อว่า ภิสิ (ฟูก) ได้แก่ ภิสิอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาภิสิ 5 อย่างมีภิสิขนสัตว์เป็นต้น. ชื่อว่า พิมโพหนะ (หมอน) ได้แก่ สิ่งที่ยัดด้วยนุ่นต้นไม้ นุ่นเถาวัลย์ หรือนุ่นหญ้าคมบางอย่างใดอย่างหนึ่ง. ชื่อว่า หม้อโลหะ ได้แก่ หม้อที่ทำด้วยโลหะใดๆ ไม่ว่าจะเป็นเหล็กดำหรือทองแดง. แม้ในภาชนะโลหะเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในคำนี้ คำว่า ภาชนะ (ภาณกะ) หมายถึง ตุ่ม (อรัญชระ). คำว่า วารกะ คือ หม้อน้ำ (ฆฏะ). คำว่า กะทะ ก็คือ กะทะนั่นเอง. ในมีดเป็นต้น และในเถาวัลย์เป็นต้น ไม่มีสิ่งใดที่เข้าใจยาก. ดังนี้ -

---

Dvisaṅgahāni dve honti, tatiyaṃ catusaṅgahaṃ;

Catutthaṃ navakoṭṭhāsaṃ, pañcamaṃ aṭṭhabhedanaṃ.

หมวดที่ 1 และ 2 มีอย่างละ 2, หมวดที่ 3 มี 4, หมวดที่ 4 มี 9 ส่วน, หมวดที่ 5 มี 8 ประเภท.

---

Iti pañcahi rāsīhi, pañcanimmalalocano;

Pañcavīsavidhaṃ nātho, garubhaṇḍaṃ pakāsayi. (cūḷava. aṭṭha. 321; vi. saṅga. aṭṭha. 227);

ด้วยหมวด 5 อย่างนี้ พระศาสดาผู้มีพระจักษุบริสุทธิ์ 5 ประการ ได้ทรงแสดงครุภัณฑ์ 25 อย่าง. (จูฬวัคค์ อรรถกถา 321; วินัยสังคหะ อรรถกถา 227);

---

Vissajjetuṃ vā vibhajituṃ vā na vaṭṭatīti mūlacchejjavasena vissajjetuṃ vā vibhajituṃ vā na vaṭṭanti. Parivattanavasena pana vissajjantassa, vibhajantassa ca anāpatti. Tenāha ‘‘thāvarenā’’tiādi. Tattha thāvarena thāvaranti ārāmaārāmavatthuvihāravihāravatthunā ārāmaṃ ārāmavatthuṃ vihāraṃ vihāravatthuṃ. Itarenāti athāvarena, pacchimarāsittayenāti vuttaṃ hoti. Akappiyenāti suvaṇṇamayamañcādinā ceva akappiyabhisibibbohanehi ca. Mahagghakappiyenāti dantamayamañcādinā ceva pāvārādinā ca. Itaranti athāvaraṃ. Kappiyaparivattanena parivattetunti yathā akappiyaṃ na hoti, evaṃ parivattetuṃ.

คำว่า "ไม่ควรสละหรือแบ่ง" คือ ไม่ควรสละหรือแบ่งโดยการตัดกรรมสิทธิ์ (ตัดรากถอนโคน) แต่ในการสละหรือแบ่งโดยการแลกเปลี่ยน ไม่เป็นอาบัติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยของที่มั่นคง" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "ด้วยของที่มั่นคงแลกกับของที่มั่นคง" คือ ด้วยอาราม อารามวัตถุ วิหาร หรือวิหารวัตถุ แลกกับอาราม อารามวัตถุ วิหาร หรือวิหารวัตถุ. คำว่า "ด้วยของอื่น" คือ ด้วยของที่ไม่มั่นคง ซึ่งหมายถึงด้วยกอง ๓ กองสุดท้าย. คำว่า "ด้วยของที่ไม่ควร" คือ ด้วยเตียงที่ทำด้วยทองเป็นต้น และด้วยหมอนอิงและฟูกที่ไม่ควร. คำว่า "ด้วยของควรที่มีราคาสูง" คือ ด้วยเตียงที่ทำด้วยงาเป็นต้น และด้วยผ้ากัมพลเป็นต้น. คำว่า "ของอื่น" คือ ของที่ไม่มั่นคง. คำว่า "พึงแลกเปลี่ยนด้วยการแลกเปลี่ยนที่ควร" คือ พึงแลกเปลี่ยนโดยวิธีที่ไม่ให้เป็นของที่ไม่ควร.

---

Tatrāyaṃ parivattananayo (cūḷava. aṭṭha. 321; vi. saṅga. aṭṭha. 228) – saṅghassa nāḷikerārāmo dūre hoti, kappiyakārakāva bahutaraṃ khādanti, yampi na khādanti, tato sakaṭavetanaṃ datvā appameva āharanti. Aññesaṃ pana tassārāmassa avidūre gāmavāsīnaṃ manussānaṃ vihārassa samīpe ārāmo hoti, te saṅghaṃ upasaṅkamitvā sakena ārāmena taṃ ārāmaṃ yācanti, saṅghena ‘‘ruccati saṅghassā’’ti apaloketvā sampaṭicchitabbo. Sacepi bhikkhūnaṃ rukkhasahassaṃ hoti, manussānaṃ pañcasatāni, ‘‘tumhākaṃ ārāmo khuddako’’ti na vattabbaṃ. Kiñcāpi ayaṃ khuddako, atha kho itarato bahutaraṃ āyaṃ deti. Sacepi samakameva deti, evampi icchiticchitakkhaṇe paribhuñjituṃ sakkāti gahetabbameva. Sace pana manussānaṃ bahutarā rukkhā honti, ‘‘nanu tumhākaṃ bahutarā rukkhā’’ti vattabbaṃ. Sace ‘‘atirekaṃ amhākaṃ puññaṃ hotu, saṅghassa demā’’ti vadanti, jānāpetvā sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Bhikkhūnaṃ rukkhā phaladhārino, manussānaṃ rukkhā na tāva phalaṃ gaṇhanti. Kiñcāpi na gaṇhanti, na cirena gaṇhissantīti sampaṭicchitabbameva. Manussānaṃ rukkhā phaladhārino, bhikkhūnaṃ rukkhā na tāva phalaṃ gaṇhanti, ‘‘nanu tumhākaṃ rukkhā phaladhārino’’ti vattabbaṃ. Sace ‘‘gaṇhatha, bhante, amhākaṃ puññaṃ bhavissatī’’ti denti, jānāpetvā sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Evaṃ ārāmena ārāmo parivattetabbo, eteneva nayena ārāmavatthupi vihāropi vihāravatthupi ārāmena parivattetabbaṃ. Ārāmavatthunā ca mahantena vā khuddakena vā ārāmaṃ ārāmavatthuṃ vihāraṃ vihāravatthunti.

ในเรื่องนั้น มีนัยแห่งการแลกเปลี่ยนดังนี้ (จุลฺลว. อฏฺฐ. ๓๒๑; วิ. สงฺค. อฏฺฐ. ๒๒๘) คือ สวนมะพร้าวของสงฆ์อยู่ไกล พวกกัปปิยการกย่อมบริโภคเสียเป็นส่วนมาก แม้ส่วนที่เหลือจากการบริโภค เมื่อต้องจ่ายค่าจ้างเกวียนแล้วก็นำมาได้เพียงเล็กน้อย. ส่วนมนุษย์ชาวบ้านคนอื่นๆ มีสวนอยู่ไม่ไกลจากอารามนั้น แต่อยู่ใกล้กับวิหาร พวกเขาจึงเข้าไปหาสงฆ์แล้วขอแลกเปลี่ยนสวนนั้นด้วยสวนของตน สงฆ์พึงรับไว้โดยประกาศให้ทราบ (อปโลกน์) ว่า "สงฆ์เห็นชอบ". แม้หากต้นไม้ของภิกษุมี ๑,๐๐๐ ต้น ของพวกมนุษย์มี ๕๐๐ ต้น ก็ไม่พึงกล่าวว่า "อารามของพวกท่านเล็ก". เพราะถึงแม้สวนนี้จะเล็ก แต่ก็ให้ผลประโยชน์มากกว่าสวนอื่น. แม้หากให้ผลประโยชน์เท่ากัน ก็พึงรับไว้ได้ทีเดียว เพราะสามารถใช้สอยได้ในเวลาที่ต้องการ. แต่ถ้าต้นไม้ของพวกมนุษย์มีมากกว่า พึงกล่าวว่า "ต้นไม้ของพวกท่านมีมากกว่ามิใช่หรือ?". ถ้าพวกเขากล่าวว่า "ขอให้บุญของพวกข้าพเจ้ามีมากยิ่งขึ้นเถิด พวกข้าพเจ้าขอถวายแก่สงฆ์" ดังนี้ พึงแจ้งให้ทราบแล้วรับไว้ได้. ต้นไม้ของภิกษุมีผลแล้ว แต่ต้นไม้ของพวกมนุษย์ยังไม่ให้ผล. ถึงแม้ยังไม่ให้ผล แต่ก็จักให้ผลในไม่ช้า พึงรับไว้ได้ทีเดียว. ต้นไม้ของพวกมนุษย์มีผลแล้ว แต่ต้นไม้ของภิกษุยังไม่ให้ผล พึงกล่าวว่า "ต้นไม้ของพวกท่านมีผลแล้วมิใช่หรือ?". ถ้าพวกเขากล่าวว่า "นิมนต์รับเถิด ท่านผู้เจริญ บุญจักมีแก่พวกข้าพเจ้า" ดังนี้ พึงแจ้งให้ทราบแล้วรับไว้ได้. พึงแลกเปลี่ยนอารามด้วยอารามอย่างนี้. ด้วยนัยนี้ แม้อารามวัตถุ วิหาร และวิหารวัตถุ ก็พึงแลกเปลี่ยนด้วยอารามได้. และด้วยอารามวัตถุ ไม่ว่าใหญ่หรือเล็ก ก็พึงแลกเปลี่ยนอาราม อารามวัตถุ วิหาร และวิหารวัตถุได้.

---

Kathaṃ vihārena (cūḷava. aṭṭha. 321; vi. saṅga. aṭṭha. 228) vihāro parivattetabbo? Saṅghassa antogāme gehaṃ hoti, manussānaṃ vihāramajjhe pāsādo, ubhopi agghena samakā. Sace manussā tena pāsādena taṃ gehaṃ yācanti, sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Bhikkhūnaṃ ce mahagghataraṃ gehaṃ hoti, ‘‘mahagghataraṃ amhākaṃ geha’’nti vutte ‘‘kiñcāpi mahagghataraṃ pabbajitānaṃ asāruppaṃ, na sakkā tattha pabbajitehi vasituṃ, idaṃ pana sāruppaṃ, gaṇhathā’’ti vadanti, evampi sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Sace pana manussānaṃ mahagghaṃ hoti ‘‘nanu tumhākaṃ gehaṃ mahaggha’’nti vattabbaṃ. ‘‘Hotu, bhante, amhākaṃ puññaṃ bhavissati, gaṇhathā’’ti vutte pana sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Evaṃ vihārena vihāro parivattetabbo. Eteneva nayena vihāravatthupi ārāmopi ārāmavatthupi vihārena parivattetabbaṃ. Vihāravatthunā ca mahagghena vā appagghena vā vihāraṃ vihāravatthuṃ ārāmaṃ ārāmavatthuṃ. Evaṃ tāva thāvarena thāvaraparivattanaṃ veditabbaṃ.

พึงแลกเปลี่ยนวิหารด้วยวิหารอย่างไร? (จุลฺลว. อฏฺฐ. ๓๒๑; วิ. สงฺค. อฏฺฐ. ๒๒๘) คือ สงฆ์มีเรือนอยู่ในหมู่บ้าน มนุษย์มีปราสาทอยู่ในท่ามกลางวิหาร ทั้งสองอย่างมีราคาเท่ากัน. ถ้าพวกมนุษย์ขอแลกเรือนนั้นด้วยปราสาทนั้น พึงรับไว้ได้. หากเรือนของภิกษุมีราคาสูงกว่า เมื่อภิกษุกล่าวว่า "เรือนของพวกเรามีราคาสูงกว่า" แล้วพวกมนุษย์กล่าวว่า "ถึงแม้จะมีราคาสูงกว่า แต่ก็ไม่สมควรแก่บรรพชิต บรรพชิตไม่สามารถอาศัยอยู่ในที่นั้นได้ ส่วนปราสาทนี้สมควรแก่บรรพชิต ขอท่านทั้งหลายจงรับไว้เถิด" ดังนี้ พึงรับไว้ได้แม้ด้วยอาการอย่างนี้. แต่ถ้าของพวกมนุษย์มีราคาสูงกว่า พึงกล่าวว่า "เรือนของพวกท่านมีราคาสูงกว่ามิใช่หรือ?". เมื่อพวกเขากล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอให้เป็นบุญของพวกข้าพเจ้าเถิด นิมนต์รับไว้" ดังนี้ พึงรับไว้ได้. พึงแลกเปลี่ยนวิหารด้วยวิหารอย่างนี้. ด้วยนัยนี้ แม้วิหารวัตถุ อาราม และอารามวัตถุ ก็พึงแลกเปลี่ยนด้วยวิหารได้. และด้วยวิหารวัตถุ ไม่ว่าจะมีราคาสูงหรือราคาต่ำ ก็พึงแลกเปลี่ยนวิหาร วิหารวัตถุ อาราม และอารามวัตถุได้. พึงทราบการแลกเปลี่ยนของที่มั่นคงด้วยของที่มั่นคงอย่างนี้ก่อน.

---

Itarena itaraparivattane pana mañcapīṭhaṃ mahantaṃ vā hotu, khuddakaṃ vā (cūḷava. aṭṭha. 321; vi. saṅga. aṭṭha. 228), antamaso caturaṅgulapādakaṃ gāmadārakehi paṃsvāgārakesu kīḷantehi katampi saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍaṃ hoti. Sacepi rājā vā rājamahāmattādayo vā ekappahāreneva mañcasataṃ vā mañcasahassaṃ vā denti, sabbe kappiyamañcā sampaṭicchitabbā, sampaṭicchitvā vuḍḍhappaṭipāṭiyā ‘‘saṅghikaparibhogena paribhuñjathā’’ti dātabbā, na puggalikaparibhogena dātabbā. Atirekamañce bhaṇḍāgārādīsu paññapetvā pattacīvaraṃ nikkhipitvā paribhuñjitumpi vaṭṭati. Bahisīmāya ‘‘saṅghassa demā’’ti dinnamañco saṅghattherassa vasanaṭṭhāne dātabbo. Tattha ce bahū mañcā honti, mañcena kammaṃ natthi. Yassa vasanaṭṭhāne kammaṃ atthi, tattha ‘‘saṅghikaparibhogena paribhuñjathā’’ti dātabbo, na puggalikabhogena. Mahagghena satagghanakena vā sahassagghanakena vā mañcena aññaṃ mañcasataṃ labhati, parivattetvā gahetabbaṃ. Na kevalaṃ mañcena mañcoyeva, ārāmaārāmavatthuvihāravihāravatthupīṭhabhisibibbohanānipi parivattetuṃ vaṭṭati. Eseva nayo pīṭhabhisibibbohanesupi. Varasenāsanādīnaṃ saṃrakkhaṇatthanti sace dubbhikkhaṃ hoti, bhikkhū piṇḍapātena na yāpenti, ettha rājarogacorabhayāni, aññattha gacchantānaṃ vihārā palujjanti, tālanāḷikerādike vināsenti, senāsanapaccayaṃ sandhāya yāpetuṃ sakkā hoti, evarūpe kāle varasenāsanādīnaṃ saṃrakkhaṇatthaṃ. Lāmakāni vissajjetunti lāmakaṃ lāmakaṃ vissajjetuṃ, lāmakakoṭiyā vissajjetunti adhippāyo. Vissajjetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatīti vissajjetvā tato laddhayāgubhattacīvarādīni paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kāḷalohatambalohakaṃsalohavaṭṭalohānanti ettha kaṃsalohaṃ, vaṭṭalohañca kittimalohaṃ. Tīṇi hi kittimalohāni kaṃsalohaṃ, vaṭṭalohaṃ, ārakūṭanti. Tattha tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ, sītatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ, rasakatambe missetvā kataṃ ārakūṭaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘kaṃsalohaṃ, vaṭṭalohañca kittimaloha’’nti. Tato atirekanti tato atirekaggaṇhanako.

แต่ในการแลกเปลี่ยนของอย่างอื่นด้วยของอย่างอื่นนั้น เตียงและตั่งไม่ว่าใหญ่หรือเล็ก แม้มีเท้าสูง ๔ นิ้ว ที่เด็กชาวบ้านทำเล่นในกองทราย ก็เป็นครุภัณฑ์นับตั้งแต่เวลาที่ถวายแก่สงฆ์ แม้ถ้าพระราชาหรือราชมหาอำมาตย์เป็นต้น ถวายเตียง ๑๐๐ หรือ ๑,๐๐๐ เตียงในคราวเดียว เตียงที่ควรทั้งหมดพึงรับไว้ ครั้นรับแล้วพึงให้ตามลำดับพรรษาว่า 'จงบริโภคด้วยการบริโภคของสงฆ์' ไม่พึงให้ด้วยการบริโภคส่วนบุคคล เตียงที่เหลือพึงปูไว้ในคลังเป็นต้น แล้ววางบาตรจีวรไว้ใช้สอยก็ได้ เตียงที่ถวายนอกสีมาว่า 'เราถวายแก่สงฆ์' พึงให้ในที่อยู่ของพระสังฆเถระ ถ้ามีเตียงมากในที่นั้น ก็ไม่มีความจำเป็นต้องใช้เตียง ในที่อยู่ของท่านผู้ใดมีความจำเป็นต้องใช้ พึงให้ในที่นั้นว่า 'จงบริโภคด้วยการบริโภคของสงฆ์' ไม่ใช่ด้วยการบริโภคส่วนบุคคล ถ้าได้เตียงอื่น ๑๐๐ เตียงด้วยเตียงที่มีราคาแพง ๑๐๐ หรือ ๑,๐๐๐ (กหาปณะ) พึงแลกเปลี่ยนแล้วรับไว้ ไม่เพียงแต่เตียงด้วยเตียงเท่านั้น แม้อาราม ที่ตั้งอาราม วิหาร ที่ตั้งวิหาร ตั่ง หมอนอิง หมอนหนุน ก็พึงแลกเปลี่ยนได้ แม้ในตั่ง หมอนอิง หมอนหนุน ก็มีนัยนี้แหละ คำว่า เพื่อรักษาเสนาสนะอันประณีตเป็นต้น คือ ถ้าเกิดทุพภิกขภัย ภิกษุทั้งหลายไม่สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยบิณฑบาตได้ มีภัยจากพระราชา โรค และโจรในที่นี้ วิหารของภิกษุทั้งหลายที่ไปที่อื่นก็พังทลาย ต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้นก็ถูกทำลาย สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยเสนาสนปัจจัยได้ ในกาลเช่นนี้ เพื่อรักษาเสนาสนะอันประณีตเป็นต้น คำว่า พึงสละของเลว คือ พึงสละของเลว ของเลว มีอธิบายว่า พึงสละของเลวที่สุด คำว่า พึงสละแล้วบริโภคได้ คือ พึงสละแล้วบริโภคข้าวต้ม ข้าวสวย จีวรเป็นต้นที่ได้จากสิ่งนั้นได้ ในคำว่า เหล็กดำ ทองแดง สัมฤทธิ์ และโลหะวัฏฏะนี้ สัมฤทธิ์และโลหะวัฏฏะเป็นโลหะผสม โลหะผสมมี ๓ อย่าง คือ สัมฤทธิ์ โลหะวัฏฏะ และทองเหลือง ในบรรดาโลหะเหล่านั้น สัมฤทธิ์ทำโดยผสมดีบุกกับทองแดง โลหะวัฏฏะทำโดยผสมตะกั่วกับทองแดง ทองเหลืองทำโดยผสมสังกะสีกับทองแดง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สัมฤทธิ์และโลหะวัฏฏะเป็นโลหะผสม' คำว่า ยิ่งกว่านั้น คือ ส่วนที่รับเกินมา

---

Sarakoti majjhe makuḷaṃ dassetvā mukhavaṭṭivitthataṃ katvā piṭṭhito nāmetvā kātabbaṃ ekaṃ bhājanaṃ. ‘‘Sarāva’’ntipi vadanti. Ādisaddena kañcanakādīnaṃ gihiupakaraṇānaṃ gahaṇaṃ. Tāni hi khuddakānipi garubhaṇḍāneva gihiupakaraṇattāti. Pi-saddena pageva mahantānīti dasseti. Imāni pana bhājanīyāni bhikkhūpakaraṇattāti adhippāyo. Yathā ca etāni, evaṃ kuṇḍikāpi bhājanīyā. Vakkhati hi ‘‘yathā ca mattikābhaṇḍe, evaṃ lohabhaṇḍepi kuṇḍikā bhājanīyakoṭṭhāsameva bhajatī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. dubbalasikkhāpadavaṇṇanā). Saṅghikaparibhogenāti āgantukānaṃ vuḍḍhatarānaṃ datvā paribhogena. Gihivikaṭāti gihīhi vikatā paññattā, attano vā santakakaraṇena virūpaṃ katā. Puggalikaparibhogena na vaṭṭatīti āgantukānaṃ adatvā attano santakaṃ viya gahetvā pariharitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Pipphalikoti kattari. Ārakaṇṭakaṃ sūcivedhakaṃ. Tāḷaṃ yantaṃ. Kattarayaṭṭhivedhako kattarayaṭṭhivalayaṃ. Yathā tathā ghanakataṃ lohanti lohavaṭṭi lohaguḷo lohapiṇḍi lohacakkalikanti evaṃ ghanakataṃ lohaṃ. Khīrapāsāṇamayānīti mudukakhīravaṇṇapāsāṇamayāni.

คำว่า สรโกฏิ คือ ภาชนะอย่างหนึ่งที่พึงทำโดยแสดงรูปดอกตูมไว้ตรงกลาง ทำให้ปากกว้างออก แล้วงอไปข้างหลัง ชนทั้งหลายก็เรียก 'สราวะ' ด้วย ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงถือเอาเครื่องใช้ของคฤหัสถ์มีกาญจนกะเป็นต้น เพราะสิ่งเหล่านั้น แม้เล็กน้อยก็เป็นครุภัณฑ์ เพราะเป็นเครื่องใช้ของคฤหัสถ์ ด้วยคำว่า 'ก็' แสดงว่าของใหญ่ยิ่งกว่านั้น แต่สิ่งเหล่านี้เป็นภาชนีย์ เพราะเป็นเครื่องใช้ของภิกษุ ดังนี้เป็นอธิบาย ภาชนะเหล่านี้เป็นอย่างไร กุณฑีก็เป็นภาชนีย์อย่างนั้น เพราะท่านจักกล่าวว่า 'กุณฑีในภาชนะดินเป็นอย่างไร กุณฑีในภาชนะโลหะก็จัดเข้าในส่วนแห่งภาชนีย์อย่างนั้นแหละ' (อรรถกถา กังขาวิตรณี วรรณนาทุพพลสิกขาบท) คำว่า ด้วยการบริโภคของสงฆ์ คือ ด้วยการให้แก่พระอาคันตุกะผู้มีพรรษามากกว่าแล้วบริโภค คำว่า ของที่คฤหัสถ์ทำให้แปลกไป คือ ของที่คฤหัสถ์ทำให้แปลกไป กำหนดไว้ หรือทำให้เสียรูปด้วยการทำให้เป็นของตน คำว่า ไม่ควรด้วยการบริโภคส่วนบุคคล คือ ไม่ควรที่จะไม่ให้แก่พระอาคันตุกะ แล้วถือเอาเป็นของตนเอง เก็บรักษาไว้แล้วบริโภค คำว่า ปิปผลิกะ คือ กรรไกร อารกัณฏกะ คือ เหล็กแหลมสำหรับแทง ตาฬะ คือ กุญแจ กัตตริยัฏฐิเวธกะ คือ ปลอกสวมปลายไม้เท้า คำว่า เหล็กที่ทำให้เป็นก้อนอย่างนั้นอย่างนี้ คือ เหล็กที่ทำให้เป็นก้อนอย่างนี้ เช่น เหล็กสาย เหล็กก้อนกลม เหล็กก้อน เหล็กแผ่นกลม คำว่า ที่ทำด้วยหินสีน้ำนม คือ ที่ทำด้วยหินสีน้ำนมที่อ่อนนุ่ม

---

Gihivikaṭānipi na vaṭṭanti anāmāsattā. Pi-saddena pageva saṅghikaparibhogena vā puggalikaparibhogena vāti dasseti. Senāsanaparibhogo pana sabbakappiyo. Tasmā jātarūpādimayā sabbepi senāsanaparikkhārā āmāsā. Tenāha ‘‘senāsanaparibhoge panā’’tiādi.

แม้ของที่คฤหัสถ์ทำให้แปลกไปก็ไม่ควร เพราะเป็นของที่ไม่อามาส ด้วยคำว่า 'ก็' แสดงว่าไม่ควรด้วยการบริโภคของสงฆ์ หรือด้วยการบริโภคส่วนบุคคลยิ่งกว่านั้น แต่การบริโภคเสนาสนะเป็นของที่ควรทุกอย่าง เพราะฉะนั้น เสนาสนบริขารทั้งหมดที่ทำด้วยทองเป็นต้น จึงเป็นของอามาส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ในการบริโภคเสนาสนะ' เป็นต้น

---

Sesāti tato mahattarī vāsi. Yā panāti yā kudārī pana. Kudālo antamaso caturaṅgulamattopi garubhaṇḍameva. Nikhādanaṃ caturassamukhaṃ vā hotu, doṇimukhaṃ vā vaṅkaṃ vā ujukaṃ vā, antamaso sammuñjanidaṇḍakavedhanampi daṇḍabandhaṃ ce, garubhaṇḍameva. Tenāha ‘‘kudālo daṇḍabandhanikhādanaṃ vā agarubhaṇḍaṃ nāma natthī’’ti. Sipāṭikā nāma khurakoso. Sikharaṃ pana daṇḍabandhanikhādanaṃ anulometīti āha ‘‘sikharampi nikhādaneneva saṅgahita’’nti. Sace tampi pana adaṇḍakaṃ phalamattaṃ, bhājanīyaṃ. Upakkhareti vāsiādibhaṇḍāni.

คำว่า ที่เหลือ คือ มีดถากที่ใหญ่กว่านั้น คำว่า ก็อันใด คือ ก็จอบอันใด จอบแม้มีขนาดเพียง ๔ นิ้ว ก็เป็นครุภัณฑ์นั่นเอง สิ่วไม่ว่าจะมีปากสี่เหลี่ยม หรือปากเป็นราง หรือคด หรือตรง แม้เครื่องเจาะด้ามไม้กวาด ถ้ามีด้าม ก็เป็นครุภัณฑ์นั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จอบ หรือสิ่วที่มีด้าม ไม่มีชื่อว่าเป็นอครุภัณฑ์เลย' คำว่า สิปาฏิกา คือ ฝักมีดโกน แต่สิขระอนุโลมตามสิ่วที่มีด้าม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิขระก็สงเคราะห์เข้าด้วยสิ่วนั่นเอง' แต่ถ้าสิ่งนั้นไม่มีด้าม เป็นเพียงใบ ก็เป็นภาชนีย์ คำว่า อุปักขระ คือ เครื่องใช้มีมีดถากเป็นต้น

---

Pattabandhako nāma pattassa gaṇṭhikādikārako. ‘‘Paṭimāsuvaṇṇādipattakārako’’tipi vadanti. Tipucchedanakasatthaṃ, suvaṇṇacchedanakasatthaṃ, kataparikammacammacchindanakakhuddakasatthanti imāni cettha tīṇi pipphalikaṃ anulomentīti āha ‘‘ayaṃ pana viseso’’tiādi. Itarānīti mahākattariādīni.

คำว่า ปัตตพันธกะ คือ เครื่องรัดบาตรที่ทำด้วยลูกดุมเป็นต้น ชนทั้งหลายก็กล่าวว่า 'ผู้ทำบาตรมีรูปทองเป็นต้น' ด้วย มีดสำหรับตัดดีบุก มีดสำหรับตัดทอง และมีดเล็กสำหรับตัดหนังที่ทำกรรมแล้ว ๓ อย่างเหล่านี้ในที่นี้ อนุโลมตามปิปผลิกะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ความพิเศษนี้' เป็นต้น คำว่า ที่เหลือ คือ กรรไกรใหญ่เป็นต้น

---

Aḍḍhabāhuppamāṇāti (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.321) kapparato paṭṭhāya yāva aṃsakūṭappamāṇā, vidatthicaturaṅgulappamāṇāti vuttaṃ hoti. Tatthajātakāti saṅghikabhūmiyaṃ jātā. Ārakkhasaṃvidhānena rakkhitattā rakkhitā ca sā mañjūsādīsu pakkhittaṃ viya yathā taṃ na nassati, evaṃ gopanato gopitā cāti rakkhitagopitā. Tatthajātakāpi pana arakkhitā garubhaṇḍameva na hoti. ‘‘Saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate’’ti iminā saṅghasantakena cetiyasantakaṃ rakkhituṃ, parivattituñca vaṭṭatīti dīpeti. Suttaṃ panāti vaṭṭitañceva avaṭṭitañca suttaṃ.

คำว่า อัฑฒพาหุปปมาณาติ (สารัตถ. ฎีกา จูฬวรรค 3.321) หมายถึง ตั้งแต่ข้อศอกไปจนถึงบ่า มีประมาณ 1 คืบ 4 นิ้ว คำว่า ตัตถชาตกะ คือ เกิดในที่ดินของสงฆ์ คำว่า รกฺขิตโคปิตา (รักษาและคุ้มครอง) คือ สิ่งนั้นถูกรักษาด้วยการจัดแจงการรักษา และถูกคุ้มครองด้วยการคุ้มครอง เหมือนของที่ใส่ไว้ในหีบเป็นต้น เพื่อไม่ให้พินาศไป อนึ่ง แม้ของที่เกิดในที่นั้น แต่ไม่ได้รับการรักษา ก็ไม่เป็นครุภัณฑ์ ด้วยคำว่า ‘เมื่อทำสังฆกรรมและเจดีย์กรรม’ นี้ แสดงว่า สิ่งของของสงฆ์ย่อมควรเพื่อรักษาและเปลี่ยนสิ่งของของเจดีย์ อนึ่ง คำว่า สุตฺตํ (ด้าย) คือ ด้ายที่ม้วนแล้วและยังไม่ม้วน

---

Aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattoti antamaso dīghaso aṭṭhaṅgulamatto, pariṇāhato sīhaḷapaṇṇasūcidaṇḍamatto. Etthāti veḷubhaṇḍe. Daḍḍhaṃ gehaṃ yesaṃ teti daḍḍhagehā. Na vāretabbāti ‘‘mā gaṇhitvā gacchathā’’ti na nisedhetabbā. Desantaragatena sampattavihāre saṅghikāvāse ṭhapetabbā.

คำว่า อัฏฐังคุลสูจิทัณฑมัตโต (มีประมาณเท่าด้ามเข็ม 8 นิ้ว) คือ มีความยาวอย่างน้อย 8 นิ้ว มีขนาดรอบเท่าด้ามเข็มของใบลานแบบลังกา คำว่า เอตฺถ (ในเรื่องนี้) คือ ในเรื่องเครื่องใช้ที่ทำด้วยไม้ไผ่ คำว่า ทฑฺฒเคหา (ผู้มีเรือนถูกไฟไหม้) คือ ผู้ที่เรือนของพวกเขานั้นถูกไฟไหม้ คำว่า น วาเรตพฺพา (ไม่ควรห้าม) คือ ไม่ควรห้ามว่า ‘อย่าถือเอาไป’ ผู้ที่ไปต่างถิ่น ควรเก็บไว้ในอาวาสของสงฆ์ในวิหารที่ไปถึง

---

Avasesañca chadanatiṇanti muñjapabbajehi avasesaṃ yaṃ kiñci chadanatiṇaṃ. Yattha pana tiṇaṃ natthi, tattha paṇṇehi chādenti (cūḷava. aṭṭha. 321). Tasmā paṇṇampi tiṇeneva saṅgahitanti āha ‘‘chadanatiṇasaṅkhepagatesū’’tiādi. Aṭṭhaṅgulappamāṇopīti vitthārato aṭṭhaṅgulappamāṇo. Likhitapotthako pana garubhaṇḍaṃ na hoti.

คำว่า อวเสสญฺจ ฉทนติณํ (และหญ้าสำหรับมุงที่เหลือ) คือ หญ้าสำหรับมุงอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหลือจากหญ้ามุญชะและหญ้าปัพพชะ อนึ่ง ในที่ใดไม่มีหญ้า ในที่นั้นย่อมมุงด้วยใบไม้ (จูฬวรรค อรรถกถา 321) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘แม้ใบไม้ก็สงเคราะห์เข้าในหญ้า’ ดังนี้เป็นต้น ในคำว่า ‘ในบรรดาหญ้าสำหรับมุง’ คำว่า อัฏฐังคุลัปปมาณปิ (แม้มีประมาณ 8 นิ้ว) คือ มีประมาณ 8 นิ้วโดยความกว้าง อนึ่ง หนังสือที่เขียนแล้วไม่เป็นครุภัณฑ์

---

Veḷumhi vuttappamāṇoti ‘‘aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍakamattopī’’ti veḷubhaṇḍe vuttappamāṇo. Saṅghassa dinno vāti dārudullabhaṭṭhāne saṅghassa dinno vā. Kurundiyaṃ vuttakkamena dārubhaṇḍavinicchayaṃ vatvā idāni mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttakkamena vattuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha. Āsandikādīnīti ettha āsandikoti caturassapīṭhaṃ vuccati. ‘‘Uccakampi āsandika’’nti vacanato ekatobhāgena dīghapīṭhameva hi aṭṭhaṅgulapādakaṃ vaṭṭati. Caturassāsandiko pana pamāṇātikkantopi vaṭṭhatīti veditabbo. Ādisaddena ‘‘sattaṅgo, bhaddapīṭhakaṃ, eḷakapādakapīṭhaṃ, āmalakavaṭṭakapīṭhaṃ, phalakaṃ, kocchaṃ, palālapīṭhaka’’nti (cūḷava. aṭṭha. 321) ime saṅgaṇhantīti veditabbaṃ. Tenāha ‘‘antamaso’’tiādi. Paṇṇehi vāti kadalipaṇṇādīhi vā. Byagghacammonaddhampi vāḷarūpaparikkhittaṃ ratanaparisibbitaṃ kocchakaṃ garubhaṇḍameva.

คำว่า เวฬุมฺหิ วุตฺตปฺปมาโณ (มีประมาณที่กล่าวไว้ในไม้ไผ่) คือ มีประมาณที่กล่าวไว้ในเครื่องใช้ที่ทำด้วยไม้ไผ่ว่า ‘แม้มีประมาณเท่าด้ามเข็ม 8 นิ้ว’ คำว่า สงฺฆสฺส ทินฺโน วา (หรือถวายแก่สงฆ์) คือ หรือถวายแก่สงฆ์ในที่ที่หาไม้ได้ยาก เมื่อกล่าววินิจฉัยเครื่องใช้ที่ทำด้วยไม้ตามลำดับที่กล่าวไว้ในคุรุนทีแล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวตามลำดับที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถา จึงกล่าวคำว่า ‘อนึ่ง’ เป็นต้น ในคำว่า อาสนฺทิกาทีนิ (เก้าอี้อาสนะเป็นต้น) นี้ คำว่า อาสนฺทิกา (เก้าอี้อาสนะ) หมายถึง ตั่งสี่เหลี่ยม เพราะคำว่า ‘แม้เก้าอี้อาสนะที่สูง’ ตั่งยาวที่มีเท้าสูง 8 นิ้วเท่านั้นที่ควรในส่วนหนึ่ง อนึ่ง พึงทราบว่า ตั่งสี่เหลี่ยมแม้เกินประมาณก็ควร พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ นี้ ย่อมสงเคราะห์สิ่งเหล่านี้คือ ‘สัตตังคะ, ภัทรปีฐกะ, เอฬกปาทกปีฐะ, อามลกวัฏฏกปีฐะ, ผลกะ, โกัจฉะ, ปลาลปีฐกะ’ (จูฬวรรค อรรถกถา 321) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘อย่างน้อย’ เป็นต้น คำว่า ปณฺเณหิ วา (หรือด้วยใบไม้) คือ หรือด้วยใบกล้วยเป็นต้น แม้เก้าอี้ที่หุ้มด้วยหนังเสือ ประดับด้วยรูปสัตว์ร้าย และปักด้วยรัตนะ ก็เป็นครุภัณฑ์นั่นเอง

---

Ghaṭṭanaphalakaṃ nāma yattha ṭhapetvā rajitacīvaraṃ hatthena ghaṭṭenti. Ghaṭṭanamuggaro nāma anuvātādighaṭṭanakoti vadanti. Daṇḍamuggaro nāma yena rajitacīvaraṃ pothenti. Ambaṇanti phalakehi pokkharaṇī viya kataṃ pānīyabhājanaṃ. Rajanadoṇīti pakkarajanaṃ ākiritvā ṭhapanabhājanaṃ.

คำว่า ฆัฏฏนผลกะ (กระดานสำหรับขยี้) คือ กระดานที่วางจีวรที่ย้อมแล้วลงไป แล้วขยี้ด้วยมือ คำว่า ฆัฏฏนมุคคะระ (ไม้ทุบสำหรับขยี้) คือ ไม้ทุบสำหรับขยี้ผ้าที่ย้อมแล้วเป็นต้น คำว่า ทัณฑมุคคะระ (ไม้ทุบมีด้าม) คือ ไม้ที่ใช้ทุบจีวรที่ย้อมแล้ว คำว่า อัมพณะ (อ่าง) คือ ภาชนะสำหรับน้ำที่ทำเหมือนสระน้ำด้วยแผ่นกระดาน คำว่า รชนโทณี (รางย้อมผ้า) คือ ภาชนะสำหรับใส่สีย้อมที่ต้มแล้ว

---

Akappiyacammanti sīhādīnaṃ cammaṃ. ‘‘Bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ akappiyacammaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Paccattharaṇagatika’’nti iminā mañcapīṭhepi attharituṃ vaṭṭatīti dīpeti. Pāvārādipaccattharaṇampi garubhaṇḍanti eke. Noti apare. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Kappiyacammānīti migādīnaṃ cammāni.

คำว่า อกัปปิยจัมมะ (หนังที่ไม่ควร) คือ หนังของสัตว์ร้ายมีราชสีห์เป็นต้น คำว่า ‘ควรทำเป็นเครื่องลาดพื้น’ นี้ กล่าวหมายถึงหนังที่ไม่ควร ด้วยคำว่า ‘เป็นเครื่องปูรอง’ นี้ แสดงว่า ควรปูบนเตียงและตั่งด้วย บางพวกกล่าวว่า ‘แม้เครื่องปูรองมีผ้าคลุมเป็นต้นก็เป็นครุภัณฑ์’ บางพวกกล่าวว่า ‘ไม่เป็น’ พึงพิจารณาแล้วถือเอา คำว่า กัปปิยจัมมานิ (หนังที่ควร) คือ หนังของสัตว์มีเนื้อเป็นต้น

---

Sabbaṃ cakkayuttayānanti rathasakaṭādikaṃ sabbacakkayuttayānaṃ. Visaṅkharitacakkaṃ pana yānaṃ bhājanīyaṃ. Anuññātavāsi nāma yā sipāṭikāya pakkhipitvā pariharituṃ sakkāti vuttā. Muṭṭhipaṇṇanti tālapattaṃ. Tañhi muṭṭhinā gahetvā pariharantīti ‘‘muṭṭhipaṇṇa’’nti vuccati. Muṭṭhipaṇṇanti chattacchadanapaṇṇamevāti keci. Araṇisahitanti araṇiyugaḷaṃ, uttarāraṇī, adharāraṇīti araṇidvayanti attho.

คำว่า สพฺพํ จกฺกยุตฺตยานํ (ยานที่ประกอบด้วยล้อทั้งหมด) คือ ยานที่ประกอบด้วยล้อทั้งหมดมีรถและเกวียนเป็นต้น อนึ่ง ยานที่มีล้อที่ถอดออกแล้ว เป็นของที่แบ่งได้ คำว่า อนุญฺญาตวาสี (มีดโกนที่ทรงอนุญาต) คือ มีดโกนที่กล่าวไว้ว่าสามารถเก็บใส่ในซองแล้วนำไปได้ คำว่า มุฏฐิปัณณะ (ใบไม้กำมือ) คือ ใบลาน เพราะว่าย่อมถือเอาด้วยกำมือแล้วนำไป จึงเรียกว่า ‘มุฏฐิปัณณะ’ บางพวกกล่าวว่า ‘มุฏฐิปัณณะ’ คือ ใบไม้สำหรับมุงร่มนั่นเอง คำว่า อรณิสหิตัง (พร้อมด้วยไม้สีไฟ) คือ ไม้สีไฟคู่หนึ่ง หมายถึง ไม้สีไฟบนและไม้สีไฟล่าง รวมเป็นไม้สีไฟสองอัน

---

Phātikammaṃ katvāti antamaso taṃagghanakavālikāyapi thāvaraṃ vaḍḍhikammaṃ katvā. Phātikammaṃ akatvā gaṇhantena tattheva valañjetabbo. Gamanakāle saṅghike āvāse ṭhapetvā gantabbaṃ. Asatiyā gahetvā gatena pahiṇitvā dātabbo. Desantaragatena sampattavihāre saṅghikāvāse ṭhapetabbo. Etthāti mattikābhaṇḍe. Kuṇḍikāti ayokuṇḍikā ceva tambalohakuṇḍikā ca. Bhājanīyakoṭṭhāsameva bhajatīti bhājanīyapakkhameva sevati, na tu garubhaṇḍanti attho. Kañcanako pana garubhaṇḍamevāti adhippāyo. Itaranti garubhaṇḍaṃ.

คำว่า ผาติกมฺมํ กตฺวา (ทำกรรมให้เจริญ) คือ ทำกรรมให้เจริญอย่างมั่นคง แม้ด้วยก้อนกรวดที่มีค่าเท่าสิ่งนั้นเป็นอย่างน้อย ผู้ที่ถือเอาโดยไม่ทำกรรมให้เจริญ ควรใช้สอยในที่นั้นเอง เมื่อถึงเวลาไป ควรเก็บไว้ในอาวาสของสงฆ์แล้วจึงไป ผู้ที่ถือเอาไปโดยไม่ตั้งใจ ควรส่งคืนให้ ผู้ที่ไปต่างถิ่น ควรเก็บไว้ในอาวาสของสงฆ์ในวิหารที่ไปถึง คำว่า เอตฺถ (ในเรื่องนี้) คือ ในเรื่องเครื่องใช้ที่ทำด้วยดิน คำว่า กุณฺฑิกา (หม้อน้ำ) คือ หม้อน้ำเหล็กและหม้อน้ำทองแดง คำว่า ย่อมเข้าถึงส่วนแห่งของที่แบ่งได้นั่นเอง หมายถึง ย่อมเข้าถึงฝ่ายของที่แบ่งได้ ไม่ใช่ครุภัณฑ์ อนึ่ง หม้อน้ำทองคำเป็นครุภัณฑ์นั่นเอง ดังนี้เป็นความหมาย คำว่า อิตระ (อย่างอื่น) คือ ครุภัณฑ์

---

Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายทุพพลสิกขาบทจบแล้ว

---

12. Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā

12. คำอธิบายปริณามนสิกขาบท

---

Dvādasame na kiñci vattabbaṃ atthi.

ในสิกขาบทที่ 12 ไม่มีอะไรจะกล่าว

---

Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปริณามนสิกขาบทจบแล้ว

---

Sahadhammikavaggo aṭṭhamo.

สหธรรมิกวรรคที่ 8

---

9. Ratanavaggo

9. รัตนวรรค

---

1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายอันเตปุรสิกขาบท

---

Anikkhantarājake aniggataratanaketi ettha ‘‘sayanighare’’ti pāṭhaseso daṭṭhabboti āha ‘‘anikkhanto rājā ito’’tiādi. Tattha itoti sayanigharato. Sayanighareti sayanīyaghare. Yattha rañño sayanaṃ paññattaṃ hoti, antamaso sāṇipākāraparikkhittampi, tasminti vuttaṃ hoti. Ratijananaṭṭhena ratanaṃ, hatthiādi. Idha pana itthiratanaṃ adhippetanti āha ‘‘ratanaṃ vuccati mahesī’’ti.

ในคำว่า อนิกฺขนฺตรชเก อนิคฺคตรตนเก (เมื่อพระราชาไม่เสด็จออกไป และรัตนะยังไม่ออกไป) นี้ พึงเห็นว่ามีบทที่เหลือคือ ‘ในห้องบรรทม’ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘พระราชาไม่เสด็จออกไปจากที่นี้’ เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า อิโต (จากที่นี้) คือ จากห้องบรรทม คำว่า สยนีฆเร (ในห้องบรรทม) คือ ในเรือนที่เป็นที่บรรทม หมายถึง ในที่ที่จัดที่บรรทมของพระราชาไว้ แม้จะล้อมด้วยกำแพงผ้าเป็นอย่างน้อย รัตนะ คือ สิ่งที่ยังความยินดีให้เกิด มีช้างเป็นต้น อนึ่ง ในที่นี้ประสงค์เอาอิตถีรัตนะ จึงกล่าวว่า ‘รัตนะเรียกว่าพระมเหสี’

---

Ubhosūti rājamahesīsu. Kiriyākiriyanti ettha indakhīlātikkamo kiriyaṃ, appaṭisaṃviditaṃ akiriyanti daṭṭhabbaṃ.

บทว่า อุโภสุ คือ ในพระมเหสีทั้งสอง. ในบทว่า กิริยากิริยา นี้ พึงทราบว่า การก้าวล่วงอินทขีล (ธรณีประตู) เป็นกิริยา, การไม่บอกกล่าวเป็นอกิริยา.

---

Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอันเตปุรสิกขาบท จบแล้ว.

---

2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā

2. การพรรณนารัตนสิกขาบท

---

Muttādidasavidhanti ‘‘muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅko masāragalla’’nti (pāci. 506) dasavidhaṃ ratanaṃ. Ajjhāvasatheti gehe. Tenāha ‘‘parikkhittassā’’tiādi, parikkhittassa āvasathassāti attho. Āvasathoti cettha antogāme niviṭṭhagehaṃ adhippetaṃ. Ārāme niviṭṭhagehaṃ pana ajjhārāmaggahaṇeneva gahitaṃ. ‘‘Āvasathoti cettha antoārāme vā hotu, aññattha vā, attano vasanaṭṭhānaṃ vuccatī’’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.506) keci. Sabbesampi atthāya dukkaṭamevāti attano vā tesaṃ saṅghādīnaṃ vā atthāya uggaṇhantassa vā uggaṇhāpentassa vā dukkaṭameva. Sace pana mātāpitūnaṃ santakaṃ avassaṃ paṭisāmetabbaṃ kappiyabhaṇḍaṃ hoti, attano atthāya gahetvā paṭisāmetabbanti āha ‘‘tādisaṃ panā’’tiādi. Tādisanti yaṃ mātāpitūnaṃ santakaṃ avassaṃ paṭisāmetabbaṃ kappiyabhaṇḍaṃ, tādisaṃ. Chandenapi bhayenapīti vaḍḍhakiādīsu chandenapi, rājavallabhesu bhayenapi.

บทว่า มุตฺตาทิทสวิธํ คือ รัตนะ 10 ชนิด คือ 'มุกดา มณี ไพฑูรย์ สังข์ ศิลา ประการัง เงิน ทอง โลหิตังคะ มสารคัลละ' (ปาจิตติยะ 506). บทว่า อชฺฌาวสเถ คือ ในเรือน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของที่พักที่ล้อมรอบ' เป็นต้น อธิบายว่า ของที่พักที่ล้อมรอบ. และในที่นี้ คำว่า อาวสถะ ประสงค์เอาเรือนที่ตั้งอยู่ในภายในหมู่บ้าน. ส่วนเรือนที่ตั้งอยู่ในอาราม สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาคำว่า 'ในอาราม' นั่นเอง. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ในที่นี้ คำว่า อาวสถะ จะอยู่ในภายในอารามก็ตาม หรือในที่อื่นก็ตาม ย่อมหมายถึงที่อยู่ของตน' (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตติยะ 3.506). บทว่า 'เป็นทุกกฏเพื่อประโยชน์แก่ทั้งหมด' คือ เป็นทุกกฏนั่นเองแก่ผู้ที่ถือเอาเอง หรือให้ผู้อื่นถือเอา เพื่อประโยชน์แก่ตน หรือเพื่อประโยชน์แก่สงฆ์เป็นต้นเหล่านั้น. แต่ถ้าเป็นของที่ควรแก่บิดามารดาที่ต้องเก็บรักษาไว้แน่นอน เป็นกัปปิยภัณฑ์ พึงถือเอาเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วเก็บรักษาไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อนึ่ง ของเช่นนั้น' เป็นต้น. บทว่า ตาทิสํ คือ ของที่ควรแก่บิดามารดาที่ต้องเก็บรักษาไว้แน่นอน เป็นกัปปิยภัณฑ์. บทว่า ฉนฺเทนปิ ภเยนปิ คือ ด้วยความพอใจในช่างไม้เป็นต้นก็ดี ด้วยความกลัวในผู้เป็นที่รักของพระราชาเป็นต้นก็ดี.

---

Tādise ṭhāneti mahāvihārasadisassa mahārāmassa pākāraparikkhitte pariveṇe. Saññāṇaṃ katvāti ‘‘ettakā kahāpaṇā’’tiādinā rūpena vā lañchanādinimittena vā saññāṇaṃ katvā, sallakkhetvāti attho. Patirūpānaṃ bhikkhūnaṃ hattheti lajjīnaṃ kukkuccakānaṃ bhikkhūnaṃ hatthe. Lolajātikānañhi hatthe ṭhapetuṃ na labbhati. Neva pakkamatīti neva tamhā āvāsā pakkamati. ‘‘Thāvaraṃ senāsanaṃ vā’’tiādinā attano cīvarādimūlaṃ na kātabbanti (pāci. aṭṭha. 506) dasseti. Taṃ dassetvāti yaṃ thāvarasenāsanādi kataṃ, taṃ upāsaka tava santakena idaṃ nāma katanti evaṃ dassetvā. Samādapetvāti aññaṃ samādapetvā, ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti vuttanayena yācitvāti attho.

บทว่า ตาทิเส ṭhāเน คือ ในบริเวณที่ล้อมรอบด้วยกำแพงของอารามใหญ่ที่เหมือนมหาวิหาร. บทว่า สญฺญาณํ กตฺวา คือ ทำเครื่องหมายด้วยรูปมีประมาณแห่งกหาปณะเท่านี้เป็นต้น หรือด้วยเครื่องหมายมีตราเป็นต้น อธิบายว่า กำหนดไว้แล้ว. บทว่า ปติรูปานํ ภิกฺขูนํ หตฺเถ คือ ในมือของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ผู้มีความรังเกียจ. เพราะว่าไม่ควรจะเก็บไว้ในมือของพวกภิกษุผู้มีชาติโลเล. บทว่า เนว ปกฺกมติ คือ ไม่หลีกไปจากอาวาสนั้น. ด้วยบทว่า 'หรือเสนาสนะอันมั่นคง' เป็นต้น ท่านแสดงว่า ไม่ควรทำเป็นมูลค่าแห่งจีวรเป็นต้นของตน (อรรถกถาปาจิตติยะ 506). บทว่า ตํ ทสฺเสตฺวา คือ แสดงอย่างนี้ว่า 'อุบาสก เสนาสนะอันมั่นคงเป็นต้นนี้ อันท่านกระทำแล้วด้วยทรัพย์ของท่าน'. บทว่า สมาทเปตฺวา คือ ชักชวนผู้อื่น อธิบายว่า ขอแล้วด้วยนัยที่กล่าวไว้ว่า 'พระอริยะทั้งหลายย่อมยืนนิ่งอยู่เพื่อประสงค์สิ่งใด, นี้เป็นการขอของพระอริยะทั้งหลาย'.

---

Anuññātaṭṭhāneti ajjhārāmaajjhāvasathe. Āmāsanti āmasitabbañceva paṭisāmetabbañca vatthādi.

บทว่า อนุญฺญาตฏฺฐาเน คือ ในภายในอารามและภายในที่พัก. บทว่า อามสํ คือ วัตถุมีผ้าเป็นต้นที่พึงจับต้องและพึงเก็บรักษา.

---

Ratanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนารัตนสิกขาบท จบแล้ว.

---

3. Vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā

3. การพรรณนาวิกาลคามัปปเวสนสิกขาบท

---

Cāritteti cārittasikkhāpade. Upacāranti dutiyaleḍḍupātaṃ. Aññaṃ gāmaṃ gacchantānaṃ puna āpucchanakiccaṃ natthīti ussāhaṃ appaṭippassambhetvā aññaṃ gāmaṃ gacchantānaṃ gāmasatampi hotu, puna āpucchanakiccaṃ natthīti attho. Tenāha ‘‘sace panā’’tiādi. Ussāhanti gāmappavisanussāhaṃ. Antarārāmādīsu (pāci. aṭṭha. 515) na kevalaṃ anāpucchā gacchantasseva, kāyabandhanaṃ abandhitvā saṅghāṭiṃ apārupitvā gacchantassāpi anāpatti. Āpadāsūti sīho vā byaggho vā āgacchati, megho vā uṭṭheti, añño vā koci upaddavo uppajjati, anāpatti. Evarūpāsu āpadāsu bahigāmato antogāmaṃ pavisituṃ vaṭṭati.

บทว่า จาริตฺเต คือ ในจาริตตสิกขาบท. บทว่า อุปจารํ คือ ที่ที่ก้อนดินก้อนที่สองตก. บทว่า กิจคือการบอกลาอีกไม่มีแก่ภิกษุผู้ไปสู่บ้านอื่น อธิบายว่า เมื่อไม่ระงับความอุตสาหะแล้ว แม้จะไปสู่บ้านตั้งร้อย กิจคือการบอกลาอีกก็ไม่มี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็ถ้าว่า' เป็นต้น. บทว่า อสฺสาหํ คือ ความอุตสาหะในการเข้าไปสู่บ้าน. ในบทว่า อนฺตรามาทีสุ (อรรถกถาปาจิตติยะ 515) ไม่ใช่เฉพาะแก่ภิกษุผู้ไปโดยไม่บอกลาเท่านั้น แม้แก่ภิกษุผู้ไม่คาดประคดเอวและไม่ห่มผ้าสังฆาฏิไป ก็ไม่มีอาบัติ. บทว่า อาปทาสุ คือ ราชสีห์หรือเสือโคร่งมา หรือฝนตั้งเค้ามา หรืออุปัทวะอื่นใดเกิดขึ้น ก็ไม่มีอาบัติ. ในอันตรายเห็นปานนี้ ควรเพื่อจะเข้าไปสู่ภายในบ้านจากภายนอกบ้านได้.

---

Vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาวิกาลคามัปปเวสนสิกขาบท จบแล้ว.

---

4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā

4. การพรรณนาสูจิฆรสิกขาบท

---

Taṃ assa atthīti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.517) paṭhamaṃ bhinditvā pacchā desetabbattā taṃ bhedanakaṃ assa pācittiyassa atthīti.

บทว่า ตํ อสฺส อตฺถีติ (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตติยะ 3.517) เพราะเหตุที่พึงทำลายก่อนแล้วจึงแสดงอาบัติภายหลัง ปาจิตติยะนั้นจึงชื่อว่ามีการทำลายเป็นเบื้องหน้า.

---

Araṇiketi araṇidhanuke. Vidheti vedhake. Vāsijaṭeti vāsidaṇḍake ca.

บทว่า อรณิเก คือ ในคันชักสีไฟ. บทว่า วิเธ คือ ในเครื่องเจาะ. บทว่า วาสิชเฏ คือ ในด้ามพร้าและในด้ามขวาน.

---

Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสูจิฆรสิกขาบท จบแล้ว.

---

5. Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā

5. การพรรณนามัญจปีฐสิกขาบท

---

Aṭṭhaṅgulapādakanti bhāvanapuṃsakaniddeso. ‘‘Chedanakaṃ bhedanakasadisamevā’’ti iminā ‘‘chedanameva chedanakaṃ, taṃ assa atthīti chedanaka’’nti imamatthaṃ atidisati.

บทว่า อฏฺฐงฺคุลปาทกํ เป็นการแสดงภาวนปุงสกลิงค์. ด้วยบทว่า 'การตัดย่อมเหมือนกับการทำลาย' นี้ ท่านย่อมขยายความนี้ว่า 'การตัดนั่นแหละชื่อว่าการตัด, ปาจิตติยะนั้นมีการตัดเป็นเบื้องหน้า'.

---

Yathā pamāṇameva upari dissati, evaṃ nikhaṇitvā vāti sace pana na chinditukāmo hoti, yathā pamāṇameva upari dissati, evaṃ bhūmiyaṃ nikhaṇitvā vā. Aṭṭakaṃ vā bandhitvāti ukkhipitvā tulāsaṅghāte ṭhapetvā aṭṭaṃ katvā.

บทว่า ยถา ปมาณเมว อุปริ ทิสฺสติ เอวํ นิกขณิตฺวา วา คือ ถ้าไม่ประสงค์จะตัด พึงขุดลงในดินให้ปรากฏอยู่ข้างบนตามประมาณเท่านั้น. บทว่า อฏฺฐกํ วา พนฺธิตฺวา คือ ยกขึ้นวางไว้บนขื่อทำเป็นห้าง (หรือนั่งร้าน).

---

Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนามัญจปีฐสิกขาบท จบแล้ว.

---

6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā

6. การพรรณนาตูโลนัทธสิกขาบท

---

Cimilikaṃ pattharitvā tūlaṃ pakkhipitvāti mañcapīṭhānaṃ upari cimilikaṃ pattharitvā tassa upari tūlaṃ pakkhipitvāti attho. Upari cimilikāyāti uparimabhāge cimilikāya.

บทว่า จิมิลิกํ ปตฺถริตฺวา ตูลํ ปกฺขิปิตฺวา คือ ปูผ้าลาดบนเตียงและตั่งแล้วยัดนุ่นลงบนผ้าลาดนั้น. บทว่า อุปริ จิมิลิกาย คือ ที่ส่วนบนของผ้าลาด.

---

Sīsappamāṇanti (cūḷava. aṭṭha. 297; sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.297) yattha galavāṭakato paṭṭhāya sabbasīsaṃ upadahanti, taṃ sīsappamāṇaṃ. Tañca ukkaṭṭhaparicchedato tiriyaṃ muṭṭhiratanaṃ hoti, dīghato dviratananti dassetuṃ ‘‘yassa vitthārato tīsu koṇesū’’tiādimāha. Dvinnaṃ antaraṃ vidatthi caturaṅgulaṃ hotīti dvinnaṃ koṇānaṃ antaraṃ miniyamānaṃ vidatthi ceva caturaṅgulañca hoti. Majjhe muṭṭhiratananti bibbohanassa majjhaṃ tiriyato muṭṭhiratanappamāṇaṃ hoti. Ayañhi sīsappamāṇassa ukkaṭṭhaparicchedo. Tato uddhaṃ na vaṭṭati, heṭṭhā vaṭṭati. Agilānassa sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti dvayameva vaṭṭati. Gilānassa bibbohanāni santharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi vaṭṭati.

ชื่อว่ามีประมาณเท่าศีรษะ (จุลวรรค อรรถกถา 297; สารัตถทีปนี จุลวรรค 3.297) คือที่ซึ่งหนุนศีรษะทั้งหมดตั้งแต่คอขึ้นไป สิ่งนั้นมีประมาณเท่าศีรษะ. และสิ่งนั้นโดยประมาณอย่างสูง โดยขวางมีประมาณหนึ่งศอกกำมือ โดยยาวมีประมาณสองศอก เพื่อจะแสดงว่า "ซึ่งโดยความกว้างในสามมุม" เป็นต้น. ชื่อว่าระหว่างสองมุมมีประมาณคืบกับสี่นิ้ว คือระหว่างมุมทั้งสองเมื่อวัดแล้ว ย่อมมีประมาณคืบกับสี่นิ้ว. ชื่อว่าตรงกลางมีประมาณหนึ่งศอกกำมือ คือตรงกลางของหมอน โดยขวางมีประมาณหนึ่งศอกกำมือ. นี้แล เป็นประมาณอย่างสูงของสิ่งมีประมาณเท่าศีรษะ. สูงกว่านั้นไม่ควร ต่ำกว่านั้นควร. แก่ภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ หมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า สองอย่างเท่านั้นควร. แก่ภิกษุผู้เป็นไข้ ปูหมอนหลายใบแล้วให้ผ้าปูทับข้างบนแล้ว แม้เพื่อจะนอนก็ควร.

---

Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยการยัดด้วยนุ่น จบแล้ว.

---

7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยผ้านิสีทนะ.

---

Sattamaṃ uttānameva.

สิกขาบทที่เจ็ด เป็นบทที่ตื้นเท่านั้น.

---

Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยผ้านิสีทนะ จบแล้ว.

---

8. Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยผ้าปิดฝี.

---

Adhonābhiubbhajāṇumaṇḍalanti nābhiyā heṭṭhā jāṇumaṇḍalānaṃ upari. Kaṇḍupīḷakaassāvathullakacchābādhānanti ettha kaṇḍūti kacchu. Pīḷakāti lohitatuṇḍikā sukhumapīḷakā. Assāvoti arisabhagandalamadhumehānaṃ vasena asucipaggharaṇaṃ. Thullakacchābādhoti mahāpīḷakābādho vuccati.

ชื่อว่าใต้สะดือเหนือเข่า คือใต้สะดือและเหนือเข่าทั้งหลาย. ในบทว่า "โรคคัน โรคฝี โรคมีน้ำเหลืองไหล โรคกลากใหญ่" นี้ คำว่า "คัน" คือโรคคัน. คำว่า "ฝี" คือฝีมีปลายแดง ฝีเล็ก. คำว่า "มีน้ำเหลืองไหล" คือการไหลออกของสิ่งไม่สะอาดโดยอาการแห่งริดสีดวง ฝีคัณฑสูตร โรคเบาหวาน. คำว่า "โรคกลากใหญ่" ท่านกล่าวว่าคือโรคฝีใหญ่.

---

Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยผ้าปิดฝี จบแล้ว.

---

9-10. Vassikasāṭikanandasikkhāpadavaṇṇanā

อรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝนและผ้าของนันทะ สิกขาบทที่ 9-10.

---

Navamaṃ dasamañca uttānameva.

สิกขาบทที่เก้าและสิกขาบทที่สิบ เป็นบทที่ตื้นเท่านั้น.

---

Vassikasāṭikanandasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝนและผ้าของนันทะ จบแล้ว.

---

Ratanavaggo navamo.

รัตนวรรคที่เก้า.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ด้วยประการฉะนี้ ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี.

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในวินยัตถะมัญชุสา ชื่อลีนัตถัปปกาสนี.

---

Pācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาจิตติยะจบแล้ว.

---

Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ

กัณฑ์ปาฏิเทสนียะ

---

1. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ ๑

---

Antaragharaṃ paviṭṭhāyāti rathikaṃ byūhaṃ siṅghāṭakaṃ gharaṃ paviṭṭhāya. Asappāyanti saggamokkhānaṃ ahitaṃ ananukūlaṃ. Bhikkhuniyā antaraghare ṭhatvā dadamānāya vasenettha āpatti veditabbā, bhikkhussa ṭhitaṭṭhānaṃ pana appamāṇaṃ. Tenāha ‘‘antaragharaṃ paviṭṭhāyāti vacanato’’tiādi. Antarārāmādīsūti antarārāmabhikkhunupassayatitthiyaseyyāpaṭikkamanesu. Rathiyābyūhasiṅghāṭakagharānanti ettha rathiyāti racchā. Byūhanti anibbijjhitvā ṭhitā gatapaccāgataracchā. Siṅghāṭakanti catukkoṇaṃ vā tikoṇaṃ vā maggasamodhānaṭṭhānaṃ. Gharanti kulagharaṃ. Yathā ca rathiyādīsu ṭhatvā dadamānāya gaṇhato āpatti, evaṃ hatthisālādīsupi daṭṭhabbaṃ.

บทว่า “เมื่อเข้าไปในละแวกบ้าน” คือเมื่อเข้าไปในถนน ตรอก สี่แยก หรือบ้าน. บทว่า “ไม่สมควร” คือไม่เป็นประโยชน์ ไม่เอื้อเฟื้อต่อสวรรค์และนิพพาน. พึงทราบอาบัติในที่นี้โดยอำนาจแห่งภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในละแวกบ้านแล้วให้ แต่ที่ยืนของภิกษุนั้นไม่มีประมาณ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยบทว่า ‘เมื่อเข้าไปในละแวกบ้าน’ เป็นต้น”. บทว่า “ในภายในอารามเป็นต้น” คือในภายในอาราม ที่อยู่ของภิกษุณี ที่อยู่ของเดียรถีย์ ที่พักแรม. ในบทว่า “ถนน ตรอก สี่แยก และบ้าน” นี้ คำว่า “ถนน” คือทาง. คำว่า “ตรอก” คือทางที่ตัน (ไม่ทะลุ) ซึ่งเป็นทางที่เดินเข้าไปแล้วต้องเดินกลับออกมา. คำว่า “สี่แยก” คือที่รวมของทางสี่แยกหรือสามแยก. คำว่า “บ้าน” คือบ้านของตระกูล. อนึ่ง พึงเห็นว่า เมื่อภิกษุณียืนอยู่ในถนนเป็นต้นแล้วให้ ภิกษุรับแล้วเป็นอาบัติฉันใด แม้ในโรงช้างเป็นต้นก็ฉันนั้น.

---

‘‘Yāmakālikādīsu paṭiggahaṇepi ajjhoharaṇepi dukkaṭa’’nti idaṃ āmisena asambhinnaṃ sandhāya vuttaṃ, sambhinne pana ekarase pāṭidesanīyameva. Ekato upasampannāyāti bhikkhunīnaṃ santike upasampannāya, bhikkhūnaṃ santike upasampannāya pana yathāvatthukameva.

คำว่า “แม้รับ แม้กลืนกินยามากาลิกเป็นต้นก็เป็นทุกกฏ” นี้ ตรัสหมายถึงของที่ยังไม่ปนกับอาหาร แต่ถ้าปนกันเป็นรสเดียวกันแล้ว ก็เป็นปาฏิเทสนียะเท่านั้น. บทว่า “ผู้เป็นอุปสัมบันฝ่ายเดียว” คือผู้เป็นอุปสัมบันในสำนักของภิกษุณี แต่ผู้เป็นอุปสัมบันในสำนักของภิกษุนั้น ก็เป็นไปตามวัตถุเท่านั้น.

---

Ñātikāya vā dāpentiyāti sayaṃ adatvā yāya kāyaci ñātikāya dāpentiyā, aññātikāyāti attho. Upanikkhipitvā vā dadamānāyāti bhūmiyaṃ ṭhapetvā ‘‘idaṃ, ayya, tumhākaṃ dammī’’ti dadamānāya. Evaṃ dinnaṃ ‘‘sādhu, bhaginī’’ti sampaṭicchitvā tāya eva vā bhikkhuniyā, aññena vā kenaci paṭiggahāpetvā idaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati.

บทว่า “หรือให้ญาติให้” คือตนเองไม่ให้ แต่ให้ญาติคนใดคนหนึ่งให้ หมายถึงผู้ไม่ใช่ญาติ. บทว่า “หรือวางไว้แล้วให้” คือวางไว้บนพื้นแล้วให้ว่า “ท่านเจ้าข้า ดิฉันถวายสิ่งนี้แก่ท่าน”. ของที่ให้แล้วอย่างนี้ ภิกษุรับว่า “ดีแล้ว น้องหญิง” แล้วให้ภิกษุณีนั้นเอง หรือให้ผู้อื่นคนใดคนหนึ่งรับแทน ก็ควรบริโภคได้.

---

Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ ๑ จบแล้ว.

---

2. Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ ๒

---

Yo ca paṭiggahetvā bhuñjatīti sambandho. Attano vā bhattaṃ dāpentiyāti ettha sacepi attano bhattaṃ deti, iminā sikkhāpadena anāpattiyeva, purimasikkhāpadena āpatti. Aññesaṃ vā bhattaṃ dentiyāti ettha pana sace dāpeyya, iminā sikkhāpadena āpatti bhaveyya, dentiyā pana neva iminā, na purimena āpatti.

พึงเชื่อมความว่า “ผู้ใดรับแล้วบริโภค”. ในบทว่า “หรือให้ภัตของตน” นี้ แม้ถ้าภิกษุณีให้ภัตของตน ก็เป็นอนาบัติด้วยสิกขาบทนี้ แต่เป็นอาบัติด้วยสิกขาบทก่อน. แต่ในบทว่า “หรือให้ภัตของผู้อื่น” นี้ ถ้าภิกษุณีให้ผู้อื่นให้ ก็พึงเป็นอาบัติด้วยสิกขาบทนี้ แต่ถ้าภิกษุณีให้เอง ก็ไม่เป็นอาบัติด้วยสิกขาบทนี้ และไม่เป็นอาบัติด้วยสิกขาบทก่อน.

---

Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ ๒ จบแล้ว.

---

3. Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ ๓

---

Laddhasekkhasammutikānīti ñattidutiyena kammena laddhasekkhasammutikāni. Yañhi kulaṃ saddhāya vaḍḍhati, bhogena hāyati, evarūpassa kulassa ñattidutiyena kammena sekkhasammutiṃ denti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

บทว่า “ที่ได้รับสมมติเป็นเสกขะ” คือที่ได้รับสมมติเป็นเสกขะด้วยญัตติทุติยกรรม. ก็ตระกูลใดเจริญด้วยศรัทธา เสื่อมด้วยโภคะ พวกภิกษุให้เสกขสมมติแก่ตระกูลเช่นนั้นด้วยญัตติทุติยกรรม คำนี้ตรัสหมายถึงตระกูลนั้น.

---

Gharato nīharitvāti gharato āsanasālaṃ vā vihāraṃ vā ānetvā. Tenāha ‘‘āsanasālādīsu vā’’ti. Imassa ‘‘dentī’’ti iminā sambandho. Dvāramūle vā ṭhapitaṃ dentīti dvāramūle ṭhapitaṃ pacchā sampattassa denti. Bhikkhuṃ pana disvā antogehato nīharitvā diyyamānaṃ na vaṭṭati. Niccabhattaketi niccaṃ dātabbabhattake. Salākabhatteti rukkhasāramayāya salākāya vā veḷuvilīvatālapaṇṇādimayāya paṭṭikāya vā ‘‘asukassa nāma salākabhatta’’nti evaṃ akkharāni upanibandhitvā gāhāpetvā dātabbabhatte. Pakkhiketi ekasmiṃ pakkhe ekadivase dātabbabhatte. Uposathiketi uposathe dātabbabhatte. Pāṭipadiketi pāṭipadadivase dātabbabhatte.

บทว่า “นำออกจากบ้าน” คือนำออกจากบ้านมายังโรงฉันหรือวิหาร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “หรือในโรงฉันเป็นต้น”. พึงเชื่อมความกับบทว่า “ให้” นี้. บทว่า “หรือวางไว้ที่โคนประตูแล้วให้” คือวางไว้ที่โคนประตูแล้วให้แก่ผู้มาถึงภายหลัง. แต่ของที่นำออกจากภายในบ้านแล้วให้เมื่อเห็นภิกษุนั้นไม่ควร. บทว่า “ภัตที่ถวายเป็นประจำ” คือภัตที่พึงถวายเป็นประจำ. บทว่า “ภัตสลาก” คือภัตที่พึงถวายโดยให้ถือสลากที่ทำด้วยแก่นไม้ หรือแผ่นที่ทำด้วยไม้ไผ่ หวาย ใบตาลเป็นต้น แล้วจารึกอักษรว่า “ภัตสลากของชื่อนี้”. บทว่า “ภัตรายปักษ์” คือภัตที่พึงถวายวันหนึ่งในปักษ์หนึ่ง. บทว่า “ภัตในวันอุโบสถ” คือภัตที่พึงถวายในวันอุโบสถ. บทว่า “ภัตในวันปาฏิบท” คือภัตที่พึงถวายในวันปาฏิบท.

---

Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ ๓ จบแล้ว.

---

4. Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ ๔

---

Tassa parivāraṃ katvā, aññaṃ vā tena saddhiṃ bahukampīti yāguyā paṭisaṃviditaṃ katvā ‘‘kiṃ suddhāya yāguyā dinnāya, pūvabhattādīnipi etissā yāguyā parivāraṃ katvā, dassāmā’’tiādinā tassa khādanīyassa vā bhojanīyassa vā parivāraṃ katvā, aññaṃ vā yaṃ kiñci tena saddhiṃ bahukampi āharīyatu. Khādanīyanti nidassanamattaṃ ‘‘bhojanīyaṃ vā’’tipi icchitabbattā. Tena saddhiṃ āharantūti tena saddhiṃ attano deyyadhammaṃ āharantu. ‘‘Yāguyā paṭisaṃviditaṃ katvā pūvaṃ vā bhattaṃ vā āharanti, etampi vaṭṭatī’’ti (pāci. aṭṭha. 573) kurundiyaṃ vuttaṃ.

บทว่า “ทำของนั้นให้เป็นบริวาร หรือนำสิ่งอื่นมามากพร้อมกับของนั้น” คือเมื่อได้แจ้งให้ทราบถึงข้าวต้มแล้ว (คิดว่า) “จะประโยชน์อะไรด้วยการถวายข้าวต้มเปล่าๆ เราจะทำขนมหรือภัตเป็นต้นให้เป็นบริวารของข้าวต้มนี้แล้วถวาย” ดังนี้เป็นต้น แล้วทำของขบเคี้ยวหรือของฉันนั้นให้เป็นบริวาร หรือนำสิ่งอื่นใดมามากพร้อมกับของนั้น. คำว่า “ของขบเคี้ยว” เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะพึงประสงค์แม้ “ของฉัน” ด้วย. บทว่า “พึงนำมาพร้อมกับของนั้น” คือพึงนำของที่ตนจะถวายมาพร้อมกับของนั้น. ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า “เมื่อแจ้งให้ทราบถึงข้าวต้มแล้วนำขนมหรือภัตมา แม้สิ่งนั้นก็ควร” (ปาจิ. อรรถกถา ๕๗๓).

---

Paṭisaṃviditagilānāvasesakaṃ vāti paṭisaṃviditañca gilāno ca paṭisaṃviditagilānā, tesaṃ avasesakaṃ, paṭisaṃviditassa ca gilānassa ca sesakanti attho. Ekassatthāya paṭisaṃviditaṃ katvā āhaṭaṃ, tassa sesakaṃ aññassāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Catunnaṃ vā pañcannaṃ vā paṭisaṃviditaṃ katvā bahūnaṃ āhaṭaṃ hoti, aññesampi dātuṃ icchanti, etampi paṭisaṃviditasesakameva, sabbesampi vaṭṭati. Atha adhikameva hoti, sannidhiṃ mocetvā ṭhapitaṃ dutiyadivasepi vaṭṭati. Gilānassāhaṭāvasesepi eseva nayo. Yaṃ pana appaṭisaṃviditameva katvā ābhataṃ, taṃ bahiārāmaṃ pesetvā paṭisaṃviditaṃ kāretvā āharāpetabbaṃ, bhikkhūhi vā gantvā antarāmagge gahetabbaṃ. Yampi vihāramajjhena gacchanto vā vanacarakādayo vā vanato āharitvā denti, purimanayeneva paṭisaṃviditaṃ kāretabbaṃ. Katthaci pana potthakesu ‘‘paṭisaṃviditaṃ katvā āhaṭaṃ vā gilānāvasesakaṃ vā’’ti pāṭho dissati, so na gahetabbo. Tatthajātakameva vāti ārāme jātakameva. Mūlaphalādinti mūlaphalatacapattādiṃ aññena kappiyaṃ katvā dinnaṃ paribhuñjato anāpatti. Sace pana taṃ gāmaṃ haritvā pacitvā āharanti, na vaṭṭati. Paṭisaṃviditaṃ kāretabbaṃ.

บทว่า “หรือของที่เหลือจากที่แจ้งให้ทราบและของคนไข้” คือของที่เหลือจากที่แจ้งให้ทราบและของคนไข้ หมายถึงของที่เหลือจากที่แจ้งให้ทราบและของคนไข้. ของที่นำมาโดยแจ้งให้ทราบเพื่อประโยชน์แก่คนคนเดียว ของที่เหลือนั้นก็ควรบริโภคแก่คนอื่นได้. ของที่นำมามากโดยแจ้งให้ทราบเพื่อประโยชน์แก่สี่หรือห้าคน และประสงค์จะให้แก่คนอื่นอีก แม้สิ่งนั้นก็เป็นของที่เหลือจากที่แจ้งให้ทราบ ควรแก่ทุกคน. ถ้ามีมากเกินไป ของที่เก็บไว้โดยพ้นจากความเป็นของสั่งสมแล้ว ก็ควรบริโภคได้ในวันที่สอง. แม้ในของที่เหลือจากที่นำมาเพื่อคนไข้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่ของที่นำมาโดยไม่ได้แจ้งให้ทราบ พึงส่งออกไปนอกอารามแล้วให้แจ้งให้ทราบแล้วนำกลับมา หรือภิกษุพึงไปรับเอาในระหว่างทาง. อนึ่ง ของที่คนเดินทางผ่านกลางวิหาร หรือพวกพรานเป็นต้นนำมาจากป่าแล้วให้ ก็พึงให้แจ้งให้ทราบด้วยนัยก่อนนั่นเอง. แต่ในบางคัมภีร์ปรากฏบทว่า “ของที่นำมาโดยแจ้งให้ทราบ หรือของที่เหลือจากคนไข้” บทนั้นไม่พึงถือเอา. บทว่า “ของที่เกิดในที่นั้นเอง” คือของที่เกิดในอารามนั่นเอง. บทว่า “รากไม้ ผลไม้เป็นต้น” เมื่อบริโภครากไม้ ผลไม้ เปลือกไม้ ใบไม้เป็นต้น ที่ผู้อื่นทำให้เป็นกัปปิยะแล้วให้ ก็เป็นอนาบัติ. แต่ถ้าพวกชาวบ้านนำไปหุงต้มแล้วนำมา ก็ไม่ควร พึงให้แจ้งให้ทราบ.

---

Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ ๔ จบแล้ว.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

คำอธิบายปาติโมกข์ในคัมภีร์กังขาวิตรณี

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในคัมภีร์วินยัตถะมัญชูสา ลีนัตถัปปกาสนีย์

---

Pāṭidesanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาฏิเทสนียะจบแล้ว.

---

Sekhiyakaṇḍaṃ

หมวดเสขิยะ

---

1. Parimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนุ่งห่มให้เป็นปริมณฑล

---

‘‘Antaraghare’’ti visesetvā na vuttattā ‘‘ārāmepi antaragharepi sabbatthā’’ti vuttaṃ. Ārāmepīti buddhūpaṭṭhānādikālaṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā ‘‘tatrime cattāro pārājikā dhammā uddesaṃ āgacchantī’’tiādinā tattha tattha paricchedo kato, evametthāpi ‘‘tatrime pañcasattati sekhiyā dhammā uddesaṃ āgacchantī’’ti kasmā paricchedo na katoti āha ‘‘ettha cā’’tiādi. Vattakkhandhake vuttavattānipīti āgantukāvāsikagamikānumodanabhattaggapiṇḍacārikāraññasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhācariyasaddhivihārikaantevāsikavattāni. Idañca nidassanamattaṃ aññesampi khandhakavattānaṃ ettheva saṅgahassa icchitabbattā. Ayañhettha adhippāyo – sekhiyaggahaṇena cettha vattakkhandhakādīsu (cūḷava. 356 ādayo) āgatavattādīnampi gahaṇaṃ. Tepi hi sikkhitabbaṭṭhena ‘‘sekhiyā’’ti icchitā. Tasmā mātikāyaṃ pārājikādīnaṃ viya sekhiyānaṃ paricchedo na katoti. Na kevalaṃ vattakkhandhakādīsu (cūḷava. 356 ādayo) āgatavattādīnaṃ gahaṇatthamevāti āha ‘‘cārittavinayadassanatthañcā’’ti. Etthāpi paricchedo na katoti ānetvā yojetabbaṃ. Mātikāya ‘‘dukkaṭa’’nti avutte kathaṃ panettha dukkaṭanti veditabbanti āha ‘‘yo panā’’tiādi.

เพราะไม่ได้กล่าวจำเพาะเจาะจงว่า “ในละแวกบ้าน” จึงกล่าวว่า “ในอารามก็ดี ในละแวกบ้านก็ดี ในที่ทั้งปวงก็ดี” คำว่า “ในอารามก็ดี” นี้กล่าวหมายถึงกาลเวลาที่อุปัฏฐากพระพุทธเจ้าเป็นต้น เหมือนอย่างที่ในที่นั้นๆ ได้มีการกำหนดขอบเขตไว้ด้วยคำว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ปาราชิก ๔ สิกขาบทนี้มาสู่อุเทศ” เป็นต้น ฉันใด ในที่นี้ก็เหมือนกัน เหตุไฉนจึงไม่มีการกำหนดขอบเขตว่า “ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เสขิยธรรม ๗๕ สิกขาบทนี้มาสู่อุเทศ” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ในที่นี้ด้วย” เป็นต้น แม้วัตรที่กล่าวไว้ในวัตรขันธกะ คือ วัตรของอาคันตุกะ, อาวาสิกะ, คมิกะ, การอนุโมทนา, โรงฉัน, บิณฑจาริก, เสนาสนะในป่า, เรือนไฟ, ส้วม, อุปัชฌาย์, อาจารย์, สัทธิวิหาริก, อันเตวาสิก และนี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะพึงประสงค์การสงเคราะห์วัตรในขันธกะอื่นๆ เข้าไว้ในที่นี้ด้วย อธิบายในที่นี้คือ การรับเอาเสขิยะในที่นี้เป็นการรับเอาวัตรเป็นต้นที่มาในวัตรขันธกะเป็นต้น (จุลลวรรค หน้า ๓๕๖ เป็นต้น) ด้วย แม้สิ่งเหล่านั้นก็พึงประสงค์ว่าเป็น “เสขิยะ” โดยความเป็นสิ่งที่พึงศึกษา เพราะฉะนั้น ในมาติกาจึงไม่มีการกำหนดขอบเขตของเสขิยะเหมือนอย่างปาราชิกเป็นต้น ไม่ใช่เพียงเพื่อรับเอาวัตรเป็นต้นที่มาในวัตรขันธกะเป็นต้น (จุลลวรรค หน้า ๓๕๖ เป็นต้น) เท่านั้น จึงกล่าวว่า “และเพื่อแสดงจาริตวินัยด้วย” พึงนำมาประกอบว่า “ในที่นี้ก็ไม่มีการกำหนดขอบเขต” เมื่อไม่ได้กล่าวคำว่า “ทุกกฏ” ไว้ในมาติกา จะพึงทราบว่าทุกกฏในที่นี้ได้อย่างไร จึงกล่าวว่า “ก็ผู้ใด” เป็นต้น

---

Aṭṭhaṅgulamattanti pakataṅgulena aṭṭhaṅgulamattaṃ. Yo pana sukkhajaṅgho vā mahāpiṇḍikamaṃso vā hoti, tassa sāruppatthāya aṭṭhaṅgulādhikampi otāretvā nivāsetuṃ vaṭṭati.

คำว่า “ประมาณ ๘ องคุลี” คือ ประมาณ ๘ องคุลีด้วยองคุลีปกติ ส่วนผู้ใดมีแข้งผอม หรือมีเนื้อน่องใหญ่ เพื่อความเหมาะสมแก่ผู้นั้น พึงนุ่งผ้าให้หย่อนลงเกิน ๘ องคุลีก็ได้

---

Pāsantanti pāsassa antaṃ, dasāmūlanti attho.

คำว่า “ปาสันตัง” คือ สุดของปาสะ หมายถึง โคนของชายผ้า

---

Aparimaṇḍalaṃ nivāsessāmīti ‘‘purato vā pacchato vā olambetvā nivāsessāmī’’ti evaṃ asañcicca. Kiñcāpi parimaṇḍalaṃ nivāsetuṃ ajānantassa anāpatti, tathāpi nivāsanavattaṃ sādhukaṃ uggahetabbameva. Sañcicca anuggahaṇañhi anādariyaṃ siyāti āha ‘‘apica nivāsanavattaṃ uggahetabba’’nti.

คำว่า “จักนุ่งผ้าไม่เป็นปริมณฑล” คือ ไม่ได้ตั้งใจอย่างนี้ว่า “จักนุ่งผ้าให้ห้อยลงข้างหน้าหรือข้างหลัง” ถึงแม้ผู้ไม่รู้วิธีนุ่งผ้าให้เป็นปริมณฑลจะไม่มีอาบัติ แต่ก็พึงเรียนวัตรในการนุ่งผ้าให้ดี เพราะการไม่เรียนโดยตั้งใจย่อมเป็นการไม่เคารพ จึงกล่าวว่า “อนึ่ง พึงเรียนวัตรในการนุ่งผ้า”

---

Parimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนุ่งผ้าให้เป็นปริมณฑล จบแล้ว

---

2. Dutiyaparimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนุ่งผ้าให้เป็นปริมณฑล สิกขาบทที่ ๒

---

Paṭikkhittaṃ gihipārutanti khuddakavatthukhandhake paṭikkhittaṃ gihipārutaṃ. Idāni ‘‘na, bhikkhave’’tiādinā (cūḷava. 280-281) saṅkhepena vuttamatthameva vitthāretvā dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādimāha. Yaṃ kiñci aññathā pārutanti sambandho. Tasmāti yasmā setapaṭapārutādi gihipārutaṃ nāma, tasmā. Setapaṭāti etasseva vivaraṇaṃ. Aḍḍhapālakanigaṇṭhāti aḍḍhaṃ pālentīti aḍḍhapālakā, aḍḍhapālakā ca te nigaṇṭhā cāti aḍḍhapālakanigaṇṭhā. Te hi upari ekameva setavatthaṃ upakacchake pavesetvā paridahanti, heṭṭhā naggāpi aḍḍhameva pālenti. Paribbājakāti gihibandhanaṃ pahāya pabbajjūpagatā. Uraṃ vivaritvāti hadayamajjhaṃ vivaritvā. Akkhitārakāmattanti akkhimattaṃ. Ārāme vāti buddhūpaṭṭhānādikālaṃ sandhāya vuttaṃ. Antaraghare vāti antare gharāni ettha, etassāti vā ‘‘antaraghara’’nti laddhanāme gāme.

คำว่า “ผ้าที่คฤหัสถ์นุ่งห่มอันห้ามแล้ว” คือ ผ้าที่คฤหัสถ์นุ่งห่มอันห้ามแล้วในขุททกวัตถุขันธกะ บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึง” เป็นต้น (จุลลวรรค หน้า ๒๘๐-๒๘๑) ให้พิสดาร จึงกล่าวคำว่า “ในที่นั้น” เป็นต้น พึงเชื่อมความว่า “ผ้าที่นุ่งห่มอย่างอื่นใด” คำว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะผ้าขาวเป็นต้นชื่อว่าผ้าที่คฤหัสถ์นุ่งห่ม เพราะเหตุนั้น คำว่า “ผ้าขาว” เป็นคำอธิบายของคำนี้เอง คำว่า “อัฑฒปาลกนิครนถ์” คือ ผู้รักษาครึ่งหนึ่งชื่อว่าอัฑฒปาลกะ, อัฑฒปาลกะเหล่านั้นเป็นนิครนถ์ด้วย จึงชื่อว่าอัฑฒปาลกนิครนถ์ พวกเขานุ่งผ้าขาวเพียงผืนเดียวโดยสอดเข้าที่รักแร้ข้างบน ส่วนข้างล่างแม้เปลือยกายก็รักษาเพียงครึ่งเดียว คำว่า “ปริพาชก” คือ ผู้ละเครื่องผูกพันของคฤหัสถ์แล้วออกบวช คำว่า “เปิดอก” คือ เปิดกลางอก คำว่า “เพียงตา” คือ เพียงตา คำว่า “ในอารามก็ดี” นี้กล่าวหมายถึงกาลเวลาที่อุปัฏฐากพระพุทธเจ้าเป็นต้น คำว่า “ในละแวกบ้านก็ดี” คือ ในหมู่บ้านที่ได้ชื่อว่า “ละแวกบ้าน” เพราะมีเรือนอยู่ภายใน หรือเพราะมีเรือนอยู่ภายในของหมู่บ้านนั้น

---

Dutiyaparimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนุ่งผ้าให้เป็นปริมณฑล สิกขาบทที่ ๒ จบแล้ว

---

3-4. Suppaṭicchannasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปกปิดดี สิกขาบทที่ ๓-๔

---

Suṭṭhu paṭicchannoti jattumpi urampi avivaritvā paṭicchādetabbaṭṭhāne paṭicchādanena paṭicchanno, na sīsapāruto. Tenāha ‘‘gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā’’tiādi. Tattha gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvāti gaṇṭhikaṃ pāsake paṭimuñcitvā. Antaraghare vāti gocaragāme. Ekadivasampi vāsūpagatassa santikaṃ yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭati, ko pana vādo catuppañcāhaṃ vāsamadhiṭṭhāya vasitabhikkhūnaṃ santikanti gaṇṭhipade likhitaṃ.

คำว่า “ปกปิดดีแล้ว” คือ ปกปิดแล้วด้วยการปกปิดในที่ที่พึงปกปิด โดยไม่เปิดคอและอก ไม่ใช่คลุมศีรษะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สอดกระดุม” เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า “สอดกระดุม” คือ สอดกระดุมเข้าในห่วง คำว่า “ในละแวกบ้านก็ดี” คือ ในหมู่บ้านที่เป็นโคจรคาม พึงไปหาผู้ที่มาพักแรมแม้เพียงวันเดียวได้ตามสบาย จะกล่าวไปไยถึงผู้ที่อธิษฐานอยู่ ๔-๕ วันเล่า ดังนี้ ได้เขียนไว้ในคัมภีร์กัณฐี

---

Vāsūpagatassāti rattivāsatthāya upagatassa rattibhāge vā divasabhāge vā kāyaṃ vivaritvā nisīdato anāpatti.

คำว่า “แก่ผู้มาพักแรม” คือ แก่ผู้ที่มาพักแรมเพื่อค้างคืน เมื่อนั่งเปิดกายในเวลากลางคืนหรือกลางวัน ไม่มีอาบัติ

---

Suppaṭicchannasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปกปิดดี จบแล้ว

---

5-6. Susaṃvutasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสำรวมดี สิกขาบทที่ ๕-๖

---

Susaṃvutoti susaṃyato. Yathā panettha susaṃvuto nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘hatthaṃ vā’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า “สำรวมดีแล้ว” คือ สำรวมระวังดีแล้ว เพื่อแสดงว่าในที่นี้ชื่อว่าสำรวมดีแล้วอย่างไร จึงกล่าวคำว่า “มือก็ดี” เป็นต้น

---

Susaṃvutasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสำรวมดี จบแล้ว

---

7-8. Okkhittacakkhusikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทอดสายตาลง สิกขาบทที่ ๗-๘

---

Kittakena pana okkhittacakkhu hotīti āha ‘‘yugamattaṃ bhūmibhāgaṃ pekkhamāno’’ti. Yugayuttako hi danto ājāneyyo yugamattaṃ pekkhati, purato catuhatthappamāṇaṃ bhūmibhāgaṃ, imināpi ettakaṃ pekkhantena gantabbaṃ. Yo anādariyaṃ paṭicca taṃ taṃ disābhāgaṃ pāsādaṃ kūṭāgāraṃ vīthiṃ olokento gacchati, āpatti dukkaṭassa. Hatthiassādiparissayābhāvanti parissayanaṭṭhena, abhibhavanaṭṭhena, viheṭhanaṭṭhena vā parissayo, hatthiassādiyeva parissayo hatthiassādiparissayo, tassābhāvaṃ, hatthiassādi upaddavābhāvanti attho. ‘‘Yathā ca ekasmiṃ ṭhāne ṭhatvā, evaṃ gacchantopi parissayābhāvaṃ oloketuṃ labhatiyeva, tathā gāme pūja’’nti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.582) vadanti.

ก็เพียงใดจึงชื่อว่าทอดสายตาลง จึงกล่าวว่า “มองดูพื้นที่ประมาณหนึ่งชั่วแอก” เพราะม้าอาชาไนยที่ฝึกแล้วซึ่งเทียมแอกย่อมมองดูประมาณหนึ่งชั่วแอก คือพื้นที่ประมาณ ๔ ศอกข้างหน้า ภิกษุนี้ก็พึงเดินโดยมองดูประมาณเท่านี้ ผู้ใดเดินมองดูทิศทางนั้นๆ ปราสาท เรือนยอด ถนนหนทาง เพราะความไม่เคารพ ย่อมมีอาบัติทุกกฏ คำว่า “ไม่มีอันตรายจากช้างม้าเป็นต้น” คือ อันตรายโดยความเป็นเครื่องแวดล้อม โดยความเป็นเครื่องครอบงำ หรือโดยความเป็นเครื่องเบียดเบียน ชื่อว่าอันตราย, ช้างม้าเป็นต้นนั่นแหละเป็นอันตราย ชื่อว่าอันตรายจากช้างม้าเป็นต้น, ความไม่มีอันตรายนั้น หมายถึงความไม่มีอุปัทวะจากช้างม้าเป็นต้น พวกอาจารย์กล่าวว่า “เหมือนอย่างที่ยืนอยู่ในที่แห่งหนึ่งแล้ว ย่อมสามารถมองดูความไม่มีอันตรายได้ ฉันใด เมื่อเดินไปก็ฉันนั้น และในหมู่บ้านก็พึงทำอย่างนั้น” (สารัตถทีปนี ปาจิตติยะ ๓.๕๘๒)

---

Okkhittacakkhusikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทอดสายตาลง จบแล้ว

---

9-10. Ukkhittakāyasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ยกกายขึ้น สิกขาบทที่ ๙-๑๐

---

Antoindakhīlato paṭṭhāyāti parikkhittassa gāmassa antoummārato paṭṭhāya, aparikkhittassa pana dutiyaleḍḍupātato paṭṭhāya na evaṃ gantabbaṃ.

คำว่า “ตั้งแต่ภายในเสาเขื่อน” คือ ตั้งแต่ธรณีประตูภายในของหมู่บ้านที่มีรั้วรอบขอบชิด ส่วนหมู่บ้านที่ไม่มีรั้วรอบขอบชิด ไม่พึงเดินอย่างนี้ตั้งแต่ที่ก้อนดินตกครั้งที่สอง

---

Ukkhittakāyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ยกกายขึ้น จบแล้ว

---

11-12. Ujjagghikasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่หัวเราะเสียงดัง สิกขาบทที่ ๑๑-๑๒

---

Hasanīyasmiṃ vatthusminti nimittatthe bhummaṃ, hasitabbavatthukāraṇāti attho.

คำว่า “ในวัตถุที่น่าหัวเราะ” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต หมายถึง เพราะเหตุแห่งวัตถุที่พึงหัวเราะ

---

Ujjagghikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่หัวเราะเสียงดัง จบแล้ว

---

13-14. Uccasaddasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่พูดเสียงดัง สิกขาบทที่ ๑๓-๑๔

---

Kittāvatā appasaddo hotīti āha ‘‘ayaṃ panetthā’’tiādi. Saddameva suṇātīti aparibyattakkharaṃ saddamattameva suṇāti. Tenāha ‘‘kathaṃ na vavatthapetī’’ti.

ก็เพียงใดจึงชื่อว่ามีเสียงเบา จึงกล่าวว่า “ในที่นี้มีดังนี้” เป็นต้น คำว่า “ได้ยินแต่เสียง” คือ ได้ยินแต่เพียงเสียงโดยที่พยัญชนะไม่ปรากฏชัด เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เหตุไฉนจึงไม่กำหนด”

---

Uccasaddasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่พูดเสียงดัง จบแล้ว

---

15-20. Kāyappacālakādisikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ไกวตัวเป็นต้น สิกขาบทที่ ๑๕-๒๐

---

‘‘Kāyādīni paggahetvā’’ti etasseva vivaraṇaṃ ‘‘niccalāni ujukāni ṭhapetvā’’ti gantabbañceva nisīditabbañcāti samena iriyāpathena gantabbañceva nisīditabbañca. Kāyappacālakādiyuttaṃ chakkaṃ.

คำว่า “ยกกายเป็นต้นขึ้น” เป็นคำอธิบายของคำนี้เองว่า “ตั้งกายเป็นต้นให้นิ่งและตรง” พึงเดินและพึงนั่งด้วยอิริยาบถที่สม่ำเสมอ หมวด ๖ ที่ประกอบด้วยการไกวตัวเป็นต้น

---

Kāyappacālakādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ไกวตัวเป็นต้น จบแล้ว

---

26. Pallatthikasikkhāpadavaṇṇanā

26. คำอธิบายปัลลัตถิกสิกขาบท

---

Dussapallatthikāyāti ettha āyogapallatthikāpi dussapallatthikāyeva.

คำว่า “ด้วยการนั่งรัดเข่าด้วยผ้า” นี้ แม้การนั่งรัดเข่าด้วยสายรัด ก็คือการนั่งรัดเข่าด้วยผ้าเหมือนกัน

---

Pallatthikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปัลลัตถิกสิกขาบท จบแล้ว

---

Chabbīsatisāruppasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายฉัพพีสติสารุปปสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยมารยาท ๒๖ อย่าง) จบแล้ว

---

27. Sakkaccapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

27. คำอธิบายสักกัจจปฏิคคหณสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยการรับด้วยความเคารพ)

---

Satiṃ upaṭṭhāpetvāti chaḍḍetukāmo viya ahutvā piṇḍapāte satiṃ upaṭṭhāpetvā, ‘‘piṇḍapātaṃ gaṇhissāmī’’ti satiṃ upaṭṭhāpetvā.

คำว่า “ตั้งสติไว้” คือ ไม่เป็นเหมือนผู้ใคร่จะทิ้ง ตั้งสติไว้ในบิณฑบาต คือตั้งสติไว้ว่า “เราจะรับบิณฑบาต”

---

Sakkaccapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนาสักกัจจปฏิคคหณสิกขาบท.

---

28. Pattasaññīpaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

28. การพรรณนาปัตตสัญญีปฏิคคหณสิกขาบท

---

Upanibaddhasaññī hutvāti piṇḍapātaṃ dente anādariyaṃ paṭicca tahaṃ tahaṃ anoloketvā patte ābhogasaññī hutvā.

บทว่า Upanibaddhasaññī hutvā ความว่า เมื่อเขาถวายบิณฑบาต ไม่มองไปโน่นไปนี่เพราะความไม่เอื้อเฟื้อ แต่เป็นผู้มีความสำคัญในการเอาใจใส่ในบาตร.

---

Pattasaññīpaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนาปัตตสัญญีปฏิคคหณสิกขาบท.

---

29. Samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

29. การพรรณนาสมสูปกปฏิคคหณสิกขาบท

---

Samasūpakanti pamāṇayuttaṃ sūpavantaṃ katvā, bhāvanapuṃsakaniddeso cāyaṃ. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattameva dassetuṃ ‘‘samasūpako nāmā’’tiādi vuttaṃ. Sabbāpi sūpeyyabyañjanavikatīti oloṇisākasūpeyyamacchamaṃsarasādikā sabbāpi sūpeyyabyañjanavikati.

บทว่า Samasūpakaṃ ความว่า ทำความมีแกงให้พอเหมาะแก่ประมาณ และบทนี้เป็นการระบุถึงภาวนปุงสกลิงค์. ส่วนคำว่า 'ชื่อว่าสมสูปะ' เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงเพียงเนื้อความเท่านั้น โดยไม่ถือเอาพยัญชนะ. บทว่า Sabbāpi sūpeyyabyañjanavikati ความว่า วิกติของแกงและกับข้าวทุกชนิด มีแกงผักดอง ปลา เนื้อ และน้ำแกง เป็นต้น ทั้งหมดเป็นวิกติของแกงและกับข้าว.

---

Samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนาสมสูปกปฏิคคหณสิกขาบท.

---

30-32. Samatittikādisikkhāpadavaṇṇanā

การพรรณนาสมติตติกาทิสิกขาบท ข้อ ๓๐-๓๒

---

Samatittikanti bhāvanapuṃsakaniddeso, samatittikaṃ katvāti attho. Evamaññesupi īdisesu ṭhānesu attho daṭṭhabbo. Samapuṇṇanti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.605) pattassa antomukhavaṭṭilekhāsamapuṇṇaṃ. Samabharitanti etthāpi eseva nayo. Tañca kho adhiṭṭhānupagapattasseva, netarassa. Tenāha ‘‘adhiṭṭhānupagapattassā’’tiādi. Racitanti kataṃ, pakkhittaṃ pūritanti attho. Yaṃ kiñci yāvakālikanti yāgubhattaphalāphalādiṃ yaṃ kiñci āmisajātikaṃ. Yattha katthacīti adhiṭṭhānupago vā hotu, anadhiṭṭhānupago vā yattha katthaci patte. Thūpīkatānīti thūpaṃ viya katāni, adhiṭṭhānupagassa pattassa antomukhavaṭṭilekhaṃ atikkamitvā katānīti attho. Idañca ‘‘yāmakālikādīnī’’ti imassa vasena vuttaṃ, ‘‘yāvakālika’’nti imassa pana vasena vacanabyattayaṃ katvā ‘‘thūpīkatampi vaṭṭatī’’ti yojetabbaṃ. Pi-saddena athūpīkatāni vaṭṭantīti ettha kathāva natthīti dasseti. Heṭṭhā orohatīti samantā okāsasabbhāvato cāliyamānaṃ heṭṭhā bhassati. Takkolavaṭaṃsakādayoti ettha matthake ṭhapitatakkolameva vaṭaṃsakasadisattā takkolavaṭaṃsakaṃ. Ādisaddena pupphavaṭaṃsakakaṭukaphalādivaṭaṃsakānaṃ (pāci. aṭṭha. 605) gahaṇaṃ, na taṃ thūpīkataṃ nāma hoti pāṭekkaṃ bhājanattā paṇṇādīnaṃ.

บทว่า Samatittikaṃ เป็นการระบุถึงภาวนปุงสกลิงค์ ความว่า ทำให้เต็มเสมอขอบปาก. พึงเห็นเนื้อความในที่อื่นๆ ที่เป็นเช่นนี้ด้วยนัยนี้. บทว่า Samapuṇṇaṃ (สารัตถ. ฎีกา. ปาจิตติยะ 3.605) ความว่า เต็มเสมอเส้นขอบปากด้านในของบาตร. แม้ในบทว่า Samabharitaṃ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. และความเต็มนั้นหมายถึงบาตรที่เข้าอธิษฐานเท่านั้น ไม่ใช่บาตรอื่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของบาตรที่เข้าอธิษฐาน' เป็นต้น. บทว่า Racitaṃ ความว่า ทำแล้ว คือ ใส่ลงไป หรือทำให้เต็ม. บทว่า Yaṃ kiñci yāvakālikaṃ ความว่า อามิสอย่างใดอย่างหนึ่ง มีข้าวต้ม ข้าวสวย และผลไม้น้อยใหญ่เป็นต้น. บทว่า Yattha katthaci ความว่า ในบาตรใดบาตรหนึ่ง จะเป็นบาตรที่เข้าอธิษฐานหรือไม่ได้เข้าอธิษฐานก็ตาม. บทว่า Thūpīkatāni ความว่า ทำให้เป็นเหมือนสถูป คือทำให้ล้นเกินเส้นขอบปากด้านในของบาตรที่เข้าอธิษฐาน. และคำนี้ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งคำว่า 'ของพวกยามกาลิกเป็นต้น' ส่วนด้วยอำนาจแห่งคำว่า 'ยาวกาลิก' พึงเปลี่ยนพจน์แล้วประกอบว่า 'แม้ที่ทำให้เป็นสถูปก็ควร'. ด้วยศัพท์ว่า Pi ท่านแสดงว่า ในที่นี้ไม่มีปัญหาเลยว่าสิ่งที่ไม่ได้ทำให้เป็นสถูปนั้นย่อมควร. บทว่า Heṭṭhā orohati ความว่า เมื่อถูกสั่นย่อมตกลงไปข้างล่างเพราะมีที่ว่างโดยรอบ. บทว่า Takkolavaṭaṃsakādayo ความว่า ในบทนี้ ตะโกน (หรือต้นกระวาน) ที่วางไว้บนยอดนั่นเอง เพราะคล้ายกับเครื่องประดับศีรษะ จึงชื่อว่า ตักโกลวฏังสกะ. ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' ทรงสงเคราะห์เอาเครื่องประดับดอกไม้และเครื่องประดับผลเผ็ดร้อนเป็นต้น สิ่งนั้นไม่ชื่อว่าเป็นของที่ทำให้เป็นสถูป เพราะใบไม้เป็นต้นเป็นภาชนะแยกต่างหาก.

---

Samatittikādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนาสมติตติกาทิสิกขาบท.

---

33-34. Sapadānasikkhāpadavaṇṇanā

33-34. การพรรณนาสปทานสิกขาบท

---

Sapadānanti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.608) ettha dānaṃ vuccati avakhaṇḍanaṃ, apetaṃ dānato apadānaṃ, anavakhaṇḍanti attho, saha apadānena sapadānaṃ, avakhaṇḍanavirahitaṃ, anupaṭipāṭiyāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tattha tattha odhiṃ akatvā anupaṭipāṭiyā’’ti.

ในบทว่า Sapadānaṃ นี้ (สารัตถ. ฎีกา. ปาจิตติยะ 3.608) คำว่า ทานะ ตรัสเรียกว่า การแบ่งแยก, อปทานะ คือ ปราศจากการแบ่งแยก อธิบายว่า ไม่แบ่งแยก, สปทานะ คือ พร้อมด้วยอปทานะ อธิบายว่า เว้นจากการแบ่งแยก คือตามลำดับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ทำเขตคั่นในที่นั้นๆ คือตามลำดับ'.

---

Sapadānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนาสปทานสิกขาบท.

---

36. Odanappaṭicchādanasikkhāpadavaṇṇanā

36. การพรรณนาโอทนัปปฏิจฉาทนสิกขาบท

---

Māghātasamayādīsūti ettha yasmiṃ samaye ‘‘pāṇo na hantabbo’’ti rājāno bheriṃ carāpenti, ayaṃ māghātasamayo nāma. Byañjanaṃ paṭicchādetvā dentīti byañjanaṃ channaṃ katvā denti.

บทว่า Māghātasamayādīsu ความว่า ในสมัยใด พวกพระราชาให้ตีกลองประกาศว่า 'ไม่พึงฆ่าสัตว์' สมัยนี้ชื่อว่า มาฆาตสมยะ. บทว่า Byañjanaṃ paṭicchādetvā denti ความว่า ให้โดยทำกับข้าวให้มิดชิด.

---

Odanappaṭicchādanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนาโอทนัปปฏิจฉาทนสิกขาบท.

---

37. Sūpodanaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

37. การพรรณนาสูโปทนวิญญัตติสิกขาบท

---

Ekādasameti sūpodanaviññattiyaṃ. Ettha pana yassa mukhe pakkhipitvā vippaṭisāre uppanne puna uggiritukāmassāpi sace sahasā pavisati, ayaṃ asañcicca paribhuñjati nāma. Yo pana viññattampi aviññattampi ekasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ sahasā anupadhāretvā gahetvā bhuñjati, ayaṃ asatiyā bhuñjati nāma.

ในสิกขาบทที่ 11 คือในสูโปทนวิญญัตติสิกขาบทนี้. ก็ในสิกขาบทนี้ เมื่อภิกษุใส่เข้าปากแล้วเกิดความรังเกียจขึ้น แม้ประสงค์จะคายออก แต่ถ้ากลืนลงไปโดยพลัน ภิกษุนี้ชื่อว่าฉันโดยไม่จงใจ. ส่วนภิกษุใดถือเอาอาหารที่ตั้งอยู่ในที่เดียวกัน ทั้งที่ขอมาและไม่ได้ขอมา โดยไม่พิจารณาโดยพลันแล้วฉัน ภิกษุนี้ชื่อว่าฉันโดยไม่มีสติ.

---

Sūpodanaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนาสูโปทนวิญญัตติสิกขาบท.

---

38. Ujjhānasaññīsikkhāpadavaṇṇanā

38. การพรรณนาอุชฌานสัญญีสิกขาบท

---

Ujjhāyati etenāti ujjhānaṃ, cittaṃ, tasmiṃ saññā ujjhānasaññāti āha ‘‘ujjhānasaññī’’tiādi. Olokentassāti paresaṃ pattaṃ olokentassa.

ธรรมชาติที่ใช้เพ่งโทษ ชื่อว่า อุชฌานะ ได้แก่ จิต, ความสำคัญในจิตนั้น ชื่อว่า อุชฌานสัญญา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'Ujjhānasaññī' เป็นต้น. บทว่า Olokentassa ความว่า ของผู้มองดูบาตรของผู้อื่น.

---

Ujjhānasaññīsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนาอุชฌานสัญญีสิกขาบท.

---

39. Kabaḷasikkhāpadavaṇṇanā

39. การพรรณนากพฬสิกขาบท

---

‘‘Mayūraṇḍaṃ atimahanta’’nti vacanato mayūraṇḍappamāṇopi kabaḷo na vaṭṭati. Keci pana ‘‘mayūraṇḍato mahantova na vaṭṭati, na mayūraṇḍappamāṇo’’tipi vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddakanti etthāpi eseva nayo, gilānassa pana atikhuddakaṃ kabaḷaṃ karotopi anāpatti.

เพราะคำว่า 'ไข่นกยูงใหญ่เกินไป' แม้คำข้าวขนาดเท่าไข่นกยูงก็ไม่ควร. แต่บางพวกกล่าวว่า 'คำข้าวที่ใหญ่กว่าไข่นกยูงเท่านั้นไม่ควร ไม่ใช่ขนาดเท่าไข่นกยูง' คำนั้นไม่พึงยึดถือ. แม้ในบทว่า 'ไข่ไก่เล็กเกินไป' นี้ก็นัยเดียวกัน แต่สำหรับภิกษุไข้ แม้ทำคำข้าวเล็กเกินไปก็ไม่มีอาบัติ.

---

Kabaḷasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนากพฬสิกขาบท.

---

41-42. Anāhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

41-42. การพรรณนาอนาหฏสิกขาบท

---

Sakalaṃ hatthanti sakalā aṅguliyo. Hatthasaddo cettha tadekadesesu aṅgulīsu daṭṭhabbo ‘‘hatthamuddā’’tiādīsu viya. Evañca katvā sabbaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Aññathā sakalaṃ hatthaṃ mukhe pavesetumasakkuṇeyyattā sabbaggahaṇamasamatthitameva siyā. Samudāye pavattassa ca vohārassa avayavepi pavattanato ekaṅgulimpi tato ekadesampi mukhe pakkhipituṃ na vaṭṭati.

บทว่า Sakalaṃ hatthaṃ ความว่า นิ้วทั้งหมด. และในที่นี้ พึงเห็นว่าศัพท์ว่า หัตถะ (มือ) หมายถึงนิ้วทั้งหลายซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของมือนั้น เหมือนในคำว่า 'หัตถมุทรา' เป็นต้น. เมื่อทำอย่างนี้ การถือเอาคำว่า 'ทั้งหมด' จึงจะสมเหตุสมผล. มิฉะนั้น เพราะไม่สามารถนำมือทั้งหมดเข้าปากได้ การถือเอาคำว่า 'ทั้งหมด' ก็จะไม่สมเหตุสมผล. และเพราะโวหารที่ใช้กับส่วนรวม ย่อมใช้กับส่วนย่อยได้ด้วย ดังนั้น จึงไม่ควรใส่นิ้วแม้เพียงนิ้วเดียว หรือแม้เพียงส่วนหนึ่งของนิ้วนั้นเข้าในปาก.

---

Anāhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนาอนาหฏสิกขาบท.

---

43. Sakabaḷasikkhāpadavaṇṇanā

43. การพรรณนาสกพฬสิกขาบท

---

Tattake sati vaṭṭatīti tattake mukhamhi sati kathetuṃ vaṭṭati.

บทว่า Tattake sati vaṭṭati ความว่า เมื่อมีอยู่ในปากเพียงเท่านั้น ย่อมควรที่จะพูด.

---

Sakabaḷasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการมีคำข้าว จบแล้ว.

---

50-51. Capucapukārakasikkhāpadavaṇṇanā

50-51. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำเสียงจุปุจุปุ

---

‘‘Capu capū’’ti evaṃ saddaṃ katvāti ‘‘capu capū’’ti evaṃ anukaraṇasaddaṃ katvā. ‘‘Pañcavīsatimepi eseva nayo’’ti iminā ‘‘surusurukārakanti ‘surū surū’ti evaṃ saddaṃ katvā’’ti imamatthamatidisati.

คำว่า "ทำเสียงอย่างนี้ว่า 'จุปุ จุปุ'" หมายถึง ทำเสียงเลียนแบบอย่างนี้ว่า "จุปุ จุปุ". ด้วยคำว่า "แม้ในสิกขาบทที่ 25 ก็มีนัยนี้เหมือนกัน" นี้ ย่อมชี้ความหมายว่า "คำว่า 'ทำเสียงซูดซาด' หมายถึง ทำเสียงอย่างนี้ว่า 'ซูรู ซูรู'".

---

Capucapukārakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำเสียงจุปุจุปุ จบแล้ว.

---

Tiṃsabhojanappaṭisaṃyuttasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทที่เกี่ยวกับการฉันอาหาร 30 อย่าง จบแล้ว.

---

57. Chattapāṇisikkhāpadavaṇṇanā

57. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถือร่ม

---

Yaṃ kiñci chattanti setacchattakilañjacchattapaṇṇacchattesu yaṃ kiñci chattaṃ. Yampi tatthajātakadaṇḍakena kataṃ ekapaṇṇacchattaṃ hoti, tampi chattameva. Yattha katthaci sarīrāvayaveti aṃsaūruādike yattha katthaci sarīrāvayaveti.

คำว่า "ร่มอย่างใดอย่างหนึ่ง" หมายถึง ร่มอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาร่มขาว ร่มที่ทำด้วยเสื่อ และร่มที่ทำด้วยใบไม้. แม้ร่มที่ทำด้วยไม้ที่เกิดในที่นั้น มีใบไม้ใบเดียว ก็เป็นร่มเหมือนกัน. คำว่า "ที่อวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกาย" หมายถึง ที่อวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกาย เช่น บ่า หรือต้นขา เป็นต้น.

---

Chattapāṇisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถือร่ม จบแล้ว.

---

60. Āvudhapāṇisikkhāpadavaṇṇanā

60. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถืออาวุธ

---

Sabbāpi dhanuvikatīti cāpakodaṇḍādibhedā sabbāpi dhanuvikati. Cāpoti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.637) majjhe vaṅkā kājadaṇḍasadisā dhanuvikati. Kodaṇḍoti vaṭṭaladaṇḍā dhanuvikati. Paṭimukkanti pavesitaṃ laggitaṃ. Yāva na gaṇhātīti yāva hatthena na gaṇhāti, ayameva vā pāṭho. Tāva vaṭṭatīti tāva dhammaṃ desetuṃ vaṭṭati.

คำว่า "ธนูทุกชนิด" หมายถึง ธนูทุกชนิด มีคันธนูและโกทัณฑ์เป็นต้น. คำว่า "จาปะ" (คันธนู) หมายถึง ธนูที่มีลักษณะงอตรงกลางคล้ายไม้คาน. คำว่า "โกทัณฑ์" หมายถึง ธนูที่มีคันกลม. คำว่า "ปฏิมุกกะ" หมายถึง สอดใส่ หรือติดไว้. คำว่า "ตราบใดที่ยังไม่ถือ" หมายถึง ตราบใดที่ยังไม่ถือด้วยมือ, หรือบทนี้ก็เป็นอย่างนี้. คำว่า "ตราบนั้นย่อมควร" หมายถึง ตราบนั้นย่อมควรแสดงธรรม.

---

Āvudhapāṇisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถืออาวุธ จบแล้ว.

---

61-62. Pādukasikkhāpadavaṇṇanā

61-62. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยรองเท้า

---

Kevalaṃ akkantassāti kevalaṃ pādukaṃ akkamitvā ṭhitassa. Paṭimukkassāti paṭimuñcitvā ṭhitassa. Tenāha ‘‘pavesetvā ṭhānavasenā’’ti.

คำว่า "สำหรับผู้เหยียบเท่านั้น" หมายถึง สำหรับผู้ที่ยืนเหยียบรองเท้าเท่านั้น. คำว่า "สำหรับผู้สวม" หมายถึง สำหรับผู้ที่สวมแล้วยืนอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยนัยแห่งการสอดใส่แล้วยืนอยู่".

---

Pādukasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยรองเท้า จบแล้ว.

---

63. Yānasikkhāpadavaṇṇanā

63. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยยาน

---

Yānagatassāti ‘‘yānaṃ nāma vayhaṃ, ratho, sakaṭaṃ, sandhamānikā, sivikā, pāṭaṅkī’’ti (pāci. 640, 1187) vuttaṃ yānaṃ upādāya antamaso hatthasaṅghāṭamhi gatassa. Tenāha ‘‘sacepi dvīhi janehī’’tiādi. Vayhādiketi ettha vayhanti upari maṇḍapasadisaṃ padaracchadanaṃ, sabbapāliguṇṭhimaṃ vā chādetvā kataṃ sakaṭavisesaṃ ‘‘vayha’’nti vadanti. Ādisaddena rathādīnaṃ gahaṇaṃ.

คำว่า "สำหรับผู้ไปในยาน" หมายถึง สำหรับผู้ที่ไปในยานที่กล่าวไว้ว่า "ยาน ได้แก่ วัยหะ, รถ, เกวียน, สันทมานิกา, สีวิกา, ปาฏังกี" (ปาจิตติยะ 640, 1187) แม้ที่สุดคือผู้ที่ไปในแคร่หาม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แม้ด้วยคนสองคน" เป็นต้น. ในคำว่า "วัยหะเป็นต้น" นี้ คำว่า "วัยหะ" หมายถึง เกวียนชนิดพิเศษที่ทำหลังคาคล้ายมณฑป หรือคลุมด้วยผ้าทั้งหมด. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมหมายถึง รถเป็นต้น.

---

Yānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยยาน จบแล้ว.

---

75. Udakeuccārasikkhāpadavaṇṇanā

75. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระในน้ำ

---

Pakiṇṇakanti vomissakanayaṃ. Sacittakanti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.576) vatthuvijānanacittena, paṇṇattivijānanacittena ca sacittakaṃ. ‘‘Anādariyaṃ paṭiccā’’ti (pāci. 654) vuttattā yasmā anādariyavaseneva āpajjitabbato idaṃ sabbaṃ kevalaṃ akusalameva, tañca pakatiyā vajjaṃ, sañcicca vītikkamanañca domanassikasseva hoti, tasmā ‘‘lokavajjaṃ akusalacittaṃ dukkhavedana’’nti vuttaṃ. Sesesupi eseva nayo.

คำว่า "ปะกิณณกะ" หมายถึง นัยที่ปะปนกัน. คำว่า "สจิตตกะ" (สารัตถทีปนี ปาจิตติยะ 3.576) หมายถึง มีจิตประกอบด้วยจิตที่รู้เรื่อง และจิตที่รู้บัญญัติ. เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า "อาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ" (ปาจิตติยะ 654) และเพราะทั้งหมดนี้เป็นอกุศลล้วนๆ ที่พึงต้องอาบัติโดยความไม่เอื้อเฟื้อ และเป็นโทษโดยปกติ และการล่วงละเมิดโดยเจตนา ย่อมเป็นไปแก่ผู้มีโทมนัสเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นโลกวัชชะ มีอกุศลจิต มีทุกขเวทนา". แม้ในสิกขาบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

---

Ekūnavīsatidhammadesanāpaṭisaṃyuttasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทที่เกี่ยวกับการแสดงธรรม 19 อย่าง จบแล้ว.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

คำอธิบายปาติโมกข์ ชื่อกังขาวิตรณี

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในวินยัตถะมัญชูสา ชื่อลีนัตถัปปกาสนีย์

---

Sekhiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเสขิยะ จบแล้ว.

---

Adhikaraṇasamathavaṇṇanā

คำอธิบายอธิกรณ์สมถะ

---

Gaṇanaparicchedoti saṅkhyāparicchedo. Adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni. Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyanti? Samanavasena. Tasmā te tesaṃ samanavasena pavattantīti āha ‘‘adhikaraṇāni samentī’’tiādi. Uppannānaṃ uppannānanti uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ. Kiñcāpi adhikaraṇaṭṭhena ekavidhaṃ, tathāpi vatthuvasena nānā hotīti ‘‘adhikaraṇāna’’nti bahuvacanaṃ kataṃ. Idāni tassa nānāttaṃ dassetvā vivarituṃ ‘‘vivādādhikaraṇa’’ntiādimāha. Vivādoyeva adhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ. Esa nayo sesesupi. Samathatthanti samanatthaṃ.

คำว่า การกำหนดนับ คือ การกำหนดจำนวน. สิ่งที่ถูกกระทำในที่นี้ ชื่อว่า อธิกรณ์ทั้งหลาย. อะไรถูกกระทำ? สมถะทั้งหลาย. ถูกกระทำอย่างไร? โดยการระงับ. เพราะเหตุนั้น สมถะเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยการระงับอธิกรณ์เหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อธิกรณ์ทั้งหลายย่อมระงับ” เป็นต้น. คำว่า “ที่เกิดขึ้นแล้ว ที่เกิดขึ้นแล้ว” คือ ที่เกิดขึ้นแล้ว ที่เกิดขึ้นแล้ว. ถึงแม้โดยความเป็นอธิกรณ์จะมีอย่างเดียว แต่โดยวัตถุแล้วย่อมต่างกัน จึงใช้คำว่า “อธิกรณ์ทั้งหลาย” เป็นพหูพจน์. บัดนี้ เพื่อแสดงความต่างกันของอธิกรณ์นั้นและเพื่ออธิบาย จึงกล่าวคำว่า “วิวาทาธิกรณ์” เป็นต้น. การวิวาทนั่นแหละเป็นอธิกรณ์ ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์. นัยนี้พึงทราบในอธิกรณ์ที่เหลือด้วย. คำว่า “เพื่อสมถะ” คือ เพื่อการระงับ.

---

Adhikaraṇassa sammukhā vinayanato sammukhāvinayo. Dabbamallaputtattherasadisassa sativepullappattassa khīṇāsavasseva dātabbo vinayo sativinayo. Sammūḷhassa gaggabhikkhusadisassa ummattakassa dātabbo vinayo amūḷhavinayo. Paṭiññātena karaṇabhūtena karaṇaṃ paṭiññātakaraṇaṃ. Atha vā paṭiññāte āpannabhāvādike karaṇaṃ kiriyā, ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti parivāsadānādivasena ca pavattaṃ vacīkammaṃ paṭiññātakaraṇaṃ. Yassā kiriyāya dhammavādino bahutarā, esā yebhuyyasikā nāma. Yo pāpussannatāya pāpiyo, puggalo, tassa upavāḷabhikkhusadisassa kattabbato tassapāpiyasikā, aluttasamāsoyaṃ. Tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārako. Yathā (cūḷava. aṭṭha. 212) hi gūthaṃ vā muttaṃ vā ghaṭṭiyamānaṃ duggandhatāya bādhati, tiṇehi avattharitvā suppaṭicchāditassa panassa gandho na bādhati, evameva yaṃ adhikaraṇaṃ mūlānumūlaṃ gantvā vūpasamiyamānaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya bhedāya saṃvattati, taṃ iminā kammena vūpasantaṃ gūthaṃ viya tiṇavatthārakena paṭicchannaṃ suvūpasantaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘tiṇavatthārakasadisattā tiṇavatthārako’’ti.

การระงับอธิกรณ์ต่อหน้า ชื่อว่า สัมมุขาวินัย. วินัยที่พึงให้แก่พระขีณาสพผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติเช่นพระทัพพมัลลบุตรเถระ ชื่อว่า สติวินัย. วินัยที่พึงให้แก่ภิกษุผู้หลงลืมสติเช่นพระคัคคะภิกษุผู้เป็นบ้า ชื่อว่า อมูฬหวินัย. การกระทำที่เกิดจากการรับสารภาพ ชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ. อีกอย่างหนึ่ง การกระทำ คือ กิริยาที่เกิดขึ้นเมื่อมีการรับสารภาพถึงความเป็นผู้ต้องอาบัติเป็นต้น และวจีกรรมที่ดำเนินไปโดยการให้ปริวาสเป็นต้นว่า “เธอพึงสำรวมในกาลต่อไป” ชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ. กิริยาใดที่พระธรรมวาทีมีมากกว่า กิริยานั้นชื่อว่า เยภุยยสิกา. บุคคลใดเป็นผู้เลวทรามเพราะความประพฤติชั่ว การกระทำที่พึงทำแก่บุคคลนั้นเช่นภิกษุผู้ถูกประณาม ชื่อว่า ตัสสปาปิยสิกา, นี้เป็นอลุตตสมาส (สมาสที่ไม่ลบวิภัตติ). เพราะมีความคล้ายกับการกลบด้วยหญ้า จึงชื่อว่า ติณวัตถารกะ. เหมือนอย่างที่อุจจาระหรือปัสสาวะเมื่อถูกกระทบกระทั่งย่อมส่งกลิ่นเหม็นรบกวน แต่เมื่อถูกกลบด้วยหญ้าและปิดบังไว้ดีแล้ว กลิ่นนั้นย่อมไม่รบกวน ฉันใด อธิกรณ์ใดเมื่อถูกระงับโดยการสืบสาวไปถึงต้นตอและรากเหง้า ย่อมนำไปสู่ความกระด้าง ความดุร้าย และความแตกแยก อธิกรณ์นั้นเมื่อระงับด้วยกรรมนี้ ย่อมสงบระงับดี เหมือนอุจจาระที่ถูกกลบด้วยหญ้า ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะมีความคล้ายกับการกลบด้วยหญ้า จึงชื่อว่า ติณวัตถารกะ”.

---

Tatrāti tesu sattasu adhikaraṇasamathesu. ‘‘Aṭṭhārasahi vatthūhī’’ti lakkhaṇavacanametaṃ ‘‘yadi me byādhikā bhaveyyuṃ, dātabbamidamosadha’’ntiādinā (saṃ. ni. ṭī. 2.3.39-42) viya. Tasmā tesu aññatarena vivadantā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantīti vuccati. Vivādoti vipaccanīkavādo. Upavadanāti akkoso. Codanāti anuyogo. Dveti thullaccayadubbhāsitāpattiyo dve. Catunnaṃ kammānaṃ karaṇanti catunnaṃ kammānaṃ antare yassa kassaci kammassa karaṇaṃ.

คำว่า “ในอธิกรณ์นั้น” คือ ในอธิกรณ์สมถะ ๗ อย่างเหล่านั้น. คำว่า “ด้วยวัตถุ ๑๘ อย่าง” นี้เป็นคำแสดงลักษณะ เหมือนคำว่า “ถ้าโรคทั้งหลายพึงมีแก่เรา ยานี้พึงให้” เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ผู้วิวาทด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งในวัตถุเหล่านั้น จึงชื่อว่าวิวาทด้วยวัตถุ ๑๘ อย่าง. คำว่า “วิวาท” คือ วาทะที่เป็นปฏิปักษ์. คำว่า “อุปวาท” คือ การด่าว่า. คำว่า “โจทนา” คือ การสอบสวน. คำว่า “สอง” คือ อาบัติถุลลัจจัยและอาบัติทุพภาสิตะสองอย่าง. คำว่า “การทำกรรม ๔ อย่าง” คือ การทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรม ๔ อย่าง.

---

Evaṃ adhikaraṇāni dassetvā idāni tesu idaṃ adhikaraṇaṃ ettakehi samathehi sammatīti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Yasmiṃ vihāre uppannaṃ, tasmiṃyeva vā sammatīti sambandho. Evaṃ sesesupi. Tattha yasmiṃ vihāre uppannanti ‘‘yasmiṃ vihāre mayhaṃ iminā patto gahito, cīvaraṃ gahita’’ntiādinā (pari. aṭṭha. 341) nayena pattacīvarādīnaṃ atthāya vivādādhikaraṇaṃ uppannaṃ hoti. Tasmiṃyeva vā sammatīti tasmiṃ vihāreyeva āvāsikehi sannipatitvā ‘‘alaṃ, āvuso’’ti atthapaccatthike saññāpetvā pāḷimuttakavinicchayeneva vūpasamentehi sammati. Sace pana taṃ adhikaraṇaṃ nevāsikā vūpasametuṃ na sakkonti, athañño vinayadharo āgantvā ‘‘kiṃ, āvuso, imasmiṃ vihāre uposatho vā pavāraṇā vā ṭhitā’’ti pucchati, tehi ca tasmiṃ kāraṇe kathite taṃ adhikaraṇaṃ khandhakato ca parivārato ca suttena vinicchinitvā vūpasameti. Evampi etasmiṃyeva sammatīti daṭṭhabbaṃ.

เมื่อแสดงอธิกรณ์ทั้งหลายอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงว่าอธิกรณ์นี้ในอธิกรณ์เหล่านั้นย่อมระงับด้วยสมถะเท่านี้ จึงกล่าวคำว่า “ในอธิกรณ์นั้น” เป็นต้น. อธิกรณ์เกิดขึ้นในวิหารใด ย่อมระงับในวิหารนั้นนั่นแหละ ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. พึงทราบในอธิกรณ์ที่เหลือด้วยนัยนี้. ในคำว่า “เกิดขึ้นในวิหารใด” นั้น หมายถึง วิวาทาธิกรณ์เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่บาตรจีวรเป็นต้น โดยนัยว่า “ในวิหารใด บาตรของข้าพเจ้าถูกผู้นี้ถือเอาไป จีวรถูกถือเอาไป” เป็นต้น. คำว่า “ย่อมระงับในวิหารนั้นนั่นแหละ” คือ ย่อมระงับโดยพระภิกษุผู้อยู่ในอาวาสนั้นประชุมกันแล้ว ทำให้คู่กรณีเข้าใจว่า “พอแล้ว ท่านผู้มีอายุ” และระงับด้วยการวินิจฉัยที่พ้นจากพระบาลีเท่านั้น. แต่ถ้าพระภิกษุผู้อยู่ในอาวาสนั้นไม่สามารถระงับอธิกรณ์นั้นได้ เมื่อนั้นพระวินัยธรอื่นมาแล้วถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ในวิหารนี้มีการทำอุโบสถหรือปวารณาหยุดอยู่หรือ?” และเมื่อพระภิกษุเหล่านั้นบอกเหตุนั้นแล้ว พระวินัยธรนั้นย่อมวินิจฉัยอธิกรณ์นั้นด้วยพระสูตรจากพระขันธกะและพระปริวาร แล้วระงับเสีย. พึงทราบว่า แม้อย่างนี้ อธิกรณ์นั้นก็ย่อมระงับในวิหารนั้นนั่นแหละ.

---

Aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā sammatīti ‘‘na mayaṃ etassa vinicchaye tiṭṭhāma, nāyaṃ vinaye kusalo, amukasmiṃ nāma gāme vinayadharā therā vasanti, tattha gantvā vinicchinissāmā’’ti gacchantānaṃ antarāmagge vā kāraṇaṃ sallakkhetvā aññamaññaṃ saññāpentehi, aññehi vā te bhikkhū nijjhāpentehi sammati. Na heva kho pana aññamaññasaññattiyā vā sabhāgabhikkhunijjhāpanena vā vūpasantaṃ hoti, apica kho paṭipathaṃ āgacchanto eko vinayadharo disvā ‘‘katthāvuso, gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘amukaṃ nāma gāmaṃ iminā nāma karaṇenā’’ti vutte ‘‘alaṃ, āvuso, kiṃ tattha gatenā’’ti tattheva dhammena vinayena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasameti. Evampi antarāmagge vūpasammati nāma.

คำว่า “หรือย่อมระงับในระหว่างทางของภิกษุผู้ไปเพื่อระงับในที่อื่น” คือ ย่อมระงับโดยภิกษุผู้ไปโดยกล่าวว่า “พวกเราไม่ยอมรับการวินิจฉัยของผู้นี้ ผู้นี้ไม่ฉลาดในพระวินัย พระเถระผู้ทรงวินัยอยู่ในหมู่บ้านชื่อโน้น พวกเราจะไปวินิจฉัยที่นั่น” แล้วพิจารณาเหตุในระหว่างทางแล้วทำให้เข้าใจกันเอง หรือโดยภิกษุอื่นทำให้ภิกษุเหล่านั้นเข้าใจ. แต่ก็มิใช่ว่าย่อมระงับด้วยการทำให้เข้าใจกันเอง หรือด้วยการที่ภิกษุผู้เสมอกันทำให้เข้าใจเท่านั้น แต่พระวินัยธรองค์หนึ่งที่สวนทางมา เห็นแล้วถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ท่านทั้งหลายจะไปที่ไหน?” เมื่อถูกตอบว่า “จะไปหมู่บ้านชื่อโน้นด้วยเหตุชื่อนี้” ก็กล่าวว่า “พอแล้ว ท่านผู้มีอายุ จะไปที่นั่นทำไม?” แล้วระงับอธิกรณ์นั้นด้วยพระธรรมและพระวินัยในที่นั้นนั่นแหละ. แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่าย่อมระงับในระหว่างทาง.

---

Yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vāti sace pana ‘‘alaṃ, āvuso, kiṃ tattha gatenā’’ti vuccamānāpi ‘‘mayaṃ tattheva gantvā vinicchayaṃ pāpessāmā’’ti (pari. aṭṭha. 341) vinayadharassa vacanaṃ anādiyitvā yattha gantvā sabhāgabhikkhusaṅghassa adhikaraṇaṃ niyyātitaṃ, tattha saṅghena ‘‘alaṃ, āvuso, saṅghasannipātaṃ nāma garuka’’nti tattheva nisīditvā vinicchitaṃ sammati. Na heva kho pana sabhāgabhikkhūnaṃ saññattiyā vūpasantaṃ hoti, apica kho saṅghaṃ sannipātetvā ārocitaṃ saṅghamajjhe vinayadharā vūpasamenti. Evampi tattha saṅghena vinicchitaṃ sammati nāma.

คำว่า “หรือย่อมระงับโดยสงฆ์ในที่ที่ไปมอบอธิกรณ์แก่สงฆ์” คือ ถ้าแม้เมื่อถูกกล่าวว่า “พอแล้ว ท่านผู้มีอายุ จะไปที่นั่นทำไม?” ก็ไม่ใส่ใจคำของพระวินัยธร แล้วกล่าวว่า “พวกเราจะไปให้ถึงการวินิจฉัยในที่นั้นนั่นแหละ” แล้วไปมอบอธิกรณ์แก่หมู่ภิกษุผู้เสมอกันในที่ใด ย่อมระงับโดยสงฆ์ที่วินิจฉัยในที่นั้นนั่นแหละ โดยกล่าวว่า “พอแล้ว ท่านผู้มีอายุ การประชุมสงฆ์เป็นเรื่องหนัก” แล้วนั่งลงในที่นั้น. แต่ก็มิใช่ว่าย่อมระงับด้วยการทำให้ภิกษุผู้เสมอกันเข้าใจเท่านั้น แต่เมื่อมีการประชุมสงฆ์แล้วแจ้งเรื่อง พระวินัยธรทั้งหลายย่อมระงับในท่ามกลางสงฆ์. แม้อย่างนี้ ก็ชื่อว่าย่อมระงับโดยสงฆ์ที่วินิจฉัยในที่นั้น.

---

Ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitanti apaloketvā vā khandhake vuttāya vā ñattidutiyakammavācāya sammatehi puggalehi visuṃ vā nisīditvā, tassāyeva vā parisāya ‘‘aññena na kiñci kathetabba’’nti (cūḷava. aṭṭha. 231) sāvetvā vinicchitaṃ. Ayanti ayaṃ yathāvuttā catubbidhā sammukhatā.

คำว่า “หรือวินิจฉัยโดยบุคคลผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกา” คือ วินิจฉัยโดยบุคคลผู้ได้รับสมมติด้วยการอปลโลกนะ หรือด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในขันธกะ โดยนั่งแยกกัน หรือโดยให้ประกาศในบริษัทนั้นนั่นแหละว่า “ผู้อื่นไม่พึงพูดอะไร” แล้ววินิจฉัย. คำว่า “นี้” คือ สัมมุขตา ๔ อย่างที่กล่าวมาแล้วนี้.

---

Kārakasaṅghassāti vūpasametuṃ sannipatitassa kārakasaṅghassa. Saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvoti ‘‘yāvatikā bhikkhū kammappattā, te āgatā honti, chandārahānaṃ chando āhaṭo hoti, sammukhībhūtā na paṭikkosantī’’ti (cūḷava. 228) evaṃ vuttasaṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo, etena yathā tathā padhānakārakapuggalānaṃ sammukhatāmattaṃ saṅghasammukhatā nāma na hotīti dasseti. Bhūtatāti tacchatā. Saccapariyāyo hi idha dhammasaddo ‘‘dhammavādī’’tiādīsu (dī. ni. 1.9, 194) viya. Vineti etenāti vinayo, tassa tassa adhikaraṇassa vūpasamanāya bhagavatā vuttavidhi, tassa vinayassa sammukhatā vinayasammukhatā. Tenāha ‘‘yathā taṃ…pe… vinayasammukhatā’’ti. Yenāti yena puggalena. Atthapaccatthikānanti (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.228) vivādavatthusaṅkhāte atthe paccatthikānaṃ. Saṅghasammukhatā parihāyati sammatapuggaleheva vūpasamanato.

คำว่า “ของสงฆ์ผู้ทำ” คือ ของสงฆ์ผู้ทำที่ประชุมกันเพื่อระงับ (อธิกรณ์). คำว่า “ความพร้อมหน้าโดยความพร้อมเพรียงของสงฆ์” คือ ความพร้อมหน้าโดยความพร้อมเพรียงของสงฆ์ที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลายเท่าที่มีอยู่ผู้ถึงพร้อมด้วยกรรม ได้มาประชุมกันแล้ว, ฉันทะของภิกษุผู้ควรฉันทะได้นำมาแล้ว, ผู้พร้อมหน้าอยู่ไม่คัดค้าน” (จูฬวัคค์ 228). ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่า ความพร้อมหน้าเพียงบุคคลผู้เป็นประธานผู้ทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ชื่อว่าความพร้อมหน้าของสงฆ์. คำว่า “ความจริง” คือ ความเป็นจริง. แท้จริง ในที่นี้ คำว่า “ธรรม” เป็นไวพจน์ของคำว่า “สัจจะ” เหมือนในประโยคว่า “ผู้กล่าวธรรม” เป็นต้น (ที. สี. 1.9, 194). “วินัย” คือ ธรรมเป็นเครื่องแนะนำด้วยสิ่งนี้ (คือวินัย) หมายถึง วิธีที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อระงับอธิกรณ์นั้นๆ, ความพร้อมหน้าของวินัยนั้น ชื่อว่า “วินัยพร้อมหน้า”. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อย่างไรก็ตาม... (ละ)... วินัยพร้อมหน้า”. คำว่า “ด้วยบุคคลใด” คือ ด้วยบุคคลใด. คำว่า “ของโจทก์และจำเลย” (สารัตถทีปนี จูฬวัคค์ 3.228) คือ ของโจทก์และจำเลยในอธิกรณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งการวิวาท. ความพร้อมหน้าของสงฆ์ย่อมเสื่อมไป เพราะการระงับด้วยบุคคลผู้ได้รับสมมติเท่านั้น.

---

Nanti vivādādhikaraṇaṃ. Pañcaṅgasamannāgatanti (cūḷava. 234) ‘‘na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, gahitāgahitaṃ jānātī’’ti vuttehi pañcahaṅgehi samannāgataṃ. Gūḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesūti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tesaṃ bhikkhūnaṃ saññattiyā tayo salākaggāhake gūḷhakaṃ, vivaṭakaṃ, sakaṇṇajappaka’’nti (cūḷava. 235) samathakkhandhake vuttesu tīsu salākaggāhesu. Salākaṃ gāhetvāti dhammavādīnañca adhammavādīnañca salākāyo nimittasaññaṃ āropetvā cīvarabhoge katvā samathakkhandhake vuttanayena gāhāpetvā. Evañhi tattha vuttaṃ –

คำว่า “นั้น” คือ วิวาทาธิกรณ์. คำว่า “ประกอบด้วยองค์ ๕” (จูฬวัคค์ 234) คือ ประกอบด้วยองค์ ๕ ที่กล่าวไว้ว่า “ไม่ถึงฉันทาคติ, ไม่ถึงโทสาคติ, ไม่ถึงโมหาคติ, ไม่ถึงภยาคติ, รู้สิ่งที่รับไว้และไม่รับไว้”. คำว่า “ในการลงคะแนนเสียง ๓ อย่าง คือ แบบลับ แบบเปิดเผย และแบบกระซิบข้างหู” คือ ในการลงคะแนนเสียง ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในสมถขันธกะว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้มีผู้รับสลาก ๓ คน เพื่อแจ้งแก่ภิกษุเหล่านั้น คือ แบบลับ แบบเปิดเผย แบบกระซิบข้างหู” (จูฬวัคค์ 235). คำว่า “ให้ลงคะแนนเสียง” คือ ให้ลงคะแนนเสียงโดยวิธีที่กล่าวไว้ในสมถขันธกะ โดยทำสลากของฝ่ายธรรมวาทีและอธรรมวาทีให้มีเครื่องหมายต่างกัน และทำเป็นส่วนของจีวร. เพราะในที่นั้นกล่าวไว้ดังนี้ –

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, gūḷhako salākaggāho hoti? Tena salākaggāhāpakena bhikkhunā salākāyo vaṇṇāvaṇṇāyo katvā ekameko bhikkhu upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo ‘ayaṃ evaṃvādissa salākā, ayaṃ evaṃvādissa salākā, yaṃ icchasi, taṃ gaṇhāhī’ti. Gahite vattabbo ‘mā ca kassaci dassehī’ti. Sace jānāti ‘adhammavādī bahutarā’ti, ‘duggaho’ti paccukkaḍḍhitabbaṃ. Sace jānāti ‘dhammavādī bahutarā’ti, ‘suggaho’ti sāvetabbaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, gūḷhako salākaggāho hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย การลงคะแนนเสียงแบบลับเป็นอย่างไร? ภิกษุผู้รับสลากนั้นพึงทำสลากให้มีสีต่างกัน แล้วเข้าไปหาภิกษุแต่ละรูป พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘นี่คือสลากของฝ่ายที่กล่าวอย่างนี้, นี่คือสลากของฝ่ายที่กล่าวอย่างนี้, ท่านต้องการอันใด จงถือเอาอันนั้น’. เมื่อถือเอาแล้ว พึงบอกว่า ‘อย่าแสดงแก่ใครๆ’. ถ้าทราบว่า ‘ฝ่ายอธรรมวาทีมีมากกว่า’ พึงคัดค้านว่า ‘ถือเอาไม่ดี’. ถ้าทราบว่า ‘ฝ่ายธรรมวาทีมีมากกว่า’ พึงประกาศว่า ‘ถือเอาดี’. ภิกษุทั้งหลาย การลงคะแนนเสียงแบบลับย่อมเป็นอย่างนี้แล.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, vivaṭako salākaggāho hoti? Sace jānāti ‘dhammavādī bahutarā’ti, vissaṭṭheneva vivaṭena gāhetabbo. Evaṃ kho, bhikkhave, vivaṭako salākaggāho hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย การลงคะแนนเสียงแบบเปิดเผยเป็นอย่างไร? ถ้าทราบว่า ‘ฝ่ายธรรมวาทีมีมากกว่า’ พึงให้ลงคะแนนเสียงแบบเปิดเผยอย่างชัดเจน. ภิกษุทั้งหลาย การลงคะแนนเสียงแบบเปิดเผยย่อมเป็นอย่างนี้แล.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, sakaṇṇajappako salākaggāho hoti? Tena salākaggāhāpakena bhikkhunā ekamekassa bhikkhuno upakaṇṇake ārocetabbaṃ ‘ayaṃ evaṃvādissa salākā, ayaṃ evavādissa salākā, yaṃ icchasi, taṃ gaṇhāhī’ti. Gahite vattabbo ‘mā ca kassaci ārocehī’ti. Sace jānāti ‘adhammavādī bahutarā’ti, ‘duggaho’ti paccukkaḍḍhitabbaṃ. Sace jānāti ‘dhammavādī bahutarā’ti, ‘suggaho’ti sāvetabbaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, sakaṇṇajappako salākaggāho hotī’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย การลงคะแนนเสียงแบบกระซิบข้างหูเป็นอย่างไร? ภิกษุผู้รับสลากนั้นพึงบอกข้างหูของภิกษุแต่ละรูปว่า ‘นี่คือสลากของฝ่ายที่กล่าวอย่างนี้, นี่คือสลากของฝ่ายที่กล่าวอย่างนี้, ท่านต้องการอันใด จงถือเอาอันนั้น’. เมื่อถือเอาแล้ว พึงบอกว่า ‘อย่าบอกแก่ใครๆ’. ถ้าทราบว่า ‘ฝ่ายอธรรมวาทีมีมากกว่า’ พึงคัดค้านว่า ‘ถือเอาไม่ดี’. ถ้าทราบว่า ‘ฝ่ายธรรมวาทีมีมากกว่า’ พึงประกาศว่า ‘ถือเอาดี’. ภิกษุทั้งหลาย การลงคะแนนเสียงแบบกระซิบข้างหูย่อมเป็นอย่างนี้แล.”

---

Ettha ca alajjussannāya (cūḷava. aṭṭha. 235) parisāya gūḷhako salākaggāho kātabbo, lajjussannāya vivaṭako, bālussannāya sakaṇṇajappakoti veditabbo. Dhammavādīnaṃ yebhuyyatāyāti dhammavādīnaṃ ekenapi adhikatāya, ko pana vādo dvīhi tīhi.

และในที่นี้ พึงทราบว่า การลงคะแนนเสียงแบบลับพึงทำในบริษัทที่ประกอบด้วยคนไร้ยางอาย (จูฬวัคค์ อรรถกถา 235), แบบเปิดเผยในบริษัทที่ประกอบด้วยคนมียางอาย, แบบกระซิบข้างหูในบริษัทที่ประกอบด้วยคนเขลา. คำว่า “ด้วยความที่ฝ่ายธรรมวาทีมีมากกว่า” คือ ด้วยความที่ฝ่ายธรรมวาทีมีมากกว่าแม้เพียงหนึ่ง, จะกล่าวไปไยถึงสองหรือสามเล่า.

---

‘‘Catūhi samathehi sammatī’’ti idaṃ sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ, tattha pana dvīhi eva vūpasamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ vinicchitanti sace āpatti natthi, ubho khamāpetvā, atha atthi, āpattiṃ dassetvā ropanavasena vinicchitaṃ. Paṭikammaṃ pana āpattādhikaraṇasamathe parato āgamissatīti. Na samaṇasāruppaṃ assāmaṇakaṃ, samaṇehi akattabbaṃ, tasmiṃ. Ajjhācāre vītikkame sati.

คำว่า “ระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง” นี้กล่าวไว้โดยรวบรวมทั้งหมด, แต่ในที่นั้นพึงเห็นว่าระงับด้วยสมถะเพียง ๒ อย่างเท่านั้น. คำว่า “วินิจฉัยอย่างนี้” คือ ถ้าไม่มีอาบัติ ก็ให้ทั้งสองฝ่ายขอขมากัน, ถ้ามีอาบัติ ก็แสดงอาบัติแล้ววินิจฉัยโดยการปรับอาบัติ. ส่วนการแก้ไข (ปฏิกรรม) จะมาถึงในสมถะแห่งอาปัตตาธิกรณ์ต่อไป. คำว่า “ไม่สมควรแก่สมณะ” คือ ไม่เป็นสมณะ, ไม่ควรที่สมณะจะทำ, ในเรื่องนั้น. เมื่อมีการล่วงละเมิดอันเป็นอาจาระ.

---

Pārājikasāmantena vāti dukkaṭena vā thullaccayena vā. Methunadhamme hi pārājikasāmantā nāma dukkaṭaṃ hoti, adinnādānādīsu thullaccayaṃ. Paṭicaratoti paṭicchādentassa. Acchinnamūlo bhavissatīti pārājikaṃ anāpanno bhavissati, sīlavā bhavissatīti vuttaṃ hoti. Sammā vattitvāti vattaṃ pūretvā. Osāraṇaṃ labhissatīti kammappaṭippassaddhiṃ labhissati.

คำว่า “ด้วยอาบัติใกล้เคียงปาราชิก” คือ ด้วยอาบัติทุกกฏหรืออาบัติถุลลัจจัย. แท้จริง ในเมถุนธรรม อาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิกชื่อว่าทุกกฏ, ในอทินนาทานเป็นต้น ชื่อว่าถุลลัจจัย. คำว่า “ผู้ประพฤติ” คือ ผู้ปกปิด. คำว่า “จักมีรากไม่ขาด” คือ จักไม่เป็นผู้ต้องอาบัติปาราชิก, กล่าวคือ จักเป็นผู้มีศีล. คำว่า “ประพฤติชอบแล้ว” คือ บำเพ็ญวัตรให้บริบูรณ์แล้ว. คำว่า “จักได้การโอสสารณา” คือ จักได้ความสงบระงับแห่งกรรม.

---

Tassāti āpattādhikaraṇassa. Sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi paṭiññāya, tathārūpāya khantiyā vā vinā avūpasamanato. Yā pana paṭiññāti sambandho.

คำว่า “ของอธิกรณ์นั้น” คือ ของอาปัตตาธิกรณ์. การระงับด้วยสัมมุขาวินัยเท่านั้น ย่อมไม่มีด้วยปฏิญญา, เพราะไม่ระงับได้หากปราศจากความอดทนเช่นนั้น. ส่วนคำว่า “ปฏิญญา” นั้น เป็นบทเชื่อม.

---

Etthāti āpattidesanāyaṃ. Siyāti avassaṃ. Kakkhaḷattāya vāḷattāyāti kakkhaḷabhāvāya ceva vāḷabhāvāya ca. Thullavajjanti pārājikañceva saṅghādisesañca. Gihippaṭisaṃyuttanti gihīnaṃ hīnena khuṃsanavambhanadhammikappaṭissavesu āpannaṃ āpattiṃ.

คำว่า “ในที่นี้” คือ ในการแสดงอาบัติ. คำว่า “พึงมี” คือ พึงมีอย่างแน่นอน. คำว่า “เพื่อความเป็นผู้กระด้างและดุร้าย” คือ เพื่อความเป็นผู้กระด้างและเพื่อความเป็นผู้ดุร้าย. คำว่า “อาบัติหนัก” คือ อาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสส. คำว่า “ที่เกี่ยวเนื่องกับคฤหัสถ์” คือ อาบัติที่ต้องในเพราะการด่า การดูหมิ่น และการรับคำโดยชอบธรรมต่อคฤหัสถ์ด้วยถ้อยคำอันเลว.

---

Yathānurūpanti ‘‘dvīhi samathehi, tīhi, catūhi, ekenā’’ti evaṃ vuttanayeneva yathānurūpaṃ. Etthāti imasmiṃ samathādhikāre. Vinicchayanayoti vinicchayanayamattaṃ. Tenāha ‘‘vitthāro panā’’tiādi. Assāti vitthārassa. Samantapāsādikāyaṃ vuttoti samantapāsādikāya nāma vinayaṭṭhakathāyaṃ vutto. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo.

คำว่า “ตามสมควร” คือ ตามสมควรด้วยวิธีที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า “ด้วยสมถะ ๒ อย่าง, ๓ อย่าง, ๔ อย่าง, อย่างเดียว”. คำว่า “ในที่นี้” คือ ในสมถาธิกรณ์นี้. คำว่า “วิธีวินิจฉัย” คือ เพียงแค่วิธีวินิจฉัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ส่วนรายละเอียด...” เป็นต้น. คำว่า “ของรายละเอียด” คือ ของรายละเอียด. คำว่า “กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา” คือ กล่าวไว้ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา. เพราะฉะนั้น พึงทราบด้วยวิธีที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง ดังนี้เป็นอธิบาย.

---

Ettakanti etaṃparamaṃ, na ito bhiyyo.

คำว่า “เพียงเท่านี้” คือ เพียงที่สุดเท่านี้, ไม่มากไปกว่านี้.

---

Adhikaraṇasamathavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาอธิกรณ์สมถะจบแล้ว.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ด้วยประการฉะนี้ พรรณนาปาติโมกข์ในคัมภีร์กังขาวิตรณี

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในคัมภีร์ลีนัตถัปปกาสนียะ อันเป็นวินยัตถะมัญชุสา

---

Bhikkhupātimokkhavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาภิกขุปาติโมกข์จบแล้ว.

---

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

Bhikkhunīpātimokkhavaṇṇanā

พรรณนาภิกขุนีปาติโมกข์

---

Pārājikakaṇḍaṃ

ปาราชิกกัณฑ์

---

Nātho bhikkhunīnaṃ hitatthāya yaṃ pātimokkhaṃ pakāsayīti sambandho. Tattha pakāsayīti desayi, paññāpayīti attho.

บทเชื่อมคือ “พระนาถะทรงประกาศปาติโมกข์ใด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ภิกษุณีทั้งหลาย”. ในบทนั้น คำว่า “ประกาศ” คือ ทรงแสดง, หมายถึง ทรงบัญญัติ.

---

Sādhāraṇapārājikaṃ

ปาราชิกสาธารณ์

---

1. Methunadhammasikkhāpadavaṇṇanā

1. พรรณนาเมถุนธรรมสิกขาบท

---

Abhilāpamattanti vacanamattaṃ, na atthoti adhippāyo. Liṅgabhedamattanti purisaliṅgaṃ itthiliṅganti visesamattaṃ. Visesoti nānāttaṃ. Chandena cevāti pemena ceva, sinehena cevāti attho. Ruciyā cāti icchāya ca. Padhaṃsitāyāti dūsitāya. Paripuṇṇā upasampadā yassā sā paripuṇṇūpasampadā, ubhatosaṅghena upasampannāti attho.

คำว่า “เพียงการกล่าว” คือ เพียงคำพูด, ไม่ใช่เนื้อความ ดังนี้เป็นอธิบาย. คำว่า “เพียงความต่างแห่งเพศ” คือ เพียงความต่างกันของเพศชายและเพศหญิง. คำว่า “ความต่างกัน” คือ ความแตกต่าง. คำว่า “ด้วยฉันทะ” คือ ด้วยความรักและด้วยความเสน่หา ดังนี้เป็นอธิบาย. คำว่า “ด้วยความพอใจ” คือ ด้วยความปรารถนา. คำว่า “ถูกทำลาย” คือ ถูกทำให้เสีย. คำว่า “ผู้มีอุปสมบทบริบูรณ์” คือ ผู้มีอุปสมบทบริบูรณ์, หมายถึง ผู้ที่อุปสมบทแล้วด้วยสงฆ์สองฝ่าย.

---

Methunadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาเมถุนธรรมสิกขาบทจบแล้ว.

---

Asādhāraṇapārājikaṃ

ปาราชิกอสาธารณ์

---

5. Ubbhajāṇumaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาอุพภชาณุมัณฑลสิกขาบท

---

Ubbhakapparanti dutiyamahāsandhito uddhaṃ. Ito cito ca sañcaraṇanti hatthassa vā kāyassa vā tiriyaṃ ito cito ca sañcaraṇaṃ.

คำว่า อุพภกัปปัง คือ เหนือข้อศอกที่สองขึ้นไป. คำว่า อิโต จิโต จ สัญจระณัง คือ การเคลื่อนไหวไปมาข้างโน้นข้างนี้ของมือหรือกายในแนวขวาง.

---

Ekatoavassuteti (pāci. aṭṭha. 662) bhikkhuniyā avassave, bhikkhuniyā kāyasaṃsaggarāgena avassutabhāve satīti attho. Bhikkhuniyā vaseneva ca ekatoavassutabhāvo gahetabbo. Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 662) –

คำว่า เอกโตอวสฺสุเต (ปาจิ. อรรถ. ๖๖๒) หมายถึง เมื่อภิกษุณีมีน้ำกามเคลื่อน, เมื่อภิกษุณีมีน้ำกามเคลื่อนด้วยราคะในการสัมผัสกาย. และพึงถือเอาว่า การมีน้ำกามเคลื่อนไปข้างเดียว ย่อมเป็นไปโดยอำนาจของภิกษุณีเท่านั้น. ข้อนั้นสมันตปาสาทิกา (ปาจิ. อรรถ. ๖๖๒) ได้กล่าวไว้ว่า –

---

‘‘Ekatoavassuteti ettha kiñcāpi ‘ekato’ti avisesena vuttaṃ, tathāpi bhikkhuniyā eva avassute sati ayaṃ āpattibhedo vuttoti veditabbo’’ti.

‘‘คำว่า เอกโตอวสฺสุเต ในที่นี้ แม้จะกล่าวว่า ‘ข้างเดียว’ โดยไม่เจาะจง, ถึงกระนั้น ก็พึงทราบว่า การจำแนกอาบัตินี้กล่าวไว้เมื่อภิกษุณีมีน้ำกามเคลื่อนเท่านั้น’’ ดังนี้.

---

Purisassa kāyanti purisassa yaṃ kañci kāyaṃ. Ubhatoavassutepīti bhikkhuniyā ceva purisassa ca kāyasaṃsaggarāgena avassutabhāve satipi. Kāyenāti yathāparicchinnena attano kāyena. Kāyappaṭibaddhanti purisassa kāyappaṭibaddhaṃ. Avasesakāyena vāti yathāparicchinnakāyato avasesena kāyena, ubbhakkhakaadhojāṇumaṇḍalaadhokapparasaṅkhātena kāyenāti vuttaṃ hoti. Tassa kāyanti avassutassa tassa purisassa yaṃ kañci kāyaṃ. Yathā cettha sayaṃ āmasantiyā thullaccayaṃ, evaṃ tassa āmasanaṃ sādiyantiyāpīti daṭṭhabbaṃ. Purisassa kāyasaṃsaggarāgo natthīti purisassa methunarāgo, gehasitapemaṃ, suddhacittaṃ vā. Avaseseti pārājikakhettato avasese. Kāyappaṭibaddhena kāyappaṭibaddhādibhedeti ‘‘kāyappaṭibaddhena kāyappaṭibaddhaṃ āmasati, āpatti dukkaṭassā’’tiādike (pāci. 659, 662) sabbavāre. ‘‘Asañciccā’’tiādīsu virajjhitvā vā āmasantiyā, aññavihitāya vā, ‘‘ayaṃ puriso’’ti vā ‘‘itthī’’ti vā ajānantiyā vā, tena phuṭṭhāyapi taṃ phassaṃ assādayantiyā vā āmasanepi sati anāpatti.

คำว่า ปุริสสฺส กายัง คือ กายส่วนใดส่วนหนึ่งของบุรุษ. คำว่า อุภโตอวสฺสุเตปิ คือ แม้เมื่อภิกษุณีและบุรุษมีน้ำกามเคลื่อนด้วยราคะในการสัมผัสกาย. คำว่า กาเยนาติ คือ ด้วยกายของตนที่กำหนดไว้แล้ว. คำว่า กายปฺปฏิพทฺธัง คือ ส่วนที่เนื่องด้วยกายของบุรุษ. คำว่า อวเสสกกาเยน วาติ คือ ด้วยกายส่วนที่เหลือจากกายที่กำหนดไว้แล้ว, หมายถึง ด้วยกายที่นับว่าเป็นส่วนเหนือไหปลาร้า ใต้หัวเข่า และใต้ข้อศอก. คำว่า ตสฺส กายัง คือ กายส่วนใดส่วนหนึ่งของบุรุษผู้มีน้ำกามเคลื่อนนั้น. และในที่นี้ พึงเห็นว่า เมื่อภิกษุณีลูบคลำเอง ย่อมเป็นอาบัติถุลลัจจัย, แม้เมื่อภิกษุณียินดีการลูบคลำของบุรุษนั้น ก็พึงเห็นอย่างนั้น. คำว่า ปุริสสฺส กายสํสคฺครคฺโค นตฺถีติ คือ ราคะในการสัมผัสกายของบุรุษ, ความรักใคร่ในเรือน, หรือจิตที่บริสุทธิ์ของบุรุษ. คำว่า อวเสเสติ คือ ในส่วนที่เหลือจากเขตปาราชิก. คำว่า กายปฺปฏิพทฺเธน กายปฺปฏิพทฺธาทิเภเทติ คือ ในวาระทั้งหมดมีคำว่า ‘‘กายปฺปฏิพทฺเธน กายปฺปฏิพทฺธัง อามสติ, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ (ปาจิ. ๖๕๙, ๖๖๒) เป็นต้น. ในคำว่า ‘‘อสญฺจิจฺจา’’ เป็นต้น แม้เมื่อภิกษุณีลูบคลำด้วยความพลั้งเผลอ, หรือด้วยจิตที่ฟุ้งซ่าน, หรือไม่รู้ว่า ‘‘นี่คือบุรุษ’’ หรือ ‘‘นี่คือสตรี’’, หรือแม้ถูกสัมผัสแล้วยินดีสัมผัสนั้น ก็เป็นอนาบัติ.

---

Ubbhajāṇumaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุพภชาณุมัณฑลสิกขาบท จบ.

---

6. Vajjappaṭicchādikāsikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาวชฺชปฏิจฺฉาทิกาสิกขาบท

---

Pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannanti bhikkhūhi sādhāraṇānaṃ catunnaṃ, asādhāraṇānaṃ catunnañcāti aṭṭhannamaññataraṃ ajjhāpannaṃ. Idañca pārājikaṃ (pāci. aṭṭha. 666) pacchā paññattaṃ, saṅgītikārakācariyehi pana purimena saddhiṃ yugaḷaṃ katvā imasmiṃ okāse ṭhapitanti veditabbaṃ. ‘‘Aṭṭhannaṃ pārājikānaṃ aññatara’’nti (pāci. 666) vacanato pana vajjappaṭicchādikaṃ yā paṭicchādeti, sāpi vajjappaṭicchādikā evāti daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi vajjappaṭicchādanaṃ pemavasena hoti, tathāpi sikkhāpadavītikkamacittaṃ domanassameva hotīti katvā dukkhavedanaṃ hotīti ‘‘tatra hi pācittiyaṃ…pe… sesaṃ tādisamevā’’ti vuttaṃ.

คำว่า ปาราชิกัง ธัมมัง อชฺฌาปันนัง คือ ต้องอาบัติปาราชิกอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปาราชิก ๘ อย่าง คือ ๔ อย่างที่เป็นสาธารณะแก่ภิกษุ และ ๔ อย่างที่ไม่เป็นสาธารณะ. และพึงทราบว่า ปาราชิกนี้ (ปาจิ. อรรถ. ๖๖๖) บัญญัติขึ้นภายหลัง, แต่พระอาจารย์ผู้ทำสังคายนาได้จัดให้เป็นคู่กับปาราชิกก่อนหน้านี้แล้ววางไว้ในที่นี้. อนึ่ง พึงเห็นว่า ด้วยคำว่า ‘‘อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปาราชิก ๘ อย่าง’’ (ปาจิ. ๖๖๖) ผู้ใดปกปิดความผิด, ผู้นั้นก็เป็นผู้ปกปิดความผิดนั่นเอง. แม้ว่าการปกปิดความผิดจะเป็นไปโดยความรักใคร่, ถึงกระนั้น จิตที่ล่วงละเมิดสิกขาบทก็เป็นโทมนัสเท่านั้น, เพราะฉะนั้น จึงเป็นทุกขเวทนา, ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘‘ในเรื่องนั้น ย่อมเป็นปาจิตตีย์…เป… ที่เหลือก็เช่นเดียวกัน’’.

---

Vajjappaṭicchādikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวชฺชปฏิจฺฉาทิกาสิกขาบท จบ.

---

7. Ukkhittānuvattikāsikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาอุกฺขิตฺตานุวตฺติกาสิกขาบท

---

Satthusāsanenāti ñattisampadāya ceva anussāvanasampadāya ca. Idha pana codanāsāraṇāpubbakameva ñattianussāvanaṃ satthusāsananti āha ‘‘idhāpī’’tiādi. Karaṇanti ñattiṭṭhapanañceva anussāvanāvacanañca. Anādaranti puggale ceva dhamme ca ādaravirahitaṃ. Tenāha ‘‘yenā’’tiādi. Tattha pariyāpannagaṇe vāti tasmiṃ saṅghe pariyāpanne sambahulapuggalasaṅkhāte gaṇe vā. ‘‘Sammāvattanāya avattamānanti attho’’ti iminā adhippāyattho vutto. Ekakammādiketi ekakammaekuddesasamasikkhātāya. Saha ayanabhāvenāti saha vattanabhāvena. Samāno saṃvāso etesanti samānasaṃvāsakā.

คำว่า สตฺถุสาสเนนาติ คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งญัตติและด้วยความถึงพร้อมแห่งอนุสาวนา. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า ญัตติและอนุสาวนาที่มีการโจทนาและการเรียกมาเป็นเบื้องต้นเท่านั้น เป็นคำสอนของพระศาสดา, ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘‘ในที่นี้ก็เช่นกัน’’ เป็นต้น. คำว่า กะระณัง คือ การตั้งญัตติและการกล่าวอนุสาวนา. คำว่า อนาทระ คือ การปราศจากความเคารพในบุคคลและในธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘เยนา’’ เป็นต้น. คำว่า ตตฺถ ปริยาปนฺนคเณ วาติ คือ ในหมู่คณะที่นับว่าเป็นบุคคลจำนวนมากที่รวมอยู่ในสงฆ์นั้น. ด้วยคำว่า ‘‘สมฺมาวตฺตนาย อวตฺตมานันติ อตฺโถ’’ นี้ ได้กล่าวถึงความหมายโดยอธิบาย. คำว่า เอกกมฺมาทิเกติ คือ ด้วยการมีกรรมเดียวกัน, การมีอุเทศเดียวกัน, การมีสิกขาเสมอกัน. คำว่า สห อายนภาเวnaติ คือ ด้วยการเป็นไปร่วมกัน. คำว่า สมาโน สํวาโส เอเตสันติ คือ ผู้มีสังวาสเสมอกัน.

---

Idāni yena saṃvāsena te ‘‘samānasaṃvāsakā’’ti (pāci. aṭṭha. 669) vuttā, so saṃvāso tassa ukkhittakassa tehi saddhiṃ natthi, yehi ca saddhiṃ tassa so saṃvāso natthi, na tena te bhikkhū attano sahāyā katā honti, tasmā so akatasahāyo nāmāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yassa panā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ padavaṇṇanaṃ katvā idāni atthamattaṃ dassetuṃ ‘‘samānasaṃvāsakabhāvaṃ anupagatanti attho’’ti vuttaṃ. Kiṃ taṃ anuvattananti kassaci āsaṅkā siyāti taṃ sarūpato dassento ‘‘yaṃdiṭṭhiko so hotī’’tiādimāha. Tattha soti yo ukkhittako, so.

บัดนี้ เพื่อแสดงความหมายว่า สังวาสใดที่ท่านกล่าวว่า ‘‘ผู้มีสังวาสเสมอกัน’’ (ปาจิ. อรรถ. ๖๖๙) สังวาสนั้นของภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้นไม่มีกับภิกษุเหล่านั้น, และภิกษุเหล่านั้นไม่ได้ทำภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้นให้เป็นสหายของตน, เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้นชื่อว่าผู้ไม่มีสหาย, จึงกล่าวคำว่า ‘‘ยสฺส ปนา’’ เป็นต้น. เมื่ออธิบายบทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงเพียงความหมาย จึงกล่าวว่า ‘‘หมายถึง ไม่ถึงซึ่งความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน’’. หากมีใครสงสัยว่า การประพฤติตามนั้นคืออะไร, ท่านจึงแสดงลักษณะของมันโดยกล่าวว่า ‘‘เขาเป็นผู้มีทิฏฐิเช่นใด’’ เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า โส คือ ภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้น.

---

Ukkhittānuvattikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุกฺขิตฺตานุวตฺติกาสิกขาบท จบ.

---

8. Aṭṭhavatthukāsikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาอัฏฐวัตถุกาสิกขาบท

---

Lokassādamittasanthavavasenāti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.675) lokassādasaṅkhātassa mittasanthavassa vasena. Kiṃ tanti āha ‘‘kāyasaṃsaggarāgenā’’ti. Kāyasaṃsaggarāgeneva tintā idha avassutā nāma, na methunarāgenāti. Kathametaṃ viññāyatīti āha ‘‘ayameva hī’’tiādi. Kiṃ panettha kāraṇanti āha ‘‘samantapāsādikāyaṃ panassa vicāraṇā katā’’ti. Tatthāyaṃ vicāraṇā – ettha ca asaddhammoti kāyasaṃsaggova veditabbo, na methunadhammo. Na hi methunassa sāmantā thullaccayaṃ hoti. ‘‘Viññū paṭibalo kāyasaṃsaggaṃ samāpajjitu’’nti (pāci. 676) vacanampi cettha sādhakanti. Yaṃ yena kataṃ, taṃ tasseva hotīti. Purisapuggalassāti sāmivacananti dassetuṃ ‘‘yaṃ purisapuggalenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hatthoti attano hattho. Na kevalañcettha hatthaggahaṇanti ‘‘hattho nāma kapparaṃ upādāya yāva agganakhā’’ti (pāci. 676) vuttassa hatthasseva gahaṇaṃ, atha kho tassa ca aññassapi apārājikakhettassa gahaṇaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘hatthaggahaṇa’’nti vuttaṃ. Tathā saṅghāṭikaṇṇaggahaṇanti na kevalaṃ saṅghāṭikaṇṇasseva gahaṇaṃ, atha kho tassa ca aññassapi yassa kassaci cīvarappadesassa gahaṇaṃ vuttanti dassetuṃ ‘‘ettha ca yassa kassacī’’tiādi vuttaṃ. Itthannāmaṃ ṭhānanti evaṃnāmakaṃ ṭhānaṃ. ‘‘Paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā pūretvā’’ti idaṃ nidassanamattaṃ. Tasmā paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā ekantarikāya vā yena tena nayena pūretvāti attho.

คำว่า โลกสฺสาทมิตฺตสนฺถววเสนาติ (สารตฺถ. ฎีกา ปาจิตฺติย ๓.๖๗๕) คือ ด้วยอำนาจแห่งความคุ้นเคยฉันมิตรที่เรียกว่าความยินดีในโลก. คำว่า กิง ตันติ คือ อะไรเล่าคือสิ่งนั้น? ท่านกล่าวว่า ‘‘ด้วยความกำหนัดในการเคล้าคลึงกาย’’. ในที่นี้ ภิกษุณีผู้ชื่อว่า อวัสสุตา (ผู้มีความกำหนัด) คือผู้ชุ่มแล้วด้วยความกำหนัดในการเคล้าคลึงกายนั่นเอง ไม่ใช่ด้วยความกำหนัดในเมถุนธรรม. คำว่า กถเมตัง วิญฺญาตีติ คือ ข้อนี้พึงทราบได้อย่างไร? ท่านกล่าวว่า ‘‘เพราะเหตุนี้เอง’’ เป็นต้น. คำว่า กิง เปตฺถ การณันติ คือ อะไรเป็นเหตุในเรื่องนี้? ท่านกล่าวว่า ‘‘ในสมันตปาสาทิกาได้มีการพิจารณาเรื่องนี้ไว้แล้ว’’. การพิจารณาในที่นั้นมีดังนี้ – ในที่นี้ อสัทธรรมพึงทราบว่าคือการเคล้าคลึงกายเท่านั้น ไม่ใช่เมถุนธรรม เพราะอาบัติถุลลัจจัยย่อมไม่มีในเพราะความใกล้ต่อเมถุนธรรม. แม้คำว่า ‘‘วิญฺญู ปฏิพโล กายสํสคฺคัง สมาปชฺชิตุ’’ (ปาจิ. ๖๗๖) ก็เป็นหลักฐานในเรื่องนี้. คำว่า ยัง เยนะ กะตัง, ตัง ตสฺเสว โหตีติ คือ สิ่งใดที่ใครทำ สิ่งนั้นย่อมเป็นของผู้นั้น. คำว่า ปุริสปุคฺคลสฺสาติ คือ เพื่อแสดงว่าเป็นสามีวิภัตติ จึงกล่าวคำว่า ‘‘ยัง ปุริสปุคฺคเลนา’’ เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า หตฺโถ คือ มือของตน. และในที่นี้ ไม่ใช่เพียงการจับมือเท่านั้น คำว่า ‘‘หตฺโถ นาม กปฺปะรัง อุปาทาย ยาว อคฺคนขา’’ (ปาจิ. ๖๗๖) หมายถึง การจับมือที่กล่าวไว้ว่า ‘‘มือคือตั้งแต่ข้อศอกจนถึงปลายเล็บ’’ แต่ยังหมายถึงการรวมเอาส่วนนั้นและส่วนอื่นที่ไม่เป็นเขตปาราชิกเข้าไว้ด้วยกันแล้วเรียกว่า ‘‘การจับมือ’’. เช่นเดียวกัน คำว่า สังฆาฏิกัณณคฺคหะณัง ไม่ใช่เพียงการจับชายสังฆาฏิเท่านั้น แต่ยังหมายถึงการจับส่วนอื่นใดของจีวร ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘‘ในที่นี้ ส่วนใดส่วนหนึ่ง’’ เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายนั้น. คำว่า อิตฺถันนามัง ฐานัง คือ สถานที่ชื่ออย่างนี้. คำว่า ‘‘ปฏฺปาฏิยา วา อุปฺปฏฺปาฏิยา วา ปูเรตฺวา’’ นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงมีเนื้อความว่า การทำให้เต็มโดยลำดับ หรือโดยย้อนลำดับ หรือโดยเว้นระยะ หรือโดยวิธีใดวิธีหนึ่งก็ตาม.

---

Tā āpattiyoti tā āpannā āpattiyo. Yathā cekekasmiṃ vatthusmiṃ evaṃ visuṃ visuṃ sattasu vatthūsu satakkhattumpi vītikkantesu tā āpattiyo desetvā muccati. Gaṇanūpikāti desitagaṇanaṃ upagacchati. Dhuranikkhepaṃ katvāti ‘‘aññaṃ vatthuṃ āpajjissāmī’’ti ussāhaṃ ṭhapetvā.

คำว่า ตา อาปตฺติโยติ คือ อาบัติเหล่านั้นที่ต้องแล้ว. และในวัตถุหนึ่งๆ อย่างไร ในวัตถุ ๗ อย่างที่แยกกัน แม้ล่วงละเมิดตั้งร้อยครั้ง ก็พ้นได้ด้วยการแสดงอาบัติเหล่านั้นอย่างนั้น. คำว่า คณนูปิกาติ คือ ถึงซึ่งการนับที่แสดงแล้ว. คำว่า ธุรนิกฺเขปัง กตฺวาติ คือ ละความพยายามเสียว่า ‘‘เราจักต้องวัตถุอื่น’’.

---

Aṭṭhavatthukāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฏฐวัตถุกาสิกขาบทจบแล้ว.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ด้วยประการฉะนี้ ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณีย์

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในวินยัตถะมัญชูสา ชื่อลีนัตถัปปกาสนีย์

---

Bhikkhunipātimokkhe pārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปาราชิกในภิกขุนีปาติโมกข์จบแล้ว.

---

Saṅghādisesakaṇḍaṃ

สังฆาทิเสสกัณฑ์

---

1. Ussayavādikāsikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาอุสสยวาทิกาสิกขาบท

---

Mānussayavasena kodhūssayavasenāti bāhullanayena vuttaṃ. Teneva vakkhati ‘‘ticittaṃ tivedana’’nti. Aḍḍakaraṇatthāyāti ettha aḍḍoti vohārikavinicchayo vuccati. Yaṃ pabbajitā ‘‘adhikaraṇa’’ntipi vadanti, tassa karaṇatthāya vohārikavinicchayatthāyāti vuttaṃ hoti. Vītikkamakkhaṇeyevāti vatthujjhācārakkhaṇeyeva, na tatiyāya samanubhāsanāyāti adhippāyo. Bhikkhuniṃ saṅghato nissāretīti āpannaṃ bhikkhuniṃ bhikkhunisaṅghamhā nissāreti. Hetumhi cāyaṃ kattuvohāro ‘‘nissāraṇahetubhūtadhammo ‘nissāraṇīyo’ti vutto’’ti katvā.

คำว่า โดยความริษยาเพราะมานะ โดยความริษยาเพราะความโกรธ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งความมาก. เพราะเหตุนั้นนั่นแล ท่านจึงจะกล่าวว่า "มีจิต ๓ มีเวทนา ๓" ดังนี้. ในคำว่า เพื่อทำอัฑฒะ (คดี) นี้ คำว่า อัฑฒะ หมายถึง การวินิจฉัยของพวกโวหาริกะ. คำว่า เพื่อประโยชน์แก่การทำคดีนั้น ซึ่งบรรพชิตทั้งหลายเรียกว่า "อธิกรณ์" หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การวินิจฉัยของพวกโวหาริกะ. คำว่า ในขณะแห่งการล่วงละเมิดนั่นเอง หมายถึง ในขณะแห่งการประพฤติล่วงวัตถุนั้นนั่นเอง ไม่ใช่ในขณะแห่งการสวดกรรมวาจาครั้งที่ ๓ ดังนี้เป็นอัธยาศัย. คำว่า ขับภิกษุณีออกจากสงฆ์ หมายถึง ขับภิกษุณีผู้ต้องอาบัติออกจากภิกขุนีสงฆ์. และคำว่า "นิสสารณียะ" นี้ เป็นกัตตุโวหารในความหมายแห่งเหตุ โดยถือเอาว่า "ธรรมที่เป็นเหตุแห่งการขับออก ชื่อว่า นิสสารณียะ".

---

Yattha ṭhitāyāti upassayabhikkhācāramaggādīsu yasmiṃ ṭhāne ṭhitāya. Tato paṭṭhāya gacchantiyāti tato paṭṭhāya vohārikānaṃ santikaṃ gacchantiyā. Dutiyeti dutiyārocane. Tenāti upāsakena. Evaṃ vuttāyāti ‘‘mama ca tava ca kathaṃ tvaṃyeva ārocehī’’ti vuttāya. Aññena kathāpetīti kappiyakārakena kathāpeti. Yathā vā tathā vā hi ārociyamāneti kappiyakārako vā bhikkhuniyā kathaṃ paṭhamaṃ ārocetu, itaro vā attano kathaṃ (pāci. aṭṭha. 679). Kappiyakārako vā ubhinnampi kathaṃ, itaro vā ubhinnampi kathaṃ ārocetūti evaṃ yathā tathā ārociyamāne. Ubhinnampi pana kathaṃ sutvāti yathā tathā vā ārocitaṃ pana ubhinnampi kathaṃ sutvā.

คำว่า ในที่ที่ภิกษุณียืนอยู่ หมายถึง ในที่ใดที่หนึ่ง เช่น อุปัสสยะ ทางบิณฑบาต เป็นต้น ที่ภิกษุณียืนอยู่. คำว่า ไปจากที่นั้น หมายถึง ไปสู่สำนักของพวกโวหาริกะจากที่นั้น. คำว่า ครั้งที่สอง หมายถึง ในการบอกครั้งที่สอง. คำว่า โดยอุบาสกนั้น หมายถึง โดยอุบาสก. คำว่า เมื่อภิกษุณีถูกกล่าวอย่างนี้ หมายถึง เมื่อภิกษุณีถูกกล่าวว่า "เรื่องของฉันและเรื่องของเธอ เธอจงบอกเองเถิด". คำว่า ให้ผู้อื่นพูด หมายถึง ให้กัปปิยการกพูด. คำว่า เมื่อเรื่องถูกบอกไปอย่างใดอย่างหนึ่ง หมายถึง กัปปิยการกจะบอกเรื่องของภิกษุณีก่อน หรืออีกฝ่ายหนึ่งจะบอกเรื่องของตน (ปาจิ. อรรถ. ๖๗๙) กัปปิยการกจะบอกเรื่องของทั้งสองฝ่าย หรืออีกฝ่ายหนึ่งจะบอกเรื่องของทั้งสองฝ่าย ดังนี้ เมื่อเรื่องถูกบอกไปอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า แต่เมื่อได้ฟังเรื่องของทั้งสองฝ่ายแล้ว หมายถึง แต่เมื่อได้ฟังเรื่องของทั้งสองฝ่ายที่ถูกบอกไปอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว.

---

Ākaḍḍhiyamānā gacchatīti vuccamānā vohārikānaṃ santikaṃ gacchati, imassa ‘‘tassā anāpattī’’ti iminā sambandho. Evaṃ sesesupi. Rakkhaṃ yācatīti dhammikaṃ rakkhaṃ yācati. Idāni yathā yācitā rakkhā dhammikā hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘upassaye aññehi kataṃ anācāraṃ anodissa ācikkhantī’’ti vuttaṃ. Tattha atītaṃ ārabbha atthi odissa ācikkhanā (pāci. aṭṭha. 679), atthi anodissa ācikkhanā, anāgataṃ ārabbhāpi atthi odissa ācikkhanā, atthi anodissa ācikkhanā.

คำว่า ถูกชักนำไปอยู่ย่อมไป หมายถึง ไปสู่สำนักของพวกโวหาริกะเมื่อถูกกล่าวชักชวน คำนี้มีความสัมพันธ์กับคำว่า "ภิกษุณีนั้นไม่มีอาบัติ". แม้ในข้อที่เหลือก็มีนัยอย่างนี้. คำว่า ขอความคุ้มครอง หมายถึง ขอความคุ้มครองโดยชอบธรรม. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าความคุ้มครองที่ขอมานั้นเป็นธรรมอย่างไร จึงกล่าวว่า "บอกอนาจารที่ผู้อื่นทำในอุปัสสยะโดยไม่เจาะจง". ในเรื่องนั้น การบอกโดยเจาะจงที่ปรารภอดีตก็มี (ปาจิ. อรรถ. ๖๗๙) การบอกโดยไม่เจาะจงก็มี การบอกโดยเจาะจงที่ปรารภอนาคตก็มี การบอกโดยไม่เจาะจงก็มี.

---

Kathaṃ atītaṃ ārabbha odissa ācikkhanā hoti? Bhikkhunupassaye gāmadārakā, dhuttādayo vā ye keci anācāraṃ vā ācaranti, rukkhaṃ vā chindanti, phalāphalaṃ vā haranti, parikkhāre vā acchindanti. Bhikkhunī vohārike upasaṅkamitvā ‘‘amhākaṃ upassaye idaṃ nāma kata’’nti vadati. ‘‘Kenā’’ti vutte ‘‘asukena ca asukena cā’’ti ācikkhati. Evaṃ atītaṃ ārabbha odissa ācikkhanā hoti, sā na vaṭṭati. Tañce sutvā te vohārikā tesaṃ daṇḍaṃ karonti, sabbaṃ bhikkhuniyā gīvā hoti. ‘‘Daṇḍaṃ gaṇhissantī’’ti adhippāyepi sati gīvāyeva hoti. Sace pana tassa ‘‘daṇḍaṃ gaṇhathā’’ti vadati, pañcamāsakamatte gahite pārājikaṃ hoti.

การบอกโดยเจาะจงที่ปรารภอดีตเป็นอย่างไร? เด็กชาวบ้าน หรือพวกคนพาลเป็นต้น เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ประพฤติอนาจาร หรือตัดต้นไม้ หรือเก็บผลไม้ หรือแย่งชิงบริขารในอุปัสสยะของภิกษุณี. ภิกษุณีเข้าไปหาพวกโวหาริกะแล้วกล่าวว่า "ในอุปัสสยะของพวกเรา มีสิ่งนี้ชื่อนี้ถูกทำ". เมื่อถูกถามว่า "ใครทำ" ก็บอกว่า "คนชื่อโน้นและคนชื่อโน้น". การบอกโดยเจาะจงที่ปรารภอดีตเป็นอย่างนี้ การบอกนั้นไม่ควร. ถ้าพวกโวหาริกะเหล่านั้นได้ฟังแล้วลงโทษแก่คนเหล่านั้น ทั้งหมดตกเป็นภาระของภิกษุณี. แม้มีอัธยาศัยว่า "พวกเขาจะลงโทษ" ก็ตกเป็นภาระของภิกษุณีอยู่นั่นเอง. แต่ถ้าภิกษุณีกล่าวแก่โวหาริกะนั้นว่า "จงปรับไหม" เมื่อมีการปรับไหมมีค่าถึง ๕ มาสก ก็เป็นปาราชิก.

---

Tehi ‘‘kenā’’ti vutte pana ‘‘asukenā’ti vattuṃ amhākaṃ na vaṭṭati, tumheyeva jānissatha. Kevalañhi mayaṃ rakkhaṃ yācāma, taṃ no detha, avahaṭabhaṇḍampi āharāpethā’’ti vattabbaṃ. Evaṃ anodissa ācikkhanā hoti, sā vaṭṭati. Evaṃ vutte sacepi te vohārikā te kārake gavesitvā tesaṃ daṇḍaṃ karonti, sabbaṃ sāpateyyampi gahitaṃ, bhikkhuniyā neva gīvā, na āpatti.

แต่เมื่อพวกเจ้าหน้าที่เหล่านั้นถามว่า 'โดยใคร' ก็ไม่ควรที่พวกเราจะกล่าวว่า 'โดยคนชื่อโน้น' ควรกล่าวว่า 'พวกท่านจะทราบเองเถิด พวกเราเพียงแต่ขอความคุ้มครอง ขอพวกท่านจงให้ความคุ้มครองแก่พวกเรา และจงให้เขานำสิ่งของที่ถูกลักไปกลับมาด้วย' การบอกโดยไม่เจาะจงเป็นอย่างนี้ การบอกนั้นควร เมื่อกล่าวอย่างนี้ แม้พวกเจ้าหน้าที่เหล่านั้นจะสืบหาผู้กระทำเหล่านั้นแล้วลงโทษพวกเขา แม้ทรัพย์สมบัติทั้งหมดจะถูกยึดไป ก็ไม่ใช่ความรับผิดชอบของภิกษุณี ไม่เป็นอาบัติ

---

Parikkhāraṃ harante disvā tesaṃ anatthakāmatāya ‘‘coro coro’’ti vattumpi na vaṭṭati. Evaṃ vuttepi hi yaṃ tesaṃ daṇḍaṃ karonti, sabbaṃ bhikkhuniyā gīvā hoti. Attano vacanakaraṃ pana ‘‘iminā me parikkhāro gahito, taṃ āharāpehi, mā cassa daṇḍaṃ karothā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Dāsadāsivāpiādīnaṃ atthāya aḍḍaṃ karonti, ayaṃ akappiyaaḍḍo nāma, na vaṭṭati.

เมื่อเห็นคนกำลังลักบริขาร ไม่ควรกล่าวว่า 'โจร โจร' ด้วยความปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่คนเหล่านั้น เพราะเมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว การลงโทษใดที่พวกเจ้าหน้าที่ทำแก่คนเหล่านั้น ทั้งหมดเป็นความรับผิดชอบของภิกษุณี แต่ควรกล่าวแก่คนที่เชื่อฟังคำพูดของตนว่า 'บริขารของฉันถูกคนนี้ถือเอาไป จงให้เขานำกลับมา แต่อย่าลงโทษเขาเลย' การทำคดีเพื่อประโยชน์แก่ทาสและทาสีเป็นต้น นี้ชื่อว่า อกัปปิยอัฑฒะ (คดีที่ไม่ควร) ไม่ควร

---

Kathaṃ anāgataṃ ārabbha odissa ācikkhanā hoti? Vuttanayeneva parehi anācārādīsu katesu bhikkhunī vohārike evaṃ vadati ‘‘amhākaṃ upassaye idañcidañca karonti, rakkhaṃ no detha āyatiṃ akaraṇatthāyā’’ti. ‘‘Kena evaṃ kata’’nti vutte ‘‘asukena ca asukena cā’’ti ācikkhati. Evaṃ anāgataṃ ārabbha odissa ācikkhanā hoti, sāpi na vaṭṭati. Tesañhi daṇḍe kate purimanayeneva sabbaṃ bhikkhuniyā gīvā. Sesaṃ purimasadisameva.

การบอกโดยเจาะจงที่ปรารภอนาคตเป็นอย่างไร? เมื่อผู้อื่นทำอนาจารเป็นต้นตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ภิกษุณีกล่าวแก่พวกเจ้าหน้าที่อย่างนี้ว่า 'ในสำนักของพวกเรา มีสิ่งนั้นสิ่งนี้ถูกทำ ขอพวกท่านจงให้ความคุ้มครองแก่พวกเรา เพื่อไม่ให้ทำอีกในอนาคต' เมื่อถูกถามว่า 'ใครทำอย่างนี้' ก็บอกว่า 'คนชื่อโน้นและคนชื่อโน้น' การบอกโดยเจาะจงที่ปรารภอนาคตเป็นอย่างนี้ การบอกนั้นก็ไม่ควร เพราะเมื่อมีการลงโทษแก่คนเหล่านั้น ทั้งหมดเป็นความรับผิดชอบของภิกษุณีตามนัยก่อน ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับข้อก่อน

---

Sace pana vohārikā bhikkhunupassaye evarūpaṃ anācāraṃ karontānaṃ ‘‘imaṃ nāma daṇḍaṃ karomā’’ti bheriṃ carāpetvā āṇāya atiṭṭhamāne pariyesitvā daṇḍaṃ karonti, bhikkhuniyā neva gīvā, na āpatti.

แต่ถ้าพวกเจ้าหน้าที่ประกาศตีกลองว่า 'พวกเราจะลงโทษชื่อนี้' แก่ผู้ที่ทำอนาจารเช่นนั้นในสำนักของภิกษุณี แล้วสืบหาผู้ที่ไม่ตั้งอยู่ในอาณัติแล้วลงโทษ ภิกษุณีก็ไม่ใช่ความรับผิดชอบ ไม่เป็นอาบัติ

---

Yo cāyaṃ bhikkhunīnaṃ vutto, bhikkhūnampi eseva nayo. Bhikkhunopi hi odissa ācikkhanā na vaṭṭati, yaṃ tathā ācikkhite tesaṃ daṇḍaṃ karonti, taṃ sabbaṃ gīvā hoti. Vuttanayeneva daṇḍaṃ gaṇhāpentassa pārājikaṃ. Yo pana ‘‘daṇḍaṃ karissantī’’ti jānantopi anodissa katheti, te ca pariyesitvā daṇḍaṃ karontiyeva, na doso. Vihārasīmāya rukkhādīni chindantānaṃ vāsipharasuādīni gahetvā pāsāṇe koṭṭenti, na vaṭṭati. Sace dhārā bhijjati, kārāpetvā dātabbā. Upadhāvitvā tesaṃ parikkhāre gaṇhanti, tampi na kātabbaṃ. Lahuparivattañhi cittaṃ, theyyacetanāya uppannāya mūlacchejjampi gaccheyya.

นัยที่กล่าวแล้วแก่ภิกษุณีนี้ แม้แก่ภิกษุก็มีนัยอย่างเดียวกัน เพราะการบอกโดยเจาะจงแม้แก่ภิกษุก็ไม่ควร การลงโทษใดที่พวกเจ้าหน้าที่ทำแก่คนเหล่านั้นเมื่อถูกบอกอย่างนั้น ทั้งหมดเป็นความรับผิดชอบของภิกษุ สำหรับผู้ที่ให้รับโทษตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เป็นปาราชิก แต่ผู้ที่แม้รู้ว่า 'พวกเขาจะลงโทษ' ก็บอกโดยไม่เจาะจง และพวกเจ้าหน้าที่เหล่านั้นสืบหาแล้วลงโทษนั่นเอง ไม่เป็นโทษ การถือเอาพร้าและขวานเป็นต้นของผู้ที่กำลังตัดต้นไม้เป็นต้นในเขตวิหารไปทุบกับหิน ไม่ควร ถ้าคมแตก ต้องให้เขาซ่อมแล้วคืนให้ การวิ่งตามไปยึดบริขารของคนเหล่านั้น แม้นั้นก็ไม่ควรทำ เพราะจิตเป็นของกลับกลายได้ง่าย เมื่อเจตนาลักทรัพย์เกิดขึ้น ก็อาจถึงความขาดแห่งมูล (ปาราชิก) ได้

---

Ussayavādikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุสสยวาทิกาสิกขาบท จบแล้ว

---

2. Corivuṭṭhāpikāsikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาโจรีวุฏฐาปิกาสิกขาบท

---

Mallagaṇabhaṭiputtagaṇādikantiādīsu (sārattha. ṭī. pācittiya 3.683) mallagaṇo nāma nārāyanabhattiko tattha tattha pānīyaṭṭhapanapokkharaṇikhaṇanādipuññakammakārako gaṇo. Bhaṭiputtagaṇo nāma kumārabhattikagaṇo. Dhammagaṇoti sāsanabhattiko anekappakārapuññakammakārako gaṇo. Gandhikaseṇīti anekappakārasugandhivikatikārako gaṇo. Dussikaseṇīti dussavāṇijasamūho, pesakāragaṇoti attho.

ในคำว่า หมู่มัลละ หมู่บุตรของคนรับจ้างเป็นต้น (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตติยะ ๓.๖๘๓) เป็นต้น หมู่มัลละ คือ หมู่ชนผู้ภักดีในพระนารายณ์ ผู้กระทำบุญกรรมมีประการต่างๆ เช่น การตั้งน้ำดื่มและการขุดสระน้ำในที่นั้นๆ หมู่บุตรของคนรับจ้าง คือ หมู่ชนผู้ภักดีในพระกุมาร หมู่ธรรมะ คือ หมู่ชนผู้ภักดีในพระศาสนา ผู้กระทำบุญกรรมหลายประการ สมาคมช่างเครื่องหอม คือ หมู่ชนผู้ทำของหอมมีประการต่างๆ สมาคมช่างผ้า คือ กลุ่มพ่อค้าผ้า อธิบายว่า หมู่ช่างทอผ้า

---

Vuṭṭhāpentiyāti upasampādentiyā. Kenaci karaṇīyena pakkantāsu bhikkhunīsu agantvā khaṇḍasīmaṃ yathānisinnaṭṭhāneyeva attano nissitakaparisāya saddhiṃ vuṭṭhāpentiyā vācācittato samuṭṭhāti (pāci. aṭṭha. 683), aññaṃ sīmaṃ vā nadiṃ vā gantvā vuṭṭhāpentiyā kāyavācācittato samuṭṭhātīti āha ‘‘corivuṭṭhāpanasamuṭṭhāna’’nti. Anāpucchā vuṭṭhāpanavasena kiriyākiriyaṃ. Paññattiṃ ajānantā ariyāpi vuṭṭhāpentīti vā kammavācāpariyosāne āpattikkhaṇe vipākābyākatasamaṅgitāvasena vā ticittaṃ.

คำว่า วุฏฐาเปนติยา คือ อุปสัมปาเทนติยา (เมื่อให้การอุปสมบท) เมื่อภิกษุณีทั้งหลายผู้หลีกไปด้วยกิจบางอย่างไม่มาสู่ขัณฑสีมา ภิกษุณีผู้ให้อุปสมบทพร้อมด้วยบริษัทผู้เป็นนิสิตของตนในที่ที่ตนนั่งอยู่นั่นเอง อาบัติย่อมสมุฏฐานจากวาจาและจิต (ปาจิ. อรรถ. 683) แต่เมื่อไปสู่สีมาอื่นหรือแม่น้ำแล้วให้อุปสมบท อาบัติย่อมสมุฏฐานจากกาย วาจา และจิต จึงกล่าวว่า 'มีสมุฏฐานแห่งการให้อุปสมบทแก่โจร' การให้อุปสมบทด้วยอำนาจการไม่สอบถาม เป็นกิริยากิริยา หรือว่าพระอริยะทั้งหลายผู้ไม่รู้บัญญัติก็ให้อุปสมบท หรือว่าในขณะแห่งอาบัติเมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง ด้วยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประกอบด้วยวิบากและอัพยากฤต จึงเป็นจิต ๓

---

Corivuṭṭhāpikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโจรีวุฏฐาปิกาสิกขาบท จบแล้ว

---

3. Ekagāmantaragamanasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาเอกคามันตรคมนสิกขาบท

---

Añño gāmo gāmantaraṃ. Nadipāranti nadiyā pārimatīraṃ. ‘‘Gāmantaraṃ gaccheyyā’’ti (pāci. 687, 691) vuttattā aññasmiṃ gāmeyeva āpatti, na sakagāmeti āha ‘‘sakagāmato tāvā’’tiādi. Parikkhepe vā upacāre vā atikkanteti parikkhittassa gāmassa parikkhepe vā aparikkhittassa gāmassa parikkhepārahaṭṭhāne vā atikkante. Dutiyena atikkantamatteti dutiyena pādena itarassa gāmassa parikkhepe vā upacāre vā atikkantamatte. Yesu pana potthakesu ‘‘ekena pādena itarassa gāmassa parikkhepe vā atikkante, upacāre vā okkante thullaccayaṃ, dutiyena atikkantamatte, okkantamatte vā saṅghādiseso’’ti pāṭho dissati, tattha ‘‘okkante, okkantamatte vā’’ti etāni dve padāni pāḷiyā virujjhanti. ‘‘Aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkāmentiyā’’ti (pāci. 692) hi pāḷi. Tathā samantapāsādikāyapi virujjhanti. Tattha hi –

หมู่บ้านอื่น ชื่อว่า กามันตระ (ระหว่างบ้าน) คำว่า นทีปาระ คือ ฝั่งแม่น้ำข้างโน้น เพราะพระบาลีกล่าวว่า 'พึงไปสู่ระหว่างบ้าน' (ปาจิ. 687, 691) อาบัติย่อมมีในหมู่บ้านอื่นนั่นเอง ไม่ใช่ในหมู่บ้านของตน จึงกล่าวว่า 'จากหมู่บ้านของตนก่อน' เป็นต้น คำว่า ล่วงเครื่องล้อมหรืออุปจาระ คือ ล่วงเครื่องล้อมของหมู่บ้านที่มีเครื่องล้อม หรือล่วงสถานที่ที่ควรแก่เครื่องล้อมของหมู่บ้านที่ไม่มีเครื่องล้อม คำว่า เพียงแค่ล่วงด้วยเท้าที่สอง คือ เพียงแค่ล่วงด้วยเท้าที่สองเข้าไปในเครื่องล้อมหรืออุปจาระของหมู่บ้านอื่น แต่ในคัมภีร์บางเล่ม ปรากฏบทว่า 'เมื่อล่วงด้วยเท้าข้างหนึ่งเข้าไปในเครื่องล้อมของหมู่บ้านอื่น เป็นถุลลัจจัย เมื่อล่วงด้วยเท้าที่สอง หรือเพียงแค่เข้าไปในอุปจาระ เป็นสังฆาทิเสส' ในที่นั้น คำว่า 'เข้าไป' และ 'เพียงแค่เข้าไป' สองบทนี้ขัดแย้งกับพระบาลี เพราะพระบาลีกล่าวว่า 'เมื่อภิกษุณีล่วงอุปจาระของหมู่บ้านที่ไม่มีเครื่องล้อม' (ปาจิ. 692) แม้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาก็ขัดแย้งกัน ในที่นั้นมีว่า -

---

‘‘Parikkhepārahaṭṭhānaṃ ekena pādena atikkamati, thullaccayaṃ. Dutiyena atikkantamatte saṅghādiseso. Apicettha sakagāmato…pe… ekena pādena itarassa gāmassa parikkhepe vā upacārevā atikkantamatte thullaccayaṃ, dutiyena atikkantamatte saṅghādiseso’’ti –

'ล่วงสถานที่ที่ควรแก่เครื่องล้อมด้วยเท้าข้างหนึ่ง เป็นถุลลัจจัย เพียงแค่ล่วงด้วยเท้าที่สอง เป็นสังฆาทิเสส อนึ่ง ในสิกขาบทนี้ จากหมู่บ้านของตน... (ละ)... เพียงแค่ล่วงด้วยเท้าข้างหนึ่งเข้าไปในเครื่องล้อมหรืออุปจาระของหมู่บ้านอื่น เป็นถุลลัจจัย เพียงแค่ล่วงด้วยเท้าที่สอง เป็นสังฆาทิเสส' -

---

Vuttaṃ. ‘‘Paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmentiyā’’tiādivacanato (pāci. 692) padasā gamanameva idhādhippetanti āha ‘‘padasā pavisantiyā āpattī’’ti. Iminā sacepi hatthipiṭṭhiādīhi vā iddhiyā vā pavisati, vaṭṭatiyevāti dasseti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāya (pāci. aṭṭha. 692) vuttoti adhippāyo.

กล่าวไว้แล้ว. เพราะคำว่า "เมื่อก้าวเท้าแรกข้ามไป" เป็นต้น (ปาจิ. 692) มีความหมายถึงการเดินด้วยเท้าเท่านั้นในที่นี้, จึงกล่าวว่า "เมื่อเดินเข้าไปด้วยเท้า ย่อมมีอาบัติ". ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า แม้จะเข้าไปด้วยหลังช้างเป็นต้น หรือด้วยฤทธิ์ ก็ย่อมไม่เป็นอาบัติ. นี้เป็นโดยย่อในที่นี้, ส่วนรายละเอียดกล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (ปาจิ. อรรถ. 692) ดังนี้เป็นความหมาย.

---

Nadipāragamane vuttalakkhaṇāya nadiyāti ‘‘nadī nāma timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā yattha katthaci uttarantiyā antaravāsako temiyatī’’ti (pāci. 692) nadipāragamanavibhaṅge vuttalakkhaṇāya nadiyā. Nadipāragamanavibhaṅgo hi idha nadipāragamanasaddena vutto. Puna orimatīrameva paccuttarantiyā vāti paratīraṃ gantukāmatāya otiṇṇattā vuttaṃ. Itarissā pana ayaṃ pakkantaṭṭhāne ṭhitā hoti, tasmā paratīraṃ gacchantiyā anāpatti. Sace sajjhāyaṃ vā padhānaṃ vā aññaṃ vā kiñci kammaṃ kurumānā ‘‘pure aruṇeyeva dutiyikāya santikaṃ gamissāmī’’ti (pāci. aṭṭha. 692) ābhogaṃ karoti, ajānantiyā eva tassā aruṇo uggacchati, anāpattīti āha ‘‘pure aruṇeyevā’’tiādi. Atha pana ‘‘yāva aruṇuggamanā idheva bhavissāmī’’ti vā anābhogena vā vihārassa ekadese acchati, dutiyikāya hatthapāsaṃ na otarati, aruṇuggamane saṅghādiseso. Hatthapāsoyeva hi idha pamāṇaṃ. Hatthapāsātikkame ekagabbhopi na rakkhati. Tenāha ‘‘ekagabbhe…pe… āpattī’’ti.

คำว่า "แม่น้ำที่มีลักษณะกล่าวไว้แล้วในการข้ามแม่น้ำ" คือ แม่น้ำที่มีลักษณะกล่าวไว้แล้วในวิภังค์แห่งการข้ามแม่น้ำว่า "ชื่อว่าแม่น้ำ คือ เมื่อภิกษุณีข้ามไป ณ ที่ใดที่หนึ่งแล้ว ย่อมเปียกผ้าอันตรวาสกที่ปกปิดสามส่วน" (ปาจิ. 692). แท้จริง วิภังค์แห่งการข้ามแม่น้ำ กล่าวไว้ในที่นี้ด้วยคำว่า "การข้ามแม่น้ำ". อนึ่ง คำว่า "เมื่อกลับข้ามมายังฝั่งนี้" กล่าวไว้เพราะความตั้งใจจะไปฝั่งโน้น. ส่วนภิกษุณีอีกรูปหนึ่ง ยืนอยู่ในที่ที่ภิกษุณีรูปแรกไปแล้ว, เพราะฉะนั้น เมื่อภิกษุณีรูปแรกไปฝั่งโน้น จึงไม่เป็นอาบัติ. หากภิกษุณีรูปหนึ่งกำลังทำสาธยาย หรือความเพียร หรือกรรมอื่นใด แล้วตั้งใจว่า "เราจะไปหาภิกษุณีรูปที่สองก่อนอรุณขึ้น", แต่อรุณกลับขึ้นมาโดยที่เธอไม่รู้, ย่อมไม่เป็นอาบัติ, จึงกล่าวว่า "ก่อนอรุณขึ้นเท่านั้น" เป็นต้น. แต่ถ้าเธออยู่ในส่วนหนึ่งของวิหารโดยตั้งใจว่า "เราจะอยู่ที่นี่จนกว่าอรุณจะขึ้น" หรือโดยไม่ตั้งใจ, และไม่เข้าไปในหัตถบาสของภิกษุณีรูปที่สอง, เมื่ออรุณขึ้น เป็นสังฆาทิเสส. แท้จริง หัตถบาสเท่านั้นเป็นประมาณในที่นี้. เมื่อล่วงหัตถบาส แม้จะอยู่ในห้องเดียวกันก็ไม่พ้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในห้องเดียวกัน... (ละไว้)... เป็นอาบัติ".

---

Dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vāti ettha dassanūpacāro nāma yattha ṭhitaṃ dutiyikā passati. Savanūpacāro nāma yattha ṭhitā maggamūḷhasaddena viya, dhammassavanārocanasaddena viya ca ‘‘ayye’’ti saddāyantiyā saddaṃ suṇāti. Tasmāti yasmā ohīyanaṃ nāma dassanūpacārasavanūpacārānamaññatarassa vijahanaṃ, tasmā. Antogāme pana ohīyanaṃ vaṭṭatīti āha ‘‘indakhīlātikkamato paṭṭhāyā’’ti ādi. Tattha indakhīlātikkamatoti ummārātikkamato. Bahigāmeti gāmassa bahipadese. Maggamūḷhā uccāsaddaṃ karontīti āha ‘‘maggamūḷhasaddena viyā’’ti. Maggamūḷhaṃ avhāyantassa saddena viyātipi vadanti. Saddāyantiyāti saddaṃ karontiyā. ‘‘Saddassavanātikkame āpattiyevā’’ti iminā dassanūpacāro evarūpe savanūpacāre vijahite na rakkhati, jahitamatteva āpatti saṅghādisesassāti dasseti.

คำว่า "ทัสสนูปจาระ หรือ สวนูปจาระ" ในที่นี้ ทัสสนูปจาระ คือ ที่ที่ภิกษุณีรูปที่สองยืนอยู่แล้วมองเห็น. สวนูปจาระ คือ ที่ที่ภิกษุณีรูปที่สองยืนอยู่แล้วได้ยินเสียงที่ภิกษุณีรูปแรกเปล่งออกมาว่า "อัยเย" เหมือนเสียงของคนหลงทาง หรือเหมือนเสียงบอกให้ฟังธรรม. เพราะเหตุนั้น คำว่า "การทอดทิ้ง" คือ การละทิ้งทัสสนูปจาระหรือสวนูปจาระอย่างใดอย่างหนึ่ง, เพราะเหตุนั้น. แต่การทอดทิ้งในภายในหมู่บ้านย่อมไม่เป็นอาบัติ, จึงกล่าวว่า "ตั้งแต่ล่วงพ้นอินทขีล" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า "ล่วงพ้นอินทขีล" คือ ล่วงพ้นธรณีประตู. คำว่า "นอกหมู่บ้าน" คือ ในภายนอกหมู่บ้าน. คนหลงทางย่อมทำเสียงดัง, จึงกล่าวว่า "เหมือนเสียงของคนหลงทาง". บางท่านก็กล่าวว่า "เหมือนเสียงของคนเรียกคนหลงทาง". คำว่า "สัททายันติยา" คือ เมื่อทำเสียง. ด้วยคำว่า "เมื่อล่วงพ้นการได้ยินเสียง ย่อมเป็นอาบัติ" นี้ แสดงว่า ทัสสนูปจาระย่อมไม่คุ้มครองเมื่อละทิ้งสวนูปจาระเช่นนี้, เพียงแค่ละทิ้ง ก็เป็นอาบัติสังฆาทิเสส.

---

Maggaṃ gacchantīti ekamaggaṃ gacchanti. Sace purimāyo aññena maggena gacchanti, pakkantā nāma honti, anāpattiyeva. Dvinnaṃ gacchantīnaṃ ekā anubandhituṃ asakkontī ‘‘gacchatu aya’’nti ohīyati, itarāpi ‘‘ohīyatu aya’’nti gacchati, dvinnampi āpatti. Sace pana gacchantīsu purimāpi aññaṃ maggaṃ gaṇhāti, pacchimāpi aññaṃ, ekā ekissā pakkantaṭṭhāne tiṭṭhati, dvinnampi anāpatti.

คำว่า "เมื่อเดินไปตามทาง" คือ เดินไปตามทางเดียวกัน. หากภิกษุณีรูปแรกเดินไปตามทางอื่น, ชื่อว่าไปแล้ว, ย่อมไม่เป็นอาบัติ. เมื่อภิกษุณีสองรูปกำลังเดินไป, รูปหนึ่งตามไม่ทันแล้วทอดทิ้งว่า "ขอเธอจงไปเถิด", อีกรูปหนึ่งก็ไปโดยทอดทิ้งว่า "ขอเธอจงทอดทิ้งเถิด", ทั้งสองรูปเป็นอาบัติ. แต่ถ้าเมื่อกำลังเดินไป ภิกษุณีรูปแรกก็ไปทางอื่น, ภิกษุณีรูปหลังก็ไปทางอื่น, รูปหนึ่งยืนอยู่ในที่ที่อีกรูปหนึ่งไปแล้ว, ทั้งสองรูปย่อมไม่เป็นอาบัติ.

---

‘‘Saṅghādisesā caturo’’ti (pari. aṭṭha. 479) ayaṃ pañho aruṇuggamane gāmantarapariyāpannaṃ nadipāraṃ okkantabhikkhuniṃ sandhāya vutto. Sā hi sakagāmato paccūsasamaye nikkhamitvā aruṇuggamanakāle vuttappakāraṃ nadipāraṃ okkantamattāva rattivippavāsagāmantaranadipāragamanagaṇamhāohīyanalakkhaṇe ekappahāreneva caturo saṅghādisese āpajjati.

ปัญหาว่า "สังฆาทิเสส 4" (ปริ. อรรถ. 479) นี้ กล่าวหมายถึงภิกษุณีผู้ข้ามแม่น้ำซึ่งจัดอยู่ในบ้านอื่นเมื่ออรุณขึ้น. แท้จริง ภิกษุณีรูปนั้นออกจากบ้านของตนในเวลาเช้ามืด แล้วเพียงแค่ข้ามแม่น้ำที่มีลักษณะกล่าวไว้แล้วเมื่ออรุณขึ้น, ย่อมต้องสังฆาทิเสส 4 อย่างในคราวเดียวกัน คือ การอยู่ปราศจากภิกษุณีรูปที่สองในเวลากลางคืน, การไปสู่บ้านอื่น, การข้ามแม่น้ำ, และการทอดทิ้งหมู่.

---

Pakkhasaṅkantāya vāti titthāyatanaṃ saṅkantāya. Anantarāyenāti hatthimocanādiantarāyaṃ vinā.

คำว่า "เมื่อไปถึงฝั่ง" คือ เมื่อไปถึงท่า. คำว่า "โดยไม่มีอันตราย" คือ โดยไม่มีอันตรายเช่นการปล่อยช้างเป็นต้น.

---

Ekagāmantaragamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไปสู่บ้านอื่น จบแล้ว.

---

4. Ukkhittakaosāraṇasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการชักภิกษุณีผู้ถูกยกวัตรให้กลับคืนมา.

---

Tasseva kārakasaṅghassāti yo ukkhepanīyakammakārako gaṇo, tasseva kārakasaṅghassa. Vatte vā vattantinti tecattālīsappabhede netthāravatte vattamānaṃ.

คำว่า "ของสงฆ์ผู้ทำกรรมนั้นเอง" คือ ของสงฆ์ผู้ทำกรรมยกวัตรนั้นเอง. คำว่า "หรือประพฤติอยู่ในวัตร" คือ ประพฤติอยู่ในวัตรอันเป็นเครื่องนำออกซึ่งมี 43 อย่าง.

---

Ukkhittakaosāraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการชักภิกษุณีผู้ถูกยกวัตรให้กลับคืนมา จบแล้ว.

---

5. Bhojanappaṭiggahaṇapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทที่ 1 ว่าด้วยการรับอาหาร.

---

Ekatoavassuteti puggalassa vā bhikkhuniyā vā avassute. Mahāpaccariyaṃ panettha ‘‘bhikkhuniyā avassutabhāveti daṭṭhabba’’nti (pāci. aṭṭha. 701) vuttaṃ. Taṃ ‘‘anavassutoti jānantī paṭiggaṇhātī’’ti (pāci. 703) imāya pāḷiyā na sameti. Yadi hi puggalassa avassutabhāvo nappamāṇaṃ, kiṃ ‘‘anavassutoti jānantī’’ti iminā vacanena, ‘‘anāpatti ubhatoanavassutā honti, anavassutā paṭiggaṇhātī’’ti ettakameva vattabbaṃ siyā. Ubhosu anavassutesūti puggalo ceva bhikkhunī cāti ubhosu anavassutesu gaṇhantiyā sabbathāpi anāpatti. ‘‘Anavassuto’’ti vā ñatvā gaṇhantiyāti sayaṃ anavassutā samānā avassutepi ‘‘anavassuto aya’’nti saññāya tassa hatthato paṭiggaṇhantiyā. Atha sayaṃ anavassutāpi aññaṃ avassutaṃ vā anavassutaṃ vā ‘‘avassuto’’ti ñatvā paṭiggaṇhāti, dukkaṭameva. Vuttañhetaṃ anantarasikkhāpade ‘‘kissa tvaṃ, ayye, na paṭiggaṇhāsīti, avassutā, ayyeti, tvaṃ pana, ayye, avassutāti, nāhaṃ, ayye, avassutā’’ti.

คำว่า “เอกโตอวสฺสุเตติ” หมายถึง การที่บุคคลหรือภิกษุณีมีจิตกำหนัด. ในมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า “พึงเห็นว่าเป็นการที่ภิกษุณีมีจิตกำหนัด” (ปาจิ. อรรถ. 701). ข้อความนั้นไม่ตรงกับพระบาลีที่ว่า “ภิกษุณีรู้ว่าไม่มีจิตกำหนัดแล้วรับ” (ปาจิ. 703). ถ้าหากว่าการที่บุคคลมีจิตกำหนัดไม่ใช่ประมาณ (ไม่ใช่เกณฑ์), แล้วจะมีประโยชน์อะไรกับคำว่า “รู้ว่าไม่มีจิตกำหนัด”? พึงกล่าวเพียงว่า “ไม่มีอาบัติเมื่อทั้งสองฝ่ายไม่มีจิตกำหนัด, รับเมื่อไม่มีจิตกำหนัด” เท่านั้น. คำว่า “อุภโภสุ อนวสฺสุเตสูติ” หมายถึง เมื่อทั้งสองฝ่ายคือบุคคลและภิกษุณีไม่มีจิตกำหนัด, ภิกษุณีรับแล้วย่อมไม่มีอาบัติโดยประการทั้งปวง. คำว่า “อนวสฺสุโต”ติ วา ญตฺวา คณฺหนฺติยาติ” หมายถึง ภิกษุณีเองไม่มีจิตกำหนัด แต่สำคัญว่าบุคคลผู้มีจิตกำหนัดนั้น “ไม่มีจิตกำหนัด” แล้วรับจากมือของเขา. แต่ถ้าภิกษุณีเองไม่มีจิตกำหนัด แต่รู้ว่าผู้อื่นมีจิตกำหนัดหรือไม่กำหนัดว่า “มีจิตกำหนัด” แล้วรับ, ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น. ข้อความนี้ได้กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนหน้านี้ว่า “ท่านผู้เจริญ, ทำไมท่านจึงไม่รับ? ท่านผู้เจริญ, ดิฉันมีจิตกำหนัด. ท่านผู้เจริญ, ท่านมีจิตกำหนัดหรือ? ท่านผู้เจริญ, ดิฉันไม่มีจิตกำหนัด.”

---

Bhojanappaṭiggahaṇapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทที่ 1 แห่งโภชนปฏิคคหณวรรค จบแล้ว.

---

6. Bhojanappaṭiggahaṇadutiyasikkhāpadavaṇṇanā

6. การพรรณนาสิกขาบทที่ 2 แห่งโภชนปฏิคคหณวรรค

---

Dukkaṭādikā saṅghādisesapariyosānā āpattiyo iminā sikkhāpadena uyyojikāyeva, itarissā pana āpattibhedo paṭhamasikkhāpadenāti āha ‘‘sā evaṃ uyyojanenā’’tiādi.

อาบัติทั้งหลายมีทุกกฏเป็นต้น มีสังฆาทิเสสเป็นที่สุด เป็นอาบัติของภิกษุณีผู้ส่งไป (ชักชวน) ด้วยสิกขาบทนี้เท่านั้น, ส่วนการจำแนกอาบัติของภิกษุณีอีกรูปหนึ่ง (ผู้ถูกส่งไป) พึงทราบด้วยสิกขาบทที่ 1, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยการส่งไปอย่างนั้น' เป็นต้น.

---

Kulānuddayatāyāti kulānukampakatāya.

คำว่า 'กุลานุทฺทยตาย' ความว่า ด้วยความเอ็นดูตระกูล.

---

Bhojanappaṭiggahaṇadutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทที่ 2 แห่งโภชนปฏิคคหณวรรค จบแล้ว.

---

7-13. Sañcarittādisikkhāpadavaṇṇanā

การพรรณนาสิกขาบทมีสัญจริตสิกขาบทเป็นต้น ที่ 7-13

---

Sattamādīni uttānatthāneva.

สิกขาบทที่ 7 เป็นต้น มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

---

Sañcarittādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทมีสัญจริตสิกขาบทเป็นต้น จบแล้ว.

---

14-17. Saṅghabhedakādisikkhāpadavaṇṇanā

การพรรณนาสิกขาบทมีสังฆเภทสิกขาบทเป็นต้น ที่ 14-17

---

Bhikkhunī saṅghaṃ na bhindatīti kammaṃ, uddeso cāti dvīhi bhedo, so tāya saddhiṃ natthīti bhikkhunī saṅghaṃ na bhindati. Na kevalaṃ parivāsābhāvoyevāti āha ‘‘chādanapaccayāpī’’tiādi. Ettha ca ‘‘chādanapaccayāpi na dukkaṭaṃ āpajjatī’’ti pāṭho daṭṭhabbo, chādanapaccayāpi dukkaṭaṃ na āpajjatīti attho. Evañca katvā –

คำว่า 'ภิกษุณีไม่ทำลายสงฆ์' ความว่า การทำลายสงฆ์มี 2 อย่าง คือ ด้วยกรรม 1 ด้วยการสวดประกาศ 1, การทำลายสงฆ์นั้นไม่มีแก่ภิกษุณีนั้น, เพราะฉะนั้น ภิกษุณีจึงไม่ทำลายสงฆ์. ท่านกล่าวว่า 'แม้เพราะปัจจัยคือการปกปิด' เป็นต้น เพื่อแสดงว่า มิใช่เพียงเพราะไม่มีปริวาสเท่านั้น. และในที่นี้ พึงทราบปาฐะว่า 'chādanapaccayāpi na dukkaṭaṃ āpajjati' (แม้เพราะปัจจัยคือการปกปิด ก็ไม่ต้องอาบัติทุกกฏ), อธิบายว่า แม้เพราะปัจจัยคือการปกปิด ก็ไม่ต้องอาบัติทุกกฏ. เมื่อเป็นเช่นนี้ -

---

‘‘Āpajjati garukaṃ sāvasesaṃ;

Chādeti anādariyaṃ paṭicca;

Na bhikkhunī no ca phuseyya vajjaṃ;

Pañhāmesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 481) –

“ย่อมต้องอาบัติหนักที่มีส่วนเหลือ, ปกปิดเพราะอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ, ภิกษุณีหามิได้ และไม่พึงถูกต้องโทษ, ปัญหานี้บัณฑิตทั้งหลายพิจารณาแล้ว.” (ปริ. 481) -

---

Ettha bhikkhuninisedho upapanno hoti. Yesu pana potthakesu ‘‘chādanapaccayā pana dukkaṭaṃ āpajjatī’’ti vinā na-kāraṃ pāṭho dissati, so pamādalekhoti daṭṭhabbaṃ. Tasmāti yasmā parivāso nāma natthi, tasmā. Attano sīmaṃ sodhetvā vihārasīmāya vāti vihāre baddhasīmameva sandhāya vuttaṃ. Sodhetuṃ asakkontīhīti vihārasīmaṃ sodhetuṃ asakkontīhi.

ในที่นี้ การปฏิเสธภิกษุณี (ในคาถา) จึงสมควร. ส่วนในหนังสือเหล่าใด ปรากฏปาฐะว่า 'chādanapaccayā pana dukkaṭaṃ āpajjati' โดยไม่มี นะ-อักษร, พึงทราบว่าปาฐะนั้นเป็นลายลักษณ์อักษรที่พลั้งเผลอ. คำว่า 'ตสฺมา' ความว่า เพราะเหตุที่ชื่อว่าปริวาสไม่มี, เพราะเหตุนั้น. คำว่า 'อตฺตโน สีมํ โสเธตฺวา วิหารสีมาย วา' ท่านกล่าวหมายถึงพัทธสีมาในวิหารนั่นเอง. คำว่า 'โสเธตุํ อสกฺกนฺตีหิ' ความว่า ผู้ไม่สามารถจะชำระวิหารสีมาได้.

---

Mukhamattanidassananti pavesopāyamattanidassanaṃ. Etthāha – atha kasmā yathā bhikkhumānattakathāya ‘‘parikkhittassa vihārassa parikkhepato, aparikkhittassa vihārassa parikkhepārahaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkammā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nigamanavaṇṇanā) vuttaṃ, evamavatvā ‘‘gāmūpacārato ca bhikkhūnaṃ vihārūpacārato ca dve leḍḍupāte atikkamitvā’’ti idha vuttanti? Tatra ceke vadanti ‘‘bhikkhūnaṃ vuttappakāraṃ padesaṃ atikkamitvā gāmepi taṃ kammaṃ kātuṃ vaṭṭati, bhikkhunīnaṃ pana gāme na vaṭṭati, tasmā evaṃ vutta’’nti. Apare pana bhaṇanti ‘‘bhikkhūnampi gāme na vaṭṭati, bhikkhuvihāro nāma pubbeyeva gāmūpacāraṃ atikkamitvā tiṭṭhati, tasmā gāmaṃ avatvā vihārūpacārameva heṭṭhā vuttaṃ. Bhikkhunīnaṃ pana vihāro gāmeyeva, na bahi, tasmā gāmūpacārañca vihārūpacārañca ubhayamevettha dassitaṃ. Tasmā ubhayatthāpi atthato nānātthaṃ natthī’’ti. Vīmaṃsitvā yañcettha yujjati, taṃ gahetabbaṃ.

คำว่า 'มุขมตฺตนิทสฺสนํ' ความว่า การแสดงเพียงอุบายเป็นเครื่องเข้าไป. ในที่นี้มีคำถามว่า - ก็เพราะเหตุไร ท่านจึงไม่กล่าวเหมือนในมานัตตกถาของภิกษุว่า 'ล่วงเขตล้อมแห่งวิหารที่มีเครื่องล้อม, ล่วงที่อันควรแก่เครื่องล้อมแห่งวิหารที่ไม่มีเครื่องล้อมไป 2 ช่วงก้อนดิน' (กังขา. อรรถ. อธิบายท้าย) แต่กลับกล่าวในที่นี้ว่า 'ล่วงอุปจารบ้านและอุปจารวิหารของภิกษุทั้งหลายไป 2 ช่วงก้อนดิน' เล่า? ในปัญหานั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหลายล่วงเลยประเทศตามที่กล่าวแล้ว ย่อมควรทำกรรมนั้นแม้ในบ้าน, แต่ภิกษุณีทั้งหลายไม่ควรทำในบ้าน, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวอย่างนี้'. แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'แม้ภิกษุทั้งหลายก็ไม่ควรทำในบ้าน, ชื่อว่าวิหารของภิกษุ ย่อมตั้งอยู่ล่วงอุปจารบ้านไปก่อนแล้ว, เพราะฉะนั้น ในเบื้องต้นจึงไม่กล่าวถึงบ้าน กล่าวถึงแต่อุปจารวิหารเท่านั้น. ส่วนวิหารของภิกษุณีทั้งหลายอยู่ในบ้านนั่นเอง ไม่ได้อยู่นอกบ้าน, เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงแสดงไว้ทั้งอุปจารบ้านและอุปจารวิหาร. เพราะฉะนั้น แม้ในทั้งสองที่นั้น โดยอรรถก็ไม่มีความต่างกัน'. พึงพิจารณาแล้วถือเอาสิ่งที่สมควรในเรื่องนี้.

---

Tato paṭṭhāyāti ārocitakālato paṭṭhāya.

คำว่า 'ตโต ปฏฺฐาย' ความว่า ตั้งแต่เวลาที่บอกกล่าวแล้ว.

---

Saṅghabhedakādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทมีสังฆเภทสิกขาบทเป็นต้น จบแล้ว.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

การพรรณนาปาติโมกข์ในกังขาวิตรณีนี้

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในวินยัตถะมัญชูสา ชื่อลีนัตถัปปกาสนี

---

Bhikkhunipātimokkhe saṅghādisesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสังฆาทิเสสในภิกขุนีปาติโมกข์ จบแล้ว.

---

Nissaggiyakaṇḍaṃ

นิสสัคคิยกัณฑ์.

---

1. Pattavaggo

1. ปัตตวรรค.

---

1. Pattasannicayasikkhāpadavaṇṇanā

1. การพรรณนาปัตตสันนิยสิกขาบท

---

Paṭhamaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ 1 มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

---

Pattasannicayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปัตตสันนิยสิกขาบท จบแล้ว.

---

2. Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

2. การพรรณนาอกาลจีวรสิกขาบท

---

Yaṃ attanā laddhaṃ, taṃ nissaggiyaṃ hotīti yaṃ cīvaraṃ bhājāpitāya attanā laddhaṃ, tameva nissaggiyaṃ hoti, taṃ vinayakammaṃ katvāpi attanā na labbhati. Tenāha ‘‘nissaṭṭha’’ntiādi. Tattha nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpīti ‘‘ayyāya, dammī’’ti evaṃ nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi. Yathādāneyeva upanetabbanti yathā dāyakehi dinnaṃ, tatheva upanetabbaṃ, akālacīvarapakkheyeva ṭhapetabbanti vuttaṃ hoti.

คำว่า 'ยํ อตฺตนา ลทฺธํ, ตํ นิสฺสคฺคิยํ โหติ' ความว่า จีวรใดที่ตนให้เขาแบ่งแล้วได้รับมา จีวรนั้นนั่นแหละเป็นนิสสัคคีย์, จีวรนั้นแม้ทำวินัยกรรมแล้ว ตนก็ไม่ได้ (คืน). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'นิสฺสฏฺฐํ' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'นิสฺสฏฺฐํ ปฏิสภิตฺวาปิ' ความว่า แม้ได้รับจีวรที่เขาสละให้ด้วยคำว่า 'ข้าพเจ้าถวายแก่แม่เจ้า' ดังนี้คืนมา. คำว่า 'ยถา ทาเนเยว อุปเนตพฺพํ' ความว่า พึงน้อมเข้าไปตามที่ทายกถวายไว้นั่นเอง, อธิบายว่า พึงตั้งไว้ในส่วนแห่งอกาลจีวรนั่นเอง.

---

Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอกาลจีวรสิกขาบท จบแล้ว.

---

3. Cīvaraparivattanasikkhāpadavaṇṇanā

3. การพรรณนาจีวรปริวัตตนสิกขาบท

---

Metanti me etaṃ. Sakasaññāya gahitattā pācittiyañceva dukkaṭañca vuttaṃ, itarathā bhaṇḍagghena kāretabbaṃ.

คำว่า 'เมตํ' คือ 'เม เอตํ' (นั่นของฉัน). เพราะถือเอาด้วยความสำคัญว่าเป็นของตน ท่านจึงกล่าวว่า เป็นปาจิตตีย์และทุกกฏ, มิฉะนั้น พึงให้ปรับด้วยราคาแห่งพัสดุ.

---

Cīvaraparivattanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาจีวรปริวัตตนสิกขาบท จบแล้ว.

---

4. Aññaviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā

4. การพรรณนาอัญญวิญญาปนสิกขาบท

---

Paṭilābhenāti paṭhamaviññattito ūnatarassāpi aññassa paṭilābhena.

ปฏิลาเภนาติ (ด้วยการได้) คือด้วยการได้สิ่งอื่นที่ด้อยกว่าการขอครั้งแรก.

---

Tasmiṃ appahonte puna taññevāti yaṃ paṭhamaṃ viññattaṃ, thokattā tasmiṃ appahonte puna taññeva viññāpentiyāti attho. Aññenapi atthe satī ti paṭhamaṃ viññattito aññenapi atthe sati. Tena saddhiṃ aññañcāti yaṃ paṭhamaṃ viññattaṃ, tena saddhiṃ aññañca. Kiṃ vuttaṃ hoti? Sace paṭhamaṃ sappi viññattaṃ, ‘‘yamakaṃ pacitabba’’nti ca vejjena vuttattā telenāpi attho hoti. Tato ‘‘telenāpi me attho’’ti evamādinā aññañca viññāpentiyāti vuttaṃ hoti. Ānisaṃsaṃ dassetvāti ‘‘sace kahāpaṇassa sappi ābhataṃ hoti, iminā mūlena dviguṇaṃ telaṃ labbhati, telenāpi ca idaṃ kiccaṃ nippajjati, tasmā telaṃ āharā’’ti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā.

ตสฺมึ อปฺปโหนฺเต ปุน ตญฺเญวาติ (เมื่อสิ่งนั้นไม่พอ ก็สิ่งนั้นนั่นแหละอีก) คือสิ่งใดที่ขอครั้งแรก เมื่อสิ่งนั้นไม่พอเพราะมีน้อย จึงขอสิ่งนั้นนั่นแหละอีก ดังนี้เป็นอรรถ. อญฺเญนาปิ อตฺเถ สตีติ (เมื่อมีประโยชน์ด้วยสิ่งอื่น) คือเมื่อมีประโยชน์ด้วยสิ่งอื่นนอกจากการขอครั้งแรก. เตน สทฺธึ อญฺญญฺจาติ (พร้อมด้วยสิ่งนั้นและสิ่งอื่น) คือสิ่งใดที่ขอครั้งแรก พร้อมด้วยสิ่งนั้นและสิ่งอื่น. อะไรที่กล่าวไว้? ถ้าขอเนยใสครั้งแรก และแพทย์กล่าวว่า “ควรหุงยาคู่” ประโยชน์ก็มีด้วยน้ำมัน. จากนั้นจึงกล่าวว่า “ประโยชน์ของฉันมีด้วยน้ำมัน” ดังนี้เป็นต้น โดยขอสิ่งอื่น. อานิสํสํ ทสฺเสตฺวาติ (แสดงอานิสงส์แล้ว) คือแสดงอานิสงส์แล้วอย่างนี้ว่า “ถ้าเนยใสราคาหนึ่งกหาปณะถูกนำมา ด้วยราคานี้จะได้น้ำมันเป็นสองเท่า และกิจนี้ก็สำเร็จได้ด้วยน้ำมัน เพราะฉะนั้นจงนำน้ำมันมา” ดังนี้.

---

Aññaviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อัญญวิญญาปนสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

5. Aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

5. อัญญเจตาปนสิกขาบทวัณณนา

---

Tato aññaṃ cetāpeyyāti paṭhamaṃ cetāpitato yaṃ kiñci aññaṃ cetāpeyya.

ตโต อญฺญํ เจตาเปยฺยาติ (พึงให้ผู้อื่นซื้อสิ่งอื่นจากสิ่งนั้น) คือพึงให้ผู้อื่นซื้อสิ่งอื่นใดจากสิ่งที่ให้ผู้อื่นซื้อครั้งแรก.

---

Aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อัญญเจตาปนสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

6. Paṭhamasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

6. ปฐมสังฆิกเจตาปนสิกขาบทวัณณนา

---

Aññassatthāya dinnenāti yaṃ cetāpeti, tato aññassatthāya dinnena. Aññuddisikenāti purimassevatthadīpanaṃ.

อญฺญสฺสตฺถาย ทินฺเนนาติ (ด้วยของที่ให้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งอื่น) คือด้วยของที่ให้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งอื่นจากสิ่งที่ให้ผู้อื่นซื้อ. อญฺญุทฺทิสิเกนาติ (ด้วยของที่มุ่งหมายสิ่งอื่น) คือเป็นการแสดงอรรถของบทก่อนนั่นเอง.

---

Sesakaṃ upanentiyāti yadatthāya dinno, taṃ cetāpetvā avasesaṃ aññassatthāya upanentiyā. Sāmike apaloketvāti dāyake āpucchitvā. Evarūpāsū āpadāsu upanentīnanti evarūpesu upaddavesu aññassa yassa kassaci atthāya upanentīnaṃ.

เสสกํ อุปเนนฺติยาติ (เมื่อนำส่วนที่เหลือไป) คือเมื่อให้ผู้อื่นซื้อสิ่งที่ให้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งใดแล้ว นำส่วนที่เหลือไปเพื่อประโยชน์แก่สิ่งอื่น. สามิเก อปโลกิตฺวาติ (บอกเจ้าของแล้ว) คือถามทายกแล้ว. เอวรูปาสู อาปทาสุ อุปเนนฺตีนนฺติ (เมื่อนำไปในคราววิบัติมีอย่างนี้) คือเมื่อนำไปเพื่อประโยชน์แก่สิ่งอื่นใดๆ ในอุปัทวะมีอย่างนี้.

---

Paṭhamasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ปฐมสังฆิกเจตาปนสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

7. Dutiyasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

7. ทุติยสังฆิกเจตาปนสิกขาบทวัณณนา

---

Na kevalaṃ teneva parikkhārenāti āha ‘‘sayaṃ yācitakenāpī’’ti. Vuttañhetaṃ pāḷiyaṃ ‘‘bhikkhuniyo tena ca parikkhārena sayampi yācitvā bhesajjaṃ cetāpetvā paribhuñjiṃsū’’ti (pāci. 763). Mātikāyaṃ pana gamyamānattā pi-saddo nappayutto. Gamyamānatthassa hi saddassa payogaṃ pati kāmacāroti yutti.

น เกวลํ เตเนว ปริกฺขาเรนาติ (ไม่เพียงด้วยบริขารนั้นเท่านั้น) จึงกล่าวว่า “ด้วยของที่ตนเองขอมาด้วย”. ข้อนี้กล่าวไว้ในพระบาลีว่า “ภิกษุณีทั้งหลายได้ขอเองด้วยบริขารนั้น และให้ผู้อื่นซื้อเภสัชแล้วบริโภค” (ปาจิ. 763). แต่ในมาติกา เพราะความที่เนื้อความเป็นที่เข้าใจได้ ปิ-ศัพท์จึงไม่ได้ใช้. เพราะการใช้ศัพท์ที่มีความหมายเป็นที่เข้าใจได้นั้น เป็นไปตามความพอใจ ดังนี้เป็นเหตุผล.

---

Dutiyasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ทุติยสังฆิกเจตาปนสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

8-9-10. Paṭhamagaṇikacetāpanādisikkhāpadavaṇṇanā

8-9-10. ปฐมคณิกเจตาปนาทิสิกขาบทวัณณนา

---

Aṭṭhamanavamadasamāni uttānatthāneva.

สิกขาบทที่ 8, 9, 10 มีอรรถตื้นนั่นเอง.

---

Paṭhamagaṇikacetāpanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ปฐมคณิกเจตาปนาทิสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

Pattavaggo paṭhamo.

ปัตตวรรคที่ 1.

---

2. Cīvaravaggo

2. จีวรวรรค

---

11. Garupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā

11. ครุปาวุรณสิกขาบทวัณณนา

---

Yasmā pavāritaṭṭhāne viññatti nāma na paṭisedhetabbā, tasmā bhagavā dhammanimantanavasena pavāritaṭṭhāne ‘‘vadethāyye, yenattho’’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.784) vuttāya catukkaṃsaparamaṃ viññāpetabbanti paricchedaṃ dassetīti veditabbaṃ. Teneva ‘‘cetāpetabbanti ṭhapetvā sahadhammike ca ñātakappavārite ca aññena kismiñcideva guṇe parituṭṭhena ‘vadethāyye, yenattho’ti vuttāya viññāpetabba’’nti vuttaṃ. Rājānanti pasenadikosalarājānaṃ.

เพราะว่าในที่ที่ปวารณาแล้ว การขอชื่อว่าไม่ควรห้าม เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงกำหนดว่า พึงขอได้ไม่เกิน 4 กังสะ ในที่ที่ปวารณาแล้ว โดยนัยแห่งการนิมนต์ด้วยธรรมว่า “ท่านแม่เจ้าทั้งหลาย โปรดกล่าวเถิดว่าต้องการสิ่งใด” (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตติยะ 3.784). ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ยกเว้นคำว่า พึงให้เขาซื้อ (เจตาเปตพฺพํ) เสีย พึงขอต่อสหธรรมิก ญาติผู้ปวารณา และผู้อื่นที่เลื่อมใสในคุณธรรมบางอย่างแล้วกล่าวว่า ‘ท่านแม่เจ้าทั้งหลาย โปรดกล่าวเถิดว่าต้องการสิ่งใด’”. ราชานนฺติ (พระราชา) คือพระเจ้าปเสนทิโกศล.

---

Garupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ครุปาวุรณสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

12. Lahupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā

12. ลหุปาวุรณสิกขาบทวัณณนา

---

Dutiyaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่สองมีอรรถตื้นนั่นเอง.

---

Lahupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ลหุปาวุรณสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว.

---

Cīvaravaggo dutiyo.

จีวรวรรคที่ 2.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ด้วยคำอธิบายปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณีย์

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในวินยัตถะมัญชูสา ชื่อลีนัตถัปปกาสนีย์

---

Bhikkhunipātimokkhe nissaggiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายนิสสัคคีย์ในภิกขุนีปาติโมกข์ จบแล้ว.

---

Pācittiyakaṇḍaṃ

ปาจิตติยกัณฑ์

---

1. Lasuṇavaggo

1. วรรคว่าด้วยกระเทียม

---

1. Lasuṇasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาลาสุณสิกขาบท

---

‘‘Lasuṇa’’nti kiñcāpi avisesena vuttaṃ, tathāpi magadhesu jātaṃ lasuṇameva idhādhippetaṃ, tampi bhaṇḍikalasuṇamevāti āha magadharaṭṭhe jāta’’ntiādi.

คำว่า "กระเทียม" แม้กล่าวไว้โดยไม่เจาะจง แต่กระเทียมที่เกิดในแคว้นมคธเท่านั้นพึงประสงค์ในที่นี้ และกระเทียมนั้นก็คือกระเทียมเป็นหัวนั่นเอง จึงกล่าวว่า "กระเทียมที่เกิดในแคว้นมคธ" เป็นต้น.

---

Bhaṇḍikalasuṇanti poṭṭalikalasuṇameva, sampuṇṇamiñjānametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha ‘‘na ekadvitimiñjaka’’nti. Ajjhohāre ajjhohāreti (pāci. aṭṭha. 795) ettha sace dve tayo bhaṇḍike ekatoyeva saṅkhāditvā ajjhoharati, ekaṃ pācittiyaṃ. Bhañjitvā ekekamiñjakaṃ khādantiyā pana payogagaṇanāya pācittiyāni.

คำว่า "กระเทียมเป็นหัว" คือกระเทียมเป็นกระจุกนั่นเอง คำนี้เป็นชื่อของกระเทียมที่มีกลีบเต็ม จึงกล่าวว่า "ไม่ใช่กระเทียมที่มีกลีบเดียว สองกลีบ หรือสามกลีบ" ในคำว่า "กลืนกิน กลืนกิน" (ปาจิ. อรรถ. ๗๙๕) นี้ ถ้าเคี้ยวแล้วกลืนกระเทียมสองสามหัวพร้อมกัน เป็นปาจิตตีย์ตัวเดียว แต่ถ้าหักกินทีละกลีบ เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนประโยคที่กิน.

---

Palaṇḍukādīnaṃ vaṇṇena vā miñjāya vā nānāttaṃ veditabbaṃ – vaṇṇena tāva palaṇḍuko nāma paṇḍuvaṇṇo hoti, bhañjanako lohitavaṇṇo, haritako haritapaṇṇavaṇṇo. Miñjāya pana palaṇḍukassa ekā miñjā hoti, bhañjanakassa dve, haritakassa tisso. Cāpalasuṇo amiñjako. Aṅkuramattameva hi tassa hoti. Mahāpaccariyādīsu pana ‘‘palaṇḍukassa tīṇi miñjāni, bhañjanakassa dve, haritakassa eka’’nti (pāci. aṭṭha. 797) vuttaṃ. Ete palaṇḍukādayo sabhāveneva vaṭṭanti. Sūpasampākādīsu pana māgadhakampi vaṭṭati. Tañhi paccamānesu muggasūpādīsu vā macchamaṃsavikatiyā vā tele vā badarasāḷavādīsu vā ambilasākādīsu vā uttaribhaṅgesu vā yattha katthaci antamaso yāgubhattepi pakkhittaṃ vaṭṭati. Badarasāḷavaṃ (sārattha. ṭī. pācittiya 3.793-797) nāma badaraphalāni sukkhāpetvā cuṇṇetvā kattabbā khādanīyavikati.

พึงทราบความแตกต่างของหอมใหญ่เป็นต้น โดยสีหรือโดยกลีบ คือ โดยสี หอมใหญ่มีสีขาวหม่น หอมแดงมีสีแดง หอมเขียวมีสีเหมือนใบไม้เขียว ส่วนโดยกลีบ หอมใหญ่มีกลีบเดียว หอมแดงมีสองกลีบ หอมเขียวมีสามกลีบ กระเทียมศรไม่มีกลีบ มีแต่หน่อเท่านั้น แต่ในคัมภีร์มหัปปัจจรีย์เป็นต้น กล่าวว่า "หอมใหญ่มีสามกลีบ หอมแดงมีสองกลีบ หอมเขียวมีกลีบเดียว" (ปาจิ. อรรถ. ๗๙๗) หอมใหญ่เป็นต้นเหล่านี้ย่อมควรโดยสภาพของมันเอง แต่ในแกงและเครื่องปรุงอื่น ๆ กระเทียมมคธก็ควร เพราะเมื่อปรุงในแกงถั่วเขียวเป็นต้น หรือในอาหารที่ทำจากปลาและเนื้อ หรือในน้ำมัน หรือในพุทราสาลวะเป็นต้น หรือในผักเปรี้ยวเป็นต้น หรือในเครื่องปรุงอื่น ๆ ไม่ว่าที่ไหน แม้ใส่ในข้าวต้มก็ควร คำว่า "พุทราสาลวะ" (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตตีย์ ๓.๗๙๓-๗๙๗) คืออาหารที่ควรเคี้ยวที่ทำโดยการทำให้ผลพุทราแห้งแล้วบดเป็นผง.

---

Lasuṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาลาสุณสิกขาบท จบ.

---

2. Sambādhalomasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาสัมพาธโลมสิกขาบท

---

‘‘Paṭicchannokāse’’ti etassa vibhāgadassanatthaṃ ‘‘upakacchakesu ca muttakaraṇe cāti attho’’ti vuttaṃ.

เพื่อแสดงการจำแนกคำว่า "ในที่ลับ" จึงกล่าวว่า "หมายถึงที่รักแร้และที่อวัยวะสืบพันธุ์".

---

Ābādhapaccayāti kaṇḍukacchuādiābādhapaccayā saṃharāpentiyā anāpatti. ‘‘Bhikkhussa ettha ca lasuṇe ca dukkaṭa’’nti (vajira. ṭī. pācittiya 800) porāṇā.

คำว่า "เพราะอาพาธ" คือเพราะอาพาธมีโรคคันและโรคหิดเป็นต้น เมื่อให้ถอนออกไม่มีอาบัติ โบราณาจารย์กล่าวว่า "สำหรับภิกษุ ในสิกขาบทนี้และในสิกขาบทว่าด้วยกระเทียม เป็นทุกกฏ" (วัชร. ฎีกา ปาจิตตีย์ ๘๐๐).

---

Sambādhalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัมพาธโลมสิกขาบท จบ.

---

3. Talaghātakasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาตลฆาตกสิกขาบท

---

Talaghātaketi matthake pahāradāne, tañca kho talaṃ ‘‘muttakaraṇe pahāraṃ detī’’ti (pāci. 804) padabhājaniyaṃvuttattā ‘‘muttakaraṇassā’’ti viññāyatīti āha ‘‘muttakaraṇassa talaghātane’’ti. Purimanayeneva sāṇattikanti attano atthāya aññaṃ āṇāpentiyā sāṇattikaṃ.

คำว่า "ตลฆาตเก" คือการตบที่ศีรษะ และการตบนั้น เพราะในบทภาชนีย์กล่าวว่า "ตบที่อวัยวะสืบพันธุ์" (ปาจิ. ๘๐๔) จึงพึงทราบว่า "ที่อวัยวะสืบพันธุ์" จึงกล่าวว่า "ในการตบที่อวัยวะสืบพันธุ์ด้วยฝ่ามือ" คำว่า "สาณัตติกัง" คือการสั่งให้ผู้อื่นทำเพื่อประโยชน์ของตน ก็เป็นสาณัตติกะด้วยนัยก่อนนั่นเอง.

---

Talaghātakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตลฆาตกสิกขาบท จบ.

---

4. Jatumaṭṭhakasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาชตุปัฏฐกสิกขาบท

---

Vatthuvasenetaṃ vuttanti ‘‘jatumaṭṭhake’’ti etaṃ nidānavasena uppannassa vatthuno vaseneva vuttaṃ. Yaṃ kiñci pana daṇḍakaṃ pavesentiyā āpattiyeva. Tenāha ‘‘kāmarāgena panā’’tiādi.

คำว่า "กล่าวโดยวัตถุ" คือคำว่า "ชตุปัฏฐกะ" นี้กล่าวโดยวัตถุที่เกิดขึ้นเป็นเหตุเท่านั้น แต่ผู้สอดใส่ท่อนไม้ใด ๆ ก็ตาม ย่อมเป็นอาบัติ จึงกล่าวว่า "แต่เพราะความกำหนัด" เป็นต้น.

---

Jatumaṭṭhakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาชตุปัฏฐกสิกขาบท จบ.

---

5. Udakasuddhikasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาอุทกสุทธิกสิกขาบท

---

Ādātabbanti pavesetabbaṃ. Aggapabbanti kesaggamattampi aggapabbaṃ. Tatiyaṃ pabbaṃ pavesetīti kesaggamattampi tatiyaṃ pabbaṃ paveseti. Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 812) ‘‘gambhīrato dvinnaṃ pabbānaṃ upari kesaggamattampi pavesentiyā pācittiya’’nti.

คำว่า "พึงสอดใส่" คือพึงสอดเข้าไป คำว่า "ข้อปลายนิ้ว" คือข้อปลายนิ้วแม้เพียงปลายเส้นผม คำว่า "สอดข้อที่สามเข้าไป" คือสอดข้อที่สามเข้าไปแม้เพียงปลายเส้นผม ข้อนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (ปาจิ. อรรถ. ๘๑๒) ว่า "ถ้าสอดเข้าไปลึกเกินสองข้อแม้เพียงปลายเส้นผม เป็นปาจิตตีย์".

---

Atigambhīraṃ udakasuddhikaṃ ādiyanavatthusminti atianto pavesetvā udakadhovanakaraṇavatthusmiṃ. Udakasuddhipaccayena (sārattha. ṭī. pācittiya 3.812) pana satipi phassassādiyane yathāvuttaparicchede anāpatti.

คำว่า "ในวัตถุคือไม้ชำระน้ำที่สอดเข้าไปลึกเกินไป" คือในวัตถุที่สอดเข้าไปลึกเกินไปแล้วทำความสะอาดด้วยน้ำ แต่เพราะเหตุแห่งการชำระด้วยน้ำ (สารัตถ. ฎีกา ปาจิตตีย์ ๓.๘๑๒) แม้มีการยินดีในสัมผัส ก็ไม่มีอาบัติในขอบเขตที่กล่าวไว้.

---

Udakasuddhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุทกสุทธิกสิกขาบท จบ.

---

6. Upatiṭṭhanasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาอุปัฏฐานสิกขาบท

---

Takkādīsu vā aññatarenāti takkadadhimatthurasakhīrādīsu aññatarena. Yāya kāyaci bījaniyāti antamaso cīvarakaṇṇaṃ upādāya yāya kāyaci bījaniyā.

คำว่า "หรือด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดานมส้มเป็นต้น" คือด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดานมส้ม นมเปรี้ยว น้ำใสแห่งนมส้ม น้ำหวาน และนมสดเป็นต้น คำว่า "ด้วยพัดอันใดอันหนึ่ง" คือด้วยพัดอันใดอันหนึ่ง แม้ถือเอาชายจีวรเป็นต้น.

---

Imaṃ pivathāti imaṃ pānīyaṃ vā sūpādiṃ vā pivatha. Iminā bījathāti iminā tālavaṇṭena bījatha. Dāpentiyāti aññena ubhayampi dāpentiyā.

คำว่า "ท่านทั้งหลายจงดื่มสิ่งนี้" คือท่านทั้งหลายจงดื่มน้ำนี้หรือแกงเป็นต้นนี้ คำว่า "ท่านทั้งหลายจงพัดด้วยสิ่งนี้" คือท่านทั้งหลายจงพัดด้วยพัดใบตาลนี้ คำว่า "ผู้ให้ผู้อื่นให้" คือผู้ให้ผู้อื่นให้ทั้งสองอย่าง.

---

Upatiṭṭhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุปัฏฐานสิกขาบท จบ.

---

7. Āmakadhaññasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาอามกธัญญสิกขาบท

---

Tasmāti yasmā viññatti ceva bhojanañca pamāṇaṃ, tasmā. Na kevalañcettha paṭiggahaṇeyeva dukkaṭaṃ hoti, paṭiggaṇhitvā pana araññato āharaṇepi sukkhāpanepi vaddalidivase bhajjanatthāya uddhanasajjanepi kapallasajjanepi dabbisajjanepi dārūni ādāya aggikaraṇepi kapallamhi dhaññapakkhipanepi dabbiyā saṅghaṭṭanesupi koṭṭanatthaṃ udukkhalamusalādisajjanesupi koṭṭanapapphoṭanadhovanādīsupi yāva mukhe ṭhapetvā ajjhoharaṇatthaṃ dantehi saṅkhādati, tāva sabbappayogesu dukkaṭānīti āha ‘‘paṭiggahaṇato paṭṭhāya yāva dantehi saṃkhādanaṃ, tāva pubbappayogesu dukkaṭānī’’ti.

คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือเพราะการขอและการฉันเป็นประมาณ เพราะเหตุนั้น ไม่ใช่เพียงแต่มีการรับเท่านั้นที่เป็นทุกกฏในที่นี้ แต่เมื่อรับแล้ว ในการนำมาจากป่า ในการตากให้แห้ง ในการเตรียมเตาสำหรับคั่วในวันที่ฝนตกพรำๆ ในการเตรียมกระทะ ในการเตรียมทัพพี ในการนำฟืนมาจุดไฟ ในการใส่ข้าวเปลือกลงในกระทะ ในการคนด้วยทัพพี ในการเตรียมครกและสากเป็นต้นสำหรับตำ ในการตำ การฝัด การล้างเป็นต้น จนกระทั่งวางไว้ในปากแล้วเคี้ยวด้วยฟันเพื่อกลืนกิน ในการกระทำเบื้องต้นทั้งหมดนั้นเป็นทุกกฏ จึงกล่าวว่า "ตั้งแต่การรับจนถึงการเคี้ยวด้วยฟัน การกระทำเบื้องต้นเหล่านั้นเป็นทุกกฏ".

---

Āmakadhaññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอามกธัญญสิกขาบท จบ.

---

8. Paṭhamauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาปฐมอุจจารฉัททนสิกขาบท

---

Tirokuṭṭeti gharakuṭṭassa parabhāge. Tiropākāreti parikkhepapākārassa tirobhāge, te ca kho kuṭṭapākārā iṭṭhakasiladārūnaṃ vasena tippakārāti āha ‘‘yassa kassaci kuṭṭassa vā pākārassa vā parato’’ti. Sabbānipetāni ekato chaḍḍentiyāti etāni cattāripi vatthūni ekato chaḍḍentiyā. Pāṭekkaṃ pana chaḍḍentiyā vatthugaṇanāya āpattiyo. Āṇattiyampi eseva nayo.

คำว่า "ทิ้งไปข้างกำแพง" คือทิ้งไปข้างนอกกำแพงบ้าน. คำว่า "ทิ้งไปข้างรั้ว" คือทิ้งไปข้างนอกรั้วที่ล้อมไว้ และกำแพงกับรั้วเหล่านั้นมี ๓ ชนิด โดยอำนาจแห่งอิฐ หิน และไม้ จึงกล่าวว่า "ทิ้งไปข้างกำแพงหรือรั้วใดๆ". คำว่า "ผู้ทิ้งสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดรวมกัน" คือผู้ทิ้งวัตถุทั้ง ๔ นี้รวมกัน. แต่ถ้าทิ้งแยกกัน เป็นอาบัติเท่าจำนวนวัตถุ. ในกรณีที่สั่งให้ผู้อื่นทำก็มีนัยเดียวกัน.

---

Bhikkhussa dukkaṭanti bhikkhussa sabbattha dukkaṭaṃ.

คำว่า "สำหรับภิกษุเป็นทุกกฏ" คือสำหรับภิกษุเป็นทุกกฏในทุกกรณี.

---

Paṭhamauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการทิ้งอุจจาระข้อที่ ๑ จบแล้ว.

---

9. Dutiyauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการทิ้งอุจจาระข้อที่ ๒.

---

Bhikkhuniyāpīti pi-saddena bhikkhuṃ samuccinoti. Anikkhittabījesu (pāci. aṭṭha. 830) pana khettesu koṇādīsu vā asañjātaropimesu khettamariyādādīsu vā chaḍḍetuṃ vaṭṭati. Manussānaṃ kacavarachaḍḍanaṭṭhānepi vaṭṭatiyeva. Chaḍḍitakhetteti manussesu sassaṃ uddharitvā gatesu chaḍḍitakhettaṃ nāma hoti, tattha vaṭṭati. Yattha pana ‘‘lāyitampi pubbaṇṇādi puna uṭṭhahissatī’’ti rakkhanti, tattha yathāvatthukameva. Sāmike apaloketvāti ettha khettapālakā, ārāmādigopakā ca sāmikāva. Iminā ca saṅghasantake bhikkhussa chaḍḍetuṃ vaṭṭati saṅghapariyāpannattā, na bhikkhunīnaṃ. Bhikkhunīnaṃ pana attano santake bhikkhusantake vuttanayeneva vaṭṭatīti dasseti, evaṃ santepi sāruppavasena kātabbaṃ.

คำว่า ภิกขุนียาปิ (แม้ภิกษุณี) บทว่า ปิ ย่อมรวบรวมภิกษุ. ส่วนในนาที่ยังไม่ได้หว่านพืช หรือในมุมนาเป็นต้น หรือในคันนาเป็นต้นที่ยังไม่ได้ปลูกพืช ย่อมควรเพื่อทิ้ง. แม้ในที่ทิ้งขยะของมนุษย์ ก็ย่อมควรนั่นแล. คำว่า ฉฑฺฑิตเขตฺเต (ในนาที่ทิ้งแล้ว) ชื่อว่านาที่ทิ้งแล้ว คือนาที่มนุษย์เก็บเกี่ยวพืชไปแล้ว ย่อมควรในที่นั้น. ส่วนในที่ที่เขารักษาไว้ว่า "แม้พืชมีบุพพัณณะเป็นต้นที่เกี่ยวแล้ว จักงอกขึ้นอีก" ในที่นั้น เป็นไปตามวัตถุ. คำว่า สากมิเก อปโลเกตฺวา (บอกกล่าวเจ้าของแล้ว) ในที่นี้ คนเฝ้านาและคนเฝ้าอารามเป็นต้น ก็คือเจ้าของนั่นเอง. และด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ในของสงฆ์ ภิกษุควรทิ้งได้ เพราะสงฆ์นับเนื่องกัน แต่ภิกษุณีไม่ควร. ส่วนในของตนเองและในของภิกษุ ภิกษุณีควรทิ้งได้โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ถึงกระนั้น ก็พึงทำตามความเหมาะสม.

---

Dutiyauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการทิ้งอุจจาระข้อที่ ๒ จบแล้ว.

---

10. Naccagītasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการฟ้อนรำและการขับร้อง.

---

Naccanti naṭādayo vā naccantu, soṇḍā vā antamaso morasuvamakkaṭādayopi, sabbametaṃ naccameva. Tenāha ‘‘naccanti antamaso moranaccampī’’ti. Gītanti naṭādīnaṃ vā gītaṃ hotu, ariyānaṃ parinibbānakāle ratanattayaguṇūpasaṃhitaṃ sādhukīḷitagītaṃ vā, antamaso ‘‘dantagītampi gāyissāmā’’ti pubbabhāge okūjantā karonti, sabbametaṃ gītameva. Tenāha ‘‘gītanti antamaso dhammabhāṇakagītampī’’ti. Tattha dhammabhāṇakagītaṃ nāma asaññatabhikkhūnaṃ taṃ taṃ vattaṃ bhinditvā atidīghaṃ katvā gītassarena dhammabhaṇanaṃ, tampi neva bhikkhuno, na bhikkhunīnaṃ vaṭṭati. Tathā hi vuttaṃ paramatthajotikāya khuddakaṭṭhakathāya (khu. pā. aṭṭha. 2.pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘dhammūpasaṃhitaṃ gītaṃ vaṭṭati, gītūpasaṃhito pana dhammo na vaṭṭatī’’ti. Tasmā dhammaṃ bhaṇantena jātakavattādiṃ taṃ taṃ vattaṃ avināsetvā caturassena (cūḷava. aṭṭha. 249) vattena parimaṇḍalāni padabyañjanāni dassetabbāni. Vāditanti tantibaddhādivādanīyabhaṇḍavāditaṃ vā hotu, kuṭabherivāditaṃ vā antamaso udakabherivāditampi, sabbamevetaṃ vāditameva. Tenāha ‘‘vāditanti antamaso udakabherivādita’’nti. Yaṃ pana niṭṭhubhantī vā sāsaṅke vā ṭhitā accharikaṃ vā phoṭeti, pāṇiṃ vā paharati, tattha anāpatti. Dassanena cettha savanampi saṅgahitaṃ virūpekasesanayena. Ālocanasabhāvatāya vā pañcannaṃ viññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasabbhāvato ‘‘dassanāya’’icceva vuttanti āha ‘‘etesu yaṃ kiñci dassanāya gacchantiyā’’ti. Yattha ṭhitāti evaṃ gantvā yasmiṃ padese ṭhitā.

คำว่า นจฺจนฺติ (ย่อมฟ้อนรำ) พวกนักฟ้อนเป็นต้นจงฟ้อนรำ หรือพวกคนเมา หรือแม้แต่นกยูง นกแก้ว ลิงเป็นต้น ทั้งหมดนี้เป็นการฟ้อนรำนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า นจฺจนฺติ แม้การรำของนกยูงเป็นต้น". คำว่า กีตํ (การขับร้อง) จะเป็นการขับร้องของพวกนักฟ้อนเป็นต้น หรือการขับร้องในงานฉลองที่ประกอบด้วยพระคุณของพระรัตนตรัยในเวลาปรินิพพานของพระอริยเจ้าทั้งหลาย หรือที่สุดแม้การทำเสียงฮัมในเบื้องต้นว่า "เราจะขับร้องเพลงฟัน" ทั้งหมดนี้เป็นการขับร้องนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า กีตํ แม้การขับร้องของธรรมกถึกเป็นต้น". ในคำนั้น ที่ชื่อว่าการขับร้องของธรรมกถึก คือการแสดงธรรมด้วยเสียงขับร้องของพวกภิกษุผู้ไม่สำรวม โดยทำลายวัตรนั้นๆ ให้ยาวเกินไป แม้การขับร้องนั้นก็ไม่ควรแก่ภิกษุและภิกษุณี. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ในปรมัตถโชติกา อรรถกถาขุททกปาฐะว่า "เพลงที่ประกอบด้วยธรรม ควรอยู่, แต่ธรรมที่ประกอบด้วยเพลง ไม่ควร". เพราะฉะนั้น เมื่อจะแสดงธรรม พึงแสดงบทพยัญชนะให้กลมกล่อมด้วยวัตรที่สม่ำเสมอ โดยไม่ให้เสียวัตรนั้นๆ มีชาตกวัตรเป็นต้น. คำว่า วาทิตํ (การประโคม) จะเป็นการประโคมเครื่องดนตรีมีเครื่องสายเป็นต้น หรือการประโคมกลองหม้อ หรือที่สุดแม้การประโคมกลองน้ำ ทั้งหมดนี้เป็นการประโคมนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า วาทิตํ แม้การประโคมกลองน้ำ". ส่วนการดีดนิ้วหรือตบมือในขณะที่กำลังบ้วนน้ำลายหรืออยู่ในที่ที่น่าระแวง ในกรณีนั้นไม่เป็นอาบัติ. และในคำว่า การดู นี้ ท่านสงเคราะห์เอาการฟังเข้าด้วย โดยนัยแห่งวิรูปเอกเสส. หรือเพราะความเป็นสภาพที่ปรากฏชัด แม้ในการฟังของวิญญาณ ๕ ก็มีส่วนแห่งการดูโดยย่อรวมอยู่ด้วย ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อดู" นั่นเอง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อดูอย่างใดอย่างหนึ่งในสิ่งเหล่านั้น แก่ผู้ไปอยู่". คำว่า ยตฺถ ฐิตา (ยืนอยู่ในที่ใด) คือไปแล้วยืนอยู่ในที่ใด.

---

Nanu ca sayaṃnaccanādīsu pācittiyaṃ pāḷiyaṃ na vuttaṃ, atha kathaṃ gahetabbanti āha ‘‘sabbaaṭṭhakathāsu vutta’’nti, iminā pāḷiyaṃ avuttepi aṭṭhakathāpamāṇena gahetabbanti dasseti. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti pana mātikāgatapācittiyasseva vasena vuttaṃ, sabbesaṃ vasena pana chasamuṭṭhānanti gahetabbaṃ. ‘‘Ārāme ṭhatvā’’ti idaṃ nidassanamattaṃ sesairiyāpathehi yuttāya passantiyā anāpattiyā icchitabbattā. Itarathā hi nisinnāpi passituṃ na labheyya. ‘‘Passissāmī’’ti vihārato vihāraṃ gacchantiyā āpattiyeva. Āsanasālāya nisinnā passati, anāpatti, ‘‘passissāmī’’ti uṭṭhahitvā gacchantiyā āpatti. Vīthiyaṃ ṭhatvā gīvaṃ parivattetvā passantiyāpi āpattiyeva. Bhikkhussāpi eseva nayo, āpattibhedova nānaṃ.

ก็อาบัติปาจิตตีย์ในการฟ้อนรำเองเป็นต้น ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี จะพึงถือเอาอย่างไร? จึงกล่าวว่า "กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งปวง" ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า แม้ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี ก็พึงถือเอาตามเกณฑ์ในอรรถกถา. ส่วนคำว่า "สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสิกขาบทขนเจียม" นี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งปาจิตตีย์ที่มาในมาติกาเท่านั้น แต่โดยอำนาจแห่งปาจิตตีย์ทั้งหมด พึงทราบว่ามีสมุฏฐาน ๖. คำว่า "ยืนอยู่ในอาราม" นี้ เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะต้องการให้ไม่มีอาบัติแก่ผู้ที่ดูด้วยอิริยาบถที่เหลือตามความเหมาะสม. มิฉะนั้นแล้ว แม้นั่งอยู่ก็คงจะดูไม่ได้. เมื่อเดินจากวิหารหนึ่งไปยังอีกวิหารหนึ่งด้วยตั้งใจว่า "เราจะดู" เป็นอาบัติแน่นอน. นั่งดูอยู่ในโรงฉัน ไม่เป็นอาบัติ, แต่ลุกเดินไปด้วยตั้งใจว่า "เราจะดู" เป็นอาบัติ. แม้ยืนอยู่ที่ถนนแล้วเหลียวคอไปดู ก็เป็นอาบัติเหมือนกัน. แม้สำหรับภิกษุก็มีนัยนี้เหมือนกัน ต่างกันเพียงประเภทของอาบัติเท่านั้น.

---

Naccagītasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการฟ้อนรำและการขับร้อง จบแล้ว.

---

Lasuṇavaggo paṭhamo.

ลสุณวรรคที่ ๑.

---

2. Rattandhakāravaggo

2. รัตตันธการวรรค.

---

1. Rattandhakārasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยความมืดในเวลากลางคืน.

---

Arahopekkhāyāti narahoassādāpekkhāya. Aññavihitāyāti rahoassādato aññavihitāva hutvā ñātiṃ vā pucchantiyā, dāne vā pūjāya vā mantentiyā.

คำว่า อรโหเปกฺขาย (ด้วยความมุ่งหมายว่าไม่เป็นที่ลับ) คือด้วยความมุ่งหมายว่าไม่เป็นที่รื่นรมย์ในที่ลับ. คำว่า อญฺญวิหิตาย (ด้วยความมุ่งหมายอย่างอื่น) คือเป็นผู้มีใจมุ่งหมายอย่างอื่นจากความรื่นรมย์ในที่ลับ โดยสอบถามญาติ หรือปรึกษาหารือในการถวายทานหรือการบูชา.

---

Rattandhakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยความมืดในเวลากลางคืน จบแล้ว.

---

2-3. Paṭicchannokāsaajjhokāsasallapanasikkhāpadavaṇṇanā

๒-๓. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการพูดคุยในที่กำบังและที่แจ้ง.

---

Dutiyatatiyāni uttānatthāneva.

สิกขาบทที่ ๒ และ ๓ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

---

Paṭicchannokāsaajjhokāsasallapanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการพูดคุยในที่กำบังและที่แจ้ง จบแล้ว.

---

4. Dutiyikauyyojanasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการส่งเพื่อนหญิงกลับ.

---

‘‘Purimanayenevā’’ti iminā ‘‘santiṭṭheyya vāti hatthapāse ṭhitamattāya pācittiyaṃ, sallapeyya vāti tattha ṭhatvā gehasikakathaṃ kathentiyāpi pācittiyameva, nikaṇṇikaṃ vā jappeyyāti kaṇṇamūle jappentiyāpi pācittiyamevā’’ti imaṃ nayaṃ dasseti.

ด้วยบทว่า "Purimanayeneva" นี้ ท่านแสดงนัยนี้ว่า "คำว่า santiṭṭheyya (พึงยืน) คือ เพียงแต่ยืนอยู่ในหัตถบาส เป็นปาจิตตีย์, คำว่า sallapeyya (พึงเจรจา) คือ แม้ยืนอยู่ในที่นั้นแล้วพูดเรื่องเกี่ยวกับเรือน ก็เป็นปาจิตตีย์เหมือนกัน, คำว่า nikaṇṇikaṃ vā jappeyya (หรือพึงซุบซิบที่หู) คือ แม้ซุบซิบที่ใกล้หู ก็เป็นปาจิตตีย์เหมือนกัน"

---

Dutiyikauyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการขับไล่สตรีผู้เป็นเพื่อนสอง จบแล้ว.

---

5. Anāpucchāpakkamanasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการหลีกไปโดยไม่บอกกล่าว.

---

Āsīdanti etthāti āsananti āha ‘‘pallaṅkassokāsabhūte’’ti, ūrubaddhāsanassa okāseti attho. Anovassakanti nibbakokāsaṃ. Ajjhokāse upacāranti ajjhokāse nisīditvā dvādasahatthappamāṇaṃ padesaṃ. Gilānāyāti yā tādisena gelaññena āpucchituṃ na sakkoti. Āpadāsūti ghare aggi vā uṭṭhito hoti, coro vā, evarūpe upaddave anāpucchā pakkamati, anāpatti.

คำว่า อาสนํ (ที่นั่ง) คือที่ที่เขานั่งลงในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ในโอกาสที่เป็นบัลลังก์" อธิบายว่า ในโอกาสแห่งที่นั่งที่ผูกเข่า. คำว่า อโนวัสสกัง (ที่อันฝนไม่รด) คือ ที่ที่ไม่มีช่องว่าง. คำว่า อุปจารในที่แจ้ง คือ พื้นที่ประมาณ ๑๒ หัตถ์ โดยนั่งในที่แจ้ง. คำว่า แก่ภิกษุณีไข้ คือ ภิกษุณีผู้ไม่สามารถจะบอกลาได้ด้วยความเจ็บไข้เช่นนั้น. คำว่า ในอันตรายทั้งหลาย คือ ไฟไหม้เรือน หรือโจรปล้น เมื่อมีอุปัทวะเห็นปานนี้ หลีกไปโดยไม่บอกลา ไม่เป็นอาบัติ.

---

Anāpucchāpakkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการหลีกไปโดยไม่บอกกล่าว จบแล้ว.

---

6. Anāpucchāabhinisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการนั่งทับโดยไม่บอกกล่าว.

---

Dhuvapaññatteti bhikkhunīnaṃ atthāya niccapaññatte.

คำว่า ธุวปญฺญตฺเต (ที่บัญญัติไว้แน่นอน) คือที่บัญญัติไว้เป็นนิตย์เพื่อประโยชน์แก่ภิกษุณี.

---

Anāpucchāabhinisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการนั่งทับโดยไม่บอกกล่าว จบแล้ว.

---

7. Anāpucchāsantharaṇasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการปูลาดโดยไม่บอกกล่าว.

---

Kulānīti kulassa gharāni.

คำว่า กุลานิ (ตระกูลทั้งหลาย) คือเรือนของตระกูล.

---

Anāpucchāsantharaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการปูลาดโดยไม่บอกกล่าว จบแล้ว.

---

8. Paraujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการติเตียนผู้อื่น.

---

Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๘ มีเนื้อความตื้นนั่นเอง.

---

Paraujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการติเตียนผู้อื่น จบแล้ว.

---

9. Paraabhisapanasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการสาปแช่งผู้อื่น.

---

Manussadobhaggena vāti ‘‘kāṇā homi, kuṇī homi, itarā vā īdisā hotū’’tiādinā manussavirūpabhāvena. Atthadhammaanusāsanipurekkhārānanti ettha atthapurekkhārāyāti aṭṭhakathaṃ kathentiyā. Dhammapurekkhārāyāti pāḷiṃ vācentiyā. Anusāsanipurekkhārāyāti ‘‘idānipi tvaṃ edisā, sādhu viramassu, no ce viramasi, addhā puna evarūpāni kammāni katvā niraye uppajjissasi, tiracchānayoniyā uppajjissasī’’ti (pāci. aṭṭha. 878) evaṃ anusāsaniyaṃ ṭhatvā vadantiyā.

คำว่า "ด้วยความอัปมงคลของมนุษย์" หมายถึง ด้วยความวิกลรูปของมนุษย์ เช่น "ขอให้ตาบอด ขอให้เป็นง่อย หรือขอให้เป็นเช่นนั้น" เป็นต้น. ในคำว่า "โดยมีอรรถเป็นเบื้องหน้า มีธรรมเป็นเบื้องหน้า มีการพร่ำสอนเป็นเบื้องหน้า" นั้น คำว่า "โดยมีอรรถเป็นเบื้องหน้า" หมายถึง ภิกษุณีผู้กล่าวอรรถกถา. คำว่า "โดยมีธรรมเป็นเบื้องหน้า" หมายถึง ภิกษุณีผู้สาธยายพระบาลี. คำว่า "โดยมีการพร่ำสอนเป็นเบื้องหน้า" หมายถึง ภิกษุณีผู้กล่าวสอนโดยตั้งอยู่ในฐานะผู้สอนว่า "แม้บัดนี้เธอก็เป็นเช่นนี้ ขอให้เธอจงงดเว้นเสียเถิด หากไม่งดเว้นไซร้ เธอจักทำกรรมเช่นนี้อีกแล้วไปเกิดในนรก หรือไปเกิดในกำเนิดเดรัจฉานอย่างแน่นอน" (ปาจิ. อรรถ. ๘๗๘).

---

Paraabhisapanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการสาปแช่งผู้อื่น จบแล้ว.

---

10. Rodanasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการร้องไห้.

---

Dasamaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

---

Rodanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการร้องไห้ จบแล้ว.

---

Rattandhakāravaggo dutiyo.

รัตตันธการวรรค ที่ ๒.

---

3. Naggavaggo

3. นัคควรรค.

---

1-2. Naggādisikkhāpadavaṇṇanā

๑-๒. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการเปลือยกายเป็นต้น.

---

Idanti idaṃ udakasāṭikacīvaraṃ.

คำว่า "อิทัง" (นี้) หมายถึง ผ้าอาบน้ำฝนนี้.

---

Dutiyaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๒ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

---

Naggādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการเปลือยกายเป็นต้น จบแล้ว.

---

3. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร.

---

Visibbetvāti vijaṭetvā. Dhuraṃ nikkhittamatteti dhure nikkhittamatte, dhuraṃ nikkhipitvā sacepi pacchā sibbati, āpattiyevāti attho.

คำว่า "วิสิพเพตฺวา" (แก้แล้ว) หมายถึง คลายออกแล้ว. คำว่า "ธูรํ นิกฺขิตฺตมตฺเต" (เพียงแค่ปลงภาระ) หมายถึง เพียงแค่ปลงภาระลง, แม้ปลงภาระลงแล้วเย็บในภายหลัง ก็เป็นอาบัติอยู่ดี.

---

Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร จบแล้ว.

---

4. Saṅghāṭicārasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปโดยไม่มีผ้าสังฆาฏิ.

---

‘‘Idaṃ me cīvaraṃ mahagghaṃ īdise corabhaye na sakkā dhāretunti evarūpāsu āpadāsū’’ti ettha pāṭho. So pana kākapadasañjanitamohehi lekhakehi uparisikkhāpade likhito. Kiñcāpi tattha likhito, ettheva pana daṭṭhabbo.

ในคำว่า 'ผ้าจีวรผืนนี้ของฉันมีราคาแพง ในภัยจากโจรเช่นนี้ ไม่สามารถจะทรงไว้ได้ ในอันตรายเห็นปานนี้' นี้เป็นบทบาลี (ในสิกขาบทนี้). แต่บทบาลีนั้น พวกอาลักษณ์ผู้หลงผิดเพราะเครื่องหมายกากบาท ได้เขียนไว้ในสิกขาบทเบื้องบน. แม้จะเขียนไว้ในสิกขาบทนั้น ก็พึงเห็นว่า (เป็นบทบาลี) ในสิกขาบทนี้เอง.

---

Saṅghāṭicārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปโดยไม่มีผ้าสังฆาฏิ จบแล้ว.

---

5. Cīvarasaṅkamanīyasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้จีวรที่เขาจะถวายแก่สงฆ์เลี่ยงไป.

---

Āpadāsu vā dhāretīti sace apārutaṃ vā anivatthaṃ vā corā haranti, evarūpāsū āpadāsu dhāreti, anāpatti.

คำว่า 'หรือทรงไว้ในคราวมีอันตราย' ความว่า หากพวกโจรลักเอาผ้าที่ไม่ได้ห่มหรือไม่ได้นุ่งไป, ทรงไว้ในอันตรายเห็นปานนั้น ไม่เป็นอาบัติ.

---

Cīvarasaṅkamanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้จีวรที่เขาจะถวายแก่สงฆ์เลี่ยงไป จบแล้ว.

---

6. Gaṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยจีวรของหมู่.

---

Aññasmiṃ parikkhāreti yattha katthaci thālakādīnaṃ vā sappitelādīnaṃ vā aññatarasmiṃ. ‘‘Samagghakāle dassathā’’ti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā nivārentiyāti ‘‘kittakaṃ agghanakaṃ dātukāmatthā’’ti pucchitvā (pāci. aṭṭha. 909) ‘‘ettakaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘āgametha tāva, idāni vatthaṃ mahagghaṃ, katipāhena kappāse āhaṭe samagghaṃ bhavissati, tasmiṃ kāle dassathā’’ti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā nivārentiyā.

บทว่า Aññasmiṃ parikkhāreti ความว่า ในบริขารอย่างใดอย่างหนึ่ง มีถาดเป็นต้น หรือเนยใสและน้ำมันเป็นต้น. คำว่า 'ห้ามโดยแสดงอานิสงส์ว่า พวกท่านจงให้ในเวลาที่มีราคาถูก' ความว่า ภิกษุณีผู้ห้ามโดยแสดงอานิสงส์อย่างนี้ว่า 'พวกท่านประสงค์จะให้ของมีราคาเท่าไร?' (ปาจิ. อรรถ. 909) เมื่อเขาบอกว่า 'ราคาเท่านี้' จึงกล่าวว่า 'จงรอก่อน บัดนี้ผ้ามีราคาแพง อีกไม่กี่วันเมื่อฝ้ายถูกนำมาแล้ว จักมีราคาถูก ในเวลานั้นพวกท่านจงให้เถิด' ดังนี้.

---

Gaṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยจีวรของหมู่ จบแล้ว.

---

7-10. Paṭibāhanādisikkhāpadavaṇṇanā

๗-๑๐. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการห้ามเป็นต้น.

---

Ānisaṃsaṃ dassetvā paṭibāhantiyāti ‘‘ekissā ekaṃ sāṭakaṃ nappahoti, āgametha tāva, katipāhena uppajjissati, tato bhājessāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 915) evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā paṭibāhantiyā anāpatti.

คำว่า 'ห้ามโดยแสดงอานิสงส์' ความว่า ภิกษุณีผู้ห้ามโดยแสดงอานิสงส์อย่างนี้ว่า 'ผ้าสาฎกผืนเดียวไม่พอสำหรับภิกษุณีรูปหนึ่งๆ จงรอก่อน อีกไม่กี่วัน (ผ้า) จักเกิดขึ้น แล้วเราจักแบ่งกัน' (ปาจิ. อรรถ. 915) อย่างนี้ ไม่เป็นอาบัติ.

---

Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.

สิกขาบทที่ ๘ และ ๙ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว.

---

Sesanti ‘‘dhammike vematikāyā’’tiādikaṃ avasesaṃ. Tattha ānisaṃsaṃ dassetvā paṭibāhantiyāti ‘‘bhikkhunisaṅgho jiṇṇacīvaro, kathinānisaṃsamūlako mahālābho’’ti (pāci. aṭṭha. 931) evarūpaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā paṭibāhantiyā anāpatti.

คำว่า 'ที่เหลือ' คือ ส่วนที่เหลือมีคำว่า 'เมื่อมีความสงสัยในของที่เป็นธรรม' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'ห้ามโดยแสดงอานิสงส์' ความว่า ภิกษุณีผู้ห้ามโดยแสดงอานิสงส์เห็นปานนี้ว่า 'ภิกษุณีสงฆ์มีจีวรเก่าแล้ว ลาภใหญ่มีอานิสงส์กฐินเป็นมูล (จักมี)' (ปาจิ. อรรถ. 931) ไม่เป็นอาบัติ.

---

Paṭibāhanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการห้ามเป็นต้น จบแล้ว.

---

Naggavaggo tatiyo.

นัคควรรคที่ ๓

---

4. Tuvaṭṭavaggo

4. ตุวัฏฏวรรค

---

1-3. Ekamañcatuvaṭṭanādisikkhāpadavaṇṇanā

๑-๓. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนอนบนเตียงเดียวกันเป็นต้น

---

Paṭhamaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๑ มีเนื้อความตื้น.

---

Vavatthānaṃ dassetvāti (pāci. aṭṭha. 940) majjhe kāsāyaṃ vā kattarayaṭṭhiṃ vā antamaso kāyabandhanampi ṭhapetvā nipajjantīnaṃ anāpattīti attho.

บทว่า ววตฺถานํ ทสฺเสตฺวา (ปาจิ. อรรถ. ๙๔๐) มีความว่า การวางผ้ากาสาวะ หรือไม้เท้า หรือแม้แต่ประคดเอวไว้ตรงกลางแล้วนอน ย่อมไม่มีอาบัติแก่ภิกษุณีทั้งหลาย.

---

Tatiyaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๓ มีเนื้อความตื้น.

---

Ekamañcatuvaṭṭanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนอนบนเตียงเดียวกันเป็นต้น จบแล้ว.

---

4-9. Naupaṭṭhāpanādisikkhāpadavaṇṇanā

๔-๙. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่พยาบาลเป็นต้น.

---

Pariyesitvā alabhantiyāti aññaṃ upaṭṭhāyikaṃ alabhantiyā. Gilānāyāti sayaṃ gilānāya. Āpadāsūti tathārūpe upaddave sati.

บทว่า ปริเยสิตฺวา อลภนฺติยา ความว่า เมื่อแสวงหาแล้วไม่ได้ผู้อุปัฏฐากอื่น. บทว่า คิลานาย ความว่า เมื่อตนเองเจ็บป่วย. บทว่า อาปทาสุ ความว่า เมื่อมีอุปัทวะเห็นปานนั้น.

---

Pañcamachaṭṭhasattama aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.

สิกขาบทที่ ๕, ๖, ๗, ๘, ๙ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

---

Naupaṭṭhāpanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่พยาบาลเป็นต้น จบแล้ว.

---

10. Cārikanapakkamanasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่หลีกไปจาริก.

---

Dhure nikkhittamatteti sace dhuraṃ nikkhipitvā pacchā pakkamati, āpattiyevāti attho. Antarāye satīti dasavidhesu antarāyesu aññatarasmiṃ sati. ‘‘Gacchissāmī’’ti nikkhantā, nadī vā pūrā, vanadāho vā āgato, corā vā magge honti, megho vā uṭṭhahati, nivattituṃ vaṭṭati.

บทว่า ธุเร นิกฺขิตฺตมตฺเต มีความว่า หากวางธุระแล้วจึงหลีกไปภายหลัง เป็นอาบัติแน่นอน. บทว่า อนฺตราย สติ ความว่า เมื่อมีอันตรายอย่างใดอย่างหนึ่งในอันตราย ๑๐ อย่าง. (เช่น) ออกไปแล้วด้วยตั้งใจว่า 'จักไป' แต่แม่น้ำเต็ม หรือไฟป่ามา หรือมีพวกโจรอยู่ในทาง หรือเมฆตั้งขึ้น ย่อมควรกลับ.

---

Cārikanapakkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่หลีกไปจาริก จบแล้ว.

---

Tuvaṭṭavaggo catuttho.

ตุวัฏฏวรรคที่ ๔

---

5. Cittāgāravaggo

5. จิตตาคารวรรค

---

1. Rājāgārasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยพระราชวัง.

---

Kīḷanacittasālanti na raññova kīḷanacittasālaṃ, atha kho yesaṃ kesañci manussānaṃ kīḷanatthaṃ yattha katthaci katasālaṃ. Esa nayo ‘‘kīḷanaupavana’’ntiādīsupi. Yathāha ‘‘rājāgāraṃ nāma yattha katthaci rañño kīḷituṃ ramituṃ kataṃ hotī’’tiādiko (pāci. 979) vitthāro. Tattha kīḷanaupavananti kīḷanatthaṃ antonagare kataṃ ārāmaṃ. Kīḷanuyyānanti tatheva bahinagare kataṃ uyyānaṃ.

บทว่า กีฬนจิตฺตสาลํ มิใช่ศาลาจิตรกรรมสำหรับเล่นของพระราชาเท่านั้น แต่เป็นศาลาที่สร้างขึ้นที่ไหนก็ได้สำหรับเล่นของมนุษย์บางพวก. นัยนี้พึงทราบในบทมีอาทิว่า ‘กีฬนูปวน’ เป็นต้นด้วย. ดังที่อธิบายไว้ในปาจิตตีย์ (๙๗๙) โดยพิสดารว่า ‘ชื่อว่าราชอาคาร คือเรือนที่สร้างขึ้นที่ไหนก็ได้สำหรับพระราชาทรงเล่น ทรงรื่นรมย์’ เป็นต้น. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กีฬนูปวน คือ อารามที่สร้างขึ้นภายในเมืองเพื่อการเล่น. บทว่า กีฬนุยฺยานํ คือ อุทยานที่สร้างขึ้นภายนอกเมืองเช่นนั้น.

---

Rājāgārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาราชาคารสิกขาบท จบแล้ว.

---

2. Āsandiparibhuñjanasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาอาสนฺทิปริภุญฺชนสิกขาบท

---

Atikkantappamāṇāti aṭṭhaṅgulato atikkantappamāṇapādakā. Vuttoti padabhājaniyaṃ vutto. ‘‘Akappiyarūpākulo akappiyamañco pallaṅko’’ti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.254) sārasamāsācariyo.

บทว่า อติกฺกนฺตปฺปมาณา คือ มีเท้าเกินประมาณ ๘ นิ้ว. บทว่า วุตฺโต คือ ตรัสไว้ในปทภาชนีย์. อาจารย์สารัตถสมังคละกล่าวไว้ว่า ‘เตียงและบัลลังก์ที่ไม่ควรมีรูปที่ไม่ควร’ (สารัตถทีปนี มหาวรรค ๓.๒๕๔).

---

Āsandiparibhuñjanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอาสนฺทิปริภุญฺชนสิกขาบท จบแล้ว.

---

3. Suttakantanasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาสุตฺตกนฺตนสิกขาบท

---

Ujjavujjaveti uggiritvā uggiritvā veṭhane. Kantitasuttaṃ kantantiyāti dasikasuttādiṃ saṅghāṭetvā kantantiyā, dukkantitaṃ vā paṭikantantiyā.

บทว่า อุชฺชวุชฺชเวติ คือ ในการกรอด้ายขึ้นไปเรื่อยๆ. บทว่า กนฺติตสุตฺตํ กนฺตนฺติยา คือ เมื่อภิกษุณีกำลังปั่นด้ายมีด้ายชายผ้าเป็นต้น หรือกำลังปั่นด้ายที่ปั่นเสียแล้วใหม่.

---

Suttakantanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตฺตกนฺตนสิกขาบท จบแล้ว.

---

4. Gihiveyyāvaccasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาคิหิเวยฺยาวจฺจสิกขาบท

---

Attano veyyāvaccakarassa cāti sacepi mātāpitaro āgacchanti, yaṃ kiñci bījaniṃ vā sammuñjanidaṇḍakaṃ vā kārāpetvā veyyāvaccakaraṭṭhāne ṭhapetvā yaṃ kiñci vā pacituṃ vaṭṭati.

บทว่า อตฺตโน เวยฺยาวจฺจกรสฺส จ มีความว่า แม้บิดามารดามา ก็ควรให้ทำพัด หรือไม้กวาดอะไรก็ได้ แล้วตั้งไว้ในฐานะผู้ทำเวยยาวัจจะ หรือควรหุงต้มอะไรก็ได้.

---

Gihiveyyāvaccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคิหิเวยฺยาวจฺจสิกขาบท จบแล้ว.

---

5-6. Adhikaraṇādisikkhāpadavaṇṇanā

๕-๖. อรรถกถาอธิกรณาธิสิกขาบท

---

Anantarāyikinīti dasavidhesu antarāyesu ekenāpi anantarāyikinī. Dhuraṃ nikkhipitvā pacchā vinicchinantī āpattiṃ āpajjitvāva vinicchināti.

บทว่า อนนฺตรายิกินี คือ ไม่มีอันตรายแม้แต่อย่างหนึ่งในอันตราย ๑๐ อย่าง. ภิกษุณีวางธุระแล้วจึงวินิจฉัย ย่อมวินิจฉัยโดยต้องอาบัติทีเดียว.

---

Chaṭṭhaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๖ มีอรรถตื้นเท่านั้น

---

Adhikaraṇādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิกรณาธิสิกขาบท จบแล้ว

---

7. Āvasathacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาอาวสถจีวรสิกขาบท

---

Āpadāsūti mahagghacīvaraṃ sarīrato mocetvā suppaṭisāmitampi corā haranti, evarūpāsu āpadāsu anissajjitvā nivāsentiyā anāpatti.

บทว่า อาปทาสุ คือ ในคราวมีอันตรายทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นรูป คือ โจรย่อมลักจีวรมีราคามากที่ปลดเปลื้องจากร่างกายแล้ว แม้เก็บรักษาไว้ดีแล้วไป ภิกษุณีผู้ไม่สละแล้วนุ่งห่มในคราวมีอันตรายทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นรูป ย่อมไม่มีอาบัติ

---

Āvasathacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอาวสถจีวรสิกขาบท จบแล้ว

---

8. Āvasathavihārasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาอาวสถวิหารสิกขาบท

---

Kavāṭabaddhavihāranti dvārabaddhavihāraṃ. Gilānāyāti vacībhedaṃ kātuṃ asamatthāya. Āpadāsūti raṭṭhe bhijjante āvāse chaḍḍetvā gacchanti, evarūpāsu āpadāsu.

บทว่า กวาฏพัทธวิหารํ คือ วิหารที่ติดบานประตู. บทว่า คิลานายาติ คือ แก่ภิกษุณีผู้ไม่สามารถจะเปล่งวาจาได้. บทว่า อาปทาสุ คือ ในคราวมีอันตรายทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นรูป คือ เมื่อแคว้นแตก พวกภิกษุณีย่อมทิ้งอาวาสไป

---

Āvasathavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอาวสถวิหารสิกขาบท จบแล้ว

---

9. Tiracchānavijjāpariyāpuṇanasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาติรัจฉานวิชชาปริยาปุณนสิกขาบท

---

Hatthiādīsupi (sārattha. ṭī. pācittiya 3.1015) sippasaddo paccekaṃ yojetabbo, tathā āthabbaṇādīsu mantasaddo. Tattha tharūti khaggamuṭṭhi. Āthabbaṇamanto nāma āthabbaṇavedavihito parūpaghātakaro manto. Khilanamanto nāma dārusārakhilaṃ mantetvā pathaviyaṃ pavesetvā māraṇamanto. Agadappayogo nāma visayojanaṃ.

แม้ในหัตถีเป็นต้น พึงประกอบศัพท์ว่า ศิลปะ โดยเฉพาะ ฉันนั้น ศัพท์ว่า มนต์ ในอาถรรพณ์เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ถรู คือ ด้ามดาบ. อาถรรพณมนต์ ชื่อว่า มนต์ที่ทำลายผู้อื่น ซึ่งบัญญัติไว้ในอาถรรพเวท. ขิลนมนต์ ชื่อว่า มนต์ที่ฆ่าด้วยการเสกไม้แก่นแล้วตอกลงไปในแผ่นดิน. อคทัปปโยคะ ชื่อว่า การประกอบยาแก้พิษ

---

Tiracchānavijjāpariyāpuṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาติรัจฉานวิชชาปริยาปุณนสิกขาบท จบแล้ว

---

10. Tiracchānavijjāvācanasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาติรัจฉานวิชชาวาจนสิกขาบท

---

Lekheti likhasippe. Dhāraṇāya vāti dhāraṇasatthe, yasmiṃ vuttanayena paṭipajjantā bahūnipi ganthāni dhārenti. Nāgamaṇḍalādiketi ettha nāgamaṇḍalaṃ nāma sappānaṃ pavesanivāraṇatthaṃ maṇḍalabaddhamanto.

บทว่า เลเขติ คือ ในศิลปะการเขียน. บทว่า ธารณาย วา คือ ในศาสตร์แห่งการทรงจำ ซึ่งเมื่อปฏิบัติด้วยนัยที่กล่าวไว้ในศาสตร์นั้น ย่อมทรงจำคัมภีร์เป็นอันมากได้. บทว่า นาคมณฑลเป็นต้น คือ ในบทนี้ นาคมณฑล ชื่อว่า มนต์ที่ผูกเป็นมณฑลเพื่อป้องกันงูไม่ให้เข้ามา

---

Tiracchānavijjāvācanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาติรัจฉานวิชชาวาจนสิกขาบท จบแล้ว

---

Cittāgāravaggo pañcamo.

จิตตาคารวรรคที่ ๕

---

6. Ārāmavaggo

6. อารามวรรค

---

1-2. Ārāmapavisanādisikkhāpadavaṇṇanā

๑-๒. อรรถกถาอารามปวิสนสิกขาบทเป็นต้น

---

Sīsānulokikāyāti sīsaṃ anulokentiyā. Yattha vā bhikkhuniyo sannipatitāti yattha bhikkhuniyo paṭhamataraṃ sajjhāyanacetiyavandanādiatthaṃ sannipatitā. Āpadāsūti kenaci upaddutā hoti, evarūpāsu āpadāsu pavisituṃ vaṭṭati.

บทว่า สีสานุโลกิกายาติ คือ ภิกษุณีผู้เหลียวดูศีรษะ. บทว่า ยตฺถ วา ภิกฺขุนิโย สนฺนิปติตาติ คือ ที่ซึ่งภิกษุณีทั้งหลายประชุมกันก่อน เพื่อประโยชน์แก่การสาธยาย การไหว้เจดีย์เป็นต้น. บทว่า อาปทาสุ คือ เมื่อถูกสิ่งใดสิ่งหนึ่งเบียดเบียน ในอันตรายทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นรูป พึงเข้าไปได้

---

Dutiyaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๒ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น

---

Ārāmapavisanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปสู่อารามเป็นต้น จบแล้ว

---

3-4. Gaṇaparibhāsanādisikkhāpadavaṇṇanā

๓-๔. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการด่าหมู่เป็นต้น

---

Sesanti ‘‘atthadhammaanusāsanipurekkhārāyā’’tiādikaṃ avasesaṃ. Tattha anusāsanipurekkhārāyāti ‘‘idānipi tvaṃ bālā abyattā’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 1036) nayena anusāsanipakkhe ṭhatvā vadantiyā anāpatti.

บทว่า เสสํ คือ ส่วนที่เหลือมีบทว่า อตฺถธมฺมานุสาสนิปุเรกฺขารายาติ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อานุสาสนิปุเรกฺขารายาติ คือ ภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในฝ่ายแห่งการสั่งสอนแล้วกล่าว ด้วยนัยมีอาทิว่า แม้บัดนี้ เธอเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด ย่อมไม่มีอาบัติ

---

Catutthaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๔ มีเนื้อความตื้นเท่านั้น

---

Gaṇaparibhāsanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการด่าหมู่เป็นต้น จบแล้ว

---

5. Kulamaccharinīsikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ตระหนี่ตระกูล

---

Kule maccharo kulamaccharoti purimasmiṃ pakkhe sakatthe inīpaccayo, taṃ kulaṃ assaddhaṃ appasannanti kulassa aguṇaṃ, ayasaṃ vā bhāsantiyāti attho. Bhikkhunīnaṃ avaṇṇaṃ bhāsantiyāti ‘‘bhikkhuniyo dussīlā pāpadhammā’’ti (pāci. aṭṭha. 1043) bhikkhunīnaṃ aguṇaṃ, ayasaṃ vā bhāsantiyā.

ความตระหนี่ในตระกูล ชื่อว่า กุลมัจฉระ. ในบทก่อน ปัจจัยคือ อินี เป็นไปในอรรถของตน. บทว่า ตํ กุลํ อสฺสทฺธํ อปฺปสนฺนํ คือ ภิกษุณีผู้กล่าวโทษ หรือความเสื่อมเสียของตระกูลนั้นว่า ตระกูลนั้นไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส. บทว่า ภิกฺขุนีนํ อวณฺณํ ภาสนฺติยาติ คือ ภิกษุณีผู้กล่าวโทษ หรือความเสื่อมเสียของภิกษุณีทั้งหลายว่า ภิกษุณีทั้งหลายเป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันลามก

---

Santaṃyeva ādīnavanti kulassa vā bhikkhunīnaṃ vā santaṃyeva aguṇaṃ.

บทว่า สนฺตํเยว อาทีนวํ คือ โทษที่มีอยู่ของตระกูล หรือของภิกษุณีทั้งหลายนั่นเอง

---

Kulamaccharinīsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ตระหนี่ตระกูล จบแล้ว

---

6-8. Abhikkhukāvāsādisikkhāpadavaṇṇanā

๖-๘. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาวาสที่ไม่มีภิกษุเป็นต้น

---

Samantapāsādikāyaṃ vuttoti samantapāsādikāya ovādavaggassa paṭhamasikkhāpade (pāci. aṭṭha. 144) vutto.

บทว่า สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺโต คือ กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งโอวาทวรรค ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (ปาจิตติยอรรถกถา ๑๔๔)

---

Sattamaṭṭhamāni uttānatthāneva.

สิกขาบทที่ ๗ และที่ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้วนั่นเอง

---

Abhikkhukāvāsādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทมีอาวาสที่ไม่มีภิกษุเป็นต้น จบแล้ว

---

9-10. Ovādūpasaṅkamanādisikkhāpadavaṇṇanā

๙-๑๐. คำอธิบายสิกขาบทมีโอวาทูปสังกรมนะเป็นต้น

---

Uposathassa pucchanaṃ uposathapucchā, sāvakapaccayaṃ, rassattañca katvā ‘‘uposathapucchaka’’nti vuttāti āha ‘‘uposathapucchana’’nti. Ovādatthāyāti ovādayācanatthāya.

การถามอุโบสถ ชื่อว่า อุโบสถปุจฉา. ท่านกล่าวคำว่า "อุโบสถปุจฉกะ" โดยลง วก ปัจจัย และทำเสียงให้สั้นลง (แล้ว) จึงกล่าว (อธิบาย) ว่า "อุโบสถปุจฉนะ" (การถามอุโบสถ). บทว่า โอวาทัตถายะ คือ เพื่อประโยชน์แก่การขอโอวาท

---

Dasamaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้วนั่นเอง

---

Ovādūpasaṅkamanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทมีโอวาทูปสังกรมนะเป็นต้น จบแล้ว

---

Ārāmavaggo chaṭṭho.

อารามวรรคที่ ๖

---

7. Gabbhinīvaggo

7. คัพภินีวรรค

---

1-2. Gabbhinīādisikkhāpadavaṇṇanā

๑-๒. คำอธิบายสิกขาบทมีหญิงมีครรภ์เป็นต้น

---

Paṭhamaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๑ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้วนั่นเอง

---

Thane bhavaṃ thaññaṃ, khīraṃ. Yaṃ pāyetīti yaṃ dārakaṃ pāyeti.

สิ่งที่เกิดที่นม ชื่อว่า ถัญญะ คือ น้ำนม. บทว่า ยังปาเยติ คือ ยังเด็กคนใดให้ดื่ม

---

Gabbhinīādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทมีหญิงมีครรภ์เป็นต้น จบแล้ว

---

3. Paṭhamasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทสิกขมานาที่ ๑

---

Padabhājane vuttanayenāti ‘‘pāṇātipātā veramaṇiṃ dve vassāni avītikkamma samādānaṃ samādiyāmi…pe… vikālabhojanā veramaṇiṃ dve vassāni avītikkamma samādānaṃ samādiyāmī’’ti (pāci. 1079) padabhājanasamīpe aṭṭhuppattiyaṃ vuttanayena. Imā pana cha sikkhāyo saṭṭhivassāyapi pabbajitāya dātabbāyeva, na etāsu asikkhitā upasampādetabbā.

โดยนัยที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ คือโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถุปปัตติใกล้ปทภาชนีย์ว่า "ข้าพเจ้าสมาทานสิกขาบทคือเจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์ ไม่ล่วงละเมิดตลอด ๒ ปี... (ละไว้) ...ข้าพเจ้าสมาทานสิกขาบทคือเจตนางดเว้นจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาล ไม่ล่วงละเมิดตลอด ๒ ปี" (ปาจิ. ๑๐๗๙). อนึ่ง สิกขาบท ๖ เหล่านี้ พึงให้แก่สตรีผู้บวชแล้วแม้มีอายุ ๖๐ ปีนั่นเอง ไม่พึงให้อุปสมบทแก่สตรีผู้ยังไม่ศึกษาในสิกขาบทเหล่านี้

---

Paṭhamasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทสิกขมานาที่ ๑ จบแล้ว

---

4-5. Dutiyasikkhamānādisikkhāpadavaṇṇanā

๔-๕. คำอธิบายสิกขาบทมีสิกขมานาที่ ๒ เป็นต้น

---

Padabhājane vuttā upasampadāsammuti na dinnā hotīti padabhājanasamīpe aṭṭhuppattiyaṃ vuttā upasampadāsammuti ñattidutiyāya kammavācāya na dinnā hoti.

บทว่า อุปสัมปทาสมมุติที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ยังไม่ได้ให้แล้วนั้น คือ อุปสัมปทาสมมุติที่กล่าวไว้ในอรรถุปปัตติใกล้ปทภาชนีย์ ยังไม่ได้ให้ด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา

---

Pañcamaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๕ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้วนั่นเอง.

---

Dutiyasikkhamānādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทที่มีสิกขมานาที่ ๒ เป็นต้น จบแล้ว.

---

6-10. Dutiyagihigatādisikkhāpadavaṇṇanā

๖-๑๐. การพรรณนาสิกขาบทที่มีหญิงผู้เคยครองเรือนที่ ๒ เป็นต้น.

---

Dasavassāya gihigatāya sikkhāsammutiṃ datvā paripuṇṇadvādasavassaṃ upasampādetuṃ vaṭṭati.

ควรให้อุปสมบทแก่หญิงผู้เคยครองเรือนมีอายุ ๑๐ ปี โดยให้สิกขาสมมติแล้ว เมื่อมีอายุครบ ๑๒ ปี.

---

Sattamaaṭṭhamanavamadasamāni uttānatthāneva.

สิกขาบทที่ ๗, ๘, ๙ และ ๑๐ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้วนั่นเอง.

---

Dutiyagihigatādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทที่มีหญิงผู้เคยครองเรือนที่ ๒ เป็นต้น จบแล้ว.

---

Gabbhinīvaggo sattamo.

คัพภินีวรรคที่ ๗.

---

8. Kumāribhūtavaggo

8. กุมารีภูตวรรค.

---

1-5. Paṭhamakumāribhūtādisikkhāpadavaṇṇanā

๑-๕. การพรรณนาสิกขาบทที่มีหญิงผู้เป็นกุมารีที่ ๑ เป็นต้น.

---

Sabbapaṭhamā dve mahāsikkhamānāti gabbhinivagge vuttā dve sikkhamānā. ‘‘Sikkhamānā’’icceva vattabbāti sammutikammādīsu evaṃ vattabbā. ‘‘Gihigatā’’ti vā ‘‘kumāribhūtā’’ti vā na vattabbāti sace vadanti, kammaṃ kuppatīti adhippāyo.

บทว่า สิกขมานาผู้ยิ่งใหญ่ ๒ รูปแรกทั้งหมดนั้น คือ สิกขมานา ๒ รูปที่กล่าวไว้ในคัพภินีวรรค. บทว่า พึงกล่าวว่า 'สิกขมานา' เท่านั้น คือ พึงกล่าวอย่างนี้ในสมมติกรรมเป็นต้น. บทว่า ไม่พึงกล่าวว่า 'คิหิคตา' หรือ 'กุมารีภูตา' นั้น มีอธิบายว่า ถ้ากล่าว กรรมย่อมกำเริบ.

---

Catutthapañcamāni uttānatthāneva.

สิกขาบทที่ ๔ และที่ ๕ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้วนั่นเอง.

---

Paṭhamakumāribhūtādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทที่มีหญิงผู้เป็นกุมารีที่ ๑ เป็นต้น จบแล้ว.

---

6-8. Khīyanadhammādisikkhāpadavaṇṇanā

๖-๘. การพรรณนาสิกขาบทที่มีธรรมคือการยกโทษเป็นต้น.

---

Vuṭṭhāpanasammutiyā yācitāyāti upasampadāsammutiyā yācitāya.

บทว่า โดยการขอสมมติเพื่อให้อุปสมบท คือ โดยการขอสมมติเพื่อให้อุปสมบท.

---

Sattamaṭṭhamāni uttānatthāneva.

สิกขาบทที่ ๗ และ ๘ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้วนั่นเอง.

---

Khīyanadhammādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทที่มีธรรมคือการยกโทษเป็นต้น จบแล้ว.

---

9. Sokāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

9. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยที่อยู่เป็นที่เศร้าโศก.

---

Āgacchamānāti āgacchantī.

บทว่า อาคัจฉมานา คือ กำลังมา.

---

Sokāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยที่อยู่เป็นที่เศร้าโศก จบแล้ว.

---

10. Ananuññātasikkhāpadavaṇṇanā

10. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้ไม่ได้รับอนุญาต.

---

Tesaṃ atthibhāvaṃ ajānantiyāti (pāci. aṭṭha. 1163) tesaṃ mātādīnaṃ atthibhāvaṃ ajānantiyā. Ananuññātasamuṭṭhānanti yaṃ vācato, kāyavācato, vācācittato, kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, taṃ ananuññātasamuṭṭhānaṃ. Kathaṃ? Abbhānakammādīsu kenacideva karaṇīyena khaṇḍasīmāyaṃ nisinnā ‘‘pakkosatha sikkhamānaṃ, idheva naṃ upasampādessāmā’’ti upasampādeti, evaṃ vācato samuṭṭhāti. ‘‘Upassayato uṭṭhāya upasampādessāmī’’ti vatvā khaṇḍasīmaṃ gacchantiyā kāyavācato samuṭṭhāti. Dvīsu ṭhānesu paṇṇattiṃ jānitvā vītikkamaṃ karontiyā vācācittato, kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Ananujānāpetvā upasampādanato kiriyākiriyaṃ.

บทว่า ไม่รู้ความมีอยู่ของเขาเหล่านั้น (ปาจิ. อรรถ. ๑๑๖๓) คือ ไม่รู้ความมีอยู่ของมารดาเป็นต้นของเขาเหล่านั้น. บทว่า มีสมุฏฐานเหมือนอนนุญญาตสิกขาบท คือ กรรมใดที่ตั้งขึ้นทางวาจา, ทางกายกับวาจา, ทางวาจากับใจ, และทางกายวาจากับใจ, กรรมนั้นชื่อว่ามีสมุฏฐานเหมือนอนนุญญาตสิกขาบท. อย่างไร? ในอัพภานกรรมเป็นต้น เมื่อมีกิจบางอย่าง นั่งในขัณฑสีมาแล้วให้อุปสมบทว่า 'จงเรียกสิกขมานามา เราจักให้อุปสมบทแก่เธอในที่นี้แหละ' อย่างนี้ตั้งขึ้นทางวาจา. กล่าวว่า 'เราจักลุกจากที่พักแล้วให้อุปสมบท' แล้วไปสู่ขัณฑสีมา อย่างนี้ตั้งขึ้นทางกายกับวาจา. เมื่อรู้บัญญัติใน ๒ ฐานแล้วล่วงละเมิด อย่างนี้ตั้งขึ้นทางวาจากับใจ และทางกายวาจากับใจ. เพราะให้อุปสมบทโดยไม่ขออนุญาตก่อน จึงเป็นกิริยากับอกิริยา.

---

Ananuññātasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้ไม่ได้รับอนุญาต จบแล้ว.

---

11. Pārivāsikasikkhāpadavaṇṇanā

11. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้ควรอยู่ปริวาส.

---

Dāruṇanti pāpaṃ. Patimānentanti olokentaṃ.

บทว่า ดารุณัง คือ บาป. บทว่า ปฏิมาเนนตัง คือ มองดูอยู่.

---

Pārivāsikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้ควรอยู่ปริวาส จบแล้ว.

---

12. Anuvassasikkhāpadavaṇṇanā

12. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบททุกปี.

---

Ekantarikanti ekena vassena antarikaṃ katvā.

บทว่า เอกันตริกัง คือ กระทำให้เว้นปีหนึ่ง.

---

Anuvassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบททุกปี จบแล้ว.

---

13. Ekavassasikkhāpadavaṇṇanā

13. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบท ๒ รูปในปีเดียว.

---

Mātikāyaṃ ekaṃ vassaṃ dveti ekantarike ekekasmiṃ saṃvacchare dve. Ekantarikaṃ vuṭṭhāpentiyāti imasmiṃ vasse ekaṃ, puna ekantarikaṃ ekanti dve vuṭṭhāpentiyā anāpatti.

ในมาติกาว่า 'ปีหนึ่งสอง' คือ ในปีเว้นปี ปีละสองรูป. บทว่า เมื่อให้อุปสมบทโดยเว้นปี คือ เมื่อให้อุปสมบทในปีนี้หนึ่งรูป และเว้นปีอีกหนึ่งรูป รวมเป็นสองรูป ไม่เป็นอาบัติ.

---

Ekavassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องปีเดียว จบแล้ว

---

Kumāribhūtavaggo aṭṭhamo.

กุมารีภูตวรรคที่ ๘

---

9. Chattupāhanavaggo

9. ฉัตตุปาหนวรรค

---

1-2. Chattupāhanādisikkhāpadavaṇṇanā

๑-๒. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทมีร่มและรองเท้าเป็นต้น

---

Vuttalakkhaṇaṃ chattanti ‘‘chattaṃ nāma tīṇi chattāni – setacchattaṃ, kilañjacchattaṃ, paṇṇacchattaṃ maṇḍalabaddhaṃ, salākabaddha’’nti (pāci. 1181) evaṃ padabhājane vuttalakkhaṇaṃ chattaṃ. Tādisaṃ ṭhānaṃ patvāti gacchakaddamādīsu taṃ taṃ ṭhānaṃ patvā.

คำว่า ร่มมีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว คือ ร่มมีลักษณะดังที่กล่าวไว้ในบทภาชนีย์ว่า ‘ร่ม ชื่อว่ามี ๓ อย่าง คือ ร่มขาว ร่มสาน ร่มใบไม้ ที่ผูกเป็นวงกลม ที่ผูกด้วยซี่’ (ปาจิ. ๑๑๘๑) อย่างนี้. คำว่า ถึงที่เช่นนั้น คือ ถึงที่นั้นๆ ในที่มีกอหญ้าและโคลนเป็นต้น.

---

Chattassevāti kaddamādīni patvā upāhanā omuñcitvā chattasseva dhāraṇaṃ. Upāhanānaṃyeva vāti gacchādīni disvā chattaṃ apanāmetvā upāhanānaṃyeva dhāraṇaṃ.

คำว่า เฉพาะร่มเท่านั้น คือ ถึงที่ที่มีโคลนเป็นต้น ถอดรองเท้าแล้วกั้นเฉพาะร่มเท่านั้น. คำว่า หรือเฉพาะรองเท้าเท่านั้น คือ เห็นที่ที่มีกอหญ้าเป็นต้น หุบร่มแล้วสวมเฉพาะรองเท้าเท่านั้น.

---

Dutiyaṃ uttānatthameva.

สิกขาบทที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

---

Chattupāhanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทมีร่มและรองเท้าเป็นต้น จบแล้ว

---

3-5. Saṅghāṇiādisikkhāpadavaṇṇanā

๓-๕. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทมีสังฆาณีเป็นต้น

---

Saṅghāṇinti kaṭiyaṃ anubhavitabbaṃ ābharaṇaṃ. Tenāha ‘‘yaṃ kiñci kaṭūpaga’’nti.

คำว่า สังฆาณี คือ เครื่องประดับที่พึงใช้ที่เอว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไปสู่เอว’.

---

Catutthapañcamāni uttānatthāneva.

สิกขาบทที่ ๔ และ ๕ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

---

Saṅghāṇiādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทมีสังฆาณีเป็นต้น จบแล้ว

---

6. Vāsitakasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้าที่อบแล้ว

---

Gandhavāsitakenāti gandhaparibhāvitena.

คำว่า คันธวาสิตเกนะ คือ อบด้วยของหอม.

---

Vāsitakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้าที่อบแล้ว จบแล้ว

---

7-10. Bhikkhuniummaddāpanādisikkhāpadavaṇṇanā

๗-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทมีการให้ภิกษุณีบีบนวดเป็นต้น

---

Gilānāyāti (pāci. aṭṭha. 1208) antamaso maggagamanaparissamenāpi ābādhikāya. Āpadāsūti corabhayādinā sarīrakampanādīsu.

คำว่า คิลานายะ (ปาจิ. อรรถกถา ๑๒๐๘) คือ ผู้มีอาพาธ แม้ที่สุดด้วยความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง. คำว่า อาปทาสุ คือ ในภัยจากโจรเป็นต้น และในเมื่อมีการสั่นสะเทือนแห่งร่างกายเป็นต้น.

---

Aṭṭhamanavamadasamesu kiñci vattabbaṃ natthi.

ในสิกขาบทที่ ๘ ที่ ๙ และที่ ๑๐ ไม่มีอะไรที่ควรกล่าว.

---

Bhikkhuniummaddāpanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทมีการให้ภิกษุณีบีบนวดเป็นต้น จบแล้ว

---

11. Anāpucchāsikkhāpadavaṇṇanā

11. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทอนาปุจฉา

---

Upacāraṃ sandhāyāti samantā dvādasahatthūpacāraṃ sandhāya.

คำว่า อุปจารัง สันธายะ คือ หมายถึงอุปจาระ ๑๒ ศอกโดยรอบ.

---

Anāpucchāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทอนาปุจฉา จบแล้ว

---

12. Pañhāpucchanasikkhāpadavaṇṇanā

12. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยการถามปัญหา

---

Anodissāti ‘‘amukasmiṃ nāma ṭhāne pucchāmī’’ti evaṃ aniyametvā kevalaṃ ‘‘pucchitabbaṃ atthi, pucchāmi, ayyā’’ti evaṃ vatvā.

คำว่า อโนทิสสะ คือ ไม่กำหนดว่า ‘ข้าพเจ้าจะถามในสถานที่ชื่อโน้น’ อย่างนี้ แต่เพียงกล่าวว่า ‘มีเรื่องที่ควรจะถาม ข้าพเจ้าจะถาม ท่านเจ้าข้า’ อย่างนี้.

---

Pañhāpucchanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยการถามปัญหา จบแล้ว

---

13. Asaṃkaccikasikkhāpadavaṇṇanā

13. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทอสังคัจฉิกะ

---

Parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa upacāraṃ atikkamantiyā vā okkamantiyā vāti ettha parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantiyā vā aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantiyā vāti yathākkamaṃ sambandho veditabbo. Āpadāsūti mahagghaṃ saṃkaccikaṃ pārupitvā gacchantiyā upaddavo uppajjati, evarūpāsu āpadāsu.

คำว่า ล่วงเขตของหมู่บ้านที่มีเขต หรือก้าวล่วงอุปจาระของหมู่บ้านที่ไม่มีเขต ในคำนี้ พึงทราบความสัมพันธ์ตามลำดับว่า ล่วงเขตของหมู่บ้านที่มีเขต หรือก้าวล่วงอุปจาระของหมู่บ้านที่ไม่มีเขต. คำว่า อาปทาสุ คือ ในอันตรายเช่นนั้นที่เมื่อภิกษุณีห่มผ้าพันอกอันมีค่ามากไป ย่อมเกิดอันตราย ในอาปัทเช่นนี้.

---

Asaṃkaccikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทอสังคัจฉิกะ จบแล้ว

---

Chattupāhanavaggo navamo.

ฉัตตุปาหนวรรคที่ ๙

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ดังนี้ ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในลีนัตถัปปกาสนี อันเป็นวินยัตถะมัญชูสา

---

Bhikkhunipātimokkhe pācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายปาจิตตีย์ในภิกขุนีปาติโมกข์ จบแล้ว.

---

Asādhāraṇasamuṭṭhānavaṇṇanā

การอธิบายสมุฏฐานที่ไม่ทั่วไป

---

Acittakānīti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.1214) ‘‘nacca’’ntiādinā ajānitvā dassanādiṃ karontiyā āpattisambhavato vatthuajānanacittena acittakāni. Lokavajjānīti ‘‘nacca’’ntiādinā jānitvā dassanādiṃ karontiyā akusaleneva āpajjanato lokavajjāni. Tenāha ‘‘ayaṃ panettha adhippāyo’’tiādi sacittakānīti ‘‘corī’’tiādinā vatthuṃ jānitvā karaṇeyeva āpattisambhavato sacittakāni. Upasampadādīnaṃ ekantākusalacitteneva akattabbattā paṇṇattivajjāni. ‘‘Idha sacittakācittakatā paṇṇattijānanājānanatāya aggaheṭṭhā vatthujānanājānanatāya gahetabba’’nti vadanti.

คำว่า อจิตตกานิ (สารัตถทีปนี ปาจิตติยะ 3.1214) ความว่า เพราะเมื่อภิกษุณีไม่รู้แล้วกระทำการดูเป็นต้นด้วยบทว่า "นัจจะ" เป็นต้น ย่อมมีอาบัติเกิดขึ้นได้ ด้วยจิตที่ไม่รู้วัตถุ จึงชื่อว่า อจิตตกะ. คำว่า โลกวัชชานิ ความว่า เพราะเมื่อภิกษุณีรู้แล้วกระทำการดูเป็นต้นด้วยบทว่า "นัจจะ" เป็นต้น ย่อมต้องอาบัติด้วยอกุศลจิตเท่านั้น จึงชื่อว่า โลกวัชชะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อธิบายในเรื่องนี้มีดังนี้" เป็นต้น. คำว่า สจิตตกานิ ความว่า เพราะเมื่อภิกษุณีรู้แล้วกระทำวัตถุด้วยบทว่า "โจร" เป็นต้น ย่อมมีอาบัติเกิดขึ้นได้ จึงชื่อว่า สจิตตกะ. เพราะการอุปสมบทเป็นต้น ไม่พึงทำด้วยอกุศลจิตโดยส่วนเดียว จึงชื่อว่า ปัณณัตติวัชชะ. ท่านทั้งหลายกล่าวว่า "ในที่นี้ ความเป็นสจิตตกะและอจิตตกะ ไม่พึงถือเอาด้วยการรู้และไม่รู้บัญญัติ แต่พึงถือเอาด้วยการรู้และไม่รู้วัตถุ".

---

Asādhāraṇasamuṭṭhānavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสมุฏฐานที่ไม่ทั่วไป จบแล้ว.

---

Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ

ปาฏิเทสนียกัณฑ์

---

2. Telaviññāpanādisikkhāpadavaṇṇanā

2. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอน้ำมันเป็นต้น

---

Pāḷiyaṃ anāgatesu pana aṭṭhasupīti pāḷimuttakesu sappiādīsu aṭṭhasupi.

คำว่า ปาฬิยัง อนาคเตสุ ปะนะ อัฏฐะสุปิ ความว่า แม้ในเภสัช 8 อย่าง มีเนยใสเป็นต้น ที่พ้นจากบาลี.

---

Telaviññāpanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอน้ำมันเป็นต้น จบแล้ว.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ดังนี้ ในการอธิบายปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในลีนัตถัปปกาสนี อันเป็นวินยัตถะมัญชูสา

---

Bhikkhunipātimokkhe pāṭidesanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายปาฏิเทสนียะในภิกขุนีปาติโมกข์ จบแล้ว.

---

1. Parimaṇḍalādisikkhāpadavaṇṇanā

1. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนุ่งห่มให้เป็นปริมณฑลเป็นต้น

---

Sekhiyāni cevāti pañcasattati sekhiyāni ceva. ‘‘Bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbā’’ti iminā yasmā tādisaṃyevettha atthavinicchayaṃ vidū vadanti, tasmā visuṃ tesaṃ atthavaṇṇanā na vuttā. Tattha yā vuttā, sā idhāpi vuttāyevāti dasseti.

คำว่า เสขิยานิ เจว ได้แก่ เสขิยสิกขาบท 75 นั่นเอง. ด้วยคำว่า "พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอธิบายภิกขุปาติโมกข์นั่นแล" นี้ ท่านแสดงว่า เพราะเหตุที่บัณฑิตทั้งหลายกล่าววินิจฉัยอรรถในสิกขาบทเหล่านั้นไว้ในที่นี้โดยนัยเช่นนั้นเหมือนกัน ฉะนั้น จึงไม่ได้กล่าวอรรถกถาของสิกขาบทเหล่านั้นไว้ต่างหาก อรรถกถาใดที่กล่าวไว้ในที่นั้น อรรถกถานั้นก็เป็นอันกล่าวไว้ในที่นี้ด้วยเหมือนกัน.

---

Parimaṇḍalādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทมีปริมณฑลเป็นต้น จบแล้ว.

---

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ดังนี้ ในการอธิบายปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

---

Vinayatthamañjūsāyaṃ līnatthappakāsaniyaṃ

ในลีนัตถัปปกาสนี อันเป็นวินยัตถะมัญชูสา

---

Bhikkhunipātimokkhavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายภิกขุนีปาติโมกข์ จบแล้ว.

---

Nigamanakathāvaṇṇanā

การอธิบายบทสรุป (นิคมกถา)

---

Yaṃ pātimokkhassa vaṇṇanaṃ ārabhinti sambandho. ‘‘Mahāvihāravāsīna’’nti idaṃ purimapacchimapadehi saddhiṃ sambandhitabbaṃ, mahāvihāravāsīnaṃ porāṇaṭṭhakathāhi vāti ca. Pāḷiyatthañca kevalanti sakalaṃ pāḷiatthañca, ubhatovibhaṅgañcāti vuttaṃ hoti. Etthāti etissaṃ kaṅkhāvitaraṇiyaṃ. Yasmā na hi atthīti sambandho. Yanti yaṃ padaṃ. Sīhaḷaṭṭhakathānayanti sīhaḷamātikaṭṭhakathānayaṃ. Aṭṭhakathāsāranti sīhaḷamātikaṭṭhakathāyaṃ atthasāraṃ, atha vā vinayaṭṭhakathāsu atthasāraṃ. Tenetaṃ dasseti – sīhaḷamātikaṭṭhakathāyaṃ atthasāraṃ ādāya imaṃ kaṅkhāvitaraṇiṃ karonto vinayaṭṭhakathāsupi idha vinicchaye yogakkhamaṃ atthasāraṃ ādāyeva akāsinti.

พึงประกอบความว่า อรรถกถาปาติโมกข์ใดที่เริ่มแล้ว. บทว่า มหาวิหารวาสีนํ นี้ พึงประกอบกับบทหน้าและบทหลังว่า "หรือด้วยอรรถกถาเก่าของผู้อยู่ในมหาวิหาร". บทว่า ปาฬิยตฺถญฺจ เกวลํ ได้แก่ อรรถแห่งพระบาลีทั้งหมด และอุภโตวิภังค์ ท่านอธิบายไว้ดังนี้. บทว่า เอตฺถา ได้แก่ ในกังขาวิตรณีนี้. พึงประกอบความว่า "เพราะเหตุที่ไม่มี". บทว่า ยํ ได้แก่ บทว่า ยํ. บทว่า สีหฬฏฺฐกถานยํ ได้แก่ ด้วยนัยแห่งอรรถกถาแม่บทภาษาสีหฬ. บทว่า อฏฺฐกถาสารํ ได้แก่ สาระแห่งอรรถในอรรถกถาแม่บทภาษาสีหฬ หรือสาระแห่งอรรถในวินัยอรรถกถา. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงว่า เมื่อกระทำกังขาวิตรณีนี้ โดยถือเอาสาระแห่งอรรถในอรรถกถาแม่บทภาษาสีหฬ ก็ได้กระทำโดยถือเอาสาระแห่งอรรถที่ควรแก่การวินิจฉัยในวินัยอรรถกถาในที่นี้ด้วยนั่นเอง.

---

Idāni sadevakassa lokassa accantasukhādhigamāya attano puññaṃ pariṇāmento ‘‘yathā ca niṭṭhaṃ sampattā’’tiādigāthādvayamāha. Kalyāṇanissitāti kusalanissitā. Sabbasattānanti kāmāvacarādibhedānaṃ sabbesaṃ sattānaṃ.

บัดนี้ เมื่อจะอุทิศบุญของตนเพื่อการบรรลุสุขอย่างยิ่งแก่โลกพร้อมทั้งเทวดา จึงกล่าวคาถาสองบทมีคำว่า "ยถา จ นิฏฐํ สมฺปตฺตา" เป็นต้น. บทว่า กัลยาณนิสสิตา ได้แก่ อาศัยกุศล. บทว่า สัพพะสัตตานัง ได้แก่ ของสัตว์ทั้งปวงมีกามพจรเป็นต้น.

---

Nigamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายบทสรุป จบแล้ว.

---

Nigamanakathā

บทสรุป (นิคมกถา)

---

Ettāvatā ca –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ และ -

---

1.

---

Laṅkissaro yo vijitārirājo;

Rājā parakkantabhujo yasassī;

Tidhāgataṃ sīhaḷamekarajjaṃ;

Akā nikāyañca tathā samaggaṃ.

พระราชาผู้เป็นใหญ่ในลังกาพระองค์ใด ทรงชนะหมู่ข้าศึกแล้ว ทรงมีพระพาหุอันอาจหาญ ทรงมีพระยศ ทรงกระทำให้แคว้นสีหฬะที่แตกเป็นสามส่วนให้เป็นเอกราช และทรงกระทำให้หมู่คณะสามัคคีกันด้วย.

---

2.

---

Pure pulatthimhi vare purānaṃ;

Majjhamhi nānāratanākarānaṃ;

Anantasampattibharābhirāme;

Varācaluttaṅgagharābhirāme.

ในเมืองปุรัตถิมะอันประเสริฐซึ่งเป็นเมืองเก่าแก่ ในท่ามกลางแห่งบ่อเกิดรัตนะนานาชนิด อันรื่นรมย์ด้วยภาระแห่งสมบัติอันไม่มีที่สุด อันรื่นรมย์ด้วยเรือนยอดอันสูงส่งแห่งภูเขาอันประเสริฐ.

---

3.

---

Abhejjapākārasugopurasmiṃ;

Nirākulānekakulākulasmiṃ;

Munindadāṭhaṅkuravāsabhūte;

Yo locanānandavahe vasanto.

ในเมืองที่มีกำแพงและซุ้มประตูอันดีที่ไม่อาจทำลายได้ มีตระกูลมากมายไม่วุ่นวาย เป็นที่ประดิษฐานพระดาบธาตุของพระมุนินทร์ พระองค์ใดประทับอยู่ในเมืองนั้นซึ่งนำความเจริญตามาให้.

---

4.

---

Suphullitabbhoruhasādusīta

Pasannanīrehi jalāsayehi;

Supupphitānekakadambajambu-

Punnāganāgādihi vābhiramme.

อันรื่นรมย์ด้วยสระน้ำที่มีดอกบัวบานสะพรั่ง มีน้ำใสสะอาดเย็นชื่นใจ และอันรื่นรมย์ด้วยต้นกะทุ่ม ต้นหว้า ต้นบุนนาค และต้นกากะทิง เป็นต้น ที่ออกดอกบานสะพรั่ง.

---

5.

---

Sudhāvadātehi manoharehi;

Pākārapantīhi ca gopurehi;

Vikiṇṇamuttāphalasannibhehi;

Vilokanīyehi sudhātalehi.

อันรื่นรมย์ด้วยแถวกำแพงและซุ้มประตูที่ขาวสะอาดน่ารื่นรมย์ใจ และอันน่าดูด้วยพื้นปูนขาวที่คล้ายกับไข่มุกที่เรี่ยรายอยู่.

---

6.

---

Katvāna pāsādasahassaramme;

Tahiṃ tahiṃ pītikare vihāre;

Mahādayo jetavanādayopi;

Susaṃyamānaṃ yatinaṃ adāsi.

พระองค์ผู้มีความกรุณามาก ทรงสร้างปราสาทพันหลังอันน่ารื่นรมย์ และวิหารอันน่าชื่นใจในที่นั้นๆ มีเชตวันวิหารเป็นต้น แล้วได้ถวายแก่หมู่ภิกษุผู้สำรวมดีแล้ว.

---

7.

---

Yo sādubhūtaṃ catupaccayañca;

Guṇappasanno samaṇesu tesu;

Niccaṃ mahoghaṃ viya vattayanto;

Yojeti te ganthavipassanāsu.

พระองค์ใดทรงเลื่อมใสในคุณในสมณะเหล่านั้น ทรงยังปัจจัย ๔ อันดีงามให้เป็นไปดุจห้วงน้ำใหญ่เป็นนิตย์ และทรงประกอบสมณะเหล่านั้นไว้ในคันถธุระและวิปัสสนาธุระ.

---

8.

---

Kāritesu vihāresu, tena tesu yasassinā;

Rammo yo pacchimārāmo, pupphārāmādisobhito.

ในบรรดาวิหารที่พระราชาผู้มีพระยศพระองค์นั้นทรงสร้างไว้ วิหารชื่อปัจฉิมารามใดที่น่ารื่นรมย์ งดงามด้วยสวนดอกไม้เป็นต้น.

---

9.

---

Pariveṇamhi nāmena, tahiṃ coḷakulantike;

Pāsāde dassanīyamhi, vasanto karuṇāparo.

ในปราสาทอันน่าทัศนา ณ ปริเวณชื่อโชฬกุลันติกะในที่นั้น (ข้าพเจ้า) ผู้ปรารภความกรุณา พักอยู่.

---

10.

---

Sisso sasīkarasvaccha-sīlācārassa dhīmato;

Sāriputtamahāthera-mahāsāmissa tādino.

เป็นศิษย์ของพระมหาเถระสารีบุตรผู้เป็นมหาสามี ผู้มีปัญญา ผู้มีศีลและอาจาระอันบริสุทธิ์ดุจรัศมีแห่งพระจันทร์ ผู้คงที่.

---

11.

---

Dhīrānekaguṇoghena, therena sucivuttinā;

Vinayaṭṭhitikāmena, sumedhenābhiyācito.

อันพระสุเมธเถระ ผู้มีปัญญาและมีห้วงแห่งคุณมิใช่น้อย ผู้มีวัตรอันบริสุทธิ์ ผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระวินัย อ้อนวอนแล้ว.

---

12.

---

So buddhanāgattherohaṃ, bhikkhūnaṃ paramaṃ hitaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, yatīnaṃ samayānugaṃ.

ข้าพเจ้านั้นคือพระพุทธนาคเถระ (ได้รจนาอรรถกถา) อันเป็นประโยชน์อย่างยิ่งแก่ภิกษุทั้งหลาย ผู้ดำเนินตามมติของหมู่บรรพชิตผู้พำนักในพระมหาวิหาร.

---

13.

---

Vinayatthādimañjūsaṃ, līnatthassa pakāsaniṃ;

Mātikaṭṭhakathāyemaṃ, akāsiṃ sādhu vaṇṇanaṃ.

ได้กระทำคำพรรณนาอันดีแห่งอรรถกถามาติกานี้ ชื่อวินยัตถมัญชูสา อันเป็นเครื่องประกาศเนื้อความอันลี้ลับ.

---

14.

---

Sāyaṃ subodhā budhavaṇṇanīyā;

Saṃvaṇṇanā sattasahassamattā;

Nirākarontī vinayamhi mohaṃ;

Tamaṃ carantī sasi kheva bhātu.

คำพรรณนานั้นเข้าใจง่าย อันบัณฑิตพึงพรรณนา มีประมาณ ๗,๐๐๐ (คาถา) กำจัดความหลงในพระวินัย ขอจงรุ่งเรืองดุจพระจันทร์โคจรไปในอากาศกำจัดความมืดฉะนั้น.

---

15.

---

Ākaṅkhamānena paratthamiṭṭhaṃ;

Mahatthasāraṃ suvinicchayañca;

Saṃvaṇṇanaṃ sādhu pakubbatā yaṃ;

Citaṃ mayā puññamanappabhūtaṃ.

บุญอันมิใช่น้อยที่ข้าพเจ้าผู้ปรารถนาประโยชน์สุขในปรโลก ผู้กระทำคำพรรณนาอันดีอันเป็นสาระแห่งประโยชน์ใหญ่และการวินิจฉัยที่ดีนี้ ได้สั่งสมไว้แล้ว.

---

16.

---

Puññena tenācitadānasīla-

Mayādinānekavidhena ceva;

Sattā anīghā sukhino averā;

Pappontu sabbe sugatiṃ sivañca.

ด้วยบุญนั้นและด้วยบุญอันสำเร็จด้วยทานและศีลเป็นต้นหลายประการที่สั่งสมไว้ ขอสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ไม่มีทุกข์ มีความสุข ไม่มีเวร จงบรรลุสุคติและพระนิพพานอันเกษมเถิด.

---

17.

---

Saddhiṃ yathopaddavamantarena;

Gatā hi līnatthapadīpanīyaṃ;

Tathā janānaṃ api dhammayuttā;

Manorathā siddhimupentu niccaṃ.

คัมภีร์ลีนัตถปทีปนีถึงความสำเร็จโดยไม่มีอุปสรรคฉันใด ขอความปรารถนาที่ประกอบด้วยธรรมของชนทั้งหลาย จงถึงความสำเร็จเป็นนิตย์ฉันนั้น.

---

18.

---

Kāle pavassantu sadā payodā;

Dhammena pālentu mahiṃ mahindā;

Sattā pasannā ratanattayasmiṃ;

Dānādipuññābhiratā bhavantūti.

ขอเมฆทั้งหลายจงยังฝนให้ตกต้องตามฤดูกาลเสมอ ขอพระราชาทั้งหลายจงปกครองแผ่นดินโดยธรรม ขอสัตว์ทั้งหลายจงเลื่อมใสในพระรัตนตรัย และจงเป็นผู้ยินดีในบุญมีทานเป็นต้นเถิด.

---

Vinayatthamañjūsā līnatthappakāsanīnāmikākaṅkhāvitaraṇīabhinavaṭīkā niṭṭhitā.

อภินวฎีกาแห่งคัมภีร์กังขาวิตรณี ชื่อวินยัตถมัญชูสาลีนัตถัปปกาสนี จบแล้ว.

---