Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Dvemātikāpāḷi

ทเวมาติกาปาฬิ

Bhikkhupātimokkhapāḷi

ภิกขุปาติโมกขปาฬิ

Pubbakaraṇaṃ-4

บุพพกรณ์ ๔

Sammajjanī padīpo ca, udakaṃ āsanena ca;

Uposathassa etāni, ‘‘pubbakaraṇa’’nti vuccati.

การกวาด การตั้งประทีป และน้ำ กับอาสนะ เหล่านี้เรียกว่า "บุพพกรณ์" แห่งอุโบสถ

Pubbakiccaṃ-5

บุพพกิจ ๕

Chanda, pārisuddhi, utukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo;

Uposathassa etāni, ‘‘pubbakicca’’nti vuccati.

ฉันทะ ปาริสุทธิ การบอกฤดู การนับภิกษุ และโอวาท เหล่านี้เรียกว่า "บุพพกิจ" แห่งอุโบสถ

Pattakallaaṅgā-4

องค์แห่งความพร้อมเพรียง ๔

Uposatho, yāvatikā ca bhikkhū kammappattā;

Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti;

Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti, ‘‘pattakalla’’nti vuccati.

วันอุโบสถ ๑, ภิกษุทั้งหลายผู้ควรแก่กรรมมีจำนวนครบถ้วน ๑, อาบัติที่เสมอกันไม่มี ๑, และบุคคลที่พึงงดเว้นไม่มีในอุโบสถนั้น ๑, เหล่านี้เรียกว่า "ความพร้อมเพรียงของสงฆ์"

Pubbakaraṇapubbakiccāni samāpetvā desitāpattikassa samaggassa bhikkhusaṅghassa anumatiyā pātimokkhaṃ uddisituṃ ārādhanaṃ karoma.

ข้าพเจ้าขออาราธนาเพื่อจะแสดงปาติโมกข์ ด้วยความยินยอมของภิกษุสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ผู้แสดงอาบัติแล้ว ผู้ทำบุพพกรณ์และบุพพกิจเสร็จแล้ว

Nidānuddeso

นิทานุทเทส

Suṇātu me bhante saṅgho? Ajjuposatho pannaraso, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyya.

ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว สงฆ์พึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์

Kiṃ saṅghassa pubbakiccaṃ? Pārisuddhiṃ āyasmanto ārocetha, pātimokkhaṃ uddisissāmi, taṃ sabbeva santā sādhukaṃ suṇoma manasi karoma. Yassa siyā āpatti, so āvikareyya, asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ, tuṇhībhāvena kho panāyasmante ‘‘parisuddhā’’ti vedissāmi. Yathā kho pana paccekapuṭṭhassa veyyākaraṇaṃ hoti, evamevaṃ evarūpāya parisāya yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hoti. Yo pana bhikkhu yāvatatiyaṃ anusāviyamāne saramāno santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvādassa hoti. Sampajānamusāvādo kho panāyasmanto antarāyiko dhammo vutto bhagavatā, tasmā saramānena bhikkhunā āpannena visuddhāpekkhena santī āpatti āvikātabbā, āvikatā hissa phāsu hoti.

บุพพกิจของสงฆ์คืออะไร? ท่านทั้งหลายจงบอกความบริสุทธิ์ ข้าพเจ้าจักแสดงปาติโมกข์ ขอท่านทั้งหลายผู้มีอยู่ทั้งหมดจงฟังและทำในใจโดยแยบคาย ภิกษุใดมีอาบัติ พึงเปิดเผยเสีย เมื่อไม่มีอาบัติ พึงเป็นผู้นิ่งอยู่ ด้วยความเป็นผู้นิ่งนั้นแล ข้าพเจ้าจักทราบว่าท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์ การตอบของภิกษุผู้ถูกถามเฉพาะรูปเป็นอย่างไร การประกาศให้ทราบถึงสามครั้งในบริษัทเช่นนี้ก็เป็นอย่างนั้นแล อนึ่ง ภิกษุใดเมื่อประกาศให้ทราบถึงสามครั้งอยู่ ระลึกได้ว่ามีอาบัติแล้วไม่เปิดเผย ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้กล่าวเท็จทั้งที่รู้ตัว ท่านทั้งหลาย การกล่าวเท็จทั้งที่รู้ตัวนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นธรรมที่กั้นสวรรค์และมรรคผล เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้มีอาบัติ ระลึกได้ หวังความบริสุทธิ์ พึงเปิดเผยอาบัติที่มีอยู่ การเปิดเผยอาบัตินั้นย่อมเป็นความผาสุกแก่เธอ

Uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ท่านทั้งหลาย นิทานข้าพเจ้าแสดงแล้ว ในนิทานนั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในนิทานนี้ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้

Nidānaṃ niṭṭhitaṃ.

นิทานจบแล้ว

Pārājikuddeso

ปาราชิกุทเทส

Tatrime cattāro pārājikā dhammā uddesaṃ āgacchanti.

บรรดาธรรมเหล่านั้น ปาราชิก ๔ สิกขาบทเหล่านี้มาในอุเทศ

Methunadhamma sikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเมถุนธรรม

1. Yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, antamaso tiracchānagatāyapi, pārājiko hoti asaṃvāso.

1. อนึ่ง ภิกษุใดเข้าถึงสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลายแล้ว ไม่บอกคืนสิกขา ไม่เปิดเผยความเป็นผู้ทุพพลภาพ เสพเมถุนธรรม แม้ที่สุดกับสัตว์เดรัจฉานตัวเมีย ภิกษุนั้นเป็นปาราชิก ไม่มีสังวาส

Adinnādānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้

2. Yo pana bhikkhu gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyya, yathārūpe adinnādāne rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā pabbājeyyuṃ vā corosi bālosi mūḷhosi thenosīti, tathārūpaṃ bhikkhu adinnaṃ ādiyamāno ayampi pārājiko hoti asaṃvāso.

2. อนึ่ง ภิกษุใดถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งการลัก จากบ้านก็ดี จากป่าก็ดี ในเพราะการถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้เห็นปานใด พระราชาทั้งหลายจับโจรได้แล้ว พึงฆ่าบ้าง พึงจองจำบ้าง พึงเนรเทศบ้าง ด้วยกล่าวว่า "เจ้าเป็นโจร เจ้าเป็นคนพาล เจ้าเป็นคนหลง เจ้าเป็นขโมย" ภิกษุผู้ถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้เห็นปานนั้น แม้ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิก ไม่มีสังวาส

Manussaviggahasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพรากกายมนุษย์

3. Yo pana bhikkhu sañcicca manussaviggahaṃ jīvitā voropeyya, satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya, maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya ‘‘ambho purisa kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitena, mataṃ te jīvitā seyyo’’ti, iti cittamano cittasaṅkappo anekapariyāyena maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya, ayampi pārājiko hoti asaṃvāso.

3. อนึ่ง ภิกษุใดแกล้งพรากกายมนุษย์จากชีวิต หรือแสวงหาศัสตราให้แก่เขา หรือพรรณนาคุณแห่งความตาย หรือชักชวนให้ตายว่า "แน่ะนาย จะประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยชีวิตที่เลวทรามนี้ ท่านตายเสียดีกว่าอยู่" เธอมีจิตอย่างนี้ มีความดำริอย่างนี้ พรรณนาคุณแห่งความตายก็ดี ชักชวนให้ตายก็ดี โดยอเนกปริยาย แม้ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิก ไม่มีสังวาส

Uttarimanussadhammasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอุตตริมนุสสธรรม

4. Yo pana bhikkhu anabhijānaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ alamariyañāṇadassanaṃ samudācareyya ‘‘iti jānāmi, iti passāmī’’ti, tato aparena samayena samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā āpanno visuddhāpekkho evaṃ vadeyya ‘‘ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmi, apassaṃ passāmi, tucchaṃ musā vilapi’’nti, aññatra adhimānā, ayampi pārājiko hoti asaṃvāso.

4. อนึ่ง ภิกษุใดไม่รู้แจ้งอุตตริมนุสสธรรม อันเป็นธรรมพิเศษที่ควรอ้างอิง อันเป็นความรู้ความเห็นอันประเสริฐ กล่าวอวดว่า "ข้าพเจ้ารู้อย่างนี้ ข้าพเจ้าเห็นอย่างนี้" ครั้นสมัยอื่นแต่นั้น อันผู้ใดผู้หนึ่งซักไซ้ก็ตาม ไม่ซักไซ้ก็ตาม เป็นผู้ต้องอาบัติแล้ว หวังความบริสุทธิ์ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่าน ข้าพเจ้าไม่รู้ได้กล่าวว่ารู้ ไม่เห็นได้กล่าวว่าเห็น ได้พูดพล่อยๆ เป็นเท็จเปล่าๆ" เว้นไว้แต่สำคัญว่าได้บรรลุ แม้ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิก ไม่มีสังวาส

Uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammā. Yesaṃ bhikkhu aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjitvā na labhati bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsaṃ yathā pure, tathā pacchā, pārājiko hoti asaṃvāso. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ท่านทั้งหลาย ปาราชิก ๔ สิกขาบท ข้าพเจ้าแสดงแล้ว ภิกษุใดต้องอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาบัติเหล่านั้น ย่อมไม่ได้อยู่ร่วมกับภิกษุทั้งหลาย เหมือนเมื่อก่อนและเมื่อภายหลัง ภิกษุนั้นเป็นปาราชิก ไม่มีสังวาส ในปาราชิกนั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในปาราชิกนี้ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้

Pārājikaṃ niṭṭhitaṃ.

ปาราชิกจบแล้ว

Saṅghādisesuddeso

สังฆาทิเสสุเทศ

Ime kho panāyasmanto terasa saṅghādisesā

อนึ่ง ท่านทั้งหลาย สังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบทเหล่านี้

Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

มาในอุเทศ

Sukkavissaṭṭhisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อน

1. Sañcetanikā sukkavissaṭṭhi aññatra supinantā saṅghādiseso.

1. การทำน้ำอสุจิให้เคลื่อนด้วยความจงใจ เว้นแต่ฝันไป เป็นสังฆาทิเสส.

Kāyasaṃsaggasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการจับต้องกาย

2. Yo pana bhikkhu otiṇṇo vipariṇatena cittena mātugāmena saddhiṃ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyya hatthaggāhaṃ vā veṇiggāhaṃ vā aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ, saṅghādiseso.

2. ภิกษุใดมีจิตกำหนัดอยู่ เข้าถึงการจับต้องกายกับมาตุคาม คือจับมือก็ดี จับช้องผมก็ดี ลูบคลำอวัยวะใดอวัยวะหนึ่งก็ดี เป็นสังฆาทิเสส.

Duṭṭhullavācāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยวาจาหยาบคาย

3. Yo pana bhikkhu otiṇṇo vipariṇatena cittena mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāseyya yathā taṃ yuvā yuvatiṃ methunupasaṃhitāhi, saṅghādiseso.

3. ภิกษุใดมีจิตกำหนัดอยู่ พูดจาหยาบคายกับมาตุคาม เหมือนชายหนุ่มพูดจาเกี้ยวพาราสีหญิงสาวอันเนื่องด้วยเมถุน เป็นสังฆาทิเสส.

Attakāmapāricariyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการบำเรอความใคร่ของตน

4. Yo pana bhikkhu otiṇṇo vipariṇatena cittena mātugāmassa santike attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāseyya ‘‘etadaggaṃ bhagini pāricariyānaṃ yā mādisaṃ sīlavantaṃ kalyāṇadhammaṃ brahmacāriṃ etena dhammena paricareyyā’’ti methunupasaṃhitena, saṅghādiseso.

4. ภิกษุใดมีจิตกำหนัดอยู่ กล่าวคุณแห่งการบำเรอความใคร่ของตนในสำนักมาตุคามว่า "น้องหญิง การบำเรอใดพึงบำเรอพรหมจารีผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเช่นฉันด้วยธรรมนี้ การบำเรอนั้นเป็นเลิศ" อันเนื่องด้วยเมถุน เป็นสังฆาทิเสส.

Sañcarittasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อ

5. Yo pana bhikkhu sañcarittaṃ samāpajjeyya itthiyā vā purisamatiṃ purisassa vā itthimatiṃ, jāyattane vā jārattane vā, antamaso taṅkhaṇikāyapi, saṅghādiseso.

5. ภิกษุใดเข้าถึงการเป็นสื่อ คือเป็นสื่อความรักของหญิงแก่ชาย หรือของชายแก่หญิง เพื่อความเป็นภรรยาก็ดี เพื่อความเป็นชู้ก็ดี แม้ชั่วขณะหนึ่ง เป็นสังฆาทิเสส.

Kuṭikārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการสร้างกุฎี

6. Saññācikāya pana bhikkhunā kuṭiṃ kārayamānena assāmikaṃ attuddesaṃ pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso dvādasa vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ sattantarā, bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāya, tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamanaṃ. Sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane saññācikāya kuṭiṃ kāreyya, bhikkhū vā anabhineyya vatthudesanāya, pamāṇaṃ vā atikkāmeyya, saṅghādiseso.

6. อนึ่ง ภิกษุผู้ขอสร้างกุฎีอันไม่มีเจ้าของเฉพาะตน พึงสร้างให้ได้ขนาด ในกุฎีนั้น ขนาดนี้คือ โดยยาว ๑๒ คืบสุคต โดยกว้าง ๗ คืบในภายใน ภิกษุพึงนำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงที่ ภิกษุทั้งหลายพึงแสดงที่อันไม่มีการรบกวนและมีที่โคจร. ถ้าภิกษุสร้างกุฎีอันตนขอในที่อันมีการรบกวนและไม่มีที่โคจร หรือไม่นำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงที่ หรือสร้างเกินขนาด เป็นสังฆาทิเสส.

Vihārakārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการสร้างวิหาร

7. Mahallakaṃ pana bhikkhunā vihāraṃ kārayamānena sassāmikaṃ attuddesaṃ bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāya, tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamanaṃ. Sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane mahallakaṃ vihāraṃ kāreyya, bhikkhū vā anabhineyya vatthudesanāya, saṅghādiseso.

7. อนึ่ง ภิกษุผู้สร้างวิหารใหญ่มีเจ้าของเฉพาะตน พึงนำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงที่ ภิกษุทั้งหลายพึงแสดงที่อันไม่มีการรบกวนและมีที่โคจร. ถ้าภิกษุสร้างวิหารใหญ่ในที่อันมีการรบกวนและไม่มีที่โคจร หรือไม่นำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงที่ เป็นสังฆาทิเสส.

Duṭṭhadosasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยความประทุษร้ายด้วยโทสะ

8. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ duṭṭho doso appatīto amūlakena pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti, tato aparena samayena samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti, bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti, saṅghādiseso.

8. ภิกษุใดมีโทสะประทุษร้าย ไม่พอใจ แกล้งโจทภิกษุด้วยอาบัติปาราชิกอันไม่มีมูล ด้วยหวังว่า "ไฉนหนอ เราพึงยังเธอให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้ได้" ครั้นต่อมาภายหลัง เมื่อถูกสอบสวนอยู่ก็ดี ไม่ถูกสอบสวนอยู่ก็ดี อธิกรณ์นั้นเป็นเรื่องไม่มีมูล และภิกษุนั้นก็ตั้งอยู่ในโทสะ เป็นสังฆาทิเสส.

Aññabhāgiyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการอ้างส่วนอื่น

9. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ duṭṭho doso appatīto aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti, tato aparena samayena samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā aññabhāgiyañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti kocideso lesamatto upādinno, bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti, saṅghādiseso.

9. ภิกษุใดมีโทสะประทุษร้าย ไม่พอใจ แกล้งโจทภิกษุด้วยอาบัติปาราชิก โดยอ้างเอาส่วนเล็กน้อยแห่งอธิกรณ์อื่น ด้วยหวังว่า "ไฉนหนอ เราพึงยังเธอให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้ได้" ครั้นต่อมาภายหลัง เมื่อถูกสอบสวนอยู่ก็ดี ไม่ถูกสอบสวนอยู่ก็ดี อธิกรณ์นั้นเป็นเรื่องอื่น และส่วนเล็กน้อยบางอย่างที่อ้างถึงนั้นก็มีอยู่ และภิกษุนั้นก็ตั้งอยู่ในโทสะ เป็นสังฆาทิเสส.

Saṅghabhedasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์

10. Yo pana bhikkhu samaggassa saṅghassa bhedāya parakkameyya, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha tiṭṭheyya, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha aṭṭhāsi, sametāyasmā saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, saṅghādiseso.

10. ภิกษุใดพยายามเพื่อทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียง หรือถือเอาอธิกรณ์อันเป็นไปเพื่อทำลายสงฆ์ไว้แล้วยืนกรานอยู่ ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้มีอายุ อย่าพยายามเพื่อทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียง อย่าถือเอาอธิกรณ์อันเป็นไปเพื่อทำลายสงฆ์ไว้แล้วยืนกรานอยู่เลย ท่านผู้มีอายุจงพร้อมเพรียงกับสงฆ์เถิด เพราะสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ย่อมอยู่ผาสุกด้วยความยินดี ไม่วิวาทกัน มีอุเทศเดียวกัน" ถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังยืนกรานอยู่อย่างนั้น ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์ ๓ ครั้ง เพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย. ถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายสวดสมนุภาสน์ ๓ ครั้งแล้ว สละเรื่องนั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี. ถ้าไม่สละเสีย เป็นสังฆาทิเสส.

Bhedānuvattakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการคล้อยตามผู้ทำลายสงฆ์

11. Tasseva kho pana bhikkhussa bhikkhū honti anuvattakā vaggavādakā eko vā dve vā tayo vā, te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘māyasmanto etaṃ bhikkhuṃ kiñci avacuttha, dhammavādī ceso bhikkhu, vinayavādī ceso bhikkhu, amhākañceso bhikkhu chandañca ruciñca ādāya voharati, jānāti, no bhāsati, amhākampetaṃ khamatī’’ti, te bhikkhū bhikkhūhi evamassu vacanīyā ‘‘māyasmanto evaṃ avacuttha, na ceso bhikkhu dhammavādī, na ceso bhikkhu vinayavādī, māyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, sametāyasmantānaṃ saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti, evañca te bhikkhū bhikkhūhi vuccamānā tatheva paggaṇheyyuṃ, te bhikkhū bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyyuṃ, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyyuṃ, saṅghādiseso.

11. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้คล้อยตาม ผู้พูดเป็นพวกพ้องของภิกษุนั้นแล มี ๑ รูปบ้าง ๒ รูปบ้าง ๓ รูปบ้าง พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่าได้ว่ากล่าวภิกษุรูปนั้นเลย ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้กล่าวธรรม เป็นผู้กล่าววินัย ภิกษุรูปนั้นย่อมกล่าวโดยถือเอาฉันทะและความพอใจของเราทั้งหลาย ย่อมรู้ ย่อมไม่กล่าว (ผิด) เรื่องนี้ย่อมเป็นที่พอใจของเราทั้งหลายด้วย" ภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย ภิกษุรูปนั้นไม่ใช่ผู้กล่าวธรรม ภิกษุรูปนั้นไม่ใช่ผู้กล่าววินัย การทำลายสงฆ์ย่อมเป็นที่พอใจของท่านผู้มีอายุทั้งหลายด้วยหรือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงพร้อมเพรียงกับสงฆ์เถิด เพราะสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ย่อมอยู่ผาสุกด้วยความยินดี ไม่วิวาทกัน มีอุเทศเดียวกัน" ถ้าภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังยืนกรานอยู่อย่างนั้น ภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์ ๓ ครั้ง เพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย. ถ้าภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายสวดสมนุภาสน์ ๓ ครั้งแล้ว สละเรื่องนั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี. ถ้าไม่สละเสีย เป็นสังฆาทิเสส.

Dubbacasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเป็นผู้ว่ายาก

12. Bhikkhu paneva dubbacajātiko hoti uddesapariyāpannesu sikkhāpadesu bhikkhūhi sahadhammikaṃ vuccamāno attānaṃ avacanīyaṃ karoti ‘‘mā maṃ āyasmanto kiñci avacuttha kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, ahampāyasmante na kiñci vakkhāmi kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, viramathāyasmanto mama vacanāyā’’ti, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā attānaṃ avacanīyaṃ akāsi, vacanīyamevāyasmā attānaṃ karotu, āyasmāpi bhikkhū vadatu sahadhammena, bhikkhūpi āyasmantaṃ vakkhanti sahadhammena, evaṃ saṃvaddhā hi tassa bhagavato parisā yadidaṃ aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanenā’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, saṅghādiseso.

12. อนึ่ง ภิกษุใดเป็นผู้ว่ายาก เมื่อภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวโดยชอบธรรมในสิกขาบททั้งหลายที่รวมอยู่ในอุทเทส ย่อมทำตนให้เป็นผู้ที่ใครๆ ว่ากล่าวไม่ได้ว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่าได้ว่ากล่าวอะไรแก่ผมเลย ทั้งดีหรือชั่ว แม้ผมก็จักไม่ว่ากล่าวอะไรแก่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ทั้งดีหรือชั่ว ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงงดเว้นจากการว่ากล่าวผมเถิด' ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุ อย่าทำตนให้เป็นผู้ที่ใครๆ ว่ากล่าวไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุจงทำตนให้เป็นผู้ที่ใครๆ ว่ากล่าวได้เถิด แม้ท่านผู้มีอายุก็พึงว่ากล่าวภิกษุทั้งหลายโดยชอบธรรม แม้ภิกษุทั้งหลายก็จักว่ากล่าวท่านผู้มีอายุโดยชอบธรรม เพราะบริษัทของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเจริญแล้วด้วยอาการอย่างนี้ คือ ด้วยการว่ากล่าวกันและกัน ด้วยการช่วยกันให้ออกจากอาบัติ' และถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังประคองความประพฤตินั้นไว้ตามเดิม ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสมานุภาสน์กว่าจะครบ ๓ ครั้ง เพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย หากเธอถูกสมานุภาสน์กว่าจะครบ ๓ ครั้ง สละเรื่องนั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี หากไม่สละเสีย เป็นสังฆาทิเสส

Kuladūsakasikkhāpadaṃ

กุลทูสกสิกขาบท

13. Bhikkhu paneva aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati kuladūsako pāpasamācāro, tassa kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni ca tena duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘āyasmā kho kuladūsako pāpasamācāro, āyasmato kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyasmatā duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyasmā imamhā āvāsā, alaṃ te idha vāsenā’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno te bhikkhū evaṃ vadeyya ‘‘chandagāmino ca bhikkhū, dosagāmino ca bhikkhū, mohagāmino ca bhikkhū, bhayagāmino ca bhikkhū tādisikāya āpattiyā ekaccaṃ pabbājenti, ekaccaṃ na pabbājentī’’ti, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā evaṃ avaca, na ca bhikkhū chandagāmino, na ca bhikkhū dosagāmino, na ca bhikkhū mohagāmino, na ca bhikkhū bhayagāmino, āyasmā kho kuladūsako pāpasamācāro, āyasmato kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyasmatā duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyasmā imamhā āvāsā, alaṃ te idha vāsenā’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, saṅghādiseso.

13. ก็ภิกษุใดแลอาศัยอยู่ ณ หมู่บ้านหรือนิคมแห่งใดแห่งหนึ่ง เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของเธอเห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย และตระกูลทั้งหลายที่เธอประทุษร้ายแล้วก็เห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของท่านเห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย และตระกูลทั้งหลายที่ท่านประทุษร้ายแล้วก็เห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย ท่านจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ การอยู่ของท่านในที่นี้ไม่สมควร' หากภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ พึงกล่าวต่อภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลายถึงอคติเพราะความรัก ภิกษุทั้งหลายถึงอคติเพราะความโกรธ ภิกษุทั้งหลายถึงอคติเพราะความหลง ภิกษุทั้งหลายถึงอคติเพราะความกลัว ย่อมขับไล่ภิกษุบางรูปด้วยอาบัติเช่นนี้ ไม่ขับไล่ภิกษุบางรูป' ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายไม่ได้ถึงอคติเพราะความรัก ไม่ได้ถึงอคติเพราะความโกรธ ไม่ได้ถึงอคติเพราะความหลง ไม่ได้ถึงอคติเพราะความกลัว ท่านผู้มีอายุเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของท่านเห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย และตระกูลทั้งหลายที่ท่านประทุษร้ายแล้วก็เห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย ท่านจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ การอยู่ของท่านในที่นี้ไม่สมควร' และถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังประคองความประพฤตินั้นไว้ตามเดิม ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสมานุภาสน์กว่าจะครบ ๓ ครั้ง เพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย หากเธอถูกสมานุภาสน์กว่าจะครบ ๓ ครั้ง สละเรื่องนั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี หากไม่สละเสีย เป็นสังฆาทิเสส

Uddiṭṭhā kho āyasmanto terasa saṅghādisesā dhammā nava paṭhamāpattikā, cattāro yāvatatiyakā. Yesaṃ bhikkhu aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjitvā yāvatīhaṃ jānaṃ paṭicchādeti, tāvatīhaṃ tena bhikkhunā akāmā parivatthabbaṃ. Parivutthaparivāsena bhikkhunā uttari chārattaṃ bhikkhumānattāya paṭipajjitabbaṃ, ciṇṇamānatto bhikkhu yattha siyā vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho, tattha so bhikkhu abbhetabbo. Ekenapi ce ūno vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho taṃ bhikkhuṃ abbheyya, so ca bhikkhu anabbhito, te ca bhikkhū gārayhā, ayaṃ tattha sāmīci. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ๙ สิกขาบทเป็นปฐมาปัตติกะ ๔ สิกขาบทเป็นยาวตติยกะ ภิกษุรู้อยู่ ปกปิดอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งไว้กี่วัน ภิกษุนั้นต้องอยู่ปริวาสโดยไม่สมัครใจเท่านั้นวัน ภิกษุผู้ผ่านปริวาสแล้ว พึงประพฤติมานัตเพื่อภิกษุเพิ่มขึ้นอีก ๖ ราตรี ภิกษุผู้ประพฤติมานัตแล้ว ในที่ใดมีสงฆ์หมู่ ๒๐ ภิกษุนั้นพึงได้รับการอัพภานในที่นั้น หากสงฆ์หมู่ ๒๐ ขาดไปแม้เพียงรูปเดียว อัพภานภิกษุนั้น ภิกษุนั้นก็ไม่เป็นอันอัพภาน และภิกษุเหล่านั้นพึงถูกตำหนิ นี้เป็นความชอบธรรมในเรื่องนั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายในเรื่องนี้ว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในเรื่องนี้ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้

Saṅghādiseso niṭṭhito.

สังฆาทิเสสจบแล้ว

Aniyatuddeso

อนิยตุทเทส

Ime kho panāyasmanto dve aniyatā dhammā

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อนิยตธรรม ๒ สิกขาบทนี้

Uddesaṃ āgacchanti.

มาถึงการยกขึ้นแสดงแล้ว

Paṭhamaaniyatasikkhāpadaṃ

อนิยตสิกขาบทที่ ๑

1. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho paṭicchanne āsane alaṃkammaniye nisajjaṃ kappeyya, tamenaṃ saddheyyavacasā upāsikā disvā tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena vadeyya pārājikena vā saṅghādisesena vā pācittiyena vā, nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamāno tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo pārājikena vā saṅghādisesena vā pācittiyena vā, yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya, tena so bhikkhu kāretabbo, ayaṃ dhammo aniyato.

1. อนึ่ง ภิกษุใดนั่งในที่ลับ คือในที่กำบังกับมาตุคามสองต่อสอง บนอาสนะที่ควรแก่การงาน อุบาสิกาผู้มีวาจาควรเชื่อถือได้เห็นแล้ว พึงกล่าวด้วยธรรม ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยปาราชิกก็ดี ด้วยสังฆาทิเสสก็ดี ด้วยปาจิตตีย์ก็ดี เมื่อภิกษุรับปฏิญญาว่านั่ง ภิกษุนั้นพึงถูกปรับด้วยธรรม ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยปาราชิกก็ดี ด้วยสังฆาทิเสสก็ดี ด้วยปาจิตตีย์ก็ดี หรืออุบาสิกาผู้มีวาจาควรเชื่อถือได้นั้นกล่าวด้วยธรรมอย่างใด พึงปรับภิกษุนั้นด้วยธรรมอย่างนั้น ธรรมนี้ชื่อว่าอนิยต

Dutiyaaniyatasikkhāpadaṃ

อนิยตสิกขาบทที่ ๒

2. Na heva kho pana paṭicchannaṃ āsanaṃ hoti nālaṃkammaniyaṃ, alañca kho hoti mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāsituṃ, yo pana bhikkhu tathārūpe āsane mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, tamenaṃ saddheyyavacasā upāsikā disvā dvinnaṃ dhammānaṃ aññatarena vadeyya saṅghādisesena vā pācittiyena vā, nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamāno dvinnaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo saṅghādisesena vā pācittiyena vā, yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya, tena so bhikkhu kāretabbo, ayampi dhammo aniyato.

2. อนึ่ง อาสนะนั้นไม่เป็นที่กำบัง และไม่ควรแก่การงาน แต่เป็นที่พอจะพูดจาพาดพิงถึงเมถุนธรรมกับมาตุคามได้ ภิกษุใดนั่งบนอาสนะเช่นนั้นกับมาตุคามสองต่อสองในที่ลับตา อุบาสิกาผู้มีวาจาควรเชื่อถือได้เห็นแล้ว พึงกล่าวด้วยธรรม ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยสังฆาทิเสสก็ดี ด้วยปาจิตตีย์ก็ดี เมื่อภิกษุรับปฏิญญาว่านั่ง ภิกษุนั้นพึงถูกปรับด้วยธรรม ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยสังฆาทิเสสก็ดี ด้วยปาจิตตีย์ก็ดี หรืออุบาสิกาผู้มีวาจาควรเชื่อถือได้นั้นกล่าวด้วยธรรมอย่างใด พึงปรับภิกษุนั้นด้วยธรรมอย่างนั้น แม้ธรรมนี้ก็ชื่อว่าอนิยต

Uddiṭṭhā kho āyasmanto dve aniyatā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อนิยตธรรม ๒ สิกขาบทนี้ ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายในเรื่องนั้นว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในเรื่องนี้ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนั้นไว้ด้วยประการฉะนี้

Aniyato niṭṭhito.

อนิยตกัณฑ์จบแล้ว

Nissaggiyapācittiyā

นิสสัคคิยปาจิตตีย์

Ime kho panāyasmanto tiṃsa nissaggiyā pācittiyā

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบทนี้

Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

มาสู่อุทเทศแล้ว

Kathinasikkhāpadaṃ

กฐินสิกขาบท

1. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

1. เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว กฐินเดาะแล้ว ภิกษุพึงเก็บอติเรกจีวรไว้ได้นานที่สุดเพียง ๑๐ วัน เมื่อล่วง ๑๐ วันนั้นไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Udositasikkhāpadaṃ

อุโดสิตสิกขาบท

2. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyya, aññatra bhikkhusammutiyā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

2. เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว กฐินเดาะแล้ว ถ้าภิกษุอยู่ปราศจากไตรจีวรแม้เพียงคืนเดียว เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุทั้งหลาย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Akālacīvarasikkhāpadaṃ

อกาลจีวรสิกขาบท

3. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine bhikkhuno paneva akālacīvaraṃ uppajjeyya, ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā khippameva kāretabbaṃ, no cassa pāripūri, māsaparamaṃ tena bhikkhunā taṃ cīvaraṃ nikkhipitabbaṃ ūnassa pāripūriyā satiyā paccāsāya. Tato ce uttari nikkhipeyya satiyāpi paccāsāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

3. เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว กฐินเดาะแล้ว ถ้าจีวรนอกกาลเกิดขึ้นแก่ภิกษุ ภิกษุหวังอยู่พึงรับไว้ ครั้นรับแล้วพึงรีบทำให้เสร็จ ถ้าจีวรนั้นยังไม่พอ ภิกษุนั้นพึงเก็บจีวรนั้นไว้ได้นานที่สุดเพียง ๑ เดือน เพื่อรอความบริบูรณ์แห่งจีวรที่ยังไม่พออยู่ ถ้าเก็บไว้เกินกว่านั้น แม้จะยังมีความหวังอยู่ก็ตาม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Purāṇacīvarasikkhāpadaṃ

ปุราณจีวรสิกขาบท

4. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā purāṇacīvaraṃ dhovāpeyya vā rajāpeyya vā ākoṭāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

4. อนึ่ง ภิกษุใดใช้ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติให้ซักก็ดี ให้ย้อมก็ดี ให้ทุบก็ดี ซึ่งจีวรเก่า เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

จีวรปฏิคคหณสิกขาบท

5. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvaraṃ paṭiggaṇheyya aññatra pārivattakā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

5. อนึ่ง ภิกษุใดรับจีวรจากมือของภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นแต่แลกเปลี่ยนกัน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Aññātakaviññattisikkhāpadaṃ

อัญญาตกวิญญัตติสิกขาบท

6. Yo pana bhikkhu aññātakaṃ gahapatiṃ vā gahapatāniṃ vā cīvaraṃ viññāpeyya aññatra samayā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, acchinnacīvaro vā hoti bhikkhu, naṭṭhacīvaro vā, ayaṃ tattha samayo.

6. อนึ่ง ภิกษุใดขอจีวรต่อคฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นแต่ในสมัย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ สมัยในเรื่องนั้นคือ ภิกษุเป็นผู้มีจีวรถูกชิงไป หรือมีจีวรหาย นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

Tatuttarisikkhāpadaṃ

ตตุตตริสิกขาบท

7. Tañce aññātako gahapati vā gahapatānī vā bahūhi cīvarehi abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabbaṃ. Tato ce uttari sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

7. ถ้าคฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ ปวารณาด้วยจีวรหลายผืน ภิกษุนั้นพึงยินดีจีวรจากที่นั้นได้เพียงผ้านุ่งและผ้าห่มเป็นอย่างมาก ถ้ายินดีเกินกว่านั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadaṃ

ปฐมอุปักขฏสิกขาบท

8. Bhikkhuṃ paneva uddissa aññātakassa gahapatissa vā gahapatāniyā vā cīvaracetāpannaṃ upakkhaṭaṃ hoti ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarena acchādessāmī’’ti, tatra ce so bhikkhu pubbe appavārito upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata maṃ āyasmā iminā cīvaracetāpannena evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādehī’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

8. อนึ่ง ทรัพย์สำหรับซื้อจีวร คฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติจัดเตรียมไว้เฉพาะภิกษุ ด้วยตั้งใจว่า 'เราจะซื้อจีวรด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วครองจีวรให้ภิกษุชื่อนี้' ถ้าภิกษุนั้นเขายังไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาแล้วกำหนดจีวรว่า 'ท่านผู้มีอายุ โปรดซื้อจีวรเช่นนั้นหรือเช่นนี้ด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วครองให้ข้าพเจ้าเถิด' เพราะอาศัยความอยากได้ของดี เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadaṃ

ทุติยอุปักขฏสิกขาบท

9. Bhikkhuṃ paneva uddissa ubhinnaṃ aññātakānaṃ gahapatīnaṃ vā gahapatānīnaṃ vā paccekacīvaracetāpannāni upakkhaṭāni honti ‘‘imehi mayaṃ paccekacīvaracetāpannehi paccekacīvarāni cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarehi acchādessāmā’’ti, tatra ce so bhikkhu pubbe appavārito upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata maṃ āyasmanto imehi paccekacīvaracetāpannehi evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādetha ubhova santā ekenā’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

9. อนึ่ง ทรัพย์สำหรับซื้อจีวรของแต่ละคน คฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ ๒ คน จัดเตรียมไว้เฉพาะภิกษุ ด้วยตั้งใจว่า 'เราทั้งหลายจะซื้อจีวรด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรของแต่ละคนนี้ แล้วครองจีวรให้ภิกษุชื่อนี้' ถ้าภิกษุนั้นเขายังไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาแล้วกำหนดจีวรว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย โปรดซื้อจีวรเช่นนั้นหรือเช่นนี้ด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรของแต่ละคนนี้ แล้วรวมทั้งสองส่วนเข้าเป็นผืนเดียวครองให้ข้าพเจ้าเถิด' เพราะอาศัยความอยากได้ของดี เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Rājasikkhāpadaṃ

ราชสิกขาบท

10. Bhikkhuṃ paneva uddissa rājā vā rājabhoggo vā brāhmaṇo vā gahapatiko vā dūtena cīvaracetāpannaṃ pahiṇeyya ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarena acchādehī’’ti. So ce dūto taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘idaṃ kho, bhante, āyasmantaṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, paṭiggaṇhātu āyasmā cīvaracetāpanna’’nti. Tena bhikkhunā so dūto evamassa vacanīyo ‘‘na kho mayaṃ, āvuso, cīvaracetāpannaṃ paṭiggaṇhāma, cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāma kālena kappiya’’nti. So ce dūto taṃ bhikkhuṃ evaṃ vadeyya ‘‘atthi panāyasmato koci veyyāvaccakaro’’ti. Cīvaratthikena, bhikkhave, bhikkhunā veyyāvaccakaro niddisitabbo ārāmiko vā upāsako vā ‘‘eso kho, āvuso, bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro’’ti. So ce dūto taṃ veyyāvaccakaraṃ saññāpetvā taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘yaṃ kho, bhante, āyasmā veyyāvaccakaraṃ niddisi, saññatto so mayā, upasaṅkamatāyasmā kālena, cīvarena taṃ acchādessatī’’ti. Cīvaratthikena, bhikkhave, bhikkhunā veyyāvaccakaro upasaṅkamitvā dvattikkhattuṃ codetabbo sāretabbo ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’ti, dvattikkhattuṃ codayamāno sārayamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce abhinipphādeyya, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtena uddissa ṭhātabbaṃ, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūto uddissa tiṭṭhamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ, tato ce uttari vāyamamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. No ce abhinipphādeyya, yatassa cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, tattha sāmaṃ vā gantabbaṃ, dūto vā pāhetabbo ‘‘yaṃ kho tumhe āyasmanto bhikkhuṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ pahiṇittha, na taṃ tassa bhikkhuno kiñci atthaṃ anubhoti, yuñjantāyasmanto sakaṃ, mā vo sakaṃ vinassā’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

10. อนึ่ง ถ้าพระราชา หรือราชมหาอำมาตย์ หรือพราหมณ์ หรือคฤหบดี ส่งทรัพย์สำหรับซื้อจีวรไปเพื่อภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ด้วยทูตว่า 'ท่านจงซื้อจีวรด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วถวายจีวรแก่ภิกษุชื่อนี้' ถ้าทูตนั้นเข้าไปหาภิกษุนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ นำมาเพื่อท่าน ขอท่านจงรับทรัพย์สำหรับซื้อจีวรเถิด' ภิกษุนั้นพึงกล่าวกับทูตนั้นอย่างนี้ว่า 'อาวุโส พวกเราไม่รับทรัพย์สำหรับซื้อจีวร พวกเราย่อมรับจีวรที่ควรแก่กาล' ถ้าทูตนั้นกล่าวกับภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุ มีใครเป็นไวยาวัจกรของท่านบ้าง' ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ต้องการจีวรพึงชี้ไวยาวัจกร คืออารามิก หรืออุบาสกว่า 'อาวุโส ผู้นี้แลเป็นไวยาวัจกรของภิกษุทั้งหลาย' ถ้าทูตนั้นบอกไวยาวัจกรนั้นแล้ว เข้าไปหาภิกษุนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ไวยาวัจกรที่ท่านชี้ไว้ ข้าพเจ้าได้บอกเขาแล้ว ขอท่านจงเข้าไปหาเขาในเวลาอันควร เขาจะถวายจีวรแก่ท่าน' ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ต้องการจีวรพึงเข้าไปหาไวยาวัจกรแล้วทวงหรือเตือน ๒-๓ ครั้งว่า 'อาวุโส ข้าพเจ้าต้องการจีวร' ถ้าทวงหรือเตือน ๒-๓ ครั้งแล้ว เขาทำจีวรให้สำเร็จได้ นั่นเป็นความดี ถ้าเขาทำไม่สำเร็จ พึงยืนนิ่งเจาะจง (ไวยาวัจกรนั้น) ๔-๕-๖ ครั้งเป็นอย่างมาก ถ้าภิกษุยืนนิ่งเจาะจง ๔-๕-๖ ครั้งเป็นอย่างมากแล้ว เขาทำจีวรให้สำเร็จได้ นั่นเป็นความดี ถ้าพยายามเกินกว่านั้นแล้ว เขาทำจีวรให้สำเร็จได้ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. ถ้าเขาทำไม่สำเร็จ พึงไปเอง หรือส่งทูตไป ณ ที่ที่ทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนั้นนำมาว่า 'ท่านทั้งหลาย ทรัพย์สำหรับซื้อจีวรที่ท่านส่งไปเพื่อภิกษุนั้น ไม่เป็นประโยชน์อะไรแก่ภิกษุนั้นเลย ขอท่านทั้งหลายจงใช้สอยของของท่านเถิด อย่าให้ของของท่านพินาศไปเลย' นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น.

Kathinavaggo paṭhamo.

วรรคที่ ๑ ชื่อกฐินวรรค.

Kosiyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยไหม.

11. Yo pana bhikkhu kosiyamissakaṃ santhataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

11. ภิกษุใดให้ทำผ้าปูนั่งเจือด้วยไหม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Suddhakāḷakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยขนแกะดำล้วน.

12. Yo pana bhikkhu suddhakāḷakānaṃ eḷakalomānaṃ santhataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

12. ภิกษุใดให้ทำผ้าปูนั่งด้วยขนแกะดำล้วน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Dvebhāgasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยสองส่วน.

13. Navaṃ pana bhikkhunā santhataṃ kārayamānena dve bhāgā suddhakāḷakānaṃ eḷakalomānaṃ ādātabbā, tatiyaṃ odātānaṃ, catutthaṃ gocariyānaṃ. Anādā ce bhikkhu dve bhāge suddhakāḷakānaṃ eḷakalomānaṃ, tatiyaṃ odātānaṃ, catutthaṃ gocariyānaṃ, navaṃ santhataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

13. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำผ้าปูนั่งใหม่ พึงใช้ขนแกะดำล้วน ๒ ส่วน ขนแกะขาว ๑ ส่วน ขนแกะสีเจือกัน ๑ ส่วน ถ้าภิกษุไม่ใช้ขนแกะดำล้วน ๒ ส่วน ขนแกะขาว ๑ ส่วน ขนแกะสีเจือกัน ๑ ส่วน แล้วให้ทำผ้าปูนั่งใหม่ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Chabbassasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วย ๖ ปี.

14. Navaṃ pana bhikkhunā santhataṃ kārāpetvā chabbassāni dhāretabbaṃ, orena ce channaṃ vassānaṃ taṃ santhataṃ vissajjetvā vā avissajjetvā vā aññaṃ navaṃ santhataṃ kārāpeyya aññatra bhikkhusammutiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

14. อนึ่ง ภิกษุให้ทำผ้าปูนั่งใหม่แล้ว พึงใช้สอย ๖ ปี ถ้ายังไม่ถึง ๖ ปี สละผ้าปูนั่งนั้นเสีย หรือยังไม่สละ แล้วให้ทำผ้าปูนั่งใหม่ เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุทั้งหลาย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Nisīdanasanthatasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้าปูนั่ง.

15. Nisīdanasanthataṃ pana bhikkhunā kārayamānena purāṇasanthatassa sāmantā sugatavidatthi ādātabbā dubbaṇṇakaraṇāya. Anādā ce bhikkhu purāṇasantha tassa sāmantā sugatavidatthiṃ, navaṃ nisīdanasanthataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

15. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำผ้าปูนั่ง พึงใช้ชิ้นผ้าจากผ้าปูนั่งเก่าขนาดสุคตคืบหนึ่งโดยรอบ เพื่อทำให้เสียสี ถ้าภิกษุไม่ใช้ชิ้นผ้าจากผ้าปูนั่งเก่าขนาดสุคตคืบหนึ่งโดยรอบ แล้วให้ทำผ้าปูนั่งใหม่ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Eḷakalomasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยขนแกะ.

16. Bhikkhuno paneva addhānamaggappaṭipannassa eḷakalomāni uppajjeyyuṃ, ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabbāni, paṭiggahetvā tiyojanaparamaṃ sahatthā haritabbāni asante hārake. Tato ce uttari hareyya, asantepi hārake, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

16. อนึ่ง ถ้าขนแกะเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เดินทางไกล ภิกษุผู้ปรารถนาพึงรับไว้ ครั้นรับไว้แล้ว พึงนำไปด้วยมือของตนเองไปได้ไม่เกิน ๓ โยชน์ ในเมื่อไม่มีผู้นำไป ถ้าภิกษุนำไปเกินกว่านั้น แม้ในเมื่อไม่มีผู้นำไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้ซักขนแกะ.

17. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā eḷakalomāni dhovāpeyya vā rajāpeyya vā vijaṭāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

17. ภิกษุใดให้ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติซัก หรือย้อม หรือสางขนแกะ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Rūpiyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเงินทอง.

18. Yo pana bhikkhu jātarūparajataṃ uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā upanikkhittaṃ vā sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

18. ภิกษุใดรับ หรือให้ผู้อื่นรับ หรือยินดีทองและเงินที่เขาเก็บไว้ให้ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแลกเปลี่ยนเงินทอง.

19. Yo pana bhikkhu nānappakārakaṃ rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

19. ภิกษุใดแลกเปลี่ยนเงินทองมีประการต่างๆ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Kayavikkayasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการซื้อขาย.

20. Yo pana bhikkhu nānappakārakaṃ kayavikkayaṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

20. ภิกษุใดซื้อขายมีประการต่างๆ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Kosiyavaggo dutiyo.

วรรคที่ ๒ ชื่อโกสิยวรรค.

Pattasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยบาตร.

21. Dasāhaparamaṃ atirekapatto dhāretabbo, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

21. บาตรที่เกิน พึงทรงไว้ได้ไม่เกิน ๑๐ วัน ภิกษุผู้ล่วงเลยกำหนดนั้นไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Ūnapañcabandhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการมีรอยซ่อมบาตรหย่อนกว่า ๕ รอย.

22. Yo pana bhikkhu ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tena bhikkhunā so patto bhikkhuparisāya nissajjitabbo, yo ca tassā bhikkhuparisāya pattapariyanto, so tassa bhikkhuno padātabbo ‘‘ayaṃ te bhikkhu patto yāva bhedanāya dhāretabbo’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

22. ภิกษุใดขอแลกบาตรใหม่ด้วยบาตรที่มีรอยซ่อมหย่อนกว่า ๕ รอย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. ภิกษุนั้นพึงสละบาตรนั้นในบริษัทภิกษุ. บาตรใบสุดท้ายในบริษัทภิกษุนั้น พึงมอบให้แก่ภิกษุนั้นว่า 'ภิกษุ บาตรนี้ท่านพึงทรงไว้จนกว่าจะแตก' นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น.

Bhesajjasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเภสัช

23. Yāni kho pana tāni gilānānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisāyanīyāni bhesajjāni, seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ, tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbāni, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

23. อนึ่ง เภสัชที่ควรลิ้มสำหรับภิกษุอาพาธเหล่านั้น คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ภิกษุรับแล้ว พึงเก็บไว้ฉันได้เป็นอย่างมาก ๗ วัน ภิกษุผู้ล่วงเลยกำหนดนั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Vassikasāṭikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝน

24. ‘‘Māso seso gimhāna’’nti bhikkhunā vassikasāṭikacīvaraṃ pariyesitabbaṃ, ‘‘addhamāso seso gimhāna’’nti katvā nivāsetabbaṃ. Orena ce ‘‘māso seso gimhāna’’nti vassikasāṭikacīvaraṃ pariyeseyya, orena‘‘ddhamāso seso gimhāna’’nti katvā nivāseyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

24. ภิกษุพึงแสวงหาผ้าอาบน้ำฝนเมื่อฤดูร้อนเหลืออยู่ ๑ เดือน พึงทำเป็นผ้านุ่งเมื่อฤดูร้อนเหลืออยู่ครึ่งเดือน ถ้าภิกษุแสวงหาผ้าอาบน้ำฝนเมื่อฤดูร้อนเหลืออยู่ยังไม่ถึง ๑ เดือน หรือทำเป็นผ้านุ่งเมื่อฤดูร้อนเหลืออยู่ยังไม่ถึงครึ่งเดือน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Cīvaraacchindanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการชิงจีวร

25. Yo pana bhikkhu bhikkhussa sāmaṃ cīvaraṃ datvā kupito anattamano acchindeyya vā acchindāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

25. ภิกษุใดแลให้จีวรแก่ภิกษุแล้ว โกรธ ไม่พอใจ ชิงเอาเอง หรือให้ผู้อื่นชิงเอา เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Suttaviññattisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขอเส้นด้าย

26. Yo pana bhikkhu sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

26. ภิกษุใดแลขอเส้นด้ายเองแล้ว ให้ช่างหูกทอจีวร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Mahāpesakārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยช่างทอจีวร

27. Bhikkhuṃ paneva uddissa aññātako gahapati vā gahapatānī vā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, tatra ce so bhikkhu pubbe appavārito tantavāye upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘idaṃ kho, āvuso, cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati, āyatañca karotha, vitthatañca, appitañca, suvītañca, suppavāyitañca, suvilekhitañca, suvitacchitañca karotha, appeva nāma mayampi āyasmantānaṃ kiñcimattaṃ anupadajjeyyāmā’’ti. Evañca so bhikkhu vatvā kiñcimattaṃ anupadajjeyya antamaso piṇḍapātamattampi, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

27. อนึ่ง คฤหบดีก็ดี คฤหปตานีก็ดี ผู้ไม่ใช่ญาติ สั่งช่างหูกให้ทอจีวรเพื่อภิกษุ ถ้าภิกษุนั้นอันเขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาช่างหูกแล้ว กำหนดลักษณะในจีวรว่า 'อาวุโส จีวรนี้ทอเพื่อเรา ท่านจงทำให้ยาว ทำให้กว้าง ทำให้แน่น ให้ทอให้ดี ให้ทอให้เรียบร้อย ให้ขูดให้ดี ให้ขัดให้ดี บางทีเราจะให้อะไรแก่ท่านบ้าง' ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ให้สิ่งของอะไรบ้าง แม้เพียงอาหารบิณฑบาต เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Accekacīvarasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยจีวรที่รีบด่วน

28. Dasāhānāgataṃ kattikatemāsikapuṇṇamaṃ bhikkhuno paneva accekacīvaraṃ uppajjeyya, accekaṃ maññamānena bhikkhunā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā yāva cīvarakālasamayaṃ nikkhipitabbaṃ. Tato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

28. อนึ่ง จีวรที่รีบด่วนเกิดขึ้นแก่ภิกษุ เมื่อวันเพ็ญเดือน ๑๒ ยังไม่มาถึง ๑๐ วัน ภิกษุรู้อยู่ว่าเป็นจีวรที่รีบด่วน พึงรับไว้ รับแล้วพึงเก็บไว้ได้จนกว่าจะถึงเวลาจีวรกาล ถ้าเก็บไว้เกินกว่านั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Sāsaṅkasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะป่าที่น่าระแวง

29. Upavassaṃ kho pana kattikapuṇṇamaṃ yāni kho pana tāni āraññakāni senāsanāni sāsaṅkasammatāni sappaṭibhayāni, tathārūpesu bhikkhu senāsanesu viharanto ākaṅkhamāno tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ antaraghare nikkhipeyya, siyā ca tassa bhikkhuno kocideva paccayo tena cīvarena vippavāsāya, chārattaparamaṃ tena bhikkhunā tena cīvarena vippavasitabbaṃ. Tato ce uttari vippavaseyya aññatra bhikkhusammutiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

29. อนึ่ง เมื่อวันเพ็ญเดือน ๑๒ ใกล้เข้ามา เสนาสนะป่าเหล่านั้นที่รู้กันว่าเป็นที่น่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า ภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะเช่นนั้น เมื่อหวังอยู่ พึงเก็บจีวรผืนใดผืนหนึ่งในบรรดาจีวร ๓ ผืนไว้ในละแวกบ้าน และเหตุปัจจัยบางอย่างของภิกษุนั้นเพื่อจะอยู่ปราศจากจีวรนั้นพึงมี ภิกษุนั้นพึงอยู่ปราศจากจีวรนั้นได้เป็นอย่างมาก ๖ ราตรี ถ้าอยู่ปราศจากเกินกว่านั้น เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Pariṇatasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภสงฆ์

30. Yo pana bhikkhu jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ attano pariṇāmeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

30. ภิกษุใดแล รู้อยู่ น้อมลาภที่เขาจะถวายสงฆ์มาเพื่อตน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Pattavaggo tatiyo.

ปัตตวรรคที่ ๓

Uddiṭṭhā kho āyasmanto tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ท่านทั้งหลาย นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ในสิกขาบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในสิกขาบทเหล่านั้น เหตุนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้อย่างนี้

Nissaggiyapācittiyā niṭṭhitā.

นิสสัคคิยปาจิตตีย์ จบ

Suddhapācittiyā

สุทธปาจิตตีย์

Ime kho panāyasmanto dvenavuti pācittiyā

ท่านทั้งหลาย ปาจิตตีย์ ๙๒ สิกขาบทเหล่านี้

Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ย่อมมาสู่อุเทศ

Musāvādasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพูดเท็จ

1. Sampajānamusāvāde pācittiyaṃ.

1. เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะพูดเท็จทั้งที่รู้

Omasavādasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพูดเสียดสี

2. Omasavāde pācittiyaṃ.

2. เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะพูดเสียดสี

Pesuññasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพูดส่อเสียด

3. Bhikkhupesuññe pācittiyaṃ.

3. เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะพูดส่อเสียดภิกษุ

Padasodhammasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการสอนธรรมเป็นบทๆ

4. Yo pana bhikkhu anupasampannaṃ padaso dhammaṃ vāceyya, pācittiyaṃ.

4. ภิกษุใดแล สอนธรรมแก่คนผู้ไม่ได้อุปสมบทโดยบท เป็นปาจิตตีย์

Paṭhamasahaseyyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วมที่ ๑

5. Yo pana bhikkhu anupasampannena uttaridirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

5. ภิกษุใด นอนร่วมกับอนุปสัมบันเกิน ๒-๓ คืน ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Dutiyasahaseyyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วม ข้อที่ ๒.

6. Yo pana bhikkhu mātugāmena sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

6. ภิกษุใด นอนร่วมกับมาตุคาม ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Dhammadesanāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแสดงธรรม.

7. Yo pana bhikkhu mātugāmassa uttarichappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra viññunā purisaviggahena, pācittiyaṃ.

7. ภิกษุใด แสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เว้นไว้แต่มีบุรุษผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วย ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Bhūtārocanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการบอกความจริง.

8. Yo pana bhikkhu anupasampannassa uttarimanussadhammaṃ āroceyya, bhūtasmiṃ pācittiyaṃ.

8. ภิกษุใด บอกอุตตริมนุสสธรรมแก่อนุปสัมบัน เมื่อเป็นความจริง ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Duṭṭhullārocanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติชั่วหยาบ.

9. Yo pana bhikkhu bhikkhussa duṭṭhullaṃ āpattiṃ anupasampannassa āroceyya aññatra bhikkhusammutiyā, pācittiyaṃ.

9. ภิกษุใด บอกอาบัติชั่วหยาบของภิกษุแก่อนุปสัมบัน เว้นไว้แต่ได้รับสมมติจากสงฆ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Pathavīkhaṇanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขุดดิน.

10. Yo pana bhikkhu pathaviṃ khaṇeyya vā khaṇāpeyya vā pācittiyaṃ.

10. ภิกษุใด ขุดดินเองก็ดี ให้ผู้อื่นขุดก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Musāvādavaggo paṭhamo.

มุสาวาทวรรคที่ ๑.

Bhūtagāmasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยภูตคาม.

11. Bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ.

11. เพราะทำลายภูตคาม ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Aññavādakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพูดกลบเกลื่อน.

12. Aññavādake, vihesake pācittiyaṃ.

12. เพราะพูดกลบเกลื่อน เพราะทำให้ลำบาก ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Ujjhāpanakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเพ่งโทษ.

13. Ujjhāpanake, khiyyanake pācittiyaṃ.

13. เพราะเพ่งโทษ เพราะติเตียน ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Paṭhamasenāsanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะ ข้อที่ ๑.

14. Yo pana bhikkhu saṅghikaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā bhisiṃ vā kocchaṃ vā ajjhokāse santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamanto neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

14. ภิกษุใด ปูลาดเองก็ดี ให้ผู้อื่นปูลาดก็ดี ซึ่งเตียง ตั่ง ฟูก หรือเก้าอี้ อันเป็นของสงฆ์ไว้ในที่แจ้ง เมื่อหลีกไป ไม่เก็บเองก็ดี ไม่ให้ผู้อื่นเก็บก็ดี หรือไม่บอกมอบหมายก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Dutiyasenāsanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะ ข้อที่ ๒.

15. Yo pana bhikkhu saṅghike vihāre seyyaṃ santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamanto neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

15. ภิกษุใด ปูลาดเองก็ดี ให้ผู้อื่นปูลาดก็ดี ซึ่งที่นอนในวิหารของสงฆ์ เมื่อหลีกไป ไม่เก็บเองก็ดี ไม่ให้ผู้อื่นเก็บก็ดี หรือไม่บอกมอบหมายก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Anupakhajjasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนอนเบียด.

16. Yo pana bhikkhu saṅghike vihāre jānaṃ pubbupagataṃ bhikkhuṃ anupakhajja seyyaṃ kappeyya ‘‘yassa sambādho bhavissati, so pakkamissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

16. ภิกษุใด รู้อยู่ว่าภิกษุอื่นเข้าอยู่ก่อนแล้วในวิหารของสงฆ์ แกล้งนอนเบียด ด้วยคิดว่า 'ผู้ใดอึดอัด ผู้นั้นจักหลีกไปเอง' ทำเหตุนี้เท่านั้นให้เป็นปัจจัย ไม่ใช่เหตุอื่น ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Nikkaḍḍhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขับไล่.

17. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ kupito anattamano saṅghikā vihārā nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā, pācittiyaṃ.

17. ภิกษุใด โกรธเคือง ไม่พอใจ ขับไล่ภิกษุออกจากวิหารของสงฆ์เองก็ดี ให้ผู้อื่นขับไล่ก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Vehāsakuṭisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยกุฎีชั้นบน.

18. Yo pana bhikkhu saṅghike vihāre uparivehāsakuṭiyā āhaccapādakaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ.

18. ภิกษุใด นั่งหรือนอนบนเตียงหรือตั่งที่มีเท้าเสียบเข้าในแม่แคร่ บนห้องชั้นบนในวิหารของสงฆ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Mahallakavihārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยวิหารใหญ่.

19. Mahallakaṃ pana bhikkhunā vihāraṃ kārayamānena yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya ālokasandhiparikammāya dvatticchadanassa pariyāyaṃ appaharite ṭhitena adhiṭṭhātabbaṃ, tato ce uttari appaharitepi ṭhito adhiṭṭhaheyya, pācittiyaṃ.

19. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้สร้างวิหารใหญ่ พึงยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีของเขียวสด สั่งการได้เพียงรอบกรอบประตู เพื่อยึดลิ่ม เพื่อตกแต่งช่องหน้าต่าง มุงหลังคาได้เพียง ๒-๓ ชั้น ถ้าสั่งการเกินกว่านั้น แม้จะยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีของเขียวสดก็ตาม ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sappāṇakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรดน้ำที่มีสัตว์

20. Yo pana bhikkhu jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ tiṇaṃ vā mattikaṃ vā siñceyya vā siñcāpeyya vā, pācittiyaṃ.

20. อนึ่ง ภิกษุใดรู้อยู่ว่าน้ำมีสัตว์ รดเองหรือให้ผู้อื่นรดซึ่งหญ้าหรือดิน เป็นปาจิตตีย์

Bhūtagāmavaggo dutiyo.

ภูตคามวรรคที่ ๒

Ovādasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการโอวาท

21. Yo pana bhikkhu asammato bhikkhuniyo ovadeyya, pācittiyaṃ.

21. อนึ่ง ภิกษุใดไม่ได้รับสมมติ พึงโอวาทภิกษุณี เป็นปาจิตตีย์

Atthaṅgatasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเวลาอาทิตย์อัสดง

22. Sammatopi ce bhikkhu atthaṅgate sūriye bhikkhuniyo ovadeyya, pācittiyaṃ.

22. แม้ภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้ว เมื่อพระอาทิตย์อัสดงแล้ว พึงโอวาทภิกษุณี เป็นปาจิตตีย์

Bhikkhunupassayasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยที่อยู่ของภิกษุณี

23. Yo pana bhikkhu bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā bhikkhuniyo ovadeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānā hoti bhikkhunī, ayaṃ tattha samayo.

23. อนึ่ง ภิกษุใดเข้าไปสู่ที่อยู่ของภิกษุณี พึงโอวาทภิกษุณี เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์ ในเรื่องนั้น สมัยนี้คือ ภิกษุณีอาพาธ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

Āmisasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอามิส

24. Yo pana bhikkhu evaṃ vadeyya ‘‘āmisahetu therā bhikkhū bhikkhuniyo ovadantī’’ti, pācittiyaṃ.

24. อนึ่ง ภิกษุใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "พระเถระทั้งหลายโอวาทภิกษุณีเพราะเห็นแก่อามิส" เป็นปาจิตตีย์

Cīvaradānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้จีวร

25. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā cīvaraṃ dadeyya aññatra pārivattakā, pācittiyaṃ.

25. อนึ่ง ภิกษุใดพึงให้จีวรแก่ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นแต่การแลกเปลี่ยน เป็นปาจิตตีย์

Cīvarasibbanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร

26. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā cīvaraṃ sibbeyya vā sibbāpeyya vā, pācittiyaṃ.

26. อนึ่ง ภิกษุใดพึงเย็บจีวรเอง หรือให้ผู้อื่นเย็บแก่ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ เป็นปาจิตตีย์

Saṃvidhānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย

27. Yo pana bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, satthagamanīyo hoti maggo, sāsaṅkasammato, sappaṭibhayo, ayaṃ tattha samayo.

27. อนึ่ง ภิกษุใดนัดหมายกับภิกษุณี พึงเดินทางร่วมกัน แม้เพียงระหว่างบ้าน เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์ ในเรื่องนั้น สมัยนี้คือ หนทางนั้นเป็นทางที่ต้องไปด้วยพวกเกวียน เป็นที่รู้กันว่าน่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

Nāvābhiruhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขึ้นเรือ

28. Yo pana bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya ekaṃ nāvaṃ abhiruheyya uddhaṃgāminiṃ vā adhogāminiṃ vā aññatra tiriyaṃ taraṇāya, pācittiyaṃ.

28. อนึ่ง ภิกษุใดนัดหมายกับภิกษุณี พึงขึ้นเรือลำเดียวกัน ที่ทวนน้ำขึ้นไป หรือที่ล่องน้ำลงมา เว้นแต่เพื่อข้ามฟาก เป็นปาจิตตีย์

Paripācitasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยบิณฑบาตที่ภิกษุณีแนะนำให้เขาถวาย

29. Yo pana bhikkhu jānaṃ bhikkhuniparipācitaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjeyya aññatra pubbe gihisamārambhā, pācittiyaṃ.

29. อนึ่ง ภิกษุใดรู้อยู่ว่าบิณฑบาตที่ภิกษุณีแนะนำให้เขาถวาย พึงฉัน เว้นแต่คฤหัสถ์ได้เริ่มจัดเตรียมไว้ก่อน เป็นปาจิตตีย์

Rahonisajjasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับ

30. Yo pana bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

30. อนึ่ง ภิกษุใดพึงนั่งในที่ลับกับภิกษุณี ผู้เดียวต่อผู้เดียว เป็นปาจิตตีย์

Ovādavaggo tatiyo.

โอวาทวรรคที่ ๓

Āvasathapiṇḍasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอาวสถบิณฑบาต

31. Agilānena bhikkhunā eko āvasathapiṇḍo bhuñjitabbo. Tato ce uttari bhuñjeyya, pācittiyaṃ.

31. ภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ พึงฉันอาวสถบิณฑบาตได้เพียงครั้งเดียว ถ้าฉันยิ่งกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์

Gaṇabhojanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยคณะโภชน์

32. Gaṇabhojane aññatra samayā pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānasamayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, addhānagamanasamayo, nāvābhiruhanasamayo, mahāsamayo, samaṇabhattasamayo, ayaṃ tattha samayo.

32. ในคณะโภชน์ เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์ ในเรื่องนั้น สมัยนี้คือ สมัยที่ภิกษุอาพาธ สมัยถวายจีวร สมัยทำจีวร สมัยเดินทางไกล สมัยขึ้นเรือ สมัยที่มีประชุมใหญ่ สมัยที่เป็นภัตตาหารของสมณะ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

Paramparabhojanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชน์

33. Paramparabhojane aññatra samayā pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānasamayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, ayaṃ tattha samayo.

33. ในปรัมปรโภชน์ เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์ ในเรื่องนั้น สมัยนี้คือ สมัยที่ภิกษุอาพาธ สมัยถวายจีวร สมัยทำจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

Kāṇamātusikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยกานมาตา

34. Bhikkhuṃ paneva kulaṃ upagataṃ pūvehi vā manthehi vā abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, ākaṅkhamānena bhikkhunā dvattipattapūrā paṭiggahetabbā. Tato ce uttari paṭiggaṇheyya, pācittiyaṃ. Dvattipattapūre paṭiggahetvā tato nīharitvā bhikkhūhi saddhiṃ saṃvibhajitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci.

34. ถ้าภิกษุเข้าไปสู่ตระกูล แล้วเขาปวารณาด้วยขนมหรือด้วยสัตตุผง ภิกษุผู้ปรารถนาพึงรับได้ ๒-๓ บาตร. ถ้าเธอรับเกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์. ครั้นรับ ๒-๓ บาตรแล้ว พึงนำออกไปแบ่งปันกับภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น.

Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการปวารณาที่ ๑

35. Yo pana bhikkhu bhuttāvī pavārito anatirittaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

35. อนึ่ง ภิกษุใดฉันแล้ว ปวารณาแล้ว เคี้ยวของขบเคี้ยวหรือฉันของฉันที่ไม่เป็นเดน เป็นปาจิตตีย์.

Dutiyapavāraṇāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการปวารณาที่ ๒

36. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ bhuttāviṃ pavāritaṃ anatirittena khādanīyena vā bhojanīyena vā abhihaṭṭhuṃ pavāreyya ‘‘handa bhikkhu khāda vā bhuñja vā’’ti jānaṃ āsādanāpekkho, bhuttasmiṃ pācittiyaṃ.

36. อนึ่ง ภิกษุใดรู้อยู่ว่าภิกษุอื่นฉันแล้ว ปวารณาแล้ว ยังปวารณาด้วยของขบเคี้ยวหรือของฉันที่ไม่เป็นเดนว่า ‘มาเถิดภิกษุ ท่านจงเคี้ยวหรือจงฉันเถิด’ โดยมุ่งหวังจะให้ภิกษุนั้นต้องอาบัติ เมื่อภิกษุนั้นฉันแล้ว เป็นปาจิตตีย์.

Vikālabhojanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารในเวลาวิกาล

37. Yo pana bhikkhu vikāle khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

37. อนึ่ง ภิกษุใดเคี้ยวของขบเคี้ยวหรือฉันของฉันในเวลาวิกาล เป็นปาจิตตีย์.

Sannidhikārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทำของเก็บไว้

38. Yo pana bhikkhu sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

38. อนึ่ง ภิกษุใดเคี้ยวของขบเคี้ยวหรือฉันของฉันที่ทำการสะสมไว้ เป็นปาจิตตีย์.

Paṇītabhojanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอาหารประณีต

39. Yāni kho pana tāni paṇītabhojanāni, seyyathidaṃ – sappi, navanītaṃ, telaṃ, madhu, phāṇitaṃ, maccho, maṃsaṃ, khīraṃ, dadhi. Yo pana bhikkhu evarūpāni paṇītabhojanāni agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjeyya, pācittiyaṃ.

39. ก็อาหารประณีตเหล่านั้น คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ปลา เนื้อ นมสด นมส้ม. อนึ่ง ภิกษุใดไม่เป็นไข้ ขออาหารประณีตเห็นปานนี้มาเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน เป็นปาจิตตีย์.

Dantaponasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยไม้สีฟัน

40. Yo pana bhikkhu adinnaṃ mukhadvāraṃ āhāraṃ āhareyya aññatra udakadantaponā, pācittiyaṃ.

40. อนึ่ง ภิกษุใดนำอาหารที่เขาไม่ได้ให้เข้าปาก เว้นแต่น้ำและไม้สีฟัน เป็นปาจิตตีย์.

Bhojanavaggo catuttho.

โภชนวรรคที่ ๔.

Acelakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยชีเปลือย

41. Yo pana bhikkhu acelakassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyya, pācittiyaṃ.

41. อนึ่ง ภิกษุใดให้ของขบเคี้ยวหรือของฉันแก่ชีเปลือย หรือปริพาชก หรือปริพาชิกา ด้วยมือของตน เป็นปาจิตตีย์.

Uyyojanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไล่ภิกษุไป

42. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ ‘‘ehāvuso, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisissāmā’’ti tassa dāpetvā vā adāpetvā vā uyyojeyya ‘‘gacchāvuso, na me tayā saddhiṃ kathā vā nisajjā vā phāsu hoti, ekakassa me kathā vā nisajjā vā phāsu hotī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

42. อนึ่ง ภิกษุใดชวนภิกษุอื่นว่า ‘มาเถิดท่าน เราจักเข้าไปบิณฑบาตในบ้านหรือนิคม’ แล้วให้ภิกษุนั้นได้ (อาหาร) หรือไม่ได้ (อาหาร) แล้วส่งกลับไปว่า ‘ไปเถิดท่าน การพูดหรือการนั่งกับท่านไม่เป็นผาสุกแก่เรา การพูดหรือการนั่งคนเดียวเป็นผาสุกแก่เรา’ โดยทำเหตุนี้เท่านั้น ไม่ใช่เหตุอื่น เป็นปาจิตตีย์.

Sabhojanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยตระกูลที่มีภัต

43. Yo pana bhikkhu sabhojane kule anupakhajja nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

43. อนึ่ง ภิกษุใดนั่งแทรกแซงในตระกูลที่มีภัต เป็นปาจิตตีย์.

Rahopaṭicchannasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยที่ลับกำบัง

44. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

44. อนึ่ง ภิกษุใดนั่งในที่ลับกำบังกับมาตุคาม เป็นปาจิตตีย์.

Rahonisajjasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับ

45. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

45. อนึ่ง ภิกษุใดนั่งในที่ลับกับมาตุคามสองต่อสอง เป็นปาจิตตีย์.

Cārittasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไป

46. Yo pana bhikkhu nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, ayaṃ tattha samayo.

46. อนึ่ง ภิกษุใดได้รับนิมนต์แล้ว มีภัตอยู่แล้ว ไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่ เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายก่อนภัตหรือหลังภัต เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์. ในเรื่องนั้น สมัยคือ เวลาถวายจีวร เวลาทำจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น.

Mahānāmasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยมหานามะ

47. Agilānena bhikkhunā catumāsappaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punapavāraṇāya, aññatra niccapavāraṇāya. Tato ce uttari sādiyeyya, pācittiyaṃ.

47. ภิกษุผู้ไม่เจ็บไข้ พึงยินดีการปวารณาด้วยปัจจัยเพียง ๔ เดือน เว้นแต่ปวารณาอีก เว้นแต่ปวารณาเป็นนิตย์. ถ้าเธอยินดีเกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์.

Uyyuttasenāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยกองทัพที่ยกออกแล้ว

48. Yo pana bhikkhu uyyuttaṃ senaṃ dassanāya gaccheyya aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ.

48. ภิกษุใดแล ไปเพื่อดูกองทัพที่ยกออกแล้ว เว้นไว้แต่มีเหตุปัจจัยเช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์.

Senāvāsasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการอยู่ในกองทัพ

49. Siyā ca tassa bhikkhuno kocideva paccayo senaṃ gamanāya, dirattatirattaṃ tena bhikkhunā senāya vasitabbaṃ. Tato ce uttari vaseyya, pācittiyaṃ.

49. ถ้าภิกษุนั้นมีเหตุบางอย่างเพื่อไปสู่กองทัพ ภิกษุนั้นพึงอยู่ในกองทัพได้สองคืนสามคืน ถ้าอยู่เกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์.

Uyyodhikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรบพุ่ง

50. Dirattatirattaṃ ce bhikkhu senāya vasamāno uyyodhikaṃ vā balaggaṃ vā senābyūhaṃ vā anīkadassanaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

50. ถ้าภิกษุอยู่ในกองทัพสองคืนสามคืน ไปดูการรบพุ่งก็ดี การตรวจพลก็ดี การจัดกระบวนทัพก็ดี การดูหมู่เสนา (หรือการแสดงแสนยานุภาพ) ก็ดี เป็นปาจิตตีย์.

Acelakavaggo pañcamo.

อเจลกวรรคที่ ๕.

Surāpānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการดื่มสุรา

51. Surāmerayapāne pācittiyaṃ.

51. ในการดื่มสุราและเมรัย เป็นปาจิตตีย์.

Aṅgulipatodakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการจี้ด้วยนิ้ว

52. Aṅgulipatodake pācittiyaṃ.

52. ในการจี้ด้วยนิ้ว เป็นปาจิตตีย์.

Hasadhammasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเล่นหัวในน้ำ

53. Udake hasadhamme pācittiyaṃ.

53. ในการเล่นหัวในน้ำ เป็นปาจิตตีย์.

Anādariyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่เอื้อเฟื้อ

54. Anādariye pācittiyaṃ.

54. ในการไม่เอื้อเฟื้อ เป็นปาจิตตีย์.

Bhiṃsāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทำให้กลัว

55. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ bhiṃsāpeyya, pācittiyaṃ.

55. ภิกษุใดแล แกล้งทำให้ภิกษุกลัว เป็นปาจิตตีย์.

Jotisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการก่อไฟ

56. Yo pana bhikkhu agilāno visibbanāpekkho jotiṃ samādaheyya vā samādahāpeyya vā aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ.

56. ภิกษุใดแล ไม่เจ็บไข้ มุ่งจะผิงไฟ พึงก่อเองก็ดี ให้ผู้อื่นก่อก็ดี ซึ่งไฟ เว้นไว้แต่มีเหตุปัจจัยเช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์.

Nahānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการอาบน้ำ

57. Yo pana bhikkhu orenaddhamāsaṃ nahāyeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo ‘‘diyaḍḍho māso seso gimhāna’’nti ‘‘vassānassa paṭhamo māso’’ iccete aḍḍhateyyamāsā uṇhasamayo, pariḷāhasamayo, gilānasamayo, kammasamayo, addhānagamanasamayo, vātavuṭṭhisamayo, ayaṃ tattha samayo.

57. ภิกษุใดแล อาบน้ำภายในกึ่งเดือน เว้นไว้แต่สมัย เป็นปาจิตตีย์ สมัยในเรื่องนั้นคือ "เมื่อฤดูร้อนยังเหลืออีกเดือนครึ่ง" "เดือนแรกแห่งฤดูฝน" รวมเป็นสองเดือนครึ่งนี้ เป็นสมัยร้อน สมัยกระวนกระวาย สมัยเจ็บไข้ สมัยทำงาน สมัยเดินทางไกล สมัยลมและฝน นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น.

Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทำสีให้เสีย

58. Navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ ādātabbaṃ nīlaṃ vā kaddamaṃ vā kāḷasāmaṃ vā. Anādā ce bhikkhu tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ navaṃ cīvaraṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

58. ภิกษุได้จีวรใหม่แล้ว พึงถือเอาวัตถุสำหรับทำสีให้เสีย ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สีเขียวคราม หรือสีโคลน หรือสีดำคล้ำ ถ้าภิกษุไม่ถือเอาวัตถุสำหรับทำสีให้เสีย ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วนุ่งห่มจีวรใหม่นั้น เป็นปาจิตตีย์.

Vikappanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการวิกัป

59. Yo pana bhikkhu bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā sikkhamānāya vā sāmaṇerassa vā sāmaṇeriyā vā sāmaṃ cīvaraṃ vikappetvā appaccuddhāraṇaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

59. ภิกษุใดแล วิกัปจีวรแก่ภิกษุ หรือภิกษุณี หรือสิกขมานา หรือสามเณร หรือสามเณรี แล้วนุ่งห่มโดยที่ยังไม่ได้ถอนคืน เป็นปาจิตตีย์.

Apanidhānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการซ่อนของ

60. Yo pana bhikkhu bhikkhussa pattaṃ vā cīvaraṃ vā nisīdanaṃ vā sūcigharaṃ vā kāyabandhanaṃ vā apanidheyya vā apanidhāpeyya vā antamaso hasāpekkhopi, pācittiyaṃ.

60. ภิกษุใดแล ซ่อนเองก็ดี ให้ผู้อื่นซ่อนก็ดี ซึ่งบาตร หรือจีวร หรือผ้านิสีทนะ หรือกล่องเข็ม หรือประคดเอว ของภิกษุ แม้ที่สุดเพียงเพื่อจะหัวเราะเล่น เป็นปาจิตตีย์.

Surāpānavaggo chaṭṭho.

สุราปานวรรคที่ ๖.

Sañciccasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งฆ่าสัตว์

61. Yo pana bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, pācittiyaṃ.

61. ภิกษุใดแกล้งพรากสัตว์จากชีวิต เป็นปาจิตตีย์.

Sappāṇakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยน้ำมีสัตว์

62. Yo pana bhikkhu jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

62. ภิกษุใดรู้อยู่ พึงบริโภคน้ำมีสัตว์ เป็นปาจิตตีย์.

Ukkoṭanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรื้อฟื้น

63. Yo pana bhikkhu jānaṃ yathādhammaṃ nihatādhikaraṇaṃ punakammāya ukkoṭeyya, pācittiyaṃ.

63. ภิกษุใดรู้อยู่ พึงรื้อฟื้นอธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยชอบธรรม เพื่อทำคืนอีก เป็นปาจิตตีย์.

Duṭṭhullasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอาบัติชั่วหยาบ

64. Yo pana bhikkhu bhikkhussa jānaṃ duṭṭhullaṃ āpattiṃ paṭicchādeyya, pācittiyaṃ.

64. ภิกษุใดรู้อยู่ พึงปกปิดอาบัติชั่วหยาบของภิกษุ เป็นปาจิตตีย์.

Ūnavīsativassasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้มีอายุไม่ครบ 20 ปี

65. Yo pana bhikkhu jānaṃ ūnavīsativassaṃ puggalaṃ upasampādeyya, so ca puggalo anupasampanno, te ca bhikkhū gārayhā, idaṃ tasmiṃ pācittiyaṃ.

65. ภิกษุใดรู้อยู่ อุปสมบทให้บุคคลผู้มีอายุไม่ครบ 20 ปี บุคคลนั้นก็ไม่เป็นอันอุปสมบท ภิกษุเหล่านั้นก็ควรถูกตำหนิ นี้เป็นปาจิตตีย์ในเรื่องนั้น.

Theyyasatthasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยกองเกวียนโจร

66. Yo pana bhikkhu jānaṃ theyyasatthena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi, pācittiyaṃ.

66. ภิกษุใดรู้อยู่ นัดหมายกับกองเกวียนโจรแล้ว เดินทางไกลสายเดียวกัน แม้สิ้นระยะเพียงระหว่างบ้าน เป็นปาจิตตีย์.

Saṃvidhānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย

67. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi, pācittiyaṃ.

67. ภิกษุใดนัดหมายกับมาตุคามแล้ว เดินทางไกลสายเดียวกัน แม้สิ้นระยะเพียงระหว่างบ้าน เป็นปาจิตตีย์.

Ariṭṭhasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยพระอริฏฐะ

68. Yo pana bhikkhu evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāvuso antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti. Evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya. Yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, pācittiyaṃ.

68. ภิกษุใดแลพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมอันกระทำอันตรายที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เหล่านี้ เมื่อบุคคลเสพแล้ว ไม่สามารถขัดขวางได้จริง" ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย เพราะพระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสอย่างนั้น ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ธรรมอันกระทำอันตราย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายโดยปริยายเป็นอันมาก และธรรมเหล่านั้นสามารถขัดขวางได้จริงแก่ผู้เสพ" ถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังถือไว้อย่างนั้น ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสเพื่อให้สละทิฏฐินั้นเสียกว่าจะครบ 3 จบ ถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายสวดสมนุภาสอยู่กว่าจะครบ 3 จบ สละทิฏฐินั้นเสียได้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่สละเสีย เป็นปาจิตตีย์.

Ukkhittasambhogasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ร่วมสังวาสกับภิกษุผู้ถูกยกวัตร

69. Yo pana bhikkhu jānaṃ tathāvādinā bhikkhunā akaṭānudhammena taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissaṭṭhena saddhiṃ sambhuñjeyya vā, saṃvaseyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

69. ภิกษุใดรู้อยู่ พึงฉันร่วมก็ดี พึงอยู่ร่วมก็ดี พึงนอนร่วมก็ดี กับภิกษุผู้กล่าวอย่างนั้น ผู้ยังไม่ได้ทำธรรมที่ควรทำ ผู้ยังไม่สละทิฏฐินั้น เป็นปาจิตตีย์.

Kaṇṭakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยสามเณรผู้เป็นหนาม

70. Samaṇuddesopi ce evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti, so samaṇuddeso bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māvuso, samaṇuddesa evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāvuso, samaṇuddesa antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti, evañca so samaṇuddeso bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so samaṇuddeso bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘ajjatagge te, āvuso, samaṇuddesa na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo, yampi caññe samaṇuddesā labhanti bhikkhūhi saddhiṃ dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ, sāpi te natthi, cara pire, vinassā’’ti. Yo pana bhikkhu jānaṃ tathānāsitaṃ samaṇuddesaṃ upalāpeyya vā, upaṭṭhāpeyya vā, sambhuñjeyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

70. ถ้าแม้สามเณรพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมอันกระทำอันตรายที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เหล่านี้ เมื่อบุคคลเสพแล้ว ไม่สามารถขัดขวางได้จริง" สามเณรนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านสามเณร ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย เพราะพระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสอย่างนั้น ดูก่อนท่านสามเณร ธรรมอันกระทำอันตราย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายโดยปริยายเป็นอันมาก และธรรมเหล่านั้นสามารถขัดขวางได้จริงแก่ผู้เสพ" ถ้าสามเณรนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังถือไว้อย่างนั้น สามเณรนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านสามเณร ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านจะอ้างพระผู้มีพระภาคเป็นศาสดาไม่ได้ และการที่สามเณรอื่นทั้งหลายได้นอนร่วมกับภิกษุ 2-3 คืนนั้น การนั้นก็ไม่มีแก่ท่าน เจ้าจงไปเสีย จงฉิบหายเสีย" ภิกษุใดรู้อยู่ พึงเกลี้ยกล่อมก็ดี พึงให้บำรุงก็ดี พึงฉันร่วมก็ดี พึงนอนร่วมก็ดี กับสามเณรผู้ถูกขับไล่เสียอย่างนั้น เป็นปาจิตตีย์.

Sappāṇakavaggo sattamo.

สัปปาณกวรรคที่ 7

Sahadhammikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้มีธรรมเสมอกัน

71. Yo pana bhikkhu bhikkhūhi sahadhammikaṃ vuccamāno evaṃ vadeyya ‘‘na tāvāhaṃ, āvuso, etasmiṃ sikkhāpade sikkhissāmi, yāva na aññaṃ bhikkhuṃ byattaṃ vinayadharaṃ paripucchāmī’’ti, pācittiyaṃ. Sikkhamānena, bhikkhave, bhikkhunā aññātabbaṃ paripucchitabbaṃ paripañhitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci.

71. ภิกษุใดแล อันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวโดยชอบธรรมอยู่ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าจะยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ยังไม่ได้สอบถามภิกษุอื่นผู้ฉลาดผู้ทรงวินัย" เป็นปาจิตตีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ศึกษาอยู่ พึงรู้ พึงสอบถาม พึงไต่ถาม นี้เป็นความถูกต้องในเรื่องนั้น.

Vilekhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งทำให้รำคาญ

72. Yo pana bhikkhu pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘kiṃ panimehi khuddānukhuddakehi sikkhāpadehi uddiṭṭhehi, yāvadeva kukkuccāya vihesāya vilekhāya saṃvattantī’’ti, sikkhāpadavivaṇṇake pācittiyaṃ.

72. ภิกษุใดแล เมื่อปาติโมกข์ยกขึ้นแสดงอยู่ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "จะประโยชน์อะไรด้วยสิกขาบทเล็กน้อยเหล่านี้ที่ยกขึ้นแสดง ย่อมเป็นไปเพื่อความรำคาญ เพื่อความลำบาก เพื่อความขูดขีดเท่านั้น" เป็นปาจิตตีย์ในความกล่าวติเตียนสิกขาบท.

Mohanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งหลง

73. Yo pana bhikkhu anvaddhamāsaṃ pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘idāneva kho ahaṃ jānāmi, ayampi kira dhammo suttāgato suttapariyāpanno anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchatī’’ti. Tañce bhikkhuṃ aññe bhikkhū jāneyyuṃ nisinnapubbaṃ iminā bhikkhunā dvattikkhattuṃ pātimokkhe uddissamāne, ko pana vādo bhiyyo, na ca tassa bhikkhuno aññāṇakena mutti atthi, yañca tattha āpattiṃ āpanno, tañca yathādhammo kāretabbo, uttari cassa moho āropetabbo ‘‘tassa te, āvuso, alābhā, tassa te dulladdhaṃ, yaṃ tvaṃ pātimokkhe uddissamānena sādhukaṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karosī’’ti, idaṃ tasmiṃ mohanake pācittiyaṃ.

73. ภิกษุใดแล เมื่อปาติโมกข์ยกขึ้นแสดงอยู่ทุกกึ่งเดือน พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "บัดนี้เอง ข้าพเจ้าจึงรู้ว่า ธรรมนี้ก็มาในพระสูตร นับเนื่องในพระสูตร มาสู่การยกขึ้นแสดงทุกกึ่งเดือน" ถ้าภิกษุทั้งหลายอื่นพึงรู้ภิกษุนั้นว่า ภิกษุนี้เคยนั่งฟังเมื่อปาติโมกข์ยกขึ้นแสดงอยู่ 2-3 ครั้งแล้ว จะกล่าวไปไยถึงการนั่งฟังมากกว่านั้น ความพ้นผิดเพราะความไม่รู้หามีแก่ภิกษุนั้นไม่ และภิกษุนั้นต้องอาบัติใดในเรื่องนั้น พึงปรับอาบัตินั้นตามธรรม และพึงยกความหลงขึ้นแก่ภิกษุนั้นยิ่งขึ้นไปว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เป็นความเสื่อมของท่าน ท่านได้ชั่วแล้ว ที่ท่านไม่ตั้งใจฟังให้ดี ไม่มนสิการโดยแยบคาย เมื่อปาติโมกข์ยกขึ้นแสดงอยู่" นี้เป็นปาจิตตีย์ในความแกล้งหลงนั้น.

Pahārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการประหาร

74. Yo pana bhikkhu bhikkhussa kupito anattamano pahāraṃ dadeyya, pācittiyaṃ.

74. ภิกษุใดแล โกรธ ไม่พอใจ พึงให้การประหารแก่ภิกษุ เป็นปาจิตตีย์.

Talasattikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเงื้อฝ่ามือ

75. Yo pana bhikkhu bhikkhussa kupito anattamano talasattikaṃ uggireyya, pācittiyaṃ.

75. ภิกษุใดแล โกรธ ไม่พอใจ พึงเงื้อฝ่ามือแก่ภิกษุ เป็นปาจิตตีย์.

Amūlakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการโจทด้วยอาบัติสังฆาทิเสสไม่มีมูล

76. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃseyya, pācittiyaṃ.

76. ภิกษุใดแล พึงตามกำจัดภิกษุด้วยอาบัติสังฆาทิเสสที่ไม่มีมูล เป็นปาจิตตีย์.

Sañciccasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งก่อความรำคาญ

77. Yo pana bhikkhu bhikkhussa sañcicca kukkuccaṃ upadaheyya ‘‘itissa muhuttampi aphāsu bhavissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

77. ภิกษุใดแล แกล้งก่อความรำคาญแก่ภิกษุ ด้วยคิดว่า 'ด้วยวิธีนี้ เธอจักมีความไม่สบายใจแม้เพียงครู่หนึ่ง' ทำเหตุนั้นนั่นแหละให้เป็นปัจจัย ไม่ใช่เหตุอื่น เป็นปาจิตตีย์.

Upassutisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแอบฟัง

78. Yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ bhaṇḍanajātānaṃ kalahajātānaṃ vivādāpannānaṃ upassutiṃ tiṭṭheyya ‘‘yaṃ ime bhaṇissanti, taṃ sossāmī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

78. ภิกษุใดแล ยืนแอบฟังภิกษุทั้งหลายผู้เกิดความบาดหมางกัน เกิดการทะเลาะกัน ถึงการวิวาทกัน ด้วยคิดว่า 'เราจักฟังคำที่ภิกษุเหล่านี้พูด' ทำเหตุนั้นนั่นแหละให้เป็นปัจจัย ไม่ใช่เหตุอื่น เป็นปาจิตตีย์.

Kammappaṭibāhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการคัดค้านกรรม

79. Yo pana bhikkhu dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya, pācittiyaṃ.

79. ภิกษุใดแล ให้ฉันทะในกรรมอันเป็นธรรมแล้ว ภายหลังกลับติเตียน เป็นปาจิตตีย์.

Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไปโดยไม่ให้ฉันทะ

80. Yo pana bhikkhu saṅghe vinicchayakathāya vattamānāya chandaṃ adatvā uṭṭhāyāsanā pakkameyya, pācittiyaṃ.

80. ภิกษุใดแล เมื่อเรื่องที่ต้องวินิจฉัยดำเนินอยู่ในสงฆ์ ไม่ให้ฉันทะแล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป เป็นปาจิตตีย์.

Dubbalasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการติเตียนการแบ่งจีวร

81. Yo pana bhikkhu samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya ‘‘yathāsanthutaṃ bhikkhū saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇāmentī’’ti, pācittiyaṃ.

81. ภิกษุใดแล เมื่อสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันให้จีวรแล้ว ภายหลังกลับติเตียนว่า 'ภิกษุทั้งหลายน้อมลาภของสงฆ์ไปตามความชอบพอ' เป็นปาจิตตีย์.

Pariṇāmanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภ

82. Yo pana bhikkhu jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ puggalassa pariṇāmeyya, pācittiyaṃ.

82. ภิกษุใดแล รู้อยู่ น้อมลาภที่เขาน้อมไปจะถวายสงฆ์ไปเพื่อบุคคล เป็นปาจิตตีย์.

Sahadhammikavaggo aṭṭhamo.

สหธรรมิกวรรคที่ ๘.

Antepurasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในพระราชวัง

83. Yo pana bhikkhu rañño khattiyassa muddhābhisittassa anikkhantarājake aniggataratanake pubbe appaṭisaṃvidito indakhīlaṃ atikkāmeyya, pācittiyaṃ.

83. ภิกษุใดแล ก้าวล่วงธรณีประตูเข้าไปในห้องบรรทมของพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ในเมื่อพระราชายังไม่ได้เสด็จออก พระมเหสียังไม่ได้เสด็จออก โดยไม่ได้บอกกล่าวไว้ก่อน เป็นปาจิตตีย์.

Ratanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยรัตนะ

84. Yo pana bhikkhu ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā aññatra ajjhārāmā vā ajjhāvasathā vā uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā, pācittiyaṃ. Ratanaṃ vā pana bhikkhunā ratanasammataṃ vā ajjhārāme vā ajjhāvasathe vā uggahetvā vā uggahāpetvā vā nikkhipitabbaṃ ‘‘yassa bhavissati, so harissatī’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

84. ภิกษุใดแล หยิบเอาเองก็ดี ให้ผู้อื่นหยิบเอาก็ดี ซึ่งรัตนะก็ดี ของที่สมมติว่าเป็นรัตนะก็ดี เว้นไว้แต่ในวัดหรือในที่พัก เป็นปาจิตตีย์. อนึ่ง รัตนะก็ดี ของที่สมมติว่าเป็นรัตนะก็ดี ภิกษุหยิบเอาเองก็ดี ให้ผู้อื่นหยิบเอาก็ดี ในวัดหรือในที่พักแล้ว พึงเก็บรักษาไว้ด้วยตั้งใจว่า 'ของผู้ใด ผู้นั้นจักมาเอาไป' นี้เป็นความถูกต้องในเรื่องนั้น.

Vikālagāmappavesanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล

85. Yo pana bhikkhu santaṃ bhikkhuṃ anāpucchāvikāle gāmaṃ paviseyya aññatra tathārūpā accāyikā karaṇīyā, pācittiyaṃ.

85. ภิกษุใดแล ไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่ เข้าไปสู่บ้านในเวลาวิกาล เว้นแต่มีกิจด่วนเห็นปานนั้น เป็นปาจิตตีย์.

Sūcigharasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยกล่องเข็ม

86. Yo pana bhikkhu aṭṭhimayaṃ vā dantamayaṃ vā visāṇamayaṃ vā sūcigharaṃ kārāpeyya, bhedanakaṃ pācittiyaṃ.

86. ภิกษุใดแล ให้ทำกล่องเข็มด้วยกระดูกก็ดี ด้วยงาก็ดี ด้วยเขาก็ดี เป็นปาจิตตีย์ ที่ต้องทำลายเสียก่อน (จึงแสดงอาบัติได้).

Mañcapīṭhasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเตียงและตั่ง

87. Navaṃ pana bhikkhunā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānena aṭṭhaṅgulapādakaṃ kāretabbaṃ sugataṅgulena aññatra heṭṭhimāya aṭaniyā. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ.

87. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำเตียงหรือตั่งใหม่ พึงให้ทำเท้าสูงเพียง ๘ องคุลี โดยสุคตองคุลี เว้นแต่แม่แคร่ล่าง. เมื่อล่วงขนาดนั้นไป เป็นปาจิตตีย์ ที่ต้องตัดเสียก่อน (จึงแสดงอาบัติได้).

Tūlonaddhasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเตียงหรือตั่งที่ยัดด้วยนุ่น

88. Yo pana bhikkhu mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā tūlonaddhaṃ kārāpeyya, uddālanakaṃ pācittiyaṃ.

88. ภิกษุใดแล ให้ทำเตียงหรือตั่งยัดนุ่น เป็นปาจิตตีย์ ที่ต้องรื้อเสียก่อน (จึงแสดงอาบัติได้).

Nisīdanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้านิสีทนะ

89. Nisīdanaṃ pana bhikkhunā kārayamānena pamāṇikaṃ kāretabbaṃ, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso dve vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ diyaḍḍhaṃ, dasā vidatthi. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ.

89. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำผ้านิสีทนะ พึงให้ทำได้ประมาณ ประมาณในผ้านิสีทนะนั้น คือ ยาว ๒ คืบ กว้าง ๑ คืบครึ่ง ชาย ๑ คืบ โดยสุคตคืบ. เมื่อล่วงขนาดนั้นไป เป็นปาจิตตีย์ ที่ต้องตัดเสียก่อน (จึงแสดงอาบัติได้).

Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้าปิดฝี

90. Kaṇḍuppaṭicchādiṃ pana bhikkhunā kārayamānena pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso catasso vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ dve vidatthiyo. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ.

90. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำผ้าปิดฝี พึงให้ทำได้ประมาณ ประมาณในผ้าปิดฝีนั้น คือ ยาว ๔ คืบ กว้าง ๒ คืบ โดยสุคตคืบ. เมื่อล่วงขนาดนั้นไป เป็นปาจิตตีย์ ที่ต้องตัดเสียก่อน (จึงแสดงอาบัติได้).

Vassikasāṭikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝน

91. Vassikasāṭikaṃ pana bhikkhunā kārayamānena pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso cha vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ aḍḍhateyyā. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ.

91. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำผ้าอาบน้ำฝน ต้องทำให้ได้ขนาด ในผ้าอาบน้ำฝนนั้นมีขนาดดังนี้ คือ โดยยาว ๖ คืบสุคต โดยกว้าง ๒ คืบครึ่ง. ภิกษุผู้ให้ทำเกินขนาดนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ มีโทษถึงตัด.

Nandasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยนันทะ

92. Yo pana bhikkhu sugatacīvarappamāṇaṃ cīvaraṃ kārāpeyya, atirekaṃ vā, chedanakaṃ pācittiyaṃ. Tatridaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇaṃ, dīghaso nava vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ cha vidatthiyo, idaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇanti.

92. อนึ่ง ภิกษุใดให้ทำจีวรมีขนาดเท่าจีวรของพระสุคต หรือเกินกว่านั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ มีโทษถึงตัด. ในจีวรนั้น ขนาดจีวรของพระสุคตมีดังนี้ คือ โดยยาว ๙ คืบสุคต โดยกว้าง ๖ คืบ. นี้เป็นขนาดจีวรของพระสุคต.

Ratanavaggo navamo.

รัตนวรรคที่ ๙.

Uddiṭṭhā kho āyasmanto dvenavuti pācittiyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ท่านทั้งหลาย ปาจิตติยธรรม ๙๒ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว. ในสิกขาบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วในสิกขาบทเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่. ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้.

Pācittiyā niṭṭhitā.

ปาจิตติยกัณฑ์จบแล้ว.

Pāṭidesanīyā

ปาฏิเทสนียะ

Ime kho panāyasmanto cattāro pāṭidesanīyā

ท่านทั้งหลาย ปาฏิเทสนียธรรม ๔ สิกขาบทเหล่านี้

Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

มาในอุเทศ.

Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ

ปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๑

1. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā antaragharaṃ paviṭṭhāya hatthato khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sahatthā paṭiggahetvā khādeyya vā bhuñjeyya vā, paṭidesetabbaṃ tena bhikkhunā ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti.

1. อนึ่ง ภิกษุใดรับของเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือของตนจากมือของภิกษุณีผู้ไม่เป็นญาติ ผู้เข้าไปสู่ภายในบ้าน แล้วเคี้ยวหรือฉัน ภิกษุนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘อาวุโส ข้าพเจ้าต้องธรรมอันไม่สมควร เป็นปาฏิเทสนียะที่น่าตำหนิ ข้าพเจ้าขอแสดงคืนธรรมนั้น’.

Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ

ปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๒

2. Bhikkhū paneva kulesu nimantitā bhuñjanti, tatra ce sā bhikkhunī vosāsamānarūpā ṭhitā hoti ‘‘idha sūpaṃ detha, idha odanaṃ dethā’’ti. Tehi bhikkhūhi sā bhikkhunī apasādetabbā ‘‘apasakka tāva bhagini, yāva bhikkhū bhuñjantī’’ti. Ekassapi ce bhikkhuno na paṭibhāseyya taṃ bhikkhuniṃ apasādetuṃ ‘‘apasakka tāva bhagini, yāva bhikkhū bhuñjantī’’ti, paṭidesetabbaṃ tehi bhikkhūhi ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjimhā asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemā’’ti.

2. อนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายรับนิมนต์ในตระกูลทั้งหลายแล้วฉันอยู่ ถ้าภิกษุณีนั้นยืนอยู่ด้วยอาการที่เข้าไปแทรกแซงว่า ‘จงให้แกงที่นี่ จงให้ข้าวที่นี่’ ภิกษุทั้งหลายพึงขับไล่ภิกษุณีนั้นว่า ‘น้องหญิง เธอจงหลีกไปก่อน จนกว่าภิกษุทั้งหลายจะฉันเสร็จ’ ถ้าภิกษุแม้รูปใดรูปหนึ่งไม่คิดจะขับไล่ภิกษุณีนั้นว่า ‘น้องหญิง เธอจงหลีกไปก่อน จนกว่าภิกษุทั้งหลายจะฉันเสร็จ’ ภิกษุทั้งหลายนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘อาวุโส ข้าพเจ้าทั้งหลายต้องธรรมอันไม่สมควร เป็นปาฏิเทสนียะที่น่าตำหนิ ข้าพเจ้าทั้งหลายขอแสดงคืนธรรมนั้น’.

Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ

ปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๓

3. Yāni kho pana tāni sekkhasammatāni kulāni, yo pana bhikkhu tathārūpesu sekkhasammatesu kulesu pubbe animantito agilāno khādanīyaṃ vā, bhojanīyaṃ vā sahatthā paṭiggahetvā khādeyya vā, bhuñjeyya vā, paṭidesetabbaṃ tena bhikkhunā ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti.

3. อนึ่ง ตระกูลใดที่สงฆ์สมมติว่าเป็นเสขะ ภิกษุใดไม่เจ็บไข้ ไม่ได้รับนิมนต์ก่อนในตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นเสขะเช่นนั้น รับของเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือของตนแล้วเคี้ยวหรือฉัน ภิกษุนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘อาวุโส ข้าพเจ้าต้องธรรมอันไม่สมควร เป็นปาฏิเทสนียะที่น่าตำหนิ ข้าพเจ้าขอแสดงคืนธรรมนั้น’.

Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ

ปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๔

4. Yāni kho pana tāni āraññakāni senāsanāni sāsaṅkasammatāni sappaṭibhayāni, yo pana bhikkhu tathārūpesu senāsanesu pubbe appaṭisaṃviditaṃ khādanīyaṃ vā, bhojanīyaṃ vā ajjhārāme sahatthā paṭiggahetvā agilāno khādeyya vā, bhuñjeyya vā, paṭidesetabbaṃ tena bhikkhunā ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti.

4. อนึ่ง เสนาสนะป่าใดที่สงฆ์สมมติว่าน่าสงสัย น่าหวาดกลัว ภิกษุใดไม่เจ็บไข้ ไม่ได้บอกกล่าวไว้ก่อนในเสนาสนะเช่นนั้น รับของเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือของตนในภายในอาวาสแล้วเคี้ยวหรือฉัน ภิกษุนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘อาวุโส ข้าพเจ้าต้องธรรมอันไม่สมควร เป็นปาฏิเทสนียะที่น่าตำหนิ ข้าพเจ้าขอแสดงคืนธรรมนั้น’.

Uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pāṭidesanīyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ท่านทั้งหลาย ปาฏิเทสนียธรรม ๔ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว. ในสิกขาบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วในสิกขาบทเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่. ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้.

Pāṭidesanīyā niṭṭhitā.

ปาฏิเทสนียกัณฑ์จบแล้ว.

Sekhiyā

เสขิยะ

Ime kho panāyasmanto sekhiyā dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ท่านทั้งหลาย เสขิยธรรมเหล่านี้มาในอุเทศ.

Parimaṇḍalasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนุ่งให้เป็นปริมณฑล

1. Parimaṇḍalaṃ nivāsessāmīti sikkhā karaṇīyā.

1. เราจักนุ่งให้เป็นปริมณฑล นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

2. Parimaṇḍalaṃ pārupissāmīti sikkhā karaṇīyā.

2. เราจักห่มให้เป็นปริมณฑล นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Suppaṭicchannasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการปกปิดดี

3. Suppaṭicchanno antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

3. เราจักเข้าไปในบ้านด้วยอาการปกปิดดี นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

4. Suppaṭicchanno antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

4. เราจักนั่งในบ้านด้วยอาการปกปิดดี นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Susaṃvutasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการสำรวมดี

5. Susaṃvuto antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

5. เราจักไปในบ้านด้วยความสำรวมดี นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

6. Susaṃvuto antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

6. เราจักนั่งในบ้านด้วยความสำรวมดี นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Okkhittacakkhusikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทอดจักษุ.

7. Okkhittacakkhu antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

7. พึงทำความศึกษาว่า เราจักทอดจักษุไปในละแวกบ้าน.

8. Okkhittacakkhu antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

8. พึงทำความศึกษาว่า เราจักทอดจักษุนั่งในละแวกบ้าน.

Ukkhittakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแหงนดู.

9. Na ukkhittakāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

9. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แหงนดูไปในละแวกบ้าน.

10. Na ukkhittakāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

10. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แหงนดูนั่งในละแวกบ้าน.

Parimaṇḍalavaggo paṭhamo.

ปริมณฑลวรรคที่ ๑.

Ujjagghikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการหัวเราะลั่น.

11. Na ujjagghikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

11. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่หัวเราะลั่นไปในละแวกบ้าน.

12. Na ujjagghikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

12. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่หัวเราะลั่นนั่งในละแวกบ้าน.

Uccasaddasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพูดเสียงดัง.

13. Appasaddo antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

13. พึงทำความศึกษาว่า เราจักมีเสียงน้อยไปในละแวกบ้าน.

14. Appasaddo antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

14. พึงทำความศึกษาว่า เราจักมีเสียงน้อยนั่งในละแวกบ้าน.

Kāyappacālakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไกวตัว.

15. Na kāyappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

15. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวตัวไปในละแวกบ้าน.

16. Na kāyappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

16. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวตัวนั่งในละแวกบ้าน.

Bāhuppacālakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไกวแขน.

17. Na bāhuppacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

17. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวแขนไปในละแวกบ้าน.

18. Na bāhuppacālakaṃ antaragharenisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

18. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวแขนนั่งในละแวกบ้าน.

Sīsappacālakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไกวศีรษะ.

19. Na sīsappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

19. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวศีรษะไปในละแวกบ้าน.

20. Na sīsappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

20. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวศีรษะนั่งในละแวกบ้าน.

Ujjagghikavaggo dutiyo.

อุชชัคฆิกวรรคที่ ๒.

Khambhakatasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการค้ำสะเอว.

21. Na khambhakato antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

21. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ค้ำสะเอวไปในละแวกบ้าน.

22. Na khambhakato antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

22. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ค้ำสะเอวนั่งในละแวกบ้าน.

Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการคลุมศีรษะ.

23. Na oguṇṭhito antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

23. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่คลุมศีรษะไปในละแวกบ้าน.

24. Na oguṇṭhito antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

24. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่คลุมศีรษะนั่งในละแวกบ้าน.

Ukkuṭikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนั่งกระโหย่ง.

25. Na ukkuṭikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

25. เราจักไม่ไปโดยนั่งกระโหย่งในละแวกบ้าน พึงทำความศึกษา

Pallatthikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนั่งรัดเข่า

26. Na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

26. เราจักไม่นั่งรัดเข่าในละแวกบ้าน พึงทำความศึกษา

Sakkaccapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตโดยเคารพ

27. Sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

27. เราจักรับบิณฑบาตโดยเคารพ พึงทำความศึกษา

Pattasaññīpaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตโดยมีสติในบาตร

28. Pattasaññī piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

28. เราจักรับบิณฑบาตโดยมีสติในบาตร พึงทำความศึกษา

Samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตพอสมควรแก่แกง

29. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

29. เราจักรับบิณฑบาตพอสมควรแก่แกง พึงทำความศึกษา

Samatittikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตพอเสมอขอบ

30. Samatittikaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

30. เราจักรับบิณฑบาตพอเสมอขอบ พึงทำความศึกษา

Khambhakatavaggo tatiyo.

หมวดว่าด้วยการไม่ค้ำกาย หมวดที่ ๓

Sakkaccabhuñjanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตโดยเคารพ

31. Sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

31. เราจักฉันบิณฑบาตโดยเคารพ พึงทำความศึกษา

Pattasaññībhuñjanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตโดยมีสติในบาตร

32. Pattasaññī piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

32. เราจักฉันบิณฑบาตโดยมีสติในบาตร พึงทำความศึกษา

Sapadānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตตามลำดับ

33. Sapadānaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

33. เราจักฉันบิณฑบาตตามลำดับ พึงทำความศึกษา

Samasūpakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตพอสมควรแก่แกง

34. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

34. เราจักฉันบิณฑบาตพอสมควรแก่แกง พึงทำความศึกษา

Nathūpakatasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันบิณฑบาตที่พูนขึ้น

35. Na thūpakato omadditvā piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

35. เราจักไม่ฉันบิณฑบาตที่พูนขึ้นแล้วบดขยี้ พึงทำความศึกษา

Odanappaṭicchādanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่เอาแกงหรือกับข้าวปิดข้าวสุก

36. Na sūpaṃ vā byañjanaṃ vā odanena paṭicchādessāmi bhiyyokamyataṃ upādāyāti sikkhā karaṇīyā.

36. เราจักไม่เอาแกงหรือกับข้าวปิดข้าวสุกด้วยความอยากได้มากเกินไป พึงทำความศึกษา

Sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ขอแกงหรือข้าวสุก

37. Na sūpaṃ vā odanaṃ vā agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

37. เราจักไม่ขอแกงหรือข้าวสุกเพื่อประโยชน์แก่ตนเมื่อไม่เป็นไข้แล้วฉัน พึงทำความศึกษา

Ujjhānasaññīsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่มองดูบาตรของผู้อื่นด้วยความตั้งใจจะจับผิด

38. Na ujjhānasaññī paresaṃ pattaṃ olokessāmīti sikkhā karaṇīyā.

38. เราจักไม่มองดูบาตรของผู้อื่นด้วยความตั้งใจจะจับผิด พึงทำความศึกษา

Kabaḷasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยคำข้าว

39. Nātimahantaṃ kabaḷaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

39. เราจักไม่ทำคำข้าวให้ใหญ่เกินไป พึงทำความศึกษา

Ālopasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยคำข้าว

40. Parimaṇḍalaṃ ālopaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

40. เราจักทำคำข้าวให้กลม พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Sakkaccavaggo catuttho.

สักกัจจวรรคที่ ๔

Anāhaṭasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยคำข้าวยังไม่ถึง

41. Na anāhaṭe kabaḷe mukhadvāraṃ vivarissāmīti sikkhā karaṇīyā.

41. เราจักไม่อ้าปากในเมื่อคำข้าวยังไม่มาถึง พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Bhuñjamānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยกำลังฉัน

42. Na bhuñjamāno sabbahatthaṃ mukhe pakkhipissāmīti sikkhā karaṇīyā.

42. เราจักไม่สอดมือทั้งมือเข้าในปากในขณะฉัน พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Sakabaḷasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยมีคำข้าวในปาก

43. Na sakabaḷena mukhena byāharissāmīti sikkhā karaṇīyā.

43. เราจักไม่พูดในเมื่อมีคำข้าวอยู่ในปาก พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Piṇḍukkhepakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการโยนคำข้าว

44. Na piṇḍukkhepakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

44. เราจักไม่ฉันโยนคำข้าว พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Kabaḷāvacchedakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการกัดคำข้าวให้ขาด

45. Na kabaḷāvacchedakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

45. เราจักไม่ฉันกัดคำข้าวให้ขาด พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Avagaṇḍakārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทำกระพุ้งแก้มให้ตุ่ย

46. Na avagaṇḍakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

46. เราจักไม่ฉันทำกระพุ้งแก้มให้ตุ่ย พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Hatthaniddhunakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการสลัดมือ

47. Na hatthaniddhunakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

47. เราจักไม่ฉันสลัดมือ พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Sitthāvakārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการโปรยเมล็ดข้าว

48. Na sitthāvakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

48. เราจักไม่ฉันโปรยเมล็ดข้าว พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Jivhānicchārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแลบลิ้น

49. Na jivhānicchārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

49. เราจักไม่ฉันแลบลิ้น พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Capucapukārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันทำเสียงดังจั๊บๆ

50. Na capucapukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

50. เราจักไม่ฉันทำเสียงดังจั๊บๆ พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Kabaḷavaggo pañcamo.

กพฬวรรคที่ ๕

Surusurukārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันทำเสียงดังซูดๆ

51. Na surusurukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

51. เราจักไม่ฉันทำเสียงดังซูดๆ พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Hatthanillehakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเลียมือ

52. Na hatthanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

52. เราจักไม่ฉันเลียมือ พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Pattanillehakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเลียบาตร

53. Na pattanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

53. เราจักไม่ฉันเลียบาตร พึงทำความศึกษาอย่างนี้

Oṭṭhanillehakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเลียริมฝีปาก

54. Na oṭṭhanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

54. เราจักไม่ฉันเลียริมฝีปาก เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Sāmisasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยมือเปื้อนอาหาร

55. Na sāmisena hatthena pānīyathālakaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

55. เราจักไม่รับภาชนะใส่น้ำด้วยมือเปื้อนอาหาร เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Sasitthakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยน้ำล้างบาตรมีเมล็ดข้าว

56. Na sasitthakaṃ pattadhovanaṃ antaraghare chaḍḍessāmīti sikkhā karaṇīyā.

56. เราจักไม่ทิ้งน้ำล้างบาตรที่มีเมล็ดข้าวในภายในเรือน เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Chattapāṇisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้มีร่มในมือ

57. Na chattapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

57. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีร่มในมือผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Daṇḍapāṇisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้มีไม้เท้าในมือ

58. Na daṇḍapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

58. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีไม้เท้าในมือผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Satthapāṇisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้มีศัสตราในมือ

59. Na satthapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

59. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีศัสตราในมือผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Āvudhapāṇisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้มีอาวุธในมือ

60. Na āvudhapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

60. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีอาวุธในมือผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Surusuruvaggo chaṭṭho.

สุรุสุรุวรรคที่ ๖.

Pādukasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้สวมรองเท้า

61. Na pādukāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

61. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้สวมรองเท้าผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Upāhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้สวมรองเท้าหุ้มส้น

62. Na upāhanāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

62. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้สวมรองเท้าหุ้มส้นผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Yānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้ไปในยาน

63. Na yānagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

63. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้ไปในยานผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Sayanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้นอน

64. Na sayanagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

64. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้นอนผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Pallatthikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้รัดเข่า

65. Na pallatthikāya nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

65. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้รัดเข่าผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Veṭhitasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้โพกศีรษะ

66. Na veṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

66. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้โพกศีรษะผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้คลุมศีรษะ

67. Na oguṇṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

67. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้คลุมศีรษะผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา.

Chamāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยพื้นดิน

68. Na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

68. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บป่วยผู้นั่งบนอาสนะ โดยเรานั่งบนพื้นดิน.

Nīcāsanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอาสนะต่ำ

69. Na nīce āsane nisīditvā ucce āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

69. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บป่วยผู้นั่งบนอาสนะสูง โดยเรานั่งบนอาสนะต่ำ.

Ṭhitasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการยืน

70. Na ṭhito nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

70. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บป่วยผู้นั่งอยู่ โดยเรายืนอยู่.

Pacchatogamanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเดินตามหลัง

71. Na pacchato gacchanto purato gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

71. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บป่วยผู้เดินไปข้างหน้า โดยเราเดินไปข้างหลัง.

Uppathenagamanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเดินนอกทาง

72. Na uppathena gacchanto pathena gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

72. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บป่วยผู้เดินไปตามทาง โดยเราเดินไปนอกทาง.

Ṭhitouccārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการยืนถ่ายอุจจาระ

73. Na ṭhito agilāno uccāraṃ vā passāvaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

73. พึงทำความศึกษาว่า เราผู้ไม่เจ็บป่วย จักไม่ยืนถ่ายอุจจาระ หรือถ่ายปัสสาวะ.

Hariteuccārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระบนของเขียว

74. Na harite agilāno uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

74. พึงทำความศึกษาว่า เราผู้ไม่เจ็บป่วย จักไม่ถ่ายอุจจาระ หรือถ่ายปัสสาวะ หรือบ้วนน้ำลาย ลงบนของเขียว.

Udakeuccārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระในน้ำ

75. Na udake agilāno uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

75. พึงทำความศึกษาว่า เราผู้ไม่เจ็บป่วย จักไม่ถ่ายอุจจาระ หรือถ่ายปัสสาวะ หรือบ้วนน้ำลาย ลงในน้ำ.

Pādukavaggo sattamo.

ปาทุกวรรค ที่ ๗.

Uddiṭṭhā kho āyasmanto sekhiyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เสขิยธรรมทั้งหลาย ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว. ในเสขิยธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในเสขิยธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้.

Sekhiyā niṭṭhitā.

เสขิยธรรมจบแล้ว.

Adhikaraṇasamathā

อธิกรณสมถะ

Ime kho panāyasmanto satta adhikaraṇasamathā

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อธิกรณสมถะ ๗ ประการเหล่านี้

Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ย่อมมาสู่อุทเทส.

Uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo.

พึงให้สัมมุขาวินัย เพื่อความสงบระงับอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ.

Sativinayo dātabbo.

พึงให้สติวินัย.

Amūḷhavinayo dātabbo.

พึงให้อมูฬหวินัย.

Paṭiññāya kāretabbaṃ.

พึงให้ทำตามปฏิญญา.

Yebhuyyasikā.

เยภุยยสิกา.

Tassapāpiyasikā.

ตัสสปาปิยสิกา.

Tiṇavatthārakoti.

ติณวัตถารกะ.

Uddiṭṭhā kho āyasmanto satta adhikaraṇasamathā dhammā. Tatthāyasmante, pucchāmi kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อธิกรณสมถธรรม ๗ ประการ ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว. ในอธิกรณสมถธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในอธิกรณสมถธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้.

Adhikaraṇasamathā niṭṭhitā.

อธิกรณสมถะจบแล้ว.

Uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ,

ท่านทั้งหลาย นิทานข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā cattāro pārājikā dhammā,

ปาราชิก ๔ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā terasa saṅghādisesā dhammā,

สังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā dve aniyatā dhammā,

อนิยต ๒ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā,

นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā dvenavuti pācittiyā dhammā,

ปาจิตตีย์ ๙๒ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā cattāro pāṭidesanīyā dhammā,

ปาฏิเทสนียะ ๔ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā sekhiyā dhammā,

เสขิยวัตร ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā satta adhikaraṇasamathā dhammā, ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati, tattha sabbeheva samaggehi sammodamānehi avivadamānehi sikkhitabbanti.

อธิกรณสมถธรรม ๗ ประการ ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว. สิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเท่านี้ ที่มาในพระสูตร นับเนื่องในพระสูตร ย่อมมาสู่อุเทศทุกกึ่งเดือน. ในสิกขาบทนั้น พวกเราทั้งหมดด้วยกันทีเดียว ผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน พึงศึกษา.

Vitthāruddeso pañcamo.

การยกขึ้นแสดงโดยพิสดาร เป็นที่ ๕.

Bhikkhupātimokkhaṃ niṭṭhitaṃ.

ภิกขุปาติโมกข์ จบแล้ว.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้น

Bhikkhunīpātimokkhapāḷi

ภิกขุนีปาติโมกข์บาลี

Pubbakaraṇaṃ-4

บุพพกรณ์ ๔

Sammajjanī padīpo ca, udakaṃ āsanena ca;

Uposathassa etāni, ‘‘pubbakaraṇa’’nti vuccati.

ไม้กวาด ประทีป น้ำ และอาสนะ เหล่านี้เรียกว่า บุพพกรณ์ ของอุโบสถ.

Pubbakiccaṃ-5

บุพพกิจ ๕

Chanda, pārisuddhi, utukkhānaṃ, bhikkhunigaṇanā ca ovādo;

Uposathassa etāni, ‘‘pubbakicca’’nti vuccati.

ฉันทะ ปาริสุทธิ การบอกฤดู การนับจำนวนภิกษุณี และโอวาท เหล่านี้เรียกว่า บุพพกิจ ของอุโบสถ.

Pattakallaaṅgā-4

องค์แห่งความพร้อมเพรียง ๔

Uposatho, yāvatikā ca bhikkhunī kammappattā;

Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti;

Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti, ‘‘pattakalla’’nti vuccati.

วันอุโบสถ ๑, ภิกษุณีมีจำนวนเท่าที่เข้ากรรมได้ ๑, อาบัติสภาคไม่มี ๑, และบุคคลที่ควรเว้นไม่มีในที่นั้น ๑, นี้เรียกว่า ความพร้อมเพรียง.

Pubbakaraṇapubbakiccāni samāpetvā desitāpattikassa samaggassa bhikkhunisaṅghassa anumatiyā pātimokkhaṃ uddisituṃ ārādhanaṃ karoma.

ข้าพเจ้าขออาราธนาเพื่อแสดงปาติโมกข์ ด้วยความยินยอมของภิกษุณีสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ผู้มีอาบัติอันแสดงแล้ว ผู้ทำบุพพกรณ์และบุพพกิจเสร็จแล้ว.

Nidānuddeso

นิทานุทเทส

Suṇātu me ayye saṅgho, ajjuposatho pannaraso, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyya.

ท่านแม่เจ้าทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันอุโบสถที่ ๑๕ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว สงฆ์พึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์.

Kiṃ saṅghassa pubbakiccaṃ? Pārisuddhiṃ ayyāyo ārocetha, pātimokkhaṃ uddisissāmi, taṃ sabbāva santā sādhukaṃ suṇoma manasi karoma. Yassā siyā āpatti, sā āvikareyya, asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ, tuṇhībhāvena kho panāyyāyo, ‘‘parisuddhā’’ti vedissāmi. Yathā kho pana paccekapuṭṭhassā veyyākaraṇaṃ hoti, evamevaṃ evarūpāya parisāya yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hoti. Yā pana bhikkhunī yāvatatiyaṃ anusāviyamāne saramānā santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvādassā hoti. Sampajānamusāvādo kho panāyyāyo, antarāyiko dhammo vutto bhagavatā, tasmā saramānāya bhikkhuniyā āpannāya visuddhāpekkhāya santī āpatti āvikātabbā, āvikatā hissā phāsu hoti.

บุพพกิจของสงฆ์คืออะไร? ท่านแม่เจ้าทั้งหลายจงบอกความบริสุทธิ์ ข้าพเจ้าจักแสดงปาติโมกข์ พวกเราทั้งหมดที่มีอยู่ด้วยกันนี้ จงฟังปาติโมกข์นั้นให้ดี จงใส่ใจ ภิกษุณีใดมีอาบัติ ภิกษุณีนั้นพึงเปิดเผย เมื่อไม่มีอาบัติ พึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าจักทราบว่าท่านแม่เจ้าทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยอาการนิ่งอยู่นั้น อนึ่ง การตอบของภิกษุณีผู้ถูกถามเฉพาะรูปเป็นอย่างไร การสวดประกาศถึง ๓ ครั้งในบริษัทเห็นปานนี้ ก็เป็นอย่างนั้น ภิกษุณีใดเมื่อสวดประกาศถึง ๓ ครั้งอยู่ ระลึกได้ มีอาบัติอยู่ ไม่เปิดเผย ย่อมเป็นผู้ต้องอาบัติสัมปชานมุสาวาท ท่านแม่เจ้าทั้งหลาย ก็สัมปชานมุสาวาท พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นธรรมกระทำอันตราย เพราะฉะนั้น ภิกษุณีผู้ต้องอาบัติแล้ว ระลึกได้ หวังความบริสุทธิ์ พึงเปิดเผยอาบัติที่มีอยู่ เพราะเมื่อเปิดเผยแล้ว ความผาสุกย่อมมีแก่เธอ.

Uddiṭṭhaṃ kho, ayyāyo, nidānaṃ. Tatthāyyāyo pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ท่านแม่เจ้าทั้งหลาย นิทานข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว ข้าพเจ้าขอถามท่านแม่เจ้าทั้งหลายในนิทานนั้นว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามแม้ครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามแม้ครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านแม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในนิทานนี้ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าขอทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้.

Nidānaṃ niṭṭhitaṃ.

นิทาน จบแล้ว.

Pārājikuddeso

ปาราชิกุทเทส

Tatrime aṭṭha pārājikā dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ในปาราชิกุทเทสนั้น ปาราชิก ๘ สิกขาบทเหล่านี้ ย่อมมาสู่อุเทศ.

Methunadhammasikkhāpadaṃ

เมถุนธรรมสิกขาบท

1. Yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, antamaso tiracchānagatenapi, pārājikā hoti asaṃvāsā.

1. อนึ่ง ภิกษุณีใดมีความพอใจ เสพเมถุนธรรม โดยที่สุดแม้กับสัตว์ดิรัจฉาน ภิกษุณีนี้เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้.

Adinnādānasikkhāpadaṃ

อทินนาทานสิกขาบท

2. Yā pana bhikkhunī gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyya, yathārūpe adinnādāne rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā pabbājeyyuṃ vā corāsi bālāsi mūḷhāsi thenāsīti, tathārūpaṃ bhikkhunī adinnaṃ ādiyamānā ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā.

2. ภิกษุณีใดถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ โดยส่วนแห่งขโมย จากบ้านก็ดี จากป่าก็ดี ในเพราะการถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้เห็นปานใด พระราชาทั้งหลายจับโจรได้แล้วพึงประหารเสียบ้าง จองจำไว้บ้าง เนรเทศไปบ้าง ด้วยบริภาษว่า 'เจ้าเป็นโจร เจ้าเป็นคนพาล เจ้าเป็นคนหลง เจ้าเป็นขโมย' ภิกษุณีผู้ถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้เห็นปานนั้น แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้

Manussaviggahasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพรากกายมนุษย์

3. Yā pana bhikkhunī sañcicca manussaviggahaṃ jīvitā voropeyya, satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya, maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya ‘‘ambho purisa, kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitena, mataṃ te jīvitā seyyo’’ti, iti cittamanā cittasaṅkappā anekapariyāyena maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā.

3. ภิกษุณีใดจงใจพรากกายมนุษย์จากชีวิต หรือแสวงหาศัสตราอันจะนำไปสู่ความตายให้แก่เขา หรือพรรณนาคุณแห่งความตาย หรือชักชวนเพื่อความตายว่า 'แน่ะนาย จะประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยชีวิตอันเลวทรามที่อยู่อย่างลำบากนี้ ความตายดีกว่าชีวิตสำหรับท่าน' เธอมีจิตอย่างนี้ มีความดำริอย่างนี้ พรรณนาคุณแห่งความตายก็ดี ชักชวนเพื่อความตายก็ดี โดยอเนกปริยาย แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้

Uttarimanussadhammasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอุตตริมนุสสธรรม

4. Yā pana bhikkhunī anabhijānaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ alamariyañāṇadassanaṃ samudācareyya ‘‘iti jānāmi, iti passāmī’’ti, tato aparena samayena samanuggāhīyamānā vā asamanuggāhīyamānā vā āpannā visuddhāpekkhā evaṃ vadeyya ‘‘ajānamevaṃ, ayye, avacaṃ jānāmi, apassaṃ passāmi, tucchaṃ musā vilapi’’nti, aññatra adhimānā, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā.

4. ภิกษุณีใดไม่รู้เฉพาะอยู่ กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรม อันเป็นความรู้ความเห็นอย่างประเสริฐ อันควรแก่พระอริยะ น้อมเข้ามาใส่ตัวว่า 'ข้าพเจ้ารู้อย่างนี้ ข้าพเจ้าเห็นอย่างนี้' ครั้นสมัยอื่นแต่นั้น เธอถูกซักถามก็ตาม ไม่ถูกซักถามก็ตาม เป็นผู้ต้องอาบัติแล้ว หวังความบริสุทธิ์ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า ข้าพเจ้าไม่รู้เลยได้กล่าวว่ารู้ ไม่เห็นเลยได้กล่าวว่าเห็น ได้พูดพล่อยๆ เป็นเท็จเปล่าๆ' เว้นแต่สำคัญว่าได้บรรลุ แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้

Ubbhajāṇumaṇḍalikāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอวัยวะใต้รากขวัญลงมาเหนือมณฑลเข่าขึ้นไป

5. Yā pana bhikkhunī avassutā avassutassa purisapuggalassa, adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ āmasanaṃ vā parāmasanaṃ vā gahaṇaṃ vā chupanaṃ vā paṭipīḷanaṃ vā sādiyeyya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā ubbhajāṇumaṇḍalikā.

5. ภิกษุณีใดมีความกำหนัดแล้ว ยินดีการลูบ การคลำ การจับ การสัมผัส หรือการบีบคั้น อวัยวะใต้รากขวัญลงมา เหนือมณฑลเข่าขึ้นไป ของบุรุษบุคคลผู้มีความกำหนัด แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ ชื่อว่าอุพภชาณุมัณฑลิกา

Vajjappaṭicchādikāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการปกปิดอาบัติ

6. Yā pana bhikkhunī jānaṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannaṃ bhikkhuniṃ nevattanā paṭicodeyya, na gaṇassa āroceyya, yadā ca sā ṭhitā vā assa cutā vā nāsitā vā avassaṭā vā, sā pacchā evaṃ vadeyya ‘‘pubbevāhaṃ, ayye, aññāsiṃ etaṃ bhikkhuniṃ ‘evarūpā ca evarūpā ca sā bhaginī’ti, no ca kho attanā paṭicodessaṃ, na gaṇassa ārocessa’’nti, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā vajjappaṭicchādikā.

6. ภิกษุณีใดรู้อยู่ว่าภิกษุณีอื่นต้องธรรมคือปาราชิกแล้ว ไม่โจทด้วยตนเอง ไม่บอกแก่คณะ เมื่อใดภิกษุณีนั้นยังดำรงอยู่ก็ตาม สึกไปแล้วก็ตาม ถูกนาสนะแล้วก็ตาม หลีกไปแล้วก็ตาม ภายหลังเธอจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า เมื่อก่อนข้าพเจ้ารู้จักภิกษุณีนั้นว่า พี่หญิงนั้นเป็นอย่างนั้นๆ แต่ข้าพเจ้าไม่ได้โจทด้วยตนเอง ไม่ได้บอกแก่คณะ' แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ ชื่อว่าวัชชปฏิจฉาทิกา

Ukkhittānuvattikāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร

7. Yā pana bhikkhunī samaggena saṅghena ukkhittaṃ bhikkhuṃ dhammena vinayena satthusāsanena anādaraṃ appaṭikāraṃ akatasahāyaṃ tamanuvatteyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘eso kho, ayye, bhikkhu samaggena saṅghena ukkhitto, dhammena vinayena satthusāsanena anādaro appaṭikāro akatasahāyo, māyye, etaṃ bhikkhuṃ anuvattī’’ti, evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyaṃ ce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā ukkhittānuvattikā.

7. ภิกษุณีใดประพฤติตามภิกษุผู้ถูกสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันยกเสียแล้ว ตามธรรม ตามวินัย ตามสัตถุศาสนา เป็นผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่ได้รับความช่วยเหลือจากภิกษุอื่น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า ภิกษุนั้นถูกสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันยกเสียแล้ว ตามธรรม ตามวินัย ตามสัตถุศาสนา เป็นผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่ได้รับความช่วยเหลือจากภิกษุอื่น แม่เจ้าอย่าได้ประพฤติตามภิกษุนั้นเลย' และภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอย่างนี้อยู่ ยังยกย่องอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศห้ามกว่าจะครบสามจบเพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย หากเธอถูกสวดประกาศห้ามกว่าจะครบสามจบ สละเรื่องนั้นเสียได้ นั่นเป็นการดี หากเธอไม่สละเสีย แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ ชื่อว่าอุคขิตตานุวัตติกา

Aṭṭhavatthukāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยวัตถุ ๘ ประการ

8. Yā pana bhikkhunī avassutā avassutassa purisapuggalassa hatthaggahaṇaṃ vā sādiyeyya, saṅghāṭikaṇṇaggahaṇaṃ vā sādiyeyya, santiṭṭheyya vā, sallapeyya vā, saṅketaṃ vā gaccheyya, purisassa vā abbhāgamanaṃ sādiyeyya, channaṃ vā anupaviseyya, kāyaṃ vā tadatthāya upasaṃhareyya etassa asaddhammassa paṭisevanatthāya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā aṭṭhavatthukā.

8. ภิกษุณีใดมีความกำหนัดแล้ว ยินดีการจับมือก็ดี ยินดีการจับชายสังฆาฏิก็ดี ยืนอยู่ด้วยกันก็ดี สนทนากันก็ดี ไปสู่ที่นัดหมายก็ดี ยินดีการมาของบุรุษก็ดี เข้าไปสู่ที่กำบังก็ดี ทอดกายเพื่อประสงค์จะเสพเมถุนธรรมนั้นก็ดี ของบุรุษบุคคลผู้มีความกำหนัด แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ ชื่อว่าอัฏฐวัตถุกา

Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, aṭṭha pārājikā dhammā. Yesaṃ bhikkhunī aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjitvā na labhati bhikkhunīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ yathā pure, tathā pacchā, pārājikā hoti asaṃvāsā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

แม่เจ้าทั้งหลาย ปาราชิกธรรม ๘ ประการนี้ ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว ภิกษุณีต้องอาบัติข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ย่อมไม่ได้สังวาสกับภิกษุณีทั้งหลาย เหมือนก่อนนั้นฉันใด ภายหลังก็ฉันนั้น เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ ในปาราชิกธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามแม่เจ้าทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในปาราชิกธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้

Pārājikaṃ niṭṭhitaṃ.

ปาราชิกจบแล้ว

Saṅghādisesuddeso

การยกขึ้นแสดงสังฆาทิเสส

Ime kho panāyyāyo sattarasa saṅghādisesā

แม่เจ้าทั้งหลาย ก็สังฆาทิเสสธรรม ๑๗ ประการเหล่านี้

Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

เป็นธรรมที่มาในอุเทศ

Ussayavādikāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเป็นผู้ฟ้องร้อง

1. Yā pana bhikkhunī ussayavādikā vihareyya gahapatinā vā gahapatiputtena vā dāsena vā kammakārena vā antamaso samaṇaparibbājakenāpi, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

1. ภิกษุณีใดเป็นผู้ฟ้องร้องอยู่กับคฤหัสถ์ก็ดี บุตรคฤหัสถ์ก็ดี ทาสก็ดี กรรมกรก็ดี แม้ที่สุดกับสมณปริพาชกก็ดี แม้ภิกษุณีนี้ก็ต้องธรรมคือสังฆาทิเสส เป็นอาบัติแรกที่ต้องออกจากหมู่

Corīvuṭṭhāpikāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบทแก่โจรหญิง

2. Yā pana bhikkhunī jānaṃ coriṃ vajjhaṃ viditaṃ anapaloketvā rājānaṃ vā saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā pūgaṃ vā seṇiṃ vā, aññatra kappā vuṭṭhāpeyya, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

2. ภิกษุณีใดรู้อยู่ว่าหญิงเป็นโจร เป็นผู้ควรแก่การประหารชีวิต ไม่บอกพระราชา หรือสงฆ์ หรือคณะ หรือหมู่ หรือพวก เว้นแต่ผู้ที่ควร ให้อุปสมบท แม้ภิกษุณีนี้ก็ต้องธรรมคือสังฆาทิเสส เป็นอาบัติแรกที่ต้องออกจากหมู่

Ekagāmantaragamanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไปสู่ระหว่างบ้านคนเดียว

3. Yā pana bhikkhunī ekā vā gāmantaraṃ gaccheyya, ekā vā nadīpāraṃ gaccheyya, ekā vā rattiṃ vippavaseyya, ekā vā gaṇamhā ohiyeyya, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

3. ภิกษุณีใดไปสู่ระหว่างบ้านคนเดียวก็ดี ข้ามฟากแม่น้ำคนเดียวก็ดี พักแรมคืนคนเดียวก็ดี พลัดจากหมู่คนเดียวก็ดี แม้ภิกษุณีนี้ก็ต้องธรรมคือสังฆาทิเสส เป็นอาบัติแรกที่ต้องออกจากหมู่

Ukkhittakaosāraṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรับภิกษุณีผู้ถูกยกวัตรเข้าหมู่

4. Yā pana bhikkhunī samaggena saṅghena ukkhittaṃ bhikkhuniṃ dhammena vinayena satthusāsanena anapaloketvā kārakasaṅghaṃ, anaññāya gaṇassa chandaṃ osāreyya, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

4. ภิกษุณีใดไม่บอกกล่าวสงฆ์ผู้ทำกรรม ไม่รู้ความยินยอมของคณะ ให้ภิกษุณีผู้ถูกสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันยกวัตรแล้วโดยธรรม โดยวินัย โดยสัตถุศาสนา กลับคืนมา ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ

Bhojanapaṭiggahaṇapaṭhamasikkhāpadaṃ

สิกขาบทแรก ว่าด้วยการรับอาหาร

5. Yā pana bhikkhunī avassutā avassutassa purisapuggalassa hatthato khādanīyaṃ vā, bhojanīyaṃ vā sahatthā paṭiggahetvā khādeyya vā bhuñjeyya vā, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

5. ภิกษุณีใดมีจิตกำหนัด รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตนจากมือของบุรุษผู้มีจิตกำหนัด แล้วเคี้ยวหรือฉัน ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ

Bhojanapaṭiggahaṇadutiyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยการรับอาหาร

6. Yā pana bhikkhunī evaṃ vadeyya ‘‘kiṃ te, ayye, eso purisapuggalo karissati avassuto vā anavassuto vā, yato tvaṃ anavassutā, iṅgha, ayye, yaṃ te eso purisapuggalo deti khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā, taṃ tvaṃ sahatthā paṭiggahetvā khāda vā bhuñja vā’’ti, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

6. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้า บุรุษผู้นั้นจะทำอะไรแก่ท่านได้ ไม่ว่าเขาจะมีจิตกำหนัดหรือไม่ก็ตาม ในเมื่อท่านไม่มีจิตกำหนัด เชิญเถิดแม่เจ้า ของเคี้ยวหรือของฉันอย่างใดที่บุรุษผู้นั้นให้แก่ท่าน ท่านจงรับด้วยมือของตนแล้วเคี้ยวหรือฉันเถิด" ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ

Sañcarittasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยความเป็นสื่อ

7. Yā pana bhikkhunī sañcarittaṃ samāpajjeyya itthiyā vā purisamatiṃ, purisassa vā itthimatiṃ, jāyattane vā jārattane vā antamaso taṅkhaṇikāyapi, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

7. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงถึงความเป็นสื่อ ชักสื่อความประสงค์ของหญิงแก่ชาย หรือชักสื่อความประสงค์ของชายแก่หญิง ในความเป็นภรรยาก็ดี ในความเป็นชู้ก็ดี โดยที่สุดแม้ชั่วขณะหนึ่ง ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ

Duṭṭhadosasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งกล่าวโทษ

8. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ duṭṭhā dosā appatītā amūlakena pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti, tato aparena samayena samanuggāhīyamānā vā asa manuggāhīyamānā vā amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti, bhikkhunī ca dosaṃ patiṭṭhāti, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

8. อนึ่ง ภิกษุณีใดขัดเคือง มีโทสะ ไม่พอใจ ตามกำจัดภิกษุณีด้วยธรรมคือปาราชิกไม่มีมูล ด้วยหวังว่า "ทำอย่างไรจึงจะให้เธอเคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้ได้" ครั้นต่อมาภายหลัง ภิกษุณีนั้นถูกซักไซ้ก็ตาม ไม่ถูกซักไซ้ก็ตาม อธิกรณ์นั้นเป็นเรื่องไม่มีมูล และภิกษุณีนั้นยอมรับว่ามีโทสะ ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ

Aññabhāgiyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งกล่าวโทษโดยอ้างเลศ

9. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ duṭṭhā dosā appatītā aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti, tato aparena samayena samanuggāhīyamānā vā asamanuggāhīyamānā vā aññabhāgiyañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti. Kocideso lesamatto upādinno, bhikkhunī ca dosaṃ patiṭṭhāti, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

9. อนึ่ง ภิกษุณีใดขัดเคือง มีโทสะ ไม่พอใจ อาศัยเลศเพียงบางส่วนแห่งอธิกรณ์เรื่องอื่น ตามกำจัดภิกษุณีด้วยธรรมคือปาราชิก ด้วยหวังว่า "ทำอย่างไรจึงจะให้เธอเคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้ได้" ครั้นต่อมาภายหลัง ภิกษุณีนั้นถูกซักไซ้ก็ตาม ไม่ถูกซักไซ้ก็ตาม อธิกรณ์นั้นเป็นเรื่องอื่น เลศเพียงบางส่วนถูกนำมาอ้าง และภิกษุณีนั้นยอมรับว่ามีโทสะ ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ

Sikkhaṃpaccācikkhaṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการบอกคืนสิกขา

10. Yā pana bhikkhunī kupitā anattamanā evaṃ vadeyya ‘‘buddhaṃ paccācikkhāmi dhammaṃ paccācikkhāmi, saṅghaṃ paccācikkhāmi, sikkhaṃ paccācikkhāmi, kinnumāva samaṇiyo yā samaṇiyo sakyadhītaro, santaññāpi samaṇiyo lajjiniyo kukkuccikā sikkhākāmā, tāsāhaṃ santike brahmacariyaṃ carissāmī’’ti. Sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye kupitā anattamanā evaṃ avaca ‘buddhaṃ paccācikkhāmi, dhammaṃ paccācikkhāmi, saṅghaṃ paccācikkhāmi, sikkhaṃ paccācikkhāmi, kinnumāva samaṇiyo yā samaṇiyo sakyadhītaro, santaññāpi samaṇiyo lajjiniyo kukkuccikā sikkhākāmā, tāsāhaṃ santike brahmacariyaṃ carissāmī’ti, abhiramāyye, svākkhāto dhammo, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti, evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

10. อนึ่ง ภิกษุณีใดโกรธ ไม่พอใจ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้าบอกคืนพระพุทธเจ้า บอกคืนพระธรรม บอกคืนพระสงฆ์ บอกคืนสิกขา สมณะเหล่านี้ที่เป็นศากยธิดาจะมีประโยชน์อะไร ยังมีสมณะเหล่าอื่นที่ละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา ข้าพเจ้าจะประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักของสมณะเหล่านั้น" ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้า อย่าได้โกรธ ไม่พอใจ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า... เลย แม่เจ้าจงยินดีเถิด พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว จงประพฤติพรหมจรรย์เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบเถิด" เมื่อภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังประคองความประพฤตินั้นไว้อย่างเดิม ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศตักเตือนจนครบ ๓ ครั้งเพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย หากเธอถูกสวดประกาศตักเตือนจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อสวดประกาศตักเตือนครบ ๓ ครั้ง

Adhikaraṇakupitasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการโกรธเคืองในอธิกรณ์

11. Yā pana bhikkhunī kismiñcideva adhikaraṇe paccākatā kupitā anattamanā evaṃ vadeyya ‘‘chandagāminiyo ca bhikkhuniyo, dosagāminiyo ca bhikkhuniyo, mohagāminiyo ca bhikkhuniyo, bhayagāminiyo ca bhikkhuniyo’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, kismiñcideva adhikaraṇe paccākatā kupitā anattamanā evaṃ avaca ‘chandagāminiyo ca bhikkhuniyo, dosagāminiyo ca bhikkhuniyo, mohagāminiyo ca bhikkhuniyo, bhayagāminiyo ca bhikkhuniyo’ti, ayyā kho chandāpi gaccheyya, dosāpi gaccheyya, mohāpi gaccheyya, bhayāpi gaccheyyā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

11. อนึ่ง ภิกษุณีใดแพ้อธิกรณ์บางอย่างแล้ว โกรธ ไม่พอใจ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ภิกษุณีทั้งหลายลำเอียงเพราะรัก ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว" ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้า อย่าได้แพ้อธิกรณ์บางอย่างแล้ว โกรธ ไม่พอใจ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า... เลย แม่เจ้านั่นแหละลำเอียงเพราะรัก ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว" เมื่อภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังประคองความประพฤตินั้นไว้อย่างเดิม ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศตักเตือนจนครบ ๓ ครั้งเพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย หากเธอถูกสวดประกาศตักเตือนจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อสวดประกาศตักเตือนครบ ๓ ครั้ง

Pāpasamācārapaṭhamasikkhāpadaṃ

สิกขาบทที่ ๑ ว่าด้วยการประพฤติชั่ว

12. Bhikkhuniyo paneva saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi evamassu vacanīyā ‘‘bhaginiyo kho saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, viviccathāyye, vivekaññeva bhaginīnaṃ saṅgho vaṇṇetī’’ti, evañca tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyyuṃ, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyyuṃ, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyyuṃ, imāpi bhikkhuniyo yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

12. อนึ่ง ภิกษุณีทั้งหลายที่อยู่คลุกคลีกัน มีความประพฤติเลว มีชื่อเสียงเลว มีกิตติศัพท์เลว เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกัน ภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้าทั้งหลายอยู่คลุกคลีกัน มีความประพฤติเลว มีชื่อเสียงเลว มีกิตติศัพท์เลว เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกัน แม่เจ้าทั้งหลายจงแยกกันอยู่เถิด สงฆ์ย่อมสรรเสริญความสงัดของแม่เจ้าทั้งหลาย" หากภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยกย่องอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศห้ามเพื่อสละเรื่องนั้นจนครบ ๓ ครั้ง หากถูกสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ แม้ภิกษุณีเหล่านั้นก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่ชื่อว่ายาวตติยกา ซึ่งเป็นธรรมที่ทำให้ต้องถูกขับออกจากหมู่

Pāpasamācāradutiyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยการประพฤติเลว

13. Yā pana bhikkhunī evaṃ vadeyya ‘‘saṃsaṭṭhāva, ayye, tumhe viharatha, mā tumhe nānā viharittha, santi saṅghe aññāpi bhikkhuniyo evācārā evaṃsaddā evaṃsilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, tā saṅgho na kiñci āha tumhaññeva saṅgho uññāya paribhavena akkhantiyā vebhassiyā dubbalyā evamāha – ‘bhaginiyo kho saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, viviccathāyye, vivekaññeva bhaginīnaṃ saṅgho vaṇṇetī’’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, evaṃ avaca, saṃsaṭṭhāva ayye tumhe viharatha, mā tumhe nānā viharittha, santi saṅghe aññāpi bhikkhuniyo evācārā evaṃsaddā evaṃsilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, tā saṅgho na kiñci āha, tumhaññeva saṅgho uññāya paribhavena akkhantiyā vebhassiyā dubbalyā evamāha – ‘bhaginiyo kho saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, viviccathāyye, vivekaññeva bhaginīnaṃ saṅgho vaṇṇetī’’’ti, evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

13. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้าทั้งหลาย พวกท่านจงอยู่คลุกคลีกันเถิด อย่าอยู่แยกกันเลย ภิกษุณีเหล่าอื่นในสงฆ์ที่มีความประพฤติอย่างนี้ มีชื่อเสียงอย่างนี้ มีกิตติศัพท์อย่างนี้ เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกันก็มีอยู่ สงฆ์มิได้ว่ากล่าวอะไรภิกษุณีเหล่านั้นเลย สงฆ์กล่าวหาพวกท่านเท่านั้นด้วยความริษยา ด้วยความดูหมิ่น ด้วยความไม่อดทน ด้วยความเกลียดชัง ด้วยความลำเอียงว่า 'แม่เจ้าทั้งหลายอยู่คลุกคลีกัน มีความประพฤติเลว มีชื่อเสียงเลว มีกิตติศัพท์เลว เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกัน แม่เจ้าทั้งหลายจงแยกกันอยู่เถิด สงฆ์ย่อมสรรเสริญความสงัดของแม่เจ้าทั้งหลาย'" ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้า อย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย แม่เจ้าทั้งหลายจงอยู่คลุกคลีกันเถิด อย่าอยู่แยกกันเลย ภิกษุณีเหล่าอื่นในสงฆ์ที่มีความประพฤติอย่างนี้ มีชื่อเสียงอย่างนี้ มีกิตติศัพท์อย่างนี้ เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกันก็มีอยู่ สงฆ์มิได้ว่ากล่าวอะไรภิกษุณีเหล่านั้นเลย สงฆ์กล่าวหาพวกท่านเท่านั้นด้วยความริษยา ด้วยความดูหมิ่น ด้วยความไม่อดทน ด้วยความเกลียดชัง ด้วยความลำเอียงว่า 'แม่เจ้าทั้งหลายอยู่คลุกคลีกัน มีความประพฤติเลว มีชื่อเสียงเลว มีกิตติศัพท์เลว เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกัน แม่เจ้าทั้งหลายจงแยกกันอยู่เถิด สงฆ์ย่อมสรรเสริญความสงัดของแม่เจ้าทั้งหลาย'" หากภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยกย่องอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศห้ามเพื่อสละเรื่องนั้นจนครบ ๓ ครั้ง หากถูกสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ แม้ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่ชื่อว่ายาวตติยกา ซึ่งเป็นธรรมที่ทำให้ต้องถูกขับออกจากหมู่

Saṅghabhedakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์

14. Yā pana bhikkhunī samaggassa saṅghassa bhedāya parakkameyya, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha tiṭṭheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyyā, samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha aṭṭhāsi, sametāyyā, saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

14. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงพยายามเพื่อทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน หรือถือเอาอธิกรณ์อันเป็นไปเพื่อการทำลายสงฆ์ยกขึ้นแสดงอยู่ ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้า อย่าได้พยายามเพื่อทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันเลย อย่าได้ถือเอาอธิกรณ์อันเป็นไปเพื่อการทำลายสงฆ์ยกขึ้นแสดงอยู่เลย แม่เจ้าจงพร้อมเพรียงกับสงฆ์เถิด เพราะสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ปรองดองกัน ไม่วิวาทกัน มีอุเทศเดียวกัน ย่อมอยู่ผาสุก" หากภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยกย่องอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศห้ามเพื่อสละเรื่องนั้นจนครบ ๓ ครั้ง หากถูกสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ แม้ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่ชื่อว่ายาวตติยกา ซึ่งเป็นธรรมที่ทำให้ต้องถูกขับออกจากหมู่

Bhedānuvattakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการคล้อยตามผู้ทำลายสงฆ์

15. Tassāyeva kho pana bhikkhuniyā bhikkhuniyo honti anuvattikā vaggavādikā ekā vā dve vā tisso vā, tā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘māyyāyo, etaṃ bhikkhuniṃ kiñci avacuttha dhammavādinī cesā bhikkhunī, vinayavādinī cesā bhikkhunī, amhākañcesā bhikkhunī chandañca ruciñca ādāya voharati, jānāti, no bhāsati, amhākampetaṃ khamatī’’ti, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi evamassu vacanīyā ‘‘māyyāyo, evaṃ avacuttha, na cesā bhikkhunī dhammavādinī, na cesā bhikkhunī vinayavādinī, māyyānampi saṅghabhedo ruccittha, sametāyyānaṃ saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti, evañca tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyyuṃ, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyyuṃ. Iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyyuṃ, imāpi bhikkhuniyo yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

15. อนึ่ง ภิกษุณีทั้งหลายผู้คล้อยตามภิกษุณีนั้น เป็นผู้กล่าวเข้าข้างพวกเดียวกัน จะเป็นรูปหนึ่งก็ตาม สองรูปก็ตาม สามรูปก็ตาม พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้าทั้งหลาย อย่าได้ว่ากล่าวภิกษุณีรูปนี้เลย ภิกษุณีรูปนี้เป็นธรรมวาที ภิกษุณีรูปนี้เป็นวินัยวาที ภิกษุณีรูปนี้กล่าวตามความพอใจและความชอบใจของเราทั้งหลาย เธอรู้ความประสงค์ของเราจึงกล่าวเพื่อเรา และสิ่งนั้นก็เป็นที่พอใจของเราทั้งหลาย" ภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้าทั้งหลาย อย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย ภิกษุณีรูปนั้นไม่ใช่ธรรมวาที ภิกษุณีรูปนั้นไม่ใช่วินัยวาที การทำลายสงฆ์อย่าได้เป็นที่พอใจของพวกแม่เจ้าเลย แม่เจ้าทั้งหลายจงพร้อมเพรียงกับสงฆ์เถิด เพราะสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ปรองดองกัน ไม่วิวาทกัน มีอุเทศเดียวกัน ย่อมอยู่ผาสุก" หากภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยกย่องอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศห้ามเพื่อสละเรื่องนั้นจนครบ ๓ ครั้ง หากถูกสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ แม้ภิกษุณีเหล่านี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่ชื่อว่ายาวตติยกา ซึ่งเป็นธรรมที่ทำให้ต้องถูกขับออกจากหมู่

Dubbacasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ว่ายาก

16. Bhikkhunī paneva dubbacajātikā hoti uddesapariyāpannesu sikkhāpadesu bhikkhunīhi sahadhammikaṃ vuccamānā attānaṃ avacanīyaṃ karoti ‘‘mā maṃ ayyāyo kiñci avacuttha kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, ahampāyyāyo, na kiñci vakkhāmi kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, viramathāyyāyo, mama vacanāyā’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyyā, attānaṃ avacanīyaṃ akāsi, vacanīyameva, ayyā, attānaṃ karotu, ayyāpi bhikkhuniyo vadatu sahadhammena, bhikkhuniyopi ayyaṃ vakkhanti sahadhammena, evaṃ saṃvaddhā hi tassa bhagavato parisā yadidaṃ aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanenā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

16. อนึ่ง ภิกษุณีใดเป็นผู้ว่ายาก เมื่อภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวโดยชอบด้วยธรรมในสิกขาบททั้งหลายที่มาในอุเทศ ย่อมทำตนให้เป็นผู้ว่ากล่าวไม่ได้ว่า 'แม่เจ้าทั้งหลาย อย่าได้ว่ากล่าวอะไรดิฉันเลย ไม่ว่าดีหรือชั่ว ดิฉันก็จะไม่ว่ากล่าวอะไรแม่เจ้าทั้งหลาย ไม่ว่าดีหรือชั่ว แม่เจ้าทั้งหลายจงงดเว้นจากการว่ากล่าวดิฉันเถิด' ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า อย่าทำตนให้เป็นผู้ว่ากล่าวไม่ได้เลย แม่เจ้าจงทำตนให้เป็นผู้ว่ากล่าวได้เถิด แม่เจ้าก็จงว่ากล่าวภิกษุณีทั้งหลายโดยชอบด้วยธรรม ภิกษุณีทั้งหลายก็จะว่ากล่าวแม่เจ้าโดยชอบด้วยธรรม เพราะบริษัทของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นย่อมเจริญด้วยการว่ากล่าวกันและกัน ด้วยการช่วยตักเตือนกันและกันอย่างนี้' ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยึดถืออยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์เพื่อสละทิฏฐินั้นเสียจนครบ ๓ ครั้ง ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายสวดสมนุภาสน์จนครบ ๓ ครั้งแล้วสละทิฏฐินั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี ถ้าไม่สละเสีย ภิกษุณีนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่พึงขับออกจากหมู่ อันมีลำดับถึง ๓ ครั้ง

Kuladūsakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการประทุษร้ายตระกูล

17. Bhikkhunī paneva aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati kuladūsikā pāpasamācārā, tassā kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni ca tāya duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘ayyā, kho kuladūsikā pāpasamācārā, ayyāya kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyyāya, duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyyā imamhā āvāsā, alaṃ te idha vāsenā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tā bhikkhuniyo evaṃ vadeyya ‘‘chandagāminiyo ca bhikkhuniyo, dosagāminiyo ca bhikkhuniyo, mohagāminiyo ca bhikkhuniyo, bhayagāminiyo ca bhikkhuniyo, tādisikāya āpattiyā ekaccaṃ pabbājenti ekaccaṃ na pabbājentī’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyyā, evaṃ avaca, na ca bhikkhuniyo chandagāminiyo, na ca bhikkhuniyo dosagāminiyo, na ca bhikkhuniyo mohagāminiyo, na ca bhikkhuniyo bhayagāminiyo, ayyā kho kuladūsikā pāpasamācārā, ayyāya kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyyāya duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyyā, imamhā āvāsā alaṃ te idha vāsenā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

17. ก็ภิกษุณีใดอาศัยอยู่ ณ หมู่บ้านหรือนิคมแห่งใดแห่งหนึ่ง เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของภิกษุณีนั้นย่อมปรากฏและได้ยิน ตระกูลทั้งหลายที่ภิกษุณีนั้นประทุษร้ายแล้วย่อมปรากฏและได้ยิน ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของแม่เจ้าย่อมปรากฏและได้ยิน ตระกูลทั้งหลายที่แม่เจ้าประทุษร้ายแล้วย่อมปรากฏและได้ยิน ขอแม่เจ้าจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ การอยู่ของแม่เจ้าในที่นี้ไม่สมควรแล้ว' ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ พึงกล่าวกับภิกษุณีทั้งหลายอย่างนี้ว่า 'ภิกษุณีทั้งหลายเป็นผู้ลำเอียงเพราะฉันทาคติ ภิกษุณีทั้งหลายเป็นผู้ลำเอียงเพราะโทสาคติ ภิกษุณีทั้งหลายเป็นผู้ลำเอียงเพราะโมหาคติ ภิกษุณีทั้งหลายเป็นผู้ลำเอียงเพราะภยาคติ ภิกษุณีทั้งหลายย่อมให้บางรูปออกจากหมู่เพราะอาบัติเช่นนี้ แต่ไม่ให้บางรูปออกจากหมู่' ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า อย่ากล่าวอย่างนั้น ภิกษุณีทั้งหลายไม่เป็นผู้ลำเอียงเพราะฉันทาคติ ภิกษุณีทั้งหลายไม่เป็นผู้ลำเอียงเพราะโทสาคติ ภิกษุณีทั้งหลายไม่เป็นผู้ลำเอียงเพราะโมหาคติ ภิกษุณีทั้งหลายไม่เป็นผู้ลำเอียงเพราะภยาคติ แม่เจ้าเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของแม่เจ้าย่อมปรากฏและได้ยิน ตระกูลทั้งหลายที่แม่เจ้าประทุษร้ายแล้วย่อมปรากฏและได้ยิน ขอแม่เจ้าจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ การอยู่ของแม่เจ้าในที่นี้ไม่สมควรแล้ว' ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยึดถือเช่นนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์เพื่อสละทิฏฐินั้นเสียจนครบ ๓ ครั้ง ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายสวดสมนุภาสน์จนครบ ๓ ครั้งแล้วสละทิฏฐินั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี ถ้าไม่สละเสีย ภิกษุณีนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่พึงขับออกจากหมู่ อันมีลำดับถึง ๓ ครั้ง

Uddiṭṭhā kho ayyāyo sattarasa saṅghādisesā dhammā nava paṭhamāpattikā, aṭṭha yāvatatiyakā,

แม่เจ้าทั้งหลาย สังฆาทิเสส ๑๗ สิกขาบทนี้ ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว คือ อาบัติที่ต้องเมื่อล่วงละเมิดครั้งแรก ๙ สิกขาบท อาบัติที่ต้องเมื่อสวดประกาศครบ ๓ ครั้ง ๘ สิกขาบท

Yesaṃ bhikkhunī aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjati, tāya bhikkhuniyā ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabbaṃ. Ciṇṇamānattā bhikkhunī yattha siyā vīsatigaṇo bhikkhunisaṅgho, tattha sā bhikkhunī abbhetabbā. Ekāyapi ce ūno vīsatigaṇo bhikkhunisaṅgho taṃ bhikkhuniṃ abbheyya, sā ca bhikkhunī anabbhitā, tā ca bhikkhuniyo gārayhā, ayaṃ tattha sāmīci. Tatthāyyāyo pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ภิกษุณีต้องอาบัติเหล่านั้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ภิกษุณีนั้นพึงประพฤติปักขมานัตในสงฆ์ ๒ ฝ่าย ภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตแล้ว พึงได้รับการอัพภานในที่ที่ภิกษุณีสงฆ์คณะ ๒๐ รูป ถ้าภิกษุณีสงฆ์คณะหย่อนกว่า ๒๐ รูป อัพภานภิกษุณีนั้น ภิกษุณีนั้นก็ชื่อว่ายังไม่อัพภาน และภิกษุณีเหล่านั้นก็ควรถูกตำหนิ นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น แม่เจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าถามท่านทั้งหลายในเรื่องนั้นว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในเรื่องนั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้

Saṅghādiseso niṭṭhito.

สังฆาทิเสสจบแล้ว

Nissaggiya pācittiyā

นิสสัคคิยปาจิตตีย์

Ime kho panāyyāyo tiṃsa nissaggiyā pācittiyā

แม่เจ้าทั้งหลาย นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบทนี้

Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

มาในอุเทศ

Pattasannicayasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการสะสมบาตร

1. Yā pana bhikkhunī pattasannicayaṃ kareyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

1. ภิกษุณีใดสะสมบาตร ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Akālacīvarabhājanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแบ่งจีวรไม่ถูกกาล

2. Yā pana bhikkhunī akālacīvaraṃ ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhahitvā bhājāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

2. ภิกษุณีใดอธิษฐานผ้าไม่ใช่กาลจีวรว่าเป็นกาลจีวรแล้วให้แบ่ง ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Cīvaraparivattanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแลกเปลี่ยนจีวร

3. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā saddhiṃ cīvaraṃ parivattetvā sā pacchā evaṃ vadeyya ‘‘handāyye, tuyhaṃ cīvaraṃ, āhara metaṃ cīvaraṃ, yaṃ tuyhaṃ tuyhamevetaṃ, yaṃ mayhaṃ mayhamevetaṃ, āhara metaṃ cīvaraṃ, sakaṃ paccāharā’’ti acchindeyya vā acchindāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

3. ภิกษุณีใดแลกเปลี่ยนจีวรกับภิกษุณีแล้ว ภายหลังพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'มาเถิดแม่เจ้า จีวรของแม่เจ้า จงนำจีวรนั้นมาให้ดิฉัน ของแม่เจ้าก็เป็นของแม่เจ้า ของดิฉันก็เป็นของดิฉัน จงนำจีวรนั้นมาให้ดิฉัน จงนำของตนกลับคืนไป' แล้วพึงชิงเอาไปเอง หรือสั่งให้ชิงเอาไป ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Aññaviññāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขอสิ่งอื่น

4. Yā pana bhikkhunī aññaṃ viññāpetvā aññaṃ viññāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

4. ภิกษุณีใดขอสิ่งหนึ่ง (ที่เขาถวายเพื่อวัตถุประสงค์อย่างหนึ่ง) แล้วขอสิ่งอื่น (เพื่อวัตถุประสงค์อีกอย่างหนึ่ง) ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Aññacetāpana sikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อสิ่งอื่น

5. Yā pana bhikkhunī aññaṃ cetāpetvā aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

5. ภิกษุณีใดให้ซื้อสิ่งหนึ่ง (ที่เขาถวายเพื่อวัตถุประสงค์อย่างหนึ่ง) แล้วให้ซื้อสิ่งอื่น (เพื่อวัตถุประสงค์อีกอย่างหนึ่ง) ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Paṭhamasaṅghikacetāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อของสงฆ์ (ที่ ๑)

6. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena saṅghikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

6. ภิกษุณีใดให้ซื้อสิ่งอื่นด้วยบริขารของสงฆ์ที่เขาถวายเพื่อวัตถุประสงค์อย่างหนึ่ง ซึ่งเขาเจาะจงไว้เพื่ออย่างหนึ่ง ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Dutiyasaṅghikacetāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อของสงฆ์ (ที่ ๒)

7. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena saṅghikena saññācikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

7. ภิกษุณีใดขอมาเองซึ่งบริขารที่เป็นของสงฆ์ ซึ่งเขาอุทิศไว้เพื่ออย่างหนึ่ง แล้วให้ซื้อของอย่างอื่น (ด้วยบริขารนั้น) ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Paṭhamagaṇikacetāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อของคณะ (ที่ ๑)

8. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena mahājanikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

8. ภิกษุณีใดให้ซื้อของอย่างอื่นด้วยบริขารที่เป็นของคณะ ซึ่งเขาอุทิศไว้เพื่ออย่างหนึ่ง ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Dutiyagaṇikacetāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อของคณะ (ที่ ๒)

9. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena mahājanikena saññācikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

9. ภิกษุณีใดขอมาเองซึ่งบริขารที่เป็นของคณะ ซึ่งเขาอุทิศไว้เพื่ออย่างหนึ่ง แล้วให้ซื้อของอย่างอื่น (ด้วยบริขารนั้น) ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Puggalikacetāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อของส่วนบุคคล

10. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena puggalikena saññācikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

10. ภิกษุณีใดขอมาเองซึ่งบริขารที่เป็นของส่วนบุคคล ซึ่งเขาอุทิศไว้เพื่ออย่างหนึ่ง แล้วให้ซื้อของอย่างอื่น (ด้วยบริขารนั้น) ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Pattavaggo paṭhamo.

บาตรวรรคที่ ๑.

Garupāvuraṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้าห่มหนัก

11. Garupāvuraṇaṃ pana bhikkhuniyā cetāpentiyā catukkaṃsaparamaṃ cetāpetabbaṃ. Tato ce uttari cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

11. อนึ่ง ภิกษุณีเมื่อให้ซื้อผ้าห่มหนัก พึงให้ซื้ออย่างมากที่สุด ๔ กังสะ ถ้าให้ซื้อเกินกว่านั้น ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Lahupāvuraṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้าห่มเบา

12. Lahupāvuraṇaṃ pana bhikkhuniyā cetāpentiyā aḍḍhateyyakaṃsaparamaṃ cetāpetabbaṃ. Tato ce uttari cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

12. อนึ่ง ภิกษุณีเมื่อให้ซื้อผ้าห่มเบา พึงให้ซื้ออย่างมากที่สุดเพียง ๒ กังสะครึ่ง ถ้าให้ซื้อเกินกว่านั้น ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Kathinasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้ากฐิน

13. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhuniyā ubbhatasmiṃ kathine dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ. Taṃ atikkāmentiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

13. เมื่อจีวรกาลสำเร็จแล้ว และกฐินเดาะแล้ว ภิกษุณีพึงทรงอติเรกจีวรไว้ได้ไม่เกิน ๑๐ วัน ถ้าทรงไว้เกินกว่านั้น ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Udositasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการอยู่ปราศจากไตรจีวร

14. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhuniyā ubbhatasmiṃ kathine ekarattampi ce bhikkhunī ticīvarena vippavaseyya, aññatra bhikkhunisammutiyā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

14. เมื่อจีวรกาลสำเร็จแล้ว และกฐินเดาะแล้ว ถ้าภิกษุณีอยู่ปราศจากไตรจีวรแม้คืนหนึ่ง เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุณีสงฆ์ ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Akālacīvarasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้าจีวรนอกกาล

15. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhuniyā ubbhatasmiṃ kathine bhikkhuniyā paneva akālacīvaraṃ uppajjeyya, ākaṅkhamānāya bhikkhuniyā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā khippameva kāretabbaṃ, no cassa pāripūri, māsaparamaṃ tāya bhikkhuniyā taṃ cīvaraṃ nikkhipitabbaṃ ūnassa pāripūriyā satiyā paccāsāya. Tato ce uttari nikkhipeyya satiyāpi paccāsāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

15. เมื่อจีวรกาลสำเร็จแล้ว และกฐินเดาะแล้ว อนึ่ง ถ้าผ้าจีวรนอกกาลเกิดขึ้นแก่ภิกษุณี ภิกษุณีผู้ประสงค์พึงรับไว้ ครั้นรับแล้วพึงรีบทำให้สำเร็จ ถ้ายังไม่สำเร็จ ภิกษุณีนั้นพึงเก็บจีวรนั้นไว้ได้ไม่เกิน ๑ เดือน ด้วยหวังว่าจักทำให้บริบูรณ์ซึ่งส่วนที่ยังขาดอยู่ ถ้าเก็บไว้เกินกว่านั้น แม้ด้วยหวังว่าจักทำให้บริบูรณ์ซึ่งส่วนที่ยังขาดอยู่ ก็ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Aññātakaviññattisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขอจีวรจากคฤหัสถ์ผู้ไม่ใช่ญาติ

16. Yā pana bhikkhunī aññātakaṃ gahapatiṃ vā gahapatāniṃ vā cīvaraṃ viññāpeyya aññatra samayā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo acchinnacīvarā vā hoti bhikkhunī, naṭṭhacīvarā vā, ayaṃ tattha samayo.

16. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงขอจีวรจากคฤหบดีผู้ไม่ใช่ญาติ หรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นแต่ในสมัย ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์. สมัยในเรื่องนั้นคือ ภิกษุณีมีจีวรถูกชิงไป หรือมีจีวรหายไป นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

Tatuttarisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขอเกินกว่านั้น

17. Tañce aññātako gahapati vā gahapatānī vā bahūhi cīvarehi abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, santaruttaraparamaṃ tāya bhikkhuniyā tato cīvaraṃ sāditabbaṃ. Tato ce uttari sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

17. ถ้าคฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ นำจีวรเป็นอันมากมาปวารณา ภิกษุณีนั้นพึงรับจีวรจากเขาได้เพียงผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์เป็นอย่างยิ่ง ถ้ารับเกินกว่านั้น ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการจัดหาไว้ก่อน สิกขาบทที่ ๑

18. Bhikkhuniṃ paneva uddissa aññātakassa gahapatissa vā gahapatāniyā vā cīvaracetāpannaṃ upakkhaṭaṃ hoti ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuniṃ cīvarena acchādessāmī’’ti. Tatra cesā bhikkhunī pubbe appavāritā upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata, maṃ āyasmā iminā cīvaracetāpannena evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādehī’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

18. อนึ่ง คฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ จัดเตรียมทรัพย์สำหรับซื้อจีวรไว้เฉพาะภิกษุณีว่า “เราจักซื้อจีวรด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วให้ภิกษุณีชื่อนี้ครอง” ถ้าภิกษุณีนั้นเขายังไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาเขาแล้วกำหนดจีวรว่า “ท่านผู้มีอายุ ท่านโปรดซื้อจีวรชนิดนั้นหรือชนิดนี้ด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วให้ดิฉันครองเถิด” เพราะอยากได้ของดี ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการจัดหาไว้ก่อน สิกขาบทที่ ๒

19. Bhikkhuniṃ paneva uddissa ubhinnaṃ aññātakānaṃ gahapatīnaṃ vā gahapatānīnaṃ vā paccekacīvaracetāpannāni upakkhaṭāni honti ‘‘imehi mayaṃ paccekacīvaracetāpannehi paccekacīvarāni cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuniṃ cīvarehi acchādessāmā’’ti. Tatra cesā bhikkhūnī pubbe appavāritā upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata maṃ āyasmanto imehi paccekacīvaracetāpannehi evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādetha ubhova santā ekenā’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

19. อนึ่ง คฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ ๒ คน จัดเตรียมทรัพย์สำหรับซื้อจีวรไว้เฉพาะภิกษุณีคนละส่วนว่า “เราทั้งหลายจักซื้อจีวรคนละผืนด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรคนละส่วนนี้ แล้วให้ภิกษุณีชื่อนี้ครอง” ถ้าภิกษุณีนั้นเขายังไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาเขาแล้วกำหนดจีวรว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านโปรดซื้อจีวรชนิดนั้นหรือชนิดนี้ด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรคนละส่วนนี้ แล้วรวมกันให้ดิฉันครองผืนเดียวเถิด” เพราะอยากได้ของดี ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Rājasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยพระราชา

20. Bhikkhuniṃ paneva uddissa rājā vā rājabhoggo vā brāhmaṇo vā gahapatiko vā dūtena cīvaracetāpannaṃ pahiṇeyya ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuniṃ cīvarena acchādehī’’ti. So ce dūto taṃ bhikkhuniṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘idaṃ kho, ayye, ayyaṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, paṭiggaṇhātāyyā cīvaracetāpanna’’nti. Tāya bhikkhuniyā so dūto evamassa vacanīyo ‘‘na kho mayaṃ, āvuso, cīvaracetāpannaṃ paṭiggaṇhāma, cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāma kālena kappiya’’nti. So ce dūto taṃ bhikkhuniṃ evaṃ vadeyya ‘‘atthi panāyyāya, koci veyyāvaccakaro’’ti, cīvaratthikāya, bhikkhave, bhikkhuniyā veyyāvaccakaro niddisitabbo ārāmiko vā upāsako vā ‘‘eso kho, āvuso, bhikkhunīnaṃ veyyāvaccakaro’’ti. So ce dūto taṃ veyyāvaccakaraṃ saññāpetvā taṃ bhikkhuniṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘yaṃ kho, ayye, ayyā veyyāvaccakaraṃ niddisi, saññatto so mayā, upasaṅkamatāyyā kālena, cīvarena taṃ acchādessatī’’ti. Cīvaratthikāya, bhikkhave, bhikkhuniyā veyyāvaccakaro upasaṅkamitvā dvattikkhattuṃ codetabbo sāretabbo ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’ti, dvattikkhattuṃ codayamānā sārayamānā taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce abhinipphādeyya, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtāya uddissa ṭhātabbaṃ, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtā uddissa tiṭṭhamānā taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ. Tato ce uttari vāyamamānā taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. No ce abhinipphādeyya, yatassā cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, tattha sāmaṃ vā gantabbaṃ, dūto vā pāhetabbo ‘‘yaṃ kho tumhe āyasmanto bhikkhuniṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ pahiṇittha, na taṃ tassā bhikkhuniyā kiñci atthaṃ anubhoti, yuñjantāyasmanto sakaṃ, mā vo sakaṃ vinassā’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

20. อนึ่ง ถ้าพระราชา หรือราชบริพาร หรือพราหมณ์ หรือคฤหบดี ส่งปัจจัยสำหรับซื้อจีวรไปเพื่อภิกษุณีด้วยทูตว่า "ท่านจงซื้อจีวรด้วยปัจจัยสำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วถวายจีวรแก่ภิกษุณีชื่อโน้น" ถ้าทูตนั้นเข้าไปหาภิกษุณีแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ปัจจัยสำหรับซื้อจีวรนี้ นำมาเพื่อท่าน ขอท่านผู้เจริญจงรับปัจจัยสำหรับซื้อจีวรเถิด" ภิกษุณีนั้นพึงกล่าวกับทูตนั้นอย่างนี้ว่า "อาวุโส พวกเราไม่รับปัจจัยสำหรับซื้อจีวร แต่พวกเรารับจีวรที่ควรแก่กาล" ถ้าทูตนั้นกล่าวกับภิกษุณีนั้นอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ มีใครเป็นไวยาวัจกรของท่านบ้าง" ภิกษุณีผู้ต้องการจีวร ภิกษุทั้งหลาย พึงบอกไวยาวัจกร คือ อารามิก หรืออุบาสกว่า "อาวุโส ผู้นี้แลเป็นไวยาวัจกรของภิกษุณีทั้งหลาย" ถ้าทูตนั้นชักชวนไวยาวัจกรนั้นแล้ว เข้าไปหาภิกษุณีนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ไวยาวัจกรที่ท่านผู้เจริญบอกไว้ ข้าพเจ้าได้ชักชวนแล้ว ขอท่านผู้เจริญจงเข้าไปหาในเวลาอันควร ไวยาวัจกรนั้นจะถวายจีวรแก่ท่าน" ภิกษุณีผู้ต้องการจีวร ภิกษุทั้งหลาย พึงเข้าไปหาไวยาวัจกรแล้วทวงถาม เตือน ๒-๓ ครั้งว่า "อาวุโส ดิฉันต้องการจีวร" ถ้าทวงถาม เตือน ๒-๓ ครั้งแล้ว ไวยาวัจกรนั้นพึงทำจีวรให้สำเร็จ นั่นเป็นความดี ถ้าไม่ทำจีวรให้สำเร็จ พึงยืนนิ่งอยู่โดยมุ่งหมาย ๔-๕-๖ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง ถ้าภิกษุณียืนนิ่งอยู่โดยมุ่งหมาย ๔-๕-๖ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง แล้วไวยาวัจกรนั้นพึงทำจีวรให้สำเร็จ นั่นเป็นความดี ถ้าพยายามเกินกว่านั้นแล้วทำจีวรให้สำเร็จ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. ถ้าไม่ทำจีวรให้สำเร็จ ภิกษุณีนั้นพึงไปเอง หรือส่งทูตไป ณ ที่ที่ปัจจัยสำหรับซื้อจีวรนั้นนำมาว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ปัจจัยสำหรับซื้อจีวรที่ท่านทั้งหลายส่งไปเพื่อภิกษุณีนั้น ไม่เป็นประโยชน์อะไรแก่ภิกษุณีนั้นเลย ขอท่านทั้งหลายจงใช้สอยของตนเถิด อย่าให้ของตนพินาศไปเลย" นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น.

Cīvaravaggo dutiyo.

วรรคว่าด้วยจีวร วรรคที่ ๒.

Rūpiyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเงินทอง

21. Yā pana bhikkhunī jātarūparajataṃ uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā upanikkhittaṃ vā sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

21. ภิกษุณีใดรับก็ดี ให้ผู้อื่นรับก็ดี ยินดีเงินทองที่เขาเก็บไว้ให้ก็ดี เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแลกเปลี่ยนเงินทอง

22. Yā pana bhikkhunī nānappakārakaṃ rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

22. ภิกษุณีใดพึงทำการแลกเปลี่ยนเงินทองมีประการต่างๆ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Kayavikkayasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการซื้อขาย

23. Yā pana bhikkhunī nānappakārakaṃ kayavikkayaṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

23. ภิกษุณีใดพึงทำการซื้อขายมีประการต่างๆ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Ūnapañcabandhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ แห่ง

24. Yā pana bhikkhunī ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tāya bhikkhuniyā so patto bhikkhuniparisāya nissajjitabbo, yo ca tassā bhikkhuniparisāya pattapariyanto, so tassā bhikkhuniyā padātabbo ‘‘ayaṃ te bhikkhuni patto yāvabhedanāya dhāretabbo’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

24. ภิกษุณีใดพึงให้ซื้อบาตรใหม่ด้วยบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ แห่ง เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. บาตรนั้น ภิกษุณีนั้นพึงสละในภิกษุณีสงฆ์. บาตรใดเป็นบาตรสุดท้ายของภิกษุณีสงฆ์ บาตรนั้นพึงมอบให้แก่ภิกษุณีนั้นว่า "ภิกษุณี บาตรนี้เป็นของเธอ เธอพึงถือครองไปจนกว่าจะแตก" นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น.

Bhesajjasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเภสัช

25. Yāni kho pana tāni gilānānaṃ bhikkhunīnaṃ paṭisāyanīyāni bhesajjāni, seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ, tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbāni. Taṃ atikkāmentiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

25. อนึ่ง เภสัชที่ควรฉันสำหรับภิกษุณีอาพาธ คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ภิกษุณีรับแล้วพึงฉันได้เพียง ๗ วันเป็นอย่างยิ่ง โดยเก็บสั่งสมไว้. ถ้าฉันเกินกว่านั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Cīvaraacchindanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการชิงจีวร

26. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā sāmaṃ cīvaraṃ datvā kupitā anattamanā acchindeyya vā acchindāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

26. ภิกษุณีใดแล ให้จีวรแก่ภิกษุณีแล้ว โกรธ ไม่พอใจ พึงชิงเอาไปเอง หรือพึงให้ผู้อื่นชิงเอาไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Suttaviññattisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขอเส้นด้าย

27. Yā pana bhikkhunī sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

27. ภิกษุณีใดแล ขอเส้นด้ายด้วยตนเองแล้ว ให้ช่างหูกทอจีวร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Mahāpesakārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยช่างหูกใหญ่

28. Bhikkhuniṃ paneva uddissa aññātako gahapati vā gahapatānī vā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, tatra cesā bhikkhunī pubbe appavāritā tantavāye upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘idaṃ kho āvuso cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati, āyatañca karotha, vitthatañca appitañca suvītañca suppavāyitañca suvilekhitañca suvitacchitañca karotha, appeva nāma mayampi āyasmantānaṃ kiñcimattaṃ anupadajjeyyāmā’’ti, evañca sā bhikkhunī vatvā kiñcimattaṃ anupadajjeyya antamaso piṇḍapātamattampi, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

28. อนึ่ง คฤหบดีก็ดี คฤหปตานีก็ดี ผู้ไม่ใช่ญาติ สั่งช่างหูกให้ทอจีวรเพื่อภิกษุณี ในการนั้น ถ้าภิกษุณีนั้นเขายังไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาช่างหูกแล้ว กำหนดการทอในจีวรว่า "อาวุโส จีวรนี้เขาทอเพื่อดิฉัน ท่านจงทอให้ยาว ให้กว้าง ให้แน่น ให้ทอดี ให้ทอเรียบร้อย ให้สางดี ให้กรีดดี แม้ดิฉันก็จักให้ของเล็กน้อยแก่ท่านทั้งหลาย" และภิกษุณีนั้นกล่าวอย่างนั้นแล้ว ให้ของเล็กน้อยโดยที่สุดแม้เพียงบิณฑบาต เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์.

Accekacīvarasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยจีวรเร่งด่วน

29. Dasāhānāgataṃ kattikatemāsikapuṇṇamaṃ bhikkhuniyā paneva accekacīvaraṃ uppajjeyya, accekaṃ maññamānāya bhikkhuniyā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā yāva cīvarakālasamayaṃ nikkhipitabbaṃ. Tato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

29. เมื่อวันเพ็ญเดือน ๑๒ อันเป็นที่สุดแห่งไตรมาสยังไม่มาถึง ๑๐ วัน อนึ่ง ถ้าจีวรเร่งด่วนเกิดขึ้นแก่ภิกษุณี ภิกษุณีผู้สำคัญว่าเป็นของเร่งด่วน พึงรับไว้ รับแล้ว พึงเก็บไว้จนถึงเวลาจีวรกาล ถ้าเก็บไว้เกินกว่านั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Pariṇatasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภสงฆ์

30. Yā pana bhikkhunī jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ attano pariṇāmeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

30. ภิกษุณีใดแล รู้อยู่ น้อมลาภที่เขาน้อมไว้เพื่อสงฆ์มาเพื่อตน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Pattavaggo tatiyo.

วรรคว่าด้วยบาตร วรรคที่ ๓

Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ดูกรแม่เจ้าทั้งหลาย นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้แสดงแล้ว ในสิกขาบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามแม่เจ้าทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สองก็ถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สามก็ถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในสิกขาบทเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้

Nissaggiyapācittiyā niṭṭhitā.

นิสสัคคิยปาจิตตีย์ จบแล้ว

Suddhapācittiyā

สุทธปาจิตตีย์

Ime kho panāyyāyo, chasaṭṭhisatā pācittiyā

ดูกรแม่เจ้าทั้งหลาย ปาจิตตีย์ ๑๖๖ สิกขาบทเหล่านี้แล

Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ย่อมมาสู่อุทเทส

Lasuṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยกระเทียม

1. Yā pana bhikkhunī lasuṇaṃ khādeyya pācittiyaṃ.

1. ภภิกษุณีใดแล ฉันกระเทียม เป็นปาจิตตีย์

Sambādhalomasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยขนในที่อับ

2. Yā pana bhikkhunī sambādhe lomaṃ saṃharāpeyya, pācittiyaṃ.

2. ภิกษุณีใดแล ให้ถอนขนในที่อับ เป็นปาจิตตีย์

Talaghātakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการตบด้วยฝ่ามือ

3. Talaghātake pācittiyaṃ.

3. ในการตบด้วยฝ่ามือ เป็นปาจิตตีย์

Jatumaṭṭhakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขัดสีด้วยยางไม้

4. Jatumaṭṭhake pācittiyaṃ.

4. ในการขัดสีด้วยยางไม้ เป็นปาจิตตีย์

Udakasuddhikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเครื่องชำระด้วยน้ำ

5. Udakasuddhikaṃ pana bhikkhuniyā ādiyamānāya dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabbaṃ. Taṃ atikkāmentiyā pācittiyaṃ.

5. อนึ่ง ภิกษุณีเมื่อจะใช้เครื่องชำระด้วยน้ำ พึงใช้ได้เพียง ๒ ข้อองคุลีเป็นอย่างยิ่ง ถ้าใช้เกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์

Upatiṭṭhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการยืนปรนนิบัติ

6. Yā pana bhikkhunī bhikkhussa bhuñjantassa pānīyena vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya, pācittiyaṃ.

6. ภิกษุณีใดแล พึงยืนปรนนิบัติภิกษุผู้กำลังฉันด้วยน้ำดื่มก็ดี ด้วยพัดก็ดี เป็นปาจิตตีย์

Āmakadhaññasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยธัญพืชดิบ

7. Yā pana bhikkhunī āmakadhaññaṃ viññatvā vā viññāpetvā vā bhajjitvā vā bhajjāpetvā vā koṭṭetvā vā koṭṭāpetvā vā pacitvā vā pacāpetvā vā bhuñjeyya, pācittiyaṃ.

7. ภิกษุณีใดแล ขอเองก็ดี ให้เขาขอให้ก็ดี ซึ่งธัญพืชดิบ แล้วคั่วเองก็ดี ให้เขาคั่วให้ก็ดี ตำเองก็ดี ให้เขาตำให้ก็ดี หุงเองก็ดี ให้เขาหุงให้ก็ดี แล้วฉัน เป็นปาจิตตีย์

Paṭhamauccārachaḍḍanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทิ้งอุจจาระเป็นต้นที่ ๑

8. Yā pana bhikkhunī uccāraṃ vā passāvaṃ vā saṅkāraṃ vā vighāsaṃ vā tirokuṭṭe vā tiropākāre vā chaḍḍeyya vā chaḍḍāpeyya vā, pācittiyaṃ.

8. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงทิ้งหรือให้ทิ้งอุจจาระก็ดี ปัสสาวะก็ดี หยากเยื่อก็ดี เดนอาหารก็ดี ภายนอกฝาก็ดี ภายนอกกำแพงก็ดี เป็นปาจิตตีย์

Dutiyauccārachaḍḍanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทิ้งอุจจาระเป็นต้นที่ ๒

9. Yā pana bhikkhunī uccāraṃ vā passāvaṃ vā saṅkāraṃ vā vighāsaṃ vā harite chaḍḍeyya vā chaḍḍāpeyya vā, pācittiyaṃ.

9. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงทิ้งหรือให้ทิ้งอุจจาระก็ดี ปัสสาวะก็ดี หยากเยื่อก็ดี เดนอาหารก็ดี ลงบนของเขียว เป็นปาจิตตีย์

Naccagītasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฟ้อนรำและการขับร้อง

10. Yā pana bhikkhunī naccaṃ vā gītaṃ vā vāditaṃ vā dassanāya gaccheyya, pācittiyaṃ.

10. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงไปเพื่อดูการฟ้อนรำก็ดี การขับร้องก็ดี การประโคมก็ดี เป็นปาจิตตีย์

Lasuṇavaggo paṭhamo.

ลสุณวรรคที่ ๑ จบแล้ว

Rattandhakārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยที่มืดในเวลากลางคืน

11. Yā pana bhikkhunī rattandhakāre appadīpe purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā, pācittiyaṃ.

11. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงยืนอยู่ก็ดี พึงพูดคุยอยู่ก็ดี กับบุรุษผู้เดียวต่อผู้เดียว ในที่มืดในเวลากลางคืนที่ไม่มีแสงสว่าง เป็นปาจิตตีย์

Paṭicchannokāsasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยที่ลับตา

12. Yā pana bhikkhunī paṭicchanne okāse purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā, pācittiyaṃ.

12. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงยืนอยู่ก็ดี พึงพูดคุยอยู่ก็ดี กับบุรุษผู้เดียวต่อผู้เดียว ในที่ลับตา เป็นปาจิตตีย์

Ajjhokāsasallapanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพูดในที่แจ้ง

13. Yā pana bhikkhunī ajjhokāse purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā, pācittiyaṃ.

13. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงยืนอยู่ก็ดี พึงพูดอยู่ก็ดี กับบุรุษผู้เดียวต่อผู้เดียว ในที่แจ้ง เป็นปาจิตตีย์.

Dutiyikauyyojanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไล่ภิกษุณีผู้เป็นเพื่อนไป

14. Yā pana bhikkhunī rathikāya vā byūhe vā siṅghāṭake vā purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā nikaṇṇikaṃ vā jappeyya dutiyikaṃ vā bhikkhuniṃ uyyojeyya, pācittiyaṃ.

14. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงยืนอยู่ก็ดี พึงพูดอยู่ก็ดี กับบุรุษผู้เดียวต่อผู้เดียว ในถนนก็ดี ในที่ชุมนุมชนก็ดี ในทางสามแพร่งก็ดี หรือพึงกระซิบที่ข้างหู หรือพึงไล่ภิกษุณีผู้เป็นเพื่อนไป เป็นปาจิตตีย์.

Anāpucchāpakkamanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการหลีกไปโดยไม่บอกกล่าว

15. Yā pana bhikkhunī purebhattaṃ kulāni upasaṅkamitvā āsane nisīditvā sāmike anāpucchā pakkameyya, pācittiyaṃ.

15. อนึ่ง ภิกษุณีใด เข้าไปสู่ตระกูลก่อนภัต นั่งบนอาสนะแล้ว พึงหลีกไปโดยไม่บอกกล่าวแก่เจ้าของ เป็นปาจิตตีย์.

Anāpucchāabhinisīdanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนั่งหรือนอนโดยไม่บอกกล่าว

16. Yā pana bhikkhunī pacchābhattaṃ kulāni upasaṅkamitvā sāmike anāpucchā āsane abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ.

16. อนึ่ง ภิกษุณีใด เข้าไปสู่ตระกูลหลังภัตแล้ว พึงนั่งทับหรือนอนทับบนอาสนะ โดยไม่บอกกล่าวแก่เจ้าของ เป็นปาจิตตีย์.

Anāpucchāsantharaṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการปูลาดโดยไม่บอกกล่าว

17. Yā pana bhikkhunī vikāle kulāni upasaṅkamitvā sāmike anāpucchā seyyaṃ santharitvā vā santharāpetvā vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ.

17. อนึ่ง ภิกษุณีใด เข้าไปสู่ตระกูลในเวลาวิกาลแล้ว พึงปูลาดหรือให้ปูลาดที่นอนแล้ว พึงนั่งทับหรือนอนทับ โดยไม่บอกกล่าวแก่เจ้าของ เป็นปาจิตตีย์.

Paraujjhāpanakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการติเตียนผู้อื่น

18. Yā pana bhikkhunī duggahitena dūpadhāritena paraṃ ujjhāpeyya, pācittiyaṃ.

18. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงติเตียนผู้อื่นด้วยการถือผิดหรือการเข้าใจผิด เป็นปาจิตตีย์.

Paraabhisapanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการสาปแช่งผู้อื่น

19. Yā pana bhikkhunī attānaṃ vā paraṃ vā nirayena vā brahmacariyena vā abhisapeyya, pācittiyaṃ.

19. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงสาปแช่งตนเองก็ดี ผู้อื่นก็ดี ด้วยนรกก็ดี ด้วยพรหมจรรย์ก็ดี เป็นปาจิตตีย์.

Rodanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการร้องไห้

20. Yā pana bhikkhunī attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodeyya, pācittiyaṃ.

20. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงตีตนเองซ้ำๆ แล้วร้องไห้ เป็นปาจิตตีย์.

Rattandhakāravaggo dutiyo.

รัตตันธการวรรคที่ ๒.

Naggasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเปลือยกาย

21. Yā pana bhikkhunī naggā nahāyeyya, pācittiyaṃ.

21. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงอาบน้ำเปลือยกาย เป็นปาจิตตีย์.

Udakasāṭikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำ

22. Udakasāṭikaṃ pana bhikkhuniyā kārayamānāya pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso catasso vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ dve vidatthiyo. Taṃ atikkāmentiyā chedanakaṃ pācittiyaṃ.

22. อนึ่ง ภิกษุณีเมื่อจะทำผ้าอาบน้ำ พึงทำให้มีประมาณ ประมาณในผ้าอาบน้ำนั้นดังนี้ คือ โดยยาว ๔ คืบสุคต โดยกว้าง ๒ คืบ ภิกษุณีผู้ทำเกินประมาณนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์อันเป็นเฉทนกะ.

Cīvarasibbanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร

23. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā cīvaraṃ visibbetvā vā visibbāpetvā vā sā pacchā anantarāyikinī neva sibbeyya, na sibbāpanāya ussukkaṃ kareyya aññatra catūhapañcāhā, pācittiyaṃ.

23. อนึ่ง ภิกษุณีใดเลาะจีวรของภิกษุณีอื่น หรือให้ภิกษุณีอื่นเลาะจีวรของภิกษุณีอื่นนั้นแล้ว ภิกษุณีนั้นไม่มีอันตรายในภายหลัง ไม่เย็บเอง ไม่ขวนขวายเพื่อเย็บ เว้นแต่ ๔-๕ วัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Saṅghāṭicārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปโดยไม่มีผ้าสังฆาฏิ

24. Yā pana bhikkhunī pañcāhikaṃ saṅghāṭicāraṃ atikkāmeyya, pācittiyaṃ.

24. อนึ่ง ภิกษุณีใดล่วง ๕ วันแห่งการเที่ยวไปโดยไม่มีผ้าสังฆาฏิ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Cīvarasaṅkamanīyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้าสังกมนีย์

25. Yā pana bhikkhunī cīvarasaṅkamanīyaṃ dhāreyya, pācittiyaṃ.

25. อนึ่ง ภิกษุณีใดทรงผ้าสังกมนีย์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Gaṇacīvarasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยจีวรของหมู่

26. Yā pana bhikkhunī gaṇassa cīvaralābhaṃ antarāyaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

26. อนึ่ง ภิกษุณีใดทำอันตรายลาภจีวรของหมู่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Paṭibāhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขัดขวาง

27. Yā pana bhikkhunī dhammikaṃ cīvaravibhaṅgaṃ paṭibāheyya, pācittiyaṃ.

27. อนึ่ง ภิกษุณีใดขัดขวางการแบ่งจีวรโดยธรรม ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Cīvaradānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้จีวร

28. Yā pana bhikkhunī agārikassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā samaṇacīvaraṃ dadeyya, pācittiyaṃ.

28. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้จีวรของสมณะแก่คฤหัสถ์ หรือแก่ปริพาชก หรือแก่ปริพาชิกา ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Kālaatikkamanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการล่วงเลยกาล

29. Yā pana bhikkhunī dubbalacīvarapaccāsāya cīvarakālasamayaṃ atikkāmeyya, pācittiyaṃ.

29. อนึ่ง ภิกษุณีใดล่วงเลยกาลแห่งจีวรด้วยหวังว่าจีวรจะอ่อน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Kathinuddhārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการถอนกฐิน

30. Yā pana bhikkhunī dhammikaṃ kathinuddhāraṃ paṭibāheyya, pācittiyaṃ.

30. อนึ่ง ภิกษุณีใดขัดขวางการถอนกฐินโดยธรรม ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Naggavaggo tatiyo.

นัคควรรคที่ ๓

Ekamañcatuvaṭṭanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วมเตียงเดียวกัน

31. Yā pana bhikkhuniyo dve ekamañce tuvaṭṭeyyuṃ, pācittiyaṃ.

31. อนึ่ง ภิกษุณี ๒ รูปใดนอนร่วมเตียงเดียวกัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Ekattharaṇatuvaṭṭanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วมเครื่องลาดเดียวกัน

32. Yā pana bhikkhuniyo dve ekattharaṇapāvuraṇā tuvaṭṭeyyuṃ, pācittiyaṃ.

32. อนึ่ง ภิกษุณี ๒ รูปใดนอนร่วมเครื่องลาดและผ้าห่มผืนเดียวกัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Aphāsukaraṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทำให้ไม่สบาย

33. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā sañcicca aphāsuṃ kareyya, pācittiyaṃ.

33. อนึ่ง ภิกษุณีใดแกล้งทำให้ภิกษุณีอื่นไม่สบาย ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Naupaṭṭhāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่พยาบาล

34. Yā pana bhikkhunī dukkhitaṃ sahajīviniṃ neva upaṭṭhaheyya, na upaṭṭhāpanāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

34. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่พยาบาลสหชีวินีผู้ป่วย หรือไม่ขวนขวายเพื่อจะพยาบาล ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Nikkaḍḍhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขับไล่

35. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā upassayaṃ datvā kupitā anattamanā nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā, pācittiyaṃ.

35. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้ที่พักแก่ภิกษุณีอื่นแล้ว โกรธ ไม่พอใจ ขับไล่เอง หรือให้ผู้อื่นขับไล่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Saṃsaṭṭhasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการคลุกคลี

36. Yā pana bhikkhunī saṃsaṭṭhā vihareyya gahapatinā vā gahapatiputtena vā, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, saṃsaṭṭhā vihari gahapatināpi gahapatiputtenāpi, viviccāyye, vivekaññeva bhaginiyā saṅgho vaṇṇetī’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, pācittiyaṃ.

36. ภิกษุณีใดคลุกคลีอยู่กับคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดี ภิกษุณีนั้นพึงถูกภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้า อย่าคลุกคลีอยู่กับคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีเลย แม่เจ้า จงหลีกเร้นเถิด สงฆ์สรรเสริญความหลีกเร้นของภคินี” เมื่อภิกษุณีนั้นถูกภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงถือมั่นอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นพึงถูกภิกษุณีทั้งหลายสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้ง เพื่อให้สละพฤติกรรมนั้น หากถูกสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละพฤติกรรมนั้น นั่นเป็นความดี หากไม่สละพฤติกรรมนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Antoraṭṭhasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยภายในรัฐ

37. Yā pana bhikkhunī antoraṭṭhe sāsaṅkasammate sappaṭibhaye asatthikā cārikaṃ careyya, pācittiyaṃ.

37. ภิกษุณีใดเที่ยวจาริกไปในภายในรัฐที่ถือว่ามีภัยอันตราย มีความหวาดระแวง โดยไม่มีเพื่อนร่วมทาง ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Tiroraṭṭhasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยภายนอกรัฐ

38. Yā pana bhikkhunī tiroraṭṭhe sāsaṅkasammate sappaṭibhaye asatthikā cārikaṃ careyya, pācittiyaṃ.

38. ภิกษุณีใดเที่ยวจาริกไปในภายนอกรัฐที่ถือว่ามีภัยอันตราย มีความหวาดระแวง โดยไม่มีเพื่อนร่วมทาง ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Antovassasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยภายในพรรษา

39. Yā pana bhikkhunī antovassaṃ cārikaṃ careyya, pācittiyaṃ.

39. ภิกษุณีใดเที่ยวจาริกไปในระหว่างพรรษา ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Cārikanapakkamanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ออกจาริก

40. Yā pana bhikkhunī vassaṃvuṭṭhā cārikaṃ na pakkameyya antamaso chappañcayojanānipi, pācittiyaṃ.

40. ภิกษุณีใดอยู่จำพรรษาแล้ว ไม่ออกจาริกไป แม้เพียง ๕-๖ โยชน์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Tuvaṭṭavaggo catuttho.

ตุวัฏฏวรรคที่ ๔

Rājāgārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเรือนหลวง

41. Yā pana bhikkhunī rājāgāraṃ vā cittāgāraṃ vā ārāmaṃ vā uyyānaṃ vā pokkharaṇiṃ vā dassanāya gaccheyya, pācittiyaṃ.

41. อนึ่ง ภิกษุณีใดไปเพื่อดูเรือนหลวงก็ดี เรือนเขียนภาพก็ดี อารามก็ดี อุทยานก็ดี สระโบกขรณีก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Āsandiparibhuñjanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการใช้สอยอาสนะมีเท้าสูง

42. Yā pana bhikkhunī āsandiṃ vā pallaṅkaṃ vā paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

42. อนึ่ง ภิกษุณีใดใช้สอยอาสนะมีเท้าสูงหรือบัลลังก์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Suttakantanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการปั่นด้าย

43. Yā pana bhikkhunī suttaṃ kanteyya, pācittiyaṃ.

43. อนึ่ง ภิกษุณีใดปั่นด้าย ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Gihiveyyāvaccasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขวนขวายกิจของคฤหัสถ์

44. Yā pana bhikkhunī gihiveyyāvaccaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

44. อนึ่ง ภิกษุณีใดขวนขวายกิจของคฤหัสถ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Adhikaraṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอธิกรณ์

45. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā ‘‘ehāyye, imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasamehī’’ti vuccamānā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā sā pacchā anantarāyikinī neva vūpasameyya, na vūpasamāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

45. อนึ่ง ภิกษุณีใดอันภิกษุณีอื่นกล่าวว่า “มาเถิดแม่เจ้า จงช่วยระงับอธิกรณ์นี้” รับคำว่า “ดีแล้ว” ภายหลังไม่มีอันตราย ไม่ระงับเอง ทั้งไม่ขวนขวายเพื่อจะให้ระงับ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Bhojanadānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้อาหาร

46. Yā pana bhikkhunī agārikassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyya, pācittiyaṃ.

46. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้ของเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือของตนแก่คฤหัสถ์ หรือแก่ปริพาชก หรือแก่ปริพาชิกา ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Āvasathacīvarasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยจีวรประจำที่พัก

47. Yā pana bhikkhunī āvasathacīvaraṃ anissajjetvā paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

47. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่สละจีวรประจำที่พักแล้วใช้สอย ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Āvasathavihārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการอยู่ในที่พัก

48. Yā pana bhikkhunī āvasathaṃ anissajjitvā cārikaṃ pakkameyya, pācittiyaṃ.

48. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่สละที่พักแล้วหลีกไปจาริก ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Tiracchānavijjāpariyāpuṇanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเรียนเดรัจฉานวิชา

49. Yā pana bhikkhunī tiracchānavijjaṃ pariyāpuṇeyya, pācittiyaṃ.

49. อนึ่ง ภิกษุณีใดเรียนเดรัจฉานวิชา ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Tiracchānavijjāvācanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการสอนเดรัจฉานวิชา

50. Yā pana bhikkhunī tiracchānavijjaṃ vāceyya, pācittiyaṃ.

50. อนึ่ง ภิกษุณีใดสอนเดรัจฉานวิชา ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Cittāgāravaggo pañcamo.

จิตตาคารวรรคที่ ๕.

Ārāmapavisanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในอาราม

51. Yā pana bhikkhunī jānaṃ sabhikkhukaṃ ārāmaṃ anāpucchā paviseyya, pācittiyaṃ.

51. อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ เข้าไปในอารามที่มีภิกษุอยู่โดยไม่บอกกล่าว ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Bhikkhuakkosanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการด่าภิกษุ

52. Yā pana bhikkhunī bhikkhuṃ akkoseyya vā paribhāseyya vā, pācittiyaṃ.

52. อนึ่ง ภิกษุณีใดด่าหรือบริภาษภิกษุ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Gaṇaparibhāsanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการบริภาษหมู่

53. Yā pana bhikkhunī caṇḍīkatā gaṇaṃ paribhāseyya, pācittiyaṃ.

53. อนึ่ง ภิกษุณีใดเป็นผู้ดุร้าย บริภาษหมู่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Pavāritasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการปวารณา

54. Yā pana bhikkhunī nimantitā vā pavāritā vā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

54. อนึ่ง ภิกษุณีใดอันเขาเชิญแล้วหรือปวารณาแล้ว เคี้ยวของเคี้ยวหรือฉันของฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Kulamaccharinīsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ตระหนี่ตระกูล

55. Yā pana bhikkhunī kulamaccharinī assa, pācittiyaṃ.

55. อนึ่ง ภิกษุณีใดเป็นผู้ตระหนี่ตระกูล ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Abhikkhukāvāsasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอาวาสที่ไม่มีภิกษุ

56. Yā pana bhikkhunī abhikkhuke āvāse vassaṃ vaseyya, pācittiyaṃ.

56. อนึ่ง ภิกษุณีใดอยู่จำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Apavāraṇāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ปวารณา

57. Yā pana bhikkhunī vassaṃvuṭṭhā ubhatosaṅghe tīhi ṭhānehi na pavāreyya diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, pācittiyaṃ.

57. อนึ่ง ภิกษุณีใดอยู่จำพรรษาแล้ว ไม่ปวารณาในสงฆ์สองฝ่ายด้วยสถาน ๓ คือ ด้วยเห็นก็ดี ด้วยได้ยินก็ดี ด้วยรังเกียจก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Ovādasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการโอวาท

58. Yā pana bhikkhunī ovādāya vā saṃvāsāya vā na gaccheyya, pācittiyaṃ.

58. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่ไปเพื่อรับโอวาทหรือเพื่ออยู่ร่วม ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Ovādūpasaṅkamanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท

59. Anvaddhamāsaṃ bhikkhuniyā bhikkhusaṅghato dve dhammā paccāsīsitabbā uposathapucchakañca ovādūpasaṅkamanañca. Taṃ atikkāmentiyā pācittiyaṃ.

59. ภิกษุณีพึงหวังธรรม ๒ ประการจากภิกษุสงฆ์ทุกกึ่งเดือน คือ การถามวันอุโบสถและการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ภิกษุณีผู้ล่วงละเมิดข้อนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Pasākhejātasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยฝีที่เกิดในที่ลับ

60. Yā pana bhikkhunī pasākhe jātaṃ gaṇḍaṃ vā rudhitaṃ vā anapaloketvā saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā purisena saddhiṃ ekenekā bhedāpeyya vā phālāpeyya vā dhovāpeyya vā ālimpāpeyya vā bandhāpeyya vā mocāpeyya vā, pācittiyaṃ.

60. อนึ่ง ภิกษุณีใดมีฝีหรือเลือดที่เกิดในที่ลับ ไม่บอกกล่าวสงฆ์หรือคณะ ให้บุรุษคนเดียวผ่าก็ดี เจาะก็ดี ล้างก็ดี ทาก็ดี พันก็ดี แก้ก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Ārāmavaggo chaṭṭho.

อารามวรรคที่ ๖.

Gabbhinīsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยหญิงมีครรภ์

61. Yā pana bhikkhunī gabbhiniṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

61. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่หญิงมีครรภ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Pāyantīsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้กำลังให้นมบุตร

62. Yā pana bhikkhunī pāyantiṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

62. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่หญิงผู้กำลังให้นมบุตร ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Paṭhamasikkhamānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาผู้ยังไม่ได้ศึกษาสิกขา

63. Yā pana bhikkhunī dve vassāni chasu dhammesu asikkhitasikkhaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

63. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่สิกขมานาผู้ยังไม่ได้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Dutiyasikkhamānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาผู้ศึกษาสิกขาแล้ว

64. Yā pana bhikkhunī dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ sikkhamānaṃ saṅghena asammataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

64. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่สิกขมานาผู้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Paṭhamagihigatasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์ที่ ๑

65. Yā pana bhikkhunī ūnadvādasavassaṃ gihigataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

65. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่หญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์มีอายุหย่อน ๑๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Dutiyagihigatasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์ที่ ๒

66. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇadvādasavassaṃ gihigataṃ dve vassāni chasu dhammesu asikkhitasikkhaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

66. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่หญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์มีอายุครบ ๑๒ ปี ผู้ยังไม่ได้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Tatiyagihigatasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์ที่ ๓

67. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇadvādasavassaṃ gihigataṃ dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ saṅghena asammataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

67. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่หญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์มีอายุครบ ๑๒ ปี ผู้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Paṭhamasahajīvinīsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีที่ ๑

68. Yā pana bhikkhunī sahajīviniṃ vuṭṭhāpetvā dve vassāni neva anuggaṇheyya na anuggaṇhāpeyya, pācittiyaṃ.

68. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่สหชีวินีแล้ว ไม่สงเคราะห์เอง ไม่ให้ผู้อื่นสงเคราะห์ ตลอด ๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Pavattinīnānubandhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ติดตามปวัตตินี

69. Yā pana bhikkhunī vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ dve vassāni nānubandheyya, pācittiyaṃ.

69. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่ติดตามปวัตตินีผู้ให้อุปสมบทตนตลอด ๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Dutiyasahajīvinīsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีที่ ๒

70. Yā pana bhikkhunī sahajīviniṃ vuṭṭhāpetvā neva vūpakāseyya na vūpakāsāpeyya antamaso chappañcayojanānipi, pācittiyaṃ.

70. อนึ่ง ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่สหชีวินีแล้ว ไม่หลีกออกเอง ไม่สั่งให้หลีกออก แม้ที่สุด ๕-๖ โยชน์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Gabbhinivaggo sattamo.

คัพภินีวรรคที่ ๗.

Paṭhamakumāribhūtasikkhāpadaṃ

สิกขาบทที่ ๑ ว่าด้วยกุมารี

71. Yā pana bhikkhunī ūnavīsativassaṃ kumāribhūtaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

71. อนึ่ง ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่กุมารีผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Dutiyakumāribhūtasikkhāpadaṃ

สิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยกุมารี

72. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇavīsativassaṃ kumāribhūtaṃ dve vassāni chasu dhammesu asikkhitasikkhaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

72. อนึ่ง ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่กุมารีผู้มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ ผู้ยังไม่ได้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Tatiyakumāribhūtasikkhāpadaṃ

สิกขาบทที่ ๓ ว่าด้วยกุมารี

73. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇavīsativassaṃ kumāribhūtaṃ dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ saṅghena asammataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

73. อนึ่ง ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่กุมารีผู้มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ ผู้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Ūnadvādasavassasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาหย่อน ๑๒

74. Yā pana bhikkhunī ūnadvādasavassā vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

74. อนึ่ง ภิกษุณีใด มีพรรษาหย่อน ๑๒ ให้อุปสมบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Paripuṇṇadvādasavassasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาครบ ๑๒

75. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇadvādasavassā saṅghena asammatā vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

75. อนึ่ง ภิกษุณีใด มีพรรษาครบ ๑๒ แล้ว แต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ให้อุปสมบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Khiyyanadhammasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการบ่นว่า

76. Yā pana bhikkhunī ‘‘alaṃ tāva te, ayye, vuṭṭhāpitenā’’ti vuccamānā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā sā pacchā khiyyanadhammaṃ āpajjeyya, pācittiyaṃ.

76. อนึ่ง ภิกษุณีใด เมื่อถูกกล่าวว่า "แม่เจ้า อย่าเพิ่งให้อุปสมบทเลย" รับคำว่า "ดีละ" แล้ว ภายหลังกลับบ่นว่า ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Paṭhamasikkhamānanavuṭṭhāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทที่ ๑ ว่าด้วยการให้อุปสมบทแก่สิกขมานา

77. Yā pana bhikkhunī sikkhamānaṃ ‘‘sace me tvaṃ, ayye, cīvaraṃ dassasi, evāhaṃ taṃ vuṭṭhāpessāmī’’ti vatvā sā pacchā anantarāyikinī neva vuṭṭhāpeyya, na vuṭṭhāpanāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

77. อนึ่ง ภิกษุณีใด กล่าวกับสิกขมานาว่า "แม่เจ้า ถ้าเธอจะให้จีวรแก่ฉัน ฉันจะให้อุปสมบทแก่เธอ" ครั้นภายหลัง เมื่อไม่มีอุปสรรค กลับไม่ให้อุปสมบทเอง และไม่ทำความขวนขวายเพื่อจะให้อุปสมบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Dutiyasikkhamānanavuṭṭhāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยการให้อุปสมบทแก่สิกขมานา

78. Yā pana bhikkhunī sikkhamānaṃ ‘‘sace maṃ tvaṃ, ayye, dve vassāni anubandhissasi, evāhaṃ taṃ vuṭṭhāpessāmī’’ti vatvā sā pacchā anantarāyikinī neva vuṭṭhāpeyya, na vuṭṭhāpanāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

78. อนึ่ง ภิกษุณีใด กล่าวกับสิกขมานาว่า "แม่เจ้า ถ้าเธอจะติดตามฉันตลอด ๒ ปี ฉันจะให้อุปสมบทแก่เธอ" ครั้นภายหลัง เมื่อไม่มีอุปสรรค กลับไม่ให้อุปสมบทเอง และไม่ทำความขวนขวายเพื่อจะให้อุปสมบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sokāvāsasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยที่อยู่เป็นที่เศร้าโศก

79. Yā pana bhikkhunī purisasaṃsaṭṭhaṃ kumārakasaṃsaṭṭhaṃ caṇḍiṃ sokāvāsaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

79. ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่สิกขมานาผู้คลุกคลีกับบุรุษ ผู้คลุกคลีกับกุมาร ผู้ดุร้าย ผู้มีที่อยู่เป็นที่เศร้าโศก ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Ananuññātasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาที่ไม่ได้รับอนุญาต

80. Yā pana bhikkhunī mātāpitūhi vā sāmikena vā ananuññātaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

80. ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่สิกขมานาที่มารดาบิดาหรือสามีไม่อนุญาต ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Pārivāsikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาผู้ยังอยู่ปริวาส

81. Yā pana bhikkhunī pārivāsikachandadānena sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

81. ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่สิกขมานาด้วยการให้ฉันทะแก่สิกขมานาผู้กำลังอยู่ปริวาส ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Anuvassasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบททุกปี

82. Yā pana bhikkhunī anuvassaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

82. ภิกษุณีใด ให้อุปสมบททุกปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Ekavassasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบท ๒ รูปในปีเดียว

83. Yā pana bhikkhunī ekaṃ vassaṃ dve vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

83. ภิกษุณีใด ให้อุปสมบท ๒ รูปในปีเดียว ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Kumāribhūtavaggo aṭṭhamo.

กุมารีวรรคที่ ๘.

Chattupāhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยร่มและรองเท้า

84. Yā pana bhikkhunī agilānā chattupāhanaṃ dhāreyya, pācittiyaṃ.

84. ภิกษุณีใด ไม่เป็นไข้ กั้นร่มและสวมรองเท้า ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Yānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยยาน

85. Yā pana bhikkhunī agilānā yānena yāyeyya, pācittiyaṃ.

85. ภิกษุณีใด ไม่เป็นไข้ ไปด้วยยาน ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Saṅghāṇisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเครื่องรัดเอว

86. Yā pana bhikkhunī saṅghāṇiṃ dhāreyya, pācittiyaṃ.

86. ภิกษุณีใด ทรงเครื่องรัดเอว ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Itthālaṅkārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับของสตรี

87. Yā pana bhikkhunī itthālaṅkāraṃ dhāreyya, pācittiyaṃ.

87. ภิกษุณีใด ทรงเครื่องประดับของสตรี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Gandhavaṇṇakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยของหอมและเครื่องผัดผิว

88. Yā pana bhikkhunī gandhavaṇṇakena nahāyeyya, pācittiyaṃ.

88. ภิกษุณีใด อาบน้ำด้วยของหอมและเครื่องผัดผิว ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Vāsitakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยแป้งปรุงด้วยของหอม

89. Yā pana bhikkhunī vāsitakena piññākena nahāyeyya, pācittiyaṃ.

89. ภิกษุณีใด อาบน้ำด้วยแป้งปรุงด้วยของหอมและกากมะซาง ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Bhikkhuniummaddāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้ภิกษุณีบีบนวด

90. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ.

90. ภิกษุณีใด ให้ภิกษุณีบีบนวด หรือให้ขัดสี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sikkhamānaummaddāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้สิกขมานาบีบนวด

91. Yā pana bhikkhunī sikkhamānāya ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ.

91. ภิกษุณีใด ให้สิกขมานาบีบนวด หรือให้ขัดสี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāmaṇerīummaddāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้สามเณรีบีบนวด

92. Yā pana bhikkhunī sāmaṇeriyā ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ.

92. ภิกษุณีใด ให้สามเณรีบีบนวด หรือให้ขัดสี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Gihiniummaddāpanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการให้คฤหัสถ์หญิงบีบนวด

93. Yā pana bhikkhunī gihiniyā ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ.

93. ภิกษุณีใด ให้คฤหัสถ์หญิงบีบนวด หรือให้ขัดสี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Anāpucchāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่บอกกล่าว

94. Yā pana bhikkhunī bhikkhussa purato anāpucchā āsane nisīdeyya, pācittiyaṃ.

94. ภิกษุณีใด นั่งบนอาสนะต่อหน้าภิกษุ โดยไม่บอกกล่าว ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Pañhāpucchanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการถามปัญหา

95. Yā pana bhikkhunī anokāsakataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ puccheyya, pācittiyaṃ.

95. ภิกษุณีใด ถามปัญหาภิกษุผู้ยังไม่ได้รับโอกาส ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Asaṃkaccikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผ้าพันอก

96. Yā pana bhikkhunī asaṃkaccikā gāmaṃ paviseyya, pācittiyaṃ.

96. ภิกษุณีใด ไม่มีผ้าพันอก เข้าไปสู่บ้าน ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Chattupāhanavaggo navamo.

ฉัตตุปาหนวรรคที่ ๙

Musāvādasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพูดเท็จ

97. Sampajānamusāvāde pācittiyaṃ.

97. พูดเท็จทั้งที่รู้ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Omasavādasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพูดกระทบกระเทียบ

98. Omasavāde pācittiyaṃ.

98. พูดกระทบกระเทียบ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Pesuññasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพูดส่อเสียด

99. Bhikkhunipesuññe pācittiyaṃ.

99. ในเพราะการพูดส่อเสียดภิกษุณี ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Padasodhammasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการสอนธรรมเป็นบท

100. Yā pana bhikkhunī anupasampannaṃ padaso dhammaṃ vāceyya, pācittiyaṃ.

100. อนึ่ง ภิกษุณีใด สอนธรรมเป็นบทแก่ผู้ที่ยังไม่ได้รับอุปสมบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Paṭhamasahaseyyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วม ครั้งที่ ๑

101. Yā pana bhikkhunī anupasampannāya uttaridirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

101. อนึ่ง ภิกษุณีใด นอนร่วมกับผู้ที่ยังไม่ได้รับอุปสมบท เกินกว่า ๒-๓ คืน ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Dutiyasahaseyyasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วม ครั้งที่ ๒

102. Yā pana bhikkhunī purisena sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

102. อนึ่ง ภิกษุณีใด นอนร่วมกับบุรุษ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Dhammadesanāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการแสดงธรรม

103. Yā pana bhikkhunī purisassa uttarichappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra viññunā itthiviggahena, pācittiyaṃ.

103. อนึ่ง ภิกษุณีใด แสดงธรรมแก่บุรุษ เกินกว่า ๕-๖ คำ เว้นแต่มีหญิงผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วย ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Bhūtārocanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีจริง

104. Yā pana bhikkhunī anupasampannāya uttarimanussadhammaṃ āroceyya, bhūtasmiṃ pācittiyaṃ.

104. อนึ่ง ภิกษุณีใด บอกอุตตริมนุสสธรรมแก่ผู้ที่ยังไม่ได้รับอุปสมบท เมื่อเป็นความจริง ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Duṭṭhullārocanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติชั่วหยาบ

105. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā duṭṭhullaṃ āpattiṃ anupasampannāya āroceyya aññatra bhikkhunisammutiyā, pācittiyaṃ.

105. อนึ่ง ภิกษุณีใด บอกอาบัติชั่วหยาบของภิกษุณีแก่ผู้ที่ยังไม่ได้รับอุปสมบท เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุณีสงฆ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Pathavīkhaṇanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขุดดิน

106. Yā pana bhikkhunī pathaviṃ khaṇeyya vā khaṇāpeyya vā, pācittiyaṃ.

106. อนึ่ง ภิกษุณีใด ขุดดินเอง หรือใช้ให้ผู้อื่นขุด ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Musāvādavaggo dasamo.

มุสาวาทวรรคที่ ๑๐

Bhūtagāmasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยภูตคาม

107. Bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ.

107. ในเพราะการทำลายภูตคาม ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Aññavādakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพูดกลบเกลื่อน

108. Aññavādake, vihesake pācittiyaṃ.

108. ในเพราะการพูดกลบเกลื่อน ในเพราะการทำความรำคาญ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Ujjhāpanakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการบ่น

109. Ujjhāpanake, khiyyanake pācittiyaṃ.

109. ในเพราะการบ่น ในเพราะการติเตียน ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Paṭhamasenāsanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะที่ ๑

110. Yā pana bhikkhunī saṅghikaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā bhisiṃ vā kocchaṃ vā ajjhokāse santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamantī neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

110. อนึ่ง ภิกษุณีใด ปูเองหรือใช้ให้ผู้อื่นปูเตียงก็ตาม เก้าอี้ก็ตาม ฟูกก็ตาม ม้านั่งก็ตาม ของสงฆ์ไว้ในที่แจ้ง เมื่อหลีกไป ไม่เก็บเอง ไม่ให้ผู้อื่นเก็บ หรือไม่บอกลาแล้วหลีกไป ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Dutiyasenāsanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะที่ ๒

111. Yā pana bhikkhunī saṅghike vihāre seyyaṃ santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamantī neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

111. อนึ่ง ภิกษุณีใด ปูเองหรือใช้ให้ผู้อื่นปูที่นอนไว้ในวิหารของสงฆ์ เมื่อหลีกไป ไม่เก็บเอง ไม่ให้ผู้อื่นเก็บ หรือไม่บอกลาแล้วหลีกไป ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Anupakhajjasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนอนเบียดเสียด

112. Yā pana bhikkhunī saṅghike vihāre jānaṃ pubbupagataṃ bhikkhuniṃ anupakhajja seyyaṃ kappeyya ‘‘yassā sambādho bhavissati, sā pakkamissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

112. อนึ่ง ภิกษุณีใด รู้ว่าภิกษุณีอื่นมาถึงก่อนแล้ว นอนเบียดเสียดในวิหารของสงฆ์ ด้วยคิดว่า “ผู้ใดอึดอัด ผู้นั้นก็จักหลีกไปเอง” โดยทำความรำคาญให้แก่ภิกษุณีนั้นเท่านั้นเป็นปัจจัย ไม่ใช่เหตุอื่น ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Nikkaḍḍhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขับไล่

113. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ kupitā anattamanā saṅghikā vihārā nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā, pācittiyaṃ.

113. อนึ่ง ภิกษุณีใดโกรธเคือง ไม่พอใจ ขับไล่เองก็ดี ให้ผู้อื่นขับไล่ก็ดี ซึ่งภิกษุณีออกจากวิหารของสงฆ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Vehāsakuṭisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยเรือนบน

114. Yā pana bhikkhunī saṅghike vihāre uparivehāsakuṭiyā āhaccapādakaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ.

114. อนึ่ง ภิกษุณีใด นั่งก็ดี นอนก็ดี บนเตียงก็ดี บนตั่งก็ดี อันมีเท้าเสียบสลัก ในกุฎีชั้นบนอันเป็นของสงฆ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Mahallakavihārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยวิหารใหญ่

115. Mahallakaṃ pana bhikkhuniyā vihāraṃ kārayamānāya yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya, ālokasandhiparikammāya dvatticchadanassa pariyāyaṃ appaharite ṭhitāya adhiṭṭhātabbaṃ. Tato ce uttari appaharitepi ṭhitā adhiṭṭhaheyya, pācittiyaṃ.

115. อนึ่ง ภิกษุณีผู้ให้สร้างวิหารใหญ่ พึงยืนสั่งการในที่ที่ไม่มีของเขียวสดได้เพียงรอบวงกบประตู เพื่อตระเตรียมการใส่กลอน เพื่อตกแต่งช่องแสง และเพื่อมุงหลังคาได้ ๒-๓ ชั้น ถ้าเธอสั่งการเกินกว่านั้น แม้จะยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีของเขียวสดก็ตาม ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Sappāṇakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยน้ำมีสัตว์

116. Yā pana bhikkhunī jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ tiṇaṃ vā mattikaṃ vā siñceyya vā siñcāpeyya vā, pācittiyaṃ.

116. อนึ่ง ภิกษุณีใด รู้อยู่ว่าน้ำมีตัวสัตว์ รดเองก็ดี ให้ผู้อื่นรดก็ดี ซึ่งหญ้าหรือดิน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Bhūtagāmavaggo ekādasamo.

ภูตคามวรรคที่ ๑๑

Āvasathapiṇḍasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอาวสถบิณฑบาต

117. Agilānāya bhikkhuniyā eko āvasathapiṇḍo bhuñjitabbo. Tato ce uttari bhuñjeyya, pācittiyaṃ.

117. ภิกษุณีผู้ไม่เป็นไข้ พึงฉันอาวสถบิณฑบาตได้เพียงมื้อเดียว ถ้าฉันเกินกว่านั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Gaṇabhojanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยคณะโภชน์

118. Gaṇabhojane aññatra samayā pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānasamayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, addhānagamanasamayo, nāvābhiruhanasamayo, mahāsamayo, samaṇabhattasamayo, ayaṃ tattha samayo.

118. การฉันคณะโภชน์ เว้นแต่สมัย ต้องอาบัติปาจิตตีย์ สมัยในเรื่องนั้นคือ สมัยเป็นไข้ สมัยถวายจีวร สมัยทำจีวร สมัยเดินทางไกล สมัยลงเรือ สมัยประชุมใหญ่ สมัยภัตตาหารของสมณะ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

Kāṇamātusikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยกานมาตา

119. Bhikkhuniṃ paneva kulaṃ upagataṃ pūvehi vā manthehi vā abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, ākaṅkhamānāya bhikkhuniyā dvattipattapūrā paṭiggahetabbā. Tato ce uttari paṭiggaṇheyya, pācittiyaṃ. Dvattipattapūre paṭiggahetvā tato nīharitvā bhikkhunīhi saddhiṃ saṃvibhajitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci.

119. อนึ่ง ตระกูลปวารณาภิกษุณีผู้เข้าไปสู่ตระกูล ด้วยขนมก็ดี ด้วยสัตตุผงก็ดี ภิกษุณีผู้ต้องการพึงรับได้เต็ม ๒-๓ บาตร ถ้าเธอรับเกินกว่านั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ครั้นรับเต็ม ๒-๓ บาตรแล้ว นำออกมาจากที่นั้นแล้ว พึงแบ่งปันกับภิกษุณีทั้งหลาย นี้เป็นความถูกต้องในเรื่องนั้น

Vikālabhojanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารในเวลาวิกาล

120. Yā pana bhikkhunī vikāle khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

120. อนึ่ง ภิกษุณีใด เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ซึ่งของเคี้ยวก็ดี ซึ่งของฉันก็ดี ในเวลาวิกาล ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Sannidhikārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเก็บของไว้ฉัน

121. Yā pana bhikkhunī sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

121. อนึ่ง ภิกษุณีใด เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ซึ่งของเคี้ยวก็ดี ซึ่งของฉันก็ดี ที่ทำการสะสมไว้ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Dantaponasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยไม้สีฟัน

122. Yā pana bhikkhunī adinnaṃ mukhadvāraṃ āhāraṃ āhareyya aññatra udakadantaponā, pācittiyaṃ.

122. อนึ่ง ภิกษุณีใด นำอาหารที่เขายังไม่ได้ถวายให้ล่วงช่องปากเข้าไป เว้นแต่น้ำและไม้สีฟัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Uyyojanasikkhāpadaṃ

อุโยชนสิกขาบท

123. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ ‘‘ehāyye, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisissāmā’’ti tassā dāpetvā vā adāpetvā vā uyyojeyya ‘‘gacchāyye, na me tayā saddhiṃ kathā vā nisajjā vā phāsu hoti, ekikāya me kathā vā nisajjā vā phāsu hotī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

123. อนึ่ง ภิกษุณีใดชวนภิกษุณีว่า 'มาเถิดแม่เจ้า เราจักเข้าไปบิณฑบาตในบ้านหรือนิคมด้วยกัน' แล้วให้ก็ดี ไม่ให้ก็ดี ซึ่งอาหารแก่ภิกษุณีนั้น แล้วส่งเธอกลับไปด้วยคำว่า 'ไปเถิดแม่เจ้า การพูดก็ดี การนั่งก็ดี ของฉันกับท่านไม่เป็นที่สบาย การพูดก็ดี การนั่งก็ดี ของฉันผู้เดียวเป็นที่สบาย' ทำความหมายอย่างนี้เท่านั้นให้เป็นปัจจัย ไม่ใช่เหตุอื่น ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Sabhojanasikkhāpadaṃ

สโภชนสิกขาบท

124. Yā pana bhikkhunī sabhojane kule anupakhajja nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

124. อนึ่ง ภิกษุณีใด เข้าไปนั่งแทรกแซงในตระกูลที่มีคนกำลังบริโภคอาหารอยู่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Rahopaṭicchannasikkhāpadaṃ

รโหปฏิฉันนสิกขาบท

125. Yā pana bhikkhunī purisena saddhiṃ raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

125. อนึ่ง ภิกษุณีใด นั่งในที่ลับคือในที่กำบังกับบุรุษ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Rahonisajjasikkhāpadaṃ

รโหสิกขาบท

126. Yā pana bhikkhunī purisena saddhiṃ ekenekā raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

126. อนึ่ง ภิกษุณีใด นั่งในที่ลับคือสองต่อสองกับบุรุษ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Bhojanavaggo dvādasamo.

โภชนวรรคที่ ๑๒

Cārittasikkhāpadaṃ

จาริตตสิกขาบท

127. Yā pana bhikkhunī nimantitā sabhattā samānā santiṃ bhikkhuniṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, ayaṃ tattha samayo.

127. ภิกษุณีใดอันเขาอาราธนาแล้ว มีภัตแล้ว ไม่บอกลาภิกษุณีที่มีอยู่ เที่ยวไปในสกุลทั้งหลายก่อนภัตหรือหลังภัต เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์. สมัยในเรื่องนั้นคือ สมัยถวายจีวร สมัยทำจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น.

Mahānāmasikkhāpadaṃ

มหานามสิกขาบท

128. Agilānāya bhikkhuniyā catumāsappaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punapavāraṇāya, aññatra niccapavāraṇāya. Tato ce uttari sādiyeyya, pācittiyaṃ.

128. ภิกษุณีผู้ไม่เจ็บไข้ พึงยินดีการปวารณาด้วยปัจจัยได้ ๔ เดือน เว้นแต่ปวารณาซ้ำ เว้นแต่ปวารณาเป็นนิตย์. ถ้าเธอยินดีเกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์.

Uyyuttasenāsikkhāpadaṃ

อุยยุตตเสนาสิกขาบท

129. Yā pana bhikkhunī uyyuttaṃ senaṃ dassanāya gaccheyya aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ.

129. ภิกษุณีใดไปเพื่อดูเสนาที่ยกออกไป เว้นแต่มีเหตุปัจจัยเช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์.

Senāvāsasikkhāpadaṃ

เสนาวาสสิกขาบท

130. Siyā ca tassā bhikkhuniyā kocideva paccayo senaṃ gamanāya, dirattatirattaṃ tāya bhikkhuniyā senāya vasitabbaṃ. Tato ce uttari vaseyya, pācittiyaṃ.

130. ถ้าภิกษุณีนั้นมีเหตุบางอย่างเพื่อไปสู่เสนา ภิกษุณีนั้นพึงอยู่ในเสนาได้ ๒-๓ คืน. ถ้าเธออยู่เกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์.

Uyyodhikasikkhāpadaṃ

อุโยธิกสิกขาบท

131. Dirattatirattaṃ ce bhikkhunī senāya vasamānā uyyodhikaṃ vā balaggaṃ vā senābyūhaṃ vā anīkadassanaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

131. ถ้าภิกษุณีอยู่ในเสนา ๒-๓ คืน ไปดูการรบก็ดี ที่รวมพลก็ดี การจัดกระบวนทัพก็ดี การตรวจพลก็ดี เป็นปาจิตตีย์.

Surāpānasikkhāpadaṃ

สุราปานสิกขาบท

132. Surāmerayapāne pācittiyaṃ.

132. ในการดื่มสุราและเมรัย เป็นปาจิตตีย์.

Aṅgulipatodakasikkhāpadaṃ

อังคุลิปโตทกสิกขาบท

133. Aṅgulipatodake pācittiyaṃ.

133. ในการจี้ด้วยนิ้วมือ เป็นปาจิตตีย์.

Hasadhammasikkhāpadaṃ

หสธัมมสิกขาบท

134. Udake hasadhamme pācittiyaṃ.

134. ในการเล่นคะนองในน้ำ เป็นปาจิตตีย์.

Anādariyasikkhāpadaṃ

อนาทริยสิกขาบท

135. Anādariye pācittiyaṃ.

135. ในความไม่เอื้อเฟื้อ เป็นปาจิตตีย์.

Bhiṃsāpanasikkhāpadaṃ

ภิงสาปนสิกขาบท

136. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ bhiṃsāpeyya, pācittiyaṃ.

136. ภิกษุณีใดพึงทำให้ภิกษุณีหวาดกลัว เป็นปาจิตตีย์.

Cārittavaggo terasamo.

จาริตตวรรคที่ ๑๓

Jotisikkhāpadaṃ

โชติสิกขาบท

137. Yā pana bhikkhunī agilānā visibbanāpekkhā jotiṃ samādaheyya vā samādahāpeyya vā aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ.

137. ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ หวังจะผิงไฟ ก่อไฟเองก็ดี ให้ผู้อื่นก่อก็ดี เว้นแต่มีเหตุปัจจัยเช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์.

Nahānasikkhāpadaṃ

นหานสิกขาบท

138. Yā pana bhikkhunī orenaddhamāsaṃ nahāyeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo ‘‘diyaḍḍho māso seso gimhāna’’nti ‘‘vassānassa paṭhamo māso’’ iccete aḍḍhateyyamāsā uṇhasamayo, pariḷāhasamayo, gilānasamayo, kammasamayo, addhānagamanasamayo, vātavuṭṭhisamayo, ayaṃ tattha samayo.

138. ภิกษุณีใดอาบน้ำภายในกึ่งเดือน เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์. สมัยในเรื่องนั้นคือ เดือนครึ่งที่เหลือแห่งฤดูร้อน และเดือนแรกแห่งฤดูฝน รวมเป็น ๒ เดือนครึ่งนี้ เป็นสมัยร้อน เป็นสมัยมีเหงื่อไคลมาก เป็นสมัยเจ็บไข้ เป็นสมัยทำงาน เป็นสมัยเดินทางไกล เป็นสมัยมีลมและฝน นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น.

Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadaṃ

ทุพพัณณกรณ์สิกขาบท

139. Navaṃ pana bhikkhuniyā cīvaralābhāya tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ ādātabbaṃ nīlaṃ vā kaddamaṃ vā kāḷasāmaṃ vā. Anādā ce bhikkhunī tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ navaṃ cīvaraṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

139. เมื่อภิกษุณีได้จีวรใหม่ พึงถือเอาวัตถุสำหรับทำให้เสียสี ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สีเขียวคราม สีตม หรือสีดำคล้ำ. ถ้าภิกษุณีไม่ถือเอาวัตถุสำหรับทำให้เสียสี ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง ใช้สอยจีวรใหม่ เป็นปาจิตตีย์.

Vikappanasikkhāpadaṃ

วิกัปปนสิกขาบท

140. Yā pana bhikkhunī bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā sikkhamānāya vā sāmaṇerassa vā sāmaṇeriyā vā sāmaṃ cīvaraṃ vikappetvā apaccuddhāraṇaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

140. ภิกษุณีใดวิกัปจีวรแก่ภิกษุ ภิกษุณี สิกขมานา สามเณร หรือสามเณรีเองแล้ว ไม่ได้ถอนคืน นำมาใช้สอย เป็นปาจิตตีย์.

Apanidhāpanasikkhāpadaṃ

อปนิธาปนสิกขาบท

141. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā pattaṃ vā cīvaraṃ vā nisīdanaṃ vā sūcigharaṃ vā kāyabandhanaṃ vā apanidheyya vā apanidhāpeyya vā antamaso hasāpekkhāpi, pācittiyaṃ.

141. ภิกษุณีใดซ่อนเองก็ดี ให้ผู้อื่นซ่อนก็ดี ซึ่งบาตรก็ดี จีวรก็ดี ผ้านิสีทนะก็ดี กล่องเข็มก็ดี ประคดเอวก็ดี ของภิกษุณี โดยที่สุดแม้เพื่อหัวเราะเล่น เป็นปาจิตตีย์.

Sañciccasikkhāpadaṃ

สัญจิจจสิกขาบท

142. Yā pana bhikkhunī sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, pācittiyaṃ.

142. อนึ่ง ภิกษุณีใดแกล้งพรากสัตว์จากชีวิต เป็นปาจิตตีย์.

Sappāṇakasikkhāpadaṃ

สัปปาณกสิกขาบท

143. Yā pana bhikkhunī jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

143. อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ บริโภคน้ำมีสัตว์ เป็นปาจิตตีย์.

Ukkoṭanasikkhāpadaṃ

อุกโกฏนสิกขาบท

144. Yā pana bhikkhunī jānaṃ yathādhammaṃ nihatādhikaraṇaṃ punakammāya ukkoṭeyya, pācittiyaṃ.

144. อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ อธิกรณ์ที่ระงับแล้วตามธรรม กลับรื้อฟื้นขึ้นมาเพื่อทำใหม่ เป็นปาจิตตีย์.

Theyyasatthasikkhāpadaṃ

เถยยสัตถสิกขาบท

145. Yā pana bhikkhunī jānaṃ theyyasatthena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi, pācittiyaṃ.

145. อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ นัดแนะกับพวกโจร เดินทางร่วมกัน แม้ที่สุดเพียงระหว่างบ้าน เป็นปาจิตตีย์.

Ariṭṭhasikkhāpadaṃ

อริฏฐสิกขาบท

146. Yā pana bhikkhunī evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti. Sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāyye antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya. Yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, pācittiyaṃ.

146. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า “ดิฉันรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตราย ธรรมเหล่านั้นอันบุคคลเสพอยู่ไม่เป็นอันตราย” ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้า อย่ากล่าวอย่างนั้น อย่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น แม่เจ้า ธรรมที่เป็นอันตราย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายโดยปริยายเป็นอันมาก และธรรมเหล่านั้นอันบุคคลเสพอยู่ก็เป็นอันตราย” ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยึดถืออยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศเพื่อสละทิฏฐินั้นถึงสามครั้ง ถ้าเธออันภิกษุณีทั้งหลายสวดประกาศถึงสามครั้งแล้วสละทิฏฐินั้นได้ นั่นเป็นความดี ถ้าไม่สละ เป็นปาจิตตีย์.

Jotivaggo cuddasamo.

โชติวรรคที่ ๑๔

Ukkhittasambhogasikkhāpadaṃ

อุกขิตตสัมโภคสิกขาบท

147. Yā pana bhikkhunī jānaṃ tathāvādiniyā bhikkhuniyā akaṭānudhammāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissaṭṭhāya saddhiṃ sambhuñjeyya vā, saṃvaseyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

147. อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ว่าภิกษุณีผู้กล่าวอย่างนั้นยังไม่ทำตามธรรม ยังไม่สละทิฏฐินั้น ยังร่วมฉันด้วยก็ดี ร่วมอยู่ด้วยก็ดี หรือร่วมนอนด้วยก็ดี เป็นปาจิตตีย์.

Kaṇṭakasikkhāpadaṃ

กัณฏกสิกขาบท

148. Samaṇuddesāpi ce evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti. Sā samaṇuddesā bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, samaṇuddese evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāyye, samaṇuddese antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti. Evañca sā samaṇuddesā bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā samaṇuddesā bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘ajjatagge te, ayye, samaṇuddese na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo, yampi caññā samaṇuddesā labhanti bhikkhunīhi saddhiṃ dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ, sāpi te natthi, cara pire, vinassā’’ti. Yā pana bhikkhunī jānaṃ tathānāsitaṃ samaṇuddesaṃ upalāpeyya vā, upaṭṭhāpeyya vā, sambhuñjeyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

148. แม้สามเณรีก็พึงกล่าวอย่างนี้ว่า “ดิฉันรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตราย ธรรมเหล่านั้นอันบุคคลเสพอยู่ไม่เป็นอันตราย” สามเณรีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้าสามเณรี อย่ากล่าวอย่างนั้น อย่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น แม่เจ้าสามเณรี ธรรมที่เป็นอันตราย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายโดยปริยายเป็นอันมาก และธรรมเหล่านั้นอันบุคคลเสพอยู่ก็เป็นอันตราย” ถ้าสามเณรีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยึดถืออยู่อย่างนั้น สามเณรีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้าสามเณรี ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เธอไม่พึงอ้างพระผู้มีพระภาคว่าเป็นศาสดา และการที่สามเณรีอื่นได้ร่วมนอนกับภิกษุณี ๒-๓ คืนนั้น ก็ไม่มีแก่เธอ เธอจงไปเสีย จงฉิบหายเสีย” อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ว่าสามเณรีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายขับไล่แล้วอย่างนั้น ยังเกลี้ยกล่อมก็ดี บำรุงก็ดี ร่วมฉันด้วยก็ดี หรือร่วมนอนด้วยก็ดี เป็นปาจิตตีย์.

Sahadhammikasikkhāpadaṃ

สหธรรมิกสิกขาบท

149. Yā pana bhikkhunī bhikkhunīhi sahadhammikaṃ vuccamānā evaṃ vadeyya ‘‘na tāvāhaṃ, ayye, etasmiṃ sikkhāpade sikkhissāmi, yāva na aññaṃ bhikkhuniṃ byattaṃ vinayadharaṃ paripucchāmī’’ti, pācittiyaṃ. Sikkhamānāya, bhikkhave, bhikkhuniyā aññātabbaṃ paripucchitabbaṃ paripañhitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci.

149. อนึ่ง ภิกษุณีใดอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวโดยชอบธรรมอยู่ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้า ดิฉันยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ยังไม่ได้สอบถามภิกษุณีอื่นผู้ฉลาด ทรงวินัย” เป็นปาจิตตีย์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีผู้กำลังศึกษา พึงรู้ พึงสอบถาม พึงไต่ถาม นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น.

Vilekhanasikkhāpadaṃ

วิเลขนสิกขาบท

150. Yā pana bhikkhunī pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘kiṃ panimehi khuddānukhuddakehi sikkhāpadehi uddiṭṭhehi, yāvadeva kukkuccāya vihesāya vilekhāya saṃvattantī’’ti, sikkhāpadavivaṇṇake pācittiyaṃ.

150. อนึ่ง ภิกษุณีใดเมื่อปาติโมกข์กำลังแสดงอยู่ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า “สิกขาบทเล็กน้อยหยุมหยิมเหล่านี้จะแสดงไปทำไม ย่อมเป็นไปเพื่อความรำคาญ เพื่อความลำบาก เพื่อความเดือดร้อนเท่านั้น” เป็นปาจิตตีย์ในเพราะติเตียนสิกขาบท.

Mohanasikkhāpadaṃ

โมหนสิกขาบท

151. Yā pana bhikkhunī anvaddhamāsaṃ pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘idāneva kho ahaṃ, ayye, jānāmi ayampi kira dhammo suttāgato suttapariyāpanno anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchatī’’ti, tañce bhikkhuniṃ aññā bhikkhuniyo jāneyyuṃ nisinnapubbaṃ imāya bhikkhuniyā dvattikkhattuṃ pātimokkhe uddissamāne, ko pana vādo bhiyyo, na ca tassā bhikkhuniyā aññāṇakena mutti atthi, yañca tattha āpattiṃ āpannā, tañca yathādhammo kāretabbo, uttari cassā moho āropetabbo ‘‘tassā te, ayye, alābhā, tassā te dulladdhaṃ, yaṃ tvaṃ pātimokkhe uddissamāne na sādhukaṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karosī’’ti, idaṃ tasmiṃ mohanake pācittiyaṃ.

151. อนึ่ง ภิกษุณีใด เมื่อปาติโมกข์กำลังแสดงอยู่ทุกกึ่งเดือน พึงกล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้า บัดนี้ดิฉันเพิ่งรู้ว่า ธรรมแม้นี้ก็มาในพระสูตร นับเนื่องในพระสูตร ย่อมมาสู่การแสดงทุกกึ่งเดือน” ถ้าภิกษุณีทั้งหลายอื่นรู้ว่าภิกษุณีนี้เคยนั่งฟังปาติโมกข์ที่กำลังแสดงอยู่มาแล้วสองสามครั้ง จะกล่าวอะไรถึงมากกว่านั้นเล่า ภิกษุณีนั้นไม่มีความพ้นเพราะความไม่รู้ และเธอต้องอาบัติใดในเรื่องนั้น พึงให้เธอทำคืนตามธรรม และพึงยกความหลงขึ้นแก่เธอว่า “แม่เจ้า นั่นไม่ใช่ลาภของท่าน ท่านได้ไม่ดีแล้ว ที่ท่านเมื่อปาติโมกข์กำลังแสดงอยู่ ไม่ตั้งใจฟังให้ดี ไม่มนสิการโดยแยบคาย” นี้เป็นปาจิตตีย์ในโมหนสิกขาบทนั้น.

Pahārasikkhāpadaṃ

ปหารสิกขาบท

152. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā kupitā anattamanā pahāraṃ dadeyya, pācittiyaṃ.

152. อนึ่ง ภิกษุณีใดโกรธ ไม่พอใจ ประหารภิกษุณี เป็นปาจิตตีย์.

Talasattikasikkhāpadaṃ

ตลสัตติกสิกขาบท

153. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā kupitā anattamanā talasattikaṃ uggireyya, pācittiyaṃ.

153. อนึ่ง ภิกษุณีใดโกรธ ไม่พอใจ เงื้อฝ่ามือต่อภิกษุณี เป็นปาจิตตีย์.

Amūlakasikkhāpadaṃ

อมูลกสิกขาบท

154. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃseyya, pācittiyaṃ.

154. อนึ่ง ภิกษุณีใดตามกำจัดภิกษุณีด้วยอาบัติสังฆาทิเสสไม่มีมูล เป็นปาจิตตีย์.

Sañciccasikkhāpadaṃ

สัญจิจจสิกขาบท

155. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā sañcicca kukkuccaṃ upadaheyya ‘‘itissā muhuttampi aphāsu bhavissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

155. อนึ่ง ภิกษุณีใดแกล้งก่อความรำคาญแก่ภิกษุณี ด้วยประสงค์ว่า “ด้วยวิธีนี้ เธอจักมีความไม่สบายใจแม้เพียงครู่หนึ่ง” โดยทำเหตุนี้ให้เป็นปัจจัยเท่านั้น ไม่ใช่เหตุอื่น เป็นปาจิตตีย์.

Upassuti sikkhāpadaṃ

อุปัสสุติสิกขาบท

156. Yā pana bhikkhunī bhikkhunīnaṃ bhaṇḍanajātānaṃ kalahajātānaṃ vivādāpannānaṃ upassutiṃ tiṭṭheyya ‘‘yaṃ imā bhaṇissanti, taṃ sossāmī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

156. ภิกษุณีใดแล พึงยืนแอบฟังภิกษุณีทั้งหลายผู้เกิดการทะเลาะ เกิดการวิวาท ถึงการแก่งแย่งกัน โดยกระทำเหตุนั้นนั่นแหละ ไม่ใช่เหตุอื่นว่า ‘เราจักฟังสิ่งที่ภิกษุณีเหล่านี้จักพูด’ เป็นปาจิตตีย์.

Diṭṭhivaggo pannarasamo.

หมวดทิฏฐิที่สิบห้า

Kammappaṭibāhanasikkhāpadaṃ

กัมมัปปฏิพาหนสิกขาบท

157. Yā pana bhikkhunī dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya, pācittiyaṃ.

157. ภิกษุณีใดแล ให้ฉันทะในกรรมอันเป็นธรรมแล้ว พึงถึงความติเตียนในภายหลัง เป็นปาจิตตีย์.

Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadaṃ

ฉันทังอทัตวาคมนสิกขาบท

158. Yā pana bhikkhunī saṅghe vinicchayakathāya vattamānāya chandaṃ adatvā uṭṭhāyāsanā pakkameyya, pācittiyaṃ.

158. ภิกษุณีใดแล เมื่อสงฆ์กำลังวินิจฉัยเรื่องราวอยู่ ไม่ให้ฉันทะแล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป เป็นปาจิตตีย์.

Dubbalasikkhāpadaṃ

ทุพพลสิกขาบท

159. Yā pana bhikkhunī samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya ‘‘yathāsanthutaṃ bhikkhuniyo saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇāmentī’’ti, pācittiyaṃ.

159. ภิกษุณีใดแล เมื่อสงฆ์พร้อมเพรียงกันให้จีวรแล้ว พึงถึงความติเตียนในภายหลังว่า ‘ภิกษุณีทั้งหลายย่อมนำลาภของสงฆ์ไปตามความคุ้นเคย’ เป็นปาจิตตีย์.

Pariṇāmanasikkhāpadaṃ

ปริณามนสิกขาบท

160. Yā pana bhikkhunī jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ puggalassa pariṇāmeyya, pācittiyaṃ.

160. ภิกษุณีใดแล รู้อยู่ พึงน้อมลาภของสงฆ์ที่เขาน้อมไว้แล้วไปเพื่อบุคคล เป็นปาจิตตีย์.

Ratanasikkhāpadaṃ

รตนสิกขาบท

161. Yā pana bhikkhunī ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā aññatra ajjhārāmā vā ajjhāvasathā vā uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā, pācittiyaṃ. Ratanaṃ vā pana bhikkhuniyā ratanasammataṃ vā ajjhārāme vā ajjhāvasathe vā uggahetvā vā uggahāpetvā vā nikkhipitabbaṃ ‘‘yassa bhavissati, so harissatī’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

161. ภิกษุณีใดแล พึงเก็บเอง หรือให้ผู้อื่นเก็บ ซึ่งรัตนะ หรือของที่สมมติว่าเป็นรัตนะ เว้นแต่ในอาราม หรือในที่พัก เป็นปาจิตตีย์ อนึ่ง รัตนะ หรือของที่สมมติว่าเป็นรัตนะ ภิกษุณีเก็บเอง หรือให้ผู้อื่นเก็บให้แล้ว ในอาราม หรือในที่พัก พึงเก็บไว้ด้วยตั้งใจว่า ‘ของใครจักเป็น ผู้นั้นจักนำไป’ นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น.

Sūcigharasikkhāpadaṃ

สูจิฆรสิกขาบท

162. Yā pana bhikkhunī aṭṭhimayaṃ vā dantamayaṃ vā visāṇamayaṃ vā sūcigharaṃ kārāpeyya, bhedanakaṃ pācittiyaṃ.

162. ภิกษุณีใดแล พึงให้ทำรังเข็มด้วยกระดูกก็ดี ด้วยงาก็ดี ด้วยเขาก็ดี เป็นปาจิตตีย์อันจะต้องทำลาย.

Mañcapīṭhasikkhāpadaṃ

มัญจปีฐสิกขาบท

163. Navaṃ pana bhikkhuniyā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānāya aṭṭhaṅgulapādakaṃ kāretabbaṃ sugataṅgulena aññatra heṭṭhimāya aṭaniyā. Taṃ atikkāmentiyā chedanakaṃ pācittiyaṃ.

163. อนึ่ง ภิกษุณีผู้กำลังให้ทำเตียงก็ดี เก้าอี้ก็ดี อันใหม่ พึงให้ทำเท้ามีประมาณแปดนิ้ว ด้วยสุคตนิ้ว เว้นจากไม้ขัดล่าง ภิกษุณีผู้ล่วงเกินประมาณนั้น เป็นปาจิตตีย์อันจะต้องตัด.

Tūlonaddhasikkhāpadaṃ

ตูลอนัทธสิกขาบท

164. Yā pana bhikkhunī mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā tūlonaddhaṃ kārāpeyya, uddālanakaṃ pācittiyaṃ.

164. ภิกษุณีใดแล พึงให้ทำเตียงก็ดี เก้าอี้ก็ดี อันยัดด้วยนุ่น เป็นปาจิตตีย์อันจะต้องรื้อ.

Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadaṃ

กัณฑุปปฏิฉาทิสิกขาบท

165. Kaṇḍuppaṭicchādiṃ pana bhikkhuniyā kārayamānāya pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso catasso vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ dve vidatthiyo. Taṃ atikkāmentiyā chedanakaṃ pācittiyaṃ.

165. อนึ่ง ภิกษุณีเมื่อจะให้ทำผ้าปิดฝี พึงให้ทำมีประมาณ ประมาณในเรื่องนั้นดังนี้ คือ โดยยาว ๔ คืบ ด้วยสุคตคืบ โดยกว้าง ๒ คืบ ภิกษุณีผู้ให้ทำล่วงประมาณนั้น เป็นปาจิตตีย์อันจะต้องตัด.

Nandasikkhāpadaṃ

นันทสิกขาบท

166. Yā pana bhikkhunī sugatacīvarappamāṇaṃ cīvaraṃ kārāpeyya, atirekaṃ vā, chedanakaṃ pācittiyaṃ. Tatridaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇaṃ, dīghaso nava vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ cha vidatthiyo, idaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇanti.

166. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้ทำจีวรมีประมาณเท่าจีวรของพระสุคต หรือเกินกว่านั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์มีโทษถึงตัด. ประมาณจีวรของพระสุคตในเรื่องนั้นดังนี้ คือ ยาว ๙ คืบสุคตคืบ กว้าง ๖ คืบ, นี้เป็นประมาณจีวรของพระสุคต.

Dhammikavaggo soḷasamo.

ธัมมิกวรรคที่ ๑๖

Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, chasaṭṭhisatā pācittiyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

ท่านทั้งหลาย ปาจิตติยธรรม ๑๖๖ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้วในธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วในธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้.

Pācittiyā niṭṭhitā.

ปาจิตติยกัณฑ์จบแล้ว.

Pāṭidesanīyā

ปาฏิเทสนียะ

Ime kho panāyyāyo aṭṭha pāṭidesanīyā

อนึ่ง ท่านทั้งหลาย ปาฏิเทสนียธรรม ๘ สิกขาบทเหล่านี้

Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

มาในอุเทศ.

Sappiviññāpanasikkhāpadaṃ

สัปปิวิญญาปนสิกขาบท

1. Yā pana bhikkhunī agilānā sappiṃ viññāpetvā bhuñjeyya, paṭidesetabbaṃ tāya bhikkhuniyā ‘‘gārayhaṃ, ayye, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti.

1. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอเนยใสมาฉัน ภิกษุณีนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘ท่านเจ้าข้า ดิฉันต้องธรรมอันไม่สมควร เป็นปาฏิเทสนียะที่ควรติเตียน ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น’.

Telaviññāpanasikkhāpadaṃ

เตลวิญญาปนสิกขาบท

2. Yā pana bhikkhunī agilānā telaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

2. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอน้ำมันมาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น

Madhuviññāpanasikkhāpadaṃ

มธุวิญญาปนสิกขาบท

3. Yā pana bhikkhunī agilānā madhuṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

3. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอน้ำผึ้งมาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น

Phāṇitaviññāpanasikkhāpadaṃ

ผาณิตวิญญาปนสิกขาบท

4. Yā pana bhikkhunī agilānā phāṇitaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

4. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอน้ำอ้อยมาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น

Macchaviññāpanasikkhāpadaṃ

มัจฉวิญญาปนสิกขาบท

5. Yā pana bhikkhunī agilānā macchaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

5. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอปลามาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น

Maṃsaviññāpanasikkhāpadaṃ

มังสวิญญาปนสิกขาบท

6. Yā pana bhikkhunī agilānā maṃsaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

6. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอเนื้อมาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น

Khīraviññāpanasikkhāpadaṃ

ขีรวิญญาปนสิกขาบท

7. Yā pana bhikkhunī agilānā khīraṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

7. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอนมสดมาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น

Dadhiviññāpanasikkhāpadaṃ

ทธวิญญาปนสิกขาบท

8. Yā pana bhikkhunī agilānā dadhiṃ viññāpetvā bhuñjeyya, paṭidesetabbaṃ tāya bhikkhuniyā ‘‘gārayhaṃ, ayye, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti.

8. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอนมส้มมาฉัน ภิกษุณีนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘แม่เจ้า ดิฉันต้องธรรมที่น่าติเตียน ไม่เป็นที่สบาย เป็นปาฏิเทสนียะ ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น’

Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, aṭṭha pāṭidesanīyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

แม่เจ้าทั้งหลาย ปาฏิเทสนียธรรม ๘ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ในธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามแม่เจ้าทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วในธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้

Pāṭidesanīyā niṭṭhitā.

ปาฏิเทสนียะจบแล้ว

Sekhiyā

เสขิยธรรม

Ime kho panāyyāyo, sekhiyā dhammā uddesaṃ āgacchanti.

แม่เจ้าทั้งหลาย ก็เสขิยธรรมเหล่านี้แล ย่อมมาสู่อุเทศ

Parimaṇḍalasikkhāpadaṃ

ปริมณฑลสิกขาบท

1. Parimaṇḍalaṃ nivāsessāmīti sikkhā karaṇīyā.

1. พึงทำความศึกษาว่า จักนุ่งให้เป็นปริมณฑล

2. Parimaṇḍalaṃ pārupissāmīti sikkhā karaṇīyā.

2. พึงทำความศึกษาว่า จักห่มให้เป็นปริมณฑล

Suppaṭicchannasikkhāpadaṃ

สุปปฏิฉันนสิกขาบท

3. Suppaṭicchannā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

3. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้ปกปิดดีแล้วไปในละแวกบ้าน

4. Suppaṭicchannā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

4. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้ปกปิดดีแล้วนั่งในละแวกบ้าน

Susaṃvutasikkhāpadaṃ

สุสังวุตสิกขาบท

5. Susaṃvutā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

5. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้สำรวมดีแล้วไปในละแวกบ้าน

6. Susaṃvutā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

6. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้สำรวมดีแล้วนั่งในละแวกบ้าน

Okkhittacakkhusikkhāpadaṃ

อกขิตตจักขุสิกขาบท

7. Okkhittacakkhunī antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

7. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้มีจักษุทอดลงไปในละแวกบ้าน

8. Okkhittacakkhunī antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

8. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้มีจักษุทอดลงนั่งในละแวกบ้าน

Ukkhittakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเงยหน้า

9. Na ukkhittakāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

9. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่เงยหน้าไปในละแวกบ้าน

10. Na ukkhittakāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

10. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่เงยหน้านั่งในละแวกบ้าน

Parimaṇḍalavaggo paṭhamo.

ปริมณฑลวรรคที่ ๑

Ujjagghikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการหัวเราะลั่น

11. Na ujjagghikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

11. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่หัวเราะลั่นไปในละแวกบ้าน

12. Na ujjagghikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

12. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่หัวเราะลั่นนั่งในละแวกบ้าน

Uccasaddasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการส่งเสียงดัง

13. Appasaddā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

13. พึงทำความศึกษาว่า เราจักมีเสียงน้อยไปในละแวกบ้าน

14. Appasaddā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

14. พึงทำความศึกษาว่า เราจักมีเสียงน้อยนั่งในละแวกบ้าน

Kāyappacālakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไกวตัว

15. Na kāyappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

15. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวตัวไปในละแวกบ้าน

16. Na kāyappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

16. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวตัวนั่งในละแวกบ้าน

Bāhuppacālakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไกวแขน

17. Na bāhuppacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

17. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวแขนไปในละแวกบ้าน

18. Na bāhuppacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

18. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวแขนนั่งในละแวกบ้าน

Sīsappacālakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไกวศีรษะ

19. Na sīsappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

19. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวศีรษะไปในละแวกบ้าน

20. Na sīsappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

20. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวศีรษะนั่งในละแวกบ้าน

Ujjagghikavaggo dutiyo.

อุชฌัคฆิกวรรคที่ ๒

Khambhakatasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการค้ำสะเอว

21. Na khambhakatā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

21. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ค้ำสะเอวไปในละแวกบ้าน

22. Na khambhakatā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

22. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ค้ำสะเอวนั่งในละแวกบ้าน

Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการคลุมศีรษะ

23. Na oguṇṭhitā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

23. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่คลุมศีรษะไปในละแวกบ้าน

24. Na oguṇṭhitā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

24. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่คลุมศีรษะนั่งในละแวกบ้าน

Ukkuṭikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนั่งกระโหย่ง

25. Na ukkuṭikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

25. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่นั่งกระโหย่งไปในละแวกบ้าน

Pallatthikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนั่งรัดเข่า

26. Na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

26. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่นั่งรัดเข่านั่งในละแวกบ้าน

Sakkaccapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตโดยเคารพ

27. Sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

27. พึงทำความศึกษาว่า เราจักรับบิณฑบาตโดยเคารพ

Pattasaññinīpaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตโดยความสำคัญในบาตร

28. Pattasaññinī piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

28. พึงทำความศึกษาว่า เราจักรับบิณฑบาตโดยความสำคัญในบาตร

Samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตโดยมีแกงพอส่วน

29. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

29. พึงทำความศึกษาว่า เราจักรับบิณฑบาตโดยมีแกงพอส่วน

Samatittikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตเสมอขอบปากบาตร

30. Samatittikaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

30. พึงทำความศึกษาว่า เราจักรับบิณฑบาตเสมอขอบปากบาตร

Khambhakatavaggo tatiyo.

ขัมภกตวรรคที่ ๓

Sakkaccabhuñjanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตโดยเคารพ

31. Sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

31. พึงทำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาตโดยเคารพ

Pattasaññinībhuñjanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตโดยความสำคัญในบาตร

32. Pattasaññinī piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

32. พึงทำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาตโดยความสำคัญในบาตร

Sapadānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตตามลำดับ

33. Sapadānaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

33. พึงทำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาตตามลำดับ

Samasūpakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตโดยมีแกงพอส่วน

34. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

34. พึงทำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาตโดยมีแกงพอส่วน

Na thūpakatasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันโดยขย้ำแต่ยอดลงไป

35. Na thūpakato omadditvā piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

35. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันบิณฑบาตโดยขย้ำแต่ยอดลงไป

Odanappaṭicchādanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่เอาข้าวสุกปกปิดแกง

36. Na sūpaṃ vā byañjanaṃ vā odanena paṭicchādessāmi bhiyyokamyataṃ upādāyāti sikkhā karaṇīyā.

36. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่เอาข้าวสุกปกปิดแกงหรือกับ เพราะอยากได้มาก

Sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการขอแกงหรือข้าวสุกมาเพื่อตน

37. Na sūpaṃ vā odanaṃ vā agilānā attano atthāya viññāpetvā bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

37. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ขอแกงหรือข้าวสุกเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน ในเมื่อไม่เจ็บป่วย

Ujjhānasaññinīsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการมองดูบาตรของผู้อื่นด้วยคิดจะเพ่งโทษ

38. Na ujjhānasaññinī paresaṃ pattaṃ olokessāmīti sikkhā karaṇīyā.

38. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่มองดูบาตรของผู้อื่นด้วยคิดจะเพ่งโทษ

Kabaḷasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทำคำข้าวให้ใหญ่เกินไป

39. Nātimahantaṃ kabaḷaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

39. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ทำคำข้าวให้ใหญ่เกินไป

Ālopasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการทำคำข้าวให้เป็นปริมณฑล

40. Parimaṇḍalaṃ ālopaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

40. พึงทำความศึกษาว่า เราจักทำคำข้าวให้เป็นปริมณฑล

Sakkaccavaggo catuttho.

สักกัจจวรรคที่ ๔

Anāhaṭasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่เปิดปากเมื่อคำข้าวยังไม่มาถึง

41. Na anāhaṭe kabaḷe mukhadvāraṃ vivarissāmīti sikkhā karaṇīyā.

41. เราจักไม่เปิดปากเมื่อคำข้าวยังไม่มาถึง พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Bhuñjamānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่เอามือทั้งมือใส่ปากขณะฉัน

42. Na bhuñjamānā sabbahatthaṃ mukhe pakkhipissāmīti sikkhā karaṇīyā.

42. เราจักไม่เอามือทั้งมือใส่ปากขณะฉัน พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Sakabaḷasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่พูดขณะมีคำข้าวอยู่ในปาก

43. Na sakabaḷena mukhena byāharissāmīti sikkhā karaṇīyā.

43. เราจักไม่พูดขณะมีคำข้าวอยู่ในปาก พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Piṇḍukkhepakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่โยนคำข้าวเข้าปาก

44. Na piṇḍukkhepakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

44. เราจักไม่ฉันโดยการโยนคำข้าวเข้าปาก พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Kabaḷāvacchedakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่กัดคำข้าว

45. Na kabaḷāvacchedakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

45. เราจักไม่ฉันโดยการกัดคำข้าว พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Avagaṇḍakārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันทำกระพุ้งแก้มให้ตุ่ย

46. Na avagaṇḍakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

46. เราจักไม่ฉันทำกระพุ้งแก้มให้ตุ่ย พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Hatthaniddhunakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันพลางสะบัดมือพลาง

47. Na hatthaniddhunakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

47. เราจักไม่ฉันพลางสะบัดมือพลาง พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Sitthāvakārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันทำเมล็ดข้าวให้ตก

48. Na sitthāvakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

48. เราจักไม่ฉันทำเมล็ดข้าวให้ตก พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Jivhānicchārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันพลางแลบลิ้นพลาง

49. Na jivhānicchārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

49. เราจักไม่ฉันพลางแลบลิ้นพลาง พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Capucapukārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันทำเสียงจั๊บๆ

50. Na capucapukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

50. เราจักไม่ฉันทำเสียงจั๊บๆ พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Kabaḷavaggo pañcamo.

กพฬวรรคที่ ๕

Surusurukārakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันทำเสียงซูดๆ

51. Na surusurukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

51. เราจักไม่ฉันทำเสียงซูดๆ พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Hatthanillehakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันเลียมือ

52. Na hatthanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

52. เราจักไม่ฉันเลียมือ พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Pattanillehakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันเลียบาตร

53. Na pattanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

53. เราจักไม่ฉันเลียบาตร พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Oṭṭhanillehakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันเลียริมฝีปาก

54. Na oṭṭhanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

54. เราจักไม่ฉันเลียริมฝีปาก พึงทำความศึกษาอย่างนี้.

Sāmisasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการไม่รับโถน้ำด้วยมือที่เปื้อนอาหาร

55. Na sāmisena hatthena pānīyathālakaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

55. เราจักไม่รับภาชนะน้ำด้วยมือเปื้อนอาหาร พึงทำความศึกษา

Sasitthakasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยน้ำล้างบาตรมีข้าวสุก

56. Na sasitthakaṃ pattadhovanaṃ antaraghare chaḍḍessāmīti sikkhā karaṇīyā.

56. เราจักไม่ทิ้งน้ำล้างบาตรมีข้าวสุกในภายในเรือน พึงทำความศึกษา

Chattapāṇisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้มีร่มในมือ

57. Na chattapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

57. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีร่มในมือผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา

Daṇḍapāṇisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้มีไม้เท้าในมือ

58. Na daṇḍapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

58. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีไม้เท้าในมือผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา

Satthapāṇisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้มีศัสตราในมือ

59. Na satthapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

59. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีศัสตราในมือผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา

Āvudhapāṇisikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้มีอาวุธในมือ

60. Na āvudhapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

60. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีอาวุธในมือผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา

Surusuruvaggo chaṭṭho.

หมวดว่าด้วยการทำเสียงซูดซาด หมวดที่ ๖

Pādukasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้สวมรองเท้าไม้

61. Na pādukāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

61. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้สวมรองเท้าไม้ผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา

Upāhanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้สวมรองเท้าหนัง

62. Na upāhanāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

62. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้สวมรองเท้าหนังผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา

Yānasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้ไปในยาน

63. Na yānagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

63. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้ไปในยานผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา

Sayanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยผู้กำลังนอน

64. Na sayanagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

64. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้นอนอยู่ผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา

Pallatthikasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนั่งรัดเข่า

65. Na pallatthikāya nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

65. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้นั่งรัดเข่าผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา

Veṭhitasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการพันศีรษะ

66. Na veṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

66. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้พันศีรษะผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา

Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการคลุมศีรษะ

67. Na oguṇṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

67. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้คลุมศีรษะผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา

Chamāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการนั่งบนพื้น

68. Na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

68. เรานั่งบนพื้น จักไม่แสดงธรรมแก่ผู้ไม่เป็นไข้ผู้นั่งบนอาสนะ พึงทำความศึกษา

Nīcāsanasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยอาสนะต่ำ

69. Na nīce āsane nisīditvā ucce āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

69. เรานั่งบนอาสนะต่ำ จักไม่แสดงธรรมแก่ผู้ไม่เป็นไข้ผู้นั่งบนอาสนะสูง พึงทำความศึกษา

Ṭhitāsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการยืน

70. Na ṭhitā nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

70. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เรายืนอยู่ จักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บไข้ผู้นั่งอยู่"

Pacchatogacchantīsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเดินตามหลัง

71. Na pacchato gacchantī purato gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

71. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เราเดินไปข้างหลัง จักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บไข้ผู้เดินไปข้างหน้า"

Uppathenagacchantīsikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการเดินนอกทาง

72. Na uppathena gacchantī pathena gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

72. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เราเดินไปนอกทาง จักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บไข้ผู้เดินไปในทาง"

Ṭhitāuccārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการยืนถ่ายอุจจาระ

73. Na ṭhitā agilānā uccāraṃ vā passāvaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

73. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เราไม่เจ็บไข้ จักไม่ยืนถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ"

Hariteuccārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระบนของเขียว

74. Na harite agilānā uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

74. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เราไม่เจ็บไข้ จักไม่ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ หรือบ้วนน้ำลายลงบนของเขียว"

Udakeuccārasikkhāpadaṃ

สิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระในน้ำ

75. Na udake agilānā uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

75. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เราไม่เจ็บไข้ จักไม่ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ หรือบ้วนน้ำลายลงในน้ำ"

Pādukavaggo sattamo.

ปาทุกวรรคที่ ๗

Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, sekhiyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

แม่เจ้าทั้งหลาย สิกขาบทในเสขิยวัตร ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ในสิกขาบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามแม่เจ้าทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สอง ข้าพเจ้าขอถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สาม ข้าพเจ้าขอถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในสิกขาบทเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้

Sekhiyā niṭṭhitā.

เสขิยวัตร จบแล้ว

Adhikaraṇasamathā

อธิกรณสมถะ

Ime kho panāyyāyo, satta adhikaraṇasamathā

แม่เจ้าทั้งหลาย ก็ธรรมคืออธิกรณสมถะ ๗ ประการเหล่านี้

Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ย่อมมาสู่อุทเทส

Uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo.

เพื่อระงับอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ พึงให้สัมมุขาวินัย

Sativinayo dātabbo.

พึงให้สติวินัย

Amūḷhavinayo dātabbo.

พึงให้อมูฬหวินัย

Paṭiññāya kāretabbaṃ.

พึงให้ทำตามปฏิญญา

Yebhuyyasikā.

เยภุยยสิกา

Tassapāpiyasikā.

ตัสสปาปิยสิกา

Tiṇavatthārakoti.

ติณวัตถารกะ

Uddiṭṭhā kho ayyāyo satta adhikaraṇasamathā dhammā. Tatthāyyāyo pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

แม่เจ้าทั้งหลาย ธรรมคืออธิกรณสมถะ ๗ ประการ ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ในธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามแม่เจ้าทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สอง ข้าพเจ้าขอถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สาม ข้าพเจ้าขอถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้

Adhikaraṇasamathā niṭṭhitā.

อธิกรณสมถะ จบแล้ว

Uddiṭṭhaṃ kho ayyāyo nidānaṃ,

แม่เจ้าทั้งหลาย นิทาน ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว

Uddiṭṭhā aṭṭha pārājikā dhammā,

ธรรมคือปาราชิก ๘ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว

Uddiṭṭhā sattarasa saṅghādisesā dhammā,

ธรรมคือสังฆาทิเสส ๑๗ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว

Uddiṭṭhā tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā,

ธรรมคือนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ อย่าง ได้แสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā chasaṭṭhi satā pācittiyā dhammā,

ธรรมคือปาจิตตีย์ ๑๖๖ อย่าง ได้แสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā aṭṭha pāṭidesanīyā dhammā,

ธรรมคือปาฏิเทสนียะ ๘ อย่าง ได้แสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā sekhiyā dhammā,

ธรรมคือเสขิยะ ได้แสดงแล้ว,

Uddiṭṭhā satta adhikaraṇasamathā dhammā, ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati, tattha sabbāheva samaggāhi sammodamānāhi avivadamānāhi sikkhitabbanti.

ธรรมเป็นเครื่องระงับอธิกรณ์ ๗ อย่าง ได้แสดงแล้ว, ธรรมที่มาในพระสูตรและนับเนื่องในพระสูตรของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น มีประมาณเท่านี้ ย่อมมาสู่การแสดงทุกกึ่งเดือน, ในธรรมเหล่านั้น ท่านทั้งหลายทั้งหมดผู้พร้อมเพรียงกัน ยินดีกัน ไม่วิวาทกัน พึงศึกษา.

Vitthāruddeso catuttho.

วิตถารุทเทส เป็นที่ ๔.

Bhikkhunipātimokkhaṃ niṭṭhitaṃ.

ภิกขุนีปาติโมกข์ จบแล้ว.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

Kaṅkhāvitaraṇī-aṭṭhakathā

อรรถกถากังขาวิตรณี.

Ganthārambhakathā

คำปรารภคัมภีร์.

Buddhaṃ dhammañca saṅghañca, vippasannena cetasā;

Vanditvā vandanāmāna, pūjāsakkārabhājanaṃ.

ข้าพเจ้าไหว้แล้วซึ่งพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ ผู้เป็นที่ตั้งแห่งการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะ ด้วยใจที่เลื่อมใสยิ่ง.

Theravaṃsappadīpānaṃ, thirānaṃ vinayakkame;

Pubbācariyasīhānaṃ, namo katvā katañjalī.

ข้าพเจ้าประณมกรไหว้แล้วซึ่งพระบูรพาจารย์ผู้เป็นดุจราชสีห์ ผู้มั่นคงในลำดับแห่งพระวินัย ผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์พระเถระ.

Pāmokkhaṃ anavajjānaṃ, dhammānaṃ yaṃ mahesinā;

Mukhaṃ mokkhappavesāya, pātimokkhaṃ pakāsitaṃ.

พระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ได้ทรงประกาศปาติโมกข์ใด ซึ่งเป็นประธานแห่งธรรมอันไม่มีโทษ เป็นดุจปากทางเพื่อเข้าสู่นิพพาน.

Sūratena nivātena, sucisallekhavuttinā;

Vinayācārayuttena, soṇattherena yācito.

ข้าพเจ้าถูกพระเถระนามว่าโสณะ ผู้ยินดีในกรรมดี ผู้มีกายวาจาอ่อนน้อม ผู้มีชีวิตความเป็นอยู่บริสุทธิ์และมักน้อย ผู้ประกอบด้วยอาจาระในพระวินัย อ้อนวอนแล้ว.

Tattha sañjātakaṅkhānaṃ, bhikkhūnaṃ tassa vaṇṇanaṃ;

Kaṅkhāvitaraṇatthāya, paripuṇṇavinicchayaṃ.

เพื่อประโยชน์แก่การข้ามพ้นความสงสัยของภิกษุทั้งหลายผู้เกิดความสงสัยในปาติโมกข์นั้น ข้าพเจ้าจักแต่งอรรถกถาอธิบายปาติโมกข์นั้น ซึ่งมีการวินิจฉัยสมบูรณ์.

Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissitaṃ;

Vattayissāmi nāmena, kaṅkhāvitaraṇiṃ subhanti.

ข้าพเจ้าจักแต่งอรรถกถาชื่อกังขาวิตรณีอันงดงาม ซึ่งอาศัยแนวการสาธยายของพระเถระผู้อยู่ในมหาวิหาร.

Nidānavaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องนิทาน.

Tattha pātimokkhanti paatimokkhaṃ atipamokkhaṃ atiseṭṭhaṃ atiuttamanti attho. Iti iminā vacanatthena ekavidhampi sīlaganthabhedato duvidhaṃ hoti. Tathā hi ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (ma. ni. 1.69; 3.75; vibha. 508) ca ‘‘ādimetaṃ mukhametaṃ pamukhametaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ, tena vuccati pātimokkha’’nti (mahāva. 135) ca ādīsu sīlaṃ pātimokkhanti vuccati, ‘‘ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena svāgatāni hontī’’tiādīsu (pāci. 147; a. ni. 8.52; 10.33) gantho pātimokkhanti vuccati. Tattha sīlaṃ yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti mocayati āpāyikādīhi dukkhehi, attānuvādādīhi vā bhayehīti pātimokkhaṃ. Gantho pana tassa pātimokkhassa jotakattā pātimokkhanti vuccati. Ādimhi pana vutto vacanattho ubhinnampi sādhāraṇo hoti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาติโมกข์ มีอรรถว่า ปาติโมกข์ คือ ประเสริฐยิ่ง เลิศยิ่ง สูงสุดยิ่ง. ด้วยอรรถแห่งคำนี้ แม้มีอย่างเดียว ก็มี ๒ อย่าง โดยความต่างแห่งสีลปาติโมกข์และคันถปาติโมกข์. จริงอยู่ ในพระบาลีมีอาทิว่า "ย่อมอยู่ด้วยความสำรวมในปาติโมกข์" และ "ธรรมนี้เป็นเบื้องต้น เป็นปากทาง เป็นประธานแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าปาติโมกข์" บัณฑิตกล่าวว่า ศีลเป็นปาติโมกข์. ในพระบาลีมีอาทิว่า "ปาติโมกข์ทั้งสองของภิกษุนั้น ย่อมมาดีแล้วโดยพิสดาร" บัณฑิตกล่าวว่า คัมภีร์เป็นปาติโมกข์. ในปาติโมกข์ ๒ อย่างนั้น ศีลชื่อว่าปาติโมกข์ เพราะอรรถว่า ผู้ใดรักษาศีลนั้น ศีลนั้นย่อมเปลื้อง ย่อมปลดเปลื้องผู้นั้นจากทุกข์มีอบายิกทุกข์เป็นต้น หรือจากภัยมีอัตตานุวาทภัยเป็นต้น. ส่วนคัมภีร์ชื่อว่าปาติโมกข์ เพราะเป็นเครื่องส่องแสดงซึ่งสีลปาติโมกข์นั้น. อนึ่ง อรรถแห่งคำที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั้น ย่อมเป็นสาธารณะแก่ปาติโมกข์ทั้งสองอย่าง.

Tatthāyaṃ vaṇṇanā sīlapātimokkhassāpi yujjati ganthapātimokkhassāpi, ganthe hi vaṇṇite tassa attho vaṇṇitova hoti. Taṃ panetaṃ ganthapātimokkhaṃ bhikkhupātimokkhaṃ bhikkhunipātimokkhanti duvidhaṃ hoti. Tattha ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiādikaṃ (mahāva. 134) pañcahi uddesaparicchedehi vavatthitaṃ bhikkhupātimokkhaṃ, ‘‘suṇātu me, ayye, saṅgho’’tiādikaṃ catūhi uddesaparicchedehi vavatthitaṃ bhikkhunipātimokkhaṃ. Tattha bhikkhupātimokkhe pañca uddesā nāma nidānuddeso, pārājikuddeso, saṅghādisesuddeso, aniyatuddeso, vitthāruddesoti. Tattha nidānuddeso tāva ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… āvikatā hissa phāsu hoti, tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’’ntiādinā nayena avasese sutena sāvite uddiṭṭho hoti. Pārājikuddesādīnaṃ paricchedā nidānassa ādito paṭṭhāya pārājikādīni osāpetvā yojetabbā. Vitthāro vitthāroyeva. ‘‘Avasesaṃ sutena sāvetabba’’nti (mahāva. 150; pari. 325) vacanato pana pārājikuddesādīsu yasmiṃ vippakate antarāyo uppajjati, tena saddhiṃ avasesaṃ sutena sāvetabbaṃ. Nidānuddese pana aniṭṭhite sutena sāvetabbaṃ nāma natthi. Bhikkhunipātimokkhe pana aniyatuddeso parihāyati, sesaṃ vuttanayameva. Evametesaṃ pañcahi ceva catūhi ca uddesaparicchedehi vavatthitānaṃ dvinnampi pātimokkhānaṃ ayaṃ vaṇṇanā bhavissati. Yasmā panettha bhikkhupātimokkhaṃ paṭhamaṃ, tasmā tassa tāva vaṇṇanatthamidaṃ vuccati.

คำอธิบายนี้ย่อมสมควรแก่สีลปาติโมกข์ด้วย แก่คันถปาติโมกข์ด้วย เพราะเมื่อคัมภีร์ถูกอธิบายแล้ว อรรถของคัมภีร์นั้นคือศีลก็เป็นอันถูกอธิบายแล้วนั่นเอง. อนึ่ง คันถปาติโมกข์นั้นมี ๒ อย่าง คือ ภิกขุปาติโมกข์ และภิกขุนีปาติโมกข์. ในปาติโมกข์ ๒ อย่างนั้น ภิกขุปาติโมกข์ คือ ปาติโมกข์ที่จัดไว้ด้วยอุเทศปริจเฉท ๕ อย่าง มีอาทิว่า "สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ" (ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า). ภิกขุนีปาติโมกข์ คือ ปาติโมกข์ที่จัดไว้ด้วยอุเทศปริจเฉท ๔ อย่าง มีอาทิว่า "สุณาตุ เม อัยเย สังโฆ" (แม่เจ้าทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า). ในภิกขุปาติโมกข์นั้น อุเทศ ๕ อย่าง คือ นิทานุทเทส ปาราชิกุทเทส สังฆาทิเสสุทเทส อนิยตุทเทส และวิตถารุทเทส. ในอุเทศเหล่านั้น นิทานุทเทส ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว เมื่อกล่าวว่า "สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ...เป...อาวิกตา หิสสะ ผาสุ โหติ, ตัตถายัสสะมันเต ปุจฉามิ, กัจจิตถะ ปริสุทธา, ทุติยัมปิ ปุจฉามิ, กัจจิตถะ ปริสุทธา, ตะติยัมปิ ปุจฉามิ, กัจจิตถะ ปริสุทธา, ปริสุทเธตถายัสสะมันโต, ตัสมา ตุณหี, เอวะเมตัง ธาระยามีติ" แล้วให้ส่วนที่เหลือเป็นอันบอกด้วยบทว่า "สุต" โดยนัยมีอาทิว่า "อุททิฏฐัง โข อายัสสะมันโต นิทานัง" (ท่านทั้งหลาย นิทานได้แสดงแล้ว). ปริจเฉทของปาราชิกุทเทสเป็นต้น พึงประกอบโดยให้ปาราชิกเป็นต้นจบลง นับตั้งแต่อาทิของนิทาน. วิตถารุทเทส ก็คือ วิตถารุทเทสนั่นเอง. อนึ่ง เพราะพระพุทธองค์ตรัสว่า "ส่วนที่เหลือพึงให้บอกด้วยบทว่า สุต" ฉะนั้น ในปาราชิกุทเทสเป็นต้น อุเทศใดที่ยังไม่จบแล้วเกิดอันตรายขึ้น พึงให้ส่วนที่เหลือพร้อมกับอุเทศที่ยังไม่จบนั้นเป็นอันบอกด้วยบทว่า สุต. ส่วนในนิทานุทเทส เมื่อยังไม่จบ ไม่มีชื่อว่าพึงให้บอกด้วยบทว่า สุต. อนึ่ง ในภิกขุนีปาติโมกข์ อนิยตุทเทสย่อมขาดไป ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำอธิบายนี้จักมีแก่ปาติโมกข์ทั้งสองอย่างที่จัดไว้ด้วยอุเทศปริจเฉท ๕ อย่าง และ ๔ อย่าง อย่างนี้. เพราะในปาติโมกข์ทั้งสองนี้ ภิกขุปาติโมกข์เป็นอันดับแรก ฉะนั้น เพื่อประโยชน์แก่การอธิบายภิกขุปาติโมกข์นั้นก่อน จึงกล่าวคำนี้.

‘‘Suṇātu me’’tiādīnaṃ, padānaṃ atthanicchayaṃ;

Bhikkhavo sīlasampannā, sikkhākāmā suṇantu meti.

ภิกษุทั้งหลาย ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ผู้ใคร่ในการศึกษา จงฟังการตัดสินอรรถแห่งบททั้งหลายมีคำว่า 'สุณาตุ เม' เป็นต้น จากเรา

Ettha hi suṇātūtiidaṃ savanāṇattivacanaṃ. Meti yo sāveti, tassa attaniddesavacanaṃ. Bhanteti sagāravasappatissavacanaṃ. Saṅghoti puggalasamūhavacanaṃ. Sabbameva cetaṃ pātimokkhuddesakena paṭhamaṃ vattabbavacanaṃ. Bhagavatā hi pātimokkhuddesaṃ anujānantena rājagahe vuttaṃ, tasmā yo pātimokkhaṃ uddisati, tena sace saṅghatthero hoti, ‘‘āvuso’’ti vattabbaṃ. Sace navakataro hoti, pāḷiyaṃ (mahāva. 134) āgatanayeneva ‘‘bhante’’ti vattabbaṃ. Saṅghatthero vā hi pātimokkhaṃ uddiseyya ‘‘therādhikaṃ pātimokkha’’ntivacanato (mahāva. 154), navakataro vā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yo tattha bhikkhu byatto paṭibalo, tassādheyyaṃ pātimokkha’’ntivacanato (mahāva. 155).

ในที่นี้ คำว่า 'สุณาตุ' นี้ เป็นคำที่แสดงการชักชวนให้ฟัง คำว่า 'เม' เป็นคำที่แสดงการอ้างถึงตนของผู้ที่บอกให้ฟัง คำว่า 'ภันเต' เป็นคำที่แสดงความเคารพและความนอบน้อม คำว่า 'สังโฆ' เป็นคำที่แสดงหมู่แห่งบุคคล คำทั้งหมดนี้แล เป็นคำที่ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์พึงกล่าวเป็นอันดับแรก เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงอนุญาตการสวดปาติโมกข์ ได้ตรัสไว้ ณ กรุงราชคฤห์ เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดสวดปาติโมกข์ หากเป็นพระสังฆเถระ พึงกล่าวว่า 'อาวุโส' หากเป็นพระนวกะ พึงกล่าวว่า 'ภันเต' ตามนัยที่มาในพระบาลี (มหาวรรค 134) เพราะพระสังฆเถระพึงสวดปาติโมกข์ได้ ด้วยคำว่า 'ปาติโมกข์มีพระเถระเป็นใหญ่' (มหาวรรค 154) หรือพระนวกะก็พึงสวดปาติโมกข์ได้ ด้วยคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต ปาติโมกข์เป็นของภิกษุใดที่ฉลาดและสามารถในที่นั้น' (มหาวรรค 155)

‘‘Saṅgho’’tiiminā pana padena kiñcāpi avisesato puggalasamūho vutto, atha kho so dakkhiṇeyyasaṅgho, sammutisaṅgho cāti duvidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyasaṅghoti aṭṭha ariyapuggalasamūho vuccati. Sammutisaṅghoti avisesena bhikkhusamūho, so idha adhippeto. So panesa kammavasena pañcavidho (mahāva. 388) hoti – catuvaggo pañcavaggo dasavaggo vīsativaggo atirekavīsativaggoti. Tattha catuvaggena ṭhapetvā upasampadapavāraṇaabbhānāni sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Pañcavaggena ṭhapetvā majjhimesu janapadesu upasampadañca abbhānakammañca sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Dasavaggena abbhānakammamattaṃ ṭhapetvā sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Vīsativaggena na kiñci saṅghakammaṃ kātuṃ na vaṭṭati, tathā atirekavīsativaggena.So pana catuvaggādinā saṅghena kattabbaṃ kammaṃ ūnakatarena kātuṃ na vaṭṭati, atirekena pana vaṭṭatīti dassanatthaṃ vutto. Imasmiṃ panatthe catuvaggaṃ upādāya sabbopi sammutisaṅgho adhippeto.

อนึ่ง แม้ว่าคำว่า 'สังโฆ' นี้ จะกล่าวถึงหมู่แห่งบุคคลโดยไม่จำเพาะเจาะจง แต่สังฆะนั้นมีสองประเภท คือ ทักขิเณยยสังฆะ และ สมมุติสังฆะ ในสองประเภทนั้น ทักขิเณยยสังฆะ หมายถึง หมู่แห่งอริยบุคคลแปดจำพวก สมมุติสังฆะ หมายถึง หมู่แห่งภิกษุโดยไม่จำเพาะเจาะจง ซึ่งในที่นี้ประสงค์ถึงสมมุติสังฆะนี้ อนึ่ง สมมุติสังฆะนั้น มีห้าประเภทตามกรรม (วินัยกรรม) (มหาวรรค 388) คือ จตุวรรค (สงฆ์ 4 รูป), ปัญจวรรค (สงฆ์ 5 รูป), ทสวรรค (สงฆ์ 10 รูป), วีสติวรรค (สงฆ์ 20 รูป), และ อติเรกวีสติวรรค (สงฆ์เกิน 20 รูป) ในบรรดาประเภทเหล่านั้น สงฆ์ 4 รูป พึงทำสังฆกรรมทุกอย่างได้ ยกเว้นอุปสมบท ปวารณา และอัพภาน สงฆ์ 5 รูป พึงทำสังฆกรรมทุกอย่างได้ ยกเว้นอุปสมบทและอัพภานกรรมในชนบทมัชฌิมประเทศ สงฆ์ 10 รูป พึงทำสังฆกรรมทุกอย่างได้ ยกเว้นเพียงอัพภานกรรม สงฆ์ 20 รูป พึงทำสังฆกรรมทุกอย่างได้ (ไม่มีสังฆกรรมใดที่ทำไม่ได้) เช่นเดียวกับสงฆ์เกิน 20 รูป อนึ่ง กรรมที่สงฆ์มีจตุวรรคเป็นต้นพึงทำนั้น สงฆ์ที่มีจำนวนน้อยกว่าไม่พึงทำได้ แต่สงฆ์ที่มีจำนวนเกินกว่าพึงทำได้ ดังนี้ ได้กล่าวไว้เพื่อแสดงอรรถนี้ อนึ่ง ในอรรถนี้ สมมุติสังฆะทั้งหมด ตั้งแต่จตุวรรคเป็นต้นไป เป็นที่ประสงค์

Ajjuposathoti ajja uposathadivaso, etena anuposathadivasaṃ paṭikkhipati. Pannarasoti iminā aññaṃ uposathadivasaṃ paṭikkhipati. Divasavasena hi tayo uposathā cātuddasiko pannarasiko sāmaggiuposathoti, evaṃ tayo uposathā vuttā. Tattha hemantagimhavassānānaṃ tiṇṇaṃ utūnaṃ tatiyasattamapakkhesu dve dve katvā cha cātuddasikā, avasesā aṭṭhārasa pannarasikāti evaṃ ekasaṃvacchare catuvīsati uposathā, idaṃ tāva pakaticārittaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sakiṃ pakkhassa cātuddase vā pannarase vā pātimokkhaṃ uddisitu’’nti (mahāva. 136) vacanato pana ‘‘āgantukehi āvāsikānaṃ anuvattitabba’’ntiādivacanato (mahāva. 178) ca tathārūpapaccaye sati aññasmimpi cātuddase uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Purimavassaṃvuṭṭhānaṃ pana pubbakattikapuṇṇamā vā, tesaṃyeva sace bhaṇḍanakārakehi upaddutā pavāraṇaṃ paccukkaḍḍhanti, atha pubbakattikamāsassa kāḷapakkhacātuddaso vā, pacchimakattikapuṇṇamā vā, pacchimavassaṃvuṭṭhānañca pacchimakattikapuṇṇamā evāti ime tayo pavāraṇādivasāpi honti, idampi pakaticārittameva. Tathārūpapaccaye pana sati dvinnaṃ kattikapuṇṇamānaṃ purimesu cātuddasesupi pavāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭati. Yadā pana kosambakakkhandhake (mahāva. 451) āgatanayena bhinne saṅghe osārite tasmiṃ bhikkhusmiṃ saṅgho tassa vatthussa vūpasamāya saṅghassa sāmaggiṃ karoti, tadā ‘‘tāvadeva uposatho kātabbo, pātimokkhaṃ uddisitabba’’nti (mahāva. 475) vacanato ṭhapetvā cātuddasapannarase, aññopi yo koci divaso sāmaggiuposathadivaso nāma hoti, purimavassaṃvuṭṭhānaṃ pana kattikamāsabbhantare ayameva sāmaggipavāraṇādivaso nāma hoti. Iti imesu tīsu divasesu ‘‘pannaraso’’tiiminā aññaṃ uposathadivasaṃ paṭikkhipati. Tasmā yvāyaṃ ‘‘ajjuposatho’’tivacanena anuposathadivaso paṭikkhitto, tasmiṃ uposatho na kātabboyeva. Yo panāyaṃ añño uposathadivaso, tasmiṃ uposatho kātabbo. Karontena pana sace cātuddasiko hoti, ‘‘ajjuposatho cātuddaso’’ti vattabbaṃ. Sace pannarasiko hoti, ‘‘ajjuposatho pannaraso’’ti vattabbaṃ. Sace sāmaggiuposatho hoti, ‘‘ajjuposatho sāmaggī’’ti vattabbaṃ.

คำว่า 'อัชชุโปสโถ' หมายถึง วันนี้เป็นวันอุโบสถ ด้วยคำนี้ ย่อมปฏิเสธวันอื่นที่ไม่ใช่วันอุโบสถ ด้วยคำว่า 'ปัณณรโส' นี้ ย่อมปฏิเสธวันอุโบสถอื่น (ที่ไม่ใช่วันปัณณรสี) เพราะโดยวันแล้ว อุโบสถมีสามอย่าง คือ จาตุททสีอุโบสถ ปัณณรสีอุโบสถ และ สามัคคีอุโบสถ อุโบสถสามอย่างนี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้แล้ว ในอุโบสถสามอย่างนั้น เมื่อทำอุโบสถ 14 ค่ำ 2 ครั้ง ในปักษ์ที่สามและปักษ์ที่เจ็ดแห่งฤดูทั้งสาม คือ ฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน อุโบสถจาตุททสีมีหกวัน ที่เหลืออีกสิบแปดวันเป็นปัณณรสีอุโบสถ ด้วยประการฉะนี้ ในหนึ่งปีมีอุโบสถยี่สิบสี่วัน นี้เป็นปกติจารีต อนึ่ง เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สวดปาติโมกข์ในวัน 14 ค่ำ หรือ 15 ค่ำ ครั้งหนึ่งในปักษ์' (มหาวรรค 136) และเพราะมีคำกล่าวเป็นต้นว่า 'ภิกษุอาคันตุกะพึงประพฤติตามภิกษุเจ้าถิ่น' (มหาวรรค 178) เมื่อมีเหตุปัจจัยเช่นนั้น พึงทำอุโบสถในวัน 14 ค่ำอื่นก็ได้ อนึ่ง วันปวารณาของภิกษุผู้จำพรรษาต้น คือ วันเพ็ญเดือน 11 หรือหากภิกษุเหล่านั้นถูกภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาทเบียดเบียน แล้วเลื่อนวันปวารณาออกไป วัน 14 ค่ำข้างแรมของเดือน 11 หรือวันเพ็ญเดือน 12 ก็เป็นวันปวารณาได้ และวันเพ็ญเดือน 12 ก็เป็นวันปวารณาของภิกษุผู้จำพรรษาหลัง วันปวารณาสามวันนี้แล เป็นปกติจารีตเช่นกัน อนึ่ง เมื่อมีเหตุปัจจัยเช่นนั้น พึงทำปวารณาในวัน 14 ค่ำก่อนวันเพ็ญเดือน 11 และวันเพ็ญเดือน 12 ทั้งสองวันก็ได้ อนึ่ง เมื่อใด สงฆ์แตกกันตามนัยที่มาในโกสัมพกขันธกะ (มหาวรรค 451) และภิกษุนั้นถูกนำกลับเข้าสู่หมู่สงฆ์ สงฆ์ย่อมทำความสามัคคีของสงฆ์เพื่อระงับเรื่องนั้น เมื่อนั้น ด้วยคำว่า 'พึงทำอุโบสถ พึงสวดปาติโมกข์ในขณะนั้นเอง' (มหาวรรค 475) วันอื่นใดที่ไม่ใช่วัน 14 ค่ำ หรือ 15 ค่ำ ก็ชื่อว่าวันสามัคคีอุโบสถได้ อนึ่ง วันสามัคคีปวารณาของภิกษุผู้จำพรรษาต้นในระหว่างเดือนกัตติกะ (เดือน 11-12) ก็คือวันสามัคคีนี้เอง ด้วยประการฉะนี้ ในวันทั้งสามนี้ ด้วยคำว่า 'ปัณณรโส' ย่อมปฏิเสธวันอุโบสถอื่น (ที่ไม่ใช่วัน 15 ค่ำ) เพราะเหตุนั้น วันอื่นที่ไม่ใช่วันอุโบสถที่ถูกปฏิเสธด้วยคำว่า 'อัชชุโปสโถ' นั้น ไม่พึงทำอุโบสถเลย อนึ่ง วันอุโบสถอื่นใดมีอยู่ พึงทำอุโบสถในวันนั้น อนึ่ง เมื่อทำ หากเป็นจาตุททสีอุโบสถ พึงกล่าวว่า 'อัชชุโปสโถ จาตุททโส' หากเป็นปัณณรสีอุโบสถ พึงกล่าวว่า 'อัชชุโปสโถ ปัณณรโส' หากเป็นสามัคคีอุโบสถ พึงกล่าวว่า 'อัชชุโปสโถ สามัคคี'

Yadi saṅghassa pattakallanti ettha patto kālo imassa kammassāti pattakālaṃ, pattakālameva pattakallaṃ. Tadetaṃ idha catūhi aṅgehi saṅgahitaṃ. Yathāhu aṭṭhakathācariyā –

ในบทว่า 'ยทิ สังฆัสสะ ปัตตกัลลัง' นี้ กาลอันสมควรแห่งกรรมนี้ถึงแล้ว ชื่อว่า ปัตตกาล กาลอันสมควรนั่นเอง ชื่อว่า ปัตตกัลละ ปัตตกัลละนั้น ในที่นี้สงเคราะห์ด้วยองค์สี่ ดังที่พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า –

‘‘Uposatho yāvatikā ca bhikkhū kammappattā,

Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti;

Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti,

‘Pattakalla’nti vuccatī’’ti. (mahāva. aṭṭha. 168);

อุโบสถ ภิกษุทั้งหลายมีจำนวนเท่าใดที่ถึงพร้อมด้วยกรรม และอาบัติที่มีส่วนเสมอกันไม่มี และบุคคลที่พึงงดเว้นไม่มีอยู่ในที่นั้น ชื่อว่า 'ปัตตกัลละ' (มหาวรรค อรรถกถา 168)

Tattha uposathoti tīsu uposathadivasesu aññatarauposathadivaso. Tasmiñhi sati idaṃ saṅghassa uposathakammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Yathāha ‘‘na ca, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo, yo kareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 183).

ในบทเหล่านั้น บทว่า uposatho ได้แก่ วันอุโบสถวันใดวันหนึ่งในบรรดาวันอุโบสถ ๓ วัน. เพราะเมื่อวันอุโบสถนั้นมีอยู่ อุโบสถกรรมนี้ของสงฆ์จึงชื่อว่าปัตตกัลละ เมื่อไม่มี (วันอุโบสถนั้น) ก็ไม่ชื่อว่าปัตตกัลละ. สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย และไม่พึงทำอุโบสถในวันมิใช่อุโบสถ ภิกษุใดทำ ต้องอาบัติทุกกฏ" (มหาวรรค ๑๘๓)

Yāvatikā ca bhikkhū kammappattāti yattakā bhikkhū tassa uposathakammassa pattā yuttā anurūpā, sabbantimena paricchedena cattāro pakatattā, te ca kho hatthapāsaṃ avijahitvā ekasīmāyaṃ ṭhitā.

บทว่า Yāvatikā ca bhikkhū kammappattā ความว่า ภิกษุทั้งหลายมีจำนวนเท่าใดที่ถึง (ความพร้อม) เหมาะสม และสมควรแก่สังฆกรรมอุโบสถนั้น โดยกำหนดอย่างน้อยที่สุด ๔ รูป ผู้เป็นปกตัตตะ และภิกษุเหล่านั้นไม่ละหัตถบาส ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน

Sīmā ca nāmesā baddhasīmā abaddhasīmāti duvidhā hoti. Tattha ekādasa vipattisīmāyo atikkamitvā tividhasampattiyuttā nimittena nimittaṃ sambandhitvā sammatā sīmā baddhasīmā nāma, ‘‘atikhuddakā, atimahatī, khaṇḍanimittā, chāyānimittā, animittā, bahisīme ṭhitā sammatā, nadiyā sammatā, samudde sammatā, jātassare sammatā, sīmāya sīmaṃ sambhindantena sammatā, sīmāya sīmaṃ ajjhottharantena sammatā’’ti imā hi ‘‘ekādasahi ākārehi sīmato kammāni vipajjantī’’ti (pari. 486) vacanato ekādasa vipattisīmāyo nāma. Tattha atikhuddakā nāma yattha ekavīsati bhikkhū nisīdituṃ na sakkonti. Atimahatī nāma yā antamaso kesaggamattenāpi tiyojanaṃ atikkamitvā sammatā. Khaṇḍanimittā nāma aghaṭitanimittā vuccati, puratthimāya disāya nimittaṃ kittetvā anukkameneva dakkhiṇāya pacchimāya uttarāya disāya kittetvā puna puratthimāya disāya pubbakittitaṃ paṭikittetvā ṭhapetuṃ vaṭṭati, evaṃ akkhaṇḍanimittā hoti. Sace pana anukkamena āharitvā uttarāya disāya nimittaṃ kittetvā tattheva ṭhapeti, khaṇḍanimittā nāma hoti. Aparāpi khaṇḍanimittā nāma yā animittupagaṃ tacasārarukkhaṃ vā khāṇukaṃ vā paṃsupuñjavālukapuñjānaṃ vā aññataraṃ antarā ekaṃ nimittaṃ katvā sammatā. Chāyānimittā nāma pabbatacchāyādīnaṃ yaṃ kiñci chāyaṃ nimittaṃ katvā sammatā. Animittā nāma sabbena sabbaṃ nimittāni akittetvā sammatā. Bahisīme ṭhitasammatā nāma nimittāni kittetvā nimittānaṃ bahiṭhitena sammatā. Nadiyā samudde jātassare sammatā nāma etesu nadiādīsu sammatā. Sā hi evaṃ sammatāpi ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā, sabbo samuddo asīmo, sabbo jātassaro asīmo’’ti (mahāva. 147) vacanato asammatāva hoti. Sīmāya sīmaṃ sambhindantena sammatā nāma attano sīmāya paresaṃ sīmaṃ sambhindantena sammatā. Sace hi porāṇakassa vihārassa puratthimāya disāya ambo ceva jambū cāti dve rukkhā aññamaññaṃ saṃsaṭṭhaviṭapā honti, tesu ambassa pacchimadisābhāge jambū, vihārasīmā ca jambuṃ anto katvā ambaṃ kittetvā baddhā hoti, atha pacchā tassa vihārassa puratthimāya disāya vihāre kate sīmaṃ bandhantā bhikkhū taṃ ambaṃ anto katvā jambuṃ kittetvā bandhanti, sīmāya sīmaṃ sambhinnā hoti. Sīmāya sīmaṃ ajjhottharantena sammatā nāma attano sīmāya paresaṃ sīmaṃ ajjhottharantena sammatā. Sace hi paresaṃ baddhasīmaṃ sakalaṃ vā tassā padesaṃ vā anto katvā attano sīmaṃ sammannati, sīmāya sīmaṃ ajjhottharitā nāma hoti. Iti imā ekādasa vipattisīmāyo atikkamitvā sammatā.

สีมานี้นั้นมี ๒ ชนิด คือ พัทธสีมา และอพัทธสีมา. ในสีมา ๒ ชนิดนั้น สีมาที่สงฆ์สมมติโดยล่วงพ้นวิบัติสีมา ๑๑ อย่าง และประกอบด้วยสัมปัตติ ๓ อย่าง โดยเชื่อมต่อนิมิตกับนิมิต ชื่อว่า พัทธสีมา. จริงอยู่ สีมาที่ชื่อว่าวิบัติสีมา ๑๑ อย่าง คือ สีมาที่เล็กเกินไป, สีมาที่ใหญ่เกินไป, สีมาที่มีนิมิตขาด, สีมาที่มีนิมิตเป็นเงา, สีมาที่ไม่มีนิมิต, สีมาที่สมมติโดย (สงฆ์) ตั้งอยู่นอกสีมา, สีมาที่สมมติในแม่น้ำ, สีมาที่สมมติในมหาสมุทร, สีมาที่สมมติในสระธรรมชาติ, สีมาที่สมมติโดยการคาบเกี่ยวสีมากับสีมา, สีมาที่สมมติโดยการครอบงำสีมากับสีมา เพราะคำว่า "กรรมทั้งหลายย่อมวิบัติไปจากสีมาด้วยอาการ ๑๑ อย่าง" (ปริวาร ๔๘๖). ในวิบัติสีมาเหล่านั้น สีมาที่เล็กเกินไป คือ สีมาที่ภิกษุ ๒๑ รูปไม่สามารถนั่งได้. สีมาที่ใหญ่เกินไป คือ สีมาที่สมมติโดยล่วงพ้น ๓ โยชน์ไป แม้เพียงปลายเส้นผม. สีมาที่มีนิมิตขาด ท่านเรียกว่า สีมาที่มีนิมิตไม่ต่อเนื่องกัน, (ในการสมมติ) ควรบอกนิมิตในทิศตะวันออก แล้วบอกไปตามลำดับในทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนือ แล้วกลับมาบอกนิมิตที่บอกไว้ก่อนในทิศตะวันออกอีกครั้งหนึ่งแล้วจึงหยุด, เมื่อทำอย่างนี้ ชื่อว่ามีนิมิตไม่ขาด. แต่ถ้าหากนำมาตามลำดับแล้วบอกนิมิตในทิศเหนือแล้วหยุดอยู่เพียงนั้น ชื่อว่ามีนิมิตขาด. อีกอย่างหนึ่ง สีมาที่มีนิมิตขาด คือ สีมาที่สมมติโดยทำต้นไม้มีแก่น หรือตอไม้ หรือกองดิน หรือกองทราย อย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งไม่ถึงการนับว่าเป็นนิมิต ให้เป็นนิมิตคั่นกลางหนึ่งนิมิต. สีมาที่มีนิมิตเป็นเงา คือ สีมาที่สมมติโดยทำเงาอย่างใดอย่างหนึ่ง มีเงาภูเขาเป็นต้น ให้เป็นนิมิต. สีมาที่ไม่มีนิมิต คือ สีมาที่สมมติโดยไม่ได้บอกนิมิตเลยโดยประการทั้งปวง. สีมาที่สมมติโดยตั้งอยู่นอกสีมา คือ สีมาที่สมมติโดย (สงฆ์) ผู้อยู่นอกนิมิตหลังจากบอกนิมิตแล้ว. สีมาที่สมมติในแม่น้ำ ในมหาสมุทร ในสระธรรมชาติ คือ สีมาที่สมมติในแม่น้ำเป็นต้นเหล่านั้น. จริงอยู่ สีมานั้นแม้สมมติอย่างนั้น ก็ย่อมเป็นอันไม่สมมติอยู่นั่นเอง เพราะพระดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่ใช่สีมา, มหาสมุทรทั้งปวงไม่ใช่สีมา, สระธรรมชาติทั้งปวงไม่ใช่สีมา" (มหาวรรค ๑๔๗). สีมาที่สมมติโดยการคาบเกี่ยวสีมากับสีมา คือ สีมาที่สมมติโดยการคาบเกี่ยวสีมาของผู้อื่นด้วยสีมาของตน. หากว่าในทิศตะวันออกของวิหารเก่า มีต้นมะม่วงและต้นหว้า ๒ ต้น มีกิ่งก้านสาขาเกี่ยวพันกัน ในต้นไม้เหล่านั้น ต้นหว้าอยู่ทางทิศตะวันตกของต้นมะม่วง และสีมาของวิหารผูกไว้โดยรวมต้นหว้าไว้ภายในและบอกนิมิตที่ต้นมะม่วง ต่อมาภายหลัง เมื่อวิหารสร้างขึ้นในทิศตะวันออกของวิหารนั้น ภิกษุทั้งหลายเมื่อจะผูกสีมา ได้ผูกโดยรวมต้นมะม่วงไว้ภายในและบอกนิมิตที่ต้นหว้า ชื่อว่าเป็นการคาบเกี่ยวสีมากับสีมา. สีมาที่สมมติโดยการครอบงำสีมากับสีมา คือ สีมาที่สมมติโดยการครอบงำสีมาของผู้อื่นด้วยสีมาของตน. หากว่า (สงฆ์) สมมติสีมาของตนโดยรวมพัทธสีมาของผู้อื่นทั้งหมด หรือส่วนใดส่วนหนึ่งของพัทธสีมานั้นไว้ภายใน ชื่อว่าเป็นการครอบงำสีมากับสีมา. สีมาที่สมมติโดยล่วงพ้นวิบัติสีมา ๑๑ อย่างเหล่านี้ (ชื่อว่าพัทธสีมา).

Tividhasampattiyuttāti nimittasampattiyā parisāsampattiyā kammavācāsampattiyā ca yuttā. Tattha nimittasampattiyā yuttā nāma pabbatanimittaṃ, pāsāṇanimittaṃ, vananimittaṃ, rukkhanimittaṃ, magganimittaṃ, vammikanimittaṃ, nadinimittaṃ, udakanimittanti evaṃ vuttesu aṭṭhasu nimittesu tasmiṃ tasmiṃ disābhāge yathāladdhāni nimittupagāni nimittāni ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ, pabbato, bhante, eso pabbato nimitta’’ntiādinā nayena sammā kittetvā sammatā. Tatrevaṃ saṅkhepato nimittupagatā veditabbā – suddhapaṃsusuddhapāsāṇaubhayamissakavasena hi tividhopi pabbato hatthippamāṇato paṭṭhāya uddhaṃ nimittupago, tato omakataro na vaṭṭati. Pāsāṇanimitte ayoguḷampi pāsāṇasaṅkhameva gacchati, tasmā yo koci pāsāṇo ukkaṃsavasena hatthippamāṇato omakataraṃ ādiṃ katvā heṭṭhimaparicchedena dvattiṃsapalaguḷapiṇḍaparimāṇo nimittupago, na tato khuddakataro. Piṭṭhipāsāṇo pana atimahantopi vaṭṭati. Vananimitte antosārehi vā antosāramissakehi vā rukkhehi catupañcarukkhamattampi vanaṃ nimittupagaṃ, tato ūnakataraṃ na vaṭṭati. Rukkho jīvantoyeva antosāro bhūmiyaṃ patiṭṭhito, antamaso ubbedhato aṭṭhaṅgulo, pariṇāhato sūcidaṇḍakappamāṇopi nimittupago, tato omakataro na vaṭṭati. Maggo jaṅghamaggo vā hotu sakaṭamaggo vā, yo vinivijjhitvā dve tīṇi gāmakhettāni gacchati, tādiso jaṅghasatthasakaṭasatthehi valañjiyamānoyeva nimittupago, avalañjito na vaṭṭati. Vammiko pana heṭṭhimaparicchedena taṃdivasaṃjāto aṭṭhaṅgulubbedho govisāṇamattopi vammiko nimittupago, tato omakataro na vaṭṭati. Yaṃ pana abaddhasīmālakkhaṇe nadiṃ vakkhāma, sā nimittupagā, aññā na vaṭṭati. Udakaṃ yaṃ asandamānaṃ āvāṭapokkharaṇītaḷākajātassaraloṇisamuddādīsu ṭhitaṃ, taṃ ādiṃ katvā antamaso taṅkhaṇeyeva pathaviyaṃ khaṇite āvāṭake ghaṭehi āharitvā pūritampi yāva kammavācāpariyosānā saṇṭhamānakaṃ nimittupagaṃ, itaraṃ sandamānaṃ vā vuttaparicchedakālaṃ atiṭṭhantaṃ vā bhājanagataṃ vā na vaṭṭatīti.

คำว่า "ประกอบด้วยสัมปัตติ ๓ อย่าง" หมายถึง ประกอบด้วยนิมิตสัมปัตติ (ความสมบูรณ์แห่งนิมิต), ปริสสัมปัตติ (ความสมบูรณ์แห่งบริษัท), และกรรมวาจาสัมปัตติ (ความสมบูรณ์แห่งกรรมวาจา). ในบรรดาสัมปัตติ ๓ อย่างนั้น สีมาที่ประกอบด้วยนิมิตสัมปัตติ คือ สีมาที่สมมติโดยบอกนิมิตที่ควรเป็นนิมิตที่หาได้ในทิศนั้นๆ อย่างถูกต้องตามวิธีที่ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะว่า "นิมิตในทิศตะวันออกคืออะไร? ภูเขาขอรับ, ภูเขานี้เป็นนิมิต" เป็นต้น ในบรรดานิมิต ๘ อย่างที่กล่าวไว้ คือ ภูเขานิมิต, ศิลานิมิต, ป่านิมิต, ต้นไม้นิมิต, ถนนนิมิต, จอมปลวกนิมิต, แม่น้ำนิมิต, และน้ำนิมิต. ในบรรดานิมิตเหล่านั้น พึงทราบความที่นิมิตเหล่านั้นควรเป็นนิมิตโดยย่อดังนี้: อนึ่ง ภูเขาทั้ง ๓ ชนิด คือ ภูเขาดินล้วน, ภูเขาหินล้วน, และภูเขาที่ปนกันทั้งสองอย่าง ตั้งแต่ขนาดเท่าช้าง ๗ ศอกขึ้นไป ย่อมเป็นนิมิตได้ ภูเขาที่เล็กกว่านั้นไม่ควร. ในศิลานิมิต แม้ก้อนเหล็กก็จัดว่าเป็นศิลา ดังนั้น ศิลาใดๆ ก็ตาม โดยประมาณสูงสุดคือศิลาที่เล็กกว่าขนาดเท่าช้าง ๗ ศอกลงมา จนถึงประมาณต่ำสุดคือขนาดเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปละ ย่อมเป็นนิมิตได้ ศิลาที่เล็กกว่านั้นไม่เป็นนิมิต. แต่แผ่นหินแม้จะใหญ่มากก็ควร. ในป่านิมิต ป่าที่มีต้นไม้มีแก่น หรือป่าที่มีต้นไม้มีแก่นปนอยู่ด้วย แม้มีเพียง ๔-๕ ต้น ก็เป็นนิมิตได้ ป่าที่น้อยกว่านั้นไม่ควร. ต้นไม้ที่ยังมีชีวิตอยู่ มีแก่น ตั้งอยู่บนพื้นดิน อย่างน้อยที่สุดมีความสูง ๘ นิ้ว และมีเส้นรอบวงเท่าด้ามเหล็กจารของชาวสิงหล ก็เป็นนิมิตได้ ต้นไม้ที่เล็กกว่านั้นไม่ควร. ถนนไม่ว่าจะเป็นทางเดินเท้าหรือทางเกวียน ถนนที่ทะลุผ่านหมู่บ้านหรือเขต ๒-๓ แห่ง และเป็นถนนที่คนเดินเท้าหรือเกวียนใช้สัญจรอยู่เป็นประจำเท่านั้นจึงจะเป็นนิมิตได้ ถนนที่ไม่ได้ใช้สัญจรไม่ควร. ส่วนจอมปลวก โดยประมาณต่ำสุดคือจอมปลวกที่เกิดขึ้นในวันนั้น มีความสูง ๘ นิ้ว และมีขนาดเท่าเขาวัว ก็เป็นนิมิตได้ จอมปลวกที่เล็กกว่านั้นไม่ควร. แม่น้ำที่เราจะกล่าวถึงในลักษณะของอพัทธสีมานั้นเท่านั้นที่เป็นนิมิตได้ แม่น้ำอื่นไม่ควร. น้ำที่นิ่งอยู่ในบ่อ สระ บึง สระธรรมชาติ หรือทะเลสาบน้ำเค็มเป็นต้นนั้น เริ่มตั้งแต่ (น้ำนั้น) ไปจนถึงน้ำที่ตักมาเติมในบ่อเล็กๆ ที่ขุดขึ้นในขณะนั้น และคงอยู่จนกว่าจะจบกรรมวาจา ย่อมเป็นนิมิตได้ น้ำที่ไหล หรือน้ำที่ไม่คงอยู่ตลอดระยะเวลาที่กล่าวไว้ (จนจบกรรมวาจา) หรือน้ำที่อยู่ในภาชนะ ไม่ควร.

Parisāsampattiyā yuttā nāma sabbantimena paricchedena catūhi bhikkhūhi sannipatitvā yāvatikā tasmiṃ gāmakhette baddhasīmaṃ vā nadisamuddajātassare vā anokkamitvā ṭhitā bhikkhū, te sabbe hatthapāse vā katvā chandaṃ vā āharitvā sammatā.

สีมาที่ประกอบด้วยปริสสัมปัตติ คือ สีมาที่สงฆ์สมมติโดยภิกษุอย่างน้อย ๔ รูปประชุมกัน โดยการทำภิกษุทั้งหมดที่อยู่ในเขตบ้านนั้น ซึ่งไม่ได้เข้าไปในพัทธสีมา หรือแม่น้ำ มหาสมุทร สระธรรมชาติ ให้อยู่ในหัตถบาส หรือนำฉันทะมา.

Kammavācāsampattiyā yuttā nāma ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, yāvatā samantā nimittā kittitā’’tiādinā (mahāva. 139) nayena vuttāya parisuddhāya ñattidutiyakammavācāya sammatā. Evaṃ ekādasa vipattisīmāyo atikkamitvā tividhasampattiyuttā nimittena nimittaṃ sambandhitvā sammatā sīmā ‘‘baddhasīmā’’ti veditabbā. Khaṇḍasīmā samānasaṃvāsasīmā avippavāsasīmāti tassāyeva pabhedo.

สีมาที่ประกอบด้วยกรรมวาจาสัมปัตติ คือ สีมาที่สงฆ์สมมติด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่บริสุทธิ์ ซึ่งกล่าวไว้ตามนัยว่า "ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า, นิมิตทั้งหลายที่บอกไว้โดยรอบมีประมาณเท่าใด" เป็นต้น (มหาวรรค, หน้า ๑๓๙). ดังนั้น พึงทราบว่า สีมาที่สมมติโดยล่วงพ้นวิบัติสีมา ๑๑ อย่าง และประกอบด้วยสัมปัตติ ๓ อย่าง โดยผูกนิมิตกับนิมิต ชื่อว่า "พัทธสีมา". ขัณฑสีมา, สมานสังวาสสีมา, อวิปปวาสสีมา เป็นชื่อเรียกย่อยของพัทธสีมานั้นเอง.

Abaddhasīmā pana gāmasīmā, sattabbhantarasīmā, udakukkhepasīmāti tividhā. Tattha yāvatā ekaṃ gāmakkhettaṃ, ayaṃ gāmasīmā nāma. Agāmake araññe samantā sattabbhantarā sattabbhantarasīmā nāma. Tattha agāmakaṃ nāma araññaṃ viñjhāṭaviādīsu vā samuddamajjhe vā macchabandhānaṃ agamanapathesu dīpakesu labbhati. Samantā sattabbhantarāti majjhe ṭhitānaṃ sabbadisāsu sattabbhantarā vinibbedhena cuddasa honti. Tattha ekaṃ abbhantaraṃ aṭṭhavīsatihatthappamāṇaṃ hoti, ayañca sīmā parisāvasena vaḍḍhati, tasmā samantā parisāpariyantato paṭṭhāya abbhantaraparicchedo kātabbo. Sace pana dve saṅghā visuṃ uposathaṃ karonti, dvinnaṃ sattabbhantarānaṃ antare aññamekaṃ sattabbhantaraṃ upacāratthāya ṭhapetabbaṃ. Yā panesā ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā’’tiādinā (mahāva. 147) nayena nadiādīnaṃ sīmabhāvaṃ paṭikkhipitvā puna ‘‘nadiyā vā, bhikkhave, samudde vā jātassare vā yaṃ majjhimassa purisassa samantā udakukkhepā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathā’’ti vuttā ayaṃ udakukkhepasīmā nāma. Tattha yassā dhammikānaṃ rājūnaṃ kāle anvaḍḍhamāsaṃ anudasāhaṃ anupañcāhaṃ anatikkamitvā deve vassante valāhakesu vigatamattesu sotaṃ pacchijjati, ayaṃ nadisaṅkhyaṃ na gacchati. Yassā pana īdise suvuṭṭhikāle vassānassa catumāse sotaṃ na pacchijjati, yattha titthena vā atitthena vā sikkhākaraṇīye āgatalakkhaṇena timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā antaravāsakaṃ anukkhipitvā uttarantiyā bhikkhuniyā ekadvaṅgulamattampi antaravāsako temiyati, ayaṃ samuddaṃ vā pavisatu taḷākaṃ vā, pabhavato paṭṭhāya nadī nāma. Samuddo pākaṭoyeva. Yo pana kenaci khaṇitvā akato sayaṃjāto sobbho samantato āgatena udakena pūrito tiṭṭhati, yattha nadiyaṃ vuttappakāre vassakāle udakaṃ santiṭṭhati, ayaṃ jātassaro nāma. Yopi nadiṃ vā samuddaṃ vā bhinditvā nikkhantaudakena khato sobbho etaṃ lakkhaṇaṃ pāpuṇāti, ayampi jātassaroyeva.

ส่วนอพัทธสีมานั้นมี 3 อย่าง คือ คามสีมา สัตตัพภันตรสีมา และอุทกุกเขปสีมา. ในสีมา 3 อย่างนั้น เขตบ้านเพียงใด เขตบ้านนี้ชื่อว่าคามสีมา. ในป่าที่ไม่มีบ้าน อัพภันดร 7 โดยรอบชื่อว่าสัตตัพภันตรสีมา. ในบทว่า “อคามเก อรัญเญ” นั้น ป่าที่ไม่มีบ้านพึงหาได้ในป่าใหญ่ชื่อวินธะเป็นต้น หรือในเกาะเล็กๆ ที่ไม่มีทางไปมาของพวกชาวประมงในท่ามกลางมหาสมุทร. บทว่า “สมันตา สัตตัพภันตรา” นั้น อัพภันดร 7 ในทิศทั้งปวงของภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ในท่ามกลาง ย่อมมี 14 อัพภันดรโดยทะลุถึงกัน. ในบทว่า “สัตตัพภันตรา” นั้น อัพภันดรหนึ่งมีประมาณ 28 ศอก. และสีมานี้ย่อมกว้างขวางขึ้นโดยอำนาจแห่งบริษัท เพราะเหตุนั้น การกำหนดอัพภันดรพึงกระทำโดยเริ่มจากที่สุดแห่งบริษัทโดยรอบ. แต่ถ้าสงฆ์สองคณะกระทำอุโบสถเป็นต้นต่างหาก พึงเว้นสัตตัพภันดรอื่นอีกหนึ่งในระหว่างสัตตัพภันตรสีมาทั้งสอง เพื่อประโยชน์แก่อุปจารสีมา. ส่วนสีมาใดที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่เป็นสีมา” เป็นต้น ด้วยนัยที่ทรงปฏิเสธความเป็นสีมาของแม่น้ำเป็นต้นแล้ว ตรัสอีกว่า “ภิกษุทั้งหลาย ในแม่น้ำก็ดี ในมหาสมุทรก็ดี ในสระที่เกิดเองก็ดี ที่ใดมีการซัดน้ำโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง ที่นั้นมีอุโบสถเป็นอันเดียวกัน มีสังวาสเป็นอันเดียวกัน” สีมานี้ชื่อว่าอุทกุกเขปสีมา. ในสีมานั้น แม่น้ำที่กระแสน้ำย่อมขาดเมื่อฝนตกในกาลแห่งพระราชาผู้ทรงธรรม โดยไม่ล่วงเลยทุกกึ่งเดือน ทุกสิบวัน หรือทุกห้าวัน เมื่อเมฆทั้งหลายหายไปเพียงเล็กน้อย แม่น้ำนี้ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับว่าเป็นแม่น้ำ. แต่แม่น้ำใดที่กระแสน้ำย่อมไม่ขาดตลอดสี่เดือนแห่งฤดูฝนในกาลที่ฝนตกดีเช่นนี้ ในแม่น้ำใดที่ผ้าอันตรวาสกของภิกษุณีผู้ข้ามไปโดยไม่ยกผ้าอันตรวาสกขึ้น โดยปกปิดอวัยวะ 3 ส่วน คือ เข่าทั้งสองและสะดือ ด้วยลักษณะที่มาแล้วในสิกขาที่พึงกระทำ หรือในเสขิยสิกขาบท ย่อมเปียกน้ำแม้เพียงหนึ่งหรือสององคุลี แม่น้ำนี้ถึงแม้จะไหลลงสู่มหาสมุทรหรือสระ ก็ชื่อว่าแม่น้ำโดยเริ่มจากที่เกิด. มหาสมุทรเป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว. ส่วนสระใดที่ไม่ได้ถูกใครคนหนึ่งขุด แต่เกิดเอง และเต็มไปด้วยน้ำที่มาจากโดยรอบ ย่อมตั้งอยู่ ในสระใดที่น้ำย่อมตั้งอยู่ดีในฤดูฝนมีประเภทที่กล่าวแล้วในแม่น้ำ สระนี้ชื่อว่าสระที่เกิดเอง. สระใดที่ถูกขุดด้วยน้ำที่ไหลออกมาจากการเซาะแม่น้ำหรือมหาสมุทร และถึงลักษณะนี้ คือการที่น้ำตั้งอยู่ตลอดสี่เดือน สระนี้ก็ชื่อว่าสระที่เกิดเองนั่นเอง.

Yaṃ majjhimassa purisassa samantā udakukkhepāti yaṃ ṭhānaṃ thāmamajjhimassa purisassa samantato udakukkhepena paricchinnaṃ, tattha yathā akkhadhuttā dāruguḷaṃ khipanti, evaṃ udakaṃ vā vālukaṃ vā hatthena gahetvā majjhimena purisena sabbathāmena khipitabbaṃ, tattha yattha evaṃ khittaṃ udakaṃ vā vālukaṃ vā patati, ayaṃ udakukkhepo nāma.

บทว่า “ยัง มัชฌิมัสสะ เป. อุทกุกเขปา” นั้น คือ ที่ใดที่กำหนดด้วยการซัดน้ำโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง. ในที่นั้น บุรุษผู้มีกำลังปานกลางพึงถือเอาน้ำหรือทรายด้วยมือแล้วซัดไปด้วยกำลังทั้งหมด โดยอาการซัดลูกไม้เช่นที่พวกนักเลงลูกเต๋าหรือพวกนักเล่นซัดลูกไม้ไป. ในการซัดไปนั้น ที่ใดที่น้ำหรือทรายที่ซัดไปแล้วย่อมตก ที่นี้ชื่อว่าอุทกุกเขป.

Ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathāti ayaṃ tesu nadiādīsu udakukkhepaparicchinnā sīmā samānasaṃvāsā ceva ekūposathā ca, ayaṃ pana etesaṃ nadiādīnaṃ antoyeva labbhati, na bahi. Tasmā nadiyā vā jātassare vā yattakaṃ padesaṃ pakativassakāle catūsu māsesu udakaṃ ottharati, samudde yasmiṃ padese pakativīciyo ottharitvā saṇṭhahanti, tato paṭṭhāya kappiyabhūmi, tattha ṭhatvā uposathādikammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Dubbuṭṭhikāle vā gimhe vā nadijātassaresu sukkhesupi sā eva kappiyabhūmi, sace pana sukkhe jātassare vāpiṃ vā khaṇanti, vappaṃ vā karonti, taṃ ṭhānaṃ gāmakkhettaṃ hoti. Yā panesā ‘‘kappiyabhūmī’’ti vuttā, tato bahi udakukkhepasīmā na gacchati, antoyeva gacchati, tasmā tesaṃ anto parisāpariyantato paṭṭhāya samantā udakukkhepaparicchedo kātabbo. Sace pana dve saṅghā visuṃ visuṃ uposathādikammaṃ karonti, dvinnaṃ udakukkhepānaṃ antare añño eko udakukkhepo upacāratthāya ṭhapetabbo. Ayañhi sattabbhantarasīmā ca udakukkhepasīmā ca bhikkhūnaṃ ṭhitokāsato paṭṭhāya labbhati. Paricchedabbhantare hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhitopi paricchedato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopeti, idaṃ sabbaaṭṭhakathāsu (mahāva. aṭṭha. 147) sanniṭṭhānaṃ. Evaṃ abaddhasīmā veditabbā. Iti imaṃ baddhasīmābaddhasīmāvasena duvidhaṃ sīmaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘te ca kho hatthapāsaṃ avijahitvā ekasīmāyaṃ ṭhitā’’ti. Tesu hi catūsu bhikkhūsu ekasīmāyaṃ hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhitesvevetaṃ saṅghassa uposathakammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, na itarathā. Yathāha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, catunnaṃ pātimokkhaṃ uddisitu’’nti (mahāva. 168).

บทว่า “อยํ ตตฺถ สมานสังวาสา เอกูปוסถา” นั้น คือ สีมาที่กำหนดด้วยอุทกุกเขปในแม่น้ำเป็นต้นเหล่านั้น มีสังวาสเป็นอันเดียวกันด้วย และมีอุโบสถเป็นอันเดียวกันด้วย. แต่อุทกุกเขปสีมานี้พึงได้ในภายในของแม่น้ำเป็นต้นเหล่านี้เท่านั้น ไม่พึงได้ภายนอก. เพราะเหตุนั้น ในแม่น้ำหรือสระที่เกิดเอง ที่ใดมีน้ำท่วมทับในฤดูฝนปกติในสี่เดือน ในมหาสมุทรในที่ใดที่คลื่นปกติซัดขึ้นมาแล้วหยุดนิ่งอยู่ จากที่นั้นเป็นต้นไปเป็นกัปปิยภูมิ. ในกัปปิยภูมินั้น พึงยืนอยู่แล้วกระทำกรรมมีอุโบสถเป็นต้นได้. ในกาลที่ฝนแล้งหรือในฤดูร้อน ถึงแม้แม่น้ำและสระที่เกิดเองจะแห้ง ที่นั้นนั่นเองก็ยังเป็นกัปปิยภูมิ. แต่ถ้าในสระที่เกิดเองที่แห้งนั้น ขุดบ่อน้ำหรือกระทำการเพาะปลูก ที่นั้นย่อมเป็นเขตบ้าน. ส่วนที่ใดที่กล่าวแล้วว่าเป็น “กัปปิยภูมิ” อุทกุกเขปสีมาไม่ไปภายนอกจากที่นั้น ย่อมไปในภายในเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น การกำหนดอุทกุกเขปพึงกระทำโดยรอบในภายในของที่นั้น โดยเริ่มจากที่สุดแห่งบริษัท. แต่ถ้าสงฆ์สองคณะกระทำกรรมมีอุโบสถเป็นต้นต่างหาก พึงเว้นอุทกุกเขปอื่นอีกหนึ่งในระหว่างอุทกุกเขปทั้งสอง เพื่อประโยชน์แก่อุปจารสีมา. จริงอยู่ สัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมานี้พึงได้โดยเริ่มจากที่ยืนของภิกษุทั้งหลาย. ภิกษุผู้ยืนอยู่โดยละหัตถบาสในภายในที่กำหนดก็ดี ภิกษุผู้ยืนอยู่โดยไม่ล่วงเลยที่กำหนดอื่นที่มีประมาณเท่านั้นภายนอกที่กำหนดก็ดี ย่อมยังกรรมให้เสียได้. การวินิจฉัยนี้เป็นข้อยุติในอรรถกถาทั้งปวง. อพัทธสีมาพึงทราบอย่างนี้. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอ้างถึงสีมาสองอย่างนี้โดยความต่างแห่งพัทธสีมาและอพัทธสีมาแล้วตรัสว่า “ก็ภิกษุเหล่านั้นแล ยืนอยู่ในสีมาเดียวกันโดยไม่ละหัตถบาส”. จริงอยู่ เมื่อภิกษุสี่รูปเหล่านั้นยืนอยู่ในสีมาเดียวกันโดยไม่ละหัตถบาสเท่านั้น กรรมอุโบสถนั้นของสงฆ์ชื่อว่าถึงกาลอันควร ไม่เป็นอย่างอื่น. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุสี่รูป”.

Sabhāgāpattiyo ca na vijjantīti ettha yaṃ sabbo saṅgho vikālabhojanādinā sabhāgavatthunā lahukāpattiṃ āpajjati, evarūpā vatthusabhāgā ‘‘sabhāgā’’ti vuccati, vikālabhojanapaccayā āpannaṃ pana āpattisabhāgaṃ anatirittabhojanapaccayā āpannassa santike desetuṃ vaṭṭati. Sabhāgāpattiyā pana sati tehi bhikkhūhi eko bhikkhu sāmantā āvāsā sajjukaṃ pāhetabbo ‘‘gacchāvuso, taṃ āpattiṃ paṭikaritvā āgaccha, mayaṃ te santike āpattiṃ paṭikarissāmā’’ti, evañcetaṃ labhetha, iccetaṃ kusalaṃ, no ce labhetha, byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ sabbo saṅgho sabhāgaṃ āpattiṃ āpanno, yadā aññaṃ bhikkhuṃ suddhaṃ anāpattikaṃ passissati, tadā tassa santike taṃ āpattiṃ paṭikarissatī’’ti (mahāva. 171) vatvā uposatho kātabbo. Sace pana vematiko hoti, ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ sabbo saṅgho sabhāgāya āpattiyā vematiko, yadā nibbematiko bhavissati, tadā taṃ āpattiṃ paṭikarissatī’’ti vatvā uposatho kātabbo. Sace panettha koci taṃ sabhāgaṃ āpattiṃ desetuṃ vaṭṭatīti maññamāno ekassa santike deseti, desitā sudesitāva. Aññaṃ pana desanāpaccayā desako, paṭiggahaṇapaccayā paṭiggāhako cāti ubhopi dukkaṭaṃ āpajjanti, taṃ nānāvatthukaṃ hoti, tasmā aññamaññaṃ desetabbaṃ. Ettāvatā te dve nirāpattikā honti, tesaṃ santike sesehi sabhāgāpattiyo desetabbā vā ārocetabbā vā. Sace te evaṃ akatvā uposathaṃ karonti, ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’tiādinā (mahāva. 134) nayena sāpattikassa uposathakaraṇe paññattaṃ dukkaṭaṃ āpajjanti. Sace sabbo saṅgho sabhāgāpattiyā sati vuttavidhiṃ akatvā uposathaṃ karoti, vuttanayeneva sabbo saṅgho āpattiṃ āpajjati, tasmā sabhāgāpattiyā sati saṅghassa pattakallaṃ nāma na hoti, tena vuttaṃ ‘‘sabhāgāpattiyo ca na vijjantī’’ti. Etāsu hi sabhāgāpattīsu avijjamānāsu visabhāgāpattīsu vijjamānāsupi pattakallaṃ hotiyeva.

ในบทว่า “สภาคาบัติทั้งหลายไม่มีอยู่” นี้ สงฆ์ทั้งหมดต้องอาบัติเบาใดด้วยวัตถุที่มีสภาพเสมอกัน เช่น การฉันอาหารในเวลาวิกาลเป็นต้น วัตถุที่มีสภาพเสมอกันเช่นนี้เรียกว่า “สภาคาบัติ” อนึ่ง ควรแสดงอาบัติที่มีส่วนเสมอกันที่ต้องแล้วเพราะเหตุแห่งการฉันอาหารในเวลาวิกาล แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติเพราะเหตุแห่งการฉันอาหารที่มิได้เป็นเดน เมื่อมีสภาคาบัติ ภิกษุเหล่านั้นพึงส่งภิกษุรูปหนึ่งไปยังอาวาสใกล้เคียงในวันนั้นเอง โดยกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส ท่านจงไป ชำระอาบัตินั้นแล้วจงกลับมา พวกเราจักชำระอาบัติในสำนักของท่าน” ถ้าพึงได้เช่นนั้น นั่นเป็นความดี ถ้าไม่ได้ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงบอกให้สงฆ์ทราบว่า “ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า สงฆ์ทั้งหมดนี้ต้องสภาคาบัติแล้ว เมื่อใดจักเห็นภิกษุอื่นผู้บริสุทธิ์ไม่มีอาบัติ เมื่อนั้นสงฆ์จักชำระอาบัตินั้นในสำนักของภิกษุนั้น” ดังนี้แล้ว พึงทำอุโบสถ แต่ถ้าสงสัย พึงกล่าวว่า “ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า สงฆ์ทั้งหมดนี้สงสัยในสภาคาบัติ เมื่อใดจักหายสงสัย เมื่อนั้นจักชำระอาบัตินั้น” ดังนี้แล้ว พึงทำอุโบสถ ถ้าในสงฆ์นี้ มีใครบางคนสำคัญว่าควรแสดงสภาคาบัตินั้น จึงแสดงแก่ภิกษุรูปหนึ่ง อาบัติที่แสดงแล้ว ชื่อว่าแสดงดีแล้ว แต่ภิกษุผู้แสดงเพราะเหตุแห่งการแสดง และภิกษุผู้รับเพราะเหตุแห่งการรับ ทั้งสองรูปย่อมต้องอาบัติทุกกฏ อาบัตินั้นมีวัตถุต่างกัน เพราะฉะนั้น พึงแสดงแก่กันและกัน ด้วยการแสดงเพียงเท่านี้ ภิกษุทั้งสองนั้นย่อมไม่มีอาบัติ ภิกษุที่เหลือพึงแสดงหรือบอกสภาคาบัติในสำนักของภิกษุเหล่านั้น ถ้าภิกษุเหล่านั้นไม่ทำอย่างนี้แล้วทำอุโบสถ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏที่ทรงบัญญัติไว้ในการทำอุโบสถของภิกษุผู้มีอาบัติ ด้วยนัยมีอาทิว่า “ท่านทั้งหลายจงบอกความบริสุทธิ์” ถ้าสงฆ์ทั้งหมดเมื่อมีสภาคาบัติ ไม่ทำตามวิธีที่กล่าวแล้วทำอุโบสถ สงฆ์ทั้งหมดก็ย่อมต้องอาบัติด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง เพราะฉะนั้น เมื่อมีสภาคาบัติ อุโบสถกรรมของสงฆ์ย่อมไม่เป็นปัตตกัลละ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “สภาคาบัติทั้งหลายไม่มีอยู่” เมื่อสภาคาบัติเหล่านี้ไม่มีอยู่ แม้มีวิสภาคาบัติอยู่ ก็ย่อมเป็นปัตตกัลละนั่นเอง

Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na hontīti ‘‘na, bhikkhave, sagahaṭṭhāya parisāya pātimokkhaṃ uddisitabbaṃ, yo uddiseyya āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 154) vacanato gahaṭṭho, ‘‘na, bhikkhave, bhikkhuniyā nisinnaparisāya pātimokkhaṃ uddisitabba’’ntiādinā (mahāva. 183) nayena vuttā bhikkhunī, sikkhamānā, sāmaṇero, sāmaṇerī, sikkhāpaccakkhātako, antimavatthuajjhāpannako, āpattiyā adassane ukkhittako, āpattiyā appaṭikamme ukkhittako, pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge ukkhittako, paṇḍako, theyyasaṃvāsako, titthiyapakkantako, tiracchānagato, mātughātako, pitughātako arahantaghātako, bhikkhunidūsako, saṅghabhedako, lohituppādako, ubhatobyañjanakoti ime vīsati cāti ekavīsati puggalā vajjanīyā nāma, te hatthapāsato bahikaraṇavasena vajjetabbā. Etesu hi tividhe ukkhittake sati uposathaṃ karonto saṅgho pācittiyaṃ āpajjati, sesesu dukkaṭaṃ. Ettha ca tiracchānagatoti yassa upasampadā paṭikkhittā, titthiyā gahaṭṭheneva saṅgahitā. Etepi hi vajjanīyā nāma. Evaṃ pattakallaṃ imehi catūhi aṅgehi saṅgahitanti veditabbaṃ.

ในบทว่า “บุคคลผู้ควรเว้นไม่มีในสงฆ์นั้น” นี้ หมายถึง คฤหัสถ์ เพราะพระพุทธดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงแสดงปาติโมกข์ในบริษัทที่มีคฤหัสถ์อยู่ด้วย ภิกษุใดแสดง ต้องอาบัติทุกกฏ” ภิกษุณีที่ตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงแสดงปาติโมกข์ในบริษัทที่มีภิกษุณีนั่งอยู่ด้วย” สิกขมานา สามเณร สามเณรี ผู้บอกคืนสิกขา ผู้ต้องอนติมวัตถุ ภิกษุผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่เห็นอาบัติ ภิกษุผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่ทำคืนอาบัติ ภิกษุผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า บัณเฑาะก์ ผู้ขโมยบวช ผู้ไปเข้าลัทธินอกพระพุทธศาสนา ดิรัจฉาน ผู้ฆ่ามารดา ผู้ฆ่าบิดา ผู้ฆ่าพระอรหันต์ ผู้ประทุษร้ายภิกษุณี ผู้ทำลายสงฆ์ ผู้ทำโลหิตให้เกิดแก่พระพุทธเจ้า อุภโตพยัญชนก บุคคล ๒๑ จำพวกเหล่านี้ คือ ๒๐ จำพวกนี้ ชื่อว่าบุคคลผู้ควรเว้น บุคคล ๒๑ จำพวกนั้น พึงเว้นโดยการให้ออกไปพ้นหัตถบาส เพราะว่า เมื่อมีภิกษุผู้ถูกยกวัตร ๓ จำพวกนี้อยู่ สงฆ์ทำอุโบสถ ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ เมื่อมีบุคคลที่เหลืออยู่ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ ในบุคคลผู้ควรเว้นนี้ คำว่า ดิรัจฉาน หมายถึง ผู้ที่พระพุทธองค์ทรงห้ามอุปสมบท เดียรถีย์สงเคราะห์เข้าในคำว่า คฤหัสถ์นั่นเอง เดียรถีย์เหล่านี้ก็ชื่อว่าบุคคลผู้ควรเว้น พึงทราบว่า ปัตตกัลละสงเคราะห์ด้วยองค์ ๔ เหล่านี้อย่างนี้

Saṅgho uposathaṃ kareyyātiiminā ye te aparepi tayo uposathā saṅghe uposatho, gaṇe uposatho, puggale uposathoti, evaṃ kārakavasena tayo uposathā vuttā, tesu itare dve paṭikkhipitvā saṅghe uposathameva dīpeti. Pātimokkhaṃ uddiseyyātiiminā ye te aparepi tayo uposathā suttuddeso, pārisuddhiuposatho, adhiṭṭhānauposathoti, evaṃ kattabbākāravasena tayo uposathā vuttā, tesu itare dve paṭikkhipitvā suttuddesameva dīpeti. Suttuddeso nāma pātimokkhuddeso vuccati, so duvidho ovādapātimokkhuddeso ca āṇāpātimokkhuddeso ca. Tattha

ด้วยบทว่า “สงฆ์พึงทำอุโบสถ” นี้ อุโบสถ ๓ อย่างที่ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งผู้ทำอย่างนี้ คือ สังฆุโบสถ คณุโบสถ ปุคคลุโบสถ ในอุโบสถเหล่านั้น ทรงปฏิเสธอีก ๒ อย่างแล้ว ทรงแสดงแต่สังฆุโบสถเท่านั้น ด้วยบทว่า “พึงแสดงปาติโมกข์” นี้ อุโบสถ ๓ อย่างที่ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอาการที่พึงทำอย่างนี้ คือ สุตตุเทศอุโบสถ ปาริสุทธิอุโบสถ อธิษฐานอุโบสถ ในอุโบสถเหล่านั้น ทรงปฏิเสธอีก ๒ อย่างแล้ว ทรงแสดงแต่สุตตุเทศอุโบสถเท่านั้น การแสดงปาติโมกข์เรียกว่า สุตตุเทศ สุตตุเทศนั้นมี ๒ อย่าง คือ โอวาทปาติโมกขุทเทศ และ อาณาปาติโมกขุทเทศ ในบรรดาสุตตุเทศ ๒ อย่างนั้น

‘‘Khantī paramaṃ tapo titikkhā…pe….

“ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง...เป...”

‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe….

“การไม่ทำบาปทั้งปวง...เป...”

‘‘Anūpavādo anūpaghāto’’ti. (dī. ni. 2.90; dha. pa. 184, 183, 185)

“การไม่กล่าวร้าย การไม่เบียดเบียน”

Ādinā nayena vuttā tisso gāthāyo ovādapātimokkhaṃ nāma, taṃ buddhā eva uddisanti, na sāvakā. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiādinā (mahāva. 134) nayena vuttaṃ āṇāpātimokkhaṃ nāma, taṃ sāvakā eva uddisanti, na buddhā. Idameva ca imasmiṃ atthe ‘‘pātimokkha’’nti adhippetaṃ.

คาถา ๓ บทที่ตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า “ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง...เป...การไม่เบียดเบียน” ชื่อว่าโอวาทปาติโมกข์ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์นั้น ไม่ใช่พระสาวก ปาติโมกข์ที่ตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า “ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า” ชื่อว่าอาณาปาติโมกข์ พระสาวกทั้งหลายเท่านั้นแสดงอาณาปาติโมกข์นั้น ไม่ใช่พระพุทธเจ้า และในอรรถแห่งบทนี้ พึงประสงค์เอาอาณาปาติโมกข์นี้เท่านั้นว่า “ปาติโมกข์”

Ye pana itare dve uposathā, tesu pārisuddhiuposatho tāva aññesañca santike, aññamaññañca ārocanavasena duvidho. Tattha yvāyaṃ aññesaṃ santike karīyati, sopi pavāritānañca appavāritānañca santike karaṇavasena duvidho. Tattha mahāpavāraṇāya pavāritānaṃ santike pacchimikāya upagatena vā anupagatena vā chinnavassena vā cātumāsiniyaṃ pana pavāritānaṃ santike purimikāya upagatena vā anupagatena vā chinnavassena vā kāyasāmaggiṃ datvā ‘‘parisuddho ahaṃ, bhante, ‘parisuddho’ti maṃ dhārethā’’ti tikkhattuṃ vatvā kātabbo, ṭhapetvā ca pana pavāraṇādivasaṃ aññasmiṃ kāle āvāsikehi uddiṭṭhamatte pātimokkhe avuṭṭhitāya vā ekaccāya vuṭṭhitāya vā sabbāya vā vuṭṭhitāya parisāya ye aññe samasamā vā thokatarā vā āgacchanti, tehi tesaṃ santike vuttanayeneva pārisuddhi ārocetabbā. Yo panāyaṃ aññamaññaṃ ārocanavasena karīyati, so ñattiṃ ṭhapetvā ca aṭṭhapetvā ca karaṇavasena duvidho. Tattha yasmiṃ āvāse tayo bhikkhū viharanti, tesu uposathadivase sannipatitesu ekena bhikkhunā ‘‘suṇantu me āyasmantā ajjuposatho cātuddaso’’ti vā ‘‘pannaraso’’ti vā vatvā ‘‘yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ mayaṃ aññamaññaṃ pārisuddhiuposathaṃ kareyyāmā’’ti ñattiyā ṭhapitāya therena bhikkhunā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘parisuddho ahaṃ, āvuso, ‘parisuddho’ti maṃ dhārethā’’ti (mahāva. 168) tikkhattuṃ vattabbaṃ. Itarehi ‘‘bhante’’ti vatvā evameva vattabbaṃ. Evaṃ ñattiṃ ṭhapetvā kātabbo. Yattha pana dve bhikkhū viharanti, tatra ñattiṃ aṭṭhapetvā vuttanayeneva pārisuddhi ārocetabbāti ayaṃ pārisuddhiuposatho.

ส่วนอุโบสถอีก 2 อย่างที่เหลือนั้น ในบรรดาอุโบสถเหล่านั้น ปาริสุทธิอุโบสถก่อน มี 2 อย่าง คือ โดยการบอกในสำนักของภิกษุอื่น และโดยการบอกแก่กันและกัน ใน 2 อย่างนั้น ปาริสุทธิอุโบสถใดที่ทำในสำนักของภิกษุอื่น ปาริสุทธิอุโบสถนั้นก็มี 2 อย่าง คือ โดยการทำในสำนักของภิกษุผู้ปวารณาแล้ว และในสำนักของภิกษุผู้ยังไม่ได้ปวารณา ใน 2 อย่างนั้น ปาริสุทธิอุโบสถอันภิกษุผู้เข้าพรรษาหลัง หรือผู้ไม่ได้เข้าพรรษา หรือผู้มีพรรษาขาด พึงทำในสำนักของภิกษุผู้ปวารณาแล้วในวันมหาปวารณา ส่วนในวันจาตุมาสินี (วันเพ็ญเดือน 12) ปาริสุทธิอุโบสถอันภิกษุผู้เข้าพรรษาแรก หรือผู้ไม่ได้เข้าพรรษา หรือผู้มีพรรษาขาด พึงทำในสำนักของภิกษุผู้ปวารณาแล้ว โดยให้กายสามัคคีแล้วกล่าว 3 ครั้งว่า 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าเป็นผู้บริสุทธิ์ ขอท่านทั้งหลายโปรดจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้บริสุทธิ์' อนึ่ง เว้นวันปวารณาเสีย ในเวลาอื่น เมื่อภิกษุเจ้าถิ่นสวดปาติโมกข์จบลงพอดี หรือเมื่อบริษัทยังไม่ลุกไป หรือเมื่อบริษัทบางส่วนลุกไปแล้ว หรือเมื่อบริษัททั้งหมดลุกไปแล้ว ภิกษุอาคันตุกะเหล่าใดที่มาถึง ไม่ว่าจะมีจำนวนเท่ากันหรือน้อยกว่า พึงบอกปาริสุทธิในสำนักของภิกษุเหล่านั้นตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ส่วนปาริสุทธิอุโบสถใดที่ทำโดยการบอกแก่กันและกัน ปาริสุทธิอุโบสถนั้นมี 2 อย่าง คือ โดยการตั้งญัตติและไม่ตั้งญัตติ ใน 2 อย่างนั้น ในอาวาสใดมีภิกษุอยู่ 3 รูป เมื่อภิกษุเหล่านั้นประชุมกันในวันอุโบสถ ภิกษุรูปหนึ่งพึงกล่าวว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ขอจงฟัง วันนี้เป็นวันอุโบสถ 14 ค่ำ' หรือ '15 ค่ำ' แล้วเมื่อตั้งญัตติว่า 'เมื่อใดถึงเวลาอันสมควรแก่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เราทั้งหลายพึงทำปาริสุทธิอุโบสถแก่กันและกัน' ภิกษุผู้เป็นเถระพึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง นั่งกระโหย่ง ประนมมือกล่าว 3 ครั้งว่า 'ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าเป็นผู้บริสุทธิ์ ขอท่านทั้งหลายโปรดจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้บริสุทธิ์' ภิกษุที่เหลือพึงกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า' แล้วกล่าวเช่นเดียวกันนั้น พึงทำโดยการตั้งญัตติอย่างนี้ ส่วนในอาวาสใดมีภิกษุอยู่ 2 รูป พึงบอกปาริสุทธิด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง โดยไม่ต้องตั้งญัตติ นี้คือปาริสุทธิอุโบสถ

Sace pana ekova bhikkhu hoti, sabbaṃ pubbakaraṇīyaṃ katvā aññesaṃ anāgamanaṃ ñatvā ‘‘ajja me uposatho cātuddaso’’ti vā ‘‘pannaraso’’ti vā vatvā ‘‘adhiṭṭhāmī’’ti vattabbaṃ. Ayaṃ adhiṭṭhānuposathoti evaṃ kattabbākāravasena tayo uposathāti veditabbā. Ettāvatā nava uposathā dīpitā honti. Tesu divasavasena pannarasiko, kārakavasena saṅghuposatho, kattabbākāravasena suttuddesoti evaṃ tilakkhaṇasampanno uposatho idha niddiṭṭhoti veditabbo. Tasmiṃ pavattamāne uposathaṃ akatvā tadahuposathe aññaṃ abhikkhukaṃ nānāsaṃvāsakehi vā sabhikkhukaṃ āvāsaṃ vā anāvāsaṃ vā vāsatthāya aññatra saṅghena, aññatra antarāyā gacchantassa dukkaṭaṃ hoti.

ส่วนถ้ามีภิกษุเพียงรูปเดียว พึงทำบุพพกรณ์ทั้งหมดแล้ว เมื่อทราบว่าภิกษุอื่นไม่มา พึงกล่าวว่า 'วันนี้เป็นวันอุโบสถ 14 ค่ำ ของข้าพเจ้า' หรือ '15 ค่ำ' แล้วพึงกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าขออธิษฐาน' นี้คืออธิษฐานอุโบสถ พึงทราบอุโบสถ 3 อย่างโดยอาการที่พึงทำอย่างนี้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ อุโบสถ 9 อย่างเป็นอันแสดงให้เห็นแล้ว ในอุโบสถเหล่านั้น พึงทราบว่าอุโบสถที่สมบูรณ์ด้วยลักษณะ 3 ประการ คือ เป็นปัณณรสิกะโดยวัน เป็นสังฆอุโบสถโดยผู้ทำ และเป็นสุตตุทเทสโดยอาการที่พึงทำ ถูกระบุไว้ในที่นี้ (คือในญัตติ 'สุณาตุ เม' เป็นต้น) เมื่อสังฆอุโบสถนั้นกำลังดำเนินอยู่ ภิกษุใดไม่ทำอุโบสถในวันอุโบสถนั้น แล้วไปยังอาวาสอื่นที่ไม่มีภิกษุ หรือที่มีภิกษุต่างสังวาสกัน หรือไปยังสถานที่มิใช่อาวาสเพื่อพักแรม โดยเว้นแต่ไปกับสงฆ์ หรือเว้นแต่มีอันตราย ภิกษุนั้นต้องอาบัติทุกกฏ

Kiṃ saṅghassa pubbakiccanti ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyyā’’ti evaṃ uposathakaraṇasambandheneva vuttassa saṅghassa uposathe kattabbe yaṃ taṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, uposathāgāraṃ sammajjitu’’ntiādinā (mahāva. 159) nayena pāḷiyaṃ āgataṃ, aṭṭhakathāsu ca –

คำว่า 'บุพพกิจของสงฆ์คืออะไร' นี้ (ถาม) เกี่ยวเนื่องกับการทำอุโบสถว่า 'สงฆ์พึงทำอุโบสถ' ดังนี้ บุพพกิจใดที่มาในพระบาลีโดยนัยมีคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้กวาดอุโบสถาคาร' เป็นต้น และในอรรถกถาทั้งหลายว่า

‘‘Sammajjanī padīpo ca, udakaṃ āsanena ca;

Uposathassa etāni, ‘pubbakaraṇa’nti vuccati.

'การกวาด การจุดประทีป น้ำ และอาสนะ กิจเหล่านี้เรียกว่า บุพพกรณ์ ของอุโบสถ'

‘‘Chandapārisuddhiutukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo;

Uposathassa etāni, ‘pubbakicca’nti vuccatī’’ti. (mahāva. aṭṭha. 168);

'การบอกฉันทะและความบริสุทธิ์ การบอกฤดู การนับภิกษุ และการให้โอวาทภิกษุณี กิจเหล่านี้เรียกว่า บุพพกิจ ของอุโบสถ'

Evaṃ dvīhi nāmehi navavidhaṃ pubbakiccaṃ dassitaṃ, kiṃ taṃ katanti pucchati. Na hi taṃ akatvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā therena āṇattena agilānena bhikkhunā uposathāgāraṃ sammajjitabbaṃ, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ, āsanaṃ paññāpetabbaṃ, padīpo kātabbo, akaronto dukkaṭaṃ āpajjati, therenāpi patirūpaṃ ñatvā āṇāpetabbaṃ.

บุพพกิจ 9 อย่างที่แสดงไว้ด้วยชื่อ 2 อย่างนี้ (ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์) ย่อมถามว่า 'กิจนั้นทำเสร็จแล้วหรือ' เพราะว่าไม่ควรทำอุโบสถโดยไม่ทำบุพพกิจนั้น ฉะนั้น ภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ที่พระเถระสั่งแล้ว พึงกวาดอุโบสถาคาร พึงจัดตั้งน้ำดื่มน้ำใช้ พึงปูอาสนะ พึงจุดประทีป ภิกษุผู้ไม่ทำ (กิจเหล่านั้น) ต้องอาบัติทุกกฏ แม้พระเถระเองก็พึงทราบผู้ที่เหมาะสมแล้วจึงสั่ง

Chandapārisuddhīti ettha uposathakaraṇatthaṃ sannipatite saṅghe bahi uposathaṃ katvā āgatena sannipatitaṭṭhānaṃ gantvā kāyasāmaggiṃ adentena chando dātabbo. Yopi gilāno vā hoti kiccappasuto vā, tenāpi pārisuddhiṃ dentena chandopi dātabbo. Kathaṃ dātabbo? Ekassa bhikkhuno santike ‘‘chandaṃ dammi, chandaṃ me hara, chandaṃ me ārocehī’’ti (mahāva. 165) ayaṃ attho kāyena vā vācāya vā ubhayena vā viññāpetabbo, evaṃ dinno hoti chando. Akatūposathena pana gilānena vā kiccappasutena vā pārisuddhi dātabbā. Kathaṃ dātabbā? Ekassa bhikkhuno santike ‘‘pārisuddhiṃ dammi, pārisuddhiṃ me hara, pārisuddhiṃ me ārocehī’’ti (mahāva. 164) ayaṃ attho kāyena vā vācāya vā ubhayena vā viññāpetabbo, evaṃ dinnā hoti pārisuddhi, taṃ pana dentena chandopi dātabbo. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tadahuposathe pārisuddhiṃ dentena chandampi dātuṃ, santi saṅghassa karaṇīya’’nti (mahāva. 165). Tattha pārisuddhidānaṃ saṅghassapi attanopi uposathakaraṇaṃ sampādeti, na avasesaṃ saṅghakiccaṃ. Chandadānaṃ saṅghasseva uposathakaraṇañca sesakiccañca sampādeti, attano pana uposatho akatoyeva hoti. Tasmā pārisuddhiṃ dentena chandopi dātabbo. Pubbe vuttaṃ pana suddhikacchandaṃ vā imaṃ vā chandapārisuddhiṃ ekena bahūnampi āharituṃ vaṭṭati. Sace pana so antarāmagge aññaṃ bhikkhuṃ passitvā yesaṃ tena chando vā pārisuddhi vā gahitā, tesañca attano ca chandapārisuddhiṃ deti, tasseva sā āgacchati, itarā pana biḷālasaṅkhalikā chandapārisuddhi nāma hoti, sā nāgacchati, tasmā sayameva sannipatitaṭṭhānaṃ gantvā ārocetabbaṃ. Sace pana sañcicca nāroceti, dukkaṭaṃ āpajjati. Chandapārisuddhi pana tasmiṃ hatthapāsaṃ upagatamatteyeva āgatā hoti.

ในคำว่า Chandapārisuddhīti นี้ ภิกษุผู้ทำอุโบสถภายนอกแล้วมาถึง เมื่อสงฆ์ประชุมกันเพื่อทำอุโบสถ หากไม่ประสงค์จะให้ความพร้อมเพรียงแห่งกาย (กายสามัคคี) พึงให้ฉันทะ. อนึ่ง ภิกษุใดเป็นไข้ก็ดี หรือเป็นผู้ขวนขวายในกิจก็ดี ภิกษุนั้นแม้เมื่อจะให้ปาริสุทธิ ก็พึงให้ฉันทะด้วย. พึงให้ฉันทะอย่างไร? พึงบอกความหมายนี้แก่ภิกษุรูปหนึ่งด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยทั้งสองอย่างว่า ‘ข้าพเจ้าให้ฉันทะ ขอท่านจงนำฉันทะของข้าพเจ้าไป ขอท่านจงบอกฉันทะของข้าพเจ้าแก่สงฆ์’ ฉันทะเป็นอันให้แล้วอย่างนี้. ส่วนภิกษุผู้ยังไม่ได้ทำอุโบสถ เป็นไข้ก็ดี หรือเป็นผู้ขวนขวายในกิจก็ดี พึงให้ปาริสุทธิ. พึงให้ปาริสุทธิอย่างไร? พึงบอกความหมายนี้แก่ภิกษุรูปหนึ่งด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยทั้งสองอย่างว่า ‘ข้าพเจ้าให้ปาริสุทธิ ขอท่านจงนำปาริสุทธิของข้าพเจ้าไป ขอท่านจงบอกปาริสุทธิของข้าพเจ้าแก่สงฆ์’ ปาริสุทธิเป็นอันให้แล้วอย่างนี้, อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ปาริสุทธินั้น พึงให้ฉันทะด้วย. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ให้ปาริสุทธิในวันอุโบสถนั้น ให้ฉันทะด้วย เพราะสงฆ์มีกิจที่พึงทำ’. ในบรรดาฉันทะและปาริสุทธิเหล่านั้น การให้ปาริสุทธิย่อมยังการทำอุโบสถของสงฆ์และของตนให้สำเร็จ แต่ไม่ยังกิจของสงฆ์ที่เหลือให้สำเร็จ. การให้ฉันทะย่อมยังการทำอุโบสถของสงฆ์และกิจที่เหลือให้สำเร็จ แต่ส่วนอุโบสถของตนเองยังไม่เป็นอันทำเลย. ฉะนั้น ภิกษุผู้ให้ปาริสุทธิ พึงให้ฉันทะด้วย. อนึ่ง สุทธิกฉันทะ (ฉันทะล้วน) ที่กล่าวไว้ก่อนก็ดี หรือฉันทะและปาริสุทธิอันนี้ก็ดี ภิกษุรูปหนึ่งพึงนำไปเพื่อภิกษุหลายรูปก็ได้. แต่ถ้าภิกษุนั้นเห็นภิกษุอื่นในระหว่างทาง แล้วให้ฉันทะหรือปาริสุทธิของภิกษุเหล่านั้นที่ตนรับมาและของตนเองแก่ภิกษุนั้น, ฉันทะหรือปาริสุทธินั้นย่อมถึงแก่ภิกษุผู้รับนั้นเอง, ส่วนฉันทะและปาริสุทธิที่เหลือนอกนั้น ชื่อว่า ‘โซ่ล่ามแมว’ (biḷālasaṅkhalikā), ฉันทะและปาริสุทธินั้นย่อมไม่ถึง (สงฆ์), ฉะนั้น ตนเองนั่นแหละพึงไปสู่ที่ประชุมสงฆ์แล้วบอก. แต่ถ้าจงใจไม่บอก ต้องอาบัติทุกกฏ. ส่วนฉันทะและปาริสุทธิย่อมเป็นอันถึงแล้ว ในขณะที่ภิกษุผู้ถือมานั้นก้าวเข้าสู่ระยะหัตถบาสเท่านั้น.

Utukkhānanti ‘‘hemantādīnaṃ utūnaṃ ettakaṃ atikkantaṃ, ettakaṃ avasiṭṭha’’nti evaṃ utūnaṃ ācikkhanaṃ. Bhikkhugaṇanāti ‘‘ettakā bhikkhū uposathagge sannipatitā’’ti bhikkhūnaṃ gaṇanā. Idampi hi ubhayaṃ katvāva uposatho kātabbo. Ovādoti bhikkhunovādo. Na hi bhikkhunīhi yācitaṃ ovādaṃ anārocetvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Bhikkhuniyo hi ‘‘sve uposatho’’ti āgantvā ‘‘ayaṃ uposatho cātuddaso pannaraso’’ti pucchitvā puna uposathadivase āgantvā ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, bhikkhusaṅghassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, ayya, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti (cūḷava. 413) evaṃ ovādaṃ yācanti. Taṃ ṭhapetvā bālagilānagamiye añño sacepi āraññiko hoti, apaṭiggahetuṃ na labhati, tasmā yena so paṭiggahito, tena bhikkhunā uposathagge pātimokkhuddesako bhikkhu evaṃ vattabbo ‘‘bhikkhunisaṅgho, bhante, bhikkhusaṅghassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, bhante, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. Pātimokkhuddesakena vattabbaṃ ‘‘atthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato’’ti. Sace hoti koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, tato tena so vattabbo ‘‘itthannāmo bhikkhu bhikkhunovādako sammato, taṃ bhikkhunisaṅgho upasaṅkamatū’’ti (cūḷava. 413). Sace natthi, tato tena pucchitabbaṃ ‘‘ko āyasmā ussahati bhikkhuniyo ovaditu’’nti. Sace koci ussahati, sopi ca aṭṭhahi aṅgehi samannāgato, taṃ tattheva sammannitvā ovādapaṭiggāhako vattabbo ‘‘itthannāmo bhikkhu bhikkhunovādako sammato, taṃ bhikkhunisaṅgho upasaṅkamatū’’ti (cuḷava. 413). Sace pana koci na ussahati, pātimokkhuddesakena vattabbaṃ ‘‘natthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, pāsādikena bhikkhunisaṅgho sampādetū’’ti. Ettāvatā hi sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanaṃ ārocitaṃ hoti. Tena bhikkhunā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pāṭipadadivase bhikkhunīnaṃ ārocetabbaṃ.

คำว่า Utukkhānaṃ ได้แก่ การบอกฤดูว่า 'ฤดูทั้งหลายมีเหมันตฤดูเป็นต้น ล่วงไปเท่านี้ ยังเหลืออยู่เท่านี้' ดังนี้. คำว่า Bhikkhugaṇanā ได้แก่ การนับภิกษุว่า 'ภิกษุมีประมาณเท่านี้ ประชุมกันแล้วในโรงอุโบสถ' ดังนี้. เพราะว่า แม้กิจทั้งสองอย่างนี้ ภิกษุทำแล้วนั่นแหละจึงพึงทำอุโบสถ. คำว่า Ovādo ได้แก่ การให้โอวาทแก่ภิกษุณี. จริงอยู่ ไม่ควรทำอุโบสถโดยไม่บอกโอวาทที่ภิกษุณีทั้งหลายขอแล้ว. ด้วยว่า ภิกษุณีทั้งหลายมาแล้วในวันก่อนวันอุโบสถ กล่าวว่า 'พรุ่งนี้เป็นวันอุโบสถ' แล้วถามว่า 'อุโบสถนี้เป็นวัน ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ' ดังนี้ แล้วมาอีกในวันอุโบสถ ขอโอวาทอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ขอนมัสการเท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีสงฆ์จงได้การเข้าไปรับโอวาทเถิด' ดังนี้. เว้นภิกษุผู้เขลา ผู้เจ็บไข้ และผู้จะไปทางไกลเสีย ภิกษุอื่นแม้เป็นอรัญญิก หากมีอยู่ ก็ไม่ควรที่จะไม่รับ, เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดรับโอวาทนั้นไว้ ภิกษุนั้นพึงบอกภิกษุผู้สวดปาติโมกข์ในโรงอุโบสถอย่างนี้ว่า 'ท่านขอรับ ภิกษุณีสงฆ์ขอนมัสการเท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปรับโอวาท ท่านขอรับ ขอภิกษุณีสงฆ์จงได้การเข้าไปรับโอวาทเถิด'. ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์พึงกล่าวว่า 'มีภิกษุรูปใดที่สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณีบ้างหรือไม่'. ถ้ามีภิกษุรูปใดที่สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี, เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์นั้นพึงบอกภิกษุผู้รับโอวาทนั้นว่า 'ภิกษุชื่อนี้ สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี ขอภิกษุณีสงฆ์จงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นเถิด'. ถ้าไม่มี, เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์นั้นพึงถามว่า 'ท่านผู้มีอายุรูปใดอาจหาญเพื่อจะให้โอวาทแก่ภิกษุณีทั้งหลาย'. ถ้ามีผู้ใดอาจหาญ และภิกษุนั้นประกอบด้วยองค์ ๘, พึงสมมติภิกษุนั้นในที่นั้นนั่นแหละ แล้วพึงบอกภิกษุผู้รับโอวาทว่า 'ภิกษุชื่อนี้ สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี ขอภิกษุณีสงฆ์จงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นเถิด'. แต่ถ้าไม่มีใครอาจหาญ, ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์พึงกล่าวว่า 'ไม่มีภิกษุรูปใดที่สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี ขอภิกษุณีสงฆ์จงถึงพร้อมด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสเถิด'. ด้วยคำเพียงเท่านี้แล ชื่อว่าได้บอกพระศาสนาทั้งหมดที่สงเคราะห์เข้าในสิกขา ๓ แล้ว. ภิกษุผู้รับโอวาทนั้นรับคำว่า 'สาธุ' แล้ว พึงบอกแก่ภิกษุณีทั้งหลายในวันปาฏิบท

Bhikkhunisaṅghenāpi tā bhikkhuniyo pesetabbā, gacchatha, ayyā, pucchatha ‘‘kiṃ, ayya, labhati bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti, tāhi ‘‘sādhu, ayye’’ti sampaṭicchitvā taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vattabbaṃ ‘‘kiṃ, ayya, labhati bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. Tena vattabbaṃ ‘‘natthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, pāsādikena bhikkhunisaṅgho sampādetū’’ti, tāhi ‘‘sādhu ayyā’’ti sampaṭicchitabbaṃ. Idañca ekato āgatānaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā vasena vuttaṃ. Tāsu pana ekāya bhikkhuniyā vattabbañceva sampaṭicchitabbañca, itarā tassā sahāyikā. Sace pana bhikkhusaṅgho vā bhikkhunisaṅgho vā na pūrati, ubhayatopi vā gaṇamattameva puggalamattaṃ vā hoti.

แม้ภิกษุณีสงฆ์ก็พึงส่งภิกษุณีเหล่านั้นไปว่า 'แม่เจ้าทั้งหลาย จงไป จงถามว่า ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ย่อมได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทหรือ' ดังนี้. ภิกษุณีเหล่านั้นรับว่า 'สาธุ แม่เจ้า' แล้ว เข้าไปหาภิกษุนั้นแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ย่อมได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทหรือ'. ภิกษุนั้นพึงกล่าวว่า 'ไม่มีภิกษุใดผู้เป็นภิกษุณีโอวาทกะอันสงฆ์สมมติแล้ว ขอภิกษุณีสงฆ์จงยังความถึงพร้อมให้สำเร็จด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสเถิด'. ภิกษุณีเหล่านั้นพึงรับว่า 'สาธุ ท่านเจ้าข้า'. และคำนี้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งภิกษุณี ๒ รูป หรือ ๓ รูป ผู้มาพร้อมกัน. แต่ในภิกษุณีเหล่านั้น ภิกษุณีรูปเดียวเท่านั้นพึงกล่าวด้วย พึงรับด้วย ส่วนภิกษุณีที่เหลือเป็นสหายของภิกษุณีนั้น. แต่ถ้าภิกษุสงฆ์ก็ดี ภิกษุณีสงฆ์ก็ดี ไม่ครบองค์ หรือทั้งสองฝ่ายเป็นเพียงคณะ หรือเป็นเพียงบุคคล.

Tatrāyaṃ vacanakkamo – ‘‘bhikkhuniyo, ayya, bhikkhusaṅghassa pādevandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, ayya, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘ahaṃ, ayya, bhikkhusaṅghassa pāde vandāmi, ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ, ayya, ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayyā, ayyānaṃ pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, ayyā, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhuniyo, ayyā, ayyānaṃ pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, ayyā, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘ahaṃ, ayyā, ayyānaṃ pāde vandāmi, ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ, ayyā, ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, ayyassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, ayya, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhuniyo, ayya, ayyassa pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, ayya, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘ahaṃ, ayya, ayyassa pāde vandāmi, ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ, ayya, ovādūpasaṅkamana’’nti. Tenāpi bhikkhunā uposathakāle evaṃ vattabbaṃ ‘‘bhikkhuniyo, bhante, bhikkhusaṅghassa pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, bhante, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘bhikkhunī, bhante, bhikkhusaṅghassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, bhante, bhikkhunī ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhunisaṅgho, bhante, bhikkhuniyo, bhante, bhikkhunī bhante āyasmantānaṃ pāde vandati, vandanti, vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, yācanti, yācati, labhatu kira, bhante, bhikkhunisaṅgho, labhantu kira, bhante, bhikkhuniyo, labhatu kira, bhante, bhikkhunī ovādūpasaṅkamana’’nti. Uposathaggepi pātimokkhuddesakena vā ñattiṭṭhapakena vā itarena vā bhikkhunā sace sammato bhikkhu atthi, purimanayeneva ‘‘taṃ bhikkhunisaṅgho, taṃ bhikkhuniyo, taṃ bhikkhunī upasaṅkamatu, upasaṅkamantu, upasaṅkamatū’’ti vattabbaṃ. Sace natthi, ‘‘pāsādikena bhikkhunisaṅgho, bhikkhuniyo, bhikkhunī sampādetu, sampādentu, sampādetū’’ti vattabbaṃ. Ovādappaṭiggāhakena pāṭipade taṃ paccāharitvā tatheva vattabbaṃ, ayamettha saṅkhepavinicchayo. Evaṃ bhikkhunīhi yācitaṃ ovādaṃ ārocetvāva uposatho kātabbo. Tena vuttaṃ –

ในกรณีนั้น ลำดับแห่งคำมีดังนี้ – 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีทั้งหลายไหว้เท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีทั้งหลายจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าไหว้เท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอข้าพเจ้าจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ไหว้เท้าของพระคุณเจ้าทั้งหลาย และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีสงฆ์จงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด'. 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีทั้งหลายไหว้เท้าของพระคุณเจ้าทั้งหลาย และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีทั้งหลายจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าไหว้เท้าของพระคุณเจ้าทั้งหลาย และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอข้าพเจ้าจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ไหว้เท้าของพระคุณเจ้า และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีสงฆ์จงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด'. 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีทั้งหลายไหว้เท้าของพระคุณเจ้า และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีทั้งหลายจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าไหว้เท้าของพระคุณเจ้า และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอข้าพเจ้าจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด'. แม้ภิกษุนั้นก็พึงกล่าวในเวลาอุโบสถอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีทั้งหลายไหว้เท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีทั้งหลายจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีไหว้เท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด'. 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์... ภิกษุณีทั้งหลาย... ภิกษุณี ไหว้เท้าของท่านผู้มีอายุทั้งหลาย... ไหว้เท้าของท่านผู้มีอายุ และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท... ขอภิกษุณีสงฆ์จงได้... ขอภิกษุณีทั้งหลายจงได้... ขอภิกษุณีจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด'. แม้ในโรงอุโบสถ ถ้ามีภิกษุผู้สวดปาติโมกข์ก็ดี ภิกษุผู้ตั้งญัตติก็ดี หรือภิกษุอื่นนอกจากภิกษุผู้รับโอวาทนั้นก็ดี อันสงฆ์สมมติแล้ว พึงกล่าวด้วยนัยก่อนนั่นแหละว่า 'ขอภิกษุณีสงฆ์จงเข้าไปหาภิกษุนั้นเถิด, ขอภิกษุณีทั้งหลายจงเข้าไปหาภิกษุนั้นเถิด, ขอภิกษุณีจงเข้าไปหาภิกษุนั้นเถิด'. ถ้าไม่มี พึงกล่าวว่า 'ขอภิกษุณีสงฆ์จงยังความถึงพร้อมให้สำเร็จด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสเถิด, ขอภิกษุณีทั้งหลายจงยังความถึงพร้อมให้สำเร็จด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสเถิด, ขอภิกษุณีจงยังความถึงพร้อมให้สำเร็จด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสเถิด'. ภิกษุผู้รับโอวาทพึงนำโอวาทนั้นกลับมาบอกในวันปาฏิบทอย่างนั้นนั่นแหละ นี้เป็นวินิจฉัยโดยย่อในอธิการนี้. อุโบสถพึงกระทำได้ก็ต่อเมื่อได้บอกโอวาทที่ภิกษุณีทั้งหลายขอแล้วอย่างนี้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า -

‘‘Chandapārisuddhiutukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo;

Uposathassa etāni, ‘pubbakicca’nti vuccatī’’ti.

ท่านกล่าวว่า 'ฉันทะ ความบริสุทธิ์ อุตุขานะ ภิกขุคณนา และโอวาท สิ่งเหล่านี้เรียกว่า บุพกิจ ของอุโบสถ'.

Pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethāti attano parisuddhabhāvaṃ ārocetha, ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’tiidaṃ pārisuddhiārocanassa kāraṇavacanaṃ. ‘‘Na ca, bhikkhave, sāpattikena pātimokkhaṃ sotabbaṃ, yo suṇeyya āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 386) hi vacanato aparisuddhehi pātimokkhaṃ sotuṃ na vaṭṭati. Tena vuttaṃ – pārisuddhiṃ āyasmanto ārocetha, pātimokkhaṃ uddisissāmīti. Ettha siyā ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti (mahāva. 134) vuttattā idhāpi ‘‘pātimokkhaṃ uddisissatī’’ti vattabbaṃ, evañhi sati pubbenāparaṃ sandhiyatīti. Vuccate, vacanamattamevetaṃ na sandhiyati, lakkhaṇato pana sameti, saṅghassa sāmaggiyā, gaṇassa sāmaggiyā, puggalassa uddesā saṅghassa uddiṭṭhaṃ hoti pātimokkhanti idañhettha lakkhaṇaṃ, tasmā ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti idamevettha vattabbaṃ.

คำว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกความบริสุทธิ์' หมายถึง จงบอกความเป็นผู้บริสุทธิ์ของตน. คำว่า 'เราจักแสดงปาติโมกข์' นี้ เป็นคำแสดงเหตุแห่งการบอกความบริสุทธิ์. จริงอยู่ เพราะพระดำรัสว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอาบัติไม่พึงฟังปาติโมกข์ รูปใดฟัง ต้องอาบัติทุกกฏ' ดังนี้ ภิกษุผู้ไม่บริสุทธิ์จึงไม่ควรฟังปาติโมกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกความบริสุทธิ์ เราจักแสดงปาติโมกข์'. ในคำนี้ พึงมีข้อสงสัยว่า เพราะตรัสไว้ว่า 'สงฆ์พึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์' ดังนี้ ในคำนี้ก็ควรกล่าวว่า 'ปาติโมกข์จักแสดง' (โดยใช้ปฐมบุรุษ) เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น คำต้นกับคำปลายย่อมเชื่อมกันได้. ตอบว่า คำนี้เป็นเพียงถ้อยคำเท่านั้น ย่อมเชื่อมกันไม่ได้ แต่เสมอกันโดยลักษณะ. จริงอยู่ ลักษณะในคำนี้มีว่า 'ปาติโมกข์ที่บุคคลแสดง ย่อมเป็นอันสงฆ์แสดงแล้ว เพราะความพร้อมเพรียงของสงฆ์ เพราะความพร้อมเพรียงของคณะ'. เพราะฉะนั้น ในคำนี้จึงควรกล่าวว่า 'เราจักแสดงปาติโมกข์' นี้เท่านั้น.

Taṃ sabbeva santā sādhukaṃ suṇoma manasi karomāti nti pātimokkhaṃ. Sabbeva santāti yāvatikā tassā parisāya therā ca navā ca majjhimā ca. Sādhukaṃ suṇomāti aṭṭhiṃ katvā manasi karitvā sotadvāravasena sabbacetasā samannāharāma. Manasi karomāti ekaggacittā hutvā citte ṭhapeyyāma. Ettha ca kiñcāpi ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti vuttattā ‘‘suṇotha manasi karothā’’ti vattuṃ yuttaṃ viya dissati, ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyyā’’tiiminā pana na sameti. Samaggassa hi saṅghassetaṃ uposathakaraṇaṃ, pātimokkhuddesako ca saṅghapariyāpannova, iccassa saṅghapariyāpannattā ‘‘suṇoma manasi karomā’’ti idameva vattuṃ yuttaṃ.

คำว่า “เราทั้งหลายทั้งหมดจงฟังปาติโมกข์นั้นโดยดี จงใส่ใจ” คำว่า “นั้น” หมายถึง ปาติโมกข์. คำว่า “เราทั้งหลายทั้งหมด” หมายถึง พระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะทั้งหมดที่อยู่ในบริษัทนั้น. คำว่า “เราทั้งหลายจงฟังโดยดี” หมายถึง เราทั้งหลายจงกระทำความเอื้อเฟื้อ จงตั้งใจไว้ในใจ จงรวบรวมจิตทั้งหมดโดยอาศัยโสตทวาร. คำว่า “เราทั้งหลายจงใส่ใจ” หมายถึง เราทั้งหลายจงมีจิตเป็นเอกัคคตาแล้วตั้งไว้ในจิต. ในที่นี้ แม้จะปรากฏว่าควรกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจ” เพราะได้กล่าวไว้ว่า “เราจักแสดงปาติโมกข์” แต่ก็ไม่สอดคล้องกับคำว่า “สงฆ์พึงทำอุโบสถ”. เพราะการทำอุโบสถนี้เป็นการทำอุโบสถของสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกัน และผู้แสดงปาติโมกข์ก็เป็นส่วนหนึ่งของสงฆ์. ด้วยเหตุที่ผู้แสดงปาติโมกข์เป็นส่วนหนึ่งของสงฆ์นี้ จึงควรกล่าวว่า “เราทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจ” นี้เท่านั้น.

Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’ti, tattha yathā pārisuddhiārocanaṃ hoti, taṃ dassetuṃ yassa siyā āpatti, so āvikareyyāti āha. Tattha yassa siyāti yassa channaṃ ākārānaṃ aññatarena āpannāpatti bhaveyya. Āpattiñhi āpajjanto alajjitā, aññāṇatā, kukkuccappakatatā, akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā, satisammosāti imehi chahākārehi (pari. 295) āpajjati.

บัดนี้ เพื่อแสดงว่าการบอกความบริสุทธิ์นั้นเป็นอย่างไร ในคำที่กล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกความบริสุทธิ์” พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ผู้ใดมีอาบัติ ผู้นั้นพึงเปิดเผย”. ในคำว่า “ผู้ใดมี” นั้น หมายถึง ผู้ใดพึงมีอาบัติที่ต้องด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเหตุ 6 ประการ. เพราะเมื่อต้องอาบัติ ย่อมต้องด้วยเหตุ 6 ประการเหล่านี้ คือ เพราะความเป็นคนไม่ละอาย, เพราะความไม่รู้, เพราะความเป็นผู้ถูกความรำคาญใจครอบงำ, เพราะสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควร, เพราะสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ควร, เพราะความหลงลืมสติ (ปริวาร 295).

Kathaṃ alajjitāya āpajjati? Akappiyabhāvaṃ jānantoyeva madditvā vītikkamaṃ karoti.

การต้องอาบัติเพราะความเป็นคนไม่ละอายเป็อย่างไร? คือรู้ว่าไม่ควร แต่ก็ฝ่าฝืนกระทำล่วงละเมิด.

Vuttampi cetaṃ –

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘Sañcicca āpattiṃ āpajjati, āpattiṃ parigūhati;

Agatigamanañca gacchati, ediso vuccati alajjipuggalo’’ti. (pari. 359);

“บุคคลผู้จงใจต้องอาบัติ ปกปิดอาบัติ และประพฤติอคติ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นคนไม่ละอาย” (ปริวาร 359).

Kathaṃ aññāṇatāya āpajjati? Aññāṇapuggalo hi mando momūho kattabbākattabbaṃ ajānanto akattabbaṃ karoti, kattabbaṃ virādheti, evaṃ aññāṇatāya āpajjati.

การต้องอาบัติเพราะความไม่รู้เป็นอย่างไร? บุคคลผู้ไม่รู้นั้นเป็นคนเขลา หลงงมงาย ไม่รู้สิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ จึงทำสิ่งที่ไม่ควรทำ และพลาดจากสิ่งที่ควรทำ. การต้องอาบัติเพราะความไม่รู้เป็นเช่นนี้.

Kathaṃ kukkuccappakatatāya āpajjati? Kappiyākappiyaṃ nissāya kukkucce uppanne vinayadharaṃ pucchitvā kappiyaṃ ce, kattabbaṃ siyā, akappiyaṃ ce, na kattabbaṃ, ayaṃ pana ‘‘vaṭṭatī’’ti madditvā vītikkamatiyeva, evaṃ kukkuccappakatatāya āpajjati.

การต้องอาบัติเพราะความเป็นผู้ถูกความรำคาญใจครอบงำเป็นอย่างไร? เมื่อเกิดความรำคาญใจในสิ่งที่ควรและไม่ควร พึงถามพระวินัยธรว่า ถ้าควรก็พึงทำ ถ้าไม่ควรก็ไม่พึงทำ. แต่บุคคลนี้กลับฝ่าฝืนด้วยคิดว่า “ควร” แล้วก็ล่วงละเมิดไป. การต้องอาบัติเพราะความเป็นผู้ถูกความรำคาญใจครอบงำเป็นเช่นนี้.

Kathaṃ akappiye kappiyasaññitāya āpajjati? Acchamaṃsaṃ ‘‘sūkaramaṃsa’’nti khādati, vikāle kālasaññāya bhuñjati, evaṃ akappiye kappiyasaññitāya āpajjati.

การต้องอาบัติเพราะสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควรเป็นอย่างไร? คือฉันเนื้อหมีโดยสำคัญว่าเป็นเนื้อหมู, ฉันในเวลาวิกาลโดยสำคัญว่าเป็นเวลา. การต้องอาบัติเพราะสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควรเป็นเช่นนี้.

Kathaṃ kappiye akappiyasaññitāya āpajjati? Sūkaramaṃsaṃ ‘‘acchamaṃsa’’nti khādati, kāle vikālasaññāya bhuñjati, evaṃ kappiye akappiyasaññitāya āpajjati.

การต้องอาบัติเพราะสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ควรเป็นอย่างไร? คือฉันเนื้อหมูโดยสำคัญว่าเป็นเนื้อหมี, ฉันในเวลาโดยสำคัญว่าเป็นเวลาวิกาล. การต้องอาบัติเพราะสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ควรเป็นเช่นนี้.

Kathaṃ satisammosā āpajjati? Sahaseyyacīvaravippavāsādīni satisammosā āpajjati, iti imesaṃ channaṃ ākārānaṃ aññatarena ākārena āpannā yassa siyā sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ aññatarā āpatti therassa vā navassa vā majjhimassa vāti attho.

การต้องอาบัติเพราะหลงลืมสติเป็นอย่างไร? คือต้องอาบัติสหเสยยะ อาบัติจีวรวิปปวาส เป็นต้น เพราะหลงลืมสติ. ความหมายคือ อาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาบัติ 7 กอง ที่ภิกษุเถระ ภิกษุนวกะ หรือภิกษุมัชฌิมะรูปใดรูปหนึ่งต้องด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเหตุ 6 ประการเหล่านี้.

So āvikareyyāti so taṃ āpattiṃ desetu vā pakāsetu vāti vuttaṃ hoti. Asantiyā āpattiyāti yassa pana evaṃ anāpannā vā āpattiṃ āpajjitvā ca pana vuṭṭhitā vā desitā vā ārocitā vā āpatti, tassa sā āpatti asantī nāma hoti, evaṃ asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ. Tuṇhībhāvena kho panāyasmante ‘‘parisuddhā’’ti vedissāmīti tuṇhībhāvenāpi hi kāraṇena ahaṃ āyasmante ‘‘parisuddhā’’icceva jānissāmīti. Yathā kho pana paccekapuṭṭhassa veyyākaraṇaṃ hotīti yathā ekeneko puṭṭho byākareyya, yathā ekeneko paccekapuṭṭho ‘‘maṃ esa pucchatī’’ti ñatvā byākareyyāti vuttaṃ hoti.

คำว่า “ผู้นั้นพึงเปิดเผย” หมายถึง ภิกษุผู้มีอาบัตินั้นพึงแสดงหรือพึงเปิดเผยอาบัตินั้น. คำว่า “เมื่อไม่มีอาบัติ” หมายถึง อาบัติที่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไม่ได้ต้องด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งใน 6 ประการที่กล่าวมาแล้ว หรืออาบัติที่ต้องแล้วแต่ได้ออกจากอาบัติแล้ว หรือได้แสดงแล้ว หรือได้เปิดเผยแล้ว อาบัตินั้นชื่อว่า “ไม่มี”. เมื่อไม่มีอาบัติเช่นนี้ พึงนิ่งอยู่. คำว่า “เราจักรู้ว่าท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์ด้วยการนิ่ง” หมายถึง ด้วยเหตุแห่งการนิ่งนั้น เราจักรู้ว่าท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์เท่านั้น. คำว่า “เหมือนการตอบของแต่ละบุคคลที่ถูกถาม” หมายถึง เหมือนแต่ละบุคคลที่ถูกถามแล้วพึงตอบ เหมือนแต่ละบุคคลที่ถูกถามแล้วรู้ว่า “ผู้นี้ถามเรา” แล้วพึงตอบ.

Evamevaṃ evarūpāya parisāya yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hotīti ettha ekacce tāva ācariyā evaṃ vadanti ‘‘evamevaṃ imissāya bhikkhuparisāya yadetaṃ ‘yassa siyā āpatti, so āvikareyya, asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ, tuṇhībhāvena kho panāyasmante parisuddhāti vedissāmī’ti tikkhattuṃ anusāvitaṃ, taṃ ekamekena ‘maṃ esa pucchatī’ti evaṃ jānitabbaṃ hotīti attho’’ti. Taṃ na yujjati, kasmā? Atthabyañjanabhedato. Anussāvanañhi nāma atthato ca byañjanato ca abhinnaṃ hoti ‘‘dutiyampi etamatthaṃ vadāmī’’tiādīsu (mahāva. 72; cūḷava. 3) viya, ‘‘yassa siyā’’tiādivacanattayaṃ pana atthatopi byañjanatopi bhinnaṃ, tenassa anussāvanattayaṃ na yujjati. Yadi cetaṃ yāvatatiyānussāvanaṃ siyā, nidānuddese aniṭṭhitepi āpatti siyā. Na ca yuttaṃ anāpattikkhette āpattiṃ āpajjituṃ.

ในคำว่า “ในบริษัทเช่นนี้ พึงประกาศให้ทราบถึงสามครั้ง” นี้ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “ในบริษัทภิกษุนี้ คำที่ประกาศให้ทราบถึงสามครั้งว่า ‘ผู้ใดมีอาบัติ ผู้นั้นพึงเปิดเผย เมื่อไม่มีอาบัติ พึงนิ่งอยู่ เราจักรู้ว่าท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์ด้วยการนิ่ง’ นั้น แต่ละรูปพึงรู้ว่า ‘ผู้นี้ถามเรา’ ดังนี้”. คำกล่าวนี้ไม่สมควร เพราะเหตุแห่งความแตกต่างกันในอรรถและพยัญชนะ. เพราะคำประกาศให้ทราบนั้นย่อมไม่แตกต่างกันทั้งในอรรถและพยัญชนะ เหมือนในคำว่า “เราจักกล่าวเนื้อความนี้เป็นครั้งที่สอง” เป็นต้น (มหาวรรค 72; จูฬวัคค์ 3). แต่คำกล่าวสามครั้งที่เริ่มต้นด้วย “ผู้ใดมี” นั้นแตกต่างกันทั้งในอรรถและพยัญชนะ. เพราะฉะนั้น การเป็นคำประกาศให้ทราบถึงสามครั้งของคำกล่าวนั้นจึงไม่สมควร. และหากคำนี้เป็นการประกาศให้ทราบถึงสามครั้ง ก็พึงมีอาบัติแม้ในขณะที่ยังแสดงนิทานไม่จบ. และไม่สมควรที่จะต้องอาบัติในเขตที่ไม่มีอาบัติ.

Apare ‘‘anusāvita’’ntipadassa anusāvetabbanti atthaṃ vikappetvā ‘‘yāvatatiya’’ntiidaṃ upari uddesāvasāne ‘‘kaccittha parisuddhā…pe… tatiyampi pucchāmī’’ti etaṃ sandhāya vuttanti āhu. Tampi na yujjati, kasmā? Atthayuttīnaṃ abhāvato. Idañhi padaṃ keci ‘‘anusāveta’’nti sajjhāyanti, keci ‘‘anusāveta’’nti, taṃ ubhayaṃ vāpi atītakālameva dīpeti, na anāgataṃ. Yadi cassa ayaṃ attho siyā, ‘‘anusāvitaṃ hessatī’’ti vadeyya, evaṃ tāva atthābhāvato na yujjati. Yadi cetaṃ uddesāvasāne vacanaṃ sandhāya vuttaṃ siyā, ‘‘na āvikarissāmī’’ti cittaṃ uppādentassa nidāne samattepi vuttamusāvādo na siyā, kasmā? ‘‘Yāvatatiyaṃ anussāviyamāne’’tivacanato (mahāva. 134) ‘‘yāvatatiya’’nti idaṃ vacanameva niratthakaṃ siyā, kasmā? Nidānuddese yāvatatiyānussāvanassa abhāvatoti evaṃ yuttiabhāvato tampi na yujjati. ‘‘Yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hotī’’ti idaṃ pana lakkhaṇavacanamattaṃ, tena imamatthaṃ dasseti – idaṃ pātimokkhaṃ nāma yāvatatiyaṃ anussāviyati, tasmiṃ yāvatatiyaṃ anussāviyamāne yo saramāno santiṃ āpattiṃ nāvikaroti, tassa yāvatatiyānussāvanāvasāne sampajānamusāvādo hotīti.

อาจารย์บางพวกกล่าวว่า คำว่า "อนุสสาวิตัง" นี้ มีความหมายว่า "อนุสสาเวตัพพัง" (พึงประกาศให้ทราบซ้ำๆ) และคำว่า "ยาวตติยัง" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยอ้างถึงคำว่า "กัจจิตถะ ปริสุทธา...เป... ตติยัมปิ ปุจฉามิ" (ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ...แม้ครั้งที่สาม ข้าพเจ้าก็ถาม) ที่กล่าวไว้ในตอนท้ายของปาราชิกุเทศ คำกล่าวเช่นนั้นไม่สมควร เพราะไม่มีความสมเหตุสมผลในความหมาย แท้จริงแล้ว บางพวกสาธยายบทนี้ว่า "อนุสสาวิตัง" บางพวกว่า "อนุสสาเวตัง" ซึ่งทั้งสองอย่างนี้แสดงถึงกาลอดีตเท่านั้น ไม่ได้แสดงถึงกาลอนาคต หากคำนี้มีความหมายเช่นนั้น ก็พึงกล่าวว่า "อนุสสาวิตัง เหสสติ" (จักประกาศให้ทราบ) ดังนั้น จึงไม่สมควรเพราะไม่มีความหมายเช่นนั้น และหากคำนี้ถูกกล่าวโดยอ้างถึงคำพูดในตอนท้ายของการสวดปาติโมกข์แล้วไซร้ แม้ภิกษุผู้ตั้งใจว่า "เราจักไม่เปิดเผย (อาบัติ)" ได้สวดนิทานจบแล้ว มุสาวาทที่กล่าวไว้ก็จะไม่เกิดขึ้น เหตุใด? เพราะมีคำกล่าวว่า "เมื่อมีการประกาศให้ทราบถึงสามครั้ง" (มหาวัคค์ 134) คำว่า "ยาวตติยัง" นี้เองก็จะไร้ความหมาย เหตุใด? เพราะไม่มีการประกาศให้ทราบถึงสามครั้งในนิทานุเทศ ดังนั้น จึงไม่สมควรเพราะไม่มีความสมเหตุสมผล แต่คำว่า "ยาวตติยัง อนุสสาวิตัง โหติ" นี้เป็นเพียงคำกล่าวแสดงลักษณะเท่านั้น ด้วยคำนี้จึงแสดงความหมายว่า: ปาติโมกข์นี้พึงประกาศให้ทราบถึงสามครั้ง เมื่อมีการประกาศให้ทราบถึงสามครั้งนั้น ภิกษุใดระลึกได้ถึงอาบัติที่มีอยู่แล้ว แต่ไม่เปิดเผยอาบัตินั้น เมื่อการประกาศให้ทราบถึงสามครั้งสิ้นสุดลง มุสาวาทโดยรู้ตัว (สัมปชานมุสาวาท) ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น

Tadetaṃ yathā anusāvitaṃ yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ nāma hoti, taṃ dassetuṃ tatthāyasmante pucchāmītiādi vuttaṃ. Taṃ panetaṃ pārājikādīnaṃ avasāne dissati, na nidānāvasāne. Kiñcāpi na dissati, atha kho uddesakāle ‘‘āvikatā hissa phāsu hotī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ, tatthāyasmante pucchāmī’’tiādinā nayena vattabbameva. Evañhi nidānaṃ suuddiṭṭhaṃ hoti, aññathā duuddiṭṭhaṃ. Imameva ca atthaṃ sandhāya uposathakkhandhake vuttaṃ ‘‘yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hotīti sakimpi anusāvitaṃ hoti, dutiyampi anusāvitaṃ hoti, tatiyampi anusāvitaṃ hotī’’ti (mahāva. 134). Ayamettha ācariyaparamparābhato vinicchayo.

เพื่อแสดงว่าปาติโมกข์นี้ถูกประกาศอย่างไร จึงจะเรียกว่า "ประกาศให้ทราบถึงสามครั้ง" จึงได้กล่าวคำว่า "ตัตถายัสสะมันเต ปุจฉามิ" (ข้าพเจ้าถามท่านทั้งหลายในที่นั้น) เป็นต้น แต่คำกล่าวนี้พบได้ในตอนท้ายของปาราชิกเป็นต้น ไม่ได้พบในตอนท้ายของนิทาน แม้ว่าจะไม่พบ (ในตอนท้ายของนิทาน) ก็ตาม แต่ในเวลาสวดปาติโมกข์ หลังจากกล่าวว่า "เมื่อเปิดเผยแล้ว ย่อมสะดวกแก่เขา" ก็พึงกล่าวตามนัยแห่ง "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นิทานได้ถูกสวดแล้ว ข้าพเจ้าถามท่านทั้งหลายในที่นั้น" ด้วยเหตุนี้ นิทานจึงชื่อว่าสวดดีแล้ว หากเป็นอย่างอื่น ก็ชื่อว่าสวดไม่ดี และโดยอ้างถึงความหมายนี้เอง จึงมีกล่าวไว้ในอุโบสถขันธกะว่า "ยาวตติยัง อนุสสาวิตัง โหติ" หมายถึง มีการประกาศให้ทราบครั้งหนึ่ง มีการประกาศให้ทราบครั้งที่สอง มีการประกาศให้ทราบครั้งที่สาม (มหาวัคค์ 134) นี่คือการวินิจฉัยที่สืบทอดกันมาตามลำดับของอาจารย์ในที่นี้

Yo pana bhikkhu…pe… sampajānamusāvādassa hotīti sampajānamusāvādo assa hoti, tenassa dukkaṭāpatti hoti, sā ca kho pana na musāvādalakkhaṇena, ‘‘sampajānamusāvāde kiṃ hoti, dukkaṭaṃ hotī’’ti (mahāva. 135) iminā pana bhagavato vacanena vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānāpatti hotīti veditabbā.

"โย ปะนะ ภิกขุ...เป... สัมปะชานะมุสาวาทัสสะ โหติ" หมายถึง มุสาวาทโดยรู้ตัวย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น และเพราะเหตุนั้น อาบัติทุกกฏย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น แต่อาบัติทุกกฏนั้นไม่ได้เกิดขึ้นด้วยลักษณะของมุสาวาทเอง หากแต่พึงทราบว่า เป็นอาบัติที่เกิดขึ้นจากการไม่กระทำ (อกิริยสมุฏฐานาบัติ) ทางวจีทวาร ด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ว่า "ในสัมปชานมุสาวาท มีอะไรเกิดขึ้น? ทุกกฏเกิดขึ้น" (มหาวัคค์ 135)

Vuttampi cetaṃ –

และสิ่งนี้ก็ถูกกล่าวไว้เช่นกันว่า –

‘‘Anālapanto manujena kenaci,

Vācāgiraṃ no ca pare bhaṇeyya;

Āpajjeyya vācasikaṃ, na kāyikaṃ,

Pañhāmesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479);

"ภิกษุใดไม่พูดกับใครด้วยวาจา และไม่กล่าวคำกับผู้อื่น เขาพึงต้องอาบัติทางวาจา ไม่ใช่อาบัติทางกาย ปัญหานี้ผู้ฉลาดทั้งหลายได้พิจารณาแล้ว" (ปริวาร 479)

Antarāyikoti vippaṭisāravatthutāya pāmojjādisambhavaṃ nivāretvā paṭhamajjhānādīnaṃ adhigamāya antarāyaṃ karoti. Tasmāti yasmā ayaṃ anāvikaraṇasaṅkhāto sampajānamusāvādo antarāyiko hoti, tasmā. Saramānenāti attani santiṃ āpattiṃ jānantena. Visuddhāpekkhenāti vuṭṭhātukāmena visujjhitukāmena. Santī āpattīti āpajjitvā avuṭṭhitā āpatti. Āvikātabbāti saṅghamajjhe vā gaṇamajjhe vā ekapuggale vā pakāsetabbā, antamaso anantarassāpi bhikkhuno ‘‘ahaṃ, āvuso, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, ito vuṭṭhahitvā taṃ āpattiṃ paṭikarissāmī’’ti (mahāva. 170) vattabbaṃ. Sacepi vematiko hoti, ‘‘ahaṃ, āvuso, itthannāmāya āpattiyā vematiko, yadā nibbematiko bhavissāmi, tadā taṃ āpattiṃ paṭikarissāmī’’ti (mahāva. 169) vattabbaṃ. Āvikatā hissa phāsu hotītiettha āvikatāti āvikatāya, pakāsitāyāti attho. Alajjitātiādīsu (pari. 295) viya hi idampi karaṇatthe paccattavacanaṃ. Hīti nipātamattaṃ. Assāti etassa bhikkhuno. Phāsu hotīti paṭhamajjhānādīnaṃ adhigamāya phāsu hoti, avippaṭisāramūlakānaṃ pāmojjādīnaṃ vasena sukhappaṭipadā sampajjatīti attho.

คำว่า "อันตรายิโก" (เป็นอันตราย) หมายถึง การที่อาบัตินั้นเป็นเหตุแห่งความเดือดร้อนใจ ย่อมขัดขวางการเกิดขึ้นแห่งความปราโมทย์เป็นต้น และย่อมเป็นอันตรายต่อการบรรลุปฐมฌานเป็นต้น เพราะฉะนั้น เนื่องจากสัมปชานมุสาวาทที่เรียกว่า "การไม่เปิดเผย" นี้เป็นอันตราย ดังนั้น (จึงควรเปิดเผย) คำว่า "สะระมาเนนะ" (ผู้ระลึกได้) หมายถึง ผู้ที่รู้ว่าตนมีอาบัติอยู่ คำว่า "วิสุทธาเปกเขนะ" (ผู้มุ่งความบริสุทธิ์) หมายถึง ผู้ที่ปรารถนาจะออกจากอาบัติ ผู้ที่ปรารถนาจะบริสุทธิ์ คำว่า "สันตี อาปัตติ" (อาบัติที่มีอยู่) หมายถึง อาบัติที่ต้องแล้วแต่ยังไม่ได้ออกจากอาบัตินั้น คำว่า "อาวิกาตัพพา" (พึงเปิดเผย) หมายถึง พึงเปิดเผยในท่ามกลางสงฆ์ หรือในท่ามกลางคณะ หรือต่อบุคคลคนเดียว อย่างน้อยที่สุดก็พึงกล่าวแก่ภิกษุที่อยู่ใกล้ที่สุดว่า "อาวุโส ข้าพเจ้าต้องอาบัติชื่อนี้แล้ว จักออกจากอาบัตินี้แล้วแก้ไขอาบัตินั้น" (มหาวัคค์ 170) แม้หากเขามีความสงสัย ก็พึงกล่าวว่า "อาวุโส ข้าพเจ้าสงสัยในอาบัติชื่อนี้ เมื่อใดข้าพเจ้าจะหายสงสัย เมื่อนั้นข้าพเจ้าจักแก้ไขอาบัตินั้น" (มหาวัคค์ 169) ในคำว่า "อาวิกะตา หิสสะ ผาสุ โหติ" (เมื่อเปิดเผยแล้ว ย่อมสะดวกแก่เขา) คำว่า "อาวิกะตา" หมายถึง ด้วยการเปิดเผย ด้วยการทำให้ปรากฏ แท้จริงแล้ว เช่นเดียวกับคำว่า "อะลัชชิตา" เป็นต้น (ปริวาร 295) คำนี้ (อาวิกะตา) ก็เป็นคำนามในรูปประธานที่มีความหมายเป็นเครื่องมือ (กรณะ) คำว่า "หิ" เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น คำว่า "อัสสะ" หมายถึง แก่ภิกษุนั้น คำว่า "ผาสุ โหติ" (ย่อมสะดวก) หมายถึง ย่อมสะดวกต่อการบรรลุปฐมฌานเป็นต้น หมายความว่า ปฏิปทาที่สบายย่อมสำเร็จด้วยความปราโมทย์เป็นต้น ซึ่งมีรากฐานมาจากการไม่เดือดร้อนใจ

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ด้วยลำดับคำกล่าวนี้ ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิทานจบลงแล้ว

Pārājikakaṇḍo

ปาราชิกกัณฑ์

Idāni yadetaṃ nidānānantaraṃ tatrime cattārotiādi pārājikakaṇḍaṃ, tattha tatrāti tasmiṃ ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti evaṃ vutte pātimokkhe. Imeti idāni vattabbānaṃ abhimukhīkaraṇaṃ. Cattāroti gaṇanaparicchedo. Pārājikāti evaṃnāmakā. Dhammāti āpattiyo. Uddesaṃ āgacchantīti sarūpena uddisitabbataṃ āgacchanti, na nidāne viya ‘‘yassa siyā āpattī’’ti sādhāraṇavacanamattena.

บัดนี้ ในปาราชิกกัณฑ์ที่กล่าวต่อจากนิทาน ซึ่งเริ่มต้นด้วยคำว่า "ตัตริเม จัตตาโร" (ในบรรดาอาบัติเหล่านั้น มีสี่อย่าง) คำว่า "ตัตรา" ในที่นั้น หมายถึง ในปาติโมกข์ที่ได้สวดไปแล้วด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าจักสวดปาติโมกข์" คำว่า "อิเม" เป็นคำที่ชี้ไปยังอาบัติที่พึงกล่าวในบัดนี้ คำว่า "จัตตาโร" เป็นการกำหนดจำนวน คำว่า "ปาราชิกา" หมายถึง อาบัติที่มีชื่อว่าปาราชิกเช่นนี้ คำว่า "ธัมมา" หมายถึง อาบัติทั้งหลาย คำว่า "อุเทศัง อาคัจฉันติ" (ย่อมมาสู่การสวด) หมายถึง ย่อมมาสู่การพึงสวดในลักษณะเฉพาะของตน ไม่ใช่เพียงด้วยคำกล่าวทั่วไปว่า "ยัสสะ สิยา อาปัตติ" (ผู้ใดมีอาบัติ) เหมือนในนิทาน

1. Paṭhamapārājikavaṇṇanā

1. อรรถกถาปฐมปาราชิก

Yo panāti rassadīghādinā liṅgādibhedena yo koci. Bhikkhūti ehibhikkhuupasampadā, saraṇagamanūpasampadā, ovādappaṭiggahaṇūpasampadā, pañhābyākaraṇūpasampadā, aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇūpasampadā, dūtenūpasampadā, aṭṭhavācikūpasampadā, ñatticatutthakammūpasampadāti imāsu aṭṭhasu upasampadāsu ñatticatutthena upasampadākammena akuppena ṭhānārahena upasampanno. Tassa pana kammassa vatthuñattianussāvana sīmā parisāsampattivasena akuppatā veditabbā.

คำว่า โย ปะนะ ได้แก่ บุคคลใดบุคคลหนึ่ง ด้วยความต่างแห่งเพศมีสระสั้นและสระยาวเป็นต้น. คำว่า ภิกขุ ได้แก่ ผู้ที่ได้รับการอุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรมอันไม่กำเริบและควรแก่ฐานะ ในบรรดาอุปสมบท ๘ อย่างเหล่านี้ คือ เอหิภิกขุอุปสมบท, สรณคมนูปสมบท, โอวาทัปปฏิคคหณูปสมบท, ปัญหาพยากรณูปสมบท, อัฏฐครุธัมมัปปฏิคคหณูปสมบท, ทูเตนูปสมบท, อัฏฐวาจิกูปสมบท และญัตติจตุตถกรรมูปสมบท. ส่วนความไม่กำเริบแห่งกรรมนั้น พึงทราบด้วยความถึงพร้อมแห่งวัตถุ ญัตติ อนุสาวนา สีมา และบริษัท.

Tattha vatthūti upasampadāpekkho puggalo, so ṭhapetvā ūnavīsativassaṃ antimavatthuajjhāpannapubbaṃ, paṇḍakādayo ca ekādasa abhabbapuggale veditabbo. Tattha ūnavīsativasso nāma paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya aparipuṇṇavīsativasso. Antimavatthuajjhāpannapubbo nāma catunnaṃ pārājikānaṃ aññataraṃ ajjhāpannapubbo. Paṇḍakādayo vajjanīyapuggalakathāyaṃ vuttā. Tesu āsittapaṇḍakañca usūyapaṇḍakañca ṭhapetvā opakkamikapaṇḍako napuṃsakapaṇḍako paṇḍakabhāvapakkhe ṭhito pakkhapaṇḍako ca idha adhippeto.

ในบรรดาความถึงพร้อมเหล่านั้น คำว่า วัตถุ ได้แก่ บุคคลผู้มุ่งอุปสมบท, บุคคลนั้นพึงทราบโดยเว้นบุคคลผู้มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปี, ผู้ที่เคยต้องอันติมวัตถุมาก่อน และอภัพพบุคคล ๑๑ จำพวก มีบัณเฑาะก์เป็นต้น. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปี คือ ผู้ที่มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์นับแต่ปฏิสนธิ. ผู้ที่เคยต้องอันติมวัตถุมาก่อน คือ ผู้ที่เคยต้องอาบัติปาราชิกอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปาราชิก ๔ อย่างมาก่อน. บัณเฑาะก์เป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในวัชชนียบุคคลกถา. ในบรรดาอภัพพบุคคล ๑๑ จำพวกเหล่านั้น เว้นอาสิตตบัณเฑาะก์และอุสูยบัณเฑาะก์แล้ว โอปักกมิกบัณเฑาะก์, นปุงสกบัณเฑาะก์ และปักขบัณเฑาะก์ผู้ตั้งอยู่ในฝักฝ่ายแห่งความเป็นบัณเฑาะก์ เป็นที่ประสงค์ในที่นี้.

Theyyasaṃvāsako pana tividho liṅgatthenako saṃvāsatthenako ubhayatthenakoti. Tattha yo sayaṃ pabbajitvā na bhikkhuvassāni gaṇeti, na yathāvuḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ vā sāmaṇerānaṃ vā vandanaṃ sādiyati, na āsanena paṭibāhati, na uposathādīsu sandissati, ayaṃ asuddhacittatāya liṅgamattasseva thenitattā liṅgatthenako nāma. Yo pana bhikkhūhi pabbajito sāmaṇero samāno kāsāyāni apanetvā tesu saussāhova methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā puna nivāsetvā sāmaṇerabhāvaṃ paṭijānāti, ayaṃ bhikkhūhi dinnaliṅgassa apariccattattā na liṅgatthenako, na liṅgānurūpassa saṃvāsassa sāditattā nāpi saṃvāsatthenako. Antimavatthuajjhāpannakepi eseva nayo. Yo ca kho sāmaṇero samāno videsaṃ gantvā bhikkhuvassāni gaṇeti, yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, āsanena paṭibāhati, uposathādīsu sandissati, ayaṃ saṃvāsamattasseva thenitattā saṃvāsatthenako nāma. Bhikkhuvassagaṇanādiko hi sabbopi kiriyabhedo imasmiṃ atthe ‘‘saṃvāso’’ti veditabbo. Sikkhaṃ paccakkhāya ‘‘na maṃ koci jānātī’’ti puna evaṃ paṭipajjantepi eseva nayo. Yo pana sayaṃ pabbajitvā vihāraṃ gantvā yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, āsanena paṭibāhati, bhikkhuvassāni gaṇeti, uposathādīsu sandissati, ayaṃ liṅgassa ceva saṃvāsassa ca thenitattā ubhayatthenako nāma. Dhuranikkhepavasena kāsāyāni apanetvā antimavatthuṃ ajjhāpajjitvā puna tāni acchādetvā evaṃ paṭipajjantepi eseva nayo, ayaṃ tividhopi theyyasaṃvāsako idha adhippeto. Ṭhapetvā pana imaṃ tividhaṃ.

ส่วนเถยยสังวาสกะมี ๓ ประเภท คือ ลิงคัตเถนกะ สังวาสัตเถนกะ และอุภยัตเถนกะ. ในบรรดาเถยยสังวาสกะนั้น บุคคลใดบวชเองแล้วไม่นับพรรษาภิกษุ ไม่ยินดีการไหว้ของภิกษุหรือสามเณรตามลำดับอาวุโส ไม่ห้ามด้วยอาสนะ ไม่ปรากฏในอุโบสถกรรมเป็นต้น บุคคลนี้ชื่อว่า ลิงคัตเถนกะ เพราะขโมยเพียงเพศเท่านั้นด้วยจิตที่ไม่บริสุทธิ์. ส่วนบุคคลใดเป็นสามเณรที่ภิกษุบวชให้แล้ว ปลดผ้ากาสาวพัสตร์ออกแล้ว มีความพยายามที่จะกลับมานุ่งห่มอีก เสพเมถุนธรรมแล้วกลับนุ่งห่มอีก รับรองความเป็นสามเณร บุคคลนี้ไม่ใช่ลิงคัตเถนกะ เพราะไม่สละเพศที่ภิกษุให้แล้ว และไม่ใช่สังวาสัตเถนกะ เพราะไม่ยินดีสังวาสที่สมควรแก่เพศ. แม้ในบุคคลผู้ต้องอันติมวัตถุก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง สามเณรใดเป็นสามเณรอยู่ ไปต่างประเทศแล้วนับพรรษาภิกษุ ยินดีการไหว้ตามลำดับอาวุโส ห้ามด้วยอาสนะ ปรากฏในอุโบสถกรรมเป็นต้น บุคคลนี้ชื่อว่า สังวาสัตเถนกะ เพราะขโมยเพียงสังวาสเท่านั้น. จริงอยู่ ความต่างแห่งกิริยาทั้งหมด มีการนับพรรษาภิกษุเป็นต้น ในอรรถนี้พึงทราบว่า สังวาส. แม้ในบุคคลผู้ลาสิกขาแล้วคิดว่า ใครๆ ก็ไม่รู้จักเรา แล้วปฏิบัติอย่างนี้อีก ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนบุคคลใดบวชเองแล้วไปสู่วิหาร ยินดีการไหว้ตามลำดับอาวุโส ห้ามด้วยอาสนะ นับพรรษาภิกษุ ปรากฏในอุโบสถกรรมเป็นต้น บุคคลนี้ชื่อว่า อุภยัตเถนกะ เพราะขโมยทั้งเพศและสังวาส. แม้ในบุคคลผู้ปลดผ้ากาสาวพัสตร์ออกด้วยการวางธุระ แล้วต้องอันติมวัตถุ ภายหลังกลับนุ่งห่มผ้าเหล่านั้นอีกแล้วปฏิบัติอย่างนี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เถยยสังวาสกะทั้ง ๓ ประเภทนี้ เป็นที่ประสงค์ในที่นี้.

‘‘Rāja dubbhikkha kantāra-roga verī bhayena vā;

Cīvarāharaṇatthaṃ vā, liṅgaṃ ādiyatīdha yo.

ยกเว้นเถยยสังวาสกะ ๓ ประเภทนี้ บุคคลใดในพระศาสนานี้ ถือเพศบรรพชิตเพราะภัยจากพระราชา ภัยจากความอดอยาก ภัยจากทางกันดาร ภัยจากโรค หรือภัยจากศัตรู หรือเพื่อจะนำจีวรไป

‘‘Saṃvāsaṃ nādhivāseti, yāva so suddhamānaso;

Theyyasaṃvāsako nāma, tāva esa na vuccatī’’ti. (mahāva. aṭṭha. 110);

ตราบใดที่บุคคลนั้นมีจิตบริสุทธิ์ ไม่ยอมรับสังวาส ตราบนั้น บุคคลนี้ยังไม่ชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสกะ.

Yo pana upasampanno titthiyabhāvaṃ patthayamāno sayaṃ vā kusacīrādikaṃ titthiyaliṅgaṃ ādiyati, tesaṃ vā santike pabbajati, naggo vā hutvā ājīvakānaṃ santikaṃ gantvā tesaṃ vatāni ādiyati, ayaṃ titthiyapakkantako nāma. Ṭhapetvā pana manussajātikaṃ avaseso sabbopi tiracchānagato nāma. Yena manussajātikā janetti sayampi manussabhūteneva sañcicca jīvitā voropitā, ayaṃ mātughātako nāma. Pitughātakepi eseva nayo. Yena antamaso gihiliṅge ṭhitopi manussajātiko khīṇāsavo sañcicca jīvitā voropito, ayaṃ arahantaghātako nāma. Yo pana pakatattaṃ bhikkhuniṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ aññatarasmiṃ magge dūseti, ayaṃ bhikkhunidūsako nāma. Yo devadatto viya sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā catunnaṃ kammānaṃ aññataravasena saṅghaṃ bhindati, ayaṃ saṅghabhedako nāma. Yo devadatto viya duṭṭhacittena vadhakacittena tathāgatassa jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeti, ayaṃ lohituppādako nāma. Yassa itthinimittuppādanakammato ca purisanimittuppādanakammato ca ubhato duvidhampi byañjanaṃ atthi, ayaṃ ubhatobyañjanako nāma. Iti ime terasa puggalā upasampadāya avatthū, ime pana ṭhapetvā aññasmiṃ upasampadāpekkhe sati upasampadākammaṃ vatthusampattivasena akuppaṃ hoti.

ส่วนบุคคลใดเป็นอุปสัมบัน ปรารถนาความเป็นเดียรถีย์ แล้วถือเพศเดียรถีย์มีนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้นเอง หรือบวชในสำนักของเดียรถีย์เหล่านั้น หรือเป็นผู้เปลือยกายไปสู่สำนักของอาชีวกแล้วถือวัตรของอาชีวกเหล่านั้น บุคคลนี้ชื่อว่า ติตถิยปักกันตกะ. อนึ่ง เว้นมนุษย์แล้ว สัตว์ที่เหลือทั้งหมดชื่อว่า ดิรัจฉาน. มารดาผู้เป็นมนุษย์ถูกบุคคลผู้เป็นมนุษย์เองปลงชีวิตโดยเจตนา บุคคลนี้ชื่อว่า มาตุฆาต. ในปิตุฆาตก็มีนัยนี้เหมือนกัน. พระขีณาสพผู้เป็นมนุษย์ แม้ดำรงอยู่ในเพศคฤหัสถ์ก็ถูกบุคคลปลงชีวิตโดยเจตนา บุคคลนี้ชื่อว่า อรหันตฆาต. ส่วนบุคคลใดประทุษร้ายภิกษุณีผู้ปกติในมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรค ๓ บุคคลนี้ชื่อว่า ภิกษุณีทูสกะ. บุคคลใดทำพระศาสนาให้เป็นอธรรม เป็นอวินัย เหมือนพระเทวทัต แล้วทำลายสงฆ์ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรมทั้ง ๔ บุคคลนี้ชื่อว่า สังฆเภทกะ. บุคคลใดมีจิตประทุษร้าย มีจิตคิดจะฆ่า เหมือนพระเทวทัต ทำพระโลหิตของพระตถาคตผู้ยังทรงพระชนม์อยู่ให้ห้อขึ้น แม้เพียงเท่าที่แมลงวันตัวเล็กดื่มได้ บุคคลนี้ชื่อว่า โลหิตุปปาทกะ. บุคคลใดมีเพศทั้งสอง คือมีทั้งอิตถีนิมิตและปุริสนิมิต เพราะกรรมที่ทำให้เกิดอิตถีนิมิตและกรรมที่ทำให้เกิดปุริสนิมิต บุคคลนี้ชื่อว่า อุภโตพยัญชนกะ. บุคคล ๑๓ จำพวกเหล่านี้ ไม่เป็นวัตถุแห่งอุปสมบท. แต่เมื่อเว้นบุคคล ๑๓ จำพวกเหล่านี้แล้ว เมื่อมีผู้มุ่งอุปสมบทอื่นอยู่ กรรมอุปสมบทนั้นย่อมไม่กำเริบด้วยความถึงพร้อมแห่งวัตถุ.

Kathaṃ ñattisampattivasena akuppaṃ hoti? Vatthusaṅghapuggalañattīnaṃ aparāmasanāni, pacchā ñattiṭṭhapanañcāti ime tāva pañca ñattidosā. Tattha ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti upasampadāpekkhassa akittanaṃ vatthuaparāmasanaṃ nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiettha ‘‘suṇātu me, bhante’’ti vatvā ‘‘saṅgho’’ti abhaṇanaṃ saṅghaaparāmasanaṃ nāma. ‘‘Itthannāmassa upasampadāpekkho’’ti upajjhāyassa akittanaṃ puggalaaparāmasanaṃ nāma. Sabbena sabbaṃ ñattiyā anuccāraṇaṃ ñattiaparāmasanaṃ nāma. Paṭhamaṃ kammavācaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘esā ñattī’’ti vatvā ‘‘khamati saṅghassā’’ti evaṃ ñattikittanaṃ pacchā ñattiṭṭhapanaṃ nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya ñattiyā sampannaṃ ñattisampattivasena akuppaṃ hoti.

กรรมอุปสมบทนั้นย่อมไม่กำเริบด้วยความสมบูรณ์แห่งญัตติได้อย่างไร? การไม่ระบุถึงวัตถุ สงฆ์ บุคคล และญัตติ และการตั้งญัตติภายหลัง (กรรมวาจา) เหล่านี้คือโทษแห่งญัตติ ๕ ประการก่อน. ในบรรดาโทษเหล่านั้น การไม่ระบุชื่อผู้มุ่งอุปสมบทว่า 'ผู้นี้ชื่อว่า...' ชื่อว่าการไม่ระบุถึงวัตถุ. ในบทว่า 'สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ' นี้ การกล่าวว่า 'สุณาตุ เม ภนฺเต' แล้วไม่กล่าวว่า 'สงฺโฆ' ชื่อว่าการไม่ระบุถึงสงฆ์. การไม่ระบุชื่อพระอุปัชฌาย์ว่า 'ผู้มุ่งอุปสมบทของท่านผู้มีชื่อนี้...' ชื่อว่าการไม่ระบุถึงบุคคล. การไม่สวดญัตติทั้งหมด ชื่อว่าการไม่ระบุถึงญัตติ. การสวดญัตติว่า 'นี้คือญัตติ' แล้วกล่าวว่า 'สงฆ์เห็นชอบแล้ว' อย่างนี้ หลังจากจบกรรมวาจาแรก ชื่อว่าการตั้งญัตติภายหลัง. กรรมอุปสมบทที่สมบูรณ์ด้วยญัตติที่พ้นจากโทษเหล่านี้ ย่อมไม่กำเริบด้วยความสมบูรณ์แห่งญัตติ.

Anussāvanavasena akuppatāyapi vatthusaṅghapuggalānaṃ aparāmasanāni, sāvanāya hāpanaṃ, akāle sāvananti ime pañca anussāvanadosā. Tattha vatthādīnaṃ aparāmasanāni ñattiyaṃ vuttasadisāneva. Tīsu pana anussāvanāsu yattha katthaci etesaṃ aparāmasanaṃ aparāmasanameva. Sabbena sabbaṃ pana kammavācaṃ avatvā catukkhattuṃ ñattikittanameva, atha vā pana kammavācābbhantare akkharassa vā padassa vā anuccāraṇaṃ vā duruccāraṇaṃ vā sāvanāya hāpanaṃ nāma. Sāvanāya anokāse paṭhamaṃ ñattiṃ aṭṭhapetvā anussāvanakaraṇaṃ akāle sāvanaṃ nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya anussāvanāya sampannaṃ anussāvanasampattivasena akuppaṃ hoti.

แม้ในความไม่กำเริบด้วยอำนาจแห่งอนุสาวนา การไม่ระบุถึงวัตถุ สงฆ์ และบุคคล การทำให้บกพร่องในการสวด และการสวดในเวลาที่ไม่ใช่กาล เหล่านี้คือโทษแห่งอนุสาวนา ๕ ประการ. ในบรรดาโทษเหล่านั้น การไม่ระบุถึงวัตถุเป็นต้น ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในเรื่องญัตตินั่นเอง. แต่ในอนุสาวนาทั้งสาม การไม่ระบุถึงสิ่งเหล่านี้ในอนุสาวนาใดอนุสาวนาหนึ่ง ก็ชื่อว่าการไม่ระบุถึงนั่นเอง. อนึ่ง การไม่สวดกรรมวาจาทั้งหมด แต่สวดเพียงญัตติสี่ครั้งเท่านั้น หรือการไม่ออกเสียงอักษรหรือบทในระหว่างกรรมวาจา หรือการออกเสียงผิด ชื่อว่าการทำให้บกพร่องในการสวด. การทำอนุสาวนาโดยไม่ตั้งญัตติก่อนในเวลาที่ไม่ใช่โอกาสแห่งการสวด ชื่อว่าการสวดในเวลาที่ไม่ใช่กาล. กรรมอุปสมบทที่สมบูรณ์ด้วยอนุสาวนาที่พ้นจากโทษเหล่านี้ ย่อมไม่กำเริบด้วยความสมบูรณ์แห่งอนุสาวนา.

Pubbe vuttaṃ vipattisīmālakkhaṇaṃ samatikkantāya pana sīmāya kataṃ sīmāsampattivasena akuppaṃ hoti. Yāvatikā bhikkhū kammappattā, tesaṃ anāgamanaṃ, chandārahānaṃ chandassa anāharaṇaṃ, sammukhībhūtānaṃ paṭikkosananti ime pana tayo parisādosā, tehi vimuttāya parisāya kataṃ parisāsampattivasena akuppaṃ hoti. Kāraṇārahattā pana satthu sāsanārahattā ṭhānārahaṃ nāma hoti. Iti yo iminā evaṃ akuppena ṭhānārahena ñatticatutthena upasampadākammena upasampanno, ayaṃ idha ‘‘bhikkhū’’ti adhippeto. Paṇṇattivajjesu pana aññepi saṅgahaṃ gacchanti.

อนึ่ง กรรมอุปสมบทที่ทำในสีมาที่พ้นจากลักษณะแห่งสีมาวิบัติที่กล่าวไว้ก่อน ย่อมไม่กำเริบด้วยความสมบูรณ์แห่งสีมา. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าถึงกรรมมีจำนวนเท่าใด การไม่มาของภิกษุเหล่านั้น การไม่นำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมา และการคัดค้านของภิกษุผู้มาพร้อมหน้ากัน เหล่านี้คือโทษแห่งบริษัท ๓ ประการ. กรรมที่ทำในบริษัทที่พ้นจากโทษเหล่านั้น ย่อมไม่กำเริบด้วยความสมบูรณ์แห่งบริษัท. อนึ่ง เพราะความเป็นผู้ควรแก่เหตุ และเพราะความเป็นผู้ควรแก่พระศาสนาของพระศาสดา จึงชื่อว่าผู้ควรแก่ฐานะ. ดังนั้น บุคคลใดอุปสมบทด้วยกรรมอุปสมบทมีญัตติเป็นที่ ๔ อันไม่กำเริบและควรแก่ฐานะอย่างนี้ บุคคลนี้ในที่นี้ประสงค์เอาว่า 'ภิกษุ'. ส่วนในปัณณัตติวัชชะ แม้ภิกษุเหล่าอื่นก็ถึงการสงเคราะห์เข้าด้วย.

Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca, yattha cete saha jīvanti, ekajīvikā sabhāgavuttino honti, taṃ bhagavatā paññattaṃ sikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca, tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamaāpanno. Samāpannoti sikkhañca paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho. Sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvāti yaṃ sikkhaṃ samāpanno, taṃ apaṭikkhipitvā, yañca sājīvaṃ samāpanno, tasmiṃ dubbalabhāvaṃ appakāsetvā. Tattha cittakhettakālapayogapuggalavijānanavasena sikkhāya paccakkhānaṃ ñatvā tadabhāvena apaccakkhānaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Upasampannabhāvato cavitukāmatācitteneva hi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na davā vā ravā vā bhaṇantassa. Evaṃ cittavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Tathā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmi, dhammaṃ paccakkhāmi, saṅghaṃ paccakkhāmi, sikkhaṃ, vinayaṃ, pātimokkhaṃ, uddesaṃ, upajjhāyaṃ, ācariyaṃ, saddhivihārikaṃ, antevāsikaṃ, samānupajjhāyakaṃ, samānācariyakaṃ, sabrahmacāriṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ vuttānaṃ buddhādīnaṃ cuddasannaṃ, ‘‘gihīti maṃ dhārehi, upāsako, ārāmiko, sāmaṇero, titthiyo, titthiyasāvako, asamaṇo, ‘asakyaputtiyo’ti maṃ dhārehī’’ti evaṃ vuttānaṃ gihiādīnaṃ aṭṭhannañcāti imesaṃ dvāvīsatiyā khettapadānaṃ yassa kassaci savevacanassa vasena tesu yaṃkiñci vattukāmassa yaṃkiñci vadato sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na rukkhādīnaṃ aññatarassa nāmaṃ gahetvā paccācikkhantassa. Evaṃ khettavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

คำว่า 'ผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย' คือ สิกขาที่เรียกว่าอธิศีลของภิกษุทั้งหลาย และสาชีพที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ซึ่งเรียกว่าสิกขาบท อันเป็นที่ที่ภิกษุเหล่านี้อยู่ร่วมกัน มีความเป็นอยู่ร่วมกัน มีปกติประพฤติเสมอกัน ภิกษุนั้นถึงพร้อมแล้วด้วยความเป็นผู้ศึกษาในสิกขาและสาชีพนั้น จึงชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย. คำว่า 'ถึงพร้อมแล้ว' หมายความว่า เป็นผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์และไม่ล่วงละเมิดสาชีพ เข้าถึงทั้งสองอย่างนั้น. คำว่า 'ไม่บอกคืนสิกขา ไม่ทำความอ่อนแอให้ปรากฏ' หมายถึง ไม่คัดค้านสิกขาที่ตนถึงพร้อมแล้ว และไม่แสดงความอ่อนแอในสาชีพที่ตนถึงพร้อมแล้ว. ในบทนั้น พึงทราบการบอกคืนสิกขาด้วยอำนาจแห่งจิต เขต กาล ประโยค บุคคล และความรู้แจ้ง และพึงทราบการไม่บอกคืนสิกขาโดยความไม่มีสิ่งเหล่านั้น. อย่างไร? เพราะการบอกคืนสิกขาย่อมมีด้วยจิตที่ปรารถนาจะเคลื่อนจากความเป็นอุปสัมบันเท่านั้น ไม่ใช่มีแก่ผู้พูดพลั้งหรือพูดพลาด. การบอกคืนสิกขาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งจิตอย่างนี้ ไม่ใช่มีเพราะไม่มีจิตนั้น. ในทำนองเดียวกัน การบอกคืนสิกขาย่อมมีแก่ผู้ที่ปรารถนาจะกล่าวบทใดบทหนึ่ง และกำลังกล่าวบทใดบทหนึ่งในบรรดาบทที่เป็นเขต ๒๒ บทเหล่านี้ คือ บทที่มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ๑๔ บท ที่ตรัสไว้ว่า 'ข้าพเจ้าบอกคืนพระพุทธเจ้า... บอกคืนสพรหมจารี' และบทที่มีคฤหัสถ์เป็นต้น ๘ บท ที่ตรัสไว้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นคฤหัสถ์... จงจำข้าพเจ้าว่าไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' ด้วยอำนาจแห่งบทใดบทหนึ่งพร้อมด้วยคำไวพจน์ แต่การบอกคืนสิกขาย่อมไม่มีแก่ผู้ระบุชื่ออย่างใดอย่างหนึ่งมีต้นไม้เป็นต้นแล้วบอกคืน. การบอกคืนสิกขาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งเขตอย่างนี้ ไม่ใช่มีเพราะไม่มีเขตนั้น.

Tattha yadetaṃ ‘‘paccakkhāmī’’ti ca, ‘‘maṃ dhārehī’’ti (pārā. 51) ca vuttaṃ vattamānakālavacanaṃ, yāni ca ‘‘alaṃ me buddhena, kiṃ nu me buddhena, na mamattho buddhena, sumuttāhaṃ buddhenā’’tiādinā (pārā. 52) nayena ākhyātavasena kālaṃ anāmasitvā purimehi cuddasahi padehi saddhiṃ yojetvā vuttāni ‘‘alaṃ me’’tiādīni cattāri padāni, tesaṃyeva ca savevacanānaṃ vasena paccakkhānaṃ hoti, na ‘‘paccakkhāsi’’nti vā ‘‘paccakkhissa’’nti vā ‘‘maṃ dhāresī’’ti vā ‘‘maṃ dhāressatī’’ti vā ‘‘yaṃnūnāhaṃ paccakkheyya’’nti (pārā. 45) vātiādīni atītānāgataparikappavacanāni bhaṇantassa. Evaṃ vattamāna kālavasena ceva anāmaṭṭhakālavasena ca paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

ในบทนั้น คำที่เป็นปัจจุบันกาลที่ตรัสไว้ว่า 'ปจฺจกฺขามิ' (ข้าพเจ้าบอกคืน) และ 'มํ ธาเรหิ' (ท่านจงจำข้าพเจ้า) และบท ๔ บท มี 'อลํ เม พุทฺเธน' (พระพุทธเจ้าพอแล้วสำหรับข้าพเจ้า) เป็นต้น ที่ตรัสไว้โดยประกอบกับบท ๑๔ บทก่อน โดยไม่ระบุถึงกาลด้วยอำนาจแห่งอาขยาต การบอกคืนสิกขาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งบทเหล่านั้นนั่นแหละพร้อมด้วยคำไวพจน์ แต่ย่อมไม่มีแก่ผู้กล่าวคำที่เป็นอดีต อนาคต และปริกัป (ความคาดคะเน) มีคำว่า 'ปจฺจกฺขาสึ' (ข้าพเจ้าบอกคืนแล้ว) หรือ 'ปจฺจกฺขิสฺสํ' (ข้าพเจ้าจะบอกคืน) หรือ 'มํ ธาเรสิ' (ท่านจำข้าพเจ้าแล้ว) หรือ 'มํ ธาเรสฺสติ' (ท่านจักจำข้าพเจ้า) หรือ 'ยนฺนูนาหํ ปจฺจกฺเขยฺยํ' (ถ้ากระไร ข้าพเจ้าพึงบอกคืน) เป็นต้น. การบอกคืนสิกขาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งปัจจุบันกาลและด้วยอำนาจแห่งกาลที่ไม่ถูกระบุอย่างนี้ ไม่ใช่มีเพราะไม่มีกาลเหล่านั้น.

Payogo pana duvidho kāyiko ca vācasiko ca. Tattha ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādinā (pārā. 51) nayena yāya kāyaci bhāsāya vacībhedaṃ katvā vācasikappayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na akkharalikhanaṃ vā hatthamuddādidassanaṃ vā kāyappayogaṃ karontassa. Evaṃ vācasikappayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

ส่วนประโยคมี ๒ อย่าง คือ กายิกประโยค และวาจสิกประโยค. ในสองอย่างนั้น การบอกคืนสิกขาสำเร็จด้วยวาจสิกประโยคเท่านั้น โดยการเปล่งวาจาด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งตามนัยมี “ข้าพเจ้าบอกคืนพระพุทธเจ้า” เป็นต้น ไม่ใช่สำเร็จแก่ผู้ทำกายประโยค เช่น การเขียนอักษร หรือการแสดงท่าทางด้วยมือเป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ การบอกคืนสิกขาจึงมีได้ด้วยวาจสิกประโยคเท่านั้น จะมีเพราะไม่มีวาจสิกประโยคนั้นไม่ได้.

Puggalo pana duvidho – yo ca paccakkhāti, yassa ca paccakkhāti. Tattha yo paccakkhāti, so sace ummattakakhittacittavedanāṭṭānaṃ aññataro na hoti. Yassa pana paccakkhāti, so sace manussajātiko hoti, na ca ummattakādīnaṃ aññataro, sammukhībhūto ca sikkhāpaccakkhānaṃ hoti. Na hi asammukhībhūtassa dūtena vā paṇṇena vā ārocanaṃ ruhati. Evaṃ yathāvuttapuggalavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

ส่วนบุคคลมี ๒ ประเภท คือ ผู้บอกคืน และผู้รับการบอกคืน. ในสองประเภทนั้น ผู้บอกคืนสิกขาต้องไม่ใช่คนบ้า คนมีจิตฟุ้งซ่าน หรือคนถูกเวทนากดขี่. ส่วนผู้รับการบอกคืนสิกขา ถ้าเป็นมนุษย์ ไม่ใช่คนบ้าเป็นต้น และอยู่ต่อหน้า การบอกคืนสิกขาจึงจะสำเร็จ. เพราะการบอกกล่าวแก่ผู้ที่ไม่อยู่ต่อหน้าด้วยทูตหรือด้วยหนังสือย่อมไม่สำเร็จ. ด้วยประการฉะนี้ การบอกคืนสิกขาจึงมีได้ตามประเภทบุคคลที่กล่าวมาแล้ว จะมีเพราะไม่มีบุคคลเหล่านั้นไม่ได้.

Vijānanampi niyamitāniyamitavasena duvidhaṃ. Tattha yassa yesaṃ vā niyametvā ‘‘imassa, imesaṃ vā ārocemī’’ti vadati, sace te yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā āvajjanasamaye jānanti, evaṃ tassa vacanānantarameva tassa ‘‘ayaṃ ukkaṇṭhito’’ti vā ‘‘gihibhāvaṃ patthayatī’’ti vā yena kenaci ākārena sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ jānanti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Atha aparabhāge ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti cintetvā jānanti, aññe vā jānanti, apaccakkhātāva hoti sikkhā. Aniyametvā ārocentassa pana sace vuttanayena yo koci manussajātiko vacanatthaṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Evaṃ vijānanavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Yo pana antamaso davāyapi paccakkhāti, tena apaccakkhātāva hoti sikkhā. Iti imesaṃ vuttappakārānaṃ cittādīnaṃ vā vasena, sabbaso vā pana apaccakkhānena sikkhaṃ apaccakkhāya sikkhāpaccakkhānasseva ca atthabhūtaṃ ekaccaṃ dubbalyaṃ anāvikatvā.

ส่วนความรู้แจ้งมี ๒ อย่าง คือ โดยกำหนดและไม่กำหนด. ในสองอย่างนั้น ถ้าภิกษุกำหนดบุคคลว่า “ข้าพเจ้าจะบอกแก่ผู้นี้ หรือแก่คนเหล่านี้” แล้วกล่าวไป, หากคนเหล่านั้นรู้แจ้งถึงการบอกคืนสิกขาของภิกษุนั้นในลำดับแห่งคำพูดนั้นเอง เช่นเดียวกับที่มนุษย์ทั่วไปในโลกย่อมรู้แจ้งเมื่อได้ยินคำพูดในขณะที่พิจารณาว่า “ภิกษุนี้เบื่อหน่าย” หรือ “ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์” หรือด้วยอาการใดๆ ก็ตาม สิกขาชื่อว่าถูกบอกคืนแล้ว. แต่ถ้าคนเหล่านั้นรู้แจ้งในภายหลังหลังจากคิดว่า “ภิกษุนี้พูดอะไร” หรือคนอื่นรู้แจ้ง สิกขาชื่อว่ายังไม่ถูกบอกคืน. ส่วนในกรณีที่บอกกล่าวโดยไม่กำหนด ถ้ามนุษย์คนใดคนหนึ่งรู้ความหมายของคำพูดนั้นตามนัยที่กล่าวมาแล้ว สิกขาชื่อว่าถูกบอกคืนแล้ว. ด้วยประการฉะนี้ การบอกคืนสิกขาจึงมีได้ตามความรู้แจ้ง จะมีเพราะไม่มีความรู้แจ้งนั้นไม่ได้. อนึ่ง ผู้ใดบอกคืนสิกขาแม้เพียงเพื่อความสนุกสนาน สิกขาของผู้นั้นชื่อว่ายังไม่ถูกบอกคืน. ด้วยประการฉะนี้ คำว่า “ไม่บอกคืนสิกขา ไม่ทำความอ่อนแอให้ปรากฏ” จึงหมายถึง การไม่บอกคืนสิกขาโดยอาศัยจิตเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว หรือโดยการไม่บอกคืนสิกขาโดยประการทั้งปวง และไม่ทำความอ่อนแอบางอย่างซึ่งเป็นตัวการบอกคืนสิกขาให้ปรากฏ.

Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyāti ettha methunaṃ dhammanti rāgapariyuṭṭhānena sadisānaṃ ubhinnaṃ dhammaṃ. Paṭiseveyyāti paṭiseveyya ajjhāpajjeyya. Antamasoti sabbantimena paricchedena. Tiracchānagatāyapīti paṭisandhivasena tiracchānesu gatāyapi, ayamettha anupaññatti. Pārājiko hotīti parājito hoti, parājayaṃ āpanno. Asaṃvāsoti pakatattā bhikkhū saha vasanti etthāti ekakammādikova tividhopi vidhi saṃvāso nāma, so tena saddhiṃ natthīti asaṃvāso. Saṅghakammesu hi esa gaṇapūrakopi na hoti, ayaṃ tāva padavaṇṇanā.

ในบทว่า Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyāti นี้ คำว่า methunaṃ dhammaṃ หมายถึง ธรรมของคนสองคนที่มีความกำหนัดเกิดขึ้นเสมอกัน. คำว่า paṭiseveyyāti หมายถึง พึงเสพ พึงล่วงละเมิด. คำว่า antamaso หมายถึง โดยกำหนดส่วนที่น้อยที่สุดทั้งหมด. คำว่า tiracchānagatāyapī หมายถึง แม้ในสัตว์เดรัจฉานตัวเมียที่เกิดด้วยอำนาจปฏิสนธิในหมู่สัตว์เดรัจฉาน นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้. คำว่า pārājiko hotī หมายถึง เป็นผู้พ่ายแพ้แล้ว ถึงความพ่ายแพ้แล้ว. คำว่า asaṃvāso หมายถึง วิธีการ ๓ อย่าง มีการทำกรรมร่วมกันเป็นต้น ที่ภิกษุผู้มีปกติมีศีลเสมอกันอยู่ร่วมกันในสิกขาบทนี้เรียกว่าสังวาส สังวาสนั้นไม่มีร่วมกับภิกษุผู้เป็นปาราชิกนั้น จึงชื่อว่า “เป็นผู้ไม่มีสังวาส”. เพราะภิกษุนั้นย่อมไม่เป็นผู้ทำคณะให้บริบูรณ์ในสังฆกรรมทั้งหลาย. นี้เป็นคำอธิบายบทเบื้องต้น.

Ayaṃ panettha vinicchayo – manussāmanussatiracchānagatavasena hi tisso itthiyo, tāsaṃ vaccamaggapassāvamaggamukhamaggavasena tayo tayo katvā nava maggā, tathā ubhatobyañjanakānaṃ. Purisānaṃ pana vaccamaggamukhamaggavasena dve dve katvā cha maggā, tathā paṇḍakānanti evaṃ tiṃsa maggā. Tesu attano vā paresaṃ vā yassa kassaci maggassa santhatassa vā asanthatassa vā, paresaṃ pana matānampi akkhāyitassa vā yebhuyyena akkhāyitassa vā pakativātena asaṃphuṭṭhe allokāse yo bhikkhu ekatilabījamattampi attano aṅgajātaṃ santhataṃ vā asanthataṃ vā sevanacittena paveseti, parena vā pavesiyamāne pavesanapaviṭṭhaṭṭhitauddharaṇesu yaṃkiñci sādiyati, ayaṃ pārājikāpattiṃ āpanno nāma hoti, ayaṃ tāvettha asādhāraṇavinicchayo. Sabbasikkhāpadānaṃ pana sādhāraṇavinicchayatthaṃ ayaṃ mātikā –

ส่วนวินิจฉัยในสิกขาบทนี้มีดังนี้ คือ สตรีมี ๓ ประเภท คือ มนุษย์ อมนุษย์ และสัตว์เดรัจฉาน. เมื่อแบ่งตามทวารคือ ช่องอุจจาระ ช่องปัสสาวะ และช่องปาก จึงมีอย่างละ ๓ รวมเป็น ๙ ช่อง. ในอุภโตพยัญชนกก็มี ๙ ช่องเช่นเดียวกัน. ส่วนบุรุษมีอย่างละ ๒ คือ ช่องอุจจาระและช่องปาก รวมเป็น ๖ ช่อง. ในบัณเฑาะก์ก็มี ๖ ช่องเช่นเดียวกัน. รวมเป็น ๓๐ ช่อง. ใน ๓๐ ช่องนั้น ภิกษุใดมีจิตคิดจะเสพ สอดอวัยวะเพศของตนที่ถูกปกปิดหรือไม่ถูกปกปิด แม้เพียงเท่าเมล็ดงาเข้าไปในช่องทวารใดทวารหนึ่งของตนเองหรือของผู้อื่น หรือในช่องทวารที่ถูกปกปิดหรือไม่ถูกปกปิดของผู้อื่น หรือแม้ในช่องทวารของคนตายที่สัตว์ยังไม่ได้กัดกิน หรือยังไม่ได้กัดกินเป็นส่วนมาก ในที่ที่ยังสดชื่น ไม่ถูกลมธรรมชาติพัดกระทบ หรือเมื่อผู้อื่นสอดใส่ให้แล้วยินดีในการสอดใส่ การสอดเข้าไปแล้ว การหยุดอยู่ และการถอนออกอย่างใดอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นชื่อว่าต้องอาบัติปาราชิก. นี้เป็นอสาธารณวินิจฉัยในสิกขาบทนี้. ส่วนมาติกาต่อไปนี้เป็นไปเพื่อสาธารณวินิจฉัยสำหรับสิกขาบททั้งปวง -

Nidānaṃ puggalaṃ vatthuṃ, paññattividhimeva ca;

Āṇattāpattināpatti-vipattiṃ aṅgameva ca.

นิทาน บุคคล วัตถุ และวิธีบัญญัติ อาณัติ อาบัติ อนาบัติ วิบัติ และองค์ประกอบ

Samuṭṭhānavidhiṃ kiriyā-saññācittehi nānattaṃ;

Vajjakammappabhedañca, tikadvayavidhiṃ tathā.

วิธีสมุฏฐาน ความแตกต่างด้วยกิริยา สัญญา และจิต และประเภทแห่งวัชชกรรม อีกทั้งวิธีแห่งติกะและทุกะ

Lakkhaṇaṃ sattarasadhā, ṭhitaṃ sādhāraṇaṃ idaṃ;

Ñatvā yojeyya medhāvī, tattha tattha yathārahanti.

ลักษณะ ๑๗ ประการนี้ ซึ่งเป็นสาธารณะ ผู้มีปัญญาพึงทราบแล้วประกอบในสิกขาบทนั้นๆ ตามสมควร ดังนี้.

Tattha nidānaṃ nāma vesāli-rājagaha-sāvatthi-āḷavi-kosambi-sagga-bhaggānaṃ vasena sattavidhaṃ paññattiṭṭhānaṃ, idañhi sabbasikkhāpadānaṃ nidānaṃ. Puggalo nāma yaṃ yaṃ ārabbha taṃ taṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ. Vatthu nāma tassa tassa puggalassa ajjhācāro vuccati. Paññattividhinti paññattianupaññattianuppannapaññattisabbatthapaññattipadesapaññattisādhāraṇapaññatti asādhāraṇapaññattiekatopaññattiubhatopaññattivasena navavidhā paññatti. Tattha anuppannapaññatti nāma anuppanne dose paññattā, sā aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇavasena (cūḷava. 403) bhikkhunīnaṃyeva āgatā, aññatra natthi. Vinayadharapañcamena (mahāva. 259) gaṇena upasampadā, gaṇaṅgaṇūpāhanā (mahāva. 259) dhuvanhānaṃ cammattharaṇanti etesaṃ vasena catubbidhā padesapaññatti nāma. Majjhimadeseyeva hi etehi āpatti hoti, tesupi dhuvanhānaṃ paṭikkhepamattameva pātimokkhe āgataṃ, tato aññā padesapaññatti nāma natthi. Sabbāni sabbatthapaññattiyeva honti, sādhāraṇapaññattidukañca ekatopaññattidukañca atthato ekaṃ, tasmā anuppannapaññattiñca sabbatthapaññattidukañca ekatopaññattidukañca ṭhapetvā sesānaṃ catassannaṃ paññattīnaṃ vasena sabbattha vinicchayo veditabbo. Āṇattāpattināpattivipattintiettha āṇattītiāṇāpanā vuccati. Āpattīti pubbappayogādivasena āpattibhedo. Anāpattīti ajānanādivasena anāpatti. Vipattīti sīlaācāradiṭṭhiājīvavipattīnaṃ aññatarā. Iti imāsaṃ āṇattādīnampi vasena sabbattha vinicchayo veditabbo. Aṅganti sabbasikkhāpadesu āpattīnaṃ aṅgaṃ veditabbaṃ.

ในบรรดามาติกาเหล่านั้น นิทาน คือ สถานที่บัญญัติ 7 อย่าง โดยจำแนกตามเมืองเวสาลี ราชคฤห์ สาวัตถี อาฬวี โกสัมพี สักกะ และภัคคะ. อันที่จริง นิทานนี้เป็นเหตุเกิดแห่งสิกขาบททั้งปวง. บุคคล คือ บุคคลใดๆ ที่ทรงปรารภแล้วบัญญัติสิกขาบทนั้นๆ. วัตถุ คือ การล่วงละเมิดของบุคคลนั้นๆ. คำว่า "วิธีบัญญัติ" นั้น บัญญัติมี 9 อย่าง โดยจำแนกตามบัญญัติ อนุบัญญัติ อนุปปันนบัญญัติ สัพพัตถบัญญัติ ปเทสบัญญัติ สาธารณบัญญัติ อสาธารณบัญญัติ เอกโตบัญญัติ อุภโตบัญญัติ. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น อนุปปันนบัญญัติ คือ บัญญัติที่ทรงบัญญัติไว้ก่อนที่โทษจะเกิดขึ้น. บัญญัตินั้นมาถึงเฉพาะแก่ภิกษุณีเท่านั้น โดยการรับครุธรรม 8 ประการ (จูฬวัคค์ 403) ไม่มีในที่อื่น. อุปสมบทด้วยคณะที่มีพระวินัยธรเป็นที่ 5 (มหาวรรค 259), การสวมรองเท้าหลายชั้น (มหาวรรค 259), การอาบน้ำเป็นนิตย์, การใช้เครื่องลาดหนัง – บัญญัติ 4 อย่างนี้เรียกว่า ปเทสบัญญัติ. อันที่จริง อาบัติย่อมเกิดขึ้นด้วยบัญญัติเหล่านี้เฉพาะในมัชฌิมประเทศเท่านั้น. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น เฉพาะการห้ามอาบน้ำเป็นนิตย์เท่านั้นที่มาในปาติโมกข์. นอกจากนั้นไม่มีปเทสบัญญัติอื่น. สิกขาบททั้งปวงเป็นสัพพัตถบัญญัติทั้งสิ้น. สาธารณบัญญัติ 2 อย่าง และเอกโตบัญญัติ 2 อย่าง มีความหมายเป็นอันเดียวกัน. เพราะฉะนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในสิกขาบททั้งปวง โดยเว้นอนุปปันนบัญญัติ สัพพัตถบัญญัติ 2 อย่าง และเอกโตบัญญัติ 2 อย่าง แล้วพิจารณาตามบัญญัติที่เหลือ 4 อย่าง. ในคำว่า "อาณัติ อาบัติ อนาบัติ วิบัติ" นี้ คำว่า "อาณัติ" หมายถึง การสั่ง. คำว่า "อาบัติ" คือ ประเภทแห่งอาบัติ โดยจำแนกตามปุพพัปปโยคะ เป็นต้น. คำว่า "อนาบัติ" คือ การไม่อาบัติ โดยจำแนกตามการไม่รู้ เป็นต้น. คำว่า "วิบัติ" คือ วิบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิบัติแห่งศีล อาจาระ ทิฏฐิ และอาชีวะ. ดังนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในสิกขาบททั้งปวง โดยอาศัยอาณัติเป็นต้นเหล่านี้ด้วย. คำว่า "องค์" พึงทราบว่าเป็นองค์ประกอบแห่งอาบัติในสิกขาบททั้งปวง.

Samuṭṭhānavidhinti sabbāpattīnaṃ kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni ekaṅgikadvaṅgikativaṅgikāni. Cha samuṭṭhānāni nāma yāni ‘‘sikkhāpadasamauṭṭhānānī’’tipi vuccanti. Tattha purimāni tīṇi acittakāni, pacchimāni sacittakāni. Tesu ekena vā dvīhi vā tīhi vā catūhi vā chahi vā samuṭṭhānehi āpattiyo samuṭṭhahanti, pañcasamuṭṭhānā nāma natthi. Tattha ekasamuṭṭhānā nāma catutthena ca pañcamena ca chaṭṭhena ca samuṭṭhānena samuṭṭhāti, na aññena. Dvisamuṭṭhānā nāma paṭhamacatutthehi ca dutiyapañcamehi ca tatiyachaṭṭhehi ca catutthachaṭṭhehi ca pañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi, samuṭṭhāti, na aññehi. Tisamuṭṭhānā nāma paṭhamehi ca tīhi, pacchimehi ca tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. Catusamuṭṭhānā nāma paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi ca dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. Cha samuṭṭhānā nāma chahipi samuṭṭhāti.

คำว่า "วิธีสมุฏฐาน" นั้น สมุฏฐาน 6 อย่างเหล่านี้ คือ กาย วาจา กายวาจา กายจิต วาจาจิต กายวาจาจิต ซึ่งมีองค์ 1, 2, 3 เป็นต้น แห่งอาบัติทั้งปวง. สมุฏฐานเหล่านี้เรียกว่า "สมุฏฐานแห่งสิกขาบท" ด้วย. ในบรรดาสมุฏฐานเหล่านั้น 3 อย่างแรกเป็นอจิตตกะ (ไม่มีจิต), 3 อย่างหลังเป็นสจิตตกะ (มีจิต). ในบรรดาสมุฏฐานเหล่านั้น อาบัติย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน 1 หรือ 2 หรือ 3 หรือ 4 หรือ 6 อย่าง. อาบัติที่มี 5 สมุฏฐาน ไม่มี. ในบรรดาสมุฏฐานเหล่านั้น อาบัติที่มีสมุฏฐานเดียว ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานที่ 4 และที่ 5 และที่ 6 เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยสมุฏฐานอื่น. อาบัติที่มี 2 สมุฏฐาน ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานที่ 1 กับที่ 4 และที่ 2 กับที่ 5 และที่ 3 กับที่ 6 และที่ 4 กับที่ 6 และที่ 5 กับที่ 6 ไม่ใช่ด้วยสมุฏฐานอื่น. อาบัติที่มี 3 สมุฏฐาน ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน 3 อย่างแรก และด้วยสมุฏฐาน 3 อย่างหลัง ไม่ใช่ด้วยสมุฏฐานอื่น. อาบัติที่มี 4 สมุฏฐาน ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานที่ 1 ที่ 3 ที่ 4 ที่ 6 และด้วยสมุฏฐานที่ 2 ที่ 3 ที่ 5 ที่ 6 ไม่ใช่ด้วยสมุฏฐานอื่น. อาบัติที่มี 6 สมุฏฐาน ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานทั้ง 6 อย่าง.

Evaṃ –

อย่างนี้ –

Tidhā ekasamuṭṭhānā, pañcadhā dvisamuṭṭhitā;

Dvidhā ticaturo ṭhānā, ekadhā chasamuṭṭhitāti.

อาบัติที่มีสมุฏฐานเดียว มี 3 อย่าง อาบัติที่เกิดจาก 2 สมุฏฐาน มี 5 อย่าง อาบัติที่มี 3 หรือ 4 สมุฏฐาน มี 2 อย่าง อาบัติที่เกิดจาก 6 สมุฏฐาน มี 1 อย่าง ดังนี้

Samuṭṭhānavasena sabbāva terasa āpattiyo honti (cūḷava. 165 ādayo), tā paṭhamapaññattisikkhāpadavasena samuṭṭhānato terasa nāmāni labhanti paṭhamapārājikasamuṭṭhānā, adinnādāna-sañcaritta-samanubhāsana-kathina-eḷakaloma-padasodhamma-addhāna-theyyasattha-dhammadesanābhūtārocana-corivuṭṭhāpana-ananuññātasamuṭṭhānāti. Tattha yā kāyacittato samuṭṭhāti, ayaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānā nāma. Yā sacittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, ayaṃ adinnādānasamuṭṭhānā nāma. Yā chahipi samuṭṭhāti, ayaṃ sañcarittasamuṭṭhānā nāma. Yā chaṭṭheneva samuṭṭhāti, ayaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānā nāma. Yā tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ kathinasamuṭṭhānā nāma. Yā paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti, ayaṃ eḷakalomasamuṭṭhānā nāma. Yā dutiyapañcamehi samuṭṭhāti, ayaṃ padasodhammasamuṭṭhānā nāma. Yā paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ addhānasamuṭṭhānā nāma. Yā catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ theyyasatthasamuṭṭhānā nāma. Yā pañcameneva samuṭṭhāti, ayaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānā nāma. Yā acittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, ayaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānā nāma. Yā pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānā nāma. Yā dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ ananuññātasamuṭṭhānā nāmāti. Iti imassa samuṭṭhānavidhinopi vasena sabbattha vinicchayo veditabbo.

โดยสมุฏฐาน อาบัติทั้งปวงมี 13 อย่าง (จูฬวัคค์ 165 เป็นต้น). อาบัติเหล่านั้นย่อมได้ชื่อ 13 อย่าง โดยสมุฏฐานตามสิกขาบทที่บัญญัติไว้เป็นครั้งแรก คือ ปฐมปาราชิกสมุฏฐาน, อทินนาทาน-สัญจริตตะ-สมนุปภาสนะ-กฐินะ-เอฬกโลมะ-ปทโสธัมมะ-อัทธานะ-เถยยสัตถะ-ธัมมเทสนา-ภูตารวจนะ-โจริวุฏฐาปนะ-อนนุญาตสมุฏฐาน. ในบรรดาสมุฏฐาน 13 อย่างนั้น อาบัติใดเกิดขึ้นจากกายและจิต อาบัตินี้เรียกว่า ปฐมปาราชิกสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐาน 3 อย่างที่มีจิต อาบัตินี้เรียกว่า อทินนาทานสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานทั้ง 6 อย่าง อาบัตินี้เรียกว่า สัญจริตตสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 6 เท่านั้น อาบัตินี้เรียกว่า สมนุปภาสนสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 3 กับที่ 6 อาบัตินี้เรียกว่า กฐินสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 1 กับที่ 4 อาบัตินี้เรียกว่า เอฬกโลมสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 2 กับที่ 5 อาบัตินี้เรียกว่า ปทโสธัมมสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 1 ที่ 3 ที่ 4 ที่ 6 อาบัตินี้เรียกว่า อัทธานสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 4 กับที่ 6 อาบัตินี้เรียกว่า เถยยสัตถสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 5 เท่านั้น อาบัตินี้เรียกว่า ธัมมเทสนาสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐาน 3 อย่างที่ไม่มีจิต อาบัตินี้เรียกว่า ภูตารวจนสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 5 กับที่ 6 อาบัตินี้เรียกว่า โจริวุฏฐาปนสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 2 ที่ 3 ที่ 5 ที่ 6 อาบัตินี้เรียกว่า อนนุญาตสมุฏฐาน ดังนี้. ดังนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในสิกขาบททั้งปวง โดยอาศัยวิธีสมุฏฐานนี้ด้วย.

Kiriyāsaññācittehi nānattanti etehi kiriyādīhi sabbāpattīnaṃ nānābhāvaṃ ñatvā sabbattha vinicchayo veditabbo. Sabbāpattiyo hi kiriyāvasena pañcavidhā honti, seyyathidaṃ – atthāpatti kiriyato samuṭṭhāti, atthi akiriyato, atthi kiriyākiriyato, atthi siyā kiriyato siyā akiriyato, atthi siyā kiriyato siyā kiriyākiriyatoti. Tattha yā kāyena vā vācāya vā pathavikhaṇanādīsu (paci. 84) viya vītikkamaṃ karontassa hoti, ayaṃ kiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā kāyavācāhi kattabbaṃ akarontassa hoti paṭhamakathināpatti (pārā. 459 ādayo) viya, ayaṃ akiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā karontassa ca akarontassa ca hoti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarappaṭiggahaṇāpatti (pārā. 508-511) viya, ayaṃ kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā siyā karontassa ca, siyā akarontassa ca hoti rūpiyappaṭiggahaṇāpatti (pārā. 582) viya, ayaṃ siyā kiriyato siyā akiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā siyā karontassa ca siyā karontākarontassa ca hoti kuṭikārāpatti (pārā. 342 ādayo) viya, ayaṃ siyā kiriyato siyā kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma.

คำว่า "ความแตกต่างด้วยกิริยา สัญญา และจิต" นั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งอาบัติทั้งปวงด้วยกิริยาเป็นต้นเหล่านี้ แล้วพึงวินิจฉัยในสิกขาบททั้งปวง. อันที่จริง อาบัติทั้งปวงมี 5 อย่าง โดยจำแนกตามกิริยา คือ อาบัติที่เกิดขึ้นเพราะกิริยา, มีที่เกิดขึ้นเพราะอกิริยา, มีที่เกิดขึ้นเพราะกิริยาและอกิริยา, มีที่บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยา บางคราวเกิดขึ้นเพราะอกิริยา, มีที่บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยา บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยาและอกิริยา. ในบรรดาอาบัติ 5 อย่างนั้น อาบัติใดเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ทำความล่วงละเมิดด้วยกายหรือด้วยวาจา เหมือนในการขุดดินเป็นต้น (ปาจิตตีย์ 84) อาบัตินี้เรียกว่า เกิดขึ้นเพราะกิริยา. อาบัติใดเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ไม่ทำกิจที่พึงทำด้วยกายและวาจา เหมือนปฐมกฐินาบัติ (ปาราชิก 459 เป็นต้น) อาบัตินี้เรียกว่า เกิดขึ้นเพราะอกิริยา. อาบัติใดเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ทำและผู้ไม่ทำ เหมือนอาบัติรับจีวรจากมือภิกษุณีผู้ไม่เป็นญาติ (ปาราชิก 508-511) อาบัตินี้เรียกว่า เกิดขึ้นเพราะกิริยาและอกิริยา. อาบัติใดบางคราวเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ทำ และบางคราวเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ไม่ทำ เหมือนอาบัติรับเงินทอง (ปาราชิก 582) อาบัตินี้เรียกว่า บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยา บางคราวเกิดขึ้นเพราะอกิริยา. อาบัติใดบางคราวเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ทำ และบางคราวเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ทำและไม่ทำ เหมือนอาบัติสร้างกุฎี (ปาราชิก 342 เป็นต้น) อาบัตินี้เรียกว่า บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยา บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยาและอกิริยา.

Sabbāpattiyo ca saññāvasena duvidhā honti saññāvimokkhā nosaññāvimokkhāti. Tattha yato vītikkamasaññāya abhāvena muccati, ayaṃ saññāvimokkhā, itarā nosaññāvimokkhā. Puna ca sabbāpi cittavasena duvidhā honti sacittakā acittakā cāti. Tattha yā sacittakasamuṭṭhānavaseneva samuṭṭhāti ayaṃ sacittakā. Yā acittakena vā sacittakamissakena vā samuṭṭhāti ayaṃ acittakā.

อาบัติทั้งหลาย โดยจำแนกตามสัญญา มี ๒ อย่าง คือ สัญญาวิโมกข์ และโนสัญญาวิโมกข์. ในอาบัติ ๒ อย่างนั้น อาบัติใดที่พ้นได้เพราะไม่มีสัญญาว่าล่วงละเมิด อาบัตินี้ชื่อว่าสัญญาวิโมกข์, อาบัติที่เหลือชื่อว่าโนสัญญาวิโมกข์. อนึ่ง อาบัติทั้งปวง โดยจำแนกตามจิต มี ๒ อย่าง คือ สจิตตกะ และอจิตตกะ. ในอาบัติ ๒ อย่างนั้น อาบัติใดเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมุฏฐานที่เกิดพร้อมด้วยจิตเท่านั้น อาบัตินี้ชื่อว่าสจิตตกะ. อาบัติใดเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานที่ไม่มีจิต หรือด้วยสมุฏฐานที่ปนกับจิต อาบัตินี้ชื่อว่าอจิตตกะ.

Vajjakammappabhedanti ettha sabbāpattiyo vajjavasena duvidhā honti lokavajjā paṇṇattivajjā cāti. Tattha yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, ayaṃ lokavajjā, sesā paṇṇattivajjā. Sabbā ca kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā honti. Tattha kāyadvāre āpajjitabbā kāyakammanti vuccati, vacīdvāre āpajjitabbā vacīkammanti vuccati, ubhayattha āpajjitabbā kāyakammaṃ vacīkammañcāti, manodvāre āpatti nāma natthi. Iti iminā vajjakammappabhedenāpi sabbattha vinicchayo veditabbo.

ในคำว่า "การจำแนกโดยวชชะและกรรม" นี้ อาบัติทั้งปวงโดยจำแนกตามวชชะมี ๒ อย่าง คือ โลกวัชชะ และปัณณัตติวัชชะ. ในอาบัติ ๒ อย่างนั้น อาบัติใดที่ในฝ่ายสจิตตกะ จิตเป็นอกุศลโดยส่วนเดียว อาบัตินี้ชื่อว่าโลกวัชชะ, อาบัติที่เหลือชื่อว่าปัณณัตติวัชชะ. และอาบัติทั้งปวงมี ๓ อย่าง โดยจำแนกตามกายกรรม วจีกรรม และทั้งสองอย่างนั้น. ในอาบัติ ๓ อย่างนั้น อาบัติที่พึงต้องในกายทวาร เรียกว่า กายกรรม, อาบัติที่พึงต้องในวจีทวาร เรียกว่า วจีกรรม, อาบัติที่พึงต้องในทวารทั้งสอง เรียกว่า กายกรรมและวจีกรรม, ส่วนอาบัติในมโนทวารไม่มี. พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบททั้งปวง แม้ด้วยการจำแนกโดยวชชะและกรรมนี้ ด้วยประการฉะนี้.

Tikadvayavidhinti kusalattikavedanāttikavidhiṃ. Āpattiṃ āpajjamāno hi akusalacitto vā āpajjati kusalābyākatacitto vā, tathā dukkhavedanāsamaṅgī vā itaravedanādvayasamaṅgī vā. Evaṃ santepi sabbasikkhāpadesu akusalacittavasena ekaṃ cittaṃ, kusalābyākatacittavasena dve cittāni, sabbesaṃ vasena tīṇi cittāni. Dukkhavedanāvasena ekā vedanā, sukhaupekkhāvasena dve, sabbāsaṃ vasena tisso vedanāti. Ayameva pabhedo labbhati, na añño.

คำว่า "วิธีแห่งติกะ ๒" คือ วิธีแห่งกุสลติกะและเวทนาติกะ. ด้วยว่า ภิกษุเมื่อต้องอาบัติ ย่อมต้องด้วยจิตที่เป็นอกุศลบ้าง ด้วยจิตที่เป็นกุศลหรืออพยากฤตบ้าง, และเป็นผู้ประกอบด้วยทุกขเวทนาบ้าง หรือประกอบด้วยเวทนาอีก ๒ อย่างที่เหลือบ้าง. เมื่อเป็นเช่นนี้ ในสิกขาบททั้งปวง โดยอำนาจแห่งอกุศลจิต จึงมีจิต ๑, โดยอำนาจแห่งกุศลจิตและอพยากฤตจิต จึงมีจิต ๒, โดยอำนาจแห่งจิตทั้งหมด จึงมีจิต ๓. โดยอำนาจแห่งทุกขเวทนา จึงมีเวทนา ๑, โดยอำนาจแห่งสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา จึงมีเวทนา ๒, โดยอำนาจแห่งเวทนาทั้งหมด จึงมีเวทนา ๓. การจำแนกนี้เท่านั้นที่ได้, การจำแนกอื่นไม่มี.

Lakkhaṇaṃ sattarasadhā, ṭhitaṃ sādhāraṇaṃ idaṃ, ñatvāti idaṃ nidānādivedanāttikapariyosānaṃ sattarasappakāraṃ lakkhaṇaṃ jānitvā yojeyya medhāvī. Tattha tattha yathārahanti paṇḍito bhikkhu tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade idaṃ lakkhaṇaṃ yathānurūpaṃ yojeyyāti attho. Taṃ pana ayojitaṃ dubbijānaṃ hoti, tasmā naṃ sabbasikkhāpadānaṃ asādhāraṇavinicchayapariyosāne imaṃ mātikaṃ anuddharitvāva yojetvā dassayissāma.

คำว่า "ทราบลักษณะ ๑๗ อย่างนี้ ซึ่งตั้งอยู่เป็นสาธารณะ" คือ ผู้มีปัญญาพึงทราบลักษณะที่มีประการ ๑๗ อย่างนี้ ซึ่งมีนิทานเป็นต้นและมีเวทนาติกะเป็นที่สุด แล้วพึงประกอบเข้า. คำว่า "ในสิกขาบทนั้นๆ ตามสมควร" ความว่า ภิกษุผู้ฉลาดพึงประกอบลักษณะนี้ในสิกขาบทนั้นๆ ตามความเหมาะสม. ก็ลักษณะนั้น หากไม่ประกอบเข้าไว้ ย่อมรู้ได้ยาก เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักไม่ยกมาติกานี้ขึ้นไว้ต่างหาก แต่จะประกอบเข้าไว้แล้วแสดงในตอนจบแห่งการวินิจฉัยที่ไม่ทั่วไปของสิกขาบททั้งปวง.

Idha panassa ayaṃ yojanā – idaṃ vesāliyaṃ sudinnattheraṃ ārabbha methunavītikkamavatthusmiṃ paññattaṃ. ‘‘Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti ayamettha paññatti, ‘‘sikkhaṃ apaccakkhāyā’’ti ca ‘‘antamaso tiracchānagatāyapī’’ti ca dve anupaññattiyo. Anupaññatti ca nāmesā āpattikarā ca hoti aññavādakasikkhāpadādīsu (pāci. 95 ādayo) viya, anāpattikarā ca aññatra supinantātiādīsu (pārā. 236-237) viya, āpattiupatthambhakarā ca adinnādānādīsu (pārā. 91) viya, idha pana upatthambhakarāti veditabbā. Ito paraṃ pana yattha anupaññatti atthi, tattha ‘‘ayaṃ anupaññattī’’ti ettakameva dassayissāma. Ṭhapetvā pana anupaññattiṃ avasesā paññattiyevāti sabbattha vinicchayo veditabbo. Bhikkhuṃ ārabbha uppannavatthusmiṃyeva ‘‘yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti evaṃ bhikkhunīnampi paññattito sādhāraṇapaññatti. Āṇattiyā anāpajjanato anāṇattikaṃ. Bhikkhuṃ pana āṇāpento akappiyasamādānāpattito na muccati, methunarāgena kāyasaṃsagge dukkaṭaṃ, jīvamānakasarīrassa vuttappakāre magge sacepi tacādīni anavasesetvā sabbaso chinne nimittasaṇṭhānamattaṃ paññāyati, tattha antamaso aṅgajāte uṭṭhitaṃ anaṭṭhakāyappasādaṃ pīḷakaṃ vā cammakhilaṃ vā pavesentassāpi sevanacitte sati pārājikaṃ, naṭṭhakāyappasādaṃ sukkhapīḷakaṃ vā matacammaṃ vā lomaṃ vā pavesentassa dukkaṭaṃ, sace nimittasaṇṭhānamattampi anavasesetvā sabbaso maggo uppāṭito, tattha upakkamato vaṇasaṅkhepavasena thullaccayaṃ, tathā manussānaṃ akkhināsākaṇṇacchiddavatthikosesu satthakena katavaṇe vā, hatthiassādīnañca tiracchānānaṃ vatthikosanāsāpuṭesu thullaccayaṃ. Tiracchānānaṃ pana akkhikaṇṇanāsāvaṇesu ahimacchādīnaṃ pavesanappamāṇavirahite aṇunimitte sabbesañca upakacchakādīsu sesasarīresu dukkaṭaṃ. Matasarīre nimitte upaḍḍhakkhāyitato paṭṭhāya yāva na kuthitaṃ hoti, tāva thullaccayaṃ. Kuthite dukkaṭaṃ, tathā vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ aṅgajātaṃ pavesentassa dukkaṭaṃ. Oṭṭhato bahi nikkhantajivhāya vā dantesu vā thullaccayaṃ. Nimittato bahi patitamaṃsapesiyaṃ dukkaṭanti ayamettha āpattibhedo.

อนึ่ง ในปฐมปาราชิกนี้ มีการประกอบความดังนี้ คือ สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองเวสาลี ปรารภพระสุทินเถระ ในเรื่องการล่วงละเมิดเมถุนธรรม. ในสิกขาบทนี้ คำว่า 'เสพเมถุนธรรม' นี้เป็นปัญญัติ (มูลบัญญัติ), คำว่า 'ไม่บอกคืนสิกขา' และคำว่า 'โดยที่สุดแม้ในสัตว์ดิรัจฉานตัวเมีย' ทั้ง ๒ นี้เป็นอนุปัญญัติ. และอนุปัญญัตินี้ที่เป็นอาปัตติกรา (ทำให้เกิดอาบัติ) ก็มี เช่นในอัญญวาทกสิกขาบทเป็นต้น, ที่เป็นอนาปัตติกรา (ทำให้ไม่ต้องอาบัติ) ก็มี เช่นในคำว่า 'ยกเว้นฝัน' เป็นต้น, ที่เป็นอาปัตติอุปถัมภกรา (สนับสนุนอาบัติ) ก็มี เช่นในอทินนาทานสิกขาบทเป็นต้น, แต่ในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่าเป็นอุปถัมภกรา. ตั้งแต่นี้ไป ในที่ใดที่มีอนุปัญญัติ ในที่นั้นเราจะแสดงเพียงว่า 'นี้เป็นอนุปัญญัติ' เท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยในที่ทั้งปวงว่า เว้นอนุปัญญัติเสียแล้ว ส่วนที่เหลือเป็นบัญญัติทั้งสิ้น. เพราะทรงบัญญัติแก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วย ในเรื่องที่เกิดขึ้นปรารภภิกษุนั้นเองว่า 'อนึ่ง ภิกษุณีใดพอใจเสพเมถุนธรรม' ดังนี้ จึงเป็นสาธารณบัญญัติ. เป็นอนาณัตติกะ เพราะไม่ต้องอาบัติด้วยการสั่ง. ส่วนภิกษุผู้สั่งผู้อื่น ไม่พ้นจากอาบัติเพราะการสมาทานสิ่งที่ไม่ควร, ในการถูกต้องกายด้วยราคะในเมถุน เป็นทุกกฎ, ในมรรคตามที่กล่าวแล้วแห่งสรีระที่ยังมีชีวิตอยู่ แม้หากว่าหนังเป็นต้นถูกตัดขาดไปโดยสิ้นเชิงไม่เหลืออยู่เลย ปรากฏเพียงสัณฐานของนิมิต ในนิมิตนั้น โดยที่สุดแม้สอดองคชาตเข้าไปในตุ่มที่เกิดในองคชาตซึ่งกายประสาทไม่เสีย หรือในเม็ดพุพอง หรือในหูด เมื่อมีจิตเสพ เป็นปาราชิก, ถ้าสอดเข้าไปในตุ่มที่กายประสาทเสียแล้ว หรือในตุ่มแห้ง หรือในหนังที่ตายแล้ว หรือในขน เป็นทุกกฎ, ถ้ามรรคถูกถอนออกไปโดยสิ้นเชิงไม่เหลือแม้เพียงสัณฐานของนิมิต ในมรรคนั้น เพราะความพยายาม โดยส่วนแห่งแผลที่ยุบลง เป็นถุลลัจจัย, เช่นเดียวกัน ในแผลที่ทำด้วยศัสตราในช่องตา ช่องจมูก ช่องหู ช่องถ่ายปัสสาวะ และช่องทวารหนักของมนุษย์ หรือในช่องถ่ายปัสสาวะ และช่องจมูกของสัตว์ดิรัจฉานมีช้างและม้าเป็นต้น เป็นถุลลัจจัย. ส่วนในแผลที่ตา หู และจมูกของสัตว์ดิรัจฉาน และในนิมิตขนาดเล็กที่ไม่มีประมาณแห่งการสอดเข้าไปของงูและปลาเป็นต้น และในส่วนที่เหลือของสรีระมีรักแร้เป็นต้นของสัตว์ทั้งปวง เป็นทุกกฎ. ในนิมิตแห่งสรีระที่ตายแล้ว ตั้งแต่ถูกกัดกินไปครึ่งหนึ่งจนถึงยังไม่เน่า เป็นถุลลัจจัย. เมื่อเน่าแล้ว เป็นทุกกฎ, เช่นเดียวกัน ในปากที่ทำเป็นวงกลม เมื่อสอดองคชาตเข้าไปโดยไม่ถูกต้อง เป็นทุกกฎ. ในลิ้นที่แลบออกมาภายนอกริมฝีปาก หรือที่ฟัน เป็นถุลลัจจัย. ในชิ้นเนื้อที่ตกอยู่ภายนอกนิมิต เป็นทุกกฎ นี้เป็นประเภทแห่งอาบัติในสิกขาบทนี้.

Ajānantassa asādiyantassa ummattakassa khittacittassa vedanāṭṭassa ādikammikānañca anāpatti. Ettha pana yo niddaṃ okkantattā parena katampi upakkamaṃ na jānāti, so ajānanto. Yo jānitvāpi na sādiyati, so asādiyanto. Yo pittavasena atekicchaṃ ummādaṃ patto, so ummattako. Yakkhehi katacittavikkhepo khittacitto. Dvinnampi ca etesaṃ aggisuvaṇṇagūthacandanādīsu samappavattibhāvena ajānanabhāvova pamāṇaṃ. Yo adhimattavedanāya āturattā kiñci na jānāti, so vedanāṭṭo. Yo tasmiṃ tasmiṃ vatthusmiṃ ādibhūto, so ādikammiko. Ayaṃ pana anāpatti. Catūsu vipattīsu sīlavipatti. Tassā dve aṅgāni sevanacittañca maggena maggapaṭipādanañcāti. Samuṭṭhānādito idaṃ sikkhāpadaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti, imāni ca samuṭṭhānādīni nāma āpattiyā honti, na sikkhāpadassa. Vohārasukhatthaṃ pana sabbaṭṭhakathāsu sikkhāpadasīsena desanā āgatā, tasmā aññesupi evarūpesu ṭhānesu byañjane ādaraṃ akatvā adhippetameva gahetabbaṃ.

ไม่ต้องอาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่รู้, ผู้ไม่ยินดี, ผู้วิกลจริต, ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน, ผู้ถูกเวทนาครอบงำ และผู้เป็นอาทิกัมมิกะ. ในบุคคลเหล่านั้น ภิกษุใดเพราะหลับไป จึงไม่รู้ความพยายามที่ผู้อื่นทำ แม้ผู้อื่นทำอยู่, ภิกษุนั้นชื่อว่าผู้ไม่รู้. ภิกษุใดแม้รู้แล้วก็ไม่ยินดี, ภิกษุนั้นชื่อว่าผู้ไม่ยินดี. ภิกษุใดถึงความวิกลจริตที่รักษาไม่ได้เพราะดี (น้ำดี), ภิกษุนั้นชื่อว่าผู้วิกลจริต. ภิกษุผู้มีจิตฟุ้งซ่านเพราะยักษ์ทำ ชื่อว่าผู้มีจิตฟุ้งซ่าน. อนึ่ง การไม่รู้ของบุคคลทั้งสองนี้ โดยความเป็นผู้มีสภาพเป็นไปเสมอกันในไฟและทองคำ ในมูตรคูถและจันทน์เป็นต้น เป็นประมาณ (ในการตัดสินว่าเป็นบ้าหรือไม่). ภิกษุใดเพราะป่วยหนักด้วยเวทนาอันแรงกล้า จึงไม่รู้อะไรเลย, ภิกษุนั้นชื่อว่าผู้ถูกเวทนาครอบงำ. ภิกษุใดเป็นผู้เริ่มแรกในเรื่องนั้นๆ, ภิกษุนั้นชื่อว่าอาทิกัมมิกะ. อนึ่ง อนาบัตินี้ (หมายถึงข้อยกเว้นอาบัติ) เป็นสีลวิบัติในวิบัติ ๔ อย่าง. องค์ประกอบของอาบัตินั้นมี ๒ อย่าง คือ เจตนาเสพ และการสอดมรรคเข้าสู่มรรค. โดยสมุฏฐานเป็นต้น สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานเดียวกับปฐมปาราชิก, เป็นกิริยา, เป็นสัญญาวิโมกข์, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นอกุศลจิต, มีเวทนา ๒. อนึ่ง สมุฏฐานเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมเป็นของอาบัติ ไม่ใช่ของสิกขาบท. แต่เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน ในอรรถกถาทั้งปวงจึงมีการแสดงโดยใช้ชื่อสิกขาบทเป็นหัวข้อ. เพราะเหตุนั้น แม้ในที่อื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ พึงถือเอาแต่ความหมายที่ประสงค์ โดยไม่พึงใส่ใจในพยัญชนะจนเกินไป.

Atthañhi nātho saraṇaṃ avoca;

Na byañjanaṃ lokahito mahesī.

แท้จริง พระนาถเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงเกื้อกูลแก่โลก ตรัสว่าอรรถเป็นที่พึ่ง ไม่ใช่พยัญชนะ.

Tasmā akatvā ratimakkharesu;

Atthe niveseyya matiṃ mutīmāti.

เพราะเหตุนั้น ผู้มีปัญญาไม่พึงทำความยินดีในอักขระทั้งหลาย พึงตั้งปัญญาของตนไว้ในอรรถ ดังนี้.

Paṭhamapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปฐมปาราชิก จบแล้ว.

2. Dutiyapārājikavaṇṇanā

2. การพรรณนาทุติยปาราชิก

Dutiye gāmā vā araññāvāti ettha sabbopi ekakuṭikādibhedo parikkhitto vā aparikkhitto vā samanusso vā amanusso vā antamaso atirekacātumāsaniviṭṭho yo koci satthopi ‘‘gāmo’’ti veditabbo. Ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññaṃ nāma. Tattha asammohatthaṃ gharaṃ gharūpacāro gāmo gāmūpacāroti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Nibbakosassa hi udakapatanaṭṭhānabbhantaraṃ gharaṃ nāma. Yaṃ pana dvāre ṭhito mātugāmo bhājanadhovanaudakaṃ chaḍḍeti, tassa patanaṭṭhānañca mātugāmeneva antogehe ṭhitena pakatiyā bahi khittassa suppassa vā saṃmuñjaniyā vā patanaṭṭhānañca gharassa purato dvīsu koṇesu sambandhitvā majjhe rukkhasūcidvāraṃ ṭhapetvā gorūpānaṃ pavesananivāraṇatthaṃ kataparikkhepo ca ayaṃ sabbopi gharūpacāro nāma. Yaṃ pana sabbantimaṃ gharaṃ hoti, tassa gharassa tādise gharūpacāre ṭhitassa thāmamajjhimassa purisassa yathā taruṇamanussā attano balaṃ dassento bāhuṃ pasāretvā leḍḍuṃ khipanti, evaṃ khittassa leḍḍussa patanaṭṭhānabbhantaraṃ gāmo nāma. Tato aññassa leḍḍupātassa abbhantaraṃ gāmūpacāro nāma. Patitassa pana leḍḍuno pavattitvā gataṭṭhānaṃ na gahetabbaṃ. Parikkhittassa pana gāmassa parikkhepoyeva gāmassa paricchedo, tassa sace dve indakhilā honti abbhantarime indakhile ṭhitassa leḍḍupātabbhantaraṃ gāmūpacāro nāma. Padabhājanepi (pārā. 92) hi imināva nayena attho veditabbo. Tattha yvāyaṃ aparikkhittassa gāmassa upacāro dassito, tassa vasena vikāle gāmappavesanādīsu āpatti paricchinditabbā. Iti imaṃ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ imasmiṃ sikkhāpade araññaṃ nāma. Desanāmattameva cetaṃ ‘‘gāmā vā araññāvā’’ti. Ye pana imesaṃ paricchedadassanatthaṃ gharagharūpacāragāmūpacārā vuttā, tatopi pārājikavatthuṃ avaharantassa pārājikaṃ hotiyeva.

ในสิกขาบทปาราชิกที่ ๒ ในบทว่า “คาม หรือ อรัญ” นี้ พึงทราบว่า หมู่บ้านที่แบ่งเป็นกระท่อมเดี่ยวเป็นต้นทั้งหมด ไม่ว่าจะมีรั้วล้อมรอบหรือไม่ล้อมรอบ มีคนอยู่หรือไม่มีคนอยู่ แม้แต่กองเกวียนของพ่อค้าที่ตั้งอยู่เกิน ๔ เดือนใดๆ ก็ตาม ชื่อว่า “บ้าน” (คาม) เว้นบ้านและเขตบ้านแล้ว ส่วนที่เหลือชื่อว่าป่า (อรัญ) ในคามและอรัญนั้น เพื่อไม่ให้หลง พึงทราบการจำแนกนี้คือ เรือน เขตเรือน บ้าน เขตบ้าน แท้จริง ภายในที่น้ำชายคาตก ชื่อว่าเรือน อนึ่ง ที่น้ำล้างภาชนะที่หญิงยืนอยู่ที่ประตูทิ้งลงไป ที่น้ำนั้นตก และที่ของฝัดหรือไม้กวาดที่หญิงยืนอยู่ในเรือนทิ้งออกไปข้างนอกตามปกติ ที่ของฝัดหรือไม้กวาดนั้นตก และรั้วที่ทำไว้เพื่อป้องกันโคไม่ให้เข้าไป โดยผูกที่มุมทั้งสองข้างหน้าเรือน และตั้งประตูไม้สอดไว้ตรงกลาง ทั้งหมดนี้ชื่อว่าเขตเรือน อนึ่ง เรือนที่อยู่สุดเขตนั้น เมื่อบุรุษผู้มีกำลังปานกลางยืนอยู่ในเขตเรือนนั้น เหมือนคนหนุ่มแสดงกำลังของตน เหยียดแขนแล้วขว้างก้อนดินไป ภายในที่ก้อนดินที่ขว้างไปนั้นตก ชื่อว่าบ้าน ภายในที่ก้อนดินที่สองตกจากที่ก้อนดินแรกตกนั้น ชื่อว่าเขตบ้าน อนึ่ง ที่ก้อนดินที่ตกแล้วกลิ้งไปนั้น ไม่พึงถือเอา อนึ่ง รั้วของบ้านที่มีรั้วล้อมรอบนั่นแหละเป็นขอบเขตของบ้าน ถ้าบ้านนั้นมีเสาเขื่อนสองต้น ภายในที่ก้อนดินตกของบุรุษที่ยืนอยู่ที่เสาเขื่อนด้านใน ชื่อว่าเขตบ้าน แท้จริง ในปทภาชนีย์ก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้ ในบรรดาเขตบ้านที่ไม่มีรั้วล้อมรอบที่แสดงไว้นั้น พึงกำหนดอาบัติในสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาลเป็นต้น ด้วยอำนาจของเขตบ้านนั้น ดังนั้น เว้นบ้านและเขตบ้านนี้แล้ว ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ชื่อว่าป่า และคำว่า “คาม หรือ อรัญ” นี้เป็นเพียงการแสดงเท่านั้น อนึ่ง เรือน เขตเรือน และเขตบ้านที่กล่าวไว้เพื่อแสดงขอบเขตของสิ่งเหล่านี้ แม้จากที่นั้น ภิกษุผู้ลักวัตถุที่เป็นปาราชิก ย่อมเป็นปาราชิกนั่นเอง

Adinnanti aññassa manussajātikassa santakaṃ. Theyyasaṅkhātanti ettha thenoti coro, thenassa bhāvo theyyaṃ, avaharaṇacittassetaṃ nāmaṃ. Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekaṃ, koṭṭhāsassetaṃ nāmaṃ ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu (su. ni. 880; mahāni. 109) viya. Theyyañca taṃ saṅkhātañcāti theyyasaṅkhātaṃ, theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāsoti attho. Karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ, tasmā theyyasaṅkhātenāti atthato daṭṭhabbaṃ. Yo ca theyyasaṅkhātena ādiyati, so yasmā theyyacitto hoti, tasmā byañjanaṃ anādiyitvā atthameva dassetuṃ ‘‘theyyacitto avaharaṇacitto’’ti (pārā. 92) evamassa padabhājanaṃ vuttanti veditabbaṃ.

อทินน์ (ของที่เจ้าของมิได้ให้) คือ ทรัพย์ของผู้อื่นที่เป็นมนุษย์ ในบทว่า “เถยยสังขาตะ” นี้ คำว่า “เถนะ” คือ โจร ภาวะของโจรคือเถยยะ (การขโมย) เถยยะนี้เป็นชื่อของจิตคิดจะลัก คำว่า “สังขา” และ “สังขาตะ” มีความหมายอย่างเดียวกัน คำนี้เป็นชื่อของกอง เหมือนในบาลีว่า “สัญญานิทานา หิ ปปัญจสังขา” เป็นต้น เถยยะนั้นและสังขาตะนั้น จึงเป็นเถยยสังขาตะ หมายถึง กองแห่งจิตอันนับว่าจิตคิดจะลักกองหนึ่ง และคำนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถกรณะ เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยอรรถว่า “ด้วยกองแห่งจิตคิดจะลัก” และภิกษุใดลักด้วยกองแห่งจิตคิดจะลัก เพราะภิกษุนั้นมีจิตคิดจะลัก เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความหมายเท่านั้น โดยไม่ถือเอาพยัญชนะ จึงตรัสปทภาชนีย์ของบทนั้นว่า “มีจิตคิดจะลัก มีจิตคิดจะถือเอา” ดังนี้ พึงทราบ

Ādiyeyyāti pañcavīsatiyā avahārānaṃ aññataravasena hareyya. Te pana avahārā pañca pañcakāni samodhānetvā sādhukaṃ sallakkhetabbā. Pañca pañcakāni nāma nānābhaṇḍapañcakaṃ ekabhaṇḍapañcakaṃ sāhatthikapañcakaṃ pubbapayogapañcakaṃ theyyāvahārapañcakanti. Tattha purimāni dve pañcakāni etasseva padassa padabhājane vuttānaṃ ‘‘ādiyeyya hareyya avahareyya iriyāpathaṃ vikopeyya ṭhānā cāveyyā’’ti imesaṃ padānaṃ vasena labbhanti. Tattha nānābhaṇḍapañcakaṃ saviññāṇakāviññāṇakavasena daṭṭhabbaṃ, itaraṃ saviññāṇakavaseneva. Kathaṃ? Ādiyeyyāti ārāmaṃ abhiyuñjati, āpatti dukkaṭassa. Sāmikassa vimatiṃ uppādeti, āpatti thullaccayassa. Sāmiko ‘‘na mayhaṃ bhavissatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, āpatti pārājikassa. Hareyyāti aññassa bhaṇḍaṃ haranto sīse bhāraṃ theyyacitto āmasati, dukkaṭaṃ. Phandāpeti, thullaccayaṃ. Khandhaṃ oropeti, pārājikaṃ. Avahareyyāti upanikkhittaṃ bhaṇḍaṃ ‘‘dehi me bhaṇḍa’’nti vuccamāno ‘‘nāhaṃ gaṇhāmī’’ti bhaṇati, dukkaṭaṃ. Sāmikassa vimatiṃ uppādeti, thullaccayaṃ. Sāmiko ‘‘na mayhaṃ bhavissatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, pārājikaṃ. Iriyāpathaṃ vikopeyyāti ‘‘saha bhaṇḍahārakaṃ nessāmī’’ti paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmeti, thullaccayaṃ. Dutiyaṃ pādaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Ṭhānā cāveyyāti thalaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ theyyacitto āmasati, dukkaṭaṃ. Phandāpeti, thullaccayaṃ. Ṭhānā cāveti, pārājikaṃ. Evaṃ tāva nānābhaṇḍapañcakaṃ veditabbaṃ. Sasāmikassa pana dāsassa vā tiracchānagatassa vā yathāvuttena abhiyogādinā nayena ādiyanaharaṇaavaharaṇairiyāpathavikopanaṭhānācāvanavasena ekabhaṇḍapañcakaṃ veditabbaṃ.

คำว่า “อาทิเยยยะ” คือ พึงลักด้วยการลักอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาการลัก ๒๕ อย่าง อนึ่ง การลักเหล่านั้น พึงกำหนดให้ดีโดยรวมปัญจกะ ๕ อย่างเข้าด้วยกัน ชื่อว่าปัญจกะ ๕ อย่าง คือ นานาภัณฑ์ปัญจกะ (ปัญจกะว่าด้วยสิ่งของหลายชนิด) เอกภัณฑ์ปัญจกะ (ปัญจกะว่าด้วยสิ่งของชนิดเดียว) สาหัตถิกปัญจกะ (ปัญจกะว่าด้วยการลักด้วยตนเอง) ปุพพปโยคปัญจกะ (ปัญจกะว่าด้วยการใช้ก่อน) เถยยาวหารปัญจกะ (ปัญจกะว่าด้วยการลักขโมย) ในบรรดาปัญจกะ ๕ อย่างนั้น ปัญจกะ ๒ อย่างแรก ย่อมได้ด้วยอำนาจของบทเหล่านี้ที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ของบทนี้เอง คือ “อาทิเยยยะ (พึงถือเอา) ... จาเวยยะ (พึงเคลื่อนจากที่)” ในบรรดาปัญจกะ ๒ อย่างแรกนั้น นานาภัณฑ์ปัญจกะ พึงทราบโดยอำนาจของสิ่งของที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ ส่วนปัญจกะอื่น (เอกภัณฑ์ปัญจกะ) พึงทราบโดยอำนาจของสิ่งของที่มีวิญญาณเท่านั้น อย่างไร คำว่า “อาทิเยยยะ” คือ ฟ้องร้องสวน (ไร่) อาบัติทุกกฏ ทำให้เจ้าของสงสัย อาบัติถุลลัจจัย เจ้าของละความพยายามว่า “จะไม่เป็นของฉัน” อาบัติปาราชิก คำว่า “หเรยยะ” คือ ภิกษุผู้ลักของของผู้อื่น เมื่อกำลังขนของไป สัมผัสของที่อยู่บนศีรษะด้วยจิตคิดจะลัก เป็นทุกกฏ ทำให้ของไหว เป็นถุลลัจจัย วางลงบนบ่า เป็นปาราชิก คำว่า “อวหเรยยะ” คือ เมื่อถูกกล่าวว่า “จงคืนของที่ฝากไว้แก่ฉัน” แล้วกล่าวว่า “ฉันไม่ได้เอาไป” เป็นทุกกฏ ทำให้เจ้าของสงสัย เป็นถุลลัจจัย เจ้าของละความพยายามว่า “จะไม่เป็นของฉัน” เป็นปาราชิก คำว่า “อิริยาปถัง วิโกเปยยะ” คือ คิดว่า “จะนำคนขนของไปด้วย” แล้วก้าวเท้าแรกเกินไป เป็นถุลลัจจัย ก้าวเท้าที่สองเกินไป เป็นปาราชิก คำว่า “ฐานา จาเวยยะ” คือ สัมผัสของที่อยู่บนพื้นด้วยจิตคิดจะลัก เป็นทุกกฏ ทำให้ของไหว เป็นถุลลัจจัย เคลื่อนของจากที่ เป็นปาราชิก พึงทราบ นานาภัณฑ์ปัญจกะ ดังนี้ก่อน อนึ่ง เอกภัณฑ์ปัญจกะ พึงทราบโดยอำนาจของการฟ้องร้องเป็นต้น การถือเอา การขนไป การลัก การทำอิริยาบถให้วิปริต การเคลื่อนจากที่ ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว สำหรับทาสหรือสัตว์เดรัจฉานที่มีเจ้าของ

Katamaṃ sāhatthikapañcakaṃ? Sāhatthiko āṇattiko nissaggiyo atthasādhako dhuranikkhepoti. Tattha sāhatthiko nāma parassa bhaṇḍaṃ sahatthā avaharati. Āṇattiko nāma ‘‘asukassa bhaṇḍaṃ avaharā’’ti aññaṃ āṇāpeti. Nissaggiyo nāma suṅkaghātakaparikappitokāsānaṃ anto ṭhatvā bahi pātanaṃ. Atthasādhako nāma ‘‘asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkoti, tadā taṃ avaharā’’ti aññaṃ āṇāpeti. Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati, āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva pārājikaṃ. Parassa vā pana telakumbhiyā pādagghanakatelaṃ avassaṃ pivanakāni upāhanādīni pakkhipati, hatthato muttamatteyeva pārājikaṃ. Dhuranikkhepo pana ārāmābhiyogaupanikkhittabhaṇḍavasena veditabbo. Tāvakālikabhaṇḍadeyyāni adentassāpi esevanayoti idaṃ sāhatthikapañcakaṃ.

สาหัตถิกปัญจกะ คืออะไร? คือ สาหัตถิกะ, อาณัตติกะ, นิสสัคคิยะ, อัตถสาธกะ, ธุรนิกเขปะ. ในบรรดา ๕ อย่างนั้น การที่ภิกษุลักของของผู้อื่นด้วยมือของตนเอง ชื่อว่าสาหัตถิกะ. การที่ภิกษุใช้ผู้อื่นว่า "จงลักของของผู้นั้น" ชื่อว่าอาณัตติกะ. การที่ภิกษุยืนอยู่ในภายในที่ที่พวกด่านเก็บภาษีกำหนดไว้แล้วทิ้งของออกไปข้างนอก ชื่อว่านิสสัคคิยะ. การที่ภิกษุใช้ผู้อื่นว่า "เมื่อใดท่านสามารถลักของของผู้นั้นได้ เมื่อนั้นจงลักของนั้น" ชื่อว่าอัตถสาธกะ. ในการใช้ให้ลักนั้น ถ้าผู้อื่นไม่มีอันตรายแล้วลักของนั้นได้ ภิกษุผู้ใช้ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่สั่งนั่นเอง. อนึ่ง การที่ภิกษุใส่รองเท้าเป็นต้นที่ต้องซับน้ำมันซึ่งมีมูลค่าหนึ่งบาทลงในหม้อน้ำมันของผู้อื่น ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่ของหลุดจากมือพอดี. ส่วนธุรนิกเขปะ พึงทราบโดยอำนาจแห่งการฟ้องร้องเอาสวน และโดยอำนาจแห่งของที่ฝากไว้. แม้ในภิกษุผู้ไม่ให้ของที่พึงให้ชั่วคราว ก็นัยเดียวกันนี้. นี้ชื่อว่าสาหัตถิกปัญจกะ.

Katamaṃ pubbapayogapañcakaṃ? Pubbapayogo sahapayogo saṃvidhāvahāro saṅketakammaṃ nimittakammanti. Tattha āṇattivasena pubbapayogo veditabbo. Ṭhānā cāvanavasena, khilādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena ca sahapayogo veditabbo. Saṃvidhāvahāro nāma ‘‘asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ avaharissāmā’’ti saṃvidahitvā saṃmantayitvā avaharaṇaṃ. Evaṃ saṃvidahitvā gatesu hi ekenāpi tasmiṃ bhaṇḍe ṭhānā cāvite sabbesaṃ avahārā honti. Saṅketakammaṃ nāma sañjānanakammaṃ. Sace hi purebhattādīsu yaṃkiñci kālaṃ paricchinditvā ‘‘asukasmiṃ kāle itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avaharā’’ti vutto saṅketato apacchā apure taṃ avaharati, saṅketakārakassa saṅketakaraṇakkhaṇeyeva avahāro. Nimittakammaṃ nāma saññuppādanatthaṃ akkhinikkhaṇādinimittakaraṇaṃ. Sace hi evaṃ katanimittato apacchā apure ‘‘yaṃ avaharā’’ti vutto, taṃ avaharati, nimittakārakassa nimittakaraṇakkhaṇeyeva avahāroti idaṃ pubbapayogapañcakaṃ.

ปุพพปโยคปัญจกะ คืออะไร? คือ ปุพพปโยค, สหปโยค, สังวิธาวหาร, สังเกตกัมมะ, นิมิตตกัมมะ. ในบรรดา ๕ อย่างนั้น ปุพพปโยค พึงทราบโดยอำนาจแห่งการสั่ง. สหปโยค พึงทราบโดยอำนาจแห่งการเคลื่อนย้ายจากที่ตั้ง และโดยอำนาจแห่งการย้ายหลักเขตเป็นต้นแล้วถือเอาเนื้อนาเป็นต้น. สังวิธาวหาร คือการลักโดยการตกลงกันว่า "เราจะลักของชื่อนี้" แล้วปรึกษากันลัก. แท้จริง เมื่อตกลงกันไปอย่างนั้นแล้ว แม้ภิกษุรูปเดียวเคลื่อนย้ายของนั้นจากที่ตั้ง การลักย่อมมีแก่ภิกษุทั้งหมด. สังเกตกัมมะ คือการทำเครื่องหมายให้รู้กัน. แท้จริง หากภิกษุถูกสั่งโดยกำหนดเวลาใดเวลาหนึ่งในบรรดาเวลาเช้าเป็นต้นว่า "จงลักของชื่อนี้ในเวลาชื่อนั้น" แล้วลักของนั้นตามนัดหมาย ไม่ก่อนไม่หลัง การลักย่อมมีแก่ภิกษุผู้ทำนัดหมายในขณะที่ทำนัดหมายนั่นเอง. นิมิตตกัมมะ คือการทำนิมิตมีการขยิบตาเป็นต้น เพื่อให้เกิดความสำคัญหมาย. แท้จริง หากภิกษุถูกสั่งว่า "จงลักของใด" โดยนิมิตที่ทำไว้แล้วอย่างนั้น แล้วลักของนั้น ไม่ก่อนไม่หลัง การลักย่อมมีแก่ภิกษุผู้ทำนิมิตในขณะที่ทำนิมิตนั่นเอง. นี้ชื่อว่าปุพพปโยคปัญจกะ.

Katamaṃ theyyāvahārapañcakaṃ? Theyyāvahāro pasayhāvahāro parikappāvahāro paṭicchannāvahāro kusāvahāroti. Tattha yo sandhicchedādīni katvā adissamāno avaharati, kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhi vā vañcetvā gaṇhāti, tassevaṃ gaṇhato avahāro theyyāvahāroti veditabbo. Yo pana pasayha balakkārena paresaṃ santakaṃ gaṇhāti gāmaghātakādayo viya, attano pattabalito vā vuttanayeneva adhikaṃ gaṇhāti rājabhaṭādayo viya, tassevaṃ gaṇhato avahāro pasayhāvahāroti veditabbo. Parikappetvā gahaṇaṃ pana parikappāvahāro nāma. So bhaṇḍokāsavasena duvidho. Tatrāyaṃ bhaṇḍaparikappo – sāṭakatthiko antogabbhaṃ pavisitvā ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmi, sace suttaṃ, na gaṇhissāmī’’ti parikappetvā andhakāre pasibbakaṃ gaṇhāti, tatra ce sāṭako hoti, uddhāreyeva pārājikaṃ. Suttaṃ ce hoti, rakkhati. Bahi nīharitvā muñcitvā ‘‘sutta’’nti ñatvā puna āharitvā ṭhapeti, rakkhatiyeva. ‘‘Sutta’’nti ñatvāpi ‘‘yaṃ laddhaṃ, taṃ gahetabba’’nti gacchati, padavārena kāretabbo. Bhūmiyaṃ ṭhapetvā gaṇhāti, uddhāre pārājikaṃ. ‘‘Coro coro’’ti anubandho chaṭṭetvā palāyati, rakkhati. Sāmikā disvā gaṇhanti, rakkhati yeva. Añño ce koci gaṇhāti, bhaṇḍadeyyaṃ. Sāmikesu nivattesu sayaṃ disvā paṃsukūlasaññāya ‘‘pagevetaṃ mayā gahitaṃ, mama dāni santaka’’nti gaṇhantassāpi bhaṇḍadeyyameva. Tattha yvāyaṃ ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmī’’tiādinā nayena pavatto parikappo, ayaṃ bhaṇḍaparikappo nāma.

เถยยาวหารปัญจกะ คืออะไร? คือ เถยยาวหาร, ปสยหาวหาร, ปริกัปปาวหาร, ปฏิจฉันนาวหาร, กุสาวหาร. ในบรรดา ๕ อย่างนั้น ภิกษุใดตัดช่องย่องเบาเป็นต้นแล้วลักไปโดยไม่ให้ใครเห็น หรือหลอกลวงด้วยเครื่องตวงปลอม เครื่องชั่งปลอม และเงินปลอมเป็นต้นแล้วถือเอา การลักของภิกษุผู้ถือเอาอยู่อย่างนั้น พึงทราบว่าเถยยาวหาร. ส่วนภิกษุใดข่มขู่ชิงเอาของของผู้อื่นด้วยกำลัง เหมือนพวกโจรปล้นบ้านเป็นต้น หรือถือเอาของเกินกว่าสิทธิที่ตนควรได้ เหมือนพวกข้าราชการเป็นต้น การลักของภิกษุผู้ถือเอาอยู่อย่างนั้น พึงทราบว่าปสยหาวหาร. ส่วนการถือเอาโดยการกำหนดไว้ก่อน ชื่อว่าปริกัปปาวหาร. ปริกัปปาวหารนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยอำนาจแห่งสิ่งของ และโดยอำนาจแห่งสถานที่. ใน ๒ อย่างนั้น นี้คือภัณฑปริกัปป์ — ภิกษุผู้ต้องการผ้าเข้าไปในห้องแล้วกำหนดว่า "ถ้าเป็นผ้า เราจะเอา ถ้าเป็นด้าย เราจะไม่เอา" แล้วหยิบถุงในที่มืด หากในถุงนั้นเป็นผ้า ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่ยกขึ้นนั่นเอง หากเป็นด้าย ย่อมไม่เป็นปาราชิก. ถ้านำออกไปข้างนอกแล้วแก้ดู รู้ว่าเป็นด้าย แล้วนำกลับมาวางไว้ที่เดิม ย่อมไม่เป็นปาราชิก. แม้รู้ว่าเป็นด้าย แต่คิดว่า "ได้สิ่งใดมา ก็ควรเอาสิ่งนั้นไป" แล้วเดินไป พึงปรับอาบัติด้วยอำนาจแห่งย่างก้าว. หากวางไว้บนพื้นแล้วจึงหยิบเอา ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่ยกขึ้น. หากถูกไล่ตามว่า "โจร โจร" แล้วทิ้งของหนีไป ย่อมไม่เป็นปาราชิก. หากเจ้าของเห็นแล้วถือเอาไป ย่อมไม่เป็นปาราชิก. หากผู้อื่นคนใดคนหนึ่งถือเอาไป เป็นภัณฑเทยยะ (ต้องชดใช้ของ). เมื่อเจ้าของกลับไปแล้ว ภิกษุเห็นเองแล้วคิดว่า "สิ่งนี้เราถือเอาไว้ก่อนแล้ว บัดนี้เป็นของของเรา" แล้วถือเอา แม้แก่ภิกษุนั้นก็เป็นภัณฑเทยยะเหมือนกัน. ในกรณีนั้น การกำหนดที่ดำเนินไปโดยนัยว่า "ถ้าเป็นผ้า เราจะเอา" เป็นต้นนี้ ชื่อว่าภัณฑปริกัปป์.

Okāsaparikappo pana evaṃ veditabbo – ekacco pana parapariveṇādīni paviṭṭho kiñci lobhaneyyaṃ bhaṇḍaṃ disvā gabbhadvārapamukhaheṭṭhāpāsādadvārakoṭṭhakarukkhamūlādivasena paricchedaṃ katvā ‘‘sace maṃ etthantare passissanti, daṭṭhukāmatāya gahetvā vicaranto viya dassāmi, no ce passissanti, harissāmī’’ti parikappeti, tassa taṃ ādāya parikappitaparicchedaṃ atikkantamatte avahāro hoti. Iti yvāyaṃ vuttanayeneva pavatto parikappo, ayaṃ okāsaparikappo nāma. Evamimesaṃ dvinnampi parikappānaṃ vasena parikappetvā gaṇhato avahāro ‘‘parikappāvahāro’’ti veditabbo.

ส่วนโอกาสปริกัปป์ พึงทราบอย่างนี้ — ภิกษุบางรูปเข้าไปในบริเวณของผู้อื่นเป็นต้น เห็นของที่น่าใคร่อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วกำหนดเขตโดยอำนาจแห่งประตูห้อง, มุข, ใต้ปราสาท, ซุ้มประตู, โคนต้นไม้เป็นต้น แล้วกำหนดว่า "ถ้าคนเห็นเราในระหว่างนี้ เราจะทำเป็นเหมือนถือเดินเที่ยวดูแล้วคืนให้ ถ้าเขาไม่เห็น เราจะนำไป". การลักของภิกษุนั้น ย่อมมีในขณะที่ถือเอาของนั้นล่วงพ้นเขตที่กำหนดไว้. การกำหนดที่ดำเนินไปโดยนัยที่กล่าวมานี้ ชื่อว่าโอกาสปริกัปป์. พึงทราบการลักของภิกษุผู้กำหนดแล้วถือเอาด้วยอำนาจแห่งการกำหนดทั้งสองอย่างนี้ว่า "ปริกัปปาวหาร".

Paṭicchādetvā pana avaharaṇaṃ paṭicchannāvahāro nāma. So evaṃ veditabbo – yo bhikkhu uyyānādīsu paresaṃ omuñcitvā ṭhapitaaṅgulimuddikādīni disvā ‘‘pacchā gaṇhissāmī’’ti paṃsunā vā paṇṇena vā paṭicchādeti, tassa ettāvatā uddhāro natthīti na tāva avahāro hoti. Yadā pana sāmikā vicinantā apassitvā ‘‘sve jānissāmā’’ti sālayāva gatā honti, athassa taṃ uddharato uddhāre avahāro. Paṭicchannakāleyeva ‘‘etaṃ mama santaka’’nti sakasaññāya vā ‘‘gatā dāni te, chaṭṭitabhaṇḍaṃ ida’’nti paṃsukūlasaññāya vā gaṇhantassa pana bhaṇḍadeyyaṃ. Tesu dutiyatatiyadivase āgantvā vicinitvā adisvā dhuranikkhepaṃ katvā gatesupi gahitaṃ bhaṇḍadeyyameva. Pacchā ñatvā codiyamānassa adadato sāmikānaṃ dhuranikkhepe avahāro hoti. Kasmā? Yasmā tassa payogena tehi na diṭṭhaṃ. Yo pana tathārūpaṃ bhaṇḍaṃ yathāṭhāne ṭhitaṃyeva appaṭicchādetvā theyyacitto pādena akkamitvā kaddame vā vālukāya vā paveseti, tassa pavesitamatteyeva avahāro.

ส่วนการขโมยโดยการปกปิด ชื่อว่าปฏิจฉันนาวหาร. ปฏิจฉันนาวหารนั้น พึงทราบอย่างนี้ – ภิกษุใดเห็นแหวนเป็นต้นที่ผู้อื่นถอดวางไว้ในสวนเป็นต้น แล้วคิดว่า “เราจะเอาไปภายหลัง” จึงปกปิดไว้ด้วยดินหรือใบไม้. ด้วยการปกปิดเพียงเท่านี้ ยังไม่ชื่อว่าเป็นการเคลื่อนย้าย (อุธาโร) การขโมยจึงยังไม่เกิดขึ้น. แต่เมื่อใดเจ้าของค้นหาแล้วไม่พบ คิดว่า “พรุ่งนี้เราจะรู้เอง” แล้วกลับไปด้วยความอาลัย (ยังผูกพันอยู่) การขโมยย่อมมีแก่ภิกษุนั้นในขณะที่เคลื่อนย้ายสิ่งของที่ปกปิดไว้นั้นขึ้น. ส่วนภิกษุผู้เอาไปในขณะที่ปกปิดไว้แล้ว โดยสำคัญว่าเป็นของตนว่า “สิ่งนี้เป็นของเราแล้ว” หรือโดยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุลว่า “บัดนี้เจ้าของกลับไปแล้ว สิ่งนี้เป็นของที่ถูกทิ้งแล้ว” ย่อมต้องชดใช้สิ่งของ (ภัณฑเทยยะ). แม้เจ้าของเหล่านั้นมาในวันที่สองหรือวันที่สาม ค้นหาแล้วไม่พบ ทำการสละความหวัง (ยอมแพ้) แล้วกลับไปแล้ว สิ่งที่เอาไปก็ยังต้องชดใช้สิ่งของอยู่. การขโมยย่อมมีแก่ภิกษุผู้ถูกสอบสวนแล้วไม่ให้สิ่งของ ในขณะที่เจ้าของสละความหวังในภายหลัง. เพราะเหตุไร? เพราะเจ้าของไม่เห็นสิ่งนั้นด้วยการกระทำ (คือการปกปิด) ของภิกษุนั้น. ส่วนภิกษุใดมีจิตคิดขโมย ไม่ปกปิดสิ่งของเช่นนั้นที่ตั้งอยู่ในที่เดิมนั่นเอง แต่เหยียบด้วยเท้าแล้วฝังลงในโคลนหรือทราย การขโมยย่อมมีแก่ภิกษุนั้นในขณะที่ฝังลงไปแล้วนั่นเอง.

Kusaṃ saṅkāmetvā pana avaharaṇaṃ kusāvahāro nāma. Sopi evaṃ veditabbo – yo bhikkhu vilīvamayaṃ vā tālapaṇṇamayaṃ vā katasaññāṇaṃ yaṃkiñci kusaṃ pātetvā cīvare bhājīyamāne attano koṭṭhāsassa samīpe ṭhitaṃ appagghataraṃ vā mahagghataraṃ vā samasamaṃ vā agghena parassa koṭṭhāsaṃ haritukāmo attano koṭṭhāse patitaṃ kusaṃ parassa koṭṭhāse pātetukāmatāya uddharati, rakkhati tāva. Parassa koṭṭhāse pātite rakkhateva. Yadā pana tasmiṃ patite parassa koṭṭhāsato parassa kusaṃ uddharati, uddhatamatte avahāro. Sace paṭhamataraṃ parakoṭṭhāsato parassa kusaṃ uddharati, attano koṭṭhāse pātetukāmatāya uddhāre rakkhati, pātanepi rakkhati, attano koṭṭhāsato pana attano kusaṃ uddharato uddhāreyeva rakkhati, taṃ uddharitvā parakoṭṭhāse pātentassa hatthato muttamatte avahāro. Ayaṃ kusāvahāro. Iti yaṃ vuttaṃ ‘‘ādiyeyyāti pañcavīsatiyā avahārānaṃ aññataravasena hareyyā’’ti, tassattho pakāsito hoti.

ส่วนการขโมยโดยการย้ายกุส (สลาก) ชื่อว่ากุสาวหาร. กุสาวหารนั้น พึงทราบอย่างนี้ – ภิกษุใดเมื่อมีการแบ่งจีวร โดยการทอดสลากที่ทำด้วยไม้ไผ่สานหรือใบลานเป็นต้น ซึ่งมีเครื่องหมายไว้ แล้วปรารถนาจะเอาส่วนของผู้อื่นซึ่งมีราคาถูกกว่า หรือแพงกว่า หรือเท่ากัน ที่ตกอยู่ใกล้ส่วนของตน จึงยกสลากที่ตกในส่วนของตนขึ้นด้วยความประสงค์จะให้ตกในส่วนของผู้อื่น ย่อมยังรักษาไว้ได้ (ยังไม่เป็นปาราชิก) ในขณะนั้น. แม้เมื่อสลากตกในส่วนของผู้อื่นแล้ว ก็ยังรักษาไว้ได้. แต่เมื่อใดสลากนั้นตกแล้ว ภิกษุนั้นยกสลากของผู้อื่นจากส่วนของผู้อื่น การขโมยย่อมมีในขณะที่ยกขึ้นแล้วนั่นเอง. หากภิกษุนั้นยกสลากของผู้อื่นจากส่วนของผู้อื่นก่อน ด้วยความประสงค์จะให้ตกในส่วนของตน ย่อมยังรักษาไว้ได้ในขณะที่ยกขึ้น และยังรักษาไว้ได้แม้ในขณะที่ทอดลง. ส่วนภิกษุผู้ยกสลากของตนจากส่วนของตน ย่อมยังรักษาไว้ได้ในขณะที่ยกขึ้นนั่นเอง. การขโมยย่อมมีในขณะที่สลากนั้นหลุดจากมือของภิกษุผู้ยกขึ้นแล้วทอดลงในส่วนของผู้อื่น. นี้คือกุสาวหาร. ดังนั้น ความหมายของคำที่กล่าวว่า “พึงถือเอา คือ พึงขโมยโดยอาศัยการขโมยอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๒๕ อย่าง” นั้น ได้ถูกแสดงให้ปรากฏแล้ว.

Yathārūpeti yādise. Adinnādāneti adinnassa parasantakassa gahaṇe. Rājānotiidaṃ bimbisāraṃyeva sandhāya vuttaṃ, aññe pana tathā kareyyuṃ vā na kareyyuṃ vāti te nappamāṇaṃ. Haneyyuṃ vāti hatthādīhi vā potheyyuṃ, satthena vā chindeyyuṃ. Bandheyyuṃ vāti rajjubandhanādīhi bandheyyuṃ vā. Pabbājeyyuṃ vāti nīhareyyuṃ vā. Corosi bālosi mūḷhosi thenosīti imehi vacanehi paribhāseyyuṃ. Kīdisassa pana adinnassa ādāne rājāno evaṃ karonti? Pādassa vā pādārahassa vā. Tathārūpaṃ bhikkhu adinnaṃ ādiyamānoti tādisaṃ bhikkhu porāṇakassa kahāpaṇassa pādaṃ vā pādārahaṃ vā bhaṇḍaṃ adinnaṃ bhūmiādīsu yattha katthaci ṭhitaṃ yaṃkiñci sajīvanijjīvaṃ vuttappakārānaṃ avahārānaṃ yena kenaci avahārena avaharanto pārājiko hoti, ko pana vādo tato atirekatarasminti.

คำว่า Yathārūpe แปลว่า ในลักษณะใด. คำว่า Adinnādāne แปลว่า ในการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ซึ่งเป็นของผู้อื่น. คำว่า Rājāno นี้ ตรัสหมายถึงพระเจ้าพิมพิสารเท่านั้น ส่วนพระราชาเหล่าอื่นจะพึงกระทำอย่างนั้น หรือไม่กระทำอย่างนั้นก็ตาม พระราชาเหล่านั้นไม่เป็นประมาณ. คำว่า Haneyyuṃ แปลว่า พึงโบยตีด้วยมือเป็นต้น หรือพึงตัดด้วยศัสตรา. คำว่า Bandheyyuṃ แปลว่า พึงจองจำด้วยเครื่องจองจำมีเชือกเป็นต้น. คำว่า Pabbājeyyuṃ แปลว่า พึงขับไล่ออกไป. คำว่า Corosi bālosi mūḷhosi thenosi แปลว่า พึงบริภาษด้วยคำเหล่านี้. ก็พระราชาทั้งหลายย่อมกระทำอย่างนั้นในการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้เห็นปานไหน? คือ ในการถือเอาทรัพย์ขนาดหนึ่งบาท หรือควรแก่หนึ่งบาท. คำว่า Tathārūpaṃ bhikkhu adinnaṃ ādiyamāโน ความว่า ภิกษุผู้ลักขโมยสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ จะเป็นสิ่งมีชีวิตหรือไม่มีชีวิตก็ตาม ซึ่งตั้งอยู่ในที่ใดที่หนึ่งมีภาคพื้นดินเป็นต้น อันมีค่าหนึ่งบาท หรือควรแก่หนึ่งบาทของกหาปณะเก่า ด้วยอาการแห่งอวหารอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดาอวหารตามที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก, จะป่วยกล่าวไปไยถึงการลักขโมยทรัพย์ที่เกินกว่านั้น.

Rājagahe dhaniyattheraṃ ārabbha rañño dārūni adinnaṃ ādiyanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, haraṇatthāya gamanādike pubbappayoge dukkaṭaṃ, āmasane dukkaṭaṃ, pārājikavatthuno phandāpane thullaccayaṃ. Ādiyantassa māsake vā ūnamāsake vā dukkaṭaṃ, atirekamāsake vā ūnapañcamāsake vā thullaccayaṃ, pañcamāsake vā atirekapañcamāsake vā pārājikaṃ. Sabbattha gahaṇakālavasena ca gahaṇadesavasena ca paribhogabhājanaparivattanādīhi ca parihīnāparihīnavasena vinicchayo veditabbo. Sakasaññissa, vissāsaggāhe, tāvakālike, petapariggahe, tiracchānagatapariggahe, paṃsukūlasaññissa, ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, aññassa manussajātikassa vasena parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, garuparikkhāro, theyyacittaṃ, vuttappakārānaṃ avahārānaṃ vasena avaharaṇañcāti imānettha pañca aṅgāni. Adinnādānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วในเรื่องการถือเอาไม้ที่เจ้าของไม่ได้ให้ของพระเจ้าพิมพิสาร โดยปรารภพระธนิยเถระในกรุงราชคฤห์. คำว่า 'จากบ้านก็ดี จากป่าก็ดี' นี้ เป็นอนุปัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นสาธารณปัญญัติ, เป็นสาณัตติกะ, เป็นทุกกฎในบุพพประโยคมีการเดินไปเพื่อจะลักเป็นต้น, เป็นทุกกฎในขณะจับต้อง, เป็นถุลลัจจัยในขณะทำให้สิ่งของอันเป็นวัตถุแห่งปาราชิกไหว. เมื่อถือเอาทรัพย์มีค่า ๑ มาสก หรือหย่อนกว่า ๑ มาสก เป็นทุกกฎ, เกินกว่า ๑ มาสก หรือหย่อนกว่า ๕ มาสก เป็นถุลลัจจัย, ครบ ๕ มาสก หรือเกินกว่า ๕ มาสก เป็นปาราชิก. ในอวหารทั้งปวง พึงทราบวินิจฉัยโดยอำนาจแห่งกาลที่ถือเอา โดยอำนาจแห่งสถานที่ที่ถือเอา และโดยอำนาจแห่งความลดหย่อนหรือไม่ลดหย่อนด้วยการบริโภค การเปลี่ยนภาชนะเป็นต้น. ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นของตน, ในการถือเอาด้วยความวิสาสะ, ในการยืมชั่วคราว, ในทรัพย์ที่เปรตยึดถือไว้, ในทรัพย์ที่สัตว์ดิรัจฉานยึดถือไว้, แก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุล และแก่ภิกษุบ้าเป็นต้น. องค์แห่งปาราชิกที่ ๒ นี้มี ๕ คือ ๑. สีลวิปัตติ ๒. เป็นของที่ผู้อื่นหวงแหนโดยความเป็นมนุษย์ ๓. ความสำคัญว่าเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ๔. ทรัพย์มีค่ามาก (๕ มาสกขึ้นไป) ๕. จิตคิดจะลัก และการลักด้วยอำนาจแห่งอวหารตามที่กล่าวมาแล้ว. สิกขาบทนี้มีอทินนาทานเป็นสมุฏฐาน, เป็นกิริยา, เป็นสัญญาวิโมกข์, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม วจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, มีเวทนา ๓.

Dutiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาราชิกที่ ๒ จบแล้ว.

3. Tatiyapārājikavaṇṇanā

3. คำอธิบายปาราชิกที่ ๓.

Tatiye sañciccāti saṃcetetvā saddhiṃ cetetvā. ‘‘Pāṇo’’tisaññāya saddhiṃyeva ‘‘vadhāmi na’’nti vadhakacetanāya cetetvā pakappetvā. Manussaviggahanti kalalato paṭṭhāya jīvamānakamanussajātikasarīraṃ. Jīvitā voropeyyāti kalalakālepi tāpanamaddanehi vā bhesajjasampadānena vā tato vā uddhampi tadanurūpena upakkamena jīvitā viyojeyya. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ pāṇo veditabbo, pāṇātipāto veditabbo, pāṇātipātī veditabbo, pāṇātipātassa payogo veditabbo. Tattha pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Pāṇātipātoti yāya cetanāya jīvitindriyupacchedakapayogaṃ samuṭṭhāpeti, sā cetanā. Pāṇātipātīti vuttacetanāya samaṅgipuggalo. Pāṇātipātassa payogoti pāṇātipātassa cha payogā sāhatthiko nissaggiyo āṇattiko thāvaro vijjāmayo iddhimayoti. Tattha sāhatthikoti sayaṃ mārentassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇaṃ. Nissaggiyoti dūre ṭhitaṃ māretukāmassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā ususattiyantapāsāṇādīnaṃ nissajjanaṃ. Tattha ekeko uddissānuddissabhedato duvidho. Tattha uddissake yaṃ uddissa paharati, tasseva maraṇena kammabaddho. ‘‘Yo koci maratū’’ti evaṃ anuddissake pahārappaccayā yassa kassaci maraṇena kammabaddho. Ubhayatthāpi ca paharitamatte vā maratu, pacchā vā teneva rogena, paharitakkhaṇeyeva kammabaddho. Āṇattikoti ‘‘asukaṃ nāma mārehī’’ti aññaṃ āṇāpentassa āṇāpanaṃ.

ในสิกขาบทที่ 3 คำว่า สญฺจิจฺจ (โดยแกล้ง) คือ คิดแล้ว คิดพร้อมกันแล้ว. ด้วยความสำคัญว่า 'สัตว์' และด้วยเจตนาฆ่าว่า 'เราจะฆ่าผู้นี้' คิดแล้ว ตระเตรียมแล้ว. คำว่า มนุสฺสวิคฺคหํ (รูปมนุษย์) คือ ร่างกายของสัตว์ผู้เกิดเป็นมนุษย์ที่ยังมีชีวิตอยู่ เริ่มตั้งแต่กัลละ (หยาดน้ำใส). คำว่า ชีวิตา โวโรเปยฺย (พึงพรากจากชีวิต) คือ พึงทำให้พรากจากชีวิตินทรีย์ แม้ในกาลแห่งกัลละ ด้วยการทำให้ร้อน หรือด้วยการบีบคั้น หรือด้วยการให้ยา หรือว่าหลังจากกัลละนั้น ด้วยความพยายามที่สมควรแก่กาลนั้นๆ. อนึ่ง เพื่อให้เนื้อความนี้แจ่มแจ้ง พึงทราบ 'ปาณะ' พึงทราบ 'ปาณาติบาต' พึงทราบ 'ผู้ทำปาณาติบาต' พึงทราบ 'ประโยคแห่งปาณาติบาต'. ในคำเหล่านั้น คำว่า ปาณะ โดยโวหารได้แก่ สัตว์ โดยปรมัตถ์ได้แก่ ชีวิตินทรีย์. คำว่า ปาณาติบาต ได้แก่ เจตนาที่เป็นเหตุให้ตั้งความพยายามอันตัดเสียซึ่งชีวิตินทรีย์. คำว่า ผู้ทำปาณาติบาต ได้แก่ บุคคลผู้ประกอบด้วยเจตนาที่กล่าวแล้ว. คำว่า ประโยคแห่งปาณาติบาต คือ ประโยคแห่งปาณาติบาตมี 6 อย่าง คือ สาหัตถิกประโยค นิสสัคคิยประโยค อาณัตติกประโยค ถาวรประโยค วิชชามยประโยค อิทธิมยประโยค. ในประโยคเหล่านั้น สาหัตถิกประโยค คือ การประหารด้วยกาย หรือด้วยของที่เนื่องด้วยกาย ของผู้ฆ่าเอง. นิสสัคคิยประโยค คือ การซัดไปซึ่งลูกศร หอก เครื่องยนต์ และก้อนหิน เป็นต้น ของผู้ใคร่จะฆ่าผู้ที่ตั้งอยู่ไกล. ในประโยคเหล่านั้น ประโยคหนึ่งๆ มี 2 อย่าง โดยประเภทแห่งการเจาะจงและไม่เจาะจง. ในประโยคที่เจาะจงนั้น ประหารเจาะจงผู้ใด เพราะความตายของผู้นั้นนั่นแหละ จึงเป็นอันผูกกรรม (เป็นปาณาติบาต). ในประโยคที่ไม่เจาะจงอย่างนี้ว่า 'ใครๆ จงตายเถิด' เพราะปัจจัยคือการประหารนั้น ใครคนใดคนหนึ่งตาย ก็เป็นอันผูกกรรม. และในประโยคทั้งสองนั้น แม้พอประหารแล้วจะตายทันที หรือตายภายหลังด้วยโรคนั้นนั่นเอง ก็เป็นอันผูกกรรมในขณะที่ประหารนั่นเอง. อาณัตติกประโยค คือ การสั่งบังคับของภิกษุผู้สั่งผู้อื่นว่า 'ท่านจงฆ่าคนชื่อโน้น'

Tattha –

ในอาณัตติกประโยคนั้น -

Vatthu kālo ca okāso, āvudhaṃ iriyāpatho;

Kriyāvisesoti ime, cha āṇatti niyāmakā.

วัตถุ กาล โอกาส อาวุธ อิริยาบถ และกิริยาพิเศษ เหล่านี้ เป็นเหตุเครื่องกำหนดการสั่ง 6 ประการ

Tattha vatthūti puggalo. Yañhi puggalaṃ ‘‘mārehī’’ti āṇatto sace tameva māreti, āṇāpakassa āpatti. Atha aññaṃ māreti, taṃmaññamāno vā aññaṃ māreti, āṇāpako muccati. ‘‘Imaṃ mārehī’’ti āṇatte pana āṇāpakassa dukkaṭaṃ. Kāloti purebhattādikālo. Sace hi ‘‘purebhattaṃ mārehī’’ti āṇatto purebhattameva māreti, āṇāpakassa āpatti. Atha yaṃ purebhattaṃ niyāmitaṃ, tato pacchā vā pure vā māreti, āṇāpako muccati. Iminā nayena sabbattha vinicchayo veditabbo. Thāvaroti asaṃhārimena upakaraṇena māretukāmassa opātakkhaṇanaṃ apassenasaṃvidhānaṃ asiādīnaṃ upanikkhipanaṃ taḷākādīsu visasampayojanaṃ rūpūpahārotievamādi. Vuttanayeneva cetthāpi uddissānuddissabhedo veditabbo. Vijjāmayoti māraṇatthaṃ vijjāparijappanaṃ. Iddhimayoti kammavipākajāya iddhiyā payojanaṃ.

ในบรรดาเหตุเครื่องกำหนดเหล่านั้น คำว่า วัตถุ ได้แก่ บุคคล. ด้วยว่า ผู้ถูกสั่งว่า 'ท่านจงฆ่าบุคคลใด' ถ้าเขาฆ่าบุคคลนั้นนั่นแหละ เป็นอาบัติแก่ผู้สั่ง. หากว่าเขาฆ่าผู้อื่น หรือสำคัญว่าเป็นผู้นั้นแล้วฆ่าผู้อื่น ผู้สั่งพ้นอาบัติ. แต่เมื่อสั่งว่า 'ท่านจงฆ่าคนนี้' เป็นทุกกฎแก่ผู้สั่ง. คำว่า กาล ได้แก่ กาลมีก่อนภัตเป็นต้น. ด้วยว่า ถ้าผู้ถูกสั่งว่า 'ท่านจงฆ่าในเวลาก่อนภัต' เขาฆ่าในเวลาก่อนภัตนั่นแหละ เป็นอาบัติแก่ผู้สั่ง. หากว่าเขาฆ่าในภายหลัง หรือในก่อนกว่ากาลที่กำหนดไว้ว่าเป็นเวลาก่อนภัตนั้น ผู้สั่งพ้นอาบัติ. พึงทราบวินิจฉัยในเหตุเครื่องกำหนดทั้งปวงโดยนัยนี้. ถาวรประโยค คือ การขุดหลุม การจัดที่พิงไว้ การวางดาบเป็นต้นไว้ใกล้ๆ การประสมยาพิษในสระน้ำเป็นต้น การนำรูปที่น่ากลัวมาแสดง เป็นต้น ของผู้ใคร่จะฆ่าด้วยเครื่องมือที่เคลื่อนที่ไม่ได้. และในถาวรประโยคนี้ พึงทราบประเภทแห่งการเจาะจงและไม่เจาะจงโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. วิชชามยประโยค คือ การร่ายมนต์เพื่อต้องการจะฆ่า. อิทธิมยประโยค คือ การประกอบฤทธิ์ที่เกิดจากวิบากกรรม

Satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyāti ettha haratīti hārakaṃ, kiṃ harati? Jīvitaṃ. Atha vā haritabbanti hārakaṃ, upanikkhipitabbanti attho. Satthañca taṃ hārakañcāti satthahārakaṃ. Assāti manussaviggahassa. Pariyeseyyāti yathā labhati, tathā kareyya, upanikkhipeyyāti attho. Etena thāvarapayogaṃ dasseti. Itarathā hi pariyiṭṭhimatteyeva pārājiko bhaveyya, na cetaṃ yuttaṃ. Padabhājane panassa byañjanaṃ anādiyitvā yaṃ ettha thāvarapayogasaṅgahitaṃ satthaṃ, tadeva dassetuṃ ‘‘asiṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyāti vācāya vā tālapaṇṇādīsu likhitvā vā ‘‘yo evaṃ marati, so dhanaṃ vā labhatī’’tiādinā nayena maraṇe guṇaṃ pakāseyya. Etena yathā ‘‘adinnādāne ādiyeyyā’’ti vuttattā pariyāyakathāya muccati, nayidha, evaṃ ‘‘saṃvaṇṇeyyā’’ti vacanato pana idha pariyāyakathāyapi na muccatīti ayamattho veditabbo. Maraṇāya vā samādapeyyāti ‘‘satthaṃ vā āharā’’tiādinā (pārā. 172) nayena maraṇatthāya upāyaṃ gāhāpeyya. Etena āṇattikappayogaṃ dasseti. Ambho purisāti ālapanametaṃ. Kiṃ tuyhiminātiādi saṃvaṇṇanākāranidassanaṃ. Iti cittamanoti iti citto iti mano. ‘‘Mataṃ te jīvitā seyyo’’tiettha vuttamaraṇacitto maraṇamanoti attho. Ettha ca ‘‘mano’’tiidaṃ cittassa atthadīpanatthaṃ vuttaṃ. Tenevassa padabhājane ‘‘yaṃ cittaṃ taṃ mano’’ti (pārā. 172) āha. Cittasaṅkappoti vicittasaṅkappo. Etthāpi iti-saddo āharitabbo. ‘‘Saṅkappo’’ti ca saṃvidahanamattassetaṃ nāmaṃ, na vitakkasseva. Tañca saṃvidahanaṃ imasmiṃ atthe saññācetanādhippāyehi saṅgahaṃ gacchati, tasmā ‘‘iti cittasaṅkappo’’ti ‘‘mataṃ te jīvitā seyyo’’tiettha vuttamaraṇasaññī maraṇacetano maraṇādhippāyoti evamettha attho daṭṭhabbo. Padabhājanepi hi ayameva nayo dassito. Etena maraṇacittādīhi vinā ‘‘ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, vīriyamārabhato daḷha’’ntiādinā (dha. pa. 112) nayena dhammaṃ bhāsantassa saṃvaṇṇanā nāma na hotīti dasseti. Anekapariyāyenāti nānappakārena uccāvacena kāraṇena. Puna maraṇavaṇṇantiādi nigamanavacanaṃ. Pārājiko hotīti taṅkhaṇūpapannampi manussaviggahaṃ vuttanayena jīvitā voropento pārājiko hotīti.

ในบทว่า “สัตถหารกัง วัสสะ ปริเยเสยยาติ” นี้ คำว่า “หารกัง” หมายถึง “หรติ” คือนำไป ซึ่งนำอะไรไป? นำชีวิตไป. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “หารกัง” หมายถึง “หริตัพพัง” คือควรนำไป, มีอรรถว่า ควรวางไว้ใกล้ๆ. คำว่า “สัตถหารกัง” หมายถึง อาวุธด้วย และนำไปซึ่งชีวิตด้วย. คำว่า “อัสสะ” หมายถึง ของมนุสสวิคคหะ (ร่างกายมนุษย์). คำว่า “ปริเยเสยยาติ” มีอรรถว่า พึงทำอย่างที่ได้มา หรือพึงวางไว้ใกล้ๆ. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงถาวรปโยค. หากมิใช่เช่นนั้น เพียงแค่แสวงหาได้แล้ว ก็พึงเป็นปาราชิก ซึ่งไม่สมควร. ในปทภาชนีย์นั้น ไม่ถือเอาพยัญชนะของบทนั้น แต่เพื่อแสดงอาวุธที่สงเคราะห์เข้าในถาวรปโยคในบทนี้เท่านั้น จึงกล่าวคำว่า “อะสิง วา” เป็นต้น. คำว่า “มรณวัณณัง วา สังวัณเณยยาติ” หมายถึง พึงพรรณนาคุณในการตาย ด้วยวาจา หรือด้วยการเขียนในใบลานเป็นต้น ด้วยนัยมีอาทิว่า “ผู้ใดตายอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมได้ทรัพย์” เป็นต้น. ด้วยบทนี้ พึงทราบอรรถว่า เหมือนอย่างในสิกขาบทอทินนาทาน ที่กล่าวว่า “อาทิเยยยา” ย่อมพ้นด้วยปริยายกถา แต่ในสิกขาบทนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ด้วยคำว่า “สังวัณเณยยา” ในสิกขาบทนี้ ย่อมไม่พ้นแม้ด้วยปริยายกถา. คำว่า “มรณาย วา สมาทเปยยาติ” หมายถึง พึงชักชวนให้ถือเอาอุบายเพื่อความตาย ด้วยนัยมีอาทิว่า “จงนำอาวุธมา” (ปารา. 172). ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงอาณัตติกปโยค. คำว่า “อัมโภ ปุริสาติ” นี้เป็นการเรียก. คำว่า “กิง ตุยหิมินาติ” เป็นต้น เป็นการแสดงตัวอย่างแห่งการพรรณนา. คำว่า “อิติ จิตตมะโนติ” หมายถึง จิตอย่างนี้ มโนอย่างนี้. ในบทว่า “มะตัง เต ชีวิตา เสยโย” มีอรรถว่า มีจิตคิดถึงความตาย มีมโนคิดถึงความตายที่กล่าวไว้ในที่นี้. ในที่นี้ คำว่า “มะโน” นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงอรรถของจิต. ด้วยเหตุนั้น ในปทภาชนีย์ของบทนี้ จึงกล่าวว่า “จิตใด มโนนั้น” (ปารา. 172). คำว่า “จิตตสังกับโปติ” หมายถึง วิจิตตสังกับโป. ในที่นี้ก็พึงนำคำว่า “อิติ” มาใช้. คำว่า “สังกับโป” นี้เป็นชื่อของการจัดแจงเท่านั้น ไม่ใช่ของวิตกอย่างเดียว. การจัดแจงนั้นในอรรถนี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยสัญญา เจตนา และอธิปราย. เพราะฉะนั้น คำว่า “อิติ จิตตสังกับโป” ในบทว่า “มะตัง เต ชีวิตา เสยโย” นี้ พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า มีสัญญาในความตาย มีเจตนาในความตาย มีอธิปรายในความตายที่กล่าวไว้ในที่นี้. ในปทภาชนีย์ก็แสดงนัยนี้ไว้. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า หากปราศจากจิตคิดถึงความตายเป็นต้น การพรรณนาชื่อว่าไม่มีแก่ผู้แสดงธรรมด้วยนัยมีอาทิว่า “ชีวิตเพียงวันเดียวของผู้ปรารภความเพียรอย่างมั่นคง ประเสริฐกว่า” (ธ.ป. 112). คำว่า “อะเนกะปริยายเยวาติ” หมายถึง ด้วยเหตุต่างๆ นานาประการ. คำว่า “ปุนะ มรณวัณณันติ” เป็นต้น เป็นคำสรุป. คำว่า “ปาราชิโก โหตีติ” หมายถึง ผู้ที่ยังมนุสสวิคคหะที่เกิดขึ้นในขณะนั้นให้พินาศจากชีวิตด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก.

Vesāliyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha aññamaññaṃ jīvitā voropanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘maraṇavaṇṇaṃ vā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, māraṇatthāya opātakkhaṇanādīsu dukkaṭaṃ, anodissa khate opāte yassa kassaci patanepi dukkaṭaṃ, yakkhapetatiracchānagatamanussaviggahānaṃ tiracchānagatassa ca dukkhuppattiyaṃ dukkaṭameva, manussajātikassa dukkhuppattiyaṃ thullaccayaṃ, tathā yakkhādīnaṃ maraṇe, tiracchānagatamaraṇe pana pācittiyaṃ, manussamaraṇe pārājikanti. Iminā nayena sabbattha payogabhedavasena āpattibhedo veditabbo. Asañcicca mārentassa ajānantassa namaraṇādhippāyassa ummattakādīnañca anāpatti. Tattha asañciccāti ‘‘iminā upakkamena imaṃ māremī’’ti acetetvā katena upakkamena musalussāpanavatthusmiṃ (pārā. 180 ādayo) viya pare matepi anāpatti. Ajānantassāti ‘‘iminā ayaṃ marissatī’’ti ajānantassa upakkamena visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ (pārā. 181) viya pare matepi anāpatti. Namaraṇādhippāyassāti maraṇaṃ anicchantassa upakkamena bhesajjavatthusmiṃ (pārā. 187) viya pare matepi anāpatti. Evaṃ asañciccātiādīsu vinicchayo veditabbo. Sīlavipatti, manussajātikapāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti imānettha pañca aṅgāni. Adinnādānasamauṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองเวสาลี โดยปรารภภิกษุจำนวนมากที่พยายามปลิดชีวิตซึ่งกันและกัน. คำว่า “มรณวัณณัง วา” ในที่นี้เป็นอนุบัญญัติ เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นสิกขาบทที่มีอาณัติ. ในการขุดหลุมเป็นต้น เพื่อให้ตาย ย่อมเป็นทุกกฏ. แม้ในหลุมที่ขุดไว้โดยไม่เจาะจงว่าผู้ใดผู้หนึ่ง หากมีผู้ใดผู้หนึ่งตกลงไป ก็เป็นทุกกฏ. ในกรณีที่ยักษ์ เปรต หรือสัตว์เดรัชฉานที่แปลงกายเป็นมนุษย์ หรือสัตว์เดรัชฉานได้รับความทุกข์ ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น. ในกรณีที่มนุษย์ได้รับความทุกข์ ย่อมเป็นถุลลัจจัย. เช่นเดียวกัน ในกรณีที่ยักษ์เป็นต้นตาย. แต่ในกรณีที่สัตว์เดรัชฉานตาย ย่อมเป็นปาจิตตีย์. ในกรณีที่มนุษย์ตาย ย่อมเป็นปาราชิก. ด้วยนัยนี้ พึงทราบความแตกต่างของอาบัติโดยความแตกต่างของปโยคในทุกกรณี. ผู้ที่ฆ่าโดยไม่เจตนา ผู้ที่ไม่รู้ ผู้ที่ไม่มีความประสงค์ให้ตาย และผู้ที่วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ในบรรดาบทว่า “อะสัญจิจจะ” เป็นต้นนั้น คำว่า “อะสัญจิจจะ” หมายถึง การกระทำโดยไม่เจตนาว่า “เราจะฆ่าผู้นี้ด้วยปโยคนี้” เช่นเดียวกับในเรื่องการยกสาก (ปารา. 180 เป็นต้น) แม้ผู้อื่นตาย ก็ไม่มีอาบัติ. คำว่า “อะชานันตัสสาติ” หมายถึง การกระทำโดยไม่รู้ว่า “ผู้นี้จะตายด้วยสิ่งนี้” เช่นเดียวกับในเรื่องบิณฑบาตที่มีพิษ (ปารา. 181) แม้ผู้อื่นตาย ก็ไม่มีอาบัติ. คำว่า “นะมะระณาธิปปายัสสาติ” หมายถึง การกระทำโดยไม่ประสงค์ให้ผู้อื่นตาย เช่นเดียวกับในเรื่องยา (ปารา. 187) แม้ผู้อื่นตาย ก็ไม่มีอาบัติ. พึงทราบวินิจฉัยในบทว่า “อะสัญจิจจะ” เป็นต้นอย่างนี้. ศีลวิบัติ, มนุสสชาติกะ, ความสำคัญว่าเป็นสัตว์, จิตคิดจะฆ่า, ปโยค, และการตายด้วยปโยคนั้น เหล่านี้เป็นองค์ 5 ในสิกขาบทมนุสสวิคคหะนี้. มีสมุฏฐานจากอทินนาทาน, เป็นกิริยา, มีสัญญาเป็นวิโมกข์, มีจิต, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, มีทุกขเวทนา.

Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ 3 จบแล้ว.

4. Catutthapārājikavaṇṇanā

4. คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ 4

Catutthe anabhijānanti sakasantāne anuppannattā attani atthibhāvaṃ ajānanto. Uttarimanussadhammanti uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhammaṃ. Attupanāyikanti attani taṃ upaneti ‘‘mayi atthī’’ti samudācaranto, attānaṃ vā tattha upaneti ‘‘ahaṃ ettha sandissāmī’’ti samudācarantoti attupanāyiko, taṃ attupanāyikaṃ. Evaṃ katvā samudācareyyāti sambandho. Alamariyañāṇadassanantiettha mahaggatalokuttarapaññā jānanaṭṭhena ñāṇaṃ, cakkhunā ca diṭṭhamiva dhammaṃ paccakkhakaraṇato dassanatthena dassananti ñāṇadassanaṃ, ariyaṃ visuddhaṃ uttamaṃ ñāṇadassananti ariyañāṇadassanaṃ, alaṃ pariyattaṃ kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ ariyañāṇadassanamettha jhānādibhede uttarimanussadhamme, alaṃ vā ariyañāṇadassanamassāti alamariyañāṇadassano, taṃ alamariyañāṇadassanaṃ. Samudācareyyāti vuttappakārametaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ katvā kāyena vā vācāya vā tadubhayena vā viññussa manussajātikassa āroceyya. Iti jānāmi iti passāmīti samudācaraṇākāradassanametaṃ, attupanāyikañhi katvā vinā aññāpadesena samudācaranto evaṃ samudācarati, tasmā yvāyaṃ padabhājane (pārā. 209) ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjiṃ, samāpajjāmi, samāpanno’’tiādibhedo vutto, so sabbo idheva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbo. ‘‘Iti jānāmi iti passāmī’’ti hi vadanto na yidaṃ vacanamattameva vadati, atha kho ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇena ayaṃ dhammo mayi atthī’’ti dīpeti, ‘‘samāpajji’’ntiādīni ca vadantena hi samāpajjanādīhi kāraṇehi atthitā dīpitā hoti, tena vuttaṃ ‘‘yvāyaṃ padabhājane paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjiṃ, samāpajjāmi, samāpannotiādibhedo vutto, so sabbo idheva saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Tato aparena samayenāti tato ārocitakālato aññatarasmiṃ kāle. Iti āpattipaṭijānanakāladassanametaṃ, ayaṃ pana ārocitakkhaṇeva āpattiṃ āpajjati. Āpattiṃ pana āpanno yasmā parena codito vā acodito vā paṭijānāti, tasmā ‘‘samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā’’ti vuttaṃ. Āpannoti ārocitakkhaṇeyeva pārājikaṃ āpanno. Visuddhāpekkhoti attano gihibhāvādikaṃ visuddhiṃ apekkhamāno icchamāno. Ayañhi yasmā pārājikaṃ āpanno, tasmā bhikkhubhāve ṭhatvā abhabbo jhānādīni adhigantuṃ, iccassa bhikkhubhāvo visuddhi nāma na hoti. Yasmā pana gihi vā upāsakārāmikasāmaṇerānaṃ vā aññataro hutvā dānādīhi saggamaggaṃ vā jhānādīhi mokkhamaggaṃ vā ārādhetuṃ bhabbo hoti, tasmāssa gihiādibhāvo visuddhi nāma hoti. Tena vuttaṃ ‘‘gihibhāvādikaṃ visuddhiṃ apekkhamāno’’ti. Evaṃ vadeyyāti evaṃ bhaṇeyya, kathaṃ? ‘‘Ajānamevaṃ, āvuso’’tiādiṃ. Tattha ajānanti ajānanto. Apassanti apassanto. Tucchaṃ musā vilapinti ahaṃ vacanatthavirahato tucchaṃ, vañcanādhippāyato musā vilapiṃ abhaṇinti vuttaṃ hoti. Aññatra adhimānāti yvāyaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassa apatte pattasaññitāsaṅkhāto adhimāno uppajjati, taṃ adhimānaṃ ṭhapetvā kevalaṃ pāpicchatāya yo samudācareyya, ayampi pārājiko hotīti attho.

ในอรรถกถาปาราชิกที่ 4 บทว่า อนภิชานันติ ความว่า เมื่อไม่รู้ คือไม่รู้ความมีอยู่แห่งธรรมนั้นในตน เพราะธรรมนั้นยังไม่เกิดขึ้นในสันดานของตน. บทว่า อุตฺตริมนุสฺสธมฺมนฺติ ได้แก่ ธรรมของมนุษย์ผู้ยิ่ง คือธรรมของเหล่าท่านผู้ได้ฌานและพระอริยเจ้าทั้งหลาย. บทว่า อตฺตูปนายิกนฺติ ความว่า น้อมธรรมนั้นเข้ามาสู่ตน คือกล่าวอ้างว่า 'ธรรมนี้มีอยู่ในเรา' หรือน้อมตนเข้าไปในธรรมนั้น คือกล่าวอ้างว่า 'เราปรากฏชัดในธรรมนี้' ชื่อว่า อัตตูปนายิกะ, พึงกล่าวอ้างธรรมที่เป็นอัตตูปนายิกะนั้น. มีความเชื่อมความว่า พึงกล่าวอ้างโดยกระทำอย่างนี้. ในบทว่า อลมาริยญาณทสฺสนนฺติ นี้ มหัคคตปัญญาและโลกุตตรปัญญา ชื่อว่า ญาณ เพราะอรรถว่ารู้, ชื่อว่า ทัสสนะ เพราะอรรถว่าเห็น เพราะกระทำให้เป็นประจักษ์เหมือนเห็นธรรมด้วยตา, ชื่อว่า ญาณทัสสนะ. ญาณทัสสนะที่บริสุทธิ์และประเสริฐ ชื่อว่า อริยญาณทัสสนะ. อริยญาณทัสสนะที่เพียงพอ คือสามารถกำจัดกิเลสได้ มีอยู่ในอุตตริมนุสสธรรมอันต่างด้วยฌานเป็นต้นนี้ ชื่อว่า อลมาริยญาณทัสสนะ หรืออุตตริมนุสสธรรมนั้นมีอริยญาณทัสสนะอันเพียงพอ ชื่อว่า อลมาริยญาณทัสสนะ, พึงกล่าวอ้างอุตตริมนุสสธรรมที่มีอริยญาณทัสสนะอันเพียงพอนั้น. บทว่า สมุทาจเรยฺยาติ ความว่า พึงบอกอุตตริมนุสสธรรมมีประการดังกล่าวแล้วนั้น โดยกระทำให้น้อมเข้ามาสู่ตน ด้วยกายก็ดี ด้วยวาจาก็ดี ด้วยทั้งสองอย่างก็ดี แก่มนุษย์ผู้รู้ความ. บทว่า อิติ ชานามิ อิติ ปสฺสามีติ นี้ เป็นการแสดงอาการแห่งการกล่าวอ้าง, เพราะว่าภิกษุเมื่อกล่าวอ้างโดยน้อมเข้ามาสู่ตน เว้นจากการอ้างถึงผู้อื่น ย่อมกล่าวอ้างอย่างนี้ว่า 'เรารู้อย่างนี้ เราเห็นอย่างนี้', เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความจำแนกทั้งหมดที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ว่า 'เราเข้าปฐมฌานแล้ว, เรากำลังเข้า, เราเป็นผู้เข้าแล้ว' เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าในบทนี้ทั้งหมดนั่นเอง. ด้วยว่า ภิกษุเมื่อกล่าวว่า 'เรารู้อย่างนี้ เราเห็นอย่างนี้' มิใช่กล่าวเพียงถ้อยคำนี้เท่านั้น ที่แท้เธอย่อมแสดงว่า 'ธรรมนี้มีอยู่ในเราด้วยเหตุนี้และด้วยเหตุนี้', และเมื่อภิกษุกล่าวว่า 'เราเข้าแล้ว' เป็นต้น ย่อมเป็นอันแสดงความมีอยู่แห่งธรรมนั้นด้วยเหตุมีการเข้าถึงเป็นต้น, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความจำแนกทั้งหมดที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ว่า เราเข้าปฐมฌานแล้ว, เรากำลังเข้า, เราเป็นผู้เข้าแล้ว เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าในบทนี้ทั้งหมด'. บทว่า ตโต อปเรน สมเยนาติ ความว่า ในกาลอื่นกาลใดกาลหนึ่ง แต่นั้นคือแต่เวลาที่บอกกล่าวแล้ว. นี้เป็นการแสดงกาลแห่งการปฏิญาณอาบัติ, ส่วนภิกษุนี้ย่อมต้องอาบัติในขณะที่บอกกล่าวแล้วนั่นเอง. ก็ภิกษุผู้ต้องอาบัติแล้ว ย่อมปฏิญาณไม่ว่าผู้อื่นจะซักไซร้หรือมิได้ซักไซร้ก็ตาม, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ว่าถูกซักไซร้หรือมิได้ถูกซักไซร้'. บทว่า อาปนฺโนติ ความว่า เป็นผู้ต้องปาราชิกแล้วในขณะที่บอกกล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า วิสุทฺธาเปกฺโขติ ความว่า มุ่งหวัง คือปรารถนาความบริสุทธิ์มีภาวะแห่งคฤหัสถ์เป็นต้นของตน. ด้วยว่า ภิกษุนี้เมื่อต้องปาราชิกแล้ว ย่อมไม่ควรเพื่อจะดำรงอยู่ในเพศภิกษุแล้วบรรลุฌานเป็นต้น, ความเป็นภิกษุของเธอจึงไม่ชื่อว่าความบริสุทธิ์. แต่เพราะบุคคลเป็นคฤหัสถ์ก็ดี หรือเป็นคนใดคนหนึ่งในบรรดาอุบาสก อารามิก และสามเณรก็ดี ย่อมควรเพื่อจะยังทางสวรรค์ให้สำเร็จด้วยทานเป็นต้น หรือยังทางแห่งมรรคผลนิพพานให้สำเร็จด้วยฌานเป็นต้นได้, เพราะฉะนั้น ภาวะมีภาวะแห่งคฤหัสถ์เป็นต้นของเธอ จึงชื่อว่าความบริสุทธิ์. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'มุ่งหวังความบริสุทธิ์มีภาวะแห่งคฤหัสถ์เป็นต้น'. บทว่า เอวํ วเทยฺยาติ ความว่า พึงกล่าวอย่างนี้, พึงกล่าวอย่างไร? คือพึงกล่าวว่า 'อาวุโส ข้าพเจ้าไม่รู้อย่างนี้' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อชานนฺติ คือ เมื่อไม่รู้. บทว่า อปสฺสนฺติ คือ เมื่อไม่เห็น. บทว่า ตุจฺฉํ มุสา วิลปินฺติ ความว่า ข้าพเจ้าได้กล่าวคำเปล่าประโยชน์ เพราะปราศจากอรรถแห่งถ้อยคำ, ได้กล่าวคำเท็จ เพราะมีเจตนาจะหลอกลวง. บทว่า อญฺญตฺร อธิมานาติ ความว่า อธิมานะใดที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ปรารภวิปัสสนา ผู้พิจารณาสังขารโดยยกไตรลักษณ์ขึ้นพิจารณา ซึ่งเรียกว่าความสำคัญในสิ่งที่ยังไม่บรรลุว่าได้บรรลุแล้ว, ยกเว้นอธิมานะนั้นเสีย ภิกษุใดพึงกล่าวอ้างด้วยความปรารถนาลามกล้วนๆ, ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิกเช่นกัน นี้เป็นใจความ.

Vesāliyaṃ vaggumudātīriye bhikkhū ārabbha tesaṃ uttarimanussadhammārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra adhimānā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji’’ntiādinā nayena vuttappakāraṃ asantaṃ jhānādidhammaṃ ārocentassa sace yassa kassaci āroceti, so manussajātiko hoti, anantarameva ‘‘ayaṃ jhānalābhī’’ti vā ‘‘ariyo’’ti vā yena kenaci ākārena tamatthaṃ jānāti, pārājikaṃ. Sace na jānāti, thullaccayaṃ. Sace pana ‘‘yo te vihāre vasi, so bhikkhu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjī’’tiādinā (pārā. 220) nayena aññāpadesena ārocentassa jānāti, thullaccayaṃ. Sace na jānāti, dukkaṭaṃ. Adhimānena ārocentassa, anullapanādhippāyassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, uttarimanussadhammassa attani asantatā, pāpicchatāya tassa ārocanaṃ, anaññāpadeso, yassa āroceti, tassa manussajātikatā, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādāne vuttasadisānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ริมฝั่งแม่น้ำวัคคุมุทา ในเรื่องการบอกอุตตริมนุสสธรรมของภิกษุเหล่านั้น. บทว่า อญฺญตฺร อธิมานา นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ. สำหรับภิกษุผู้บอกอุตตริมนุสสธรรมมีฌานเป็นต้นอันไม่มีอยู่ มีประการดังกล่าวแล้วโดยนัยว่า 'เราเข้าปฐมฌานแล้ว' เป็นต้น ถ้าบอกแก่บุคคลใดบุคคลหนึ่ง และบุคคลนั้นเป็นมนุษย์, ในลำดับแห่งการบอกนั่นเอง บุคคลนั้นรู้ความหมายนั้นด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งว่า 'ภิกษุนี้เป็นผู้ได้ฌาน' หรือ 'เป็นพระอริยะ', เป็นปาราชิก. ถ้าไม่รู้ เป็นถุลลัจจัย. แต่ถ้าบอกโดยอ้างถึงผู้อื่นโดยนัยว่า 'ภิกษุรูปใดอยู่ในวิหารของท่าน ภิกษุรูปนั้นเข้าปฐมฌานแล้ว' เป็นต้น (ปารา. 220) ถ้าผู้ฟังรู้ เป็นถุลลัจจัย. ถ้าไม่รู้ เป็นทุกกฏ. ภิกษุผู้บอกด้วยอธิมานะ, ผู้ไม่มีเจตนาจะโอ้อวด, และภิกษุบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์ 5 ในสิกขาบทนี้ (ซึ่งเป็นศีลวิบัติ) คือ 1. ความไม่มีอยู่แห่งอุตตริมนุสสธรรมในตน 2. การบอกธรรมนั้นด้วยความปรารถนาลามก 3. การไม่กล่าวอ้างถึงผู้อื่น 4. การที่ผู้รับฟังเป็นมนุษย์ 5. การรู้แจ้งในขณะนั้น. ส่วนสมุฏฐานเป็นต้น เหมือนที่กล่าวไว้ในอทินนาทานนั่นเอง.

Catutthapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปาราชิกที่ 4 จบแล้ว.

Uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammātiidaṃ idha uddiṭṭhapārājikaparidīpanameva. Samodhānetvā pana sabbāneva catuvīsati pārājikāni veditabbāni. Katamāni catuvīsati? Pāḷiyaṃ āgatāni tāva bhikkhūnaṃ cattāri bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni cattārīti aṭṭha, tāni ekādasannaṃ paṇḍakādīnaṃ abhabbabhāvasaṅkhātehi ekādasahi pārājikehi saddhiṃ ekūnavīsati, gihibhāvaṃ patthayamānāya bhikkhuniyā vibbhantabhāvapārājikena saddhiṃ vīsati, aparānipi lambī, mudupiṭṭhiko, parassa aṅgajātaṃ mukhena gaṇhāti, parassa aṅgajāte abhinisīdatīti imesaṃ catunnaṃ vasena ‘‘cattāri anulomapārājikānī’’ti vadanti, iti imāni ca cattāri, purimāni ca vīsatīti samodhānetvā sabbāneva catuvīsati pārājikāni veditabbāni. Na labhati bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsanti uposathādibhedaṃ saṃvāsaṃ bhikkhūhi saddhiṃ na labhati. Yathā pure, tathā pacchāti yathā pubbe gihikāle anupasampannakāle ca, pacchā pārājikaṃ āpannopi tatheva asaṃvāso hoti, natthi tassa bhikkhūhi saddhiṃ uposathādibhedo saṃvāsoti. Tatthāyasmante pucchāmīti tesu catūsu pārājikesu āyasmante ‘‘kaccittha parisuddhā’’ti pucchāmi. Kaccitthāti kacci ettha, etesu catūsu pārājikesu kacci parisuddhāti attho. Atha vā kaccittha parisuddhāti kacci parisuddhā attha, bhavathāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

คำว่า "อาวุโสทั้งหลาย ธรรมคือปาราชิก 4 ข้อนี้ ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว" นี้เป็นการแสดงปาราชิกที่ยกขึ้นแสดงไว้ในที่นี้เท่านั้น แต่พึงทราบปาราชิกทั้งหมด 24 ข้อ โดยรวมเข้าด้วยกัน ปาราชิก 24 ข้อนั้นคืออะไรบ้าง? ปาราชิก 4 ข้อที่มาในพระบาลีสำหรับภิกษุ และปาราชิก 4 ข้อที่ไม่ทั่วไปกับภิกษุสำหรับภิกษุณี รวมเป็น 8 ข้อ ปาราชิก 8 ข้อนั้น เมื่อรวมกับปาราชิก 11 ข้อที่เรียกว่า อภัพพภาวะ (ความเป็นผู้ไม่ควรบวช) ของบัณเฑาะก์เป็นต้น 11 จำพวก ก็เป็น 19 ข้อ เมื่อรวมกับปาราชิกที่ภิกษุณีปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์แล้วสึก (วิพภันตภาวะ) ก็เป็น 20 ข้อ และปาราชิกอื่นอีก 4 ข้อ คือ ภิกษุผู้มีอวัยวะเพศยาว, ภิกษุผู้มีหลังอ่อน, ภิกษุผู้ดูดอวัยวะเพศของผู้อื่นด้วยปาก, และภิกษุผู้ทับอวัยวะเพศของผู้อื่น (ด้วยการนั่งทับ) ปาราชิก 4 ข้อเหล่านี้เรียกว่า "อนุลอมปาราชิก" (ปาราชิกอนุโลม) เมื่อรวมปาราชิก 4 ข้อเหล่านี้กับปาราชิก 20 ข้อก่อนหน้านี้ ก็เป็นปาราชิกทั้งหมด 24 ข้อที่พึงทราบ คำว่า "ไม่พึงได้สังวาสกับภิกษุทั้งหลาย" คือ ไม่พึงได้สังวาสมีอุโบสถเป็นต้นกับภิกษุทั้งหลาย คำว่า "เหมือนเมื่อก่อน ฉันใด ฉันนั้น" คือ เหมือนเมื่อก่อนในสมัยเป็นคฤหัสถ์และในสมัยยังไม่เป็นอุปสัมบัน ฉันใด ภิกษุผู้ต้องปาราชิกแล้วในภายหลังก็ไม่พึงได้สังวาสฉันนั้น คือไม่มีสังวาสมีอุโบสถเป็นต้นกับภิกษุทั้งหลาย คำว่า "ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลาย" คือ ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายในปาราชิก 4 ข้อนั้นว่า "ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือยัง?" คำว่า "กัจจิตถะ" (กัจจิ เอตถะ) พึงแยกบทเป็น "กัจจิ เอตถะ" (ในปาราชิก 4 ข้อนี้ ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือยัง?) หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "กัจจิตถะ ปริสุทธา" คือ "ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือยัง?" ดังนี้เป็นอรรถ ส่วนที่เหลือทั้งหมดในประโยคนี้ชัดเจนอยู่แล้ว

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

Pārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาปาราชิกจบแล้ว

Saṅghādisesakaṇḍo

วรรณนาสังฆาทิเสส

Ime kho panāti idāni vattabbānaṃ abhimukhīkaraṇaṃ. Āyasmantoti sannipatitānaṃ piyavacanena ālapanaṃ. Terasāti gaṇanaparicchedo. Saṅghādisesāti evaṃnāmakā. Dhammāti āpattiyo. Uddesaṃ āgacchantīti sarūpena uddisitabbataṃ āgacchanti, na nidāne viya ‘‘yassa siyā āpattī’’ti sādhāraṇavacanamattena.

คำว่า "อิเม โข ปน" เป็นคำที่ทำให้ (อาบัติทั้งหลาย) ที่ควรกล่าวในบัดนี้ ปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า. คำว่า "อายัสมันโต" เป็นคำเรียกภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันด้วยถ้อยคำอันเป็นที่รัก. คำว่า "เตรสะ" เป็นการกำหนดจำนวน. คำว่า "สังฆาทิเสส" คืออาบัติทั้งหลายที่มีชื่ออย่างนี้. (อาบัติทั้งหลาย) ย่อมถึงซึ่งความเป็นสิ่งที่ควรยกขึ้นแสดงโดยรูปของตน ไม่ใช่ด้วยเพียงคำสามัญที่เกี่ยวข้องกับอาบัติทั้งหมดว่า "ยัสสะ สิยา อาปัตติ" เหมือนในนิทาน.

1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā

1. วรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการปล่อยน้ำอสุจิ

Saṃvijjati cetanā assāti sañcetanā, sañcetanāva sañcetanikā, sañcetanā vā assa atthīti sañcetanikā. Sukkavissaṭṭhīti sukkassa vissaṭṭhi, rāgūpatthambhādīsu yena kenaci aṅgajāte kammaññataṃ patte ārogyādīsu yaṃkiñci apadisitvā ajjhattarūpādīsu yattha katthaci mocanassādacetanāya nimitte upakkamantassa āsayadhātunānattato nīlādivasena (pārā. 239-240) dasavidhesu sukkesu yassa kassaci sukkassa ṭhānā cāvanāti attho. Aññatra supinantāti yā supine sukkavissaṭṭhi hoti, taṃ ṭhapetvā. Saṅghādisesoti yā aññatra supinantā sañcetanikā sukkavissaṭṭhi, ayaṃ saṅghādiseso nāma āpattinikāyoti attho. Vacanattho panettha saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādiseso. Kiṃ vuttaṃ hoti – imaṃ āpattiṃ āpajjitvā vuṭṭhātukāmassa yaṃ taṃ āpattivuṭṭhānaṃ, tassa ādimhi ceva parivāsadānatthāya, ādito sese majjhe mānattadānatthāya mūlāya paṭikassanena vā saha mānattadānatthāya, avasāne abbhānatthāya ca saṅgho icchitabbo, na hettha ekampi kammaṃ vinā saṅghena sakkā kātuṃ. Iti saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādisesoti.

เพราะมีเจตนาปรากฏอยู่ จึงชื่อว่า สัญเจตนา, สัญเจตนาเองนั่นแหละชื่อว่า สัญเจตนิกา, หรือเพราะมีเจตนาปรากฏอยู่ จึงชื่อว่า สัญเจตนิกา. คำว่า "สุกกะวิสัฏฐิ" คือการปล่อยน้ำอสุจิ. ความหมายคือ การเคลื่อนน้ำอสุจิอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาน้ำอสุจิ 10 ชนิด ซึ่งมีสีเขียวเป็นต้น (ปารา. 239-240) อันเนื่องมาจากความแตกต่างกันของธาตุอาศัย (เช่น เสมหะ ดี โลหิต) จากที่ตั้งของมัน โดยภิกษุผู้พยายามในนิมิตด้วยเจตนาที่ยินดีในการปล่อย (น้ำอสุจิ) ในอัชฌัตตรูปเป็นต้น ณ ที่ใดที่หนึ่ง โดยอ้างประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาประโยชน์มีอาโรคยะเป็นต้น เมื่ออวัยวะเพศถึงความพร้อมที่จะปล่อย (น้ำอสุจิ) ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเหตุมีราคะกำเริบเป็นต้น. คำว่า "เว้นจากฝัน" คือเว้นจากการปล่อยน้ำอสุจิที่เกิดขึ้นในฝัน. คำว่า "สังฆาทิเสส" คือกองอาบัติชื่อสังฆาทิเสสนี้ คือการปล่อยน้ำอสุจิที่มีเจตนาพร้อม ซึ่งเว้นจากฝัน. ส่วนอรรถแห่งบทในที่นี้คือ สังฆาทิเสส เพราะสงฆ์พึงประสงค์ทั้งในเบื้องต้นและในส่วนที่เหลือของอาบัติกองนี้. ความว่าอย่างไร? คือภิกษุผู้ประสงค์จะออกจากอาบัตินี้ที่ตนต้องแล้ว, การออกจากอาบัตินั้น สงฆ์พึงประสงค์ทั้งในเบื้องต้นเพื่อการให้ปริวาส, และในส่วนที่เหลือจากเบื้องต้นคือในท่ามกลางเพื่อการให้มานัต หรือเพื่อการให้มานัตพร้อมกับการชักเข้าหาอาบัติเดิม, และในที่สุดเพื่อการอัพภาน. เพราะกรรมแม้แต่อย่างหนึ่งในที่นี้ก็ไม่สามารถทำได้โดยปราศจากสงฆ์. ด้วยเหตุนี้ สงฆ์พึงประสงค์ทั้งในเบื้องต้นและในส่วนที่เหลือ จึงชื่อว่า สังฆาทิเสส.

Sāvatthiyaṃ seyyasakaṃ ārabbha upakkamitvā asucimocanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra supinantā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ. Sace pana parena attano aṅgajāte upakkamaṃ kāretvā mocāpeti, āpajjatiyeva. Cetetvā antamaso ākāse kaṭikampanenapi nimitte upakkamantassa sace na muccati, thullaccayaṃ. Sace pana antamaso yaṃ ekā khuddakamakkhikā piveyya, tattakampi ṭhānato muccati, dakasotaṃ anotiṇṇepi saṅghādiseso. Ṭhānato pana cutaṃ avassameva dakasotaṃ otarati, tasmā ‘‘dakasotaṃ otiṇṇamatte bahi nikkhante vā anikkhante vā saṅghādiseso’’ti (pārā. aṭṭha. 2.237) aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Anupakkamantassa ca, amocanādhippāyassa ca, supinaṃ passantassa ca, ummattakādīnañca muttepi anāpatti. Sīlavipatti, cetanā, upakkamo, muccananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājike vuttasadisānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี โดยปรารภภิกษุรูปหนึ่ง (ชื่อเสยยสกะ) ผู้พยายามในเรื่องการปล่อยน้ำอสุจิ. คำว่า "เว้นจากฝัน" นี้เป็นอนุบัญญัติในที่นี้, เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป, เป็นอนาณัตติกะ (ไม่เป็นอาณัติ). แต่ถ้าภิกษุให้ผู้อื่นทำความพยายามในอวัยวะเพศของตนแล้วให้ (น้ำอสุจิ) เคลื่อน, ก็เป็นอาบัติเท่านั้น. แม้ภิกษุผู้พยายามในนิมิตด้วยการกระดิกเอวในอากาศโดยเจตนา หาก (น้ำอสุจิ) ไม่เคลื่อน, เป็นถุลลัจจัย. แต่ถ้า (น้ำอสุจิ) เคลื่อนจากที่ตั้ง แม้เพียงเท่าที่แมลงวันตัวเล็กๆ ตัวหนึ่งจะดื่มได้, แม้ยังไม่ถึงท่อปัสสาวะ ก็เป็นสังฆาทิเสส. แต่ (น้ำอสุจิ) ที่เคลื่อนจากที่ตั้ง ย่อมถึงท่อปัสสาวะอย่างแน่นอน. เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า "เมื่อถึงท่อปัสสาวะแล้ว ไม่ว่าจะออกมาข้างนอกหรือไม่ก็ตาม เป็นสังฆาทิเสส" (ปารา. อรรถกถา 2.237). อนาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่พยายาม, ผู้ไม่มีความประสงค์จะปล่อย, ผู้ฝัน, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น แม้ (น้ำอสุจิ) จะเคลื่อน. สิกขาบทนี้จัดเป็นศีลวิบัติ, องค์ 3 ในสิกขาบทนี้คือ เจตนา, ความพยายาม, และการเคลื่อน (ของน้ำอสุจิ). สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนที่กล่าวไว้ในปาราชิกข้อที่ 1.

Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการปล่อยน้ำอสุจิ จบแล้ว.

2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā

2. วรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการจับต้องกาย

Dutiye otiṇṇoti yakkhādīhi viya sattā anto uppajjantena rāgena vā otiṇṇo, kūpādīni viya sattā asamapekkhitvā rajjanīye ṭhāne rajjanto sayaṃ vā rāgaṃ otiṇṇo, kāyasaṃsaggarāgasamaṅgissetaṃ adhivacanaṃ. Vipariṇatena cittenāti parisuddhabhavaṅgasantatisaṅkhātaṃ pakatiṃ vijahitvā aññathā pavattena, virūpaṃ vā pariṇatena yathā parivattamānaṃ virūpaṃ hoti, evaṃ vuttarāgavasena parivattetvā ṭhitena cittenāti attho. Mātugāmena saddhinti tadahujātāyapi jīvamānakamanussitthiyā saddhiṃ. Kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyāti hatthaggahaṇādikaāyasampayogaṃ kāyamissībhāvaṃ samāpajjeyya. Hatthaggāhaṃ vātiādi panassa vitthārena atthadassanaṃ. Tattha hattho nāma kapparato paṭṭhāya yāva agganakhā. Veṇī nāma vinandhitvā vā avinandhitvā vā suddhakesehi vā nīlādivaṇṇasuttakusumakahāpaṇamālāsuvaṇṇacīrakamuttāvaḷiādīsu aññataramissehi vā katakesakalāpassetaṃ adhivacanaṃ. Veṇiggahaṇena cettha kesāpi gahitāyeva saddhiṃ lomehi. Iti vuttalakkhaṇassa hatthassa gahaṇaṃ hatthaggāho, veṇiyā gahaṇaṃ veṇiggāho. Avasesassa sarīrassa parāmasanaṃ aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ nāma. Yo taṃ hatthaggāhaṃ vā veṇiggāhaṃ vā aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ samāpajjeyya, tassa saṅghādiseso nāma āpattinikāyo hotīti.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า โอติณโณ คือ (ภิกษุ) ผู้ถูกราคะที่เกิดขึ้นภายในครอบงำ เหมือนสัตว์ถูกพวกยักษ์เป็นต้นเข้าสิง หรือ (ภิกษุ) ผู้ตกไปสู่ราคะด้วยตนเอง เพราะความกำหนัดในอารมณ์ที่น่ากำหนัดโดยไม่พิจารณา (ตามความเป็นจริง) เหมือนสัตว์ตกลงไปในบ่อเป็นต้น คำนี้เป็นชื่อของภิกษุผู้ประกอบด้วยราคะในการถูกต้องกาย. คำว่า ด้วยจิตที่แปรปรวน คือด้วยจิตที่ดำเนินไปเป็นอย่างอื่น โดยละทิ้งสภาวะปกติที่เรียกว่ากระแสภวังค์อันบริสุทธิ์ หรือด้วยจิตที่แปรปรวนไปอย่างผิดปกติ คือด้วยจิตที่ตั้งอยู่โดยแปรปรวนไปด้วยอำนาจของราคะในการถูกต้องกายที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. คำว่า กับมาตุคาม คือกับหญิงมนุษย์ผู้ยังมีชีวิตอยู่ แม้ที่เกิดในวันนั้นก็ตาม. คำว่า พึงถึงการถูกต้องกาย คือพึงถึงการประสมกาย มีการจับมือเป็นต้น พึงถึงความเป็นผู้มีกายระคนกัน. ส่วนคำว่า การจับมือเป็นต้น เป็นการแสดงเนื้อความโดยพิสดารของสิกขาบทนี้. ในบรรดาคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า มือ คือส่วนตั้งแต่ข้อศอกไปจนถึงปลายเล็บ. ที่ชื่อว่า เปีย นี้เป็นชื่อของมวยผมที่ทำขึ้น ไม่ว่าจะถักเปียหรือไม่ถักเปียก็ตาม ด้วยผมล้วนๆ หรือด้วยผมที่ระคนด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งมีด้ายสีเขียวเป็นต้น ดอกไม้ พวงมาลัยเงิน เครื่องประดับทอง และสร้อยไข่มุกเป็นต้น. ในสิกขาบทนี้ การจับเปียนั้นรวมถึงการจับเส้นผมพร้อมกับขนด้วย. การจับมือที่มีลักษณะดังกล่าวมาแล้วชื่อว่า หัตถัคคาหะ (การจับมือ) การจับเปียชื่อว่า เวณีคคาหะ (การจับเปีย). การลูบคลำร่างกายส่วนที่เหลือ หรือการลูบคลำอวัยวะอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อัญญะตะระอังคะปะรามะสะนะ. ภิกษุใดพึงถึงการจับมือ หรือการจับเปีย หรือการลูบคลำอวัยวะอย่างใดอย่างหนึ่งนั้น กองอาบัติชื่อสังฆาทิเสสย่อมมีแก่ภิกษุนั้น.

Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha kāyasaṃsaggasamāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, itthiyā itthisaññino antamaso lomena lomaṃ phusantassāpi, itthiyā vā phusiyamānassa sevanādhippāyena vāyamitvā phassaṃ paṭijānantassa saṅghādiseso. Ekena pana hatthena gahetvā dutiyena hatthena divasampi tattha tattha phusantassa ekāva āpatti, aggahetvā phusanto pana sace sīsato yāva pādā, tāva kāyato hatthaṃ amocentoyeva phusati, ekāva āpatti, pañcannaṃ aṅgulīnaṃ ekato gahaṇepi ekāyeva. Sace pana nānitthīnaṃ pañcaṅguliyo ekato gaṇhāti, pañca āpattiyo. Itthiyā vematikassa, paṇḍakapurisatiracchānagatasaññissa ca thullaccayaṃ, tathā kāyena kāyappaṭibaddhena, amanussitthipaṇḍakehi ca saddhiṃ kāyasaṃsaggepi. Manussitthiyā pana kāyappaṭibaddhena kāyappaṭibaddhādīsu, purisakāyaphusanādīsu ca dukkaṭaṃ. Itthiyā phusiyamānassa sevanādhippāyassāpi kāyena avāyamitvā phassaṃ paṭijānantassa, mokkhādhippāyena itthiṃ phusantassa, asañcicca, assatiyā, ajānantassa, asādiyantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, manussitthī, itthisaññitā, kāyasaṃsaggarāgo, tena rāgena vāyāmo, hatthaggāhādisamāpajjananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājike vuttasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระอุทายีเถระ ในเรื่องการถึงการถูกต้องกาย เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นสังฆาทิเสสแก่ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นหญิง แม้เพียงใช้ขนถูกต้องขน หรือแก่ภิกษุผู้ถูกหญิงถูกต้องแล้ว มีความประสงค์จะเสพ พยายามแล้วรู้รสสัมผัส. แต่ถ้าภิกษุใช้มือข้างหนึ่งจับแล้วใช้มือที่สองถูกต้องไปในที่นั้นๆ ตลอดทั้งวัน เป็นอาบัติเดียว. ส่วนภิกษุผู้ถูกต้องโดยไม่จับ แต่ไม่ยอมปล่อยมือจากกายตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า หากถูกต้องอยู่เช่นนั้น ก็เป็นอาบัติเดียว แม้การจับนิ้วทั้ง ๕ พร้อมกัน ก็เป็นอาบัติเดียว. แต่ถ้าจับนิ้ว ๕ นิ้วของหญิงต่างคนกันพร้อมกัน เป็นอาบัติ ๕ ตัว. เป็นถุลลัจจัยแก่ภิกษุผู้สงสัยในหญิง และแก่ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นบัณเฑาะก์ เป็นชาย หรือเป็นสัตว์เดรัจฉาน (ในหญิง). เช่นเดียวกัน แม้ในการถูกต้องกายด้วยของเนื่องด้วยกาย และในการถูกต้องกายระคนกับนางอมนุษย์และบัณเฑาะก์ ก็เป็นถุลลัจจัย. แต่เป็นทุกกฏในการถูกต้องของเนื่องด้วยกายของหญิงมนุษย์ด้วยของเนื่องด้วยกาย (ของตน) เป็นต้น และในการถูกต้องกายชายเป็นต้น. อนาบัติแก่ภิกษุผู้ถูกหญิงถูกต้องแล้ว แม้มีความประสงค์จะเสพ แต่ไม่ได้พยายามด้วยกายแล้วรู้รสสัมผัส, ผู้ถูกต้องหญิงด้วยความประสงค์จะให้พ้นไป, ผู้ไม่จงใจ, ผู้ไม่มีสติ, ผู้ไม่รู้, ผู้ไม่ยินดี และแก่ภิกษุบ้าเป็นต้น. องค์แห่งสิกขาบทนี้มี ๕ คือ ศีลวิบัติ, หญิงมนุษย์, ความสำคัญว่าเป็นหญิง, ราคะในการถูกต้องกาย, ความพยายามด้วยราคะนั้น และการถึงการจับมือเป็นต้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนที่กล่าวไว้ในปาราชิกสิกขาบทที่ ๑.

Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการถูกต้องกาย จบแล้ว.

3. Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā

3. วรรณนาสิกขาบทว่าด้วยวาจาชั่วหยาบ

Tatiye otiṇṇatā ca vipariṇatacittatā ca duṭṭhullavācassādarāgavasena veditabbā. Mātugāmanti duṭṭhullāduṭṭhullasaṃlakkhaṇasamatthaṃ manussitthiṃ. Duṭṭhullāhivācāhīti vaccamaggapassāvamaggemethunadhammappaṭisaṃyuttāhi vācāhi. Obhāseyyāti avabhāseyya, vaṇṇāvaṇṇayācanaāyācanapucchanapaṭipucchanaācikkhaṇānusāsanaakkosanavasena nānappakāraṃ asaddhammavacanaṃ vadeyya. Yathā tanti ettha nti nipātamattaṃ, yathā yuvā yuvatinti attho. Etena obhāsane nirāsaṅkabhāvaṃ dasseti. Methunupasaṃhitāhītiidaṃ duṭṭhullavācāya sikhāpattalakkhaṇadassanaṃ. Saṅghādisesoti dvinnaṃ maggānaṃ vasena vaṇṇāvaṇṇehi vā methunayācanādīhi vā ‘‘sikharaṇīsi, saṃbhinnāsi, ubhatobyañjanakāsī’’ti imesu tīsu aññatarena akkosavacanena vā mātugāmaṃ obhāsantassa saṅghādiseso nāma āpattinikāyo hotīti.

ในสิกขาบทที่ ๓ ความเป็นผู้เข้าถึงแล้ว (ซึ่งราคะ) และความเป็นผู้มีจิตวิปริต พึงทราบโดยอำนาจแห่งราคะที่ยินดีในวาจาชั่วหยาบ. คำว่า มาตุคาม หมายถึงหญิงมนุษย์ผู้สามารถกำหนดรู้ได้ซึ่งวาจาชั่วหยาบและวาจาไม่ชั่วหยาบ. คำว่า ด้วยวาจาชั่วหยาบ หมายถึงด้วยวาจาที่เกี่ยวเนื่องด้วยวัจจมรรค (ทวารหนัก) ปัสสาวมรรค (ทวารเบา) และเมถุนธรรม. คำว่า พึงพูดล่วงเกิน คือพึงพูดครอบงำ หรือพึงกล่าววาจาอันเป็นอสัทธรรมหลายประการ โดยอำนาจแห่งการชมเชย การติเตียน การขอ การอ้อนวอน การถาม การถามย้อน การบอก การสั่งสอน และการด่า. ในบทว่า ยถา ตัง นี้ คำว่า ตัง เป็นเพียงนิบาต มีอรรถว่า เหมือนชายหนุ่มพูดกับหญิงสาว. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้ไม่มีความรังเกียจในการพูดล่วงเกิน. คำว่า ที่ประกอบด้วยเมถุน นี้ เป็นการแสดงลักษณะที่ถึงที่สุดแห่งอาบัติของวาจาชั่วหยาบ. คำว่า สังฆาทิเสส คือภิกษุผู้พูดล่วงเกินมาตุคาม โดยอำนาจแห่งมรรคทั้งสอง ด้วยการชมเชยหรือการติเตียน หรือด้วยการขอเมถุนเป็นต้น หรือด้วยวาจาที่เป็นคำด่าอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๓ คำนี้ว่า 'เธอเป็นหญิงมีอวัยวะเพศยื่น' 'เธอเป็นหญิงมีทวารร่วม' 'เธอเป็นหญิงมีสองเพศ' กองอาบัติชื่อสังฆาทิเสสย่อมมีแก่ภิกษุนั้น.

Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha duṭṭhullavācāhi obhāsanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, itthiyā itthisaññino antamaso hatthamuddāyapi vuttanayena obhāsantassa sace sā tamatthaṃ tasmiṃyeva khaṇe jānāti, saṅghādiseso. Paṇḍake thullaccayaṃ. Tasmiṃyeva itthisaññino dukkaṭaṃ. Punappunaṃ obhāsantassa, sambahulā ca itthiyo ekavācāya obhāsantassa vācāgaṇanāya ceva itthigaṇanāya ca āpattiyo. Sace yaṃ itthiṃ obhāsati, sā na jānāti, thullaccayaṃ. Adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ ādissa vaṇṇādibhaṇanepi thullaccayaṃ. Paṇḍake dukkaṭaṃ, ubbhakkhakaṃ adhojāṇumaṇḍalaṃ kāyappaṭibaddhañca ādissa vaṇṇādibhaṇane sabbattha dukkaṭaṃ. Atthadhammaanusāsanipurekkhārānaṃ ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, manussitthī, itthisaññitā, duṭṭhullavācassādarāgo, tena rāgena obhāsanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Adinnādānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการพูดล่วงเกินด้วยวาจาหยาบคาย ปรารภพระอุทายีเถระ ณ เมืองสาวัตถี เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป ไม่มีการสั่ง ภิกษุผู้มีความสำคัญในหญิงว่าเป็นหญิง พูดล่วงเกินด้วยวาจาหยาบคาย แม้ที่สุดด้วยการทำนิ้วมือ โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ถ้าหญิงนั้นรู้ความหมายนั้นในขณะนั้นเอง เป็นสังฆาทิเสส ในบัณเฑาะก์ เป็นถุลลัจจัย ในบัณเฑาะก์นั้นเอง ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นหญิง เป็นทุกกฏ ภิกษุผู้พูดล่วงเกินซ้ำๆ และภิกษุผู้พูดล่วงเกินหญิงหลายคนด้วยวาจาเดียว ย่อมมีอาบัติเท่าจำนวนวาจาและเท่าจำนวนหญิง ถ้าหญิงที่ภิกษุพูดล่วงเกินนั้นไม่รู้ความหมาย เป็นถุลลัจจัย แม้การพรรณนาคุณเป็นต้น โดยอ้างถึงอวัยวะใต้กระดูกไหปลาร้าขึ้นไปถึงเหนือเข่า เป็นถุลลัจจัย ในบัณเฑาะก์ เป็นทุกกฏ การพรรณนาคุณเป็นต้น โดยอ้างถึงอวัยวะเหนือกระดูกไหปลาร้าลงไปถึงใต้เข่า และสิ่งที่เนื่องด้วยกาย เป็นทุกกฏในทุกกรณี ภิกษุผู้มุ่งประโยชน์ในอรรถ ในธรรม หรือในการสั่งสอน และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์ ๕ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความวิบัติแห่งศีล, หญิงมนุษย์, มีความสำคัญว่าเป็นหญิง, ราคะที่ยินดีในวาจาหยาบคาย, การพูดล่วงเกินด้วยราคะนั้น, และการรู้ความหมายในขณะนั้น มีสมุฏฐานเหมือนอทินนาทาน เป็นกิริยา มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น มีจิต เป็นโลกวัชชะ เป็นกายกรรม เป็นวจีกรรม เป็นอกุศลจิต มีสองเวทนา

Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยวาจาหยาบคาย จบแล้ว

4. Attakāmasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบำเรอเพื่อประโยชน์ตน

Catutthe otiṇṇatā ca vipariṇatacittatā ca attakāmapāricariyāvasena veditabbā. Mātugāmassa santiketi duṭṭhullobhāsane vuttappakārāya itthiyā samīpe. Attakāmapāricariyāyāti methunadhammasaṅkhātena kāmena pāricariyā kāmapāricariyā, attano atthāya kāmapāricariyā attakāmapāricariyā, attanā vā kāmitā icchitāti attakāmā, sayaṃ methunarāgavasena patthitāti attho, attakāmā ca sā pāricariyā cāti attakāmapāricariyā, tassā attakāmapāricariyāya. Vaṇṇaṃ bhāseyyāti guṇaṃ ānisaṃsaṃ pakāseyya. Etadaggantiādi tassā attakāmapāricariyāya vaṇṇabhāsanākāranidassanaṃ. Tatrāyaṃ padasambandhavaseneva saṅkhepattho – yā mādisaṃ pāṇātipātādīhi virahitattā sīlavantaṃ methunadhammā virahitattā brahmacāriṃ tadubhayenāpi kalyāṇadhammaṃ etena dhammena paricareyya abhirameyya, tassā evaṃ mādisaṃ paricarantiyā yā ayaṃ pāricariyā nāma, etadaggaṃ pāricariyānanti. Methunupasaṃhitena saṅghādisesoti evaṃ attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsanto ca ‘‘arahasi tvaṃ mayhaṃ methunadhammaṃ dātu’’ntiādinā methunappaṭisaṃyutteneva vacanena yo bhāseyya, tassa saṅghādiseso.

ในสิกขาบทที่ ๔ ความเป็นผู้ถูกราคะครอบงำและความเป็นผู้มีจิตวิปริต พึงทราบโดยอำนาจแห่งการบำเรอเพื่อประโยชน์ตน คำว่า 'ใกล้มาตุคาม' หมายถึง ใกล้หญิงผู้มีประเภทดังที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการพูดล่วงเกินด้วยวาจาหยาบคาย คำว่า 'อัตตกามปาริจริยา' คือ การบำเรอด้วยกามที่เรียกว่าเมถุนธรรม ชื่อว่า กามปาริจริยา การบำเรอด้วยกามเพื่อประโยชน์ตน ชื่อว่า อัตตกามปาริจริยา อีกอย่างหนึ่ง การบำเรอที่ตนปรารถนาหรือต้องการ ชื่อว่า อัตตกามะ มีอรรถว่า ตนเองปรารถนาด้วยอำนาจแห่งเมถุนราคะ และการบำเรอนั้นเป็นสิ่งที่ตนปรารถนา จึงชื่อว่า อัตตกามปาริจริยา เพื่ออัตตกามปาริจริยานั้น คำว่า 'พึงพรรณนาคุณ' คือ พึงประกาศคุณและอานิสงส์ คำว่า 'เอตทัคคัง' เป็นต้น เป็นการแสดงลักษณะแห่งการพรรณนาคุณของอัตตกามปาริจริยานั้น ในคำนั้น มีเนื้อความโดยย่อตามการเชื่อมโยงบทดังนี้ว่า 'หญิงใดพึงบำเรอ พึงให้ความเพลิดเพลินแก่บุคคลผู้เช่นกับเรา ผู้มีศีลเพราะปราศจากปาณาติบาตเป็นต้น ผู้ประพฤติพรหมจรรย์เพราะปราศจากเมถุนธรรม ผู้มีธรรมอันงามด้วยเหตุทั้งสองนั้น ด้วยธรรมนี้ (คือเมถุนธรรม) การบำเรอใดของหญิงนั้นผู้บำเรอซึ่งบุคคลเช่นกับเราอย่างนี้ การบำเรอนั้นเป็นยอดแห่งการบำเรอทั้งหลาย' คำว่า 'เป็นสังฆาทิเสสที่เกี่ยวข้องกับเมถุน' คือ ภิกษุผู้พรรณนาคุณของอัตตกามปาริจริยาอย่างนี้ และภิกษุใดพึงกล่าวด้วยวาจาที่เกี่ยวข้องกับเมถุนธรรมเท่านั้น เป็นต้นว่า 'เธอควรให้เมถุนธรรมแก่เรา' ภิกษุนั้นเป็นสังฆาทิเสส

Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha attakāmapāricariyāya vaṇṇabhāsanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, itthiyā itthisaññino antamaso hatthamuddāyapi vuttanayeneva attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsantassa sace sā tamatthaṃ tasmiṃyeva khaṇe jānāti, saṅghādiseso. No ce jānāti, thullaccayaṃ. Paṇḍake paṇḍakasaññinopi thullaccayaṃ. Tasmiṃyeva itthisaññino dukkaṭaṃ. Cīvarādīhi vatthukāmehi pāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsantassa ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, manussitthī, itthisaññitā, attakāmapāricariyāya rāgo, tena rāgena vaṇṇabhaṇanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni duṭṭhullobhāsane vuttasadisānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการพรรณนาคุณแห่งอัตตกามปาริจริยา ปรารภพระอุทายีเถระ ณ เมืองสาวัตถี เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป ไม่มีการสั่ง ภิกษุผู้มีความสำคัญในหญิงว่าเป็นหญิง พรรณนาคุณแห่งอัตตกามปาริจริยา แม้ที่สุดด้วยการทำนิ้วมือ โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ถ้าหญิงนั้นรู้ความหมายนั้นในขณะนั้นเอง เป็นสังฆาทิเสส ถ้าไม่รู้ความหมาย เป็นถุลลัจจัย ในบัณเฑาะก์ แม้มีความสำคัญว่าเป็นบัณเฑาะก์ ก็เป็นถุลลัจจัย ในบัณเฑาะก์นั้นเอง ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นหญิง เป็นทุกกฏ ภิกษุผู้พรรณนาคุณแห่งการบำเรอด้วยวัตถุกามมีจีวรเป็นต้น และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์ ๕ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความวิบัติแห่งศีล, หญิงมนุษย์, มีความสำคัญว่าเป็นหญิง, ราคะในอัตตกามปาริจริยา, การพรรณนาคุณด้วยราคะนั้น, และการรู้ความหมายในขณะนั้น สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการพูดล่วงเกินด้วยวาจาหยาบคาย

Attakāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบำเรอเพื่อประโยชน์ตน จบแล้ว

5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อ

Pañcame sañcarittanti itthipurisānaṃ antare saṃcaraṇabhāvaṃ. Samāpajjeyyāti sammā paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇāni karonto āpajjeyya. Itthiyā vātiādi samāpajjanākāradassanaṃ. Tattha itthiyā vā purisamatinti purisena vā tassa mātāpitādīhi vā pesito purisassa matiṃ adhippāyaṃ itthiyā āroceyyāti attho. Purisassa vā itthimatinti itthiyā vā tassā mātāpitādīhi vā pesito itthiyā matiṃ adhippāyaṃ purisassa āroceyyāti attho. Jāyattane vā jārattane vāti jāyabhāve vā jārabhāve vā. Purisassa hi matiṃ itthiyā ārocento jāyattane āroceti, itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane āroceti. Apica purisasseva matiṃ itthiyā ārocento jāyattane vā āroceti nibaddhabhariyabhāve, jārattane vā micchācārabhāve, tenevassa padabhājane (pārā. 302) ‘‘jāyattane vāti jāyā bhavissasi, jārattane vāti jārī bhavissasī’’ti vuttaṃ. Eteneva upāyena itthiyā matiṃ purisassa ārocanepi ‘‘pati bhavissasi, jāro bhavissasī’’ti vattabbatā veditabbā. Antamaso taṅkhaṇikāyapīti sabbantimena paricchedena yā ayaṃ taṅkhaṇe muhuttamatte saṃvasitabbato ‘‘taṅkhaṇikā’’ti vuccati, muhuttikāti attho. Tassāpi ‘‘muhuttikā bhavissasī’’ti evaṃ purisassa matiṃ ārocentassa saṅghādiseso, eteneva upāyena ‘‘muhuttiko bhavissasī’’ti evaṃ purisassa itthimatiṃ ārocentopi saṅghādisesaṃ āpajjatīti veditabbo.

ในอรรถกถาสิกขาบทที่ ๕ บทว่า สญฺจริตฺตํ คือ ความเป็นผู้เที่ยวไปในระหว่างหญิงและชาย (ความเป็นสื่อ). บทว่า สมาปชฺเชยฺย คือ พึงถึงพร้อมด้วยการรับ การสอบสวน และการนำความกลับมาบอกอย่างดี. บทว่า อิตฺถิยา วา เป็นต้น เป็นการแสดงลักษณะแห่งการถึงพร้อม. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิตฺถิยา วา ปุริสมตึ มีความหมายว่า ชายเอง หรือพวกมารดาบิดาเป็นต้นของชายนั้นส่งไปแล้ว พึงบอกความประสงค์คือความจงใจของชายแก่หญิง. บทว่า ปุริสสฺส วา อิตฺถิมตึ มีความหมายว่า หญิงเอง หรือพวกมารดาบิดาเป็นต้นของหญิงนั้นส่งไปแล้ว พึงบอกความประสงค์ของหญิงแก่ชาย. บทว่า ชายตฺตเน วา ชารตฺตเน วา คือ เพื่อความเป็นภรรยา หรือเพื่อความเป็นชู้. ด้วยว่า ภิกษุเมื่อบอกความประสงค์ของชายแก่หญิง ย่อมบอกเพื่อความเป็นภรรยา, เมื่อบอกความประสงค์ของหญิงแก่ชาย ย่อมบอกเพื่อความเป็นชู้. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุเมื่อบอกความประสงค์ของชายเท่านั้นแก่หญิง ย่อมบอกเพื่อความเป็นภรรยา คือในฐานะที่เป็นภรรยาประจำ หรือบอกเพื่อความเป็นชู้ คือในฐานะที่เป็นมิจฉาจาร, เพราะเหตุนั้น ในบทภาชนีย์แห่งบทนั้น (ปารา. ๓๐๒) ท่านจึงกล่าวว่า 'ชายตฺตเน วา คือ เธอจักเป็นภรรยา, ชารตฺตเน วา คือ เธอจักเป็นชู้'. ด้วยอุบายนี้เอง แม้ในการบอกความประสงค์ของหญิงแก่ชาย ก็พึงทราบว่าควรกล่าวว่า 'จักเป็นสามี, จักเป็นชู้'. บทว่า อนฺตมโส ตงฺขณิกายปิ คือ ด้วยการกำหนดอย่างต่ำที่สุด หญิงใดที่ชื่อว่า ตังขณิกา เพราะพึงอยู่ร่วมกันในขณะนั้นเพียงชั่วครู่หนึ่ง มีอรรถว่า มุหุตติกา (หญิงชั่วครู่). แม้แก่หญิงนั้น ภิกษุผู้บอกความประสงค์ของชายอย่างนี้ว่า 'เธอจักเป็นหญิงชั่วครู่' เป็นสังฆาทิเสส, ด้วยอุบายนี้เอง ภิกษุแม้ผู้บอกความประสงค์ของหญิงแก่ชายอย่างนี้ว่า 'เธอจักเป็นชายชั่วครู่' ก็พึงทราบว่าต้องอาบัติสังฆาทิเสส.

Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha sañcarittasamāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘antamaso taṅkhaṇikāyapī’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, ‘‘paṭiggaṇhāti, vīmaṃsati, antevāsiṃ paccāharāpetī’’tiiminā (pārā. 338) nayena sāṇattikaṃ, aññatra nālaṃvacanīyāya yāya kāyaci itthiyā antamaso mātuyāpi purisamatiṃ ārocento ‘‘hohi kira bhariyā dhanakkītā’’ti vattukāmo sacepi chandavāsinīādīsu aññatarākārena ārocetvā tāya ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitepi asampaṭicchitepi puna āgantvā yena pahito, tassa taṃ pavattiṃ āroceti, saṅghādisesaṃ āpajjati. Sā pana tassa bhariyā hotu vā, mā vā, akāraṇametaṃ. Sacepi yassā santikaṃ pesito, taṃ adisvā aññatarassa avassārocanakassa ‘‘ārocehī’’ti vatvā paccāharati, āpajjatiyeva. ‘‘Māturakkhitaṃ brūhī’’ti pesitassa pana gantvā aññaṃ piturakkhitādīsu aññataraṃ vadantassa visaṅketaṃ hoti, purisassa vā itthiyā vā vacanaṃ ‘‘sādhū’’ti kāyena vā vācāya vā ubhayena vā paṭiggaṇhitvā tassā itthiyā vā purisassa vā ārocetvā vā ārocāpetvā vā puna yena pesito, tassa taṃ pavattiṃ sayaṃ ārocentassa vā aññena ārocāpentassa vā saṅghādiseso. Ettāvatā hi ‘‘paṭiggaṇhāti, vīmaṃsati, paccāharatī’’tiidaṃ aṅgattayaṃ sampāditameva hoti, ito pana yehi kehici dvīhi aṅgehi, paṇḍake ca aṅgattayenāpi thullaccayaṃ. Ekena dukkaṭaṃ. Saṅghassa vā cetiyassa vā gilānassa vā kiccena gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้ว ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุทายีเถระ ในเรื่องการถึงพร้อมซึ่งความเป็นสื่อ. บทว่า อนฺตมโส ตงฺขณิกายปิ นี้ เป็นอนุปบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสาธารณบัญญัติ. ด้วยนัยว่า 'รับ, สอบสวน, ให้ศิษย์นำความกลับไปบอก' (ปารา. ๓๓๘) นี้ เป็นสิกขาบทที่มีการสั่ง (สาณัตติกะ). เว้นหญิงที่ไม่ควรพูดด้วย (นลาลวจนียา) บอกความประสงค์ของชายแก่หญิงคนใดคนหนึ่ง แม้ที่สุดแก่มารดา โดยประสงค์จะกล่าวว่า 'จงเป็นภรรยาที่ซื้อมาด้วยทรัพย์เถิด' หากบอกด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาหญิงที่อยู่ด้วยความสมัครใจเป็นต้น แม้เมื่อหญิงนั้นรับว่า 'ดีแล้ว' หรือไม่รับก็ตาม กลับมาแล้วบอกเรื่องนั้นแก่ผู้ที่ส่งไป ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสส. ก็หญิงนั้นจะเป็นภรรยาของเขาหรือไม่ก็ตาม ข้อนั้นไม่ใช่เหตุ (ไม่ใช่สาระสำคัญ). แม้หากว่าถูกส่งไปหาหญิงใด ไม่พบหญิงนั้น แล้วบอกแก่คนอื่นที่ต้องบอกแน่ๆ ว่า 'จงบอกให้ด้วย' แล้วกลับมา ก็ต้องอาบัติเช่นกัน. ส่วนภิกษุที่ถูกส่งไปว่า 'จงบอกหญิงที่มารดาคุ้มครอง' แต่ไปบอกหญิงอื่นในบรรดาหญิงที่บิดาคุ้มครองเป็นต้น ย่อมเป็นวิสังเกต (ผิดนัด/ผิดตัว). ภิกษุรับคำของชายหรือหญิงว่า 'ดีแล้ว' ด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยทั้งสอง แล้วบอกแก่หญิงนั้นหรือชายนั้นเอง หรือให้ผู้อื่นบอก แล้วกลับไปบอกเรื่องนั้นแก่ผู้ที่ส่งไปเอง หรือให้ผู้อื่นบอก ก็เป็นสังฆาทิเสส. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ องค์ ๓ คือ 'รับ, สอบสวน, นำความกลับมาบอก' นี้ เป็นอันสำเร็จแล้ว. แต่หากมีองค์ ๒ อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือในบัณเฑาะก์แม้มีองค์ ๓ ก็เป็นถุลลัจจัย. หากมีองค์เดียว เป็นทุกกฏ. ภิกษุผู้ไปด้วยกิจของสงฆ์ หรือของเจดีย์ หรือของภิกษุไข้ และพวกคนบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ.

Sīlavipatti, yesu sañcarittaṃ samāpajjati, tesaṃ manussajātikatā, na nālaṃvacanīyatā,

เป็นสีลวิบัติ. องค์แห่งสิกขาบทนี้คือ: ความเป็นมนุษย์ของหญิงและชายที่ตนทำหน้าที่เป็นสื่อให้, ความเป็นผู้ควรพูดด้วย (ไม่เป็นนลาลวจนียา),

Paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇānīti imānettha pañca aṅgāni. Chasamuṭṭhānaṃ, paṇṇattiṃ vā alaṃvacanīyabhāvaṃ vā ajānantassa kāyavikārena sāsanaṃ gahetvā tatheva vīmaṃsitvā tatheva paccāharantassa kāyato samuṭṭhāti. ‘‘Itthannāmā āgamissati, tassā cittaṃ jāneyyāthā’’ti kenaci vutte ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ āgataṃ vatvā puna tasmiṃ purise āgate ārocentassa kāyena kiñci akatattā vācato samuṭṭhāti. Vācāya ‘‘sādhū’’ti sāsanaṃ gahetvā aññena karaṇīyena tassā gharaṃ gantvā aññattha vā gamanakāle taṃ disvā vacībhedena vīmaṃsitvā punapi aññeneva kāraṇena tato apakkamma kadācideva taṃ purisaṃ disvā ārocentassāpi vācato samuṭṭhāti. Paṇṇattiṃ ajānantassa pana khīṇāsavassāpi pituvacanena gantvā alaṃvacanīyaṃ mātarampi ‘‘ehi me pitaraṃ upaṭṭhāhī’’ti vatvā paccāharantassa kāyavācato samuṭṭhāti. Imāni tīṇi acittakasamuṭṭhānāni. Tadubhayaṃ pana jānitvā eteheva tīhi nayehi samāpajjantassa tāneva tīṇi tadubhayajānanacittena sacittakāni honti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, kusalādivasena cettha tīṇi cittāni, sukhādivasena tisso vedanāti.

การรับ, การสอบสวน, การนำความกลับมาบอก เหล่านี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้. มีสมุฏฐาน ๖. ภิกษุผู้ไม่รู้พระบัญญัติ หรือไม่รู้ความเป็นผู้ควรพูดด้วย รับคำสั่งด้วยอาการทางกาย แล้วสอบสวนด้วยอาการทางกายอย่างนั้น แล้วนำความกลับมาบอกด้วยอาการทางกายอย่างนั้น ย่อมเกิดจากกาย. เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'หญิงชื่อนี้จะมา ท่านจงรู้ใจของนาง' ภิกษุรับคำว่า 'ดีแล้ว' แล้วบอกแก่หญิงที่มานั้น เมื่อชายนั้นมาอีกก็บอกเรื่องนั้น เพราะไม่ได้ทำอะไรด้วยกาย ย่อมเกิดจากวาจา. ภิกษุรับคำสั่งด้วยวาจาว่า 'ดีแล้ว' แล้วไปที่บ้านของหญิงนั้นด้วยกิจอื่น หรือเห็นหญิงนั้นในเวลาไปที่อื่น แล้วสอบสวนด้วยการเปล่งวาจา แล้วหลีกไปจากที่นั้นด้วยเหตุอื่นอีก ต่อมาเห็นชายนั้นจึงบอกเรื่องนั้น ย่อมเกิดจากวาจาเช่นกัน. ส่วนภิกษุผู้ไม่รู้พระบัญญัติ แม้เป็นพระขีณาสพ ไปด้วยคำของบิดา แล้วบอกแม้มารดาผู้ควรพูดด้วยว่า 'มาเถิด จงมาบำรุงบิดาของฉัน' แล้วนำความกลับมาบอก ย่อมเกิดจากกายและวาจา. สมุฏฐาน ๓ เหล่านี้เป็นอจิตตกสมุฏฐาน. ส่วนภิกษุผู้รู้ทั้งสองอย่างนั้น แล้วถึงพร้อมด้วยนัย ๓ อย่างนี้ สมุฏฐาน ๓ อย่างนั้นเอง ย่อมเป็นสจิตตกสมุฏฐาน ด้วยจิตที่รู้ทั้งสองอย่างนั้น, เป็นกิริยา, ไม่มีการพ้นด้วยสัญญา (นสัญญาวิโมกข์), เป็นอจิตตกะ, เป็นปัณณัตติวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม. ในสิกขาบทนี้มีจิต ๓ โดยกุศลเป็นต้น, มีเวทนา ๓ โดยสุขเป็นต้น.

Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสัญจริตตสิกขาบท จบแล้ว.

6. Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā

6. การพรรณนากุฏิกาสิกขาบท

Chaṭṭhe saññācikāya panāti ettha saññācikā nāma sayaṃ pavattitayācanā vuccati, tasmā saññācikāyāti attano yācanāyāti vuttaṃ hoti, sayaṃ yācitakehi upakaraṇehīti attho. Ettha ca yaṃkiñci parapariggahitakaṃ mūlacchedavasena yācituṃ na vaṭṭati, tāvakālikaṃ pana vaṭṭati. Sahāyatthāya kammakaraṇatthāya ‘‘purisaṃ dethā’’ti vattuṃ vaṭṭati, purisattakarampi yācituṃ vaṭṭati, purisattakaro nāma vaḍḍhakiādinā purisena kātabbaṃ hatthakammaṃ. Taṃ ‘‘purisattakaraṃ dehī’’ti vā ‘‘hatthakammaṃ dehī’’ti vā vatvā yācituṃ vaṭṭati. Hatthakammaṃ nāma kiñci vatthu na hoti, tasmā ‘‘kiṃ, bhante, āgatatthā’’ti pucchite vā apucchite vā yācituṃ vaṭṭati, viññattipaccayā doso natthi, migaluddakādayo pana sakakammaṃ na yācitabbā. Kuṭinti ullittādīsu aññataraṃ. Tattha ullittā nāma ṭhapetvā thambhatulāpiṭṭhasaṅghāṭavātapānadhūmacchiddādibhedaṃ alepokāsaṃ avasese lepokāse kuṭṭehi saddhiṃ ghaṭetvā chadanassa anto sudhāya vā mattikāya vā littā. Avalittā nāma tatheva vuttanayeneva chadanassa bahi littā. Ullittāvalittā nāma tatheva chadanassa anto ca bahi ca littā. Kārayamānenāti sayaṃ vā karontena, āṇattiyā vā kārāpentena. Asāmikanti kāretā dāyakena virahitaṃ. Attuddesanti ‘‘mayhaṃ vāsāgāraṃ esā’’ti evaṃ attā uddeso etissāti attuddesā, taṃ attuddesaṃ. Pamāṇikā kāretabbāti pamāṇayuttā kāretabbā. Tatridaṃ pamāṇanti tassā kuṭiyā idaṃ pamāṇaṃ. Dīghasoti dīghato. Dvādasa vidatthiyo sugatavidatthiyātiettha sugatavidatthi nāma idāni majjhimassa purisassa tisso vidatthiyo, vaḍḍhakihatthena diyaḍḍho hattho hoti. Minantena pana kuṭiyā bahikuṭṭe paṭhamaṃ dinnaṃ mahāmattikapariyantaṃ aggahetvā thusapiṇḍapariyantena dvādasa vidatthiyo minetabbā, sace thusapiṇḍakena anatthiko hoti, mahāmattikalepeneva niṭṭhāpeti, sveva paricchedo. Tiriyanti vitthārato. Sattantarāti kuṭṭassa bahiantaṃ aggahetvā abbhantarimena antena satta sugatavidatthiyo pamāṇanti vuttaṃ hoti. Ettha ca kesaggamattampi dīghato hāpetvā tiriyaṃ, tiriyato vā hāpetvā dīghaṃ vaḍḍhetuṃ na vaṭṭati, ko pana vādo ubhatovaḍḍhane. Yā pana dīghato saṭṭhihatthāpi hoti, tiriyato tihatthā vā ūnakacatuhatthā vā, yattha pamāṇayutto mañco ito cito ca na parivaṭṭati, pacchimakoṭiyā catuhatthavitthārā na hoti, ayaṃ kuṭisaṅkhyaṃ na gacchati, tasmā vaṭṭati. Bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāyāti yasmiṃ padese kuṭiṃ kāretukāmo hoti, taṃ sodhetvā padabhājane (pārā. 349) vuttanayena saṅghaṃ tikkhattuṃ yācitvā sabbe vā saṅghapariyāpannā saṅghena vā sammatā dve tayo bhikkhū tattha vatthudesanatthāya netabbā. Tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamananti tehi bhikkhūhi kipillikādīnaṃ āsayādīhi terasahi, pubbaṇṇāparaṇṇanissitādīhi soḷasahi upaddavehi virahitattā anārambhaṃ, dvīhi vā catūhi vā balibaddhehi yuttena sakaṭena ekaṃ cakkaṃ nibbodakapatanaṭṭhāne ekaṃ bahi katvā āvijjhituṃ sakkuṇeyyatāya saparikkamananti sallakkhetvā sace saṅghapahonakā honti, tattheva, no ce, saṅghamajjhaṃ gantvā tena bhikkhunā yācitehi ñattidutiyena kammena vatthu desetabbaṃ. Sārambhe cetiādi paṭipakkhanayena veditabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ ในบทว่า “สัญญจิกายะ ปะนะ” นี้ ชื่อว่า “สัญญจิกา” หมายถึง การขอที่ตนเองกระทำขึ้น เพราะเหตุนั้น ในบทว่า “สัญญจิกายะ” จึงหมายถึง “ด้วยการขอของตนเอง” ความหมายคือ ด้วยอุปกรณ์ที่ตนเองขอมา และในเรื่องนี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ผู้อื่นครอบครองอยู่ ไม่ควรขอโดยการตัดรากถอนโคน (เอาเป็นของตนถาวร) แต่ควรขอเพื่อใช้ชั่วคราว เพื่อประโยชน์แก่สหาย เพื่อประโยชน์แก่การทำงาน ควรกล่าวว่า “จงให้บุรุษมา” ควรขอแม้ซึ่งบุรุษัตตกัมมะ ชื่อว่า “บุรุษัตตกัมมะ” คือ หัตถกรรมที่บุรุษมีช่างไม้เป็นต้นพึงทำ สิ่งนั้นควรขอโดยกล่าวว่า “จงให้บุรุษัตตกัมมะ” หรือ “จงให้หัตถกรรม” ชื่อว่าหัตถกรรม ไม่ใช่สิ่งของอะไร เพราะเหตุนั้น เมื่อมีผู้ถามว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านมาเพื่ออะไร” หรือไม่ถาม ก็ควรขอ ไม่มีโทษเพราะการวิญญัติ (การขอ) แต่ไม่ควรขอการงานของตนจากนายพรานเนื้อเป็นต้น คำว่า “กุฏิ” หมายถึง กุฏิอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากุฏิที่ฉาบแล้วเป็นต้น ในบรรดากุฏิเหล่านั้น ชื่อว่า “อุลลิตตา” (กุฏิที่ฉาบภายใน) คือ กุฏิที่เว้นที่ที่ไม่ควรฉาบซึ่งมีประเภทต่างๆ เช่น เสา คาน ไม้กรอบประตู หน้าต่าง ช่องควัน เป็นต้น ในที่ที่ควรฉาบที่เหลือ ประกอบเข้ากับฝาผนังแล้ว ฉาบภายในหลังคาด้วยปูนขาวหรือด้วยดินเหนียว ชื่อว่า “อวลิตตา” (กุฏิที่ฉาบภายนอก) คือ กุฏิที่ฉาบภายนอกหลังคาด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง ชื่อว่า “อุลลิตตาวลิตตา” (กุฏิที่ฉาบทั้งภายในและภายนอก) คือ กุฏิที่ฉาบทั้งภายในและภายนอกหลังคาด้วยนัยนั้นเอง คำว่า “ผู้กำลังให้กระทำ” หมายถึง ผู้กำลังทำเอง หรือ ผู้กำลังให้ผู้อื่นทำด้วยการสั่ง คำว่า “ไม่มีเจ้าของ” หมายถึง กุฏิที่ผู้สร้างปราศจากทายก คำว่า “มีตนเป็นที่หมาย” หมายถึง กุฏินี้มีตนเป็นที่หมายอย่างนี้ว่า “กุฏินี้เป็นที่อยู่ของฉัน” จึงชื่อว่า “อัตตุทเทสา” กุฏิที่มีตนเป็นที่หมายนั้น คำว่า “พึงให้สร้างตามประมาณ” หมายถึง พึงให้สร้างกุฏิที่ประกอบด้วยประมาณ คำว่า “ประมาณในกุฏินั้นมีดังนี้” หมายถึง ประมาณของกุฏินั้นมีดังนี้ คำว่า “ตามยาว” หมายถึง โดยความยาว ในบทว่า “สิบสองคืบด้วยคืบพระสุคต” นี้ ชื่อว่า “คืบพระสุคต” ในปัจจุบันนี้คือสามคืบของบุรุษปานกลาง หรือหนึ่งศอกครึ่งด้วยศอกของช่างไม้ แต่เมื่อวัด ไม่พึงถือเอาที่สุดของดินเหนียวที่ฉาบไว้ภายนอกฝากุฏิเป็นครั้งแรก พึงวัดสิบสองคืบโดยที่สุดของก้อนแกลบ หากไม่ต้องการก้อนแกลบ ก็พึงทำให้สำเร็จด้วยการฉาบด้วยดินเหนียวอย่างเดียว นั่นแหละคือประมาณ คำว่า “ตามขวาง” หมายถึง โดยความกว้าง คำว่า “เจ็ดคืบ” หมายถึง ไม่พึงถือเอาที่สุดภายนอกของฝาผนัง พึงกล่าวว่าเจ็ดคืบพระสุคตโดยที่สุดภายในเป็นประมาณ และในเรื่องนี้ แม้เพียงปลายเส้นผม ลดความยาวแล้วเพิ่มความกว้าง หรือลดความกว้างแล้วเพิ่มความยาว ก็ไม่ควร จะกล่าวอะไรกับการเพิ่มทั้งสองอย่างเล่า แต่กุฏิใดมีความยาวถึงหกสิบศอก มีความกว้างสามศอกหรือน้อยกว่าสี่ศอก ซึ่งเตียงที่ได้ประมาณไม่สามารถพลิกไปมาได้ และที่ปลายสุดไม่มีความกว้างสี่ศอก กุฏินี้ไม่เข้าข่ายเป็นกุฏิ (ตามที่กำหนด) เพราะเหตุนั้น จึงควร (สร้างได้) คำว่า “พึงนำภิกษุไปเพื่อแสดงที่” หมายถึง ในประเทศใดที่ประสงค์จะสร้างกุฏิ ชำระประเทศนั้นแล้ว ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ (ปร. ๓๔๙) ขอต่อสงฆ์สามครั้งแล้ว หรือภิกษุทั้งหมดที่อยู่ในสังฆะ หรือภิกษุสองสามรูปที่สงฆ์สมมติแล้ว พึงนำไปเพื่อแสดงที่ในประเทศนั้น คำว่า “ภิกษุเหล่านั้นพึงแสดงที่ที่ไม่มีการเบียดเบียนและมีที่เดินไปมาได้” หมายถึง โดยภิกษุเหล่านั้น ปราศจากอุปัทวะ ๑๓ อย่าง เช่น ที่อยู่ของมดเป็นต้น และปราศจากอุปัทวะ ๑๖ อย่าง เช่น ที่อาศัยพืชพันธุ์ธัญญาหารเป็นต้น จึงชื่อว่า “อนารัมภะ” (ไม่มีการเบียดเบียน) ด้วยรถที่เทียมด้วยโคสองตัวหรือสี่ตัว สามารถหมุนล้อหนึ่งในที่ที่น้ำชายคาตก และล้อหนึ่งอยู่นอกชายคาได้ จึงชื่อว่า “สปริกฺกมนํ” (มีที่เดินไปมาได้) พิจารณาแล้ว ถ้าสงฆ์พอเพียง (มีภิกษุพอที่จะไปดูได้) ก็พึงแสดงที่ในที่นั้นเอง ถ้าไม่พอเพียง ก็พึงไปสู่ท่ามกลางสงฆ์ แล้วภิกษุที่ถูกภิกษุนั้นขอร้อง พึงแสดงที่ด้วยญัตติทุติยกรรม คำว่า “สารัมเภ” เป็นต้น พึงทราบด้วยนัยตรงกันข้าม

Āḷaviyaṃ āḷavike bhikkhū ārabbha saññācikāya kuṭikaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, ‘‘adesitavatthukaṃ pamāṇātikkantaṃ kuṭiṃ kāressāmī’’ti upakaraṇatthaṃ araññaṃ gamanato paṭṭhāya sabbapayogesu dukkaṭaṃ, ‘‘idāni dvīhi piṇḍehi niṭṭhānaṃ gamissatī’’ti tesu paṭhamapiṇḍadāne thullaccayaṃ, dutiyadānena lepe ghaṭite sace adesitavatthukā eva vā pamāṇātikkantā eva vā hoti, eko saṅghādiseso, dve ca dukkaṭāni. Ubhayavippannā, dve saṅghādisesā, dve ca dukkaṭāni. Sace pana dvārabandhaṃ vā vātapānaṃ vā aṭṭhapetvāva mattikāya limpati, ṭhapite ca tasmiṃ lepo na ghaṭiyati, rakkhati tāva. Puna limpantassa pana ghaṭitamatte saṅghādiseso. Sace taṃ ṭhapiyamānaṃ paṭhamadinnalepena saddhiṃ nirantarameva hutvā tiṭṭhati, paṭhamameva saṅghādiseso. Kevalaṃ sārambhāya dukkaṭaṃ, tathā aparikkamanāya. Vippakataṃ kuṭiṃ aññassa dadato ca, bhūmiṃ samaṃ katvā bhindantassa ca, leṇaguhātiṇakuṭipaṇṇacchadanagehesu aññataraṃ kārentassa, kuṭimpi aññassa vāsatthāya, vāsāgāraṃ ṭhapetvā uposathāgārādīsu aññataratthāya kārentassa ca ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, ullittādīnaṃ aññataratā, heṭṭhimapamāṇasambhavo, adesitavatthukatā, pamāṇātikkantatā, attuddesikatā, vāsāgāratā, lepaghaṭanāti imānettha cha vā satta vā aṅgāni. Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyañca, kiriyākiriyañca. Idañhi vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkantaṃ vā karoto kiriyato samuṭṭhāti, adesāpetvā karoto kiriyākiriyato samuṭṭhāti. Sesamettha sañcaritte vuttasadisamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเมืองอาฬวี ปรารภภิกษุชาวอาฬวี ในเรื่องการสร้างกุฏิด้วยการขอเอง เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป มีการสั่ง ตั้งแต่เริ่มไปป่าเพื่อหาอุปกรณ์ ด้วยคิดว่า “เราจะสร้างกุฏิที่ไม่ได้แสดงที่และเกินประมาณ” ย่อมเป็นทุกกฏในทุกๆ การกระทำ เมื่อถึงเวลาที่กล่าวว่า “บัดนี้จะสำเร็จด้วยก้อนดินสองก้อน” การให้ก้อนดินก้อนแรกเป็นถุลลัจจัย เมื่อให้ก้อนที่สองและดินฉาบติดกัน หากกุฏินั้นไม่ได้แสดงที่ หรือเกินประมาณ ก็เป็นสังฆาทิเสส ๑ และทุกกฏ ๒ หากบกพร่องทั้งสองอย่าง (ไม่ได้แสดงที่และเกินประมาณ) เป็นสังฆาทิเสส ๒ และทุกกฏ ๒ แต่ถ้ายังไม่ได้ใส่กรอบประตูหรือหน้าต่าง ก็ฉาบด้วยดินเหนียวไปก่อน และเมื่อใส่กรอบประตูหรือหน้าต่างแล้ว ดินฉาบยังไม่ติดกัน ก็ยังไม่เป็นอาบัติ แต่เมื่อภิกษุฉาบอีกครั้ง พอติดกัน ก็เป็นสังฆาทิเสส หากเมื่อใส่กรอบประตูหรือหน้าต่างนั้นแล้ว ดินฉาบติดกับดินที่ฉาบไว้ครั้งแรกโดยไม่ขาดตอน ก็เป็นสังฆาทิเสสตั้งแต่แรก เป็นทุกกฏเฉพาะการเบียดเบียน และการไม่มีที่เดินไปมาได้ การให้กุฏิที่ยังไม่สำเร็จแก่ผู้อื่น, การทำลายที่ดินให้เรียบ, การสร้างถ้ำหรือเรือนยอดหรือกุฏิหญ้าหรือเรือนใบไม้หรือเรือนอย่างใดอย่างหนึ่ง, การสร้างกุฏิเพื่อเป็นที่อยู่ของผู้อื่น, การสร้างเพื่อเป็นอุโบสถเป็นต้น โดยเว้นที่อยู่, และผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความวิบัติแห่งศีล, การเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากุฏิที่ฉาบแล้วเป็นต้น, การมีประมาณต่ำกว่า, การไม่ได้แสดงที่, การเกินประมาณ, การมีตนเป็นที่หมาย, การเป็นที่อยู่, การที่ดินฉาบติดกัน เหล่านี้เป็นองค์ ๖ หรือ ๗ ในสิกขาบทนี้ มีสมุฏฐาน ๖ อย่าง คือ กิริยา และ กิริยากิริยา เพราะว่าเรื่องนี้ เมื่อให้แสดงที่แล้วสร้างเกินประมาณ ย่อมเกิดขึ้นจากกิริยา เมื่อไม่ได้ให้แสดงที่แล้วสร้าง ย่อมเกิดขึ้นจากกิริยากิริยา ที่เหลือในสิกขาบทนี้เหมือนกับที่กล่าวไว้ในสัญจริตตสิกขาบท

Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากุฏิกาสิกขาบท จบแล้ว

7. Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาวิหารกาสิกขาบท

Sattame mahallakanti sasāmikabhāvena saññācitakuṭito mahantabhāvo etassa atthīti mahallako, yasmā vā vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkamenāpi kātuṃ vaṭṭati, tasmā pamāṇamahantatāyapi mahallako, taṃ mahallakaṃ. Yasmā panassa taṃ pamāṇamahantattaṃ sasāmikattāva labbhati, tasmā tadatthadassanatthaṃ ‘‘mahallako nāma vihāro sasāmiko vuccatī’’ti evamassa padabhājane (pārā. 367) vuttaṃ. Sesaṃ sabbaṃ kuṭikārasikkhāpade vuttasadisaṃ, sasāmikabhāvamattameva hi viseso.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า “มหัลลกะ” หมายถึง วิหารนี้มีความยิ่งใหญ่กว่ากุฏิที่ขอเอง เพราะมีเจ้าของ จึงชื่อว่า “มหัลลกะ” หรือเพราะว่าเมื่อให้แสดงที่แล้ว ก็ควรสร้างแม้เกินประมาณได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า “มหัลลกะ” เพราะมีความยิ่งใหญ่โดยประมาณ วิหารที่ยิ่งใหญ่นั้น แต่เพราะความยิ่งใหญ่โดยประมาณนั้น ย่อมได้มาเพราะมีเจ้าของเท่านั้น เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวไว้ในปทภาชนีย์ (ปร. ๓๖๗) ว่า “ชื่อว่ามหัลลกะ คือวิหารที่มีเจ้าของ” ที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ในกุฏิกาสิกขาบท ความมีเจ้าของเท่านั้นเป็นข้อแตกต่าง

Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha cetiyarukkhaṃ chedāpanavatthusmiṃ paññattabhāvo, akiriyamattato samuṭṭhānabhāvo, ekasaṅghādisesatā ca ettha viseso.

ในสิกขาบทนี้ มีข้อพิเศษคือ ทรงบัญญัติไว้ในเมืองโกสัมพี ปรารภพระฉันนะเถระ ในเรื่องการให้ตัดต้นไม้ที่เป็นเจดีย์, ความเป็นสมุฏฐานเพราะเป็นเพียงอกิริยา, และความเป็นสังฆาทิเสสหนึ่งข้อ

Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวิหารกาสิกขาบท จบแล้ว

8. Duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาทุฏฐโทสสิกขาบท

Aṭṭhame duṭṭho dosoti dūsito ceva dūsako ca. Uppanne hi dose puggalo tena dosena dūsito hoti, pakatibhāvaṃ jahāpito, tasmā ‘‘duṭṭho’’ti vuccati. Parañca dūseti vināseti, tasmā ‘‘doso’’ti vuccati. Iti ‘‘duṭṭho doso’’ti ekassevetaṃ puggalassa ākāranānattena nidassanaṃ. Appatītoti nappatīto, pītisukhādīhi vivajjito, na abhisaṭoti attho. Amūlakenāti yaṃ codakena cuditakamhi puggale adiṭṭhaṃ assutaṃ aparisaṅkitaṃ, idaṃ etesaṃ dassanasavanaparisaṅkāsaṅkhātānaṃ mūlānaṃ abhāvato amūlakaṃ nāma. Taṃ pana so āpanno vā hotu, anāpanno vā, etaṃ idha appamāṇaṃ. Ettha ca adiṭṭhaṃ nāma attano pasādacakkhunā vā dibbacakkhunā vā adiṭṭhaṃ, assutaṃ nāma tatheva kenaci vuccamānaṃ na sutaṃ, aparisaṅkitaṃ nāma attano vā parassa vā diṭṭhasutamutavasena cetasā aparisaṅkitaṃ, iti evarūpena amūlakena. Pārājikenāti bhikkhuno anurūpesu ekūnavīsatiyā aññatarena, padabhājane (pārā. 386) pana pārājikuddese āgatāneva gahetvā ‘‘catunnaṃ aññatarenā’’ti vuttaṃ. Anuddhaṃseyyāti dhaṃseyya viddhaṃseyya padhaṃseyya abhibhaveyya. Taṃ pana anuddhaṃsanaṃ yasmā attanā codentopi parena codāpentopi karoti, tasmāssa padabhājane ‘‘codeti vā codāpeti vā’’ti vuttaṃ. Tattha vatthusandassanā āpattisandassanā saṃvāsappaṭikkhepo sāmīcippaṭikkhepoti saṅkhepato catasso codanā. Tāsu vatthusandassanā nāma ‘‘tvaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevī’’tiādinā nayena pavattā. Āpattisandassanā nāma ‘‘tvaṃ methunadhammāpattiṃ āpanno’’tiādinā nayena pavattā. Saṃvāsappaṭikkhepo nāma ‘‘natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti evaṃ pavatto. Ettāvatā pana sīsaṃ na eti, ‘‘assamaṇosī’’tiādīhi vacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti. Sāmīcippaṭikkhepo nāma abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammabījanikammādīnaṃ akaraṇaṃ, taṃ paṭipātiyā vandanādīni karoto ekassa akatvā sesānaṃ karaṇakāle veditabbaṃ. Ettāvatā ca codanā nāma hoti, āpatti pana sīsaṃ na eti. ‘‘Kasmā mama vandanādīni na karosī’’ti pucchite pana ‘‘assamaṇosī’’tiādivacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti, tasmā yo bhikkhu bhikkhuṃ samīpe ṭhatvā ‘‘tvaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevī’’ti vā ‘‘assamaṇosī’’ti vā ādīhi vacanehi hatthamuddāya eva vā etamatthaṃ dīpento sayaṃ vā codeti, gahaṭṭhapabbajitesu vā aññatarena codāpeti, ayaṃ anuddhaṃseti nāma. Appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyyanti api eva nāma naṃ puggalaṃ imamhā seṭṭhacariyā apaneyyaṃ. ‘‘Sādhu vatassa sacāhaṃ imaṃ puggalaṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti iminā adhippāyena anuddhaṃseyyāti vuttaṃ hoti. Etena ekaṃ cāvanādhippāyaṃ gahetvā avasesā akkosādhippāyo kammādhippāyo vuṭṭhānādhippāyo uposathaṭṭhapanādhippāyo pavāraṇaṭṭhapanādhippāyo anuvijjanādhippāyo dhammakathādhippāyoti satta adhippāyā paṭikkhittā honti. Tato aparena samayenāti yasmiṃ samaye anuddhaṃsito hoti, tato aññasmiṃ samaye. Samanuggāhīyamāno vāti anuvijjakena kiṃ te diṭṭhantiādinā nayena anuvijjiyamāno upaparikkhiyamāno. Asamanuggāhīyamāno vāti diṭṭhādīsu kenaci vatthunāvā anuvijjakādīsu yena kenaci puggalena vā avuccamāno. Imesaṃ pana padānaṃ parato ‘‘bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhātī’’ti iminā sambandho. Idañhi vuttaṃ hoti – evaṃ samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti paṭicca tiṭṭhati paṭijānāti, saṅghādisesoti. Idañca amūlakabhāvassa pākaṭakāladassanatthaṃ vuttaṃ. Āpattiṃ pana anuddhaṃsitakkhaṇeyeva āpajjati. Amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hotīti ettha pana diṭṭhamūlādīnaṃ abhāvena amūlakaṃ, samathehi adhikaraṇīyabhāvena adhikaraṇaṃ. Yañhi adhikicca ārabbha paṭicca sandhāya samathā pavattanti, taṃ adhikaraṇaṃ. Idha pana pārājikasaṅkhātaṃ āpattādhikaraṇameva adhippetaṃ. Yadi hi taṃ adhikaraṇaṃ diṭṭhādīhi mūlehi amūlakañceva hoti, ayaṃ codetuṃ āgato bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti paṭicca tiṭṭhati, ‘‘tucchakaṃ mayā bhaṇita’’ntiādīni (pārā. 386) vadanto paṭijānāti, tassa bhikkhuno anuddhaṃsitakkhaṇeyeva saṅghādisesoti, ayaṃ sikkhāpadassa padānukkamena attho.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า ทุฏฺโฐ โทโส (ผู้ประทุษร้ายด้วยโทสะ) คือ ทั้งผู้ถูกประทุษร้ายและผู้ประทุษร้าย. ด้วยว่า เมื่อโทสะเกิดขึ้น บุคคลย่อมถูกโทสะนั้นประทุษร้าย ถูกทำให้ละทิ้งสภาพปกติ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ทุฏฺโฐ. และย่อมประทุษร้าย ย่อมทำลายผู้อื่น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า โทโส. ด้วยเหตุนี้ คำว่า ทุฏฺโฐ โทโส นี้ เป็นการแสดงถึงบุคคลคนเดียวด้วยอาการที่ต่างกัน. คำว่า อปฺปตีโต คือ ไม่แช่มชื่น คือปราศจากปีติและสุขเป็นต้น ไม่แผ่ไปทั่วถึง นี้เป็นอรรถ. คำว่า อมูลเกน คือ เรื่องที่ผู้โจทก์ไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน ไม่ได้สงสัยในบุคคลผู้ถูกโจทก์ นี้ชื่อว่า อมูลกะ เพราะไม่มีมูลเหตุเหล่านี้ที่เรียกว่า การเห็น การได้ยิน และการสงสัย. อนึ่ง บุคคลนั้นจะถึงอาบัตินั้นหรือไม่ได้ถึงก็ตาม ข้อนี้ไม่เป็นประมาณในสิกขาบทนี้. ในสิกขาบทนี้ คำว่า อทิฏฺฐํ (ไม่เห็น) คือ ไม่เห็นด้วยปสาทจักษุหรือทิพยจักษุของตน, คำว่า อสฺสุตํ (ไม่ได้ยิน) คือ ไม่ได้ยินคำที่ใคร ๆ กล่าวด้วยปสาทโสตหรือทิพยโสตเช่นเดียวกัน, คำว่า อปริสงฺกิตํ (ไม่สงสัย) คือ ไม่สงสัยด้วยใจของตนหรือของผู้อื่น โดยอาศัยการเห็น การได้ยิน หรือการรับรู้ (มุตะ), ด้วยอมูลกะที่มีลักษณะเช่นนี้. คำว่า ปาราชิเกน คือ ด้วยอาบัติปาราชิกอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปาราชิก ๑๙ อย่างที่ควรแก่ภิกษุ แต่ในปทภาชนีย์ (วิ.มหา. ๑/๓๘๖) ทรงถือเอาเฉพาะปาราชิกที่มาในปาราชิกุทเทสแล้วตรัสว่า ด้วยปาราชิกอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดา ๔ อย่าง. คำว่า อนุทฺธํเสยฺย (พึงตามกำจัด) คือ พึงทำลาย พึงทำให้พินาศ พึงทำให้ย่อยยับ พึงครอบงำ. อนึ่ง เพราะการตามกำจัดนั้น บุคคลย่อมทำได้ทั้งด้วยการโจทก์เอง หรือให้ผู้อื่นโจทก์ เพราะเหตุนั้น ในปทภาชนีย์ของสิกขาบทนั้น จึงตรัสว่า โจเทติ วา โจทาเปติ วา (โจทก์เอง หรือให้ผู้อื่นโจทก์). ในบรรดาการโจทก์นั้น การแสดงวัตถุ การแสดงอาบัติ การห้ามสังวาส การห้ามสามีจิกรรม โดยย่อมีการโจทก์ ๔ อย่าง. ในบรรดาการโจทก์เหล่านั้น การแสดงวัตถุ คือการโจทก์ที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า ตฺวํ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวิ (เธอเสพเมถุนธรรมแล้ว). การแสดงอาบัติ คือการโจทก์ที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า ตฺวํ เมถุนธมฺมาปตฺตํ อาปนฺโน (เธอต้องอาบัติเมถุนธรรมแล้ว). การห้ามสังวาส คือการห้ามที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า นตฺถิ ตยา สทฺธึ อุโปสโถ วา ปวารณา วา สงฺฆกมฺมํ วา (อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ร่วมกับเธอย่อมไม่มี). แต่เพียงเท่านี้ (อาบัติ) ยังไม่ถึงที่สุด ต่อเมื่อประกอบกับคำมีอาทิว่า อสฺสมโณสิ (เธอไม่ใช่สมณะ) จึงจะถึงที่สุด. การห้ามสามีจิกรรม คือการไม่ทำอภิวาท การลุกรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรม การพัดวีเป็นต้น พึงทราบว่าคือการไม่ทำสิ่งเหล่านั้นแก่ภิกษุรูปหนึ่ง ในเวลาที่กำลังทำวัตรปฏิบัติมีการไหว้เป็นต้นแก่ภิกษุรูปที่เหลือตามลำดับ. และเพียงเท่านี้ชื่อว่าเป็นการโจทก์ แต่อาบัติยังไม่ถึงที่สุด. แต่เมื่อถูกถามว่า กสฺมา มม วนฺทนาทีนิ น กโรสิ (ทำไมท่านจึงไม่ทำวัตรปฏิบัติมีการไหว้เป็นต้นแก่เรา) เมื่อประกอบกับคำมีอาทิว่า อสฺสมโณสิ จึงจะถึงที่สุด เพราะเหตุนั้น ภิกษุใด ยืนอยู่ใกล้ภิกษุแล้ว แสดงเนื้อความนั้นด้วยคำมีอาทิว่า ตฺวํ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวิ หรือ อสฺสมโณสิ หรือด้วยการแสดงท่าทางด้วยมือก็ตาม โจทก์เองก็ดี หรือให้คฤหัสถ์หรือบรรพชิตรูปใดรูปหนึ่งโจทก์ก็ดี ภิกษุนี้ชื่อว่า อนุทฺธํเสติ (ตามกำจัด). คำว่า อปฺเปว นาม นํ อิมมฺหา พฺรหฺมจริยา จาเวยฺยนฺติ (ทำไฉนหนอ เราจะพึงยังเขาให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้) คือ ทำไฉนหนอ เราจะพึงนำบุคคลนั้นออกจากจริยาอันประเสริฐนี้. คำว่า พึงตามกำจัด ตรัสไว้ด้วยความประสงค์ว่า สาธุ วตสฺส สจาหํ อิมํ ปุคฺคลํ อิมมฺหา พฺรหฺมจริยา จาเวยฺยํ (ถ้าเราพึงยังบุคคลนี้ให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้ได้ ก็จะเป็นการดีแก่เรา). ด้วยคำนี้ เมื่อถือเอาความประสงค์ในการให้เคลื่อน (จากพรหมจรรย์) อย่างหนึ่งนี้แล้ว ความประสงค์ที่เหลืออีก ๗ อย่าง คือ ความประสงค์ในการด่า ความประสงค์ในการทำกรรม ความประสงค์ในการให้ออกจากอาบัติ ความประสงค์ในการงดอุโบสถ ความประสงค์ในการงดปวารณา ความประสงค์ในการสอบสวน ความประสงค์ในการแสดงธรรม ย่อมเป็นอันถูกห้าม. คำว่า ตโต อปเรน สมเยน (ในสมัยอื่นจากนั้น) คือ ในสมัยอื่นจากสมัยที่ถูกตามกำจัดแล้ว. คำว่า สมนุคฺคาหิยมาโน วา (เมื่อถูกสอบสวน) คือ เมื่อถูกวินัยธรผู้สอบสวน สอบสวนและพิจารณาโดยนัยมีอาทิว่า กึ เต ทิฏฺฐํ (ท่านเห็นอะไร). คำว่า อสมนุคฺคาหิยมาโน วา (เมื่อไม่ถูกสอบสวน) คือ เมื่อไม่ถูกใคร ๆ กล่าวหาด้วยวัตถุมีการเห็นเป็นต้น หรือด้วยบุคคลใดบุคคลหนึ่งมีวินัยธรผู้สอบสวนเป็นต้น. อนึ่ง บทเหล่านี้มีความสัมพันธ์กับบทว่า ภิกฺขุ จ โทสํ ปติฏฺฐาติ (และภิกษุย่อมตั้งอยู่ในโทษ) ที่อยู่ถัดไป. ความจริง ข้อนี้มีอธิบายว่า ภิกษุผู้โจทก์นั้น เมื่อถูกสอบสวนหรือไม่ได้ถูกสอบสวนอย่างนี้ก็ตาม ย่อมตั้งอยู่ในโทษ ย่อมอาศัยโทษตั้งอยู่ ย่อมรับสารภาพ (อาบัติที่ต้อง) คือสังฆาทิเสส. และคำนี้ตรัสไว้เพื่อแสดงเวลาที่ความเป็นอมูลกะปรากฏชัด แต่อาบัติย่อมต้องในขณะที่ตามกำจัดนั่นเอง. ในบทว่า อมูลกญฺเจว ตํ อธิกรณํ โหติ นี้ ชื่อว่า อมูลกะ เพราะไม่มีมูลเหตุมีทิฏฐมูลเป็นต้น ชื่อว่า อธิกรณ์ เพราะเป็นสิ่งที่พึงระงับด้วยสมถะทั้งหลาย. ความจริง เรื่องใดที่สมถะทั้งหลายย่อมดำเนินไปโดยอาศัย ปรารภ เกี่ยวเนื่อง และมุ่งหมาย เรื่องนั้นชื่อว่าอธิกรณ์. แต่ในสิกขาบทนี้ ประสงค์เอาอาปัตตาธิกรณ์ที่เรียกว่าปาราชิกเท่านั้น. ถ้าอธิกรณ์นั้นเป็นอมูลกะด้วยมูลเหตุมีทิฏฐะเป็นต้นจริง ภิกษุผู้มาเพื่อโจทก์นี้ ย่อมตั้งอยู่ในโทษ ย่อมอาศัยโทษตั้งอยู่ ย่อมรับสารภาพโดยกล่าวคำมีอาทิว่า ตุจฺฉกํ มยา ภณิตํ (เรากล่าวคำเปล่าประโยชน์แล้ว) สังฆาทิเสสย่อมมีแก่ภิกษุนั้นในขณะที่ตามกำจัดนั่นเอง นี้เป็นอรรถตามลำดับบทแห่งสิกขาบทนี้

Rājagahe mettiyabhūmajake bhikkhū ārabbha amūlakena pārājikena anuddhaṃsanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, katūpasampadaṃ suddhaṃ vā asuddhaṃ vā puggalaṃ yena pārājikena codeti, taṃ ‘‘ayaṃ anajjhāpanno’’ti ñatvā cāvanādhippāyena ‘‘karotu me āyasmā okāsaṃ, ahaṃ taṃ vattukāmo’’ti evaṃ okāsaṃ akāretvā codentassa sace so taṅkhaṇeyeva jānāti ‘‘maṃ codetī’’ti, vācāya vācāya saṅghādiseso ceva dukkaṭañca. Okāsaṃ kāretvā codentassa saṅghādisesoyeva. Hatthamuddāya sammukhā codentassāpi eseva nayo. Parammukhā codentassa pana sīsaṃ na eti. Attanā samīpe ṭhatvā aññaṃ bhikkhuṃ āṇāpeti, so tassa vacanena taṃ codeti, codāpakasseva vuttanayena āpattiyo. Atha sopi ‘‘mayā diṭṭhaṃ sutaṃ atthī’’ti codeti, dvinnampi jānānaṃ tatheva āpattiyo. Akkosādhippāyena pana okāsaṃ akāretvā vadantassa vuttanayeneva pācittiyañceva dukkaṭañca. Okāsaṃ kāretvā vadantassa pācittiyameva. Kammādhippāyena asammukhā sattavidhampi kammaṃ karontassa dukkaṭameva. Vuṭṭhānādhippāyena ‘‘tvaṃ itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, taṃ paṭikarohī’’ti vadantassa, uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā ṭhapentassa ca okāsakammaṃ natthi, ṭhapanakkhettaṃ pana jānitabbaṃ, anuvijjakassāpi osaṭe vatthusmiṃ ‘‘atthetaṃ tavā’’ti anuvijjanādhippāyena vadantassa okāsakammaṃ natthi, dhammakathikassāpi ‘‘yo idañca idañca karoti, ayaṃ assamaṇo’’tiādinā nayena anodisakaṃ dhammaṃ kathentassa okāsakammaṃ natthi. Sace pana odissa niyametvā ‘‘asuko ca asuko ca assamaṇo anupāsako’’ti katheti, āsanato oruyha āpattiṃ desetvā gantabbaṃ. Ummattakādīnañca anāpatti, sīlavipatti, yaṃ codeti vā codāpeti vā, tassa ‘‘upasampanno’’ti saṅkhyupagamanaṃ, tasmiṃ suddhasaññitā, yena pārājikena codeti, tassa diṭṭhādivasena amūlakatā, cāvanādhippāyena sammukhācodanā, tassa taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni. Vedanā panettha dukkhāyevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุพวกเมตติยะและภูมชกะ ในเรื่องการตามกำจัดด้วยอาบัติปาราชิกไม่มีมูล เป็นสาธารณบัญญัติ มีอาณัติ เมื่อภิกษุผู้กล่าวหาบุคคลผู้ได้อุปสมบทแล้ว จะเป็นผู้บริสุทธิ์หรือไมก็ตาม ด้วยอาบัติปาราชิกใด โดยรู้อยู่ว่า 'ผู้นี้ไม่ได้ล่วงละเมิด' ด้วยประสงค์จะให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์ ไม่ขอโอกาสว่า 'ท่านผู้มีอายุ โปรดให้โอกาสแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าประสงค์จะพูดกับท่าน' ดังนี้แล้วกล่าวหาอยู่ หากภิกษุผู้ถูกกล่าวหานั้นรู้ในขณะนั้นเองว่า 'เขากล่าวหาเรา' ทุกๆ คำพูด ย่อมเป็นสังฆาทิเสสและทุกกฏ เมื่อภิกษุผู้กล่าวหาขอโอกาสแล้วจึงกล่าวหา ย่อมเป็นสังฆาทิเสสเท่านั้น แม้เมื่อกล่าวหาต่อหน้าด้วยการแสดงท่าทางด้วยมือ ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่เมื่อกล่าวหาลับหลัง ย่อมไม่ถึงที่สุด ตนเองยืนอยู่ใกล้แล้วสั่งภิกษุอื่น ภิกษุนั้นกล่าวหาผู้นั้นตามคำของภิกษุผู้สั่ง อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุผู้สั่งให้กล่าวหาเท่านั้น ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว อนึ่ง หากภิกษุผู้ถูกสั่งนั้นกล่าวหาว่า 'เรื่องที่ข้าพเจ้าเห็นหรือได้ยินมามีอยู่' ดังนี้ อาบัติย่อมมีแก่ชนทั้งสองนั้นเหมือนกัน แต่เมื่อภิกษุผู้พูดด้วยประสงค์จะด่า ไม่ขอโอกาสก่อน ย่อมเป็นปาจิตตีย์และทุกกฏตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เมื่อภิกษุผู้พูดขอโอกาสแล้ว ย่อมเป็นปาจิตตีย์เท่านั้น เมื่อภิกษุผู้ทำกรรม 7 ประการลับหลัง ด้วยประสงค์จะทำกรรม ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น เมื่อภิกษุผู้พูดด้วยประสงค์จะให้ภิกษุอื่นออกจากอาบัติว่า 'ท่านต้องอาบัติชื่อนี้แล้ว จงแก้ไขอาบัตินั้นเสีย' และเมื่อภิกษุผู้งดอุโบสถหรือปวารณา ย่อมไม่ต้องขอโอกาส แต่พึงทราบเขตแห่งการงด แม้แก่ภิกษุผู้สอบสวน เมื่อเรื่องปรากฏขึ้นแล้ว พูดด้วยประสงค์จะสอบสวนว่า 'เรื่องนี้มีแก่ท่านหรือ' ก็ไม่ต้องขอโอกาส แม้แก่ภิกษุผู้แสดงธรรม เมื่อแสดงธรรมโดยไม่เจาะจงบุคคลด้วยนัยเป็นต้นว่า 'ผู้ใดทำสิ่งนี้และสิ่งนี้ ผู้นั้นไม่ใช่สมณะ' ก็ไม่ต้องขอโอกาส แต่ถ้าเจาะจงกำหนดว่า 'นายคนนั้นและนายคนนี้ไม่ใช่สมณะ ไม่ใช่อุบาสก' ดังนี้ พึงลงจากอาสนะ แสดงอาบัติแล้วจึงไป อนึ่ง อนาบัติมีแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี 5 คือ 1. ศีลวิบัติ 2. การนับว่าเป็นผู้ได้อุปสมบทแล้วของภิกษุผู้ที่ตนกล่าวหาหรือสั่งให้ผู้อื่นกล่าวหา 3. ความสำคัญว่าภิกษุนั้นเป็นผู้บริสุทธิ์ 4. ความเป็นอาบัติไม่มีมูลด้วยการเห็นเป็นต้นของอาบัติปาราชิกที่กล่าวหา 5. การกล่าวหาต่อหน้าด้วยประสงค์จะให้เคลื่อนและการรู้แจ้งของภิกษุนั้นในขณะนั้น สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทาน เวทนาในสิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนาเท่านั้น

Duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาทุฏฐโทสสิกขาบท จบแล้ว

9. Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā

9. การพรรณนาอัญญภาคิยสิกขาบท

Navame aññabhāgiyassātiādīsu aññabhāgassa idaṃ, aññabhāgo vā assa atthīti aññabhāgiyaṃ. Adhikaraṇanti ādhāro veditabbo, vatthu adhiṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Yo hi so aṭṭhuppattiyaṃ ‘‘dabbo mallaputto nāmā’’ti chagalako vutto. So yvāyaṃ āyasmato dabbassa mallaputtassa bhāgo koṭṭhāso pakkho manussajāti ceva bhikkhubhāvo ca, tato aññassa bhāgassa koṭṭhāsassa pakkhassa hoti tiracchānajātiyā ceva chagalakabhāvassa ca, so vā aññabhāgo assa atthi, tasmā aññabhāgiyasaṅkhyaṃ labhati. Yasmā ca tesaṃ ‘‘imaṃ mayaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomā’’ti vadantānaṃ tassa nāmakaraṇasaññāya ādhāro vatthu adhiṭṭhānaṃ, tasmā ‘‘adhikaraṇa’’nti veditabbo. Tañhi sandhāya ‘‘saccaṃ kira tumhe, bhikkhave, dabbaṃ mallaputtaṃ aññabhāgiyassa adhikaraṇassā’’tiādi (pārā. 391) vuttaṃ. Na vivādādhikaraṇādīsu aññataraṃ, kasmā? Asambhavato. Na hi mettiyabhūmajakā catunnaṃ adhikaraṇānaṃ kassaci aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ uppādiyiṃsu, na ca catunnaṃ adhikaraṇānaṃ leso nāma atthi. Jātilesādayo hi puggalānaṃyeva lesā vuttā, na vivādādhikaraṇādīnaṃ. Tañca ‘‘dabbo mallaputto’’ti nāmaṃ tassa aññabhāgiyādhikaraṇabhāve ṭhitassa chagalakassa koci deso hoti theraṃ pārājikena dhammena anuddhaṃsetuṃ lesamatto, ettha ca dissati apadissati ‘‘assa aya’’nti voharīyatīti deso, jātiādīsu aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ. Aññampi vatthuṃ lissati silissati vohāramatteneva īsakaṃ allīyatīti leso, jātiādīnaṃyeva aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ. Padabhājane (pārā. 393) pana yassa aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyya, taṃ yasmā aṭṭhuppattivaseneva āvibhūtaṃ, tasmā taṃ avibhajitvā yāni ‘‘adhikaraṇa’’nti vacanasāmaññato atthuddhāravasena pavattāni cattāri adhikaraṇāni, tesaṃ aññabhāgiyatā ca tabbhāgiyatā ca yasmā apākaṭā, jānitabbā ca vinayadharehi, tasmā tañca avasāne āpattaññabhāgiyena codanañca āvikātuṃ ‘‘aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti āpattaññabhāgiyaṃ vā hoti adhikaraṇaññabhāgiyaṃ vā’’tiādi vuttaṃ, sesā vinicchayakathā aṭṭhame vuttasadisāyeva. Ayaṃ pana viseso – idaṃ aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃsanavatthusmiṃ paññattaṃ, idha ca āpattaññabhāgiyacodanāya tathāsaññinopi anāpatti. Aṅgesu ca aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādiyanatā adhikāti.

ในสิกขาบทที่ 9 ในบทว่า “อัญญภาคิยัสสะ” เป็นต้น พึงทราบว่า “สิ่งนี้เป็นของส่วนอื่น” หรือ “ส่วนอื่นมีแก่สิ่งนี้” ชื่อว่า อัญญภาคิยะ พึงทราบว่า “อธิกรณ์” คือ ที่รองรับ พึงทราบว่า “วัตถุ” คือ ที่ตั้ง “อธิฏฐานะ” คือ ที่อาศัย แพะตัวใดที่กล่าวไว้ในเรื่องเกิดเหตุว่า “ชื่อทัพพมัลลบุตร” ส่วน โกฏฐาส ฝ่ายใดของท่านทัพพมัลลบุตรผู้เป็นบุตรของมัลลกษัตริย์ เป็นมนุษย์ชาติและเป็นภิกษุภาวะ ส่วน โกฏฐาส ฝ่ายอื่นจากนั้น ย่อมเป็นของส่วน โกฏฐาส ฝ่ายที่เป็นเดรัจฉานชาติและเป็นแพะภาวะ หรือส่วนอื่นนั้นมีแก่แพะนั้น เพราะเหตุนั้นจึงได้ชื่อว่า อัญญภาคิยะ และเพราะเหตุที่สำหรับภิกษุเมตติยะและภิกษุภูมชกะเหล่านั้นผู้กล่าวว่า “เราจักทำแพะตัวนี้ให้ชื่อว่า ทัพพมัลลบุตร” ที่รองรับ ที่ตั้ง ที่อาศัยแห่งสัญญาการตั้งชื่อนั้นมีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงพึงทราบว่า “อธิกรณ์” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย จริงอยู่ พวกเธอได้ทำทัพพมัลลบุตรให้เป็นอธิกรณ์อันเป็นของส่วนอื่น” เป็นต้น (ปารา. 391) โดยหมายถึงอธิกรณ์นั้น ไม่ใช่อธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น เพราะเหตุไร? เพราะเป็นไปไม่ได้ เพราะภิกษุเมตติยะและภิกษุภูมชกะไม่ได้ยกเอาส่วนที่ชี้บอกหรือเลสะเพียงเล็กน้อยของอธิกรณ์อันเป็นของส่วนอื่นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอธิกรณ์ 4 อย่างขึ้นมา และชื่อว่า “เลสะ” ของอธิกรณ์ 4 อย่างก็ไม่มี เพราะเลสะทั้งหลายมีชาติเลสะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้สำหรับบุคคลเท่านั้น ไม่ได้ตรัสไว้สำหรับวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น และชื่อว่า “ทัพพมัลลบุตร” นั้น เป็นส่วนที่ชี้บอก เป็นเลสะเพียงเล็กน้อยของแพะตัวนั้นที่ตั้งอยู่ในภาวะแห่งอัญญภาคิยาธิกรณ์ เพื่อจะตามกำจัดท่านพระเถระด้วยอาบัติปาราชิก ในที่นี้ คำว่า “เทสะ” คือ สิ่งที่ปรากฏ สิ่งที่ชี้บอก สิ่งที่เรียกขานว่า “สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น” คำนี้เป็นชื่อของส่วนใดส่วนหนึ่งในบรรดาชาติเป็นต้น “เลสะ” คือ สิ่งที่เกาะติด สิ่งที่เกี่ยวพันกับวัตถุอื่นเพียงเล็กน้อยด้วยการเรียกขานเท่านั้น คำนี้เป็นชื่อของส่วนใดส่วนหนึ่งในบรรดาชาติเป็นต้นนั่นเอง แต่ในบทภาชนีย์ (ปารา. 393) อธิกรณ์อันเป็นของส่วนอื่นใดที่พึงตามกำจัดด้วยอาบัติปาราชิก โดยยกเอาส่วนที่ชี้บอกหรือเลสะเพียงเล็กน้อยขึ้นมา เพราะอธิกรณ์นั้นปรากฏแล้วโดยอำนาจแห่งเรื่องเกิดเหตุเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่แยกอธิกรณ์นั้นออก และอธิกรณ์ 4 อย่างที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งการยกอรรถขึ้นมา โดยความเสมอกันแห่งคำว่า “อธิกรณ์” เพราะความเป็นอัญญภาคิยะและความเป็นตัพภาคิยะของอธิกรณ์เหล่านั้นไม่ปรากฏ และวินัยธรทั้งหลายพึงทราบ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะเปิดเผยอธิกรณ์นั้นและการโจทด้วยอาบัติอัญญภาคิยะในที่สุด จึงตรัสคำว่า “อัญญภาคิยัสสะ อธิกรณัสสะ คือ เป็นอาบัติอัญญภาคิยะ หรือเป็นอธิกรณ์อัญญภาคิยะ” เป็นต้น วินิจฉัยกถาที่เหลือเหมือนที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ 8 นั่นเอง แต่มีข้อแตกต่างกันคือ สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการตามกำจัดด้วยอาบัติปาราชิก โดยยกเอาส่วนที่ชี้บอกหรือเลสะเพียงเล็กน้อยของอัญญภาคิยาธิกรณ์ขึ้นมา และในสิกขาบทนี้ แม้ผู้มีความสำคัญอย่างนั้นในการโจทด้วยอาบัติอัญญภาคิยะ ก็เป็นอนาบัติ และในองค์ประกอบทั้งหลาย การยกเอาส่วนที่ชี้บอกหรือเลสะเพียงเล็กน้อยของอัญญภาคิยาธิกรณ์ขึ้นมา ย่อมมีมากกว่า

Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอัญญภาคิยสิกขาบท จบแล้ว

10. Saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā

10. การพรรณนาสังฆเภทสิกขาบท

Dasame samaggassa saṅghassāti sahitassa bhikkhusaṅghassa, cittena ca sarīrena ca aviyuttassāti attho. Tenevassa padabhājane (pārā. 412) ‘‘samaggo nāma saṅgho samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito’’ti vuttaṃ. Samānasaṃvāsako hi samacittatāya cittena aviyutto hoti, samānasīmāyaṃ ṭhito kāyasāmaggidānato sarīrena aviyutto. Bhedāya parakkameyyāti ‘‘kathaṃ nāmāyaṃ bhijjeyyā’’ti bhedanatthāya vāyāmeyya. Bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇanti bhedanassa saṅghabhedassa atthāya saṃvattanikaṃ kāraṇaṃ. Imasmiñhi okāse ‘‘kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇa’’nti ādīsu (ma. ni. 1.168, 178) viya kāraṇaṃ ‘‘adhikaraṇa’’nti adhippetaṃ. Taṃ bhedakaravatthuvasena aṭṭhārasavidhaṃ. Samādāyāti gahetvā. Paggayha tiṭṭheyyāti taṃ saṅghabhedassa atthāya saṃvattanikaṃ saṅghabhedanibbattisamatthaṃ kāraṇaṃ gahetvā dīpeyya ceva nappaṭinissajjeyya ca. Bhikkhūhi evamassa vacanīyoti ye taṃ paggayha tiṭṭhantaṃ sammukhā passanti, ye vā ‘‘asukasmiṃ nāma vihāre’’ti suṇanti, tehi sabbantimena paricchedena aḍḍhayojanamattaṃ gantvāpi yvāyaṃ anantare ‘‘māyasmā’’tiādivacanakkamo vutto, evamassa vacanīyo. Disvā vā sutvā vā avadantānaṃ dukkaṭaṃ. Ettha ca māiti padaṃ ‘‘parakkamī’’tipadena ‘‘aṭṭhāsī’’tipadena ca saddhiṃ ‘‘mā parakkami, mā aṭṭhāsī’’ti yojetabbaṃ. Sametāyasmā saṅghenāti āyasmā saṅghena saddhiṃ sametu samāgacchatu, ekaladdhiko hotūti attho. Kiṃ kāraṇā? Samaggo hi saṅgho…pe… viharatīti. Tattha sammodamānoti aññamaññasampattiyā suṭṭhu modamāno. Avivadamānoti ‘‘ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo’’ti evaṃ na vivadamāno. Eko uddeso assāti ekuddeso, ekato pavattapātimokkhuddesoti attho. Phāsu viharatīti sukhaṃ viharati. Evaṃ visumpi saṅghamajjhepi tikkhattuṃ vuccamānassa appaṭinissajjato dukkaṭaṃ. Evañca sotiādimhi samanubhāsitabboti samanubhāsanakammaṃ kātabbaṃ. Iccetaṃ kusalanti iti etaṃ paṭinissajjanaṃ kusalaṃ khemaṃ sotthibhāvo tassa bhikkhuno. No ce paṭinissajjeyya, saṅghādisesoti ettha samanubhāsanakammapariyosāne appaṭinissajjantassa saṅghādiseso. Sesaṃ uttānapadatthameva.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "สมัคคัสสะ สังฆัสสะ" หมายถึง ภิกษุสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ไม่แยกจากกันด้วยจิตและด้วยกาย. ด้วยเหตุนั้นเอง ในบทภาชนีย์ของบทนั้น (ปารา. 412) จึงกล่าวว่า "สงฆ์ชื่อว่าผู้พร้อมเพรียงกัน คือผู้มีสังวาสเสมอกัน ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน". สงฆ์ผู้มีสังวาสเสมอกัน ย่อมไม่แยกจากกันด้วยจิต เพราะมีจิตเสมอกัน. สงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน ย่อมไม่แยกจากกันด้วยกาย เพราะให้ความพร้อมเพรียงทางกาย. คำว่า "เภทายะ ปรักกะเมยยะ" หมายถึง พึงพยายามเพื่อการแตกแยกว่า "สงฆ์นี้จะพึงแตกแยกได้อย่างไรหนอ". คำว่า "เภทะนะสังวัตตะนิกัง วา อธิกะระณัง" หมายถึง เหตุที่เป็นไปเพื่อการแตกแยก คือเหตุที่เป็นไปเพื่อการแตกแยกแห่งสงฆ์. ในที่นี้ คำว่า "อธิกะระณะ" หมายถึง เหตุ เช่นเดียวกับในบาลีบทอื่น ๆ ที่กล่าวว่า "กามเหตุ กามนิทาน กามาธิกรณ์" เป็นต้น. อธิกรณ์นั้นมี ๑๘ อย่าง ตามวัตถุที่ทำให้แตกแยก. คำว่า "สะมาทายะ" หมายถึง ถือเอา. คำว่า "ปัคคัยหะ ติฏเฐยยะ" หมายถึง ถือเอาเหตุนั้นที่สามารถทำให้สงฆ์แตกแยกได้ ซึ่งเป็นไปเพื่อการแตกแยกแห่งสงฆ์ แล้วพึงแสดงให้ปรากฏและไม่พึงละทิ้ง. คำว่า "ภิกขูหิ เอวะมัสสะ วะจะนียะ" หมายถึง ภิกษุทั้งหลายผู้เห็นภิกษุนั้นที่กำลังถือเอา (เหตุแห่งการแตกแยก) อยู่ต่อหน้า หรือผู้ได้ยินว่า "ภิกษุนั้นกำลังถือเอา (เหตุแห่งการแตกแยก) อยู่ในวิหารชื่อโน้น" พึงกล่าวแก่ภิกษุนั้นตามลำดับคำพูดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในบทถัดไปว่า "มา อายัสมา" เป็นต้น แม้จะเดินทางไปถึงครึ่งโยชน์โดยประมาณในที่สุด. ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่กล่าวตักเตือนเมื่อเห็นหรือได้ยิน ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. ในบทนี้ คำว่า "มา" พึงประกอบกับคำว่า "ปรักกะมี" และ "อัฏฐาสิ" เป็น "มา ปรักกะมิ" (อย่าพยายาม) และ "มา อัฏฐาสิ" (อย่าดำรงอยู่). คำว่า "สะเมตา อายัสมา สังเฆนะ" หมายถึง ท่านผู้มีอายุจงรวมเข้ากับสงฆ์ จงมาพร้อมกัน จงเป็นผู้มีความเห็นเดียวกัน. เพราะเหตุใด? เพราะว่าสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน... (ละไว้)... ย่อมอยู่ผาสุก. ในบทว่า "สะมัคโค หิ สังโฆ" เป็นต้นนั้น คำว่า "สัมโมทะมาโน" หมายถึง ผู้ยินดีอย่างยิ่งด้วยความสมบูรณ์ซึ่งกันและกัน. คำว่า "อะวิวะทะมาโน" หมายถึง ผู้ไม่วิวาทกันว่า "นี่เป็นธรรม, นี่ไม่ใช่ธรรม" อย่างนี้. คำว่า "เอโก อุทเทโส อัสสะ" หมายถึง มีอุเทศ (การสวดปาติโมกข์) เป็นอันเดียวกัน คือมีการสวดปาติโมกข์ที่ดำเนินไปพร้อมกัน. คำว่า "ผาสุวิหะระติ" หมายถึง ย่อมอยู่เป็นสุข. ภิกษุผู้ไม่ละทิ้ง (เหตุแห่งการแตกแยก) แม้เมื่อถูกกล่าวตักเตือนสามครั้ง ทั้งโดยส่วนตัวและในท่ามกลางสงฆ์ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. ในบทว่า "เอวัญจะ โส" เป็นต้นนั้น คำว่า "สะมะนุปภาสิตัพพะ" หมายถึง พึงทำกรรมคือการสวดประกาศ. คำว่า "อิจเจตัง กุสะลัง" หมายถึง การละทิ้งนี้เป็นกุศล เป็นความเกษม เป็นความสวัสดีของภิกษุนั้น. คำว่า "โน เจ... สังฆาทิเสโส" ในที่นี้ หมายถึง ภิกษุผู้ไม่ละทิ้ง (เหตุแห่งการแตกแยก) เมื่อสิ้นสุดกรรมคือการสวดประกาศ ย่อมต้องอาบัติสังฆาทิเสส. ส่วนที่เหลือมีความหมายของบทที่ชัดเจนอยู่แล้ว.

Rājagahe devadattaṃ ārabbha saṅghabhedāya parakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, samanubhāsanakamme kariyamāne appaṭinissajjantassa ñattipariyosāne dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi dve thullaccayā, ‘‘yassa nakkhamati, so bhāseyyā’’ti evaṃ yya-kārapattāya tatiyakammavācāya tañca dukkaṭaṃ te ca thullaccayā paṭippassambhanti, saṅghādisesoyeva tiṭṭhati. Asamanubhāsiyamānassa ca paṭinissajjantassa ca ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, bhedāya parakkamanaṃ, dhammakammena samanubhāsanaṃ, kammavācāpariyosānaṃ, appaṭinissajjananti imānettha cattāri aṅgāni. Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ, akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงราชคฤห์ โดยปรารภพระเทวทัตในเรื่องการพยายามเพื่อการแตกแยกแห่งสงฆ์, เป็นบัญญัติทั่วไป, ไม่เป็นอนาณัตติกะ. เมื่อกำลังทำกรรมคือการสวดประกาศอยู่ ภิกษุผู้ไม่ละทิ้ง (เหตุแห่งการแตกแยก) ย่อมต้องอาบัติทุกกฏเมื่อจบญัตติ, และต้องอาบัติถุลลัจจัย ๒ ครั้งด้วยกรรมวาจา ๒ ครั้ง. เมื่อกรรมวาจาครั้งที่สามถึงซึ่งอักษร 'ยฺยะ' (ในคำว่า 'ยัสสะ นักขะมะติ โส ภาเสยยะ') อาบัติทุกกฏนั้นและอาบัติถุลลัจจัยทั้งสองนั้นย่อมระงับไป คงเหลือแต่อาบัติสังฆาทิเสสเท่านั้น. ภิกษุผู้ไม่ถูกสวดประกาศ และผู้ละทิ้ง (เหตุแห่งการแตกแยก) แม้ถูกตักเตือนแล้ว และภิกษุผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความวิบัติแห่งศีล, การพยายามเพื่อการแตกแยก, การสวดประกาศด้วยธรรมกรรม, การสิ้นสุดกรรมวาจา, การไม่ละทิ้ง (เหตุแห่งการแตกแยก) เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานจากการสวดประกาศ, เป็นอกิริยา, มีสัญญาเป็นวิโมกข์, มีจิต, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, มีอกุศลจิต, มีทุกขเวทนา.

Saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์ จบลงแล้ว.

11. Bhedānuvattakasikkhāpadavaṇṇanā

11. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ประพฤติตามการแตกแยก.

Ekādasame tasseva kho panāti yo saṅghabhedāya parakkamati, tasseva. Anuvattakāti tassa diṭṭhiṃ khantiṃ ruciṃ gahaṇena anupaṭipajjanakā. Vaggaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ vadantīti vaggavādakā. Yasmā pana tiṇṇaṃ uddhaṃ kammārahā na honti. Na hi saṅgho saṅghassa kammaṃ karoti, tasmā ‘‘eko vā dve vā tayo vā’’ti vuttaṃ. Jānāti noti amhākaṃ chandādīni jānāti. Bhāsatīti ‘‘evaṃ karomā’’ti amhehi saddhiṃ bhāsati. Amhākampetaṃ khamatīti yaṃ so karoti, etaṃ amhākampi ruccati. Sametāyasmantānaṃ saṅghenāti āyasmantānaṃ cittaṃ saṅghena saddhiṃ sametu samāgacchatu, ekībhāvaṃ gacchatūti vuttaṃ hoti. Sesaṃ padatthato uttānameva. Vinicchayakathāpettha dasame vuttasadisāyeva.

ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า "ตัสเสวะ โข ปะนะ" หมายถึง ของภิกษุนั้นนั่นเอง ผู้พยายามเพื่อการแตกแยกแห่งสงฆ์. คำว่า "อะนุวัตตะกา" หมายถึง ผู้ประพฤติตามโดยถือเอาทิฏฐิ ความอดทน และความพอใจของภิกษุนั้น. คำว่า "วัคคัง อะสามัคคิปักขิยะวะจะนัง วะทันติ" หมายถึง ผู้กล่าวคำที่เป็นฝ่ายแห่งความไม่พร้อมเพรียงกัน ซึ่งเป็นเหตุแห่งการรวมกลุ่มกัน ชื่อว่า "วัคคะวาทะกา" (ผู้กล่าวคำเป็นพวก). แต่เพราะว่าภิกษุตั้งแต่ ๓ รูปขึ้นไปไม่ควรทำกรรม (แก่กันและกัน). เพราะสงฆ์ไม่สามารถทำกรรมแก่สงฆ์ได้. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "รูปเดียว หรือสองรูป หรือสามรูป". คำว่า "ชานาติ โน" หมายถึง รู้ซึ่งฉันทะเป็นต้นของเรา. คำว่า "ภาสะติ" หมายถึง พูดคุยหรือปรึกษาหารือกับเราว่า "เราจะทำอย่างนี้". คำว่า "อัมหากัมเปตัง ขะมะติ" หมายถึง สิ่งที่ภิกษุนั้นทำ เราก็ชอบใจด้วย. คำว่า "สะเมตา อายัสมันตานัง สังเฆนะ" หมายถึง จิตของท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงรวมเข้ากับสงฆ์ จงมาพร้อมกัน จงถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ส่วนที่เหลือมีความหมายของบทที่ชัดเจนอยู่แล้ว. คำวินิจฉัยในสิกขาบทนี้ก็เช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๐.

Ayaṃ pana viseso – idaṃ rājagahe sambahule bhikkhū ārabbha devadattassa saṅghabhedāya parakkamantassa anuvattanavatthusmiṃ paññattaṃ, aṅgesu ca yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha anuvattanaṃ daṭṭhabbanti.

แต่มีความพิเศษดังนี้: สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงราชคฤห์ โดยปรารภภิกษุจำนวนมากในเรื่องการประพฤติตามพระเทวทัตผู้พยายามเพื่อการแตกแยกแห่งสงฆ์. และในส่วนขององค์ประกอบนั้น พึงเห็นการประพฤติตามในสิกขาบทนี้ เช่นเดียวกับการพยายามในสิกขาบทที่ ๑๐.

Bhedānuvattakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ประพฤติตามการแตกแยก จบลงแล้ว.

12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā

12. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ว่ายาก.

Dvādasame dubbacajātikoti dubbacasabhāvo, vattuṃ asakkuṇeyyoti attho. Uddesapariyāpannesūti uddese pariyāpannesu antogadhesu, ‘‘yassa siyā āpatti, so āvikareyyā’’ti evaṃ saṅgahitattā anto pātimokkhassa vattamānesūti attho. Sahadhammikaṃ vuccamānoti sahadhammikena vuccamāno, kāraṇatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Pañcahi sahadhammikehi sikkhitabbattā, tesaṃ vā santakattā ‘‘sahadhammika’’nti laddhanāmena buddhapaññattena sikkhāpadena vuccamānoti attho. Viramathāyasmanto mama vacanāyāti yena vacanena maṃ vadatha, tato mama vacanato viramatha, mā maṃ taṃ vacanaṃ vadathāti vuttaṃ hoti. Vadatu saha dhammenāti sahadhammikena sikkhāpadena, sahadhammena vā aññenapi pāsādikabhāvasaṃvattanikena vacanena vadetu. Yadidanti vuddhikāraṇadassanatthe nipāto, tena yaṃ idaṃ aññamaññassa hitavacanaṃ, āpattito ca vuṭṭhāpanaṃ, tena aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanena. Evaṃ saṃvaddhāhi tassa bhagavato parisāti evaṃ parisāya vuddhikāraṇaṃ dassitaṃ hoti. Sesaṃ uttānatthameva. Vinicchayakathāpi dasame vuttasadisāyeva.

ในสิกขาบทที่ ๑๒ คำว่า 'ทุพพจชาติ' หมายถึง ผู้มีสภาพว่ายาก คือไม่สามารถกล่าวตักเตือนได้. คำว่า 'อุทเทสปริยาปันนะ' หมายถึง สิ่งที่รวมอยู่ในอุเทศ (ปาติโมกข์) คือสิ่งที่รวมอยู่ในปาติโมกข์ทั้งหมด เพราะมีการรวบรวมไว้ว่า 'ผู้ใดมีอาบัติ พึงเปิดเผย' อย่างนี้. คำว่า 'สหธรรมิกัง วุจจมาโน' หมายถึง ผู้ถูกกล่าวตักเตือนด้วยสิกขาบทอันเป็นของเพื่อนพรหมจารี หรือด้วยสิกขาบทที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้ ซึ่งได้ชื่อว่า 'สหธรรมิกะ' เพราะเป็นสิ่งที่เพื่อนพรหมจารี ๕ รูปพึงศึกษา หรือเป็นของของท่านเหล่านั้น. คำนี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ. คำว่า 'วิรมถายัสมันโต มะมะ วจนายะ' หมายถึง ท่านทั้งหลายจงงดเว้นจากคำพูดที่ท่านกล่าวแก่ข้าพเจ้า จงอย่ากล่าวคำนั้นแก่ข้าพเจ้า. คำว่า 'วทตุ สห ธัมเมนะ' หมายถึง จงกล่าวด้วยสิกขาบทอันเป็นของเพื่อนพรหมจารี หรือจงกล่าวด้วยคำพูดที่เป็นไปพร้อมด้วยธรรม และเป็นไปเพื่อความเลื่อมใส แม้เป็นอย่างอื่นนอกเหนือจากสิกขาบท. คำว่า 'ยทิทัง' เป็นนิบาตในอรรถของการแสดงเหตุแห่งความเจริญ. ด้วยนิบาตนั้น ย่อมแสดงเหตุแห่งความเจริญของบริษัท คือคำพูดที่เป็นประโยชน์แก่กันและกัน และการให้ลุกขึ้นจากอาบัติซึ่งกันและกัน. บริษัทของพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมเจริญอย่างนี้. ส่วนที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. คำวินิจฉัยก็เช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๐.

Ayaṃ pana viseso – idaṃ kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha attānaṃ avacanīyakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, aṅgesu ca yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha avacanīyakaraṇatā daṭṭhabbāti.

แต่มีความพิเศษดังนี้: สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองโกสัมพี โดยปรารภพระฉันนะเถระในเรื่องการทำตนให้เป็นผู้ว่ายาก. และในส่วนขององค์ประกอบนั้น พึงเห็นการทำตนให้เป็นผู้ว่ายากในสิกขาบทนี้ เช่นเดียวกับการดำเนินการในสิกขาบทที่ ๑๐.

Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ว่ายาก จบแล้ว.

13. Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā

13. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ประทุษร้ายตระกูล.

Terasame gāmaṃ vā nigamaṃvāti ettha nagarampi gāme antogadhameva. Upanissāya viharatītitattha paṭibaddhacīvarādipaccayatāya taṃ nissāya vasati. Pupphadānādīhi manussānaṃ saddhaṃ vināsento kulāni dūsetīti kuladūsako. Mālāvaccharopanādayo pāpakā samācārā assāti pāpasamācāro. So bhikkhūti so kuladūsako bhikkhu. Āyasmā kho kuladūsako…pe… alaṃ te idha vāsenāti imināssa pabbājanīyakammārahataṃ dasseti. Pabbājanīyakammakato panesa yasmiṃ gāme vā nigame vā kuladūsakakammaṃ kataṃ, yasmiñca vihāre vasati, neva tasmiṃ gāme vā nigame vā carituṃ labhati, na vihāre vasituṃ. Evañca so bhikkhūtiettha soti pabbājanīyakammakato adhippeto. Chandena gacchantīti chandagāmino, esa nayo sesesu. So bhikkhūti so ‘‘chandagāmino’’tiādīni vadamāno. Tassa vacanassa paṭinissaggāya evaṃ vacanīyo, na kuladūsananivāraṇatthāya. Kuladūsanakammena hi so āpajjitabbā āpattiyo pubbeva āpanno, evaṃ panassa visumpi saṅghamajjhepi vuccamānassa appaṭinissajjato aparaṃ dukkaṭaṃ. Evañca sotiādi ito pubbe vuttañca avuttañca sabbaṃ uttānatthameva. Vinicchayakathāpi dasame vuttasadisāyeva.

ในสิกขาบทที่ ๑๓ คำว่า 'หมู่บ้านหรือนิคม' นั้น แม้เมืองก็สงเคราะห์เข้าในหมู่บ้านนั่นเอง. คำว่า 'อาศัยอยู่' นั้น หมายถึงอาศัยหมู่บ้านหรือนิคมนั้นอยู่ ด้วยเหตุแห่งปัจจัยมีจีวรเป็นต้นที่ผูกพันอยู่. ผู้ทำตระกูลให้เศร้าหมอง คือผู้ทำศรัทธาของมนุษย์ให้เสื่อมเสียด้วยการให้ดอกไม้เป็นต้น และทำตระกูลให้เศร้าหมอง. ผู้มีอาจาระอันชั่วช้า คือผู้มีอาจาระอันชั่วช้า มีการปลูกต้นไม้ดอกเป็นต้น. คำว่า 'ภิกษุนั้น' หมายถึงภิกษุผู้ทำตระกูลให้เศร้าหมองนั้น. คำว่า 'ท่านผู้มีอายุผู้ทำตระกูลให้เศร้าหมอง...พอแล้วแก่ท่านด้วยการอยู่ ณ ที่นี้' นี้ แสดงว่าภิกษุนั้นควรแก่ปัพพาชนียกรรม. อนึ่ง ภิกษุผู้ถูกทำปัพพาชนียกรรมแล้วนั้น ในหมู่บ้านหรือนิคมใดที่ได้ทำกรรมทำตระกูลให้เศร้าหมองไว้ และในวิหารใดที่ตนอยู่ ย่อมไม่สามารถเที่ยวไปในหมู่บ้านหรือนิคมนั้นได้ และไม่สามารถอยู่ในวิหารนั้นได้. ในคำว่า 'ภิกษุนั้นเป็นเช่นนั้น' นี้ คำว่า 'นั้น' หมายถึงผู้ถูกทำปัพพาชนียกรรมแล้ว. คำว่า 'ผู้ไปตามฉันทะ' หมายถึงผู้ไปตามฉันทะ, วิธีนี้พึงทราบในบทที่เหลือ. คำว่า 'ภิกษุนั้น' หมายถึงภิกษุนั้นผู้กล่าวคำว่า 'ผู้ไปตามฉันทะ' เป็นต้น. พึงว่ากล่าวภิกษุนั้นอย่างนี้ เพื่อให้ละคำพูดนั้นเสีย ไม่ใช่เพื่อห้ามการทำตระกูลให้เศร้าหมอง. เพราะภิกษุนั้นได้ต้องอาบัติที่พึงต้องด้วยกรรมทำตระกูลให้เศร้าหมองนั้นมาแล้วก่อนหน้านั้น. อนึ่ง หากภิกษุนั้นถูกว่ากล่าวทั้งโดยลำพังและในท่ามกลางสงฆ์แล้วไม่ละเสีย ก็เป็นอาบัติทุกกฏอีก. คำว่า 'ภิกษุนั้นเป็นเช่นนั้น' เป็นต้น และคำที่กล่าวไว้แล้วและยังไม่ได้กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ทั้งหมด ล้วนมีความหมายชัดเจน. วินิจฉัยกถาในสิกขาบทที่ ๑๐ ก็เช่นเดียวกัน.

Ayaṃ pana viseso – idaṃ sāvatthiyaṃ assajipunabbasuke bhikkhū ārabbha chandagāmitādīhi pāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, aṅgesu ca yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha chandādīhi pāpanaṃ daṭṭhabbanti.

อนึ่ง ข้อแตกต่างคือ สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภภิกษุชื่ออัสสชิและปุนัพพสุกะ ในเรื่องที่นำไปสู่การประพฤติผิดด้วยฉันทาคติเป็นต้น และในองค์ประกอบทั้งหลาย พึงเห็นว่าการนำไปสู่การประพฤติผิดด้วยฉันทะเป็นต้นในที่นี้ ก็เช่นเดียวกับการดำเนินการในที่นั้น.

Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ประทุษร้ายตระกูล จบแล้ว.

Nigamanavaṇṇanā

คำอธิบายบทสรุป.

Uddiṭṭhā kho…pe… evametaṃ dhārayāmītiettha paṭhamaṃ āpatti etesanti paṭhamāpattikā, paṭhamaṃ vītikkamanakkhaṇeyeva āpajjitabbāti attho. Itare pana yathā tatiye ca catutthe ca divase hotīti ettha ‘‘tatiyako, catutthako’’ti vuccati, evaṃ yāvatatiye samanubhāsanakamme hontīti yāvatatiyakāti veditabbā. Yāvatīhanti yattakāni ahāni. Jānaṃ paṭicchādetīti jānanto paṭicchādeti. Tatthāyaṃ paṭicchādanalakkhaṇassa mātikā – āpatti ca hoti, āpattisaññī ca, pakatatto ca hoti, pakatattasaññī ca, anantarāyiko ca hoti, anantarāyikasaññī ca, pahu ca hoti, pahusaññī ca, chādetukāmo ca hoti, chādeti cāti. Tattha āpatti ca hoti, āpattisaññī cāti yaṃ āpattiṃ āpanno, sā terasannaṃ aññatarā hoti, sopi ca tattha vatthuvasena vā ‘‘idaṃ bhikkhūnaṃ na vaṭṭatī’’ti nāmamattavasena vā ‘‘ayaṃ itthannāmā āpattī’’ti āpattisaññīyeva hutvā ‘‘na dāni naṃ kassaci ārocessāmī’’ti evaṃ chādetukāmova dhuraṃ nikkhipitvā aruṇaṃ uṭṭhāpeti, channā hoti āpatti. Sace panettha anāpattisaññī vā hoti, aññāpattikkhandhasaññī vā, vematiko vā, acchannāva hoti. Pakatattoti anukkhitto samānasaṃvāsako. So ce pakatattasaññī hutvā vuttanayeneva chādeti, channā hoti. Anantarāyikoti yassa dasasu rājacoraaggiudakamanussaamanussavāḷasarīsapajīvitabrahmacariyantarāyesu ekopi natthi, so ce anantarāyikasaññī chādeti, channā hoti. Pahūti yo sakkoti bhikkhuno santikaṃ gantuñceva ārocetuñca, so ce pahusaññī hutvā chādeti, channā hoti. Chādetukāmo ca hoti, chādeti cātiidaṃ uttānameva. Sacepi hi so sabhāgaṃ disvā ‘‘ayaṃ me upajjhāyo vā ācariyo vā’’ti lajjāya nāroceti, channāva hoti. Upajjhāyādibhāvo hi idha appamāṇaṃ, sabhāgamattameva pamāṇaṃ. Ayaṃ ‘‘jānaṃ paṭicchādetī’’tipadassa saṅkhepato atthavinicchayo.

ในคำว่า “อุเทศแล้ว...เราทรงจำไว้ซึ่งธรรมนี้” นั้น คำว่า “อาบัติมีในเบื้องต้นแห่งธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าปฐมาปัตติกะ” หมายความว่า อาบัติที่พึงต้องในขณะแห่งการล่วงละเมิดนั่นเอง. ส่วนอาบัติอื่น ๆ นั้น พึงทราบว่าเป็นอาบัติยาวตติยกะ คืออาบัติที่พึงต้องจนถึงกรรมสมนุภาสนะครั้งที่สาม เหมือนไข้ที่เรียกว่า “ไข้ที่เกิดในวันที่ 3” หรือ “ไข้ที่เกิดในวันที่ 4” ซึ่งเกิดขึ้นในวันที่สามหรือวันที่สี่. คำว่า “ยาวตีหัง” หมายถึงตลอดกี่วัน. คำว่า “รู้แล้วปกปิด” หมายถึงรู้แล้วปกปิด. ในคำว่า “รู้แล้วปกปิด” นี้ มีมาติกาแห่งลักษณะการปกปิดดังนี้: เป็นอาบัติด้วย, มีความสำคัญว่าเป็นอาบัติด้วย, เป็นภิกษุปกตัตตะด้วย, มีความสำคัญว่าเป็นภิกษุปกตัตตะด้วย, ไม่มีอันตรายด้วย, มีความสำคัญว่าไม่มีอันตรายด้วย, สามารถด้วย, มีความสำคัญว่าสามารถด้วย, มีความประสงค์จะปกปิดด้วย, และปกปิดด้วย. ในมาติกานั้น คำว่า “เป็นอาบัติด้วย, มีความสำคัญว่าเป็นอาบัติด้วย” หมายถึงอาบัติที่ภิกษุต้องนั้น เป็นอาบัติสังฆาทิเสสอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๑๓ สิกขาบท และภิกษุนั้นมีความสำคัญว่าเป็นอาบัติ โดยทางวัตถุว่า “สิ่งนี้ไม่ควรแก่ภิกษุ” หรือโดยทางชื่อว่า “อาบัตินี้ชื่ออย่างนี้” แล้วเป็นผู้มีความสำคัญว่าเป็นอาบัตินั่นเอง เป็นผู้มีความประสงค์จะปกปิดเท่านั้น โดยวางภาระที่จะบอกกล่าวเสีย แล้วปล่อยให้อรุณขึ้น, อาบัตินั้นชื่อว่าถูกปกปิด. หากในกรณีนี้ ภิกษุนั้นมีความสำคัญว่าไม่เป็นอาบัติ หรือมีความสำคัญว่าเป็นอาบัติกองอื่น หรือมีความสงสัย อาบัตินั้นก็ชื่อว่าไม่ถูกปกปิด. คำว่า “ภิกษุปกตัตตะ” หมายถึงภิกษุผู้ไม่ถูกอุกเขปนียกรรม และมีสังวาสเสมอกัน. หากภิกษุนั้นมีความสำคัญว่าเป็นภิกษุปกตัตตะแล้วปกปิดตามนัยที่กล่าวมา อาบัตินั้นก็ชื่อว่าถูกปกปิด. คำว่า “ไม่มีอันตราย” หมายถึงภิกษุใดไม่มีอันตรายแม้แต่อย่างเดียวในอันตราย ๑๐ ประการ คือ อันตรายจากพระราชา, โจร, ไฟ, น้ำ, มนุษย์, อมนุษย์, สัตว์ร้ายมีราชสีห์และเสือเป็นต้น, งู, ชีวิต, และพรหมจรรย์, หากภิกษุนั้นมีความสำคัญว่าไม่มีอันตรายแล้วปกปิด อาบัตินั้นก็ชื่อว่าถูกปกปิด. คำว่า “สามารถ” หมายถึงภิกษุใดสามารถไปหาภิกษุและบอกกล่าวได้, หากภิกษุนั้นมีความสำคัญว่าสามารถแล้วปกปิด อาบัตินั้นก็ชื่อว่าถูกปกปิด. คำว่า “มีความประสงค์จะปกปิดด้วย, และปกปิดด้วย” นี้เป็นคำที่ชัดเจนอยู่แล้ว. แม้หากภิกษุนั้นเห็นภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกันแล้วไม่บอกกล่าวด้วยความละอายว่า “ผู้นี้เป็นอุปัชฌาย์ของเรา” หรือ “ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา” อาบัตินั้นก็ชื่อว่าถูกปกปิด. เพราะความเป็นอุปัชฌาย์เป็นต้นในที่นี้ไม่เป็นประมาณ, แต่ความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกันเท่านั้นเป็นประมาณ. นี้คือวินิจฉัยความหมายโดยย่อของบทว่า “รู้แล้วปกปิด”

Tāvatīhanti tattakāni ahāni, paṭicchāditadivasato paṭṭhāya yāva ārocitadivaso, tāva divasapakkhamāsasaṃvaccharavasena yattako kālo atikkanto, tattakaṃ kālanti attho. Akāmā parivatthabbanti na kāmena na vasena, atha kho akāmena avasena parivāsaṃ samādāya vatthabbaṃ. Tattha paṭicchannaparivāso suddhantaparivāso samodhānaparivāso cāti tividho parivāso. Tattha paṭicchannaparivāso tāva yathāpaṭicchannāya āpattiyā dātabbo. Kassaci hi ekāhappaṭicchannā āpatti hoti, kassaci dvīhādippaṭicchannā. Kassaci ekā āpatti hoti, kassaci dve vā tisso vā taduttari vā. Tasmā paṭicchannaparivāsaṃ dentena paṭhamameva vuttanayena paṭicchannabhāvaṃ ñatvā tato paṭicchannadivase ca āpattiyo ca sallakkhetvā sace ekā ekāhappaṭicchannā hoti, ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ ekāhappaṭicchanna’’nti evaṃ parivāsaṃ yācāpetvā khandhake (cūḷava. 98) āgatanayena kammavācaṃ vatvā parivāso dātabbo. Atha dvīhatīhādippaṭicchannā hoti, dvīhappaṭicchannaṃ tīhappaṭicchannaṃ catūhappaṭicchannaṃ pañcāhappaṭicchannaṃ…pe… cuddasāhappaṭicchannantievaṃ yāva cuddasadivasāni divasavasena yojanā kātabbā, pañcadasadivasappaṭicchannāyaṃ ‘‘pakkhappaṭicchanna’’nti yojanā kātabbā. Tato yāva ekūnatiṃsatimo divaso, tāva ‘‘atirekapakkhappaṭicchanna’’nti, tato māsappaṭicchannaṃ atirekamāsappaṭicchannaṃ dvemāsappaṭicchannaṃ atirekadvemāsappaṭicchannaṃ temāsappaṭicchannaṃ…pe… atirekaekādasamāsappaṭicchannanti evaṃ yojanā kātabbā. Saṃvacchare puṇṇe ‘‘ekasaṃvaccharappaṭicchanna’’nti, tato paraṃ atirekasaṃvaccharaṃ dvesaṃvaccharaṃ evaṃ yāva saṭṭhisaṃvaccharaatirekasaṭṭhisaṃvaccharappaṭicchannanti, tato vā bhiyyopi vatvā yojanā kātabbā.

คำว่า “ยาวตีหัง” หมายถึงตลอดกี่วัน, คือนับตั้งแต่วันที่ปกปิดไปจนถึงวันที่บอกกล่าว หรือวันที่เปิดเผย, ตลอดระยะเวลาที่ล่วงเลยไปนั้น โดยอำนาจแห่งวัน ปักษ์ เดือน และปี ว่าล่วงไปเท่าใด ก็คือตลอดระยะเวลานั้น. คำว่า “พึงอยู่ปริวาสโดยไม่สมัครใจ” หมายถึงไม่พึงอยู่ปริวาสด้วยความสมัครใจหรือด้วยอำนาจของตน, แต่พึงสมาทานปริวาสอยู่โดยไม่สมัครใจและไม่ด้วยอำนาจของตน. ในคำว่า “พึงอยู่ปริวาสโดยไม่สมัครใจ” นั้น ปริวาสมี ๓ ชนิด คือ ปฏิจฉันนปริวาส, สุทธันตปริวาส, และสโมธานปริวาส. ในบรรดาปริวาส ๓ ชนิดนั้น ปฏิจฉันนปริวาสพึงให้ตามอาบัติที่ปกปิดไว้. เพราะบางรูปมีอาบัติที่ปกปิดไว้ ๑ วัน, บางรูปมีอาบัติที่ปกปิดไว้ ๒ วันเป็นต้น. บางรูปมีอาบัติ ๑ ตัว, บางรูปมี ๒ ตัว หรือ ๓ ตัว หรือมากกว่านั้น. เพราะฉะนั้น ผู้ให้ปฏิจฉันนปริวาสพึงทราบความเป็นอาบัติที่ปกปิดไว้ตามนัยที่กล่าวมาแล้วก่อน แล้วพึงกำหนดวันปกปิดและอาบัติเหล่านั้น. หากมีอาบัติ ๑ ตัวที่ปกปิดไว้ ๑ วัน พึงให้ภิกษุนั้นขอปริวาสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่สำเร็จด้วยการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อนโดยจงใจ ๑ ตัว ปกปิดไว้ ๑ วัน” ดังนี้ แล้วพึงให้ปริวาสโดยกล่าวคำกรรมวาจาตามนัยที่มาในขันธกะ (จูฬวรรค ๙๘). หากมีอาบัติที่ปกปิดไว้ ๒ วัน ๓ วันเป็นต้น พึงกำหนดโดยวันไปจนถึง ๑๔ วันว่า “ปกปิดไว้ ๒ วัน, ปกปิดไว้ ๓ วัน, ปกปิดไว้ ๔ วัน, ปกปิดไว้ ๕ วัน...ปกปิดไว้ ๑๔ วัน” ดังนี้. หากมีอาบัติที่ปกปิดไว้ ๑๕ วัน พึงกำหนดว่า “ปกปิดไว้กึ่งเดือน”. จากนั้นไปจนถึงวันที่ ๒๙ พึงกำหนดว่า “ปกปิดไว้เกินกึ่งเดือน”. จากนั้นพึงกำหนดว่า “ปกปิดไว้ ๑ เดือน, ปกปิดไว้เกิน ๑ เดือน, ปกปิดไว้ ๒ เดือน, ปกปิดไว้เกิน ๒ เดือน, ปกปิดไว้ ๓ เดือน...ปกปิดไว้เกิน ๑๑ เดือน” ดังนี้. เมื่อครบ ๑ ปี พึงกำหนดว่า “ปกปิดไว้ ๑ ปี”. จากนั้นพึงกำหนดว่า “ปกปิดไว้เกิน ๑ ปี, ปกปิดไว้ ๒ ปี” ดังนี้ไปจนถึง “ปกปิดไว้ ๖๐ ปี, ปกปิดไว้เกิน ๖๐ ปี” และพึงกล่าวเกินกว่านั้นแล้วกำหนดต่อไป

Sace pana dve tisso taduttari vā āpattiyo honti, yathā ‘‘ekaṃ āpatti’’nti vuttaṃ, evaṃ ‘‘dve āpattiyo, tisso āpattiyo’’ti vattabbaṃ. Tato paraṃ pana sataṃ vā hotu, sahassaṃ vā, ‘‘sambahulā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Nānāvatthukāsupi ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ ekaṃ sukkavissaṭṭhiṃ ekaṃ kāyasaṃsaggaṃ ekaṃ duṭṭhullavācaṃ ekaṃ attakāmaṃ ekaṃ sañcarittaṃ ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ gaṇanavasena vā, ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ nānāvatthukāyo ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ vatthukittanavasena vā, ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ nāmamattavasena vā yojanā kātabbā. Tattha nāmaṃ duvidhaṃ sajātisādhāraṇaṃ sabbasādhāraṇañca, tattha saṅghādisesoti sajātisādhāraṇaṃ, āpattīti sabbasādhāraṇaṃ, tasmā ‘‘sambahulā āpattiyo āpajjiṃ ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ sabbasādhāraṇanāmavasenāpi vattuṃ vaṭṭati. Idañhi parivāsādivinayakammaṃ vatthuvasena gottavasena nāmavasena āpattivasena ca kātuṃ vaṭṭatiyeva. Tattha sukkavissaṭṭhīti vatthu ceva gottañca, saṅghādisesoti nāmañceva āpatti ca, tattha ‘‘sukkavissaṭṭhiṃ kāyasaṃsagga’’ntiādivacanenāpi ‘‘nānāvatthukāyo’’tivacanenāpi vatthu ceva gottañca gahitaṃ hoti, ‘‘saṅghādiseso’’tivacanenāpi ‘‘āpattiyo’’tivacanenāpi nāmañceva āpatti ca gahitā hoti, tasmā etesu yassa kassaci vasena kammavācā kātabbā.

อนึ่ง หากมีอาบัติ ๒ หรือ ๓ หรือมากกว่านั้น พึงกล่าวว่า "อาบัติ ๒, อาบัติ ๓" เช่นเดียวกับที่กล่าวว่า "อาบัติ ๑" หลังจากนั้น ไม่ว่าจะเป็น ๑๐๐ หรือ ๑,๐๐๐ ก็พึงกล่าวว่า "เป็นจำนวนมาก" แม้ในอาบัติที่มีวัตถุต่างกัน ก็พึงประกอบการกล่าวโดยนับจำนวนว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นจำนวนมาก คือ สุกกวิสัฏฐิ ๑ กายสังสัคคะ ๑ ทุฏฐุลวาจา ๑ อัตตกาม ๑ สัญจริตตะ ๑ ที่ปกปิดไว้ ๑ วัน" หรือโดยการกล่าวถึงวัตถุว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นจำนวนมาก มีวัตถุต่างกัน ที่ปกปิดไว้ ๑ วัน" หรือโดยการกล่าวเพียงชื่อว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นจำนวนมาก ที่ปกปิดไว้ ๑ วัน" ในบทว่า "โดยการกล่าวเพียงชื่อ" นั้น ชื่อมี ๒ อย่าง คือ ชื่อที่ทั่วไปแก่ประเภทเดียวกัน และชื่อที่ทั่วไปแก่ทั้งหมด ใน ๒ อย่างนั้น คำว่า "สังฆาทิเสส" เป็นชื่อที่ทั่วไปแก่ประเภทเดียวกัน คำว่า "อาบัติ" เป็นชื่อที่ทั่วไปแก่ทั้งหมด เพราะฉะนั้น แม้โดยชื่อที่ทั่วไปแก่ทั้งหมดว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติเป็นจำนวนมาก ที่ปกปิดไว้ ๑ วัน" ก็พึงกล่าวได้ แท้จริง วินัยกรรมมีปริวาสเป็นต้นนี้ พึงทำได้โดยวัตถุ โดยโคตร โดยชื่อ และโดยอาบัติ ในบรรดาวัตถุ โคตร ชื่อ อาบัติเหล่านั้น คำว่า "สุกกวิสัฏฐิ" เป็นทั้งวัตถุและโคตร คำว่า "สังฆาทิเสส" เป็นทั้งชื่อและอาบัติ ในบรรดาวัตถุเป็นต้นเหล่านั้น แม้ด้วยคำว่า "สุกกวิสัฏฐิ กายสังสัคคะ" เป็นต้น หรือด้วยคำว่า "มีวัตถุต่างกัน" ก็ถือเอาทั้งวัตถุและโคตร แม้ด้วยคำว่า "สังฆาทิเสส" หรือด้วยคำว่า "อาบัติ" ก็ถือเอาทั้งชื่อและอาบัติ เพราะฉะนั้น พึงทำกรรมวาจาโดยอาศัยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวัตถุเป็นต้นเหล่านี้

Kammavācāpariyosāne ca sace appabhikkhuko āvāso hoti, sakkā ratticchedaṃ anāpajjantena vasituṃ, tattheva ‘‘parivāsaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmī’’ti tikkhattuṃ vattaṃ samādātabbaṃ, samādiyitvā tattheva saṅghassa ārocetvā puna āgatāgatānaṃ bhikkhūnaṃ ārocentena vattabhedañca ratticchedañca akatvā parivasitabbaṃ. Sace na sakkā hoti parivāsaṃ sodhetuṃ, nikkhittavattena vasitukāmo hoti, tattheva saṅghamajjhe, ekapuggalassa vā santike ‘‘parivāsaṃ nikkhipāmi, vattaṃ nikkhipāmī’’ti parivāso nikkhipitabbo, ekapadenāpi cettha nikkhitto hoti parivāso, dvīhi pana sunikkhittoyeva, samādānepi eseva nayo. Nikkhittakālato paṭṭhāya pakatattaṭṭhāne tiṭṭhati, athānena paccūsasamaye ekena bhikkhunā saddhiṃ parikkhittassa vihārassa parikkhepato, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamitvā mahāmaggato okkamma gumbena vā vatiyā vā paṭicchannaṭṭhāne nisīditvā antoaruṇeyeva vattaṃ samādiyitvā ārocetabbaṃ. Yampi aññaṃ bhikkhuṃ passati, tassāpi ārocetabbameva. Aruṇe uṭṭhite tassa santike vattaṃ nikkhipitvā vihāraṃ gantabbaṃ. Sace so pure aruṇeyeva kenaci karaṇīyena gato, vihāraṃ gantvā yaṃ sabbapaṭhamaṃ bhikkhuṃ passati, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Evaṃ sallakkhetvā yāva rattiyo pūrenti, tāva parivatthabbaṃ, ayaṃ saṅkhepato paṭicchannaparivāsavinicchayo, vitthāro pana samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya (cūḷava. aṭṭha. 97) vuttanayeneva veditabbo.

และเมื่อจบกรรมวาจา ถ้าอาวาสมีภิกษุน้อย ก็สามารถอยู่ได้โดยไม่ขาดราตรี ในที่นั้นนั่นเอง พึงสมาทานวัตร ๓ ครั้งว่า "ข้าพเจ้าสมาทานปริวาส, ข้าพเจ้าสมาทานวัตร" ครั้นสมาทานแล้ว พึงบอกแก่สงฆ์ในที่นั้นนั่นเอง และพึงบอกแก่ภิกษุทั้งหลายที่มาถึงอีก โดยไม่ทำวัตรให้ขาดและไม่ขาดราตรี พึงอยู่ปริวาส ถ้าไม่สามารถชำระปริวาสให้บริสุทธิ์ได้ และประสงค์จะอยู่ด้วยวัตรที่วางไว้ พึงวางปริวาสในที่นั้นนั่นเอง ในท่ามกลางสงฆ์ หรือต่อหน้าบุคคลรูปเดียวว่า "ข้าพเจ้าวางปริวาส, ข้าพเจ้าวางวัตร" ในการวางนี้ แม้ด้วยบทเดียวก็ชื่อว่าวางปริวาสแล้ว แต่ด้วยสองบทก็ชื่อว่าวางไว้ดีแล้ว แม้ในการสมาทานก็มีนัยนี้เหมือนกัน ตั้งแต่เวลาที่วางวัตรแล้ว ก็ดำรงอยู่ในฐานะเป็นปรกติ หลังจากนั้น ภิกษุผู้สมาทานวัตรที่วางไว้รูปนี้ พึงสมาทานวัตรในเวลาเช้ามืด พร้อมกับภิกษุรูปหนึ่ง โดยก้าวล่วงที่ที่ก้อนดินตกสองก้อน จากขอบเขตของวิหารที่ล้อมรั้วไว้ หรือจากที่ที่ควรล้อมรั้วของวิหารที่ยังไม่ได้ล้อมรั้ว แล้วหลีกจากถนนใหญ่ ไปนั่งในที่ที่พุ่มไม้หรือรั้วบังไว้ และพึงบอกวัตรนั้นก่อนอรุณขึ้น แม้ภิกษุอื่นใดที่พบเห็น ก็พึงบอกแก่ภิกษุนั้นนั่นเอง เมื่ออรุณขึ้นแล้ว พึงวางวัตรต่อหน้าภิกษุนั้น แล้วพึงไปยังวิหาร ถ้าภิกษุนั้นกลับไปแล้วด้วยกิจบางอย่างก่อนอรุณขึ้น พึงไปยังวิหารแล้วบอกและวางวัตรแก่ภิกษุรูปแรกที่พบเห็น พึงกำหนดอย่างนี้ แล้วอยู่ปริวาสจนกว่าราตรีจะครบถ้วน นี้คือการวินิจฉัยปริวาสที่ปกปิดโดยย่อ ส่วนรายละเอียดพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

Itaresu pana dvīsu ‘‘āpattipariyantaṃ na jānāti, rattipariyantaṃ na jānātī’’ti (cūḷava. 157) imasmiṃ vatthusmiṃ khandhake anuññāto suddhantaparivāso nāma, so duvidho cūḷasuddhanto mahāsuddhantoti, duvidhopi cesa rattiparicchedaṃ sakalaṃ vā ekaccaṃ vā ajānantassa ca assarantassa ca tattha vematikassa ca dātabbo. Āpattipariyantaṃ pana ‘‘ettikā ahaṃ āpattiyo āpanno’’ti jānātu vā, mā vā, akāraṇametaṃ. Tassa dānavidhi khandhake āgato, vinicchayakathā pana vitthārato samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) vuttā. Itaro pana samodhānaparivāso nāma, so tividho hoti odhānasamodhāno agghasamodhāno missakasamodhānoti. Tattha odhānasamodhāno nāma antarāpattiṃ āpajjitvā paṭicchādentassa parivutthadivase odhunitvā makkhetvā purimāya āpattiyā mūladivasaparicchede pacchā āpannaṃ āpattiṃ samodahitvā dātabbaparivāso vuccati. Agghasamodhāno nāma sambahulāsu āpattīsu yā ekā vā dve vā tisso vā sambahulā vā āpattiyo sabbacirappaṭicchannāyo, tāsaṃ agghena samodhāya tāsaṃ rattiparicchedavasena avasesānaṃ ūnatarappaṭicchannānaṃ āpattīnaṃ dātabbaparivāso vuccati. Missakasamodhāno nāma nānāvatthukāyo āpattiyo ekato katvā dātabbaparivāso vuccati, ayaṃ tividhepi samodhānaparivāse saṅkhepakathā, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) vutto, idaṃ ‘‘parivatthabba’’nti padassa vinicchayakathāmukhaṃ.

ส่วนปริวาสอีก ๒ อย่างที่เหลือนั้น ปริวาสที่ทรงอนุญาตไว้ในขันธกะ ในเรื่องนี้ว่า 'ไม่รู้ที่สุดแห่งอาบัติ ไม่รู้ที่สุดแห่งราตรี' (จุลลวรรค ๑๕๗) ชื่อว่า สุทธันตปริวาส สุทธันตปริวาสนั้นมี ๒ อย่าง คือ จูฬสุทธันตะ และมหาสุทธันตะ ปริวาสทั้ง ๒ อย่างนี้ พึงให้แก่ภิกษุผู้ไม่รู้กำหนดราตรีทั้งหมดหรือบางส่วน ผู้จำไม่ได้ และผู้สงสัยในเรื่องนั้น ส่วนที่สุดแห่งอาบัติว่า 'ข้าพเจ้าต้องอาบัติเท่านี้' จะรู้หรือไม่รู้ก็ตาม นั่นไม่เป็นเหตุ (ในการให้สุทธันตปริวาส) วิธีให้ปริวาสนั้นมาในขันธกะ ส่วนคำวินิจฉัยกล่าวไว้โดยพิสดารในสมันตปาสาทิกา (จุลลวรรค อรรถกถา ๑๐๒) ส่วนปริวาสอื่นชื่อว่า สโมธานปริวาส สโมธานปริวาสนั้นมี ๓ อย่าง คือ โอธานสโมธาน อัคฆสโมธาน และมิสสกสโมธาน ในบรรดาสามอย่างนั้น ปริวาสที่พึงให้แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติในระหว่างแล้วปกปิด โดยปัดทิ้งและลบล้างวันปริวาสที่อยู่มาแล้ว แล้วรวมอาบัติที่ต้องภายหลังเข้ากับกำหนดวันเดิมของอาบัติก่อน ชื่อว่า โอธานสโมธาน ปริวาสที่พึงให้โดยรวมอาบัติที่ปกปิดนานที่สุดหนึ่ง สอง สาม หรือหลายอาบัติ ในบรรดาอาบัติจำนวนมาก เข้ากับกำหนดราตรีของอาบัติเหล่านั้น โดยอาศัยกำหนดราตรีของอาบัติที่ปกปิดนานที่สุดนั้น ชื่อว่า อัคฆสโมธาน ปริวาสที่พึงให้โดยรวมอาบัติที่มีวัตถุต่างกันเข้าด้วยกัน ชื่อว่า มิสสกสโมธาน นี้คือคำกล่าวโดยย่อในสโมธานปริวาสทั้ง ๓ อย่าง ส่วนรายละเอียดกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (จุลลวรรค อรรถกถา ๑๐๒) นี้คือบทนำคำวินิจฉัยของคำว่า 'พึงอยู่ปริวาส'

Uttari chārattanti parivāsato uttari cha rattiyo. Bhikkhumānattāyāti bhikkhūnaṃ mānabhāvāya, ārādhanatthāyāti vuttaṃ hoti. Paṭipajjitabbanti vattitabbaṃ. Bhikkhumānattañca panetaṃ paṭicchannāpaṭicchannavasena duvidhaṃ. Tattha yassa appaṭicchannāpatti hoti, tassa parivāsaṃ adatvā mānattameva dātabbaṃ, idaṃ appaṭicchannamānattaṃ. Yassa paṭicchannā hoti, tassa parivāsapariyosāne dātabbaṃ mānattaṃ paṭicchannamānattanti vuccati, idaṃ idha adhippetaṃ. Ubhinnampi panetesaṃ dānavidhi vinicchayakathā ca samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) vuttanayena veditabbā, ayaṃ panettha saṅkhepo. Sace ayaṃ vattaṃ nikkhipitvā paccūsasamaye samādātuṃ gacchati, sabbantimena paricchedena catūhi bhikkhūhi saddhiṃ parivāse vuttappakāraṃ padesaṃ gantvā ‘‘mānattaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmī’’ti samādiyitvā nesaṃ ārocetvā tato tesu gatesu vā agatesu vā purimanayena paṭipajjitabbaṃ. Yattha siyā vīsatigaṇoti ettha vīsatisaṅgho gaṇo assāti vīsatigaṇo. Tatrāti yatra sabbantimena paricchedena vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho atthi, tattha. Abbhetabboti abhietabbo, sampaṭicchitabbo, abbhānakammavasena osāretabboti vuttaṃ hoti. Avhātabboti vā attho. Abbhānakammaṃ pana pāḷivasena khandhake (cūḷava. 100 ādayo) vinicchayavasena samantapāsādikāyaṃ vuttaṃ. Anabbhitoti na abbhito asampaṭicchito, akatabbhānakammoti vuttaṃ hoti. Anavhātoti vā attho. Te ca bhikkhū gārayhāti ye ūnabhāvaṃ ñatvā abbhenti, te bhikkhū ca garahitabbā, sātisārā sadosā dukkaṭaṃ āpajjantīti attho. Ayaṃ tattha sāmīcīti ayaṃ tattha anudhammatā lokuttaradhammaṃ anugatā ovādānusāsanī sāmīci dhammatā. Sesamettha vuttanayamevāti.

คำว่า เกินกว่านั้น ๖ ราตรี (อุตฺตริ ฉารตฺตํ) คือ เกินกว่าปริวาสไป ๖ ราตรี. คำว่า เพื่อมานัตของภิกษุ (ภิกฺขุมานตฺตาย) มีอธิบายว่า เพื่อความเป็นผู้ที่ภิกษุทั้งหลายพึงยกย่อง หรือเพื่อความยินดี (ของภิกษุทั้งหลาย). คำว่า พึงประพฤติ (ปฏิปชฺชิตพฺพํ) คือ พึงสมาทานวัตร. ก็ภิกขุมานัตนี้มี ๒ อย่าง คือ โดยอำนาจแห่งอาบัติที่ปิดบังและไม่ปิดบัง. ใน ๒ อย่างนั้น ภิกษุใดมีอาบัติที่ไม่ปิดบัง พึงให้มานัตแก่ภิกษุนั้นโดยไม่ต้องให้ปริวาส นี้ชื่อว่า อัปปฏิจฉันนมานัต. ภิกษุใดมีอาบัติที่ปิดบัง มานัตที่พึงให้ในเวลาสิ้นสุดปริวาสของภิกษุนั้น ชื่อว่า ปฏิจฉันนมานัต, ในที่นี้ประสงค์เอาปฏิจฉันนมานัตนี้. ส่วนวิธีให้และคำวินิจฉัยของมานัตทั้ง ๒ อย่างนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (จุลลวรรค อรรถกถา ๑๐๒), ส่วนในที่นี้เป็นข้อความโดยย่อ. หากภิกษุนี้วางวัตรแล้วไปเพื่อจะสมาทานในเวลาปัจจุสมัย พึงไปยังสถานที่ตามที่กล่าวไว้ในปริวาส สมาทานร่วมกับภิกษุอย่างน้อยที่สุด ๔ รูป ว่า 'ข้าพเจ้าขอสมาทานมานัต, ข้าพเจ้าขอสมาทานวัตร' ครั้นสมาทานแล้วบอกแก่ภิกษุเหล่านั้น จากนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นจะกลับไปหรือยังไม่กลับก็ตาม พึงประพฤติตามนัยก่อนนั่นแล. คำว่า ในที่ใดสงฆ์หมู่ ๒๐ พึงมี (ยตฺถ สิยา วีสติคโณ) ความว่า สงฆ์หมู่ใดมีภิกษุ ๒๐ รูป สงฆ์หมู่นั้นชื่อว่า วีสติคณะ. คำว่า ในที่นั้น (ตตฺร) คือ ในที่ใดมีภิกษุสงฆ์หมู่ ๒๐ เป็นอย่างน้อยที่สุด ในที่นั้น. คำว่า พึงเรียกเข้าพวก (อพฺเภตพฺโพ) คือ พึงรับเข้า, พึงยอมรับ, มีอธิบายว่า พึงให้เข้าสู่หมู่ด้วยอำนาจแห่งอัพภานกรรม. หรืออีกนัยหนึ่ง แปลว่า พึงเรียกมา. ส่วนอัพภานกรรมนั้น กล่าวไว้โดยพระบาลีในขันธกะ (จุลลวรรค ๑๐๐ เป็นต้น) และโดยคำวินิจฉัยในสมันตปาสาทิกา. คำว่า ยังไม่ถูกเรียกเข้าพวก (อนพฺภิโต) คือ ยังไม่ถูกรับเข้า, ยังไม่ถูกยอมรับ, มีอธิบายว่า เป็นผู้ที่ยังไม่ได้ทำอัพภานกรรม. หรืออีกนัยหนึ่ง แปลว่า ยังไม่ถูกเรียกมา. คำว่า และภิกษุเหล่านั้นพึงถูกตำหนิ (เต จ ภิกฺขู คารยฺหา) มีความหมายว่า ภิกษุเหล่าใดรู้อยู่ว่า (สงฆ์) มีจำนวนพร่อง (ไม่ครบ ๒๐) แต่ยังรับเข้าพวก ภิกษุเหล่านั้นพึงถูกตำหนิ เป็นผู้มีโทษ มีความผิด ต้องอาบัติทุกกฏ. คำว่า นี้เป็นความถูกต้องในเรื่องนั้น (อยํ ตตฺถ สามีจิ) คือ นี้เป็นความประพฤติที่สมควรในเรื่องอาบัติสังฆาทิเสสนั้น เป็นโอวาทานุสาสนีที่คล้อยตามโลกุตตรธรรม ๙ เป็นธรรมดาที่เหมาะสม. ส่วนคำที่เหลือในที่นี้ มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

Saṅghādisesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสังฆาทิเสส จบแล้ว

Aniyatakaṇḍo

หมวดอนิยต

1. Paṭhamāniyatasikkhāpadavaṇṇanā

1. การพรรณนาสิกขาบทอนิยตที่ ๑

Aniyatuddese ime kho panātiādi vuttanayameva. Mātugāmenāti tadahujātāyapi jīvamānakamanussitthiyā. Eko ekāyāti eko bhikkhu mātugāmasaṅkhātāya ekāya itthiyā saddhiṃ. Rahoti cakkhussa raho. Kiñcāpi pāḷiyaṃ (pārā. 445) sotassa raho āgato, cakkhusseva pana raho ‘‘raho’’ti idha adhippeto. Sacepi hi pihitakavāṭassa gabbhassa dvāre nisinno viññū puriso hoti, neva anāpattiṃ karoti. Yattha pana sakkā daṭṭhuṃ, tādise antodvādasahatthepi okāse nisinno sacakkhuko vikkhittacittopi niddāyantopi anāpattiṃ karoti, samīpe ṭhitopi andho na karoti, cakkhumāpi nipajjitvā niddāyantopi na karoti, itthīnaṃ pana satampi na karotiyeva, tena vuttaṃ ‘‘rahoti cakkhussa raho’’ti. Paṭicchanne āsaneti kuṭṭādīhi paṭicchannokāse. Alaṃkammaniyeti kammakkhamaṃ kammayogganti kammaniyaṃ, alaṃ pariyattaṃ kammaniyabhāvāyāti alaṃkammaniyaṃ, tasmiṃ alaṃkammaniye. Yattha ajjhācāraṃ karontā sakkonti taṃ kammaṃ kātuṃ, tādiseti attho. Nisajjaṃ kappeyyāti nisajjaṃ kareyya, nisīdeyyāti attho. Ettha ca sayanampi nisajjāya eva saṅgahitaṃ. Saddheyyavacasāti saddhātabbavacanā, ariyasāvikāti attho. Nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamānoti kiñcāpi evarūpā upāsikā disvā vadati, atha kho bhikkhu nisajjaṃ paṭijānamānova tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo, na appaṭijānamānoti attho. Yena vā sāti nisajjādīsu ākāresu yena vā ākārena saddhiṃ methunādīni āropetvā sā upāsikā vadeyya, paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo, evarūpāyapi hi upāsikāya vacanamattena ākārena na kāretabboti attho. Kasmā? Yasmā diṭṭhaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpīti. Ayaṃ dhammo aniyatoti tiṇṇaṃ āpattīnaṃ yaṃ āpattiṃ vā vatthuṃ vā paṭijānāti, tassa vasena kāretabbatāya aniyato.

ในอนิยตุทเทส บทว่า ime kho panātiādi พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า Mātugāmenāti ได้แก่ หญิงมนุษย์ที่มีชีวิตอยู่ แม้ที่เกิดในวันนั้น. บทว่า Eko ekāyāti ความว่า ภิกษุรูปเดียว กับหญิงคนเดียวที่เรียกว่ามาตุคาม. บทว่า Rahoti คือ ที่ลับตา. แม้ในบาลีจะมีคำว่า ที่ลับหู มาด้วยก็ตาม แต่ในสิกขาบทนี้ ประสงค์เอาที่ลับตาเท่านั้นว่าเป็น 'ที่ลับ'. เพราะว่า ถ้าบุรุษผู้รู้เดียงสานั่งอยู่ที่ใกล้ประตูห้องที่ปิดบานประตูไว้ เขาก็ไม่ทำความไม่เป็นอาบัติให้. ส่วนในที่ใดที่สามารถจะมองเห็นได้ ในที่เช่นนั้น แม้เป็นที่ว่างภายใน ๑๒ ศอก ผู้มีจักษุนั่งอยู่ แม้จะมีจิตฟุ้งซ่านหรือกำลังง่วงนอนอยู่ก็ตาม เขาก็ทำความไม่เป็นอาบัติให้ได้, ส่วนคนตาบอดแม้จะยืนอยู่ใกล้ๆ ก็ทำความไม่เป็นอาบัติให้ไม่ได้, แม้คนมีจักษุถ้านอนหลับเสีย ก็ทำความไม่เป็นอาบัติให้ไม่ได้, ส่วนพวกผู้หญิงแม้ตั้งร้อยคน ก็ไม่ทำความไม่เป็นอาบัติให้เลย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่ลับ คือ ที่ลับตา'. บทว่า Paṭicchanne āsaneti คือ ในที่ที่ปกปิดด้วยฝาเป็นต้น. บทว่า Alaṃkammaniyeti คือ ควรแก่การงาน เหมาะแก่การงาน ชื่อว่า กัมมนียะ, คำว่า Alaṃ คือ เพียงพอหรือสามารถเพื่อความเป็นกัมมนียะนั้น, ในที่ที่ควรแก่การงานนั้น. อธิบายว่า ในที่เช่นใดที่พวกผู้ทำอัชฌาจารสามารถจะทำการงานนั้นได้. บทว่า Nisajjaṃ kappeyyāti คือ พึงทำการนั่ง ได้แก่ พึงนั่ง. และในคำว่า การนั่ง นี้ รวมเอาการนอนเข้าไว้ด้วย. บทว่า Saddheyyavacasāti คือ มีคำพูดที่ควรเชื่อถือได้ อธิบายว่า เป็นอริยสาวิกา. บทว่า Nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamānoti ความว่า แม้อุบาสิกาเห็นปานนี้เห็นแล้วจะกล่าวก็ตาม แต่ภิกษุต้องถูกปรับด้วยอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาธรรม ๓ ประการ ต่อเมื่อเขารับรองการนั่งเท่านั้น ไม่ใช่เมื่อไม่รับรอง. บทว่า Yena vā sāti ความว่า อุบาสิกานั้นพึงยกเอาเมถุนธรรมเป็นต้นขึ้นกล่าวหาพร้อมกับอาการใดอาการหนึ่ง บรรดาอาการมีการนั่งเป็นต้น ภิกษุนั้นต้องถูกปรับตามอาการนั้นต่อเมื่อเขารับรองเท่านั้น, เพราะจะปรับภิกษุด้วยอาการเพียงคำพูดของอุบาสิกาแม้เห็นปานนี้ไม่ได้. เพราะเหตุไร? เพราะว่าสิ่งที่เห็นมานั้น ย่อมเป็นอย่างนั้นบ้าง เป็นอย่างอื่นบ้าง. บทว่า Ayaṃ dhammo aniyatoti ความว่า ธรรมนี้ชื่อว่า อนิยต เพราะความที่ภิกษุต้องถูกปรับตามอาบัติหรือตามวัตถุที่เขารับรอง บรรดาอาบัติ ๓ อย่างนั้น.

Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha mātugāmena saddhiṃ vuttappakāre āsane nisajjakappanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, methunadhammasannissitakilesasaṅkhātena rahassādena mātugāmassa santikaṃ gantukāmatāya akkhiañjanādito paṭṭhāya sabbapayogesu dukkaṭaṃ. Gantvā tasmiṃ vā nisinne itthī nisīdatu, tassā vā nisinnāya so nisīdatu, apacchā apurimaṃyeva ubho vā nisīdantu, ubhinnaṃ nisajjāya pācittiyaṃ. Sace pana kāyasaṃsaggaṃ vā methunaṃ vā samāpajjati, tesaṃ vasena kāretabbo. Nipajjanepi eseva nayo. Vuttappakāre purise nipajjitvā aniddāyante anandhe viññupurise upacāragate sati, ṭhitassa, arahopekkhassa, aññavihitassa ca nisajjanapaccayā anāpatti. Ummattakādīnaṃ pana tīhipi āpattīhi anāpatti. Siyā sīlavipatti, siyā ācāravipatti. Yaṃ pana āpattiṃ paṭijānāti, tassā vasena aṅgabhedo ñātabbo. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระอุทยีเถระ ในเรื่องการนั่งในที่นั่งที่กล่าวมาแล้วกับมาตุคาม, เป็นอสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ, มีอาบัติทุกกฏในความพยายามทุกอย่าง ตั้งแต่การทาตาเป็นต้น ด้วยความประสงค์จะไปหามาตุคาม ด้วยความยินดีในที่ลับที่ชื่อว่ากิเลสที่อาศัยเมถุนธรรม. ไปแล้ว, เมื่อภิกษุนั้นนั่งแล้ว หญิงก็นั่ง, หรือเมื่อหญิงนั่งแล้ว ภิกษุก็นั่ง, หรือทั้งสองนั่งพร้อมกันโดยไม่ก่อนไม่หลัง, ด้วยการนั่งของทั้งสองนั้น เป็นปาจิตตีย์. แต่ถ้าถึงกายสังสรรคหรือเมถุน, พึงปรับด้วยอาบัติเหล่านั้น. แม้ในการนอนก็มีนัยเดียวกัน. เมื่อบุรุษผู้รู้เดียงสา ไม่ตาบอด ไม่หลับ ที่นอนอยู่ในลักษณะที่กล่าวมาแล้ว อยู่ในบริเวณ ๑๒ ศอก, การนั่งของภิกษุผู้ยืนอยู่, ผู้ไม่คำนึงถึงที่ลับ, และผู้มีจิตไปในอารมณ์อื่น ไม่เป็นอาบัติ. แต่สำหรับคนบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติด้วยอาบัติทั้ง ๓ อย่าง. บางทีเป็นสีลวิบัติ, บางทีเป็นอาจารวิบัติ. อนึ่ง พึงทราบการจำแนกองค์ตามอาบัติที่รับรอง. สมุฏฐานเป็นต้นก็เหมือนกับสิกขาบทปาราชิกที่ ๑ เท่านั้น.

Paṭhamāniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทอนิยตที่ ๑ จบแล้ว.

2. Dutiyāniyatasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาสิกขาบทอนิยตที่ ๒.

Dutiye itthīpi purisopi yo koci viññū anandho abadhiro antodvādasahatthe okāse ṭhito vā nisinno vā vikkhittopi niddāyantopi anāpattiṃ karoti. Badhiro pana cakkhumāpi, andho vā abadhiropi na karoti. Pārājikāpattiñca parihāpetvā duṭṭhullavācāpatti vuttāti ayaṃ viseso. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Samuṭṭhānādīni panettha adinnādānasadisānevāti.

ในสิกขาบทอนิยตที่ ๒, ไม่ว่าหญิงหรือชาย ผู้ใดผู้หนึ่งที่เป็นผู้รู้เดียงสา ไม่ตาบอด ไม่หูหนวก ยืนอยู่หรือนั่งอยู่ในสถานที่ภายใน ๑๒ ศอก, แม้มีจิตฟุ้งซ่าน หรือกำลังง่วง ก็ทำอาบัติให้ไม่เป็นอาบัติได้. แต่คนหูหนวก แม้มีตาดี, หรือคนตาบอด แม้ไม่หูหนวก ก็ไม่ทำได้. และเว้นอาบัติปาราชิกแล้ว ได้กล่าวถึงอาบัติทุฏฐุลวาจา, นี้เป็นข้อแตกต่าง. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนเท่านั้น. อนึ่ง สมุฏฐานเป็นต้นในสิกขาบทนี้ก็เหมือนกับสิกขาบทอทินนาทานเท่านั้น.

Dutiyāniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทอนิยตที่ ๒ จบแล้ว.

Uddiṭṭhā khotiādi sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

บทว่า Uddiṭṭhā kho เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในที่ทุกแห่ง.

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี.

Aniyatavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนิยตจบแล้ว.

Nissaggiyakaṇḍo

หมวดนิสสัคคีย์.

Ito paraṃ pana ime kho panātiādi sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

อนึ่ง หลังจากอนิยตุทเทสนี้ไป บทว่า ime kho pana เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในที่ทุกแห่ง.

1. Cīvaravaggo

1. วรรคจีวร.

1. Kathinasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาสิกขาบทกฐิน.

Nissaggiyesu pana cīvaravaggassa tāva paṭhamasikkhāpade niṭṭhitacīvarasminti sūcikammapariyosānena vā, ‘‘naṭṭhaṃ vā vinaṭṭhaṃ vā daḍḍhaṃ vā cīvarāsā vā upacchinnā’’ti (pārā. 463) imesu vā yena kenaci ākārena niṭṭhite cīvarasmiṃ, cīvarassa karaṇapalibodhe upacchinneti attho. Atthatakathinassa hi bhikkhuno yāva imehākārehi cīvarapalibodho na chijjati, tāva kathinānisaṃsaṃ labhati. Ubbhatasmiṃ kathineti yaṃ saṅghassa kathinaṃ atthataṃ, tasmiñca ubbhate. Tatrevaṃ saṅkhepato kathinatthāro ca ubbhāro ca veditabbo. Ayañhi kathinatthāro nāma bhagavatā purimavassaṃvuṭṭhānaṃ anuññāto, so sabbantimena paricchedena pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭati, tasmā yattha cattāro vā tayo vā dve vā eko vā purimavassaṃ upagato, tattha pacchimavassūpagate gaṇapūrake katvā attharitabbaṃ, te ca gaṇapūrakāva honti, ānisaṃse na labhanti, tasmā sace purimavassaṃvuṭṭhānaṃ gahaṭṭhapabbajitesu yo koci dhammena samena cīvaraṃ deti ‘‘iminā kathinaṃ attharathā’’ti (mahāva. 306-309), taṃ khandhake vuttāya ñattidutiyakammavācāya kathinatthārārahassa bhikkhuno dātabbaṃ. Tena tadaheva pañca vā atirekāni vā khaṇḍāni chinditvā saṅghāṭi vā uttarāsaṅgo vā antaravāsako vā kātabbo, sesabhikkhūhipi tassa sahāyehi bhavitabbaṃ, sace katacīvarameva uppajjati, sundarameva. Acchinnāsibbitaṃ pana na vaṭṭati. Tena bhikkhunā sace saṅghāṭiyā attharitukāmo hoti, porāṇikaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharitvā navaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhahitvā ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’ti attharitabbaṃ. Uttarāsaṅgaantaravāsakesupi eseva nayo. Tato tena purimavassaṃvuṭṭhe antosīmāgate bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘atthataṃ, bhante, saṅghassa kathinaṃ, dhammiko kathinatthāro, anumodathā’’ti (pari. 413) vattabbaṃ, therānañca navānañca bahūnañca ekassa ca anurūpaṃ sallakkhetvā vattabbaṃ. Tehipi ‘‘atthataṃ, bhante, saṅghassa kathina’’nti vā ‘‘atthataṃ, āvuso, saṅghassa kathina’’nti vā vatvā ‘‘dhammiko kathinatthāro, anumodāmā’’ti vā ‘‘anumodāmī’’ti vā vattabbaṃ. Purimavassaṃvuṭṭhesupi ye anumodanti, tesaṃyeva atthataṃ hoti kathinaṃ. Te tato paṭṭhāya yāva kathinassubbhārā anāmantacāro, asamādānacāro, yāvadatthacīvaraṃ, gaṇabhojanaṃ, yo ca tattha cīvaruppādo, tasmiṃ āvāse saṅghassa uppannacīvarañcāti ime pañcānisaṃse labhanti, ayaṃ tāva kathinatthāro. Taṃ panetaṃ kathinaṃ ‘‘aṭṭhimā, bhikkhave, mātikā kathinassubbhārāya pakkamanantikā niṭṭhānantikā sanniṭṭhānantikā nāsanantikā savanantikā āsāvacchedikā sīmātikkamanantikā sahubbhārā’’ti (mahāva. 310) evaṃ vuttāsu aṭṭhasu mātikāsu aññataravasena uddharīyati, tattha vitthāravinicchayo samantapāsādikāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 310) vuttanayena veditabbo. Iti ‘‘ubbhatasmiṃ kathine’’tiiminā sesapalibodhābhāvaṃ dasseti.

ก็ในบรรดานิสสัคคิยสิกขาบททั้งหลาย ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งจีวรวรรคก่อน คำว่า “เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว” หมายความว่า เมื่อการเย็บจีวรเสร็จสิ้นลง หรือด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๔ อย่างเหล่านี้ คือ จีวรหายไป จีวรเสียหายไป จีวรถูกไฟไหม้ หรือความหวังในจีวรขาดไป คือเมื่อปาลิโพธในการทำจีวรขาดไป นี้เป็นใจความ ด้วยว่า ภิกษุผู้กรานกฐินแล้ว ตราบใดที่จีวรปาลิโพธยังไม่ขาดไปด้วยอาการเหล่านี้ ตราบนั้นเธอย่อมได้อานิสงส์กฐิน คำว่า “เมื่อกฐินเดาะแล้ว” หมายถึง เมื่อกฐินที่สงฆ์กรานแล้วนั้นถูกเดาะ ในเรื่องกฐินนั้น พึงทราบการกรานกฐินและการเดาะกฐินโดยย่อดังนี้ ด้วยว่า การกรานกฐินนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาต้น และการกรานกฐินนั้น โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุด ย่อมควรแก่ภิกษุ ๕ รูป เพราะฉะนั้น ในอาวาสใด มีภิกษุอยู่จำพรรษาต้น ๔ รูป หรือ ๓ รูป หรือ ๒ รูป หรือแม้เพียงรูปเดียว ในอาวาสนั้น พึงทำภิกษุผู้อยู่จำพรรษาหลังให้เป็นผู้ทำหมวดให้เต็ม (ครบองค์สงฆ์) แล้วจึงกราน และภิกษุผู้ทำหมวดให้เต็มเหล่านั้น เป็นเพียงผู้ทำหมวดให้เต็มเท่านั้น ย่อมไม่ได้อานิสงส์ เพราะฉะนั้น หากคฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้ใดผู้หนึ่ง ถวายจีวรแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้นโดยชอบธรรมว่า “ขอท่านทั้งหลายจงกรานกฐินด้วยจีวรผืนนี้” จีวรนั้นพึงมอบให้แก่ภิกษุผู้ควรแก่การกรานกฐิน ด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่ตรัสไว้ในขันธกะ ภิกษุนั้นพึงตัดผ้าให้เป็น ๕ ขันธ์ หรือมากกว่า ๕ ขันธ์ ในวันนั้นเอง แล้วทำเป็นสังฆาฏิ หรืออุตตราสงค์ หรืออันตรวาสกผืนใดผืนหนึ่ง แม้ภิกษุที่เหลือก็พึงเป็นสหาย (ช่วยขวนขวาย) ของภิกษุนั้น หากมีจีวรที่ทำสำเร็จแล้วเกิดขึ้น ก็เป็นการดี แต่ผ้าที่ยังไม่ได้ตัดและยังไม่ได้เย็บ ย่อมไม่ควร (เพื่อจะกรานกฐิน) หากภิกษุนั้นประสงค์จะกรานกฐินด้วยสังฆาฏิ พึงปัจจุทธรณ์สังฆาฏิเก่าแล้วอธิษฐานสังฆาฏิใหม่ แล้วกรานกฐินว่า “ข้าพเจ้ากรานกฐินด้วยสังฆาฏินี้” ในอุตตราสงค์และอันตรวาสก ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้ ลำดับนั้น ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้นที่อยู่ในสีมา แล้วกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม ขอท่านทั้งหลายจงอนุโมทนา” พึงพิจารณาให้เหมาะสมแล้วกล่าวแก่พระเถระ พระนวกะ ภิกษุจำนวนมาก หรือภิกษุรูปเดียว แม้ภิกษุเหล่านั้นก็พึงกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ กฐินของสงฆ์กรานแล้ว” หรือ “ท่านอาวุโส กฐินของสงฆ์กรานแล้ว” แล้วกล่าวว่า “การกรานกฐินเป็นธรรม ข้าพเจ้าทั้งหลายอนุโมทนา” หรือ “ข้าพเจ้าอนุโมทนา” ในบรรดาภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้นเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดอนุโมทนา กฐินย่อมเป็นอันกรานแล้วแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น ภิกษุเหล่านั้นนับแต่นั้นไป จนกว่าจะมีการเดาะกฐิน ย่อมได้อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้ คือ อนามันตจาร อสมาทานจาร ยาวทัตถจีวร คณโภชนะ และจีวรที่เกิดขึ้นในอาวาสนั้น (รวมถึง) จีวรที่เกิดขึ้นแก่สงฆ์ในอาวาสนั้น นี้เป็นการกรานกฐินก่อน ส่วนกฐินนั้น ย่อมถูกเดาะด้วยมาติกาอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดามาติกา ๘ อย่างที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาติกา ๘ อย่างนี้ เพื่อการเดาะกฐิน คือ ปักกมันติกะ นิฏฐานันติกะ สันนิฏฐานันติกะ นาสนันติกะ สวนันติกะ อาสาวเฉทิกะ สีมาติกกมันติกะ สหุพภาระ” พึงทราบวินิจฉัยโดยพิสดารในมาติกาเหล่านั้น ตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา ด้วยคำว่า “เมื่อกฐินเดาะแล้ว” นี้ ท่านแสดงถึงความไม่มีปาลิโพธที่เหลือ”

Dasāhaparamanti dasa ahāni paramo paricchedo assāti dasāhaparamo, taṃ dasāhaparamaṃ kālaṃ dhāretabbanti attho. Adhiṭṭhitavikappitesu apariyāpannattā atirekaṃ cīvaranti atirekacīvaraṃ, cīvaraṃ nāma khomaṃ kappāsikaṃ koseyyaṃ kambalaṃ sāṇaṃ bhaṅganti etesaṃ vā tadanulomānaṃ vā aññataraṃ ayamassa jāti, pamāṇato pana taṃ vikappanupagaṃ pacchimaṃ idha adhippetaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āyāmato aṭṭhaṅgulaṃ sugataṅgulena caturaṅgulavitthataṃ pacchimaṃ cīvaraṃ vikappetu’’nti (mahāva. 358). Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘adhiṭṭhitavikappitesu apariyāpannattā’’ti, ettha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, vassikasāṭikaṃ vassānaṃ catumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ, nisīdanaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ paccattharaṇaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, kaṇḍuppaṭicchādiṃ yāva ābādhā adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ, mukhapuñchanacoḷakaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti (mahāva. 358) iminā nayena adhiṭṭhātabbavikappetabbatā jānitabbā. Tattha ticīvaraṃ adhiṭṭhahantena rajitvā kappabinduṃ datvā pamāṇayuttameva adhiṭṭhātabbaṃ, tassa pamāṇaṃ ukkaṭṭhaparicchedena sugatacīvarato ūnakaṃ vaṭṭati, lāmakaparicchedena saṅghāṭiyā tāva uttarāsaṅgassa ca dīghato muṭṭhipañcakaṃ, tiriyaṃ muṭṭhittikaṃ, antaravāsako dīghato muṭṭhipañcako, tiriyaṃ dvihatthopi vaṭṭati. Vuttappamāṇato pana atirekañca ūnakañca ‘‘parikkhāracoḷa’’nti adhiṭṭhātabbaṃ. Tattha yasmā ‘‘dve cīvarassa adhiṭṭhānāni kāyena vā adhiṭṭheti, vācāya vā adhiṭṭhetī’’ti vuttaṃ, tasmā purāṇasaṅghāṭiṃ ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharāmī’’ti paccuddharitvā navaṃ hatthena gahetvā ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti cittena ābhogaṃ katvā kāyavikāraṃ karontena kāyena vā adhiṭṭhātabbā, vacībhedaṃ katvā vācāya vā adhiṭṭhātabbā. Tatra duvidhaṃ adhiṭṭhānaṃ – sace hatthapāse hoti, ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Atha antogabbhādīsu sāmantavihāre vā hoti, ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā ‘‘etaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Esa nayo uttarāsaṅge ca antaravāsake ca. Nāmamattameva hi viseso. Tasmā sabbāni saṅghāṭiṃ uttarāsaṅgaṃ antaravāsakanti evaṃ attano attano nāmeneva adhiṭṭhātabbāni. Sace adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehi saṅghāṭiādīni karoti, niṭṭhite rajane ca kappe ca ‘‘imaṃ paccuddharāmī’’ti paccuddharitvā puna adhiṭṭhātabbāni. Idañca pana ticīvaraṃ sukhaparibhogatthaṃ parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātumpi vaṭṭati.

คำว่า “ทสาหปรมะ” หมายถึง มี ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง คือมีกำหนด ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น พึงทรงไว้ซึ่งกาลมี ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่งนั้น เพราะไม่จัดเข้าในจีวรที่อธิษฐานและวิกัป จึงเป็นจีวรส่วนเกิน จีวร ได้แก่ ผ้าที่เกิดในแคว้นโขมะ หรือผ้าที่ทอด้วยฝ้าย หรือผ้าที่ทอด้วยไหม หรือผ้าที่ทอด้วยขนสัตว์ หรือผ้าที่ทอด้วยป่าน หรือผ้าที่ทอด้วยของผสม ๕ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่งใน ๖ อย่างเหล่านี้ หรืออย่างใดอย่างหนึ่งที่สมควรแก่ ๖ อย่างเหล่านั้น นี้เป็นชนิดของจีวรนั้น ส่วนโดยประมาณ จีวรที่ควรวิกัปผืนสุดท้ายในสิกขาบทนี้พึงประสงค์ถึงจีวรที่เล็กที่สุดที่ควรวิกัป อันที่จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระบาลีนี้ไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้วิกัปจีวรผืนสุดท้ายที่มีความยาว ๘ องคุลีโดยสุคตองคุลี และกว้าง ๔ องคุลี” ส่วนคำที่กล่าวไว้ว่า “เพราะไม่จัดเข้าในจีวรที่อธิษฐานและวิกัป” ในข้อนี้ พึงทราบการอธิษฐานและการวิกัปตามนัยที่กล่าวไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อธิษฐานไตรจีวร ไม่ให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้าอาบน้ำฝนตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝน หลังจากนั้นให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้านิสีทนะ ไม่ให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้าปูที่นอน ไม่ให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้าปิดฝีจนกว่าจะหายจากอาพาธ หลังจากนั้นให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้าเช็ดหน้า ไม่ให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้าบริขารโจฬะ ไม่ให้วิกัป” ในบรรดาจีวรเหล่านั้น ภิกษุผู้อธิษฐานไตรจีวร พึงย้อมแล้วทำกัปปะพินทุ แล้วอธิษฐานเฉพาะจีวรที่มีประมาณเหมาะสม ประมาณของจีวรนั้นโดยประมาณอย่างสูง ย่อมควรที่น้อยกว่าจีวรของพระสุคต โดยประมาณอย่างต่ำ สังฆาฏิและอุตตราสงค์มีความยาว ๕ ศอก กว้าง ๓ ศอก ส่วนอันตรวาสกมีความยาว ๕ ศอก กว้าง ๒ ศอก ก็ควร ส่วนจีวรที่เกินกว่าประมาณที่กล่าวมาแล้วและที่น้อยกว่าประมาณนั้น พึงอธิษฐานว่าเป็น “ผ้าบริขารโจฬะ” ในข้อนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “การอธิษฐานจีวรมี ๒ อย่าง คือ อธิษฐานด้วยกาย หรืออธิษฐานด้วยวาจา” เพราะฉะนั้น พึงถอนสังฆาฏิเก่าออกว่า “ข้าพเจ้าถอนสังฆาฏินี้” แล้วถือสังฆาฏิใหม่ด้วยมือ ทำความนึกในใจว่า “ข้าพเจ้าอธิษฐานสังฆาฏินี้” แล้วทำกิริยาอาการทางกาย พึงอธิษฐานด้วยกาย หรือพึงอธิษฐานด้วยวาจาโดยเปล่งวาจา การอธิษฐานนั้นมี ๒ อย่าง คือ ถ้าอยู่ในหัตถบาส พึงเปล่งวาจาว่า “ข้าพเจ้าอธิษฐานสังฆาฏินี้” ถ้าอยู่ในห้องหรือในวิหารใกล้เคียง พึงกำหนดสถานที่ที่วางไว้แล้วเปล่งวาจาว่า “ข้าพเจ้าอธิษฐานสังฆาฏินั้น” ในอุตตราสงค์และอันตรวาสกก็มีนัยอย่างเดียวกัน อันที่จริง ความแตกต่างมีเพียงชื่อเท่านั้น เพราะฉะนั้น จีวรทั้ง ๓ ผืน คือ สังฆาฏิ อุตตราสงค์ อันตรวาสก พึงอธิษฐานด้วยชื่อของตนเองอย่างนี้ หากอธิษฐานแล้วทำสังฆาฏิเป็นต้นด้วยผ้าที่เก็บไว้ เมื่อย้อมและทำกัปปะเสร็จแล้ว พึงถอนว่า “ข้าพเจ้าถอนจีวรนี้” แล้วอธิษฐานใหม่ และไตรจีวรนี้ก็ควรที่จะอธิษฐานเป็นผ้าบริขารโจฬะเพื่อความสะดวกในการใช้สอย

Vassikasāṭikā anatirittapamāṇā nāmaṃ gahetvā vuttanayeneva cattāro vassike māse adhiṭṭhātabbā, tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā, vaṇṇabhedamattarattāpi cesā vaṭṭati, dve pana na vaṭṭanti. Nisīdanaṃ vuttanayena adhiṭṭhātabbameva, tañca kho pamāṇayuttaṃ ekameva, dve na vaṭṭanti. Paccattharaṇampi adhiṭṭhātabbameva, taṃ pana mahantampi ekampi bahūnipi vaṭṭanti, nīlampi pītakampi sadasampi pupphadasampīti sabbappakārampi vaṭṭati. Kaṇḍuppaṭicchādi yāva ābādho atthi, tāva pamāṇikā adhiṭṭhātabbā, ābādhe vūpasante paccuddharitvā vikappetabbā, sā ekāva vaṭṭati. Mukhapuñchanacoḷaṃ adhiṭṭhātabbameva, taṃ pana ekampi bahūnipi mahantampi vaṭṭatiyeva. Parikkhāracoḷe gaṇanā natthi, yattakaṃ icchati, tattakaṃ adhiṭṭhātabbameva. Thavikāpi parissāvanampi vikappanupagaṃ pacchimapamāṇaṃ ‘‘parikkhāracoḷa’’nti adhiṭṭhātabbameva, bahūnipi ekato katvā ‘‘imāni cīvarāni parikkhāracoḷāni adhiṭṭhāmī’’tiādinā nayena adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatiyeva. Mañcabhisi pīṭhabhisi bibbohanaṃ pāvāro kojavoti etesu pana senāsanaparikkhāratthāya dinnapaccattharaṇe ca adhiṭṭhānakiccaṃ natthiyeva. Sabbañca panetaṃ vuttappakārena adhiṭṭhitacīvaraṃ aññassa dānena, acchinditvā gahaṇena, vissāsaggāhena, hīnāyāvattanena, sikkhāpaccakkhānena, kālaṅkiriyāya, liṅgaparivattanena, paccuddharaṇenāti imehi aṭṭhahi kāraṇehi adhiṭṭhānaṃ vijahati. Ticīvaraṃ pana kaniṭṭhaṅgulinakhapiṭṭhippamāṇena chiddenāpi vijahati, tañca kho vinibbedheneva. Sace hi chiddassa abbhantare ekatantupi acchinno hoti, rakkhatiyeva. Tattha saṅghāṭiyā ca uttarāsaṅgassa ca dīghantato vidatthippamāṇassa tiriyantato aṭṭhaṅgulappamāṇassa padesassa orato chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ bhindati, antaravāsakepi dīghantato etadeva pamāṇaṃ, tiriyantena pana caturaṅgulatā veditabbā. Tiṇṇannampi vuttokāsassa parato na bhindati, tasmā chidde jāte ticīvaraṃ atirekacīvaraṭṭhāne tiṭṭhati, sūcikammaṃ katvā puna adhiṭṭhātabbaṃ. Vassikasāṭikā vassānamāsātikkamenāpi, kaṇḍuppaṭicchādi ābādhavūpasamenāpi adhiṭṭhānaṃ vijahati. Tasmā sā tato paraṃ vikappetabbā. Vikappanalakkhaṇaṃ pana sabbacīvarānaṃ vikappanasikkhāpadeyeva vaṇṇayissāma. Kevalañhi imasmiṃ okāse yaṃ evaṃ anadhiṭṭhitaṃ avikappitañca, taṃ ‘‘atirekacīvara’’nti veditabbaṃ.

ผ้าอาบน้ำฝนมีประมาณไม่เกินกำหนด พึงอธิษฐานโดยถือเอาชื่อ (ผ้าอาบน้ำฝน) ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน หลังจากนั้น พึงถอนเสียแล้ววิกัปป์ไว้ และผ้านั้นแม้เพียงย้อมด้วยสีที่ทำลายวรรณะ (สีเดิม) เท่านั้น ก็ควร แต่สองผืนไม่ควร. ผ้านิสีทนะพึงอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล และผ้านั้นแลต้องมีขนาดได้ประมาณ ผืนเดียวเท่านั้น สองผืนไม่ควร. แม้ผ้าปูลาดก็พึงอธิษฐานนั่นแล แต่ผ้าปูลาดนั้นแม้จะใหญ่ แม้ผืนเดียว หรือแม้หลายผืนก็ควร แม้สีเขียวคราม แม้สีเหลือง แม้ที่มีชาย แม้ที่มีชายเป็นลายดอกไม้ คือควรทุกชนิด. ผ้าปิดแผล ตราบเท่าที่ยังมีอาพาธอยู่ ตราบนั้นพึงอธิษฐานผ้าที่มีขนาดได้ประมาณ เมื่ออาพาธสงบแล้ว พึงถอนเสียแล้ววิกัปป์ไว้ ผ้านั้นผืนเดียวเท่านั้นที่ควร. ผ้าเช็ดหน้าพึงอธิษฐานนั่นแล แต่ผ้าเช็ดหน้านั้นแม้ผืนเดียว แม้หลายผืน แม้ผืนใหญ่ก็ควรนั่นแล. ในผ้าบริขารโจฬะไม่มีการจำกัดจำนวน ปรารถนาเท่าใด ก็พึงอธิษฐานเท่านั้นนั่นแล. แม้ถุงบาตร แม้ผ้ากรองน้ำ ที่มีขนาดถึงขั้นวิกัปป์ได้ ซึ่งเป็นขนาดอย่างต่ำที่สุด พึงอธิษฐานว่า "ผ้าบริขารโจฬะ" นั่นแล แม้หลายผืนก็รวมเข้าด้วยกันแล้วอธิษฐานโดยนัยเป็นต้นว่า "ข้าพเจ้าอธิษฐานผ้าเหล่านี้เป็นผ้าบริขารโจฬะ" ดังนี้ ก็ควรนั่นแล. แต่ในเบาะที่นอนบนเตียง เบาะที่นั่งบนตั่ง หมอน ผ้าห่ม พรม และในผ้าปูลาดที่ถวายเพื่อประโยชน์แก่บริขารเสนาสนะ กิจคือการอธิษฐานไม่มีเลย. และผ้าจีวรทั้งหมดนั้นที่อธิษฐานไว้แล้วโดยประการที่กล่าวมานี้ ย่อมละอธิษฐานด้วยเหตุ ๘ ประการเหล่านี้ คือ ด้วยการให้แก่ผู้อื่น, ด้วยการถูกชิงเอาไป, ด้วยการถือเอาด้วยความคุ้นเคย, ด้วยการสึก, ด้วยการบอกคืนสิกขา, ด้วยการทำกาละ, ด้วยการเปลี่ยนเพศ, และด้วยการถอนอธิษฐาน. แต่ไตรจีวรย่อมละอธิษฐานแม้ด้วยช่องขาดที่มีขนาดเท่าหลังเล็บนิ้วก้อย และช่องขาดนั้นต้องทะลุถึงกันเท่านั้น. เพราะถ้าหากว่าภายในช่องขาดนั้น แม้เพียงเส้นด้ายเส้นเดียวที่ยังไม่ขาด ก็ยังรักษาอธิษฐานไว้ได้นั่นแล. ในไตรจีวรนั้น ช่องขาดในผ้าสังฆาฏิและผ้าอุตตราสงค์ ภายในระยะหนึ่งคืบจากชายด้านยาว และภายในระยะแปดนิ้วจากชายด้านกว้าง ย่อมทำลายอธิษฐาน, แม้ในผ้าอันตรวาสก ก็มีประมาณเท่านี้จากชายด้านยาว แต่จากชายด้านกว้างพึงทราบว่ามีระยะสี่นิ้ว. แม้ในผ้าทั้งสามผืนนั้น หากขาดนอกบริเวณที่กล่าวมานี้ ย่อมไม่ทำลายอธิษฐาน, เพราะเหตุนั้น เมื่อเกิดช่องขาดขึ้น ไตรจีวรย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นอติเรกจีวร เมื่อกระทำกรรมด้วยเข็มแล้ว พึงอธิษฐานใหม่. ผ้าอาบน้ำฝนย่อมละอธิษฐานแม้ด้วยการล่วงเลยเดือนแห่งฤดูฝน, ผ้าปิดแผลย่อมละอธิษฐานแม้ด้วยการหายจากอาพาธ. เพราะเหตุนั้น ผ้านั้นหลังจากนั้นพึงวิกัปป์ไว้. ส่วนลักษณะการวิกัปป์จีวรทั้งปวง เราจักพรรณนาในวิกัปปสิกขาบทนั่นแล. ก็แต่ว่าในที่นี้ ผ้าใดที่ไม่ได้อธิษฐานและไม่ได้วิกัปป์ไว้อย่างนี้ พึงทราบว่าผ้านั้นเป็น "อติเรกจีวร"

Taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyanti taṃ yathāvuttajātippamāṇaṃ cīvaraṃdasāhaparamaṃ kālaṃ atikkāmayato etthantare yathā atirekacīvaraṃ na hoti, tathā akrubbato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, tañca cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti, pācittiyaṃ āpatti cassa hotīti attho. Atha vā nissajjanaṃ nissaggiyaṃ, pubbabhāge kattabbassa vinayakammassetaṃ nāmaṃ, nissaggiyamassa atthīti nissaggiyamicceva. Kiṃ taṃ? Pācittiyaṃ. Taṃ atikkāmayato saha nissaggiyena nissaggiyavinayakammaṃ pācittiyaṃ hotīti ayamettha attho. Tañca panetaṃ cīvaraṃ yaṃ divasaṃ uppannaṃ, tassa yo aruṇo, so uppannadivasanissito, tasmā cīvaruppādadivasena saddhiṃ ekādase aruṇuggamane dasāhātikkamitaṃ hoti, taṃ gahetvā saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā nissajjitabbaṃ, tatrāyaṃ nayo – saṅghassa tāva evaṃ nissajjitabbaṃ ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ dasahātikkantaṃ nissaggiyaṃ, imāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti nissajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ nissaggiyaṃ pācittiyaṃ āpanno, taṃ paṭidesemī’’ti evaṃ āpatti desetabbā. Sace dve honti, ‘‘dve’’ti vattabbaṃ, sace taduttari, ‘‘sambahulā’’ti vattabbaṃ. Nissajjanepi sace dve vā bahūni vā honti, ‘‘imāni me, bhante, cīvarāni dasāhātikkantāni nissaggiyāni, imānāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti vattabbaṃ, pāḷiṃ vattuṃ asakkontena aññathāpi vattabbaṃ. Byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati vivarati uttāniṃ karoti deseti, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyya’’nti (cūḷava. 239), iminā lakkhaṇena āpattiṃ paṭiggaṇhitvā vattabbo ‘‘passasī’’ti, ‘‘āma passāmī’’ti, ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti, ‘‘sādhu suṭṭhu saṃvarissāmī’’ti. Dvīsu pana sambahulāsu vā purimanayeneva vacanabhedo kātabbo. Desitāya āpattiyā ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, idaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno nissaggiyaṃ saṅghassa nissaṭṭhaṃ, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyyā’’ti (pārā. 464) evaṃ nissaṭṭhacīvaraṃ dātabbaṃ, dvīsu bahūsu vā vacanabhedo kātabbo.

คำว่า 'นิสสัคคิยปาจิตตีย์' ในเพราะการล่วงเลยผ้านั้น มีอธิบายว่า เมื่อภิกษุล่วงเลยกาลมี ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง ซึ่งผ้าจีวรที่มีชนิดและประมาณตามที่กล่าวแล้วนั้น และในระหว่าง ๑๐ วันนี้ ภิกษุไม่กระทำโดยประการที่อติเรกจีวรจะไม่เป็น ย่อมเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ และผ้าจีวรนั้นย่อมเป็นนิสสัคคีย์ และอาบัติปาจิตตีย์ย่อมมีแก่ภิกษุนั้น อีกอย่างหนึ่ง การสละชื่อว่านิสสัคคีย์ คำนี้เป็นชื่อของวินัยกรรมที่พึงทำในเบื้องต้น เพราะวินัยกรรมคือการสละมีแก่ภิกษุนั้น จึงชื่อว่านิสสัคคีย์นั่นเอง นิสสัคคีย์นั้นคืออะไร? คือปาจิตตีย์ มีอธิบายในข้อนี้ว่า เมื่อภิกษุล่วงเลยกาลนั้น ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์ที่มีวินัยกรรมคือการสละร่วมด้วย และผ้าจีวรนั้นเกิดขึ้นในวันใด อรุณของวันนั้นย่อมชื่อว่านับเนื่องในวันเกิดแห่งจีวร เพราะเหตุนั้น เมื่ออรุณที่ ๑๑ ขึ้นมา พร้อมด้วยวันเกิดแห่งจีวร จึงชื่อว่าล่วงเลย ๑๐ วัน ภิกษุถือเอาผ้านั้นแล้ว พึงสละแก่สงฆ์ หรือแก่คณะ หรือแก่บุคคล ในการสละนั้นมีนัยดังนี้: พึงสละแก่สงฆ์ก่อนอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผ้าจีวรผืนนี้ของข้าพเจ้าล่วง ๑๐ วัน เป็นนิสสัคคีย์ ข้าพเจ้าขอสละผ้าผืนนี้แก่สงฆ์' ครั้นสละแล้ว พึงแสดงอาบัติอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ตัวหนึ่ง ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัตินั้น' ถ้ามี ๒ ตัว พึงกล่าวว่า 'เทฺว' (สอง) ถ้ามากกว่านั้น พึงกล่าวว่า 'สัมพหุลา' (หลายตัว) แม้ในการสละ ถ้ามี ๒ ผืนหรือหลายผืน พึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผ้าจีวรเหล่านี้ของข้าพเจ้าล่วง ๑๐ วัน เป็นนิสสัคคีย์ ข้าพเจ้าขอสละผ้าเหล่านี้แก่สงฆ์' ภิกษุผู้ไม่สามารถจะกล่าวเป็นภาษาบาลีได้ พึงกล่าวด้วยภาษาอื่นก็ได้ ภิกษุผู้ฉลาดผู้สามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ระลึกได้ เปิดเผย ทำให้แจ้ง แสดงอาบัติ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงรับอาบัติของภิกษุชื่อนี้' ด้วยลักษณะนี้ เมื่อรับอาบัติแล้ว พึงกล่าวว่า 'เธอเห็นหรือ?' (ผู้แสดงตอบว่า) 'ขอรับ ข้าพเจ้าเห็น' (ผู้รับกล่าวว่า) 'เธอพึงสำรวมต่อไป' (ผู้แสดงตอบว่า) 'ดีละ ข้าพเจ้าจักสำรวมให้ดี' แต่ในอาบัติ ๒ ตัว หรือหลายตัว พึงทำความต่างแห่งถ้อยคำโดยนัยก่อนนั่นแล เมื่อแสดงอาบัติแล้ว พึงคืนจีวรที่สละแล้วอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผ้าจีวรผืนนี้เป็นของนิสสัคคีย์ของภิกษุชื่อนี้ สละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้ผ้าจีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้' ในผ้า ๒ ผืน หรือหลายผืน พึงทำความต่างแห่งถ้อยคำ

Gaṇassa pana nissajjantena ‘‘imāha’’nti vā ‘‘imāni aha’’nti vā vatvā ‘‘āyasmantānaṃ nissajjāmī’’ti vattabbaṃ, āpattippaṭiggāhakenāpi ‘‘suṇantu me āyasmantā, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati…pe… deseti, yadāyasmantānaṃ pattakalla’’nti vattabbaṃ, cīvaradānepi ‘‘suṇantu me āyasmantā, idaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno nissaggiyaṃ āyasmantānaṃ nissaṭṭhaṃ, yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, āyasmantā imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyyu’’nti (pārā. 466) vattabbaṃ, sesaṃ purimasadisameva. Puggalassa pana nissajjantena ‘‘imāha’’nti vā ‘‘imāni aha’’nti vā vatvā ‘‘āyasmato nissajjāmī’’ti vattabbaṃ, nissajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ nissaggiyaṃ pācittiyaṃ āpanno, taṃ paṭidesemī’’ti evaṃ āpatti desetabbā. Sace pana navakataro hoti, ‘‘āvuso’’ti vattabbaṃ, tenāpi ‘‘passasī’’ti vā ‘‘passathā’’ti vā vutte ‘‘āma, bhante’’ti vā ‘‘āma āvuso’’ti vā vatvā ‘‘passāmī’’ti vattabbaṃ, tato ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti vā ‘‘saṃvareyyāthā’’ti vā vutte ‘‘sādhu suṭṭhu saṃvarissāmī’’ti vattabbaṃ. Evaṃ desitāya āpattiyā ‘‘imaṃ cīvaraṃ āyasmato dammī’’ti dātabbaṃ, dvīsu tīsu vā pubbe vuttānusāreneva nayo veditabbo. Dvinnaṃ pana yathā gaṇassa, evaṃ nissajjitabbaṃ, tato āpattippaṭiggahaṇañca nissaṭṭhacīvaradānañca tesaṃ aññatarena yathā ekena puggalena, tathā kātabbaṃ, idaṃ pana sabbanissaggiyesu vidhānaṃ. Cīvaraṃ patto nisīdananti vatthumattameva hi nānaṃ, parammukhaṃ pana vatthu ‘‘eta’’nti nissajjitabbaṃ. Sace bahūni honti, ‘‘etānī’’ti vattabbaṃ. Nissaṭṭhadānepi eseva nayo. Nissaṭṭhavatthuṃ ‘‘dinnamidaṃ iminā mayha’’nti saññāya na paṭidentassa dukkaṭaṃ, tassa santakabhāvaṃ ñatvā lesena acchindanto sāmikassa dhuranikkhepena bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabboti.

ส่วนภิกษุผู้จะสละแก่คณะ พึงกล่าวว่า 'อิมาหัง' หรือ 'อิมานิ อะหัง' แล้วพึงกล่าวว่า 'อายัสมันตานัง นิสสัชชามิ' แม้ภิกษุผู้รับอาบัติก็พึงกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ระลึกอาบัติ...เป...แสดงอาบัติ ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว' แม้ในการคืนจีวรก็พึงกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า จีวรผืนนี้เป็นนิสสัคคีย์ของภิกษุชื่อนี้ สละแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านทั้งหลายพึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้' ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น อนึ่ง ส่วนภิกษุผู้จะสละแก่บุคคล พึงกล่าวว่า 'อิมาหัง' หรือ 'อิมานิ อะหัง' แล้วพึงกล่าวว่า 'อายัสมโต นิสสัชชามิ' ครั้นสละแล้ว พึงแสดงอาบัติอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ตัวหนึ่ง ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัตินั้น' อนึ่ง ถ้า (ผู้รับอาบัติ) เป็นผู้เยาว์กว่า พึงกล่าวว่า 'อาวุโส' แม้เมื่อ (ผู้รับอาบัติ) กล่าวว่า 'เธอเห็นหรือ?' หรือ 'ท่านเห็นหรือ?' (ผู้แสดง) พึงกล่าวว่า 'ขอรับ ท่านผู้เจริญ' หรือ 'ขอรับ อาวุโส' แล้วพึงกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเห็น' หลังจากนั้น เมื่อ (ผู้รับอาบัติ) กล่าวว่า 'เธอพึงสำรวมต่อไป' หรือ 'ท่านพึงสำรวมต่อไป' พึงกล่าวว่า 'ดีละ ข้าพเจ้าจักสำรวมให้ดี' เมื่อแสดงอาบัติแล้วอย่างนี้ พึงให้จีวรว่า 'ข้าพเจ้าให้จีวรผืนนี้แก่ท่าน' ในอาบัติ ๒ หรือ ๓ ตัว พึงทราบแนวนัยตามที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง อนึ่ง การสละแก่ภิกษุ ๒ รูป พึงสละเหมือนการสละแก่คณะ หลังจากนั้น การรับอาบัติและการคืนจีวรที่สละแล้ว พึงทำโดยภิกษุรูปหนึ่งใน ๒ รูปนั้น เหมือนที่บุคคลรูปเดียวทำฉะนั้น อนึ่ง วิธีนี้เป็นวิธีปฏิบัติในนิสสัคคีย์ทั้งปวง แท้จริง ความแตกต่างมีเพียงวัตถุเท่านั้น คือ จีวร บาตร ผ้าปูนั่ง ส่วนวัตถุที่อยู่ลับหลัง พึงสละโดยกล่าวว่า 'เอตัง' ถ้ามีหลายอย่าง พึงกล่าวว่า 'เอตานิ' แม้ในการคืนวัตถุที่สละแล้ว ก็มีนัยนี้เช่นกัน ภิกษุผู้ไม่คืนวัตถุที่สละแล้ว ด้วยสำคัญว่า 'สิ่งนี้ภิกษุรูปนี้ให้แก่เรา' ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุผู้รู้ว่าสิ่งนั้นเป็นของของเขาแล้ว แย่งชิงเอาด้วยเล่ห์เหลี่ยม พึงปรับอาบัติโดยการที่เจ้าของทอดธุระแล้วให้ตีราคาพัสดุนั้น

Vesāliyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha atirekacīvaradhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘dasāhaparama’’nti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, anissajjitvā paribhuñjantassa dukkaṭaṃ, yathā ca idha, evaṃ sabbattha, tasmā naṃ parato na vakkhāma. Dasāhaṃ anatikkantepi atikkantasaññino vematikassa ca dukkaṭaṃ. Atikkante anatikkantasaññinopi vematikassapi nissaggiyaṃ pācittiyameva, tathā anadhiṭṭhitāvikappitaaassajjitaanaṭṭhāvinaṭṭhaadaḍḍhāviluttesu adhiṭṭhitādisaññino. Antodasāhaṃ adhiṭṭhite vikappite vissajjite naṭṭhe vinaṭṭhe daḍḍhe acchinne vissāsena gāhite ummattakādīnañca anāpatti. Ācāravipatti, yathā ca idaṃ, evaṃ ito parānipi, ubhatopātimokkhesupi hi pārājikāni ca saṅghādisesā ca sīlavipatti, sesāpattiyo ācāravipatti, ājīvavipatti vā diṭṭhivipatti vā kāci āpatti nāma natthi. Ājīvavipattipaccayā pana ṭhapetvā dubbhāsitaṃ cha āpattikkhandhā paññattā, diṭṭhivipattipaccayā pācittiyadukkaṭavasena dve āpattikkhandhā paññattāti, idamettha lakkhaṇaṃ, iti vipattikathā idheva niṭṭhitāti, na naṃ ito paraṃ vicārayissāma. Jātippamāṇasampannassa cīvarassa attano santakatā, gaṇanupagatā, chinnapalibodhabhāvo, atirekacīvaratā, dasāhātikkamoti imānettha pañca aṅgāni. Kathinasamuṭṭhānaṃ, akiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

(สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทรงจีวรเกินกำหนด คำว่า “ทสาหปรมํ” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ, ภิกษุผู้บริโภคโดยไม่สละ ต้องอาบัติทุกกฏ และเหมือนในสิกขาบทนี้ฉันใด ในสิกขาบททั้งปวงก็ฉันนั้น เพราะฉะนั้น เราจักไม่กล่าวถึงอาบัติทุกกฏนี้อีกในสิกขาบทต่อไป แม้ยังไม่ล่วงสิบวัน แต่สำคัญว่าล่วงแล้ว หรือมีความสงสัยอยู่ (แล้วบริโภค) ต้องอาบัติทุกกฏ เมื่อล่วงสิบวันแล้ว แต่สำคัญว่ายังไม่ล่วง หรือมีความสงสัยอยู่ ก็ต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์นั่นเอง เช่นเดียวกัน ในจีวรที่ยังไม่ได้อธิษฐาน ยังไม่ได้วิกัป ยังไม่ได้สละให้ผู้อื่น ยังไม่หายไปเพราะโจร ยังไม่เสียหายเพราะปลวกเป็นต้น ยังไม่ถูกไฟไหม้ ยังไม่ถูกโจรปล้นไป แต่สำคัญว่าอธิษฐานแล้วเป็นต้น (แล้วบริโภค) ก็ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์เช่นกัน ภายในสิบวัน ในจีวรที่อธิษฐานแล้ว วิกัปแล้ว สละให้ผู้อื่นแล้ว หายไปแล้ว เสียหายแล้ว ถูกไฟไหม้แล้ว ถูกโจรปล้นไปแล้ว หรือถูกถือเอาไปด้วยความคุ้นเคย และของภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ (สิกขาบทนี้จัดเป็น) อาจารวิบัติ และสิกขาบทนี้ฉันใด สิกขาบทอื่น ๆ ที่อยู่ถัดจากนี้ไปก็ฉันนั้น (เป็นอาจารวิบัติ) แท้จริง ในปาติโมกข์ทั้งสอง (ภิกขุปาติโมกข์และภิกขุนีปาติโมกข์) อาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสส เป็นสีลวิบัติ อาบัติที่เหลือเป็นอาจารวิบัติ ชื่อว่าอาบัติที่เป็นอาชีววิบัติ หรือทิฏฐิวิบัติ นั้นไม่มีเลย อนึ่ง เพราะอาชีววิบัติเป็นปัจจัย ทรงบัญญัติอาบัติ ๖ กอง เว้นทุพภาสิต เพราะทิฏฐิวิบัติเป็นปัจจัย ทรงบัญญัติอาบัติ ๒ กอง คือปาจิตตีย์และทุกกฏ นี้เป็นลักษณะในเรื่องนี้ ดังนั้น เรื่องวิบัติจึงจบลงในสิกขาบทนี้เท่านั้น เราจักไม่พิจารณาเรื่องนี้อีกต่อไปจากสิกขาบทนี้ ความเป็นของตนของจีวรที่สมบูรณ์ด้วยชาติและประมาณ การถึงซึ่งจำนวน การมีปลิโพธขาดแล้ว การเป็นจีวรส่วนเกิน การล่วงสิบวัน เหล่านี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ (สิกขาบทนี้) มีสมุฏฐานเกิดจากกฐิน ไม่มีการกระทำ ไม่มีการพ้นด้วยสัญญา ไม่มีเจตนา เป็นอาบัติที่เกิดจากการบัญญัติ เป็นกายกรรม วจีกรรม มีจิต ๓ อย่าง มีเวทนา ๓ อย่าง

Kathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องกฐิน (สิกขาบทแรก) จบแล้ว

2. Udositasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอุโทสิตะ

Dutiye niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunātiettha purimasikkhāpade viya atthaṃ aggahetvā niṭṭhite cīvarasmiṃ bhikkhunoti evaṃ sāmivasena karaṇavacanassa attho veditabbo. Karaṇavasena hi bhikkhunā idaṃ nāma kammaṃ kātabbaṃ, taṃ natthi, sāmivasena pana bhikkhuno cīvarasmiṃ niṭṭhite kathine ca ubbhate evaṃ imehi cīvaraniṭṭhānakathinubbhārehi chinnapalibodho ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyyāti evaṃ attho yujjati. Tattha ticīvarenāti ticīvarādhiṭṭhānanayena adhiṭṭhitesu saṅghāṭiādīsu yenakenaci. Vippavaseyyāti viyutto vaseyya, ‘‘gāmo ekūpacāro nānūpacāro’’tiādinā (pārā. 477) nayena pāḷiyaṃ vuttānaṃ gāmanigamananivesanaudositaaṭṭamāḷapāsādahammiyanāvāsatthakhettadhaññakaraṇaārāmavihārarukkhamūlaajjhokāsappabhedānaṃ pannarasānaṃ nikkhepaṭṭhānānaṃ yatthakatthaci nikkhipitvā tesaṃ gāmādīnaṃ bahi hatthapāsātikkamena aruṇaṃ uṭṭhāpeyyāti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.473-477-8) vutto. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho gilānassa bhikkhuno ticīvarena avippavāsasammutiṃ deti, taṃ ṭhapetvā aladdhasammutikassa bhikkhuno ekarattampi vippavāsato vuttanayeneva nissaggiyaṃ pācittiyanti veditabbaṃ, kevalaṃ idha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ rattivippavutthaṃ aññatra bhikkhusammutiyā nissaggiya’’ntiādinā nayena vacanabhedo hoti, ayaṃ pana viseso.

ในสิกขาบทที่สองนี้ คำว่า “นิฏฐิตจีวรัสมิง ภิกขุนา” พึงทราบอรรถของกรณวจนะ (วิภัตติที่ ๓) โดยเป็นสามีวิภัตติ (วิภัตติที่ ๖) อย่างนี้ว่า “เมื่อจีวรของภิกษุสำเร็จแล้ว” โดยไม่ถือเอาอรรถเหมือนในสิกขาบทก่อน แท้จริง โดยกรณวจนะ อรรถว่า “กรรมชื่อนี้อันภิกษุพึงทำ” นั้นไม่มี อนึ่ง โดยสามีวิภัตติ อรรถย่อมสมควรอย่างนี้ว่า “เมื่อจีวรของภิกษุสำเร็จแล้ว และเมื่อกฐินเดาะแล้ว ด้วยการสำเร็จจีวรและการเดาะกฐินเหล่านี้ ภิกษุผู้มีปลิโพธขาดแล้ว ถ้าพึงอยู่ปราศจากไตรจีวรแม้เพียงคืนเดียว” ในบทว่า “ติจีวเรนะ” นั้น หมายถึงด้วยจีวรผืนใดผืนหนึ่งในไตรจีวรที่อธิษฐานแล้วตามนัยแห่งการอธิษฐานไตรจีวร มีสังฆาฏิเป็นต้น คำว่า “วิปปวเสยยะ” หมายถึง พึงอยู่ปราศจาก (จีวรนั้น) โดยนัยที่กล่าวไว้ในบาลีว่า “คามะ เอกูปจาโร นานูปจาโร” เป็นต้น (ปารา. ๔๗๗) คือ ภิกษุวางจีวรไว้ในที่ใดที่หนึ่งในบรรดาที่เก็บจีวร ๑๕ อย่าง มีบ้าน นิคม นิวาสสถาน อุโทสิตะ อัตตะ มาฬะ ปาสาทะ หัมมิยะ นาวา สัตถะ เขตต์ ธัญญกรณะ อาราม วิหาร รุกขมูล และอัชโฌกาสะ เป็นต้น ที่กล่าวไว้ในบาลี แล้วพึงให้แสงอรุณขึ้นภายนอกที่เหล่านั้น โดยล่วงพ้นหัตถบาสไป นี้เป็นความย่อในเรื่องนี้ ส่วนความพิสดารได้กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาแล้ว (ปารา. อรรถ. ๒.๔๗๓-๔๗๗-๘) คำว่า “เว้นไว้แต่ด้วยสมมติของภิกษุ” หมายถึง เว้นสมมติที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุผู้เป็นไข้ว่า “การอยู่ปราศจากไตรจีวรไม่เป็นอาบัติ” พึงทราบว่า ภิกษุผู้ไม่ได้รับสมมตินั้น แม้อยู่ปราศจากไตรจีวรเพียงคืนเดียว ก็ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพียงแต่ในสิกขาบทนี้ มีความแตกต่างกันในถ้อยคำตามนัยว่า “ภันเต จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้าอยู่ปราศจากแล้วตลอดคืน เว้นไว้แต่ด้วยสมมติของภิกษุ เป็นนิสสัคคีย์” เป็นต้น นี้เป็นข้อแตกต่าง

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha santaruttarena janapadacārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ

(สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการจาริกไปในชนบทด้วยอันตรวาสกและอุตตราสงค์

Paññattaṃ, ‘‘aññatra bhikkhusammutiyā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, avippavutthe vippavutthasaññino ceva vematikassa ca dukkaṭaṃ. Vippavutthe vippavutthasaññinopi avippavutthasaññinopi vematikassāpi nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, tathā apaccuddhaṭaavissajjitādīsu ca paccuddhaṭavissajjitādisaññino. Antoaruṇe paccuddhaṭe pana paṭhamakathine vuttavissajjitādibhede ca anāpatti, tathā laddhasammutikassa vippavāse. Ābādhe pana vūpasante paccāgantabbaṃ, tattheva vā ṭhitena paccuddharitabbaṃ, athāpissa puna so vā añño vā ābādho kuppati, laddhakappiyameva. Adhiṭṭhitacīvaratā, anatthatakathinatā, aladdhasammutikatā, rattivippavāsoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathine vuttappakārāneva. Kevalañhi tattha anadhiṭṭhānaṃ avikappanañca akiriyā, idha appaccuddharaṇaṃ, ayaṃ visesoti.

บัญญัติว่า “เว้นไว้แต่ภิกษุได้รับสมมติ” นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ ในจีวรที่ยังไม่อยู่ปราศจาก ภิกษุสำคัญว่าอยู่ปราศจากแล้วก็ดี มีความสงสัยก็ดี ต้องอาบัติทุกกฏ ในจีวรที่อยู่ปราศจากแล้ว ภิกษุสำคัญว่าอยู่ปราศจากแล้วก็ดี สำคัญว่ายังไม่อยู่ปราศจากก็ดี มีความสงสัยก็ดี ต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์นั่นเอง เช่นเดียวกัน ในจีวรที่ยังไม่ได้ปัจจุทธรณ์ ยังไม่ได้สละเป็นต้น ภิกษุสำคัญว่าปัจจุทธรณ์แล้ว สละแล้วเป็นต้น ก็ต้องอาบัติเช่นเดียวกัน แต่ในจีวรที่ปัจจุทธรณ์แล้วภายในอรุณ และในจีวรที่มีประเภทแห่งการสละเป็นต้นที่กล่าวไว้ในปฐมกฐิน ไม่เป็นอาบัติ อนึ่ง ในการอยู่ปราศจากจีวรของภิกษุผู้ได้รับสมมติ ก็ไม่เป็นอาบัติเช่นเดียวกัน แต่เมื่ออาพาธสงบลงแล้ว พึงกลับไปยังที่ที่มีจีวร หรือพึงปัจจุทธรณ์ในที่นั้นเอง หากอาพาธนั้นหรืออาพาธอื่นกำเริบขึ้นอีก ก็เป็นอันควรแล้ว ความเป็นจีวรที่อธิษฐานแล้ว ความเป็นผู้ยังไม่ได้กรานกฐิน ความเป็นผู้ยังไม่ได้รับสมมติ การอยู่ปราศจากจีวรในเวลากลางคืน เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น ก็มีประเภทที่กล่าวไว้ในปฐมกฐินนั่นเอง เพียงแต่ในปฐมกฐิน การไม่อธิษฐานและการไม่วิกัป เป็นอกิริยา ในสิกขาบทนี้ การไม่ปัจจุทธรณ์ เป็นอกิริยา นี้เป็นข้อแตกต่าง

Udositasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อุทโทสิตสิกขาบทวรรณนา จบแล้ว.

3. Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

3. อากาลจีวรสิกขาบทวรรณนา

Tatiye niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunāti sāmivaseneva karaṇattho veditabbo. Akālacīvaraṃ nāma yvāyaṃ ‘‘anatthate kathine vassānassa pacchimo māso, atthate kathine pañcamāsā’’ti (pārā. 649) cīvarakālo vutto, taṃ ṭhapetvā aññadā uppannaṃ, yañca kālepi saṅghassa vā ‘‘idaṃ akālacīvara’’nti, puggalassa vā ‘‘idaṃ tuyhaṃ dammī’’tiādinā nayena dinnaṃ, etaṃ akālacīvaraṃ nāma. Uppajjeyyāti evarūpaṃ cīvaraṃ attano bhāgapaṭilābhavasena saṅghato vā suttantikādigaṇato vā ñātito vā mittato vā paṃsukūlaṃ vā attano vā dhanena (pārā. 500), atha vā pana ‘‘aṭṭhimā, bhikkhave, mātikā cīvarassa uppādāya sīmāya deti, katikāya deti, bhikkhāpaññattikāya deti, saṅghassa deti, ubhatosaṅghassa deti, vassaṃvuṭṭhasaṅghassa deti, ādissa deti, puggalassa detī’’ti (mahāva. 379) imāsaṃ aṭṭhannaṃ mātikānaṃ aññatarato uppajjeyya. Ettha ca ‘‘sīmāya dammī’’ti evaṃ sīmaṃ parāmasitvā dento sīmāya deti nāma, esa nayo sabbattha. Ettha ca sīmāti khaṇḍasīmā upacārasīmā samānasaṃvāsasīmā avippavāsasīmā lābhasīmā gāmasīmā nigamasīmā nagarasīmā abbhantarasīmā udakukkhepasīmā janapadasīmā raṭṭhasīmā rajjasīmā dīpasīmā cakkavāḷasīmāti pannarasavidhā. Tattha upacārasīmā nāma parikkhittassa vihārassa parikkhepena, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānena paricchinnā. Api ca bhikkhūnaṃ dhuvasannipātaṭṭhānato vā pariyante ṭhitabhojanasālato vā nibaddhavasanakaāvāsato vā thāmamajjhimassa purisassa dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ anto ‘‘upacārasīmā’’ti veditabbā. Sā pana āvāse vaḍḍhante vaḍḍhati, hāyante hāyati, yojanasatampi upacārasīmāva hoti. Tattha dinnalābho sabbesaṃ antosīmagatānaṃ pāpuṇāti, bhikkhunīnaṃ ārāmapavesanasenāsanāpucchanāni parivāsamānattārocanaṃ vassacchedanissayasenāsanaggāhādividhānanti idampi sabbaṃ imissāva sīmāya vasena veditabbaṃ. Lābhasīmāti yaṃ rājarājamahāmattādayo vihāraṃ kārāpetvā gāvutaṃ vā addhayojanaṃ vā yojanaṃ vā samantā paricchinditvā ‘‘ayaṃ amhākaṃ vihārassa lābhasīmā, yaṃ etthantare uppajjati, taṃ sabbaṃ amhākaṃ vihārassa demā’’ti ṭhapenti, ayaṃ lābhasīmā nāma. Kāsikosalādīnaṃ pana raṭṭhānaṃ anto bahū janapadā honti, tattha eko janapadaparicchedo janapadasīmā, kāsikosalādiraṭṭhaparicchedo raṭṭhasīmā, ekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānaṃ rajjasīmā, samuddantena paricchinno mahādīpo vā antaradīpo vā dīpasīmā, ekacakkavāḷapabbataparikkhepabbhantaraṃ cakkavāḷasīmā, sesā nidānakathāyaṃ vuttanayā eva. Tattha ‘‘khaṇḍasīmāya demā’’ti dinnaṃ khaṇḍasīmaṭṭhānaṃyeva pāpuṇāti, tato bahisīmāya sīmantarikaṭṭhānampi na pāpuṇāti. ‘‘Upacārasīmāya demā’’ti dinnaṃ pana antoparicchede khaṇḍasīmāsīmantarikāsu ṭhitānampi pāpuṇāti, samānasaṃvāsasīmāya dinnaṃ khaṇḍasīmāsīmantarikaṭṭhānaṃ na pāpuṇāti, avippavāsasīmālābhasīmāsu dinnaṃ tāsaṃ antogadhānaṃyeva pāpuṇāti, gāmasīmādīsu dinnaṃ tāsaṃ sīmānaṃ abbhantare baddhasīmaṭṭhānampi pāpuṇāti, abbhantarasīmāudakukkhepasīmāsu dinnaṃ tattha antogadhānaṃyeva pāpuṇāti, janapadasīmādīsu dinnampi tāsaṃ abbhantare baddhasīmaṭṭhānampi pāpuṇāti, tasmā yaṃ jambudīpe ṭhatvā ‘‘tambapaṇṇidīpe saṅghassa demā’’ti dīyati, taṃ tambapaṇṇidīpato ekopi gantvā sabbesaṃ saṅgaṇhituṃ labhati. Sacepi tattheva eko sabhāgo bhikkhu sabhāgānaṃ bhāgaṃ gaṇhāti, na vāretabbo. Yo pana vihāraṃ pavisitvā ‘‘asukasīmāyā’’ti avatvāva kevalaṃ ‘‘sīmāya dammī’’ti vadati, so pucchitabbo ‘‘sīmā nāma bahuvidhā, kataraṃ sandhāya vadasī’’ti, sace vadati ‘‘ahametaṃ bhedaṃ na jānāmi, sīmaṭṭhakasaṅgho gaṇhatū’’ti, upacārasīmaṭṭhehi bhājetabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า 'เมื่อภิกษุมีจีวรสำเร็จแล้ว' พึงทราบอรรถว่าเป็นการกระทำด้วยอำนาจแห่งสามีวิสัยเท่านั้น. อากาลจีวร ได้แก่ จีวรกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'เมื่อกฐินยังไม่ได้กราน เป็นเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน, เมื่อกฐินกรานแล้ว เป็น ๕ เดือน' (ปารา. ๖๔๙) ยกเว้นกาลนั้นแล้ว ผ้าที่เกิดขึ้นในกาลอื่นก็ดี และผ้าที่ทายกถวายแม้ในกาลแก่สงฆ์ว่า 'นี้เป็นอากาลจีวร' หรือถวายแก่บุคคลว่า 'ข้าพเจ้าถวายผ้านี้แก่ท่าน' เป็นต้นก็ดี ผ้านี้ชื่อว่าอากาลจีวร. คำว่า 'พึงเกิดขึ้น' คือ ผ้าเห็นปานนี้พึงเกิดขึ้นแก่ตนด้วยอำนาจการได้รับส่วนแบ่ง จากสงฆ์ก็ดี จากคณะมีคณะสุตตันติกะเป็นต้นก็ดี จากญาติก็ดี จากมิตรก็ดี หรือเป็นผ้าบังสุกุลก็ดี หรือเกิดขึ้นด้วยทรัพย์ของตนก็ดี (ปารา. ๕๐๐) อีกอย่างหนึ่ง พึงเกิดขึ้นจากมาติกา ๘ ประการนี้ประการใดประการหนึ่ง คือ 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาติกาเพื่อการเกิดขึ้นแห่งจีวร ๘ ประการนี้ คือ ถวายในสีมา, ถวายโดยกติกา, ถวายโดยการบัญญัติบิณฑบาต, ถวายแก่สงฆ์, ถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย, ถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว, ถวายโดยเจาะจง, ถวายแก่บุคคล' (มหาวรรค ๓๗๙). ในมาติกาเหล่านั้น ผู้ที่ระบุถึงสีมาแล้วถวายว่า 'ข้าพเจ้าถวายในสีมา' ชื่อว่าถวายในสีมา นัยนี้พึงทราบในมาติกาอื่นทั้งหมด. และในคำว่า 'ถวายในสีมา' นี้ สีมามี ๑๕ อย่าง คือ ขัณฑสีมา อุปจารสีมา สมานสังวาสสีมา อวิปปวาสสีมา ลาภสีมา คามสีมา นิคมสีมา นครสีมา อัพภันตรสีมา อุทุกเขปสีมา ชนบทสีมา รัฐสีมา รัชชสีมา ทีปสีมา จักกวาฬสีมา. ในสีมาเหล่านั้น อุปจารสีมา ได้แก่ สีมาที่กำหนดด้วยเครื่องล้อมของวิหารที่ล้อมไว้ หรือด้วยสถานที่ที่ควรล้อมของวิหารที่ไม่ได้ล้อมไว้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า 'อุปจารสีมา' คือ ภายในระยะชั่วก้อนดินตก ๒ ครั้งของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง จากที่ประชุมเป็นประจำของภิกษุทั้งหลายก็ดี จากโรงฉันที่ตั้งอยู่สุดเขตก็ดี จากอาวาสที่อยู่อาศัยเป็นนิตย์ก็ดี. ก็อุปจารสีมานั้น เมื่ออาวาสขยายออกไปก็ขยายตาม เมื่ออาวาสลดลงก็ลดตาม แม้ร้อยโยชน์ก็เป็นอุปจารสีมาได้. ในอุปจารสีมานั้น ลาภที่ถวายย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งปวงผู้เข้าไปในภายในสีมา. แม้เรื่องการเข้าสู่อารามของภิกษุณี การขอเสนาสนะ การบอกปริวาสและมานัต การขาดพรรษา การถือนิสัย การรับเสนาสนะเป็นต้น ทั้งหมดนี้พึงทราบด้วยอำนาจแห่งอุปจารสีมานี้เท่านั้น. ลาภสีมา ได้แก่ สีมาที่พวกพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้น สร้างวิหารแล้วกำหนดเขตโดยรอบ ๑ คาวุต หรือกึ่งโยชน์ หรือ ๑ โยชน์ แล้วตั้งไว้ว่า 'นี้เป็นลาภสีมาแห่งวิหารของพวกเรา สิ่งใดเกิดขึ้นในระหว่างนี้ ทั้งหมดนั้นพวกเราถวายแก่วิหารของพวกเรา' นี้ชื่อว่าลาภสีมา. ก็ในภายในรัฐทั้งหลายมีรัฐกาสีและรัฐโกศลเป็นต้น ย่อมมีชนบทเป็นอันมาก ในชนบทเหล่านั้น การกำหนดชนบทหนึ่งชื่อว่าชนบทสีมา การกำหนดรัฐมีรัฐกาสีและรัฐโกศลเป็นต้นชื่อว่ารัฐสีมา สถานที่ที่พระอาชญาของพระราชาองค์หนึ่งแผ่ไปชื่อว่ารัชชสีมา เกาะใหญ่หรือเกาะในระหว่างที่กำหนดด้วยที่สุดแห่งมหาสมุทรชื่อว่าทีปสีมา ภายในเครื่องล้อมคือภูเขาจักรวาลหนึ่งชื่อว่าจักรวาฬสีมา สีมาที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวไว้ในนิทานกถาแล้ว. ในสีมาเหล่านั้น ของที่ถวายว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายในขัณฑสีมา' ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในขัณฑสีมาเท่านั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมันตริกะแม้ในภายนอกสีมานั้น. ส่วนของที่ถวายว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายในอุปจารสีมา' ย่อมถึงแก่ภิกษุแม้ผู้ตั้งอยู่ในขัณฑสีมาและสีมันตริกะในภายในเขตที่กำหนดไว้. ของที่ถวายในสมานสังวาสสีมา ไม่ถึงแก่ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในขัณฑสีมาและสีมันตริกะ. ของที่ถวายในอวิปปวาสสีมาและลาภสีมา ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้นับเนื่องในภายในสีมาเหล่านั้นเท่านั้น. ของที่ถวายในคามสีมาเป็นต้น ย่อมถึงแก่ภิกษุแม้ผู้ตั้งอยู่ในพัทธสีมาในภายในสีมาเหล่านั้น. ของที่ถวายในอัพภันตรสีมาและอุทุกเขปสีมา ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้นับเนื่องในภายในนั้นเท่านั้น. ของที่ถวายในชนบทสีมาเป็นต้น แม้จะถวายแก่สงฆ์ ก็ย่อมถึงแก่ภิกษุแม้ผู้ตั้งอยู่ในพัทธสีมาในภายในสีมาเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น ของที่บุคคลยืนอยู่ในชมพูทวีปแล้วถวายว่า 'ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในเกาะตัมพปัณณิ' ภิกษุแม้รูปเดียวจากเกาะตัมพปัณณิไปแล้วก็ย่อมได้เพื่อจะรับเพื่อภิกษุทั้งปวง. แม้หากว่าภิกษุผู้เป็นสภาคกันรูปหนึ่งในชมพูทวีปนั้นเอง รับส่วนแบ่งของภิกษุผู้เป็นสภาคกันทั้งหลาย ก็ไม่ควรห้าม. ส่วนทายกใดเข้าไปสู่วิหารแล้ว ไม่กล่าวว่า 'ในสีมาชื่อโน้น' กล่าวเพียงว่า 'ข้าพเจ้าถวายในสีมา' ทายกนั้นพึงถูกถามว่า 'สีมามีหลายอย่าง ท่านหมายถึงสีมาไหน?' ถ้าเขากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าไม่ทราบความต่างกันนี้ ขอสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมาจงรับเถิด' ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในอุปจารสีมาพึงแบ่งกัน.

Katikāyātiettha katikā nāma samānalābhakatikā. Sā pana evaṃ kātabbā, ekasmiṃ vihāre sannipatitehi bhikkhūhi yaṃ vihāraṃ saṅgaṇhitukāmā samānalābhaṃ kātuṃ icchanti, tassa nāmaṃ gahetvā ‘‘asuko nāma vihāro porāṇako appalābho’’ti yaṃ kiñci kāraṇaṃ vatvā ‘‘taṃ vihāraṃ iminā vihārena saddhiṃ ekalābhaṃ kātuṃ saṅghassa ruccatī’’ti tikkhattuṃ sāvetabbaṃ, ettāvatā tasmiṃ vihāre nisinnopi idha nisinnova hoti, tasmiṃ vihārepi evameva kātabbaṃ, ettāvatā idha nisinnopi tasmiṃ nisinnova hoti. Ekasmiṃ vihāre lābhe bhājiyamāne itarasmiṃ ṭhitassa bhāgaṃ gahetuṃ vaṭṭati.

ในคำว่า 'โดยกติกา' นี้ คำว่า กติกา ได้แก่ กติกาที่มีลาภเสมอกัน. ก็กติกานั้นพึงทำอย่างนี้ คือ ภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันในวิหารแห่งหนึ่ง เมื่อใคร่จะสงเคราะห์วิหารใด ประสงค์จะทำให้มีลาภเสมอกัน พึงระบุชื่อวิหารนั้นแล้วกล่าวเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งว่า 'วิหารชื่อโน้นเป็นวิหารเก่า มีลาภน้อย' แล้วพึงให้สงฆ์ทราบ ๓ ครั้งว่า 'สงฆ์ชอบใจเพื่อจะทำวิหารนั้นให้มีลาภเสมอกับวิหารนี้หรือไม่?' ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุแม้ผู้นั่งอยู่ในวิหารนั้น ก็ชื่อว่าเป็นผู้นั่งอยู่ในวิหารนี้ทีเดียว แม้ในวิหารนั้นก็พึงทำอย่างนี้เหมือนกัน ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุแม้ผู้นั่งอยู่ในวิหารนี้ ก็ชื่อว่าเป็นผู้นั่งอยู่ในวิหารนั้นทีเดียว เมื่อเขากำลังแบ่งลาภในวิหารแห่งหนึ่ง ย่อมควรเพื่อจะรับส่วนแบ่งของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในวิหารอีกแห่งหนึ่ง.

Bhikkhāpaññattiyāti ettha bhikkhāpaññatti nāma dāyakassa pariccāgapaññattiṭṭhānaṃ, tasmā ‘‘yattha mayhaṃ dhuvakārā karīyanti, tattha dammī’’ti vā ‘‘tattha dethā’’ti vā vutte yattha tassa pākavattaṃ vā vattati, yato vā bhikkhū niccaṃ bhojeti, yattha vā tena kiñci senāsanaṃ kataṃ, sabbattha dinnameva hoti. Sace pana ekasmiṃ dhuvakāraṭṭhāne thokatarā bhikkhū honti, ekameva vā vatthaṃ hoti, mātikaṃ āropetvā yathā so vadati, tathā gahetabbaṃ.

ในบทว่า ภิกขาปัญญัตติ นี้ ชื่อว่า ภิกขาปัญญัตติ คือ ที่ตั้งแห่งการบัญญัติการสละของทายก เพราะเหตุนั้น เมื่อทายกกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายในอารามใดที่บุญกรรมอันข้าพเจ้าทำเป็นประจำย่อมเป็นไป" หรือ "ท่านทั้งหลายจงถวายในอารามนั้น" ในอารามใดวัตรแห่งภัตตาหารที่หุงแล้วของทายกนั้นย่อมเป็นไป หรือจากอารามใดทายกนั้นย่อมเลี้ยงภิกษุทั้งหลายเป็นนิตย์ หรือในอารามใดทายกนั้นได้กระทำเสนาสนะบางอย่างไว้ ในอารามทั้งหมดนั้นย่อมเป็นของที่ถวายแล้วนั่นเอง แต่ถ้าในที่อันกระทำบุญกรรมเป็นประจำแห่งหนึ่งมีภิกษุจำนวนน้อย หรือมีผ้าเพียงผืนเดียว พึงรับโดยประการที่ทายกนั้นกล่าว โดยยกมาติกาขึ้น

Saṅghassa detīti ettha vihāraṃ pavisitvā ‘‘saṅghassa dammī’’ti dinnaṃ upacārasīmāgatānañca tato bahiddhāpi tehi saddhiṃ ekābaddhānañca pāpuṇāti, tasmā tesaṃ gāhake sati asampattānampi bhāgo dātabbo. Yaṃ pana bahi upacārasīmāya bhikkhū disvā ‘‘saṅghassā’’ti dīyati, taṃ ekābaddhaparisāya pāpuṇāti. Ye pana dvādasahi hatthehi parisaṃ asampattā, tesaṃ na pāpuṇāti.

ในบทว่า ถวายแก่สงฆ์ นี้ วัตถุที่ถวายโดยเข้าไปในอารามแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์" ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงในสีมาอุปจาร และแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกพันเป็นอันเดียวกันกับภิกษุเหล่านั้นที่อยู่นอกสีมาอุปจารด้วย เพราะเหตุนั้น เมื่อมีผู้รับแทนของภิกษุเหล่านั้น พึงให้ส่วนแบ่งแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ยังไม่มาถึงด้วย ส่วนวัตถุใดที่ถวายโดยเห็นภิกษุทั้งหลายที่อยู่นอกสีมาอุปจารแล้วกล่าวว่า "แก่สงฆ์" วัตถุนั้นย่อมถึงแก่บริษัทผู้ผูกพันเป็นอันเดียวกัน แต่ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดที่ยังไม่มาถึงบริษัทด้วยระยะ ๑๒ ศอก วัตถุนั้นย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น

Ubhatosaṅghassāti ettha pana yaṃ ubhatosaṅghassa dinnaṃ, tato upaḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ, upaḍḍhaṃ bhikkhunīnaṃ dātabbaṃ. Sacepi eko bhikkhu hoti, ekā vā bhikkhunī, antamaso anupasampannassāpi upaḍḍhameva dātabbaṃ. ‘‘Ubhatosaṅghassa ca tuyhañcā’’ti vutte pana sace dasa bhikkhū ca dasa bhikkhuniyo ca honti, ekavīsati paṭivīse katvā eko puggalassa dātabbo, dasa bhikkhusaṅghassa, dasa bhikkhunisaṅghassa ca, yena puggaliko laddho, so saṅghatopi attano vassaggena gahetuṃ labhati, kasmā? Ubhatosaṅghaggahaṇena gahitattā, ‘‘ubhatosaṅghassa ca cetiyassa cā’’ti vuttepi eseva nayo. Idha pana cetiyassa saṅghato pāpuṇakoṭṭhāso nāma natthi, ekapuggalassa pattakoṭṭhāsasamo eko koṭṭhāso hoti. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañcā’’ti vutte pana na majjhe bhinditvā dātabbaṃ, bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā dātabbaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca tuyhañcā’’ti vutte puggalo visuṃ na labhati, pāpuṇakoṭṭhāsato ekameva labhati. ‘‘Cetiyassa cā’’ti vutte pana cetiyassa eko puggalapaṭivīso labbhati. ‘‘Bhikkhūnañca bhikkhunīnañcā’’ti vuttepi na majjhe bhinditvā dātabbaṃ, puggalagaṇanāya eva vibhajitabbaṃ, tehi saddhiṃ puggalacetiyaparāmasanaṃ anantaranayasadisameva, yathā ca bhikkhusaṅghaṃ ādiṃ katvā nayo nīto, evaṃ bhikkhunisaṅghaṃ ādiṃ katvāpi netabbo. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca tuyhañcā’’ti vuttepi puggalassa visuṃ na labbhati, cetiyassa pana labbhati. ‘‘Bhikkhūnañca tuyhañcā’’ti vuttepi visuṃ na labbhati, cetiyassa pana labbhatiyeva.

ในบทว่า แก่สงฆ์สองฝ่าย นี้ วัตถุใดที่ถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย พึงให้ครึ่งหนึ่งแก่ภิกษุทั้งหลาย และครึ่งหนึ่งแก่ภิกุณีทั้งหลาย แม้ถ้ามีภิกษุรูปเดียว หรือภิกุณีรูปเดียว โดยที่สุดแม้แก่สามเณร ก็พึงให้ครึ่งหนึ่งนั่นเอง แต่เมื่อกล่าวว่า "แก่สงฆ์สองฝ่ายและแก่ท่านด้วย" ถ้ามีภิกษุสิบรูปและภิกุณีสิบรูป พึงแบ่งเป็น ๒๑ ส่วน แล้วพึงให้ส่วนหนึ่งแก่บุคคล ๑๐ ส่วนแก่ภิกษุสงฆ์ และ ๑๐ ส่วนแก่ภิกุณีสงฆ์ ภิกษุใดได้ส่วนของบุคคลแล้ว ภิกษุนั้นย่อมได้ที่จะรับจากสงฆ์ด้วยตามพรรษาของตน เพราะเหตุที่รับด้วยการรับแก่สงฆ์สองฝ่าย แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่สงฆ์สองฝ่ายและแก่เจดีย์ด้วย" นัยนี้ก็เช่นกัน แต่ในที่นี้ชื่อว่าส่วนที่พึงถึงแก่เจดีย์จากสงฆ์ไม่มี ส่วนหนึ่งเท่ากับส่วนที่พึงถึงแก่บุคคลรูปเดียวย่อมมี แต่เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุสงฆ์และแก่ภิกุณีทั้งหลายด้วย" ไม่พึงแบ่งตรงกลางแล้วให้ พึงนับภิกษุและภิกุณีแล้วให้ เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุสงฆ์และแก่ภิกุณีทั้งหลายและแก่ท่านด้วย" บุคคลย่อมไม่ได้ต่างหาก ย่อมได้เพียงส่วนเดียวจากส่วนที่พึงถึง แต่เมื่อกล่าวว่า "และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้ส่วนหนึ่งเท่ากับส่วนของบุคคล แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุทั้งหลายและแก่ภิกุณีทั้งหลายด้วย" ก็ไม่พึงแบ่งตรงกลางแล้วให้ พึงแบ่งด้วยจำนวนบุคคลเท่านั้น การพิจารณาบุคคลและเจดีย์พร้อมด้วยภิกษุและภิกุณีเหล่านั้นเหมือนกับนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง และนัยที่นำไปโดยมีภิกษุสงฆ์เป็นต้นฉันใด พึงนำไปโดยมีภิกุณีสงฆ์เป็นต้นฉันนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุสงฆ์และแก่ท่านด้วย" บุคคลย่อมไม่ได้ต่างหาก แต่เจดีย์ย่อมได้ แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุทั้งหลายและแก่ท่านด้วย" (บุคคล) ก็ย่อมไม่ได้ต่างหาก แต่ (ส่วนของ) เจดีย์ย่อมได้แน่นอน

Vassaṃvuṭṭhasaṅghassāti ettha sace vihāraṃ pavisitvā ‘‘vassaṃvuṭṭhasaṅghassa dammī’’ti vadati, ye tattha vassacchedaṃ akatvā purimavassaṃvuṭṭhā, tesaṃ bahi sīmaṭṭhānampi pāpuṇāti, na aññesaṃ. Sace pana bahiupacārasīmāyaṃ ṭhito ‘‘vassaṃvuṭṭhasaṅghassā’’ti vadati, yatthakatthaci vuṭṭhavassānaṃ sabbesaṃ sampattānaṃ pāpuṇāti. Atha ‘‘asukavihāre vassaṃvuṭṭhassā’’ti vadati, tattha vassaṃvuṭṭhānaṃyeva yāva kathinassubbhārā pāpuṇāti. Gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya evaṃ vadati, tatra sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti, na aññesaṃ.

ในบทว่า แก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว นี้ ถ้าเข้าไปในอารามแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" วัตถุนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดที่อยู่ในอารามนั้นโดยไม่ขาดพรรษาและอยู่จำพรรษาต้นแล้ว แม้เมื่อภิกษุเหล่านั้นอยู่นอกสีมาอุปจาร ก็ย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุอื่น แต่ถ้าตั้งอยู่นอกสีมาอุปจารแล้วกล่าวว่า "แก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" วัตถุนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดผู้อยู่จำพรรษาแล้วในอารามใดอารามหนึ่งโดยไม่เจาะจง และผู้มาถึงที่พึงแบ่งปันวัตถุ หรือถ้ากล่าวว่า "แก่ผู้อยู่จำพรรษาในอารามชื่อโน้น" วัตถุนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาแล้วในอารามที่ระบุชื่อนั้นเท่านั้น จนถึงเวลาเดาะกฐิน ถ้ากล่าวโดยกำหนดดังนี้เริ่มตั้งแต่วันแรกของฤดูร้อน วัตถุนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดผู้มาปรากฏอยู่เฉพาะหน้าในอารามนั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุอื่น

Ādissa detīti ādisitvā paricchinditvā deti, kathaṃ? Bhikkhū ajjatanāya vā svātanāya vā yāguyā nimantetvā te ghare yāguṃ pāyetvā ‘‘imāni cīvarāni yehi mayhaṃ yāgu pītā, tesaṃ dammī’’ti vadati, yehi nimantitehi yāgu pītā, tesaṃyeva pāpuṇāti, bhattakhajjakādīhi nimantitesupi eseva nayo.

ในบทว่า ถวายโดยเจาะจง คือ ถวายโดยเจาะจงและกำหนดแบ่ง ถวายอย่างไร? คือ นิมนต์ภิกษุทั้งหลายด้วยยาคูเพื่อฉันในวันนี้หรือเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ แล้วให้ภิกษุเหล่านั้นดื่มยาคูในเรือน แล้วกล่าวว่า "จีวรเหล่านี้ ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดที่ดื่มยาคูของข้าพเจ้าแล้ว" วัตถุนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นเท่านั้นที่นิมนต์แล้วและดื่มยาคูแล้ว แม้ในภิกษุทั้งหลายที่นิมนต์ด้วยข้าว ของขบเคี้ยวเป็นต้น นัยนี้ก็เช่นกัน

Puggalassa detīti ‘‘idaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dammī’’ti evaṃ parammukhā vā, pādamūle ṭhapetvā ‘‘idaṃ tumhāka’’nti evaṃ sammukhā vā detīti ayamettha saṅkhepakathā, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto. Iti imāsaṃ aṭṭhannaṃ mātikāpadānaṃ vasena yaṃ akālacīvaralakkhaṇena paṭiladdhaṃ, taṃ sandhāya ‘‘akālacīvaraṃ uppajjeyyā’’ti vuttaṃ.

ในบทว่า ถวายแก่บุคคล คือ ถวายโดยกล่าวว่า "จีวรนี้ ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุชื่อนี้" ลับหลังก็ดี หรือวางไว้ที่ใกล้เท้าแล้วกล่าวว่า "จีวรนี้เป็นของท่าน" ต่อหน้าก็ดี คำกล่าวนี้เป็นคำย่อในอรรถกถานี้ ส่วนความพิสดารกล่าวไว้แล้วในสมันตปาสาทิกา ด้วยอำนาจแห่งบทมาติกา ๘ บทเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "อากาลจีวรพึงเกิดขึ้น" โดยหมายถึงจีวรใดที่ได้มาด้วยลักษณะแห่งอากาลจีวร

Ākaṅkhamānenāti icchamānena. Khippameva kāretabbanti sīghaṃ antodasāheyeva kāretabbaṃ. No cassa pāripūrīti no ce pāripūrī bhaveyya, yattakena kariyamānaṃ adhiṭṭhānacīvaraṃ pahoti, taṃ cīvaraṃ tattakaṃ na bhaveyya, ūnakaṃ bhaveyyāti attho. Satiyā paccāsāyāti ‘‘asukadivasaṃ nāma saṅgho cīvarāni labhissati, tato me cīvaraṃ uppajjissatī’’tiiminā nayena saṅghagaṇañātimittesu vā aññataraṭṭhānato, ‘‘paṃsukūlaṃ vā lacchāmī’’ti, ‘‘iminā vā kappiyabhaṇḍena cīvaraṃ gaṇhissāmī’’ti evaṃ vijjamānāya cīvarāsāya. Tato ce uttarīti māsaparamato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiyanti attho. Yadi panassa mūlacīvaraṃ saṇhaṃ hoti, paccāsācīvaraṃ thūlaṃ hoti, na sakkā yojetuṃ, rattiyo ca sesā honti, na tāva māso pūrati, na akāmā cīvaraṃ kāretabbaṃ, aññaṃ paccāsācīvaraṃ labhitvā eva kālabbhantare kāretabbaṃ. Sace na labhati, paccāsācīvarampi parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Atha mūlacīvaraṃ thūlaṃ hoti, paccāsācīvaraṃ saṇhaṃ, mūlacīvaraṃ parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhahitvā paccāsācīvarameva mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetabbaṃ, taṃ puna māsaparihāraṃ labhati, etenupāyena yāva na lacchati, tāva aññaṃ mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetuṃ labbhati. Imassa ‘‘idaṃ me, bhante, akālacīvaraṃ māsātikkantaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 500) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

ในบทว่า "เมื่อภิกษุประสงค์" คือ ผู้มีความประสงค์. ในบทว่า "พึงกระทำโดยเร็วพลัน" คือ พึงกระทำโดยเร็วภายในสิบวันเท่านั้น. ในบทว่า "ถ้าไม่บริบูรณ์" คือ ถ้าความบริบูรณ์ไม่พึงมี ผ้าสำหรับจีวรนั้นไม่พึงมีประมาณเท่าที่อธิษฐานจีวรที่กำลังกระทำอยู่จะพอดี ย่อมหย่อนไป ดังนี้เป็นอรรถ. ในบทว่า "เมื่อมีความหวัง" คือ ด้วยนัยนี้ว่า "ในวันชื่อโน้น สงฆ์จักได้จีวรทั้งหลาย จากจีวรเหล่านั้น จีวรจักเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า" หรือจากที่แห่งใดแห่งหนึ่งในสงฆ์ คณะ ญาติ มิตร หรือว่า "ข้าพเจ้าจักได้ผ้าบังสุกุล" หรือว่า "ข้าพเจ้าจักแลกเปลี่ยนเอาจีวรด้วยวัตถุที่ควรเหล่านี้" ดังนี้ เมื่อมีความหวังในจีวร. ในบทว่า "ถ้าเกินจากนั้น" คือ ถ้าเก็บไว้เกินกำหนดหนึ่งเดือน ย่อมเป็นนิสสัคคีย์ ดังนี้เป็นอรรถ. แต่ถ้าผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูลของภิกษุนั้นละเอียดอ่อน และผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสาหยาบ ไม่สามารถเย็บต่อกันได้ และราตรีทั้งหลายยังเหลืออยู่ และหนึ่งเดือนยังไม่เต็ม เมื่อเป็นเช่นนี้ ไม่พึงกระทำจีวรโดยไม่ประสงค์ หรือไม่จำเป็นต้องกระทำ. พึงกระทำภายในกำหนดหนึ่งเดือนโดยได้ผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสาอื่นเท่านั้น. ถ้าไม่ได้อีก ผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสาก็พึงอธิษฐานว่าเป็นผ้าบริขาร. หรือถ้าผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูลหยาบ และผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสาละเอียดอ่อน เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงอธิษฐานผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูลว่าเป็นผ้าบริขาร แล้วพึงเก็บผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสานั่นเองไว้เป็นผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูล. ผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสาที่กระทำเป็นผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูลแล้วเก็บไว้นั้น ย่อมได้การรักษาหนึ่งเดือนอีกครั้ง. ด้วยอุบายนี้ ตราบใดที่ยังไม่ได้ผ้าปัจจาสาที่เหมือนกัน ตราบนั้นย่อมได้ที่จะกระทำผ้าปัจจาสาอื่น ๆ เป็นผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูลแล้วเก็บไว้. วิธีการสละอากาลจีวรนี้ พึงทราบด้วยนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อากาลจีวรนี้ของข้าพเจ้าล่วงเดือนแล้ว เป็นนิสสัคคีย์".

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha akālacīvaraṃ paṭiggahetvā māsaṃ atikkamanavatthusmiṃ

(สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติแล้วในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องแห่งการรับอากาลจีวรแล้วล่วงเลยหนึ่งเดือน.

Paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ito paraṃ sabbaṃ paṭhamakathine vuttasadisameva. Kevalañhi tattha dasāhātikkamo, idha māsātikkamoti ayaṃ viseso. Sesaṃ tādisamevāti.

(สิกขาบทนี้) บัญญัติแล้ว เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ. ระเบียบทั้งหมดหลังจากนี้เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในปฐมกฐินสิกขาบทนั่นเอง. จริงอยู่ ความแตกต่างคือ ในปฐมกฐินสิกขาบทนั้นเป็นการล่วงเลยสิบวัน ส่วนในตติยกฐินสิกขาบทนี้เป็นการล่วงเลยหนึ่งเดือน. ระเบียบที่เหลือพึงดูเหมือนกับปฐมกฐินสิกขาบทนั้นนั่นเอง.

Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายอากาลจีวรสิกขาบทจบแล้ว.

4. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

4. การอธิบายปุราณจีวรสิกขาบท.

Catutthe aññātikāyāti na ñātikāya, mātito vā pitito vā yāva sattamaṃ yugaṃ, tāva kenaci ākārena asambaddhāyāti attho. Bhikkhuniyāti sākiyāniyo viya suddhabhikkhusaṅghe vā ubhatosaṅghe vā upasampannāya. Purāṇacīvaranti rajitvā kappaṃ katvā ekavārampi nivatthaṃ vā pārutaṃ vā, yaṃ antamaso paribhogasīsena aṃse vā matthake vā katvā maggaṃ gato hoti, ussīsakaṃ vā katvā nipanno, etampi purāṇacīvarameva. Dhovāpeyya vāti sace ‘‘dhovā’’tivācāya vadati, kāyavikāraṃ vā karoti, hatthena vā hatthe deti, pādamūle vā ṭhapeti, antodvādasahatthe okāse ṭhatvā upari vā khipati, aññassa vā hatthe peseti, tāya dhotaṃ, dhovāpitameva hoti, rajāpanākoṭāpanesupi eseva nayo. Sikkhamānāya vā sāmaṇeriyā vā upāsikāya vā hatthe dhovanatthāya deti, sā sace upasampajjitvā dhovati, evampi nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Upāsakassa vā sāmaṇerassa vā hatthe dinnaṃ hoti, so ce liṅge parivatte upasampajjitvā dhovati, daharassa bhikkhussa vā dinnaṃ hoti, sopi liṅge parivatte dhovati, nissaggiyaṃ pācittiyameva, rajāpanākoṭāpanesupi eseva nayo. ‘‘Idaṃ me, bhante, purāṇacīvaraṃ aññātikāya bhikkhuniyā dhovāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 505) iminā panettha nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ" หมายถึง ภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติทางมารดาหรือบิดาจนถึง ๗ ชั่วโคตร คือไม่เกี่ยวข้องด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า "ภิกษุณี" หมายถึง ภิกษุณีผู้บวชแล้วในภิกษุสงฆ์ล้วน หรือในสงฆ์สองฝ่าย เหมือนนางศากิยานีทั้งหลาย. คำว่า "ผ้าเก่า" หมายถึง ผ้าที่ย้อมแล้ว ทำกัปปะแล้ว นุ่งแล้วหรือห่มแล้วแม้ครั้งเดียว หรือผ้าที่แม้ที่สุดได้ใช้สอยโดยการวางบนบ่าหรือบนศีรษะแล้วเดินทางไป หรือทำเป็นหมอนหนุนศีรษะแล้วนอน ผ้านี้ก็เป็นผ้าเก่าเหมือนกัน. คำว่า "พึงให้ซัก" คือ ถ้าภิกษุพูดด้วยวาจาว่า "จงซัก" หรือทำกิริยาทางกาย หรือให้ด้วยมือของตนเองในมือของภิกษุณี หรือวางไว้ที่เท้า หรือโยนให้ในที่ภายใน ๑๒ ศอก หรือส่งไปในมือของผู้อื่น ผ้าที่ภิกษุณีนั้นซักแล้ว ก็ชื่อว่าให้ซักแล้วนั่นเอง. แม้ในการให้ย้อมและการทุบ ก็มีนัยเดียวกันนี้. ถ้าภิกษุให้ผ้าแก่สิกขมานา สามเณรี หรืออุบาสิกา เพื่อซัก และสิกขมานา สามเณรี หรืออุบาสิกานั้นบวชแล้วซัก แม้ดังนี้ก็เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. ถ้าภิกษุให้ผ้าแก่อุบาสกหรือสามเณร และอุบาสกหรือสามเณรนั้นเปลี่ยนเพศแล้วบวชแล้วซัก หรือให้แก่ภิกษุหนุ่ม และภิกษุหนุ่มนั้นเปลี่ยนเพศแล้วซัก ก็เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์นั่นเอง. แม้ในการให้ย้อมและการทุบ ก็มีนัยเดียวกันนี้. อนึ่ง ในสิกขาบทนี้ พึงทราบวิธีสละด้วยนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผ้าเก่าผืนนี้ของข้าพเจ้า ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติซักให้แล้ว เป็นนิสสัคคีย์".

Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha purāṇacīvaradhovāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ ‘‘dhovā’’tiādikāya āṇattiyā, evaṃ āṇattāya ca bhikkhuniyā uddhanasajjanādīsu sabbappayogesu bhikkhuno dukkaṭaṃ. Dhovitvā ukkhittamattaṃ pana rattamattaṃ ākoṭitamattañca nissaggiyaṃ hoti, dhovanādīni tīṇipi dve vā kārāpentassa ekena vatthunā nissaggiyaṃ, itarehi dukkaṭaṃ. Sace pana ‘‘dhovā’’ti vuttā sabbānipi karoti, dhovanapaccayāva āpatti. ‘‘Imasmiṃ cīvare yaṃ kattabbaṃ, taṃ karohī’’ti vadato pana ekavācāya pācittiyena saddhiṃ dve dukkaṭāni, bhikkhunisaṅghavasena ekatoupasampannāya dhovāpentassa anissajjitvā paribhuñjantassa, aññassa vā santakaṃ nisīdanapaccattharaṇaṃ vā dhovāpentassa, ñātikāya aññātikasaññino ceva, vematikassa ca dukkaṭaṃ, aññātikāya ñātikasaññinopi vematikassāpi nissaggiyaṃ pācittiyameva. Ito paraṃ pana evarūpesu ṭhānesu ‘‘tikapācittiya’’nti vakkhāma, sace ñātikāya sahāyā aññātikā ‘‘dhovā’’ti avuttā vā dhovati, aparibhuttaṃ vā aññaṃ vā parikkhāraṃ dhovati, sikkhamānasāmaṇeriyo vā dhovanti, anāpatti, ummattakādīnaṃ anāpattiyeva. Purāṇacīvaratā, upacāre ṭhatvā aññātikāya bhikkhuniyā āṇāpanaṃ, tassā dhovanādīni cāti imānettha tīṇi aṅgāni. Sañcarittasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้ว ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุทายีเถระ ในเรื่องการให้ซักจีวรเก่า เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอาณัตติกะ ด้วยอาณัติมีคำว่า 'จงซัก' เป็นต้น และเมื่อภิกษุณีผู้ถูกสั่งเช่นนั้น ทำประโยคทั้งปวงมีการจัดตั้งเตาเป็นต้น ภิกษุต้องอาบัติทุกกฏ. แต่เมื่อซักแล้ว เพียงแต่ยกขึ้น หรือเพียงแต่ย้อม หรือเพียงแต่ทุบ เป็นนิสสัคคีย์. เมื่อให้ทำทั้ง 3 อย่าง หรือ 2 อย่าง มีการซักเป็นต้น เป็นนิสสัคคีย์ด้วยวัตถุหนึ่ง ส่วนวัตถุที่เหลือเป็นทุกกฏ. แต่ถ้าภิกษุณีที่ถูกสั่งว่า 'จงซัก' ทำทั้งหมด อาบัติมีเพราะปัจจัยคือการซักเท่านั้น. ส่วนภิกษุผู้กล่าวว่า 'ในจีวรนี้ สิ่งใดควรทำ เธอจงทำสิ่งนั้น' ด้วยคำพูดเดียว เป็นปาจิตตีย์พร้อมกับทุกกฏ 2. สำหรับผู้ให้ภิกษุณีผู้บวชฝ่ายเดียวซัก, ผู้บริโภคโดยไม่สละ, ผู้ให้ซักจีวรของผู้อื่น หรือผ้านิสีทนะหรือผ้าปูลาด, ผู้ให้ภิกษุณีผู้เป็นญาติซัก โดยสำคัญว่าเป็นผู้ไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย เป็นทุกกฏ. ผู้ให้ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติซัก โดยสำคัญว่าเป็นญาติ หรือสงสัย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์นั่นเอง. อนึ่ง ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป ในที่เช่นนี้ เราจะกล่าวว่า 'ติกปาจิตตีย์'. ถ้าภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติซึ่งเป็นสหายของภิกษุณีผู้เป็นญาติซัก หรือภิกษุณีที่ไม่ได้ถูกสั่งซัก หรือให้ซักผ้าใหม่ที่ยังไม่ได้ใช้ หรือบริขารอื่น หรือสิกขมานาและสามเณรีซัก ไม่เป็นอาบัติ. สำหรับคนบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติเลย. ความเป็นจีวรเก่า, การสั่งภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติโดยยืนอยู่ในหัตถบาส, และการซักเป็นต้นของภิกษุณีนั้น เหล่านี้เป็นองค์ 3 ในสิกขาบทนี้. มีสมุฏฐานเหมือนสัญจริต, เป็นกิริยา, ไม่พ้นด้วยความสำคัญ, เป็นอจิตตกะ, เป็นปัณณัตติวัชชะ, เป็นกายกรรม วจีกรรม, มี 3 จิต, มี 3 เวทนา.

Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าเก่า จบแล้ว.

5. Cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

5. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับจีวร.

Pañcame aññātikāyātiidaṃ vuttanayameva, tasmā ito paraṃ katthaci na vicārayissāma. Cīvaranti channaṃ aññataraṃ vikappanupagaṃ, esa nayo sabbesu cīvarappaṭisaṃyuttasikkhāpadesu. Yattha pana viseso bhavissati, tattha vakkhāma. Paṭiggaṇheyyātiettha hatthena vā hatthe detu, pādamūle vā ṭhapetu, dhammakathaṃ kathentassa vatthesu khipiyamānesu upacāraṃ muñcitvāpi upari vā khipatu, sace sādiyati, paṭiggahitameva hoti. Yassa kassaci pana anupasampannassa hatthe pesitaṃ gaṇhituṃ vaṭṭati, ‘‘paṃsukūlaṃ gaṇhissatī’’ti saṅkārakūṭādīsu ṭhapitampi paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā gahetuṃ vaṭṭatiyeva. Aññatra pārivattakāti yaṃ ‘‘antamaso harīṭakakkhaṇḍampi datvā vā dassāmī’’ti ābhogaṃ katvā vā pārivattakaṃ gaṇhāti, taṃ ṭhapetvā aññaṃ antamaso vikappanupagaṃ paṭaparissāvanampi gaṇhantassa nissaggiyaṃ hoti. Tatra ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ aññātikāya bhikkhuniyā hatthato paṭiggahitaṃ aññatra pārivattakā nissaggiya’’nti (pārā. 512) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ 5 คำว่า 'ผู้ไม่ใช่ญาติ' นี้ มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะฉะนั้น ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป เราจะไม่พิจารณาในที่ไหนๆ อีก. คำว่า 'จีวร' คือจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวร 6 ชนิด ที่ควรแก่การวิกัป. นัยนี้มีในสิกขาบทที่เกี่ยวข้องกับจีวรทั้งหมด. แต่ในสิกขาบทใดมีความพิเศษ เราจะกล่าวในสิกขาบทนั้น. ในบทว่า 'พึงรับ' นี้ มีอธิบายว่า ภิกษุณีจะให้ด้วยมือในมือก็ตาม หรือจะวางไว้ที่ใกล้เท้าก็ตาม. เมื่อภิกษุแสดงธรรมอยู่ และมีการโยนผ้ามา ภิกษุณีจะโยนให้แม้พ้นเขตหัตถบาส หรือโยนให้ข้างบนก็ตาม ถ้าภิกษุยินดี ก็ชื่อว่ารับแล้วนั่นเอง. อนึ่ง จีวรที่ส่งไปในมือของอนุปสัมบันคนใดคนหนึ่ง ย่อมควรเพื่อจะรับ. แม้จีวรที่ภิกษุณีวางไว้ที่กองขยะเป็นต้น ด้วยตั้งใจว่า 'ภิกษุจักถือเอาเป็นผ้าบังสุกุล' ภิกษุอธิษฐานว่าเป็นผ้าบังสุกุลแล้วถือเอาก็ควรแท้. คำว่า 'เว้นผ้าแลกเปลี่ยน' คือ จีวรใดที่ภิกษุรับเป็นผ้าแลกเปลี่ยน โดยให้แม้ที่สุดเพียงชิ้นสมอ หรือโดยทำความนึกไว้ว่า 'เราจักให้' เว้นจีวรนั้นแล้ว รับจีวรอื่นแม้ที่สุดผ้ากรองน้ำที่ควรแก่การวิกัป ก็เป็นนิสสัคคีย์. ในการสละนั้น พึงทราบวิธีสละตามนัยนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า รับมาจากมือของภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นผ้าแลกเปลี่ยน เป็นนิสสัคคีย์' (ปาราชิก 512).

Rājagahe udāyittheraṃ ārabbha cīvarappaṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra pārivattakā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, gahaṇatthāya hatthappasāraṇādippayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti, nissajjitabbaṃ, tikapācittiyaṃ, ekatoupasampannāya ñātikāya ca aññātikasaññissa vematikassa vā dukkaṭaṃ. Vissāsaggāhe, tāvakālike, pattatthavikādimhi ca anadhiṭṭhātabbaparikkhāre, sikkhamānasāmaṇerīnaṃ hatthato gahaṇe, ummattakādīnañca anāpatti. Vikappanupagacīvaratā, pārivattakābhāvo, aññātikāya hatthato gahaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Sañcarittasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, sesaṃ catutthasadisamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้ว ณ เมืองราชคฤห์ ปรารภพระอุทายีเถระ ในเรื่องการรับจีวร. คำว่า 'เว้นผ้าแลกเปลี่ยน' นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้. เป็นอสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ. ในประโยคมีการเหยียดมือเพื่อรับเป็นต้น เป็นทุกกฏ. เพราะการได้มา เป็นนิสสัคคีย์, พึงสละ, เป็นติกปาจิตตีย์. สำหรับผู้รับจากภิกษุณีผู้บวชฝ่ายเดียว และผู้รับจากภิกษุณีผู้เป็นญาติ โดยสำคัญว่าเป็นผู้ไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย เป็นทุกกฏ. ในการถือเอาด้วยความวิสาสะ, ในการขอยืมชั่วคราว, ในบริขารที่ไม่อธิษฐานมีถุงบาตรเป็นต้น, ในการรับจากมือของสิกขมานาและสามเณรี, และในการรับจากคนบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ความเป็นจีวรที่ควรแก่การวิกัป, ความไม่เป็นผ้าแลกเปลี่ยน, และการรับจากมือของภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ เหล่านี้เป็นองค์ 3 ในสิกขาบทนี้. มีสมุฏฐานเหมือนสัญจริต, เป็นกิริยาและอกิริยา. ส่วนที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ 4 นั่นเอง.

Cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับจีวร จบแล้ว.

6. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

6. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอจีวรต่อผู้ไม่ใช่ญาติ.

Chaṭṭhe gahapatinti bhikkhūsu apabbajitamanussaṃ. Gahapatāninti bhikkhunīsu apabbajititthiṃ, esa nayo sabbesu gahapatippaṭisaṃyuttesu sikkhāpadesu. Viññāpeyyāti yāceyya vā yācāpeyya vā. Aññatra samayāti yo acchinnacīvaro vā hoti naṭṭhacīvaro vā, tassa taṃ samayaṃ ṭhapetvā aññasmiṃ viññāpanappayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Tattha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ aññātakaṃ gahapatikaṃ aññatra samayā viññāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 524) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ 6 คำว่า 'คฤหบดี' หมายถึงชายผู้ไม่ได้บวชในฝ่ายภิกษุ. คำว่า 'คฤหปตานี' หมายถึงหญิงผู้ไม่ได้บวชในฝ่ายภิกษุณี. นัยนี้มีในสิกขาบทที่เกี่ยวข้องกับคฤหบดีทั้งหมด. คำว่า 'พึงขอ' คือพึงขอเอง หรือพึงให้ขอ. คำว่า 'เว้นสมัย' คือ ภิกษุใดเป็นผู้มีจีวรถูกชิงไป หรือมีจีวรฉิบหายไป. เว้นสมัยนั้นแล้ว ในประโยคที่ให้เขารู้เพื่อจะขอในสมัยอื่น เป็นทุกกฏ. เพราะการได้มา เป็นนิสสัคคีย์. ในการสละนั้น พึงทราบวิธีสละตามนัยนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า ขอต่อคฤหบดีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นสมัย เป็นนิสสัคคีย์' (ปาราชิก 524).

Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvaraviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. ‘‘Aññatra samayā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa ca dukkaṭaṃ. Samaye vā ñātakappavārite vā viññāpentassa, aññassa vā ñātakappavārite tassevatthāya viññāpentassa, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vikappanupagacīvaratā, samayābhāvo, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการขอจีวร. คำว่า "เว้นแต่สมัย" นี้ เป็นอนุปัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในญาติ ภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ. ภิกษุขอในสมัย หรือขอต่อญาติและผู้ปวารณา, หรือขอต่อญาติและผู้ปวารณาของผู้อื่นเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นนั้น, หรือแลกซื้อด้วยทรัพย์ของตน, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี ๔ คือ ความเป็นจีวรที่เข้าถึงการวิกัป, ความไม่มีสมัย, การขอต่อผู้ไม่ใช่ญาติ, และการได้มาด้วยการขอนั้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสิกขาบทที่ ๔.

Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอจีวรต่อผู้ไม่ใช่ญาติ จบแล้ว.

7. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā

7. การอธิบายตตุตตริสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยจีวรที่เกินกว่านั้น)

Sattame tañceti taṃ acchinnacīvaraṃ vā naṭṭhacīvaraṃ vā. Abhihaṭṭhunti abhīti upasaggo, haritunti attho, gaṇhitunti vuttaṃ hoti. Pavāreyyāti icchāpeyya, icchaṃ ruciṃ uppādeyya, ‘‘yāvattakaṃ icchasi, tāvattakaṃ gaṇhāhī’’ti evaṃ nimanteyyāti attho, yathā vā ‘‘nekkhammaṃ daṭṭhu khemato’’ti (su. ni. 426, 1104; cūḷani. jatukaṇṇīmāṇavapucchāniddesa 67) ettha disvāti attho, evamidhāpi ‘‘abhihaṭṭhuṃ pavāreyyā’’ti upanetvā purato ṭhapento kāyena vā, ‘‘amhākaṃ dussakoṭṭhāgārato yattakaṃ icchatha, tattakaṃ gaṇhathā’’ti vadanto vācāya vā abhiharitvā nimanteyyāti attho. Santaruttaraparamanti saantaraṃ uttaraṃ paramaṃ assa cīvarassāti santaruttaraparamaṃ, nivāsanena saddhiṃ pārupanaṃ ukkaṭṭhaparicchedo assāti vuttaṃ hoti. Tato cīvaraṃ sāditabbanti tato abhihaṭacīvarato ettakaṃ cīvaraṃ gahetabbaṃ, na tato paraṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ (ตตุตตริสิกขาบท) คำว่า "ถ้าภิกษุนั้น" หมายถึง ภิกษุผู้มีจีวรถูกชิงไป หรือมีจีวรฉิบหายไป. คำว่า "เพื่อนำมาถวาย" (อภิหัฏฐุ) บทว่า "อภิ" เป็นอุปสรรค มีความหมายว่า เพื่อนำมา อธิบายว่า เพื่อรับเอา. คำว่า "พึงปวารณา" หมายถึง พึงทำให้ปรารถนา พึงทำให้เกิดความพอใจ อธิบายว่า พึงนิมนต์อย่างนี้ว่า "ท่านปรารถนาเท่าใด พึงรับเอาเท่านั้น". อีกอย่างหนึ่ง เหมือนในบทว่า "เห็นเนกขัมมะโดยความเป็นธรรมเกษม" (เนกขัมมัง ทัฏฐุ เขมะโต) ในบทนั้น คำว่า "ทัฏฐุ" มีความหมายว่า "ทิสวา" (เห็นแล้ว) แม้ในสิกขาบทนี้ คำว่า "พึงปวารณาเพื่อนำมาถวาย" ก็มีอธิบายว่า นำมาวางไว้ข้างหน้าด้วยกาย หรือกล่าวด้วยวาจาว่า "ท่านปรารถนาผ้าจากคลังผ้าของพวกข้าพเจ้าเท่าใด พึงรับเอาเท่านั้น" ดังนี้แล้วนำมานิมนต์. คำว่า "มีผ้าสบงและผ้าห่มเป็นอย่างยิ่ง" (สันตรุตตรปรมัง) หมายถึง จีวรนั้นมีผ้าสบง (อันตรวาสก) พร้อมกับผ้าห่ม (อุตตราสงค์) เป็นอย่างยิ่ง อธิบายว่า มีการนุ่งและการห่มเป็นกำหนดอย่างสูง. คำว่า "พึงยินดีจีวรจากจีวรที่เขานำมาถวายนั้น" หมายถึง พึงรับจีวรจากจีวรที่เขานำมาถวายนั้นเพียงเท่านี้ (๒ ผืน) ไม่พึงรับยิ่งกว่านั้น.

Tatrāyaṃ vinicchayo – yassa adhiṭṭhitacīvarassa tīṇi naṭṭhāni, tena dve sāditabbāni, ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā aññaṃ sabhāgaṭṭhānato pariyesitabbaṃ. Yassa dve naṭṭhāni, tena ekaṃ sāditabbaṃ. Sace pana pakatiyāva santaruttarena carati, dve sāditabbāni, evaṃ ekaṃ sādiyanteneva samo bhavissati. Yassa tīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, kiñci na sāditabbaṃ. Yassa pana dvīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, ekaṃ sāditabbaṃ. Yassa ekaṃyeva hoti, tañca naṭṭhaṃ, dve sāditabbāni. Bhikkhuniyā pana pañcasu naṭṭhesu dve sāditabbāni, catūsu naṭṭhesu ekaṃ sāditabbaṃ, tīsu naṭṭhesu na kiñci sāditabbaṃ, ko pana vādo dvīsu vā ekasmiṃ vā. Yena kenaci hi santaruttaraparamatāya ṭhātabbaṃ, tato uttari viññāpanappayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Tattha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ aññātakaṃ gahapatikaṃ tatuttari viññāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 524) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

ในสิกขาบทนั้น มีวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุใดมีจีวรที่อธิษฐานไว้ ๓ ผืนหายไป พึงรับได้ ๒ ผืน นุ่ง ๑ ผืน ห่ม ๑ ผืน ส่วนอีกผืนหนึ่ง (ผ้าสังฆาฏิ) พึงแสวงหาจากที่ที่สมควร (เช่น จากญาติหรือเพื่อนสหธรรมิก). ภิกษุใดมีจีวรหายไป ๒ ผืน พึงรับได้ ๑ ผืน. แต่ถ้าโดยปกติ ภิกษุนั้นใช้เพียงผ้าสบงและผ้าห่ม (โดยไม่มีผ้าสังฆาฏิ) หากจีวรหายไป ๒ ผืน พึงรับได้ ๒ ผืน การรับ ๒ ผืนเช่นนี้ ย่อมเท่ากับการรับ ๑ ผืน (ของภิกษุผู้มีไตรจีวรครบ). ภิกษุใดมีจีวรหายไป ๑ ผืนจาก ๓ ผืน ไม่พึงรับสิ่งใดเลย. แต่ภิกษุใดมีจีวรหายไป ๑ ผืนจาก ๒ ผืน พึงรับได้ ๑ ผืน. ภิกษุใดมีจีวรเพียง ๑ ผืน และผืนนั้นหายไป พึงรับได้ ๒ ผืน. ส่วนภิกษุณีนั้น ถ้าผ้า ๕ ผืนหายไป พึงรับได้ ๒ ผืน, ถ้า ๔ ผืนหายไป พึงรับได้ ๑ ผืน, ถ้า ๓ ผืนหายไป ไม่พึงรับสิ่งใดเลย จะกล่าวไปไยถึงเมื่อหายไป ๒ ผืน หรือ ๑ ผืนเล่า. เพราะว่า ไม่ว่าใครก็ตาม พึงดำรงอยู่ในกำหนดผ้าสบงและผ้าห่มเป็นอย่างยิ่ง การพยายามขอให้เกินกว่านั้น ต้องอาบัติทุกกฏ เมื่อได้มาเป็นนิสสัคคิยะ. ในการสละนั้น พึงทราบวิธีสละตามนัยนี้ว่า "ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า ขอต่อคฤหบดีผู้ไม่ใช่ญาติเกินกว่ากำหนดนั้น เป็นนิสสัคคิยะ".

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha bahucīvaraviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Dve cīvarāni katvā ‘‘sesakaṃ āharissāmī’’ti vatvā gaṇhantassa, ‘‘sesakaṃ tuyhaṃyeva hotū’’ti vuttassa, na acchinnanaṭṭhakāraṇā dinnaṃ gaṇhantassa, vuttanayena ñātakappavārite viññāpentassa, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Tatuttaritā, acchinnādikāraṇatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการขอจีวรจำนวนมาก เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในญาติ ภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ. ภิกษุผู้รับโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจะทำจีวร ๒ ผืนแล้วจะนำส่วนที่เหลือมาคืน", ภิกษุผู้ถูกเขากล่าวว่า "ส่วนที่เหลือจงเป็นของท่านเถิด", ภิกษุผู้รับผ้าที่เขาถวายโดยไม่ใช่เพราะเหตุที่จีวรถูกชิงไปหรือฉิบหายไป, ภิกษุผู้ขอต่อญาติและผู้ปวารณาตามนัยที่กล่าวแล้ว, ภิกษุผู้แลกซื้อด้วยทรัพย์ของตน, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี ๔ คือ ความเป็นจีวรที่เกินกว่าผ้าสบงและผ้าห่มนั้น, ความเป็นผู้มีเหตุมีจีวรถูกชิงไปเป็นต้น, การขอต่อผู้ไม่ใช่ญาติ, และการได้มาด้วยการขอนั้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสิกขาบทที่ ๔.

Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายตตุตตริสิกขาบท จบแล้ว.

8. Upakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

8. การอธิบายอุปักขฏสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยจีวรที่จัดเตรียมไว้)

Aṭṭhame bhikkhuṃ paneva uddissāti ‘‘itthannāmassa bhikkhuno dassāmī’’ti evaṃ apadisitvā. Cīvaracetāpannanti hiraññādikaṃ cīvaramūlaṃ. Upakkhaṭaṃ hotīti sajjitaṃ hoti, saṃharitvā ṭhapitaṃ. Cetāpetvāti parivattetvā, kāretvā vā kiṇitvā vāti attho. Cīvarena acchādessāmīti vohāravacanametaṃ, itthannāmassa bhikkhuno dassāmīti ayaṃ panettha attho. Tatra ce soti yatra so gahapati vā gahapatānī vā, tatra so bhikkhu pubbe appavārito upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ceti ayamettha padasambandho. Vikappaṃ āpajjeyyāti visiṭṭhakappaṃ adhikavidhānaṃ āpajjeyya. Yathā pana tamāpajjati, taṃ dassetuṃ sādhu vatātiādimāha. Tattha sādhūti āyācane nipāto. Vatāti parivitakke. Manti attānaṃ niddisati. Āyasmāti paraṃ ālapati. Evarūpaṃ vā evarūpaṃ vāti āyatādīsu aññataraṃ. Kalyāṇakamyataṃ upādāyāti sundarakāmataṃ visiṭṭhakāmataṃ cittena gahetvā, tassa ‘‘āpajjeyya ce’’tiiminā sambandho, sace pana evarūpaṃ āpajjantassa tassa vacanena yo paṭhamaṃ adhippetato mūlaṃ vaḍḍhetvā sundarataraṃ cetāpeti, tassa payoge bhikkhuno dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Tattha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ pubbe appavāritaṃ aññātakaṃ gahapatikaṃ upasaṅkamitvā vikappaṃ āpannaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 529) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ บทว่า "bhikkhuṃ paneva uddissa" ความว่า ระบุเจาะจงว่า "เราจักถวายแก่ภิกษุชื่อนี้" ดังนี้เป็นต้น. บทว่า "cīvaracetāpannaṃ" ได้แก่ มูลค่าจีวรมีเงินเป็นต้น. บทว่า "upakkhaṭaṃ hoti" คือ จัดเตรียมไว้แล้ว คือรวบรวมเก็บไว้แล้ว. บทว่า "cetāpetvā" ความว่า แลกเปลี่ยนมา หรือให้เขาทำมา หรือซื้อมา. คำว่า "cīvarena acchādessāmi" (เราจักนุ่งห่มด้วยจีวร) นี้เป็นโวหาร แต่โดยความหมายในที่นี้คือ "เราจักถวายแก่ภิกษุชื่อนี้". บทว่า "tatra ce so" ความว่า ในที่ใดที่คฤหบดีหรือนางคฤหปตานีนั้นมีอยู่ ภิกษุนั้นไม่ได้ถูกนิมนต์ไว้ก่อน เข้าไปหาในที่นั้นแล้ว ถึงความกำหนดในจีวร นี้เป็นความเชื่อมโยงบทในที่นี้. บทว่า "vikappaṃ āpajjeyya" คือ ถึงการกำหนดเป็นพิเศษ หรือการจัดแจงที่ยิ่งขึ้นไป. ส่วนการที่ภิกษุนั้นถึงความกำหนดอย่างไร เพื่อจะแสดงอาการนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "sādhu vata" เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า "sādhu" เป็นนิบาตในอรรถว่าอ้อนวอน. บทว่า "vata" เป็นนิบาตในอรรถว่ารำพึง. บทว่า "maṃ" ทรงระบุถึงพระองค์เอง (ในที่นี้หมายถึงภิกษุผู้พูดระบุถึงตนเอง). บทว่า "āyasmā" เป็นคำเรียกผู้อื่น. บทว่า "evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā" คือ อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความยาวเป็นต้น. บทว่า "kalyāṇakamyataṃ upādāya" คือ ถือเอาด้วยใจถึงความเป็นผู้ใคร่จะได้ของดี ความเป็นผู้ใคร่จะได้ของพิเศษ บทนี้มีความเชื่อมโยงกับบทว่า "āpajjeyya ce" นี้. แต่ถ้าเมื่อภิกษุถึงความกำหนดเช่นนี้ เพราะคำพูดของภิกษุนั้น ทายกจึงเพิ่มมูลค่าจากที่ตั้งใจไว้เดิมแล้วให้แลกเปลี่ยนจีวรที่ดีกว่ามา เพราะความพยายามของทายกนั้น เป็นอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุ เมื่อได้มา เป็นนิสสัคคีย์. ในคำนั้น พึงทราบวิธีสละโดยนัยนี้ว่า "ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า เข้าไปหาคฤหบดีผู้ไม่ใช่ญาติที่ไม่ได้นิมนต์ไว้ก่อน แล้วถึงความกำหนด เป็นนิสสัคคีย์".

Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvare vikappaṃ āpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Mahagghaṃ cetāpetukāmaṃ appagghaṃ vā, eteneva mūlena ‘‘aññaṃ evarūpaṃ vā dehī’’ti vadantassa, vuttanayena ñātakappavārite viññāpentassa, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Cīvare bhiyyokamyatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการถึงความกำหนดในจีวร เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย (แล้วถึงความกำหนดในจีวร) ต้องอาบัติทุกกฏ. ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้กล่าวแก่ทายกที่ต้องการจะให้แลกเปลี่ยนจีวรที่มีราคาสูงว่า "จงถวายของที่มีราคาถูกเถิด" หรือว่า "ด้วยมูลค่าเท่าเดิมนี้แหละ จงถวายจีวรอย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เถิด", แก่ภิกษุผู้ขอต่อญาติและคนปวารณาตามนัยที่กล่าวแล้ว, แก่ภิกษุผู้รับด้วยทรัพย์ของตน, และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น. องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี ๓ คือ ๑. ความเป็นผู้ใคร่จะได้ของที่ดียิ่งขึ้นในจีวร ๒. การขอต่อคนไม่ใช่ญาติ ๓. การได้จีวรมาด้วยการขอนั้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสิกขาบทที่ ๔ นั่นเอง.

Upakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายอุปักขฏสิกขาบท จบแล้ว.

9. Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

9. การอธิบายทุติยอุปักขฏสิกขาบท

Navame imināva nayena attho veditabbo. Idañhi purimassa anupaññattisadisaṃ, kevalaṃ tattha ekassa pīḷā katā, idha dvinnaṃ, ayamettha viseso, sesaṃ sabbaṃ purimasadisameva. Yathā ca dvinnaṃ, evaṃ bahūnaṃ pīḷaṃ katvā gaṇhatopi āpatti veditabbā. Nissajjanavidhāne ca ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ pubbe appavārite aññātake gahapatike upasaṅkamitvā vikappaṃ āpannaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 534) iminā nayena vacanabhedo ñātabboti.

ในสิกขาบทที่ ๙ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เท่านั้น. เพราะสิกขาบทนี้คล้ายกับอนุบัญญัติของสิกขาบทก่อน (สิกขาบทที่ ๘), เพียงแต่ในสิกขาบทก่อนนั้น เป็นการทำความลำบากแก่ทายกคนเดียว, ในสิกขาบทนี้ เป็นการทำความลำบากแก่ทายกสองคน, นี้เป็นข้อแตกต่างในสิกขาบทนี้, ส่วนที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับสิกขาบทก่อนนั่นเอง. และพึงทราบว่าต้องอาบัติแก่ภิกษุผู้ทำความลำบากแก่ทายกจำนวนมากแล้วรับมา เช่นเดียวกับทายกสองคน. และในวิธีสละ พึงทราบความแตกต่างของถ้อยคำโดยนัยว่า "ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า เข้าไปหาคฤหบดีผู้ไม่ใช่ญาติที่ไม่ได้นิมนต์ไว้ก่อนสองคน แล้วถึงความกำหนด เป็นนิสสัคคีย์" (ปารา. ๕๓๔).

Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายทุติยอุปักขฏสิกขาบท จบแล้ว.

10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā

10. การอธิบายราชสิกขาบท

Dasame rājabhoggoti rājato bhoggaṃ bhuñjitabbaṃ assa atthīti rājabhoggo, ‘‘rājabhogo’’tipi pāṭho, rājato bhogo assa atthīti attho. Cīvaracetāpannanti hiraññādikaṃ akappiyaṃ. Pahiṇeyyāti peseyya. Iminātiādi āgamanasuddhiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sace hi ‘‘idaṃ itthannāmassa bhikkhuno dehī’’ti peseyya, āgamanassa asuddhattā akappiyavatthuṃ ārabbha bhikkhunā kappiyakārakopi niddisitabbo na bhaveyya. Ābhatanti ānītaṃ. Na kho mayantiādi idaṃ kappiyavasena ābhatampi cīvaramūlaṃ īdisena dūtavacanena akappiyaṃ hoti, tasmā taṃ paṭikkhipitabbanti dassetuṃ vuttaṃ. Suvaṇṇaṃ rajataṃ kahāpaṇo māsakoti imāni hi cattāri nissaggiyavatthūni, muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ lohitaṅko masāragallaṃ satta dhaññāni dāsidāsakhettavatthupupphārāmaphalārāmādayoti imāni dukkaṭavatthūni ca attano vā cetiyasaṅghagaṇapuggalānaṃ vā atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭanti, tasmā taṃ sādituṃ na vaṭṭatīti dassanatthaṃ ‘‘na kho maya’’ntiādi vuttaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ บทว่า "rājabhoggo" ความว่า ผู้นั้นมีทรัพย์สมบัติที่ควรบริโภคอันได้มาจากพระราชา จึงชื่อว่า ราชโภคคะ. แม้บทว่า "rājabhogo" ก็มีปาฐะเช่นกัน ความว่า ผู้นั้นมีโภคะหรือตำแหน่งจากพระราชา. บทว่า "cīvaracetāpannaṃ" ได้แก่ มูลค่าจีวรมีเงินเป็นต้นอันเป็นอักกัปปิยวัตถุ. บทว่า "pahiṇeyya" คือ พึงส่งไป. คำว่า "iminā" เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงความบริสุทธิ์ของที่มา. เพราะถ้าส่งไปว่า "จงถวายสิ่งนี้แก่ภิกษุชื่อนี้" เพราะที่มาไม่บริสุทธิ์ ภิกษุไม่พึงระบุกัปปิยการกโดยปรารภอักกัปปิยวัตถุนั้น. บทว่า "ābhatāṃ" คือ นำมาแล้ว. คำว่า "na kho mayaṃ" เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า แม้มูลค่าจีวรที่นำมาโดยความเป็นกัปปิยะ ก็กลายเป็นอักกัปปิยะได้ด้วยคำพูดของทูตเช่นนี้ เพราะฉะนั้นจึงควรปฏิเสธมูลค่าจีวรนั้น. จริงอยู่ ทอง เงิน กหาปณะ มาสก ทั้ง ๔ นี้เป็นวัตถุแห่งนิสสัคคีย์. ส่วนมุกดา มณี ไพฑูรย์ สังข์ ศิลา ประการัง ทับทิม มสารคัลล์ ธัญชาติ ๗ อย่าง ทาสี ทาส นา ที่ดิน สวนดอกไม้ สวนผลไม้ เป็นต้น เหล่านี้เป็นวัตถุแห่งทุกกฏ ไม่ควรรับเพื่อประโยชน์แก่ตนเอง หรือเพื่อประโยชน์แก่เจดีย์ สงฆ์ คณะ และบุคคล. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าไม่ควรยินดีรับวัตถุเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "na kho mayaṃ" เป็นต้น.

Cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāmāti idaṃ pana attānaṃ uddissa ābhatattā vattuṃ vaṭṭati, tasmā vuttaṃ. Kālenāti yuttapattakālena, yadā no attho hoti, tadā kappiyaṃ cīvaraṃ paṭiggaṇhāmāti attho. Veyyāvaccakaroti kappiyakārako. Niddisitabbotiidaṃ ‘‘atthi panāyasmato koci veyyāvaccakaro’’ti kappiyavacanena vuttattā anuññātaṃ. Sace pana dūto ‘‘ko imaṃ gaṇhātī’’ti vā ‘‘kassa demī’’ti vā vadati, na niddisitabbo. Ārāmiko vā upāsako vātiidaṃ sāruppatāya vuttaṃ, ṭhapetvā pana pañca sahadhammike yo koci kappiyakārako vaṭṭati. Eso kho, āvusotiidaṃ bhikkhussa kappiyavacanadassanatthaṃ vuttaṃ, evameva hi vattabbaṃ, ‘‘etassa dehī’’tiādi na vattabbaṃ. Saññatto so mayāti āṇatto so mayā, yathā tumhākaṃ cīvarena atthe sati cīvaraṃ dassati, evaṃ vuttoti attho. Dūtena hi evaṃ ārociteyeva taṃ codetuṃ vaṭṭati, neva tassa hatthe datvā gatamattakāraṇena. Sace pana ‘‘ayaṃ veyyāvaccakaro’’ti sammukhā niddiṭṭho hoti, dūto ca sammukhā eva tassa hatthe cetāpannaṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ kiṇitvā dehī’’ti gacchati, evaṃ ‘‘saññatto so mayā’’ti avuttepi codetuṃ vaṭṭati. Sace pana dūto gacchantova ‘‘ahaṃ tassa hatthe dassāmi, tumhe cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti bhikkhuno vatvā vā gacchati, aññaṃ vā pesetvā ārocāpeti, evaṃ sati itarampi codetuṃ vaṭṭatiyeva. Desanāmattameva cetaṃ ‘‘dūtenā’’ti. Yopi attanā āharitvā evaṃ paṭipajjati, tasmimpi idameva lakkhaṇaṃ. Attho me, āvuso, cīvarenāti codanālakkhaṇanidassanametaṃ. Sace hi vācāya codeti, idaṃ vā vacanaṃ yāya kāyaci bhāsāya etassa attho vā vattabbo, ‘‘dehi me, āhara me’’tiādinā nayena pana vattuṃ na vaṭṭati. Abhinipphādeyyāti evaṃ vacībhedaṃ katvā tikkhattuṃ codayamāno paṭilābhavasena sādheyya. Iccetaṃ kusalanti etaṃ sundaraṃ.

คำว่า “เราย่อมรับจีวร” นี้แล ควรกล่าวได้เพราะเป็นสิ่งที่เขานำมาเพื่อตน เพราะฉะนั้นพระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้. คำว่า “กาเลนะ” หมายถึง ในเวลาที่เหมาะสม, มีอธิบายว่า เมื่อเรามีความต้องการ เราย่อมรับจีวรที่ควร (กัปปิยจีวร). คำว่า “เวยยาวัจจกร” คือ กัปปิยการก. คำว่า “พึงระบุตัว” นี้ ทรงอนุญาตแล้วเพราะทูตกล่าวด้วยกัปปิยโวหารว่า “ท่านผู้มีอายุ มีเวยยาวัจจกรของท่านบ้างไหม”. แต่ถ้าทูตกล่าวว่า “ใครจะรับเงินค่าจีวรนี้” หรือ “ข้าพเจ้าจะให้แก่ใคร” ดังนี้ ไม่พึงระบุตัว. คำว่า “อารามิก หรือ อุบาสก” นี้ ตรัสไว้โดยสมควรแก่รูปการณ์, แต่ความจริงแล้ว เว้นสหธรรมิก ๕ แล้ว กัปปิยการกคนใดคนหนึ่งก็ใช้ได้. คำว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ” นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงกัปปิยโวหารของภิกษุ, เพราะพึงกล่าวอย่างนี้เท่านั้น, ไม่พึงกล่าวว่า “จงให้แก่ผู้นั้น” เป็นต้น. คำว่า “เราได้สั่งเขาไว้แล้ว” คือ เราได้กำชับเขาไว้แล้ว, มีอธิบายว่า เราได้บอกเขาไว้แล้วว่า เมื่อท่านทั้งหลายมีความต้องการจีวร เขาจะถวายจีวร. จริงอยู่ เมื่อทูตบอกอย่างนี้แล้วเท่านั้น จึงควรเตือน (โจทก์), ไม่ใช่ควรเตือนเพียงเพราะเหตุที่ทูตให้เงินไว้ในมือของเขาแล้วไป. แต่ถ้ากัปปิยการกถูกระบุตัวต่อหน้าว่า “ผู้นี้เป็นเวยยาวัจจกร” และทูตก็ให้เงินค่าจีวรในมือของเขาต่อหน้าทีเดียวแล้วสั่งว่า “จงซื้อจีวรแล้วถวายแก่พระเถระ” ดังนี้แล้วไป, อย่างนี้ แม้ทูตไม่ได้กล่าวว่า “เราได้สั่งเขาไว้แล้ว” ก็ควรเตือนได้. แต่ถ้าทูตขณะกำลังจะไปได้กล่าวแก่ภิกษุว่า “ข้าพเจ้าจะให้เงินในมือของเขา, ท่านทั้งหลายจงรับจีวรเถิด” ดังนี้แล้วไป, หรือส่งคนอื่นมาบอก, เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้กัปปิยการกคนนอกนั้นก็ควรเตือนได้เช่นกัน. คำว่า “ด้วยทูต” นี้ เป็นเพียงการยกขึ้นเป็นตัวอย่างแห่งเทศนาเท่านั้น. แม้ทายกที่นำมาเองแล้วปฏิบัติอย่างนี้ ในทายกนั้นก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ามีความต้องการจีวร” นี้ เป็นเครื่องแสดงลักษณะของการเตือน. จริงอยู่ ถ้าเตือนด้วยวาจา พึงกล่าวคำนี้ หรือกล่าวความหมายของคำนี้ด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งก็ได้, แต่ไม่ควรกล่าวโดยนัยเป็นต้นว่า “จงให้แก่เรา” “จงนำมาให้เรา”. คำว่า “พึงให้สำเร็จ” คือ เมื่อเปล่งวาจาเตือน ๓ ครั้งอย่างนี้ พึงให้สำเร็จด้วยการได้มา. คำว่า “นั่นเป็นการดี” คือ การให้สำเร็จอย่างนี้เป็นสิ่งที่ดียิ่ง.

Chakkhattuparamanti bhāvanapuṃsakavacanametaṃ. Chakkhattuparamañhi tena cīvaraṃ uddissa tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ, na nisīditabbaṃ, na āmisaṃ paṭiggahetabbaṃ, na dhammo bhāsitabbo. ‘‘Kiṃkāraṇā āgatosī’’ti vutte pana ‘‘jānāhi, āvuso’’ti ettakameva vattabbaṃ. Sace nisajjādīni karoti, ṭhānaṃ bhañjati, āgatakāraṇaṃ vināseti, idaṃ kāyena codanāya lakkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Ettha ca ukkaṭṭhaparicchedena tissannaṃ codanānaṃ channañca ṭhānānaṃ anuññātattā codanāya diguṇaṃ ṭhānaṃ anuññātaṃ hoti, tasmā sace codetiyeva, na tiṭṭhati, cha codanāyo labbhanti. Sace tiṭṭhatiyeva, na codeti, dvādasa ṭhānāni labbhanti. Sace ubhayaṃ karoti, ekāya codanāya dve ṭhānāni hāpetabbāni. Tattha yo ekadivasameva punappunaṃ gantvā chakkhattuṃ codeti, sakiṃyeva vā gantvā ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’ti chakkhattuṃ vadati, tathā ekadivasameva punappunaṃ gantvā dvādasakkhattuṃ tiṭṭhati, sakiṃyeva vā gantvā tatra tatra ṭhāne tiṭṭhati, sopi sabbacodanāyo sabbaṭṭhānāni ca bhañjati, ko pana vādo nānādivasesu evaṃ karontassāti ayamettha vinicchayo. Ye pana kappiyakārake dāyako sayameva gantvā nisīdati te satakkhattumpi codetuṃ vaṭṭati. Yo pana ubhohi pi aniddiṭṭho mukhavevaṭikakappiyakārako ca parammukhakappiyakārako ca, so na kiñci vattabbo, evaṃ idha dasapi kappiyakārakā dassitā honti.

คำว่า “จักขัตตุปรมัง” นี้เป็นกิริยาวิเศษณ์นปุงสกลิงค์. จริงอยู่ ภิกษุนั้นพึงยืนนิ่งเจาะจงถึงจีวรอย่างมาก ๖ ครั้ง, ไม่พึงนั่ง, ไม่พึงรับอามิส, ไม่พึงแสดงธรรม. แต่ถ้าถูกถามว่า “ท่านมาด้วยเหตุใด” พึงกล่าวเพียงว่า “ท่านจงรู้เอาเองเถิด, ท่านผู้มีอายุ”. ถ้าทำอิริยาบถมีการนั่งเป็นต้น ย่อมทำให้การยืนเสียไป, ย่อมทำให้เหตุที่มานั้นเสียไป. คำนี้ตรัสไว้เพื่อแสดงลักษณะของการเตือนด้วยกาย. และในที่นี้ เพราะทรงอนุญาตการเตือน ๓ ครั้ง และการยืน ๖ ครั้ง โดยกำหนดอย่างสูง, การยืนเป็นสองเท่าของการเตือนจึงเป็นสิ่งที่ทรงอนุญาต. เพราะฉะนั้น ถ้าเตือนอย่างเดียว ไม่ยืน, ย่อมได้การเตือน ๖ ครั้ง. ถ้าเพียงยืน ไม่เตือน, ย่อมได้การยืน ๑๒ ครั้ง. ถ้าทำทั้งสองอย่าง, พึงลดการยืน ๒ ครั้งต่อการเตือน ๑ ครั้ง. ในการเตือนและการยืนนั้น ภิกษุใดไปซ้ำๆ ในวันเดียวแล้วเตือน ๖ ครั้ง, หรือไปครั้งเดียวแล้วกล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ามีความต้องการจีวร” ๖ ครั้ง, เช่นเดียวกัน ภิกษุใดไปซ้ำๆ ในวันเดียวแล้วยืน ๑๒ ครั้ง, หรือไปครั้งเดียวแล้วยืนในที่นั้นๆ, ภิกษุนั้นย่อมทำให้การเตือนและการยืนทั้งหมดเสียไป. จะกล่าวไปไยถึงผู้ที่ทำอย่างนี้ในวันต่างๆ กัน, นี้คือวินิจฉัยในเรื่องนี้. ส่วนกัปปิยการกที่ทายกไประบุตัวเอง ควรเตือนได้ถึง ๑๐๐ ครั้งหรือหลายครั้ง. แต่กัปปิยการกที่ทั้งภิกษุและทายกไม่ได้ระบุตัว คือ มุขเวเวฏิกกัปปิยการก (ผู้เสนอตัวต่อหน้า) และปรัมมุขกัปปิยการก (ผู้เสนอตัวลับหลัง), ไม่พึงกล่าวคำอะไรกับเขาเลย. อย่างนี้ กัปปิยการกทั้ง ๑๐ ประเภทจึงเป็นอันแสดงไว้ในสิกขาบทนี้.

Tato ce uttarīti vuttacodanāṭhānaparimāṇato uttari. Nissaggiyanti uttari vāyāmamānassa sabbappayogesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ atirekatikkhattuṃ codanāya atirekachakkhattuṃ ṭhānena abhinipphāditaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 539) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. Yatassa cīvaracetāpannaṃ ābhatanti yato rājato vā rājabhoggato vā assa bhikkhuno cīvaracetāpannaṃ ānītaṃ, ‘‘yatvassā’’tipi pāṭho, ayameva attho. Tatthāti tassa rañño vā rājabhoggassa vā santikaṃ, samīpatthe hi idaṃ bhummavacanaṃ. Na taṃ tassa bhikkhuno kiñci atthaṃ anubhotīti taṃ cetāpannaṃ tassa bhikkhuno appamattakampi kammaṃ na nipphādeti. Yuñjantāyasmanto sakanti āyasmanto attano santakaṃ dhanaṃ pāpuṇantu. Mā vo sakaṃ vinassāti tumhākaṃ santakaṃ mā vinassatu. Ayaṃ tattha sāmīcīti ayaṃ tattha anudhammatā lokuttaradhammaṃ anugatā, vattadhammatāti attho, tasmā evaṃ akaronto vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati.

คำว่า "ยิ่งกว่านั้น" หมายถึง ยิ่งกว่ากำหนดแห่งการเตือนและการยืนที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "นิสสัคคีย์" หมายถึง เมื่อภิกษุพยายามยิ่งกว่านั้น ย่อมเป็นทุกกฏในทุกๆ ประโยค และเป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา. ในเรื่องนี้ พึงทราบวิธีสละตามนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ จีวรนี้ของข้าพเจ้า ให้สำเร็จมาด้วยการเตือนเกิน ๓ ครั้ง ด้วยการยืนเกิน ๖ ครั้ง เป็นนิสสัคคีย์" (ปร. ๕๓๙). คำว่า "ค่าจีวรของภิกษุนั้นอันบุคคลนำมาแต่ที่ใด" หมายถึง ค่าจีวรของภิกษุนั้นอันบุคคลนำมาแต่พระราชา หรือแต่ราชบริพาร (ราชภัฏ) ผู้ใด, แม้บทว่า "ยตฺวสฺสา" ก็มีปาฐะอยู่, ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้. คำว่า "ในที่นั้น" หมายถึง ในสำนักของพระราชา หรือของราชบริพารนั้น เพราะคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถว่าใกล้. คำว่า "ค่าจีวรนั้นไม่เสวยประโยชน์อะไรแก่ภิกษุนั้นเลย" หมายถึง ค่าจีวรนั้นไม่สำเร็จกิจแม้เพียงเล็กน้อยแก่ภิกษุนั้น. คำว่า "ท่านทั้งหลายจงประกอบทรัพย์ของตน" หมายถึง ขอท่านทั้งหลายจงเข้าถึงทรัพย์อันเป็นของตน. คำว่า "ทรัพย์ของท่านทั้งหลายอย่าได้ฉิบหายเลย" หมายถึง ทรัพย์ของท่านทั้งหลายอย่าได้พินาศไปในมือผู้อื่นเลย. คำว่า "นั่นเป็นความสมควรในเรื่องนั้น" หมายถึง นั่นเป็นความประพฤติที่เหมาะสม (อนุปธรรม) อันคล้อยตามโลกุตรธรรม, มีอธิบายว่าเป็นวัตรธรรมหรือเป็นธรรมเนียม, เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ไม่ทำอย่างนี้ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏเพราะความวิบัติแห่งวัตร (วัตรเภท).

Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha ‘‘ajjuṇho, bhante, āgamehī’’ti (pārā. 537) vuccamāno nāgamesi, tasmiṃ vatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakesu codanāṭhānesu atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Acodanāya laddhe, sāmikehi codetvā dinne, ummattakādīnañca anāpatti. Kappiyakārakassa bhikkhuno niddiṭṭhabhāvo, dūtena appitatā, tatuttarivāyāmo, tena vāyāmena paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภพระอุปนันทะ ณ เมืองสาวัตถี ในเรื่องที่ท่านถูกกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรอในวันนี้ก่อน" (ปร. ๕๓๗) แต่ท่านไม่รอ ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องนั้น เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ ในสถานที่ทวงถามหรือยืนรอที่หย่อนกว่ากำหนด ภิกษุผู้สำคัญว่าเกินหรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ เมื่อได้มาโดยไม่ได้ทวง เมื่อเจ้าของทวงแล้วจึงให้ และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้ที่ภิกษุชี้บอกกัปปิยการก ๑ ความเป็นผู้ที่ทูตมอบให้ ๑ ความพยายามยิ่งกว่านั้น ๑ การได้มาด้วยความพยายามนั้น ๑ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทที่ ๔

Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายราชสิกขาบท จบแล้ว.

Cīvaravaggo paṭhamo.

จีวรวรรคที่ ๑.

2. Eḷakalomavaggo

2. เอฬกโลมวรรค.

1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā

1. การอธิบายโกสิยสิกขาบท.

Eḷakalomavaggassa paṭhame kosiyamissakanti ekenāpi kosiyaṃsunā antamaso tassa karaṇaṭṭhāne vātavegena nipātitenāpi missīkataṃ. Santhatanti same bhūmibhāge kosiyaṃsūni uparūpari santharitvā kañjiyādīhi siñcitvā kattabbatālakkhaṇaṃ. Kārāpeyya nissaggiyanti karaṇakārāpanappayogesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, kosiyamissakaṃ santhataṃ kārāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 544) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ, imasseva vacanassa anusārena ito paraṃ sabbasanthataṃ veditabbaṃ. Sakkā hi ettāvatā jānitunti na taṃ ito paraṃ dassayissāma.

ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งเอฬกโลมวรรค บทว่า kosiyamissakaṃ ความว่า ที่เจือด้วยเส้นไหมแม้เพียงเส้นเดียว โดยที่สุดแม้ด้วยเส้นไหมที่ลมพัดให้ตกลงในสถานที่ทำสันถัตนั้น. บทว่า santhataṃ ความว่า เครื่องลาดที่มีลักษณะอันพึงทำโดยแผ่เส้นไหมซ้อนๆ กันบนพื้นที่ราบ แล้วประพรมด้วยน้ำข้าวต้มเป็นต้น. บทว่า kārāpeyya nissaggiyaṃ ความว่า ในประโยคที่ทำเองและให้ผู้อื่นทำ เป็นทุกกฏ เป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา. และในเรื่องการสละนี้ พึงทราบวิธีสละตามนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สันถัตเจือด้วยไหมนี้ ข้าพเจ้าให้ทำแล้ว เป็นนิสสัคคีย์" (ปร. ๕๔๔) พึงทราบวิธีสละสันถัตทั้งปวงต่อจากนี้ไปตามแนวทางแห่งคำสละนี้เอง เพราะว่าเมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ก็สามารถจะทราบได้ ฉะนั้น เราจักไม่แสดงวิธีสละนั้นต่อจากนี้ไป.

Āḷaviyaṃ chabbaggiye ārabbha kosiyamissakaṃ santhataṃ kārāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, attano atthāya kārāpanavasena sāṇattikaṃ, attanā vippakatapaayosāpananayena catukkapācittiyaṃ, aññassatthāya karaṇakārāpanesu aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjane ca dukkaṭaṃ. Vitānādikaraṇe, ummattakādīnañca anāpatti. Kosiyamissakabhāvo, attano atthāya santhatassa karaṇakārāpanaṃ, paṭilābho cāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayenevāti.

ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ณ เมืองอาฬวี ในเรื่องการให้ทำสันถัตเจือด้วยไหม เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นสาณัตติกะด้วยอำนาจการให้ทำเพื่อประโยชน์ของตน เป็นปาจิตตีย์ ๔ ครั้ง โดยนัยแห่งการทำที่ตนเริ่มไว้ให้สำเร็จ เป็นทุกกฏในการทำเองและให้ผู้อื่นทำเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น และในการได้มาซึ่งสันถัตที่ผู้อื่นทำแล้วมาใช้สอย. ไม่เป็นอาบัติในการทำเพดานเป็นต้น และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น. องค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นสันถัตเจือด้วยไหม ๑ การทำเองหรือให้ผู้อื่นทำสันถัตเพื่อประโยชน์ของตน ๑ การได้มา ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในโธวาปนสิกขาบทนั่นแล.

Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายโกสิยสิกขาบท จบแล้ว.

2. Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā

2. การอธิบายสุทธกาฬกสิกขาบท.

Dutiye suddhakāḷakānanti suddhānaṃ kāḷakānaṃ aññehi amissīkatānaṃ. Vesāliyaṃ chabbaggiye ārabbha tādisaṃ santhataṃ karaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ paṭhamasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๒ บทว่า suddhakāḷakānaṃ ความว่า แห่งขนเจียมดำล้วนที่ไม่ได้เจือด้วยสีอื่น. ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ณ เมืองเวสาลี ในเรื่องการทำสันถัตเช่นนั้น ที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ ๑ นั่นแล.

Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสุทธกาฬกสิกขาบท จบแล้ว.

3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā

3. การอธิบายทเวภาคสิกขาบท.

Tatiye dve bhāgāti dve koṭṭhāsā. Ādātabbāti gahetabbā. Gocariyānanti kapilavaṇṇānaṃ. Ayaṃ panettha vinicchayo – yattakehi kattukāmo hoti, tesu tulayitvā dve koṭṭhāsā kāḷakānaṃ gahetabbā, eko odātānaṃ, eko gocariyānaṃ. Ekassāpi kāḷakalomassa atirekabhāve nissaggiyaṃ hoti, ūnakaṃ vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๓ บทว่า dve bhāgā ความว่า ๒ ส่วน. บทว่า ādātabbā ความว่า พึงถือเอา. บทว่า gocariyānaṃ ความว่า แห่งขนเจียมสีแดงเหลือง. วินิจฉัยในสิกขาบทนี้มีดังนี้ ภิกษุต้องการจะทำด้วยขนเจียมประมาณเท่าใด ในขนเจียมเหล่านั้น พึงชั่งแล้วถือเอาขนเจียมดำ ๒ ส่วน ขนเจียมขาว ๑ ส่วน ขนเจียมสีแดงเหลือง ๑ ส่วน. หากขนเจียมดำเกินกว่า ๒ ส่วน แม้เพียงเส้นเดียว ก็เป็นนิสสัคคีย์ หากหย่อนกว่านั้น ย่อมควร.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha tādisaṃ santhataṃ karaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, kiriyākiriyaṃ, sesaṃ paṭhamasadisamevāti. Imāni pana tīṇi nissajjitvā paṭiladdhānipi paribhuñjituṃ na vaṭṭanti.

ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ณ เมืองสาวัตถี ในเรื่องการทำสันถัตเช่นนั้น เป็นกิริยากิริยา ที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ ๑ นั่นแล. อนึ่ง สันถัต ๓ ชนิดนี้ แม้สละแล้วได้กลับคืนมา ก็ไม่ควรใช้สอย.

Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายทเวภาคสิกขาบท จบแล้ว.

4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā

4. การอธิบายฉัพพัสสสิกขาบท.

Catutthe orena ce channaṃ vassānanti channaṃ vassānaṃ orimabhāge, antoti attho. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho gilānassa bhikkhuno santhatasammutiṃ deti, taṃ ṭhapetvā aladdhasammutikassa chabbassabbhantare aññaṃ santhataṃ karontassa nissaggiyaṃ hoti.

ในสิกขาบทที่ ๔ บทว่า orena ce channaṃ vassānaṃ ความว่า ในส่วนภายในแห่ง ๖ ปี อธิบายว่า ภายใน. บทว่า aññatra bhikkhusammutiyā ความว่า ยกเว้นสมมติสันถัตที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุอาพาธ ภิกษุผู้ไม่ได้สมมติทำสันถัตผืนอื่นภายใน ๖ ปี เป็นนิสสัคคีย์.

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha anuvassaṃ santhataṃ kārāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra bhikkhusammutiyā’’ti ayamettha anupaññatti, sā yena laddhā hoti, tassa yāva rogo na vūpasammati, vūpasanto vā puna kuppati, tāva gatagataṭṭhāne anuvassampi kātuṃ vaṭṭati, aññassatthāya kāretuṃ, katañca paṭilabhitvā paribhuñjitumpi vaṭṭati, sesaṃ paṭhamasadisamevāti.

ทรงบัญญัติปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ เมืองสาวัตถี ในเรื่องการให้ทำสันถัตทุกปี. บทว่า aññatra bhikkhusammutiyā นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้. สมมตินั้นภิกษุใดได้แล้ว ตราบใดที่โรคของภิกษุนั้นยังไม่สงบ หรือสงบแล้วแต่กลับกำเริบขึ้นอีก ตราบนั้นย่อมควรทำสันถัตแม้ทุกปีในสถานที่ที่ไปแล้วๆ. และย่อมควรให้ทำเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น และย่อมควรได้สันถัตที่เขาทำไว้แล้วมาใช้สอยด้วย ที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ ๑ นั่นแล.

Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายฉัพพัสสสิกขาบท จบแล้ว.

5. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

5. การอธิบายนิสีทนสิกขาบท.

Pañcame purāṇasanthataṃ nāma yattha sakimpi nisinno vā hoti nipanno vā. Samantāti ekapassato vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā chinditvā gahitaṭṭhānaṃ yathā vidatthimattaṃ hoti, evaṃ gahetabbaṃ. Santharantena pana ekadese vā santharitabbaṃ, vijaṭetvā vā missakaṃ katvā santharitabbaṃ, evaṃ thirataraṃ hoti. Anādā ceti sati purāṇasanthate aggahetvā. Asati pana aggahetvāpi vaṭṭati, aññassatthāya kāretuṃ, katañca paṭilabhitvā paribhuñjitumpi vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๕ ชื่อว่า สันถัตเก่า คือ สันถัตที่เคยนั่งหรือนอนแม้เพียงครั้งเดียว. บทว่า samantā ความว่า พึงตัดจากข้างหนึ่งเป็นรูปกลมหรือรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส แล้วถือเอาโดยประการที่ให้ได้ประมาณคืบหนึ่ง. อนึ่ง ภิกษุเมื่อจะแผ่ลาด พึงแผ่ลาดในส่วนหนึ่งก็ได้ หรือพึงสางออกแล้วทำให้ระคนกัน (กับขนเจียมใหม่) แล้วแผ่ลาดก็ได้ ทำอย่างนี้ย่อมแน่นหนายิ่งขึ้น. บทว่า anādāya ca ความว่า เมื่อมีสันถัตเก่าอยู่แต่ไม่ถือเอา. แต่เมื่อไม่มีสันถัตเก่า แม้ไม่ถือเอา ก็ย่อมควร. และย่อมควรให้ทำเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น และย่อมควรได้สันถัตที่เขาทำไว้แล้วมาใช้สอยด้วย.

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha santhatavissajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ tatiyasadisamevāti.

ทรงบัญญัติปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ เมืองสาวัตถี ในเรื่องการทอดทิ้งสันถัต ที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ ๓ นั่นแล.

Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายนิสีทนสิกขาบท จบแล้ว.

6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā

6. การอธิบายเอฬกโลมสิกขาบท.

Chaṭṭhe addhānamaggappaṭipannassāti addhānasaṅkhātaṃ dīghamaggaṃ paṭipannassa, sabbañcetaṃ vatthumattadīpanameva, yattha katthaci pana dhammena labhitvā gaṇhato doso natthi. Tiyojanaparamanti gahitaṭṭhānato tiyojanappamāṇaṃ desaṃ. Sahatthāti sahatthena, attanā haritabbānīti attho. Asante hāraketi asanteyeva aññasmimpi hārake. Sace pana atthi, taṃ gāhetuṃ vaṭṭati. Attanā pana antamaso vātābādhappaṭikāratthaṃ suttakena abandhitvā kaṇṇacchidde pakkhittānipi ādāya tiyojanaṃ ekaṃ pādaṃ atikkāmentassa dukkaṭaṃ, dutiyapādātikkame nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า “อัทธานมัคคัปปฏิปันนัสสะ” หมายถึง ผู้ที่กำลังเดินทางไกลอันชื่อว่าอัทธานะ คำทั้งหมดนี้เป็นเพียงการแสดงเรื่องราวเท่านั้น ที่ใดที่หนึ่งภิกษุรับของที่ได้มาโดยชอบธรรม ย่อมไม่มีโทษ คำว่า “ติโยชนังปรมัง” หมายถึง สถานที่ที่รับของมานั้นมีระยะทางประมาณ ๓ โยชน์ คำว่า “สหัตถา” หมายถึง ด้วยมือของตนเอง คือตนเองสามารถนำไปได้ คำว่า “อสันเต หารเก” หมายถึง ในเมื่อไม่มีผู้นำไปคนอื่นเลย แต่ถ้ามีผู้อื่นอยู่ ก็ควรให้ผู้นั้นนำไป ส่วนตนเองนั้น แม้ที่สุดเพียงเพื่อบำบัดโรคที่เกิดจากลมในหู โดยไม่ผูกด้วยด้ายเล็กๆ แล้วนำขนแกะที่ใส่ไว้ในช่องหูไปเกิน ๓ โยชน์ เพียงก้าวเดียว ก็เป็นทุกกฏ ถ้าก้าวที่สองเกินไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha tiyojanātikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakatiyojane atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Tiyojanaṃ haraṇapaccāharaṇe, vāsādhippāyena gantvā tato paraṃ haraṇe, acchinnaṃ vā nissaṭṭhaṃ vā paṭilabhitvā haraṇe, aññaṃ harāpane, antamaso suttakenapi baddhakatabhaṇḍaharaṇe, ummattakādīnañca anāpatti. Eḷakalomānaṃ akatabhaṇḍatā, paṭhamappaṭilābho, attanā ādāya vā aññassa ajānantassa yāne pakkhipitvā vā tiyojanātikkamanaṃ, āharaṇapaccāharaṇaṃ, avāsādhippāyatāti imānettha pañca aṅgāni. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปหนึ่งในเรื่องการนำของไปเกิน ๓ โยชน์ เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ ในระยะทางที่น้อยกว่า ๓ โยชน์ ถ้ามีความสำคัญว่าเกิน หรือมีความสงสัย ก็เป็นทุกกฏ ในการนำไปและนำกลับ ๓ โยชน์ ในการไปโดยมีเจตนาจะอยู่ แล้วนำไปเกินจากที่นั้น ในการได้ขนแกะที่ถูกขโมยไปแล้ว หรือที่ถูกทิ้งไปแล้วกลับมานำไป ในการให้ผู้อื่นนำไป แม้ที่สุดเพียงการนำของที่ผูกด้วยด้ายเล็กๆ ไป ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ องค์ ๕ ประการในสิกขาบทนี้คือ การที่ขนแกะยังไม่เป็นของที่ทำสำเร็จ การได้มาครั้งแรก การที่ตนเองนำไป หรือการที่ผู้อื่นนำไปใส่ในยานโดยไม่รู้ การนำไปเกิน ๓ โยชน์ การนำไปและนำกลับ การไม่มีเจตนาจะอยู่ สิกขาบทว่าด้วยขนแกะนี้มีสมุฏฐานเป็นกิริยา ไม่ใช่สัญญาวิโมกข์ เป็นอจิตตกะ เป็นปัณณัตติวัชชะ เป็นกายกรรม มีจิต ๓ อย่าง มีเวทนา ๓ อย่าง

Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเอฬกโลมสิกขาบทจบแล้ว

7. Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาเอฬกโลมโธวาปนสิกขาบท

Sattame sakkesu chabbaggiye ārabbha eḷakalomadhovāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Tattha purāṇacīvaradhovāpane vuttanayeneva sabbopi vinicchayo veditabbo.

ในสิกขาบทที่ ๗ ทรงบัญญัติไว้ในแคว้นสักกะ ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเรื่องการซักขนแกะ วินิจฉัยทั้งหมดในสิกขาบทนี้พึงทราบโดยนัยเดียวกับสิกขาบทว่าด้วยการซักจีวรเก่า

Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเอฬกโลมโธวาปนสิกขาบทจบแล้ว

8. Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาชาตรูปสิกขาบท

Aṭṭhame jātarūparajatanti suvaṇṇañceva rūpiyañca, apica kahāpaṇo lohamāsakadārumāsakajatumāsakādayopi ye vohāraṃ gacchanti, sabbe te idha rajatantveva vuttā. Uggaṇheyya vāti attano atthāya diyyamānaṃ vā yatthakatthaci ṭhitaṃ vā nippariggahitaṃ disvā sayaṃ gaṇheyya vā. Uggaṇhāpeyya vāti tadeva aññena gāhāpeyya vā. Upanikkhittaṃ vā sādiyeyyāti ‘‘idaṃ ayyassa hotū’’ti evaṃ sammukhā vā, ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne mama hiraññasuvaṇṇaṃ, taṃ tuyhaṃ hotū’’ti evaṃ parammukhā ṭhitaṃ vā kevalaṃ vācāya vā hatthamuddāya vā ‘‘tuyha’’nti vatvā pariccattaṃ yo kāyavācāhi appaṭikkhipitvā cittena adhivāseyya, ayaṃ ‘‘sādiyeyyā’’ti vuccati. Sace pana cittena sādiyati, gaṇhitukāmo hoti, kāyena vā vācāya vā ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati, kāyavācāhi appaṭikkhipitvā suddhacitto hutvā ‘‘nayidaṃ amhākaṃ kappatī’’ti na sādiyati, vaṭṭati. Nissaggiyanti uggahaṇādīsu yaṃkiñci karontassa aghanabaddhesu vatthūsu vatthugaṇanāya nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Taṃ nissajjantena ‘‘ahaṃ, bhante, rūpiyaṃ paṭiggahesiṃ, idaṃ me, bhante, nissaggiyaṃ, imāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti (pārā. 584) evaṃ saṅghamajjheyeva nissajjitabbaṃ. Sace tattha koci gahaṭṭho āgacchati, ‘‘idaṃ jānāhī’’ti vattabbo. ‘‘Iminā kiṃ āhariyyatū’’ti bhaṇante pana ‘‘idaṃ nāmā’’ti avatvā ‘‘sappiādīni bhikkhūnaṃ kappantī’’ti evaṃ kappiyaṃ ācikkhitabbaṃ. Sace so āharati, rūpiyappaṭiggāhakaṃ ṭhapetvā sabbehi bhājetvā paribhuñjitabbaṃ. Rūpiyappaṭiggāhakassa pana yaṃ tappaccayā uppannaṃ, taṃ aññena labhitvā diyyamānampi antamaso tato nibbattarukkhacchāyāpi paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Sace pana so kiñci āharituṃ na icchati, ‘‘imaṃ chaṭṭehī’’ti vattabbo. Sace yattha katthaci nikkhipati, gahetvā vā gacchati, na vāretabbo. No ce chaṭṭeti, pañcaṅgasamannāgato bhikkhu rūpiyachaṭṭako sammannitabbo. Tena animittaṃ katvāva gūthaṃ viya chaṭṭetabbaṃ. Sace nimittaṃ karoti, dukkaṭaṃ āpajjati.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “ชาตรูปรชตะ” หมายถึง ทองและเงิน อีกทั้งกหาปณะ โลหะมาสก ไม้มาสก ครั่งมาสกเป็นต้น ที่ใช้ในการซื้อขายทั้งหมดนี้ ในสิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า “รชตะ” ทั้งสิ้น คำว่า “อุคคัณเหยยะ” หมายถึง ตนเองรับทองและเงินที่ผู้อื่นให้เพื่อประโยชน์แก่ตน หรือเห็นทองและเงินที่วางอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งซึ่งไม่มีใครเป็นเจ้าของ แล้วรับเอาเอง คำว่า “อุคคัณหาเปยยะ” หมายถึง ให้ผู้อื่นรับทองและเงินนั้นเพื่อประโยชน์แก่ตน คำว่า “อุปนิคขิตตัง วา สาทิเยยยะ” หมายถึง ภิกษุใดไม่ปฏิเสธด้วยกายและวาจา แต่รับด้วยใจซึ่งทองและเงินที่ผู้อื่นมอบให้ต่อหน้าว่า “ขอสิ่งนี้จงเป็นของท่าน” หรือมอบให้ลับหลังว่า “ทองและเงินของข้าพเจ้ามีอยู่ที่ชื่อนั้น ขอสิ่งนั้นจงเป็นของท่าน” หรือมอบให้ด้วยวาจาเปล่าๆ หรือด้วยการทำสัญลักษณ์มือว่า “เป็นของท่าน” ภิกษุนี้เรียกว่า “สาทิเยยยะ” แต่ถ้าภิกษุนั้นรับด้วยใจ คือมีความต้องการจะรับ แต่ปฏิเสธด้วยกายหรือวาจาว่า “สิ่งนี้ไม่ควร” หรือไม่ปฏิเสธด้วยกายและวาจา แต่มีจิตบริสุทธิ์ ไม่รับด้วยใจว่า “สิ่งนี้ไม่ควรแก่พวกเรา” ก็เป็นอันควร คำว่า “นิสสัคคิยะ” หมายถึง ในบรรดาการรับเป็นต้น ภิกษุใดทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งในวัตถุที่ยังไม่เป็นก้อน (ยังไม่สำเร็จรูป) ก็เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ตามจำนวนวัตถุนั้น เมื่อจะสละสิ่งนั้น พึงสละในท่ามกลางสงฆ์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้รับเงินทอง สิ่งนี้เป็นนิสสัคคิยะของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอสละสิ่งนี้แก่สงฆ์” ถ้ามีคฤหัสถ์คนใดมาในที่นั้น พึงบอกว่า “ท่านจงรู้สิ่งนี้” ถ้าคฤหัสถ์นั้นถามว่า “จะให้สิ่งใดนำมา” พึงบอกของที่ควรแก่ภิกษุ เช่น เนยใสเป็นต้น โดยไม่ระบุชื่อสิ่งของนั้น ถ้าคฤหัสถ์นั้นนำมา ภิกษุทั้งหลายเว้นภิกษุผู้รับเงินทองแล้ว พึงแบ่งกันบริโภคได้ ส่วนภิกษุผู้รับเงินทองนั้น สิ่งใดที่เกิดขึ้นเพราะเงินทองนั้น แม้ที่สุดเพียงร่มเงาของต้นไม้ที่เกิดจากเงินทองนั้น แม้ผู้อื่นได้มาแล้วนำมาให้ ก็ไม่ควรบริโภค แต่ถ้าคฤหัสถ์นั้นไม่ต้องการนำสิ่งใดมา พึงบอกว่า “ท่านจงทิ้งสิ่งนี้ไป” ถ้าคฤหัสถ์นั้นวางทิ้งไว้ที่ใดที่หนึ่ง หรือนำไป ก็ไม่ควรห้าม ถ้าไม่ทิ้งไป พึงสมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้ทิ้งเงินทอง ภิกษุผู้ทิ้งเงินทองนั้นพึงทิ้งไปโดยไม่ทำเครื่องหมาย เหมือนทิ้งอุจจาระ ถ้าทำเครื่องหมาย ก็เป็นทุกกฏ

Rājagahe upanandaṃ ārabbha rūpiyappaṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, arūpiye rūpiyasaññino vematikassa vā, saṅghacetiyādīnaṃ atthāya gaṇhantassa, muttāmaṇiādippaṭiggahaṇe ca dukkaṭaṃ. Ratanasikkhāpadanayena nikkhipantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Jātarūparajatabhāvo, attuddesikatā, gahaṇādīsu aññatarabhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīsu siyā kiriyaṃ gahaṇena āpajjanato, siyā akiriyaṃ paṭikkhepassa akaraṇato, sesaṃ sañcaritte vuttanayamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองราชคฤห์ ปรารภพระอุปนันทะในเรื่องการรับเงินทอง เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นสาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ ในของที่ไม่ใช่เงินทอง ถ้ามีความสำคัญว่าเป็นเงินทอง หรือมีความสงสัย ในการรับเพื่อประโยชน์แก่สงฆ์ เจดีย์เป็นต้น และในการรับไข่มุก มณีเป็นต้น ก็เป็นทุกกฏ ในการวางไว้โดยนัยแห่งรัตนสิกขาบท ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ การเป็นทองและเงิน ความเป็นของที่ระบุเจาะจงตน การเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในการรับเป็นต้น ในสมุฏฐานเป็นต้น บางครั้งเป็นกิริยาเพราะอาบัติเกิดจากการรับ บางครั้งเป็นอกิริยาเพราะไม่ปฏิเสธ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสัญจริตสิกขาบท

Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาชาตรูปสิกขาบทจบแล้ว

9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถารูปียสังโวหารสิกขาบท

Navame nānappakārakanti katādivasena anekavidhaṃ. Rūpiyasaṃvohāranti jātarūparajataparivattanaṃ. Purimasikkhāpadena hi nissaggiyavatthudukkaṭavatthūnaṃ paṭiggahaṇaṃ vāritaṃ, iminā parivattanaṃ. Tasmā dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthukappiyavatthūni, kappiyavatthunā ca dukkaṭavatthuṃ parivattentassa dukkaṭaṃ. Nissaggiyavatthunā pana nissaggiyavatthuṃ vā dukkaṭavatthuṃ vā kappiyavatthuṃ vā, dukkaṭavatthukappiyavatthūhi ca nissaggiyavatthuṃ parivattentassa nissaggiyaṃ hoti, taṃ purimanayānusāreneva saṅghamajjhe nissajjitabbaṃ, nissaṭṭhavatthusmiñca tattha vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๙ บทว่า นานปฺปการกํ คือ มีหลายชนิดโดยประเภทมีทองและเงินที่ทำเป็นเครื่องประดับเป็นต้น บทว่า รูปียสํโวหารํ คือ การแลกเปลี่ยนทองและเงิน เพราะในสิกขาบทก่อนได้ห้ามการรับวัตถุที่เป็นนิสสัคคิยะและวัตถุที่เป็นทุกกฏไว้แล้ว ในสิกขาบทนี้ห้ามการแลกเปลี่ยน เพราะฉะนั้น การแลกเปลี่ยนวัตถุที่เป็นทุกกฏด้วยวัตถุที่เป็นทุกกฏ หรือด้วยวัตถุที่ควร เป็นทุกกฏ แต่การแลกเปลี่ยนวัตถุที่เป็นนิสสัคคิยะด้วยวัตถุที่เป็นนิสสัคคิยะ หรือด้วยวัตถุที่เป็นทุกกฏ หรือด้วยวัตถุที่ควร หรือการแลกเปลี่ยนวัตถุที่เป็นนิสสัคคิยะด้วยวัตถุที่เป็นทุกกฏและวัตถุที่ควร เป็นนิสสัคคีย์ สิ่งนั้นพึงสละในท่ามกลางสงฆ์โดยนัยก่อนนั่นแล และในวัตถุที่สละแล้ว พึงปฏิบัติโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนั้นนั่นแล

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha rūpiyasaṃvohāravatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, yaṃ attano dhanena parivatteti, tassa vā dhanassa vā rūpiyabhāvo ceva, parivattanañcāti imānettha dve aṅgāni. Kiriyaṃ, sesaṃ anantarasikkhāpade vuttanayamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเรื่องการแลกเปลี่ยนเงินทอง เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ องค์ ๒ ประการในสิกขาบทนี้คือ ๑. ความเป็นรูปิยะแห่งวัตถุที่แลกเปลี่ยนนั้นหรือแห่งทรัพย์นั้น ๒. การแลกเปลี่ยน เป็นกิริยา ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนนั่นแล

Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนารูปียสังโวหารสิกขาบท จบแล้ว

10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā

10. การพรรณนากยวิกยสิกขาบท

Dasame nānappakārakanti cīvarādīnaṃ kappiyabhaṇḍānaṃ vasena anekavidhaṃ. Kayavikkayanti kayañceva vikkayañca. ‘‘Iminā imaṃ dehi, imaṃ āhara, parivattehi, cetāpehī’’ti iminā hi nayena parassa kappiyabhaṇḍaṃ gaṇhanto kayaṃ samāpajjati, attano kappiyabhaṇḍaṃ dento vikkayaṃ samāpajjati. Tasmā ṭhapetvā pañca sahadhammike yaṃ evaṃ attano kappiyabhaṇḍaṃ datvā mātu santakampi kappiyabhaṇḍaṃ gaṇhāti, taṃ nissaggiyaṃ hoti. Vuttalakkhaṇavasena saṅghagaṇapuggalesu yassa kassaci nissajjitabbaṃ, ‘‘imaṃ bhuñjitvā vā gahetvā vā idaṃ nāma āhara vā karohi vā’’ti rajanādiṃ āharāpetvā vā dhamakaraṇādiparikkhāraṃ bhūmisodhanādiñca navakammaṃ kāretvā vā santaṃ vatthu nissajjitabbaṃ, asante pācittiyaṃ desetabbameva.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ บทว่า นานปฺปการกํ คือ มีหลายชนิดโดยประเภทแห่งกัปปิยภัณฑ์มีจีวรเป็นต้น บทว่า กยวิกฺกยํ คือ การซื้อและการขาย ภิกษุผู้ถือเอากัปปิยภัณฑ์ของผู้อื่นด้วยนัยว่า 'จงให้สิ่งนี้ด้วยสิ่งนี้, จงนำสิ่งนี้มา, จงแลกเปลี่ยน, จงซื้อ' ย่อมถึงซึ่งการซื้อ ภิกษุผู้ให้กัปปิยภัณฑ์ของตน ย่อมถึงซึ่งการขาย เพราะฉะนั้น เว้นสหธรรมิก ๕ รูปเสีย ภิกษุใดให้กัปปิยภัณฑ์ของตนแล้วถือเอากัปปิยภัณฑ์แม้เป็นของมารดา ย่อมเป็นนิสสัคคีย์ พึงสละแก่สงฆ์ คณะ หรือบุคคลใดบุคคลหนึ่ง โดยลักษณะที่กล่าวมาแล้ว พึงสละวัตถุที่มีอยู่ โดยการสั่งให้นำน้ำย้อมเป็นต้นมา หรือให้ทำบริขารมีธมกรกเป็นต้น และนวกรรมมีการถากพื้นดินเป็นต้น โดยกล่าวว่า 'บริโภคสิ่งนี้แล้ว หรือถือเอาสิ่งนี้แล้ว จงนำสิ่งชื่อนี้มา หรือจงทำสิ่งชื่อนี้' เมื่อไม่มีวัตถุ พึงแสดงอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น

Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha kayavikkayavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘idaṃ kiṃ agghatī’’ti evaṃ agghaṃ pucchantassa, yassa hatthato bhaṇḍaṃ gaṇhitukāmo hoti, taṃ ṭhapetvā aññaṃ antamaso tasseva puttabhātukampi kappiyakārakaṃ katvā ‘‘iminā idaṃ nāma gahetvā dehī’’ti ācikkhantassa, ‘‘idaṃ amhākaṃ atthi, amhākañca iminā ca iminā ca attho’’ti evaṃ vatvā attano dhanena laddhaṃ gaṇhantassa, sahadhammikehi saddhiṃ kayavikkayaṃ karontassa, ummattakādīnañca anāpatti. Yaṃ attano dhanena parivatteti, yena ca parivatteti, tesaṃ kappiyavatthutā, asahadhammikatā, kayavikkayāpajjanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni. Sesaṃ rūpiyasaṃvohāre vuttanayamevāti.

ทรงบัญญัติไว้ปรารภพระอุปนันทะในเมืองสาวัตถี ในเรื่องการซื้อขาย ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้ถามราคาว่า 'สิ่งนี้ราคาเท่าไร' แก่ภิกษุผู้ประสงค์จะถือเอาสิ่งของจากมือของเจ้าของสิ่งของนั้น เว้นเจ้าของนั้นเสีย แล้วบอกแก่ผู้อื่นแม้ที่สุดบุตรหรือน้องชายของเจ้าของนั้นเอง ผู้เป็นกัปปิยการก ว่า 'จงถือเอาสิ่งชื่อนี้ด้วยสิ่งนี้แล้วให้มา' แก่ภิกษุผู้กล่าวว่า 'สิ่งนี้ของเรามีอยู่ และเรามีความต้องการด้วยสิ่งชื่อนี้และสิ่งชื่อนี้' แล้วถือเอาสิ่งที่ได้มาด้วยทรัพย์ของตน แก่ภิกษุผู้ทำการซื้อขายกับเหล่าสหธรรมิก และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น องค์ ๓ ในสิกขาบทนี้คือ ๑. ความเป็นกัปปิยวัตถุแห่งวัตถุเหล่านั้น ๒. ความไม่เป็นสหธรรมิก ๓. การถึงซึ่งการซื้อขาย ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในรูปียสังโวหารสิกขาบทนั่นแล

Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนากยวิกยสิกขาบท จบแล้ว

Eḷakalomavaggo dutiyo.

เอฬกโลมวรรค ที่ ๒

3. Pattavaggo

3. ปัตตวรรค

1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā

1. การพรรณนาปัตตสิกขาบท

Pattavaggassa paṭhame atirekapattoti anadhiṭṭhito ca avikappito ca, so ca kho ukkaṭṭhamajjhimomakānaṃ aññataro pamāṇayuttova, tassa pamāṇaṃ ‘‘aḍḍhāḷhakodanaṃ gaṇhātī’’tiādinā (pārā 602) nayena pāḷiyaṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ vinicchayo – anupahatapurāṇasālitaṇḍulānaṃ sukoṭṭitaparisuddhānaṃ dve magadhanāḷiyo gahetvā tehi taṇḍulehi anuttaṇḍulamakilinnamapiṇḍikaṃ suvisadaṃ kundamakuḷarāsisadisaṃ avassāvitodanaṃ pacitvā niravasesaṃ patte pakkhipitvā tassa odanassa catutthabhāgappamāṇo nātighano nātitanuko hatthahāriyo sabbasambhārasaṅkhato muggasūpo pakkhipitabbo, tato ālopassa anurūpaṃ yāvacarimālopappahonakaṃ macchamaṃsādibyañjanaṃ pakkhipitabbaṃ, sappitelatakkarasakañjiyādīni pana gaṇanūpagāni na honti. Tāni hi odanagatikāneva, neva hāpetuṃ, na vaḍḍhetuṃ sakkonti, evametaṃ sabbampi pakkhittaṃ sace pattassa mukhavaṭṭiyā heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, suttena vā hīrena vā chindantassa suttassa vā hīrassa vā heṭṭhimantaṃ phusati, ayaṃ ukkaṭṭho nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ ukkaṭṭhomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti, antogadhameva hoti, ayaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭho nāma patto. Ukkaṭṭhato upaḍḍhappamāṇo majjhimo. Majjhimapattato upaḍḍhappamāṇo omako. Tesampi vuttanayeneva bhedo veditabbo. Iccetesu navasu ukkaṭṭhukkaṭṭho ca omakomako cāti dve apattā, sesā satta pattā pamāṇayuttā nāma, ayametthasaṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.598 ādayo) vutto, tasmā evaṃ pamāṇayuttaṃ samaṇasāruppena pakkaṃ ayopattaṃ vā mattikāpattaṃ vā labhitvā purāṇapattaṃ paccuddharitvā antodasāhe adhiṭṭhātabbo. Sace panassa mūlato kākaṇikamattampi dātabbaṃ avasiṭṭhaṃ hoti, adhiṭṭhānupago na hoti, appaccuddharantena vikappetabbo. Tattha paccuddharaṇādhiṭṭhānalakkhaṇaṃ cīvaravagge vuttanayeneva veditabbaṃ, vikappanalakkhaṇaṃ parato vakkhāma. Sace pana koci apattako bhikkhu dasa patte labhitvā sabbe attanāva paribhuñjitukāmo hoti, ekaṃ pattaṃ adhiṭṭhāya puna divase taṃ paccuddharitvā añño adhiṭṭhātabbo, etenupāyena vassasatampi pariharituṃ sakkā. Yo panassa patto mukhavaṭṭito heṭṭhā dvaṅgulamattokāsato paṭṭhāya yatthakatthaci kaṅgusitthanikkhamanamattena chiddena chiddo hoti, so adhiṭṭhānupago na hoti. Puna chidde pākatike kate adhiṭṭhātabbo, sesaṃ adhiṭṭhānavijahanaṃ ticīvare vuttanayameva.

ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคว่าด้วยบาตร คำว่า “อติเรกบาตร” หมายถึงบาตรที่ยังไม่ได้อธิษฐานและยังไม่ได้วิกัปป์ บาตรนั้นเป็นบาตรที่ประกอบด้วยประมาณอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาบาตรชั้นอุกกัฏฐะ มัชฌิมะ และโอมกะ ประมาณของบาตรนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในพระบาลีด้วยนัยมีคำว่า “รับข้าวสารครึ่งอาฬหกะ” เป็นต้น (ปารา ๖๐๒) ในพระบาลีนั้นมีวินิจฉัยดังนี้ คือ พึงหุงข้าวสุกที่ไม่ได้รินน้ำข้าวออก ซึ่งตำดีแล้วและบริสุทธิ์ ไม่ดิบ ไม่แฉะ ไม่จับเป็นก้อน บริสุทธิ์ดี เหมือนกองดอกมะลิตูม ด้วยข้าวสารข้าวสาลีเก่าที่ไม่แตกหัก ๒ มาคธนาฬิกะ แล้วใส่ลงในบาตรจนหมดสิ้น พึงใส่แกงถั่วเขียวที่ปรุงด้วยเครื่องปรุงทุกอย่าง ไม่ข้นเกินไป ไม่เหลวเกินไป พอดีมือ มีประมาณเท่า ๑ ใน ๔ ส่วนของข้าวสุกนั้น จากนั้นพึงใส่กับข้าวมีปลา เนื้อ เป็นต้น ที่สมควรแก่คำข้าวแต่ละคำ ให้พอถึงคำข้าวสุดท้าย ส่วนเนยใส น้ำมัน น้ำดอง น้ำส้มสายชู เป็นต้น ไม่จัดเข้าในการนับ เพราะสิ่งเหล่านั้นมีการไปเหมือนข้าวสุกเท่านั้น ไม่สามารถทำให้ลดลงหรือเพิ่มขึ้นได้ หากข้าวสุก แกงถั่ว และกับข้าวทั้งหมดที่ใส่ลงไปนั้นตั้งอยู่เสมอด้วยรอยขีดข้างล่างของขอบปากบาตร หรือเมื่อตัดด้วยด้ายหรือป่าน ปลายข้างล่างของด้ายหรือป่านนั้นถูกต้อง บาตรนี้ชื่อว่า “อุกกัฏฐะ” หากตั้งอยู่พูนขึ้นไปล่วงเลยรอยขีดนั้น บาตรนี้ชื่อว่า “อุกกัฏฐโอมกะ” หากไม่ถึงรอยขีดนั้น คืออยู่ภายในรอยขีดเท่านั้น บาตรนี้ชื่อว่า “อุกกัฏฐุกกัฏฐะ” บาตรที่มีประมาณครึ่งหนึ่งจากบาตรอุกกัฏฐะชื่อว่า “มัชฌิมะ” บาตรที่มีประมาณครึ่งหนึ่งจากบาตรมัชฌิมะชื่อว่า “โอมกะ” แม้ความแตกต่างของบาตรเหล่านั้นก็พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ในบรรดาบาตร ๙ ชนิดเหล่านี้ บาตรอุกกัฏฐุกกัฏฐะและบาตรโอมโกมกะ ๒ ชนิดนี้ไม่เป็นบาตร ส่วนบาตรที่เหลือ ๗ ชนิดชื่อว่าเป็นบาตรที่ประกอบด้วยประมาณ ที่กล่าวมานี้เป็นสังเขปในอรรถกถาคังขาวิตรณี ส่วนพิสดารกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (ปารา. อรรถ. ๒.๕๙๘ เป็นต้น) เพราะฉะนั้น เมื่อได้บาตรเหล็กหรือบาตรดินที่ประกอบด้วยประมาณและเผาอย่างสมควรแก่สมณะแล้ว หรือเมื่อปัจจุทธรณ์บาตรเก่าแล้ว พึงอธิษฐานภายใน ๑๐ วัน หากยังมีราคาที่ต้องชำระแม้เพียง ๑ กากณิกะเหลืออยู่ บาตรนั้นไม่ควรแก่อธิษฐาน ภิกษุผู้ไม่ปัจจุทธรณ์พึงวิกัปป์ ลักษณะการปัจจุทธรณ์และการอธิษฐานพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวรรคจีวร ส่วนลักษณะการวิกัปป์เราจักกล่าวในภายหลัง หากภิกษุบางรูปที่ไม่มีบาตรได้บาตร ๑๐ ใบ และต้องการใช้สอยทั้งหมดด้วยตนเอง พึงอธิษฐานบาตรใบหนึ่งแล้วในวันรุ่งขึ้นพึงปัจจุทธรณ์บาตรนั้นแล้วอธิษฐานบาตรอื่น ด้วยอุบายนี้สามารถนำติดตัวไปได้แม้ตลอด ๑๐๐ ปี บาตรของภิกษุใดมีช่องที่ขนาดเมล็ดข้าวฟ่างหรือเมล็ดข้าวสุกลอดออกได้ ตั้งแต่ที่ว่างประมาณ ๒ องคุลีใต้ขอบปากบาตรลงไปในที่ใดที่หนึ่ง บาตรนั้นไม่ควรแก่อธิษฐาน เมื่อซ่อมแซมช่องนั้นให้เป็นปกติแล้ว พึงอธิษฐาน ส่วนการละอธิษฐานที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในไตรจีวรนั่นเอง

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha atirekapattadhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sesavaṇṇanākkamo cīvaravaggassa paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabboti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นในเรื่องการทรงบาตรเกินกำหนด โดยปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเมืองสาวัตถี เป็นการบัญญัติที่ไม่ทั่วไป ลำดับการอธิบายที่เหลือพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคจีวร

Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยบาตรจบแล้ว

2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ อย่าง

Dutiye ūnāni pañca bandhanāni assāti ūnapañcabandhano, nāssa pañca bandhanāni pūrentīti attho, tena ūnapañcabandhanena, itthambhūtassa lakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Tattha yasmā abandhanassāpi pañca bandhanāni na pūrenti sabbaso natthitāya, tenassa padabhājane ‘‘ūnapañcabandhano nāma patto abandhano vā ekabandhano vā’’tiādi (pārā. 613) vuttaṃ. ‘‘Ūnapañcabandhanenā’’ti ca vuttattā yassa pañcabandhano patto hoti pañcabandhanokāso vā, tassa so apatto, tasmā aññaṃ viññāpetuṃ vaṭṭati. Yasmiṃ pana patte mukhavaṭṭito heṭṭhā bhaṭṭhā dvaṅgulappamāṇā ekāpi rāji hoti, taṃ tassā rājiyā heṭṭhimapariyante pattavedhakena vijjhitvā pacitvā suttarajjukamakacirajjukādīhi vā tipusuttakena vā bandhitvā taṃ bandhanaṃ āmisassa alagganatthaṃ tipupaṭṭakena vā kenaci baddhasilesādinā vā paṭicchādetabbaṃ, so ca patto adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabbo, sukhumaṃ vā chiddaṃ katvā bandhitabbo, phāṇitaṃ jhāpetvā pāsāṇacuṇṇena bandhitumpi vaṭṭati. Yassa pana dve rājiyo vā ekāyeva vā caturaṅgulā, tassa dve bandhanāni dātabbāni. Yassa tisso vā ekāyeva vā chaḷaṅgulā, tassa tīṇi. Yassa catasso vā ekāyeva vā aṭṭhaṅgulā, tassa cattāri. Yassa pañca vā ekāyeva vā dasaṅgulā, so baddhopi abaddhopi apattoyeva, añño viññāpetabbo, esa tāva mattikāpatte vinicchayo.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า “อูนปัญจพันธนะ” หมายถึงบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ อย่าง คือเครื่องผูก ๕ อย่างของบาตรนั้นไม่บริบูรณ์ คำว่า “เตน อูนปัญจพันธเนน” (ด้วยบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ อย่างนั้น) เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งเครื่องหมายของบุคคลผู้มีลักษณะเช่นนั้น ในบทว่า “อูนปัญจพันธเนน” นั้น เพราะบาตรที่ไม่มีเครื่องผูกก็มีเครื่องผูก ๕ อย่างไม่บริบูรณ์ เพราะไม่มีเครื่องผูกโดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้นในปทภาชนีย์ของบทนั้นจึงตรัสไว้ว่า “บาตรชื่อว่าอูนปัญจพันธนะ คือบาตรที่ไม่มีเครื่องผูก หรือมีเครื่องผูกอันเดียว” เป็นต้น และเพราะตรัสไว้ว่า “อูนปัญจพันธเนน” บาตรของภิกษุใดมีเครื่องผูก ๕ อย่าง หรือมีช่องพอจะผูก ๕ อย่าง บาตรนั้นไม่เป็นบาตร เพราะฉะนั้นจึงควรขอรับบาตรอื่น หากในบาตรใดมีรอยแตกแม้รอยเดียวขนาด ๒ องคุลีอยู่ใต้ขอบปากบาตร พึงเจาะบาตรนั้นที่ปลายข้างล่างของรอยแตกนั้นด้วยสว่านเจาะบาตร แล้วเผา ผูกด้วยเชือกด้าย เชือกป่าน เป็นต้น หรือด้วยลวดดีบุก แล้วพึงปิดที่ผูกนั้นด้วยแผ่นดีบุก หรือด้วยชันหรือยางไม้ที่เหนียวแน่นเป็นต้น เพื่อไม่ให้อามิสติด บาตรนั้นพึงอธิษฐานแล้วใช้สอย หรือพึงทำช่องเล็กๆ แล้วผูก พึงเคี่ยวน้ำอ้อยแล้วผสมด้วยผงหินยา (รอยรั่ว) ก็ควร หากบาตรใดมีรอยแตก ๒ รอย หรือรอยเดียวขนาด ๔ องคุลี พึงทำเครื่องผูก ๒ อย่าง หากมีรอยแตก ๓ รอย หรือรอยเดียวขนาด ๖ องคุลี พึงทำเครื่องผูก ๓ อย่าง หากมีรอยแตก ๔ รอย หรือรอยเดียวขนาด ๘ องคุลี พึงทำเครื่องผูก ๔ อย่าง หากมีรอยแตก ๕ รอย หรือรอยเดียวขนาด ๑๐ องคุลี บาตรนั้นแม้ผูกแล้วหรือไม่ผูกก็ไม่จัดว่าเป็นบาตรเลย พึงขอรับบาตรอื่น ที่กล่าวมานี้เป็นวินิจฉัยในบาตรดินก่อน

Ayopatte pana sacepi pañca vā atirekāni vā chiddāni honti, tāni ce ayacuṇṇena vā āṇiyā vā lohamaṇḍalena vā baddhāni maṭṭhāni honti, sveva paribhuñjitabbo, añño na viññāpetabbo. Atha pana ekampi chiddaṃ mahantaṃ hoti, lohamaṇḍalena baddhampi maṭṭhaṃ na hoti, patte āmisaṃ laggati, akappiyo hoti ayaṃ patto, añño viññāpetabbo. Yo pana evaṃ pattasaṅkhepagate vā ayopatte, ūnapañcabandhane vā mattikāpatte sati aññaṃ viññāpeti, payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyo hoti, nissajjitabbo. Nissajjantena saṅghamajjhe eva nissajjitabbo, tena vuttaṃ ‘‘bhikkhuparisāya nissajjitabbo’’ti. Yo ca tassā bhikkhuparisāyātiettha tehi bhikkhūhi pakatiyā eva attano attano adhiṭṭhitaṃ pattaṃ gahetvā sannipatitabbaṃ, tato sammatena pattaggāhāpakena pattassa vijjamānaguṇaṃ vatvā ‘‘bhante, imaṃ gaṇhathā’’ti thero vattabbo. Sace therassa so patto na ruccati, appicchatāya vā na gaṇhāti, vaṭṭati. Tasmiṃ pana anukampāya agaṇhantassa dukkaṭaṃ. Sace pana gaṇhāti, therassa pattaṃ dutiyattheraṃ gāhāpetvā eteneva upāyena yāva saṅghanavakā gāhāpetabbo, tena pariccattapatto pana pattapariyanto nāma, so tassa bhikkhuno padātabbo. Tenāpi so yathā viññāpetvā gahitapatto, evameva sakkaccaṃ paribhuñjitabbo. Sace pana taṃ jigucchanto adese vā nikkhipati, aparibhogena vā paribhuñjati, vissajjeti vā, dukkaṭaṃ āpajjati.

ส่วนในบาตรเหล็ก แม้หากมีช่อง ๕ ช่อง หรือเกิน ๕ ช่อง ถ้าช่องเหล่านั้นเชื่อมติดกันด้วยผงเหล็ก ตะปู หรือแผ่นเหล็กกลมแล้วเรียบเนียน บาตรนั้นนั่นเองพึงใช้สอย ไม่พึงขอรับบาตรอื่น แต่หากมีช่องเดียวที่กว้าง แม้เชื่อมติดด้วยแผ่นเหล็กแล้วก็ไม่เรียบเนียน อามิสติดอยู่ในบาตร บาตรนี้ไม่ควร ไม่เป็นบาตร พึงขอรับบาตรอื่น ภิกษุใดมีบาตรเหล็กที่จัดเข้าในประเภทบาตรตามที่กล่าวมานี้ หรือมีบาตรดินที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ แห่ง เมื่อเป็นเช่นนั้นแล้วขอรับบาตรอื่น ย่อมเป็นทุกกฏเพราะความพยายาม และเป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา พึงสละ ผู้สละพึงสละในท่ามกลางสงฆ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสไว้ว่า “พึงสละในภิกษุบริษัท” ในบทว่า “โย จ ตัสสา ภิกขุปริสายา” นี้ พึงทราบอรรถดังนี้ คือ ภิกษุเหล่านั้นพึงถือเอาบาตรที่ตนอธิษฐานไว้ของตนๆ แล้วประชุมกัน จากนั้นภิกษุผู้ได้รับสมมติให้เป็นผู้รับบาตรพึงกล่าวคุณสมบัติที่มีอยู่ของบาตรแล้วบอกพระเถระว่า “ท่านผู้เจริญ ขอจงรับบาตรนี้” หากพระเถระไม่ชอบใจบาตรนั้น หรือไม่รับเพราะมีความปรารถนาน้อย ก็ควร แต่หากพระเถระไม่รับเพื่ออนุเคราะห์ภิกษุผู้มาขอรับบาตรนั้น ย่อมเป็นทุกกฏแก่พระเถระนั้น หากพระเถระรับ พึงให้พระเถระรูปที่ ๒ รับบาตรของพระเถระ แล้วด้วยอุบายนี้เองพึงให้รับไปจนถึงภิกษุผู้มีพรรษาน้อยที่สุดในสงฆ์ บาตรที่ภิกษุผู้มีพรรษาน้อยที่สุดในสงฆ์นั้นสละแล้วชื่อว่า “บาตรสุดท้าย” บาตรนั้นพึงให้แก่ภิกษุผู้มาขอรับบาตรนั้น ภิกษุผู้ขอรับบาตรนั้นก็พึงใช้สอยบาตรนั้นโดยเคารพ เหมือนบาตรที่ขอรับมาอย่างนั้นนั่นเอง หากรังเกียจบาตรสุดท้ายนั้นแล้วเก็บไว้ในที่ไม่ควร หรือใช้สอยอย่างไม่เหมาะสม หรือสละทิ้ง ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ

Sakkesu chabbaggiye ārabbha bahū patte viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, abandhanena abandhanaṃ, ekabandhanaṃ, dubandhanaṃ, tibandhanaṃ, catubbandhanaṃ, abandhanokāsaṃ, ekadviticatubbandhanokāsaṃ cetāpeti, evaṃ ekekena pattena dasadhā dasavidhaṃ pattaṃ. Cetāpanavasena pana ekaṃ nissaggiyapācittiyasataṃ hoti. Naṭṭhapattassa, bhinnapattassa, attano ñātakappavārite, aññassa ca ñātakappavārite, tassevatthāya viññāpentassa, attano dhanena gaṇhato, ummattakādīnañca anāpatti. Adhiṭṭhānupagapattassa ūnapañcabandhanatā, attuddesikatā, akataviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเรื่องการขอซึ่งบาตรจำนวนมาก ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในชนบทชื่อสักกะ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่เป็นอาณัติ ภิกษุขอซึ่งบาตรที่ไม่มีเครื่องผูก, บาตรที่มีเครื่องผูกหนึ่ง, บาตรที่มีเครื่องผูกสอง, บาตรที่มีเครื่องผูกสาม, บาตรที่มีเครื่องผูกสี่, บาตรที่ไม่มีที่สำหรับผูก, บาตรที่มีที่สำหรับผูกหนึ่ง สอง สาม สี่ อย่างนี้ บาตรแต่ละลูกมี ๑๐ อย่าง ๑๐ ชนิด ด้วยอำนาจแห่งการขอ ย่อมเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๑๐๐ สำหรับภิกษุผู้มีบาตรหาย, ผู้มีบาตรแตก, ขอจากญาติของตนที่ปวารณาไว้, ขอจากญาติของผู้อื่นที่ปวารณาไว้, ขอเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น, ซื้อด้วยทรัพย์ของตน, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่ต้องอาบัติ ความเป็นบาตรที่ควรแก่การอธิษฐานซึ่งมีเครื่องผูกหย่อนกว่าห้า, ความเป็นผู้ระบุเจาะจงตนเอง, การขอโดยไม่ได้ปวารณา, และการได้มาด้วยการขอนั้น เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในจีวรโธวาปนสิกขาบท

Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอูนปัญจพันธนสิกขาบท จบแล้ว

3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā

3. การพรรณนาเภสัชชสิกขาบท

Tatiye paṭisāyanīyānīti paṭisāyitabbāni, paribhuñjitabbānīti attho. Etena sayaṃ uggahetvā nikkhittānaṃ sattāhātikkamepi anāpattiṃ dasseti, tāni hi paṭisāyituṃ na vaṭṭanti. Bhesajjānīti bhesajjakiccaṃ karontu vā, mā vā, evaṃ laddhavohārāni. Sappi nāma gavādīnaṃ sappi, yesaṃ maṃsaṃ kappati, tesaṃ sappi. Tathā navanītaṃ. Telaṃ nāma tilasāsapamadhūkaeraṇḍakavasādīhi nibbattitaṃ. Madhu nāma makkhikāmadhumeva. Phāṇitaṃ nāma ucchurasaṃ upādāya pana apakkā vā avatthukapakkā vā sabbāpi ucchuvikati ‘‘phāṇita’’nti veditabbaṃ. Tāni paṭiggahetvāti tāni bhesajjāni paṭiggahetvā, na tesaṃ vatthūni. Etena ṭhapetvā vasātelaṃ yānettha yāvakālikavatthukāni, tesaṃ vatthūni paṭiggahetvā katāni sappiādīni sattāhaṃ atikkāmayatopi anāpattiṃ dasseti. Vasātelaṃ pana kāle paṭiggahitaṃ kāle nipakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ telaparibhogena paribhuñjituṃ anuññātaṃ, tasmā ṭhapetvā manussavasaṃ aññaṃ yaṃkañci vasaṃ purebhattaṃ paṭiggahetvā sāmaṃ pacitvā nibbattitatelampi sattāhaṃ nirāmisaparibhogena vaṭṭati. Anupasampannena pacitvā dinnaṃ pana tadahupurebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, aññesaṃ yāvakālikavatthūnaṃ vatthuṃ pacituṃ na vaṭṭatiyeva. Nibbattitasappi vā navanītaṃ vā pacituṃ vaṭṭati, taṃ pana tadahupurebhattampi sāmisaṃ paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Purebhattaṃ paṭiggahitakhīrādito anupasampannena pacitvā katasappiādīni pana tadahupurebhattaṃ sāmisānipi vaṭṭanti, pacchābhattato paṭṭhāya anajjhoharaṇīyāni, sattāhātikkamepi anāpatti. Sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbānīti sannidhiṃ katvā nidahitvā purebhattaṃ paṭiggahitāni tadahupurebhattaṃ sāmisaparibhogenāpi vaṭṭanti, pacchābhattato paṭṭhāya pana tāni ca, pacchābhattaṃ paṭiggahitāni ca sattāhaṃ nirāmisaparibhogena paribhuñjitabbānīti attho. ‘‘Paribhuñjitabbānī’’ti ca vacanato antosattāhe abbhañjanādīnaṃ atthāya adhiṭṭhahitvā ṭhapitesu anāpatti, yāvajīvikāni sāsapamadhūkaeraṇḍakaaṭṭhīni telakaraṇatthaṃ paṭiggahetvā tadaheva katatelaṃ sattāhakālikaṃ, dutiyadivase kataṃ chāhaṃ vaṭṭati, tatiyadivase kataṃ pañcāhaṃ, catutthapañcamachaṭṭhasattamadivase kataṃ tadaheva vaṭṭati. Sace yāva aruṇassa uggamanā tiṭṭhati, nissaggiyaṃ hoti, aṭṭhamadivase kataṃ anajjhoharaṇīyaṃ, anissaggiyattā pana bāhiraparibhogena vaṭṭati. Sacepi na karoti, telatthāya paṭiggahitasāsapādīnaṃ pana pāḷiyaṃ anāgatasappiādīnañca sattāhātikkame dukkaṭaṃ āpajjati. Sītudakena katamadhūkapupphaphāṇitaṃ pana phāṇitagatikameva, ambaphāṇitādīni yāvakālikāni. Yaṃ panettha sattāhakālikaṃ, taṃ nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi aruādīni vā makkhetuṃ, ajjhoharituṃ vā na vaṭṭati. Padīpe kāḷavaṇṇe vā upanetabbaṃ, aññassa bhikkhuno kāyikaparibhogaṃ vaṭṭati. Yaṃ pana nirapekkho pariccajitvā puna labhati, taṃ ajjhoharitumpi vaṭṭati. Visuṃ ṭhapitasappiādīsu, ekabhājane vā amissitesu vatthugaṇanāya āpattiyo.

ในอรรถกถาสิกขาบทที่ 3 คำว่า ปฏิสายะนียานิ มีความหมายว่า สิ่งที่ควรลิ้มรส, สิ่งที่ควรบริโภค ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่าไม่มีอาบัติแม้ล่วง 7 วัน สำหรับเนยใสเป็นต้นที่ตนเองหยิบถือเก็บไว้ เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่ควรลิ้มรส คำว่า เภสัชชานิ คือสิ่งที่จะทำกิจเป็นยาหรือไม่ก็ตาม สิ่งที่ได้ชื่อว่าเภสัชอย่างนี้ ชื่อว่าเนยใส คือเนยใสของสัตว์มีโคเป็นต้น คือเนยใสของสัตว์ที่เนื้อของมันควร เนยข้นก็เช่นกัน ชื่อว่าน้ำมัน คือสิ่งที่เกิดจากงา, เมล็ดผักกาด, ต้นซาง, ละหุ่ง, ไขมันเป็นต้น ชื่อว่าน้ำผึ้ง คือน้ำผึ้งที่ตัวผึ้งทำเท่านั้น ชื่อว่าน้ำอ้อย พึงทราบว่าคือน้ำอ้อยที่ยังไม่สุก หรือสุกโดยไม่มีวัตถุอื่นเจือปน หรือผลิตภัณฑ์จากอ้อยทั้งหมด พึงทราบว่าเป็นน้ำอ้อย คำว่า รับเภสัชเหล่านั้น คือรับเภสัชเหล่านั้น ไม่ใช่รับวัตถุของเภสัชเหล่านั้น ด้วยบทนี้ เว้นน้ำมันไขมัน เภสัชใดในที่นี้มีวัตถุเป็นยาวกาลิก เนยใสเป็นต้นที่ทำโดยรับวัตถุของเภสัชเหล่านั้นมา ย่อมแสดงว่าไม่มีอาบัติแม้ล่วง 7 วัน ส่วนน้ำมันไขมันที่รับในกาล หุงต้มในกาล กรองในกาล ทรงอนุญาตให้บริโภคด้วยวิธีบริโภคน้ำมัน เพราะฉะนั้น เว้นไขมันมนุษย์ ไขมันอื่นใดก็ตาม รับในเวลาเช้าแล้ว หุงต้มเองแล้ว น้ำมันที่เกิดจากไขมันนั้น ย่อมควรบริโภคโดยไม่มีอามิสเจือปนเป็นเวลา 7 วัน ส่วนน้ำมันที่อนุปสัมบันหุงต้มแล้วถวาย ย่อมควรบริโภคพร้อมด้วยอามิสในวันนั้นในเวลาเช้า ส่วนวัตถุของยาวกาลิกอื่นไม่ควรหุงต้มเองเลย เนยใสหรือเนยข้นที่สกัดออกมาแล้ว ย่อมควรหุงต้มเอง แต่สิ่งนั้นไม่ควรบริโภคพร้อมด้วยอามิสแม้ในวันนั้นในเวลาเช้า ส่วนเนยใสเป็นต้นที่อนุปสัมบันหุงต้มแล้วทำจากน้ำนมเป็นต้นที่รับในเวลาเช้า ย่อมควรบริโภคพร้อมด้วยอามิสในวันนั้นในเวลาเช้า ตั้งแต่เวลาบ่ายเป็นต้นไปไม่ควรกลืนกิน แม้ล่วง 7 วันก็ไม่มีอาบัติ คำว่า สิ่งที่ควรบริโภคโดยการเก็บไว้ คือเภสัชที่รับในเวลาเช้าโดยการเก็บไว้ ย่อมควรบริโภคพร้อมด้วยอามิสในวันนั้นในเวลาเช้า ส่วนตั้งแต่เวลาบ่ายเป็นต้นไป เภสัชเหล่านั้นและเภสัชที่รับในเวลาบ่าย ควรบริโภคโดยไม่มีอามิสเจือปนเป็นเวลา 7 วัน และเพราะคำว่า ควรบริโภค ย่อมไม่มีอาบัติในเภสัชที่อธิษฐานไว้เพื่อประโยชน์แก่การทาถูเป็นต้นภายใน 7 วัน เมล็ดผักกาด, เมล็ดซาง, เมล็ดละหุ่ง ซึ่งเป็นยาวชีวิกะ รับมาเพื่อทำน้ำมัน น้ำมันที่ทำในวันนั้น ย่อมเป็นสัตตาหกาลิก ที่ทำในวันที่สอง ย่อมควร 6 วัน ที่ทำในวันที่สาม ย่อมควร 5 วัน ที่ทำในวันที่สี่ ห้า หก เจ็ด ย่อมควรบริโภคในวันนั้นเท่านั้น ถ้ายังคงอยู่จนอรุณขึ้น ย่อมเป็นนิสสัคคีย์ ที่ทำในวันที่แปด ไม่ควรกลืนกิน แต่เพราะไม่เป็นนิสสัคคีย์ ย่อมควรบริโภคภายนอก แม้ถ้าไม่ทำน้ำมัน ส่วนเมล็ดผักกาดเป็นต้นที่รับมาเพื่อทำน้ำมัน และเนยใสเป็นต้นที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี เมื่อล่วง 7 วัน ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ ส่วนน้ำอ้อยดอกซางที่ทำด้วยน้ำเย็น ย่อมมีคติเช่นเดียวกับน้ำอ้อย น้ำอ้อยมะม่วงเป็นต้น เป็นยาวกาลิก เภสัชใดในที่นี้เป็นสัตตาหกาลิก เภสัชนั้นแม้สละแล้วได้คืนมา ไม่ควรนำมาทาแผลเป็นต้น หรือกลืนกิน ควรใช้กับประทีปหรือทาสีดำ ย่อมควรแก่การบริโภคทางกายของภิกษุอื่น ส่วนเภสัชใดที่ภิกษุสละโดยไม่ห่วงใยแล้วได้คืนมาอีก เภสัชนั้นย่อมควรกลืนกินได้ ในเนยใสเป็นต้นที่เก็บแยกไว้ หรือในเนยใสเป็นต้นที่ไม่ได้ผสมกันในภาชนะเดียวกัน อาบัติย่อมมีตามจำนวนวัตถุ

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha sattāhaṃ atikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ cīvaravaggassa paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากในเรื่องการล่วง 7 วัน ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ 1 แห่งจีวรวรรค

Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยเภสัช จบแล้ว

4. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝน

Catutthe māso seso gimhānanti catunnaṃ gimhamāsānaṃ eko pacchimamāso seso. Pariyesitabbanti gimhānaṃ pacchimamāsassa paṭhamadivasato paṭṭhāya yāva kattikamāsassa pacchimadivaso, tāva ‘‘kālo vassikasāṭikāyā’’tiādinā satuppādakaraṇena, saṅghassa pavāritaṭṭhānato, attano ñātakappavāritaṭṭhānato pana ‘‘detha me vassikasāṭikacīvara’’ntiādikāya viññattiyāpi pariyesitabbaṃ. Aññātakaappavāritaṭṭhāne satuppādaṃ karontassa vattabhede dukkaṭaṃ, yathā vā tathā vā ‘‘detha me’’tiādivacanena viññāpentassa aññātakaviññattisikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Katvā nivāsetabbanti gimhānaṃ pacchimaddhamāsassa paṭhamadivasato paṭṭhāya yāva kattikamāsassa pacchimadivaso, tāva sūcikammaniṭṭhānena sakimpi vaṇṇabhedamattarajanena kappabindukaraṇena ca katvā paridahitabbā. Ettāvatā gimhānaṃ pacchimo māso pariyesanakkhettaṃ, pacchimo addhamāso karaṇanivāsanakkhettampi, vassānassa catūsu māsesu sabbampi taṃ vaṭṭatīti ayamattho dassito hoti. Yo cāyaṃ gimhānaṃ pacchimo māso anuññāto, ettha katapariyesitampi vassikasāṭikaṃ adhiṭṭhātuṃ na vaṭṭati. Sace tasmiṃ māse atikkante vassaṃ ukkaḍḍhiyati, puna māsaparihāraṃ labhati, dhovitvā pana nikkhipitvā vassūpanāyikadivase adhiṭṭhātabbā. Sace satisammosena vā appahonakabhāvena vā akatā hoti. Te ca dve māse vassānassa catumāsanti cha māse parihāraṃ labhati. Sace pana kattikamāse kathinaṃ atthariyati, aparepi cattāro māse labhati, evaṃ dasa māsā honti. Tato parampi satiyā paccāsāya taṃ mūlacīvaraṃ katvā ṭhapentassa ekamāsanti evaṃ ekādasa māse parihāraṃ labhati, ito paraṃ ekāhampi na labhati.

ในบทที่สี่ คำว่า 'เดือนสุดท้ายของฤดูร้อน' หมายถึง เดือนสุดท้ายหนึ่งในสี่เดือนของฤดูร้อนนั้นเหลืออยู่ คำว่า 'พึงแสวงหา' หมายถึง ตั้งแต่วันแรกของเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อนไปจนถึงวันสุดท้ายของเดือนกัตติกะ เป็นเวลาสำหรับผ้าอาบน้ำฝน ด้วยการทำให้เกิดสติ (การเตือน) เป็นต้น จากสถานที่ที่ภิกษุสงฆ์ได้รับปวารณา หรือจากสถานที่ที่ญาติหรือผู้ปวารณาของตน ก็พึงแสวงหาได้ด้วยการขอโดยตรงด้วยคำพูดว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงถวายผ้าอาบน้ำฝนแก่ข้าพเจ้า' เป็นต้น ในสถานที่ที่ไม่ใช่ญาติและไม่ได้รับปวารณา หากภิกษุทำให้เกิดสติ (เตือน) จะเป็นอาบัติทุกกฏเพราะความบกพร่องในวัตร หากภิกษุขอด้วยคำพูดว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงถวายแก่ข้าพเจ้า ไม่ว่าจะเป็นอย่างไรก็ตาม' เป็นต้น จะเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ตามสิกขาบทว่าด้วยการขอจากคนที่ไม่ใช่ญาติ คำว่า 'พึงทำและนุ่งห่ม' หมายถึง ตั้งแต่วันแรกของครึ่งเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อนไปจนถึงวันสุดท้ายของเดือนกัตติกะ พึงทำและนุ่งห่มได้ด้วยการเย็บให้เสร็จสิ้น หรือด้วยการย้อมให้สีผิดเพี้ยนเพียงเล็กน้อย หรือด้วยการทำกัปปะพินทุ ด้วยคำอธิบายเพียงเท่านี้ ความหมายที่แสดงไว้คือ เดือนสุดท้ายของฤดูร้อนเป็นเขตสำหรับการแสวงหา และครึ่งเดือนสุดท้ายเป็นเขตสำหรับการทำและนุ่งห่มด้วย และในสี่เดือนของฤดูฝน การกระทำทั้งหมดนั้นก็ย่อมควร และเดือนสุดท้ายของฤดูร้อนที่ทรงอนุญาตไว้นั้น แม้ผ้าอาบน้ำฝนที่ทำและแสวงหามาแล้ว ก็ไม่ควรจะอธิษฐานในเดือนนั้น หากเมื่อเดือนนั้นล่วงไปแล้ว ฤดูฝนถูกเลื่อนออกไป (หรือมีอธิกมาส) ก็จะได้การเก็บรักษาอีกหนึ่งเดือน แต่พึงซักแล้วเก็บไว้ และอธิษฐานในวันเข้าพรรษา หากผ้าอาบน้ำฝนยังไม่ได้ทำ (ยังไม่ได้เย็บหรือย้อม) เพราะความหลงลืม หรือเพราะมีไม่พอ (ไม่พอตามขนาดที่ระบุในสิกขาบทผ้าอาบน้ำฝน) ก็จะได้การเก็บรักษาเป็นเวลาหกเดือน คือสองเดือนนั้น (รวมเดือนอาสาฬหะที่สอง) และสี่เดือนของฤดูฝน แต่หากมีการกรานกฐินในเดือนกัตติกะ ก็จะได้การเก็บรักษาอีกสี่เดือน รวมเป็นสิบเดือน หลังจากนั้น หากยังมีความหวังในผ้าจีวรนั้น และภิกษุเก็บผ้าผืนนั้นไว้เป็นผ้าหลัก ก็จะได้การเก็บรักษาอีกหนึ่งเดือน รวมเป็นสิบเอ็ดเดือน หลังจากสิบเอ็ดเดือนนี้ไปแล้ว จะไม่ได้รับการเก็บรักษาแม้แต่วันเดียว

Orena ce māso seso gimhānanti gimhānaṃ pacchimamāsassa orimabhāge yāva hemantassa paṭhamadivaso, tāvāti attho. Pariyeseyyāti etesu sattasu piṭṭhisamayamāsesu aññātakaappavāritaṭṭhānato satuppādakaraṇena pariyesantassa nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, viññāpentassa aññātakaviññattisikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, ñātakappavārite viññāpentassa tena sikkhāpadena anāpatti, satuppādaṃ karontassa iminā sikkhāpadena āpatti. Orenaddhamāso seso gimhānanti gimhānassa pacchimaddhamāsato orimabhāge ekasmiṃ addhamāse. Katvā nivāseyyāti etthantare dhammena uppannampi katvā nivāsentassa nissaggiyaṃ hoti.

คำว่า 'ก่อนเดือนสุดท้ายของฤดูร้อน' หมายถึง ตั้งแต่ส่วนแรกของเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อนไปจนถึงวันแรกของฤดูหนาว คำว่า 'พึงแสวงหา' หมายถึง ในเดือนที่เป็นช่วงเวลาหลังทั้ง 7 เหล่านี้ หากภิกษุแสวงหาจากคนที่ไม่ใช่ญาติและไม่ได้รับปวารณาด้วยการทำให้เกิดสติ (เตือน) จะเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ หากภิกษุขอจากคนที่ไม่ใช่ญาติด้วยสิกขาบทว่าด้วยการขอจากคนที่ไม่ใช่ญาติ จะเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ หากภิกษุขอจากญาติหรือผู้ปวารณา จะไม่มีอาบัติด้วยสิกขาบทนั้น หากภิกษุทำให้เกิดสติ (เตือน) จะเป็นอาบัติด้วยสิกขาบทนี้ คำว่า 'ก่อนครึ่งเดือนสุดท้ายของฤดูร้อน' หมายถึง ในครึ่งเดือนหนึ่งซึ่งเป็นส่วนแรกของครึ่งเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน คำว่า 'พึงทำและนุ่งห่ม' หมายถึง ในช่วงครึ่งเดือนนี้ หากภิกษุทำและนุ่งห่มผ้าที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรม ก็จะเป็นนิสสัคคิยะ

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha vassikasāṭikapariyesanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakamāsaddhamāsesu atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ, tathā satiyā vassikasāṭikāya naggassa kāyaṃ ovassāpayato. Pokkharaṇiyādīsu pana nhāyantassa vā acchinnacīvarassa vā naṭṭhacīvarassa vā ‘‘anivatthaṃ corā harantī’’ti evaṃ āpadāsu vā nivāsayato ummattakādīnañca anāpatti. Ettha ca vassikasāṭikāya attuddesikatā, asamaye pariyesanatā, tāya ca paṭilābhoti imāni tāva pariyesanāpattiyā tīṇi aṅgāni. Sacīvaratā, āpadābhāvo, vassikasāṭikāya sakabhāvo, asamaye nivāsananti imāni nivāsanāpattiyā cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการแสวงหาผ้าอาบน้ำฝนล่วงหน้า เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป ไม่มีการสั่งการ เป็นติกปาจิตตีย์ ในกรณีที่ภิกษุมีความสำคัญว่าเกินกำหนด หรือมีความสงสัยในเดือนที่หย่อนหรือครึ่งเดือนที่หย่อน จะเป็นอาบัติทุกกฏ เช่นเดียวกับภิกษุที่ไม่มีผ้าอาบน้ำฝนแล้วปล่อยให้ร่างกายเปียกฝน แต่ไม่มีอาบัติสำหรับภิกษุที่อาบน้ำในสระน้ำเป็นต้นโดยไม่มีผ้า หรือมีจีวรถูกชิงไป หรือมีจีวรหายไป หรือนุ่งห่มผ้าอาบน้ำฝนในยามมีภัย เช่น 'โจรจะลักผ้าที่ยังไม่ได้นุ่งห่มไป' หรือสำหรับภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้ องค์ประกอบสามประการของอาบัติจากการแสวงหาคือ ความเป็นผ้าที่ระบุเพื่อตน การแสวงหาในกาลที่ไม่ควร และการได้มาซึ่งผ้าอาบน้ำฝนนั้น องค์ประกอบสี่ประการของอาบัติจากการนุ่งห่มคือ ความเป็นผู้มีจีวร ความไม่มีภัย ความเป็นของตนเองของผ้าอาบน้ำฝน และการนุ่งห่มในกาลที่ไม่ควร การเกิดขึ้นเป็นต้น (ของอาบัติ) เป็นไปตามที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการซักผ้า

Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝนจบแล้ว

5. Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการชิงจีวร

Pañcame sāmaṃ cīvaraṃ datvāti veyyāvaccādīni paccāsisamāno sayameva datvā. Acchindeyyāti veyyāvaccādīni akarontaṃ disvā sakasaññāya acchindantassa vatthugaṇanāya āpattiyo. Acchindāpeyyātiettha pana ‘‘acchindā’’ti āṇattiyā dukkaṭaṃ, acchindesu yattakāni āṇattāni, tesaṃ gaṇanāya āpattiyo.

ในบทที่ห้า คำว่า 'ให้จีวรด้วยตนเอง' หมายถึง ให้ด้วยตนเองโดยหวังผลตอบแทน เช่น การช่วยทำกิจวัตรต่างๆ คำว่า 'พึงชิงเอา' หมายถึง เมื่อเห็นว่าเขาไม่ทำกิจวัตรเป็นต้น แล้วภิกษุชิงเอาด้วยความสำคัญว่าเป็นของตน จะเป็นอาบัติตามจำนวนวัตถุ แต่ในบทว่า 'พึงให้ชิงเอา' หากภิกษุสั่งว่า 'จงชิงเอา' จะเป็นอาบัติทุกกฏ เมื่อชิงเอาแล้ว จะเป็นอาบัติตามจำนวนจีวรที่สั่งให้ชิงเอา

Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvaraacchindanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ. Anupasampanne upasampannasaññino, vematikassa, anupasampannasaññino vā, upasampannassāpi vikappanupagapacchimacīvaraṃ ṭhapetvā aññaṃ parikkhāraṃ, anupasampannassa ca yaṃkiñci acchindato vā dukkaṭaṃ. Tena tuṭṭhena vā kupitena vā dinnaṃ pana tassa vissāsaṃ vā gaṇhantassa ummattakādīnañca anāpatti. Vikappanupagapacchimacīvaratā, sāmaṃ dinnatā, sakasaññitā, upasampannatā, kodhavasena acchindanaṃ vā acchindāpanaṃ vāti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni aññatra vedanāya. Vedanā pana idha dukkhavedanāyevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการชิงจีวร เป็นบัญญัติทั่วไป มีการสั่งการ เป็นติกปาจิตตีย์ หากภิกษุชิงเอาจากอนุปสัมบัน โดยสำคัญว่าเป็นอุปสัมบัน หรือมีความสงสัย หรือสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน หรือแม้จากอุปสัมบัน หากภิกษุชิงเอาบริขารอื่นนอกจากจีวรผืนสุดท้ายที่ถึงการวิกัป หรือชิงเอาสิ่งใดๆ จากอนุปสัมบัน จะเป็นอาบัติทุกกฏ แต่ไม่มีอาบัติสำหรับภิกษุที่รับจีวรที่เขาคืนให้ด้วยความพอใจหรือความโกรธ หรือรับด้วยความคุ้นเคย หรือสำหรับภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้ องค์ประกอบห้าประการคือ ความเป็นจีวรผืนสุดท้ายที่ถึงการวิกัป การที่ตนเองเป็นผู้ให้ ความสำคัญว่าเป็นของตน ความเป็นอุปสัมบันในขณะที่ชิงเอา และการชิงเอาหรือให้ชิงเอาด้วยความโกรธ การเกิดขึ้นเป็นต้น (ของอาบัติ) เหมือนกับอทินนาทาน เว้นแต่เวทนา เวทนาในสิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนาเท่านั้น

Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการชิงจีวรจบแล้ว

6. Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอเส้นด้าย

Chaṭṭhe suttanti chabbidhaṃ khomasuttādiṃ vā tesaṃ anulomaṃ vā. Viññāpetvāti cīvaratthāya yācitvā. Vāyāpeyyāti ‘‘cīvaraṃ me, āvuso, vāyathā’’ti akappiyāya viññattiyā vāyāpeyya. Nissaggiyanti evaṃ vāyāpentassa yo tantavāyo cīvaravāyanatthaṃ turivemasajjanādike payoge karoti, tassa sabbappayogesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti.

ในสิกขาบทที่ 6 คำว่า 'เส้นด้าย' หมายถึง เส้นด้าย 6 ชนิด มีเส้นด้ายลินินเป็นต้น หรือเส้นด้ายที่สมควรแก่เส้นด้ายเหล่านั้น คำว่า 'ขอ' หมายถึง ขอเพื่อประโยชน์แก่จีวร คำว่า 'พึงให้ทอ' หมายถึง พึงให้ทอด้วยการขอที่ไม่สมควรว่า 'อาวุโส ท่านทั้งหลายจงทอจีวรให้ข้าพเจ้าเถิด' คำว่า 'นิสสัคคีย์' หมายถึง เมื่อภิกษุให้ทออยู่เช่นนี้ ช่างทอคนใดทำการเตรียมการมีจัดแจงฟืมและกระสวยเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การทอจีวร ภิกษุนั้นต้องอาบัติทุกกฏในทุกๆ ประโยค (ความพยายาม) เป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา

Rājagahe chabbaggiye bhikkhū ārabbha cīvaravāyāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, viññāpitasuttaṃ viññāpitatantavāyena vāyāpentassa dīghato vidatthimatte tiriyañca hatthamatte vīte nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Iti yāva cīvaraṃ vaḍḍhati, tāva iminā pamāṇena āpattiyo vaḍḍhanti. Teneva pana aviññattiyā laddhasuttaṃ vāyāpentassa yathā pubbe nissaggiyaṃ, evaṃ idha dukkaṭaṃ. Teneva viññattañca aviññattañca vāyāpentassa sace vuttappamāṇena kedārabaddhaṃ viya cīvaraṃ hoti, akappiyasuttamaye paricchede pācittiyaṃ, itarasmiṃ tatheva dukkaṭaṃ. Tato ce ūnatarā paricchedā, sabbaparicchedesu dukkaṭāneva. Atha ekantarikena vā suttena dīghato vā kappiyaṃ tiriyaṃ akappiyaṃ katvā vītaṃ hoti, pubbe vuttappamāṇagaṇanāya dukkaṭāni. Eteneva upāyena kappiyatantavāyena akappiyasutte, kappiyākappiyehi tantavāyehi suttepi kappiye akappiye kappiyākappiye ca āpattibhedo veditabbo. Tikapācittiyaṃ, avāyāpite vāyāpitasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Cīvarasibbanaāyogakāyabandhanaaṃsabaddhakapattatthavikaparissāvanānaṃ atthāya suttaṃ viññāpentassa, ñātakappavāritehi kappiyasuttaṃ vāyāpentassa, aññassatthāya, attano dhanena, ummattakādīnañca anāpatti, cīvaratthāya viññāpitasuttaṃ, attuddesikatā, akappiyatantavāyena akappiyaviññattiyā vāyāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการให้ทอจีวร เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ เมื่อภิกษุให้ช่างทอที่ตนขอไว้ทอด้วยด้ายที่ตนขอมา เมื่อทอเสร็จได้ประมาณ 1 คืบโดยยาว และ 1 ศอกโดยกว้าง เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ตราบเท่าที่จีวรเจริญ (ยาว) ขึ้น อาบัติก็เจริญขึ้นตามประมาณนี้ แต่ถ้าให้ช่างทอคนเดียวกันนั้นทอด้วยด้ายที่ได้มาโดยไม่ได้ขอ ในกรณีนี้เป็นทุกกฏ เหมือนที่เป็นนิสสัคคีย์ในก่อน (สิกขาบทก่อน) ถ้าให้ช่างทอคนเดียวกันนั้นทอด้วยด้ายที่ขอและไม่ได้ขอผสมกัน หากจีวรนั้นเป็นเหมือนการผูกคันนาตามประมาณที่กล่าวแล้ว ในส่วนที่ทำด้วยด้ายที่ไม่สมควร เป็นปาจิตตีย์ ในส่วนที่เหลือนอกนั้นเป็นทุกกฏเหมือนกัน หากส่วนเหล่านั้นน้อยกว่าประมาณนั้น เป็นทุกกฏในทุกๆ ส่วน หรือหากทอด้วยด้ายสลับกัน หรือทอโดยให้ด้ายสมควรเป็นด้ายยืน (ตามยาว) ด้ายไม่สมควรเป็นด้ายพุ่ง (ตามขวาง) เป็นทุกกฏตามจำนวนประมาณที่กล่าวแล้วก่อน ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความต่างแห่งอาบัติในกรณีที่ให้ช่างทอที่สมควรทอด้วยด้ายที่ไม่สมควร หรือในกรณีที่ให้ช่างทอทั้งที่สมควรและไม่สมควรทอด้วยด้ายที่สมควร ไม่สมควร และทั้งสมควรและไม่สมควร เป็นติกปาจิตตีย์ เมื่อยังไม่ได้ทอ สำคัญว่าทอแล้ว หรือสงสัย เป็นทุกกฏ ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้ขอด้ายเพื่อประโยชน์แก่การเย็บจีวร อายกะ ผ้าคาดเอว อังสะ ถุงบาตร และผ้ากรองน้ำ แก่ภิกษุผู้ให้ช่างทอของญาติและผู้ปวารณาทอด้วยด้ายที่สมควร เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ด้วยทรัพย์ของตน และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้มีองค์ 3 คือ ด้ายที่ขอเพื่อประโยชน์แก่จีวร ความเป็นผู้มุ่งหมายเพื่อตนเอง การให้ช่างทอที่ไม่สมควรทอด้วยการขอที่ไม่สมควร ส่วนสมุฏฐานเป็นต้น มีนัยตามที่กล่าวแล้วในโธวาปนสิกขาบท

Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอเส้นด้าย จบแล้ว

7. Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā

7. การอธิบายมหาเปสการสิกขาบท

Sattame tatra ce so bhikkhūti yatra gāme vā nigame vā tantavāyā, tatra. Pubbe appavāritoti cīvarasāmikehi appavārito hutvā. Vikappaṃ āpajjeyyāti visiṭṭhakappaṃ adhikavidhānaṃ āpajjeyya. Idāni yenākārena vikappaṃ āpanno hoti, taṃ dassetuṃ idaṃ kho, āvusotiādi vuttaṃ. Tattha āyatanti dīghaṃ. Vitthatanti puthulaṃ. Appitanti ghanaṃ. Suvītanti suṭṭhu vītaṃ, sabbaṭṭhānesu samaṃ katvā vītaṃ. Suppavāyitanti suṭṭhu pavāyitaṃ, sabbaṭṭhānesu samaṃ katvā tante pasāritaṃ. Suvilekhitanti lekhaniyā suṭṭhu vilekhitaṃ. Suvitacchitanti kocchena suṭṭhu vitacchitaṃ, suṭṭhu niddhotanti attho. Piṇḍapātamattampīti ettha ca na bhikkhuno piṇḍapātadānamattena taṃ nissaggiyaṃ hoti, sace pana te tassa vacanena cīvarasāmikānaṃ hatthato suttaṃ gahetvā īsakampi āyataṃ vā vitthataṃ vā appitaṃ vā karonti, atha tesaṃ payoge bhikkhuno dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti.

ในสิกขาบทที่ 7 คำว่า 'ตตฺร เจ โส ภิกฺขุ' หมายถึง ในบ้านหรือนิคมใดที่มีช่างทออยู่ ณ ที่นั้น คำว่า 'ปุพฺเพ อปฺปวาริโต' หมายถึง เป็นผู้ที่เจ้าของจีวรไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน คำว่า 'วิกปฺปํ อาปชฺเชยฺยาติ' หมายถึง พึงถึงการจัดแจงเป็นพิเศษ คือการสั่งการยิ่งขึ้น บัดนี้ เพื่อจะแสดงอาการที่ภิกษุถึงการจัดแจงเป็นพิเศษนั้น จึงตรัสคำว่า 'อิทํ โข อาวุโส' เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า 'อายตํ' คือ ให้ยาว คำว่า 'วิตฺถตํ' คือ ให้กว้าง คำว่า 'อปฺปิตํ' คือ ให้แน่นทึบ คำว่า 'สุวีตํ' คือ ทอดีแล้ว คือทำให้เสมอกันในทุกส่วนแล้วทอ คำว่า 'สุปฺปวายิตํ' คือ ขึงดีแล้ว คือทำให้เสมอกันในทุกส่วนแล้วขึงไว้ที่กี่ คำว่า 'สุวิเลขิตํ' คือ กรีดดีแล้วด้วยไม้กรีด คำว่า 'สุวิตจฺฉิตํ' คือ หวีดีแล้วด้วยแปรงหวี คำว่า 'สุฏฺဌุ นิทฺโธตํ' คือ ซักฟอกดีแล้ว ในคำว่า 'ปิณฺฑปาตมตฺตมฺปิ' นี้ จีวรนั้นไม่เป็นนิสสัคคีย์แก่ภิกษุเพียงเพราะการถวายบิณฑบาต แต่ถ้าช่างทอเหล่านั้นรับด้ายจากมือของเจ้าของจีวรตามคำของภิกษุนั้นแล้วทำจีวรให้ยาวขึ้น กว้างขึ้น หรือแน่นทึบขึ้นแม้เพียงเล็กน้อย เพราะประโยค (ความพยายาม) ของช่างทอเหล่านั้น ภิกษุต้องอาบัติทุกกฏ เป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา

Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvare vikappaṃ āpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ñātakappavāritānaṃ tantavāyehi, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena, mahagghaṃ vāyāpetukāmaṃ appagghaṃ vāyāpentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Aññātakaappavāritānaṃ tantavāye upasaṅkamitvā vikappamāpajjanatā, cīvarassa attuddesikatā, tassa vacanena suttavaḍḍhanaṃ, cīvarappaṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการถึงการจัดแจงในจีวร เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นอญาติในญาติ หรือสงสัย ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้ให้ช่างทอของญาติและผู้ปวารณาทอ เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น หรือด้วยทรัพย์ของตน หรือแก่ภิกษุผู้ให้ทอจีวรที่มีราคาถูกแก่ทายกผู้ประสงค์จะให้ทอจีวรที่มีราคาแพง และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้มีองค์ 4 คือ การเข้าไปหาช่างทอของอญาติผู้ไม่ได้ปวารณาแล้วถึงการจัดแจง ความเป็นจีวรมุ่งหมายเพื่อตนเอง การเพิ่มด้ายด้วยคำของภิกษุนั้น และการได้จีวรมา ส่วนสมุฏฐานเป็นต้น มีนัยตามที่กล่าวแล้วในโธวาปนสิกขาบท

Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายมหาเปสการสิกขาบท จบแล้ว

8. Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

8. การอธิบายอัจเจกจีวรสิกขาบท

Aṭṭhame dasāhānāgatanti dasa ahāni dasāhaṃ, tena dasāhena anāgatā dasāhānāgatā, dasāhena asampattāti attho, taṃ dasāhānāgataṃ, accantasaṃyogavasena bhummatthe upayogavacanaṃ. Kattikatemāsikapuṇṇamanti paṭhamakattikapuṇṇamaṃ, idhāpi paṭhamapadassa anupayogatā purimanayeneva bhummatthe upayogavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yato paṭṭhāya paṭhamappavāraṇā ‘‘dasāhānāgatā’’ti vuccati, sacepi tāni divasāni accantameva bhikkhuno accekacīvaraṃ uppajjeyya, ‘‘accekaṃ ida’’nti jānamānena bhikkhunā sabbampi paṭiggahetabbanti. Tena pavāraṇāmāsassa juṇhapakkhapañcamito paṭṭhāya uppannassa cīvarassa nidhānakālo dassito hoti. Kāmañcesa ‘‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’’ntiimināva siddho, aṭṭhuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapitaṃ. Accekacīvaranti gamikagilānagabbhiniabhinavuppannasaddhānaṃ puggalānaṃ aññatarena ‘‘vassāvāsikaṃ dassāmī’’ti evaṃ ārocetvā dinnaṃ. Sace taṃ pure pavāraṇāya vibhajitaṃ, yena gahitaṃ, tena vassacchedo na kātabbo, karoti ce, taṃ cīvaraṃ saṅghikaṃ hoti. Yāva cīvarakālasamayanti anatthate kathine yāva vassānassa pacchimo māso, atthate kathine yāva pañca māsā, tāva nikkhipitabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า ทสาหานาคตัง หมายถึง สิบวันคือทสาหะ วันเพ็ญที่ยังไม่ถึงด้วยสิบวันนั้น ชื่อว่า ทสาหานาคตา หมายความว่า วันเพ็ญที่ยังไม่ถึงด้วยสิบวัน. คำว่า ตลอดสิบวันที่ยังไม่ถึงนั้น เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถสัตตมีโดยความเป็นไปแห่งการประกอบอย่างยิ่ง. คำว่า กัตติกเตมาสิกปุณณมัง คือ วันเพ็ญเดือนกัตติกะแรก (คือวันเพ็ญเดือน ๑๑). ในบทนี้ก็ดี เพราะบทแรกไม่ประกอบ จึงเป็นทุติยาวิภัตติในอรรถสัตตมีตามนัยก่อนนั่นเอง. ความนี้กล่าวแล้วว่า ตั้งแต่วันปวารณาแรกที่เรียกว่า "ทสาหานาคตา" แม้ถ้าผ้าอัจเจกจีวรเกิดขึ้นแก่ภิกษุตลอดวันเหล่านั้นอย่างยิ่ง ภิกษุผู้รู้ว่า "นี่เป็นผ้าอัจเจกจีวร" พึงรับทั้งหมด. ด้วยบทว่า "ทสาหานาคตัง กัตติกเตมาสิกปุณณมัง" นั้น ได้แสดงกาลแห่งการเก็บผ้าที่เกิดขึ้นตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำแห่งชุณหปักษ์ของเดือนปวารณา. แม้ว่ากาลแห่งการเก็บผ้านี้สำเร็จแล้วด้วยบทว่า "พึงทรงอติเรกจีวรไว้ไม่เกิน ๑๐ วัน" นั่นเอง แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทไว้โดยแสดงอรรถเหมือนของใหม่โดยอาศัยเรื่องที่เกิดขึ้น. คำว่า อัจเจกจีวร คือผ้าที่บุคคลใดบุคคลหนึ่งในบรรดาบุคคลผู้จะเดินทาง ผู้เจ็บป่วย ผู้มีครรภ์ ผู้มีศรัทธาเกิดขึ้นใหม่ ได้ถวายโดยบอกว่า "จะถวายผ้าจำพรรษา". ถ้าผ้านั้นถูกแบ่งก่อนวันปวารณา ภิกษุผู้รับแล้ว ไม่พึงทำพรรษาขาด. ถ้าทำ ผ้าจีวรนั้นเป็นของสงฆ์. คำว่า ตลอดกาลแห่งจีวร คือ เมื่อยังไม่กรานกฐิน พึงเก็บไว้ตลอดเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน (คือเดือน ๑๒). เมื่อกรานกฐินแล้ว พึงเก็บไว้ตลอด ๕ เดือน.

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha accekacīvarassa cīvarakālasamayaṃ atikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha cīvaravaggassa paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

บัญญัติไว้ในเรื่องที่ภิกษุจำนวนมาก ณ เมืองสาวัตถี ล่วงเลยกาลแห่งผ้าอัจเจกจีวร. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทแรกแห่งวรรคว่าด้วยจีวร.

Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้าอัจเจกจีวร จบแล้ว.

9. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องมีภัย

Navame upavassaṃ kho panāti ettha upavassanti upavassa, upavasitvāti vuttaṃ hoti, upasampajjantiādīsu (vibha. 570) viya hettha anunāsiko daṭṭhabbo, vassaṃ upagantvā vasitvā cāti attho. Imassa ca padassa ‘‘tathārūpesu bhikkhu senāsanesu viharanto’’tiiminā sambandho, idaṃ vuttaṃ hoti – vassaṃ upagantvā vasitvā ca tato paraṃ pacchimakattikapuṇṇamapariyosānakālaṃ yāni kho pana tāni āraññakāni…pe… antaraghare nikkhipeyyāti. Tattha āraññakānīti sabbapacchimāni āropitena ācariyadhanunā gāmassa indakhīlato paṭṭhāya pañcadhanusatappamāṇe padese katasenāsanāni. Sace pana aparikkhitto gāmo hoti, parikkhepārahaṭṭhānato paṭṭhāya minetabbaṃ. Sace vihārassa parikkhepo vā aparikkhittassa yaṃ gāmato sabbapaṭhamaṃ senāsanaṃ vā cetiyaṃ vā bodhi vā dhuvasannipātaṭṭhānaṃ vā yāva, taṃ tāva pakatimaggena minetabbaṃ, aññaṃ maggaṃ kātuṃ, amaggena vā minetuṃ na vaṭṭati. Sāsaṅkasammatānīti corādīnaṃ niviṭṭhokāsādidassanena ‘‘sāsaṅkānī’’ti sammatāni, evaṃ saññātānīti attho. Saha paṭibhayena sappaṭibhayāni, corehi manussānaṃ hataviluttākoṭitabhāvadassanato sannihitabalavabhayānīti attho.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า อุปวัสสัง โข ปน นี้ คำว่า อุปวัสสัง กล่าวคือ อุปวัสสะ, อุปวสิตวา. พึงเห็นอนุนาสิกะในที่นี้เหมือนในบทว่า อุปสัมปัชชันติ เป็นต้น (ในวิภังค์ ๕๗๐). หมายความว่า เข้าจำพรรษาแล้วอยู่แล้ว. บทนี้มีความสัมพันธ์กับบทว่า "ภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะเช่นนั้น". ความนี้กล่าวแล้วว่า เข้าจำพรรษาแล้วอยู่แล้ว หลังจากนั้นจนถึงกาลสิ้นสุดวันเพ็ญเดือนกัตติกะสุดท้าย เสนาสนะป่าเหล่านั้น...พึงเก็บไว้ในภายในบ้าน. ในบทนั้น คำว่า อารัญญกานิ คือเสนาสนะที่สร้างไว้ในป่าซึ่งเป็นที่สุดท้าย โดยธนูของอาจารย์ที่ยกขึ้นตั้งไว้ ตั้งแต่เสาเขื่อน (อินทขีล) ของหมู่บ้านไปจนถึงระยะ ๕๐๐ ธนู. แต่ถ้าหมู่บ้านนั้นไม่มีรั้ว พึงวัดตั้งแต่สถานที่ที่ควรมีรั้ว. ถ้ามีรั้วของวิหาร หรือถ้าไม่มีรั้ว พึงวัดตามทางปกติไปจนถึงเสนาสนะแรกสุด หรือเจดีย์ หรือต้นโพธิ์ หรือสถานที่ประชุมประจำที่อยู่จากหมู่บ้าน. ไม่ควรทำทางอื่น หรือวัดด้วยทางที่ไม่ใช่ทาง. คำว่า สาสังกสัมมตานิ คือสถานที่ที่ถือว่า "มีภัย" โดยการเห็นสถานที่ที่โจรเป็นต้นอาศัยอยู่ หมายความว่า เป็นที่รู้จักกันเช่นนั้น. มีภัยพร้อมด้วยความน่ากลัว คือมีภัย หมายความว่า มีภัยร้ายแรงอยู่ใกล้ โดยการเห็นสภาพที่มนุษย์ถูกโจรฆ่า ปล้น และทำร้าย.

Antaraghare nikkhipeyyāti āraññakassa senāsanassa samantā sabbadisābhāgesu attanā abhirucite gocaragāme nikkhipeyya. Tañca kho satiyā aṅgasampattiyā, tatrāyaṃ aṅgasampatti – purimikāya upagantvā mahāpavāraṇāya pavārito hoti, idamekaṃ aṅgaṃ. Kattikamāsoyeva hoti, idaṃ dutiyaṃ aṅgaṃ. Pañcadhanusatikapacchimappamāṇayuttaṃ senāsanaṃ hoti, idaṃ tatiyaṃ aṅgaṃ. Ūnappamāṇe vā gāvutato atirekappamāṇe vā na labhati, yatra hi piṇḍāya caritvā bhuttavelāyameva puna vihāraṃ sakkā āgantuṃ, tadeva idhādhippetaṃ. Sāsaṅkasappaṭibhayameva hoti, idaṃ catutthaṃ aṅgaṃ hotīti. Kocideva paccayoti kiñcideva kāraṇaṃ. Tena cīvarenāti tena antaraghare nikkhittacīvarena. Vippavāsāyāti viyogavāsāya. Tato ce uttari vippavaseyyāti chārattato uttari tasmiṃ senāsane sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpeyyāti attho, tathā asakkontena pana gāmasīmaṃ okkamitvā sabhāyaṃ vā yattha katthaci vā vasitvā cīvarappavattiṃ ñatvā pakkamituṃ vaṭṭati. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho gilānassa bhikkhuno cīvarena vippavāsasammutiṃ deti, taṃ ṭhapetvā aladdhasammutikassa atirekachārattaṃ vippavasato nissaggiyaṃ hoti.

คำว่า พึงเก็บไว้ในภายในบ้าน คือพึงเก็บไว้ในหมู่บ้านโคจรที่ตนพอใจ ในทุกทิศรอบเสนาสนะป่า. และพึงเก็บไว้เมื่อมีความพร้อมแห่งองค์ประกอบ. ในองค์ประกอบนั้นมีดังนี้: เข้าจำพรรษาแรกแล้วปวารณาในมหาปวารณา นี่เป็นองค์ที่หนึ่ง. เป็นเดือนกัตติกะเท่านั้น นี่เป็นองค์ที่สอง. เสนาสนะมีประมาณที่สุด ๕๐๐ ธนู นี่เป็นองค์ที่สาม. ไม่ควรในประมาณที่น้อยกว่า หรือในประมาณที่เกินกว่า ๑ คาวุต. เพราะในที่ที่สามารถกลับมายังวิหารได้อีกในเวลาที่บิณฑบาตแล้วฉันเสร็จ นั่นแหละเป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้. เป็นที่น่าสงสัยและมีภัยเท่านั้น นี่เป็นองค์ที่สี่. คำว่า ด้วยเหตุบางอย่าง คือเหตุบางอย่าง. คำว่า ด้วยจีวรนั้น คือด้วยจีวรที่เก็บไว้ในภายในบ้านนั้น. คำว่า เพื่อการอยู่ห่าง คือเพื่อการอยู่ปราศจาก. คำว่า ถ้าอยู่ห่างเกินกว่านั้น หมายความว่า ให้พ้นอรุณที่ ๗ ในเสนาสนะนั้นเกินกว่า ๖ คืน. แต่ถ้าไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ พึงก้าวล่วงเขตบ้านแล้วอยู่ ณ ที่ประชุมชน หรือที่ใดที่หนึ่ง แล้วทราบความเคลื่อนไหวของจีวรแล้วจึงจากไป. คำว่า เว้นแต่ด้วยสมมติของภิกษุ คือยกเว้นสมมติที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุผู้เจ็บป่วยเพื่ออยู่ปราศจากจีวร ภิกษุผู้ไม่ได้รับสมมติอยู่ปราศจากเกิน ๖ คืน เป็นนิสสัคคีย์.

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha cīvaravippavāsavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha cīvaravaggassa dutiyasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

บัญญัติไว้ในเรื่องที่ภิกษุจำนวนมาก ณ เมืองสาวัตถี อยู่ปราศจากจีวร. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่สองแห่งวรรคว่าด้วยจีวร.

Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องมีภัย จบแล้ว.

10. Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้าที่น้อมไปแล้ว

Dasame saṅghikanti saṅghassa santakaṃ. So hi saṅghassa pariṇatattā hatthe anāruḷhopi ekena pariyāyena saṅghasantako hoti. Lābhanti labhitabbaṃ cīvarādivatthuṃ. Pariṇatanti ‘‘dassāma karissāmā’’ti vacībhedena vā hatthamuddāya vā saṅghassa ninnaṃ hutvā ṭhitaṃ. Attano pariṇāmeyyāti ‘‘idaṃ mayhaṃ dethā’’tiādīni vadanto attaninnaṃ kareyya. Sace pana saṅghassa dinnaṃ hoti, taṃ gahetuṃ na vaṭṭati, saṅghasseva dātabbaṃ. Pariṇataṃ pana sahadhammikānaṃ vā gihīnaṃ vā antamaso mātusantakampi attano pariṇāmentassa payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า สังฆิกัง คือของสงฆ์. เพราะลาภนั้นน้อมไปสู่สงฆ์แล้ว แม้ยังไม่ถึงมือ ก็เป็นของสงฆ์โดยปริยายหนึ่ง. คำว่า ลาภ คือวัตถุมีจีวรเป็นต้นที่พึงได้. คำว่า น้อมไปแล้ว คือลาภที่ตั้งอยู่โดยน้อมไปสู่สงฆ์แล้ว ด้วยการกล่าวคำว่า "จะถวาย จะทำ" หรือด้วยการทำมือ หรือด้วยการแสดงมือ. คำว่า พึงน้อมไปสู่ตน คือภิกษุผู้กล่าวคำว่า "จงถวายสิ่งนี้แก่ข้าพเจ้า" เป็นต้น พึงทำให้น้อมไปสู่ตน. แต่ถ้าเป็นของที่ถวายแก่สงฆ์แล้ว ไม่ควรรับสิ่งนั้น พึงถวายแก่สงฆ์เท่านั้น. แต่ถ้าภิกษุน้อมของที่น้อมไปแล้วของเพื่อนพรหมจารี หรือของคฤหัสถ์ หรือแม้แต่ของมารดาไปสู่ตน ด้วยความพยายาม เป็นทุกกฏ, เมื่อได้มา เป็นนิสสัคคีย์.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha pariṇāmanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, pariṇate vematikassa, apariṇate pariṇatasaññino ceva vematikassa ca, saṅghacetiyapuggalesu yassa kassaci pariṇataṃ aññasaṅghādīnaṃ pariṇāmentassa ca dukkaṭaṃ. Apariṇatasaññino, ‘‘kattha demā’’ti pucchite ‘‘yattha tumhākaṃ cittaṃ pasīdati, tattha detha, tumhākaṃ deyyadhammo paribhogaṃ vā labheyyā’’tiādīni vadantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghe pariṇatabhāvo, taṃ ñatvā attano pariṇāmanaṃ, paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

พระวินัยบัญญัติข้อนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถีปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการน้อมลาภมาเพื่อตน เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สงสัยในลาภที่น้อมไปแล้ว (เพื่อผู้อื่น) และแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าลาภที่ยังไม่น้อมไปนั้นน้อมไปแล้ว และสงสัย และแก่ภิกษุผู้ยังลาภที่น้อมไปแล้วเพื่อสงฆ์ เจดีย์ หรือบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ให้เป็นของสงฆ์เป็นต้นอื่น ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่ายังไม่น้อมไป เมื่อถูกถามว่า “พวกเราจะถวายที่ไหน” แล้วกล่าวว่า “จงถวายในที่ที่จิตของท่านเลื่อมใส หรือในที่ที่ไทยธรรมของท่านจะพึงใช้สอยได้” เป็นต้น และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นลาภที่น้อมไปแล้วเพื่อสงฆ์ การรู้ว่าลาภนั้นน้อมไปแล้ว (เพื่อสงฆ์) แล้วน้อมมาเพื่อตน และการได้รับลาภนั้น สมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบเช่นเดียวกับสิกขาบทว่าด้วยอทินนาทาน.

Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภ จบลงแล้ว.

Pattavaggo tatiyo.

ปัตตวรรคที่ ๓.

Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในคำอธิบายปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

Nissaggiyapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายนิสสัคคิยปาจิตตีย์ จบลงแล้ว.

Pācittiyakaṇḍo

ปาจิตติยกัณฑ์

1. Musāvādavaggo

1. มุสาวาทวรรค

1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายมุสาวาทสิกขาบท

Pācittiyesu musāvādavaggassa paṭhame sampajānamusāvādeti pubbepi jānitvā vacanakkhaṇepi jānantasseva musāvādabhaṇane. Bhaṇanañca nāma idha abhūtassa vā bhūtataṃ, bhūtassa vā abhūtataṃ katvā kāyena vā vācāya vā viññāpanappayogo, nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Tasmā yo sampajānamusāvādaṃ vadati, tassa taṃnimittaṃ taṃhetu tappaccayā pācittiyaṃ hotīti evamettha aññesu ca īdisesu attho veditabbo.

ในปาจิตติยกัณฑ์ สิกขาบทที่ ๑ แห่งมุสาวาทวรรค คำว่า “สมฺปชานมุสาวาเท” หมายถึง การพูดเท็จทั้งที่รู้ตัว คือรู้แล้วก่อนพูด และรู้ตัวในขณะที่กำลังพูด การพูดในที่นี้ หมายถึง การกระทำที่ทำให้ผู้อื่นรู้ด้วยกายหรือด้วยวาจา โดยทำให้สิ่งที่ไม่จริงเป็นจริง หรือทำให้สิ่งที่จริงเป็นไม่จริง คำนี้ (สมฺปชานมุสาวาเท) เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ ดังนั้น ภิกษุใดกล่าวคำเท็จทั้งที่รู้ตัว เพราะคำเท็จที่รู้ตัวนั้นเป็นนิมิต เป็นเหตุ เป็นปัจจัย จึงเป็นปาจิตตีย์ พึงทราบอรรถในบทนี้และบทอื่นๆ ที่คล้ายกันด้วยประการฉะนี้.

Sāvatthiyaṃ hatthakaṃ sakyaputtaṃ ārabbha avajānitvā paṭijānanādivatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, uttarimanussadhammārocanatthaṃ musā bhaṇantassa pārājikaṃ, amūlakena pārājikena anuddhaṃsanatthaṃ saṅghādiseso, saṅghādisesena anuddhaṃsanatthaṃ pācittiyaṃ, ācāravipattiyā anuddhaṃsanatthaṃ dukkaṭaṃ, ‘‘yo te vihāre vasī’’tiādinā (pārā. 220) pariyāyena uttarimanussadhammārocanatthaṃ paṭivijānantassa musā bhaṇite thullaccayaṃ, appaṭivijānantassa dukkaṭaṃ, kevalaṃ musā bhaṇantassa idha pācittiyaṃ. Anupadhāretvā sahasā bhaṇantassa, ‘‘aññaṃ bhaṇissāmī’’ti aññaṃ bhaṇantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Visaṃvādanapurekkhāratā, visaṃvādanacittena yamatthaṃ vattukāmo, tassa puggalassa viññāpanapayogo cāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

พระวินัยบัญญัติข้อนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถีปรารภเจ้าชายหัตถกะศากยบุตร ในเรื่องการปฏิเสธแล้วยอมรับเป็นต้น เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ ภิกษุผู้กล่าวคำเท็จเพื่อประโยชน์ในการประกาศคุณวิเศษของมนุษย์ เป็นปาราชิก ภิกษุผู้กล่าวคำเท็จเพื่อประโยชน์ในการกล่าวโทษด้วยปาราชิกที่ไม่มีมูล เป็นสังฆาทิเสส ภิกษุผู้กล่าวคำเท็จเพื่อประโยชน์ในการกล่าวโทษด้วยสังฆาทิเสส เป็นปาจิตตีย์ ภิกษุผู้กล่าวคำเท็จเพื่อประโยชน์ในการกล่าวโทษด้วยความวิบัติทางมารยาท เป็นทุกกฏ เมื่อกล่าวคำเท็จเพื่อประโยชน์ในการประกาศคุณวิเศษของมนุษย์ด้วยนัยยะเช่น “ผู้ใดอยู่ในวิหารของท่าน” (ปารา. ๒๒๐) หากผู้ฟังเข้าใจเรื่องนั้น เป็นถุลลัจจัย หากผู้ฟังไม่เข้าใจ เป็นทุกกฏ การกล่าวคำเท็จโดยลำพัง (โดยไม่มีเจตนาประกาศคุณวิเศษของมนุษย์เป็นต้น) ในสิกขาบทนี้ เป็นปาจิตตีย์ ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้กล่าวโดยพลันโดยไม่พิจารณา หรือผู้ตั้งใจจะพูดอย่างหนึ่ง (เช่น จีวร) แต่กลับพูดอีกอย่างหนึ่ง หรือแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๒ ประการ คือ ความตั้งใจที่จะหลอกลวง และการกระทำที่ทำให้บุคคลที่ตนต้องการจะบอกเรื่องนั้นรู้ ด้วยจิตที่ตั้งใจจะหลอกลวง สมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบเช่นเดียวกับสิกขาบทว่าด้วยอทินนาทาน.

Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายมุสาวาทสิกขาบท จบลงแล้ว.

2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายโอมาสวาทสิกขาบท

Dutiye omasavādeti ovijjhanavacane, jātināmagottakammasippaābādhaliṅgakilesaāpattiakkosesu bhūtena vā abhūtena vā yena kenaci pārājikaṃ āpannaṃ vā anāpannaṃ vā yaṃkiñci bhikkhuṃ yāya kāyaci vācāya vā hatthamuddāya vā anaññāpadesena akkosanavacane pācittiyanti attho.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า “โอมาสวาเท” หมายถึง การกล่าวคำดูหมิ่นเหยียดหยาม อธิบายว่า เป็นปาจิตตีย์เพราะกล่าวคำด่าว่า ไม่ว่าจะเป็นเรื่องจริงหรือไม่จริง ด้วยวัตถุแห่งการด่าว่าอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น ชาติ ชื่อ โคตร การงาน ศิลปะ อาพาธ รูปร่าง กิเลส หรืออาบัติ แก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งที่ต้องปาราชิกแล้วหรือไม่ต้องก็ตาม ด้วยวาจาอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือด้วยการชี้มือ โดยไม่กล่าวอ้างถึงผู้อื่น (คือกล่าวโดยตรง).

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha omasanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tehiyeva dasahi akkosavatthūhi ‘‘santi idhekacce caṇḍālā’’tiādinā (pāci. 26) nayena aññāpadesaṃ katvā akkosantassa, ‘‘corosi gaṇṭhibhedakosī’’tiādīhi pāḷimuttakapadehi akkosantassa, yathā tathā vā anupasampannaṃ akkosantassa ca dukkaṭaṃ. Idha bhikkhunīpi anupasampannasaṅkhyaṃ gacchati. Anakkositukāmassa kevalaṃ davakamyatāya vadato sabbattha dubbhāsitaṃ. Atthadhammaanusāsanipurekkhārānaṃ, ummattakādīnañca anāpatti. Yaṃ akkosati, tassa upasampannatā, anaññāpadesena jātiādīhi akkosanaṃ, ‘‘maṃ akkosatī’’ti jānanā, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, vedanā pana idha dukkhāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเรื่องการด่าว่า เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ. ภิกษุผู้ด่าว่าโดยอ้างถึงผู้อื่นด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านั้น เช่น "ในโลกนี้มีคนจัณฑาลบางพวก" เป็นต้น หรือผู้ด่าว่าด้วยคำที่นอกพระบาลี เช่น "เจ้าเป็นโจร เจ้าเป็นคนตัดช่องย่องเบา" เป็นต้น หรือผู้ด่าว่าอนุปสัมบันด้วยคำใดๆ ก็ตาม ต้องอาบัติทุกกฏ. ในสิกขาบทนี้ แม้ภิกษุณีก็จัดเป็นอนุปสัมบัน. สำหรับผู้ไม่ประสงค์จะด่าว่า แต่พูดไปเพราะความประสงค์จะเยาะเย้ยเท่านั้น ต้องอาบัติทุพภาสิตในทุกกรณี. สำหรับผู้ที่มุ่งประโยชน์ มุ่งธรรม มุ่งอนุสาสนี และสำหรับผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ ๔ ประการในสิกขาบทนี้คือ บุคคลที่ถูกด่าเป็นอุปสัมบัน, การด่าว่าโดยตรงด้วยชาติเป็นต้น (ไม่ใช่อ้างถึงผู้อื่น), การรู้ว่า "เขากำลังด่าเรา", และการไม่มีความมุ่งประโยชน์เป็นต้น. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน. แต่ในสิกขาบทนี้ เวทนาเป็นทุกข์.

Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโอมสวาทสิกขาบทจบแล้ว.

3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาเปสุญญสิกขาบท

Tatiye bhikkhupesuññeti bhikkhussa pesuññe, jātiādīhi akkosavatthūhi bhikkhū akkosantassa bhikkhuno sutvā vacanaṃ bhikkhuno piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā yo akkuddho, tassa bhikkhussa kāyena vā vācāya vā upasaṃhaṭe tasmiṃ pesuññakaraṇavacane pācittiyanti attho.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า "ภิกษุเปสุญญะ" หมายถึง เมื่อมีคำส่อเสียดที่นำไปสู่ภิกษุ, ภิกษุผู้ได้ยินคำด่าว่าของภิกษุที่ด่าภิกษุอื่นด้วยอักโกสวัตถุมีชาติเป็นต้น, ภิกษุนั้นนำคำส่อเสียดนั้นไปบอกแก่ภิกษุผู้ถูกด่า ไม่ว่าจะด้วยกายหรือวาจา ด้วยความประสงค์จะให้รัก หรือด้วยความประสงค์จะให้แตกกัน, ต้องอาบัติปาจิตตีย์ นี้คืออรรถะ.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha pesuññaupasaṃharaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, vuttanayeneva aññāpadesena akkosantassa vacanūpasaṃhāre vā pāḷimuttakaakkosūpasaṃhāre vā anupasampannassa ca upasaṃhāre dukkaṭaṃ. Idhāpi bhikkhunī anupasampannaṭṭhāne ṭhitā. Na piyakamyatāya, na bhedādhippāyena kevalaṃ pāpagarahitāya vadantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Jātiādīhi anaññāpadesena akkosantassa bhikkhuno sutvā vacanaṃ bhikkhussa upasaṃharaṇaṃ, piyakamyatābhedādhippāyesu aññataratā, tassa vijānanāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเรื่องการนำคำส่อเสียดไปบอก เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ. การนำคำพูดของภิกษุผู้ด่าว่าโดยอ้างถึงผู้อื่นตามนัยที่กล่าวมาแล้ว หรือการนำคำด่าว่าที่นอกพระบาลีไปบอก หรือการนำไปบอกแก่อนุปสัมบัน ต้องอาบัติทุกกฏ. ในสิกขาบทนี้ แม้ภิกษุณีก็จัดอยู่ในฐานะอนุปสัมบัน. สำหรับผู้ที่พูดไปโดยไม่ประสงค์จะให้รัก ไม่ประสงค์จะให้แตกกัน แต่เพียงประสงค์จะตำหนิคนชั่วเท่านั้น และสำหรับผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ การนำคำพูดของภิกษุผู้ด่าว่าโดยตรงด้วยชาติเป็นต้นไปบอกแก่ภิกษุ, ความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความประสงค์จะให้รักหรือความประสงค์จะให้แตกกัน, และการที่ภิกษุผู้ถูกนำไปบอกนั้นรู้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน.

Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเปสุญญสิกขาบทจบแล้ว.

4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาปทโสธัมมสิกขาบท

Catutthe padaso dhammaṃ vāceyyāti saṅgītittayaṃ anāruḷhampi rājovādatikkhindriyacatuparivattananandopanandakulumpasuttamaggakathādidhammañca saṅgītittayamāruḷhaṃ tipiṭakadhammañca padaṃ padaṃ vāceyya, padānupadaanvakkharaanubyañjanesu ekekaṃ koṭṭhāsanti attho. Pācittiyanti etesu padādīsu bhikkhuñca bhikkhuniñca ṭhapetvā yaṃkañci koṭṭhāsaṃ avasesapuggalehi saddhiṃ ekato bhaṇantassa padādigaṇanāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "พึงแสดงธรรมเป็นบทๆ" หมายถึง พึงแสดงธรรมที่เป็นพระไตรปิฎกที่สังคายนา ๓ ครั้งได้รวบรวมไว้แล้ว หรือธรรมที่ยังไม่ได้รวบรวมไว้ เช่น ราชโอวาทสูตร, ติกขินทริยสูตร, จตุปริวัตตสูตร, นันโทปนันทสูตร, กุลุมปสูตร, มรรคกถา เป็นต้น, พึงแสดงแต่ละส่วนในบรรดาบท, อนุบท, อนวัคขระ, อนุพยัญชนะ. นี้คืออรรถะ. คำว่า "ปาจิตตีย์" หมายถึง ภิกษุผู้แสดงส่วนใดส่วนหนึ่งในบรรดาบทเป็นต้นเหล่านี้ ร่วมกับบุคคลที่เหลือ (เว้นภิกษุและภิกษุณี) ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนบทเป็นต้น.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha padaso dhammavācanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ. Upasampanne anupasampannasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Anupasampannena saddhiṃ ekato uddesaggahaṇe, sajjhāyakaraṇe, tassa santike uddesaggahaṇe, yebhuyyena paguṇaganthaṃ bhaṇantassa, osārentassa ca khalitaṭṭhāne ‘‘evaṃ bhaṇāhī’’ti vacane ca ekato bhaṇantassāpi, ummattakādīnañca anāpatti. Anupasampannatā, vuttalakkhaṇaṃ dhammaṃ padaso vācanatā, ekato osāpanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni. Padasodhammasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเรื่องการแสดงธรรมเป็นบทๆ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้แสดงธรรมเป็นบทๆ แก่อุปสัมบัน โดยสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน หรือมีความสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ. การเรียนพระบาลีและอรรถกถาพร้อมกับอนุปสัมบัน, การสาธยายร่วมกัน, การเรียนจากอนุปสัมบันนั้น, การที่อนุปสัมบันนั้นสาธยายคัมภีร์ที่ชำนาญเป็นส่วนใหญ่, การที่อนุปสัมบันนั้นแสดงพระบาลีในท่ามกลางบริษัท, การกล่าวว่า "จงกล่าวอย่างนี้" ในที่ที่ผิดพลาด, การบอกให้, หรือการสาธยายพร้อมกัน, และสำหรับผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นอนุปสัมบัน, การแสดงธรรมที่มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้ว (คือธรรมที่เป็นพระไตรปิฎกที่สังคายนา ๓ ครั้งได้รวบรวมไว้แล้ว หรือธรรมที่ยังไม่ได้รวบรวมไว้ เช่น ราชโอวาทเป็นต้น) เป็นบทๆ, และการแสดงให้จบพร้อมกัน. สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานมาจากปทโสธัมมะ, เป็นกิริยา, ไม่พ้นจากอาบัติแม้ไม่มีสัญญาว่าล่วงละเมิด, ไม่มีเจตนา, เป็นอาบัติที่เกิดจากการบัญญัติ, เป็นวจีกรรม, มีจิต ๓ อย่าง, มีเวทนา ๓ อย่าง.

Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปทโสธัมมสิกขาบทจบแล้ว.

5. Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาปฐมสหเสยยสิกขาบท

Pañcame anupasampannenāti bhikkhuṃ ṭhapetvā antamaso pārājikavatthubhūtena tiracchānagatenāpi. Uttaridirattatirattanti dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā rattīnaṃ upari. Sahaseyyanti sabbacchannaparicchanne yebhuyyena channaparicchanne vā senāsane pubbāpariyena vā ekakkhaṇena vā ekato nipajjanaṃ. Kappeyyāti vidaheyya sampādeyya. Tattha chadanaṃ anāhacca diyaḍḍhahatthubbedhena pākārādinā paricchinnampi sabbaparicchannamicceva veditabbaṃ, tasmā iminā lakkhaṇena samannāgato sacepi sattabhūmiko pāsādo ekūpacāro hoti, satagabbhaṃ vā catusālaṃ, yo tattha vā aññattha vā tādise tena vā aññena vā anupasampannena saha tisso rattiyo sayitvā catutthadivase atthaṅgate sūriye anupasampanne nipanne gabbhadvāraṃ pidhāya vā apidhāya vā nipajjati, paṭhamanipanno vā tasmiṃ nipajjante na vuṭṭhāti, tassa ubhinnaṃ uṭṭhahitvā nipajjanappayogagaṇanāya anupasampannagaṇanāya ca pācittiyaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 51) sabbappakārato vutto.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า "กับอนุปสัมบัน" หมายถึง เว้นภิกษุแล้ว แม้กับสัตว์เดรัจฉานผู้เป็นวัตถุแห่งปาราชิก. คำว่า "เกินสองคืนสามคืน" หมายถึง เกินกว่าสองหรือสามคืน. คำว่า "นอนร่วม" หมายถึง การนอนร่วมกันในเสนาสนะที่มุงและกั้นโดยรอบทั้งหมด หรือมุงและกั้นโดยส่วนใหญ่ ไม่ว่าจะก่อนหลังหรือพร้อมกัน. คำว่า "พึงทำ" หมายถึง พึงกระทำ พึงทำให้สำเร็จ. ในคำว่า "ที่มุงและกั้นโดยรอบทั้งหมด" นั้น แม้เสนาสนะที่กั้นด้วยกำแพงเป็นต้นสูงหนึ่งศอกครึ่ง โดยไม่ติดกับหลังคา ก็พึงทราบว่าเป็น "กั้นโดยรอบทั้งหมด" นั่นเอง. เพราะฉะนั้น วิหารที่มีลักษณะเช่นนี้ แม้เป็นปราสาท ๗ ชั้น ก็มีอุปจารเดียวกัน, หรือศาลา ๔ ทิศที่มี ๑๐๐ ห้อง ก็มีอุปจารเดียวกัน. ภิกษุใดนอนร่วมกับอนุปสัมบันนั้น หรืออนุปสัมบันอื่น ในวิหารนั้น หรือวิหารอื่นที่มีลักษณะเช่นนั้น เป็นเวลา ๓ คืน, ในวันที่ ๔ เมื่อพระอาทิตย์อัสดงคตแล้ว อนุปสัมบันนอนลงแล้ว ภิกษุนั้นปิดประตูห้องหรือไม่ปิดก็ตาม แล้วนอนลง, หรือภิกษุนั้นนอนลงก่อนแล้ว เมื่ออนุปสัมบันนั้นนอนลง ภิกษุนั้นไม่ลุกขึ้น, ภิกษุนั้นต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนความพยายามในการนอนของทั้งสอง และตามจำนวนอนุปสัมบัน. นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนรายละเอียดกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาโดยประการทั้งปวง.

Āḷaviyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha anupasampannena sahaseyyavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘uttaridirattatiratta’’nti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, upasampanne anupasampannasaññino vematikassa vā upaddhacchannaparicchannādīsu ca dukkaṭaṃ. Ūnakadirattatirattaṃ vasantassa, tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasantassa, sabbacchannasabbāparicchannādīsu vasantassa, itarasmiṃ nisinne nipajjantassa, nipanne vā nisīdantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha anupasampannena saha nipajjanaṃ, catutthadivase sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองอาฬวี ปรารภภิกษุจำนวนมากในเรื่องการนอนร่วมกับอนุปสัมบัน. คำว่า "เกินสองคืนสามคืน" เป็นอนุบัญญัติในที่นี้, เป็นบัญญัติทั่วไป, ไม่ต้องอาณัติ, เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้สำคัญอุปสัมบันว่าเป็นอนุปสัมบัน หรือมีความสงสัย แล้วนอนในเสนาสนะที่มุงและกั้นเพียงครึ่งเดียวเป็นต้น ต้องอาบัติทุกกฏ. สำหรับผู้ที่อยู่ไม่ถึงสองหรือสามคืน, สำหรับผู้ที่ออกไปก่อนอรุณขึ้นในคืนที่สามแล้วกลับมาอยู่ใหม่, สำหรับผู้ที่อยู่ในเสนาสนะที่มุงโดยรอบแต่ไม่ได้กั้นโดยรอบเป็นต้น, สำหรับผู้ที่นอนลงในขณะที่อีกฝ่ายนั่งอยู่, หรือสำหรับผู้ที่นั่งลงในขณะที่อีกฝ่ายนอนอยู่, และสำหรับผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ ๓ ประการในที่นี้คือ เสนาสนะที่เป็นวัตถุแห่งปาจิตตีย์, การนอนร่วมกับอนุปสัมบันในเสนาสนะนั้น, และการที่พระอาทิตย์อัสดงคตในวันที่ ๔. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทขนแกะ.

Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมสหเสยยสิกขาบทจบแล้ว.

6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาทุติยสหเสยยสิกขาบท

Chaṭṭhe mātugāmenāti antamaso tadahujātāyapi manussitthiyā. Dissamānarūpā pana yakkhipetiyo paṇḍako methunavatthubhūtā ca tiracchānitthiyo idha dukkaṭavatthukā honti.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "กับมาตุคาม" หมายถึง แม้กับหญิงมนุษย์ที่เกิดในวันนั้น. ส่วนยักษิณีและเปรตหญิงที่มีรูปปรากฏ, บัณเฑาะก์, และสัตว์เดรัจฉานเพศเมียที่เป็นวัตถุแห่งเมถุน, ในสิกขาบทนี้เป็นวัตถุแห่งอาบัติทุกกฏ.

Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ anuruddhattheraṃ ārabbha mātugāmena sahaseyyavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ anantarasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ aññatra rattiparicchedā, tatra hi catutthadivase āpatti, idha pana paṭhamadivasepīti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเถระอนุรุทธะในเรื่องการนอนร่วมกับมาตุคาม. ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อน เว้นแต่กำหนดเวลาแห่งราตรี, เพราะในสิกขาบทก่อนอาบัติเกิดในวันที่ ๔, แต่ในสิกขาบทนี้เกิดในวันแรก.

Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยสหเสยยสิกขาบทจบแล้ว.

7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาธัมมเทสนสิกขาบท

Sattame uttarichappañcavācāhītiettha eko gāthāpādo ekā vācāti evaṃ sabbattha vācāpamāṇaṃ veditabbaṃ. Dhammaṃ deseyyāti padasodhammasikkhāpade vuttalakkhaṇaṃ dhammaṃ vā aṭṭhakathādhammaṃ vā bhāseyya. Aññatra viññunā purisaviggahenāti vinā viññunā purisena. Manussaviggahaṃ gahetvā ṭhitena pana yakkhena vā petena vā tiracchānena vā saddhiṃ ṭhitāyapi dhammaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Pācittiyanti dutiyāniyate vuttalakkhaṇena manussena vinā viññumanussitthiyā channaṃ vācānaṃ upari padādivasena dhammaṃ desentassa padādigaṇanāya, bahūnaṃ desayato mātugāmagaṇanāya ca pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า "อุตตริฉัปปัญจวาจาหิ" นี้ พึงทราบประมาณแห่งคำพูดอย่างนี้ว่า คาถาบทหนึ่งเป็นคำพูดหนึ่ง ในพระบาลีและอรรถกถาทั้งปวง. คำว่า "พึงแสดงธรรม" คือ พึงแสดงพระธรรมที่เป็นพระบาลีหรือพระธรรมที่เป็นอรรถกถา ซึ่งมีลักษณะที่กล่าวไว้ในปทโสธัมมสิกขาบท. คำว่า "เว้นบุรุษผู้รู้ผู้มีกายเป็นมนุษย์" คือ เว้นบุรุษผู้รู้. อนึ่ง ไม่ควรแสดงธรรมแก่หญิงที่อยู่ร่วมกับยักษ์ หรือเปรต หรือสัตว์เดรัจฉานที่แปลงกายเป็นมนุษย์. คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ ภิกษุผู้แสดงธรรมแก่หญิงผู้รู้เกินกว่า ๖ คำ โดยนัยแห่งบทเป็นต้น โดยปราศจากบุรุษผู้มีลักษณะที่กล่าวไว้ในอนิยตสิกขาบทที่ ๒ เป็นปาจิตตีย์ด้วยการนับบทเป็นต้น และเป็นปาจิตตีย์ด้วยการนับจำนวนหญิงเมื่อแสดงแก่หญิงหลายคน.

Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha mātugāmassa dhammadesanāvatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra viññunā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, amātugāme mātugāmasaññino vematikassa vā yakkhipetipaṇḍakamanussaviggahatiracchānitthīnaṃ desentassa ca dukkaṭaṃ. Chahi vācāhi, tato vā oraṃ desentassa, vuttalakkhaṇe vā purise sati, sayaṃ vā uṭṭhāya, puna nisīditvā mātugāmassa vā uṭṭhahitvā puna nisinnassa, aññassa vā mātugāmassa desayato, ‘‘dīghanikāyo nāma bhante kimatthiyo’’ti evaṃ pana puṭṭhe sabbampi dīghanikāyaṃ desentassa, aññassatthāya vuccamānaṃ mātugāme suṇante, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇassa dhammassa channaṃ vācānaṃ upari desanā, vuttalakkhaṇo mātugāmo, iriyāpathaparivattābhāvo, kappiyakārakassābhāvo, apañhāvissajjanāti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisāneva, kevalaṃ idha kiriyākiriyaṃ hotīti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระอุทยีเถระ ในเรื่องการแสดงธรรมแก่หญิง. คำว่า "เว้นบุรุษผู้รู้" นี้ เป็นอนุปบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้แสดงธรรมแก่ผู้ไม่เป็นหญิง แต่สำคัญว่าเป็นหญิง หรือสงสัย, และผู้แสดงธรรมแก่ยักษิณี เปรตินี บัณเฑาะก์ สัตว์เดรัจฉานเพศเมียที่มีกายเป็นมนุษย์ เป็นทุกกฏ. ภิกษุผู้แสดงธรรมด้วยคำ ๖ คำ หรือน้อยกว่านั้น, หรือเมื่อมีบุรุษผู้มีลักษณะที่กล่าวไว้, หรือภิกษุผู้ลุกขึ้นแล้วนั่งลงอีก, หรือผู้แสดงธรรมแก่หญิงที่ลุกขึ้นแล้วนั่งลงอีก, หรือผู้แสดงธรรมแก่หญิงอื่น, หรือผู้แสดงพระทีฆนิกายทั้งหมดเมื่อถูกถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระทีฆนิกายชื่ออะไร มีอรรถว่าอย่างไร", หรือผู้แสดงธรรมที่กล่าวเพื่อประโยชน์แก่บุรุษอื่น แต่หญิงได้ยิน, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๕ ประการ คือ การแสดงธรรมเกิน ๖ คำ ของธรรมที่มีลักษณะที่กล่าวไว้, หญิงผู้มีลักษณะที่กล่าวไว้, การไม่มีการเปลี่ยนอิริยาบถ, การไม่มีบุรุษผู้ทำกัปปิยะ (บุรุษผู้รู้), การไม่ใช่การวิสัชนาปัญหา. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนปทโสธัมมสิกขาบทนั่นเอง เพียงแต่ในสิกขาบทนี้มีการกระทำและไม่กระทำเท่านั้น.

Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการแสดงธรรมจบแล้ว.

8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกอุตตริมนุสสธรรม.

Aṭṭhame uttarimanussadhammanti catutthapārājike vuttalakkhaṇaṃ uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhammaṃ. Bhūtasmiṃ pācittiyanti attani jhānādidhamme sati taṃ bhikkhuñca bhikkhuniñca ṭhapetvā aññassa ārocayato pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า "อุตตริมนุสสธรรม" คือ ธรรมของอุตตริมนุษย์ คือ ของผู้ได้ฌานและของพระอริยะ ซึ่งมีลักษณะที่กล่าวไว้ในปาราชิกสิกขาบทที่ ๔. คำว่า "เป็นปาจิตตีย์เมื่อมีอยู่จริง" คือ เมื่อมีธรรมมีฌานเป็นต้นอยู่ในตน ภิกษุผู้บอกธรรมมีฌานเป็นต้นนั้นแก่ผู้อื่น (เว้นภิกษุและภิกษุณี) เป็นปาจิตตีย์.

Vesāliyaṃ vaggumudātīriye bhikkhū ārabbha tesaṃ bhūtārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, nippariyāyena attani vijjamānaṃ jhānādidhammaṃ ārocentassa sace yassa āroceti, so anantarameva ‘‘ayaṃ jhānalābhī’’ti vā ‘‘ariyo’’ti vā yena kenaci ākārena tamatthaṃ jānāti, pācittiyaṃ. No ce jānāti, dukkaṭaṃ. Pariyāyena ārocitaṃ pana jānātu vā, mā vā, dukkaṭameva. Tathārūpe kāraṇe sati upasampannassa ārocayato, ādikammikassa ca anāpatti. Yasmā pana ariyānaṃ ummattakādibhāvo natthi, jhānalābhino pana tasmiṃ sati jhānā parihāyanti, tasmā te idha na gahitā. Uttarimanussadhammassa bhūtatā, anupasampannassa ārocanaṃ, taṅkhaṇavijānanā, anaññāpadesoti imānettha cattāri aṅgāni. Bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, kusalābyākatacittehi dvicittaṃ, sukhamajjhattavedanāhi dvivedananti.

บัญญัติไว้ในเรื่องการบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีอยู่จริงของภิกษุเหล่านั้น โดยปรารภภิกษุทั้งหลายผู้มีปกติอยู่ริมฝั่งแม่น้ำวัคคุมุทาในเมืองเวสาลี เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ หากภิกษุผู้บอกฌานเป็นต้นอันมีอยู่จริงในตนโดยไม่เป็นปริยาย (โดยตรง) ถ้าบุคคลที่ภิกษุนั้นบอกรู้ความนั้นโดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในทันทีว่า "ผู้นี้เป็นผู้ได้ฌาน" หรือ "เป็นพระอริยะ" ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ถ้าไม่รู้ ต้องอาบัติทุกกฏ ส่วนการบอกโดยปริยายนั้น ไม่ว่าผู้ฟังจะรู้หรือไม่รู้ ก็ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น. อนาบัติแก่ภิกษุผู้บอกแก่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันเมื่อมีเหตุอันควรเช่นนั้น และแก่ภิกษุผู้เป็นอาทิกัมมิกะ. แต่เพราะพระอริยะทั้งหลายไม่มีภาวะเป็นบ้าเป็นต้น และผู้ได้ฌานทั้งหลายเมื่อมีภาวะเป็นบ้าเป็นต้น ย่อมเสื่อมจากฌาน เพราะฉะนั้น ท่านเหล่านั้นจึงไม่ถูกนับรวมในสิกขาบทนี้. ความมีอยู่จริงแห่งอุตตริมนุสสธรรม, การบอกแก่บุคคลที่มิใช่อุปสัมบัน, การรู้ในขณะนั้น, และการไม่ชี้บอกโดยอ้อม (ไม่เป็นปริยาย) เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. มีสมุฏฐานเกิดจากการบอกอุตตริมนุสสธรรม, เป็นกิริยา, ไม่มีการพ้นด้วยสัญญา, เป็นอจิตตกะ, เป็นปัณณัตติวัชชะ, เป็นกายกรรม วจีกรรม, เกิดด้วยจิต ๒ คือ กุศลจิตและอัพยากตจิต, มีเวทนา ๒ คือ สุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา.

Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกอุตตริมนุสสธรรมจบลงแล้ว.

9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติหยาบ

Navame bhikkhussāti pārājikaṃ anajjhāpannassa. Duṭṭhullanti kiñcāpi dvinnaṃ āpattikkhandhānametaṃ adhivacanaṃ, idha pana saṅghādisesameva adhippetaṃ. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho abhiṇhāpattikassa bhikkhuno āyatiṃ saṃvaratthāya āpattīnañca kulānañca pariyantaṃ katvā vā akatvā vā tikkhattuṃ apaloketvā katikaṃ karoti, taṃ ṭhapetvā, ayathākatikāya ‘‘ayaṃ asuciṃ mocetvā saṅghādisesaṃ āpanno’’tiādinā nayena vatthunā saddhiṃ āpattiṃ ghaṭetvā ārocentassa pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า "ภิกษุ" หมายถึงภิกษุผู้ยังไม่ถึงอาบัติปาราชิก. คำว่า "ทุฏฐุลละ" แม้จะเป็นชื่อเรียกอาบัติ ๒ กอง (คือปาราชิกและสังฆาทิเสส) แต่ในสิกขาบทนี้มุ่งหมายเอาเฉพาะอาบัติสังฆาทิเสสเท่านั้น. คำว่า "เว้นภิกษุสมมติ" หมายถึง เว้นกติกาที่สงฆ์ทำไว้เพื่อประโยชน์แก่การสำรวมในภายหน้าของภิกษุผู้ต้องอาบัติบ่อยๆ โดยกำหนดหรือไม่กำหนดขอบเขตของอาบัติและตระกูล แล้วบอกกล่าว ๓ ครั้ง. ภิกษุผู้บอกอาบัติโดยไม่เป็นไปตามกติกานั้น โดยเชื่อมโยงอาบัติเข้ากับเรื่องราวด้วยนัยมีอาทิว่า "ภิกษุนี้ทำอสุจิเคลื่อนแล้วต้องอาบัติสังฆาทิเสส" ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha duṭṭhullāpattiārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, aduṭṭhullāya duṭṭhullasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ, avasese cha āpattikkhandhe, anupasampannassa purimapañcasikkhāpadavītikkamasaṅkhātaṃ duṭṭhullaṃ vā itaraṃ aduṭṭhullaṃ vā ajjhācāraṃ ārocentassāpi dukkaṭameva. Vatthumattaṃ vā āpattimattaṃ vā ārocentassa, bhikkhusammutiparicchedaṃ anatikkamitvā ārocentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇassa bhikkhuno savatthuko saṅghādiseso, anupasampannassa ārocanaṃ, bhikkhusammutiyā abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, vedanā pana idha dukkhāyevāti.

บัญญัติไว้ในเรื่องการบอกอาบัติหยาบ โดยปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเมืองสาวัตถี เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในอาบัติที่ไม่หยาบ หากมีสัญญาว่าเป็นอาบัติหยาบ หรือมีความสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ. ในอาบัติกองอื่นอีก ๖ กองที่เหลือ, แม้บอกอาจาระที่หยาบซึ่งนับว่าเป็นการล่วงละเมิดสิกขาบท ๕ ข้อแรกของอนุปสัมบัน หรืออาจาระที่ไม่หยาบอย่างอื่น ก็ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น. อนาบัติแก่ภิกษุผู้บอกเพียงเรื่องราว หรือบอกเพียงอาบัติ, แก่ภิกษุผู้บอกโดยไม่ล่วงเลยขอบเขตของภิกษุสมมติ, และแก่ภิกษุผู้เป็นบ้าเป็นต้น. สังฆาทิเสสที่มีเรื่องราวของภิกษุผู้มีลักษณะดังกล่าว, การบอกแก่อนุปสัมบัน, และการไม่มีภิกษุสมมติ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน, แต่เวทนาในสิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนาเท่านั้น.

Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติหยาบจบลงแล้ว.

10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขุดดิน

Dasame pathavinti duvidhā pathavī jātapathavī ajātapathavīti. Tattha jātapathavī suddhamissapuñjavasena tividhā, tattha suddhapathavī nāma pakatiyā suddhapaṃsu vā suddhamattikā vā. Missapathavī nāma yattha paṃsuto vā mattikāto vā pāsāṇasakkharakathalamarumbavālukāsu aññatarassa tatiyabhāgo hoti. Puñjapathavī nāma ‘‘atirekacātumāsaṃ ovaṭṭho paṃsupuñjo vā mattikāpuñjo vā’’ti (pāci. 86) vuttaṃ, vuttalakkhaṇena pana missakapuñjopi piṭṭhipāsāṇe ṭhitasukhumarajampi ca deve phusāyante sakiṃ tintaṃ catumāsaccayena tintokāso puñjapathavisaṅkhameva gacchati. Tividhāpi cesā pathavī uddhanapattapacanādivasena vā yathā tathā vā adaḍḍhā ‘jātapathavī’ti vuccati, daḍḍhā pana vuttappamāṇato adhikatarapāsāṇādimissā vā ajātapathavī nāma hoti, ko pana vādo suddhapāsāṇādibhedāya. Tattha yā ‘jātapathavī’ti vuttā, ayaṃ akappiyapathavī. Yo bhikkhu taṃ evarūpaṃ pathaviṃ sayaṃ khaṇati, khaṇanabhedanavilekhanapacanādīhi vikopeti, tassa payogagaṇanāya pācittiyaṃ. Yo pana khaṇāpeti, vuttanayeneva vikopāpeti, tassa ‘‘imaṃ padesa’’nti vā ‘‘imaṃ pathavi’’nti vā evaṃ niyametvā ‘‘khaṇa, bhindā’’tiādinā nayena āṇāpentassa āṇattiyā dukkaṭaṃ, sakiṃ āṇatte divasampi khaṇante āṇāpakassa ekameva pācittiyaṃ, sace itaro punappunaṃ āṇāpeti, vācāya vācāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "ปฐวี" ในที่นี้ ดินมี ๒ ชนิด คือ ดินที่เกิดแล้ว (ชาตปฐวี) และดินที่ยังไม่เกิด (อชาตปฐวี). ในบรรดาดิน ๒ ชนิดนั้น ดินที่เกิดแล้วมี ๓ ชนิดโดยแบ่งเป็น ดินบริสุทธิ์ ดินผสม และดินกอง. ในบรรดา ๓ ชนิดนั้น ดินบริสุทธิ์ คือ ดินผงบริสุทธิ์ หรือดินเหนียวบริสุทธิ์โดยธรรมชาติ. ดินผสม คือ ดินที่มีส่วนผสมของหิน กรวด ก้อนกรวด ทราย หรืออย่างใดอย่างหนึ่งในจำนวนนั้นเป็นหนึ่งในสามส่วน. ดินกอง คือ ดินผงที่ถูกฝนรดมาเกิน ๔ เดือน หรือดินเหนียวที่ถูกฝนรดมาเกิน ๔ เดือน ดังที่กล่าวไว้ (ในปาจิตตีย์ ๘๖). อนึ่ง ดินกองผสมที่มีลักษณะดังกล่าว และแม้แต่ผงธุลีละเอียดที่อยู่บนแผ่นหิน เมื่อฝนตกถูกครั้งหนึ่งแล้ว ภายหลัง ๔ เดือน บริเวณที่ถูกฝนรดนั้นก็จัดเป็นดินกองเท่านั้น. ดินทั้ง ๓ ชนิดนี้ ไม่ว่าจะถูกทำให้ร้อนด้วยการตั้งเตาเผาภาชนะ หรือด้วยวิธีใดๆ ก็ตาม ที่ยังไม่ถูกเผา เรียกว่า 'ชาตปฐวี' (ดินที่เกิดแล้ว). ส่วนดินที่ถูกเผาแล้ว หรือดินที่มีส่วนผสมของหินเป็นต้นเกินกว่าประมาณที่กล่าวไว้ (คือเกินหนึ่งในสามส่วน) เรียกว่า 'อชาตปฐวี' (ดินที่ยังไม่เกิด). จะกล่าวอะไรถึงดินประเภทหินบริสุทธิ์เป็นต้นเล่า. ในบรรดาดินเหล่านั้น ดินที่เรียกว่า 'ชาตปฐวี' นี้เป็นดินที่ไม่ควร (อากัปปิยปฐวี). ภิกษุใดขุดดินชนิดนั้นด้วยตนเอง หรือทำให้เสียหายด้วยการขุด การทำลาย การขูด การเผาเป็นต้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนการกระทำ. ส่วนภิกษุใดสั่งให้ขุด หรือสั่งให้ทำลายด้วยนัยดังกล่าว ต้องอาบัติทุกกฏด้วยการสั่งนั้น. หากสั่งครั้งเดียว แม้ผู้ถูกสั่งจะขุดตลอดทั้งวัน ภิกษุผู้สั่งก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์เพียงครั้งเดียว. แต่ถ้าภิกษุผู้สั่งสั่งซ้ำๆ กัน ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนคำสั่ง.

Āḷaviyaṃ āḷavake bhikkhū ārabbha pathavikhaṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, pathaviyā vematikassa, apathaviyā pathavisaññino ceva vematikassa ca dukkaṭaṃ. Okāsaṃ aniyametvā ‘‘pokkharaṇiṃ khaṇa, āvāṭaṃ khaṇa, kandaṃ khaṇā’’tiādīni bhaṇantassa, ātapena sussitvā phalitakaddamaṃ vā gokaṇṭakaṃ vā heṭṭhā pathaviyā asambaddhaṃ bhijjitvā patitanaditaṭaṃ vā mahantampi naṅgalacchinnamattikāpiṇḍantievamādīni sabbañca ajātapathaviṃ vikopentassa, ‘‘imassa thambhassa āvāṭaṃ jāna, mattikaṃ dehi, mattikaṃ āhara, paṃsunā me attho, mattikaṃ kappiyaṃ karohī’’ti bhaṇantassa, asañcicca rukkhādipavaṭṭanena bhindantassa, asatiyā pādaṅguṭṭhakādīhi vilekhantassa, jātapathavibhāvaṃ vā, ‘‘khaṇāmi vā aha’’nti ajānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Jātapathavī, pathavisaññitā, khaṇanakhaṇāpanānaṃ aññataranti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

บัญญัติไว้ในเรื่องการขุดดิน โดยปรารภภิกษุชาวอาฬวีในเมืองอาฬวี เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นสาณัตติกะ. หากสงสัยในดิน (ว่าเป็นอากัปปิยปฐวี) หรือในดินที่ไม่ใช่อากัปปิยปฐวี แต่มีสัญญาว่าเป็นดิน (อากัปปิยปฐวี) และสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ. แก่ภิกษุผู้กล่าวคำมีอาทิว่า "จงขุดสระน้ำ, จงขุดหลุม, จงขุดหัวมัน" โดยไม่กำหนดสถานที่, แก่ภิกษุผู้ทำให้ดินโคลนที่แห้งแตกเพราะแดด หรือดินโคลนที่ถูกกีบเท้าโคเหยียบจนเป็นหนาม หรือตลิ่งแม่น้ำที่พังทลายลงมาโดยไม่ติดกับพื้นดินข้างล่าง หรือก้อนดินเหนียวขนาดใหญ่ที่ถูกไถตัดเป็นต้นเหล่านี้ทั้งหมด และดินที่ยังไม่เกิด (อชาตปฐวี) ทั้งหมดเสียหาย, แก่ภิกษุผู้กล่าวโดยปริยายว่า "จงรู้หลุมสำหรับเสานี้, จงให้ดินเหนียว, จงนำดินเหนียวมา, เราต้องการดินผง, จงทำดินเหนียวให้ควร (กัปปิยะ)" แก่ภิกษุผู้ทำลายโดยไม่ตั้งใจด้วยการกลิ้งท่อนไม้เป็นต้น, แก่ภิกษุผู้ขูดด้วยนิ้วหัวแม่เท้าเป็นต้นโดยไม่ตั้งใจ, แก่ภิกษุผู้ไม่รู้ว่า "เป็นดินที่เกิดแล้ว" หรือ "เราขุดเอง", และแก่ภิกษุผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ดินที่เกิดแล้ว, การมีสัญญาว่าเป็นดิน (ที่เกิดแล้ว), และการขุดหรือสั่งให้ขุดอย่างใดอย่างหนึ่ง เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน, แต่สิกขาบทนี้เป็นอาบัติที่เกิดจากการบัญญัติ, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓.

Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขุดดินจบลงแล้ว.

Musāvādavaggo paṭhamo.

หมวดมุสาวาทจบลงแล้ว.

2. Bhūtagāmavaggo

2. หมวดภูตคาม

1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภูตคาม

Bhūtagāmavaggassa paṭhame bhūtagāmapātabyatāyāti ettha bhavanti ahesuñcāti bhūtā, jāyanti vaḍḍhanti jātā vaḍḍhitā cāti attho. Gāmoti rāsi, bhūtānaṃ gāmo, bhūtā eva vā gāmoti bhūtagāmo, patiṭṭhitaharitatiṇarukkhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Pātabyassa bhāvo pātabyatā, chedanabhedanādīhi yathāruci paribhuñjitabbatāti attho, tassaṃ bhūtagāmapātabyatāya, nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ, bhūtagāmapātabyatāhetu bhūtagāmassa chedanādipaccayā pācittiyanti attho. Tasmā yo bhikkhu pathaviudakapākārādīsu yatthakatthaci jātaṃ asukkhaṃ antamaso atisukhumatiṇampi sāsapabījakasevālampi uddharaṇacchedanavijjhanādīhi vikopeti vā pathavikhaṇane vuttanayena vikopāpeti vā pācittiyaṃ āpajjati.

ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งภูตคามวรรค คำว่า "ภูตคามปาตัพพยตายะ" นี้ ที่ชื่อว่า "ภูตะ" เพราะกำลังเกิด กำลังเจริญ และเพราะเกิดแล้ว เจริญแล้ว. อรรถว่า กำลังเกิด กำลังเจริญ และอรรถว่า เกิดแล้ว เจริญแล้ว. คำว่า "คามะ" คือ หมู่. หมู่แห่งภูตะ หรือภูตะนั่นแหละคือหมู่ ชื่อว่าภูตคาม. ชื่อนี้เป็นคำเรียกหญ้า ต้นไม้เป็นต้นที่เขียวสดตั้งอยู่บนดิน. ภาวะแห่งสิ่งที่พึงใช้สอย ชื่อว่าปาตัพพยตา. อรรถว่า ความเป็นสิ่งที่พึงใช้สอยได้ตามความพอใจด้วยการตัด การทำลายเป็นต้น. เพราะความเป็นสิ่งที่พึงใช้สอยแห่งภูตคามนั้น. คำว่า "ภูตคามปาตัพพยตายะ" นี้ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ. อรรถว่า เป็นปาจิตตีย์เพราะเหตุแห่งความเป็นสิ่งที่พึงใช้สอยแห่งภูตคาม คือเพราะเหตุแห่งการตัดเป็นต้นซึ่งภูตคาม. เพราะฉะนั้น ภิกษุใดทำลายหญ้าที่ละเอียดอ่อนที่สุด หรือสาหร่ายขนาดเมล็ดผักกาดที่ยังไม่แห้ง ซึ่งเกิดในที่ใดที่หนึ่งบนดิน น้ำ กำแพงเป็นต้น ด้วยการถอน การตัด การแทงเป็นต้น หรือให้ผู้อื่นทำลายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปฐวีขณนสิกขาบท ภิกษุนั้นต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Āḷaviyaṃ āḷavake bhikkhū ārabbha rukkhachindanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, bhūtagāmato viyojitamūlabījakhandhabījaphalubījaaggabījabījabījānaṃ aññataraṃ bhājanagataṃ vā rāsikataṃ vā bhūmiyaṃ ropitampi nikkhantamūlamattaṃ vā nikkhantaaṅkuramattaṃ vā sacepissa vidatthimattā pattavaṭṭi niggacchati, anikkhante vā mūle nikkhante vā mūle yāva aṅkuro harito na hoti, tāva taṃ vikopentassa dukkaṭaṃ, tathā bhūtagāmabījagāme vematikassa, abhūtagāmabījagāme bhūtagāmabījagāmasaññino ceva vematikassa ca. Ubhayattha pana atathāsaññissa, ummattakādīnañca anāpatti, asañcicca asatiyā ajānitvā vā vikopentassa, ‘imaṃ rukkha’nti evaṃ aniyametvā ‘‘rukkhaṃ chinda, valliṃ chindā’’tiādīni bhaṇantassa, ‘‘imaṃ pupphaṃ vā phalaṃ vā jāna, imaṃ dehi, imaṃ āhara, iminā me attho, imaṃ kappiyaṃ karohī’’ti bhaṇantassa ca anāpatti. Evaṃ kappiyavacanena bhūtagāmato viyojitaṃ pana bījajātaṃ puna pi ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti kāretvāva paribhuñjitabbaṃ. Evañhissa bījagāmaparimocanampi kataṃ hoti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่เมืองอาฬวี ปรารภภิกษุชาวอาฬวี ในเรื่องการตัดต้นไม้. เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นสาณัตติกะ. เมล็ดพืชอย่างใดอย่างหนึ่งที่แยกออกจากภูตคามแล้ว เช่น รากพืช ลำต้นพืช ข้อพืช ยอดพืช เมล็ดพืช ที่อยู่ในภาชนะ หรือที่กองรวมกัน, แม้ปลูกลงในดินแล้ว แต่ยังไม่มีรากงอก หรือมีเพียงหน่ออ่อนงอก, แม้ว่ายอดใบของเมล็ดพืชนั้นจะงอกออกมาประมาณหนึ่งคืบแล้วก็ตาม, หรือรากยังไม่งอก หรือรากงอกแล้วแต่หน่อยังไม่เขียวสด ตราบใดที่ยังไม่เขียวสด ภิกษุผู้ทำลายเมล็ดพืชนั้น เป็นทุกกฏ. เช่นเดียวกัน ภิกษุผู้สงสัยในภูตคามและพีชคาม (แล้วทำลาย), และผู้สำคัญว่าวัตถุที่ไม่ใช่ภูตคามและพีชคามเป็นภูตคามและพีชคาม หรือสงสัย (แล้วทำลาย) ก็เป็นทุกกฏเช่นกัน. อนึ่ง ผู้ไม่สำคัญว่าเป็นภูตคามและพีชคามในทั้งสองอย่าง (แล้วทำลาย) และผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ผู้ทำลายโดยไม่เจตนา โดยไม่มีสติ หรือโดยไม่รู้ ก็ไม่มีอาบัติ. ผู้กล่าวคำว่า "จงตัดต้นไม้ จงตัดเถาวัลย์" เป็นต้น โดยไม่เจาะจงว่า "ต้นไม้นี้", และผู้กล่าวว่า "จงรู้จักดอกไม้นี้ หรือผลไม้นี้, จงให้สิ่งนี้, จงนำสิ่งนี้มา, เราต้องการสิ่งนี้, จงทำสิ่งนี้ให้เป็นกัปปิยะ" ก็ไม่มีอาบัติ. อนึ่ง เมล็ดพืชที่แยกออกจากภูตคามแล้ว พึงบริโภคได้ก็ต่อเมื่อให้ทำเป็นกัปปิยะด้วยคำที่เป็นกัปปิยะอย่างนี้อีกครั้ง. เพราะการทำเช่นนี้เป็นการปลดเปลื้องจากความเป็นพีชคามด้วย.

Kappiyaṃ karontena pana agginā vā nakhena vā satthena vā kattabbaṃ, agginā karontena ca yena kenaci agginā ekadese phusantena ‘kappiya’nti vatvāva kātabbaṃ. Satthena karontena yassa kassaci tikhiṇasatthassa antamaso sūcinakhacchedanādīnampi tuṇḍena vā dhārāya vā vedhaṃ vā chedaṃ vā dassentena tatheva kātabbaṃ. Nakhena karontena ṭhapetvā gomahiṃsādīnaṃ khure yena kenaci apūtinā manussānaṃ vā tiracchānānaṃ vā nakhena antamaso chinditvā āhaṭenāpi satthe vuttanayeneva kātabbaṃ. Tattha sacepi bījānaṃ pabbatamatto rāsi, rukkhasahassaṃ vā chinditvā ekābaddhaṃ, ucchūnaṃ vā mahābhāro bandhitvā ṭhapito hoti, ekasmiṃ bīje vā rukkhasākhāya vā ucchumhi vā kappiye kate sabbaṃ kataṃ hoti. Ucchuṃ ‘‘kappiyaṃ karissāmī’’ti tehi saddhiṃ baddhaṃ dārukaṃ vijjhati, vaṭṭatiyeva. Sace pana yāya valliyā bhāro baddho, taṃ vijjhati, na vaṭṭati. Maricapakkādīhi missetvā bhattaṃ āharanti, ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti vutte sacepi bhattasitthe vijjhati, vaṭṭatiyeva, tilataṇḍulesupi eseva nayo. Yāguyā pakkhittāni pana ekābaddhāni hutvā na santiṭṭhanti, tattha ekekaṃ vijjhitvāva kātabbaṃ. Kapiṭṭhaphalādīnaṃ anto miñjaṃ kaṭāhaṃ muñcitvā sañcarati, bhindāpetvā kappiyaṃ kāretabbaṃ. Ekābaddhā ce, kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭati. Yaṃ pana phalaṃ taruṇaṃ hoti abījaṃ yañca nibbattabījaṃ bījaṃ apanetvā paribhuñjitabbaṃ, tattha kappiyakaraṇakiccaṃ natthi. Bhūtagāmo, bhūtagāmasaññitā, vikopanaṃ vā vikopāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni pathavikhaṇanasadisānevāti.

อนึ่ง การทำกัปปิยะ พึงทำด้วยไฟ หรือด้วยเล็บ หรือด้วยศัสตรา. และเมื่อทำด้วยไฟ พึงแตะต้องด้วยไฟอย่างใดอย่างหนึ่งที่ส่วนใดส่วนหนึ่ง แล้วกล่าวว่า "กัปปิยํ" (จงเป็นกัปปิยะ) ดังนี้แล้วจึงทำ. เมื่อทำด้วยศัสตรา พึงแสดงรอยแทงหรือรอยตัดด้วยปลายหรือด้วยคมของศัสตราที่คมอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ที่สุดคือเข็มและมีดตัดเล็บเป็นต้น ก็พึงทำเช่นนั้นเหมือนกัน. เมื่อทำด้วยเล็บ พึงเว้นกีบเท้าของสัตว์มีโคและกระบือเป็นต้นเสีย พึงทำด้วยเล็บของมนุษย์หรือของสัตว์เดรัจฉานที่ไม่เน่าอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ด้วยเล็บที่ตัดมาแล้วก็นำมาทำได้ตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องศัสตรานั่นเอง. ในการทำกัปปิยะนั้น แม้เมล็ดพืชจะมีกองโตเท่าภูเขา หรือต้นไม้พันต้นที่ตัดแล้วมัดรวมเป็นอันเดียวกัน หรือภาระคืออ้อยกองใหญ่ที่มัดรวมกันไว้ เมื่อทำเมล็ดพืชเพียงเมล็ดเดียว หรือกิ่งไม้เพียงกิ่งเดียว หรืออ้อยเพียงลำเดียวให้เป็นกัปปิยะแล้ว ทั้งหมดก็เป็นอันทำกัปปิยะแล้ว. เมื่อคิดว่า "เราจะทำอ้อยให้เป็นกัปปิยะ" แล้วแทงท่อนไม้ที่มัดรวมอยู่กับอ้อยเหล่านั้น ก็ควรแท้. แต่ถ้าแทงเถาวัลย์ที่ใช้มัดอ้อยนั้น ไม่ควร. เมื่อเขานำข้าวมาผสมกับพริกสุกเป็นต้นมาถวาย ในการนำมานั้น เมื่อภิกษุกล่าวว่า "จงทำกัปปิยะ" แม้ถ้าเขาแทงเมล็ดข้าวสุก ก็ควรแท้ ในงาและข้าวสารทั้งหลายก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่เมล็ดงาที่ใส่ลงในยาคู ไม่ได้รวมติดกันเป็นอันเดียวกัน ในยาคูนั้น พึงแทงทีละเมล็ดแล้วจึงทำ. ส่วนในผลมะขวิดเป็นต้น ถ้าเยื่อภายในหลุดจากกะลาแล้วกลิ้งไปมาได้ พึงให้ผ่าแล้วจึงให้ทำกัปปิยะ. ถ้าเยื่อยังติดกันเป็นอันเดียวกับกะลา จะทำที่กะลาก็ควร. อนึ่ง ผลไม้ใดที่ยังอ่อน ไม่มีเมล็ด หรือผลไม้ใดที่มีเมล็ดเกิดขึ้นแล้วแต่พึงบริโภคได้โดยนำเมล็ดออก ในผลไม้นั้นไม่มีกิจที่ต้องทำกัปปิยะ. องค์ในสิกขาบทนี้มี ๓ คือ ภูตคาม ๑ ความสำคัญว่าเป็นภูตคาม ๑ การทำลายเองหรือการให้ผู้อื่นทำลาย ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐวีขณนสิกขาบทนั่นเอง.

Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภูตคามจบแล้ว.

2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอัญญวาทกะ.

Dutiye yamatthaṃ saṅghamajjhe vinayadharo pucchati, tato aññaṃ vadatīti aññavādako, aññenaññaṃ paṭicaraṇassetaṃ nāmaṃ. Vihesatīti vihesako, tuṇhībhāvassetaṃ nāmaṃ, tasmiṃ aññavādake vihesake. Pācittiyanti vatthudvaye pācittiyadvayaṃ vuttaṃ. Tasmā yo bhikkhu sāvasesaṃ āpattiṃ āpanno saṅghamajjhe anuyuñjiyamāno taṃ na kathetukāmo aññena vacanena aññaṃ chādento tathā tathā vikkhipati, yo ca tuṇhībhāvena viheseti, tesaṃ yaṃ bhagavatā aññavādakakammañceva vihesakakammañca anuññātaṃ, tasmiṃ saṅghena kate puna tathā karontānaṃ pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๒ พระวินัยธรถามเรื่องใดในท่ามกลางสงฆ์ ภิกษุกล่าวเรื่องอื่นจากเรื่องนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อัญญวาทกะ (ผู้กล่าวกลบเกลื่อน) คำว่า อัญญวาทกะ นี้ เป็นชื่อของการปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่ง. ภิกษุเบียดเบียน (ด้วยการนิ่ง) เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วิเหสกะ (ผู้เบียดเบียน) คำว่า วิเหสกะ นี้ เป็นชื่อของการนิ่งเฉย. ในอัญญวาทกะและวิเหสกะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสปาจิตตีย์ ๒ ตัว เพราะวัตถุ ๒ อย่าง. เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดต้องอาบัติที่มีส่วนเหลือ เมื่อถูกสอบสวนในท่ามกลางสงฆ์ ไม่ใคร่จะบอกอาบัตินั้น จึงปกปิดเรื่องอื่นด้วยคำพูดอื่น พูดเบี่ยงบ่ายไปอย่างนั้นๆ และภิกษุใดเบียดเบียนด้วยการนิ่งเฉย กรรมคืออัญญวาทกกรรมและวิเหสกกรรมใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตไว้เพื่อภิกษุเหล่านั้น เมื่อสงฆ์ทำกรรมนั้นแล้ว ภิกษุทั้งหลายผู้ยังทำอย่างนั้นอีก ย่อมเป็นปาจิตตีย์.

Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha aññenaññaṃ paṭicaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, anāropite pana aññavādake vā vihesake vā tathā karontassa dukkaṭameva. Āpattiṃ āpannabhāvaṃ vā ajānantassa ‘‘kiṃ tumhe bhaṇathā’’ti pucchato, gelaññena vā, ‘‘saṅghassa bhaṇḍanādīni vā bhavissanti, adhammena vā vaggena vā nakammārahassa vā kammaṃ karissantī’’ti iminā adhippāyena na kathentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammena āropitatā, āpattiyā vā vatthunā vā anuyuñjiyamānatā, chādetukāmatāya aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ vā tuṇhībhāvo vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana siyā kiriyaṃ, siyā akiriyaṃ, dukkhavedanañca hotīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วในเรื่องการปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่ง ปรารภพระฉันนเถระที่เมืองโกสัมพี เป็นสาธารณบัญญัติ ไม่เป็นอาณัตติกะ เมื่อเป็นธรรมกรรม เป็นติกปาจิตตีย์ เมื่อเป็นอธรรมกรรม เป็นติกทุกกฏ. แต่เมื่อยังไม่ได้ยกอัญญวาทกกรรมหรือวิเหสกกรรมขึ้น ภิกษุผู้ทำอย่างนั้น เป็นทุกกฏเท่านั้น. ภิกษุผู้ไม่รู้ว่าตนต้องอาบัติแล้วถามว่า "พวกท่านพูดอะไรกัน" ดังนี้ก็ดี เพราะความเจ็บไข้ก็ดี หรือไม่บอกด้วยตั้งใจว่า "การทะเลาะเป็นต้นของสงฆ์จักมี" หรือ "สงฆ์จักทำกรรมโดยไม่เป็นธรรม หรือโดยเป็นฝักฝ่าย หรือจักทำกรรมแก่ผู้ไม่ควรแก่กรรม" ดังนี้ก็ดี และภิกษุบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. องค์ในสิกขาบทนี้มี ๓ คือ ความเป็นผู้ถูกยกกรรมขึ้นด้วยธรรมกรรม ๑ ความเป็นผู้ถูกสอบสวนด้วยอาบัติหรือด้วยวัตถุ ๑ การปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่งหรือการนิ่งเฉยด้วยประสงค์จะปกปิด ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้พึงมีได้ทั้งที่เป็นกิริยาและอกิริยา และเป็นทุกขเวทนา.

Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัญญวาทกสิกขาบทจบแล้ว.

3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาอุชฌาปนกสิกขาบท.

Tatiye yena vacanena ujjhāpenti ‘‘chandāya itthannāmo idaṃ nāma karotī’’tiādīni vadantā upasampannaṃ saṅghena sammataṃ senāsanapaññāpakādibhedaṃ tassa ayasakāmā hutvā bhikkhūhi avajānāpenti, avaññāya olokāpenti, lāmakato vā cintāpenti, taṃ vacanaṃ ujjhāpanakaṃ. Yena ca tatheva vadantā khiyyanti, sabbattha tassa avaṇṇaṃ pakāsenti, taṃ khiyyanakaṃ, tasmiṃ ujjhāpanake khiyyanake. Pācittiyanti vatthudvaye pācittiyadvayaṃ vuttaṃ. Tasmā yo sammatassa bhikkhuno ayasakāmatāya upasampannassa vadanto ujjhāpeti vā khiyyati vā, tassa pācittiyaṃ hoti.

ในสิกขาบทที่ ๓ ภิกษุทั้งหลายกล่าวคำใดเพื่อให้อื่นดูหมิ่น คือกล่าวว่า "ภิกษุชื่อนี้ทำกรรมชื่อนี้เพราะความลำเอียง" เป็นต้น เป็นผู้ใคร่จะให้ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันที่สงฆ์สมมติแล้ว มีภิกษุผู้แต่งตั้งเสนาสนะเป็นต้น เสื่อมเสียชื่อเสียง ย่อมให้ภิกษุทั้งหลายดูหมิ่น ย่อมให้มองดูด้วยความดูแคลน หรือย่อมให้คิดโดยความเป็นคนเลว คำพูดนั้นชื่อว่า อุชฌาปนกะ. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายกล่าวอย่างนั้นนั่นแหละแล้วติเตียน ประกาศโทษของภิกษุนั้นในที่ทั้งปวง คำพูดนั้นชื่อว่า ขิยยนกะ. ในอุชฌาปนกะและขิยยนกะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสปาจิตตีย์ ๒ ตัว เพราะวัตถุ ๒ อย่าง. เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดใคร่จะให้ภิกษุผู้ที่สงฆ์สมมติแล้วเสื่อมเสียชื่อเสียง เมื่อพูดแก่อุปสัมบัน ย่อมให้ดูหมิ่นก็ดี ย่อมติเตียนก็ดี ภิกษุนั้นย่อมเป็นปาจิตตีย์.

Rājagahe mettiyabhūmajake bhikkhū ārabbha ujjhāpanakhiyyanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, yaṃ tassa upasampannassa sammutikammaṃ kataṃ, tasmiṃ dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, anupasampannassa pana santike tathā bhaṇantassa, asammatassa ca avaṇṇaṃ yassa kassaci santike bhaṇantassa, anupasampannassa pana sammatassa vā asammatassa vā avaṇṇaṃ yassa kassacideva santike bhaṇantassa ca dukkaṭameva. Pakatiyāva chandādivasena karontaṃ ujjhāpentassa vā khiyyantassa vā, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammena sammatatā, upasampannatā, agatigamanābhāvo, tassa avaṇṇakāmatā, yassa santike vadati, tassa upasampannatā, ujjhāpanaṃ vā khiyyanaṃ vāti imānettha cha aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedanamevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเรื่องการให้ดูหมิ่นและการติเตียน ปรารภภิกษุพวกเมตติยะและภุมมชกะในกรุงราชคฤห์ เป็นสิกขาบทที่บัญญัติทั่วไป ไม่เป็นอาณัติ สมมติกรรมใดที่ทำแล้วแก่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันนั้น เมื่อสมมติกรรมนั้นเป็นธรรมกรรม เป็นติกปาจิตตีย์ เมื่อเป็นอธรรมกรรม เป็นติกทุกกฏ ส่วนภิกษุผู้กล่าวอย่างนั้นในสำนักของอนุปสัมบัน และภิกษุผู้กล่าวโทษของภิกษุผู้ไม่ได้รับสมมติในสำนักของใครๆ ก็ตาม เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุผู้กล่าวโทษของภิกษุผู้ได้รับสมมติก็ดี ไม่ได้รับสมมติก็ดี หรือของอนุปสัมบัน ในสำนักของใครๆ นั่นแหละ เป็นทุกกฏเท่านั้น สำหรับภิกษุผู้ให้ดูหมิ่นหรือติเตียนภิกษุผู้ทำอยู่ตามปกติด้วยอำนาจแห่งฉันทะเป็นต้น และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ องค์ ๖ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้ได้รับสมมติด้วยธรรมกรรม, ความเป็นอุปสัมบัน, ความไม่ลำเอียง (ไม่ถึงอคติ), ความใคร่จะกล่าวโทษภิกษุผู้ไม่ลำเอียงนั้น, ความเป็นอุปสัมบันของบุคคลที่ตนกล่าวในสำนักของเขา, การให้ดูหมิ่นหรือการติเตียน สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท อนึ่ง สิกขาบทนี้มีทุกขเวทนาเท่านั้น

Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุชฌาปนกสิกขาบทจบแล้ว

4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาปฐมเสนาสนสิกขาบท

Catutthe saṅghikanti saṅghassa santakaṃ. Mañcādīsu yokoci mañcasaṅkhepena kato sabbopi mañcoyeva, pīṭhepi eseva nayo. Yena kenaci pana coḷena vā kappiyacammena vā chaviṃ katvā ṭhapetvā manussalomaṃ tālīsapattañca yehi kehici lomapaṇṇatiṇavākacoḷehi pūretvā katasenāsanaṃ bhisīti vuccati. Tattha nisīditumpi nipajjitumpi vaṭṭati, pamāṇaparicchedopi cettha natthi. Kocchaṃ pana vākausīramuñjapabbajādīnaṃ aññataramayaṃ anto saṃvellitvā baddhaṃ heṭṭhā ca upari ca vitthataṃ paṇavasaṇṭhānaṃ majjhe sīhacammādiparikkhittaṃ hoti, akappiyacammaṃ nāmettha natthi. Senāsanañhi sovaṇṇamayampi vaṭṭati. Ajjhokāseti ettha ye avassikasaṅketā vassānamāsāti evaṃ asaññitā aṭṭha māsā, te ṭhapetvā itaresu catūsu māsesu sacepi devo na vassati. Tathāpi pakatiajjhokāse ca ovassakamaṇḍape ca santharituṃ na vaṭṭati. Yattha pana hemante vassati, tattha aparepi cattāro māse na vaṭṭati. Gimhe pana sabbattha vigatavalāhakaṃ visuddhaṃ nabhaṃ hoti, tasmā tadā kenacideva karaṇīyena gacchati, vaṭṭati. Kākādīnaṃ nibaddhavāsarukkhamūle pana kadācipi na vaṭṭati. Iti yattha ca yadā ca santharituṃ na vaṭṭati, taṃ sabbamidha ajjhokāsasaṅkhameva gatanti veditabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า สังฆิกะ คือของสงฆ์ ในบรรดาเตียงเป็นต้น เตียงชนิดใดชนิดหนึ่งที่ทำโดยนับเข้าในประเภทเตียง ทั้งหมดนั้นเป็นเตียงนั่นเอง แม้ในตั่งก็มีนัยนี้ ส่วนเสนาสนะที่ทำโดยการยัดไส้ด้วยขน ใบไม้ หญ้า เปลือกไม้ หรือผ้าชิ้นใดชิ้นหนึ่ง (เว้นขนมนุษย์และใบตาลิสปัตตะ) โดยทำเปลือกนอกด้วยผ้าหรือหนังที่ควรอย่างใดอย่างหนึ่ง เรียกว่า ภิสี (เบาะ) ในภิสีนั้น จะนั่งหรือนอนก็ควร และไม่มีการกำหนดประมาณในภิสีนี้ ส่วนโคจฉะ (ม้านั่งสาน) นั้น ทำด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งมีเปลือกไม้ หญ้าแฝก หญ้ามุญชะ หรือหญ้ากระต่ายปลัดเป็นต้น ม้วนเข้าข้างในแล้วผูกไว้ แผ่กว้างทั้งข้างล่างและข้างบน มีรูปทรงเหมือนกลองเล็ก ตรงกลางหุ้มด้วยหนังราชสีห์เป็นต้น ในโคจฉะนี้ไม่มีคำว่าหนังที่ไม่ควร จริงอยู่ เสนาสนะแม้ที่ทำด้วยทองก็ควร คำว่า ในที่แจ้ง ในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่า เว้นเดือน ๘ เดือนที่กำหนดว่าไม่มีฝน ซึ่งไม่ได้หมายเอาเดือนฤดูฝนอย่างนี้ ในเดือน ๔ เดือนที่เหลือ ถึงแม้ฝนจะไม่ตกก็ตาม ถึงอย่างนั้นก็ไม่ควรปูลาดในที่แจ้งตามปกติและในมณฑปที่ฝนรั่ว ส่วนในชนบทใดที่ฝนตกในฤดูหนาว ในชนบทนั้นก็ไม่ควรปูลาดตลอด ๔ เดือนในฤดูหนาวนั้นด้วย ส่วนในฤดูร้อน ท้องฟ้าในชนบททั้งปวงปราศจากเมฆ สะอาด เพราะเหตุนั้น ในกาลนั้น ภิกษุไปโดยมีกิจธุระอย่างใดอย่างหนึ่ง (โดยไม่เก็บ) ย่อมควร แต่ที่โคนต้นไม้ที่พวกกาเป็นต้นอาศัยอยู่เป็นประจำ ไม่ควรในกาลไหนๆ เลย รวมความว่า สถานที่และกาลเวลาใดที่ไม่ควรปูลาด ทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าในคำว่า ที่แจ้ง ในสิกขาบทนี้เท่านั้น

Santharitvāti tathārūpe ṭhāne attano vā parassa vā atthāya santharitvā. Aññassatthāya santhatampi hi yāva so tattha na nisīdati, ‘gaccha tva’nti vā na bhaṇati, tāva santhārakasseva bhāro. Santharāpetvāti anupasampannena santharāpetvā. Etadeva hi tassa palibodho hoti, upasampannena santhataṃ santhārakasseva bhāro, tañca kho yāva āṇāpako tattha na nisīdati, ‘gaccha tva’nti vā na bhaṇati. Yasmiñhi attanā santharāpite vā pakatisanthate vā upasampanno nisīdati, sabbaṃ taṃ nisinnasseva bhāro, tasmā santharāpitantveva saṅkhaṃ gacchati. Taṃ pakkamanto neva uddhareyya, na uddharāpeyyāti attanā vā uddharitvā patirūpe ṭhāne na ṭhapeyya, parena vā tathā na kārāpeyya. Anāpucchaṃ vā gaccheyyāti yo bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā lajjī hoti, attano palibodhaṃ viya maññati, tathārūpaṃ anāpucchitvā taṃ senāsanaṃ tassa aniyyātetvā nirapekkho gacchati, thāmamajjhimassa purisassa leḍḍupātaṃ atikkameyya, tassa ekena pādena leḍḍupātātikkame dukkaṭaṃ, dutiyapādātikkame pācittiyaṃ. Bhojanasālāya ṭhito pana ‘‘asukasmiṃ nāma divāvihāraṭṭhāne paññapetvā gacchāhī’’ti pesetvā tato nikkhamitvā aññattha gacchanto pāduddhārena kāretabbo.

คำว่า ปูลาดแล้ว คือปูลาดแล้วในที่เช่นนั้น เพื่อประโยชน์แก่ตนหรือเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น จริงอยู่ แม้เครื่องปูลาดที่ปูลาดเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ตราบเท่าที่ภิกษุผู้สั่งนั้นยังไม่นั่งในที่นั้น หรือยังไม่บอกว่า 'ท่านจงไป' ตราบนั้นยังเป็นภาระของภิกษุผู้ปูลาดเท่านั้น คำว่า ให้ปูลาดแล้ว คือให้พวกอนุปสัมบันปูลาดให้ จริงอยู่ เครื่องปูลาดที่ให้อนุปสัมบันปูลาดให้นั้นนั่นแหละเป็นปริโพธ (ความกังวล) ของภิกษุผู้สั่ง ส่วนเครื่องปูลาดที่อุปสัมบันปูลาดให้ เป็นภาระของภิกษุผู้ปูลาดเท่านั้น และเครื่องปูลาดนั้น ตราบเท่าที่ภิกษุผู้สั่งยังไม่นั่งในที่นั้น หรือยังไม่บอกว่า 'ท่านจงไป' (ก็ยังเป็นภาระของภิกษุผู้ปูลาด) เพราะว่า ภิกษุอุปสัมบันนั่งบนเครื่องปูลาดใดที่ตนให้ปูลาดไว้ก็ดี ที่ปูลาดไว้ตามปกติก็ดี เครื่องปูลาดทั้งหมดนั้นเป็นภาระของภิกษุผู้นั่งแล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงถึงการนับว่า 'ให้ปูลาดแล้ว' นั่นเอง คำว่า เมื่อหลีกไป ไม่พึงเก็บเอง ไม่พึงให้ผู้อื่นเก็บ คือตนเองไม่เก็บแล้ววางไว้ในที่อันสมควร หรือไม่สั่งให้คนอื่นทำอย่างนั้น คำว่า หรือพึงไปโดยไม่บอกลา คือภิกษุ สามเณร หรืออารามิกใดที่เป็นผู้มีหิริ ย่อมสำคัญเสนาสนะนั้นเหมือนเป็นภาระของตน ภิกษุไม่บอกลาบุคคลเช่นนั้น ไม่มอบเสนาสนะนั้นแก่เขา แล้วไปโดยไม่มีความอาลัย (ไม่คิดจะกลับมาเก็บ) พึงล่วงเลยระยะชั่วก้อนดินตกของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง เมื่อก้าวเท้าแรกพ้นระยะชั่วก้อนดินตก เป็นทุกกฏ ก้าวเท้าที่สองพ้นไป เป็นปาจิตตีย์ ส่วนภิกษุผู้ยืนอยู่ในโรงฉัน สั่งว่า 'จงไปปูลาดในที่พักกลางวันชื่อโน้นแล้วค่อยไป' สั่งแล้วออกจากโรงฉันนั้นไปที่อื่น พึงปรับอาบัติด้วยการยกเท้า

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha santhataṃ anuddharitvā anāpucchaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, cimilikaṃ vā uttarattharaṇaṃ vā bhūmattharaṇaṃ vā taṭṭikaṃ vā cammakkhaṇḍaṃ vā pādapuñchanaṃ vā phalakapīṭhaṃ vā yaṃ vā panaññaṃ kañci dārubhaṇḍaṃ mattikābhaṇḍaṃ antamaso pattādhārakampi vuttalakkhaṇe ajjhokāse ṭhapetvā gacchantassa dukkaṭameva. Āraññakena pana asati anovassake sabbaṃ rukkhe laggetvāpi yathā vā upacikāhi na khajjati, evaṃ katvāpi gantuṃ vaṭṭati. Abbhokāsikena pana cīvarakuṭikaṃ katvāpi rakkhitabbaṃ. Attano santake, vissāsikapuggalike, uddharaṇādīni katvā gamane, otāpentassa, ‘‘āgantvā uddharissāmī’’ti gacchato, vuḍḍhatarā uṭṭhāpenti, amanusso tattha nisīdati, koci issaro gaṇhāti, sīhādayo taṃ ṭhānaṃ āgantvā tiṭṭhanti, evaṃ senāsanaṃ palibuddhaṃ hoti, tathā palibuddhe vā senāsane, jīvitabrahmacariyantarāyakarāsu āpadāsu vā gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Mañcādīnaṃ saṅghikatā, vuttalakkhaṇe dese santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, nirapekkhatā, leḍḍupātātikkamoti imānettha cha aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วปรารภภิกษุเป็นอันมากในพระเชตวัน ในเรื่องที่ภิกษุไม่เก็บเครื่องลาดและไม่บอกลาแล้วหลีกไป เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่ง เป็นติกะปาจิตตีย์ ในของส่วนบุคคลเป็นติกะทุกกฏ ภิกษุผู้ไปโดยวางผ้าปูพื้น หรือผ้าปูทับ หรือผ้าปูบนพื้น หรือเสื่อลำแพน หรือแผ่นหนัง หรือผ้าเช็ดเท้า หรือแผ่นกระดาน หรือสิ่งของที่ทำด้วยไม้ หรือสิ่งของที่ทำด้วยดิน อย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ที่สุดเพียงที่รองบาตร ในที่โล่งแจ้งที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว เป็นทุกกฏเท่านั้น. แต่สำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า เมื่อไม่มีที่กันฝน ก็ควรที่จะแขวนสิ่งของเครื่องใช้ในวัดทั้งหมดไว้บนต้นไม้ หรือทำอย่างใดอย่างหนึ่งที่ปลวกไม่กัดกิน แล้วจึงไปได้. แต่สำหรับภิกษุผู้ถือธุดงค์อยู่กลางแจ้ง ควรทำกุฏิผ้าแล้วรักษาไว้. ในกรณีที่ภิกษุเก็บเครื่องลาดเป็นต้นในของของตน หรือของบุคคลที่คุ้นเคยแล้วไป, หรือเมื่อตากแดดไว้แล้วคิดว่า “จะกลับมาเก็บ” แล้วไป, หรือภิกษุที่ถูกพระเถระผู้ใหญ่ให้ลุกขึ้น, หรืออมนุษย์มานั่งในที่นั้น, หรือผู้มีอำนาจบางคนยึดเอาไป, หรือราชสีห์เป็นต้นมาหยุดอยู่ในที่นั้น, ด้วยประการฉะนี้ เสนาสนะจึงถูกรบกวน, หรือในกรณีที่เสนาสนะถูกรบกวนเช่นนั้น, หรือในกรณีที่มีภัยอันตรายที่ทำให้ชีวิตหรือพรหมจรรย์ขาดไป, ภิกษุผู้ไปนั้น และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นของสงฆ์แห่งเตียงเป็นต้น, การปูเองหรือให้ผู้อื่นปูในที่ที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว, ความไม่ถูกรบกวน, ความไม่มีภัย, ความไม่ห่วงใย, การล่วงเลยเขตที่ก้อนดินตกถึง, เหล่านี้เป็นองค์ ๖ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับปฐมกฐินสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา.

Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปฐมเสนาสนสิกขาบทจบแล้ว.

5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายทุติยเสนาสนสิกขาบท

Pañcame vihāreti gabbhe vā aññatarasmiṃ vā sabbaparicchanne vuttasenāsane. Seyyanti seyyā nāma bhisī cimilikā uttarattharaṇaṃ bhūmattharaṇaṃ taṭṭikā cammakkhaṇḍo nisīdanaṃ paccattharaṇaṃ tiṇasanthāro paṇṇasanthāroti vuttaṃ. Tattha cimilikā nāma parikammakatāya bhūmiyā vaṇṇānurakkhaṇatthaṃ katā. Uttarattharaṇaṃ nāma mañcapīṭhādīnaṃ upari attharitabbayuttakaṃ paccattharaṇaṃ. Bhūmattharaṇaṃ nāma cimilikāya sati tassā upari, asati suddhabhūmiyaṃ attharitabbā kaṭasārakādi vikati. Taṭṭikā nāma tālapaṇṇādīhi katataṭṭikā. Cammakkhaṇḍo nāma yaṃkiñci cammaṃ, sīhacammādīnañhi pariharaṇeyeva parikkhepo, senāsanaparibhoge pana akappiyacammaṃ nāma natthi. Paccattharaṇaṃ nāma pāvāro kojavoti ettakameva, sesaṃ pākaṭameva. Iti imāsu dasasu seyyāsu ekampi seyyaṃ attano vassaggena gahetvā vuttalakkhaṇe vihāre santharitvā vā santharāpetvā vā yo bhikkhu disaṃgamiko yathā ṭhapitaṃ upacikāhi na khajjati, tathā ṭhapanavasena neva uddhareyya, na uddharāpeyya, purimasikkhāpade vuttanayena anāpucchaṃ vā gaccheyya, tassa parikkhittassa ārāmassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa upacāraṃ atikkamantassa paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ. Yattha pana upacikāsaṅkā natthi, tato anāpucchāpi gantuṃ vaṭṭati, āpucchanaṃ pana vattaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า “ในวิหาร” หมายถึง ในห้อง หรือในเสนาสนะที่มุงโดยรอบทั้งหมดที่กล่าวไว้. คำว่า “เสยยะ” หมายถึง เสยยะที่ตรัสไว้ว่า หมอนอิง, ผ้าปูพื้น, ผ้าปูทับ, ผ้าปูบนพื้น, เสื่อลำแพน, แผ่นหนัง, ผ้าปูนั่ง, ผ้าห่ม, เครื่องลาดด้วยหญ้า, เครื่องลาดด้วยใบไม้. ในบรรดาเสยยะเหล่านั้น คำว่า “จิมิลิกา” หมายถึง ผ้าปูที่ทำขึ้นเพื่อรักษาความงามของพื้นดินที่ตกแต่งแล้ว. คำว่า “อุตตรัตถรณะ” หมายถึง ผ้าปูทับที่สมควรปูบนเตียงหรือตั่งเป็นต้น. คำว่า “ภูมัตถรณะ” หมายถึง เครื่องลาดที่ทำเป็นพิเศษ เช่น เสื่อหรือพรม ที่ควรปูบนผ้าปูพื้น (จิมิลิกา) หากมี, หรือควรปูบนพื้นดินเปล่าหากไม่มีผ้าปูพื้น. คำว่า “ตัฏฏิกา” หมายถึง เสื่อลำแพนที่ทำด้วยใบตาลเป็นต้น. คำว่า “จัมมขันฑะ” หมายถึง หนังใดๆ ก็ตาม, เพราะการห้ามนั้นมีเฉพาะในการถือเอาหนังราชสีห์เป็นต้นไปเท่านั้น, แต่ในการใช้สอยเสนาสนะ ไม่มีหนังที่ไม่ควรใช้. คำว่า “ปัจจัตถรณะ” หมายถึง ผ้าห่ม หรือพรมขนสัตว์ เพียงเท่านี้, ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้ว. ภิกษุใดผู้จะเดินทางไปสู่ทิศอื่น ได้ถือเอาเสยยะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเสยยะ ๑๐ อย่างเหล่านี้ ตามพรรษาของตน แล้วปูเองหรือให้ผู้อื่นปูในวิหารที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว โดยวิธีวางไว้ไม่ให้ปลวกกัดกินได้เช่นนั้น ไม่พึงเก็บเอง และไม่พึงให้ผู้อื่นเก็บ, หรือพึงไปโดยไม่บอกลาตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อน, เมื่อภิกษุนั้นก้าวล่วงเขตของอารามที่กั้นไว้ หรือก้าวล่วงบริเวณของอารามที่ไม่ได้กั้นไว้, ในก้าวแรกเป็นทุกกฏ, ในก้าวที่สองเป็นปาจิตตีย์. แต่ในที่ใดไม่มีความสงสัยเรื่องปลวกกัดกิน, จากที่นั้นก็ควรไปโดยไม่บอกลาได้, แต่การบอกลานั้นเป็นวัตร.

Sāvatthiyaṃ sattarasavaggiye bhikkhū ārabbha saṅghike vihāre seyyaṃ santharitvā anuddharitvā anāpucchā pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, vuttalakkhaṇassa pana vihārassa upacāre bahi āsanne upaṭṭhānasālāya vā aparicchannamaṇḍape vā paricchanne vāpi bahūnaṃ sannipātabhūte rukkhamūle vā santharitvā vā santharāpetvā vā, mañcapīṭhañca vihāre vā vuttappakāre vihārūpacāre vā santharitvā vā santharāpetvā vā uddharaṇādīni akatvā gacchantassa dukkaṭameva. Attano santake, vissāsikapuggalike, uddharaṇādīni katvā, purimanayeneva palibuddhaṃ chaḍḍetvā gamane, yo ca ‘‘ajjeva āgantvā paṭijaggissāmī’’ti evaṃ sāpekkho nadipāraṃ vā gāmantaraṃ vā gantvā yatthassa gamanacittaṃ uppannaṃ, tattheva ṭhito kañci pesetvā vā āpucchati, nadipūrarājacorādīsu vā kenaci palibuddho na sakkoti paccāgantuṃ, tassa ca, āpadāsu ca, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇaseyyā, tassā saṅghikatā, vuttalakkhaṇe vihāre santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, anapekkhassa disāpakkamanaṃ, upacārasīmātikkamoti imānettha satta aṅgāni. Samuṭṭhānādīni anantarasikkhāpade vuttanayānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วปรารภภิกษุ ๑๗ รูปในพระเชตวัน ในเรื่องที่ภิกษุไม่เก็บเสยยะและไม่บอกลาแล้วหลีกไปจากวิหารที่เป็นของสงฆ์, เป็นบัญญัติทั่วไป, ไม่มีการสั่ง, เป็นติกะปาจิตตีย์, ในของส่วนบุคคลเป็นติกะทุกกฏ. แต่ภิกษุผู้ไปโดยไม่เก็บเครื่องลาดเป็นต้น หลังจากปูเองหรือให้ผู้อื่นปูเสยยะในที่ใกล้ภายนอกบริเวณวิหารที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว เช่น ในโรงฉัน หรือในมณฑปที่ไม่ได้กั้น หรือในมณฑปที่กั้นไว้แต่เป็นที่ประชุมของภิกษุสามเณรจำนวนมาก หรือที่โคนต้นไม้, และปูเองหรือให้ผู้อื่นปูเตียงและตั่งในวิหาร หรือในบริเวณวิหารที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว, เป็นทุกกฏเท่านั้น. ในกรณีที่ภิกษุเก็บเครื่องลาดเป็นต้นในของของตน หรือของบุคคลที่คุ้นเคยแล้ว, หรือในกรณีที่ทิ้งเสนาสนะที่ถูกรบกวนแล้วไปตามนัยก่อน, และภิกษุใดผู้มีความห่วงใยว่า “วันนี้แหละจะกลับมาดูแล” แล้วไปฝั่งแม่น้ำอื่น หรือไปหมู่บ้านอื่น, เมื่อจิตคิดจะเดินทางต่อไปเกิดขึ้นในที่ใด, ภิกษุนั้นยืนอยู่ในที่นั้นแล้วส่งใครบางคนไปบอกลา, หรือถูกภัยบางอย่างเช่น น้ำท่วม, กษัตริย์, โจร เป็นต้น รบกวนจนไม่สามารถกลับมาได้, ภิกษุนั้นและภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติในภัยเหล่านั้น. เสยยะที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว, ความเป็นของสงฆ์แห่งเสยยะนั้น, การปูเองหรือให้ผู้อื่นปูในวิหารที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว, ความไม่ถูกรบกวน, ความไม่มีภัย, การหลีกไปสู่ทิศอื่นของภิกษุผู้ไม่ห่วงใย, การล่วงเลยสีมาของบริเวณ, เหล่านี้เป็นองค์ ๗ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนนั่นเอง.

Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายทุติยเสนาสนสิกขาบทจบแล้ว.

6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายอนุปขัชชสิกขาบท

Chaṭṭhe jānanti ‘‘anuṭṭhāpanīyo aya’’nti jānanto, tenevassa padabhājane ‘‘vuḍḍho’ti jānāti, ‘gilāno’ti jānāti, ‘saṅghena dinno’ti jānātī’’ti (pāci. 121) vuttaṃ. Vuḍḍho hi attano vuḍḍhatāya anuṭṭhāpanīyo, gilāno gilānatāya, saṅgho pana bhaṇḍāgārikassa vā dhammakathikavinayadharagaṇavācakācariyānaṃ vā bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhetvā dhuvavāsatthāya vihāraṃ sallakkhetvā sammannitvā deti, tasmā yassa saṅghena dinno, sopi anuṭṭhāpanīyo. Pubbupagatanti pubbaṃ upagataṃ. Anupakhajjāti mañcapīṭhānaṃ vā tassa vā bhikkhuno pavisantassa vā nikkhamantassa vā upacāraṃ anupavisitvā. Tattha mañcapīṭhānaṃ tāva mahallake vihāre samantā diyaḍḍho hattho upacāro, khuddake yato pahoti, tato diyaḍḍho hattho, tassa pana pavisantassa pādadhovanapāsāṇato yāva mañcapīṭhaṃ, nikkhamantassa mañcapīṭhato yāva passāvaṭṭhānaṃ, tāva upacāro. Seyyaṃ kappeyyāti tassa sambādhaṃ kattukāmatāya tasmiṃ upacāre dasasu seyyāsu ekampi santharantassa vā santharāpentassa vā dukkaṭaṃ, tattha nisīdantassa vā nipajjantassa vā pācittiyaṃ, dvepi karontassa dve pācittiyāni, punappunaṃ karontassa payogagaṇanāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า “รู้” หมายถึง รู้ว่า “ภิกษุรูปนี้ไม่ควรให้ลุกขึ้น” ด้วยเหตุนั้น ในปทภาชนีย์ของสิกขาบทนี้จึงตรัสไว้ว่า “รู้ว่าผู้มีพรรษามาก, รู้ว่าผู้อาพาธ, รู้ว่าสงฆ์ให้แล้ว”. เพราะภิกษุผู้มีพรรษามากไม่ควรให้ลุกขึ้นเพราะความเป็นผู้มีพรรษามากของตน, ภิกษุผู้อาพาธไม่ควรให้ลุกขึ้นเพราะความเป็นผู้อาพาธ, แต่สงฆ์พิจารณาเห็นความเป็นผู้มีอุปการะมากและความเป็นผู้มีคุณพิเศษของภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริก หรือพระธรรมกถึก พระวินัยธร พระอาจารย์ผู้บอกหมู่คณะ แล้วสมมติวิหารให้เพื่อประโยชน์ในการอยู่ประจำ, เพราะฉะนั้น ภิกษุใดที่สงฆ์ให้แล้ว ภิกษุนั้นก็ไม่ควรให้ลุกขึ้น. คำว่า “ปุพพุปคตะ” หมายถึง เข้าไปก่อน. คำว่า “อนุปขัชชะ” หมายถึง เข้าไปเบียด (คือ) เข้าไปในบริเวณของเตียงหรือตั่ง หรือของภิกษุนั้นผู้กำลังเข้าไป หรือกำลังออกมา. ในบรรดาเตียงและตั่งนั้น ในวิหารใหญ่ บริเวณโดยรอบคือหนึ่งศอกครึ่ง, ในวิหารเล็ก บริเวณคือหนึ่งศอกครึ่งจากด้านที่สามารถทำได้, ส่วนสำหรับภิกษุผู้กำลังเข้าไป บริเวณคือจากแผ่นหินสำหรับล้างเท้าไปจนถึงเตียงหรือตั่ง, สำหรับภิกษุผู้กำลังออกมา บริเวณคือจากเตียงหรือตั่งไปจนถึงที่ถ่ายปัสสาวะ. คำว่า “พึงปูที่นอน” หมายถึง ภิกษุผู้ปูเองหรือให้ผู้อื่นปูที่นอนอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาที่นอน ๑๐ อย่างในบริเวณนั้น ด้วยความประสงค์จะทำให้ภิกษุนั้นคับแคบ เป็นทุกกฏ, ภิกษุผู้นั่งหรือนอนในที่นั้น เป็นปาจิตตีย์, ภิกษุผู้ทำทั้งสองอย่าง เป็นสองปาจิตตีย์, ภิกษุผู้ทำซ้ำๆ เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนครั้งที่ทำ.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha anupakhajja seyyakappanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, vuttūpacārato vā bahi, upaṭṭhānasālādike vā, vihārassa upacāre vā, santharaṇasantharāpanesupi nisajjasayanesupi dukkaṭameva. Attano vā, vissāsikassa vā santake pana vihāre santharantassa, yo ca gilāno vā sītuṇhapīḷito vā pavisati, tassa ca, āpadāsu ca, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghikavihāratā, anuṭṭhāpanīyabhāvajānanaṃ, sambādhetukāmatā, upacāre nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāneva, idaṃ pana dukkhavedanamevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการเข้าไปเบียดแล้วปูที่นอน เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่งให้ทำ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในอาวาสที่เป็นของบุคคล เป็นติกะทุกกฏ หรือนอกเขตอุปจารที่กล่าวแล้ว หรือในโรงฉันเป็นต้น หรือในอุปจารของวิหาร แม้ในการปูเองหรือให้ผู้อื่นปู แม้ในการนั่งหรือนอน ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แต่ในวิหารที่เป็นของตนเอง หรือของบุคคลที่คุ้นเคย ภิกษุผู้ปู, และภิกษุใดอาพาธ หรือถูกความหนาวความร้อนเบียดเบียนแล้วเข้าไป, และภิกษุนั้น, และในคราวมีอันตราย, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นวิหารของสงฆ์, ความรู้ว่าไม่ควรให้ลุกไป, ความประสงค์จะทำให้คับแคบ, การนั่งหรือนอนในอุปจาร เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนปฐมปาราชิก สิกขาบทนี้มีทุกขเวทนาเท่านั้น.

Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปเบียดแล้วปูที่นอน จบลงแล้ว.

7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขับไล่

Sattame kupitoti kuddho. Anattamanoti atuṭṭhacitto. Nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā pācittiyanti ettha ye anekabhūmakā pāsādā, anekakoṭṭhakāni vā catussālāni, tādisesu senāsanesu gahetvā antarā aṭṭhapetvā ekeneva payogena atikkāmentassa ekaṃ pācittiyaṃ, ṭhapetvā ṭhapetvā nānāpayogehi atikkāmentassa dvāragaṇanāya pācittiyāni, hatthena anāmasitvā ‘nikkhamā’ti vatvā vācāya nikkaḍḍhantassāpi eseva nayo. Nikkaḍḍhāpentassa pana ‘nikkaḍḍhā’ti āṇattamatte dukkaṭaṃ, sakiṃ āṇatte pana tasmiṃ bahukepi dvāre nikkhamante itarassa ekameva pācittiyaṃ. Sace pana ‘‘ettakāni dvārāni nikkaḍḍhāhī’’ti vā, ‘‘yāva mahādvāraṃ, tāva nikkaḍḍhāhī’’ti vā evaṃ niyametvā āṇatto hoti, dvāragaṇanāya pācittiyāni.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า "กุปิโต" คือ โกรธ. คำว่า "อนัตตมโน" คือ มีจิตไม่ยินดี. ในบทว่า "พึงขับไล่เอง หรือพึงให้ผู้อื่นขับไล่ เป็นปาจิตตีย์" นี้ ในปราสาทที่มีหลายชั้น หรือในศาลา ๔ มุขที่มีหลายห้อง ในเสนาสนะเช่นนั้น ภิกษุผู้จับแล้วไม่หยุดพักไว้ในระหว่าง ขับไล่ให้พ้นไปด้วยความพยายามครั้งเดียว เป็นปาจิตตีย์ ๑ อาบัติ. ภิกษุผู้หยุดพักไว้แล้วขับไล่ให้พ้นไปด้วยความพยายามหลายครั้ง เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนประตู. แม้ภิกษุผู้ไม่จับต้องด้วยมือ กล่าวว่า "จงออกไป" แล้วขับไล่ด้วยวาจา ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน. ส่วนภิกษุผู้ให้ผู้อื่นขับไล่ เพียงแค่สั่งว่า "จงขับไล่" เป็นทุกกฏ. แต่เมื่อสั่งครั้งเดียว ผู้นั้นขับไล่ให้พ้นไปหลายประตู ภิกษุผู้สั่งนั้นเป็นปาจิตตีย์เพียง ๑ อาบัติเท่านั้น. แต่ถ้าหากสั่งโดยกำหนดว่า "จงขับไล่ไปจนถึงประตูเท่านี้" หรือ "จงขับไล่ไปจนถึงประตูใหญ่" ดังนี้ เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนประตู.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha bhikkhuṃ saṅghikā vihārā nikkaḍḍhanavatthusmiṃ

บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการขับไล่ภิกษุออกจากวิหารของสงฆ์

Paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, tassa parikkhāranikkaḍḍhane, upaṭṭhānasālādikā vihārūpacārā tassa vā tassa parikkhārassa vā nikkaḍḍhane, anupasampannassa pana anupasampannaparikkhārassa vā vihārā vā vihārūpacārā vā nikkaḍḍhane nikkaḍḍhāpane ca dukkaṭameva. Tañca kho asambaddhesu parikkhāresu parikkhāragaṇanāya veditabbaṃ. Attano vā, vissāsikassa vā santakā vihārā nikkaḍḍhane, sakalasaṅghārāmatopi bhaṇḍanakārakassa vā tassa parikkhārassa vā nikkaḍḍhane nikkaḍḍhāpane vā, attano vasanaṭṭhānato alajjissa, ummattakassa, na sammāvattantānaṃ antevāsikasaavihārikānaṃ, tesaṃ parikkhārassa vā nikkaḍḍhane ca, sayaṃ ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghikavihāro, upasampannassa bhaṇḍanakārakabhāvādivinimuttatā, kopena nikkaḍḍhanaṃ vā nikkaḍḍhāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

บัญญัติไว้ เป็นบัญญัติทั่วไป มีการสั่งให้ทำ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในอาวาสที่เป็นของบุคคล เป็นติกะทุกกฏ ในการขับไล่บริขารของภิกษุนั้น, ในการขับไล่ภิกษุนั้น หรือบริขารของภิกษุนั้นออกจากอุปจารวิหาร เช่น โรงฉันเป็นต้น (เป็นทุกกฏ) ส่วนในการขับไล่อนุปสัมบัน หรือบริขารของอนุปสัมบัน ออกจากวิหาร หรือจากอุปจารวิหาร และในการให้ผู้อื่นขับไล่ ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น. และทุกกฏนั้น พึงทราบตามจำนวนบริขารที่ไม่เกี่ยวข้องกัน. ในการขับไล่ออกจากวิหารที่เป็นของตนเอง หรือของบุคคลที่คุ้นเคย, และในการขับไล่ภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาท หรือบริขารของภิกษุนั้น ออกจากอารามของสงฆ์ทั้งหมด หรือให้ผู้อื่นขับไล่, ในการขับไล่ภิกษุผู้ไม่ละอาย (อลาชี) ภิกษุวิกลจริต อันเตวาสิกและสัทธิวิหาริกผู้ไม่ประพฤติชอบ ออกจากที่อยู่ของตน, และในการขับไล่บริขารของอันเตวาสิกและสัทธิวิหาริกเหล่านั้น, และภิกษุผู้เป็นวิกลจริตเป็นต้นเอง ไม่มีอาบัติ. วิหารของสงฆ์, ความเป็นผู้พ้นจากความเป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาทเป็นต้นของอุปสัมบัน, การขับไล่ด้วยความโกรธ หรือการให้ผู้อื่นขับไล่ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทาน สิกขาบทนี้มีทุกขเวทนาเท่านั้น.

Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขับไล่ จบลงแล้ว.

8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกุฎีมีพื้นเวหาส

Aṭṭhame uparivehāsakuṭiyāti upari acchannatalāya dvibhūmikakuṭiyā vā tibhūmikakuṭiyā vā, padabhājane pana idha adhippetaṃ kuṭiṃ dassetuṃ ‘‘majjhimassa purisassa asīsaghaṭṭā’’ti (pāci. 131) vuttaṃ. Āhaccapādakanti aṅge vijjhitvā pavesitapādakaṃ. Abhinisīdeyyāti abhibhavitvā ajjhottharitvā nisīdeyya, bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ, mañce vā pīṭhe vā nisīdeyya vā nipajjeyya vāti attho. Abhīti idaṃ pana padasobhaṇatthe upasaggamattameva, tasmā yo bhikkhu vuttalakkhaṇāya vehāsakuṭiyā sabbantimena paricchedena yāva pamāṇamajjhimassa purisassa sabbaso heṭṭhimāhi tulāhi sīsaṃ na ghaṭṭeti, ettakaṃ uccāya tulānaṃ upari ṭhapite āhaccapādake mañce vā pīṭhe vā nisīdati vā nipajjati vā, tassa anupakhajjasikkhāpade vuttanayena payogagaṇanāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า "อุปริเวหาสกุฏิยา" คือ กุฎีมีพื้นเวหาสเบื้องบน (คือ) กุฎี ๒ ชั้น หรือ ๓ ชั้น ที่มีพื้นเบื้องบนยังไม่ได้มุง หรือยังไม่ได้ปูพื้น. ส่วนในบทภาชนีย์ เพื่อแสดงกุฎีที่ประสงค์ในสิกขาบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ไม่กระทบศีรษะของบุรุษผู้มีกายปานกลาง". คำว่า "อาหัจจปาทกัง" คือ เตียงตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครง. คำว่า "อภินิสีเทยยะ" คือ พึงนั่งทับหรือพึงนั่งคร่อม. หรือคำนี้เป็นวจนะที่ใช้ในอรรถสัตตมีวิภัตติ (คือ) พึงนั่ง หรือพึงนอนบนเตียง หรือบนตั่ง ดังนี้เป็นอรรถ. ส่วนคำว่า "อภิ" นี้ เป็นเพียงอุปสรรคในอรรถแห่งการทำให้บทงาม. เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดนั่งหรือนอนบนเตียงหรือตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครง ซึ่งวางอยู่บนคานของกุฎีมีพื้นเวหาสที่มีลักษณะดังกล่าว สูงเพียงใดที่ศีรษะของบุรุษผู้มีกายปานกลางไม่กระทบคานเบื้องล่างทั้งหมด โดยประมาณสุดท้าย, ภิกษุนั้นเป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนความพยายาม ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปใกล้แล้วปูลาดที่นอน.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha uparivehāsakuṭiyā āhaccapādakaṃ mañcaṃ pīṭhaṃ sahasā abhinisīdanaabhinipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, attano vā, vissāsikassa vā santake vihāre, avehāsakuṭiyā, sīsaghaṭṭāya, yassa vā heṭṭhā dabbasambhārādīnaṃ nikkhittattā aparibhogaṃ hoti, uparitalaṃ vā padarasañcitaṃ sudhādiparikammakataṃ vā, tattha āhaccapādake nisīdantassa, yo ce tasmiṃ vehāsaṭṭhepi āhaccapādake ṭhito kiñci gaṇhāti vā laggati vā, yassa ca paṭāṇī dinnā hoti, pādasīsānaṃ upari āṇī pavesitā, tattha nisīdantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghiko vihāro, asīsaghaṭṭā vehāsakuṭi, heṭṭhā saparibhogaṃ, apaṭāṇidinne āhaccapādake nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการนั่งหรือนอนทับเตียงหรือตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครง ในกุฎีมีพื้นเวหาสเบื้องบนโดยพลัน. เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่งให้ทำ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในวิหารที่เป็นของบุคคล เป็นติกะทุกกฏ. ในวิหารที่เป็นของตนเอง หรือของบุคคลที่คุ้นเคย, ในกุฎีที่ไม่มีพื้นเวหาส, ในกุฎีที่ศีรษะกระทบ (คาน), หรือในกุฎีที่เบื้องล่างมีสิ่งของเครื่องใช้เป็นต้นวางอยู่ ทำให้ไม่สามารถใช้สอยได้, หรือพื้นเบื้องบนปูด้วยแผ่นกระดาน หรือฉาบทาด้วยปูนเป็นต้น, ภิกษุผู้นั่งบนเตียงตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครงในที่นั้น, และภิกษุใดแม้ในที่เวหาสนั้น ยืนอยู่บนเตียงตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครงแล้วหยิบจับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง หรือเกาะเกี่ยวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง, และภิกษุผู้นั่งบนเตียงตั่งที่มีลิ่มตอกไว้ หรือมีตะปูตอกไว้ที่ปลายเท้าและปลายศีรษะ, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. วิหารของสงฆ์, กุฎีมีพื้นเวหาสที่ศีรษะไม่กระทบ (คาน), เบื้องล่างใช้สอยได้, การนั่งหรือนอนบนเตียงตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครงที่ไม่มีลิ่มตอกไว้ เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ.

Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกุฎีมีพื้นเวหาส จบลงแล้ว.

9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยวิหารใหญ่

Navame mahallakanti sassāmikaṃ. Vihāranti ullittāvallittaṃ. Yāva dvārakosātiettha dvārakoso nāma ukkaṭṭhaparicchedena piṭṭhasaṅghāṭassa sāmantā aḍḍhateyyahattho padeso. Aggaḷaṭṭhapanāyāti sakavāṭakassa dvārabandhassa niccalabhāvatthāya. Kavāṭañhi lahuparivattakaṃ vivaraṇakāle bhittiṃ āhanati, pidahanakāle dvārabandhaṃ. Tena āhanena bhitti kampati, tato mattikā calati, calitvā sithilā vā hoti patati vā, tenāha bhagavā ‘‘yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāyā’’ti. Tattha kiñcāpi ‘‘idaṃ nāma kattabba’’nti neva mātikāyaṃ, na padabhājane vuttaṃ, aṭṭhuppattiyaṃ pana ‘‘punappunaṃ chādāpesi, punappunaṃ lepāpesī’’ti (pāci. 134) adhikārato yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya punappunaṃ limpitabbo vā lepāpetabbo vāti evamattho daṭṭhabbo. Ālokasandhiparikammāyātiettha ālokasandhīti vātapānakavāṭakā vuccanti. Te vivaraṇakāle vidatthimattampi atirekampi bhittippadesaṃ paharanti, upacāro panettha sabbadisāsu labbhati, tasmā sabbadisāsu kavāṭavitthārappamāṇo okāso ālokasandhiparikammatthāya limpitabbo vā lepāpetabbo vāti ayamettha adhippāyo.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า มหัลลกะ คือ วิหารที่มีทายกผู้เป็นเจ้าของ (หมายถึง เป็นมหัลลกะเพราะมีทายกผู้เป็นเจ้าของวัด) คำว่า วิหาร คือ วิหารที่ฉาบทาภายในและภายนอก ในบทว่า ยาวทวารโกสา นั้น คำว่า ทวารโกสะ คือ ที่ซึ่งมีประมาณ ๒ ศอกคืบ โดยรอบวงกบประตู หรือกรอบประตู โดยการกำหนดอย่างยิ่ง คำว่า อัคคฬัฏฐปนายะ คือ เพื่อประโยชน์แห่งความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวของวงกบประตูพร้อมด้วยบานประตู บานประตูนั้นมีการกลับไปมาอย่างรวดเร็ว ในเวลาเปิดย่อมกระทบฝาผนัง ในเวลาปิดย่อมกระทบวงกบประตู เพราะการกระทบนั้น ฝาผนังย่อมหวั่นไหว เพราะการหวั่นไหวนั้น ดินเหนียวก็เคลื่อนไหว เคลื่อนไหวแล้วก็หลวม หรือร่วงหล่นไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ยาวทวารโกสา อัคคฬัฏฐปนายะ" (จนถึงที่รอบวงกบประตู เพื่อประโยชน์แห่งการทำให้บานประตูและวงกบประตูไม่หวั่นไหว) ในบทนั้น แม้ว่าไม่ได้ตรัสไว้ในมาติกาและปทภาชนีย์ว่า "กรรมชื่อนี้ควรทำ" แต่เพราะการตามมาแห่งบทว่า "ปุนัปปุนัง ฉาทาเปสิ ปุนัปปุนัง เลปาเปสิ" (ปาจิ. ๑๓๔) ในอรรถุปปัตติ (เรื่องราวที่เกิดขึ้น) พึงเห็นอรรถว่า พึงฉาบทาเอง หรือพึงให้ผู้อื่นฉาบทาซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนถึงที่รอบวงกบประตู เพื่อประโยชน์แห่งการทำให้บานประตูและวงกบประตูไม่หวั่นไหว ในบทว่า อาโลกะสันธิปะริกัมมายะ นั้น คำว่า อาโลกะสันธิ คือ บานหน้าต่างช่องลม บานหน้าต่างช่องลมเหล่านั้น ในเวลาเปิดย่อมกระทบส่วนแห่งฝาผนังมีประมาณหนึ่งคืบ หรือเกินกว่าหนึ่งคืบ อุปจาระในช่องลมนี้ย่อมได้ในทิศทั้งปวง เพราะเหตุนั้น ที่ซึ่งมีประมาณเท่าความกว้างของบานประตูในทิศทั้งปวง พึงฉาบทาเอง หรือพึงให้ผู้อื่นฉาบทา เพื่อประโยชน์แห่งการทำให้บานหน้าต่างช่องลมมั่นคง ดังนี้ เป็นอัธยาศัยของพระพุทธเจ้าในบทนี้

Evaṃ lepakamme yaṃ kattabbaṃ, taṃ dassetvā idāni chadane kattabbaṃ dassetuṃ dvatticchadanassātiādimāha. Tattha dvatticchadanassa pariyāyanti chadanassa dvattipariyāyaṃ, pariyāyaṃ vuccati parikkhepo, parikkhepadvayaṃ vā parikkhepattayaṃ vā adhiṭṭhātabbanti attho. Appaharite ṭhitenāti aharite ṭhitena. Haritanti cettha sattadhaññādibhedaṃ pubbaṇṇaṃ, muggamāsatilakulatthaalābukumbhaṇḍādibhedañca aparaṇṇaṃ adhippetaṃ. Yaṃ tasmiṃ khette vuttaṃ na tāva sampajjati, vasse pana patite sampajjissati, tampi haritasaṅkhameva gacchati. Tasmā tasmiṃ ṭhatvā adhiṭṭhahanto dukkaṭaṃ āpajjati. Appaharite ṭhatvā adhiṭṭhahantassāpi ayaṃ paricchedo, piṭṭhivaṃsassa vā kūṭāgārathūpikāya vā passe nisinno puriso chadanamukhavaṭṭiantena olokento yasmiṃ bhūmibhāge ṭhitaṃ bhikkhuṃ passati, yasmiñca ṭhito taṃ upari nisinnakaṃ tatheva ullokento passati, tasmiṃ ṭhātabbaṃ, tassa anto aharitepi ṭhātuṃ na labhati. Tato ce uttarīti maggena chādiyamāne tiṇṇaṃ maggānaṃ, pariyāyena chādiyamāne tiṇṇaṃ pariyāyānaṃ upari iṭṭhakasilāsudhāhi chādiyamāne iṭṭhakasilāsudhāpiṇḍagaṇanāya, tiṇapaṇṇehi chādiyamāne paṇṇagaṇanāya ceva tiṇamuṭṭhigaṇanāya ca pācittiyaṃ.

เมื่อแสดงกิจที่ควรทำในการฉาบทาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงกิจที่ควรทำในการมุง จึงตรัสบทว่า ทวัตติฉะทะนัสสะ เป็นต้น ในบทนั้น คำว่า ทวัตติฉะทะนัสสะ ปริยายะ คือ การมุงรอบ ๒ ชั้น ๓ ชั้นของหลังคา คำว่า ปริยายะ หมายถึง การมุงซ้อนรอบ อรรถว่า พึงอธิษฐานการมุงซ้อนรอบ ๒ ชั้น หรือการมุงซ้อนรอบ ๓ ชั้น คำว่า อัปปะหะริเต ฐิเตนะ คือ ยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีพืชเขียว ในบทนี้ คำว่า หริตะ เป็นที่ประสงค์ถึงพืชจำพวกข้าวมีข้าวเปลือก ๗ ชนิดเป็นต้น และพืชจำพวกถั่วมีถั่วเขียว ถั่วดำ งา ถั่วเหลือง น้ำเต้า ฟักทอง เป็นต้น พืชผลใดที่ปลูกในนาที่จะสร้างวัดนั้นยังไม่สำเร็จ แต่เมื่อฝนตกลงมาจักสำเร็จ พืชผลนั้นก็ถึงซึ่งความเป็นที่นับว่าหริตะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้อธิษฐานยืนอยู่ในที่ที่มีพืชเขียวเหล่านั้น ย่อมต้องทุกกฏ ประมาณนี้คือ ของภิกษุผู้อธิษฐานยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีพืชเขียว บุรุษผู้นั่งอยู่ข้างไม้ไผ่สันหลังคา หรือข้างยอดเจดีย์ของกูฏาคาร เมื่อมองลงไปข้างล่างด้วยปลายชายคา ย่อมเห็นภิกษุผู้ตั้งอยู่ในส่วนแห่งพื้นดินใด และภิกษุผู้ตั้งอยู่ในที่ใด เมื่อมองขึ้นไปเห็นบุรุษผู้นั่งอยู่ข้างบนด้วยปลายชายคานั้นเอง พึงยืนอยู่ในที่ที่สามารถมองเห็นกันได้นั้น ภายในประมาณนั้น แม้ในที่ที่ไม่มีพืชเขียวก็ไม่พึงยืน ถ้าเกินกว่านั้น เมื่อมุงโดยทาง (โดยตรง) เกิน ๓ ทาง เมื่อมุงโดยการมุงรอบ เกิน ๓ รอบ เมื่อมุงด้วยอิฐ หิน ปูน ย่อมเป็นปาจิตตีย์โดยจำนวนแผ่นอิฐ แผ่นหิน ก้อนปูน เมื่อมุงด้วยหญ้า ใบไม้ ย่อมเป็นปาจิตตีย์โดยจำนวนใบไม้และโดยจำนวนกำหญ้า

Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha punappunaṃ chādāpanalepāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnadvattipariyāye atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Setavaṇṇādikaraṇe, dvattipariyāye vā ūnakadvattipariyāye vā, leṇaguhātiṇakuṭikādīsu, aññassatthāya, attano dhanena kārentassa, vāsāgāraṃ ṭhapetvā sesāni adhiṭṭhahantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Mahallakavihāratā, attano vāsāgāratā, uttari adhiṭṭhānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcaritte vuttanayānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่เมืองโกสัมพี ปรารภพระฉันนะเถระ ในเรื่องการให้มุง การให้ฉาบทาซ้ำแล้วซ้ำเล่า เป็นสาธารณบัญญัติ ไม่มีการสั่งให้ทำ เป็นติกปาจิตตีย์ ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเกิน หรือผู้มีความสงสัยในการมุง ๒ ชั้น ๓ ชั้นที่หย่อน ย่อมต้องทุกกฏ ในการทำสีขาวเป็นต้น ในการมุงรอบ ๒ ชั้น ๓ ชั้น หรือในการมุงที่หย่อนกว่า ๒ ชั้น ๓ ชั้น ในถ้ำ คูหา กุฎีมุงหญ้า เป็นต้น เพื่อประโยชน์ของผู้อื่น ด้วยทรัพย์ของตน ภิกษุผู้อธิษฐานอาคารที่เหลือเว้นที่พักอาศัยของตน ไม่เป็นอาบัติ องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นวิหารใหญ่ ความเป็นที่พักอาศัยของตน และการอธิษฐานยิ่งกว่า ๒ ชั้น ๓ ชั้น ส่วนสมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสัญจริต

Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยมหัลลกวิหารสิกขาบท จบแล้ว

10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาว่าด้วยสัปปาณกสิกขาบท

Dasame jānaṃ sappāṇakanti ‘‘sappāṇakaṃ eta’’nti disvā vā sutvā vā yena kenaci ākārena jānanto. Siñceyya vā siñcāpeyya vāti tena udakena sayaṃ vā siñceyya, aññaṃ vā āṇāpetvā siñcāpeyya. Tattha dhāraṃ avicchinditvā siñcantassa ekasmiṃ ghaṭe ekāva āpatti, vicchindantassa payogagaṇanāya āpattiyo. Mātikaṃ pamukhaṃ karoti, divasampi sandatu, ekāva āpatti. Tattha tattha bandhitvā aññato nentassa payogagaṇanāya āpattiyo. Bahukampi tiṇapaṇṇasākhādiṃ ekappayogena udake pakkhipantassa ekāva āpatti, ekekaṃ pakkhipantassa payogagaṇanāya āpattiyo. Idañca yaṃ evaṃ pakkhipiyamāne pariyādānaṃ gacchati, āvilaṃ vā hoti, yathā pāṇakā maranti, tādisaṃ sandhāya vuttaṃ, na mahāudakaṃ. Siñcāpane āṇattiyā dukkaṭaṃ, ekāṇattiyā bahukampi siñcatu, āṇāpakassa ekameva pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า รู้ว่ามีสัตว์ คือ รู้ว่า "น้ำนี้มีสัตว์" โดยเห็นหรือได้ยิน หรือด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า พึงรดเอง หรือพึงให้ผู้อื่นรด คือ ตนเองพึงรดด้วยน้ำที่มีสัตว์นั้น หรือสั่งผู้อื่นแล้วพึงให้รดสาด ในการรดสาดนั้น ภิกษุผู้รดโดยไม่ตัดสายน้ำ ในหม้อน้ำใบเดียว ย่อมเป็นอาบัติครั้งเดียว ภิกษุผู้รดโดยตัดสายน้ำ (คือ รดสาดโดยหยุดแล้วหยุดอีก) ย่อมเป็นอาบัติหลายครั้งโดยจำนวนแห่งประโยค ภิกษุผู้ทำร่องน้ำที่มีสัตว์ให้มุ่งหน้าไปยังที่ที่ตนต้องการ แม้จะไหลไปตลอดวัน ก็เป็นอาบัติครั้งเดียว ภิกษุผู้ผูกกั้นในที่นั้นๆ แล้วนำไปยังที่อื่น ย่อมเป็นอาบัติหลายครั้งโดยจำนวนแห่งประโยค ภิกษุผู้ใส่หญ้า ใบไม้ กิ่งไม้ เป็นต้น จำนวนมาก ลงในน้ำที่มีสัตว์ด้วยประโยคครั้งเดียว ย่อมเป็นอาบัติครั้งเดียว ภิกษุผู้ใส่ทีละอย่าง ย่อมเป็นอาบัติหลายครั้งโดยจำนวนแห่งประโยค คำว่า พหุกัมปิ ติณปัณณสาขา เป็นต้นนี้ ตรัสหมายถึงน้ำที่เมื่อใส่หญ้าเป็นต้นลงไปแล้วจะหมดไป หรือจะขุ่น จนสัตว์เล็กๆ ตาย ไม่ใช่น้ำมาก ในการให้รดสาด เพราะการสั่ง ย่อมเป็นทุกกฏ เพราะการสั่งครั้งเดียว แม้จะให้รดสาดน้ำมาก ผู้สั่งก็เป็นปาจิตตีย์ครั้งเดียวเท่านั้น

Āḷaviyaṃ āḷavake bhikkhū ārabbha siñcanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, appāṇake sappāṇakasaññino, ubhosu vematikassa dukkaṭaṃ. Appāṇakasaññino, asañcicca assatiyā vā siñcantassa, ajānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Udakassa sappāṇakatā, ‘‘siñcanena pāṇakā marissantī’’ti jānanaṃ, tañca udakaṃ tādisameva, vinā vadhakacetanāya yena kenaci karaṇīyena tiṇādīnaṃ siñcananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่เมืองอาฬวี ปรารภภิกษุชาวอาฬวี ในเรื่องการรดน้ำ เป็นสาธารณบัญญัติ มีการสั่งให้ทำ ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าน้ำมีสัตว์ในน้ำที่ไม่มีสัตว์ หรือผู้มีความสงสัยในน้ำทั้งสองอย่าง ย่อมต้องทุกกฏ ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าน้ำไม่มีสัตว์ในน้ำที่ไม่มีสัตว์ ผู้รดโดยไม่จงใจ หรือโดยไม่มีสติ ผู้ไม่รู้ว่ามีสัตว์ และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ องค์ ๔ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นน้ำมีสัตว์ การรู้ว่า "สัตว์เล็กๆ จักตายเพราะการรดน้ำ" และน้ำนั้นก็เป็นเช่นนั้น (คือเป็นน้ำที่สัตว์สามารถตายได้) การรดหญ้าเป็นต้นด้วยกิจที่ควรทำอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยปราศจากเจตนาฆ่า ส่วนสมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทาน สิกขาบทนี้เป็นปัณณัตติวัชชะ มีจิต ๓ มีเวทนา ๓ ดังนี้

Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสัปปาณกสิกขาบท จบแล้ว

Bhūtagāmavaggo dutiyo.

ภูตคามวรรคที่ ๒

3. Ovādavaggo

3. โอวาทวรรค

1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาว่าด้วยโอวาทสิกขาบท

Ovādavaggassa paṭhame asammatoti yā aṭṭhaṅgasamannāgatassa bhikkhuno bhagavatā ñatticatutthena kammena (pāci. 146) bhikkhunovādakasammuti anuññātā, tāya asammato. Ovadeyyāti bhikkhunisaṅghaṃ vā sambahulā vā ekaṃ bhikkhuniṃ vā ‘‘vassasatūpasampannāya bhikkhuniyā tadahupasampannassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kātabba’’nti ādike (cūḷava. 403) aṭṭha garudhamme ovādavasena osārento ovadeyya. Pācittiyanti ovādapariyosāne pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑ ของโอวาทวรรค คำว่า อะสัมมะโต คือ ภิกษุผู้ไม่ได้รับสมมติด้วยภิกขุนีโอวาทกสมมติใด ที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้วด้วยกรรมวาจามีญัตติเป็นที่ ๔ แก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ คำว่า พึงโอวาท คือ เมื่อนำพระบาลีมาแสดง หรือเมื่อท่องพระบาลีให้ฟัง โดยอำนาจแห่งการโอวาท ซึ่งภิกขุนีสงฆ์ หรือภิกุณีจำนวนมาก หรือภิกุณีรูปเดียว ซึ่งครุธรรม ๘ ประการมีว่า "ภิกุณีผู้บวชแล้ว ๑๐๐ พรรษา พึงไหว้ ลุกรับ ทำอัญชลีกรรม สามีจิกรรม แก่ภิกษุผู้บวชในวันนั้น" เป็นต้น คำว่า ปาจิตตีย์ คือ ย่อมเป็นปาจิตตีย์เมื่อโอวาทจบลง

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ovadanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, aññena vā dhammena bhikkhunīsu upasampannamattaṃ vā ovadato dukkaṭaṃ. Sammatassāpi tañce sammutikammaṃ adhammakammaṃ hoti, tasmiṃ adhammakamme adhammakammasaññino vagge bhikkhunisaṅghe ovadato tikapācittiyaṃ, tathā vematikassa dhammakammasaññino cāti nava pācittiyāni, samaggepi bhikkhunisaṅghena vāti adhammakammavasena aṭṭhārasa. Sace pana taṃ dhammakammaṃ hoti, ‘‘dhammakamme dhammakammasaññī samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ samaggasaññī ovadatī’’ti (pāci. 151) idaṃ avasānapadaṃ ṭhapetvā teneva nayena sattarasa dukkaṭāni, ‘‘samaggamhāyyā’’ti ca vutte aññaṃ dhammaṃ, ‘‘vaggamhāyyā’’ti ca vutte aṭṭha garudhamme bhaṇantassa, ovādañca aniyyātetvā aññaṃ dhammaṃ bhaṇantassa dukkaṭameva. Yo pana dhammakamme dhammakammasaññī samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ samaggasaññī ovadati, garudhammapāḷiṃ uddesaṃ deti, paripucchaṃ deti, ‘‘osārehi ayyā’’ti vuccamāno osāreti, pañhaṃ puṭṭho katheti, bhikkhunīnaṃ suṇamānānaṃ aññassatthāya bhaṇati, sikkhamānāya vā sāmaṇeriyā vā bhaṇati, tassa, ummattakādīnañca anāpatti. Asammatatā, bhikkhuniyā paripuṇṇūpasampannatā, ovādavasena aṭṭhagarudhammabhaṇananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการโอวาท เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ ภิกษุโอวาทภิกุณีผู้บวชแล้วใหม่ๆ ด้วยธรรมอื่น (จากครุธรรม) เป็นทุกกฏ แม้ภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้ว หากสมมติกรรมนั้นเป็นอธรรมกรรม ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นอธรรมกรรม โอวาทในภิกุณีสงฆ์ที่เป็นพวก เป็นติกปาจิตตีย์ และผู้สงสัย, ผู้สำคัญว่าเป็นธรรมกรรม (โอวาทในภิกุณีสงฆ์ที่เป็นพวก) ก็เป็นติกปาจิตตีย์เช่นกัน รวมเป็น ๙ ปาจิตตีย์ แม้ในภิกุณีสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกัน (โอวาท) ก็เป็น ๙ ปาจิตตีย์ รวมเป็น ๑๘ ปาจิตตีย์ โดยอำนาจแห่งอธรรมกรรม แต่ถ้าสมมติกรรมนั้นเป็นธรรมกรรม เว้นบทสุดท้ายที่ว่า "ในธรรมกรรม สำคัญว่าเป็นธรรมกรรม โอวาทภิกุณีสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกัน โดยสำคัญว่าพร้อมเพรียงกัน" แล้ว ด้วยนัยเดียวกันนั้น เป็นทุกกฏ ๑๗ อย่าง เมื่อภิกุณีกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้าพร้อมเพรียงกันแล้ว" แล้วภิกษุกล่าวธรรมอื่น (จากครุธรรม), เมื่อภิกุณีกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้ายังไม่พร้อมเพรียงกัน" แล้วภิกษุกล่าวครุธรรม ๘ ประการ, และไม่มอบโอวาท (ไม่สรุป) แล้วกล่าวธรรมอื่น (จากครุธรรม) เป็นทุกกฏเท่านั้น แต่ภิกษุใดสำคัญว่าเป็นธรรมกรรม โอวาทภิกุณีสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกันโดยสำคัญว่าพร้อมเพรียงกัน, ให้อุทเทสแห่งครุธรรมปาฬิ, ให้ปริปุจฉา, เมื่อภิกุณีกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงแสดง" ก็แสดง, เมื่อถูกถามปัญหา (เกี่ยวกับครุธรรมหรือไม่เกี่ยวกับครุธรรม) ก็ตอบ, กล่าวธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นในขณะที่ภิกุณีกำลังฟัง, หรือกล่าวธรรมแก่สิกขมานาหรือสามเณรี, ภิกษุนั้นและภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นผู้ไม่ได้รับสมมติ, ความเป็นภิกุณีผู้มีอุปสมบทบริบูรณ์, การกล่าวครุธรรม ๘ ประการโดยเป็นโอวาท เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ ส่วนสมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับปทโสธรรมสิกขาบท

Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโอวาทสิกขาบท จบแล้ว

2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาอัฏฐังคตสิกขาบท

Dutiye ovadeyyāti aṭṭhagarudhammehi vā aññena vā dhammena ovadantassa sammatassāpi pācittiyameva.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า "พึงโอวาท" คือ ภิกษุผู้โอวาทด้วยครุธรรม ๘ ประการ หรือด้วยธรรมอื่น (จากครุธรรม) แม้เป็นผู้ได้รับสมมติแล้ว ก็เป็นปาจิตตีย์เท่านั้น

Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ cūḷapanthakaṃ ārabbha atthaṅgate sūriye ovadanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, sūriye atthaṅgate atthaṅgatasaññino vematikassa vā, ekatoupasampannaṃ ovadantassa ca dukkaṭaṃ. Purimasikkhāpade viya uddesādinayena anāpatti. Atthaṅgatasūriyatā, paripuṇṇūpasampannatā, ovadananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภพระจูฬปันถกะ ในเรื่องการโอวาทเมื่อพระอาทิตย์อัสดงคตแล้ว เป็นบัญญัติไม่ทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. เมื่อพระอาทิตย์ยังไม่อัสดงคต แต่สำคัญว่าอัสดงคตแล้ว หรือสงสัย และโอวาทภิกษุณีผู้บวชแล้วในฝ่ายเดียว เป็นทุกกฏ. ไม่มีอาบัติด้วยนัยแห่งการสวดปาติโมกข์เป็นต้น เหมือนในสิกขาบทก่อน. ความเป็นพระอาทิตย์อัสดงคตแล้ว, ความเป็นภิกษุณีผู้มีอุปสมบทบริบูรณ์, การโอวาท, เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับปทโสธัมมสิกขาบท.

Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฏฐังคตสิกขาบท จบแล้ว.

3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาภิกขุนูปัสสยสิกขาบท

Tatiye bhikkhunupassayanti bhikkhuniyā ekarattaṃ vasanaṭṭhānampi. Ovadeyyāti idha garudhammehi ovadantasseva pācittiyaṃ. Sace pana asammato hoti, dve pācittiyāni. Sace pana sūriyepi atthaṅgate ovadati, tīṇi honti. Sammatassa pana rattiṃ ovadantassapi dve eva honti. Sammatattā hi bhikkhussa garudhammovādamūlakaṃ pācittiyaṃ natthi. Gilānāti na sakkoti ovādāya vā saṃvāsāya vā gantuṃ.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า 'ภิกขุนูปัสสยะ' คือ สถานที่อยู่ของภิกษุณีแม้เพียงคืนเดียว. คำว่า 'พึงโอวาท' คือ ในสิกขาบทนี้ ภิกษุผู้โอวาทด้วยครุธรรมเท่านั้น เป็นปาจิตตีย์. แต่ถ้าเป็นผู้ไม่ได้รับสมมติ เป็นปาจิตตีย์ ๒ ตัว. แต่ถ้าโอวาทเมื่อพระอาทิตย์อัสดงคตแล้วด้วย ก็เป็นปาจิตตีย์ ๓ ตัว. แต่สำหรับภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้ว แม้โอวาทในเวลากลางคืน ก็เป็นปาจิตตีย์ ๒ ตัวเท่านั้น. เพราะความเป็นผู้ได้รับสมมติของภิกษุ ปาจิตตีย์ที่มีมูลมาจากการโอวาทด้วยครุธรรมจึงไม่มี. ภิกษุณีใดไม่สามารถไปเพื่อรับโอวาทหรือเพื่ออยู่ร่วมกันได้ ภิกษุณีนั้นชื่อว่า 'เป็นไข้'.

Sakkesu chabbaggiye bhikkhū ārabbha bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā ovadanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya upasampannasaññino vematikassa vā, ekatoupasampannaṃ yena kenaci, itaraṃ aññena dhammena ovadantassa ca dukkaṭaṃ. Samaye, anupasampannāya, purimasikkhāpade viya uddesādinayena ca anāpatti. Upassayūpagamanaṃ, paripuṇṇūpasampannatā, samayābhāvo, garudhammehi ovadananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyaṃ hotīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในแคว้นสักกะ ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการเข้าไปยังที่อยู่ของภิกษุณีแล้วโอวาท. คำว่า 'เว้นสมัย' นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้. เป็นบัญญัติไม่ทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. เมื่อโอวาทแก่ภิกษุณีผู้ยังไม่ได้รับอุปสมบท แต่สำคัญว่าได้รับอุปสมบทแล้ว หรือสงสัย, และโอวาทภิกษุณีผู้บวชแล้วในฝ่ายเดียวด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง, โอวาทภิกษุณีอื่น (ผู้บวชแล้วในสองฝ่าย) ด้วยธรรมอื่น (จากครุธรรม) เป็นทุกกฏ. ไม่มีอาบัติในสมัย (เวลาที่ควรไป), เมื่อโอวาทแก่ภิกษุณีผู้ยังไม่ได้รับอุปสมบท, และด้วยนัยแห่งการสวดปาติโมกข์เป็นต้น เหมือนในสิกขาบทก่อน. การเข้าไปยังที่อยู่ของภิกษุณี, ความเป็นภิกษุณีผู้มีอุปสมบทบริบูรณ์, ความไม่มีสมัย, การโอวาทด้วยครุธรรม, เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับปฐมกฐินสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยา.

Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภิกขุนูปัสสยสิกขาบท จบแล้ว.

4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาอามิสสิกขาบท

Catutthe āmisahetūti cīvarādīnaṃ aññatarahetu. Bhikkhūti sammatā bhikkhū idhādhippetā. Pācittiyanti evarūpe bhikkhū avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇantassa pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า 'เพราะเหตุแห่งอามิส' คือ เพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรเป็นต้น. ในสิกขาบทนี้ คำว่า 'ภิกษุ' หมายถึง ภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้ว. คำว่า 'ปาจิตตีย์' คือ เมื่อภิกษุกล่าวอย่างนี้ด้วยความประสงค์จะให้ภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้วเช่นนั้นเสียชื่อเสียง เป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ‘‘āmisahetu ovadantī’’ti bhaṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, asammataṃ upasampannañca, anupasampannañca sammataṃ vā asammataṃ vā evaṃ bhaṇantassa dukkaṭameva. Tattha yo bhikkhu kāle sammutiṃ labhitvā sāmaṇerabhūmiyaṃ saṇṭhito, ayaṃ sammato nāma anupasampanno. Pakatiyā cīvarādihetu ovadantaṃ pana evaṃ bhaṇantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, anāmisantaratā, avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedanamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการกล่าวว่า 'โอวาทเพราะเหตุแห่งอามิส'. เป็นบัญญัติไม่ทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ. ในธรรมกรรม เป็นติกปาจิตตีย์, ในอธรรมกรรม เป็นติกทุกกฏ. ภิกษุผู้กล่าวอย่างนี้แก่ภิกษุผู้ไม่ได้รับสมมติแต่ได้รับอุปสมบทแล้ว, และแก่สามเณรผู้ได้รับสมมติแล้วหรือไม่ได้รับสมมติแล้วก็ตาม เป็นทุกกฏเท่านั้น. ในบรรดาผู้ได้รับสมมติและไม่ได้รับสมมติเหล่านั้น สามเณรใดได้รับสมมติในเวลาเป็นภิกษุแล้วตั้งมั่นอยู่ในภูมิแห่งสามเณร สามเณรนี้ชื่อว่า 'สามเณรผู้ได้รับสมมติแล้ว'. แต่ภิกษุผู้กล่าวอย่างนี้แก่ภิกษุผู้โอวาทเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้นโดยปกติ, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ความเป็นผู้ได้รับอุปสมบทแล้ว, ความเป็นผู้ได้รับสมมติโดยธรรม, ความเป็นผู้ไม่มีอามิสในภายใน, การกล่าวอย่างนี้ด้วยความประสงค์จะให้เสียชื่อเสียง, เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนาเท่านั้น.

Āmisasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอามิสสิกขาบท จบแล้ว.

5. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาจีวรทานสิกขาบท

Pañcame sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha cīvaradānavatthusmiṃ paññattaṃ, sesakathāmaggo panettha cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpade vuttanayeneva veditabbo. Tatra hi bhikkhu paṭiggāhako, idha bhikkhunī, ayaṃ viseso, sesaṃ tādisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๕ สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการให้จีวร. ส่วนแนวแห่งถ้อยคำที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในจีวรปฏิคคหณสิกขาบทนั่นเอง. เพราะในจีวรปฏิคคหณสิกขาบทนั้น ภิกษุเป็นผู้รับ, ในสิกขาบทนี้ ภิกษุณีเป็นผู้รับ, นี้คือความแตกต่าง, ส่วนที่เหลือก็เช่นเดียวกันนั่นเอง.

Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจีวรทานสิกขาบท จบแล้ว.

6. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาจีวรสิพพนสิกขาบท

Chaṭṭhe cīvaranti nivāsanapārupanupagaṃ. Sibbeyya vā sibbāpeyyā vāti ettha sayaṃ sibbantassa sūciṃ pavesetvā pavesetvā nīharaṇe pācittiyaṃ, satakkhattumpi vijjhitvā sakiṃ nīharantassa ekameva pācittiyaṃ. ‘Sibbā’ti vutto pana sacepi sabbaṃ sūcikammaṃ niṭṭhāpeti, āṇāpakassa ekameva pācittiyaṃ. Atha ‘‘yaṃ ettha cīvare kattabbaṃ, sabbaṃ taṃ tava bhāro’’ti vutto niṭṭhāpeti, tassa ārāpathe ārāpathe pācittiyaṃ. Āṇāpakassa ekavācāya sambahulānipi, punappunaṃ āṇattiyaṃ pana vattabbameva natthi.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า 'จีวร' คือ จีวรที่ควรนุ่งห่ม. ในบทว่า 'พึงเย็บเอง หรือให้ผู้อื่นเย็บ' นี้ เมื่อภิกษุเย็บเอง แทงเข็มเข้าไปแล้วดึงออก เป็นปาจิตตีย์. แม้แทงเข็มเข้าไปร้อยครั้งแล้วดึงออกครั้งเดียว ก็เป็นปาจิตตีย์เพียงครั้งเดียว. แต่ถ้าภิกษุผู้ถูกสั่งว่า 'จงเย็บ' แล้วเย็บงานเย็บทั้งหมดจนสำเร็จ แม้กระนั้น ภิกษุผู้สั่งก็เป็นปาจิตตีย์เพียงครั้งเดียว. หรือถ้าภิกษุผู้ถูกสั่งว่า 'งานที่ควรทำในจีวรนี้ทั้งหมดเป็นภาระของท่าน' แล้วเย็บจนสำเร็จ ภิกษุนั้นเป็นปาจิตตีย์ทุกๆ รอยเข็ม. สำหรับภิกษุผู้สั่ง ด้วยคำพูดเพียงครั้งเดียว ก็เป็นปาจิตตีย์จำนวนมาก. แต่ในการสั่งซ้ำๆ ไม่ต้องพูดถึงเลย.

Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha cīvarasibbanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātikāya aññātikasaññino vā vematikassa vā, ekatoupasampannāya sibbantassa ca dukkaṭaṃ. Aññaṃ thavikādiparikkhāraṃ sibbantassa, ñātikāya, sikkhamānasāmaṇerīnañca cīvarampi sibbantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Aññātikāya bhikkhuniyā santakatā, nivāsanapārupanupagatā, vuttalakkhaṇaṃ sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภพระอุทายีเถระ ในเรื่องการเย็บจีวร เป็นบัญญัติไม่ทั่วไป เป็นสาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. เมื่อเย็บจีวรของภิกษุณีผู้เป็นญาติ แต่สำคัญว่าไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย, และเย็บจีวรของภิกษุณีผู้เป็นเอกโตอุปสัมบัน เป็นทุกกฏ. เมื่อเย็บบริขารอื่นมีถุงเป็นต้น, เย็บจีวรของภิกษุณีผู้เป็นญาติ, ของสิกขมานาและสามเณรี, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ความเป็นของอันภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติครอบครอง, ความเป็นจีวรที่ควรนุ่งห่ม, การเย็บเองหรือการให้ผู้อื่นเย็บตามลักษณะที่กล่าวมาแล้ว เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสัญจริตตสิกขาบท.

Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจีวรสิพพนสิกขาบท จบแล้ว.

7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาสังวิธานสิกขาบท

Sattame saṃvidhāyāti saṃvidahitvā, gamanakāle saṅketaṃ katvāti attho. Ekaddhānamagganti ekaṃ addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ, ekato vā addhānamaggaṃ. Satthagamanīyoti satthena saddhiṃ gantabbo, sesaṃ uttānapadatthameva. Ayaṃ panettha vinicchayo – akappiyabhūmiyaṃ saṃvidahantassa saṃvidahanapaccayā tāva dukkaṭaṃ. Tattha ṭhapetvā bhikkhunupassayaṃ antarārāmaṃ āsanasālaṃ titthiyaseyyañca sesā akappiyabhūmi, tattha ṭhatvā saṃvidahantassāti attho. Saṃvidahitvā pana ‘‘ajja vā sve vā’’ti niyamitaṃ kālaṃ visaṅketaṃ akatvā, dvāravisaṅketaṃ pana maggavisaṅketaṃ vā katvāpi bhikkhuniyā saddhiṃ gacchantassa yāva āsannassāpi aññassa gāmassa ‘‘ayaṃ imassa upacāro’’ti manussehi ṭhapitaṃ upacāraṃ na okkamati, tāva anāpatti. Taṃ okkamantassa pana paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ, iti gāmūpacārokkamanagaṇanāya pācittiyāni. Addhayojanātikkame pana gāme asati addhayojanagaṇanāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า “สํวิธาย” หมายถึง การนัดหมายกันไว้ โดยทำเครื่องหมายกำหนดเวลาเมื่อจะไป คำว่า “เอกัทธานมัคคํ” หมายถึง หนทางที่นับว่าเป็นทางเดียวกัน หรือหนทางที่ไปพร้อมกัน (กับภิกษุณี) คำว่า “สัตถคามนีย” หมายถึง ควรไปพร้อมกับกองเกวียน (กองคาราวาน) ส่วนบทที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว ในสิกขาบทนี้ มีวินิจฉัยดังนี้ คือ ภิกษุผู้ตกลงนัดหมายกันในสถานที่ที่ไม่ควร ย่อมต้องอาบัติทุกกฏก่อน เพราะเหตุแห่งการนัดหมาย ในที่นั้น สถานที่อื่นนอกจากที่อยู่ของภิกษุณี, อารามภายในหมู่บ้าน, ศาลาฉันภัตตาหารในหมู่บ้าน, และที่อยู่ของเดียรถีย์ จัดเป็นสถานที่ที่ไม่ควร, หมายถึง ภิกษุผู้ตกลงนัดหมายกันในสถานที่ที่ไม่ควรเหล่านั้น อนึ่ง ภิกษุผู้ตกลงนัดหมายกันแล้ว โดยไม่ทำให้เวลาที่กำหนดไว้ว่า “วันนี้หรือพรุ่งนี้” คลาดเคลื่อนไป แม้จะทำความคลาดเคลื่อนเรื่องประตูหรือเรื่องหนทางก็ตาม แล้วไปกับภิกษุณี ตราบใดที่ยังไม่ล่วงเขตอุปจารที่มนุษย์กำหนดไว้ว่า “นี่คืออุปจารของหมู่บ้านนี้” แม้จะเป็นหมู่บ้านที่อยู่ใกล้กันมาก ก็ยังไม่มีอาบัติ แต่เมื่อล่วงเขตอุปจารนั้นไป ก้าวแรกต้องอาบัติทุกกฏ ก้าวที่สองต้องอาบัติปาจิตตีย์, ดังนั้น อาบัติปาจิตตีย์ย่อมมีตามจำนวนการล่วงเขตอุปจารของหมู่บ้าน อนึ่ง หากไม่มีหมู่บ้านเมื่อล่วงพ้นครึ่งโยชน์ไปแล้ว ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนครึ่งโยชน์

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ekaddhānamaggappaṭipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, asaṃvidahite saṃvidahitasaññino vematikassa vā, yo ca bhikkhuniyā asaṃvidahantiyā kevalaṃ attanāva saṃvidahati, tassa dukkaṭaṃ. Samaye saṃvidahitvāpi gacchantassa, attanā asaṃvidahantassa, visaṅketena vā, āpadāsu gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dvinnampi saṃvidahitvā maggappaṭipatti, avisaṅketatā, samayābhāvo, anāpadā, gāmantarokkamanaṃ vā addhayojanātikkamo vāti imānettha pañca aṅgāni. Ekatoupasampannādīhi pana saddhiṃ mātugāmasikkhāpadena āpatti, addhānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการเดินทางไกลร่วมกัน คำว่า “เว้นไว้แต่มีสมัย” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป, ไม่มีอาณัติ, เป็นติกะปาจิตตีย์ ภิกษุผู้สำคัญว่ามีการนัดหมายกัน ทั้งที่ไม่มีการนัดหมาย หรือมีความสงสัย (ว่ามีการนัดหมายหรือไม่) และภิกษุใดนัดหมายเองโดยลำพัง โดยที่ภิกษุณีไม่ได้นัดหมายด้วย ภิกษุนั้นต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุผู้ไปแม้มีการนัดหมายกันในสมัยที่ควรไป, ภิกษุผู้ไม่ได้นัดหมายเอง, ภิกษุผู้ไปโดยมีการนัดหมายที่คลาดเคลื่อนไป, ภิกษุผู้ไปในคราวมีอันตราย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๕ ประการ คือ ภิกษุและภิกษุณีทั้งสองนัดหมายกันแล้วเดินทาง, ไม่มีการคลาดเคลื่อน, ไม่ใช่สมัยที่ควรไป, ไม่มีอันตราย, และมีการล่วงเขตหมู่บ้านอื่น หรือล่วงพ้นครึ่งโยชน์ไปแล้ว อนึ่ง ภิกษุผู้ไปกับภิกษุณีผู้เป็นเอกโตอุปสัมบันเป็นต้น ย่อมต้องอาบัติด้วยมาตุคามสิกขาบท, สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานเกิดจากทาง (อัทธานสมุฏฐาน), เป็นกิริยา, ไม่พ้นด้วยสัญญา (โนสัญญาวิโมกข์), ไม่มีเจตนา (อจิตตกะ), เป็นอาบัติที่เกิดจากการบัญญัติ (ปัณณัตติวัชชะ), เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, มีจิต ๓ อย่าง, มีเวทนา ๓ อย่าง

Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย จบแล้ว

8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการลงเรือ

Aṭṭhame saṃvidhāyāti kīḷāpurekkhāro saṃvidahitvā, abhiruhanakāle saṅketaṃ katvāti attho. Uddhaṃgāmininti kīḷāvasena uddhaṃ nadiyā paṭisotaṃ gacchantiṃ. Adhogāmininti tatheva adho anusotaṃ gacchantiṃ. Yaṃ pana titthappaṭipādanatthaṃ uddhaṃ vā adho vā haranti, ettha anāpatti. Aññatra tiriyaṃ taraṇāyāti upayogatthe nissakkavacanaṃ, yā tiriyaṃ taraṇā, taṃ ṭhapetvāti attho. Pācittiyanti sagāmakatīrapassena gamanakāle gāmantaragaṇanāya, agāmakatīrapassena vā yojanavitthatāya nadiyā majjhena vā gamanakāle addhayojanagaṇanāya pācittiyaṃ, samudde pana yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “สํวิธาย” หมายถึง การนัดหมายกันโดยมีเจตนาเพื่อความสนุกสนาน โดยทำเครื่องหมายกำหนดเวลาเมื่อจะขึ้นเรือ คำว่า “อุทธังคามินิง” หมายถึง เรือที่แล่นทวนน้ำขึ้นไป (ทวนกระแสน้ำ) ด้วยความสนุกสนาน คำว่า “อโธคามินิง” หมายถึง เรือที่แล่นตามน้ำลงไป (ตามกระแสน้ำ) ด้วยความสนุกสนานเช่นกัน อนึ่ง เรือที่เขานำไปเพื่อส่งยังท่าเรือที่ต้องการ ไม่ว่าจะขึ้นไปหรือลงไป ในกรณีนี้ไม่มีอาบัติ คำว่า “เว้นไว้แต่เพื่อข้ามฟาก” เป็นคำปัญจมีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) หมายถึง เว้นการข้ามฟาก อาบัติปาจิตตีย์ย่อมมีตามจำนวนหมู่บ้านเมื่อไปตามชายฝั่งที่มีหมู่บ้าน, หรือเมื่อไปตามชายฝั่งที่ไม่มีหมู่บ้าน หรือไปกลางแม่น้ำที่มีความกว้างหนึ่งโยชน์ ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนครึ่งโยชน์, ส่วนในทะเล ย่อมควรไปได้ตามสบาย

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha nāvābhiruhanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra tiriyaṃ taraṇāyā’’ti ayamettha anupaññatti, sesaṃ anantarasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการลงเรือ คำว่า “เว้นไว้แต่เพื่อข้ามฟาก” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้, ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนหน้านี้

Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการลงเรือ จบแล้ว

9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาหารที่ภิกษุณีจัดการ

Navame bhikkhuniparipācitanti bhikkhuniyā paripācitaṃ, neva tassa nāttano ñātakappavāritānaṃ gihīnaṃ santike bhikkhussa guṇaṃ pakāsetvā ‘‘detha ayyassa, karotha ayyassā’’ti evaṃ nipphāditaṃ laddhabbaṃ katanti attho. Pubbe gihisamārambhāti ettha samārambhoti samāraddhaṃ, paṭiyāditassetaṃ nāmaṃ. Gihīnaṃ samārambho gihisamārambho, bhikkhuniyā paripācanato pubbe paṭhamataraṃyeva yaṃ bhikkhūnaṃ atthāya gihīnaṃ paṭiyāditabhattaṃ, ñātakappavāritānaṃ vā santakaṃ, taṃ ṭhapetvā aññaṃ jānaṃ bhuñjantassa pācittiyanti attho. Tañca kho ajjhoharaṇagaṇanāya, paṭiggahaṇe panassa dukkaṭaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ภิกขุนีปริปาจิตํ” หมายถึง อาหารที่ภิกษุณีจัดการให้ โดยที่ภิกษุณีนั้นไม่ใช่ญาติหรือผู้ปวารณาของภิกษุนั้น และไม่ใช่ญาติหรือผู้ปวารณาของตนเอง โดยที่ภิกษุณีนั้นได้กล่าวคุณของภิกษุแก่คฤหัสถ์ว่า “ท่านทั้งหลายจงถวายแก่พระผู้เป็นเจ้าเถิด, ท่านทั้งหลายจงทำแก่พระผู้เป็นเจ้าเถิด” ดังนี้ แล้วทำให้อาหารนั้นสำเร็จเป็นของที่ภิกษุพึงได้ ในคำว่า “ปุพเพคิหิสมาลัมภํ” นี้ คำว่า “สมาลัมภํ” หมายถึง อาหารที่จัดเตรียมไว้ดีแล้ว, เป็นชื่อของอาหารที่จัดเตรียมไว้ “คิหิสมาลัมภํ” คือ อาหารที่คฤหัสถ์จัดเตรียมไว้ดีแล้ว, หมายถึง ภิกษุผู้ฉันอาหารอื่นนอกจากอาหารที่คฤหัสถ์จัดเตรียมไว้เพื่อภิกษุตั้งแต่แรกเริ่มก่อนที่ภิกษุณีจะจัดการ หรืออาหารที่เป็นของญาติหรือผู้ปวารณา โดยรู้ว่าเป็นอาหารที่ภิกษุณีจัดการ ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ อาบัติปาจิตตีย์นั้นย่อมมีตามจำนวนคำที่กลืนลงไป, ส่วนการรับอาหารนั้นย่อมต้องอาบัติทุกกฏ

Rājagahe devadattaṃ ārabbha bhikkhuniparipācitapiṇḍapātabhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra pubbe gihisamārambhā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ekatoupasampannāya paripācitaṃ bhuñjantassa, aparipācite paripācitasaññino, ubhayattha vematikassa ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha aparipācitasaññino, gihisamārambhe, sikkhamānasāmaṇerādīhi paripācite, pañca bhojanāni ṭhapetvā avasese, ummattakādīnañca anāpatti. Bhikkhuniyā paripācitatā, paripācitabhāvajānanaṃ, gihisamārambhābhāvo, odanādīnaṃ aññataratā, tassa ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasaasāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองราชคฤห์ ปรารภพระเทวทัต ในเรื่องการฉันบิณฑบาตที่ภิกษุณีจัดการ คำว่า “เว้นไว้แต่อาหารที่คฤหัสถ์จัดเตรียมไว้ก่อน” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป, ไม่มีอาณัติ ภิกษุผู้ฉันอาหารที่ภิกษุณีผู้เป็นเอกโตอุปสัมบันจัดการ, ภิกษุผู้สำคัญว่าอาหารที่ภิกษุณีจัดการ ทั้งที่ไม่ได้จัดการ, และภิกษุผู้มีความสงสัยในทั้งสองกรณี ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุผู้สำคัญว่าอาหารที่ภิกษุณีไม่ได้จัดการในทั้งสองกรณี, ภิกษุผู้ฉันอาหารที่คฤหัสถ์จัดเตรียมไว้, ภิกษุผู้ฉันอาหารที่สิกขมานาสามเณรีเป็นต้นจัดการ, ภิกษุผู้ฉันอาหารอื่นนอกจากโภชนะ ๕ อย่าง, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๕ ประการ คือ ภิกษุณีจัดการ, รู้ว่าภิกษุณีจัดการ, ไม่ใช่อาหารที่คฤหัสถ์จัดเตรียมไว้ก่อน, เป็นโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่างมีข้าวสุกเป็นต้น, และกลืนกินโภชนะนั้น การเกิดขึ้นเป็นต้น ย่อมเหมือนกับปฐมปาราชิก, อนึ่ง สิกขาบทนี้เป็นอาบัติที่เกิดจากการบัญญัติ (ปัณณัตติวัชชะ), มีจิต ๓ อย่าง, มีเวทนา ๓ อย่าง

Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาหารที่ภิกษุณีจัดการ จบแล้ว

10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับ

Dasame sabbopi kathāmaggo dutiyaaniyate vuttanayeneva veditabbo. Idañhi sikkhāpadaṃ dutiyaaniyatena ca upari upanandassa catutthasikkhāpadena ca ekaparicchedaṃ, aṭṭhuppattivasena pana visuṃ paññattanti.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ เรื่องราวทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอนิยตสิกขาบทที่ ๒ สิกขาบทนี้มีขอบเขตเดียวกันกับอนิยตสิกขาบทที่ ๒ และสิกขาบทที่ ๔ ของพระอุปนันทะในอเจลกวรรคข้างบน, แต่บัญญัติแยกต่างหากกันโดยอาศัยเรื่องราวที่เกิดขึ้น

Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับ จบแล้ว

Ovādavaggo tatiyo.

โอวาทวรรคที่ ๓

4. Bhojanavaggo

4. โภชนวรรค

1. Āvasathasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาวสถะ (ที่พัก)

Bhojanavaggassa paṭhame agilānenāti addhayojanampi gantuṃ samatthena. Ekoti ekadivasiko. Āvasathapiṇḍoti ‘‘imesaṃ vā ettakānaṃ vā’’ti ekaṃ pāsaṇḍaṃ vā, ‘‘ettakamevā’’ti evaṃ bhattaṃ vā anodissa sālādīsu yattha katthaci puññakāmehi paññattaṃ bhojanaṃ. Bhuñjitabboti ekakulena vā nānākulehi vā ekato hutvā ekasmiṃ vā ṭhāne, nānāṭhānesu vā ‘‘ajja ekasmiṃ, sve ekasmi’’nti evaṃ aniyataṭṭhāne vā paññatto ekasmiṃ ṭhāne ekadivasameva bhuñjitabbo. Tato ce uttarīti dutiyadivasato paṭṭhāya tasmiṃ vā ṭhāne aññasmiṃ vā ṭhāne tesaṃ santakassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

ในวรรคว่าด้วยโภชนะ ข้อแรก บทว่า อคิลานเนนะ (ผู้ไม่เจ็บไข้) นั้น หมายถึง ผู้สามารถจะเดินทางไปได้แม้ครึ่งโยชน์ บทว่า เอกะ (หนึ่ง) หมายถึง อาหารสำหรับวันเดียว บทว่า อาวสถบิณฑะ (บิณฑบาตในอาวาส) นั้น หมายถึง โภชนะที่ผู้ปรารถนาบุญทั้งหลายจัดถวายไว้ในศาลาเป็นต้น ณ ที่ใดที่หนึ่ง โดยไม่เจาะจงว่า “สำหรับบรรดาเดียรถีย์เหล่านี้ หรือสำหรับเดียรถีย์จำนวนเท่านี้” หรือ “อาหารมีประมาณเท่านี้เท่านั้น” บทว่า พุญชิตัพโพ (พึงฉัน) นั้น หมายถึง บิณฑบาตที่จัดถวายไว้ในที่แห่งเดียว โดยตระกูลเดียว หรือหลายตระกูลรวมกัน หรือในที่หลายแห่ง โดยไม่กำหนดแน่นอนว่า “วันนี้ที่แห่งหนึ่ง พรุ่งนี้ที่แห่งหนึ่ง” พึงฉันได้ในที่แห่งเดียวเท่านั้นในวันเดียว บทว่า ตโต เจ อุตตริ (ถ้าเกินกว่านั้น) นั้น หมายถึง ตั้งแต่วันที่สองเป็นต้นไป หากรับของของตระกูลเหล่านั้นในที่นั้น หรือในที่อื่น เป็นทุกกฏ และทุกๆ คำกลืน เป็นปาจิตตีย์

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha anuvasitvā āvasathapiṇḍabhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilānenā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, gilānassa agilānasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Gilānassa gilānasaññino, yo ca sakiṃ bhuñjati, gacchanto vā antarāmagge ekadivasaṃ, gataṭṭhāne ekadivasaṃ, paccāgantopi antarāmagge ekadivasaṃ, āgataṭṭhāne ekadivasaṃ, gamissāmī’ti ca bhuñjitvā nikkhanto kenaci upaddavena nivattitvā khemabhāvaṃ ñatvā gacchanto puna ekadivasaṃ bhuñjati, yassa vā sāmikā nimantetvā denti, yo vā bhikkhūnaṃyeva uddissa paññattaṃ, na yāvadatthaṃ paññattaṃ, ṭhapetvā vā pañca bhojanāni aññaṃ bhuñjati, tassa ca, ummattakādīnañca anāpatti. Āvasathapiṇḍatā, agilānatā, anuvasitvā paribhojananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasikkhāpadasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ผู้ฉันอาวสถบิณฑะโดยอยู่ค้างคืน บทว่า “อคิลานเนนะ” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสิกขาบทที่บัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ภิกษุอาพาธสำคัญว่าไม่อาพาธ หรือสงสัยแล้วฉัน เป็นทุกกฏ ภิกษุอาพาธสำคัญว่าอาพาธแล้วฉัน, และภิกษุผู้ฉันเพียงครั้งเดียว, ภิกษุผู้กำลังเดินทาง ฉันในระหว่างทางวันหนึ่ง, ฉันในที่ที่ไปถึงวันหนึ่ง, แม้กลับมาก็ฉันในระหว่างทางวันหนึ่ง, ฉันในที่ที่กลับมาถึงวันหนึ่ง, และภิกษุผู้ฉันแล้วออกไปโดยคิดว่า “เราจะไป” แต่กลับมาเพราะอันตรายบางอย่าง แล้วรู้ว่าปลอดภัย จึงไปอีก แล้วฉันอีกวันหนึ่ง, หรือภิกษุที่เจ้าของนิมนต์แล้วถวาย, หรือภิกษุที่ฉันอาหารที่จัดถวายโดยเจาะจงแก่ภิกษุเท่านั้น ไม่ได้จัดถวายตามความต้องการ, หรือภิกษุที่ฉันอย่างอื่นนอกจากโภชนะ ๕ อย่าง, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นอาวสถบิณฑะ, ความไม่เป็นผู้เจ็บไข้, และการฉันโดยอยู่ค้างคืน เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ

Āvasathasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาวสถบิณฑะ จบแล้ว

2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคณโภชนะ

Dutiye gaṇabhojaneti gaṇassa bhojane. Idha ca gaṇoti cattāro vā tatuttari vā bhikkhū, tesaṃ nimantanato vā viññattito vā laddhe odanādīnaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarabhojaneti attho. Tatthāyaṃ vinicchayo – sace hi koci cattāro bhikkhū upasaṅkamitvā yena kenaci vevacanena vā bhāsantarena vā pañcannaṃ bhojanānaṃ nāmaṃ gahetvā ‘‘odanena nimantemi, odanaṃ me gaṇhathā’’tiādinā nayena nimanteti, te ce evaṃ ekato vā nānāto vā nimantitā ekato vā nānāto vā gantvā ekato gaṇhanti, pacchā ekato vā nānāto vā bhuñjanti, gaṇabhojanaṃ hoti. Paṭiggahaṇameva hettha pamāṇaṃ. Sace odanādīnaṃ nāmaṃ gahetvā ekato vā nānāto vā viññāpetvā ca gantvā ca ekato gaṇhanti, evampi gaṇabhojanameva. Tassa duvidhassāpi evaṃ paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. Gilānasamayādīsu yadā pādānampi phalitattā na sakkā piṇḍāya carituṃ, ayaṃ gilānasamayo. Atthatakathinānaṃ pañca māsā, itaresaṃ kattikamāsoti ayaṃ cīvaradānasamayo. Yadā yo cīvare kariyamāne kiñcideva cīvare kattabbaṃ kammaṃ karoti, ayaṃ cīvarakārasamayo. Yadā addhayojanampi gantukāmo vā hoti gacchati vā gato vā, ayaṃ addhānagamanasamayo. Nāvābhiruhanasamayepi eseva nayo. Yadā gocaragāme cattāro bhikkhū piṇḍāya caritvā na yāpenti, ayaṃ mahāsamayo. Yadā yokoci pabbajito bhattena nimanteti, ayaṃ samaṇabhattasamayo, etesu samayesu bhuñjituṃ vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่สอง บทว่า คณโภชนะ (ฉันเป็นหมู่) หมายถึง การฉันโภชนะของหมู่ ในสิกขาบทนี้ คำว่า คณะ หมายถึง ภิกษุ ๔ รูป หรือเกินกว่า ๔ รูป อธิบายว่า การฉันโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ มีข้าวสุกเป็นต้น ที่ได้มาด้วยการนิมนต์ หรือด้วยการขอของภิกษุเหล่านั้น ในเรื่องนี้มีวินิจฉัยดังนี้ คือ ถ้ามีใครคนหนึ่งเข้าไปหาภิกษุ ๔ รูป แล้วนิมนต์โดยใช้คำเรียกชื่อโภชนะ ๕ อย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยคำไวพจน์ใดๆ หรือด้วยภาษาอื่นใด เช่น “ข้าพเจ้านิมนต์ด้วยข้าวสุก ขอท่านทั้งหลายจงรับข้าวสุกของข้าพเจ้า” เป็นต้น หากภิกษุเหล่านั้นที่ถูกนิมนต์อย่างนั้น ไม่ว่าจะรวมกันหรือแยกกัน ไปแล้วรับพร้อมกัน ไม่ว่าจะรวมกันหรือแยกกันฉันในภายหลัง ก็เป็นคณโภชนะ การรับเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้ ถ้าขอโดยเรียกชื่อข้าวสุกเป็นต้น ไม่ว่าจะรวมกันหรือแยกกัน แล้วไปรับพร้อมกัน อย่างนี้ก็เป็นคณโภชนะเหมือนกัน ในการรับคณโภชนะทั้งสองประเภทนี้ เป็นทุกกฏ และทุกๆ คำกลืน เป็นปาจิตตีย์ ในสมัยที่เป็นไข้เป็นต้น เมื่อเท้าแตกจนไม่สามารถเที่ยวบิณฑบาตได้ นี้เป็นสมัยแห่งผู้เจ็บไข้ ภิกษุผู้มีผ้ากฐินแล้ว ๕ เดือน, ภิกษุอื่น (ที่ไม่มีผ้ากฐิน) เดือนกัตติกะ (เดือน ๑๒) นี้เป็นสมัยแห่งการถวายจีวร เมื่อภิกษุใดกำลังทำจีวร และทำกิจที่ควรทำในจีวรนั้น นี้เป็นสมัยแห่งการทำจีวร เมื่อภิกษุใดประสงค์จะเดินทางไปแม้ครึ่งโยชน์ หรือกำลังเดินทางไป หรือเดินทางไปแล้ว นี้เป็นสมัยแห่งการเดินทางไกล แม้ในสมัยแห่งการลงเรือ ก็มีนัยเดียวกันนี้ เมื่อภิกษุ ๔ รูป เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านโคจรแล้วไม่ยังอัตภาพให้เป็นไปได้ นี้เป็นมหาสมัย (สมัยที่ภิกษุจำนวนมากรวมกัน) เมื่อบรรพชิตใดนิมนต์ด้วยภัต นี้เป็นสมัยแห่งภัตของสมณะ การฉันคณโภชนะในสมัยเหล่านี้ ย่อมควร

Rājagahe devadattaṃ ārabbha viññāpetvā bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha sattavidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, nagaṇabhojane gaṇabhojanasaññissa vematikassa vā dukkaṭaṃ. Nagaṇabhojanasaññissa pana, ye ca dve tayo ekato gaṇhanti, bahūnaṃ piṇḍāya caritvā ekato bhuñjantānaṃ, niccabhattikādīsu, pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha, ummattakādīnañca anāpatti. Gaṇabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงราชคฤห์ ปรารภพระเทวทัตผู้ขอแล้วฉัน บทว่า “อัญญตระ สมยา” นี้ เป็นอนุบัญญัติ ๗ อย่างในสิกขาบทนี้ เป็นสิกขาบทที่บัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ในอาหารที่ไม่ใช่คณโภชนะ ภิกษุสำคัญว่าเป็นคณโภชนะ หรือสงสัยแล้วฉัน เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุสำคัญว่าไม่เป็นคณโภชนะ (แล้วฉัน), และภิกษุ ๒-๓ รูป ที่รับพร้อมกัน, ภิกษุจำนวนมากที่เที่ยวบิณฑบาตแล้วฉันพร้อมกัน, ในภัตประจำ เป็นต้น, ในสิ่งอื่นทั้งหมด เว้นโภชนะ ๕ อย่าง, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นคณโภชนะ, ความไม่มีสมัย, และการกลืนกิน เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ

Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคณโภชนะ จบแล้ว

3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ

Tatiye paramparabhojaneti gaṇabhojane vuttanayeneva pañcahi bhojanehi nimantitassa yena yena paṭhamaṃ nimantito, tassa tassa bhojanato uppaṭipāṭiyā vā avikappetvā vā parassa parassa bhojane. Tasmā yo bhikkhu pañcasu sahadhammikesu aññatarassa ‘‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ tuyhaṃ dammī’’ti vā ‘‘vikappemī’’ti vā evaṃ sammukhā vā ‘‘itthannāmassa dammī’’ti (pāci. 226) vā ‘‘vikappemī’’ti vā evaṃ parammukhāvā paṭhamanimantanaṃ avikappetvā pacchā nimantitakule laddhabhikkhato ekasitthampi ajjhoharati, pācittiyaṃ. Samayā vuttanayā eva.

ในสิกขาบทที่ ๓ บทว่า ปรัมปรโภชนะ (การฉันอาหารที่รับนิมนต์ต่อๆ กัน) หมายถึง การฉันโภชนะของทายกคนถัดไป โดยไม่เป็นไปตามลำดับ หรือโดยไม่วิกัปป์โภชนะของทายกที่นิมนต์ก่อนๆ แก่ภิกษุที่ถูกนิมนต์ด้วยโภชนะ ๕ อย่าง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในคณโภชนะนั่นเอง เพราะฉะนั้น ภิกษุใดไม่วิกัปป์ภัตที่รับนิมนต์ครั้งแรก แล้วกลืนกินแม้ข้าวสุกคำเดียวจากภัตที่ได้มาในตระกูลที่นิมนต์ภายหลัง โดยกล่าวต่อสหธรรมิก ๕ รูป รูปใดรูปหนึ่งต่อหน้าว่า “เราให้ความหวังในภัตของเราแก่ท่าน” หรือ “เราวิกัปป์ (สละ) ความหวังในภัตของเราแก่ท่าน” หรือกล่าวลับหลังว่า “เราให้แก่ท่านชื่อนี้” หรือ “เราวิกัปป์แก่ท่านชื่อนี้” เป็นปาจิตตีย์ สมัยทั้งหลายมีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Vesāliyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha aññatra nimantitabhojanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha tividhā anupaññatti, parivāre pana vikappanampi gahetvā ‘‘catasso anupaññattiyo’’ti (pari. 86) vuttaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, naparamparabhojane paramparabhojanasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Naparamparabhojanasaññissa pana, yo ca samaye vā vikappetvā vā ekasaṃsaṭṭhāni vā dve tīṇi nimantanāni ekato vā katvā bhuñjati, nimantanappaṭipāṭiyā bhuñjati, sakalena gāmena vā pūgena vā nimantito tesu yatthakatthaci bhuñjati, nimantiyamāno vā ‘‘bhikkhaṃ gahessāmī’’ti vadati, tassa, niccabhattikādīsu, pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha, ummattakādīnañca anāpatti. Paramparabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการฉันโภชนะที่รับนิมนต์ในที่อื่น (นอกจากตระกูลที่นิมนต์ก่อน) บทว่า “อัญญตระ สมยา” นี้ เป็นอนุบัญญัติ ๓ อย่างในสิกขาบทนี้ แต่ในปริวารท่านกล่าวไว้ว่า “อนุบัญญัติ ๔ อย่าง” โดยรวมการวิกัปป์เข้าด้วย เป็นสิกขาบทที่บัญญัติไม่ทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ในโภชนะที่ไม่ใช่ปรัมปรโภชนะ ภิกษุสำคัญว่าเป็นปรัมปรโภชนะ หรือสงสัยแล้วฉัน เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่ปรัมปรโภชนะ (แล้วฉัน), และภิกษุผู้ฉันในสมัย หรือวิกัปป์แล้วฉัน หรือฉันภัตที่ปนกันเป็นอันเดียวกัน หรือทำนิมนต์ ๒-๓ อย่างให้เป็นอันเดียวกันแล้วฉัน, ฉันตามลำดับการนิมนต์, ถูกชาวบ้านทั้งหมู่บ้าน หรือคณะนิมนต์ แล้วฉันในตระกูลใดตระกูลหนึ่งในบรรดาตระกูลเหล่านั้น, หรือถูกนิมนต์อยู่แล้วกล่าวว่า “เราจะรับภิกษา”, ภิกษุนั้น, ในภัตประจำ เป็นต้น, ในสิ่งอื่นทั้งหมด เว้นโภชนะ ๕ อย่าง, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นปรัมปรโภชนะ, ความไม่มีสมัย, และการกลืนกิน เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนสิกขาบทว่าด้วยกฐินข้อแรก แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา

Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ จบแล้ว

4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกานมาตา

Catutthe pūvehīti paheṇakatthāya paṭiyattehi atirasakamodakasakkhalikādīhi yehi kehici khajjakehi. Manthehīti pātheyyatthāya paṭiyattehi yehi kehici sattutilataṇḍulādīhi. Dvattipattapūrāti mukhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhaṃ anatikkantā dve vā tayo vā pattapūrā. Tato ce uttarīti sacepi tatiyaṃ pattaṃ thūpīkataṃ gaṇhāti, mukhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhato upariṭṭhitapūvagaṇanāya pācittiyaṃ. Dvattipattapūre paṭiggahetvāti ettha yena dve gahitā honti, tena bahi bhikkhuṃ disvā ‘‘ettha mayā dve pattapūrā gahitā, tvaṃ ekaṃ gaṇheyyāsī’’ti vattabbaṃ, tenāpi aññaṃ passitvā ‘‘paṭhamaṃ āgatena dve pattapūrā gahitā, mayā eko gahito, tvaṃ mā gaṇhī’’ti vattabbaṃ. Yena paṭhamaṃ eko gahito, tassāpi paramparārocane eseva nayo. Yena pana sayameva tayo gahitā, tena aññaṃ disvā ‘‘mā kho tvaṃ ettha paṭiggaṇhīti vattabbaṃ, avadantassa dukkaṭaṃ, taṃ sutvā gaṇhantassāpi dukkaṭameva. Tato nīharitvā bhikkhūhi saddhiṃ saṃvibhajitabbanti laddhaṭṭhānato sabbāsannaṃ āsanasālaṃ vā vihāraṃ vā yattha vā pana nibaddhaṃ paṭikkamati, tattha gantvā ekaṃ pattapūraṃ attano ṭhapetvā sesaṃ bhikkhusaṅghassa dātabbaṃ. Yathāmittaṃ pana dātuṃ na labbhati. Yena eko gahito, na tena kiñci akāmā dātabbaṃ, yathāruci kātabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๔ นั้น คำว่า ด้วยขนม คือ ด้วยขนมขบเคี้ยวอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น ขนมรสเลิศยิ่ง ขนมโมทกะ ขนมกรอบ เป็นต้น ที่จัดเตรียมไว้เพื่อส่งไปเป็นของกำนัล คำว่า ด้วยข้าวสัตตู คือ ด้วยของเคี้ยวอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น ข้าวสัตตูผง ข้าวสัตตูก้อน งา ข้าวสาร เป็นต้น ที่จัดเตรียมไว้เพื่อเป็นเสบียงเดินทาง คำว่า ขนมเต็มบาตรสองหรือสามบาตร คือ ขนมที่เต็มบาตรสองหรือสามบาตร โดยไม่ล้นเส้นขอบปากบาตรด้านล่าง ถ้าเกินกว่านั้น คือ แม้รับบาตรที่สามที่พูนขึ้นเป็นรูปเจดีย์ ก็เป็นปาจิตตีย์ด้วยจำนวนขนมที่อยู่เหนือเส้นขอบปากบาตรด้านล่าง ในคำว่า พึงรับขนมเต็มบาตรสองหรือสามบาตร นี้ ภิกษุใดรับขนมเต็มบาตรสองบาตรแล้ว ภิกษุนั้นเห็นภิกษุอื่นที่ภายนอก (บ้านที่รับขนม) แล้วพึงกล่าวว่า “ในบ้านนี้ อาตมารับขนมเต็มบาตรสองบาตรแล้ว ท่านจงรับบาตรหนึ่งเถิด” ภิกษุที่สองนั้นก็เช่นกัน เมื่อเห็นภิกษุอื่นแล้ว พึงกล่าวว่า “ภิกษุที่มาถึงก่อนรับขนมเต็มบาตรสองบาตรแล้ว อาตมารับหนึ่งบาตรแล้ว ท่านอย่ารับเลย” ภิกษุใดรับหนึ่งบาตรก่อน ในการบอกต่อๆ กันไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน แต่ภิกษุใดรับสามบาตรด้วยตนเองเท่านั้น ภิกษุนั้นเมื่อเห็นภิกษุอื่นแล้ว พึงกล่าวว่า “ท่านอย่ารับในบ้านนี้เลย” ภิกษุที่ไม่กล่าวเป็นทุกกฏ ภิกษุที่ได้ยินคำนั้นแล้วยังรับ ก็เป็นทุกกฏนั่นเอง คำว่า นำออกจากที่นั้นแล้วพึงแบ่งปันกับภิกษุทั้งหลาย นั้น คือ จากสถานที่ที่ได้รับ ไปยังโรงฉันที่ใกล้ที่สุด หรือไปยังวิหาร หรือไปยังสถานที่ที่ตนเองเข้าไปเป็นประจำ ไปแล้ว พึงเก็บขนมเต็มบาตรหนึ่งบาตรไว้สำหรับตน แล้วพึงให้ที่เหลือแก่ภิกษุสงฆ์ แต่ไม่อาจให้ตามความชอบใจ (แก่มิตร) ได้ ภิกษุใดรับหนึ่งบาตรแล้ว ไม่จำเป็นต้องให้ขนมอย่างใดอย่างหนึ่งโดยไม่เต็มใจ พึงทำได้ตามความพอใจ

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha na mattaṃ jānitvā paṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakadvattipattapūre atirekasaññissa vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ūnakasaññissa pana, na paheṇakatthāya na pātheyyatthāya vā paṭiyattaṃ, tadatthāya paṭiyattasesakaṃ vā, gamane vā paṭippassaddhe, ñātakappavāritānaṃ vā dentānaṃ, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇapūvamanthatā, asesakatā, appaṭippassaddhagamanatā, anaññātakāditā, atirekappaṭiggahaṇanti imānettha pañca aṅgāni, samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากในเรื่องการรับโดยไม่รู้ประมาณ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ในขนมที่น้อยกว่าสองหรือสามบาตร ภิกษุสำคัญว่าเกิน หรือสงสัยแล้วรับ เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุสำคัญว่าน้อยกว่า (สองหรือสามบาตร), หรือขนมที่ไม่ได้จัดเตรียมไว้เพื่อเป็นของกำนัล หรือไม่ได้จัดเตรียมไว้เพื่อเป็นเสบียงเดินทาง, หรือขนมที่เหลือจากการจัดเตรียมไว้เพื่อประโยชน์นั้น, หรือเมื่อกิจการเดินทางระงับแล้ว, หรือเมื่อญาติหรือผู้ที่ปวารณาไว้ถวาย, หรือภิกษุรับแลกเปลี่ยนด้วยทรัพย์ของตน, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นขนมและข้าวสัตตูที่มีลักษณะตามที่กล่าวมา, ความเป็นของไม่เหลือ, ความเป็นผู้มีกิจการเดินทางยังไม่ระงับ, ความเป็นผู้ไม่ใช่ญาติเป็นต้น, การรับเกินกว่าสองหรือสามบาตร เหล่านี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนสิกขาบทสัญจริต

Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทกานมาตาจบแล้ว

5. Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทปวารณาที่ ๑

Pañcame bhuttāvīti bhuttavā, yena pañcannaṃ bhojanānaṃ sāsapamattampi ajjhoharitaṃ, so evaṃ vuccati. Pavāritoti ‘‘asanaṃ paññāyati, bhojanaṃ paññāyati, hatthapāse ṭhito abhiharati, paṭikkhepo paññāyatī’’ti (pāci. 239) evaṃ pāḷiyaṃ vuttapañcaṅgavasena katappavāraṇo, katappaṭikkhepoti attho. Tattha yasmā ‘‘asanaṃ paññāyatī’’ti iminā vippakatabhojano ‘pavārito’ti vutto. Yo ca vippakatabhojano, tena kiñci bhuttaṃ, kiñci abhuttaṃ, yañca bhuttaṃ, taṃ sandhāya ‘bhuttāvī’tipi saṅkhaṃ gacchati. Tasmā ‘bhuttāvī’tivacanena visuṃ kiñci atthasiddhiṃ na passāma, ‘‘dirattatiratta’’ntiādīsu (pāci. 52) pana dirattādivacanaṃ viya pavāritapadassa parivārabhāvena byañjanasiliṭṭhatāya cetaṃ vuttanti veditabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๕ นั้น คำว่า ผู้ฉันแล้ว คือ ผู้ที่ฉันแล้ว ภิกษุใดกลืนโภชนะ ๕ อย่างแม้ประมาณเท่าเมล็ดผักกาดลงไปแล้ว ภิกษุนั้นถูกเรียกว่า “ผู้ฉันแล้ว” อย่างนี้ คำว่า ผู้ปวารณาแล้ว คือ ผู้มีการปวารณาอันทำแล้ว มีการห้ามอันทำแล้ว ด้วยอำนาจแห่งองค์ ๕ ที่ตรัสไว้ในพระบาลีว่า “อาสนะปรากฏ, โภชนะปรากฏ, ยืนอยู่ในหัตถบาส, น้อมเข้ามา, การห้ามปรากฏ” ดังนี้เป็นอรรถ ในบทบาลี อาสนะปรากฏ เป็นต้นนั้น เพราะเหตุที่ผู้มีโภชนะที่ยังฉันไม่เสร็จ ถูกเรียกว่า “ผู้ปวารณาแล้ว” ด้วยองค์ที่ว่า “อาสนะปรากฏ” นี้ และภิกษุใดมีโภชนะที่ยังฉันไม่เสร็จ ภิกษุนั้นฉันบางส่วนแล้ว ยังไม่ได้ฉันบางส่วน โภชนะที่ฉันแล้วนั้น มุ่งหมายถึงการถึงซึ่งการนับว่า “ผู้ฉันแล้ว” ด้วย เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่เห็นความสำเร็จแห่งอรรถอย่างใดอย่างหนึ่งโดยเฉพาะด้วยคำว่า “ผู้ฉันแล้ว” แต่พึงทราบว่า คำว่า “ผู้ฉันแล้ว” นี้ ตรัสไว้ด้วยความเป็นบริวารแห่งบทว่า “ปวารณาแล้ว” และด้วยความเป็นคำที่สละสลวย เหมือนคำว่า “สองวัน” เป็นต้น ในบทบาลี สองวันสามวัน เป็นต้น

Pavāraṇaṅgesu pana asanaṃ paññāyatīti vippakatabhojanaṃ dissati, taṃ bhuñjamāno cesa puggalo hotīti attho. Bhojanaṃ paññāyatīti pavāraṇappahonakaṃ bhojanaṃ dissati, odanādīnaṃ ce aññataraṃ paṭikkhipitabbaṃ bhojanaṃ hotīti attho. Hatthapāse ṭhitoti pavāraṇappahonakaṃ ce bhojanaṃ gaṇhitvā dāyako aḍḍhateyyahatthappamāṇe okāse ṭhito hotīti attho. Abhiharatīti so ce dāyako tassa taṃ bhojanaṃ kāyena abhisaṃharatīti attho. Paṭikkhepo paññāyatīti paṭikkhepo dissati, taṃ ce abhihaṭaṃ so bhikkhu kāyena vā vācāya vā paṭikkhipatīti attho. Evaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ vasena pavārito hoti.

ต่อไป ในองค์แห่งปวารณา คำว่า “อาหารปรากฏ” นั้น คือ โภชนะที่ยังฉันไม่เสร็จปรากฏ และบุคคลนั้นกำลังฉันโภชนะนั้นอยู่ ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “โภชนะปรากฏ” นั้น คือ โภชนะที่พอแก่การปวารณาปรากฏ และโภชนะที่พึงห้ามอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาข้าวสุกเป็นต้นนั้นเป็นอยู่ ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “ยืนอยู่ในหัตถบาส” นั้น คือ ทายกผู้ให้รับโภชนะที่พอแก่การปวารณาแล้ว ยืนอยู่ในสถานที่ประมาณสองศอกครึ่ง หรือประมาณสองศอกคืบ ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “น้อมเข้ามา” นั้น คือ ทายกผู้ให้นั้นน้อมโภชนะนั้นเข้ามาด้วยกายแก่ภิกษุนั้น ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “การห้ามปรากฏ” นั้น คือ การห้ามปรากฏ และภิกษุนั้นห้ามโภชนะที่น้อมเข้ามานั้นด้วยกายก็ดี ด้วยวาจาก็ดี ดังนี้เป็นอรรถ อย่างนี้แหละ ภิกษุนั้นย่อมปวารณาแล้วด้วยอำนาจแห่งองค์ ๕

Tatrāyaṃ vinicchayo – ‘asana’ntiādīsu tāva yañca asnāti, yañca bhojanaṃ hatthapāse ṭhitena abhihaṭaṃ paṭikkhipati, taṃ odano kummāso sattu maccho maṃsanti imesaṃ aññatarameva veditabbaṃ. Tattha odano nāma sāli vīhi yavo godhumo kaṅgu varako kudrūsakoti imesaṃ sattannaṃ dhaññānaṃ taṇḍule gahetvā ‘‘bhattaṃ pacāmā’’ti vā ‘‘yāguṃ pacāmā’’ti vā yaṃkiñci sandhāya pacantu, sace uṇhaṃ vā sītalaṃ vā bhuñjantānaṃ bhojanakāle gahitagahitaṭṭhāne odhi paññāyati, odano hoti, pavāraṇaṃ janeti. Yo pana pāyāso vā ambilayāgu vā uddhanato otāritamattā abbhuṇhā sakkā hoti āvijjhitvā pivituṃ, sā yassa hatthena gahitokāsepi odhi na paññāyati, pavāraṇaṃ na janeti. Sace pana usumāya vigatāya ghanabhāvaṃ gacchati, odhiṃ dasseti, puna pavāraṇaṃ janeti, pubbe tanukabhāvo na rakkhati. Sacepi bahū paṇṇaphalakaḷīre pakkhipitvā muṭṭhimattāpi taṇḍulā pakkhittā honti, bhojanakāle ce odhi paññāyati, pavāraṇaṃ janeti. Ayāguke nimantane ‘‘yāguṃ dassāmā’’ti bhatte udakakañjikakhīrādīni ākiritvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti denti, kiñcāpi tanukā hoti, pavāraṇaṃ janetiyeva. Sace pana pakkuthitesu udakādīsu pakkhipitvā pacitvā denti, yāgusaṅgahameva gacchati. Sace yāguyāpi sāsapamattampi macchamaṃsakkhaṇḍaṃ vā nhāru vā pakkhittaṃ hoti, pavāraṇaṃ janeti. Ṭhapetvā sānulomānaṃ vuttadhaññānaṃ taṇḍule aññehi veḷutaṇḍulādīhi vā kandamūlaphalehi vā yehi kehici katabhattaṃ pavāraṇaṃ na janeti. Kummāso nāma yavehi kato. Aññehi pana muggādīhi katakummāso pavāraṇaṃ na janeti. Sattu nāma satta dhaññāni bhajjitvā kato. Antamaso kharapākabhajjitānaṃ vīhīnaṃ taṇḍule koṭṭetvā katacuṇṇampi kuṇḍakampi sattusaṅgahameva gacchati. Samapākabhajjitānaṃ pana ātapasukkhānaṃ kuṇḍakaṃ vā, ye keci taṇḍulā vā lājā vā, lājehi katabhattasattuādīni vā na pavārenti. Macchamaṃsesu sace yāguṃ pivantassa yāgusitthamattāneva dve macchakkhaṇḍāni vā maṃsakkhaṇḍāni vā ekabhājane vā nānābhājane vā denti, tāni ce akhādanto aññaṃ pavāraṇappahonakaṃ yaṃkiñci paṭikkhipati, na pavāreti. Tato ekaṃ khāditaṃ, ekaṃ hatthe vā patte vā hoti, sace aññaṃ paṭikkhipati pavāreti. Dvepi khāditāni honti, mukhe sāsapamattampi avasiṭṭhaṃ natthi, sacepi aññaṃ paṭikkhipati, na pavāreti. Yo pana akappiyamaṃsaṃ kuladūsanavejjakammauttarimanussadhammārocanasāditarūpiyādīhi nibbattaṃ akappiyabhojanañca aññaṃ kappiyaṃ vā akappiyaṃ vā khādanto paṭikkhipati, na pavāreti.

ในการวินิจฉัยนี้ ในบรรดาบทว่า “อสนัง” เป็นต้นนั้น พึงทราบว่า โภชนะใดที่ภิกษุกำลังฉันอยู่ และโภชนะใดที่ผู้อยู่ในหัตถบาสนำมาให้แล้วภิกษุปฏิเสธ โภชนะนั้นพึงทราบว่าเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่างเหล่านี้ คือ ข้าวสุก กุมมาส สัตตุ ปลา เนื้อ ในบรรดาโภชนะเหล่านั้น ข้าวสุก (โอทนะ) ได้แก่ ข้าวสารของธัญชาติ ๗ อย่างเหล่านี้ คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลี (อีกชนิด) ข้าวฟ่าง ข้าวเหนียวดำ และข้าวฟ่างเล็ก นำข้าวสารเหล่านั้นมาแล้วตั้งใจจะหุงข้าวสุก หรือจะต้มยาคู หรือจะหุงต้มสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็ตาม ถ้าขณะที่ภิกษุกำลังฉันอยู่ ไม่ว่าจะร้อนหรือเย็นก็ตาม ปรากฏเป็นขอบเขต (เป็นเม็ด) ในที่ที่หยิบจับ ข้าวสุกนั้นย่อมเป็นโอทนะ ย่อมยังปวารณาให้เกิด ส่วนข้าวปายาส หรือยาคูรสเปรี้ยว ที่เพิ่งยกออกจากเตาใหม่ๆ ยังร้อนจัด สามารถรินดื่มได้ ซึ่งในที่ที่จับด้วยมือก็ไม่ปรากฏเป็นขอบเขต ยาคูนั้นย่อมไม่ยังปวารณาให้เกิด แต่ถ้าเมื่อไอน้ำหมดไปแล้ว ยาคูนั้นกลับข้นขึ้น แสดงขอบเขตได้ ย่อมยังปวารณาให้เกิดอีก ความเหลวในตอนแรกย่อมไม่คุ้มครอง (ไม่ทำให้พ้นปวารณา) แม้ถ้าใส่ผัก ผลไม้ และหน่อไม้จำนวนมาก แล้วใส่ข้าวสารลงไปเพียงกำมือเดียว แต่ถ้าขณะฉันปรากฏเป็นขอบเขต ย่อมยังปวารณาให้เกิด ในการนิมนต์ที่ไม่มีการถวายยาคู แต่ตั้งใจจะถวายยาคู จึงรินน้ำ น้ำข้าว น้ำนม เป็นต้น ลงในข้าวสุก แล้วถวายโดยกล่าวว่า “ขอท่านจงรับยาคู” แม้จะเหลว ย่อมยังปวารณาให้เกิดนั่นเอง แต่ถ้าใส่ข้าวสุกลงในน้ำเดือดเป็นต้น แล้วหุงต้มถวาย ย่อมจัดเข้าเป็นยาคูเท่านั้น แม้ในยาคู ถ้ามีชิ้นปลาหรือชิ้นเนื้อ หรือเอ็น ขนาดเท่าเมล็ดผักกาดใส่ลงไป ย่อมยังปวารณาให้เกิด ข้าวสุกที่ทำจากข้าวสารของธัญชาติ ๗ อย่างที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งเป็นไปตามลำดับ (คือข้าวสาลีเป็นต้น) เว้นจากนั้นแล้ว ข้าวสุกที่ทำจากข้าวสารไม้ไผ่เป็นต้น หรือจากหัวเผือกหัวมันผลไม้ หรือจากสิ่งอื่นใด ย่อมไม่ยังปวารณาให้เกิด กุมมาส ได้แก่ ของที่ทำจากข้าวบาร์เลย์ ส่วนกุมมาสที่ทำจากถั่วเขียวเป็นต้น ย่อมไม่ยังปวารณาให้เกิด สัตตุ ได้แก่ ของที่ทำจากธัญชาติ ๗ อย่างที่คั่วแล้ว แม้ที่สุด ผงที่ทำจากการตำข้าวสารข้าวเปลือกที่คั่วสุกอย่างหยาบๆ หรือข้าวปลายข้าว ก็จัดเข้าเป็นสัตตุเท่านั้น แต่ข้าวปลายข้าวที่คั่วสุกพอดี หรือที่ตากแดด หรือข้าวสารใดๆ หรือข้าวตอก หรือข้าวสุก สัตตุเป็นต้น ที่ทำจากข้าวตอก ย่อมไม่ยังปวารณาให้เกิด ในเรื่องปลาและเนื้อ ถ้าถวายชิ้นปลา ๒ ชิ้น หรือชิ้นเนื้อ ๒ ชิ้น ขนาดเท่าเมล็ดข้าวสุกในยาคูเท่านั้น ในภาชนะเดียวกัน หรือในภาชนะต่างกัน แก่ภิกษุผู้กำลังดื่มยาคู ถ้าภิกษุนั้นยังไม่ฉันชิ้นปลาหรือชิ้นเนื้อเหล่านั้น แต่ปฏิเสธโภชนะอื่นใดที่เพียงพอแก่การปวารณา ย่อมไม่ปวารณา ถ้าฉันชิ้นปลาหรือชิ้นเนื้อนั้นไปแล้ว ๑ ชิ้น เหลืออีก ๑ ชิ้นอยู่ในมือหรือในบาตร ถ้าปฏิเสธโภชนะอื่น ย่อมปวารณา ถ้าฉันไปแล้วทั้ง ๒ ชิ้น ไม่มีเศษปลาหรือเนื้อเหลืออยู่ในปากแม้เท่าเมล็ดผักกาด แม้ถ้าปฏิเสธโภชนะอื่น ย่อมไม่ปวารณา ส่วนภิกษุใดกำลังฉันเนื้อที่ไม่ควร หรือโภชนะที่ไม่ควรที่เกิดจากการประพฤติชั่วเพื่อทำลายตระกูล การรักษาโรค การอวดอุตตริมนุสสธรรม การรับเงินทองเป็นต้น แล้วปฏิเสธโภชนะอื่นที่ควรหรือไม่ควร ย่อมไม่ปวารณา

Evaṃ yañca asnāti, yañca bhojanaṃ hatthapāse ṭhitena abhihaṭaṃ paṭikkhipanto pavāraṇaṃ janeti, taṃ ñatvā idāni yathā āpajjati, tassa jānanatthaṃ ayaṃ vinicchayo veditabbo – ‘‘asanaṃ bhojana’’nti ettha tāva yena ekasitthampi ajjhohaṭaṃ hoti, so sace pattamukhahatthesu yatthakatthaci bhojane sati sāpekkhova aññaṃ vuttalakkhaṇaṃ bhojanaṃ paṭikkhipati, pavāreti. Sace pana nirapekkho hoti, yaṃ pattādīsu avasiṭṭhaṃ, taṃ na ca ajjhoharitukāmo, aññassa vā dātukāmo, aññatra vā gantvā bhuñjitukāmo, so paṭikkhipantopi na pavāreti. ‘‘Hatthapāse ṭhito’’ti ettha pana sace bhikkhu nisinno hoti, ānisadassa pacchimantato paṭṭhāya, sace ṭhito, paṇhīnaṃ antato paṭṭhāya, sace nipanno, yena passena nipanno, tassa pārimantato paṭṭhāya dāyakassa nisinnassa vā ṭhitassa vā nipannassa vā ṭhapetvā pasāritahatthaṃ yaṃ āsannataraṃ aṅgaṃ, tassa orimantena paricchinditvā aḍḍhateyyahattho ‘hatthapāso’ti veditabbo. Tasmiṃ ṭhatvā abhihaṭaṃ paṭikkhipantasseva pavāraṇā hoti, na tato paraṃ. ‘Abhiharatī’ti hatthapāsabbhantare ṭhito gahaṇatthaṃ upanāmeti. Sace pana anantaranisinnopi bhikkhu hatthe vā ādhārake vā ṭhitaṃ pattaṃ anabhiharitvāva ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vadati, taṃ paṭikkhipato pavāraṇā natthi. Bhattapacchiṃ ānetvā purato bhūmiyaṃ ṭhapetvā evaṃ vuttepi eseva nayo. Īsakaṃ pana uddharitvā vā apanāmetvā vā ‘gaṇhathā’ti vutte taṃ paṭikkhipato pavāraṇā hoti. Bhattapacchiṃ gahetvā parivisantassa añño ‘‘ahaṃ dhāressāmī’’ti gahitamattameva karoti, parivesakoyeva pana taṃ dhāreti, tasmā sā abhihaṭāva hoti, tato dātukāmatāya gaṇhantaṃ paṭikkhipantassa pavāraṇā hoti. Sace pana parivesakena phuṭṭhamattāva hoti, itarova naṃ dhāreti, tato dātukāmatāya gaṇhantaṃ paṭikkhipantassa pavāraṇā na hoti. Kaṭacchunā uddhaṭe pana hoti, dvinnaṃ samabhārepi paṭikkhipanto pavāretiyeva. Anantarassa diyyamāne itaro pattaṃ pidahati, aññassa abhihaṭaṃ nāma paṭikkhittaṃ hoti, tasmā pavāraṇā natthi. ‘Paṭikkhepo’ti ettha vācāya abhihaṭe paṭikkhepo na ruhati, kāyena abhihaṭaṃ pana aṅgulicalanādinā kāyavikārena vā ‘‘alaṃ, mā dehī’’tiādinā vacīvikārena vā paṭikkhipato pavāraṇā hoti.

ภิกษุผู้กำลังฉันโภชนะใด และปฏิเสธโภชนะใดที่ผู้อยู่ในหัตถบาสนำมาให้ ย่อมยังปวารณาให้เกิด เมื่อทราบดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อประโยชน์แก่การทราบว่าย่อมต้องอาบัติอย่างไร การวินิจฉัยนี้พึงทราบดังนี้ ในบทว่า “อสนัง โภชนัง” นั้น ก่อนอื่น ภิกษุใดได้กลืนข้าวสุกไปแล้วแม้เพียงคำเดียว ถ้าภิกษุนั้นยังมีความอาลัยในโภชนะที่อยู่ในบาตร ในปาก หรือในมือ ณ ที่ใดที่หนึ่ง แล้วปฏิเสธโภชนะอื่นที่มีลักษณะดังกล่าว ย่อมปวารณา แต่ถ้าภิกษุนั้นไม่มีความอาลัย คือไม่ประสงค์จะกลืนโภชนะที่เหลืออยู่ในบาตรเป็นต้นนั้น หรือประสงค์จะให้แก่ผู้อื่น หรือประสงค์จะไปฉันที่อื่น แม้ปฏิเสธ ย่อมไม่ปวารณา ในบทว่า “ผู้อยู่ในหัตถบาส” นั้น ถ้าภิกษุนั่งอยู่ พึงนับจากส่วนท้ายของสะโพกเป็นต้นไป ถ้าภิกษุยืนอยู่ พึงนับจากส่วนปลายของส้นเท้าเป็นต้นไป ถ้าภิกษุนอนอยู่ พึงนับจากส่วนปลายด้านข้างที่นอนเป็นต้นไป โดยเว้นมือที่เหยียดออกของทายกผู้กำลังนั่ง ยืน หรือนอน แล้วกำหนดเอาอวัยวะที่อยู่ใกล้ที่สุดของภิกษุนั้น โดยนับจากส่วนปลายด้านในของอวัยวะนั้นไป ๒ ศอกครึ่ง พึงทราบว่าเป็น “หัตถบาส” การปวารณาย่อมมีแก่ภิกษุผู้ปฏิเสธโภชนะที่นำมาให้โดยอยู่ในหัตถบาสนั้นเท่านั้น ไม่ใช่จากที่พ้นจากหัตถบาสนั้นไป คำว่า “นำมาให้” หมายถึง ผู้อยู่ภายในหัตถบาสนำเข้ามาใกล้เพื่อรับ แต่ถ้าภิกษุผู้นั่งอยู่ใกล้ๆ แม้ไม่นำบาตรที่อยู่ในมือหรือในเชิงบาตรเข้ามาใกล้ แต่กล่าวว่า “ขอท่านจงรับข้าวสุก” การปฏิเสธโภชนะนั้นย่อมไม่มีปวารณา แม้เมื่อนำกระบุงข้าวมาวางไว้ข้างหน้าบนพื้นดิน แล้วกล่าวเช่นนี้ ก็เป็นนัยเดียวกัน แต่ถ้ากล่าวว่า “ขอท่านจงรับ” โดยยกขึ้นเล็กน้อย หรือเลื่อนออกไปเล็กน้อย การปฏิเสธโภชนะนั้นย่อมมีปวารณา เมื่อผู้อื่นถือกระบุงข้าวถวายอยู่ แล้วมีอีกคนหนึ่งกล่าวว่า “ฉันจะช่วยถือ” แล้วเพียงแค่จับไว้ แต่ผู้ถวายข้าวนั่นแหละเป็นผู้ถือกระบุงนั้น ดังนั้น กระบุงนั้นจึงถือว่าถูกนำมาให้แล้ว การปฏิเสธโภชนะที่กำลังหยิบให้ด้วยความประสงค์จะให้ ย่อมมีปวารณา แต่ถ้าผู้ถวายข้าวเพียงแค่แตะต้องเท่านั้น แล้วผู้อื่นเป็นผู้ถือกระบุงนั้น การปฏิเสธโภชนะที่กำลังหยิบให้ด้วยความประสงค์จะให้ ย่อมไม่มีปวารณา ส่วนโภชนะที่ตักด้วยทัพพี ย่อมมีปวารณา แม้เมื่อผู้ถวาย ๒ คนช่วยกันถือเท่าๆ กัน ภิกษุผู้ปฏิเสธก็ย่อมปวารณา เมื่อกำลังถวายแก่ภิกษุที่อยู่ถัดไป แล้วภิกษุอีกรูปหนึ่งปิดบาตร โภชนะที่นำมาให้แก่ภิกษุอื่นนั้นชื่อว่าถูกปฏิเสธแล้ว ดังนั้น จึงไม่มีปวารณา ในบทว่า “ปฏิเสธ” นั้น การปฏิเสธโภชนะที่นำมาให้ด้วยวาจา ย่อมไม่สำเร็จ แต่การปฏิเสธโภชนะที่นำมาให้ด้วยกาย คือด้วยกิริยาอาการทางกาย เช่น การกระดิกนิ้วเป็นต้น หรือด้วยกิริยาอาการทางวาจา เช่น “พอแล้ว อย่าให้เลย” เป็นต้น ย่อมมีปวารณา

Eko samaṃsakaṃ rasaṃ abhiharati, ‘‘rasaṃ paṭiggaṇhathā’’ti vadati, taṃ sutvā paṭikkhipato pavāraṇā natthi. ‘Maṃsarasa’nti vutte pana paṭikkhipato pavāraṇā hoti. ‘‘Imaṃ gaṇhathā’’ti vuttepi hotiyeva. Maṃsaṃ visuṃ katvā ‘maṃsarasa’nti vuttepi sace sāsapamattampi khaṇḍaṃ atthi, paṭikkhipato pavāraṇā hoti. Sace natthi, vaṭṭati. Kaḷīrapanasādīhi missetvā macchamaṃsaṃ pacanti, taṃ gahetvā ‘‘kaḷīrasūpaṃ gaṇhatha, panasabyañjanaṃ gaṇhathā’’ti vadati, evampi na pavāreti. Kasmā? Apavāraṇārahassa nāmena vuttattā. ‘‘Macchamaṃsaṃ byañjana’’nti vā ‘‘imaṃ gaṇhathā’’ti vā vutte pana pavāreti, ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto. Gamanādīsu pana yasmiṃ iriyāpathe pavāreti, taṃ avikopenteneva bhuñjitabbaṃ.

อุบาสกคนหนึ่งนำน้ำแกงที่มีเนื้อมาถวาย กล่าวว่า "จงรับน้ำแกง" เมื่อได้ยินดังนั้น ภิกษุผู้ปฏิเสธก็ไม่มีการปวารณา แต่เมื่อกล่าวว่า "จงรับน้ำแกงเนื้อ" ภิกษุผู้ปฏิเสธก็มีการปวารณา แม้เมื่อกล่าวว่า "จงรับสิ่งนี้" ก็มีการปวารณาเช่นกัน หากแยกเนื้อออกจากน้ำแกงแล้วกล่าวว่า "จงรับน้ำแกงเนื้อ" และยังมีชิ้นเนื้อขนาดเท่าเมล็ดผักกาดอยู่ ภิกษุผู้ปฏิเสธก็มีการปวารณา แต่ถ้าไม่มี ก็ควรปฏิเสธได้ พวกเขาหุงต้มปลาและเนื้อโดยผสมกับหน่อไม้ ขนุน เป็นต้น เมื่อนำแกงนั้นมากล่าวว่า "จงรับแกงหน่อไม้ จงรับกับข้าวขนุน" แม้กล่าวอย่างนี้ก็ไม่ควรปวารณา เพราะเหตุใด? เพราะกล่าวด้วยชื่อของแกงที่ไม่ควรปวารณา แต่เมื่อกล่าวว่า "จงรับกับข้าวปลาและเนื้อ" หรือ "จงรับสิ่งนี้" ก็ควรปวารณา นี่เป็นบทสรุปในเรื่องนี้ ส่วนรายละเอียดกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา อนึ่ง ในอิริยาบถใดที่ปวารณา เช่น การเดิน พึงฉันโดยไม่เปลี่ยนอิริยาบถนั้น

Anatirittanti na atirittaṃ, na adhikanti attho. Taṃ pana kappiyakatādīhi sattahi vinayakammākārehi akataṃ vā gilānassa anadhikaṃ vā hoti. Tasmā padabhājane (pāci. 239) ‘akappiyakata’ntiādi vuttaṃ, tattha yaṃ phalaṃ vā kandamūlādi vā pañcahi samaṇakappiyehi kappiyaṃ akataṃ, yañca akappiyamaṃsaṃ vā akappiyabhojanaṃ vā, etaṃ akappiyaṃ nāma, taṃ akappiyaṃ ‘‘alametaṃ sabba’’nti evaṃ atirittaṃ kataṃ akappiyakatanti veditabbaṃ. Appaṭiggahitakatanti bhikkhunā appaṭiggahitaṃyeva purimanayena atirittaṃ kataṃ. Anuccāritakatanti kappiyaṃ kāretuṃ āgatena bhikkhunā īsakampi anukkhittaṃ vā anapanāmitaṃ vā kataṃ. Ahatthapāse katanti kappiyaṃ kāretuṃ āgatassa hatthapāsato bahi ṭhitena kataṃ. Abhuttāvinā katanti yo atirittaṃ karoti, tena pavāraṇappahonakaṃ bhojanaṃ abhuttena kataṃ. Bhuttāvinā pavāritena āsanā vuṭṭhitena katanti idaṃ uttānameva. ‘‘Alametaṃ sabba’’nti avuttanti vacībhedaṃ katvā evaṃ avuttaṃ hoti. Iti imehi sattahi vinayakammākārehi yaṃ atirittaṃ kappiyaṃ akataṃ, yañca pana na gilānātirittaṃ, tadubhayampi anatirittaṃ. Atirittaṃ pana tasseva paṭipakkhanayena veditabbaṃ.

คำว่า "อนติริตตะ" หมายถึง ไม่เป็นเดน ไม่เป็นส่วนเกิน อนติริตตะนั้นคืออาหารที่ยังไม่ได้ทำด้วยวินัยกรรม 7 อย่าง มีอักกัปปิยกตะเป็นต้น หรือเป็นอาหารที่ไม่เกินสำหรับคนไข้ เพราะเหตุนั้น ในปทภาชนีย์จึงตรัสคำว่า "อักกัปปิยกตะ" เป็นต้นไว้ ในบทนั้น ผลไม้หรือหัวเผือกหัวมันเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งที่ยังไม่ได้ทำให้เป็นกัปปิยะด้วยกัปปิยภัณฑ์ 5 อย่างของสมณะ และเนื้อที่ไม่ควรฉัน (หมายถึงเนื้อ 10 ชนิด) หรืออาหารที่ไม่ควรฉัน (อาหารที่ได้มาจากการประทุษร้ายตระกูลเป็นต้น) เหล่านี้ชื่อว่าอักกัปปิยะ อาหารที่ไม่ควรฉันนั้นที่ทำให้เป็นเดนด้วยคำว่า "พอแล้วทั้งหมดนี้" อย่างนี้ พึงทราบว่า "อักกัปปิยกตะ" คำว่า "อัปปฏิคคหิตกตะ" คือภิกษุทำให้เป็นเดนด้วยวิธีเดิมคือยังไม่ได้รับประเคน คำว่า "อนุจจาริตกตะ" คือภิกษุผู้มาเพื่อทำให้เป็นกัปปิยะยังไม่ได้ยกขึ้นหรือยังไม่ได้เคลื่อนไปแม้แต่น้อย คำว่า "อหัตถปาสัฏฐิเตนกตะ" คือวินัยธรผู้ยืนอยู่นอกหัตถบาสของภิกษุผู้มาเพื่อทำให้เป็นกัปปิยะได้ทำ คำว่า "อภุตตาวินากตะ" คือวินัยธรผู้ทำเดนนั้นยังไม่ได้ฉันอาหารที่เพียงพอแก่การปวารณา คำว่า "ภุตตาวินาปวาริเตน อาสนา วุฏฐิเตน กตัง" นี้เป็นสิ่งที่ชัดเจนอยู่แล้ว คำว่า "อลเมตัง สัพพัง อวุตตัง" คือไม่ได้กล่าวคำว่า "พอแล้วทั้งหมดนี้" โดยแยกคำพูด ด้วยวินัยกรรม 7 อย่างเหล่านี้ อาหารใดที่ยังไม่ได้ทำให้เป็นกัปปิยะอันเป็นเดน และอาหารใดที่ไม่ใช่เดนของคนไข้ อาหารทั้งสองอย่างนั้นชื่อว่าอนติริตตะ ส่วนอติริตตะพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับอนติริตตะนั้นเอง

Apicettha bhuttāvinā kataṃ hotīti (pāci. 239) antamaso anantaranisinnassa pattato ekampi sitthaṃ vā maṃsahīraṃ vā khāditvā katampi bhuttāvinā kataṃ hoti, yo pātova evaṃ bhuttāvī pavārito nisīdatiyeva, so upakaṭṭhepi kāle abhihaṭaṃ piṇḍaṃ bhikkhunā upanītaṃ kappiyaṃ kātuṃ labhati. Sace pana tasmiṃ kappiye kate bhuñjantassa aññaṃ āmisaṃ ākiranti, taṃ so puna kātuṃ na labhati. Yañhi akataṃ, taṃ kātabbaṃ. Yena ca akataṃ, tena ca kātabbanti (pāci. aṭṭha. 238-9) vuttaṃ, tasmā tasmiṃ bhājane kariyamāne paṭhamakatena saddhiṃ kataṃ hotīti taṃ kātuṃ na vaṭṭati. Aññasmiṃ pana bhājane tena vā aññena vā kātuṃ vaṭṭati. Evaṃ kataṃ paṭhamakatena missetvāpi bhuñjituṃ vaṭṭati, na kevalañca tassa yena pana kataṃ, taṃ ṭhapetvā aññesaṃ pavāritānampi bhuñjituṃ vaṭṭati. Yathā pana akatena missaṃ na hoti, evaṃ mukhañca hatthañca suddhaṃ katvā bhuñjitabbaṃ. Gilānātirittaṃ pana na kevalaṃ gilānassa bhuttāvasesameva, atha kho yaṃkiñci gilānaṃ uddissa ‘‘ajja vā sve vā yadā vā icchati, tadā khādissatī’’ti āhaṭaṃ, taṃ sabbaṃ ‘gilānātiritta’nti veditabbaṃ. Khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vāti yaṃkiñci yāvakālikaṃ. Khādeyya vā bhuñjeyya vā pācittiyanti ettha vuttanayena pavāritassa anatirittaṃ yaṃkiñci āmisaṃ ajjhoharaṇatthāya paṭiggaṇhato gahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

อนึ่ง ในเรื่องนี้ ที่ว่า 'ชื่อว่าอันภิกษุผู้ฉันแล้วทำ' นั้น มีอธิบายว่า โดยที่สุด แม้ฉันข้าวสุกเพียงเม็ดเดียว หรือชิ้นเนื้อเพียงชิ้นเดียวจากบาตรของภิกษุผู้นั่งอยู่ในลำดับถัดไปแล้วทำ ก็ชื่อว่าอันภิกษุผู้ฉันแล้วทำ ภิกษุใดเป็นผู้ฉันแล้วและปวารณาแล้วอย่างนี้แต่มืดค่ำ (แต่เช้าตรู่) นั่งอยู่ ภิกษุนั้นแม้เมื่อเวลาใกล้เที่ยง ย่อมได้เพื่อทำบิณฑบาตที่ภิกษุนำมาถวายให้เป็นกัปปิยะ (คือทำให้เป็นเดน) แต่ถ้าเมื่อทำเป็นกัปปิยะในอาหารนั้นแล้ว ขณะกำลังฉันอยู่ มีผู้นำอามิสอื่นมาใส่ลงไป ภิกษุนั้นย่อมไม่ได้เพื่อทำอามิสนั้นให้เป็นกัปปิยะอีก เพราะว่าอามิสใดยังไม่ได้ทำ อามิสนั้นพึงทำ และภิกษุใดยังไม่ได้ทำ ภิกษุนั้นพึงทำ ดังนี้ (อรรถกถา) กล่าวไว้ เพราะเหตุนั้น เมื่อทำในภาชนะนั้น ก็ชื่อว่าทำพร้อมกับอามิสที่ทำไว้ก่อนแล้ว จึงไม่ควรทำอามิสนั้นให้เป็นกัปปิยะ แต่ในภาชนะอื่น ภิกษุนั้นเองหรือภิกษุอื่นพึงทำได้ อามิสที่ทำอย่างนี้ แม้ผสมกับอามิสที่ทำไว้ก่อนแล้วก็ควรเพื่อจะฉัน และไม่ใช่เพียงภิกษุผู้ปวารณาที่ทำให้เป็นเดนนั้นเท่านั้นที่ควรจะฉัน แต่เว้นภิกษุผู้ทำนั้นเสีย แม้ภิกษุผู้ปวารณาแล้วเหล่าอื่นก็ควรเพื่อจะฉัน อนึ่ง พึงทำปากและมือให้สะอาดแล้วจึงฉัน โดยประการที่อามิสที่ทำแล้วจะไม่ระคนกับอามิสที่ยังไม่ได้ทำ ส่วนคิลานาติริตตะ (ของเหลือของภิกษุไข้) นั้น ไม่ใช่เพียงของที่เหลือจากการฉันของภิกษุไข้เท่านั้น แต่ที่แท้ อามิสใดๆ ที่เขานำมาถวายเจาะจงภิกษุไข้ด้วยตั้งใจว่า 'จะฉันในวันนี้ หรือในวันพรุ่งนี้ หรือในเวลาใดที่ต้องการ' อามิสทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเป็นคิลานาติริตตะ คำว่า 'อาหารขบเคี้ยวหรืออาหารบริโภค' ได้แก่ ยาวกาลิกอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบทว่า 'พึงขบเคี้ยวหรือบริโภค เป็นปาจิตตีย์' นี้ ตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว ภิกษุผู้ปวารณาแล้วรับอามิสอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอนติริตตะเพื่อประโยชน์แก่การกลืนกิน เป็นทุกกฏในเพราะการรับ เป็นปาจิตตีย์ในทุกๆ ครั้งที่กลืนกิน

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha aññatra bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘anatiritta’’nti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, yāmakālikādīni āhāratthāya gaṇhato, nirāmisāni ajjhoharato ca dukkaṭaṃ, tathā atiritte anatirittasaññino ceva vematikassa ca. Atirittasaññino pana, ‘‘atirittaṃ kārāpetvā bhuñjissāmī’’ti gaṇhantassa, aññassatthāya gaṇhantassa, yāmakālikādīni tesaṃ anuññātaparibhogavasena nirāmisāni paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pavāritabhāvo, āmisassa anatirittatā, kālena ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี โดยปรารภภิกษุหลายรูป ในเรื่องการฉันในที่อื่นนอกจากที่ปวารณา คำว่า 'อนติริตตะ' นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นอสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ ติกปาจิตตีย์ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้รับยาวกาลิกเป็นต้นเพื่อเป็นอาหาร และแก่ภิกษุผู้กลืนกินยาวกาลิกเป็นต้นที่ไม่มีอามิส และในอาหารที่เป็นเดน (อติริตตะ) เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่เป็นเดน และแก่ภิกษุผู้สงสัย แต่ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นเดน (ในอาหารที่เป็นเดน), แก่ภิกษุผู้รับโดยคิดว่า 'จะให้ทำเป็นเดนแล้วจึงจะฉัน', แก่ภิกษุผู้รับเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุอื่น, แก่ภิกษุผู้บริโภคยาวกาลิกเป็นต้นที่ไม่มีอามิสโดยอำนาจแห่งการบริโภคที่ทรงอนุญาตไว้ และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ความเป็นผู้ปวารณาแล้ว ๑ ความที่อามิสเป็นอนติริตตะ ๑ การกลืนกินในกาล ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับปฐมกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา

Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปฐมปวารณาสิกขาบท จบแล้ว

6. Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

6. การพรรณนาทุติยปวารณาสิกขาบท

Chaṭṭhe abhihaṭṭhuṃ pavāreyyāti abhiharitvā ‘‘handa, bhikkhu khāda vā bhuñja vā’’ti evaṃ pavāreyya. Jānanti sutvā vā disvā vā tassa pavāritabhāvaṃ jānanto. Āsādanāpekkhoti āsādanaṃ codanaṃ maṅkukaraṇabhāvaṃ apekkhamāno. Bhuttasmiṃ pācittiyanti ettha abhihāre tāva dukkaṭaṃ, sace so taṃ gaṇhāti, puna abhihārakassa dukkaṭaṃ, tasmiṃ pana bhuñjante abhihārakassa tassa ajjhohāre ajjhohāre dukkaṭaṃ, bhojanapariyosāne pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า 'พึงปวารณาโดยนำมาถวาย' คือพึงนำมาถวายแล้วปวารณาอย่างนี้ว่า 'เชิญเถิด ภิกษุ ท่านจงขบเคี้ยวหรือจงบริโภค' คำว่า 'รู้' คือรู้อยู่ซึ่งความเป็นผู้ปวารณาแล้วของภิกษุนั้น โดยการได้ยินหรือการเห็น คำว่า 'มุ่งความประทุษร้าย' (อาสาทนาเปกโข) คือมุ่งการรุกราน การโจท หรือความเป็นผู้ถูกทำให้เก้อเขิน ในบทว่า 'เมื่อฉันแล้วเป็นปาจิตตีย์' นี้ ในเบื้องต้น เป็นทุกกฏเพราะการนำมาถวาย ถ้าภิกษุนั้นรับอามิสนั้น เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้นำมาถวายอีก แต่เมื่อภิกษุผู้ปวารณาแล้วนั้นกำลังฉันอยู่ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้นำมาถวายในทุกๆ ครั้งที่กลืนกิน เมื่อสิ้นสุดการฉัน เป็นปาจิตตีย์

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha anatirittena bhojanena abhihaṭṭhuṃ pavāraṇāvatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, pavārite pavāritasaññino pācittiyaṃ. Vematikassa, yāmakālikādīni āhāratthāya abhiharantassa, tesañca paṭiggahaṇaajjhohāresu, appavārite ca pavāritasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Appavāritasaññissa pana, yo ca atirittaṃ kārāpetvā deti, ‘‘kārāpetvā vā bhuñjāhī’’ti deti, yo vā ‘‘aññassatthāya haranto gacchāhī’’ti deti, yo ca yāmakālikādīni ‘‘sati paccaye paribhuñjāhī’’ti deti, tassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pavāritatā, pavāritasaññitā, āsādanāpekkhatā, anatirittena abhihaṭṭhuṃ pavāraṇatā, bhojanapariyosānanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี โดยปรารภภิกษุรูปหนึ่ง ในเรื่องการปวารณาโดยนำอาหารที่เป็นอนติริตตะมาถวาย เป็นอสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ ในภิกษุผู้ปวารณาแล้ว ภิกษุผู้สำคัญว่าปวารณาแล้ว (นำมาถวาย) เป็นปาจิตตีย์ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สงสัย, แก่ภิกษุผู้นำยาวกาลิกเป็นต้นมาถวายเพื่อเป็นอาหาร และในเพราะการรับและการกลืนกินยาวกาลิกเป็นต้นเหล่านั้น และในภิกษุผู้ยังไม่ปวารณา เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าปวารณาแล้ว และแก่ภิกษุผู้สงสัย แต่ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่ายังไม่ปวารณา (ในภิกษุผู้ยังไม่ปวารณา), และภิกษุใดให้ทำเป็นเดนแล้วจึงให้, หรือให้โดยกล่าวว่า 'ท่านจงให้เขาทำ (เป็นเดน) แล้วจึงฉันเถิด', หรือภิกษุใดนำไปเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุอื่นแล้วให้โดยสั่งว่า 'ท่านจงไปเถิด', และภิกษุใดให้ยาวกาลิกเป็นต้นโดยกล่าวว่า 'เมื่อมีปัจจัย (เหตุจำเป็น) ท่านจงบริโภคเถิด', และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ความเป็นผู้ปวารณาแล้ว ๑ ความสำคัญว่าปวารณาแล้ว ๑ ความเป็นผู้มุ่งความประทุษร้าย ๑ ความเป็นผู้ปวารณาโดยนำอาหารที่เป็นอนติริตตะมาถวาย ๑ ความสิ้นสุดแห่งการฉัน ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา

Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาทุติยปวารณาสิกขาบท จบแล้ว

7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

7. การพรรณนาวิกาลโภชนสิกขาบท

Sattame vikāleti vigate kāle, majjhanhikātikkamanato yāva aruṇuggamanāti adhippāyo. Tasmā yo bhikkhu etasmiṃ antare yaṃkiñci vanamūlaphalaṃ upādāya āmaṃ vā pakkaṃ vā āmisasaṅkhepagataṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā ajjhoharaṇatthāya paṭiggaṇhāti, tassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า 'ในเวลาวิกาล' คือในเวลาที่ล่วงไปแล้ว มีอธิบายว่า ตั้งแต่เวลาเที่ยงล่วงแล้วไปจนถึงเวลาอรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดในระหว่างเวลานั้น รับประเคนของขบเคี้ยวหรือของบริโภคอย่างใดอย่างหนึ่ง มีรากไม้และผลไม้ในป่าเป็นต้น ไม่ว่าจะเป็นของดิบหรือของสุกก็ตาม ที่สงเคราะห์เข้าในอามิส เพื่อประโยชน์แก่การกลืนกิน เป็นทุกกฏในเพราะการรับ เป็นปาจิตตีย์ในทุกๆ ครั้งที่กลืนกิน

Rājagahe sattarasavaggiye bhikkhū ārabbha vikāle bhojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, yāmakālikādīni āhāratthāya paṭiggahaṇaajjhohāresu, kāle vikālasaññissa, vematikassa ca dukkaṭaṃ, kāle kālasaññissa yāmakālikādīni sati paccaye paribhuñjantassa ummattakādīnañca anāpatti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, romaṭṭhakassa romaṭṭhaṃ, na ca bhikkhave bahimukhadvārā nīharitvā ajjhoharitabba’’nti (cūḷava. 273) anuññātanayena romaṭṭhakassāpi anāpatti. Vikālatā, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

ทรงบัญญัติในกรุงราชคฤห์ ทรงปรารภภิกษุพวก ๑๗ รูป ในเรื่องการฉันอาหารในเวลาวิกาล เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่ง เป็นปาจิตตีย์มี ๓ บท ในของยามากาลิกเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การเป็นอาหาร ในการรับประเคนและการกลืนกิน ในเวลาที่ควรฉัน แต่สำคัญว่าเป็นเวลาวิกาล และผู้ลังเลสงสัย เป็นอาบัติทุกกฏ ในเวลาที่ควรฉัน และสำคัญว่าเป็นเวลาที่ควรฉัน ของยามากาลิกเป็นต้น เมื่อมีเหตุจำเป็น ของผู้ฉัน และของคนบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ด้วยนัยที่ทรงอนุญาตว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้เคี้ยวเอื้อง เคี้ยวเอื้องได้ แต่ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงนำออกจากช่องปากภายนอกแล้วกลืนกิน” (จูฬวัคค์ 273) แม้แก่ภิกษุผู้เคี้ยวเอื้อง ก็ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ ประการเหล่านี้ คือ ความเป็นวิกาล ความเป็นยาวกาลิก การกลืนกิน การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนขนแกะ

Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารในเวลาวิกาล จบแล้ว

8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำของเก็บไว้

Aṭṭhame sannidhikārakanti kāro karaṇaṃ kiriyāti atthato ekaṃ, sannidhi kāro assāti sannidhikāraṃ, sannidhikārameva sannidhikārakaṃ, paṭiggahetvā ekarattiṃ vītināmitassetaṃ nāmaṃ. Tasmā evaṃ sannidhikataṃ yaṃkiñci yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā ‘ajjhoharissāmī’ti gaṇhantassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. Sacepi patto duddhoto hoti, yaṃ aṅguliyā ghaṃsantassa lekhā paññāyati, gaṇṭhikapattassa vā gaṇṭhikantare sneho paviṭṭho hoti, yo uṇhe otāpentassa paggharati, uṇhayāguyā vā gahitāya sandissati, tādise pattepi punadivase bhuñjantassa pācittiyaṃ. Yaṃ pana bhikkhu nirapekkho sāmaṇerānaṃ pariccajitvā tehi nihitaṃ labhitvā bhuñjati, taṃ vaṭṭati. Sayaṃ paṭiggahetvā apariccattameva hi dutiyadivase kappiyabhojanaṃ bhuñjantassa pācittiyaṃ. Akappiyesu pana manussamaṃse thullaccayena saddhiṃ pācittiyaṃ, sesesu pana dukkaṭena saddhiṃ. Yāmakālikaṃ sati paccaye ajjhoharato pācittiyaṃ, āhāratthāya ajjhoharato dukkaṭena saddhiṃ. Yo pana pavārito hutvā anatirittakataṃ ajjhoharati, tassa sabbavikappesu aparampi pācittiyaṃ vaḍḍhati. Sace vikāle ajjhoharati, anatirittapaccayā sabbavikappesu anāpatti, sati paccaye vikālapaccayā yāmakālikādīsu ca anāpatti. Avasesesu vikālapaccayā pācittiyaṃ vaḍḍhatiyeva. Bhikkhussa pana sannidhi bhikkhuniyā vaṭṭati, bhikkhuniyā ca sannidhi bhikkhussa vaṭṭati, bhikkhunikkhandhake (cūḷava. 421-422) anuññātattā vaṭṭatīti.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “สันนิธิการกะ” คำว่า “การะ” “กรณะ” “กิริยา” มีความหมายอย่างเดียวกัน การทำซึ่งการเก็บไว้มีอยู่แก่สิ่งนั้น จึงชื่อว่า “สันนิธิการะ” สิ่งที่เป็นสันนิธิการะนั่นเอง ชื่อว่า “สันนิธิการกะ” ชื่อนี้เป็นชื่อของอาหารที่รับประเคนแล้วล่วงราตรีหนึ่งไปแล้ว เพราะเหตุนั้น ของที่ทำเป็นของเก็บไว้เช่นนี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่ง เป็นยาวกาลิกก็ดี เป็นยามากาลิกก็ดี ภิกษุผู้รับประเคนโดยคิดว่า “เราจักกลืนกิน” ในการรับประเคน เป็นอาบัติทุกกฏ ในการกลืนกินแต่ละครั้ง เป็นอาบัติปาจิตตีย์ แม้ถ้าบาตรล้างไม่ดี ซึ่งเมื่อเอานิ้วถูแล้ว ปรากฏรอยนิ้ว หรือในระหว่างรอยต่อของบาตรที่มีรอยต่อ มีน้ำมันเข้าไปอยู่ ซึ่งเมื่อตากแดดแล้วไหลออกมา หรือเมื่อใส่ยาคูร้อนแล้วปรากฏขึ้น แม้ในบาตรเช่นนั้น ภิกษุผู้ฉันในวันรุ่งขึ้น เป็นอาบัติปาจิตตีย์ ส่วนอาหารใดที่ภิกษุไม่ห่วงใย สละให้แก่สามเณรแล้ว สามเณรเก็บไว้ ภิกษุได้มาฉัน อาหารนั้นควร แท้จริง ภิกษุผู้รับประเคนเองและยังไม่ได้สละ ซึ่งฉันอาหารที่ควรในวันรุ่งขึ้น เป็นอาบัติปาจิตตีย์ ส่วนในเนื้อที่ไม่ควร เนื้อคน เป็นปาจิตตีย์พร้อมด้วยถุลลัจจัย ส่วนในเนื้อที่เหลือ เป็นปาจิตตีย์พร้อมด้วยทุกกฏ ภิกษุผู้กลืนกินยามากาลิกเมื่อมีเหตุจำเป็น เป็นปาจิตตีย์ ภิกษุผู้กลืนกินเพื่อประโยชน์แก่การเป็นอาหาร เป็นปาจิตตีย์พร้อมด้วยทุกกฏ ส่วนภิกษุใดผู้ปวารณาแล้ว กลืนกินของที่ยังไม่ได้ทำเป็นอติเรก อาบัติปาจิตตีย์อื่นก็เพิ่มขึ้นในทุกกรณีของภิกษุนั้น ถ้ากลืนกินในเวลาวิกาล เพราะเหตุแห่งการยังไม่ได้ทำเป็นอติเรก จึงไม่มีอาบัติในทุกกรณี เมื่อมีเหตุจำเป็น เพราะเหตุแห่งเวลาวิกาล และในยามากาลิกเป็นต้น ก็ไม่มีอาบัติ ส่วนในของที่เหลือ เพราะเหตุแห่งเวลาวิกาล อาบัติปาจิตตีย์ก็เพิ่มขึ้นนั่นเอง ส่วนของที่ภิกษุเก็บไว้ ภิกษุณีควรฉันได้ และของที่ภิกษุณีเก็บไว้ ภิกษุควรฉันได้ เพราะทรงอนุญาตไว้ในภิกขุนีขันธกะ (จูฬวัคค์ 421-422) จึงควร

Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ belaṭṭhasīsaṃ ārabbha sannidhikārakabhojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, sattāhakālika yāvajīvikānaṃ pana āhāratthāya paṭiggahaṇe ajjhohāre ca dukkaṭaṃ. Yathā cetāni āhāratthāya na kappanti, evaṃ yāvakālikādīhi saṃsaṭṭhānipi, vuttañhetaṃ ‘‘yāvakālikena, bhikkhave, yāmakālikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ kāle kappati, vikāle na kappatī’’tiādi (mahāva. 305). Tasmā sacepi taṃ taṃ tena tena saddhiṃ saṃsaṭṭhaṃ labhati, sace asambhinnarasaṃ vā hoti sudhotaṃ vā, yathā itarena saṃsaggo na paññāyati, attano kālānurūpena paribhuñjituṃ vaṭṭati.

ทรงบัญญัติในกรุงสาวัตถี ทรงปรารภพระเถระชื่อเบลัฏฐสีสะ ในเรื่องการฉันอาหารที่ทำเป็นของเก็บไว้ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่ง เป็นปาจิตตีย์มี ๓ บท ส่วนในของสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ในการรับประเคนและการกลืนกินเพื่อประโยชน์แก่การเป็นอาหาร เป็นอาบัติทุกกฏ และของเหล่านี้ไม่ควรเพื่อประโยชน์แก่การเป็นอาหารฉันใด แม้ของที่ปนกับยาวกาลิกเป็นต้นก็ฉันนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า “ภิกษุทั้งหลาย ยามากาลิกที่รับประเคนในวันนั้นพร้อมกับยาวกาลิก ควรฉันในเวลาที่ควรฉัน ไม่ควรฉันในเวลาวิกาล” เป็นต้น (มหาวรรค 305) เพราะเหตุนั้น แม้ถ้าได้ของนั้นๆ ที่ปนกับของนั้นๆ ถ้ามีรสไม่ปนกัน หรือล้างดีแล้ว โดยที่การปนกับรสอื่นไม่ปรากฏ ควรฉันตามเวลาของตน

Sace pana sambhinnarasaṃ vā hoti duddhotaṃ vā, na vaṭṭati. Yāvakālikañhi attanā saddhiṃ sambhinnarasāni tīṇipi yāmakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti, yāmakālikaṃ dvepi sattāhakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti, sattāhakālikaṃ yāvajīvikameva attano sabhāvaṃ upaneti. Tasmā tena tadahupaṭiggahitena saddhiṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā pure paṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ sattāhaṃ kappati, dvīhappaṭiggahitena chāhaṃ, tīhappaṭiggahitena pañcāhaṃ…pe… sattāhappaṭiggahitena tadaheva kappatīti veditabbaṃ. Tasmāyeva hi ‘‘sattāhakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahita’’nti avatvā ‘‘paṭiggahitaṃ sattāhaṃ kappatī’’ti vuttaṃ. Kālayāmasattāhātikkamesu cettha vikālabhojana sannidhibhesajjasikkhāpadānaṃ vasena āpattiyo veditabbā, imesu pana catūsu kālikesu yāvakālikaṃ yāmakālikanti imameva dvayaṃ antovuṭṭhañceva sannidhikārakañca, sattāhakālikaṃ yāvajīvikañca akappiyakuṭiyaṃ nikkhipitumpi vaṭṭati, sannidhimpi na janeti. Akappiyakuṭiyaṃ antovuṭṭhena pana tena saddhiṃ itaradvayaṃ tadahupaṭiggahitampi na vaṭṭati, mukhasannidhi nāma hoti, mahāpaccariyaṃ pana antovuṭṭhaṃ hotīti vuttaṃ. Tattha nāmamattameva nānākaraṇaṃ, āpatti pana dukkaṭameva. Tattha akappiyakuṭi nāma saṅghassa vā upasampannapuggalassa vā santakaṃ vasanatthāya katagehaṃ, tattha sahaseyyappahonake padese vuṭṭhaṃ yāvakālikañca yāmakālikañca saṅghikaṃ vā upasampannapuggalassa vā santakaṃ antovuṭṭhaṃ nāma hoti, tattha pakkaṃ antopakkaṃ nāma, yattha katthaci pana sayaṃ pakkaṃ sāmaṃ pakkaṃ nāma, taṃ sabbaṃ anajjhoharaṇīyaṃ. Tena tena saddhiṃ saṃsaṭṭhampi taṃgatikameva, sabbaṃ ajjhoharantassa dukkaṭaṃ. Tasmā antovuṭṭhaantopakkamocanatthaṃ bhagavatā catasso kappiyabhūmiyo (mahāva. 295) anuññātā, tāsaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 295) vutto. Yattha panetā na santi, tattha anupasampannassa santakaṃ katvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Sāmaṃ pākampi punapākaṃ vaṭṭati, asannidhikārake sannidhikārakasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Asannidhikārakasaññino, yāvakālikādīni tīṇi nidahitvā sakaṃ sakaṃ kālaṃ anatikkamitvā, yāvajīvikaṃ sadāpi sati paccaye paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Āmisaṃ, sannidhibhāvo, tassa ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

แต่ถ้าอาหารนั้นมีรสปนกัน หรือล้างไม่ดี ก็ไม่ควรบริโภค. เพราะยาวกาลิกย่อมนำยามกาลิกเป็นต้น ๓ อย่าง ที่มีรสปนกับตนไปสู่สภาพของตน (คือควรบริโภคได้เฉพาะในเวลาเช้าตามสภาพของตน), ยามกาลิกย่อมนำสัตตาหกาลิกเป็นต้น ๒ อย่างไปสู่สภาพของตน, สัตตาหกาลิกย่อมนำยาวชีวิกไปสู่สภาพของตนเท่านั้น. เพราะฉะนั้น ยาวชีวิกที่รับประเคนในวันนั้น หรือรับประเคนไว้ก่อนแล้ว เมื่อรวมกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนในวันนั้น ย่อมควรบริโภคได้ ๗ วัน. เมื่อรวมกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมา ๒ วันแล้ว ย่อมควรบริโภคได้ ๖ วัน. เมื่อรวมกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมา ๓ วันแล้ว ย่อมควรบริโภคได้ ๕ วัน... (โดยนัยนี้) ...เมื่อรวมกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมา ๗ วันแล้ว ย่อมควรบริโภคได้เฉพาะในวันนั้นเท่านั้น พึงทราบดังนี้. เพราะเหตุนั้นแล พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ยาวชีวิกที่รับประเคนพร้อมกับสัตตาหกาลิกในวันนั้น" แต่ตรัสว่า "ที่รับประเคนแล้ว ย่อมควรบริโภคได้ ๗ วัน". ในการล่วงเลยกาล ยาม และ ๗ วันนี้ พึงทราบอาบัติโดยบทบัญญัติแห่งสิกขาบทว่าด้วยวิกาลโภชนะ สันนิธิ และเภสัช. อนึ่ง ในกาลิก ๔ อย่างนี้ ยาวกาลิกและยามกาลิก ๒ อย่างนี้เท่านั้นชื่อว่าอันโตวุฏฐะ (ของที่เก็บไว้ในกุฎีที่ไม่ควร) และเป็นสันนิธิการก (ของที่ทำให้เกิดสันนิธิ). ส่วนสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ย่อมควรเก็บไว้ในกุฎีที่ไม่ควรได้ และไม่ทำให้เกิดสันนิธิ. แต่ถึงแม้จะควรเก็บไว้ในกุฎีที่ไม่ควรและไม่ทำให้เกิดสันนิธิก็ตาม เมื่อรวมกับยาวกาลิกและยามกาลิก ๒ อย่างนั้นที่เป็นอันโตวุฏฐะในกุฎีที่ไม่ควรแล้ว แม้จะรับประเคนในวันนั้น ก็ไม่ควรบริโภค ชื่อว่ามุขสันนิธิ (สันนิธิทางปาก). แต่ในอรรถกถาชื่อมหาปัจจรีกล่าวว่า ชื่อว่าอันโตวุฏฐะ. ในที่นั้น ชื่อเป็นเพียงความแตกต่างกันเท่านั้น ส่วนอาบัติเป็นทุกกฏเท่านั้น. ในคำว่า "อันโตวุฏฐะในกุฎีที่ไม่ควร" เป็นต้นนั้น กุฎีที่ไม่ควร ได้แก่ เรือนที่สร้างไว้เพื่อเป็นที่อยู่ของสงฆ์ หรือของบุคคลผู้เป็นอุปสัมบัน. ในกุฎีที่ไม่ควรนั้น ยาวกาลิกและยามกาลิกที่เป็นของสงฆ์ หรือของบุคคลผู้เป็นอุปสัมบัน ที่เก็บไว้ในที่พอจะนอนร่วมกันได้ ชื่อว่าอันโตวุฏฐะ. อาหารที่หุงต้มในที่นั้น ชื่อว่าอันโตปักกะ (ของที่หุงต้มในที่ที่ไม่ควร). ส่วนอาหารที่ภิกษุหุงต้มเองในที่ใดที่หนึ่ง ชื่อว่าสามปักกะ (ของที่หุงต้มเอง). ของทั้งหมดนั้นไม่ควรบริโภค. แม้ของที่ปนกับของเหล่านั้น ก็มีสภาพเช่นเดียวกัน. ภิกษุผู้บริโภคของทั้งหมดนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ. เพราะฉะนั้น เพื่อให้พ้นจากอันโตวุฏฐะและอันโตปักกะ พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตกัปปิยภูมิ ๔ อย่าง (มหาวัคค์ ๒๙๕). การวินิจฉัยกัปปิยภูมิเหล่านั้น ได้กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (อรรถกถามหาวัคค์ ๒๙๕) แล้ว. อนึ่ง ในอารามใดไม่มีกัปปิยภูมิเหล่านี้ ในอารามนั้นย่อมควรบริโภคโดยทำให้เป็นของอนุปสัมบัน. แม้ของที่หุงต้มเอง ก็ย่อมควรหุงต้มซ้ำได้ (คือของที่สุกแล้ว ย่อมควรนำมาอุ่นอีกได้). ในอามิสที่ไม่เป็นสันนิธิการก ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นสันนิธิการก หรือผู้สงสัย ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่เป็นสันนิธิการก เก็บยาวกาลิกเป็นต้น ๓ อย่างไว้โดยไม่ให้ล่วงเลยกาลของตนๆ และบริโภคยาวชีวิกได้ตลอดเวลาเมื่อมีปัจจัย, ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. อามิส, สภาพที่เป็นสันนิธิ, การบริโภคอามิสนั้น, เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในที่นี้. การเกิดขึ้นเป็นต้น ย่อมเหมือนขนแกะ.

Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อธิบายสิกขาบทว่าด้วยสันนิธิการก จบ.

9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

9. อธิบายสิกขาบทว่าด้วยปณีตโภชนะ

Navame paṇītabhojanānīti paṇītasaṃsaṭṭhāni sattadhaññanibbattāni bhojanāni. Yathā hi ājaññayutto ratho ‘ājaññaratho’ti vuccati, evamidhāpi paṇītasaṃsaṭṭhāni bhojanāni paṇītabhojanānīti. Yehi pana paṇītehi saṃsaṭṭhāni, tāni ‘paṇītabhojanānī’ti vuccanti, tesaṃ pabhedadassanatthaṃ seyyathidaṃ sappi navanītantiādimāha, tattha sappiādīni bhesajjasikkhāpade (kaṅkhā. aṭṭha. bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā) vuttalakkhaṇeneva veditabbāni. Macchādīsu pana sabbopi ‘odako’ti (pāci. 260) vuttalakkhaṇo maccho macchoyeva. Yesaṃ pana maṃsaṃ kappati, tesaṃ maṃsañca khīradadhīni ca idhādhippetāni. Evarūpāni paṇītabhojanānīti yāni etehi sappiādīhi saṃsaṭṭhattā ‘paṇītabhojanānī’ti vuccanti, tathārūpāni paṇītabhojanāni. Agilānoti yassa tehi vināpi phāsu hoti. Attano atthāya viññāpetvāti ettha pana yo agilāno suddhāni sappiādīni bhesajjatthāya viññāpeti, so mahānāmasikkhāpadena (pāci. 303) kāretabbo, macchādīni cattāri viññāpento sūpodanaviññattiyā (pāci. 612-613) kāretabbo, sappiādīhi saṃsaṭṭhabhojanāni viññāpento iminā kāretabbo. Tatrāyaṃ vinicchayo – ‘‘sappinā bhattaṃ dehi, sappiṃ ākiritvā dehi, sappimissakaṃ katvā dehi, saha sappinā dehi, sappiñca bhattañca dehī’’ti evaṃ viññāpentassa tāva viññattiyā dukkaṭaṃ, paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhoharaṇe ajjhoharaṇe pācittiyaṃ. ‘‘Sappibhattaṃ dehī’’ti vutte pana yasmā sālibhattaṃ viya sappibhattaṃ nāma natthi, tasmā sūpodanaviññattiyā dukkaṭameva hoti. Sace pana ‘‘sappinā bhattaṃ dehī’’ti vutte bhattaṃ datvā ‘‘sappiṃ katvā bhuñjāhī’’ti navanītakhīrādīni vā kappiyabhaṇḍaṃ vā deti ‘‘iminā sappiṃ gahetvā bhuñjāhī’’ti, yathāvatthukameva. ‘‘Gosappinā bhattaṃ dehī’’ti vutte pana gosappiṃ vā detu, tasmiṃ asati purimanayena navanītādīni vā, gāviṃyeva vā detu ‘‘ito sappinā bhuñjāhī’’ti, yathāvatthukameva. Sace pana ‘‘gosappinā dehī’’ti yācito ajikāsappiādīhi deti, visaṅketaṃ. Evañhi sati aññaṃ yācitena aññaṃ dinnaṃ nāma hoti, tasmā anāpatti, esa nayo ‘‘ajikāsappinā dehī’’tiādīsupi. ‘‘Kappiyasappinā dehī’’ti vutte akappiyasappinā deti, visaṅketameva. ‘‘Akappiyasappinā dehī’’ti vutte akappiyasappināva deti, paṭiggahaṇepi paribhogepi dukkaṭameva. Iminā nayena sabbapadesu vinicchayo veditabbo. Sace pana sabbehipi sappiādīhi ekaṭṭhāne vā nānāṭṭhāne vā viññāpetvā paṭiladdhaṃ ekato sambhinnarasaṃ katvā tato kusaggena ekabindumpi ajjhoharati, nava pācittiyāni.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า ปณีตโภชนะ ได้แก่ โภชนะที่เกิดจากธัญชาติ ๗ ชนิด ที่เจือด้วยอาหารอันประณีต. เปรียบเหมือนรถที่เทียมด้วยม้าอาชาไนย เรียกว่า 'รถอาชาไนย' ฉันใด ในสิกขาบทนี้ก็ฉันนั้น โภชนะที่เจือด้วยอาหารอันประณีต ก็เรียกว่า 'ปณีตโภชนะ'. อนึ่ง โภชนะที่เจือด้วยอาหารอันประณีตใด โภชนะเหล่านั้นเรียกว่า 'ปณีตโภชนะ'. เพื่อแสดงความแตกต่างของอาหารอันประณีตเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า 'คือเนยใส เนยข้น' เป็นต้น. ในคำมีอาทิว่า 'เนยใส เนยข้น' เป็นต้นนั้น พึงทราบเนยใสเป็นต้น โดยลักษณะที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยเภสัช (อรรถกถา กังขาวิตรณี สิกขาบทว่าด้วยเภสัช) เท่านั้น. อนึ่ง ในบรรดาปลาเป็นต้น ปลาทั้งหมดที่มีลักษณะที่กล่าวไว้ว่า 'สัตว์น้ำ' (ปาจิตติยะ ๒๖๐) ก็คือปลาเท่านั้น. อนึ่ง เนื้อของสัตว์ใดที่ควรบริโภค เนื้อของสัตว์เหล่านั้น นมสด และนมส้ม ย่อมเป็นที่ประสงค์ในสิกขาบทนี้. คำว่า 'ปณีตโภชนะมีลักษณะอย่างนี้' ได้แก่ ปณีตโภชนะที่เรียกว่า 'ปณีตโภชนะ' เพราะเจือด้วยเนยใสเป็นต้นเหล่านี้. คำว่า 'ไม่เป็นไข้' ได้แก่ ภิกษุที่แม้ไม่มีสิ่งเหล่านั้นก็สบายดี. ในคำว่า 'ขอเพื่อประโยชน์แก่ตน' นั้น อนึ่ง ภิกษุใดไม่เป็นไข้ ขอเนยใสเป็นต้นที่บริสุทธิ์เพื่อประโยชน์แก่ยา ภิกษุนั้นพึงปรับด้วยสิกขาบทว่าด้วยมหานามะ (ปาจิตติยะ ๓๐๓). ภิกษุผู้ขอปลาเป็นต้น ๔ อย่าง พึงปรับด้วยสิกขาบทว่าด้วยสูโปทนวิญญัติ (ปาจิตติยะ ๖๑๒-๖๑๓). ภิกษุผู้ขอโภชนะที่เจือด้วยเนยใสเป็นต้น พึงปรับด้วยสิกขาบทนี้. ในที่นั้นมีการวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุผู้ขออย่างนี้ว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใส, จงถวายข้าวที่โรยเนยใส, จงถวายข้าวที่ทำเป็นเนยใสผสม, จงถวายพร้อมกับเนยใส, จงถวายเนยใสและข้าว" ก่อนอื่นต้องอาบัติทุกกฏเพราะการขอ, ต้องอาบัติทุกกฏเพราะการรับ, ต้องอาบัติปาจิตติยะเพราะการกลืนกิน. แต่เมื่อกล่าวว่า "จงถวายข้าวเนยใส" เพราะไม่มีข้าวเนยใสเหมือนข้าวสาลี ฉะนั้นจึงเป็นทุกกฏด้วยสิกขาบทว่าด้วยสูโปทนวิญญัติเท่านั้น. แต่ถ้าเมื่อกล่าวว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใส" แล้ว ทายกถวายข้าวแล้วกล่าวว่า "จงทำเนยใสแล้วฉันเถิด" หรือถวายเนยข้น นมสดเป็นต้น หรือถวายกัปปิยภัณฑ์แล้วกล่าวว่า "จงนำเนยใสจากสิ่งนี้แล้วฉันเถิด" ก็เป็นไปตามเรื่องเดิม (คือเป็นปาจิตติยะ). อนึ่ง เมื่อกล่าวว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใสจากโค" ทายกจะถวายเนยใสจากโคก็ได้, ถ้าไม่มีเนยใสจากโค ก็ถวายเนยข้นเป็นต้นตามนัยก่อนก็ได้, หรือจะถวายโคแล้วกล่าวว่า "จงฉันด้วยเนยใสจากโคตัวนี้" ก็เป็นไปตามเรื่องเดิม. แต่ถ้าทายกถูกขอว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใสจากโค" แล้วถวายเนยใสจากแพะเป็นต้น ก็ชื่อว่าผิดคำขอ. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ชื่อว่าถวายสิ่งอื่นจากที่ขอ ฉะนั้นจึงไม่มีอาบัติ. นัยนี้พึงทราบในกรณีที่ขอว่า "จงถวายเนยใสจากแพะ" เป็นต้นด้วย. เมื่อกล่าวว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใสที่ควร" แล้วถวายเนยใสที่ไม่ควร ก็ชื่อว่าผิดคำขอ. เมื่อกล่าวว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใสที่ไม่ควร" แล้วถวายเนยใสที่ไม่ควรเท่านั้น แม้ในการรับและการบริโภค ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น. พึงทราบการวินิจฉัยในบททั้งหมดด้วยนัยนี้. อนึ่ง ถ้าภิกษุขอเนยใสเป็นต้นทั้งหมดในที่เดียวกัน หรือในที่ต่างกัน แล้วได้รับมา ทำเป็นรสปนกันรวมกัน แล้วกลืนกินแม้เพียงหยดเดียวด้วยปลายหญ้าคา ก็ต้องอาบัติปาจิตติยะ ๙ ตัว.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha paṇītabhojanaviññattivatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilāno’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, gilānassa agilānasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Gilānasaññissa, gilānakāle viññāpetvā agilānassa bhuñjato, gilānassa sesake, ñātakappavāritaṭṭhānato, aññassatthāya viññatte, attano dhanena gahite, ummattakādīnañca anāpatti. Paṇītabhojanatā, agilānatā, kataviññattiyā paṭilābho, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Addhānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการขออาหารอันประณีต. บทว่า "อคิลาโน" นี้ เป็นอนุปบัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นอสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ, เป็นติกปาจิตติย์. อาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้เป็นไข้ แต่สำคัญว่าไม่เป็นไข้ หรือผู้มีความสงสัย. ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นไข้, ผู้ขอในเวลาเป็นไข้แล้วฉันในเวลาไม่เป็นไข้, ผู้ขอแล้วฉันในส่วนที่เหลือของผู้เป็นไข้, ผู้ขอจากที่ของญาติหรือผู้ปวารณา, ผู้ขอเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นที่เป็นไข้, ผู้ซื้อด้วยทรัพย์ของตน, และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น. องค์ ๔ ประการในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นอาหารอันประณีต, ความเป็นผู้ไม่เป็นไข้, การได้มาด้วยการขอที่ทำแล้ว, และการกลืนกิน. สิกขาบทนี้มีสมุฏฐาน ๖, เป็นกิริยา, ไม่ใช่สัญญาวิโมกข์, เป็นอจิตตกะ, เป็นบัญญัติวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓.

Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาหารอันประณีต จบแล้ว.

10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā

10. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยไม้สีฟัน

Dasame adinnanti kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā gaṇhantassa hatthapāse ṭhatvā kāyakāyappaṭibaddhanissaggiyānaṃ aññatarena na dinnaṃ, appaṭiggahitakassetaṃ nāmaṃ. Appaṭiggahitakañhi bhikkhuno attano santakampi ajjhoharituṃ na vaṭṭati. Paṭiggahitaṃ antamaso vissāsikasantakampi vaṭṭati, tassa lakkhaṇaṃ vuttavipallāsena veditabbaṃ. Sace hi yo koci anupasampanno antamaso tiracchānopi bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā hatthapāse ṭhito kāyādīnaṃ aññatarena deti, tañce bhikkhunā yena kenaci sarīrāvayavena vā, tappaṭibaddhena vā, saṃhārimena ca antamaso mañcenāpi, dhāretuṃ samatthena ca antamaso atatthajātakarukkhapaṇṇenāpi, sūciyā parāmaṭṭhamattenāpi paṭiggahitaṃ, paṭiggahitameva hoti. Paṭibaddhappaṭibaddhaṃ nāma idha natthi, yampi natthukaraṇiyā diyyamānaṃ nāsikāya, akallako vā mukhena paṭiggaṇhāti, sabbaṃ vaṭṭati, ābhogamattameva hettha pamāṇaṃ. Pubbābhoge ca sati pacchā niddāyantassa patte dinnampi hatthapāse sati paṭiggahitameva hoti. Yampi ‘‘pattena paṭiggaṇhissāmī’’ti nisinnasseva hatthe patati, taṃ vaṭṭatiyeva. Abhihaṭabhājanato patitarajampi vaṭṭati, tattha ṭhitanisinnanipannānaṃ pavāraṇāsikkhāpade vuttanayeneva hatthapāso veditabbo.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "อทินนัง" คือ ของที่ไม่ได้ให้ด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากาย, วัตถุที่เนื่องด้วยกาย, และการสละ โดยที่ผู้ให้ยืนอยู่ในหัตถบาสของภิกษุผู้รับด้วยกายก็ดี ด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยกายก็ดี. คำนี้เป็นชื่อของอาหารที่ยังไม่ได้รับประเคน. อันที่จริง อาหารที่ยังไม่ได้รับประเคน แม้เป็นของของตน ภิกษุไม่ควรกลืนกิน. อาหารที่ได้รับประเคนแล้ว แม้ที่สุดเป็นของของผู้คุ้นเคย ก็ควร. ลักษณะของอาหารที่ได้รับประเคนแล้ว พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว. อันที่จริง ถ้าอนุปสัมบันคนใดคนหนึ่ง แม้ที่สุดสัตว์เดรัจฉาน ยืนอยู่ในหัตถบาสของภิกษุหรือภิกษุณี ให้ด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากาย เป็นต้น. และถ้าภิกษุรับสิ่งนั้นด้วยอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกายก็ดี, ด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยอวัยวะนั้นก็ดี, ด้วยวัตถุที่เคลื่อนย้ายได้ แม้ที่สุดด้วยเตียงก็ดี, ด้วยวัตถุที่สามารถทรงไว้ได้ แม้ที่สุดด้วยใบไม้ที่ไม่ได้เกิดในต้นไม้นั้นก็ดี, แม้เพียงด้วยการสัมผัสด้วยเข็มก็ดี, สิ่งนั้นชื่อว่าได้รับประเคนแล้วเท่านั้น. ในการรับประเคนนี้ ไม่มีวัตถุที่เนื่องด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยกาย. อนึ่ง สิ่งใดที่ให้ด้วยไม้หยอดจมูก ภิกษุรับด้วยจมูกก็ดี หรือรับด้วยปากในเมื่อไม่สบายก็ดี, สิ่งนั้นทั้งหมดควร. อันที่จริง ในการรับประเคนนี้ การตั้งใจรับเท่านั้นเป็นประมาณ. และเมื่อมีการตั้งใจรับไว้ก่อน แม้สิ่งที่ให้ในบาตรของภิกษุผู้นอนหลับอยู่ภายหลัง เมื่ออยู่ในหัตถบาส ก็ชื่อว่าได้รับประเคนแล้วเท่านั้น. อนึ่ง สิ่งใดที่ตกลงในมือของภิกษุผู้นั่งอยู่เท่านั้น โดยที่ภิกษุคิดว่า "เราจักรับด้วยบาตร", สิ่งนั้นก็ควรเท่านั้น. แม้ละอองที่ตกลงมาจากภาชนะที่นำมา ก็ควร. ในการรับประเคนนั้น หัตถบาสของภิกษุผู้ยืนอยู่ ผู้นั่งอยู่ ผู้นอนอยู่ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการปวารณา.

Sace pana dāyakappaṭiggāhakesu eko ākāse hoti, eko bhūmiyaṃ, bhūmaṭṭhassa sīsena ākāsaṭṭhassa ca ṭhapetvā dātuṃ vā gahetuṃ vā pasāritahatthaṃ yaṃ āsannataraṃ aṅgaṃ, tassa orimantena hatthapāsappamāṇaṃ paricchinditabbaṃ. Sacepi eko kūpe hoti, eko kūpataṭe, eko vā rukkhe, eko pathaviyaṃ, vuttanayeneva hatthapāsappamāṇaṃ paricchinditabbaṃ. Tasmiṃ ṭhatvā sacepi dve tayo vā sāmaṇerā yaṃ majjhimo puriso ukkhipituṃ sakkoti, evarūpaṃ bhāraṃ pavaṭṭentā bhikkhuno bhūmiyaṃ ṭhapitahatthaṃ āropenti, ukkhipitvā vā bhikkhuno pasāritahatthe ekadesenāpi ṭhapenti, taṃ paṭiggahitameva hoti. Yaṃ pana piṇḍāya carantassa patte rajaṃ patati, taṃ appaṭiggahitameva hoti, tasmā paṭiggahetvāva bhikkhā gaṇhitabbā. Appaṭiggahetvā gaṇhantassa vinayadukkaṭaṃ, taṃ pana puna paṭiggahetvā bhuñjantassa anāpatti. Sace ‘‘paṭiggahetvā dethā’’ti vutte vacanaṃ assutvā vā anādiyitvā vā bhikkhaṃ dentiyeva, vinayadukkaṭā muccati, puna paṭiggahetvā aññā bhikkhā paṭiggahetabbā. Sace mahāvāto tato tato rajaṃ pāteti, na sakkā hoti bhikkhaṃ gahetuṃ, ‘‘anupasampannassa dassāmī’’ti suddhacittena ābhogaṃ katvā gaṇhituṃ vaṭṭati. Taṃ anupasampannassa datvā puna tena dinnaṃ vā tassa vissāsena vā paṭiggahetvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Assukheḷasiṅghāṇikādīsu yaṃ ṭhānato cavitvā hatthe vā patte vā patati, taṃ paṭiggahetabbaṃ, aṅgalaggaṃ paṭiggahitameva. Patantampi vocchinnañce antarā na gahetabbaṃ, uggahitakaṃ nāma hoti, taṃ pacchā paṭiggahitampi na vaṭṭati. Yaṃ pana bhesajjaṃ vā mūlaphalaṃ vā mātādīnaṃ atthāya gahetvā chāyatthāya vā phalinisākhaṃ ukkhipitvā gacchati, tato yaṃ icchati, taṃ puna paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Yo pana tattha jātakaphalinisākhāya vā valliyā vā gahetvā cāleti. Tassa tato laddhaṃ phalaṃ na vaṭṭati, durupaciṇṇadukkaṭañca āpajjati, aññassa taṃ vaṭṭati, phalirukkhaṃ pana apassayituṃ vā ālambituṃ vā vaṭṭati, paṭiggahetvā ṭhapite yaṃ aññaṃ aṅkurādi uppajjati, paṭiggahitameva taṃ. Yāva hi hatthato mutte nirapekkho na hoti, nirapekkhatāya vā hatthato na muccati, tāva na paṭiggahaṇaṃ vijahati, ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto.

อนึ่ง ถ้าในบรรดาผู้ให้และผู้รับ คนหนึ่งอยู่ในอากาศ คนหนึ่งอยู่บนพื้นดิน, พึงกำหนดประมาณหัตถบาสด้วยส่วนปลายด้านในของอวัยวะที่ใกล้ที่สุดของผู้อยู่บนพื้นดิน เว้นศีรษะ และของผู้อยู่ในอากาศ เว้นมือที่เหยียดออก เพื่อจะให้หรือรับ. แม้ถ้าคนหนึ่งอยู่ในบ่อ คนหนึ่งอยู่บนขอบบ่อ, หรือคนหนึ่งอยู่บนต้นไม้ คนหนึ่งอยู่บนพื้นดิน, พึงกำหนดประมาณหัตถบาสโดยนัยที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น. แม้ถ้าสามเณรสองหรือสามรูป ยืนอยู่ในหัตถบาสนั้น กลิ้งภาระเช่นใดที่บุรุษมีกำลังปานกลางสามารถยกได้ ให้ตกลงในมือที่ภิกษุวางไว้บนพื้นดินก็ดี, หรือยกขึ้นแล้ววางลงในมือที่ภิกษุเหยียดออก แม้เพียงส่วนหนึ่งก็ดี, สิ่งนั้นชื่อว่าได้รับประเคนแล้วเท่านั้น. อนึ่ง ละอองใดที่ตกลงในบาตรของภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต, ละอองนั้นชื่อว่ายังไม่ได้รับประเคน. เพราะฉะนั้น พึงรับภิกษาด้วยการรับประเคนแล้วเท่านั้น. อาบัติวินัยทุกกฏแก่ภิกษุผู้รับโดยยังไม่ได้รับประเคน. อนึ่ง ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้รับประเคนสิ่งนั้นอีกแล้วฉัน. ถ้าเมื่อกล่าวว่า "จงประเคนแล้วให้เถิด" ผู้ให้ยังคงให้ภิกษาโดยไม่ได้ยินคำนั้นก็ดี หรือโดยไม่ใส่ใจก็ดี, ภิกษุพ้นจากวินัยทุกกฏ, พึงรับภิกษาอื่นโดยรับประเคนอีก. ถ้าลมใหญ่พัดละอองจากที่นั้นๆ ให้ตกลง, ไม่สามารถรับภิกษาได้, ควรรับโดยตั้งใจด้วยจิตบริสุทธิ์ว่า "เราจักให้แก่อนุปสัมบัน". ควรให้สิ่งนั้นแก่อนุปสัมบันแล้วรับประเคนสิ่งที่อนุปสัมบันนั้นให้กลับมาอีก หรือรับประเคนด้วยความคุ้นเคยของอนุปสัมบันนั้นแล้วฉัน. ในบรรดาน้ำตา, น้ำลาย, น้ำมูก เป็นต้น สิ่งใดที่เคลื่อนจากที่แล้วตกลงในมือหรือในบาตร, สิ่งนั้นพึงรับประเคน. สิ่งที่ติดอยู่ที่อวัยวะชื่อว่าได้รับประเคนแล้วเท่านั้น. แม้สิ่งที่ตกลงมา ถ้าขาดตอนไปในระหว่าง ไม่พึงรับ, สิ่งนั้นชื่อว่า "อุคคหิตกะ" (ของที่รับไม่ดี), สิ่งนั้นแม้รับประเคนภายหลังก็ไม่ควร. อนึ่ง ภิกษุใดถือยาหรือรากไม้ผลไม้เพื่อประโยชน์แก่บิดามารดาเป็นต้น หรือยกกิ่งไม้มีผลเพื่อประโยชน์แก่ร่มเงาแล้วไป, สิ่งใดที่ภิกษุนั้นต้องการจากสิ่งนั้น, ควรรับประเคนอีกแล้วบริโภค. อนึ่ง ภิกษุใดจับกิ่งไม้มีผลที่เกิดในที่นั้น หรือเถาวัลย์มีผลที่เกิดในที่นั้นแล้วเขย่า, ผลที่ได้จากสิ่งนั้นไม่ควรแก่ภิกษุนั้น, และย่อมต้องอาบัติทุรุปจิณณทุกกฏ. สิ่งนั้นควรแก่ภิกษุอื่น. อนึ่ง ควรพิงต้นไม้มีผล หรือจับต้องต้นไม้มีผล. ในสิ่งที่รับประเคนแล้ววางไว้ สิ่งใดที่งอกขึ้นมาใหม่เป็นหน่อเป็นต้น, สิ่งนั้นชื่อว่าได้รับประเคนแล้วเท่านั้น. อันที่จริง ตราบใดที่ภิกษุยังไม่หมดความอาลัยในอาหารที่หลุดจากมือ, หรือตราบใดที่อาหารยังไม่หลุดจากมือด้วยความหมดความอาลัย, ตราบนั้นการรับประเคนยังไม่สิ้นสุด. นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้, ส่วนพิสดารได้กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาแล้ว.

Mukhadvāranti galanāḷikaṃ. Mukhena vā hi paviṭṭhaṃ hotu, nāsikāya vā, galena ajjhoharaṇīyatāya sabbampi taṃ mukhadvāraṃ pavesitameva hoti. Āhāranti yaṃkiñci yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā sattāhakālikaṃ vā yāvajīvikaṃ vā. Sabbañhetaṃ ajjhoharaṇīyattā ‘āhāro’ti vuccati, tattha sabbampi dhaññaṃ vā dhaññānulomaṃ vā tālanāḷikerapanasalabujaalābukumbhaṇḍapussaphalatipusaphalaeḷālukasaṅkhātaṃ navavidhaṃ mahāphalañceva aparaṇṇañca, yañcaññaṃ vanamūlapattapupphaphalādi āhāratthaṃ pharati, taṃ sabbaṃ yāva majjhanhikakālo, tāva paribhuñjitabbato yāvakālikaṃ nāma. Ambapānaṃ jambupānaṃ cocapānaṃ mocapānaṃ madhukapānaṃ muddikapānaṃ sālūkapānaṃ phārusakapānanti imāni aṭṭha pānāni, yāni ca tesaṃ anulomāni vettatintiṇikamātuluṅgakapiṭṭhakosambakaramandādikhuddakaphalapānāni, etāni sabbāni anupasampannehi sītodakena madditvā katāni ādiccapākāni vā yāva rattiyā pacchimayāmaṃ nidahitvā paribhuñjitabbato yāmakālikāni nāma. Avasesesu anuññātaphalapattapuppharasesupi eseva nayo. Sappiādīni pañca bhesajjāni sattāhaṃ nidahitvā paribhuñjitabbato sattāhakālikāni nāma. Idaṃ pana yāvakālikādittayaṃ kālavimuttañca udakaṃ ṭhapetvā avasesamūlaphalāphalādi yaṃ neva khādanīyatthaṃ na bhojanīyatthaṃ pharati, taṃ yāvajīvaṃ nidahitvā sati paccaye paribhuñjitabbato yāvajīvikaṃ nāma. Āhareyyāti paveseyya. Aññatra udakadantaponāti idaṃ anāhārepi udake āhārasaññāya, dantapone ca ‘‘mukhadvāraṃ āhaṭaṃ ida’’nti saññāya kukkuccāyantānaṃ kukkuccavinodanatthaṃ vuttaṃ. Udakañhi yathāsukhaṃ pātuṃ, dantakaṭṭhañca dantaponaparibhogena paribhuñjituṃ vaṭṭati. Ṭhapetvā pana idaṃ dvayaṃ avasesaṃ ajjhoharaṇatthāya gaṇhato gahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ, sacepi dantakaṭṭharaso ajānantassa anto pavisati, pācittiyameva.

คำว่า ช่องปาก หมายถึง ลำคอ (หลอดอาหาร) จริงอยู่ สิ่งที่เข้าไปทางปากก็ตาม ทางจมูกก็ตาม เพราะเป็นของที่พึงกลืนกินได้ทางลำคอ ทั้งหมดนั้นชื่อว่านำเข้าสู่ช่องปากแล้วทั้งสิ้น คำว่า อาหาร ได้แก่ ยาวัคกาลิก ยามกาลิก สัตตาหกาลิก หรือยาวชีวิก อย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเรียกว่า อาหาร เพราะเป็นของที่พึงกลืนกิน ในบรรดากาลิก 4 อย่างนั้น ธัญชาติทั้งหมด หรือสิ่งที่คล้ายธัญชาติ มหาผล 9 อย่าง คือ ตาล มะพร้าว ขนุนสุก ขนุนสำปะลอ น้ำเต้า ฟักเขียว แตงโม แตงกวา แตงไทย และอปรัณณชาติ (ถั่ว) และสิ่งอื่นใด เช่น รากไม้ ใบไม้ ดอกไม้ ผลไม้ป่า เป็นต้น ที่ทำหน้าที่เป็นอาหาร ทั้งหมดนั้นชื่อว่า ยาวกาลิก เพราะควรบริโภคได้จนถึงเวลาเที่ยง น้ำปานะ 8 อย่าง คือ น้ำมะม่วง น้ำชมพู่ น้ำกล้วยมีเมล็ด น้ำกล้วยไม่มีเมล็ด น้ำมะซาง น้ำลูกจันทน์ (หรือองุ่น) น้ำเหง้าบัว น้ำมะปราง (หรือพะยอม) และน้ำปานะที่ทำจากผลไม้เล็ก เช่น หวาย มะขาม มะนาว มะขวิด มะปราง มะหาด เป็นต้น ที่เป็นอนโลมกับน้ำปานะเหล่านั้น ทั้งหมดนั้นที่อนุปสัมบันทำให้ละลายด้วยน้ำเย็น หรือทำให้สุกด้วยแสงแดด ชื่อว่า ยามกาลิก เพราะควรเก็บไว้บริโภคได้จนถึงสิ้นปัจฉิมยามแห่งราตรี แม้ในน้ำคั้นจากผลไม้ ใบไม้ และดอกไม้ที่ทรงอนุญาตที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน เภสัช 5 มีเนยใสเป็นต้น ชื่อว่า สัตตาหกาลิก เพราะควรเก็บไว้บริโภคได้ 7 วัน ส่วนสิ่งใดที่นอกเหนือจากกาลิก 3 อย่างนี้ และน้ำซึ่งพ้นจากกาล (กาลวิมุต) เช่น รากไม้ ผลไม้น้อยใหญ่ที่เหลือ ซึ่งไม่ทำหน้าที่เป็นของเคี้ยวหรือของฉัน สิ่งนั้นชื่อว่า ยาวชีวิก เพราะควรเก็บไว้บริโภคได้ตลอดชีวิตเมื่อมีเหตุปัจจัย คำว่า พึงนำเข้า คือ พึงให้เข้าไป คำว่า ยกเว้นน้ำและไม้สีฟัน นี้ ตรัสไว้เพื่อบรรเทาความรำคาญแก่ภิกษุผู้เกิดความรำคาญด้วยสำคัญว่าเป็นอาหารในน้ำซึ่งมิใช่อาหาร และด้วยสำคัญว่า 'สิ่งนี้เรานำเข้าสู่ช่องปากแล้ว' ในไม้สีฟัน เพราะน้ำ ภิกษุควรดื่มได้ตามสบาย และไม้สีฟัน ภิกษุควรใช้สอยโดยการใช้เป็นไม้สีฟันได้ แต่ยกเว้น 2 อย่างนี้ เมื่อภิกษุรับสิ่งอื่นที่เหลือเพื่อต้องการจะกลืนกิน เป็นทุกกฏในขณะรับ เป็นปาจิตตีย์ทุกๆ ครั้งที่กลืนกิน แม้ถ้าน้ำไม้สีฟันไหลเข้าสู่ภายในโดยไม่รู้ตัว ก็เป็นปาจิตตีย์นั่นเอง

Vesāliyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha adinnaṃ āhāraṃ āharaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra udakadantaponā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, paṭiggahitake appaṭiggahitasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Paṭiggahitasaññissa, udakadantapone, cattāri mahāvikaṭāni sati paccaye asati kappiyakārake sāmaṃ gahetvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Ettha dubbacopi asamatthopi kappiyakārako asantapakkheyeva tiṭṭhati, chārikāya asati sukkhadāruṃ jhāpetvā, tasmiñca asati alladāruṃ rukkhato chinditvāpi kātuṃ, mattikatthāya ca pathaviṃ khaṇitumpi vaṭṭati, idaṃ pana catubbidhampi mahāvikaṭaṃ kālodissaṃ nāma sappadaṭṭhakkhaṇeyeva sāmaṃ gahetuṃ vaṭṭati, aññadā paṭiggāhāpetvā paribhuñjitabbaṃ. Appaṭiggahitakatā, ananuññātatā, dhūmādiabbohārikābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วที่เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุรูปหนึ่ง ในเรื่องการนำอาหารที่ยังไม่ได้รับประเคนเข้าปาก คำว่า 'ยกเว้นน้ำและไม้สีฟัน' นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ ในของที่รับประเคนแล้ว ภิกษุสำคัญว่ายังไม่ได้รับประเคน หรือสงสัย เป็นทุกกฏ ภิกษุผู้สำคัญว่ารับประเคนแล้ว (ฉัน), ในน้ำและไม้สีฟัน, ในมหาพิกัด 4 อย่าง เมื่อมีเหตุปัจจัยและไม่มีกัปปิยการก ภิกษุหยิบมาฉันเอง, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ ในคำว่า 'เมื่อไม่มีกัปปิยการก' นั้น แม้กัปปิยการกผู้ว่ายาก หรือกัปปิยการกผู้ไม่สามารถ ก็จัดอยู่ในฝ่ายที่ไม่มี เมื่อไม่มีเถ้า ภิกษุเผาไม้แห้งให้เป็นเถ้าได้ และเมื่อไม่มีไม้แห้ง แม้จะตัดไม้สดจากต้นมาทำ (เถ้า) ก็ควร และเพื่อต้องการดินเหนียว จะขุดดินก็ได้ อนึ่ง มหาพิกัดทั้ง 4 อย่างนี้ ชื่อว่ากาโลทิสสะ ภิกษุควรหยิบมาเองได้เฉพาะในขณะที่ถูกงูกัดเท่านั้น ในเวลาอื่นต้องให้รับประเคนก่อนแล้วจึงฉัน องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี 4 คือ ความเป็นของที่ยังไม่ได้รับประเคน, ความเป็นของที่ไม่ได้ทรงอนุญาตไว้เป็นพิเศษ, ความไม่เป็นอัพโพหาริกวัตถุมีควันเป็นต้น, การกลืนกิน เหล่านี้เป็นองค์ 4 ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับเอฬกโลมสิกขาบท

Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยไม้สีฟัน จบแล้ว

Bhojanavaggo catuttho.

โภชนวรรคที่ ๔

5. Acelakavaggo

5. อเจลกวรรค

1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยชีเปลือย

Acelakavaggassa paṭhame etesaṃ acelakādīnaṃ aññatitthiyānaṃ yaṃkiñci āmisaṃ ekappayogena dentassa ekaṃ pācittiyaṃ, avacchinditvā avacchinditvā dentassa payoge payoge pācittiyaṃ.

ในวรรคว่าด้วยพวกชีเปลือย ข้อที่ ๑ แก่อัญญเดียรถีย์ทั้งหลายมีชีเปลือยเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งอามิสอย่างใดอย่างหนึ่ง ภิกษุผู้ให้ด้วยความพยายามครั้งเดียว เป็นปาจิตตีย์ ๑ ภิกษุผู้ให้โดยไม่ขาดสาย ไม่ขาดสาย เป็นปาจิตตีย์ทุก ๆ ความพยายาม.

Vesāliyaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ ārabbha paribbājikāya dve pūve dānavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, udakadantaponaṃ dentassa, atitthiye titthiyasaññissa, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Atitthiye atitthiyasaññissa, anupasampannena dāpentassa, tesaṃ santike bhājanaṃ nikkhipitvā ‘‘idaṃ gaṇhathā’’ti bhaṇantassa, tesaṃ vā nikkhittabhājane dentassa, bāhiralepaṃ dentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Aññatitthiyatā, ananuññātatā, ajjhoharaṇīyaṃ ajjhoharaṇatthāya sahatthā anikkhittabhājane dānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองเวสาลี ปรารภพระอานนท์ผู้มีอายุ ในเรื่องการถวายขนม 2 ห่อแก่ปริพาชิกา เป็นอสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ แก่ภิกษุผู้ให้น้ำและไม้สีฟัน, แก่ผู้ที่มิใช่เดียรถีย์แต่สำคัญว่าเป็นเดียรถีย์ และแก่ผู้สงสัย เป็นทุกกฏ แก่ผู้ที่มิใช่เดียรถีย์และสำคัญว่ามิใช่เดียรถีย์, แก่ภิกษุผู้ใช้ให้อนุปสัมบันถวายแทน, แก่ภิกษุผู้วางภาชนะไว้ใกล้ๆ พวกเขาแล้วกล่าวว่า 'พวกท่านจงหยิบเอาสิ่งนี้ไปเถิด', หรือแก่ภิกษุผู้ใส่ให้ในภาชนะที่พวกเขาวางไว้, แก่ภิกษุผู้ให้เครื่องลูบไล้ภายนอก, และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี 3 คือ ความเป็นอัญเดียรถีย์, ความเป็นของที่ไม่ได้ทรงอนุญาต (ไม่ใช่เครื่องลูบไล้ภายนอก), การให้ของที่กลืนกินได้ด้วยมือของตนลงในภาชนะที่ไม่ได้วางไว้เพื่อต้องการให้เขากลืนกิน เหล่านี้เป็นองค์ 3 ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับเอฬกโลมสิกขาบท

Acelakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องชีเปลือย จบแล้ว.

2. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการไล่ไป

Dutiye dāpetvā vā adāpetvā vāti yaṃkiñci āmisaṃ dāpetvā vā na dāpetvā vā. Uyyojeyyāti mātugāmena saddhiṃ hasanakīḷanarahonisajjādīni kattukāmo ‘gacchā’tiādīni vatvā uyyojeyya. Etadevāti etaṃ anācārameva paccayaṃ karitvā, na aññaṃ patirūpaṃ kāraṇaṃ. Pācittiyanti uyyojanamatte tāva dukkaṭaṃ, yadā panassa so dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vā ekena pādena vijahati, aparaṃ dukkaṭaṃ, dutiyena vijahite pācittiyaṃ. Ettha ca dassanūpacārassa ajjhokāse ṭhatvā dvādasahatthappamāṇaṃ, tathā savanūpacārassa. Sace pana antarā kuṭṭadvārapākārādayo honti, tehi antaritabhāvoyeva upacārātikkamo.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า dāpetvā vā adāpetvā vā ความว่า ให้สิ่งของอย่างใดอย่างหนึ่ง (มีข้าวยาคูเป็นต้น) หรือไม่ให้ก็ตาม. คำว่า Uyyojeyyā ความว่า ปรารถนาจะทำการหัวเราะ การเล่น และการนั่งในที่ลับเป็นต้นกับมาตุคาม จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "จงไปเถิด" แล้วส่ง (ภิกษุรูปอื่น) ไป. คำว่า Etadevā ความว่า กระทำความประพฤติไม่เหมาะสมนั้นนั่นแลให้เป็นเหตุ ไม่ใช่กระทำเหตุอื่นที่สมควรให้เป็นเหตุ. คำว่า Pācittiyaṃ ความว่า ในการส่งไปเพียงอย่างเดียว เป็นทุกกฏก่อน, แต่เมื่อใด ภิกษุผู้ถูกส่งไปนั้นละระยะที่พึงเห็นได้หรือระยะที่พึงได้ยินได้ด้วยเท้าข้างหนึ่ง เป็นทุกกฏอีกตัวหนึ่ง, เมื่อละได้ด้วยเท้าที่สอง เป็นปาจิตตีย์. และในคำว่า dassanūpacārassa นี้ ระยะที่พึงเห็นได้เมื่อยืนอยู่ในที่แจ้ง มีประมาณ ๑๒ ศอก, ระยะที่พึงได้ยินได้ ก็มีประมาณเท่านั้น. แต่ถ้าในระหว่างมีฝา ประตู และกำแพงเป็นต้น การที่ฝาเป็นต้นเหล่านั้นบังไว้นั่นแล ชื่อว่าการล่วงระยะ.

Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha uyyojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, uyyojanāṇattikāya sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, ubhinnampi kalisāsanāropane dukkaṭameva, ‘‘ubho ekato na yāpessāmā’’ti evamādīhi patirūpakāraṇehi uyyojentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Anācāraṃ ācaritukāmatā, tadatthameva upasampannassa uyyojanaṃ, evaṃ uyyojitassa upacārātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการส่งไป เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นสาสณัตติกะ (มีคำสั่ง) เพราะมีการสั่งให้ส่งไป เป็นติกปาจิตตีย์, ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ, แม้แก่คนทั้งสอง (อุปสัมบันและอนุปสัมบัน) ในการกล่าวโทษ (ด้วยความโกรธ) เป็นทุกกฏเท่านั้น, แก่ภิกษุผู้ส่งไปด้วยเหตุที่สมควรเป็นต้นว่า "เราทั้งสองอยู่ร่วมกันจักไม่สำราญ" และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี ๓ คือ ๑. ความเป็นผู้ใคร่จะประพฤติอนาจาร ๒. การส่งอุปสัมบันไปเพื่อประโยชน์แก่อนาจารนั้นนั่นแล ๓. การล่วงระยะของภิกษุผู้ถูกส่งไปอย่างนั้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอทินนาทาน.

Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการส่งไป จบแล้ว.

3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

3. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยสโภชนะ

Tatiye saha ubhohi janehīti sabhojanaṃ, tasmiṃ sabhojane. Atha vā sabhojaneti sabhoge, rāgapariyuṭṭhitapurisassa hi itthī bhogo, itthiyā ca puriso, tenevassa padabhājane ‘‘itthī ceva hoti, puriso cā’’tiādi (pāci. 281) vuttaṃ. Anupakhajja nisajjaṃ kappeyyāti anupavisitvā nisīdeyya, yaṃ tasmiṃ kule sayanigharaṃ, tassa mahācatussālādīsu katassa mahallakassa piṭṭhasaṅghāṭato hatthapāsaṃ vijahitvā antosayanassa āsanne ṭhāne, khuddakassa vā vemajjhaṃ atikkamitvā nisīdeyyāti attho, evaṃ nisinnassa pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า saha ubhohi janehi ความว่า ชื่อว่า สโภชนะ (พร้อมด้วยคนทั้งสอง) ในตระกูลที่มีสโภชนะนั้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า sabhojane ความว่า พร้อมด้วยเครื่องบริโภค (คือหญิงและชาย), จริงอยู่ หญิงเป็นเครื่องบริโภคของชายผู้ถูกราคะครอบงำ และชายก็เป็นเครื่องบริโภคของหญิง (ผู้ถูกราคะครอบงำ), ด้วยเหตุนั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสไว้ในบทภาชนีย์ว่า "หญิงก็ดี ชายก็ดี" เป็นต้น (ปาจิ. ๒๘๑). คำว่า Anupakhajja nisajjaṃ kappeyyā ความว่า พึงเข้าไปใกล้แล้วนั่ง, ห้องนอนใดมีอยู่ในตระกูลนั้น, ในห้องนอนขนาดใหญ่ที่สร้างในเรือนหลังใหญ่มีมหาจตุสศาลาเป็นต้น พึงเว้นระยะหัตถบาสจากธรณีประตูแล้วนั่งในที่ใกล้ภายในห้องนอน หรือในห้องนอนขนาดเล็ก พึงนั่งล่วงกึ่งกลางไป นี้เป็นเนื้อความในคำนั้น, เมื่อภิกษุนั่งอย่างนี้ เป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha anupakhajja nisajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, asayanighare sayanigharasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Nasayanigharasaññissa, vuttalakkhaṇaṃ padesaṃ anatikkamitvā nisinnassa, bhikkhusmiṃ dutiyake sati, ubhosu nikkhantesu vā, vītarāgesu vā nisīdantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Avītarāgajāyampatikānaṃ sannihitatā, sayanigharatā, dutiyassa bhikkhuno abhāvo, anupakhajja nisīdananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการนั่งเบียดเสียด เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ (ไม่มีการสั่ง) เป็นติกปาจิตตีย์, ในที่ไม่ใช่ห้องนอน ภิกษุสำคัญว่าเป็นห้องนอน หรือสงสัย เป็นทุกกฏ. ภิกษุไม่สำคัญว่าเป็นห้องนอน, นั่งโดยไม่ล่วงเลยสถานที่ที่มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว, เมื่อมีภิกษุรูปที่สองอยู่ด้วย, เมื่อคนทั้งสอง (สามีภรรยา) ออกไปแล้ว หรือเมื่อคนทั้งสองเป็นผู้ปราศจากราคะแล้วนั่ง, และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี ๔ คือ ๑. ความที่สามีภรรยาผู้ยังไม่ปราศจากราคะอยู่ใกล้กัน ๒. ความเป็นห้องนอน ๓. ความไม่มีภิกษุรูปที่สอง ๔. การนั่งเบียดเสียดเข้าไป. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐมปาราชิก.

Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยสโภชนะ จบแล้ว.

4-5. Rahopaṭicchanna-rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā

๔-๕. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยระโหปฏิจฉันนะและระโหนิสัชชะ

Catutthapañcamāni sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha paṭicchannāsane ca, raho ca nisajjanavatthusmiṃ paññattāni, sādhāraṇapaññattiyo, etesampi samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāneva. Seso kathānayo aniyatadvaye vuttanayeneva veditabbo.

สิกขาบทที่ ๔ และ ๕ ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการนั่งในที่กำบังและในที่ลับ เป็นบัญญัติทั่วไป แม้สมุฏฐานเป็นต้นของสิกขาบทเหล่านี้ ก็เหมือนกับปฐมปาราชิกนั่นเอง. วิธีกล่าวที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอนิยต ๒ สิกขาบทนั่นเอง.

Rahopaṭicchanna-rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยระโหปฏิจฉันนะและระโหนิสัชชะ จบแล้ว.

6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā

6. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยจาริตตะ

Chaṭṭhe nimantitoti pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantito. Sabhatto samānoti teneva nimantanabhattena sabhatto samāno. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchāti antoupacārasīmāya dassanūpacāre bhikkhuṃ disvā yaṃ sakkā hoti pakativacanena āpucchituṃ, tādisaṃ ‘‘ahaṃ itthannāmassa gharaṃ gacchāmī’’ti vā ‘‘cārittaṃ āpajjāmī’’ti vā īdisena vacanena anāpucchitvā. Purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vāti yena bhattena nimantito, tasmiṃ bhutte vā abhutte vā. Kulesu cārittaṃ āpajjeyyāti yasmiṃ kule nimantito, tato aññāni kulāni paviseyya. Aññatra samayā pācittiyanti sace so bhikkhu vuttalakkhaṇaṃ duvidhampi samayaṃ ṭhapetvā avītivatte majjhanhike aññaṃ kulaṃ pavisati, athassa gharūpacārokkamane dukkaṭaṃ, paṭhamapādena ummāraṃ atikkamantassa aparampi dukkaṭaṃ, dutiyapādena atikkame pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า nimantito ความว่า ผู้ได้รับนิมนต์ด้วยโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง. คำว่า Sabhatto samāno ความว่า เป็นผู้มีภัตด้วยภัตที่นิมนต์นั้นนั่นแล. คำว่า Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā ความว่า เห็นภิกษุในระยะที่พึงเห็นได้ภายในเขตอุปจาระ ซึ่งสามารถจะบอกลาด้วยคำพูดปกติได้ ไม่บอกลาภิกษุเช่นนั้นด้วยคำพูดอย่างนี้ว่า "อาตมภาพจะไปบ้านของชื่อนี้" หรือว่า "จะไปเที่ยว" เป็นต้น. คำว่า Purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā ความว่า ภัตที่ตนได้รับนิมนต์นั้น จะฉันแล้วหรือยังไม่ได้ฉันก็ตาม. คำว่า Kulesu cārittaṃ āpajjeyyā ความว่า พึงเข้าไปสู่สกุลอื่นจากสกุลที่ตนได้รับนิมนต์นั้น. คำว่า Aññatra samayā pācittiyaṃ ความว่า ถ้าภิกษุนั้นเว้นสมัยทั้งสองอย่างที่มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว เข้าไปสู่สกุลอื่นในเวลาเที่ยงวันที่ยังไม่ล่วงไป, เมื่อก้าวล่วงเขตอุปจาระของเรือน เป็นทุกกฏ, เมื่อก้าวล่วงธรณีประตูด้วยเท้าข้างแรก เป็นทุกกฏอีกตัวหนึ่ง, เมื่อก้าวล่วงด้วยเท้าข้างที่สอง เป็นปาจิตตีย์.

Rājagahe upanandaṃ ārabbha cārittāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘santaṃ bhikkhuṃ, anāpucchā, purebhattaṃ pacchābhattaṃ, aññatra samayā’’ti ayamettha catubbidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, animantite nimantitasaññissa, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Tasmiṃ animantitasaññissa, samaye santaṃ bhikkhuṃ āpucchitvā, asantaṃ bhikkhuṃ anāpucchitvā pavisato, aññassa gharena vā gharūpacārena vā maggo hoti, tena gacchato, antarārāmabhikkhunupassayatitthiyaseyyapaṭikkamanabhattiyagharāni gacchato, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantanasādiyanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā, bhattiyagharato aññagharappavisanaṃ, majjhanhikānatikkamo, samayassa vā āpadānaṃ vā abhāvoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองราชคฤห์ ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการเที่ยวไป (ในตระกูล) อนุปบัญญัติ ๔ อย่างในสิกขาบทนี้คือ “ไม่บอกภิกษุผู้มีอยู่, ก่อนภัต หลังภัต, เว้นไว้แต่มีสมัย” เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่ง เป็นติกปาจิตตีย์ ภิกษุสำคัญว่าตนได้รับนิมนต์ในที่ไม่ได้รับนิมนต์ หรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุไม่สำคัญว่าตนได้รับนิมนต์ในที่ไม่ได้รับนิมนต์ ภิกษุบอกภิกษุผู้มีอยู่แล้วเข้าไปในสมัย, หรือไม่บอกภิกษุผู้ไม่มีอยู่แล้วเข้าไป ภิกษุผู้ไปตามทางที่เป็นบ้านของผู้อื่น หรือเป็นเขตอุปจาระของบ้านผู้อื่น ภิกษุผู้ไปสู่อารามภายใน, ที่อยู่ของภิกษุณี, ที่นอนของเดียรถีย์, โรงฉัน, บ้านที่มีภัต ภิกษุผู้ไปเพราะมีอันตราย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ การยินดีนิมนต์ด้วยโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง, การไม่บอกภิกษุผู้มีอยู่, การเข้าไปในบ้านอื่นจากบ้านที่มีภัต, การไม่ล่วงเลยเวลาเที่ยงวัน, การไม่มีสมัยหรืออันตราย เหล่านี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับปฐมกฐินนั่นเอง, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาอกิริยา

Cārittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทจาริตตะ จบแล้ว

7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทมหานามะ

Sattame catumāsappaccayapavāraṇāti cattāro māse gilānappaccayapavāraṇā, sabbañcetaṃ vatthuvasena vuttaṃ. Ayaṃ panettha attho – catumāsapavāraṇā vā hotu, punapavāraṇā vā, niccapavāraṇā vā, sabbāpi sāditabbā, ‘‘idāni mama rogo natthī’’ti na paṭikkhipitabbā, ‘‘roge pana sati viññāpessāmī’’ti adhivāsetabbāti. Tato ce uttari sādiyeyyāti ettha sace tattha rattīhi vā bhesajjehi vā paricchedo kato hoti ‘‘ettakāyeva rattiyo, ettakāni vā bhesajjāni viññāpetabbānī’’ti, atha tato rattipariyantato vā bhesajjapariyantato vā uttari, na bhesajjakaraṇīyena vā bhesajjaṃ, aññabhesajjakaraṇīyena vā aññaṃ bhesajjaṃ viññāpentassa pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า “การปวารณาปัจจัย ๔ เดือน” หมายถึง การปวารณาปัจจัยสำหรับภิกษุไข้ ๔ เดือน คำทั้งหมดนี้ตรัสไว้โดยวัตถุ อรรถะในสิกขาบทนี้คือ ไม่ว่าจะเป็นการปวารณา ๔ เดือน, หรือการปวารณาซ้ำ, หรือการปวารณาเป็นนิตย์, ทั้งหมดนั้นพึงยินดีรับได้ ไม่พึงปฏิเสธว่า “บัดนี้อาตมภาพไม่มีโรค” แต่พึงรับไว้ว่า “ถ้ามีโรค อาตมภาพจักบอก” ในบทว่า “ถ้าพึงยินดีเกินกว่านั้น” นี้ ถ้ามีการกำหนดด้วยราตรีหรือเภสัชไว้ว่า “พึงบอกราตรีเท่านี้ หรือเภสัชเท่านี้” ถ้าภิกษุบอกเภสัชที่ไม่ใช่กิจที่ควรแก่เภสัช หรือบอกเภสัชอื่นด้วยกิจที่ควรแก่เภสัชอื่น เกินกว่ากำหนดราตรีหรือกำหนดเภสัชนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Sakkesu chabbaggiye ārabbha bhesajjaviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, natatuttari tatuttarisaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Natatuttari natatuttarisaññissa, yehi bhesajjehi pavārito, tato aññehi vā adhikatarehi vā atthe sati, yāsu ca rattīsu pavārito, tā atikkamitvāpi atthe sati yathābhūtaṃ ācikkhitvā viññāpentassa, ye ca ñātake vā puggalikappavāraṇāya pavārite vā apariyantapavāraṇāya vā pavārite, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena viññāpenti, tesaṃ, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghapavāraṇatā, tato bhesajjaviññatti, agilānatā, pariyantātikkamoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในสักกชนบท ปรารภพระฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการขอเภสัช เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่ง เป็นติกปาจิตตีย์ ภิกษุสำคัญว่าเกินกว่านั้นในสิ่งที่ไม่เกินกว่านั้น หรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุไม่สำคัญว่าเกินกว่านั้นในสิ่งที่ไม่เกินกว่านั้น เมื่อมีความต้องการเภสัชอื่น หรือเภสัชที่เกินกว่าเภสัชที่ได้รับปวารณาแล้ว เมื่อมีความต้องการแม้ล่วงเลยราตรีที่ได้รับปวารณาแล้ว บอกตามความเป็นจริงแล้วขอ ภิกษุเหล่าใดขอเพื่อประโยชน์แก่ญาติ หรือแก่บุคคลที่ได้รับปวารณาเฉพาะบุคคล หรือแก่บุคคลที่ได้รับปวารณาไม่มีกำหนด หรือเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น หรือด้วยทรัพย์ของตน, ภิกษุเหล่านั้นและภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ การปวารณาของสงฆ์, การขอเภสัชจากที่นั้น, การไม่เป็นไข้, การล่วงเลยกำหนด เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสัญจริต

Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทมหานามะ จบแล้ว

8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาว่าด้วยอุยยุตตเสนาสิกขาบท

Aṭṭhame uyyuttanti katauyyogaṃ, gāmato nikkhantanti attho. Senanti caturaṅginiṃ. Aññatra tathārūpappaccayāti tathārūpe kāraṇe asati kevalaṃ senaṃ dassanatthāya gacchato pade pade dukkaṭaṃ, dassanūpacāre ṭhatvā passato pācittiyaṃ. Dassanūpacāro nāma yattha ṭhito passati, taṃ pana vijahitvā punappunaṃ passato payoge payoge pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “อุยยุตตะ” หมายถึง ผู้ที่ยกทัพออกไปแล้ว, หมายถึง ผู้ที่ออกไปจากบ้าน คำว่า “เสนา” หมายถึง กองทัพมีองค์ ๔ คำว่า “เว้นไว้แต่มีเหตุอันสมควร” หมายถึง เมื่อไม่มีเหตุอันสมควรเช่นนั้น ภิกษุผู้ไปเพื่อดูเสนาโดยลำพัง ต้องอาบัติทุกกฏทุกย่างก้าว เมื่อยืนอยู่ในเขตที่มองเห็นแล้วดู ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ชื่อว่าเขตที่มองเห็นได้ คือที่ที่ยืนอยู่แล้วมองเห็น แต่เมื่อเว้นที่นั้นแล้วดูซ้ำแล้วซ้ำอีก ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุกครั้งที่พยายาม

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha senādassanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra tathārūpappaccayā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, hatthiādīsu ekamekaṃ dassanāya gamane vuttanayeneva dukkaṭaṃ, tathā anuyyutte uyyuttasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Anuyyuttasaññino pana, ārāme ṭhatvā attano ṭhitokāsaṃ āgataṃ, paṭipathaṃ āgacchantañca passato, tathārūpappaccaye, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Uyyuttasenaṃ dassanatthāya gamanaṃ, anuññātokāsato aññatra dassanaṃ, tathārūpappaccayassa āpadāya vā abhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana lokavajjaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการไปดูทัพ คำว่า “เว้นไว้แต่มีเหตุอันสมควร” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ในการไปดูองค์ประกอบของกองทัพแต่ละอย่าง เช่น ช้าง เป็นต้น ย่อมเป็นทุกกฏด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เช่นเดียวกัน ในกองทัพที่ยังไม่ออกรบ แต่สำคัญว่าเป็นกองทัพที่ออกรบแล้ว หรือสงสัย ก็เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุที่สำคัญว่ายังไม่ออกรบ, ยืนอยู่ในอารามแล้วเห็นกองทัพที่มาถึงที่ตนอยู่, หรือเห็นกองทัพที่สวนทางมา, มีเหตุอันสมควร, มีอันตราย, หรือเป็นบ้า เป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การไปเพื่อดูทัพที่ออกรบแล้ว, การดูในที่อื่นจากที่อนุญาต, การไม่มีเหตุอันสมควรหรือไม่มีอันตราย เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนขนแกะ, แต่สิกขาบทนี้เป็นโลกวัชชะ, มีอกุศลจิต, มีเวทนา ๓

Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุยยุตตเสนาสิกขาบท จบแล้ว.

9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการอยู่ในกองทัพ

Navame tato ce uttarīti tirattato uttari catutthadivase atthaṅgate sūriye senāya tiṭṭhatu vā nisīdatu vā sayatu vā, sacepi ākāse iddhiyā kañci iriyāpathaṃ kappeti, pācittiyameva.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ถ้าอยู่เกินกว่านั้น” คือ ถ้าอยู่เกิน ๓ ราตรี ในวันที่ ๔ เมื่อพระอาทิตย์ตกแล้ว ไม่ว่าจะยืน นั่ง หรือนอนอยู่ในกองทัพ แม้จะทรงอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยฤทธิ์ในอากาศ ก็เป็นปาจิตตีย์เท่านั้น.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha atirekatirattaṃ senāya vasanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakatiratte atirekasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ūnakasaññissa, tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasato, gilānassa vā gilānakaraṇīyena vā vasato, paṭisenāruddhāya senāya, kenaci palibuddhassa, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Tirattātikkamo, senāya sūriyassa atthaṅgamo, gilānatādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการอยู่ในกองทัพเกิน ๓ ราตรี เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ในราตรีที่ยังไม่ครบ ๓ ราตรี แต่สำคัญว่าเกิน ๓ ราตรี หรือสงสัย ก็เป็นทุกกฏ ภิกษุที่สำคัญว่ายังไม่ครบ ๓ ราตรี, ออกจากกองทัพก่อนอรุณขึ้นในราตรีที่ ๓ แล้วกลับมาอยู่ใหม่, หรืออยู่เพราะตนอาพาธ หรืออยู่เพราะกิจของคนอาพาธ, หรืออยู่ในกองทัพที่ถูกข้าศึกปิดล้อม, หรือถูกใครขัดขวาง, มีอันตราย, หรือเป็นบ้า เป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การอยู่เกิน ๓ ราตรี, การที่พระอาทิตย์ตกในกองทัพ, การไม่มีความอาพาธเป็นต้น เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนขนแกะนั่นเอง.

Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการอยู่ในกองทัพ จบแล้ว.

10. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาอุยโยธิกสิกขาบท

Dasame uggantvā uggantvā ettha yujjhantīti uyyodhikaṃ, sampahāraṭṭhānassetaṃ nāmaṃ. Balassa aggaṃ jānanti etthāti balaggaṃ, balagaṇanaṭṭhānanti attho. Senāya viyūhaṃ senābyūhaṃ, senānivesassetaṃ nāmaṃ. Anīkassa dassanaṃ anīkadassanaṃ. Anīkaṃ nāma ‘‘dvādasapuriso hatthī, tipuriso asso, catuppuriso ratho’’tiiminā (pāci. 314) lakkhaṇena tayo hatthī pacchimakaṃ hatthānīkaṃ, assānīkarathānīkesupi eseva nayo. Cattāro pana āvudhahatthā purisā pacchimakaṃ pattānīkaṃ. Etesu yaṃkiñci dassanāya gacchato pade pade dukkaṭaṃ, dassanūpacāre ṭhatvā passato pācittiyaṃ, upacāraṃ pana vijahitvā punappunaṃ passato payoge payoge pācittiyaṃ. Sesaṃ uyyuttasenāsikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ, āpattibhedo panettha natthevāti.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า อุยโยธิกะ คือ สถานที่ที่รบกันโดยการรุกขึ้นไปๆ, นี้เป็นชื่อของสถานที่รบพุ่งกัน. คำว่า พลัคคะ คือ สถานที่ที่เขารู้จักส่วนยอดของกองทัพ, อธิบายว่า เป็นที่นับจำนวนพล. คำว่า เสนาพยูหะ คือ การจัดทัพ, นี้เป็นชื่อของการตั้งค่ายทัพ. คำว่า อนีกทัสสนะ คือ การดูหมู่เสนา. คำว่า อนีกะ คือ ช้าง ๑ เชือก มีคน ๑๒ คน, ม้า ๑ ตัว มีคน ๓ คน, รถ ๑ คัน มีคน ๔ คน ด้วยลักษณะนี้ ช้าง ๓ เชือก เป็นกองช้างส่วนท้าย, ในกองม้าและกองรถก็มีนัยเดียวกันนี้. ส่วนพลทหารราบ ๔ คน ผู้ถืออาวุธ เป็นกองทหารราบส่วนท้าย. ในบรรดาอุยโยธิกะ พลัคคะ และเสนาพยูหะ เหล่านี้ เมื่อภิกษุไปเพื่อจะดูสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ย่อมเป็นทุกกฏทุกย่างก้าว, เมื่อยืนอยู่ในเขตที่มองเห็นแล้วดู เป็นปาจิตตีย์, แต่เมื่อละเขตที่มองเห็นแล้วกลับไปดูซ้ำๆ เป็นปาจิตตีย์ทุกๆ ประโยค. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอุยยุตตเสนาสิกขาบทนั่นเอง, แต่ในสิกขาบทนี้ไม่มีความต่างกันแห่งอาบัติ.

Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุยโยธิกสิกขาบท จบแล้ว.

Acelakavaggo pañcamo.

อเจลกวรรคที่ ๕.

6. Surāpānavaggo

6. สุราปานวรรค

1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาสุราปานสิกขาบท

Surāpānavaggassa paṭhame surāmerayapāneti ettha piṭṭhādīhi kataṃ majjaṃ surā, pupphādīhi kato āsavo merayaṃ, tadubhayampi bījato paṭṭhāya kusaggenāpi pivato payoge payoge pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งสุราปานวรรค คำว่า สุราเมรยปาเน นี้ น้ำเมาที่ทำด้วยแป้งเป็นต้น ชื่อว่า สุรา, น้ำเมาที่ทำด้วยดอกไม้เป็นต้น ชื่อว่า เมรัย, ภิกษุดื่มน้ำเมาทั้งสองชนิดนั้น แม้เพียงปลายหญ้าคา ตั้งแต่หยดแรกเป็นต้นไป ย่อมเป็นปาจิตตีย์ทุกๆ ประโยค.

Kosambiyaṃ sāgatattheraṃ ārabbha majjapivanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, amajje majjasaññissa, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Amajjasaññissa, amajjaṃ majjavaṇṇagandharasaṃ loṇasovīrakaṃ vā suttaṃ vā pivato, vāsaggāhāpanatthaṃ īsakaṃ majjaṃ pakkhipitvā sūpādīni pacanti, tesu sūpasampākādīsu, āmalakarasādīhi amajjaṃ majjasadisaṃ ariṭṭhaṃ karonti, taṃ pivato, ummattakādīnañca anāpatti. Majjabhāvo, tassa pānañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana lokavajjaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

(สิกขาบทนี้) ปรารภพระสาคตเถระ ณ กรุงโกสัมพี ในเรื่องการดื่มน้ำเมา เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในวัตถุที่ไม่ใช่น้ำเมา แต่สำคัญว่าเป็นน้ำเมา หรือสงสัย เป็นทุกกฏ. ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่ใช่น้ำเมา, ดื่มน้ำดองเค็ม (โลณโสวีรกะ) หรือน้ำส้มสายชู (สุตตะ) ที่ไม่ใช่น้ำเมา แต่มีสี กลิ่น รสเหมือนน้ำเมา, หรือภิกษุที่ดื่มแกงเป็นต้น ที่เขาใส่เหล้าเล็กน้อยเพื่อให้อบอวลด้วยกลิ่น, หรือภิกษุที่ดื่มยาริฏฐะที่ไม่ใช่น้ำเมา แต่มีสี กลิ่น รสเหมือนน้ำเมา ซึ่งทำด้วยน้ำมะขามป้อมเป็นต้น, หรือเป็นบ้า เป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นน้ำเมา ๑ และการดื่มน้ำเมานั้น ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนเอฬกโลมสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นโลกวัชชะ เป็นอกุศลจิต มีเวทนา ๓.

Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุราปานสิกขาบท จบแล้ว.

2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาอังคุลิปโตทกสิกขาบท

Dutiye aṅgulipatodaketi aṅgulīhi upakacchakādighaṭṭanaṃ vuccati, apica yena kenaci sarīrāvayavena hasādhippāyassa upasampannaṃ phusato pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า อังคุลิปโตทเก หมายถึง การจิ้มหรือการแหย่ด้วยนิ้วมือที่รักแร้เป็นต้น, อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุผู้มีเจตนาจะเล่นหัว ลูบคลำกายของอุปสัมบันด้วยอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่ง เป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha aṅgulipatodakena hasanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, idha pana bhikkhunīpi bhikkhussa, bhikkhu ca bhikkhuniyā anupasampanno eva, kāyappaṭibaddhādīsu sabbattha dukkaṭameva. Na hasanādhippāyassa, sati karaṇīye āmasato, ummattakādīnañca anāpatti. Hasādhippāyatā, upasampannassa kāyena kāyāmasananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānevāti.

(สิกขาบทนี้) ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ณ กรุงสาวัตถี ในเรื่องการเล่นหัวด้วยการจิ้มด้วยนิ้ว เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ. แต่ในสิกขาบทนี้ ภิกษุณีก็เป็นอนุปสัมบันสำหรับภิกษุ, และภิกษุก็เป็นอนุปสัมบันสำหรับภิกษุณี, ในเรื่องที่เกี่ยวเนื่องด้วยกายเป็นต้นในที่ทั้งปวง เป็นทุกกฏเท่านั้น. ภิกษุผู้ไม่มีเจตนาจะเล่นหัว เมื่อมีกิจที่ควรทำแล้วลูบคลำอยู่, หรือเป็นบ้า เป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความมีเจตนาจะเล่นหัว ๑ การลูบคลำกายของอุปสัมบันด้วยกาย ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนปฐมปาราชิก.

Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอังคุลิปโตทกสิกขาบท จบแล้ว.

3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาหสธัมมสิกขาบท

Tatiye udake hasadhammeti udakakīḷā vuccati. Tasmā yo bhikkhu uparigopphake udakeyeva gacchanto hasādhippāyo nimujjati vā ummujjati vā, tassa nimujjanādīnaṃ atthāya otarantassa hatthavāre padavāre dukkaṭaṃ, nimujjanummujjanesu payoge payoge pācittiyaṃ, nimujjitvā antoudakeyeva gacchantassa hatthavārapadavāresu, tarantassa vā yena yena aṅgena tarati, tassa tassa payoge payoge pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า อุทเก หสธัมเม หมายถึง การเล่นน้ำ. เพราะฉะนั้น ภิกษุใดเดินอยู่ในน้ำที่มีระดับเหนือข้อเท้าขึ้นไป มีเจตนาจะเล่นหัว ดำลงก็ดี โผล่ขึ้นก็ดี, เมื่อภิกษุนั้นลงไปเพื่อประโยชน์แก่การดำเป็นต้น ย่อมเป็นทุกกฏในทุกๆ ช่วงมือและช่วงเท้า, ในการดำและการโผล่ขึ้น เป็นปาจิตตีย์ทุกๆ ประโยค, เมื่อดำลงแล้วเดินไปในใต้น้ำนั่นเอง เป็นปาจิตตีย์ในทุกๆ ช่วงมือและช่วงเท้า, หรือเมื่อว่ายไป ย่อมเป็นปาจิตตีย์ในทุกๆ ประโยคแห่งอวัยวะที่ใช้ว่ายนั้นๆ.

Sāvatthiyaṃ sattarasavaggiye bhikkhū ārabbha udake kīḷanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, udake ahasadhamme hasadhammasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ, tathā nāvāya kīḷato hatthena vā pādena vā kaṭṭhena vā kathalāya vā udakaṃ paharato, bhājanagataṃ udakaṃ vā kañjikādīni vā cikkhallaṃ vā khipanakīḷāya kīḷato dukkaṭaṃ. Atthajotakaṃ pana akkharaṃ chindituṃ vaṭṭati. Na hasādhippāyassa, sati karaṇīye otaritvā nimujjanādīni karontassa, pāraṃ gacchato, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Uparigopphakatā, hasādhippāyena kīḷananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti.

(สิกขาบทนี้) ปรารภภิกษุพวก ๑๗ รูป ณ กรุงสาวัตถี ในเรื่องการเล่นน้ำ เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในน้ำที่ไม่มีลักษณะการเล่นหัว แต่สำคัญว่ามีลักษณะการเล่นหัว หรือสงสัย เป็นทุกกฏ. เช่นเดียวกัน ภิกษุที่เล่นด้วยเรือ, หรือตีน้ำด้วยมือก็ดี ด้วยเท้าก็ดี ด้วยท่อนไม้ก็ดี ด้วยกระเบื้องก็ดี, หรือภิกษุที่เล่นด้วยการสาดน้ำในภาชนะก็ดี น้ำส้มพะอูมเป็นต้นก็ดี โคลนก็ดี ย่อมเป็นทุกกฏ. แต่การเขียนอักษรที่แสดงเนื้อความนั้นๆ ย่อมควร. ภิกษุผู้ไม่มีเจตนาจะเล่นหัว เมื่อมีกิจที่ควรทำแล้วลงไปดำเป็นต้นก็ดี ไปสู่ฝั่งโน้นก็ดี, ในเพราะอันตรายทั้งหลายก็ดี, หรือเป็นบ้า เป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความที่น้ำมีระดับเหนือข้อเท้าขึ้นไป ๑ การเล่นด้วยเจตนาจะเล่นหัว ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนปฐมปาราชิก.

Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาหสธัมมสิกขาบท จบแล้ว.

4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาอนาทริยสิกขาบท

Catutthe anādariyeti puggalassa vā dhammassa vā anādarakaraṇe. Tasmā yo bhikkhu upasampannena paññattena vuccamāno tassa vā vacanaṃ akattukāmatāya, taṃ vā dhammaṃ asikkhitukāmatāya anādariyaṃ karoti, tassa tasmiṃ anādariye pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า อนาทริเย คือ ในการทำความไม่เอื้อเฟื้อต่อบุคคลหรือต่อธรรม. เพราะฉะนั้น ภิกษุใดอันอุปสัมบันกล่าวตักเตือนอยู่ด้วยพระวินัยที่ทรงบัญญัติไว้แล้ว กระทำความไม่เอื้อเฟื้อ เพราะความเป็นผู้ไม่ใคร่จะทำตามคำของภิกษุนั้นก็ดี เพราะความเป็นผู้ไม่ใคร่จะศึกษาธรรมนั้นก็ดี, เป็นปาจิตตีย์ในความไม่เอื้อเฟื้อนั้นของภิกษุนั้น.

Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha anādariyakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, upasampannena vā anupasampannena vā ‘‘idaṃ na sallekhāya saṃvattatī’’tiādinā nayena apaññattena vuccamānassa anādariyepi dukkaṭameva. Paveṇiāgataṃ pana uggahaṃ gahetvā ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho paripucchā’’ti (pāci. 344) bhaṇantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, anādariyakaraṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงโกสัมพี ปรารภพระฉันนะ ในเรื่องการกระทำความไม่เอื้อเฟื้อ เป็นสัพพัญญัตติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ. แม้ภิกษุถูกภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันหรืออนุปสัมบันกล่าวตักเตือนด้วยถ้อยคำที่มิได้บัญญัติไว้ในพระวินัย เช่น "สิ่งนี้ไม่เป็นไปเพื่อความขัดเกลา" เป็นต้น แล้วกระทำความไม่เอื้อเฟื้อ ก็ต้องทุกกฏเท่านั้น. แต่ภิกษุผู้ถือเอาการเรียนรู้ที่สืบต่อกันมาแล้วกล่าวว่า "การเรียนรู้และการสอบถามของอาจารย์พวกเราเป็นอย่างนี้" และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๒ คือ การที่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันกล่าวตักเตือนด้วยพระวินัยบัญญัติ และการกระทำความไม่เอื้อเฟื้อ. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา.

Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่เอื้อเฟื้อ.

5. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā

5. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการทำให้กลัว

Pañcame bhiṃsāpeyyāti bhiṃsāpanatthaṃ rūpādīni upasaṃhareyya, bhayānakakathaṃ vā katheyya. So pana bhāyatu vā, mā vā, itarassa pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า พึงทำให้กลัว คือ พึงนำรูปารมณ์เป็นต้นมาเพื่อประโยชน์แก่การทำให้กลัว หรือพึงกล่าวเรื่องที่น่ากลัว. ภิกษุผู้ถูกทำให้กลัวนั้นจะกลัวหรือไม่กลัวก็ตาม ภิกษุผู้ทำให้กลัวนั้นต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha bhiṃsāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ. Anupasampanne tikadukkaṭaṃ, na bhiṃsāpetukāmassa tathā karoto, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, tassa dassanasavanavisaye bhiṃsāpetukāmatāya vāyāmananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni anantarasikkhāpadasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทำให้กลัว เป็นสัพพัญญัตติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ. ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะทำให้กลัวแต่กระทำเช่นนั้น และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๒ คือ ความเป็นอุปสัมบัน และความพยายามด้วยความประสงค์จะทำให้กลัวในระยะที่มองเห็นหรือได้ยิน. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทก่อน.

Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำให้กลัว.

6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā

6. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการก่อไฟ

Chaṭṭhe visibbanāpekkhoti tappitukāmo. Samādaheyyāti jāleyya, aññatra tathārūpappaccayāti padīpujjālanaṃ vā pattapacanādīsu jotikaraṇaṃ vāti evarūpaṃ paccayaṃ vinā. Tatrāyaṃ vinicchayo – sayaṃ samādahantassa araṇisaṇṭhāpanato paṭṭhāya yāva jālā na uṭṭhahati, tāva sabbappayogesu dukkaṭaṃ, jāluṭṭhāne pācittiyaṃ. Samādahāpentassa āṇattiyā dukkaṭaṃ, sakiṃ āṇattena bahumpi samādahite ekameva pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า วิสิพพนาเปกขะ คือ ผู้ประสงค์จะผิงไฟ. คำว่า พึงก่อไฟ คือ พึงจุดไฟ. คำว่า เว้นจากปัจจัยมีรูปอย่างนั้น คือ เว้นจากการจุดประทีป หรือการก่อไฟเพื่อหุงต้มบาตรเป็นต้น. ในสิกขาบทนี้มีวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุผู้ก่อไฟเอง ตั้งแต่เริ่มตั้งไม้สีไฟจนกว่าเปลวไฟจะยังไม่ลุกขึ้น ต้องทุกกฏในทุกความพยายาม, เมื่อเปลวไฟลุกขึ้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์. ภิกษุผู้ใช้ให้ผู้อื่นก่อไฟ ต้องทุกกฏเพราะอาณัติ, แม้ผู้ถูกใช้จะก่อไฟมากครั้งจากการสั่งเพียงครั้งเดียว ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์เพียงตัวเดียว.

Bhaggesu sambahule bhikkhū ārabbha jotiṃ samādahitvā visibbanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilāno, aññatra tathārūpappaccayā’’ti imānettha dve anupaññattiyo, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, gilānassa agilānasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ, tathā paṭilātaṃ ukkhipantassa, tañca avijjhātaṃ ukkhipitvā yathāṭhāne ṭhapentassa. Vijjhātaṃ pana jālayato pācittiyameva. Gilānassa gilānasaññissa, aññena kataṃ vā vītaccitaṅgāraṃ vā visibbentassa, padīpajotikajantāgharādike tathārūpappaccaye, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Agilānatā, anuññātakāraṇābhāvo, visibbetukāmatā, samādahananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcaritte vuttanayeneva veditabbānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่ชนบทภัคคะ ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการก่อไฟเพื่อผิง. ในสิกขาบทนี้มีอนุปบัญญัติ ๒ ข้อ คือ "ไม่เป็นไข้" และ "เว้นจากปัจจัยมีรูปอย่างนั้น" เป็นสัพพัญญัตติ เป็นสาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้เป็นไข้แต่สำคัญว่าไม่เป็นไข้ หรือผู้ลังเลสงสัย ก่อไฟ ต้องทุกกฏ. เช่นเดียวกับภิกษุผู้ยกดุ้นฟืนที่ไฟติดแล้ว และผู้ยกดุ้นฟืนที่ไฟยังไม่ดับแล้วนำไปวางไว้ที่เดิม. แต่ภิกษุผู้จุดไฟที่ดับแล้ว ต้องอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น. ภิกษุผู้เป็นไข้และสำคัญว่าเป็นไข้, ภิกษุผู้ผิงไฟที่ผู้อื่นก่อไว้ หรือถ่านที่ปราศจากเปลวไฟแล้ว, ภิกษุผู้ก่อไฟด้วยปัจจัยมีรูปอย่างนั้น เช่น การจุดประทีป การก่อไฟในโรงอาบน้ำอุ่น เป็นต้น, ภิกษุผู้มีอันตราย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๔ คือ ความไม่เป็นไข้, การไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, ความประสงค์จะผิงไฟ, และการก่อไฟ. สมุฏฐานเป็นต้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสัญจริตสิกขาบท.

Jotisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการก่อไฟ.

7. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā

7. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการอาบน้ำ

Sattame nahāyeyyāti yo bhikkhu majjhimadese nahānadivasato paṭṭhāya addhamāse apuṇṇe aññatra samayā ‘‘nahāyissāmī’’ti cuṇṇaṃ vā mattikaṃ vā abhisaṅkharoti, tassa tato paṭṭhāya sabbappayogesu dukkaṭaṃ, nahānapariyosāne pācittiyaṃ. Samayesu pariveṇasammajjanamattampi kammasamayo, addhayojanaṃ gantukāmassa, gacchato, gatassa vā addhānagamanasamayo, sarajena vātena okiṇṇassa dvīsu vā tīsu vā udakaphusitesu kāye patitesu vātavuṭṭhisamayoti veditabbo. Sesaṃ uttānameva.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า พึงอาบน้ำ คือ ภิกษุใดในมัชฌิมประเทศ ตั้งแต่วันที่อาบน้ำแล้ว ยังไม่ถึงกึ่งเดือน เว้นจากสมัยแล้วดำริว่า "เราจะอาบน้ำ" แล้วจัดเตรียมจุณหรือดินเหนียว, ภิกษุนั้นต้องทุกกฏในทุกความพยายามตั้งแต่นั้นไป, เมื่ออาบน้ำเสร็จ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. ในบรรดาสมัยทั้งหลาย แม้เพียงการกวาดบริเวณก็เป็นกัมมสมัย, การประสงค์จะเดินทางไปกึ่งโยชน์, กำลังเดินทางไป, หรือเดินทางไปแล้ว เป็นอัทธานคัมมนสมัย, เมื่อลมมีฝุ่นพัดมาถูกกาย มีหยดน้ำ ๒ หรือ ๓ หยดตกลงมาที่กาย เป็นวาตวุฏฐิสมัย พึงทราบดังนี้. ส่วนที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว.

Rājagahe sambahule bhikkhū ārabbha na mattaṃ jānitvā nahāyanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha chabbidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, atirekaddhamāse ūnakasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Atirekasaññissa, samaye vā nahāyantassa, yo vā nadīpāraṃ gacchanto vālukaṃ ukkiritvā kataāvāṭesupi nahāyati, tassa, paccantime janapade sabbesaṃ, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Majjhimadeso, ūnakaddhamāse nahānaṃ, samayānaṃ vā nadīpāragamanassa vā āpadānaṃ vā abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการอาบน้ำโดยไม่รู้ประมาณ. ในสิกขาบทนี้มีอนุปบัญญัติ ๖ อย่าง คือ "เว้นจากสมัย" เป็นสัพพัญญัตติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้สำคัญว่ายังไม่ถึงกึ่งเดือนในเวลาที่เกินกึ่งเดือนไปแล้ว หรือผู้ลังเลสงสัย อาบน้ำ ต้องทุกกฏ. ภิกษุผู้สำคัญว่าเกินกึ่งเดือนไปแล้ว (แต่ยังไม่เกิน) อาบน้ำ, หรือผู้ที่อาบน้ำในสมัยที่อนุญาต, หรือผู้ที่กำลังข้ามแม่น้ำแล้วขุดทรายทำเป็นบ่ออาบน้ำ, หรือภิกษุทั้งหมดในปัจจันตชนบท, หรือผู้มีอันตราย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ คือ ความเป็นมัชฌิมประเทศ, การอาบน้ำในเวลาที่ยังไม่ถึงกึ่งเดือน, และการไม่มีสมัยหรือการข้ามแม่น้ำหรืออันตราย. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนเอฬกโลมสิกขาบท.

Nahānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการอาบน้ำ.

8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā

8. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการทำให้เสียสี

Aṭṭhame alabhīti labho, labho eva lābho, kiṃ alabhi? Cīvaraṃ, kīdisaṃ? Navaṃ, iti ‘‘navacīvaralābhenā’’ti vattabbe anunāsikalopaṃ akatvā navaṃcīvaralābhenāti vuttaṃ, paṭiladdhanavacīvarenāti attho. Majjhe ṭhitapadadvaye panāti nipātamattaṃ. Bhikkhunāti yena laddhaṃ, tassa nidassanaṃ, sesaṃ padatthato uttānameva. Ayaṃ panettha vinicchayo – nivāsanapārupanupagaṃ cīvaraṃ labhitvā tassa niṭṭhitarajanassa yasmiṃ vā tasmiṃ vā padese kaṃsanīlena vā pattanīlena vā kaddamena vā yena kenaci kāḷakena vā morakkhimaṇḍalamaṅgulapiṭṭhīnaṃ aññatarappamāṇaṃ kappabinduṃ ādiyitvā taṃ cīvaraṃ paribhuñjitabbaṃ, anādiyitvā paribhuñjantassa pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า อลภิ คือ ได้แล้ว, ลาภะ คือ การได้, ได้อะไร? ได้จีวร, จีวรเช่นไร? จีวรใหม่. พึงกล่าวว่า "นวจีวรลาเภนะ" แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "นวํจีวรลาเภนะ" โดยไม่ลบอนุนาสิก, ความหมายคือ ด้วยการได้จีวรใหม่. คำว่า "ปนะ" ที่อยู่ระหว่างสองบทนั้นเป็นเพียงนิบาต. คำว่า "ภิกขุนา" เป็นบทที่แสดงถึงภิกษุผู้ได้จีวรนั้น. ส่วนที่เหลือมีความชัดเจนตามบทศัพท์. วินิจฉัยในสิกขาบทนี้คือ: ภิกษุได้จีวรที่ควรนุ่งหรือห่ม ซึ่งย้อมเสร็จแล้ว พึงใช้สอยจีวรนั้นโดยทำกัปปะพินทุขนาดเท่าวงตาหางนกยูงหรือหลังแมลงทับ ด้วยสีเขียวคราม (สีสนิมทองแดง) หรือสีเขียวใบไม้ หรือสีโคลน หรือสีดำอย่างใดอย่างหนึ่ง ในส่วนใดส่วนหนึ่งของจีวรนั้น. หากใช้สอยโดยไม่ทำกัปปะพินทุ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha attano cīvaraajānanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ādinne anādinnasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ādinnasaññissa, kappe naṭṭhe, kappakatokāse jiṇṇe, kappakatena akappakate saṃsibbite, pacchā āropitesu aggaḷaanuvātaparibhaṇḍesu taṃ paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttappakārassa cīvarassa akatakappakatā, na naṭṭhacīvarāditā, nivāsanaṃ vā pārupanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการไม่รู้จีวรของตน เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้สำคัญว่ายังไม่ได้ทำกัปปะพินทุในจีวรที่ทำแล้ว หรือผู้สงสัย ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏ. ภิกษุผู้สำคัญว่าทำกัปปะพินทุแล้ว (ใช้สอยจีวรที่ทำแล้ว ไม่ต้องอาบัติ), เมื่อกัปปะพินทุหายไป, เมื่อที่ที่ทำกัปปะพินทุไว้เก่าคร่ำคร่าไป, เมื่อเย็บจีวรที่ทำกัปปะพินทุแล้วเข้ากับจีวรที่ยังไม่ได้ทำ, เมื่อภายหลังติดอัคคฬะ (ผ้าปะ) อนุวาตะ (ผ้าทาบขอบ) และปริภัณฑ์ (ผ้าดาดขอบ) แล้วใช้สอยจีวรนั้น, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ คือ ๑. จีวรมีประเภทดังที่กล่าวมาแล้วยังไม่ได้ทำกัปปะพินทุ ๒. ไม่ใช่จีวรที่หายเป็นต้น ๓. นุ่งหรือห่ม. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนเอฬกโลมสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาอกิริยา.

Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำสีให้เสีย จบแล้ว.

9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการวิกัป

Navame vikappetvāti ettha dve vikappanā sammukhāvikappanā parammukhāvikappanā ca. Kathaṃ sammukhāvikappanā hoti? Cīvarānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’ti vā vatvā ‘tuyhaṃ vikappemī’ti vattabbaṃ, ayamekā sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhuñjituṃ pana vissajjetuṃ vā adhiṭṭhātuṃ vā na vaṭṭati. ‘‘Mayhaṃ santakaṃ, mayhaṃ santakāni paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ karohī’’ti (pāci. 374) evaṃ pana vutte paccuddhāro nāma hoti, tato pabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti. Aparo nayo, tatheva cīvarānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā tasseva bhikkhuno santike ‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’ti vā vatvā pañcasu sahadhammikesu aññatarassa attanā abhirucitassa yassa kassaci nāmaṃ gahetvā ‘‘tissassa bhikkhuno vikappemī’’ti vā ‘‘tissāya bhikkhuniyā, sikkhamānāya, sāmaṇerassa, tissāya sāmaṇeriyā vikappemī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ aparāpi sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā ‘‘tissassa bhikkhuno santakaṃ…pe… tissāya sāmaṇeriyā santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti, tato pabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

ในสิกขาบทที่ ๙ ในคำว่า "วิกัปเปตฺวา" นี้ การวิกัปมี ๒ อย่าง คือ การวิกัปต่อหน้า และการวิกัปลับหลัง. การวิกัปต่อหน้าเป็นอย่างไร? ภิกษุพึงทราบความเป็นผ้าผืนเดียวหรือหลายผืน และความเป็นผ้าที่อยู่ใกล้หรืออยู่ไกล แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าวิกัปผ้าผืนนี้" หรือ "ผ้าเหล่านี้" หรือ "ผ้าผืนนั้น" หรือ "ผ้าเหล่านั้น" แล้วพึงกล่าวว่า "ข้าพเจ้าวิกัปให้ท่าน" นี้เป็นการวิกัปต่อหน้าอย่างหนึ่ง. ด้วยการวิกัปเพียงเท่านี้ ย่อมควรเพื่อเก็บรักษาไว้ แต่ยังไม่ควรเพื่อใช้สอย หรือเพื่อสละ หรือเพื่ออธิษฐาน. แต่เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า "ผ้าของข้าพเจ้า (หรือผ้าทั้งหลายของข้าพเจ้า) ท่านจงใช้สอยเถิด หรือจงสละเถิด หรือจงทำตามปัจจัย (ตามสมควร) เถิด" ชื่อว่าเป็นการปัจจุทธรณ์ (การถอนคืน). ตั้งแต่นั้นไป การใช้สอยเป็นต้น ย่อมควร. อีกนัยหนึ่ง เช่นนั้นแหละ ภิกษุพึงทราบความเป็นผ้าผืนเดียวหรือหลายผืน และความเป็นผ้าที่อยู่ใกล้หรืออยู่ไกล ในสำนักของภิกษุนั้นเอง พึงกล่าวว่า "ข้าพเจ้าวิกัปผ้าผืนนี้" เป็นต้น แล้วถือเอาชื่อของสหธรรมิก ๕ รูป รูปใดรูปหนึ่งที่ตนชอบใจ กล่าวว่า "ข้าพเจ้าวิกัปให้ภิกษุชื่อติสสะ" หรือ "ข้าพเจ้าวิกัปให้ภิกษุณีชื่อติสสา, ให้สิกขมานา, ให้สามเณร, ให้สามเณรีชื่อติสสา" นี้เป็นการวิกัปต่อหน้าอีกอย่างหนึ่ง. ด้วยการวิกัปเพียงเท่านี้ ย่อมควรเพื่อเก็บรักษาไว้ แต่การใช้สอยเป็นต้นแม้สักอย่างหนึ่งก็ยังไม่ควร. แต่เมื่อภิกษุนั้นกล่าวว่า "ผ้าของภิกษุชื่อติสสะ... (ละ)... ของสามเณรีชื่อติสสา ท่านจงใช้สอยเถิด หรือจงสละเถิด หรือจงทำตามปัจจัยเถิด" ชื่อว่าเป็นการปัจจุทธรณ์. ตั้งแต่นั้นไป การใช้สอยเป็นต้น ย่อมควร.

Kathaṃ parammukhāvikappanā hoti? Cīvarānaṃ tatheva ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’ti vā vatvā ‘‘tuyhaṃ vikappanatthāya dammī’’ti vattabbaṃ. Tena vattabbo ‘‘ko te mitto vā sandiṭṭho vā’’ti. Tato itarena purimanayeneva ‘tisso bhikkhū’ti vā…pe… ‘tissā sāmaṇerī’ti vā vattabbaṃ. Puna tena bhikkhunā ‘‘ahaṃ tissassa bhikkhuno dammī’’ti vā…pe… ‘‘tissāya sāmaṇeriyā dammī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ parammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā dutiyasammukhāvikappanāyaṃ vuttanayeneva ‘‘itthannāmassa santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti, tato pabhuti paribhogādayopi vaṭṭantīti. Pattavikappanāyampi eseva nayo. Iti imāsu dvīsu vikappanāsu yāya kāyaci vikappanāya pañcasu sahadhammikesu yassa kassaci cīvaraṃ vikappetvā vuttanayena akatappaccuddhāraṃ vā yena vinayakammaṃ kataṃ, tassa vā vissāsena aggahetvā paribhuñjantassa pācittiyaṃ.

การวิกัปลับหลังเป็นอย่างไร? เช่นนั้นแหละ ภิกษุพึงทราบความเป็นผ้าผืนเดียวหรือหลายผืน และความเป็นผ้าที่อยู่ใกล้หรืออยู่ไกล แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าให้เพื่อประโยชน์แก่การวิกัปแก่ท่าน". ภิกษุนั้นพึงถูกถามว่า "ใครเป็นมิตรหรือคนคุ้นเคยของท่าน?". จากนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่ง (เจ้าของผ้า) พึงกล่าวตามนัยก่อนนั่นแหละว่า "ภิกษุชื่อติสสะ" หรือ... "สามเณรีชื่อติสสา". ต่อมา ภิกษุนั้น (ผู้รับวิกัป) พึงกล่าวว่า "ข้าพเจ้าให้แก่ภิกษุชื่อติสสะ" หรือ... "ข้าพเจ้าให้แก่สามเณรีชื่อติสสา" นี้เป็นการวิกัปลับหลัง. ด้วยการวิกัปเพียงเท่านี้ ย่อมควรเพื่อเก็บรักษาไว้ แต่การใช้สอยเป็นต้นแม้สักอย่างหนึ่งก็ยังไม่ควร. แต่เมื่อภิกษุนั้นกล่าวตามนัยที่กล่าวไว้ในการวิกัปต่อหน้าอย่างที่สองว่า "ผ้าของท่านผู้มีชื่อนี้ ท่านจงใช้สอยเถิด หรือจงสละเถิด หรือจงทำตามปัจจัยเถิด" ชื่อว่าเป็นการปัจจุทธรณ์. ตั้งแต่นั้นไป การใช้สอยเป็นต้น ย่อมควร. แม้ในการวิกัปบาตรก็นัยนี้เหมือนกัน. ดังนั้น ในการวิกัป ๒ อย่างนี้ ด้วยการวิกัปอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อวิกัปจีวรให้แก่สหธรรมิก ๕ รูป รูปใดรูปหนึ่งแล้ว หากยังไม่ได้ปัจจุทธรณ์ตามนัยที่กล่าวมา หรือไม่ได้รับคืนด้วยความคุ้นเคยจากภิกษุผู้ที่ตนทำวินัยกรรมด้วย แล้วใช้สอย ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha appaccuddhāraṇaṃ paribhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, taṃ pana adhiṭṭhahantassa vā vissajjentassa vā dukkaṭaṃ, tathā paccuddhāraṇe appaccuddhāraṇasaññissa vematikassa vā. Paccuddhāraṇasaññissa pana vissāsena paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sāmaṃ vikappitassa appaccuddhāro, vikappanupagacīvaratā, paribhogoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภพระอุปนันทะที่เมืองสาวัตถี ในเรื่องการใช้สอยผ้าที่ยังไม่ได้ปัจจุทธรณ์. เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ, เป็นติกะปาจิตตีย์. แต่ภิกษุผู้อธิษฐานหรือสละผ้าที่ยังไม่ได้ปัจจุทธรณ์นั้น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ. เช่นนั้นแหละ ในการปัจจุทธรณ์ ภิกษุผู้สำคัญว่ายังไม่ได้ปัจจุทธรณ์ หรือผู้สงสัย (แล้วใช้สอย) ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ. แต่ภิกษุผู้สำคัญว่าปัจจุทธรณ์แล้ว (แล้วใช้สอย) หรือผู้ใช้สอยโดยความคุ้นเคย (กับภิกษุที่วิกัปให้) และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ คือ การที่ผ้าที่ตนวิกัปแล้วยังไม่ได้ปัจจุทธรณ์, ความเป็นผ้าที่ควรวิกัป, และการใช้สอย. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐมกฐินสิกขาบทนั่นเอง. แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา.

Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการวิกัป จบแล้ว.

10. Apanidhānasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการซ่อนบริขาร

Dasame pattanti adhiṭṭhānupagaṃ. Cīvaranti vikappanupagaṃ. Nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccati. Sūcigharaṃ nāma sasūcikaṃ vā asūcikaṃ vā. Kāyabandhanaṃ nāma paṭṭikā vā sūkarantakaṃ vā. Apanidheyyāti apanetvā nidaheyya. Hasāpekkhoti hasādhippāyo. Pācittiyanti sayaṃ apanidhentassa pācittiyaṃ, aññaṃ āṇāpentassa āṇattiyā dukkaṭaṃ, tena apanihite itarassa pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า บาตร หมายถึงบาตรที่ควรแก่การอธิษฐาน. คำว่า จีวร หมายถึงจีวรที่ควรแก่การวิกัป. คำว่า ผ้านิสีทนะ หมายถึงผ้าปูนั่งที่มีชาย. คำว่า กล่องเข็ม หมายถึงกล่องเข็มที่มีเข็มอยู่ด้วยก็ตาม ไม่มีเข็มอยู่ด้วยก็ตาม. คำว่า ประคดเอว หมายถึงประคดเอวที่เป็นแผ่น หรือประคดเอวไส้หมู. คำว่า พึงซ่อน หมายถึงพึงนำไปซ่อน. คำว่า ด้วยความหวังจะเล่นสนุก หมายถึงมีเจตนาจะเล่นสนุก. คำว่า ปาจิตตีย์ หมายถึงภิกษุผู้ซ่อนเอง เป็นอาบัติปาจิตตีย์, ภิกษุผู้สั่งให้ผู้อื่นซ่อน เป็นอาบัติทุกกฏด้วยอำนาจการสั่ง, เมื่อผู้นั้นซ่อนแล้ว ภิกษุผู้สั่งเป็นอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha apanidhānavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, vuttappakārāni pana pattādīni ṭhapetvā aññaṃ parikkhāraṃ upasampannassa vā anupasampannassa vā santakaṃ apanidhentassa dukkaṭameva. Dunnikkhittaṃ paṭisāmentassa, ‘‘dhammakathaṃ katvā dassāmī’’ti paṭisāmentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa santakānaṃ pattādīnaṃ apanidhānaṃ, vihesetukāmatā vā hasādhippāyatā vāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ที่เมืองสาวัตถี ในเรื่องการซ่อนบริขาร. เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นสาณัตติกะ, เป็นติกะปาจิตตีย์. ในอนุปสัมบัน เป็นติกะทุกกฏ. แต่ภิกษุผู้ซ่อนบริขารอื่นนอกจากบาตรเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้ว ซึ่งเป็นของอุปสัมบันหรืออนุปสัมบันก็ตาม เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น. ภิกษุผู้เก็บรักษาบริขารที่วางไว้ไม่ดี, ภิกษุผู้เก็บรักษาด้วยตั้งใจว่า 'เราแสดงธรรมแล้วจึงจะให้', และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๒ คือ การซ่อนบาตรเป็นต้นซึ่งเป็นของอุปสัมบัน, และความเป็นผู้ใคร่จะเบียดเบียน หรือความเป็นผู้มีเจตนาจะเล่นสนุก. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท.

Apanidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการซ่อนบริขาร จบแล้ว.

Surāpānavaggo chaṭṭho.

สุราปานวรรคที่ ๖.

7. Sappāṇakavaggo

7. สัปปาณกวรรค

1. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการจงใจฆ่าสัตว์

Sappāṇakavaggassa paṭhame pāṇoti tiracchānagatapāṇo adhippeto. Taṃ khuddakampi mahantampi mārentassa pācittiyameva, mahante pana upakkamamahantatāya akusalaṃ mahantaṃ hoti.

ในสิกขาบทแรกแห่งสัปปาณกวรรค คำว่า สัตว์ หมายถึงสัตว์เดรัจฉาน. ภิกษุผู้ฆ่าสัตว์นั้น ไม่ว่าจะเป็นสัตว์เล็กหรือสัตว์ใหญ่ก็ตาม เป็นอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น. แต่ในสัตว์ใหญ่ อกุศลย่อมมีกำลังมาก เพราะความพยายามมีกำลังมาก.

Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha pāṇaṃ jīvitā voropanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, pāṇe vematikassa, apāṇe pāṇasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Apāṇasaññissa, asañcicca, ajānantassa, namaraṇādhippāyassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sesaṃ manussaviggahe vuttanayamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภพระอุทยีเถระที่เมืองสาวัตถี ในเรื่องการพรากสัตว์จากชีวิต. เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นสาณัตติกะ. ภิกษุผู้สงสัยในสัตว์, ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่ใช่สัตว์ในสัตว์, หรือผู้สงสัย เป็นอาบัติทุกกฏ. ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่ใช่สัตว์, ผู้ไม่จงใจ, ผู้ไม่รู้, ผู้ไม่มีเจตนาจะให้ตาย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในมนุสสวิคคหสิกขาบท.

Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการจงใจฆ่าสัตว์ จบแล้ว.

2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยน้ำมีสัตว์

Dutiye sappāṇakanti ye pāṇakā paribhogena maranti, tehi sappāṇakaṃ, tādisañhi jānaṃ paribhuñjantassa payoge payoge pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า มีสัตว์ หมายถึงน้ำที่มีสัตว์เล็กๆ ซึ่งจะตายได้ด้วยการใช้สอย. จริงอยู่ ภิกษุผู้รู้อยู่ว่าน้ำมีสัตว์แล้วใช้สอย เป็นอาบัติปาจิตตีย์ในทุกๆ ประโยค.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha siñcanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ที่เมืองสาวัตถี ในเรื่องการรู้อยู่ว่าน้ำมีสัตว์แล้วใช้สอย. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิญจนสิกขาบทนั่นเอง.

Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยน้ำมีสัตว์ จบแล้ว.

3. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรื้อฟื้นอธิกรณ์

Tatiye yathādhammanti yo yassa adhikaraṇassa vūpasamāya dhammo vutto, teneva dhammena. Nihatādhikaraṇanti nihataṃ adhikaraṇaṃ, samathakkhandhake (cūḷava. 185 ādayo) satthārā vuttadhammeneva vūpasamitanti attho, vūpasamananayaṃ panassa adhikaraṇasamathesu dassayissāma. Punakammāya ukkoṭeyyāti tassa tassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘akataṃ kamma’’ntiādīni (pāci. 394) vadanto punakaraṇatthāya uccāleyya. Yathāṭhitabhāvena patiṭṭhātuṃ na dadeyya, tassevaṃ karontassa pācittiyaṃ. Yaṃ pana dhammena adhikaraṇaṃ nihataṃ, taṃ sunihatameva. Sace vippakate kamme paṭikkosati, taṃ saññāpetvā kātabbaṃ. Itarathā kammañca kuppati, kārakānañca āpatti.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า ยถาธัมมัง คือ ด้วยธรรม (วินัย) ใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อความสงบระงับแห่งอธิกรณ์ใด ด้วยธรรมนั้นนั่นเอง. คำว่า นิหตาธิกรณ์ คือ อธิกรณ์ที่ระงับแล้ว หมายความว่า อธิกรณ์ที่พระศาสดาทรงให้ระงับแล้วด้วยธรรมที่ตรัสไว้ในสมถขันธกะ (จุลลวรรค ข้อ ๑๘๕ เป็นต้น). อนึ่ง เราจักแสดงนัยแห่งการระงับอธิกรณ์นั้นในอธิกรณสมถะทั้งหลาย. คำว่า พึงรื้อฟื้นเพื่อทำกรรมอีก คือ ภิกษุไปยังสำนักของภิกษุนั้นๆ แล้วกล่าวคำมีว่า 'กรรมยังไม่ได้ทำ' เป็นต้น (ปาจิตตีย์ ข้อ ๓๙๔) พึงรื้อฟื้นเพื่อให้ทำกรรมใหม่. ไม่ยอมให้ตั้งอยู่ตามสภาพที่ตั้งอยู่แล้ว. ภิกษุผู้ทำอย่างนี้ เป็นอาบัติปาจิตตีย์. อนึ่ง อธิกรณ์ใดอันระงับแล้วโดยธรรม อธิกรณ์นั้นชื่อว่าระงับดีแล้ว. ถ้าภิกษุคัดค้านในขณะที่กรรมยังทำไม่เสร็จ พึงเกลี้ยกล่อมภิกษุนั้นให้ยินยอมแล้วจึงทำ. มิฉะนั้น กรรมย่อมกำเริบ (เสียไป) และเป็นอาบัติแก่พวกภิกษุผู้ทำกรรม.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ukkoṭanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme vematikassa, adhammakamme dhammakammasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ubhayesu adhammakammasaññissa, ‘‘adhammena vā vaggena vā akammārahassa vā kammaṃ kata’’nti jānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Yathādhammaṃ nihatabhāvo, jānanā, ukkoṭanāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ที่เมืองสาวัตถี ในเรื่องการรื้อฟื้นอธิกรณ์. เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ. ภิกษุผู้สงสัยในธรรมกรรม, ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นธรรมกรรมในอธรรมกรรม, หรือผู้สงสัย เป็นอาบัติทุกกฏ. ในกรรมทั้งสอง ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นอธรรมกรรม, ภิกษุผู้รู้อยู่ว่า 'กรรมอันสงฆ์ทำแล้วโดยไม่เป็นธรรม หรือโดยเป็นพวก (สงฆ์แตกกัน) หรือแก่บุคคลผู้ไม่ควรแก่กรรม' แล้วรื้อฟื้น, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ คือ ความเป็นอธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยธรรม, ความรู้, การรื้อฟื้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท. แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา.

Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรื้อฟื้นอธิกรณ์ จบแล้ว.

4. Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาบัติหยาบ

Catutthe duṭṭhullanti saṅghādisesaṃ adhippetaṃ, taṃ yena kenaci upāyena ñatvā paṭicchādentassa pācittiyaṃ. Sacepi ‘‘na dāni naṃ kassaci bhikkhuno ārocessāmī’’ti dhuraṃ nikkhipitvā pacchā āroceti, pācittiyaṃ, āpajjitvāva ārocessati. Sace pana evaṃ dhuraṃ nikkhipitvā paṭicchādanatthameva aññassa āroceti, sopi aññassāti etenupāyena samaṇasatampi āpajjatiyeva tāva, yāva koṭi na chijjati. Kathaṃ pana koṭi chijjati? Sace hi āpanno ekassa āroceti, sopi aññassa āroceti, so nivattitvā yenassa ārocitaṃ, tasseva āroceti, evaṃ tatiyena puggalena dutiyassa ārocite koṭi chinnā hoti.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า “ทุฏฐุลละ” มุ่งหมายถึงอาบัติสังฆาทิเสส ภิกษุผู้รู้แล้วด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วปกปิดอาบัติทุฏฐุลละนั้น เป็นปาจิตตีย์ แม้ถ้าภิกษุคิดว่า “บัดนี้ เราจักไม่บอกอาบัติทุฏฐุลละนั้นแก่ภิกษุใดๆ” แล้ววางภาระลง ภายหลังจึงบอก ก็เป็นปาจิตตีย์ คือต้องอาบัติแล้วจึงบอก อนึ่ง ถ้าภิกษุวางภาระลงอย่างนี้แล้วบอกแก่ภิกษุอื่นเพื่อประโยชน์แก่การปกปิดนั่นเอง ภิกษุอื่นนั้นก็บอกแก่ภิกษุอื่นอีก ด้วยอุบายนี้ แม้ภิกษุร้อยรูปก็ถึงอาบัติเท่านั้น ตราบเท่าที่ที่สุดยังไม่ขาด อนึ่ง ที่สุดขาดได้อย่างไร? ถ้าภิกษุผู้ต้องอาบัติบอกแก่ภิกษุรูปหนึ่ง ภิกษุรูปนั้นก็บอกแก่ภิกษุอื่น ภิกษุรูปที่สามนั้นก็กลับไปบอกแก่ภิกษุรูปที่สองนั้นนั่นเอง ซึ่งตนได้บอกแล้ว ด้วยวิธีนี้ เมื่อบุคคลที่สามบอกกลับแก่บุคคลที่สอง ที่สุดก็ขาดแล้ว

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha duṭṭhullāpattipaṭicchādanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, duṭṭhullāya āpattiyā ādipade pācittiyaṃ, itaresu dvīsu dukkaṭaṃ, aduṭṭhullāya tikadukkaṭaṃ, anupasampannassa duṭṭhulle vā aduṭṭhulle vā ajjhācāre dukkaṭameva. ‘‘Saṅghassa bhaṇḍanādīni bhavissantī’’ti (pāci. 401) vā ‘‘ayaṃ kakkhaḷo pharuso jīvitantarāyaṃ vā brahmacariyantarāyaṃ vā karissatī’’ti vā anārocentassa, patirūpaṃ bhikkhuṃ apassato, na chādetukāmassa, ‘‘paññāyissati sakena kammenā’’ti anārocentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa duṭṭhullāpattijānanaṃ, ‘‘paṭicchādetukāmatāya nārocessāmī’’ti dhuranikkhepoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasaasānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในเรื่องการปกปิดอาบัติหยาบ เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ ในอาบัติหยาบ ในบทต้นเป็นปาจิตตีย์ ในบทที่เหลือสองบทเป็นทุกกฏ ในอาบัติไม่หยาบเป็นติกทุกกฏ ในการล่วงละเมิดที่หยาบหรือไม่หยาบของอนุปสัมบันเป็นทุกกฏเท่านั้น ภิกษุผู้ไม่บอกโดยคิดว่า “การทะเลาะวิวาทเป็นต้นจักมีแก่สงฆ์” (ปาจิตตีย์ หน้า ๔๐๑) หรือคิดว่า “ภิกษุนี้เป็นคนกระด้าง หยาบคาย จักทำอันตรายแก่ชีวิต หรืออันตรายแก่พรหมจรรย์ของเรา” ภิกษุผู้ไม่เห็นภิกษุที่สมควร ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะปกปิด ภิกษุผู้ไม่บอกโดยคิดว่า “จักปรากฏด้วยกรรมของตนเอง” และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ ความรู้ซึ่งอาบัติหยาบของอุปสัมบัน, การวางภาระลงโดยคิดว่า “เราจักไม่บอกเพราะความประสงค์จะปกปิด” เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการอนุภาสนะ

Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยอาบัติหยาบจบแล้ว

5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี

Pañcame ūnavīsativassanti paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya aparipuṇṇavīsativassaṃ. Upasampādeyyāti upajjhāyo hutvā upasampādeyya. So ca puggalo anupasampannoti jānantenāpi ajānantenāpi upasampādito anupasampannova. Sace pana so dasavassaccayena aññaṃ upasampādeti, tañce muñcitvā gaṇo pūrati, sūpasampanno. Sopi yāva na jānāti, tāva tassa neva saggantarāyo na mokkhantarāyo, ñatvā pana puna upasampajjitabbaṃ. Te ca bhikkhū gārayhāti ṭhapetvā upajjhāyaṃ avasesā gārayhā honti, sabbe dukkaṭaṃ āpajjanti. Idaṃ tasmiṃ pācittiyanti yo pana upajjhāyo hutvā upasampādeti, tasmiṃyeva puggale idaṃ pācittiyaṃ veditabbaṃ. Tasmā yo ‘‘evaṃ upasampādessāmī’’ti gaṇaṃ vā ācariyaṃ vā pattaṃ vā cīvaraṃ vā pariyesati, sīmaṃ vā sammannati (pāci. 404), udakukkhepaṃ vā paricchindati, so etesu sabbakiccesu ñattiyā, dvīsu ca kammavācāsu dukkaṭāni āpajjitvā kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ āpajjati.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า “อูนวีสติวัสสัง” คือ ผู้มีอายุ ๒๐ ปีไม่บริบูรณ์ นับตั้งแต่เวลาปฏิสนธิเป็นต้นไป คำว่า “พึงให้อุปสมบท” คือ อุปัชฌาย์เป็นแล้วพึงให้อุปสมบท คำว่า “บุคคลนั้นเป็นอนุปสัมบัน” คือ ผู้ที่ให้อุปสมบทแล้ว ไม่ว่าจักรู้หรือไม่รู้ ก็เป็นอนุปสัมบันนั่นเอง อนึ่ง ถ้าภิกษุผู้ไม่เป็นภิกษุที่แท้จริงนั้น เมื่อล่วง ๑๐ พรรษาแล้ว ให้อุปสมบทแก่กุลบุตรอื่น ถ้าสงฆ์ครบองค์โดยเว้นอุปัชฌาย์นั้นแล้ว ก็เป็นผู้มีอุปสมบทดีแล้ว ภิกษุผู้ไม่เป็นภิกษุที่แท้จริงนั้น ตราบเท่าที่ยังไม่รู้ อันตรายแห่งสวรรค์และอันตรายแห่งนิพพานก็ไม่เป็นแก่ภิกษุนั้น อนึ่ง เมื่อรู้แล้ว พึงอุปสมบทอีก คำว่า “ภิกษุเหล่านั้นควรติเตียน” คือ ภิกษุที่เหลือเว้นอุปัชฌาย์แล้ว ควรติเตียน ภิกษุทั้งปวงถึงทุกกฏ คำว่า “ปาจิตตีย์ในบุคคลนั้น” คือ อนึ่ง ปาจิตตีย์นี้พึงรู้ในบุคคลผู้เป็นอุปัชฌาย์นั้นนั่นเอง ผู้เป็นแล้วให้อุปสมบท เพราะเหตุนั้น บุคคลใดคิดว่า “เราจักให้อุปสมบทอย่างนี้” แล้วแสวงหาสงฆ์ผู้ทำกรรม หรืออาจารย์ผู้บอกกรรมวาจา หรือบาตร หรือจีวร หรือสมมติสีมา หรือกำหนดเขตน้ำ อุปัชฌาย์นั้นถึงทุกกฏทั้งหลายในกิจทั้งปวงเหล่านี้ ด้วยญัตติ และด้วยกรรมวาจาสองครั้ง แล้วถึงปาจิตตีย์ในที่สุดแห่งกรรมวาจาที่สาม

Rājagahe sambahule bhikkhū ārabbha ūnavīsativassaṃ upasampādanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ūnavīsativasse vematikassa, paripuṇṇavīsativasse ūnakasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha paripuṇṇasaññissa, ummattakādīnañca anāpatti. Ūnavīsativassatā, ūnakasaññitā, upasampādananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเมืองราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมากในเรื่องการให้อุปสมบทแก่ผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ ภิกษุผู้สงสัยในผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี, ภิกษุผู้สำคัญว่าหย่อนในผู้มีอายุครบ ๒๐ ปี และผู้สงสัย เป็นทุกกฏ ในบุคคลทั้งสอง ภิกษุผู้สำคัญว่าครบ ๒๐ ปี และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ ความเป็นผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี, ความสำคัญว่าหย่อน, การให้อุปสมบท เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน อนึ่ง สิกขาบทนี้เป็นปัณณัตติวัชชะ มีจิต ๓ มีเวทนา ๓

Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี จบแล้ว

6. Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยกองโจร

Chaṭṭhe ye rājānaṃ vā vañcetvā suṅkaṃ vā pariharitukāmā corā katakammā ceva akatakammā ca maggappaṭipannā, tesu idha theyyasatthasaññino tassa theyyasatthabhāvaṃ ñatvā tena saddhiṃ saṃvidhāya gacchantassa saṃvidhāne ca gamane ca ovādavagge vuttanayena āpattivinicchayo veditabbo.

ในสิกขาบทที่ ๖ โจรเหล่าใดผู้เดินทาง ผู้มีกรรมอันทำแล้วและยังไม่ทำคือการขโมย ผู้ประสงค์จะหลีกเลี่ยงภาษี หรือหลอกลวงพระราชา ในโจรเหล่านั้น ในสิกขาบทนี้ การวินิจฉัยอาบัติพึงรู้ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วในโอวาทวรรค ด้วยการนัดหมายและการไปของภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นกองโจร รู้ซึ่งความเป็นกองโจรของกองโจรนั้นแล้ว นัดหมายกับกองโจรนั้นแล้วไป

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha theyyasatthena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, manussesu asaṃvidahantesu sayameva saṃvidahitvā gacchantassa, theyyasatthe vematikassa, atheyyasatthe theyyasatthasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Atheyyasatthasaññissa, asaṃvidahitvā vā kālavisaṅketena vā, āpadāsu vā, gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Theyyasatthabhāvo, jānanaṃ, saṃvidhānaṃ, avisaṅketena gamananti imānettha cattāri aṅgāni. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในเรื่องการนัดหมายกับกองโจรแล้วเดินทางไปในทางเดียวกัน เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ ภิกษุผู้นัดหมายเองแล้วไป ในเมื่อมนุษย์ทั้งหลายไม่ได้นัดหมาย, ภิกษุผู้สงสัยในกองโจร, ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นกองโจรในที่ไม่ใช่กองโจร และผู้สงสัย เป็นทุกกฏ ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่ใช่กองโจร, ภิกษุผู้ไปโดยไม่ได้นัดหมาย หรือโดยความคลาดเคลื่อนแห่งเวลา หรือในคราวมีภัย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ ความเป็นกองโจร, ความรู้, การนัดหมาย, การไปโดยไม่คลาดเคลื่อน เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานแห่งกองโจร, กิริยา, สัญญาวิมุตติ, สจิตตกะ, ปัณณัตติวัชชะ, กายกรรม, วจีกรรม, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓

Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยกองโจรจบแล้ว

7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย

Sattame sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha mātugāmena saddhiṃ ekaddhānamaggaṃ paṭipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhānasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

ในสิกขาบทที่ ๗ ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องที่ภิกษุรูปหนึ่งในกรุงสาวัตถีร่วมเดินทางไกลไปกับมาตุคาม ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการนัดหมายกับภิกุณี

Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย (กับมาตุคาม) จบแล้ว

8. Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทของพระอริฏฐะ

Aṭṭhame saggamokkhānaṃ antarāyaṃ karontīti antarāyikā, te kammakilesavipākaupavādapaññattivītikkamanavasena pañcavidhā. Tesu mudukānaṃ attharaṇādīnaṃ phasso viya itthisamphassopi vaṭṭatīti methunavītikkamane dosaṃ adisvā paññattivītikkamantarāyike sandhāya ‘‘yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti vuttaṃ. Anekapariyāyenāti ‘‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā’’tiādīhi (ma. ni. 2.42; pāci. 417; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 147) nekehi kāraṇehi. So bhikkhu bhikkhūhīti ye passanti vā suṇanti vā, tehi tikkhattuṃ evaṃ vattabbo ‘‘mā āyasmā evaṃ avaca…pe… alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti. Evaṃ vutte appaṭinissajjantassa dukkaṭaṃ, sutvā avadantānampi dukkaṭaṃ. Puna saṅghamajjhampi ākaḍḍhitvā tatheva vattabbo, tatrāpi tassa appaṭinissajjane, itaresañca avacane dukkaṭameva. Evampi appaṭinissajjanto puna ñatticatutthena kammena yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo, athassa appaṭinissajjato puna ñattiyā ca dvīhi ca kammavācāhi dukkaṭaṃ, kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ ธรรมทั้งหลายที่ทำอันตรายต่อสวรรค์และนิพพานเรียกว่าอันตรายิกธรรม อันตรายิกธรรมเหล่านั้นมี ๕ อย่าง คือ กรรม กิเลส วิบาก อุปวาทะ และการล่วงละเมิดบัญญัติ ในบรรดาอันตรายิกธรรมเหล่านั้น การสัมผัสมาตุคามก็ควร (ไม่เป็นอันตราย) เหมือนกับการสัมผัสเครื่องลาดปูที่อ่อนนุ่มเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ พระอริฏฐะจึงกล่าวว่า “ธรรมทั้งหลายที่เป็นอันตรายิกธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ เมื่อภิกษุเสพแล้วก็ไม่เป็นอันตราย” โดยไม่เห็นโทษในการล่วงละเมิดเมถุนธรรม แต่หมายถึงอันตรายิกธรรมคือการล่วงละเมิดบัญญัติ คำว่า “โดยหลายปริยาย” หมายถึงโดยเหตุหลายประการ เช่น “กามทั้งหลายเปรียบเหมือนโครงกระดูก” เป็นต้น (ม.อุ. ๒.๔๒; ปาจิ. ๔๑๗; จูฬนิ. ขัคควิสาณสูตรนิทเทส ๑๔๗) คำว่า “ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลาย” หมายถึง ภิกษุทั้งหลายที่เห็นหรือได้ยิน พึงกล่าวแก่ภิกษุนั้น ๓ ครั้งว่า “ท่านผู้มีอายุ อย่ากล่าวอย่างนั้นเลย... (เปยยาล)... ธรรมเหล่านั้นเมื่อท่านเสพแล้วก็เป็นอันตรายได้” เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นไม่ละทิ้ง ก็เป็นทุกกฏ ภิกษุทั้งหลายที่ได้ยินแล้วไม่กล่าว ก็เป็นทุกกฏ อีกครั้งหนึ่ง พึงฉุดภิกษุนั้นมากลางสงฆ์แล้วกล่าวอย่างนั้นอีก แม้ในที่นั้น หากภิกษุนั้นไม่ละทิ้ง และภิกษุอื่นไม่กล่าว ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แม้เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นยังไม่ละทิ้ง พึงสวดประกาศซ้ำจนครบ ๓ ครั้งด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา เมื่อภิกษุนั้นไม่ละทิ้งอีก ก็เป็นทุกกฏด้วยญัตติและด้วยกรรมวาจา ๒ ครั้ง เมื่อจบกรรมวาจา ก็เป็นปาจิตตีย์

Sāvatthiyaṃ ariṭṭhaṃ ārabbha pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ. Asamanubhāsiyamānassa, paṭinissajjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammatā, samanubhāsanā, appaṭinissajjananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในกรุงสาวัตถี ปรารภพระอริฏฐะ ในเรื่องที่ภิกษุไม่ละทิ้งทิฏฐิอันชั่วช้า เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่งการ เป็นติกปาจิตตีย์ หากเป็นอธรรมกรรม ก็เป็นติกทุกกฏ ภิกษุที่ยังไม่ถูกสวดประกาศ ภิกษุที่ละทิ้งแล้ว และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นธรรมกรรม การสวดประกาศ และการไม่ละทิ้ง การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการสวดประกาศ

Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทของพระอริฏฐะ จบแล้ว

9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยการร่วมบริโภคกับภิกษุผู้ถูกยกวัตร

Navame tathāvādināti ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhamma’’ntiādivādinā. Akatānudhammenāti anudhammo vuccati āpattiyā adassane vā appaṭikamme vā pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge vā dhammena vinayena ukkhittakassa anulomavattaṃ disvā kataosāraṇā, so osāraṇasaṅkhāto anudhammo yassa na kato, ayaṃ akatānudhammo nāma, tādisena saddhinti attho. Sambhuñjeyya vāti āmisasambhogaṃ vā dhammasambhogaṃ vā kareyya. Saṃvaseyya vāti uposathādikaṃ saṅghakammaṃ kareyya. Saha vā seyyaṃ kappeyyāti nānūpacārepi ekacchanne nipajjeyya. Tattha āmisaparibhoge ekappayogena bahūpi dadato vā gaṇhato vā ekaṃ pācittiyaṃ, vicchindane sati payoge payoge pācittiyaṃ. Dhammasambhoge padādīhi uddisantassa vā uddisāpentassa vā padasodhamme vuttanayena, saṃvāse kammapariyosānavasena, sahaseyyāya ekasmiṃ nipanne itarassa nipajjanappayogavasena āpattiparicchedo veditabbo.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ผู้กล่าวอย่างนั้น” หมายถึงผู้กล่าวคำว่า “ธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนั้น” เป็นต้น คำว่า “ผู้ยังไม่ทำอนุธรรม” ในที่นี้ อนุธรรมหมายถึงการนำภิกษุผู้ถูกยกวัตรโดยธรรมโดยวินัยกลับเข้าหมู่สงฆ์ (โอสารณา) โดยเห็นวัตรอันสมควรของภิกษุนั้น อันเป็นผลจากการไม่เห็นอาบัติ หรือไม่แก้ไขอาบัติ หรือไม่ละทิ้งทิฏฐิอันชั่วช้า ภิกษุใดไม่ได้ทำอนุธรรมอันเป็นการนำกลับเข้าหมู่สงฆ์นั้น ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ยังไม่ทำอนุธรรม ความหมายคือร่วมกับภิกษุเช่นนั้น คำว่า “พึงร่วมบริโภค” หมายถึงพึงร่วมบริโภคอามิส หรือร่วมบริโภคธรรม คำว่า “พึงร่วมสังวาส” หมายถึงพึงทำสังฆกรรม เช่น อุโบสถเป็นต้น คำว่า “พึงร่วมเสนาสนะ” หมายถึงแม้มีอุปจารต่างกันแต่ก็นอนในที่มุงเดียวกัน ในการบริโภคอามิส หากให้หรือรับอามิสหลายอย่างด้วยการกระทำครั้งเดียว ก็เป็นปาจิตตีย์ ๑ ครั้ง หากมีการหยุดพัก การกระทำแต่ละครั้งก็เป็นปาจิตตีย์ ในการร่วมบริโภคธรรม พึงทราบการกำหนดอาบัติโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยธรรมเป็นบทๆ สำหรับผู้บอกหรือผู้ให้บอกด้วยบทเป็นต้น ในการร่วมสังวาส พึงทราบการกำหนดอาบัติโดยอาศัยการสิ้นสุดแห่งกรรม ในการร่วมเสนาสนะ เมื่อภิกษุรูปหนึ่งนอนแล้ว พึงทราบการกำหนดอาบัติโดยอาศัยการกระทำในการนอนของภิกษุอีกรูปหนึ่ง

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha ariṭṭhena bhikkhunā saddhiṃ sambhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ukkhittake vematikassa, anukkhittake ukkhittakasaññino ceva vematikassa ca dukkaṭaṃ. Ubhosu anukkhittakasaññissa, ‘‘osārito’’ti vā ‘‘taṃ diṭṭhiṃ paṭinissaṭṭho’’ti vā jānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Akatānudhammatā, jānanā, sambhogādikaraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการร่วมบริโภคกับพระอริฏฐะ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่งการ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สงสัยในภิกษุผู้ถูกยกวัตร และเป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าภิกษุผู้ไม่ถูกยกวัตรเป็นภิกษุผู้ถูกยกวัตรและผู้สงสัยในภิกษุผู้ไม่ถูกยกวัตร ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่ถูกยกวัตรในทั้งสองกรณี ภิกษุผู้รู้ว่า “ถูกนำกลับเข้าหมู่แล้ว” หรือ “ละทิ้งทิฏฐินั้นแล้ว” และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นผู้ยังไม่ทำอนุธรรม การรู้ และการกระทำร่วมบริโภคเป็นต้น การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการไม่ให้ของที่ไม่ได้ให้ สิกขาบทนี้เป็นปัณณัตติวัชชะ มีจิต ๓ อย่าง มีเวทนา ๓ อย่าง

Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยการร่วมบริโภคกับภิกษุผู้ถูกยกวัตร จบแล้ว

10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทของสามเณรกัณฏกะ

Dasame samaṇuddesoti sāmaṇero. Carāti gaccha. Pireti para amāmaka. Vinassāti nassa, yattha taṃ na passāma, tattha gacchāti vuttaṃ hoti. Tathānāsitantiettha saṃvāsanāsanā liṅganāsanā daṇḍakammanāsanāti tisso nāsanā. Tattha āpattiyā adassanādīsu ukkhepanā saṃvāsanāsanā nāma. Dūsako nāsetabbo (pārā. 66), mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethāti (cūḷava. 193; pārā. 384) ayaṃ liṅganāsanā nāma. ‘‘Ajjatagge te, āvuso samaṇuddesa, na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo’’ti (pāci. 429) ayaṃ daṇḍakammanāsanā nāma, ayaṃ idhādhippetā. Tena vuttaṃ ‘‘tathānāsita’’nti. Upalāpeyyāti ‘‘pattaṃ vā cīvaraṃ vā uddesaṃ vā paripucchaṃ vā dassāmī’’ti saṅgaṇheyya. Upaṭṭhāpeyyāti cuṇṇamattikādīni sādiyanto tena attano upaṭṭhānaṃ kārāpeyya. Sambhogasahaseyyā anantarasikkhāpade vuttanayā eva, tasmā āpattiparicchedopettha tasmiṃ vuttanayeneva veditabbo.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า “สมณุทเทส” หมายถึงสามเณร คำว่า “จงไป” (จระ) หมายถึงจงไป คำว่า “คนภายนอก” (ปิเร) หมายถึงคนภายนอกผู้ไม่รักใคร่ (ในพระรัตนตรัย) คำว่า “จงพินาศ” หมายถึงจงพินาศ จงไปในที่ที่เราไม่เห็นท่าน คำว่า “การขับไล่อย่างนั้น” ในที่นี้ การขับไล่ (นาสนา) มี ๓ อย่าง คือ สังวาสนาสนะ ลิงคนาสนะ และทัณฑกรรมนาสนะ ในบรรดา ๓ อย่างนั้น การขับไล่เพราะไม่เห็นอาบัติเป็นต้น ชื่อว่าสังวาสนาสนะ การขับไล่สามเณรผู้ทำความเสียหาย (ปารา. ๖๖) และการขับไล่ภิกษุณีเมตติยา (จุลฺลวคฺค ๑๙๓; ปารา. ๓๘๔) นี้ ชื่อว่าลิงคนาสนะ การขับไล่ที่ว่า “ดูก่อนสามเณร ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านไม่พึงอ้างพระผู้มีพระภาคว่าเป็นศาสดาของท่าน” (ปาจิ. ๔๒๙) นี้ ชื่อว่าทัณฑกรรมนาสนะ ซึ่งเป็นที่ประสงค์ในสิกขาบทนี้ ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า “การขับไล่อย่างนั้น” คำว่า “พึงโอ้โลม” หมายถึงพึงชักชวนว่า “เราจะให้บาตร หรือจีวร หรืออุเทศ หรือปริปุจฉา” คำว่า “พึงให้บำรุง” หมายถึงพึงยินดีผงขัดตัวเป็นต้น แล้วให้สามเณรนั้นบำรุงตน การร่วมบริโภคและการร่วมเสนาสนะมีนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนหน้านี้แล้ว เพราะฉะนั้น การกำหนดอาบัติในสิกขาบทนี้ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนั้นเช่นกัน

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha kaṇṭakasamaṇuddesaupalāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ ariṭṭhasikkhāpade vuttasadisamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการโอ้โลมสามเณรกัณฏกะ ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทของพระอริฏฐะ

Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทของสามเณรกัณฏกะ จบแล้ว

Sappāṇakavaggo sattamo.

สัปปาณกวรรคที่ ๗

8. Sahadhammikavaggo

8. สหธัมมิกวรรค

1. Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสหธัมมิกะ

Sahadhammikavaggassa paṭhame sahadhammikaṃ vuccamānoti imassattho dubbacasikkhāpade vutto. Etasmiṃ sikkhāpadeti etasmiṃ sikkhāpade yaṃ vuttaṃ, taṃ na tāva sikkhissāmīti attho. Pācittiyanti ettha pana anādariyabhayā lesena evaṃ vadantassa vācāya vācāya pācittiyaṃ veditabbaṃ. Sikkhamānenāti ovādaṃ sirasā sampaṭicchitvā sikkhitukāmeneva hutvā. Aññātabbanti ājānitabbaṃ. Paripucchitabbanti ‘‘imassa ko attho’’ti paripucchitabbaṃ. Paripañhitabbanti cintetabbaṃ tulayitabbaṃ.

ในสิกขาบทแรกของสหธัมมิกวรรค ความหมายของคำว่า “สหธัมมิกะที่ถูกกล่าวตักเตือน” ได้กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยภิกษุผู้ว่ายากแล้ว คำว่า “ในสิกขาบทนี้” หมายถึง “ในสิกขาบทนี้ วัตรใดที่กล่าวไว้ เรายังไม่ศึกษาวัตรนั้น” คำว่า “ปาจิตตีย์” ในที่นี้ พึงทราบว่า เป็นปาจิตตีย์ทุกๆ คำพูดของภิกษุผู้กล่าวอย่างนั้นด้วยการกล่าวเลี่ยงเพราะความไม่เคารพ คำว่า “ผู้ศึกษาอยู่” หมายถึงผู้รับโอวาทด้วยเศียรเกล้าและมีความประสงค์จะศึกษา คำว่า “พึงรู้” หมายถึงพึงทำให้รู้ คำว่า “พึงสอบถาม” หมายถึงพึงสอบถามว่า “ความหมายของบทนี้คืออะไร” คำว่า “พึงพิจารณา” หมายถึงพึงตรึกตรองและเปรียบเทียบ

Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha evaṃ bhaṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, ubhohipi ‘‘idaṃ na sallekhāyā’’tiādinā (pāci. 436) nayeneva appaññattena vuccamānassāpi evaṃ vadato dukkaṭameva. ‘‘Jānissāmi sikkhissāmī’’ti bhaṇantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, asikkhitukāmatāya evaṃ vacananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการกล่าวอย่างนี้ ปรารภพระเถระชื่อฉันนะ ที่เมืองโกสัมพี เป็นสัพพัญญัติ ไม่มีอาณัติ เป็นติกะปาจิตตีย์ แก่อนุปสัมบัน เป็นติกะทุกกฏ แม้เมื่อถูกกล่าวด้วยคำที่ไม่ได้บัญญัติไว้ในพระวินัย (คือในพระสูตรและพระอภิธรรม) เช่น "สิ่งนี้ไม่เป็นไปเพื่อความขัดเกลากิเลส" เป็นต้น อย่างนี้ แก่ภิกษุผู้กล่าวอย่างนั้น ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แก่ภิกษุผู้กล่าวว่า "จักรู้ จักศึกษา" และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๒ ประการ คือ การกล่าวด้วยคำที่บัญญัติไว้แก่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน และการกล่าวอย่างนี้ด้วยความไม่ประสงค์จะศึกษา การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนอาทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา

Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทสหธรรมิกะ จบแล้ว

2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทวิเลขนะ

Dutiye uddissamāneti ācariyena antevāsikassa vuccamāne vā sajjhāyavasena parivattiyamāne vā. Khuddānukhuddakehīti khuddakehi ca anukhuddakehi ca. Yāvadevāti tesaṃ saṃvattanamariyādaparicchedavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – etāni hi ye uddisanti vā uddisāpenti vā sajjhāyanti vā, tesaṃ tāva saṃvattanti, yāva ‘‘kappati nu kho, na kappati nu kho’’ti kukkuccavippaṭisāro, vihesā, vicikicchā manovilekhā ca uppajjantiyeva. Atha vā yāvadevāti atisayavavatthāpanaṃ. Tassa ‘saṃvattantī’tiiminā sambandho, kukkuccāya vihesāya vilekhāya ativiya saṃvattantiyevāti vuttaṃ hoti. Sikkhāpadavivaṇṇaketi evaṃ sikkhāpadānaṃ vivaṇṇake garahaṇe pācittiyaṃ hotīti attho.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า "เมื่อถูกแสดง" คือ เมื่ออาจารย์บอกกล่าวแก่อันเตวาสิก หรือเมื่อท่องบ่นด้วยการสาธยาย คำว่า "ด้วยสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยยิ่ง" คือ ด้วยสิกขาบทที่เล็กน้อยและที่เล็กน้อยยิ่งกว่านั้น คำว่า "เพียงใด" นี้ เป็นคำกล่าวขอบเขตของการเกิดขึ้นแห่งกุกกุจจะเหล่านั้น ความว่า สิกขาบทเล็กน้อยและน้อยยิ่งเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุเหล่าใดที่แสดงเองบ้าง ให้ผู้อื่นแสดงบ้าง สาธยายเองบ้าง ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุเหล่านั้นเพียงใด ตราบเท่าที่ความรำคาญใจ ความเดือดร้อนใจ ความสงสัย และความกังวลใจ ย่อมเกิดขึ้นแน่นอน อีกนัยหนึ่ง คำว่า "เพียงใด" นี้ เป็นการกำหนดความยิ่ง ความสัมพันธ์ของคำนั้นกับคำว่า "ย่อมเกิดขึ้น" คือ ความว่า ย่อมเกิดขึ้นอย่างยิ่งเพื่อกุกกุจจะ เพื่อความเดือดร้อนใจ เพื่อความกังวลใจ คำว่า "ในวิวัณณกะแห่งสิกขาบท" คือ ความว่า เมื่อติเตียนสิกขาบทอย่างนี้ ย่อมเป็นปาจิตตีย์

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha vinayavivaṇṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannassa vivaṇṇane tikadukkaṭaṃ, ubhinnampi aññadhammavivaṇṇane dukkaṭameva. Na vivaṇṇetukāmassa, ‘‘iṅgha tāva suttante vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, pacchāpi vinayaṃ pariyāpuṇissasī’’ti bhaṇato, ummattakādīnañca anāpatti. Garahitukāmatā ca, upasampannassa santike sikkhāpadavivaṇṇanañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการติเตียนพระวินัย ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ที่เมืองสาวัตถี เป็นสัพพัญญัติ ไม่มีอาณัติ เป็นติกะปาจิตตีย์ เมื่อติเตียนแก่อนุปสัมบัน เป็นติกะทุกกฏ แม้เมื่อติเตียนธรรมอื่น (คือพระสูตรและพระอภิธรรม) แก่ชนทั้งสอง (อุปสัมบันและอนุปสัมบัน) ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แก่ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะติเตียน ผู้กล่าวว่า "ท่านจงเรียนพระสูตรบ้าง คาถาบ้าง พระอภิธรรมบ้าง ก่อนเถิด ภายหลังท่านจักเรียนพระวินัย" และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๒ ประการ คือ ความประสงค์จะติเตียน และการติเตียนสิกขาบทในสำนักของอุปสัมบัน การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนอาทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา

Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทวิเลขนะ จบแล้ว

3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทโมหนะ

Tatiye anvaḍḍhamāsanti anupaṭipāṭiyā addhamāse addhamāse. Uddissamāneti uposathavasena uddisiyamāne. Yañca tattha āpattiṃ āpannoti yaṃ so anācāraṃ ācaritvā aññāṇakena āpannabhāvaṃ jānāpetukāmo evamāha, tasmiṃ anācāre yaṃ āpattiṃ āpanno. Tañca yathādhammo kāretabboti aññāṇakena āpannattā mokkho natthi, yathā pana dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā taṃ āpattiṃ kāretabbo, desanāgāminiyā desāpetabbo, vuṭṭhānagāminiyā vuṭṭhāpetabboti attho. Uttari cassa moho āropetabboti yathādhammakaraṇato ca uttari ‘‘tassa te, āvuso’’tiādivacanehi ninditvā tassa puggalassa ñattidutiyakammena moho āropetabbo. Idaṃ tasmiṃ mohanake pācittiyanti yo evaṃ āropite mohe puna moheti, tasmiṃ mohanake puggale idaṃ pācittiyaṃ veditabbaṃ, na anāropite moheti attho.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า "ทุกกึ่งเดือน" คือ ทุกกึ่งเดือนตามลำดับ คำว่า "เมื่อถูกแสดง" คือ เมื่อถูกแสดงด้วยอำนาจแห่งการทำอุโบสถ คำว่า "และอาบัติใดที่เขาต้องแล้วในเรื่องนั้น" คือ อนาจารใดที่ภิกษุนั้นประพฤติแล้ว และประสงค์จะให้รู้ว่าตนต้องอาบัติด้วยความไม่รู้ จึงกล่าวอย่างนี้ อาบัติใดที่ต้องแล้วในอนาจารนั้น คำว่า "และพึงให้ทำตามธรรม" คือ เพราะต้องอาบัติด้วยความไม่รู้ จึงไม่มีการพ้นจากอาบัติ แต่พึงให้ทำอาบัตินั้นตามที่ธรรมและวินัยตั้งอยู่ คือ พึงให้แสดงอาบัติที่เป็นเทสนาคามินี พึงให้ทำอาบัติที่เป็นวุฏฐานคามินีให้พ้นไป ดังนี้ และพึงลงโมหกรรมแก่ภิกษุนั้นเพิ่มขึ้น คือ นอกจากการทำตามธรรมแล้ว พึงติเตียนภิกษุนั้นด้วยคำว่า "ดูก่อนอาวุโส ของท่านนั้น" เป็นต้น แล้วพึงลงโมหกรรมแก่ภิกษุนั้นด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา คำว่า "เป็นปาจิตตีย์ในโมหกรรมนั้น" คือ ภิกษุใดเมื่อโมหกรรมถูกลงแล้วอย่างนี้ ยังทำให้หลงอีก พึงทราบว่าปาจิตตีย์นี้ย่อมมีแก่ภิกษุผู้ถูกลงโมหกรรมนั้น ไม่ใช่เมื่อโมหกรรมยังไม่ถูกลง ดังนี้

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha mohanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, anāropite mohe dukkaṭameva. Yena na vitthārena sutaṃ, ūnakadvattikkhattuṃ vā vitthārena sutaṃ, ye ca na mohetukāmā tesaṃ, ummattakādīnañca anāpatti. Mohāropanaṃ, mohetukāmatā, vuttanayena sutabhāvo, mohananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการทำให้หลง ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ที่เมืองสาวัตถี เป็นสัพพัญญัติ ไม่มีอาณัติ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในอธรรมกรรม เป็นติกะทุกกฏ เมื่อโมหกรรมยังไม่ถูกลง เป็นทุกกฏเท่านั้น แก่ภิกษุผู้ยังไม่เคยฟังปาติโมกข์โดยพิสดาร หรือผู้เคยฟังโดยพิสดารน้อยกว่า ๒ หรือ ๓ ครั้ง และแก่ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะทำให้หลง และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๔ ประการ คือ การลงโมหกรรม, ความประสงค์จะทำให้หลง, การเคยฟัง (ปาติโมกข์) โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว, และการทำให้หลง การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนอาทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา

Mohanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทโมหนะ จบแล้ว

4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทปหาระ

Catutthe pahāraṃ dadeyyāti ettha paharitukāmatāya pahāre dinne sacepi marati, pācittiyameva.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "พึงให้การประหาร" นี้ คือ เมื่อให้การประหารด้วยความประสงค์จะประหาร แม้หากเขาตาย ก็เป็นปาจิตตีย์เท่านั้น

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha pahāradānavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, virūpakaraṇādhippāyena pana upasampannassapi kaṇṇādicchedane dukkaṭameva. Kenaci viheṭhiyamānassa pana mokkhādhippāyassa, ummattakādīnañca anāpatti. Kupitatā, na mokkhādhippāyatā, upasampannassa pahāradānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการให้การประหาร ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ที่เมืองสาวัตถี เป็นสัพพัญญัติ ไม่มีอาณัติ เป็นติกะปาจิตตีย์ แก่อนุปสัมบัน เป็นติกะทุกกฏ แต่เมื่อมีเจตนาจะทำให้เสียโฉม แม้แก่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน การตัดหูเป็นต้น ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แต่แก่ภิกษุผู้ถูกใครบางคนเบียดเบียนอยู่ มีเจตนาจะให้พ้น และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ความโกรธ, ความไม่ประสงค์จะให้พ้น (จากการเบียดเบียน), และการให้การประหารแก่อุปสัมบัน การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนปฐมปาราชิก แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา

Pahārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทปหาระ จบแล้ว

5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทตลสัตติกะ

Pañcame talasattikaṃ uggireyyāti pahāradānākāraṃ dassento kāyaṃ vā kāyappaṭibaddhaṃ vā uccāreyya. Ettha ca uggiraṇapaccayā pācittiyaṃ. Sace pana uggiritvā viraddho pahāraṃ deti, na paharitukāmatāya dinnattā dukkaṭameva, tena pahārena hatthādīsu yaṃkiñci bhijjati, dukkaṭameva. Sesamettha sabbaṃ purimasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า "พึงเงื้อตลสัตติกะ" คือ แสดงอาการจะให้การประหาร พึงเงื้อกาย หรือวัตถุที่เนื่องด้วยกาย ในสิกขาบทนี้ เพราะเหตุแห่งการเงื้อ เป็นปาจิตตีย์ แต่หากเงื้อแล้วพลาดไปให้การประหาร เพราะให้ด้วยความไม่ประสงค์จะประหาร ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น หากอวัยวะใดๆ เช่น มือเป็นต้น แตกหักด้วยการประหารนั้น ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น ส่วนที่เหลือทั้งหมดในสิกขาบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนนั่นเอง

Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทตลสัตติกะ จบแล้ว

6. Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทอมูลกะ

Chaṭṭhe amūlakenāti diṭṭhādimūlavirahitena. Anuddhaṃseyyāti codeyya vā codāpeyya vā. Pācittiyanti sace cuditako taṅkhaṇaññeva ‘‘codeti ma’’nti jānāti, codakassa pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "ด้วยอาบัติสังฆาทิเสสที่ไม่มีมูล" คือ ด้วยอาบัติสังฆาทิเสสที่ปราศจากมูลเหตุ เช่น การเห็นเป็นต้น คำว่า "พึงโจท" คือ พึงโจทเอง หรือพึงให้ผู้อื่นโจท คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ หากผู้ถูกโจทรู้ในขณะนั้นเองว่า "เขาโจทเรา" ก็เป็นปาจิตตีย์แก่ผู้โจท

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃsanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ācāravipattiyā vā diṭṭhivipattiyā vā anuddhaṃsane dukkaṭaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ. Tathāsaññissa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, saṅghādisesassa amūlakatā, anuddhaṃsanā, taṅkhaṇavijānanāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการโจทด้วยอาบัติสังฆาทิเสสที่ไม่มีมูล ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ที่เมืองสาวัตถี เป็นสัพพัญญัติ เป็นสอาณัติกะ เป็นติกะปาจิตตีย์ เมื่อโจทด้วยอาบัติที่เกิดจากความวิบัติทางอาจาระ หรือความวิบัติทางทิฏฐิ เป็นทุกกฏ แก่อนุปสัมบัน เป็นติกะทุกกฏ แก่ภิกษุผู้มีความสำคัญอย่างนั้น (ว่าเป็นอาบัติสังฆาทิเสส) และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๔ ประการ คือ ความเป็นอุปสัมบัน, ความที่สังฆาทิเสสไม่มีมูล, การโจท, และการรู้ในขณะนั้น การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนอาทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา

Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทอมูลกะ จบแล้ว

7. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทสัญจิจจะ

Sattame kukkuccaṃ upadaheyyāti ‘‘ūnavīsativasso tvaṃ maññe’’tiādīni (pāci. 466) bhaṇanto uppādeyya. Evaṃ aññasmiṃ uppādanapaccaye asati sañcicca uppādentassa vācāya vācāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า "พึงยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น" คือ พึงกล่าวคำว่า "เราเข้าใจว่าท่านมีอายุหย่อน ๒๐ ปี" เป็นต้น แล้วยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น เมื่อไม่มีเหตุอื่นที่จะยังความรังเกียจให้เกิดขึ้นอย่างนี้ ภิกษุผู้จงใจยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นปาจิตตีย์ทุกๆ วาจา

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha kukkuccauppādanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ. Nauppādetukāmassa, kevalaṃ hitesitāya tathā vadantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, aphāsukāmatā, kukkuccuppādananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni anantarasadisānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องวัตถุที่ทำให้เกิดความรังเกียจ เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัติกะ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในอนุปสัมบันเป็นติกะทุกกฏ ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะให้เกิดความรังเกียจ ผู้พูดอย่างนั้นด้วยความปรารถนาดีเท่านั้น และผู้มีจิตวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นผู้มีอุปสมบทแล้ว ความประสงค์จะให้เกิดความไม่สบายใจ และการทำให้เกิดความรังเกียจ สมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบเหมือนสิกขาบทก่อนๆ

Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทสัญจิจจะ จบแล้ว

8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทอุปัสสุติ

Aṭṭhame vivādāpannānanti bhaṇḍanakalahehi vivaḍḍhitaṃ vivādādhikaraṇaṃ āpannānaṃ. Upassutinti sutisamīpaṃ, yattha ṭhatvā sakkā hoti tesaṃ vacanaṃ sotuṃ, tattha tiṭṭheyyāti attho. ‘‘Tattha sossāmī’’ti codetukāmatāya gacchato pade pade dukkaṭaṃ, turitagamanepi ohīyamānepi eseva nayo. Yattha pana ṭhito suṇāti, tattha ṭhitassa pācittiyaṃ, attano ṭhitokāsaṃ āgantvā tesu mantayamānesupi ukkāsitvā, ‘‘ahaṃ etthā’’ti vā vatvā jānāpetabbaṃ, evaṃ akarontassāpi savane pācittiyameva.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า ‘ผู้ถึงแล้วซึ่งการวิวาท’ นั้น คือผู้ถึงแล้วซึ่งอธิกรณ์อันเกิดจากการวิวาทที่เพิ่มพูนด้วยการทะเลาะวิวาทและการกระทบกระทั่งกัน คำว่า ‘อุปัสสุติ’ คือ ใกล้ที่ที่ได้ยิน ความว่า ยืนอยู่ในที่ใด พึงได้ยินคำพูดของภิกษุเหล่านั้นได้ พึงยืนอยู่ในที่นั้น ภิกษุผู้ไปโดยคิดว่า ‘เราจักฟังในที่นั้น’ ด้วยความประสงค์จะโจท ย่อมต้องทุกกฏทุกย่างก้าว แม้ในการไปอย่างรีบร้อน หรือในการถอยกลับ ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในที่ใดแล้วได้ยิน ย่อมต้องปาจิตตีย์ในที่ที่ยืนอยู่นั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นมายังที่ที่ตนยืนอยู่และกำลังปรึกษากันอยู่ พึงทำให้ภิกษุเหล่านั้นรู้ด้วยการไอ หรือพูดว่า ‘เราอยู่ที่นี่’ แม้ภิกษุผู้ไม่ทำอย่างนั้น ก็ต้องปาจิตตีย์เพราะการฟังนั่นเอง

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha upassutiṭṭhānavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, ‘‘imesaṃ sutvā oramissāmi viramissāmi vūpasamissāmi attānaṃ parimocessāmī’’ti (pāci. 473) gacchato, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, codanādhippāyo, savananti imānettha tīṇi aṅgāni. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ idaṃ pana siyā kiriyaṃ, siyā akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องวัตถุคือการยืนแอบฟัง เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัติกะ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในอนุปสัมบันเป็นติกะทุกกฏ ภิกษุผู้ไปโดยคิดว่า ‘เราจักฟังคำของภิกษุเหล่านี้แล้วจักงดเว้น จักเว้นขาด จักสงบระงับ จักเปลื้องตนให้พ้น’ และผู้มีจิตวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นผู้มีอุปสมบทแล้ว ความประสงค์จะโจท และการฟัง อนึ่ง สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานเหมือนไถยสัตถสิกขาบท บางคราวเป็นกิริยา บางคราวไม่เป็นกิริยา เป็นสัญญาวิมอกซ์ มีเจตนา เป็นโลกวัชชะ เป็นกายกรรม เป็นวจีกรรม มีอกุศลจิต มีทุกขเวทนา

Upassutisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทอุปัสสุติ จบแล้ว

9. Kammappaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทกัมมัปปฏิพาหนะ

Navame dhammikānaṃ kammānanti dhammena vinayena satthusāsanena katānaṃ apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakammanti imesaṃ catunnaṃ kammānaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepato kammavinicchayo – tatra apalokanakammaṃ nāma samaggassa saṅghassa anumatiyā taṃ taṃ vatthuṃ kittetvā ‘‘ruccati saṅghassā’’ti tikkhattuṃ sāvetvā kattabbaṃ kammaṃ vuccati. Samaggasseva pana saṅghassa anumatiyā ekāya ñattiyā kattabbaṃ kammaṃ ñattikammaṃ nāma. Ekāya ñattiyā ceva anussāvanāya ca kattabbaṃ kammaṃ ñattidutiyakammaṃ nāma. Ekāya pana ñattiyā tīhi ca anussāvanāhi kattabbaṃ kammaṃ ñatticatutthakammaṃ nāma.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า ‘กรรมอันเป็นธรรม’ นั้น คือกรรม ๔ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ อปโลกนกรรม ญัตติกรรม ญัตติทุติยกรรม ญัตติจตุตถกรรม ที่ทำโดยธรรม โดยวินัย โดยพระพุทธานุศาสน์ การวินิจฉัยกรรมโดยย่อในกรรมเหล่านั้น มีดังนี้ ในกรรมเหล่านั้น อปโลกนกรรม ได้แก่ กรรมที่พึงทำโดยการบอกกล่าววัตถุนั้นๆ แล้วให้สงฆ์ทราบ ๓ ครั้งว่า ‘สงฆ์พอใจหรือไม่’ ด้วยความเห็นชอบของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน อนึ่ง ญัตติกรรม ได้แก่ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติครั้งเดียว ด้วยความเห็นชอบของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันนั่นเอง ญัตติทุติยกรรม ได้แก่ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติครั้งเดียวและด้วยอนุสาวนาครั้งเดียว อนึ่ง ญัตติจตุตถกรรม ได้แก่ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติครั้งเดียวและด้วยอนุสาวนา ๓ ครั้ง

Tesu apalokanakammaṃ (pari. 496; pari. aṭṭha. 495-496) pañca ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ bhaṇḍukammaṃ brahmadaṇḍaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha kaṇṭakasāmaṇerassa nāsanā viya nissāraṇā, tādisaṃyeva sammāvattantaṃ disvā pavesanā ‘osāraṇā’ti veditabbā. Pabbajjāpekkhassa kesacchedanāpucchanaṃ bhaṇḍukammaṃ (mahāva. 98) nāma. Mukharassa bhikkhuno bhikkhū duruttavacanehi ghaṭṭentassa ‘‘itthannāmo bhikkhu mukharo bhikkhū duruttavacanehi ghaṭṭento viharati, so bhikkhu yaṃ iccheyya, taṃ vadeyya, bhikkhūhi itthannāmo bhikkhu neva vattabbo, na ovādānusāsaniṃ kattabbo, na ovaditabbo’’ti ‘‘saṅghaṃ, bhante, pucchāmi ‘itthannāmassa bhikkhuno brahmadaṇḍassa dānaṃ ruccati saṅghassā’ti, dutiyampi pucchāmi, tatiyampi pucchāmi ‘itthannāmassa, bhante, bhikkhuno brahmadaṇḍassa dānaṃ ruccati saṅghassā’’’ti evaṃ kattabbaṃ kammaṃ brahmadaṇḍaṃ (cūḷava. 445) nāma. Yaṃ pana bhagavatā bhikkhunīnaṃ ūruṃ vivaritvā dassanādivatthūsu ‘‘avandiyo so, bhikkhave, bhikkhu bhikkhunisaṅghena kātabbo’’ti (cūḷava. 411) evaṃ avandiyakammaṃ anuññātaṃ, yaṃ bhikkhunīhi ‘‘ayye, asuko nāma ayyo bhikkhunīnaṃ appasādanīyaṃ dasseti, etassa ayyassa avandiyakaraṇaṃ ‘ruccati bhikkhunisaṅghassā’’’ti evaṃ upassaye nisinnāheva bhikkhunīhi kattabbaṃ, evarūpaṃ kammaṃ yasmā tassa kammaṃyeva lakkhaṇaṃ na osāraṇādīni, tasmā kammalakkhaṇanti vuccati. Idañca kammalakkhaṇaṃ nāma bhikkhunimūlakaṃ paññattaṃ, apica bhikkhūnampi labbhati, tasmā bhikkhūhipi acchinnacīvarakādīnaṃ cīvarādīni vā dentehi, paribhuñjitabbāni apanetabbānipi vatthūni paribhuñjantehi vā, apanentehi vā, tathārūpaṃ vā dhammikaṃ katikaṃ karontehi tikkhattuṃ sāvetvā apalokanakammaṃ kātabbaṃ, sabbañhetaṃ kammalakkhaṇameva pavisati, iti apalokanakammaṃ pañca ṭhānāni gacchati.

ในกรรมเหล่านั้น อปโลกนกรรมย่อมถึง ๕ ฐาน คือ โอสารณะ นิสสารณะ ภัณฑุกรรม พรหมทัณฑ์ และกัมมลักขณะ ในฐานเหล่านั้น นิสสารณะ พึงทราบว่าเหมือนการนาสนะสามเณรกัณฏกะ ส่วนการรับเข้าหมู่เมื่อเห็นสามเณรนั้นประพฤติชอบแล้ว พึงทราบว่า ‘โอสารณะ’ การขออนุญาตปลงผมของผู้มุ่งบรรพชา ชื่อว่า ภัณฑุกรรม กรรมที่พึงทำอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุชื่อนี้เป็นผู้ปากร้าย มักกระทบกระทั่งภิกษุทั้งหลายด้วยวาจาอันไม่ดี ภิกษุนั้นพึงพูดสิ่งที่ตนปรารถนา ภิกษุทั้งหลายไม่พึงพูดกับภิกษุชื่อนี้ ไม่พึงทำโอวาทานุศาสนี ไม่พึงให้โอวาท’ ดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ว่า การให้พรหมทัณฑ์แก่ภิกษุชื่อนี้ สงฆ์พอใจหรือไม่ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สอง... ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การให้พรหมทัณฑ์แก่ภิกษุชื่อนี้ สงฆ์พอใจหรือไม่’ กรรมที่พึงทำอย่างนี้ ชื่อว่า พรหมทัณฑ์ อนึ่ง อวันทิยกรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตแก่ภิกษุณีทั้งหลายในเรื่องวัตถุมีอาทิว่า การเปิดเผยต้นขาให้ดูว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้น ภิกษุณีสงฆ์พึงทำให้เป็นผู้ไม่ควรไหว้’ ซึ่งภิกษุณีทั้งหลายพึงทำโดยนั่งอยู่ในอุปัสสยะนั่นเองอย่างนี้ว่า ‘แม่เจ้า ท่านชื่อนี้แสดงสิ่งที่ไม่น่าเลื่อมใสแก่ภิกษุณีทั้งหลาย การทำอวันทิยกรรมแก่ท่านผู้นี้ ภิกษุณีสงฆ์พอใจหรือไม่’ กรรมเช่นนั้น เพราะกรรมนั้นเองเป็นลักษณะ ไม่ใช่โอสารณะเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า กัมมลักขณะ อนึ่ง กัมมลักขณะนี้ บัญญัติโดยมีภิกษุณีเป็นมูลเหตุ แต่ก็มีได้แม้แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย เพราะฉะนั้น แม้ภิกษุทั้งหลายเมื่อจะให้จีวรเป็นต้นแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีจีวรอันถูกชิงไปเป็นต้น หรือเมื่อจะบริโภค หรือจะนำออกไปซึ่งวัตถุที่ควรบริโภคหรือควรนำออกไป หรือเมื่อจะทำกติกาอันเป็นธรรมเช่นนั้น พึงประกาศให้ทราบ ๓ ครั้งแล้วทำอปโลกนกรรม กรรมทั้งหมดนี้ย่อมเข้าในกัมมลักขณะนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ อปโลกนกรรมย่อมถึง ๕ ฐาน

Ñattikammaṃ pana nava ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ uposathaṃ pavāraṇaṃ sammutiṃ dānaṃ paṭiggahaṃ paccukkaḍḍhanaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, itthannāmo itthannāmassa āyasmato upasampadāpekkho, anusiṭṭho so mayā, yadi saṅghassa pattakallaṃ, itthannāmo āgaccheyya, ‘āgacchāhī’ti vattabbo’’ti (mahāva. 126) evaṃ upasampadāpekkhassa osāraṇā osāraṇā nāma. ‘‘Suṇantu me āyasmantā, ayaṃ itthannāmo bhikkhu dhammakathiko, imassa neva suttaṃ āgacchati, no suttavibhaṅgo, so atthaṃ asallakkhetvā byañjanacchāyāya atthaṃ paṭibāhati, yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, itthannāmaṃ bhikkhuṃ vuṭṭhāpetvā avasesā imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasameyyāmā’’ti evaṃ ubbhāhikavinicchaye (cūḷava. 233) dhammakathikassa bhikkhuno nissāraṇā nissāraṇā nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, ajjuposatho…pe… uposathaṃ kareyyā’’ti evaṃ uposathakammavasena ṭhapitā ñatti uposatho nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, ajja pavāraṇā pannarasī, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho pavāreyyā’’ti (mahāva. 210) evaṃ pavāraṇākammavasena ṭhapitā ñatti pavāraṇā nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, itthannāmo itthannāmassa upasampadāpekkho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmaṃ anusāseyya’’nti, ‘‘yadi saṅghassa pattakallaṃ, itthannāmo itthannāmaṃ anusāseyyā’’ti (mahāva. 126) evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā sammannituṃ ṭhapitā ñatti sammuti nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno nissaggiyaṃ saṅghassa nissaṭṭhaṃ, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyyā’’ti (pārā. 464) evaṃ nissaṭṭhacīvarapattādīnaṃ dānaṃ dānaṃ nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati vivarati uttāniṃ karoti deseti, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyya’’nti, tena vattabbo ‘passasī’ti, ‘āma, passāmī’ti, ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti (cūḷava. 239) evaṃ āpattippaṭiggaho paṭiggaho nāma. ‘‘Suṇantu me āyasmantā āvāsikā, yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, idāni uposathaṃ kareyyāma, pātimokkhaṃ uddiseyyāma, āgame kāle pavāreyyāmā’’ti (mahāva. 240) evaṃ katappavāraṇappaccukkaḍḍhanā paccukkaḍḍhanā nāma. Tiṇavattārakasamathe (cūḷava. 212) sabbasaṅgāhikañatti, ekekasmiṃ pakkhe ekekā ñatti cāti tissopi ñattiyo kammalakkhaṇaṃ nāma. Iti ñattikammaṃ nava ṭhānāni gacchati.

ญัตติกรรม ย่อมไปสู่ฐาน ๙ ประการ คือ โอสารณะ (การรับเข้า) นิสสารณะ (การให้ออก) อุโบสถ ปวารณา สมมติ ทาน ปฏิคคหะ (การรับอาบัติ) ปัจจุกกัฑฒนะ (การดึงกลับ) และกัมมลักขณะ (ลักษณะแห่งกรรม). ในฐาน ๙ ประการนั้น การรับเข้าซึ่งผู้มุ่งอุปสมบท ด้วยญัตติว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของท่านผู้มีอายุชื่อนี้ ข้าพเจ้าได้สั่งสอนเขาแล้ว ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ผู้มีชื่อนี้พึงมา พึงกล่าว (กะเขา) ว่า จงมาเถิด' ดังนี้ ชื่อว่า โอสารณะ. การให้ออกซึ่งภิกษุผู้เป็นธรรมกถึก ในอุพพาหิกวินิจฉัย ด้วยญัตติว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้เป็นธรรมกถึก สุตตะย่อมไม่มาสู่ (คลองปาก) ของภิกษุนี้ สุตตวิภังค์ก็ไม่มา ภิกษุนั้นไม่กำหนดอรรถแล้ว ย่อมคัดค้านอรรถด้วยเงาแห่งพยัญชนะ ถ้าความพร้อมเพรียงของท่านผู้มีอายุทั้งหลายถึงพร้อมแล้ว เราทั้งหลายพึงให้ภิกษุชื่อนี้ลุกออกไปแล้ว พึงระงับอธิกรณ์นี้' ดังนี้ ชื่อว่า นิสสารณะ. ญัตติที่ตั้งไว้ด้วยอำนาจแห่งอุโบสถกรรมว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันอุโบสถ... พึงทำอุโบสถ' ดังนี้ ชื่อว่า อุโบสถ. ญัตติที่ตั้งไว้ด้วยอำนาจแห่งปวารณากรรมว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันปวารณา ๑๕ ค่ำ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว พระสงฆ์พึงปวารณา' ดังนี้ ชื่อว่า ปวารณา. ญัตติที่ตั้งไว้เพื่อสมมติตนเองหรือผู้อื่นว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของท่านผู้มีอายุชื่อนี้ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ข้าพเจ้าพึงสั่งสอนผู้มีชื่อนี้' หรือว่า 'ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ผู้มีชื่อนี้พึงสั่งสอนผู้มีชื่อนี้' ดังนี้ ชื่อว่า สมมติ. การให้ซึ่งจีวรและบาตรเป็นต้นที่สละแล้วว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า จีวรผืนนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ สละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว สงฆ์พึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้' ดังนี้ ชื่อว่า ทาน. การรับอาบัติว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ระลึกได้ เปิดเผย ทำให้ตื้น แสดงอาบัติอยู่ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ข้าพเจ้าพึงรับอาบัติของภิกษุชื่อนี้' (จากนั้น) พึงกล่าว (กะภิกษุนั้น) ว่า 'เธอเห็นหรือ?' (ภิกษุนั้นตอบว่า) 'ขอรับ ผมเห็น' (แล้วพึงกล่าวว่า) 'เธอพึงสำรวมต่อไป' ดังนี้ ชื่อว่า ปฏิคคหะ. การดึงกลับซึ่งปวารณาที่ทำแล้วว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นผู้อยู่ประจำอาวาส ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมเพรียงของท่านผู้มีอายุทั้งหลายถึงพร้อมแล้ว บัดนี้เราทั้งหลายพึงทำอุโบสถ พึงสวดปาติโมกข์ พึงปวารณาในกาลที่มาถึง' ดังนี้ ชื่อว่า ปัจจุกกัฑฒนะ. ญัตติที่ประมวลไว้ทั้งหมดในติณวัตถารกสมถะ และญัตติอย่างละหนึ่งในแต่ละฝ่าย รวมเป็นญัตติทั้ง ๓ แม้เหล่านี้ ชื่อว่า กัมมลักขณะ. ญัตติกรรม ย่อมไปสู่ฐาน ๙ ประการ ด้วยประการฉะนี้

Ñattidutiyakammaṃ satta ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ sammutiṃ dānaṃ uddhāraṃ desanaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha bhikkhūnaṃ alābhāya parisakkanādikehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgatassa upāsakassa saṅghena asambhogakaraṇatthaṃ pattanikkujjanavasena nissāraṇā nissāraṇā nāma. Tasseva sammāvattantassa pattukkujjanavasena osāraṇā ca veditabbā, sā khuddakakkhandhake vaḍḍhalicchavivatthusmiṃ (cūḷava. 265-266) vuttā. Sīmāsammuti ticīvarena avippavāsasammutisanthatasammutibhattuddesakasenāsanaggāhāpakabhaṇḍāgārikacīvarappaṭiggāhakayāgubhājakaphalabhājakakhajjabhājakaappamattakavissajjakasāṭiyaggāhapakapattaggāhāpakaārāmikapesakasāmaṇerapesakasammutīti etāsaṃ sammutīnaṃ vasena sammuti veditabbā. Kathinacīvaramatakacīvaradānavasena dānaṃ veditabbaṃ. Kathinuddhāravasena uddhāro veditabbo. Kuṭivatthuvihāravatthudesanāvasena desanā veditabbā. Yā pana tiṇavatthārakasamathe (cūḷava. 212 ādayo) ekasmiṃ pakkhe ekā, ekasmiṃ pakkhe ekāti dve ñattidutiyakammavācā vuttā, yā ca mohāropanādīsu kammavācā (pāci. 446) vuttā, tāsaṃ vasena kammalakkhaṇaṃ veditabbaṃ, iti ñattidutiyakammaṃ satta ṭhānāni gacchati.

ญัตติทุติยกรรมย่อมถึง ๗ ฐาน คือ โอสารณะ (การนำเข้า) นิสสารณะ (การนำออก) สมมติ ทาน อุทธาระ (การถอน) เทสนา (การแสดง) และกัมมลักขณะ (ลักษณะแห่งกรรม). ในบรรดา ๗ ฐานนั้น การนำออกซึ่งอุบาสกผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ มีการพยายามเพื่อไม่ให้ภิกษุได้ลาภเป็นต้น โดยการคว่ำบาตร เพื่อไม่ให้สงฆ์ร่วมบริโภคด้วย ชื่อว่า นิสสารณะ. และการนำเข้าซึ่งอุบาสกนั้นเองผู้ประพฤติชอบ โดยการหงายบาตร พึงทราบ. การนำออกและการนำเข้านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในขุททกขันธกะ ในเรื่องวัฑฒลิจฉวี. สมมติพึงทราบโดยอำนาจแห่งสมมติเหล่านี้ คือ สีมาสมมติ, ติจีวเรนอวิปปวาสสมมติ, สันถตสมมติ, ภัตตุทเทสกสมมติ, เสนาสนคาหาปกสมมติ, ภัณฑาคาริกสมมติ, จีวรปฏิคคาหกสมมติ, ยาคูภาชกสมมติ, ผลภาชกสมมติ, ขัชชภาชกสมมติ, อัปปมัตตกวิสัชชกสมมติ, สาฏิยคาหาปกสมมติ, ปัตตคาหาปกสมมติ, อารามิกเปสกสมมติ, สามเณรเปสกสมมติ. ทานพึงทราบโดยอำนาจแห่งการให้ผ้ากฐินและผ้าบังสุกุล. อุทธาระพึงทราบโดยอำนาจแห่งการถอนกฐิน. เทสนาพึงทราบโดยอำนาจแห่งการแสดงที่ตั้งกุฎีและที่ตั้งวิหาร. ส่วนญัตติทุติยกรรมวาจา ๒ อย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในติณวัตถารกสมถะ คือ อย่างละหนึ่งในแต่ละฝ่าย และกรรมวาจาที่ตรัสไว้ในโมหารปนะเป็นต้น พึงทราบกัมมลักขณะโดยอำนาจแห่งกรรมวาจาเหล่านั้น. ญัตติทุติยกรรมย่อมถึง ๗ ฐานดังนี้.

Ñatticatutthakammampi satteva ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ sammutiṃ dānaṃ niggahaṃ samanubhāsanaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha tajjanīyakammādīnaṃ (cūḷava. 1 ādayo) sattannaṃ kammānaṃ vasena nissāraṇā, tesaṃyeva kammānaṃ paṭippassambhanavasena osāraṇā ca veditabbā, bhikkhunovādakasammutivasena (pāci. 146-147) sammuti, parivāsadāna(caūḷava. 102) mānattadānavasena (cūḷava. 105) dānaṃ, mūlāyapaṭikassanavasena (cūḷava. 110) niggaho, ukkhittānuvattikā, aṭṭha yāvatatiyakā, ariṭṭho (pāci. 417), caṇḍakāḷī (pāci. 709) cāti ime te yāvatatiyakāti imāsaṃ ekādasannaṃ samanubhāsanānaṃ vasena samanubhāsanā, upasampadākammaabbhānakammavasena kammalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Iti ñatticatutthakammaṃ satta ṭhānāni gacchati.

ญัตติจตุตถกรรมก็ย่อมถึง ๗ ฐานเช่นกัน คือ โอสารณะ (การนำเข้า) นิสสารณะ (การนำออก) สมมติ ทาน นิคคหะ (การข่ม) สมนุภาสนะ (การว่ากล่าวตักเตือน) และกัมมลักขณะ (ลักษณะแห่งกรรม). ในบรรดา ๗ ฐานนั้น นิสสารณะพึงทราบโดยอำนาจแห่งกรรม ๗ อย่าง มีตัชชนียกรรมเป็นต้น. และโอสารณะพึงทราบโดยอำนาจแห่งการระงับกรรมเหล่านั้นเอง. สมมติพึงทราบโดยอำนาจแห่งภิกขุนีโอวาทกสมมติ. ทานพึงทราบโดยอำนาจแห่งการให้ปริวาสและการให้มานัต. นิคคหะพึงทราบโดยอำนาจแห่งการดึงกลับสู่มูล. สมนุภาสนะพึงทราบโดยอำนาจแห่งการสมนุภาสนะ ๑๑ อย่างเหล่านี้ คือ ภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร, ภิกษุผู้ถูกสมนุภาสนะ ๓ ครั้ง ๘ รูป, พระอริฏฐะ, และภิกษุณีจัณฑกาลี. กัมมลักขณะพึงทราบโดยอำนาจแห่งอุปสัมปทากรรมและอัพภานกรรม. ญัตติจตุตถกรรมย่อมถึง ๗ ฐานดังนี้.

Imesu pana catūsu kammesu apalokanakammaṃ apaloketvāva kātabbaṃ, ñattikammādivasena na kātabbaṃ. Ñattikammampi ekaṃ ñattiṃ ṭhapetvāva kātabbaṃ, apalokanakammādivasena na kātabbaṃ. Ñattidutiyakammaṃ pana apaloketvā kātabbampi atthi akātabbampi, tattha sīmāsammuti sīmāsamūhananaṃ (mahāva. 139-140, 144 ādayo) kathinacīvaradānaṃ kathinuddhāro kuṭivatthudesanā vihāravatthudesanāti imāni cha kammāni garukāni apaloketvā kātuṃ na vaṭṭanti, ñattidutiyakammavācaṃ sāvetvāva kātabbāni. Avasesā terasa sammutiyo senāsanaggāhāpakamatakacīvaradānasammutiyo cāti etāni lahukammāni apaloketvāpi kātuṃ vaṭṭanti, ñattikammādivasena pana na kātabbāneva. Ñatticatutthakammampi sakalakkhaṇeneva kātabbaṃ, na sesakammavasena. Evaṃ attano attano lakkhaṇeneva vatthuñattianussāvanāsīmāparisāsampattiyā katāni etāni kammāni dhammena vinayena satthusāsanena katattā dhammo etesu atthīti dhammikāni nāma honti, iti etesaṃ dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjantassa vācāya vācāya pācittiyaṃ.

ในกรรม ๔ อย่างเหล่านี้ อปโลกนกรรมพึงทำด้วยการอปโลกน์เท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอำนาจแห่งญัตติกรรมเป็นต้น. แม้ญัตติกรรมพึงทำด้วยการตั้งญัตติครั้งเดียวเท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอำนาจแห่งอปโลกนกรรมเป็นต้น. ส่วนญัตติทุติยกรรม มีทั้งที่พึงทำด้วยการอปโลกน์และที่ไม่พึงทำด้วยการอปโลกน์. ในบรรดากรรมเหล่านั้น การสมมติสีมา การถอนสีมา การให้ผ้ากฐิน การเดาะกฐิน การแสดงที่กุฎี การแสดงที่วิหาร กรรม ๖ อย่างเหล่านี้ เป็นกรรมหนัก ไม่ควรทำด้วยการอปโลกน์ พึงทำด้วยการประกาศญัตติทุติยกรรมวาจาเท่านั้น. ส่วนสมมติ ๑๓ อย่างที่เหลือ และสมมติผู้แจกเสนาสนะและสมมติการให้ผ้าบังสุกุล กรรมเบาเหล่านี้ ควรทำด้วยการอปโลกน์ก็ได้ แต่ไม่พึงทำด้วยอำนาจแห่งญัตติกรรมเป็นต้นเลย. แม้ญัตติจตุตถกรรมพึงทำด้วยลักษณะของตนเท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอำนาจแห่งกรรมที่เหลือ. กรรมเหล่านี้ที่ทำด้วยลักษณะของตนๆ ด้วยความพร้อมแห่งวัตถุ ญัตติ อนุสาวนา สีมา และบริษัท ย่อมชื่อว่าเป็นธรรมิกะ เพราะทำโดยธรรม โดยวินัย โดยพระศาสนาของพระศาสดา เพราะมีธรรมอยู่ในกรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ให้ฉันทะในกรรมที่เป็นธรรมิกะเหล่านั้นแล้ว ภายหลังถึงซึ่งธรรมคือการติเตียน ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุกๆ วาจา.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha khīyanadhammāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme vematikassa, adhammakamme dhammakammasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Adhammakammasaññissa, ‘‘adhammena vā vaggena vā nakammārahassa vā kammaṃ karontī’’ti ñatvā khīyantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammatā, dhammakammasaññitā, chandaṃ datvā khīyananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāneva, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเรื่องที่ภิกษุฉัพพัคคีย์ในกรุงสาวัตถีถึงซึ่งธรรมคือการติเตียน เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีอาณัติ. ในธรรมิกกรรม ผู้สงสัย, ในอธรรมิกกรรม ผู้สำคัญว่าเป็นธรรมิกกรรม, และผู้สงสัย ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. ผู้สำคัญว่าเป็นอธรรมิกกรรม, ผู้ติเตียนเพราะรู้ว่า "พวกเขากำลังทำกรรมโดยไม่เป็นธรรม หรือโดยเป็นพวก หรือแก่ผู้ไม่ควรแก่กรรม", และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นธรรมิกกรรม, ความสำคัญว่าเป็นธรรมิกกรรม, การให้ฉันทะแล้วติเตียน เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการถือเอาของที่เขาไม่ให้ แต่สิกขาบทนี้มีทุกขเวทนา.

Kammappaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขัดขวางกรรม จบแล้ว.

10. Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไปโดยไม่ให้ฉันทะ.

Dasame vinicchayakathāyāti yāva ārocitaṃ vatthu avinicchikaṃ, ñattiṃ vā ṭhapetvā kammavācā aniṭṭhāpitā, tāva vinicchayakathā vattamānā nāma hoti. Yo bhikkhu etasmiṃ antare kammaṃ kopetukāmatāya parisāya hatthapāsaṃ vijahati, tassa vijahane dukkaṭaṃ, vijahite pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "ในวินิจฉัยกถา" นั้น ตราบใดที่เรื่องที่แจ้งแล้วยังไม่ถูกวินิจฉัย หรือตั้งญัตติแล้วยังไม่จบกรรมวาจา ตราบนั้น ชื่อว่าวินิจฉัยกถายังดำเนินอยู่. ภิกษุใดในระหว่างนั้น มีความประสงค์จะให้กรรมเสียไป จึงละหัตถบาสของบริษัทไป เมื่อละไป ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ เมื่อละไปแล้ว ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha chandaṃ adatvā pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme vematikassa, adhammakamme dhammakammasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Adhammakammasaññissa pana, yo ca ‘‘saṅghassa bhaṇḍanādīni vā bhavissanti, adhammena vā vaggena vā nakammārahassa vā kammaṃ karissantī’’ti (pāci. 483) ñatvā, gilāno vā hutvā, gilānassa vā karaṇīyena, uccārādīhi vā pīḷito, na ca kammaṃ kopetukāmo ‘‘puna paccāgamissāmī’’ti gacchati, tassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vinicchayakathāya vattamānatā, dhammakammatā, dhammakammasaññitā, samānasīmāyaṃ ṭhitatā, samānasaṃvāsakatā, kopetukāmatāya hatthapāsavijahananti imānettha cha aṅgāni. Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในกรุงสาวัตถี ในเรื่องการหลีกไปโดยไม่ให้ฉันทะ เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ ในธรรมิกกรรม ของผู้สงสัย, ในอธรรมิกกรรม ของผู้สำคัญว่าเป็นธรรมิกกรรม และของผู้สงสัย เป็นอาบัติทุกกฏ. ส่วนในอธรรมิกกรรม ของผู้สำคัญว่าเป็นอธรรมิกกรรม, และภิกษุใดรู้ว่า 'การทะเลาะวิวาทเป็นต้นจักมีแก่สงฆ์ หรือสงฆ์จักทำกรรมโดยไม่เป็นธรรม หรือโดยเป็นวรรค หรือแก่ผู้ไม่ควรแก่กรรม' แล้วไป, หรือเป็นไข้, หรือมีกิจของภิกษุไข้, หรือถูกปวดอุจจาระเป็นต้นเบียดเบียน และไม่ประสงค์จะให้กรรมกำเริบ โดยคิดว่า 'เราจักกลับมาอีก' แล้วไป, ภิกษุนั้น และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. องค์ ๖ ในสิกขาบทนี้ คือ ความที่วินิจฉัยกถายังดำเนินอยู่, ความเป็นธรรมิกกรรม, ความสำคัญว่าเป็นธรรมิกกรรม, ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน, ความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน, การละหัตถบาสด้วยความประสงค์จะให้กรรมกำเริบ. มีสมุฏฐานเหมือนสมนุภาสนสิกขาบท, เป็นกิริยาและอกิริยา, สัญญาเป็นวิโมกข์, สจิตตกะ, โลกวัชชะ, กายกรรม วจีกรรม, อกุศลจิต, ทุกขเวทนา.

Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไปโดยไม่ให้ฉันทะ จบแล้ว.

11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā

11. คำอธิบายทุพพละสิกขาบท.

Ekādasame samaggena saṅghenāti samānasaṃvāsakena samānasīmāyaṃ ṭhitena saṅghena saddhiṃ cīvaraṃ datvā. Yathāsanthutanti yo yo mittasandiṭṭhasambhattavasena santhuto, tassa tassāti attho. Pācittiyanti evaṃ saṅghena saddhiṃ sayameva senāsanapaññāpanādivasena sammatassa bhikkhuno cīvaraṃ datvā pacchā khīyantassa vācāya vācāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า 'ด้วยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน' คือ ให้จีวรพร้อมกับสงฆ์ผู้มีสังวาสเสมอกัน ผู้ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน. คำว่า 'ตามที่คุ้นเคย' หมายความว่า คุ้นเคยด้วยอำนาจความเป็นมิตร ความเป็นผู้เคยเห็นกัน และความเป็นผู้คบหากัน แก่ภิกษุนั้นๆ. คำว่า 'ปาจิตตีย์' คือ ภิกษุผู้ให้จีวรแก่ภิกษุผู้ที่สงฆ์สมมติแล้วด้วยหน้าที่เป็นผู้ปูลาดเสนาสนะเป็นต้นด้วยตนเองพร้อมกับสงฆ์อย่างนี้ ภายหลังติเตียน ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์ทุกๆ วาจา.

Rājagahe chabbaggiye ārabbha cīvaraṃ datvā pacchā khīyanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, cīvaraṃ ṭhapetvā aññaṃ vissajjiyavebhaṅgiyaṃ parikkhāraṃ datvā pacchākhīyantassa dukkaṭaṃ, vissajjiyavebhaṅgiyo nāma ṭhapetvā pañca garubhaṇḍāni avaseso. Rāsivasena hi pañca garubhaṇḍāni vuttāni, tattha ārāmo ārāmavatthūti ekaṃ, vihāro vihāravatthūti dutiyaṃ, mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohananti tatiyaṃ, lohakumbhī lohabhāṇakaṃ lohavārako lohakaṭāhaṃ vāsi parasu kuṭhārī kudālo nikhādananti catutthaṃ, valli veḷu muñjaṃ pabbajaṃ tiṇaṃ mattikā dārubhaṇḍaṃ mattikābhaṇḍanti pañcamaṃ. Etāni hi pañca saṅghasantakāni neva saṅghassa, na gaṇapuggalānaṃ vissajjetuṃ vā vibhajituṃ vā vaṭṭanti, vissajjitavibhattānipi saṅghikāneva honti. Thāvarena pana thāvaraṃ, itarena ca akappiyena mahagghakappiyena vā itaraṃ saṅghassa upakāraṃ sallakkhetvā kappiyaparivattanena parivattetuṃ vaṭṭati, varasenāsanādīnaṃ saṃrakkhaṇatthaṃ lāmakāni vissajjetuṃ vissajjetvā paribhuñjituñca vaṭṭati. Ettha ca purimesu tīsu rāsīsu agarubhaṇḍaṃ nāma kiñci natthi, catutthe lohakumbhī arañjarasaṇṭhānaṃ lohabhāṇakaṃ lohakaṭāhanti imāni tīṇi antamaso pasatamattaudakaggaṇhanakānipi garubhaṇḍāni. Lohavārako pana kāḷalohatambalohakaṃsalohavaṭṭalohānaṃ yena kenaci kato sīhaḷadīpe pādaggaṇhanako bhājetabbo, pādo ca nāma magadhanāḷiyā pañcanāḷimattaṃ gaṇhāti, tato atirekaṃ garubhaṇḍaṃ, imāni tāva pāḷiyaṃ āgatāni lohabhājanāni.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ในกรุงราชคฤห์ ในเรื่องการให้จีวรแล้วภายหลังติเตียน เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ ในธรรมิกกรรม เป็นติกปาจิตตีย์. เว้นจีวรแล้ว ให้บริขารอื่นที่ควรสละและควรแบ่ง ภายหลังติเตียน เป็นอาบัติทุกกฏ. ที่ชื่อว่าบริขารที่ควรสละและควรแบ่ง คือบริขารที่เหลือเว้นครุภัณฑ์ ๕ อย่าง. ด้วยว่าครุภัณฑ์ ๕ อย่าง ท่านกล่าวไว้โดยหมวดหมู่ ในบรรดาครุภัณฑ์เหล่านั้น อารามและที่ดินอาราม เป็นอย่างที่ ๑. วิหารและที่ดินวิหาร เป็นอย่างที่ ๒. เตียง ตั่ง ฟูก หมอน เป็นอย่างที่ ๓. หม้อเหล็ก อ่างเหล็ก ภาชนะตักน้ำเหล็ก กระทะเหล็ก มีดถาก ขวาน มีดโต้ จอบ สิ่ว เป็นอย่างที่ ๔. เถาวัลย์ ไม้ไผ่ หญ้าปล้อง หญ้าแฝก หญ้า ดินเหนียว เครื่องไม้ เครื่องดิน เป็นอย่างที่ ๕. ด้วยว่าครุภัณฑ์ ๕ อย่างเหล่านี้เป็นของสงฆ์ ไม่ควรสละหรือแบ่งให้แก่สงฆ์อื่น หรือแก่คณะและบุคคล แม้ที่สละหรือแบ่งไปแล้วก็ยังคงเป็นของสงฆ์อยู่นั่นเอง. แต่ควรแลกเปลี่ยนครุภัณฑ์ที่ถาวรกับของถาวร และแลกเปลี่ยนของอื่นกับของที่ไม่เป็นกัปปิยะ หรือของที่เป็นกัปปิยะที่มีราคาสูง โดยพิจารณาถึงประโยชน์แก่สงฆ์ ด้วยการแลกเปลี่ยนที่สมควร. เพื่อประโยชน์ในการรักษาเสนาสนะที่ประณีตเป็นต้น ควรสละของเลว และเมื่อสละแล้วจะบริโภคก็ควร. ในบรรดาหมวดครุภัณฑ์ ๓ หมวดแรกนี้ สิ่งที่ไม่เป็นครุภัณฑ์ไม่มีเลย. ในหมวดที่ ๔ หม้อเหล็ก อ่างเหล็กที่มีรูปทรงเหมือนตุ่ม กระทะเหล็ก ๓ อย่างนี้ แม้จะจุน้ำได้เพียงหนึ่งฟายมือ ก็เป็นครุภัณฑ์. ส่วนภาชนะตักน้ำเหล็กที่ทำด้วยเหล็กดำ ทองแดง สำริด หรือเหล็กหล่อชนิดใดชนิดหนึ่ง ในเกาะลังกา ภาชนะที่จุน้ำได้หนึ่งบาท ควรแบ่งได้. และที่ชื่อว่าหนึ่งบาทนั้น จุได้ ๕ นาฬิกาตามมาตรามาคธนาฬิกา ที่เกินกว่านั้นเป็นครุภัณฑ์. ภาชนะเหล็กเหล่านี้มาในพระบาลีก่อน.

Pāḷiyaṃ pana anāgatānipi bhiṅgārapaṭiggahauḷuṅkadabbikaṭacchupāti taṭṭakasarakasamuggaaṅgārakapalladhūmakaṭacchuādīni khuddakānipi garubhaṇḍāneva, ayapatto ayathālakaṃ tambalohathālakanti imāni pana bhājanīyāni, kaṃsalohavaṭṭalohabhājanavikati saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭā vā vaṭṭati, puggalikaparibhogena na vaṭṭati. Ṭhapetvā pana taṃ bhājanavikatiṃ aññasmimpi kappiyalohabhaṇḍe añjanī añjanisalākā natthudānaṃ kaṇṇamalaharaṇī sūci khuddako pipphaliko khuddakaṃ ārakaṇṭakaṃ kuñcikā tāḷaṃ kattarayaṭṭhi vedhako bhindivālako yathātathāghanakatalohaṃvippakatalohabhaṇḍañca sabbaṃ bhājanīyaṃ. Dhūmanettaphāladīparukkhadīpakapallikaolambakadīpaitthipurisatiracchānarūpakāni pana aññāni vā bhitticchadanakavāṭādīsu upanetabbāni, antamaso lohakhilakaṃ upādāya sabbānipi lohabhaṇḍāni garubhaṇḍāniyeva, attanā laddhāni pariharitvāpi puggalikaparibhogena na paribhuñjitabbāni, saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭāni vā vaṭṭanti, tipubhaṇḍepi eseva nayo. Khīrapāsāṇamayāni taṭṭakasarakādīni garubhaṇḍāniyeva.

ส่วนเครื่องใช้ที่ไม่ได้มาในพระบาลี เช่น เต้าน้ำ กระโถน กระบวย ทัพพี จ่า ถาด จาน จอกน้ำ ผอบ กระเบื้องรองถ่านไฟ จ่าพ่นควัน เป็นต้น แม้เป็นของเล็กน้อย ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น. ส่วนบาตรเหล็ก ถาดเหล็ก ถาดทองแดง เหล่านี้ ควรแบ่งปันได้. ภาชนะที่ทำจากสำริดหรือเหล็กหล่อ จะใช้สอยแบบของสงฆ์ หรือเป็นของที่คฤหัสถ์ทำถวายพิเศษ ก็ควร, แต่จะใช้สอยแบบของส่วนตัว ไม่ควร. เว้นภาชนะเหล่านั้นแล้ว ในเครื่องเหล็กที่ควรอย่างอื่น เช่น ตลับยาหยอดตา ไม้ป้ายยาหยอดตา กล้องยานัตถุ์ ไม้แคะหู เข็ม มีดเล็ก เหล็กแหลม ลูกกุญแจ แม่กุญแจ ปลอกไม้เท้า ส้อม เหล็กแท่ง และเครื่องเหล็กที่ยังทำไม่เสร็จ ไม่ว่าจะทำไว้อย่างไร ทั้งหมดนั้นควรแบ่งปันได้. ส่วนกล้องสูบควัน ผาลไถ เชิงตะเกียง จานรองตะเกียง โคมแขวน รูปหญิง รูปชาย รูปสัตว์ หรือเครื่องใช้อื่นๆ ที่ควรติดไว้ที่ฝาผนัง หลังคา และบานประตูเป็นต้น แม้ที่สุดแต่ตะปูเหล็ก เครื่องเหล็กทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น. แม้ตนเองได้มาและเก็บรักษาไว้ ก็ไม่ควรใช้สอยแบบของส่วนตัว, จะใช้สอยแบบของสงฆ์ หรือเป็นของที่คฤหัสถ์ทำถวายพิเศษ ก็ควร. แม้ในเครื่องดีบุก (และตะกั่ว) ก็มีนัยเดียวกันนี้. จาน จอกน้ำ เป็นต้น ที่ทำจากหินสีขาวเหมือนน้ำนม ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น.

Ghaṭako pana telabhājanaṃ vā pādaggaṇhanakato atirekameva garubhaṇḍaṃ, suvaṇṇarajataārakūṭajātiphalikabhājanāni gihivikaṭānipi na vaṭṭanti. Senāsanaparibhoge pana āmāsampi anāmāsampi sabbaṃ vaṭṭati.

ส่วนหม้อน้ำหรือภาชนะใส่น้ำมัน ที่มีขนาดเกินกว่าภาชนะที่จุน้ำได้หนึ่งบาทเท่านั้น เป็นครุภัณฑ์. ภาชนะทอง ภาชนะเงิน ภาชนะทองเหลือง ภาชนะแก้วผลึกแท้ แม้เป็นของที่คฤหัสถ์ทำถวายพิเศษ ก็ไม่ควรใช้สอย. ส่วนในการใช้สอยเสนาสนะ เครื่องใช้ทั้งหมด ไม่ว่าที่ควรสัมผัสหรือที่ไม่ควรสัมผัส ก็ย่อมควรใช้สอยได้.

Vāsiyādīsu pana yāya vāsiyā dantakaṭṭhacchedanaucchutacchanamattato aññaṃ mahākammaṃ kātuṃ na sakkā, ayaṃ bhājanīyā. Sesā yena kenaci ākārena katā garubhaṇḍaṃ, parasu pana antamaso vejjānaṃ sirāvedhakopi garubhaṇḍameva, tathā kuṭhārī. Yā pana āvudhasaṅkhepena katā, ayaṃ anāmāsā, kudālo daṇḍabandhanikhādanaṃ vā agarubhaṇḍaṃ nāma natthi. Sammuñjanidaṇḍakhaṇanakaṃ pana adaṇḍakaṃ phalamattakameva, yaṃ sakkā sipāṭikāya pakkhipitvā pariharituṃ, taṃ bhājanīyaṃ. Sikharampi nikhādaneneva saṅgahitaṃ, yehi manussehi vihāre vāsiādīni dinnāni honti, te ce ghare daḍḍhe vā vilutte vā ‘‘detha no, bhante, upakkhare, puna āharissāmā’’ti vadanti, dātabbā. Sace haranti, na vāretabbā, anāharantāpi na codetabbā.

ส่วนในบรรดาขวานเป็นต้น ขวานอันใดที่ใช้ตัดไม้สีฟันหรือปอกเปลือกอ้อยเท่านั้น ไม่สามารถทำงานใหญ่อื่นได้ ขวานนี้ควรแบ่งปันได้ ขวานที่เหลือไม่ว่าทำด้วยรูปทรงใดๆ ก็เป็นครุภัณฑ์ ส่วนขวาน แม้ที่สุดขวานสำหรับเจาะเส้นเลือดของหมอ ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น มีดโต้ก็เป็นครุภัณฑ์เช่นกัน ส่วนมีดอันใดที่ทำเป็นรูปอาวุธ มีดนี้เป็นของไม่ควรจับต้อง จอบ หรือสิ่วที่มีด้ามจับ ไม่ชื่อว่าเป็นอครุภัณฑ์ (คือเป็นครุภัณฑ์นั่นเอง) ส่วนสิ่วสำหรับเจาะด้ามไม้กวาดที่ไม่มีด้าม เป็นเพียงใบสิ่วเท่านั้น สิ่วอันใดที่สามารถใส่ไว้ในถุงเล็กเพื่อพกพาไปได้ สิ่วอันนั้นควรแบ่งปันได้ แม้สิ่วปลายแหลมก็รวมอยู่ในสิ่วแล้ว มนุษย์เหล่าใดถวายขวานเป็นต้นไว้ในวิหาร ถ้ามนุษย์เหล่านั้นกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อบ้านของข้าพเจ้าถูกไฟไหม้หรือถูกปล้น ขอจงให้เครื่องใช้มีขวานเป็นต้นแก่ข้าพเจ้าเถิด จะนำมาคืนอีก' ดังนี้ ก็ควรให้ ถ้าพวกเขานำมาคืน ก็ไม่ควรห้าม แม้ผู้ที่ไม่ได้นำมาคืน ก็ไม่ควรทวงถาม

Kammārataṭṭakāracundakāranaḷakāramaṇikārapattabandhakānaṃ adhikaraṇimuṭṭhisaṇḍāsatulādīni sabbāni lohamayāni upakaraṇāni saṅghe dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍāni. Tipukoṭṭakasuvaṇṇakāracammakāraupakaraṇesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso, tipukoṭṭakaupakaraṇesu tipucchedanakasatthakaṃ, suvaṇṇakāraupakaraṇesu suvaṇṇacchedanakasatthakaṃ, cammakāraupakaraṇesu kataparikammacammacchedanakhuddakasatthanti imāni bhājanīyāni. Nhāpitatunnakāraupakaraṇesupi ṭhapetvā mahākattariṃ mahāsaṇḍāsaṃ mahāpipphalikañca sabbaṃ vaṭṭati, itarāni garubhaṇḍāni.

ทั่ง, ค้อน, คีม, ตราชู เป็นต้น เครื่องมือที่ทำด้วยโลหะทั้งหมดของช่างเหล็ก ช่างทำถาด ช่างกลึง ช่างสาน ช่างเจียระไนพลอย และช่างซ่อมบาตร เป็นครุภัณฑ์ตั้งแต่เวลาที่ถวายแก่สงฆ์เป็นต้นไป แม้ในเครื่องมือของช่างบุดีบุก ช่างทอง และช่างฟอกหนัง ก็มีนัยเดียวกันนี้เอง แต่มีความต่างกันดังนี้ คือ ในบรรดาเครื่องมือของช่างบุดีบุก มีดเล็กสำหรับตัดดีบุก, ในเครื่องมือของช่างทอง มีดเล็กสำหรับตัดทอง, ในเครื่องมือของช่างฟอกหนัง มีดเล็กสำหรับตัดหนังที่ทำบริกรรมแล้ว มีดเล็กเหล่านี้ควรแบ่งปันได้ แม้ในเครื่องมือของช่างกัลบกและช่างเย็บผ้า เว้นกรรไกรใหญ่ คีมใหญ่ และมีดใหญ่แล้ว เครื่องใช้นอกนั้นทั้งหมดควรแบ่งปันได้ เครื่องใช้อื่นๆ (กรรไกรใหญ่เป็นต้น) เป็นครุภัณฑ์

Valliādīsu vettavalliādikā yā kāci aḍḍhabāhuppamāṇā valli saṅghassa dinnā vā tatthajātakā vā rakkhitagopitāva garubhaṇḍaṃ, sā saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate sace atirekā hoti, puggalikakammepi upanetuṃ vaṭṭati, suttamakacivākanāḷikerahīracammamayā rajjukā vā yottāni vā vāke ca nāḷikerahīre ca vaṭṭetvā katā ekavaṭṭā vā dvivaṭṭā vā saṅghassa santakā garubhaṇḍaṃ. Suttaṃ pana avaṭṭetvā dinnaṃ makacivākanāḷikerahīrā ca bhājanīyā. Yehi panetāni rajjukādīni dinnāni honti, te attano karaṇīyena harantā na vāretabbā.

ในบรรดาเถาวัลย์เป็นต้น เถาหวายเป็นต้นอันใดอันหนึ่งที่มีขนาดครึ่งแขน ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือที่เกิดในที่ดินของสงฆ์นั้น ที่มีการรักษาคุ้มครองไว้เท่านั้น เป็นครุภัณฑ์ เถาวัลย์นั้นเมื่อทำกิจของสงฆ์และกิจของเจดีย์เสร็จแล้ว ถ้าเหลืออยู่ จะนำไปใช้ในกิจส่วนตัวก็ควร เชือกเล็กๆ หรือเชือกหนังที่ทำด้วยด้าย ปอ ใยมะพร้าว และหนัง หรือเชือกที่ฟั่นด้วยปอและใยมะพร้าว จะเป็นเชือกเกลียวเดียวหรือสองเกลียวก็ตามที่เป็นของสงฆ์ เป็นครุภัณฑ์ ส่วนด้ายที่ยังไม่ได้ฟั่น และปอและใยมะพร้าวที่ถวายโดยยังไม่ได้ฟั่น ควรแบ่งปันได้ ส่วนทายกเหล่าใดถวายเชือกเล็กๆ เป็นต้นเหล่านี้ไว้ ไม่ควรห้ามทายกเหล่านั้นที่นำไปใช้ในกิจธุระของตน

Yo koci aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍakamattopi veḷu saṅghassa dinno vā tatthajātako vā rakkhitagopito garubhaṇḍaṃ, sopi saṅghassa kamme ca cetiyakamme ca kate atireko puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Pādaggaṇhanakatelanāḷi pana kattarayaṭṭhi upāhanadaṇḍako chattadaṇḍo chattasalākāti idamettha bhājanīyabhaṇḍaṃ, daḍḍhagehamanussā gaṇhitvā gacchantā na vāretabbā.

ไม้ไผ่อันใดอันหนึ่งแม้มีขนาดเท่าด้ามเข็มยาวแปดนิ้ว ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือที่เกิดในที่ดินของสงฆ์นั้น ที่มีการรักษาคุ้มครองไว้ เป็นครุภัณฑ์ ไม้ไผ่นั้นแม้เมื่อทำกิจของสงฆ์และกิจของเจดีย์เสร็จแล้ว ถ้าเหลืออยู่ จะให้ในกิจส่วนตัวก็ควร ส่วนกระบอกน้ำมันที่จุน้ำมันได้ ๑ บาท, ไม้เท้า, ไม้สำหรับแขวนรองเท้า, ด้ามร่ม, ซี่ร่ม ทั้งหมดนี้ในบรรดาไม้ไผ่นี้ เป็นของควรแบ่งปันได้ ไม่ควรห้ามพวกมนุษย์ที่บ้านถูกไฟไหม้ซึ่งถือเอาไม้ไผ่ไป

Muñjañca pabbajañca avasesañca chadanatiṇaṃ muṭṭhippamāṇampi chadanatiṇasaṅkhepagatesu tālapaṇṇādīsu yaṃkiñci ekapaṇṇampi saṅghassa dinnaṃ vā tatthajātakaṃ vā bahiārāme saṅghike tiṇavatthusmiṃ jātakaṃ vā rakkhitagopitaṃ garubhaṇḍaṃ, tampi saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Daḍḍhagehamanussā gahetvā gacchantā na vāretabbā, aṭṭhaṅgulappamāṇopi rittakapotthako garubhaṇḍameva.

หญ้ามุงจา หญ้าปัพพชะ และหญ้ามุงหลังคาที่เหลือ แม้มีประมาณเพียงกำมือเดียว หรือในบรรดาใบตาลเป็นต้นที่สงเคราะห์เข้าในหญ้ามุงหลังคา แม้เพียงใบเดียว ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือที่เกิดในที่ดินของสงฆ์นั้น หรือที่เกิดในที่ดินอันเป็นทุ่งหญ้าของสงฆ์ภายนอกอาราม ที่มีการรักษาคุ้มครองไว้เท่านั้น เป็นครุภัณฑ์ หญ้านั้นแม้เมื่อทำกิจของสงฆ์และกิจของเจดีย์เสร็จแล้ว ถ้าเหลืออยู่ จะให้ในกิจส่วนตัวก็ควร ไม่ควรห้ามพวกมนุษย์ที่บ้านถูกไฟไหม้ซึ่งถือเอาหญ้าไป ใบลานเปล่าแม้มีขนาดแปดนิ้ว ก็เป็นครุภัณฑ์แท้

Mattikā pakatimattikā vā hotu pañcavaṇṇā vā sudhā vā sajjurasakaṅguṭṭhasilesādīsu vā yaṃkiñci dullabhaṭṭhāne ānetvā vā dinnaṃ tatthajātakaṃ vā rakkhitagopitaṃ tālapakkamattaṃ garubhaṇḍaṃ hoti, tampi saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Hiṅguhiṅgulakaharitālamanosilañjanādīni pana bhājanīyāni.

ดินเหนียว จะเป็นดินเหนียวธรรมดา ดินเหนียวห้าสี หรือปูนขาวก็ตาม หรือในบรรดายางสน รงทอง และยางไม้เป็นต้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่นำมาจากที่ที่หายากแล้วถวาย หรือที่เกิดในที่นั้น ที่มีการรักษาคุ้มครองไว้ มีประมาณเท่าผลตาลสุก เป็นครุภัณฑ์ ดินเหนียวและยางไม้นั้นแม้เมื่อทำกิจของสงฆ์และกิจของเจดีย์เสร็จแล้ว ถ้าเหลืออยู่ จะให้ในกิจส่วนตัวก็ควร ส่วนหิงคุ (มหาหิงคุ์) หิงคุลักกะ (ชาด) หริตาล (หรดาล) มโนศิลา และอัญชนะเป็นต้น ควรแบ่งปันได้

Dārubhaṇḍe yo koci veḷumhi vuttappamāṇo dārubhaṇḍako saṅghassa dinno vā tatthajātako vā rakkhitagopito garubhaṇḍaṃ, api ca sabbāpi dāruveḷucammapāsāṇādivikati dārubhaṇḍena saṅgahitā, tattha mañcapīṭhehi asaṅgahitāni āsandikādīni antamaso coḷena vā palālehi vā paṇṇehi vā katapīṭhaṃ upādāya sabbāni āsanāni.

ในบรรดาเครื่องไม้ ไม้อันใดอันหนึ่งที่มีขนาดตามที่กล่าวไว้ในเรื่องไม้ไผ่ ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือที่เกิดในที่ดินของสงฆ์นั้น ที่มีการรักษาคุ้มครองไว้ เป็นครุภัณฑ์ อนึ่ง เครื่องใช้ที่ทำด้วยไม้ ไม้ไผ่ หนัง และหินเป็นต้นทั้งหมด สงเคราะห์เข้าในเครื่องไม้ ในบรรดาเครื่องไม้นั้น อาสันดิกะ (ตั่งสี่เหลี่ยม) เป็นต้น ที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในเตียงและตั่ง แม้ที่สุดที่นั่งทั้งหมดที่ทำด้วยผ้า ฟาง หรือใบไม้เป็นต้น

Vaṅkaphalakaṃ dīghaphalakaṃ cīvaradhovanaphalakaṃ ghaṭṭanaphalakaṃ ghaṭṭanamuggaro dantakaṭṭhacchedanagaṇṭhikā daṇḍamuggaro nāvā ambaṇaṃ rajanadoṇi udakapaṭicchako dārumayo vā dantamayo vā veḷumayo vā sapādakopi apādakopi samuggo mañjūsā pādaggaṇhanakato atirekappamāṇo karaṇḍo udakadoṇi udakakaṭāhaṃ uḷuṅko kaṭacchupānīyasarāvaṃ pānīyasaṅkhoti etesu yaṃkiñci saṅghe dinnaṃ garubhaṇḍaṃ. Saṅkhathālakaṃ pana bhājanīyaṃ, tathā dārumayo udakatumbo.

แผ่นไม้โค้ง แผ่นไม้ยาว แผ่นไม้สำหรับซักจีวร แผ่นไม้สำหรับทุบผ้า ไม้ค้อนสำหรับทุบผ้า ท่อนไม้เล็กสำหรับตัดไม้สีฟัน ไม้ค้อนที่มีด้าม รางไม้รูปเรือ อ่างน้ำ รางย้อม ภาชนะรองน้ำ ผอบ หีบ หรือกล่องที่ทำด้วยไม้ งาช้าง หรือไม้ไผ่ จะมีเท้าหรือไม่มีเท้าก็ตาม ที่มีขนาดเกินกว่ากล่องที่จุน้ำได้ ๑ บาท รางน้ำ กระทะน้ำ กระบวย ทัพพี จานน้ำดื่ม สังข์น้ำดื่ม ในบรรดาเครื่องไม้เหล่านี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ถวายแก่สงฆ์ เป็นครุภัณฑ์ ส่วนถ้วยสังข์ควรแบ่งปันได้ กระบอกน้ำที่ทำด้วยไม้ก็เช่นกัน

Pādakathalikamaṇḍalaṃ dārumayaṃ vā hotu coḷapaṇṇādimayaṃ vā sabbaṃ garubhaṇḍaṃ. Ādhārako pattapidhānaṃ tālavaṇṭaṃ bījanī caṅkoṭakaṃ pacchi yaṭṭhisammuñjanī muṭṭhisammuñjanīti etesupi yaṃkiñci khuddakaṃ vā mahantaṃ vā dāruveḷupaṇṇacammādīsu yena kenaci kataṃ garubhaṇḍameva.

แผ่นกลมสำหรับรองเท้า จะทำด้วยไม้ก็ตาม ทำด้วยผ้าหรือใบไม้เป็นต้นก็ตาม ทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ เชิงรองบาตร ฝาบาตร พัดใบตาล พัดโบก ผอบ ตะกร้า ไม้กวาดมีด้าม ไม้กวาดกำมือ ในบรรดาของเหล่านี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งจะเล็กหรือใหญ่ก็ตาม ที่ทำด้วยไม้ ไผ่ ใบไม้ หรือหนังเป็นต้น ด้วยวัสดุอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น

Thambhatulāsopānaphalakādīsu yaṃkiñci dārumayaṃ vā pāsāṇamayaṃ vā gehasambhārūpagaṃ yo koci kaṭasārako yaṃkiñci bhūmattharaṇaṃ yaṃkiñci akappiyacammaṃ, sabbaṃ saṅghikaṃ garubhaṇḍaṃ, bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭati. Eḷakacammaṃ pana paccattharaṇagatikaṃ hoti, tampi garubhaṇḍameva, kappiyacammāni bhājanīyāni, kurundiyaṃ pana sabbaṃ mañcappamāṇaṃ cammaṃ garubhaṇḍanti vuttaṃ.

ในบรรดาเสา คาน แผ่นกระดานบันไดเป็นต้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ทำด้วยไม้ก็ดี ที่ทำด้วยหินก็ดี เป็นส่วนประกอบของอาคาร เสื่อลำแพนหรือเครื่องปูลาดใดๆ เครื่องปูพื้นใดๆ หนังที่ไม่ควรใช้ปูลาดใดๆ ทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ของสงฆ์ ควรทำเป็นเครื่องปูพื้น แต่หนังแกะเป็นของสำหรับปูทับ หนังแกะนั้นก็เป็นครุภัณฑ์เท่านั้น หนังสัตว์ที่ควรใช้เป็นของแบ่งได้ แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า หนังสัตว์ทั้งหมดที่มีขนาดเท่าเตียงนอนเป็นครุภัณฑ์

Udukkhalaṃ musalaṃ suppaṃ nisadaṃ nisadapoto pāsāṇadoṇi pāsāṇakaṭāhaṃ sabbaṃ kasibhaṇḍampi garubhaṇḍaṃ, sabbaṃ cakkayuttayānaṃ garubhaṇḍameva. Mañcapīṭhānaṃ pādā ca aṭaniyo ca vāsiparasuādīnaṃ daṇḍā cāti etesu yaṃkiñci aniṭṭhitaṃ bhājanīyaṃ, tacchitamaṭṭhaṃ pana garubhaṇḍaṃ hoti, anuññātavāsiyā daṇḍo chattaṃ muṭṭhipaṇṇaṃ kattarayaṭṭhi upāhanā araṇisahitaṃ dhammakaraṇo pādaggaṇhanakato anatirittaṃ āmalakatumbaṃ āmalakaghaṭo lābukatumbaṃ lābukaghaṭo visāṇatumbanti sabbametaṃ bhājanīyaṃ, tato paraṃ garubhaṇḍaṃ.

ครก สาก กระด้ง หินบดยา ลูกหินบดยา รางหิน กระทะหิน เครื่องมือเกษตรทั้งหมดก็เป็นครุภัณฑ์ ยานพาหนะที่มีล้อทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์เท่านั้น ขาเตียงและตั่ง และกรอบเตียง และด้ามของผึ่งและขวานเป็นต้น ในบรรดาของเหล่านี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ยังไม่สำเร็จรูปเป็นของแบ่งได้ แต่ของที่ถากและขัดเกลาแล้วเป็นครุภัณฑ์ ด้ามผึ่งที่ทรงอนุญาต ร่ม พัดใบตาลที่ถือด้วยมือ ไม้เท้า รองเท้า เครื่องสีไฟพร้อมทั้งไม้สี เครื่องกรองน้ำ กระบอกมะขามป้อม กระบอกน้ำเต้า กระบอกเขาสัตว์ ที่มีขนาดไม่เกินหนึ่งบาท ทั้งหมดนี้เป็นของแบ่งได้ นอกเหนือจากนั้นเป็นครุภัณฑ์

Hatthidanto vā yaṃkiñci visāṇaṃ vā atacchitaṃ yathāgatameva bhājanīyaṃ, tehi katamañcapīṭhapādādīsu purimasadisova vinicchayo. Tacchitaniṭṭhitopi hiṅgukaraṇḍako añjanikaraṇḍako gaṇṭhikā vidho añjanī añjanisalākā udakapuñchanīti idaṃ sabbaṃ bhājanīyameva.

งาช้างก็ดี เขาสัตว์ใดๆ ก็ดี ที่ยังไม่ได้ถากตามสภาพเดิมเป็นของแบ่งได้ การวินิจฉัยในขาเตียงและตั่งเป็นต้นที่ทำด้วยสิ่งเหล่านั้นก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ตลับหิงคุที่ถากและขัดเกลาเสร็จแล้ว ตลับยาหยอดตา ลูกดุม ลูกกระเดื่อง กล้องยาหยอดตา ไม้ป้ายยาหยอดตา ผ้าเช็ดน้ำ ทั้งหมดนี้เป็นของแบ่งได้เท่านั้น

Mattikābhaṇḍe sabbaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ghaṭapiṭharādikulālabhājanaṃ, pattakaṭāhaṃ aṅgārakaṭāhaṃ dhūmadānakaṃ dīparukkhako dīpakapallikā cayaniṭṭhakā chadaniṭṭhakā thupikāti sabbaṃ garubhaṇḍaṃ, etesu pana vuttanayesu garubhaṇḍesu yaṃkiñci veḷuādiṃ attano atthāya gaṇhantena samakaṃ vā atirekaṃ vā phātikammaṃ katvā gahetabbaṃ. Pādaggaṇhanakato anatirittappamāṇo pana ghaṭako patto thālakaṃ kañcanako kuṇḍikāti idamettha bhājanīyaṃ, yathā ca mattikābhaṇḍe evaṃ lohabhaṇḍepi kuṇḍikā bhājanīyakoṭṭhāsameva bhajati. Iti yaṃ bhājanīyaṃ vissajjanīyampi taṃ evaṃ vissajjiyavebhaṅgiyasaṅkhātaṃ aññaṃ parikkhāraṃ datvā khīyantassa dukkaṭaṃ, itaraṃ pana dātumeva na vaṭṭati. Issaravatāya dento thullaccayaṃ āpajjati, theyyacittena gaṇhanto bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbo. Yathā ca aññaṃ parikkhāraṃ datvā khīyantassa dukkaṭaṃ, tathā saṅghena asammatassa cīvaraṃ vā aññaṃ vā parikkhāraṃ datvā khīyantassa dukkaṭameva, anupasampanne sabbattha tikadukkaṭaṃ. Pakatiyā pana chandādivasena (pāci. 488) karontaṃ disvā ‘‘ko attho tassa dinnena, laddhāpi vinipātessati, na sammā upanessatī’’ti khīyantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, saṅghena saddhiṃ vikappanupagacīvaradānaṃ, pacchā khīyitukāmatāya khīyanāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

ในบรรดาเครื่องใช้ดินเผา ภาชนะดินเผาของช่างหม้อ เช่น หม้อ ไห เป็นต้น ที่มนุษย์ใช้สอยทั้งหมด กระทะสำหรับอบบาตร กระทะใส่ถ่านไฟ กล้องพ่นควัน เชิงเทียน ถ้วยประทีป อิฐก่อ อิฐมุงหลังคา ยอดเจดีย์ ทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ แต่ในบรรดาครุภัณฑ์ที่กล่าวมานี้ ภิกษุผู้ถือเอาไม้ไผ่เป็นต้นสิ่งใดสิ่งหนึ่งเพื่อประโยชน์แก่ตน พึงถือเอาโดยทำปาฏิกรรมให้เท่ากันหรือเกินกว่า แต่หม้อ บาตร ถาด ขันน้ำ คนโท ที่มีขนาดไม่เกินหนึ่งบาท เป็นของแบ่งได้ในที่นี้ และคนโทในเครื่องใช้ดินเผาเป็นส่วนของที่แบ่งได้ฉันใด คนโทในเครื่องใช้โลหะก็เป็นส่วนของที่แบ่งได้ฉันนั้น ดังนั้น สิ่งใดที่แบ่งได้ ก็เป็นของสละได้เช่นกัน การให้บริขารอื่นที่เรียกว่าวิสัชชิยเวภังคีย์แล้วติเตียน เป็นทุกกฏ แต่บริขารอื่นไม่ควรให้เลย ภิกษุผู้ให้โดยมีอำนาจ ย่อมต้องอาบัติถุลลัจจัย ภิกษุผู้ถือเอาด้วยจิตคิดขโมย พึงให้ประเมินราคาของนั้นแล้วชดใช้ และเช่นเดียวกับการให้บริขารอื่นแล้วติเตียนเป็นทุกกฏ ฉันใด การให้จีวรหรือบริขารอื่นแก่ภิกษุที่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติแล้วติเตียน ก็เป็นทุกกฏฉันนั้น แก่ผู้ที่ยังไม่เป็นอุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏในทุกกรณี แต่ภิกษุผู้ติเตียนโดยเห็นภิกษุผู้ทำตามปกติด้วยอำนาจฉันทะเป็นต้นว่า "ให้แก่ภิกษุนั้นจะมีประโยชน์อะไรเล่า ถึงได้ไปก็จักทำลายเสีย จักไม่ใช้สอยให้ถูกต้อง" และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นอุปสัมบัน, การได้รับสมมติโดยธรรม, การให้จีวรที่เข้าถึงการวิกัปกับสงฆ์, การติเตียนด้วยความประสงค์จะติเตียนในภายหลัง เหล่านี้เป็นองค์สี่ในที่นี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทาน แต่ข้อนี้มีเวทนาเป็นทุกข์

Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยของเบา จบแล้ว

12. Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā

12. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภ

Dvādasame sabbaṃ tiṃsakakaṇḍe pariṇāmanasikkhāpade vuttanayameva. Ayameva hi viseso, tattha attano pariṇāmitattā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, idha puggalassa pariṇāmitattā suddhikapācittiyanti.

ในสิกขาบทที่ ๑๒ นี้ ทุกอย่างเหมือนกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภในติงสกกัณฑ์ แต่มีความแตกต่างกันดังนี้ ในสิกขาบทนั้น เพราะน้อมลาภมาเพื่อตน จึงเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ในสิกขาบทนี้ เพราะน้อมลาภมาเพื่อบุคคล จึงเป็นสุทธิกปาจิตตีย์

Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภ จบแล้ว

Sahadhammikavaggo aṭṭhamo.

สหธรรมิกวรรคที่ ๘

9. Ratanavaggo

9. รัตนวรรค

1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในพระราชวัง

Ratanavaggassa paṭhame khattiyassāti khattiyajātikassa, muddhābhisittassāti khattiyābhisekena muddhani abhisittassa. Anikkhanto rājā itoti anikkhantarājakaṃ, tasmiṃ anikkhantarājake, sayanighareti attho. Ratanaṃ vuccati mahesī, niggatanti nikkhantaṃ, aniggataṃ ratanaṃ itoti aniggataratanakaṃ, tasmiṃ aniggataratanake, sayanighareti attho. Indakhīlaṃ atikkameyyāti ettha attano āgatabhāvaṃ ajānāpetvā sayanigharassa ummāraṃ paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmentassa dukkaṭaṃ, dutiyaṃ pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทแรกแห่งรัตนวรรค คำว่า "ของกษัตริย์" หมายถึง ผู้มีชาติเป็นกษัตริย์ คำว่า "ผู้ได้รับการอภิเษกแล้ว" หมายถึง ผู้ได้รับการอภิเษกด้วยการหลั่งน้ำอภิเษกของกษัตริย์บนพระเศียร คำว่า "พระราชาไม่ออกไปจากที่นี้" หมายถึง ห้องบรรทมที่มีพระราชาประทับอยู่ยังไม่ออกไป คำว่า "รัตนะ" หมายถึง พระมเหสี คำว่า "ออกไปแล้ว" หมายถึง รัตนะที่ออกไปแล้ว คำว่า "รัตนะยังไม่ออกไปจากที่นี้" หมายถึง ห้องบรรทมที่มีพระมเหสีประทับอยู่ยังไม่ออกไป ในคำว่า "พึงก้าวล่วงธรณีประตู" นี้ ภิกษุผู้ก้าวล่วงธรณีประตูห้องบรรทมด้วยเท้าแรกโดยไม่ให้เขารู้ว่าตนมา ต้องอาบัติทุกกฏ ก้าวล่วงด้วยเท้าที่สองเป็นปาจิตตีย์

Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ ārabbha rañño antepurappavisanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, paṭisaṃvidite appaṭisaṃviditasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Paṭisaṃviditasaññissa, na khattiyassa vā, na khattiyābhisekena abhisittassa vā, ubhosu vā, ubhinnaṃ vā aññatarasmiṃ nikkhante sayanigharaṃ pavisantassa, asayanighare, ummattakādīnañca anāpatti. Khattiyatā, abhisittatā, ubhinnampi sayanigharato anikkhantatā, appaṭisaṃviditatā, indakhīlātikkamoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอานนท์ ในเรื่องการเข้าไปในพระราชวังของพระราชา เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป, ไม่ต้องอาณัติ, เป็นติกปาจิตตีย์ เมื่อมีการบอกให้รู้แล้ว แต่สำคัญว่ายังไม่ได้บอกให้รู้ หรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุผู้สำคัญว่ามีการบอกให้รู้แล้ว, หรือไม่ใช่กษัตริย์, หรือกษัตริย์ที่ยังไม่ได้รับการอภิเษก, หรือเมื่อทั้งสอง (พระราชาและพระมเหสี) ออกไปแล้ว, หรือเมื่อคนใดคนหนึ่งในสองคนออกไปแล้ว เข้าไปในห้องบรรทม, หรือเข้าไปในที่ที่ไม่ใช่ห้องบรรทม, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นกษัตริย์, การได้รับการอภิเษก, การที่ทั้งสองยังไม่ออกไปจากห้องบรรทม, การไม่ได้รับการบอกให้รู้, การก้าวล่วงธรณีประตู เหล่านี้เป็นองค์ห้าในที่นี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทกฐินข้อแรก แต่ข้อนี้เป็นกิริยากิริยา

Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในพระราชวัง จบแล้ว

2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยรัตนะ

Dutiye ratananti muttādidasavidhaṃ. Ratanasammatanti yaṃkiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ. Ajjhārāme vāti parikkhittassa antopaṭikkhepe aparikkhittassa dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ anto. Ajjhāvasatheti parikkhittassa antopaṭikkhepe, aparikkhittassa musalapātabbhantare. Ayaṃ panettha vinicchayo – jātarūparajataṃ attano atthāya uggaṇhantassa vā uggaṇhāpentassa vā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Saṅghagaṇapuggalacetiyanavakammānaṃ atthāya dukkaṭaṃ, avasese muttādiratane sabbesampi atthāya dukkaṭameva. Kappiyavatthuṃ vā akappiyavatthuṃ vā antamaso mātusantakampi bhaṇḍāgārikasīsena paṭisāmentassa pācittiyaṃ, tādisaṃ pana attano santakaṃ katvā paṭisāmetuṃ vaṭṭati. ‘‘Idaṃ paṭisāmethā’’ti vutte pana ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhipitabbaṃ. Sace kupitā pātetvā gacchanti, palibodho nāma hoti, paṭisāmetabbaṃ. Vihāre kammaṃ karontā vaḍḍhakīādayo vā rājavallabhā vā ‘‘yaṃkiñci upakaraṇaṃ vā sayanabhaṇḍaṃ vā paṭisāmetvā dethā’’ti vadanti, chandenapi bhayenapi na kātabbameva, guttaṭṭhānaṃ pana dassetuṃ vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า รัตนะ คือ รัตนะ ๑๐ ชนิด มีไข่มุกเป็นต้น คำว่า รัตนะที่สมมติ คือ สิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งเป็นเครื่องใช้สอยภายในและเครื่องใช้สอยภายนอกของมนุษย์ทั้งหลาย คำว่า ในอาราม หรือ คือ ภายในเขตที่กั้นไว้ของอารามที่กั้นไว้ หรือภายในที่ที่ก้อนดิน ๒ ก้อนตกถึงกันของอารามที่ไม่ได้กั้นไว้ คำว่า ในที่อยู่ หรือ คือ ภายในเขตที่กั้นไว้ของบ้านที่กั้นไว้ หรือภายในที่ที่สากตกถึงกันของบ้านที่ไม่ได้กั้นไว้ การวินิจฉัยในสิกขาบทนี้มีดังนี้ คือ ทองและเงิน ภิกษุผู้เก็บเอง หรือผู้ให้ผู้อื่นเก็บเพื่อประโยชน์แก่ตนเอง เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ เพื่อประโยชน์แก่สงฆ์ คณะ บุคคล เจดีย์ หรือการงานใหม่ เป็นทุกกฏ ในรัตนะที่เหลือ มีไข่มุกเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่ทั้งหมด เป็นทุกกฏเท่านั้น ภิกษุผู้เก็บรักษาวัตถุที่ควร หรือวัตถุที่ไม่ควร แม้กระทั่งของมารดา โดยความเป็นผู้เป็นเจ้าหน้าที่คลัง เป็นปาจิตตีย์ แต่การเก็บรักษาวัตถุเช่นนั้น โดยทำให้เป็นของตนเอง ย่อมควร แต่เมื่อมีผู้กล่าวว่า “จงเก็บรักษาสิ่งนี้” พึงปฏิเสธว่า “ไม่ควร” หากพวกเขาโกรธแล้วทิ้งไป ย่อมเป็นเครื่องกังวล พึงเก็บรักษาไว้ ช่างไม้เป็นต้น หรือข้าราชบริพารผู้สนิทสนมกับพระราชา ผู้ทำงานอยู่ในวิหาร กล่าวว่า “จงเก็บรักษาเครื่องมือ หรือเครื่องนอนสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วมอบให้” ไม่พึงทำด้วยความพอใจหรือด้วยความกลัวเลย แต่พึงแสดงที่ปลอดภัยให้ดูได้

Ajjhārāmaajjhāvasathesupi yādise ṭhāne ‘‘bhikkhūhi vā sāmaṇerehi vā gahitaṃ bhavissatī’’ti āsaṅkā uppajjati, tādiseyeva ṭhāne uggahetvā vā uggahāpetvā vā saññāṇaṃ katvā nikkhipitabbaṃ, ‘‘yassa bhaṇḍaṃ naṭṭhaṃ, so āgacchatū’’ti ca ācikkhitabbaṃ. Atha yo āgacchati, so ‘‘kīdisaṃ te bhaṇḍaṃ naṭṭha’’nti pucchitabbo, sace saññāṇena sampādeti, dātabbaṃ. No ce, ‘vicināhī’ti vattabbo. Tamhā āvāsā pakkamantena patirūpānaṃ bhikkhūnaṃ hatthe, tesu asati patirūpānaṃ gahapatikānaṃ hatthe nikkhipitvā pakkamitabbaṃ. Yo pana neva pakkamati, na sāmikaṃ passati, tena thāvaraṃ senāsanaṃ vā cetiyaṃ vā pokkharaṇiṃ vā kāretabbo. Sace dīghassa addhuno accayena sāmiko āgacchati, taṃ dassetvā ‘anumodāhī’ti vattabbo. Sace nānumodati, ‘‘dehi me dhana’’nti codeti, samādapetvā dātabbaṃ.

แม้ในอารามและที่อยู่ ในที่เช่นใด ความสงสัยย่อมเกิดขึ้นว่า “ภิกษุหรือสามเณรจักถือเอาไปแล้ว” ในที่เช่นนั้นนั่นแล พึงเก็บเอง หรือให้ผู้อื่นเก็บ ทำเครื่องหมายแล้วเก็บไว้ และพึงประกาศว่า “ของใครหาย ผู้นั้นจงมา” ครั้นเมื่อผู้ใดมา พึงถามผู้นั้นว่า “ของของท่านที่หายไปนั้นเป็นเช่นไร” หากเขาทำให้ตรงกับเครื่องหมายได้ พึงให้ หากไม่ได้ พึงบอกว่า “จงค้นหาต่อไป” ภิกษุผู้ประสงค์จะจากอาวาสนั้นไป พึงมอบไว้ในมือของภิกษุผู้สมควร หากไม่มีภิกษุเหล่านั้น พึงมอบไว้ในมือของคฤหัสถ์ผู้สมควรแล้วจากไป ส่วนภิกษุใดไม่จากไป และไม่เห็นเจ้าของ ภิกษุนั้นพึงสร้างเสนาสนะที่มั่นคง หรือเจดีย์ หรือสระน้ำ หากเจ้าของมาเมื่อเวลาล่วงเลยไปนาน พึงแสดงสิ่งนั้นให้ดูแล้วบอกว่า “จงอนุโมทนาเถิด” หากเขาไม่อนุโมทนา และทวงว่า “จงให้ทรัพย์ของฉัน” พึงทำให้ครบถ้วนแล้วให้

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha ratanauggaṇhanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra ajjhārāmā vā, ajjhāvasathā vā’’ti ayamettha duvidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, anuññātaṭṭhāne anādariyena uggahetvā anikkhipantassa dukkaṭaṃ. Anuññātaṭṭhāne gahetvā nikkhipantassa, yaṃ hoti āmāsaṃ ratanasammataṃ, taṃ vissāsaṃ vā tāvakālikaṃ vā uggaṇhantassa, paṃsukūlasaññāya gaṇhato, ummattakādīnañca anāpatti. Ananuññātakaraṇaṃ, parasantakatā, vissāsaggāhapaṃsukūlasaññānaṃ abhāvo, uggahaṇaṃ vā uggahāpanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการเก็บรัตนะ คำว่า “เว้นในอาราม หรือในที่อยู่” นี้ เป็นอนุบัญญัติ ๒ อย่างในสิกขาบทนี้ เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นบัญญัติที่มีอาณัติ ภิกษุผู้เก็บในที่ที่ทรงอนุญาตแล้วโดยไม่เคารพ และไม่เก็บไว้ เป็นทุกกฏ ภิกษุผู้เก็บในที่ที่ทรงอนุญาตแล้วและเก็บไว้ ภิกษุผู้เก็บวัตถุที่ควรสัมผัสที่สมมติว่าเป็นรัตนะ โดยความคุ้นเคย หรือชั่วคราว ภิกษุผู้ถือเอาด้วยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุล และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การกระทำในที่ที่ไม่ได้อนุญาต, ความเป็นของผู้อื่น, การไม่มีความสำคัญว่าคุ้นเคยหรือผ้าบังสุกุล, การเก็บเอง หรือการให้ผู้อื่นเก็บ เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อ

Ratanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องรัตนะ จบแล้ว

3. Vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล

Tatiye santaṃ bhikkhuṃ anāpucchāti idaṃ cāritte vuttanayameva. Vikāleti majjhanhikātikkamato paṭṭhāya antoaruṇe, etasmiṃ antare ‘‘vikāle gāmappavesanaṃ āpucchāmī’’ti vā, ‘‘gāmaṃ pavisissāmī’’ti vā anāpucchitvā asati tathārūpe accāyike karaṇīye parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa, aparikkhittassa upacāraṃ okkamantassa paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ. Sacepi sambahulā kenaci kammena gāmaṃ pavisanti, sabbehi aññamaññaṃ āpucchitabbaṃ. ‘‘Tasmiṃ gāme taṃ kammaṃ na sampajjatī’’ti aññaṃ gāmaṃ gacchantānaṃ puna āpucchanakiccaṃ natthi. Sace pana ussāhaṃ paṭippassambhetvā vihāraṃ gacchantā antarā aññaṃ gāmaṃ pavisitukāmā honti, āpucchitabbameva. Kulaghare vā āsanasālāyaṃ vā bhattakiccaṃ katvā telabhikkhāya vā sappibhikkhāya vā caritukāmena sace passe bhikkhu atthi, āpucchitabbo, asante ‘natthī’ti gantabbaṃ. Vīthiṃ otaritvā pana bhikkhuṃ disvāpi āpucchanakiccaṃ natthi. Yo pana gāmamajjhena maggo hoti, sace tena gacchantassa ‘‘telādīnaṃ atthāya carissāmī’’ti cittaṃ uppajjati, passe bhikkhuṃ disvā āpucchitabbaṃ. Maggā anokkamma carantassa pana āpucchanakiccaṃ natthi, okkamantassa vuttanayeneva pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า “ไม่บอกภิกษุผู้มีอยู่” นี้ เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยจาริต คำว่า “วิกาล” คือ ตั้งแต่เวลาเที่ยงวันล่วงไปจนถึงอรุณขึ้น ในระหว่างนี้ ภิกษุผู้ไม่บอกว่า “ข้าพเจ้าขอบอกลาเพื่อเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล” หรือ “ข้าพเจ้าจักเข้าไปในบ้าน” เมื่อไม่มีกิจรีบด่วนเช่นนั้น ภิกษุผู้ก้าวล่วงเขตที่กั้นไว้ของบ้านที่กั้นไว้ หรือภิกษุผู้ก้าวล่วงเข้าไปในเขตอุปจารของบ้านที่ไม่ได้กั้นไว้ เป็นทุกกฏในก้าวแรก เป็นปาจิตตีย์ในก้าวที่สอง แม้ภิกษุจำนวนมากเข้าไปในบ้านด้วยกิจบางอย่าง ภิกษุทั้งหมดพึงบอกกันและกัน เมื่อกิจนั้นไม่สำเร็จในบ้านนั้น ภิกษุผู้จะไปยังบ้านอื่น ไม่จำเป็นต้องบอกอีก แต่หากภิกษุผู้ละความพยายามแล้วกำลังกลับวิหาร และในระหว่างทางประสงค์จะเข้าไปในบ้านอื่น พึงบอกอีกนั่นแล เมื่อทำกิจภัตตาหารในตระกูล หรือในโรงฉันแล้ว ภิกษุผู้ประสงค์จะเที่ยวบิณฑบาตเพื่อน้ำมัน หรือเพื่อเนยใส หากมีภิกษุอยู่ข้างๆ พึงบอก หากไม่มี พึงคิดว่า “ไม่มี” แล้วไปได้ แต่เมื่อลงสู่ถนนแล้ว แม้เห็นภิกษุ ก็ไม่จำเป็นต้องบอก ส่วนทางใดที่เป็นทางผ่านกลางบ้าน หากจิตของภิกษุผู้กำลังเดินไปตามทางนั้น เกิดขึ้นว่า “จักเที่ยวบิณฑบาตเพื่อน้ำมันเป็นต้น” พึงบอกภิกษุที่อยู่ข้างๆ เมื่อเห็น แต่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตโดยไม่แวะออกจากทาง ไม่จำเป็นต้องบอก ส่วนภิกษุผู้แวะออกจากทาง เป็นปาจิตตีย์ตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha vikāle gāmappavesanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘santaṃ bhikkhu’’nti ca ‘‘anāpucchā’’ti ca ‘‘aññatra tathārūpā accāyikā karaṇīyā’’ti ca imā panettha tisso anupaññattiyo, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, kāle vikālasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Kālasaññino pana, yo ca accāyike vā karaṇīye, santaṃ vā āpucchitvā, asantaṃ vā anāpucchitvā pavisati, antarārāmabhikkhunupassayatitthiyaseyyapaṭikkamanesu vā aññataraṃ gacchati, tassa, gāmena maggo hoti, tena gacchato, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchatā, anuññātakāraṇābhāvo, vikāle gāmappavisananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล คำว่า “ภิกษุผู้มีอยู่” และ “ไม่บอกลา” และ “เว้นแต่กิจรีบด่วนเช่นนั้น” เหล่านี้เป็นอนุบัญญัติ ๓ อย่างในสิกขาบทนี้ เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นวิกาลในเวลากาล และผู้มีความสงสัย เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นกาล ภิกษุใดเข้าไปในบ้านด้วยกิจรีบด่วน หรือบอกลาภิกษุผู้มีอยู่ หรือไม่บอกลาภิกษุผู้ไม่มีอยู่ หรือไปยังที่ใดที่หนึ่งในบรรดาอารามภายใน, ที่อยู่ของภิกษุณี, ที่นอนของเดียรถีย์, โรงฉันในบ้าน ภิกษุนั้นผู้เดินไปตามทางซึ่งเป็นทางผ่านบ้าน ภิกษุผู้เข้าไปในบ้านเพราะภัยอันตราย และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การไม่บอกลาภิกษุผู้มีอยู่, การไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, การเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยผ้ากฐินนั่นแล แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยา-อกิริยา

Vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล จบแล้ว

4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องซองเข็ม

Catutthe bhedanameva bhedanakaṃ, taṃ assa atthīti bhedanakaṃ. Tasmā evarūpe sūcighare karaṇakārāpanesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena pana taṃ bhinditvā pācittiyaṃ desetabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า “เภทนกะ” คือ การผ่าออกนั่นเอง เพราะมีสิ่งนั้นอยู่ จึงเรียกว่า “เภทนกะ” เพราะฉะนั้น การทำเองหรือให้ผู้อื่นทำซองเข็มเช่นนี้ เป็นทุกกฏ แต่เมื่อได้มา พึงผ่าซองเข็มนั้นแล้วแสดงอาบัติปาจิตตีย์

Sakkesu sambahule bhikkhū ārabbha bahusūcigharaviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, attanā vippakataṃ attanā vā, parehi vā, parehi vippakatampi attanā vā, parehi vā pariyosāpetvā labhantassa catukkapācittiyaṃ. Aññassatthāya karaṇakārāpanesu, aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjane dukkaṭaṃ. Gaṇṭhike araṇike vidhe añjaniyā añjanisalākāya vāsijaṭe udakapuñchaniyāti etesu yaṃkiñci aṭṭhiādīhi karontassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sūcigharatā, aṭṭhimayāditā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในแคว้นสักกะ ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการขอซองเข็มจำนวนมาก เป็นสาธารณบัญญัติ มีอาณัติ หากภิกษุทำซองเข็มที่ยังไม่เสร็จของตนเองให้เสร็จเอง หรือให้ผู้อื่นทำให้เสร็จ หรือซองเข็มที่ยังไม่เสร็จของผู้อื่น ตนเองทำให้เสร็จ หรือให้ผู้อื่นทำให้เสร็จ แล้วได้มา เป็นปาจิตตีย์ ๔ ตัว การทำเองหรือให้ผู้อื่นทำเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น หรือได้ซองเข็มที่ผู้อื่นทำแล้วมาใช้สอย เป็นทุกกฏ การทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาสิ่งเหล่านี้ คือ ลูกดุม ไม้สีไฟ สายรัดเอว กล่องยาหยอดตา ไม้ป้ายตา ด้ามขวาน ผ้าเช็ดน้ำ ด้วยกระดูกเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้ทำ และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ความเป็นซองเข็ม ความเป็นของที่ทำด้วยกระดูกเป็นต้น การทำเองเพื่อประโยชน์ของตน หรือการให้ผู้อื่นทำ หรือการได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทสังฆาทิเสสว่าด้วยการประพาส

Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องซองเข็มจบแล้ว

5. Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องเตียงและตั่ง

Pañcame mañcanti masārakādīsu aññataraṃ. Pīṭhampi tādisameva, taṃ pana mañco viya atidīghaṃ, āsandiko viya ca samaṃ caturassaṃ na hoti. Chedanakaṃ bhedanakasadisameva.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า 'เตียง' หมายถึงเตียงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเตียงมีมาสารกะเป็นต้น ส่วน 'ตั่ง' ก็เช่นเดียวกัน แต่ตั่งนั้นไม่ยาวเกินไปเหมือนเตียง และไม่เป็นสี่เหลี่ยมจัตุรัสเท่ากันเหมือนอาสนะสูง คำว่า 'เฉทนกะ' เหมือนกับ 'เภทนกะ'

Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha ucce mañce sayanavatthusmiṃ paññattaṃ, pamāṇikaṃ karontassa, pamāṇātikkantaṃ labhitvā chinditvā yathā pamāṇameva upari dissati, evaṃ nikhaṇitvā vā, uttānaṃ vā katvā, aṭṭakaṃ vā bandhitvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pamāṇātikkantamañcapīṭhatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha dve aṅgāni. Sesaṃ sabbaṃ sūcigharasikkhāpadasadisamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการนอนบนเตียงสูง ภิกษุผู้ทำเตียงหรือตั่งตามขนาด หรือได้เตียงหรือตั่งที่เกินขนาดมาแล้วตัดให้เหลือขนาดที่ปรากฏอยู่บนพื้นดินเท่านั้น โดยการฝังลงไป หรือหงายขึ้น หรือผูกติดกับโครงแล้วใช้สอย ย่อมไม่มีอาบัติ และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ความเป็นเตียงหรือตั่งที่เกินขนาด การทำเองเพื่อประโยชน์ของตน หรือการให้ผู้อื่นทำ หรือการได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ ส่วนที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับสิกขาบทเรื่องซองเข็ม

Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องเตียงและตั่งจบแล้ว

6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องเตียงและตั่งที่ยัดด้วยนุ่น

Chaṭṭhe tūlaṃ onaddhametthāti tūlonaddhaṃ, cimilikaṃ pattharitvā tūlaṃ pakkhipitvā upari cimilikāya onaddhanti vuttaṃ hoti. Uddālanakaṃ bhedanakasadisameva.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า 'ตูลนัทธะ' หมายถึงสิ่งที่มีนุ่นยัดอยู่ กล่าวคือ การปูผ้าหยาบแล้วใส่นุ่นลงไป แล้วหุ้มด้วยผ้าหยาบอีกผืนหนึ่งบนเตียงหรือตั่ง คำว่า 'อุททาลนกะ' เหมือนกับ 'เภทนกะ'

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha tūlonaddhakārāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, āyoge kāyabandhane aṃsabaddhake pattatthavikāya parissāvane bimbohane, aññena kataṃ tūlonaddhaṃ paṭilabhitvā uddāletvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Bimbohanañcettha sīsappamāṇameva vaṭṭati, sīsappamāṇaṃ nāma yassa vitthārato tīsu koṇesu dvinnaṃ antaraṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti, majjhe muṭṭhiratanaṃ, dīghato diyaḍḍharatanaṃ vā dviratanaṃ vā. Tūlonaddhamañcapīṭhatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha dve aṅgāni. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการให้ทำเตียงหรือตั่งที่ยัดด้วยนุ่น การทำเองหรือให้ผู้อื่นทำและใช้สอยสิ่งของที่ยัดด้วยนุ่น เช่น ผ้าประคตเข่า ประคตเอว สายสะพาย ถุงบาตร ผ้ากรองน้ำ หรือหมอน หรือได้เตียงหรือตั่งที่ยัดด้วยนุ่นที่ผู้อื่นทำมาแล้วรื้อออกแล้วใช้สอย ย่อมไม่มีอาบัติ และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ในที่นี้ หมอนที่มีขนาดเท่าศีรษะเท่านั้นที่ควรใช้ หมอนขนาดเท่าศีรษะคือหมอนที่มีความกว้างระหว่างมุมสองมุมในสามมุมเป็นหนึ่งคืบสี่นิ้ว ตรงกลางเป็นหนึ่งกำมือ และมีความยาวหนึ่งศอกครึ่งหรือสองศอก ความเป็นเตียงหรือตั่งที่ยัดด้วยนุ่น การทำเองเพื่อประโยชน์ของตน หรือการให้ผู้อื่นทำ หรือการได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว

Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องเตียงและตั่งที่ยัดด้วยนุ่นจบแล้ว

7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้านิสีทนะ

Sattame nisīdananti santhatasadisaṃ santharitvā ekasmiṃ ante sugatavidatthippamāṇaṃ dvīsu ṭhānesu phāletvā katāhi tīhi dasāhi yuttassa parikkhārassetaṃ nāmaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า 'นิสีทนะ' นี้เป็นชื่อของบริขารที่ปูลาดเหมือนผ้าปูลาด และมีชายสามชายที่ทำโดยการผ่าออกสองแห่งที่ปลายด้านหนึ่ง ขนาดเท่าคืบของพระสุคต

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha appamāṇikāni nisīdanāni dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘dasā vidatthī’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, pamāṇikaṃ vā ūnakaṃ vā karontassa, aññena kataṃ pamāṇātikkantaṃ paṭilabhitvā chinditvā paribhuñjantassa, vitānādīsu yaṃkiñci karontassa, ummattakādīnañca anāpatti. Nisīdanassa pamāṇātikkantatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha dve aṅgāni. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทรงผ้านิสีทนะที่ไม่มีขนาด คำว่า 'ชายผ้าหนึ่งคืบ' นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นอสาธารณบัญญัติ ภิกษุผู้ทำผ้านิสีทนะตามขนาดหรือน้อยกว่าขนาด หรือได้ผ้านิสีทนะที่ผู้อื่นทำเกินขนาดมาแล้วตัดให้พอดีแล้วใช้สอย หรือทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาสิ่งมีเพดานเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ความเป็นผ้านิสีทนะที่เกินขนาด การทำเองเพื่อประโยชน์ของตน หรือการให้ผู้อื่นทำ หรือการได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว

Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้านิสีทนะจบแล้ว

8. Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้าปิดฝี

Aṭṭhame kaṇḍuppaṭicchādinti adhonābhiubbhajāṇumaṇḍalaṃ kaṇḍupīḷakaassāvathullakacchābādhānaṃ paṭicchādanatthaṃ anuññātaṃ cīvaraṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า 'ผ้าปิดฝี' หมายถึงจีวรที่ทรงอนุญาตไว้สำหรับปิดฝี หนองไหล หรือโรคผิวหนังที่มีสะเก็ดใหญ่ ซึ่งอยู่ใต้สะดือและเหนือมณฑลเข่าทั้งสองข้าง

Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha appamāṇikāyo kaṇḍuppaṭicchādikāyo dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sesaṃ nisīdane vuttanayeneva veditabbanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทรงผ้าปิดฝีที่ไม่มีขนาด เป็นสาธารณบัญญัติ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทเรื่องผ้านิสีทนะ

Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยกัณฑุปปฏิจฉาทิสิกขาบทจบแล้ว.

9. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาว่าด้วยวัสสิกสาฏิกสิกขาบท

Navame sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha appamāṇikāyo vassikasāṭikāyo dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ nisīdane vuttanayamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๙ นั้น บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระฉัพพัคคีย์ เพราะเรื่องการทรงผ้าอาบน้ำฝนที่ไม่มีประมาณ. ส่วนคำที่ควรกล่าวในสิกขาบทนี้ที่เหลือ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในนิสีทนสิกขาบทนั่นเอง.

Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยวัสสิกสาฏิกสิกขาบทจบแล้ว.

10. Nandasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาว่าด้วยนันทสิกขาบท

Dasame sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ nandaṃ ārabbha sugatacīvarappamāṇaṃ cīvaraṃ dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sesaṃ nisīdane vuttanayamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภท่านพระนันทะ เพราะเรื่องการทรงจีวรมีประมาณเท่าจีวรของพระสุคต. เป็นสาธารณบัญญัติ. ส่วนที่เหลือเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในนิสีทนสิกขาบทนั่นเอง.

Nandasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยนันทสิกขาบทจบแล้ว.

Ratanavaggo navamo.

รัตนวรรคที่ ๙.

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

Suddhapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสุทธปาจิตตีย์จบแล้ว.

Pāṭidesanīyakaṇḍo

ปาฏิเทสนียกัณฑ์

1. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๑

Pāṭidesanīyesu paṭhame antaragharaṃ paviṭṭhāyāti vacanato sace tassā antarārāmādīsu ṭhatvāpi dadamānāya hatthato sayaṃ rathiyābyūhasiṅghāṭakagharānaṃ aññatarasmiṃ ṭhitopi gaṇhāti, doso natthi. Tassā pana rathiyādīsu ṭhatvā dadamānāya, rathiyādīsu vā, antarārāmādīsu vā ṭhatvāpi yaṃkiñci āmisaṃ ajjhoharaṇatthāya gaṇhato paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyaṃ. Tassa desetabbākāro gārayhaṃ āvusotiādinā nayena sikkhāpade dassitoyeva.

ในปาฏิเทสนียสิกขาบททั้งหลาย ในสิกขาบทที่ ๑ เพราะคำว่า 'เข้าไปสู่ภายในบ้าน' ดังนี้ หากภิกษุรับจากมือของภิกษุณีนั้นผู้ยืนอยู่ในที่ทั้งหลายมีภายในอารามเป็นต้น แม้ตนเองจะยืนอยู่ในที่ใดที่หนึ่งในบรรดาถนน ตรอก สี่แยก หรือบ้าน ก็ไม่มีโทษ. แต่ถ้าภิกษุรับอามิสอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อประโยชน์แก่การกลืนกิน จากภิกษุณีนั้นผู้ยืนอยู่ในถนนเป็นต้น หรือตนเองยืนอยู่ในถนนเป็นต้น หรือในที่ทั้งหลายมีภายในอารามเป็นต้นแล้วรับ ย่อมเป็นทุกกฏในเพราะการรับ เป็นปาฏิเทสนียะในทุกๆ คำที่กลืนกิน. อาการที่พึงแสดงอาบัตินั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้แล้วในสิกขาบทนั่นเอง โดยนัยเป็นต้นว่า 'อาวุโส สิ่งนี้เป็นของที่น่าตำหนิ'.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha aññātikāya bhikkhuniyā antaragharaṃ paviṭṭhāya hatthato āmisaṃ paṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, yathā cetaṃ, tathā sesānipi, tikapāṭidesanīyaṃ, yāmakālikādīsu paṭiggahaṇepi ajjhoharaṇepi dukkaṭaṃ, ekatoupasampannāya yāvakālikepi tatheva, ñātikāya aññātikasaññivematikānampi eseva nayo. Ñātikasaññino pana, ñātikāya vā dāpentiyā, upanikkhipitvā vā dadamānāya, yā ca antarārāmabhikkhunupassayatitthiyaseyyapaṭikkamanesu ṭhatvā gāmato bahi nīharitvā, yāmakālikādīni vā ‘‘sati paccaye paribhuñjā’’ti deti, tassa, sikkhamānasāmaṇerīnañca hatthato gahetvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Paripuṇṇūpasampannatā, aññātikatā, antaraghare ṭhitāya hatthato sahatthā paṭiggahaṇaṃ, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปหนึ่ง ในเรื่องการรับอามิสจากมือภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติที่เข้าไปสู่ภายในบ้าน เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ. สิกขาบทนี้เป็นเช่นไร แม้สิกขาบทที่เหลือก็เป็นเช่นนั้น. เป็นติกปาฏิเทสนียะ. ในการรับก็ดี ในการกลืนกินก็ดี ซึ่งยามากาลิกเป็นต้น เป็นทุกกฏ. แม้ในยาวกาลิก (ที่รับ) จากมือของภิกษุณีผูุปสมบทฝ่ายเดียว ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. แม้ในภิกษุณีผู้เป็นญาติ สำหรับภิกษุผู้มีความสำคัญว่าไม่ใช่ญาติและผู้มีความสงสัย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นญาติ (รับจากมือภิกษุณีผู้เป็นญาติ) ก็ดี, หรือภิกษุณีผู้เป็นญาติให้ผู้อื่นให้ก็ดี, หรือวางไว้ใกล้ๆ แล้วให้ก็ดี, และภิกษุณีใดที่ยืนอยู่ในที่ทั้งหลายมีภายในอาราม ที่พักภิกษุณี ที่อยู่เดียรถีย์ และที่พักแรม แล้วนำออกไปภายนอกหมู่บ้าน แล้วให้ยามากาลิกเป็นต้นว่า “เมื่อมีปัจจัย จงใช้สอยเถิด” ดังนี้ก็ดี, ภิกษุผู้รับจากมือของภิกษุณีนั้น และจากมือของสิกขมานาและสามเณรีทั้งหลายแล้วใช้สอยก็ดี, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้นก็ดี ไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้อุปสมบทครบถ้วน ๑, ความเป็นผู้ไม่ใช่ญาติ ๑, การรับด้วยมือของตนจากมือของภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในภายในบ้าน ๑, ความเป็นยาวกาลิก ๑, การกลืนกิน ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับเอฬกโลมสิกขาบท.

Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๑ จบแล้ว.

2. Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๒

Dutiye idha sūpantiādi vosāsanākāradassanaṃ. Apasakka tāva bhaginītiādi apasādetabbākāradassanaṃ. Tatrāyaṃ vinicchayo – ekenāpi bhikkhunā anapasādite ajjhoharaṇatthāya āmisaṃ gaṇhantānaṃ paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyanti.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า อิทะ สูปัง เป็นต้น เป็นการแสดงอาการสั่งการ. คำว่า อปสักกะ ตาวะ ภคินี เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่พึงรุกราน (ห้าม). ในสิกขาบทนั้น มีวินิจฉัยดังนี้ คือ เมื่อภิกษุแม้รูปเดียวไม่รุกราน (ไม่ห้าม) ภิกษุทั้งหลายผู้รับอามิสเพื่อประโยชน์แก่การกลืนกิน เป็นทุกกฏในเพราะการรับ เป็นปาฏิเทสนียะในทุกๆ คำที่กลืนกิน.

Rājagahe chabbaggiye ārabbha bhikkhuniyā vosāsantiyā nanivāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapāṭidesanīyaṃ, ekatoupasampannāya vosāsantiyā nanivārentassa dukkaṭaṃ, tathā anupasampannāya upasampannasaññino vematikassa ca. Anupasampannasaññino, pana yo ca attano vā bhattaṃ dāpentiyā, aññesaṃ vā bhattaṃ dentiyā, yaṃ vā na dinnaṃ, taṃ dāpentiyā, yattha vā na dinnaṃ, tattha, sabbesaṃ vā samakaṃ dāpentiyā, sikkhamānāya vā sāmaṇeriyā vā vosāsantiyā paṭiggahetvā bhuñjati, tassa, pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha, ummattakādīnañca anāpatti. Paripuṇṇūpasampannatā, pañcabhojanatā, antaraghare anuññātapakārato aññathā vosāsanā, anivāraṇā, ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisānīti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองราชคฤห์ ปรารภพระฉัพพัคคีย์ เพราะเรื่องที่ภิกษุณีสั่งการแล้วไม่ห้าม. เป็นติกปาฏิเทสนียะ. เมื่อภิกษุณีผู้อุปสมบทฝ่ายเดียวสั่งการอยู่ ภิกษุผู้ไม่ห้าม เป็นทุกกฏ. ในอนุปสัมบัน (สิกขมานา/สามเณรี) ผู้ที่ภิกษุสำคัญว่าเป็นอุปสัมบัน หรือสงสัย ก็เป็นอย่างนั้นเหมือนกัน. ส่วนภิกษุผู้สำคัญในอนุปสัมบันว่าเป็นอนุปสัมบัน (แล้วรับฉัน) ก็ดี, และภิกษุใดรับฉันในเมื่อภิกษุณีสั่งให้ให้โภชนะของตนก็ดี, สั่งให้ให้โภชนะของคนอื่นก็ดี, สั่งให้ให้โภชนะที่เขายังไม่ได้ให้ก็ดี, สั่งให้ให้ในที่ที่เขายังไม่ได้ให้ก็ดี, สั่งให้ให้แก่ภิกษุทั้งหมดโดยส่วนเสมอกันก็ดี, หรือสิกขมานาหรือสามเณรีสั่งการอยู่แล้วรับฉันก็ดี, ภิกษุนั้นไม่ต้องอาบัติในอามิสทั้งปวงยกเว้นโภชนะ ๕, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้นไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้อุปสมบทครบถ้วน ๑, ความเป็นโภชนะ ๕ (๑), การสั่งการโดยประการอื่นจากที่ทรงอนุญาตไว้ในภายในบ้าน ๑, การไม่ห้าม ๑, การกลืนกิน ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับกฐินสิกขาบท.

Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๒ จบแล้ว.

3. Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๓

Tatiye sekkhasammatānīti laddhasekkhasammutikāni. Pubbe animantitoti gharūpacārokkamanato paṭhamataraṃ upacāraṃ anokkamanteyeva pubbe animantito. Agilāno nāma yo sakkoti piṇḍāya carituṃ. Pāṭidesanīyanti gharūpacāraṃ okkamitvā āmisaṃ gaṇhantassa paṭiggahaṇe tāva dukkaṭaṃ, taṃ gahetvā yatthakatthaci bhuñjantassa ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyanti.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า เสกขสมมตานิ คือ ที่ได้รับสมมติว่าเป็นเสกขะ. คำว่า ปุพเพ อนิมันติโต คือ ผู้ที่ยังไม่ได้ถูกนิมนต์ไว้ก่อน คือก่อนแต่การก้าวล่วงเข้าไปสู่เขตบ้านนั่นเอง ชื่อว่ายังไม่ได้ถูกนิมนต์ไว้ก่อน. ที่ชื่อว่า อคิลาโน คือ ผู้ที่สามารถจะเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตได้. คำว่า ปาฏิเทสนียัง คือ เมื่อภิกษุก้าวล่วงเข้าไปสู่เขตบ้านแล้วรับอามิส เป็นทุกกฏในเพราะการรับก่อน, เมื่อรับอามิสนั้นแล้วฉันในที่ใดที่หนึ่ง เป็นปาฏิเทสนียะในทุกๆ คำที่กลืนกิน.

Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha na mattaṃ jānitvā paṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘pubbe animantito, agilāno’’ti imā panettha dve anupaññattiyo, tikapāṭidesanīyaṃ, yāmakālikādīsu paṭiggahaṇepi ajjhohārepi dukkaṭaṃ, tathā asekkhasammate sekkhasammatasaññino vematikassa ca. Asekkhasammatasaññino, pana yo ca pubbe nimantito vā gilāno vā aññassa vā tesaṃ ghare paññattaṃ bhikkhaṃ gaṇhāti, yassa ca gharato nīharitvā, āsanasālādīsu vā bhikkhuṃ adisvā paṭhamaṃyeva nīharitvā, dvāramūle vā ṭhapitaṃ denti, tassa taṃ bhuñjantassa, niccabhattake, salākabhatte, pakkhike, uposathike, pāṭipadike, yāmakālikādiṃ ‘‘sati paccaye paribhuñjā’’ti dinnaṃ paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sekkhasammatatā, pubbe animantitatā, agilānatā, gharūpacārokkamanaṃ, ṭhapetvā niccabhattakādīni aññaṃ āmisaṃ gahetvā bhuñjananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องที่ไม่รู้จักประมาณในการรับ คำว่า “ไม่ได้ถูกนิมนต์ไว้ก่อน, ไม่เป็นไข้” เป็นอนุปบัญญัติ 2 ข้อในสิกขาบทนี้ เป็นปาฏิเทสนียะประเภทติกะ ในการรับยามากาลิกเป็นต้น แม้ในการรับและแม้ในการกลืนกินก็เป็นอาบัติทุกกฏ เช่นเดียวกับในตระกูลที่มิได้รับสมมติว่าเป็นเสกขะ แต่สำคัญว่าเป็นเสกขะ หรือสงสัยแล้วรับและฉัน ก็เป็นทุกกฏเช่นกัน ส่วนภิกษุที่สำคัญในตระกูลที่มิได้รับสมมติว่าเป็นเสกขะว่ามิได้รับสมมติว่าเป็นเสกขะแล้วรับและฉัน, และภิกษุใดที่ถูกนิมนต์ไว้ก่อน หรือเป็นไข้ หรือรับภิกษาที่จัดไว้ในบ้านของตระกูลเหล่านั้นของผู้อื่น, และภิกษุที่ชาวบ้านนำภิกษาออกจากบ้านแล้วนำไปถวายที่ศาลาฉันเป็นต้น หรือที่ประตูบ้าน โดยไม่เห็นภิกษุ หรือนำออกไปก่อนที่จะเห็นภิกษุ แล้วถวาย, ภิกษุนั้นฉันภิกษานั้น, และภิกษุที่ฉันนิจภัต, สลากภัต, ปักขิกภัต, อุโบสถิกภัต, ปาฏิปทิกภัต, และภิกษุที่ฉันอามิสที่ถวายโดยกล่าวว่า “เมื่อมีปัจจัย (ความจำเป็น) จงฉันเถิด” แล้วฉัน, และภิกษุบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์ 5 ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นผู้ที่สมมติว่าเป็นเสกขะ, ความเป็นผู้ที่ไม่ได้ถูกนิมนต์ไว้ก่อน, ความเป็นผู้ไม่เป็นไข้, การก้าวล่วงเข้าไปสู่บริเวณบ้าน, และการรับอามิสอื่นนอกจากนิจภัตเป็นต้นแล้วฉัน สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับเอฬกโลมสิกขาบท

Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ 3 จบลงแล้ว

4. Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ 4

Catutthe yāni kho pana tāni āraññakānītiādi cīvaravippavāsasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ. Pubbe appaṭisaṃviditanti ettha yaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā ārāmaṃ vā ārāmūpacāraṃ vā pavisitvā ‘‘itthannāmassa, bhante, kulassa khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā āhariyissatī’’ti (pāci. 573) ārocitaṃ, taṃ pacchā yathāārocitameva vā āhariyatu, tassa parivāraṃ katvā aññaṃ vā tena saddhiṃ bahukampi, ‘‘itthannāmaṃ kulaṃ paṭisaṃviditaṃ katvā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā gahetvā gacchatī’’ti sutvā aññāni vā kulāni tehi saddhiṃ āharantu, taṃ sabbaṃ paṭisaṃviditaṃ nāma. Yaṃ pana evaṃ anārocitaṃ anāhaṭañca, taṃ appaṭisaṃviditaṃ nāma. Agilāno nāma yo sakkoti piṇḍāya gantuṃ. Pāṭidesanīyanti evarūpaṃ antamaso ārāmamajjhena gacchantehi addhikehi dinnampi ārāme vā ārāmūpacāre vā paṭiggahetvā ajjhoharantassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyanti.

ในสิกขาบทที่ 4 คำว่า “ยานิ โข ปน ตานิ อารญฺญกานิ” เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการอยู่ปราศจากจีวร คำว่า “ไม่ได้แจ้งไว้ก่อน” ในที่นี้มีวินิจฉัยดังนี้ คือ ของขบเคี้ยวหรือโภชนะใดที่หญิงหรือชาย หรือคฤหัสถ์ หรือบรรพชิต เข้าไปในอารามหรือบริเวณอารามแล้วแจ้งว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตระกูลชื่อโน้นจะนำของขบเคี้ยวหรือโภชนะมาถวาย” ของนั้นภายหลังจะนำมาตามที่แจ้งไว้นั่นเอง หรือจะนำของอื่นจำนวนมากมาพร้อมกับของนั้นโดยทำเป็นบริวารของของนั้นก็ได้ หรือเมื่อได้ยินว่า “ตระกูลชื่อโน้นได้แจ้งไว้แล้วจะนำของขบเคี้ยวหรือโภชนะไป” แล้วตระกูลอื่นจะนำมาพร้อมกับตระกูลเหล่านั้นก็ได้ ของทั้งหมดนั้นชื่อว่าแจ้งไว้ก่อนแล้ว ส่วนของที่ไม่ได้แจ้งและไม่ได้นำมาอย่างนี้ ชื่อว่าไม่ได้แจ้งไว้ก่อน คำว่า “ไม่เป็นไข้” หมายถึง ผู้ที่สามารถไปบิณฑบาตได้ ที่ชื่อว่า “ปาฏิเทสนียะ” หมายถึง เมื่อภิกษุรับของขบเคี้ยวหรือโภชนะเช่นนี้ แม้ที่พวกนักเดินทางผู้เดินไปทางกลางอารามถวายให้ในอารามหรือบริเวณอาราม เป็นทุกกฏในการรับ และเป็นปาฏิเทสนียะในทุกๆ การกลืนกิน

Sakkesu sambahule bhikkhū ārabbha ārāme core paṭivasante anārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilāno’’ti ayamettha ekā anupaññatti, tikapāṭidesanīyaṃ, yāmakālikādīsu āhāratthāya paṭiggahaṇepi ajjhohārepi dukkaṭameva, tathā paṭisaṃvidite appaṭisaṃviditasaññino vematikassa ca, paṭisaṃviditasaññino, pana gilānassa, yo ca paṭisaṃviditaṃ katvā āhaṭaṃ vā gilānāvasesakaṃ vā bahārāme vā paṭiggahitaṃ, tatthajātakameva vā mūlaphalādiṃ, yāmakālikādīsu vā yaṃkiñci ‘‘sati paccaye paribhuñjā’’ti laddhaṃ paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Yathāvuttaāraññakasenāsanatā, yāvakālikassa atatthajātakatā, agilānatā, agilānāvasesakatā, appaṭisaṃviditatā, ajjhārāme paṭiggahaṇaṃ, ajjhoharaṇanti imānettha satta aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่แคว้นสักกะ ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องที่ไม่ได้บอกแจ้งเมื่อมีพวกโจรอาศัยอยู่ในอาราม คำว่า “ไม่เป็นไข้” เป็นอนุปบัญญัติข้อหนึ่งในสิกขาบทนี้ เป็นปาฏิเทสนียะประเภทติกะ ในการรับเพื่อประโยชน์แก่การเป็นอาหารในยามากาลิกเป็นต้น แม้ในการรับและแม้ในการกลืนกินก็เป็นอาบัติทุกกฏนั่นเอง เช่นเดียวกับในของที่แจ้งไว้ก่อนแล้ว แต่สำคัญว่าไม่ได้แจ้งไว้ก่อน หรือสงสัยแล้วรับและฉัน ก็เป็นทุกกฏเช่นกัน ส่วนภิกษุที่สำคัญในของที่แจ้งไว้ก่อนแล้วว่าแจ้งไว้ก่อนแล้วรับและฉัน, และภิกษุที่เป็นไข้แล้วรับและฉัน, และภิกษุใดที่ฉันของที่แจ้งไว้ก่อนแล้วนำมา หรือของที่เหลือจากคนไข้ หรือของที่รับภายนอกอาราม หรือรากไม้ผลไม้เป็นต้นที่เกิดในอารามนั้นเอง หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งในยามากาลิกเป็นต้นที่ได้รับโดยกล่าวว่า “เมื่อมีปัจจัย จงฉันเถิด” แล้วฉัน, ภิกษุนั้นและภิกษุบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์ 7 ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นเสนาสนะป่าตามที่กล่าวไว้, ความเป็นของยาวกาลิกที่ไม่ได้เกิดในที่นั้น, ความเป็นผู้ไม่เป็นไข้, ความเป็นของที่ไม่ใช่ของเหลือจากคนไข้, ความเป็นของที่ไม่ได้แจ้งไว้ก่อน, การรับภายในอาราม, และการกลืนกิน สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา

Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ 4 จบลงแล้ว

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในคำอธิบายปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

Pāṭidesanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาฏิเทสนียะจบแล้ว

Sekhiyakaṇḍo

หมวดเสขิยะ

1. Parimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนุ่งให้เป็นปริมณฑล

Sekhiyesu paṭhame parimaṇḍalanti samantato maṇḍalaṃ. Sikkhā karaṇīyāti ‘‘evaṃ nivāsessāmī’’ti ārāmepi antaragharepi sabbattha sikkhā kātabbā, ettha ca yasmā vattakkhandhake vuttavattānipi sikkhitabbattā sekhiyāneva honti, tasmā pārājikādīsu viya paricchedo na kato. Cārittavinayadassanatthañca ‘‘yo pana bhikkhu olambento nivāseyya, dukkaṭa’’nti evaṃ āpattināmena avatvā ‘‘sikkhā karaṇīyā’’ti evaṃ sabbasikkhāpadesu pāḷi āropitā, padabhājane (pāci. 576) pana ‘‘āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā sabbattha anādariyakaraṇe dukkaṭaṃ veditabbaṃ.

ในบรรดาเสขิยสิกขาบททั้งหลาย ในสิกขาบทที่ 1 คำว่า "ปริมณฑล" คือ เป็นวงกลมโดยรอบ คำว่า "พึงทำความศึกษาว่า" คือ พึงศึกษาว่า "เราจักนุ่งอย่างนี้" พึงศึกษาในที่ทุกแห่งทั้งในอารามและแม้ในละแวกบ้าน อนึ่ง ในเสขิยสิกขาบทนี้ เพราะแม้แต่ข้อวัตรที่ตรัสไว้ในวัตตขันธกะก็เป็นสิ่งที่พึงศึกษา จึงเป็นเสขิยะนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้ทำการกำหนดจำนวนไว้เหมือนในปาราชิกเป็นต้น และเพื่อแสดงถึงจาริตตวินัย พระบาลีจึงถูกยกขึ้นไว้ในสิกขาบททั้งปวงว่า "พึงทำความศึกษาว่า" โดยไม่ตรัสด้วยชื่อแห่งอาบัติว่า "ภิกษุใดนุ่งผ้าให้ห้อยลง ต้องอาบัติทุกกฏ" อย่างนี้ แต่เพราะในบทภาชนีย์ตรัสไว้ว่า "เป็นอาบัติทุกกฏ" เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าในสิกขาบททั้งปวง เมื่อทำด้วยความไม่เอื้อเฟื้อ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ

Idāni parimaṇḍalanti ettha nābhimaṇḍalaṃ paṭicchādetvā jāṇumaṇḍalassa heṭṭhā jaṅghaṭṭhikato paṭṭhāya aṭṭhaṅgulamattaṃ nivāsanaṃ otāretvā nivāsentena parimaṇḍalaṃ nivatthaṃ nāma hoti, evaṃ anivāsetvā anādariyena purato vā pacchato vā olambetvā nivāsentassa dukkaṭaṃ. Na kevalañca tasseva, ye caññe ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā gihinivatthaṃ nivāsenti, hatthisoṇḍakaṃ macchavālakaṃ catukkaṇṇakaṃ tālavaṇṭakaṃ satavalikaṃ nivāsenti, saṃvalliyaṃ nivāsentī’’ti khandhake (cūḷava. 280) nivāsanadosā vuttā, tathā nivāsentassapi dukkaṭameva.

บัดนี้ ในบทว่า "ปริมณฑล" นี้ ภิกษุผู้ปิดวงสะดือ และนุ่งผ้าอันตรวาสกโดยลดลงจากวงเข่า เริ่มตั้งแต่กระดูกแข้งลงไปประมาณ 8 นิ้ว ชื่อว่านุ่งเป็นปริมณฑล หากไม่นุ่งอย่างนี้ แต่กลับนุ่งด้วยความไม่เอื้อเฟื้อ โดยปล่อยให้ห้อยลงข้างหน้าหรือข้างหลัง ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ และไม่ใช่เป็นอาบัติทุกกฏเฉพาะแก่ภิกษุนั้นเท่านั้น แม้แก่ภิกษุอื่นผู้นุ่งอย่างนั้น ก็เป็นอาบัติทุกกฏนั่นเอง เพราะในขันธกะตรัสโทษแห่งการนุ่งไว้ว่า "สมัยนั้น ภิกษุฉัพพัคคีย์นุ่งแบบคฤหัสถ์ นุ่งแบบงวงช้าง แบบหางปลา แบบสี่มุม แบบพัดตาล แบบมีกลีบมาก และนุ่งแบบผ้าถุง"

Tattha hatthisoṇḍakaṃ nāma nābhimūlato hatthisoṇḍasaṇṭhānaṃ olambakaṃ katvā nivatthaṃ coḷikaitthīnaṃ nivāsanaṃ viya. Macchavālakaṃ nāma ekatodasantaṃ ekato pāsantaṃ olambetvā nivatthaṃ. Catukkaṇṇakaṃ nāma upari dve, heṭṭhato dveti evaṃ cattāro kaṇṇe dassetvā nivatthaṃ. Tālavaṇṭakaṃ nāma tālavaṇṭākārena sāṭakaṃ olambetvā nivatthaṃ. Satavalikaṃ nāma dīghasāṭakaṃ anekakkhattuṃ obhujitvā ovaṭṭikaṃ karontena nivatthaṃ, vāmadakkhiṇapassesu vā nirantaraṃ valiyo dassetvā nivatthaṃ. Sace pana jāṇuto paṭṭhāya ekā vā dve vā valiyo paññāyanti, vaṭṭati. Saṃvalliyanti mallakammakārādīhi viya kacchaṃ bandhitvā nivatthaṃ. Evaṃ nivāsetuṃ gilānassāpi maggappaṭipannassāpi na vaṭṭati. Yampi maggaṃ gacchantā ekaṃ vā dve vā kaṇṇe ukkhipitvā antaravāsakassa upari lagganti, anto vā ekaṃ kāsāvaṃ tathā nivāsetvā bahi aparaṃ nivāsenti, sabbaṃ na vaṭṭati.

ในบรรดาการนุ่งห่มเหล่านั้น ที่ชื่อว่า "แบบงวงช้าง" คือ การนุ่งห่มโดยทำผ้าให้ห้อยลงเป็นรูปงวงช้างจากโคนสะดือ เหมือนการนุ่งห่มของสตรีชาวโจฬะ. ที่ชื่อว่า "แบบหางปลา" คือ การนุ่งห่มโดยปล่อยชายผ้าข้างหนึ่งให้เป็นชายห้อยลง และอีกข้างหนึ่งให้เป็นห่วงห้อยลง. ที่ชื่อว่า "แบบสี่มุม" คือ การนุ่งห่มโดยแสดงมุมสี่มุม คือ สองมุมข้างบนและสองมุมข้างล่าง. ที่ชื่อว่า "แบบพัดตาล" คือ การนุ่งห่มโดยปล่อยผ้าให้ห้อยลงเป็นรูปพัดตาล. ที่ชื่อว่า "แบบมีกลีบมาก" คือ การนุ่งห่มโดยพับผ้าผืนยาวหลายครั้งให้เป็นกลีบ หรือนุ่งห่มโดยแสดงกลีบผ้าให้ต่อเนื่องกันที่สีข้างซ้ายและขวา. แต่ถ้ามีกลีบผ้าปรากฏเพียงหนึ่งหรือสองกลีบจากเข่าลงไป ก็เป็นอันใช้ได้. ที่ชื่อว่า "แบบขัดเขมร" คือ การนุ่งห่มโดยขัดเขมรเหมือนพวกนักมวยหรือพวกกรรมกรเป็นต้น. การนุ่งห่มอย่างนี้ไม่ควรแม้แก่ภิกษุอาพาธหรือภิกษุผู้เดินทาง. อนึ่ง การที่ภิกษุผู้เดินทางยกชายผ้าขึ้นข้างหนึ่งหรือสองข้างแล้วเหน็บไว้เหนือผ้าอันตรวาสก หรือนุ่งห่มผ้ากาสาวะผืนหนึ่งไว้ข้างในอย่างนั้น แล้วนุ่งห่มอีกผืนหนึ่งไว้ข้างนอก ทั้งหมดนั้นไม่ควร.

Gilāno pana antokāsāvassa ovaṭṭikaṃ dassetvā aparaṃ upari nivāsetuṃ labhati, agilānena dve nivāsentena saguṇaṃ katvā nivāsetabbāni. Iti imaṃ khandhake paṭikkhittañca olambakañca sabbaṃ vivajjetvā vuttalakkhaṇasampannaṃ nibbikāraṃ parimaṇḍalaṃ nivāsetabbaṃ, tathā anivāsetvā yaṃkiñci vikāraṃ karontassa dukkaṭaṃ.

แต่ภิกษุอาพาธย่อมได้รับอนุญาตให้นุ่งห่มผ้าอันตรวาสกโดยแสดงกลีบผ้า แล้วนุ่งห่มผ้าอีกผืนหนึ่งทับข้างบน. ภิกษุผู้ไม่อาพาธเมื่อนุ่งห่มผ้าสองผืน พึงนุ่งห่มโดยทำให้เป็นชั้น. เพราะฉะนั้น พึงละเว้นการนุ่งห่มทั้งหมดนี้ที่ถูกห้ามไว้ในขันธกะ และการนุ่งห่มที่ปล่อยให้ห้อยลง แล้วพึงนุ่งห่มให้เป็นปริมณฑลโดยไม่มีความผิดเพี้ยน และประกอบด้วยลักษณะที่กล่าวมาแล้ว. หากไม่นุ่งห่มอย่างนั้น แต่กลับกระทำการผิดเพี้ยนประการใดประการหนึ่ง ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ.

‘‘Nidānaṃ puggalaṃ vatthu’’ntiādike (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā ) pana vinicchaye surusurukārakaṃ kosambiyaṃ paññattaṃ, sāmisena hatthena pānīyathālakasasitthakapattadhovanapaṭisaṃyuttadvayaṃ bhaggesu sambahule bhikkhū ārabbha, sesāni sabbāneva sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha olambetvā nivāsanādivatthusmiṃ paññattāni. Sūpodanaviññattiyaṃ dhammadesanādīsu ca gilānavasena ekā anupaññatti, sabbāni sādhāraṇapaññattiyo, anāṇattikāni, sabbesu dukkaṭameva, añño āpattibhedo natthi, vipattivicāraṇā vuttāyeva, samuṭṭhānādīni sabbesaṃ avasāne dassayissāma. Anāpattimattaṃ pana aṅgañca sabbattha vattabbaṃ, tayidaṃ vuccati. Imasmiṃ tāva sikkhāpade asañcicca, assatiyā, ajānantassa, gilānassa, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti.

อนึ่ง ในวินิจฉัยที่เริ่มต้นด้วย "นิทาน บุคคล วัตถุ" (กังขาวิตรณีอรรถกถา ปฐมปาราชิกวรรณนา) สิกขาบทว่าด้วยการทำเสียงซูดซาด (สุรุสุรุกรกะ) บัญญัติไว้ที่เมืองโกสัมพี. สิกขาบทสองข้อที่เกี่ยวข้องกับการล้างบาตรด้วยมือเปื้อนอาหารและน้ำล้างบาตรที่มีข้าวสารปนอยู่ บัญญัติไว้ที่เมืองภัคคะ โดยปรารภภิกษุจำนวนมาก. ส่วนสิกขาบทเสขิยะที่เหลือทั้งหมด บัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการนุ่งห่มที่ปล่อยให้ห้อยลงเป็นต้น. ในสิกขาบทว่าด้วยการขอแกงและข้าวสวย และในสิกขาบทว่าด้วยการแสดงธรรมเป็นต้น มีอนุปบัญญัติหนึ่งข้อโดยอาศัยความเป็นอาพาธ. สิกขาบทเสขิยะทั้งหมดเป็นบัญญัติทั่วไป (สำหรับภิกษุและภิกษุณี) เป็นอนาณัตติกะ (คือสั่งให้คนอื่นทำแทนไม่ได้) ในสิกขาบททั้งหมดเป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น ไม่มีอาบัติประเภทอื่น. การพิจารณาความวิบัติได้กล่าวไว้แล้ว. เราจักแสดงสมุฏฐานเป็นต้นของสิกขาบททั้งหมดในตอนท้าย. อนึ่ง พึงกล่าวถึงอนาบัติและองค์ประกอบในสิกขาบททั้งหมด. สิ่งนั้นจะกล่าวต่อไป. ในสิกขาบทนี้ ภิกษุผู้นุ่งห่มโดยไม่จงใจ, โดยไม่มีสติ, โดยไม่รู้, โดยอาพาธ, ในคราวมีอันตราย, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ.

Tattha asañciccāti ‘‘aparimaṇḍalaṃ nivāsessāmī’’ti evaṃ asañcicca, atha kho ‘‘parimaṇḍalaṃyeva nivāsessāmī’’ti virajjhitvā aparimaṇḍalaṃ nivāsentassa anāpatti. Assatiyāti aññāvihitassāpi tathā nivāsentassa anāpatti. Ajānantassāti parimaṇḍalaṃ nivāsetuṃ ajānantassa anāpatti, apica nivāsanavattaṃ uggahetabbaṃ. Yo pana sukkhajaṅgho vā hoti mahāpiṇḍikamaṃso vā, tassa sāruppatthāya aṭṭhaṅgulādhikampi otāretvā nivāsetuṃ vaṭṭati. Gilānassāti yassa jaṅghāya vā pāde vā vaṇo hoti, tassa ukkhipitvā vā otāretvā vā nivāsetuṃ vaṭṭati. Āpadāsūti vāḷā vā corā vā anubandhanti, evarūpāsu āpadāsu anāpatti. Ummattakādayo vuttanayā eva. Anādariyaṃ, anāpattikāraṇābhāvo, aparimaṇḍalanivāsananti imānettha tīṇi aṅgāni. Yathā cettha, evaṃ sabbattha purimāni dve tattha tattha vuttappaṭipakkhakaraṇañcāti tīṇiyeva honti, tasmā ito paraṃ tānipi avatvā anāpattimattameva vakkhāmāti.

ในบรรดาคำว่า "ไม่จงใจ" เป็นต้นนั้น คำว่า "ไม่จงใจ" คือ การนุ่งห่มโดยไม่จงใจว่า "เราจักนุ่งห่มโดยไม่เป็นปริมณฑล" แต่กลับนึกว่า "เราจักนุ่งห่มให้เป็นปริมณฑลเท่านั้น" แล้วพลาดพลั้งไปนุ่งห่มโดยไม่เป็นปริมณฑล ย่อมไม่มีอาบัติ. คำว่า "ไม่มีสติ" คือ ภิกษุผู้มีจิตไปในอารมณ์อื่นแล้วนุ่งห่มอย่างนั้น ย่อมไม่มีอาบัติ. คำว่า "ไม่รู้" คือ ภิกษุผู้ไม่รู้วิธีนุ่งห่มให้เป็นปริมณฑล ย่อมไม่มีอาบัติ. อนึ่ง พึงเรียนวัตรในการนุ่งห่ม. แต่ภิกษุใดมีแข้งผอม หรือมีเนื้อน่องใหญ่ เพื่อความเหมาะสมแก่ภิกษุนั้น ย่อมควรที่จะนุ่งห่มโดยหย่อนลงไปเกิน ๘ นิ้ว. คำว่า "อาพาธ" คือ ภิกษุใดมีแผลที่แข้งหรือที่เท้า ย่อมควรที่จะนุ่งห่มโดยยกขึ้นหรือหย่อนลง. คำว่า "ในคราวมีอันตราย" คือ เมื่อสัตว์ร้ายหรือโจรติดตามมา ในคราวมีอันตรายเช่นนี้ ย่อมไม่มีอาบัติ. ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ความไม่เอื้อเฟื้อ, การไม่มีเหตุแห่งอนาบัติ, และการนุ่งห่มโดยไม่เป็นปริมณฑล เหล่านี้เป็นองค์ประกอบสามประการในสิกขาบทนี้. เหมือนในสิกขาบทนี้ องค์ประกอบสองประการแรก และการกระทำที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนั้นๆ รวมเป็นสามประการเท่านั้นในสิกขาบทเสขิยะทั้งหมด. เพราะฉะนั้น ตั้งแต่สิกขาบทนี้เป็นต้นไป เราจักไม่กล่าวถึงองค์ประกอบเหล่านั้นอีก แต่จักกล่าวถึงเฉพาะอนาบัติเท่านั้น. จบสิกขาบทที่หนึ่ง.

2. Dutiyaparimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการห่มผ้าให้เป็นปริมณฑล สิกขาบทที่สอง

Dutiye ‘‘na, bhikkhave, gihipārutaṃ pārupitabba’’nti (cūḷava. 280) evaṃ paṭikkhittaṃ gihipārutaṃ apārupitvā ubho kaṇṇe samaṃ katvā pārupanaṃ parimaṇḍalapārupanaṃ nāma, tattha yaṃkiñci setapaṭapārutaṃ paribbājakapārutaṃ ekasāṭakapārutaṃ surāsoṇḍapārutaṃ antepurikapārutaṃ mahājeṭṭhapārutaṃ kuṭippavesakapārutaṃ brāhmaṇapārutaṃ pāḷikārakapārutanti evamādi parimaṇḍalalakkhaṇato aññathā pārutaṃ, sabbametaṃ gihipārutaṃ nāma. Tasmā yathā setapaṭā aḍḍhapālakanigaṇṭhā pārupanti, yathā ca ekacce paribbājakā uraṃ vivaritvā dvīsu aṃsakūṭesu pāvuraṇaṃ ṭhapenti, yathā ca ekasāṭakā manussā nivatthasāṭakassa ekena antena piṭṭhiṃ pārupitvā ubho kaṇṇe ubhosu aṃsakūṭesu ṭhapenti, yathā ca surāsoṇḍādayo sāṭakena gīvaṃ parikkhipitvā ubho ante ure vā olambenti, piṭṭhiyaṃ vā khipanti, yathā ca antepurikāyo akkhitārakamattaṃ dassetvā oguṇṭhitaṃ pārupanti, yathā ca mahājeṭṭhā dīghasāṭakaṃ nivāsetvā tasseva ekenantena sakalasarīraṃ pārupanti, yathā ca kassakā khettakuṭiṃ pavisantā sāṭakaṃ paliveṭhetvā upakacchake pakkhipitvā tasseva ekenantena sarīraṃ pārupanti, yathā ca brāhmaṇā ubhinnaṃ upakacchakānaṃ antare sāṭakaṃ pavesetvā aṃsakūṭesu pakkhipanti, yathā ca pāḷikārako bhikkhu ekaṃsapārupanena pārutaṃ vāmabāhuṃ vivaritvā cīvaraṃ aṃsakūṭe āropeti, evaṃ apārupitvā sabbepi ete, aññe ca evarūpe pārupanadose vajjetvā nibbikāraṃ parimaṇḍalaṃ pārupitabbaṃ. Tathā apārupitvā ārāme vā antaraghare vā anādarena yaṃkiñci vikāraṃ karontassa dukkaṭaṃ, anāpatti purimasadisāyeva, yathā cettha, evaṃ sabbattha. Yattha pana viseso bhavissati, tattha vakkhāmāti.

ในสิกขาบทที่ ๒ การห่มผ้าโดยทำชายทั้งสองให้เสมอกัน ชื่อว่าการห่มแบบปริมณฑล โดยไม่ห่มอย่างคฤหัสถ์ที่ทรงห้ามไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงห่มอย่างคฤหัสถ์' (จุลวรรค ๒๘๐) ในบรรดาการห่มนั้น การห่มอย่างใดอย่างหนึ่งที่ผิดไปจากลักษณะปริมณฑล เช่น การห่มอย่างคนนุ่งขาว การห่มอย่างปริพาชก การห่มอย่างคนมีผ้าผืนเดียว การห่มอย่างคนขี้เมา การห่มอย่างนางใน การห่มอย่างช่างไม้ใหญ่ การห่มอย่างคนเข้ากระท่อมนา การห่มอย่างพราหมณ์ การห่มอย่างภิกษุผู้จัดแถวสงฆ์ เป็นต้น ทั้งหมดนี้ชื่อว่าการห่มอย่างคฤหัสถ์ เพราะฉะนั้น ภิกษุไม่ห่มอย่างที่พวกนิครนถ์นุ่งขาวผู้รักษาครึ่งตัวห่ม และไม่ห่มอย่างที่ปริพาชกบางพวกเปิดอกแล้ววางผ้าห่มไว้บนบ่าทั้งสองข้าง และไม่ห่มอย่างที่พวกมนุษย์ผู้มีผ้าผืนเดียวห่มหลังด้วยชายผ้าที่นุ่งแล้วข้างหนึ่ง แล้ววางชายทั้งสองไว้บนบ่าทั้งสองข้าง และไม่ห่มอย่างที่พวกคนขี้เมาเป็นต้นพันคอด้วยผ้าแล้วปล่อยชายทั้งสองห้อยลงที่อก หรือโยนไปข้างหลัง และไม่ห่มอย่างที่พวกนางในเปิดให้เห็นเพียงดวงตาแล้วห่มคลุมศีรษะ และไม่ห่มอย่างที่พวกช่างไม้ใหญ่นุ่งผ้าผืนยาวแล้วห่มร่างกายทั้งหมดด้วยชายผ้าข้างหนึ่ง และไม่ห่มอย่างที่พวกชาวนาเมื่อเข้าไปในกระท่อมนา พันผ้าแล้วสอดไว้ใต้รักแร้ แล้วห่มร่างกายด้วยชายผ้าข้างหนึ่ง และไม่ห่มอย่างที่พวกพราหมณ์สอดผ้าไว้ระหว่างรักแร้ทั้งสองข้างแล้ววางไว้บนบ่า และไม่ห่มอย่างที่ภิกษุผู้จัดแถวสงฆ์เปิดแขนซ้ายที่ห่มเฉวียงบ่าแล้วพาดจีวรไว้บนบ่า เมื่อไม่ห่มอย่างนั้น และเว้นโทษในการห่มทั้งหมดเหล่านี้และโทษในการห่มอย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้แล้ว พึงห่มให้เป็นปริมณฑลโดยไม่ผิดเพี้ยน ภิกษุผู้ไม่ห่มอย่างนั้นแล้วทำอาการผิดเพี้ยนอย่างใดอย่างหนึ่งในอารามหรือในบ้านด้วยความไม่เคารพ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ อนาบัติเหมือนสิกขาบทก่อนนั่นเอง อนึ่ง ในสิกขาบทนี้เป็นอย่างไร ในสิกขาบททั้งปวงก็เป็นอย่างนั้น ส่วนสิกขาบทใดจะมีข้อแตกต่าง เราจักกล่าวในสิกขาบทนั้น

3-4. Suppaṭicchannasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปกปิดดี ในสิกขาบทที่ ๓ และ ๔

Tatiye suppaṭicchannoti suṭṭhu paṭicchanno, gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā anuvātantena gīvaṃ paṭicchādetvā ubho kaṇṇe samaṃ katvā paṭisaṅgharitvā yāva maṇibandhaṃ paṭicchādetvā antaraghare gamissāmīti attho, tathā akatvā pana jāṇuṃ vā uraṃ vā vivaritvā gacchantassa dukkaṭaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า สุปฺปฏิจฺฉนฺโน คือ ปกปิดดีแล้ว มีความหมายว่า 'จักเข้าไปในบ้าน' โดยกลัดลูกดุม (หรือสอดชายผ้าเข้าห่วง) ปกปิดคอด้วยชายผ้าที่เป็นริมจีวร ทำชายทั้งสองให้เสมอกัน ม้วนเก็บปกปิดจนถึงข้อมือ ส่วนภิกษุผู้ไม่ทำอย่างนั้น เปิดเข่าหรืออกแล้วเดินไป ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ

Catutthe galavāṭakato paṭṭhāya sīsaṃ, maṇibandhato paṭṭhāya hatthe, piṇḍikamaṃsato paṭṭhāya pāde vivaritvā sesaṃ chādetvā nisinno suppaṭicchanno nāma hoti, ettha pana vāsūpagatassa anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๔ ภิกษุผู้นั่งปกปิดส่วนที่เหลือทั้งหมด โดยเปิดศีรษะตั้งแต่หลุมคอขึ้นไป เปิดมือตั้งแต่ข้อมือลงไป เปิดเท้าตั้งแต่เนื้อน่องลงไป ชื่อว่า สุปฺปฏิจฺฉนฺโน ส่วนในสิกขาบทนี้ ภิกษุผู้เข้าไปอาศัยอยู่ (ในบ้าน) ย่อมไม่มีอาบัติ

5-6. Susaṃvutasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสำรวมดี ในสิกขาบทที่ ๕ และ ๖

Pañcame susaṃvutoti hatthaṃ vā pādaṃ vā akīḷāpento suvinītoti attho. Chaṭṭhepi eseva nayo.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า สุสํวุโต มีความหมายว่า เป็นผู้ได้รับการฝึกฝนดีแล้ว โดยไม่เล่นมือหรือเท้า ในสิกขาบทที่ ๖ ก็มีนัยเดียวกัน

7-8. Okkhittacakkhusikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทอดสายตาลง ในสิกขาบทที่ ๗ และ ๘

Sattame okkhittacakkhūti heṭṭhā khittacakkhu hutvā purato yugamattaṃ bhūmibhāgaṃ pekkhamāno, ekasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā hatthiassādiparissayābhāvaṃ oloketuṃ vaṭṭati. Aṭṭhamepi eseva nayo.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า โอกขิตตจักขุ คือ เป็นผู้มีสายตาทอดลงต่ำ มองดูพื้นที่ข้างหน้าประมาณหนึ่งชั่วแอก อนึ่ง การยืนอยู่ในที่แห่งหนึ่ง เพื่อมองดูว่าไม่มีอันตรายจากช้าง ม้า เป็นต้น ย่อมควร ในสิกขาบทที่ ๘ ก็มีนัยเดียวกัน

9-10. Ukkhittakasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ยกจีวร ในสิกขาบทที่ ๙ และ ๑๐

Navame ukkhittakāyāti ukkhepena, itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, ekato vā ubhato vā ukkhittacīvaro hutvāti attho, anto indakhīlato paṭṭhāya evaṃ na gantabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า อุกฺขิตฺตกายา เป็นตติยาวิภัตติในอิตถัมภูตลักขณะด้วยอรรถว่าการยกขึ้น มีความหมายว่า เป็นผู้มีจีวรยกขึ้นข้างเดียวหรือทั้งสองข้าง ไม่พึงเดินอย่างนี้ตั้งแต่ภายในเสาเขื่อนประตูบ้านเป็นต้นไป

Dasame nisinnakāle dhamakaraṇaṃ nīharantenāpi cīvaraṃ anukkhipitvāva nīharitabbaṃ, vāsūpagatassa pana anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ แม้ภิกษุผู้จะนำธมกรก (เครื่องกรองน้ำ) ออกในขณะนั่ง ก็พึงนำออกโดยไม่ยกจีวรขึ้น อนึ่ง ภิกษุผู้เข้าไปอาศัยอยู่ (ในบ้าน) ย่อมไม่มีอาบัติ

11-12. Ujjagghikasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการหัวเราะเสียงดัง ในสิกขาบทที่ ๑๑ และ ๑๒

Ekādasame ujjagghikāyāti mahāhasitaṃ hasantoti attho. Idhāpi hi itthambhūtalakkhaṇeyeva karaṇavacanaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า อุชฌัคฆิกาย มีความหมายว่า หัวเราะเสียงดัง อนึ่ง ในสิกขาบทนี้ก็เป็นตติยาวิภัตติในอิตถัมภูตลักขณะนั่นเอง

Dvādasamepi eseva nayo. Ubhayattha hasanīyasmiṃ vatthusmiṃ mihitamattaṃ karontassa anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๑๒ ก็มีนัยเดียวกัน ในสิกขาบททั้งสองนั้น ภิกษุผู้ยิ้มเพียงเล็กน้อยในเรื่องที่ควรหัวเราะ ย่อมไม่มีอาบัติ

13-14. Uccasaddasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการมีเสียงเบา ในสิกขาบทที่ ๑๓ และ ๑๔

Terasame appasaddoti na uccāsaddamahāsaddo hutvā. Cuddasamepi eseva nayo. Ayaṃ panettha appasaddatāparicchedo – sace dvādasahatthe gehe ādimhi saṅghatthero, majjhe dutiyatthero, ante tatiyattheroti evaṃ nisinnesu yaṃ saṅghatthero dutiyattherena saddhiṃ manteti, dutiyatthero ca tassa saddaṃ suṇāti, kathañca vavatthapeti. Tatiyatthero pana saddameva suṇāti, kathaṃ na vavatthapeti, ettāvatā appasaddo hoti. Sace pana tatiyatthero kathañca vavatthapeti, mahāsaddo nāma hoti.

ในสิกขาบทที่ ๑๓ คำว่า อัปปสัทโท คือ ไม่เป็นผู้มีเสียงสูงและเสียงดัง ในสิกขาบทที่ ๑๔ ก็มีนัยเดียวกัน อนึ่ง การกำหนดประมาณของเสียงเบาในสิกขาบทนี้มีดังนี้ หากในเรือนขนาด ๑๒ ศอก พระสังฆเถระนั่งอยู่ตอนต้น, พระทุติยเถระนั่งอยู่ตรงกลาง, พระตติยเถระนั่งอยู่ตอนท้าย อย่างนี้ ในบรรดาพระเถระที่นั่งอยู่ เรื่องที่พระสังฆเถระปรึกษากับพระทุติยเถระ และพระทุติยเถระได้ยินเสียงของท่าน และสามารถแยกแยะคำพูดได้ ส่วนพระตติยเถระได้ยินเพียงเสียง แต่ไม่สามารถแยกแยะคำพูดได้ ด้วยประมาณเท่านี้ ชื่อว่าเสียงเบา หากแต่พระตติยเถระสามารถแยกแยะคำพูดได้ด้วย ชื่อว่าเสียงดัง

15…Pe…20. kāyappacālakādisikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการแกว่งกายเป็นต้น ในสิกขาบทที่ ๑๕ ถึง ๒๐

Ito paresu chasu kāyappacālakanti kāyaṃ cāletvā cāletvā, esa nayo sabbattha. Tasmā kāyādīni paggahetvā niccalāni ujukāni ṭhapetvā gantabbañceva nisīditabbañca, nisīdanappaṭisaṃyuttesu tīsu vāsūpagatassa anāpatti.

ในสิกขาบท ๖ ข้อถัดจากนี้ คำว่า กายัปปจาลกัง คือ แกว่งกายไปมา นัยนี้มีอยู่ทั่วไปในบทว่า พาหุปปจาลกัง เป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงยึดกายเป็นต้นไว้ให้มั่นคง ไม่ให้ไหวติง ให้ตรง แล้วพึงเดินและพึงนั่ง ในสิกขาบท ๓ ข้อที่เกี่ยวกับการนั่ง ภิกษุผู้เข้าไปอาศัยอยู่ (ในบ้าน) ย่อมไม่มีอาบัติ

21-22. Khambhakatasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเท้าแขน ในสิกขาบทที่ ๒๑ และ ๒๒

Ekavīsadvāvīsesu khambhakatoti kaṭiyaṃ hatthaṃ ṭhapetvā katakhambho.

ในสิกขาบทที่ ๒๑ และ ๒๒ คำว่า ขัมภกโต คือ เป็นผู้ทำอาการเท้าแขนด้วยการวางมือบนสะเอว

23-24. Oguṇṭhitasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการคลุมศีรษะ ในสิกขาบทที่ ๒๓ และ ๒๔

Tevīsacatuvīsesu oguṇṭhitoti sasīsaṃ pāruto.

ในสิกขาบทที่ ๒๓ และ ๒๔ คำว่า โอคุณฐิโต คือ เป็นผู้ห่มคลุมศีรษะ

25. Ukkuṭikasikkhāpadavaṇṇanā

25. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งกระโหย่ง

Pañcavīse ukkuṭikā vuccati paṇhiyo ukkhipitvā aggapādeheva, aggapāde vā ukkhipitvā paṇhīhiyeva bhūmiyaṃ phusantassa gamanaṃ, karaṇavacanaṃ panettha vuttalakkhaṇameva.

ในสิกขาบทที่ ๒๕ คำว่า อุกกุฏิกา หมายถึง การเดินโดยยกส้นเท้าขึ้นแล้วใช้ปลายเท้าเท่านั้น หรือยกปลายเท้าขึ้นแล้วใช้ส้นเท้าเท่านั้นสัมผัสพื้น อนึ่ง กรณวิภัตติในสิกขาบทนี้ก็มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

26. Pallatthikasikkhāpadavaṇṇanā

26. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งรัดเข่า

Chabbīse na pallatthikāyāti hatthapallatthikāya vā dussapallatthikāya vā na nisīditabbaṃ. Anādarena nisīdantassa dukkaṭaṃ, vāsūpagatassa pana idhāpi purimesu ca dvāvīsacatuvīsesu anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๒๖ คำว่า น ปัลลัตถิกาย คือ ไม่พึงนั่งรัดเข่าด้วยมือ หรือไม่พึงนั่งรัดเข่าด้วยผ้า ภิกษุผู้นั่งด้วยความไม่เคารพ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ อนึ่ง ภิกษุผู้เข้าไปอาศัยอยู่ (ในบ้าน) ย่อมไม่มีอาบัติในสิกขาบทนี้ และในสิกขาบทที่ ๒๒ และ ๒๔ ที่กล่าวมาแล้ว

Chabbīsatisāruppasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยความเหมาะสม ๒๖ ข้อ จบแล้ว

27. Sakkaccapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

27. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับด้วยความเคารพ

Bhojanappaṭisaṃyuttesu paṭhame sakkaccanti satiṃ upaṭṭhāpetvā.

ในบรรดาสิกขาบทที่เกี่ยวกับโภชนะ ในสิกขาบทที่ ๑ คำว่า สักกัจจัง คือ ตั้งสติไว้

28. Pattasaññīpaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

28. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับโดยมีความสำคัญในบาตร

Dutiye patte saññā pattasaññā, sā assa atthīti pattasaññī, attano bhājane upanibaddhasaññī hutvāti attho.

ในสิกขาบทที่ ๒ ความสำคัญในบาตร ชื่อว่า ปัตตสัญญา ความสำคัญนั้นมีแก่ภิกษุนั้น เหตุนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่า ปัตตสัญญี มีความหมายว่า เป็นผู้มีความสำคัญจดจ่ออยู่ในภาชนะของตน

29. Samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

29. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับภัตที่มีแกงเท่ากัน

Tatiye samasūpako nāma yattha muggamāsehi vā kulatthādīhi vā kato hatthahāriyo sūpo bhattassa catutthabhāgappamāṇo hoti, tato hi adhikaṃ gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Ṭhapetvā pana sūpaṃ avasesā sabbāpi sūpeyyabyañjanavikati rasaraso nāma hoti, tasmiṃ rasarase, ñātakānaṃ vā pavāritānaṃ vā aññassatthāya vā attano dhanena vā idha anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๓ ที่ชื่อว่า สมาสูปกะ คือ แกงที่ทำด้วยถั่วเขียว ถั่วมาส หรือถั่วกุลัตถะเป็นต้น อันพึงนำไปได้ด้วยมือ มีประมาณเท่าส่วนที่ ๔ ของภัต เพราะว่าภิกษุผู้รับแกงยิ่งกว่านั้น ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ ส่วนแกงที่เหลือทั้งหมด เว้นแกง (ถั่ว) แล้ว ชื่อว่า รสรสะ (รสอันเลิศ) ในรสรสะนั้น หรือเพื่อประโยชน์แก่ญาติ หรือผู้ที่ปวารณาไว้ หรือเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุอื่น หรือด้วยทรัพย์ของตน ในสิกขาบทนี้ไม่มีอาบัติ

30…Pe…32. samatittikasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับภัตเสมอปากบาตร

Catutthe samatittikanti samapuṇṇaṃ samabharitaṃ adhiṭṭhānupagapattassa antomukhavaṭṭilekhaṃ anatikkamitvā racitaṃ. Piṇḍapātanti yaṃkiñci yāvakālikaṃ. Anadhiṭṭhānupage pana yāvakālikaṃ yāmakālikādīni ca yatthakatthaci thūpīkatānipi vaṭṭanti, yaṃ pana dvīsu pattesu gahetvā ekaṃ pūretvā vihāraṃ harati, yaṃ vā pakkhipiyamānaṃ pūvaucchukkhaṇḍaphalāphalādi heṭṭhā orohati, takkolavaṭaṃsakādayo vā upari ṭhapetvā diyyanti, yañca paṇṇe vā thālake vā pakkhipitvā pattamatthake ṭhapitaṃ hoti, na taṃ thūpīkataṃ nāma, tasmā taṃ sabbaṃ vaṭṭati. Idha pana gilānassāpi anāpatti natthi, tasmā tenapi samatittikoyeva gahetabbo. Sabbattha pana paṭiggahetumeva na vaṭṭati, paṭiggahitaṃ pana suppaṭiggahitaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati. Pañcamachaṭṭhāni vuttanayāneva.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า สมาติตติกะ หมายถึง ภัตที่จัดวางไว้เต็มเสมอกัน ไม่ล่วงเลยเส้นขอบปากบาตรด้านในของบาตรที่อธิษฐานไว้ คำว่า บิณฑบาต หมายถึง อาหารยาวกาลิกอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนอาหารยาวกาลิกและอาหารยามกาลิกเป็นต้น ที่พูนขึ้นเป็นกองในภาชนะใดๆ ที่ไม่ได้อธิษฐานไว้ ก็ย่อมควร ส่วนอาหารใดที่รับมาในบาตรสองใบ แล้วเติมให้เต็มบาตรหนึ่งนำไปยังวิหาร หรืออาหารใด เช่น ขนม อ้อย ผลไม้เล็กใหญ่เป็นต้น ที่เมื่อใส่ลงไปแล้วเลื่อนตกลงไปข้างล่าง หรือใบตักกะละและเครื่องประดับศีรษะเป็นต้น ที่วางไว้ข้างบนแล้วถวาย และอาหารใดที่ใส่ในใบไม้หรือถาดเล็กๆ แล้ววางไว้บนปากบาตร อาหารนั้นไม่ชื่อว่าพูนเป็นกอง เพราะฉะนั้น อาหารทั้งหมดนั้นย่อมควร แต่ในสิกขาบทนี้ แม้ภิกษุไข้ก็ไม่มีอนาบัติ เพราะฉะนั้น แม้ภิกษุไข้นั้นก็พึงรับแต่เพียงเสมอปากบาตรเท่านั้น แต่ในทุกกรณี การรับภัตที่พูนเป็นกองนั้นไม่ควร ส่วนภัตที่รับมาแล้วอย่างดี ย่อมควรเพื่อบริโภค สิกขาบทที่ ๕ และ ๖ ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

33-34. Sapadānasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับภัตตามลำดับ

Sattame sapadānanti tattha tattha odhiṃ akatvā anupaṭipāṭiyā. Yo pana aññesaṃ vā dento, aññabhājane vā ākiranto tato tato omasati, tassa, uttaribhaṅgañca uppaṭipāṭiyā gaṇhantassāpi idha anāpatti. Aṭṭhamaṃ vuttanayameva.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า สปทานะ หมายถึง การไม่ทำขอบเขตในที่นั้นๆ แต่รับไปตามลำดับ ส่วนภิกษุใดเมื่อให้แก่ผู้อื่น หรือเมื่อเทลงในภาชนะอื่น แล้วหยิบจากที่นั้นๆ หรือภิกษุผู้รับกับข้าวโดยไม่เป็นไปตามลำดับ ในสิกขาบทนี้ไม่มีอาบัติ สิกขาบทที่ ๘ ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

35. Thūpakatasikkhāpadavaṇṇanā

35. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ทำภัตให้พูนเป็นกอง

Navame thūpakatoti matthakato vemajjhatoti attho. Yo pana parittake sese ekato saṅkaḍḍhitvā omadditvā bhuñjati, tassāpi anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า ถูปกโต มีความหมายว่า จากยอด หรือจากตรงกลาง ส่วนภิกษุใดรวบรวมภัตที่เหลือเพียงเล็กน้อยเข้าด้วยกัน แล้วกดให้เป็นยอดแล้วฉัน ภิกษุนั้นก็ไม่มีอาบัติ

36. Odanappaṭicchādanasikkhāpadavaṇṇanā

36. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปกปิดข้าวสุก

Dasame yassa bhattasāmikā māghātasamayādīsu byañjanaṃ paṭicchādetvā denti, yo ca na bhiyyokamyatāya paṭicchādeti, tesaṃ anāpatti, gilānassa pana anāgatattā āpattiyeva.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ เจ้าของภัตถวายกับข้าวโดยปกปิดไว้ในเวลาที่ประกาศห้ามฆ่าสัตว์เป็นต้น และภิกษุใดไม่ปกปิดไว้เพราะความอยากได้มาก ภิกษุเหล่านั้นไม่มีอาบัติ ส่วนภิกษุไข้ เพราะไม่ได้กล่าวไว้ จึงต้องอาบัติแน่นอน

37. Sūpodanaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

37. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอแกงและข้าวสุก

Ekādasame ñātakānaṃ vā pavāritānaṃ vā aññassatthāya attano dhanenāti idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า เพื่อญาติ หรือผู้ปวารณาไว้ หรือเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น หรือด้วยทรัพย์ของตน นี้ เป็นส่วนที่เพิ่มเข้ามาในอนาบัติวาร

38. Ujjhānasaññīsikkhāpadavaṇṇanā

38. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้มีความสำคัญในการเพ่งโทษ

Dvādasame ujjhāne saññā ujjhānasaññā, sā assa atthīti ujjhānasaññī. Idhāpi gilāno na muccati, ‘‘dassāmī’’ti vā, ‘‘dāpessāmī’’ti vā olokentassa pana, na ujjhānasaññissa ca anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๑๒ ความสำคัญในการเพ่งโทษ ชื่อว่า อุชฌานสัญญา ความสำคัญนั้นมีแก่ภิกษุนั้น เหตุนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่า อุชฌานสัญญี ในสิกขาบทนี้ แม้ภิกษุไข้ก็ไม่พ้นจากอาบัติ ส่วนภิกษุที่มองดูด้วยคิดว่า 'เราจะให้' หรือ 'เราจะให้เขาให้' และภิกษุที่ไม่มีความสำคัญในการเพ่งโทษ ย่อมไม่มีอาบัติ

39. Kabaḷasikkhāpadavaṇṇanā

39. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคำข้าว

Terasame nātimahantanti mayūraṇḍaṃ atimahantaṃ, kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddakaṃ, tesaṃ vemajjhappamāṇaṃ. Mūlakhādanīyādibhede pana sabbakhajjake phalāphale ca anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๑๓ คำว่า ไม่ใหญ่เกินไป คือ ไข่นกยูงใหญ่เกินไป ไข่ไก่เล็กเกินไป ขนาดกลางของไข่เหล่านั้นเป็นประมาณ ส่วนในของขบเคี้ยวทุกชนิดมีของขบเคี้ยวที่เป็นรากเป็นต้น และในผลไม้เล็กใหญ่ ย่อมไม่มีอาบัติ

40. Ālopasikkhāpadavaṇṇanā

40. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคำข้าวกลม

Cuddasame parimaṇḍalanti adīghaṃ. Idha pana khajjakaphalāphalehi saddhiṃ uttaribhaṅgepi anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๑๔ คำว่า ปริมาณฑละ หมายถึง ไม่ยาว แต่ในสิกขาบทนี้ ในของขบเคี้ยว ผลไม้เล็กใหญ่ และกับข้าวที่เหลือ ย่อมไม่มีอาบัติ

41-42. Anāhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่นำเข้าปาก

Pannarasame anāhaṭeti anāharite, mukhadvāraṃ asampatteti attho. Soḷasame sabbahatthanti sakalaṃ hatthaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๕ คำว่า อนาหเฏ มีความหมายว่า ยังไม่นำมา ยังไม่ถึงช่องปาก ในสิกขาบทที่ ๑๖ คำว่า สัพพะหัตถัง หมายถึง มือทั้งหมด

43. Sakabaḷasikkhāpadavaṇṇanā

43. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการพูดพร้อมคำข้าว

Sattarasame sakabaḷenāti ettha yattakena vacanaṃ aparipuṇṇaṃ hoti, tattake sati kathentassa āpatti. Yo pana dhammaṃ kathento hariṭakādīni mukhe pakkhipitvā katheti, yattakena vacanaṃ aparipuṇṇaṃ na hoti, tattake mukhamhi sati vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๑๗ คำว่า พร้อมด้วยคำข้าว ในสิกขาบทนี้ ภิกษุผู้พูดเมื่อมีคำข้าวอยู่ในปากเท่าที่ทำให้คำพูดไม่ชัดเจน ย่อมเป็นอาบัติ ส่วนภิกษุใดเมื่อแสดงธรรม ใส่ผลสมอเป็นต้นไว้ในปากแล้วแสดงธรรม เมื่อมีผลสมอเป็นต้นอยู่ในปากเท่าที่ทำให้คำพูดไม่บกพร่อง ย่อมควร

44. Piṇḍukkhepakasikkhāpadavaṇṇanā

44. อรรถกถาปิณฑุกเขปกสิกขาบท

Aṭṭhārasame piṇḍukkhepakanti piṇḍaṃ ukkhipitvā ukkhipitvā, idhāpi khajjakaphalāphalesu anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๑๘ คำว่า ปิณฑุกเขปกะ หมายถึง โยนคำข้าวขึ้นๆ แม้ในสิกขาบทนี้ ในของขบเคี้ยวและผลไม้เล็กใหญ่ ย่อมไม่มีอาบัติ

45. Kabaḷāvacchedakasikkhāpadavaṇṇanā

45. อรรถกถากพฬาวัจเฉทกสิกขาบท

Ekūnavīsatime kabaḷāvacchedakanti kabaḷaṃ avacchinditvā avacchinditvā, idha khajjakaphalāphalehi saddhiṃ uttaribhaṅgepi anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๑๙ คำว่า กพฬาวัจเฉทกะ หมายถึง กัดคำข้าวให้ขาดๆ ในสิกขาบทนี้ ในของขบเคี้ยว ผลไม้เล็กใหญ่ และแม้ในกับข้าว ย่อมไม่มีอาบัติ

46. Avagaṇḍakārakasikkhāpadavaṇṇanā

46. อรรถกถาอวกัณฑการกสิกขาบท

Vīsatime avagaṇḍakārakanti makkaṭo viya gaṇḍe katvā katvā, idha phalāphalamattake anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๒๐ คำว่า อวกัณฑการกะ หมายถึง ทำที่กระพุ้งแก้มให้ตุ่ยเหมือนลิง ในสิกขาบทนี้ ในเพียงผลไม้เล็กใหญ่ ย่อมไม่มีอาบัติ

47. Hatthaniddhunakasikkhāpadavaṇṇanā

47. อรรถกถาหัตถนิทธุนกสิกขาบท

Ekavīsatime hatthaniddhunakanti hatthaṃ niddhunitvā niddhunitvā, anāpattiyaṃ panettha ‘‘kacavaraṃ chaḍḍento hatthaṃ niddhunātī’’ti (pāci. 623) idaṃ adhikaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๒๑ คำว่า หัตถนิทธุนกะ หมายถึง สะบัดมือๆ อนึ่ง ในอนาปัตติวาระแห่งสิกขาบทนี้ คำว่า "เมื่อทิ้งหยากเยื่อ ย่อมสะบัดมือ" นี้ เป็นคำที่เกินมา

48. Sitthāvakārakasikkhāpadavaṇṇanā

48. อรรถกถาสิตถาวการกสิกขาบท

Dvāvīsatime sitthāvakārakanti sitthāni avakiritvā avakiritvā, idhāpi ‘‘kacavaraṃ chaḍḍento sitthaṃ chaḍḍayatī’’ti (pāci. 623) idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๒๒ คำว่า สิตถาวการกะ หมายถึง โปรยเมล็ดข้าวสุกๆ แม้ในสิกขาบทนี้ คำว่า "เมื่อทิ้งหยากเยื่อ ย่อมทิ้งเมล็ดข้าวสุก" นี้ เป็นคำที่เกินมาในอนาปัตติวาระ

49. Jivhānicchārakasikkhāpadavaṇṇanā

49. อรรถกถาชิวหานิจฉารกสิกขาบท

Tevīsatime jivhānicchārakanti jivhaṃ nicchāretvā nicchāretvā.

ในสิกขาบทที่ ๒๓ คำว่า ชิวหานิจฉารกะ หมายถึง แลบลิ้นออกๆ

50-51. Capucapukārakasikkhāpadavaṇṇanā

๕๐-๕๑. อรรถกถาจปุจปุการกสิกขาบท

Catuvīsatime capucapukārakanti capu capūti evaṃ saddaṃ katvā katvā. Pañcavīsatimepi eseva nayo.

ในสิกขาบทที่ ๒๔ คำว่า จปุจปุการกะ หมายถึง ทำเสียงดังจปุจปุอย่างนี้ๆ แม้ในสิกขาบทที่ ๒๕ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน

52…Pe…54. hatthanillehakādisikkhāpadavaṇṇanā

๕๒...เป...๕๔. อรรถกถาหัตถนิลเลหกสิกขาบทเป็นต้น

Chabbīsatime hatthanillehakanti hatthaṃ nillehitvā nillehitvā. Bhuñjantena hi aṅgulimattampi nillehituṃ na vaṭṭati. Ghanayāguphāṇitapāyāsādike pana aṅgulīhi gahetvā aṅguliyo mukhe pavesetvā bhuñjituṃ vaṭṭati, sattavīsatimaaṭṭhavīsatimesupi eseva nayo. Tasmā ekaṅguliyāpi patto na nillehitabbo, ekaoṭṭhopi ca jivhāya na nillehitabbo, oṭṭhamaṃsehi eva pana gahetvā anto pavesetuṃ vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๒๖ คำว่า หัตถนิลเลหกะ หมายถึง เลียมือๆ ด้วยว่า ภิกษุเมื่อฉัน ไม่ควรเลียแม้เพียงนิ้วมือ แต่ในของฉันมีข้าวยาคูข้น น้ำอ้อย และข้าวปายาสเป็นต้น ภิกษุใช้นิ้วมือหยิบแล้วสอดนิ้วมือเข้าในปากฉัน ควรอยู่ แม้ในสิกขาบทที่ ๒๗ และ ๒๘ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น แม้ด้วยนิ้วมือเดียว ก็ไม่พึงขูดบาตร และไม่พึงเลียแม้ริมฝีปากข้างเดียวด้วยลิ้น แต่ควรใช้เนื้อริมฝีปากนั่นเองรวบรวมแล้วสอดเข้าข้างใน

55. Sāmisasikkhāpadavaṇṇanā

55. อรรถกถาสามิสสิกขาบท

Ekūnatiṃsatime na sāmisenāti etaṃ paṭikūlavasena paṭikkhittaṃ, tasmā saṅghikampi puggalikampi gihisantakampi attano santakampi saṅkhopi sarāvakampi thālakampi na gahetabbameva, gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Sace pana hatthassa ekadeso āmisamakkhito na hoti, tena padesena gahetuṃ vaṭṭati, idha ‘‘dhovissāmīti vā, dhovāpessāmīti vā paṭiggaṇhātī’’ti (pāci. 631) idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๒๙ คำว่า น สามิเสน นี้ พระองค์ทรงห้ามไว้โดยความเป็นของปฏิกูล เพราะเหตุนั้น แม้สังข์ ถ้วยน้ำ หรือถาดน้ำ ซึ่งเป็นของสงฆ์ก็ดี ของส่วนบุคคลก็ดี ของคฤหัสถ์ก็ดี ของตนเองก็ดี ไม่พึงจับเลย เมื่อจับ ย่อมเป็นทุกกฏ แต่ถ้าส่วนหนึ่งของมือไม่เปื้อนอาหาร ควรจับด้วยส่วนนั้น ในสิกขาบทนี้ คำว่า "รับด้วยตั้งใจว่า จะล้างเอง หรือจะให้ผู้อื่นล้าง" นี้ เป็นคำที่เกินมาในอนาปัตติวาระ

56. Sasitthakasikkhāpadavaṇṇanā

56. อรรถกถาสสิตถกสิกขาบท

Tiṃsatime ‘‘uddharitvā vā bhinditvā vā paṭiggahe vā nīharitvā vā chaḍḍetī’’ti idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ. Tattha uddharitvā vāti sitthāni udakato uddharitvā, ekasmiṃ ṭhāne rāsiṃ katvā udakaṃ chaḍḍeti. Bhinditvā vāti sitthāni bhinditvā udakagatikāni katvā chaḍḍeti. Paṭiggahe vāti paṭiggahena paṭicchantānaṃ paṭiggahe chaḍḍeti. Nīharitvāti bahi nīharitvā chaḍḍeti, evaṃ chaḍḍentassa anāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๓๐ คำว่า "ตักออกแล้ว หรือบดแล้ว หรือรับไว้ในกระโถน หรือนำออกไปแล้ว จึงทิ้ง" นี้ เป็นคำที่เกินมาในอนาปัตติวาระ ในคำเหล่านั้น คำว่า อุทฺธริตฺวา คือ ตักเมล็ดข้าวสุกขึ้นจากน้ำ ทำเป็นกองไว้ในที่แห่งหนึ่งแล้วทิ้งน้ำเปล่า คำว่า ภินฺทิตฺวา คือ บดเมล็ดข้าวสุกให้ละเอียดไปกับน้ำแล้วทิ้ง คำว่า ปฏิคฺคเห คือ ทิ้งในกระโถนของผู้ที่คอยรับด้วยกระโถน คำว่า นีหริตฺวา คือ นำออกไปข้างนอกแล้วทิ้ง เมื่อทิ้งอย่างนี้ ย่อมไม่มีอาบัติ

Tiṃsabhojanappaṭisaṃyuttasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิกขาบท ๓๐ ในโภชนปฏิสังยุต จบแล้ว

57. Chattapāṇisikkhāpadavaṇṇanā

57. อรรถกถาฉัตตปาณิสิกขาบท

Dhammadesanāpaṭisaṃyuttesu paṭhame yaṃkiñci chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi. So taṃ chattaṃ yatthakatthaci sarīrāvayave ṭhapetvāpi yāva hatthena na muñcati, tāvassa dhammaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Sace panassa añño chattaṃ dhāreti, passe vā ṭhitaṃ hoti, hatthato apagatamatte chattapāṇi nāma na hoti, tassa desetuṃ vaṭṭati. Dhammaparicchedo cettha padasodhamme vuttanayeneva veditabbo.

ในบรรดาสิกขาบทที่เกี่ยวกับการแสดงธรรม ในสิกขาบทที่ ๑ บุคคลใดมีร่มอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ในมือ บุคคลนั้นชื่อว่า ฉัตตปาณิ ตราบใดที่เขายังไม่ปล่อยร่มนั้นจากมือ แม้จะวางร่มนั้นไว้ที่ส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกายก็ตาม ตราบนั้นไม่ควรแสดงธรรมแก่เขา แต่ถ้าผู้อื่นกั้นร่มให้เขา หรือร่มตั้งอยู่ข้างๆ เพียงแค่ร่มพ้นจากมือไป เขาก็ไม่ชื่อว่าฉัตตปาณิ ควรแสดงธรรมแก่เขาได้ อนึ่ง ในสิกขาบทที่เกี่ยวกับการแสดงธรรมเหล่านี้ พึงทราบการกำหนดขอบเขตของธรรมโดยนัยที่กล่าวไว้ในปทโสธรรมสิกขาบทนั่นเอง

58-59. Daṇḍapāṇisikkhāpadavaṇṇanā

๕๘-๕๙. อรรถกถาทัณฑปาณิสิกขาบท

Dutiye daṇḍo nāma majjhimassa purisassa catuhatthappamāṇo, daṇḍapāṇibhāvo panassa chattapāṇimhi vuttanayeneva veditabbo. Tatiyepi eseva nayo. Asiṃ sannahitvā ṭhitopi hi satthapāṇisaṅkhyaṃ na gacchati.

ในสิกขาบทที่ ๒ ที่ชื่อว่า ไม้เท้า คือไม้เท้าที่มีประมาณ ๔ ศอกของบุรุษขนาดกลาง ส่วนความเป็นผู้ถือไม้เท้าของเขา พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในฉัตตปาณิสิกขาบทนั่นเอง แม้ในสิกขาบทที่ ๓ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยว่า แม้บุคคลผู้คาดหรือสะพายดาบยืนอยู่ ก็ไม่ถึงการนับว่าเป็นสัตถปาณิ

60. Āvudhapāṇisikkhāpadavaṇṇanā

60. อรรถกถาอาวุธปาณิสิกขาบท

Catutthe sabbāpi dhanuvikati saddhiṃ saravikatiyā āvudhanti veditabbā, tasmā saddhiṃ vā sarena dhanuṃ gahetvā, suddhadhanuṃ vā suddhasaraṃ vā sajiyadhanuṃ vā nijjiyadhanuṃ vā gahetvā ṭhitassa vā nisinnassa vā dhammaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Sace panassa dhanu khandhepi paṭimukkaṃ hoti, yāva na gaṇhāti, tāva vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๔ พึงทราบว่า ธนูทุกชนิดพร้อมด้วยลูกศรทุกชนิด ชื่อว่า อาวุธ เพราะเหตุนั้น ไม่ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ยืนอยู่หรือนั่งอยู่ผู้ถือธนูพร้อมด้วยลูกศรก็ดี ถือธนูล้วนๆ ก็ดี ถือลูกศรล้วนๆ ก็ดี ถือธนูที่มีสายก็ดี ถือธนูที่ไม่มีสายก็ดี แต่ถ้าธนูสวมหรือสะพายอยู่ที่บ่าของเขา ตราบใดที่เขายังไม่จับด้วยมือ ตราบนั้นควรแสดงธรรมได้

61-62. Pādukasikkhāpadavaṇṇanā

๖๑-๖๒. อรรถกถาปาทุกาสิกขาบท

Pañcame pādukāruḷhassāti chattadaṇḍake aṅgulantarikaṃ appavesetvā kevalaṃ akkantassa vā, pavesetvā ṭhānavasena paṭimukkassa vā. Chaṭṭhepi eseva nayo. Idha pana yvāyaṃ paṇhikabandhaṃ omuñcitvā ṭhānavasena ‘‘omukko’’ti vuccati, tassāpi na vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า ปาทุการุฬฺหสฺส หมายถึง แก่บุคคลผู้เหยียบรองเท้าที่มีหูคีบโดยไม่สอดนิ้วเท้าเข้าระหว่างนิ้วเท้า หรือแก่บุคคลผู้สวมโดยสอดนิ้วเท้าเข้าแล้วยืนอยู่ แม้ในสิกขาบทที่ ๖ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แต่ในสิกขาบทนี้ บุคคลใดสวมรองเท้าหุ้มส้นแล้วยืนอยู่ ซึ่งเรียกว่า โอมุกกะ แม้แก่บุคคลนั้น ก็ไม่ควรแสดงธรรม

63. Yānasikkhāpadavaṇṇanā

63. อรรถกถายานสิกขาบท

Sattame sacepi dvīhi janehi hatthasaṅghāṭena gahito, sāṭake vā ṭhapetvā vaṃsena vayhati, ayutte vā vayhādike yāne visaṅkharitvā vā ṭhapite cakkamattepi nisinno hoti, yānagatotveva saṅkhaṃ gacchati. Sace pana dvepi ekayāne nisinnā honti, vaṭṭati. Visuṃ nisinnesupi ucce yāne nisinnena nīce nisinnassa desetuṃ vaṭṭati, samappamāṇepi vaṭṭati, tathā purime nisinnena pacchime nisinnassa. Pacchime pana uccatarepi nisinnena desetuṃ na vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๗ ถ้าหากบุคคลใดถูกคนสองคนยกไปโดยประสานมือกัน, หรือถูกหามไปโดยวางไว้ในผ้าแล้วใช้ไม้ไผ่หาม, หรือนั่งอยู่ในยานเช่นเกวียนเป็นต้นที่ไม่ได้เทียมด้วยโคหรือม้า, หรือนั่งอยู่บนเพียงล้อรถที่รื้อแล้ววางไว้, บุคคลนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็น "ยานคตะ" เท่านั้น. แต่ถ้าทั้งสอง (ผู้แสดงธรรมและผู้ฟังธรรม) นั่งอยู่ในยานลำเดียวกัน ก็ควร (แสดงธรรม). ในบรรดาบุคคลผู้นั่งแยกกัน ภิกษุผู้นั่งอยู่ในยานที่สูงกว่า ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้นั่งอยู่ในยานที่ต่ำกว่า. แม้ในยานที่มีขนาดความสูงเท่ากันก็ควร. ภิกษุผู้นั่งอยู่ในยานที่อยู่ข้างหน้า ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้นั่งอยู่ในยานที่อยู่ข้างหลังอย่างนั้นเหมือนกัน. แต่ในทางกลับกัน ภิกษุผู้นั่งอยู่ในยานที่อยู่ข้างหลัง แม้ในยานที่สูงกว่า ก็ไม่ควรแสดงธรรม.

64. Sayanasikkhāpadavaṇṇanā

64. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ไปในที่นอน.

Aṭṭhame sayanagatassāti antamaso kaṭasārakepi pakatibhūmiyampi nipannassa uccepi mañce vā pīṭhe vā bhūmippadese vā ṭhitena nisinnena vā desetuṃ na vaṭṭati. Sayanagatena pana sayanagatassa uccatare vā samappamāṇe vā nipannena desetuṃ vaṭṭati. Nipannena pana ṭhitassa vā nisinnassa vā nipannassa vā, nisinnena ca ṭhitassa vā nisinnassa vā, ṭhitena ṭhitasseva vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า "สยนคตสฺส" คือแก่บุคคลผู้เอนกายอยู่ แม้บนเสื่อ หรือบนพื้นดินปกติ, ไม่ควรแสดงธรรมด้วยภิกษุผู้ยืนอยู่หรือนั่งอยู่ แม้บนเตียง หรือตั่ง หรือบนพื้นที่ดินที่สูงกว่า. แต่ภิกษุผู้ไปในที่นอน ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ไปในที่นอน โดยเอนกายอยู่บนที่นอนที่สูงกว่าหรือมีขนาดเท่ากัน. แต่ภิกษุผู้เอนกายอยู่ ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ยืนอยู่, หรือผู้ที่นั่งอยู่, หรือผู้ที่เอนกายอยู่. และภิกษุผู้ที่นั่งอยู่ ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ยืนอยู่, หรือผู้ที่นั่งอยู่. ภิกษุผู้ยืนอยู่ ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ยืนอยู่เท่านั้น.

65. Pallatthikasikkhāpadavaṇṇanā

65. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้นั่งรัดเข่า.

Navame hatthapallatthikādīsu yāya kāyaci nisinnassa desetuṃ na vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๙ แก่บุคคลผู้นั่งรัดเข่าอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดาการนั่งรัดเข่าด้วยมือเป็นต้น ไม่ควรแสดงธรรม.

66. Veṭhitasikkhāpadavaṇṇanā

66. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้โพกศีรษะ.

Dasame veṭhitasīsassāti dussaveṭhena vā moḷiādīhi vā yathā kesanto na dissati, evaṃ veṭhitasīsassa, tenevassa anāpattiyaṃ ‘‘kesantaṃ vivarāpetvā desetī’’ti (pāci. 643) vuttaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "เวฐิตสีสสฺส" คือแก่บุคคลผู้มีศีรษะที่โพกแล้วด้วยผ้าโพก หรือด้วยมวยผมเป็นต้น โดยอาการใดที่โพกแล้วขอบเขตปลายผมไม่ปรากฏ. เพราะเหตุนั้นเอง ในอนาปัตติวาระของสิกขาบทนี้ จึงตรัสไว้ว่า "เปิดขอบเขตปลายผมแล้วจึงแสดง".

67. Oguṇṭhitasikkhāpadavaṇṇanā

67. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการคลุมศีรษะ

Ekādasame oguṇṭhitasīsassāti sasīsaṃ pārutassa, anāpattiyaṃ panettha ‘‘sīsaṃ vivarāpetvā desetī’’ti (pāci. 644) adhikaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๑ บทว่า "โอคุณฐิตสีสัสสะ" นั้น หมายถึงแก่บุคคลผู้ห่มคลุมกายพร้อมด้วยศีรษะ. ในบทอนาบัติในสิกขาบทนี้ คำว่า "สีสัง วิวราเปตฺวา เทเสติ" (แสดงโดยเปิดศีรษะ) นี้เป็นบทที่เกินมา.

68. Chamāsikkhāpadavaṇṇanā

68. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งบนพื้นดิน

Dvādasame chamāyaṃ nisīditvāti bhūmiyaṃ nisīditvā. Āsaneti antamaso vatthampi tiṇānipi santharitvā nisinnassa.

ในสิกขาบทที่ ๑๒ บทว่า "ฉมายํ นิสีทิตฺวา" นั้น หมายถึงนั่งบนพื้นดิน. บทว่า "อาสเน" นั้น หมายถึงแก่บุคคลผู้นั่งโดยปูลาดแม้ผ้าหรือแม้หญ้าอย่างน้อยที่สุด.

69. Nīcāsanasikkhāpadavaṇṇanā

69. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยที่นั่งต่ำ

Terasame ucce āsaneti antamaso bhūmippadesepi unnatappadese nisinnassa.

ในสิกขาบทที่ ๑๓ บทว่า "อุจฺเจ อาสเน" นั้น หมายถึงแก่บุคคลผู้นั่งในที่สูง แม้ในพื้นที่ดินที่สูงอย่างน้อยที่สุด.

70. Ṭhitasikkhāpadavaṇṇanā

70. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยืน

Cuddasame na ṭhito nisinnassāti sace therassa upaṭṭhānaṃ gantvā ṭhitaṃ daharaṃ āsane nisinno mahāthero pañhaṃ pucchati, na kathetabbaṃ. Gāravena pana theraṃ ‘‘uṭṭhahitvā pucchā’’ti vattuṃ na sakkā, tasmā ‘‘passe ṭhitassa bhikkhuno kathessāmī’’ti kathetuṃ vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๑๔ บทว่า "น ฐิโต นิสินฺนสฺส" นั้น ถ้าพระมหาเถระผู้นั่งอยู่บนอาสนะถามปัญหาแก่ภิกษุหนุ่มผู้ยืนอยู่ซึ่งไปถึงที่บำรุงของพระเถระแล้ว, ไม่พึงบอก. แต่ด้วยความเคารพ ไม่สามารถจะกล่าวแก่พระเถระได้ว่า "จงลุกขึ้นถามเถิด", เพราะเหตุนั้น พึงบอกโดยคิดว่า "เราจักบอกแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ข้างๆ".

71. Pacchatogamanasikkhāpadavaṇṇanā

71. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเดินตามหลัง.

Pannarasame sace purato gacchanto pañhaṃ pucchati, tassa taṃ akathetvā ‘‘pacchimassa bhikkhuno kathessāmī’’ti kathetabbaṃ. Saddhiṃ uggahitadhammaṃ pana sajjhāyituṃ, samadhurena vā gacchantassa kathetuṃ vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๑๕ ถ้าบุคคลผู้เดินไปข้างหน้าถามปัญหา, ไม่พึงบอกปัญหานั้นแก่เขา พึงบอกโดยคิดว่า "เราจักบอกแก่ภิกษุผู้เดินตามหลัง". แต่เพื่อสาธยายธรรมที่ได้เรียนมาพร้อมกัน หรือแก่บุคคลผู้เดินไปเสมอกัน พึงบอกได้.

72. Uppathenagamanasikkhāpadavaṇṇanā

72. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเดินไปในทางที่ไม่ใช่ทาง.

Soḷasame na uppathenāti ettha sace dvepi sakaṭamaggasmiṃ ekekacakkapathena vā uppathena vā samadhuraṃ gacchanti, vaṭṭati.

ในสิกขาบทที่ ๑๖ ในบทว่า "น อุปฺปเถน" นี้ ถ้าทั้งสอง (ผู้แสดงธรรมและผู้ฟังธรรม) เดินไปเสมอกันในทางเกวียน หรือด้วยรอยล้อเกวียนแต่ละรอย หรือด้วยทางที่ไม่ใช่ทาง, ควร (แสดงธรรม).

73. Ṭhitouccārasikkhāpadavaṇṇanā

73. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยืนถ่ายอุจจาระ.

Sattarasame ‘‘asañciccā’’ti anāpattiyaṃ sace paṭicchannaṭṭhānaṃ gacchantassa sahasā uccāro vā passāvo vā nikkhamati, asañcicca kato nāma hoti.

ในสิกขาบทที่ ๑๗ ในบทอนาบัติ บทว่า "อสญฺจิจฺจ" นั้น ถ้าอุจจาระหรือปัสสาวะไหลออกไปโดยพลันแก่บุคคลผู้กำลังไปสู่ที่กำบัง, ชื่อว่ากระทำโดยไม่เจตนา.

74. Hariteuccārasikkhāpadavaṇṇanā

74. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระลงบนของเขียว.

Aṭṭhārasame yampi jīvamānarukkhassa mūlaṃ pathaviyaṃ dissamānaṃ gacchati, sākhā vā bhūmilaggā gacchati, sabbaṃ haritasaṅkhātameva. Khandhe nisīditvā pana appaharitaṭṭhāne pātetuṃ vaṭṭati. Sace appaharitaṭṭhānaṃ olokentasseva sahasā nikkhamati, gilānaṭṭhāne ṭhito hoti, ‘‘appaharite kato haritaṃ ottharatī’’ti (pāci. 652) idamettha anāpattiyaṃ adhikaṃ. Tattha sacepi appaharitaṃ alabhantena tiṇaṇḍupakaṃ vā palalaṇḍupakaṃ vā ṭhapetvā kato pacchā haritaṃ ottharati, vaṭṭatiyeva. Kheḷena cettha siṅghāṇikāpi saṅgahitā.

ในสิกขาบทที่ ๑๘ สิ่งใดก็ตามที่เป็นรากของต้นไม้ที่ยังมีชีวิตปรากฏอยู่บนพื้นดิน หรือกิ่งไม้ที่ติดอยู่กับพื้นดิน, ทั้งหมดนั้นชื่อว่าของเขียวเท่านั้น. แต่พึงนั่งบนลำต้นแล้วถ่ายลงในที่ที่ไม่มีของเขียวได้. ถ้าอุจจาระหรือปัสสาวะไหลออกไปโดยพลันในขณะที่กำลังมองหาที่ที่ไม่มีของเขียว, ชื่อว่าอยู่ในฐานะของคนไข้. คำว่า "กระทำในที่ไม่มีของเขียวแล้วท่วมของเขียว" นี้เป็นบทที่เกินมาในบทอนาบัติในสิกขาบทนี้. ในกรณีนั้น แม้ถ้าภิกษุผู้ไม่ได้ที่ที่ไม่มีของเขียว วางขดหญ้าหรือขดฟางแล้วกระทำ (ถ่าย) ภายหลังท่วมของเขียว, ก็ยังพึงกระทำได้. และในสิกขาบทนี้ น้ำลายก็สงเคราะห์เข้ากับน้ำมูกด้วย.

75. Udakeuccārasikkhāpadavaṇṇanā

75. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระลงในน้ำ.

Ekūnavīsatime na udaketi etaṃ paribhogaudakameva sandhāya vuttaṃ, vaccakuṭisamuddādiudakesu pana aparibhogesu anāpatti. Deve vassante samantato udakoghe jāte anudakaṭṭhānaṃ alabhantena udake kātuṃ vaṭṭati, idhāpi ‘‘thale kato udakaṃ ottharatī’’ti (pāci. 654) idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ, sesaṃ sabbasikkhāpadesu uttānameva.

ในสิกขาบทที่ ๑๙ บทว่า "น อุทเก" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงน้ำที่พึงใช้สอยเท่านั้น, แต่ในน้ำที่ไม่พึงใช้สอย เช่น น้ำในส้วม น้ำในทะเล เป็นต้น เป็นอนาบัติ. เมื่อฝนตก เมื่อน้ำหลากเกิดขึ้นโดยรอบ ภิกษุผู้ไม่ได้ที่ที่ไม่มีน้ำ พึงถ่ายลงในน้ำได้. ในสิกขาบทนี้ก็เช่นกัน คำว่า "กระทำบนบกแล้วท่วมน้ำ" นี้เป็นบทที่เกินมาในบทอนาบัติ. ส่วนที่เหลือในสิกขาบททั้งปวงก็ชัดเจนแล้ว.

Samuṭṭhānādidīpanatthāya panettha idaṃ pakiṇṇakaṃ – ujjagghikauccāsaddappaṭisaṃyuttāni cattāri, sakabaḷena mukhena byāharaṇaṃ ekaṃ, chamānīcāsananisinnaṭhitapacchatogamanauppathagamanappaṭisaṃyuttāni pañcāti imāni dasa sikkhāpadāni samanubhāsanasamuṭṭhānāni, ekekamettha kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedanaṃ. Sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedanaṃ. Chattapāṇidaṇḍapāṇisatthapāṇiāvudhapāṇipādukāupāhanayānasayanapallatthikaveṭhitaoguṇṭhitanāmakāni ekādasa dhammadesanāsamuṭṭhānāni, kiriyākiriyāni, saññāvimokkhāni, sacittakāni, lokavajjāni, vacīkammāni, akusalacittāni, dukkhavedanāni. Sesāni tepaṇṇāsa paṭhamapārājikasamauṭṭhānādibhedānīti.

เพื่อแสดงสมุฏฐานเป็นต้น ในเสขิยสิกขาบทนี้ นี้เป็นวินิจฉัยเบ็ดเตล็ด – สิกขาบท ๔ ข้อที่เกี่ยวด้วยการหัวเราะและการส่งเสียงดัง, สิกขาบท ๑ ข้อว่าด้วยการพูดด้วยปากที่มีคำข้าว, สิกขาบท ๕ ข้อที่เกี่ยวด้วยการนั่งบนพื้นดิน การนั่งบนที่ต่ำ การยืน การเดินตามหลัง การเดินไปนอกทาง รวมเป็นสิกขาบท ๑๐ ข้อเหล่านี้ มีสมุฏฐานเหมือนสมนุภาสนะ. แต่ละข้อในสิกขาบทเหล่านี้ เป็นกิริยา, มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, เป็นทุกขเวทนา. สิกขาบทว่าด้วยการขอแกงและข้าวสุก มีสมุฏฐานเหมือนเถยยสัตถะ, เป็นกิริยา, มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, เป็นทุกขเวทนา. สิกขาบท ๑๑ ข้อที่มีชื่อว่า การถือร่ม การถือไม้เท้า การถือศาสตรา การถืออาวุธ การสวมรองเท้า การสวมรองเท้า การนั่งยาน การนอน การนั่งชันเข่า การโพกศีรษะ การคลุมศีรษะ มีสมุฏฐานเหมือนธรรมเทศนา, เป็นกิริยาและอกิริยา, มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นวจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, เป็นทุกขเวทนา. สิกขาบทที่เหลือ ๕๓ ข้อ มีประเภทมีสมุฏฐานเหมือนปฐมปาราชิกเป็นต้น.

Ekūnavīsatidhammadesanāpaṭisaṃyuttasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบท ๑๙ ข้อที่เกี่ยวด้วยการแสดงธรรม จบแล้ว.

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

Sekhiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายเสขิยวัตร จบแล้ว.

Adhikaraṇasamathavaṇṇanā

คำอธิบายอธิกรณ์สมถะ

Adhikaraṇasamathesu sattāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uddesaṃ āgacchantīti āpattādhikaraṇasaṅkhātāsu ca avasesādhikaraṇattayapaccayāsu ca āpattīsu parisuddhabhāvaṃ pucchanatthaṃ uddisitabbataṃ āgacchanti. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samanatthañceva vūpasamanatthañca sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā. Tatrāyaṃ vinicchayo – adhikaraṇesu tāva ‘‘dhammo’’ti vā, ‘‘adhammo’’ti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāya āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṃ, nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma.

ในอธิกรณ์สมถะทั้งหลาย บทว่า "สัตตะ" นั้น เป็นการกำหนดจำนวนของอธิกรณ์สมถะเหล่านั้น. ชื่อว่า อธิกรณ์สมถะ เพราะระงับและสงบอธิกรณ์ทั้งหลาย. บทว่า "อุเทสํ อาคจฺฉนฺติ" นั้น หมายถึงย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงยกขึ้นแสดง เพื่อประโยชน์แก่การถามถึงความเป็นผู้บริสุทธิ์ในอาบัติทั้งหลายที่นับว่าเป็นอาปัตตาธิกรณ์ และในอาบัติทั้งหลายที่เป็นปัจจัยแห่งอธิกรณ์ ๓ ที่เหลือ. บทว่า "อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ" นั้น หมายถึงที่เกิดขึ้นแล้วๆ คือที่เกิดขึ้นแล้ว ที่เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า "อธิกรณานํ" นั้น หมายถึงแห่งอธิกรณ์ ๔ อย่างเหล่านี้ คือ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์. บทว่า "สมถาย วูปสมาย" นั้น หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การระงับและเพื่อประโยชน์แก่การสงบ. พึงให้สัมมุขาวินัย... (ละไว้)... ติณวัตถารกะ. พึงให้อธิกรณ์สมถะ ๗ อย่างเหล่านี้. ในอธิกรณ์สมถะเหล่านั้น นี้คือวินิจฉัย – ในบรรดาอธิกรณ์ทั้งหลายก่อน การโต้เถียงใดของภิกษุทั้งหลายผู้โต้เถียงกันด้วยวัตถุ ๑๘ อย่างว่า "เป็นธรรม" หรือ "ไม่เป็นธรรม", นี้ชื่อว่าวิวาทาธิกรณ์. การโจทใด คือการว่ากล่าวและการฟ้องร้อง ของภิกษุทั้งหลายผู้โจทกันด้วยสีลวิบัติ หรือด้วยอาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาชีววิบัติ, นี้ชื่อว่าอนุวาทาธิกรณ์. กองอาบัติ ๗ อย่าง คือ ๕ อย่างที่มาในมาติกา และ ๒ อย่างที่มาในวิภังค์, นี้ชื่อว่าอาปัตตาธิกรณ์. การกระทำกรรม ๔ อย่างของสงฆ์ มีอปโลกนกรรมเป็นต้นใด, นี้ชื่อว่ากิจจาธิกรณ์.

Tattha vivādādhikaraṇaṃ (cūḷava. 228) dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca, sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ, tasmiṃyeva vā, aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati, evaṃ sammamāne ca pana tasmiṃ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā vinayasammukhatā puggalasammukhatā ayaṃ sammukhāvinayo nāma. Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā, sametabbassa vatthuno bhūtatā dhammasammukhatā, yathā taṃ sametabbaṃ, tathevassa samanaṃ vinayasammukhatā, yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasamane panettha saṅghasammukhatā parihāyati, evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.

ในอธิกรณ์เหล่านั้น วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัยและเยภุยยสิกา. เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยเท่านั้น วิวาทาธิกรณ์ที่เกิดขึ้นในวิหารใด หรือในวิหารนั้นเอง หรือในระหว่างทางของภิกษุทั้งหลายผู้กำลังไปเพื่อระงับในที่อื่น หรือในที่ที่ไปถึงแล้วมอบให้แก่สงฆ์, ในที่นั้น เมื่อสงฆ์ไม่สามารถระงับได้ ย่อมระงับด้วยการตัดสินของบุคคลผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกาในที่นั้นเอง. และเมื่ออธิกรณ์นั้นระงับไปอย่างนี้ ความเป็นผู้พร้อมหน้าสงฆ์ ความเป็นผู้พร้อมหน้าธรรม ความเป็นผู้พร้อมหน้าวินัย ความเป็นผู้พร้อมหน้าบุคคลใด, นี้ชื่อว่าสัมมุขาวินัย. และในสัมมุขตาเหล่านั้น ความเป็นผู้พร้อมหน้าของสงฆ์ผู้กระทำกรรมด้วยอำนาจความพร้อมเพรียงของสงฆ์ ชื่อว่าสังฆสัมมุขตา. ความเป็นจริงของเรื่องที่พึงระงับ ชื่อว่าธัมมสัมมุขตา. การระงับอธิกรณ์นั้นโดยประการใด การระงับโดยประการนั้นนั่นเอง ชื่อว่าวินยสัมมุขตา. ความเป็นผู้พร้อมหน้าของคู่กรณีทั้งสอง คือผู้โต้เถียงและผู้ถูกโต้เถียง ชื่อว่าปุคคลสัมมุขตา. แต่ในการระงับด้วยอุพพาหิกาในอธิกรณ์นี้ สังฆสัมมุขตาย่อมเสื่อมไป. วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยเท่านั้นก่อนอย่างนี้.

Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti, tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannitvā tena guḷhakavivaṭṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṃ gāhetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva, yaṃ pana yebhuyyasikakammassa karaṇaṃ. Ayaṃ yebhuyyasikā nāma, evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati.

ก็หากแม้ด้วยอาการอย่างนี้ อธิกรณ์ยังไม่ระงับ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกา ย่อมมอบอธิกรณ์นั้นให้แก่สงฆ์นั่นเอง โดยกล่าวว่า 'พวกเราไม่สามารถระงับได้' เมื่อมอบให้ดังนั้น สงฆ์สมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้ให้จับสลาก แล้วให้ภิกษุนั้นจับสลากโดยวิธีอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาการจับสลาก ๓ อย่าง คือ คูฬหกะ วิวฏะ และสกัณณชัปปกะ ในบริษัทที่ประชุมกัน เพราะความเป็นผู้มากของธรรมวาทีทั้งหลาย ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าวอย่างไร อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนั้น ย่อมชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและเยภุยยสิกา. ในสมถะ ๒ อย่างนั้น สัมมุขาวินัยมีนัยตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง ส่วนการทำเยภุยยสิกกรรมใด นี้ชื่อว่าเยภุยยสิกา. วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่างนี้ ด้วยประการฉะนี้.

Anuvādādhikaraṇaṃ (cūḷava. 236) catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi, ‘‘ayaṃ nāmettha āpattī’’ti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati, tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva. Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti, dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati. Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena gate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti. Tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti, dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati.

อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยสติวินัย ด้วยอมูฬหวินัย และด้วยตัสสปาปิยสิกา เมื่ออนุวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัยนั่นเอง ภิกษุใดฟ้องร้อง และภิกษุใดถูกฟ้องร้อง เมื่อฟังคำของภิกษุเหล่านั้นแล้ว หากไม่มีอาบัติบางอย่าง ก็ให้ภิกษุทั้งสองขอขมาแล้ว หากมีอาบัติ ก็วินิจฉัยว่า 'อาบัติชื่อนี้มีในเรื่องนี้' ดังนี้แล้ว ย่อมระงับ ในการระงับนั้น ลักษณะของสัมมุขาวินัยมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แต่เมื่อใด สงฆ์ให้สติวินัยแก่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ผู้ถูกฟ้องร้องด้วยสีลวิบัติที่ไม่มีมูล ผู้ขอสติวินัย ด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา เมื่อนั้น ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยสติวินัย แต่เมื่อให้สติวินัยแล้ว การฟ้องร้องของใครๆ ในบุคคลนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นอีก เมื่อใด ภิกษุผู้เป็นบ้า กระทำอัชฌาจารอันไม่สมควรแก่สมณะด้วยอำนาจแห่งความเป็นบ้า ถูกภิกษุทั้งหลายโจทว่า 'ท่านระลึกอาบัติเห็นปานนี้ได้หรือ' แม้กล่าวว่า 'อาวุโส เรื่องนี้ข้าพเจ้าทำไปเพราะเป็นบ้า ข้าพเจ้าจำอาบัตินั้นไม่ได้' ก็ยังถูกภิกษุทั้งหลายโจทอยู่เช่นนั้น จึงขออมูฬหวินัยเพื่อไม่ให้ถูกโจทอีก และสงฆ์ให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุนั้นด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา เมื่อนั้น ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยอมูฬหวินัย แต่เมื่อให้อมูฬหวินัยแล้ว การฟ้องร้องของใครๆ ในบุคคลนั้นเพราะเหตุนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นอีก

Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati, sace chinnamūlo, sayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ kammaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hoti, evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati.

แต่เมื่อใด สงฆ์คิดว่า 'หากภิกษุนี้ยังมีรากไม่ขาด (ยังไม่ขาดจากความเป็นภิกษุ) ก็จักได้โอสารณะ (การนำเข้าหมู่) ด้วยการประพฤติชอบ หากมีรากขาดแล้ว (ขาดจากความเป็นภิกษุแล้ว) การทำลายภิกษุนั้นก็จักมีเอง' แล้วย่อมทำตัสสปาปิยสิกกรรมด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา แก่บุคคลผู้เลวทรามเพราะมีบาปมาก ผู้ถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิก หรือด้วยอาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก ผู้ปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่ง เมื่อนั้น ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยตัสสปาปิยสิกา อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่างนี้

Āpattādhikaraṇaṃ (cūḷava. 239) tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi, yadā pana ekassa vā bhikkhuno, nissaggiyavaṇṇanāyaṃ vuttanayena saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā, sesaṃ vuttanayameva. Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhatā parihāyati.

อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยปฏิญญาตกรณะ และด้วยติณวัตถารกะ การระงับของอาปัตตาธิกรณ์นั้นด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวย่อมไม่มี แต่เมื่อใด ภิกษุแสดงอาบัติเบาแก่ภิกษุรูปหนึ่ง หรือในท่ามกลางสงฆ์หรือคณะ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในนิสสัคคิยวัณณนา เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยปฏิญญาตกรณะ ในสัมมุขาวินัยนั้นก่อน ความเป็นผู้เผชิญหน้ากันของภิกษุผู้แสดงอาบัติและภิกษุผู้รับอาบัติ ชื่อว่าปุคคละสัมมุขตา ส่วนที่เหลือมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ในเวลาแสดงอาบัติ ความเป็นผู้เผชิญหน้ากับสงฆ์ของบุคคลและคณะย่อมเสื่อมไป

Yā panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno’’ti ca, ‘‘passasī’’ti, ‘‘āma passāmī’’ti ca paṭiññā, tāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ karissāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷatthāya vāḷatthāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā niddampi okkamantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihippaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti, evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati.

ปฏิญญาใดในอาปัตตาธิกรณ์นี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติชื่อนี้' และ 'ท่านเห็นหรือ' 'ขอรับ ข้าพเจ้าเห็น' การกระทำว่า 'ท่านพึงสำรวมในภายหน้า' ด้วยปฏิญญานั้น ชื่อว่าปฏิญญาตกรณะ ในอาบัติสังฆาทิเสส การขอปริวาสเป็นต้น ชื่อว่าปฏิญญา การให้ปริวาสเป็นต้น ชื่อว่าปฏิญญาตกรณะ แต่เมื่อภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาทซึ่งมี ๒ ฝ่าย กระทำอัชฌาจารอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมากแล้ว เมื่อความละอายเกิดขึ้นอีก เห็นโทษในการให้ทำอาบัติแก่กันและกันว่า 'หากพวกเราจักทำอาบัติเหล่านี้แก่กันและกัน อธิกรณ์นั้นก็อาจจะถึงซึ่งความหยาบกระด้าง ความรุนแรงได้' เมื่อใด ย่อมทำติณวัตถารกกรรม เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยติณวัตถารกะ ในติณวัตถารกสมถะนั้น ภิกษุทั้งหลายเท่าใดที่อยู่ในหัตถบาส แม้ภิกษุทั้งหลายที่เข้าถึงการหลับโดยไม่แสดงความเห็นของตนว่า 'กรรมนี้ไม่เป็นที่พอใจแก่ข้าพเจ้า' ก็มีอยู่ อาบัติทั้งปวงของภิกษุทั้งหมด เว้นถุลลวัชชะและอาบัติที่เกี่ยวเนื่องกับคฤหัสถ์ ย่อมออกจากอาบัติ อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่างนี้

Kiccādhikaraṇaṃ (cūḷava. 242) ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Iti imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti, tena vuttaṃ ‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’ti. Ayamettha vinicchayanayo, vitthāro pana samathakkhandhake āgatoyeva, vinicchayopissa samantapāsādikāyaṃ vutto.

กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างเดียว คือด้วยสัมมุขาวินัยนั่นเอง อธิกรณ์ ๔ อย่างเหล่านี้ ย่อมระงับด้วยสมถะ ๗ อย่างเหล่านี้ ตามสมควร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า 'สัมมุขาวินัยพึงให้เพื่อระงับ เพื่อสงบอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ...เป...ติณวัตถารกะ' นี้เป็นวินิจฉัยนัยในอรรถกถาแห่งกังขาวิตรณีนี้ ส่วนนัยพิสดารมาแล้วในสมถขันธกะนั่นเอง และวินิจฉัยของนัยพิสดารนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาแล้ว

Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhāti tesu sattasu adhikaraṇasamathesu kaccittha parisuddhā, natthi vo kiñci samathehi vūpasametabbanti pucchāmi, etena sabbāpattīhi parisuddhabhāvo pucchito hoti.

ข้าพเจ้าถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้าถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือในสมถะแห่งอธิกรณ์ ๗ อย่างเหล่านั้น ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ มีอธิกรณ์บางอย่างที่ควรระงับด้วยสมถะทั้งหลายของท่านทั้งหลายไม่มีแล้วหรือ' ด้วยบทว่า 'ตตฺถายสฺมนฺเต ปุจฺฉามิ กจฺจิตฺถ ปริสุทฺธา' นี้ ความเป็นผู้บริสุทธิ์จากอาบัติทั้งปวงย่อมถูกถามแล้ว

Uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānantiādi nigamanavacanaṃ. Tattha ettakanti ettakaṃ sikkhāpadaṃ. Suttāgatanti sutte pātimokkhe āgataṃ. Suttapariyāpannanti tattheva antogadhaṃ. Anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchatīti addhamāse addhamāse uposathavasena uddisitabbataṃ āgacchati. Samaggehīti kāyasāmaggivasena samaggehi. Sammodamānehīti cittasāmaggivasena ekajjhāsayatāya suṭṭhu modamānehi. Avivadamānehīti aṭṭhārasasu vivādavatthūsu aññataravasenāpi avivadamānehi. Sikkhitabbanti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ avītikkamantehi adhisīlasikkhā sampādetabbā. Antarantarā pana yaṃ na vuttaṃ, taṃ sabbaṃ purime purime sikkhāpade vuttattā ceva uttānatthattā cāti.

คำว่า 'อุทฺทิฏฺฐํ โข อายสฺมนฺโต นิทานํ' เป็นต้น เป็นคำสรุป ในคำสรุปนั้น คำว่า 'เอตฺตกํ' หมายถึง สิกขาบทมีประมาณเท่านี้ คำว่า 'สุตฺตาคตํ' หมายถึง มาแล้วในปาติโมกข์ที่ชื่อว่าสูตร คำว่า 'สุตฺตปริยาปนฺนํ' หมายถึง สงเคราะห์เข้าไว้ในปาติโมกข์นั้นเอง คำว่า 'อนฺวฑฺฒมาสํ อุทฺเทสํ อาคจฺฉติ' หมายถึง ย่อมถึงซึ่งความเป็นสิ่งที่พึงแสดงโดยอำนาจแห่งการทำอุโบสถทุกกึ่งเดือน คำว่า 'สมคฺเคหิ' หมายถึง ผู้พร้อมเพรียงกันด้วยกายสามัคคี คำว่า 'สมฺโมทมาเนหิ' หมายถึง ผู้ยินดีอย่างยิ่งด้วยความเป็นผู้มีอัธยาศัยเดียวกันด้วยจิตตสามัคคี คำว่า 'อวิวทมาเนหิ' หมายถึง ผู้ไม่วิวาทกันด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิวาทวัตถุ ๑๘ อย่าง คำว่า 'สิกฺขิตพฺพํ' หมายถึง อธิสีลสิกขาอันภิกษุทั้งหลายผู้ไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้นๆ พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์ ส่วนคำใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ในระหว่างๆ คำทั้งหมดนั้นไม่ได้กล่าวไว้เพราะได้กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนๆ และเพราะมีความหมายชัดเจนแล้ว ดังนี้แล.

Adhikaraṇasamathavaṇṇanā niṭṭhitā.

อธิกรณสมถวัณณนา จบแล้ว.

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในปาติโมกขวัณณนาแห่งกังขาวิตรณี

Bhikkhupātimokkhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ภิกขุปาติโมกขวัณณนา จบแล้ว.

Namo tassa bhagavato arahato sammasambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

Bhikkhunīpātimokkhavaṇṇanā

ภิกขุนีปาติโมกขวัณณนา

Pārājikakaṇḍo

ปาราชิกกัณฑ์

Bhikkhunīnaṃ hitatthāya, pātimokkhaṃ pakāsayi;

Yaṃ nātho, tassa dāneso, sampatto vaṇṇanākkamo.

พระโลกนาถทรงประกาศปาติโมกข์ใด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ภิกษุณีทั้งหลาย บัดนี้ ลำดับแห่งอรรถกถาอธิบายปาติโมกข์นั้น ได้มาถึงแล้วโดยชอบ.

Sādhāraṇapārājikaṃ

ปาราชิกทั่วไป

1…Pe…4. methunadhammasikkhāpadavaṇṇanā

1...เป...4. คำอธิบายสิกขาบทเมถุนธรรม

Tattha suṇātu metiādīnaṃ bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva attho veditabbo. Kevalañhi, bhante, ayyetiādivasena tasmiñca idha ca abhilāpamattameva liṅgabhedamattañca viseso. Yasmā ca bhikkhuniyā sikkhāpaccakkhānaṃ nāma natthi, tasmā bhikkhunīnaṃ ‘‘sikkhāsājīvasamāpannā sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti avatvā yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyāti vuttaṃ. Tattha chandasoti methunarāgappaṭisaṃyuttena chandena ceva ruciyā ca. Chande pana asati balakkārena padhaṃsitāya anāpatti, tasmā yā paripuṇṇūpasampadā bhikkhunī manussāmanussatiracchānajātīsu purisaubhatobyañjanakapaṇḍakānaṃ yassa kassaci sajīvassa vā nijjīvassa vā santhatassa vā asanthatassa vā akkhāyitassa vā yebhuyyena akkhāyitassa vā aṅgajātassa attano vaccamaggapassāvamaggamukhesu tīsu yatthakatthaci santhate vā asanthate vā pakativātena asaṃphuṭṭhe allokāse antamaso tilaphalamattampi padesaṃ chandaso paveseti, parena vā pavesiyamānā pavesanapaviṭṭhaṭṭhitauddharaṇesu yaṃkiñci sādiyati, ayaṃ pārājikā hoti. Sesamettha ito paresu ca sādhāraṇasikkhāpadesu vuttanayānusāreneva veditabbaṃ.

ในภิกขุนีปาติโมกข์นั้น พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์แห่งบททั้งหลายมีคำว่า “สุณาตุ เม” เป็นต้น. ความแตกต่างมีเพียงการใช้ถ้อยคำว่า “ภันเต” (ท่านผู้เจริญ) “อัยเย” (ท่านผู้เป็นเจ้า) เป็นต้น ในภิกขุปาติโมกข์นั้นและในภิกขุนีปาติโมกข์นี้ และความแตกต่างเพียงเพศเท่านั้น. และเพราะการสละสิกขาของภิกษุณีไม่มีอยู่ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ตรัสว่า “ภิกษุณีทั้งหลายผู้เข้าถึงสิกขาและสาชีพ ไม่สละสิกขา ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ” แต่ตรัสว่า “อนึ่ง ภิกษุณีใดเสพเมถุนธรรมด้วยความพอใจ”. ในคำว่า “ฉันทโส” นั้น หมายถึงด้วยความพอใจและความยินดีที่ประกอบด้วยราคะในเมถุน. อนึ่ง หากไม่มีความพอใจ แต่ถูกข่มขืนย่ำยี ย่อมไม่มีอาบัติ. ฉะนั้น ภิกษุณีผู้มีอุปสมบทสมบูรณ์แล้ว ผู้ใดนำอวัยวะเพศของบุรุษ อุภโตพยัญชนก หรือบัณเฑาะก์ ไม่ว่าจะเป็นมนุษย์ อมนุษย์ หรือสัตว์เดรัจฉาน ไม่ว่าจะมีชีวิตหรือไม่มีชีวิต ไม่ว่าจะถูกห่อหุ้มหรือไม่ถูกห่อหุ้ม ไม่ว่าจะถูกสุนัขหรือสุนัขจิ้งจอกกัดกินหรือไม่ถูกกัดกิน หรือถูกกัดกินโดยส่วนมาก เข้าไปในทวารทั้งสามของตน คือ ทวารหนัก ทวารเบา หรือปาก ณ ที่ใดที่หนึ่ง ไม่ว่าจะถูกห่อหุ้มหรือไม่ถูกห่อหุ้ม ในที่เปียกชื้นที่ลมธรรมชาติไม่พัดผ่าน แม้เพียงเท่าเมล็ดงา ด้วยความพอใจ หรือเมื่อผู้อื่นนำเข้าไปแล้ว ยินดีในอาการใดอาการหนึ่งในการนำเข้า การเข้าถึง การหยุดอยู่ หรือการนำออก ภิกษุณีนั้นเป็นปาราชิก. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้และในสิกขาบททั่วไปที่ตามมา พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว.

Asādhāraṇapārājikaṃ

ปาราชิกไม่ทั่วไป

5. Ubbhajāṇumaṇḍalikāsikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทอุพภชาณุมัณฑลิกา

Asādhāraṇesu pana catunnaṃ tāva pārājikānaṃ paṭhame avassutāti kāyasaṃsaggarāgena tintā, kilinnāti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Purisapuggalassāti kāyasaṃsaggaṃ samāpajjituṃ viññussa manussajātikassa purisasaṅkhātassa puggalassa. Adhakkhakanti attano akkhakānaṃ adho. Ubbhajāṇumaṇḍalanti jāṇumaṇḍalānaṃ upari, ettha ca ubbhakapparampi ubbhajāṇumaṇḍaleneva saṅgahitaṃ. Āmasananti āmajjanaṃ phuṭṭhokāsaṃ anatikkamitvā tattheva saṅghaṭṭanaṃ. Parāmasananti ito cito ca sañcaraṇaṃ. Gahaṇanti gahitamattaṃ. Chupananti asaṅghaṭṭetvā phuṭṭhamattaṃ. Paṭipīḷananti aṅge gahetvā nippīḷanaṃ. Sādiyeyyāti yā bhikkhunī attano yathāparicchinne kāye purisassa etaṃ āmasanādiṃ sādiyati, sayaṃ vā pana tena kāyena purisassa yaṃkiñci kāyappadesaṃ sādayamānā chupati, ayaṃ ubbhajāṇumaṇḍalikā nāma pārājikāti ayamettha saṅkhepo.

ในบรรดาปาราชิกที่ไม่ทั่วไป 4 สิกขาบทนั้น ในสิกขาบทที่ 1 คำว่า “อวัสสุตา” หมายถึง เปียกชุ่มด้วยราคะในการสัมผัสกาย คำว่า “กิลินนา” ก็มีความหมายเช่นเดียวกัน. ในบทที่สองก็มีนัยเดียวกัน. คำว่า “ปุริสปุคคัสสะ” หมายถึง บุคคลผู้เป็นมนุษย์เพศชาย ผู้รู้เดียงสา สามารถเข้าถึงการสัมผัสกายได้. คำว่า “อธักขกัง” หมายถึง ใต้กระดูกไหปลาร้าของตน. คำว่า “อุพภชาณุมัณฑลัง” หมายถึง เหนือหัวเข่า และในสิกขาบทนี้ แม้ส่วนที่อยู่เหนือข้อศอกก็สงเคราะห์เข้าในคำว่า “อุพภชาณุมัณฑละ” ด้วย. คำว่า “อามาสนัง” หมายถึง การลูบคลำอย่างแรง หรือการเสียดสีอย่างแรงในที่ที่ถูกสัมผัสโดยไม่เลยไปจากที่นั้น. คำว่า “ปะรามาสนัง” หมายถึง การลูบคลำไปมา. คำว่า “คหณัง” หมายถึง การจับไว้เฉยๆ. คำว่า “ฉุปะนัง” หมายถึง การแตะต้องเฉยๆ โดยไม่เสียดสีอย่างแรง. คำว่า “ปะฏิปีฬะนัง” หมายถึง การบีบขยำโดยจับอวัยวะ. คำว่า “สาทยเยยยะ” หมายถึง ภิกษุณีใดพอใจการสัมผัสเป็นต้นนั้นของบุรุษในส่วนแห่งกายของตนที่กำหนดไว้ หรือตนเองพอใจสัมผัสส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งกายของบุรุษด้วยส่วนแห่งกายที่กำหนดไว้นั้น ภิกษุณีนั้นชื่อว่า “อุพภชาณุมัณฑลิกา” เป็นปาราชิก. นี้เป็นบทสรุปในที่นี้.

‘‘Nidānaṃ puggalaṃ vatthu’’ntiādike (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) tena vitthāravinicchaye yasmā sabbāneva asādhāraṇapaññattiyo honti, tasmā ito paṭṭhāya santiṃ anupaññattiṃ vatvā sādhāraṇapaññattīti vā asādhāraṇapaññattīti vā na vakkhāma, āṇattiyaṃ yattha āṇatti natthi, tattha kiñci avatvā yattha atthi, tattheva vakkhāma, vipattivicāraṇā vuttāyeva.

ในวินิจฉัยโดยพิสดารมีคำว่า “นิทาน บุคคล วัตถุ” เป็นต้น (อรรถกถา กังขาวิตรณี ปฐมปาราชิกวรรณนา) เพราะสิกขาบททั้งหมดเป็นอสาธารณบัญญัติ ฉะนั้น ตั้งแต่สิกขาบทนี้เป็นต้นไป เราจะไม่กล่าวถึงอนุปบัญญัติที่มีอยู่ว่าเป็นสาธารณบัญญัติหรืออสาธารณบัญญัติอีกต่อไป. ในส่วนของอาณัติ (คำสั่งห้าม) สิกขาบทใดไม่มีอาณัติ เราจะไม่กล่าวอะไรเลยในสิกขาบทนั้น แต่จะกล่าวเฉพาะในสิกขาบทที่มีอาณัติเท่านั้น. การพิจารณาความวิบัติได้กล่าวไว้แล้ว.

Avasesaṃ pana sabbattha vattabbaṃ, tayidaṃ vuccati, idaṃ tāva sikkhāpadaṃ sāvatthiyaṃ sundarīnandaṃ ārabbha kāyasaṃsaggaṃ samāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ekatoavassute yathāparicchinnena kāyena purisassa kāyaṃ, ubhatoavassutepi kāyena kāyappaṭibaddhaṃ, yathāparicchinnakāyappaṭibaddhena vā avasesakāyena vā tassa kāyaṃ āmasantiyā thullaccayaṃ, yakkhapetapaṇḍakatiracchānagatamanussaviggahānaṃ ubhatoavassute yathāparicchinnena kāyena kāyaṃ āmasantiyāpi thullaccayaṃ, sace pana purisassa kāyasaṃsaggarāgo natthi, pārājikakkhettepi thullaccayameva. Avasese pana kāyappaṭibaddhena kāyappaṭibaddhādibhede, methunarāgagehasitapemesu ca sabbattha dukkaṭaṃ. Asañcicca, assatiyā, ajānantiyā, asādiyantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Aṅgāni samuṭṭhānādīni ca bhikkhupātimokkhe kāyasaṃsagge vuttanayeneva veditabbānīti.

ส่วนที่เหลือพึงกล่าวไว้ในทุกสิกขาบท และสิ่งนี้จะกล่าวต่อไป. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภสุนทรีนันทา ในเรื่องการเข้าถึงการสัมผัสกาย. เมื่อฝ่ายหนึ่ง (ภิกษุณี) มีความกำหนัดด้วยราคะในการสัมผัสกาย การที่ภิกษุณีสัมผัสกายของบุรุษด้วยส่วนแห่งกายที่กำหนดไว้ ย่อมเป็นถุลลัจจัย. แม้เมื่อทั้งสองฝ่าย (บุรุษและภิกษุณี) มีความกำหนัด การที่ภิกษุณีสัมผัสวัตถุที่เนื่องด้วยกายด้วยกาย หรือด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยกายที่กำหนดไว้ หรือด้วยส่วนที่เหลือของกายของบุรุษนั้น ย่อมเป็นถุลลัจจัย. แม้เมื่อทั้งสองฝ่าย (ยักษ์, เปรต, บัณเฑาะก์, สัตว์เดรัจฉาน และมนุษย์) มีความกำหนัด การที่ภิกษุณีสัมผัสกายด้วยส่วนแห่งกายที่กำหนดไว้ ย่อมเป็นถุลลัจจัย. แต่ถ้าบุรุษไม่มีราคะในการสัมผัสกาย แม้ในเขตปาราชิกก็เป็นเพียงถุลลัจจัยเท่านั้น. ส่วนในกรณีอื่นๆ เช่น วัตถุที่เนื่องด้วยกายและวัตถุที่เนื่องด้วยกายเป็นต้น และในเรื่องราคะในเมถุนและความรักที่อาศัยเรือน ย่อมเป็นทุกกฏในทุกกรณี. การกระทำโดยไม่ตั้งใจ, โดยไม่มีสติ, โดยไม่รู้, โดยไม่ยินดี, และสำหรับผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบและสมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทกายสังคัคคะในภิกขุปาติโมกข์.

Ubbhajāṇumaṇḍalikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทอุพภชาณุมัณฑลิกา จบแล้ว.

6. Vajjappaṭicchādikāsikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทวัชชปฏิจฉาทิกา

Dutiye gaṇassāti aññāsaṃ bhikkhunīnaṃ. Ṭhitāti saliṅge ṭhitā. Cutāti kālaṅkatā. Nāsitāti liṅganāsanāya sayaṃ vā naṭṭhā, aññehi vā nāsitā. Avassaṭāti titthāyatanaṃ saṅkantā. Pubbevāhaṃ ayye aññāsinti idaṃ tassā vacanakāladassanaṃ, saliṅge ṭhitāya pana pārājikabhāvaṃ ñatvā ‘‘na dāni naṃ kassaci ārocessāmī’’ti dhure nikkhittamatteyeva ayaṃ vajjappaṭicchādikā nāma pārājikā hotīti.

ในสิกขาบทที่สอง คำว่า “คณัสสะ” หมายถึง ของภิกษุณีรูปอื่น. คำว่า “ฐิตา” หมายถึง ดำรงอยู่ในเพศของตน. คำว่า “จุตา” หมายถึง มรณภาพแล้ว. คำว่า “นาสิตา” หมายถึง ถูกทำลายเพศแล้ว คือตนเองทำลายเพศ หรือผู้อื่นทำลายเพศ. คำว่า “อวัสสฏา” หมายถึง เปลี่ยนไปเข้ารีตเดียรถีย์. คำว่า “ปุพเพวาหัง อัยเย อัญญาสิง” นี้เป็นคำที่แสดงเวลาที่ภิกษุณีผู้ปกปิดกล่าว (หมายถึง เพื่อแสดงว่านางรู้แล้วตั้งแต่ตอนที่ตัดสินใจจะปกปิดอาบัติ จึงกล่าวว่า “สลิเง ฐิตายะ ปะนะ” เป็นต้น). อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้ว่าภิกษุณีผู้ดำรงอยู่ในเพศของตนต้องอาบัติปาราชิกแล้ว และเพียงแค่ตั้งใจว่าจะไม่บอกเรื่องนั้นแก่ใครอีก ภิกษุณีนั้นชื่อว่า “วัชชปฏิจฉาทิกา” เป็นปาราชิก.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha nevaattanāpaṭicodanā nagaṇassa ārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha sappāṇakavaggamhi duṭṭhullāpattippaṭicchādanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ. Tatra hi pācittiyaṃ, idha pārājikanti ayameva viseso, sesaṃ tādisamevāti.

(สิกขาบทนี้) บัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องที่นางไม่โจทตนเองและไม่บอกแก่คณะ. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทปกปิดอาบัติชั่วหยาบในสัปปาณกวรรค. ความแตกต่างมีเพียงว่าในสิกขาบทนั้นเป็นปาจิตตีย์ แต่ในสิกขาบทนี้เป็นปาราชิก. ส่วนที่เหลือก็เช่นเดียวกัน.

Vajjappaṭicchādikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทวัชชปฏิจฉาทิกา จบแล้ว.

7. Ukkhittānuvattikāsikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทอุกขิตตานุวัตติกา

Tatiye ukkhittanti āpattiyā adassanādīsu ukkhittaṃ. Dhammenāti bhūtena vatthunā. Vinayenāti codetvā sāretvā. Satthusāsanenāti idhāpi codetvā sāretvā karaṇameva satthusāsanaṃ nāma. Anādaranti yena saṅghena ukkhepaniyakammaṃ kataṃ, tasmiṃ vā, tattha pariyāpannagaṇe vā ekapuggale vā tasmiṃ vā kamme ādaravirahitaṃ, sammāvattanāya avattamānanti attho. Appaṭikāranti paṭikārarahitaṃ, anosāritanti attho. Akatasahāyanti ekakammādike saṃvāse saha ayanabhāvena samānasaṃvāsakā bhikkhū sahāyā nāma, yassa pana so saṃvāso tehi saddhiṃ natthi na tena te sahāyā katā honti, iti so akatasahāyo nāma, taṃ akatasahāyaṃ, samānasaṃvāsakabhāvaṃ anupagatanti attho. Tamanuvatteyyāti taṃ ukkhittakaṃ ukkhittakabhāveyeva ṭhitaṃ bhikkhuṃ yā bhikkhunī yaṃdiṭṭhiko so hoti, tāya diṭṭhiyā gahaṇabhāvena anuvatteyya. Sā bhikkhunī bhikkhunīhi saṅghabhedasikkhāpadādīsu vuttanayena visuṃ saṅghamajjhe ca vuccamānā taṃ vatthuṃ appaṭinissajjantī samanubhāsanakammapariyosāne ukkhittānuvattikā nāma pārājikā hotīti.

ในสิกขาบทที่สาม คำว่า “อุกขิตตัง” หมายถึง ถูกยกวัตรเพราะไม่เห็นอาบัติเป็นต้น. คำว่า “ธัมเมนะ” หมายถึง ด้วยเรื่องที่เป็นจริง. คำว่า “วินะเยนะ” หมายถึง ด้วยการโจทและเตือนให้ระลึกถึงอาบัติ. คำว่า “สัตถุสาสะเนนะ” หมายถึง ในสิกขาบทนี้ก็เช่นกัน การโจทและเตือนให้ระลึกถึงอาบัติเท่านั้นที่เรียกว่าคำสอนของพระศาสดา. คำว่า “อนาทะรัง” หมายถึง ไม่มีความเอื้อเฟื้อ ไม่ประพฤติโดยชอบต่อสงฆ์ที่ทำอุกเขปนียกรรมนั้น หรือต่อคณะที่รวมอยู่ในสงฆ์นั้น หรือต่อบุคคลคนเดียว หรือต่อกรรมอุกเขปนียกรรมนั้น. คำว่า “อัปปะฏิกาลัง” หมายถึง ไม่มีการทำคืน. คำว่า “อะโนสาริตัง” หมายถึง ยังไม่ได้รับการสวดถอนเข้าสู่หมู่สงฆ์. คำว่า “อะกะตะสะหายัง” หมายถึง ภิกษุทั้งหลายผู้มีสังวาสเสมอกัน เพราะมีการกระทำร่วมกันเป็นต้น ย่อมชื่อว่าเป็นสหาย. แต่ภิกษุใดไม่มีสังวาสนั้นร่วมกับภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่ได้ถูกทำให้เป็นสหายโดยภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงชื่อว่า “อะกะตะสะหายะ” (ผู้ไม่มีสหาย). หมายถึง ภิกษุผู้ไม่มีสหายนั้น ผู้ไม่เข้าถึงความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน. คำว่า “ตะมะนุวัตเตยยะ” หมายถึง ภิกษุณีใดพึงประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้น ซึ่งยังคงอยู่ในสภาพผู้ถูกยกวัตร โดยยึดถือทิฏฐิที่ภิกษุนั้นถืออยู่. ภิกษุณีนั้นเมื่อถูกภิกษุณีทั้งหลายกล่าวตักเตือนต่างหากหรือในท่ามกลางสงฆ์ โดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทสังฆเภทเป็นต้น หากไม่ละทิ้งเรื่องนั้นหรือทิฏฐินั้น เมื่อสิ้นสุดการสมนุภาสนกรรมแล้ว ย่อมเป็นปาราชิกชื่อว่า “อุกขิตตานุวัตติกา”.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha ukkhittānuvattanavatthusmiṃ paññattaṃ, ñattiyā dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi dve thullaccayā, ‘‘yassā nakkhamati, sā bhāseyyā’’ti evaṃ yya-kārappattāya tatiyakammavācāya pārājikaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, sesaṃ saṅghabhedasikkhāpadādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร ด้วยญัตติเป็นทุกกฏ ด้วยกรรมวาจาสองครั้งเป็นถุลลัจจัยสอง ด้วยกรรมวาจาครั้งที่สามที่ถึงอักษร "ยะ" (คือ "ผู้ใดไม่เห็นด้วย ผู้นั้นพึงกล่าว") อย่างนี้ เป็นปาราชิก ในอธรรมกรรมเป็นติกทุกกฏ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์เป็นต้นนั่นแล

Ukkhittānuvattikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทอุกขิตตานุวัตติกา จบแล้ว.

8. Aṭṭhavatthukāsikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทอัฏฐวัตถุกา

Catutthe avassutāti lokassādamittasanthavavasena kāyasaṃsaggarāgena tintā. Ayameva hi attho sīhaḷamātikāṭṭhakathāyaṃ vutto, samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 675) panassa vicāraṇā katā, dutiyapadepi eseva nayo. Purisapuggalassa hatthaggahaṇaṃ vātiādīsu pana yaṃ purisapuggalena hatthe gahaṇaṃ kataṃ, taṃ ‘‘purisapuggalassa hatthaggahaṇa’’nti vuttaṃ, eseva nayo saṅghāṭikaṇṇaggahaṇepi. Hatthaggahaṇanti ettha ca yassa kassaci apārājikakkhettabhūtassa aṅgassa gahaṇaṃ hatthaggahaṇaṃ, yassa kassaci nivatthassa vā pārutassa vā gahaṇaṃ saṅghāṭikaṇṇaggahaṇaṃ. Santiṭṭheyya vātiādīsu kāyasaṃsaggasaṅkhātassa asaddhammassa paṭisevanatthāya purisassa hatthapāse santiṭṭheyya vā, tattha ṭhitā sallapeyya vā, purisena vā ‘‘itthannāmaṃ ṭhānaṃ āgacchā’’ti vuttā taṃ saṅketaṃ gaccheyya, tassa vā purisassa abbhāgamanaṃ sādiyeyya, yena kenaci vā paṭicchannaṃ okāsaṃ paviseyya, purisassa hatthapāse ṭhatvā kāyaṃ upasaṃhareyyāti evamattho daṭṭhabbo. Ayampi pārājikāti yathā purimāyo, evaṃ ayampi bhikkhunī etassa kāyasaṃsaggasaṅkhātassa asaddhammassa paṭisevanatthāya etāni aṭṭha vatthūni paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā pūretvā aṭṭhavatthukā nāma pārājikā hotīti.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "อวสฺสุตา" (มีใจกำหนัด) คือเปียกชุ่มด้วยกายสังสัคคราคะ (ความกำหนัดในการสัมผัสกาย) ด้วยอำนาจแห่งความสนิทสนมเป็นมิตรที่ชาวโลกยินดี อรรถนี้แลอันสีหลมาติกาอรรถกถาได้กล่าวไว้แล้ว แต่ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (ปาจิ. อรรถ. ๖๗๕) ได้มีการพิจารณาอรรถนั้นไว้แล้ว แม้ในบทที่สอง (คือ อวสฺสุตสฺส) ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่ในบทว่า "ปุริสปุคฺคลสฺส หตฺถคฺคหณํ วา" เป็นต้นนั้น การจับที่มืออันบุรุษบุคคลทำแล้ว การจับนั้นเรียกว่า "ปุริสปุคฺคลสฺส หตฺถคฺคหณํ" (การจับมือของบุรุษบุคคล) แม้ในการจับชายผ้าสังฆาฏิก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน และในบทว่า "หตฺถคฺคหณํ" นี้ การจับอวัยวะใดๆ ที่ไม่เป็นเขตแห่งปาราชิก เรียกว่า "หตฺถคฺคหณํ" (การจับมือ) การจับผ้าที่นุ่งหรือผ้าที่ห่มของบุคคลใดๆ เรียกว่า "สงฺฆาฏิกณฺณคฺคหณํ" (การจับชายผ้าสังฆาฏิ) ในบทว่า "สนฺติฏฺเฐยฺย วา" เป็นต้นนั้น พึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า เพื่อเสพอสัทธรรมที่กล่าวคือการสังสัคคะด้วยกาย พึงยืนอยู่ในหัตถบาสของบุรุษ หรือยืนอยู่ในที่นั้นแล้วพึงเจรจา หรืออันบุรุษกล่าวว่า "จงมาสู่ที่ชื่อนี้" แล้วพึงไปยังที่นัดหมายนั้น หรือพึงยินดีการมาสู่ที่เฉพาะหน้าของบุรุษนั้น หรือพึงเข้าไปในที่ลับใดๆ หรือยืนอยู่ในหัตถบาสของบุรุษแล้วพึงน้อมกายเข้าไปใกล้ คำว่า "อายมฺปิ ปาราชิกา" (ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก) คือ ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิกชื่อว่า "อัฏฐวัตถุกา" (มีวัตถุ ๘ ประการ) โดยการทำให้วัตถุ ๘ ประการเหล่านี้บริบูรณ์โดยลำดับหรือโดยย้อนลำดับ เพื่อเสพอสัทธรรมที่กล่าวคือการสังสัคคะด้วยกายนั้น เหมือนภิกษุณีทั้งหลายในกาลก่อนฉะนั้น

Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha aṭṭhamaṃ vatthuṃ paripūraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, saṅketagamane pade pade dukkaṭaṃ, purisassa hatthapāsaṃ okkantamatte thullaccayaṃ, purisassa abbhāgamanasādayamānepi dukkaṭaṃ. Hatthapāsokkamane thullaccayaṃ, sesesu ekekasmiṃ thullaccayameva, aṭṭhame paripuṇṇe pārājikaṃ. Ekekasmiṃ pana vatthusmiṃ satakkhattumpi vītikkante tā āpattiyo desetvā muccati, apicettha gaṇanūpikā āpatti veditabbā, ‘‘idāni nāpajjissāmī’’ti hi dhuranikkhepaṃ katvā desitā gaṇanūpikā, desitagaṇanaṃ upeti, pārājikassa aṅgaṃ na hoti. Tasmā yā ekaṃ āpannā dhuranikkhepaṃ katvā desetvā puna kilesavasena āpajjati, punapi deseti, evaṃ aṭṭhamaṃ paripūrentīpi pārājikā na hoti. Yā pana āpajjitvā ‘‘punapi aññaṃ vatthuṃ āpajjissāmī’’ti saussāhāva deseti, tassā sā āpatti agaṇanūpikā, desitāpi adesitā hoti, pārājikassa aṅgaṃ hoti. Asañcicca, assatiyā, ajānantiyā asādiyantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Kāyasaṃsaggarāgo, saussāhatā, aṭṭhamassa vatthussa pūraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทำให้วัตถุที่ ๘ บริบูรณ์ ในการไปยังที่นัดหมาย เป็นทุกกฏในทุกๆ ย่างก้าว เพียงสักว่าก้าวล่วงเข้าไปในหัตถบาสของบุรุษ เป็นถุลลัจจัย แม้เมื่อยินดีการมาสู่ที่เฉพาะหน้าของบุรุษ ก็เป็นทุกกฏ ในการก้าวล่วงเข้าไปในหัตถบาส เป็นถุลลัจจัย ในวัตถุที่เหลือแต่ละอย่าง เป็นถุลลัจจัยเท่านั้น เมื่อวัตถุที่ ๘ บริบูรณ์ เป็นปาราชิก แต่เมื่อล่วงละเมิดวัตถุแต่ละอย่างแม้ตั้งร้อยครั้ง ก็พ้นจากอาบัติได้ด้วยการแสดงอาบัติเหล่านั้น อนึ่ง ในสิกขาบทนี้ พึงทราบอาบัติที่เข้าถึงการนับ เพราะอาบัติที่แสดงแล้วด้วยการทอดธุระว่า "บัดนี้เราจักไม่ล่วงละเมิดอีก" ชื่อว่าอาบัติที่เข้าถึงการนับ ย่อมเข้าถึงการนับว่าแสดงแล้ว ไม่เป็นองค์แห่งปาราชิก เพราะฉะนั้น ภิกษุณีใดต้องอาบัติอย่างหนึ่งแล้ว ทอดธุระแสดงอาบัติแล้ว กลับต้องอีกด้วยอำนาจแห่งกิเลส แล้วแสดงอีก แม้ทำให้วัตถุที่ ๘ บริบูรณ์อย่างนี้ ก็ไม่เป็นปาราชิก แต่ภิกษุณีใดต้องอาบัติแล้ว แสดงอาบัติด้วยความเป็นผู้มีความพยายามนั่นเองว่า "เราจักล่วงละเมิดวัตถุอื่นอีก" อาบัตินั้นของภิกษุณีนั้นไม่เข้าถึงการนับ แม้แสดงแล้วก็ชื่อว่ายังไม่ได้แสดง เป็นองค์แห่งปาราชิก อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้ไม่จงใจ ผู้ไม่มีสติ ผู้ไม่รู้ ผู้ไม่ยินดี และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ ประการ คือ กายสังสัคคราคะ, ความเป็นผู้มีความพยายาม, และการทำให้วัตถุที่ ๘ บริบูรณ์ มีสมุฏฐานเช่นเดียวกับสมนุภาสนะ, เป็นกิริยาและอกิริยา, มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม เป็นวจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, มีเวทนา ๒

Aṭṭhavatthukāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอัฏฐวัตถุกสิกขาบท จบแล้ว

Uddiṭṭhā kho ayyāyo aṭṭha pārājikā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā cattāro, ime cattāroti evaṃ pātimokkhuddesamaggena aṭṭha pārājikā dhammā uddiṭṭhāti evamettha attho veditabbo, sesaṃ bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayamevāti.

คำว่า "อุทฺทิฏฺฐา โข อัยฺยาโย อฏฺฐ ปาราชิกา ธมฺมา" (ท่านทั้งหลาย สิกขาบทปาราชิก ๘ สิกขาบท ได้ถูกยกขึ้นแสดงแล้ว) คือปาราชิก ๔ ที่ทรงบัญญัติปรารภภิกษุทั้งหลาย ซึ่งเป็นสาธารณะ (แก่ภิกษุณีด้วย) และปาราชิก ๔ เหล่านี้ (ที่เป็นอสาธารณะ) พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า "สิกขาบทปาราชิก ๘ สิกขาบท ได้ถูกยกขึ้นแสดงแล้ว" โดยทางแห่งการยกขึ้นแสดงปาติโมกข์อย่างนี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์นั่นแล

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในกังขาวิตรณีอรรถกถาปาติโมกข์

Bhikkhunipātimokkhe

ในภิกขุนีปาติโมกข์

Pārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาหมวดปาราชิก จบแล้ว

Saṅghādisesakaṇḍo

สังฆาทิเสสกัณฑ์

1. Ussayavādikāsikkhāpadavaṇṇanā

1. การพรรณนาอุสสยวาทิกสิกขาบท

Saṅghādisesesu paṭhame ussayavādikāti mānussayavasena kodhussayavasena aḍḍakaraṇatthāya vinicchayamahāmattānaṃ santike vivadamānā. Gahapatinā vātiādīhi ṭhapetvā pañca sahadhammike avasesā gahaṭṭhapabbajitā saṅgahitā. Ayaṃ bhikkhunī paṭhamāpattikanti ādimhi paṭhamaṃ āpatti etassāti paṭhamāpattiko, vītikkamakkhaṇeyeva āpajjitabboti attho, taṃ paṭhamāpattikaṃ. Āpannāti aḍḍapariyosāne āpannā. Bhikkhuniṃ saṅghato nissāretīti nissāraṇīyo, taṃ nissāraṇīyaṃ. Saṅghādisesanti evaṃnāmakaṃ.

ในสังฆาทิเสสข้อที่ ๑ คำว่า "อุสฺสยวาทิกา" คือภิกษุณีผู้เมื่อโต้เถียงกันอยู่ต่อหน้าวินิจฉัยมหาอำมาตย์ เพื่อประโยชน์แก่การทำคดี ด้วยอำนาจแห่งมานะที่พอกพูน หรือด้วยอำนาจแห่งความโกรธที่พอกพูน เว้นสหธรรมิก ๕ จำพวกแล้ว คฤหัสถ์และบรรพชิตที่เหลือถูกสงเคราะห์เข้าด้วยบทว่า "คหปตินา วา" เป็นต้น คำว่า "อยํ ภิกฺขุนี ปฐมาปตฺติกา" (ภิกษุณีนี้มีอาบัติในลำดับแรก) คือ อาบัติที่ต้องในเบื้องต้นเป็นครั้งแรกของภิกษุณีนั้น ชื่อว่า "ปฐมาปตฺติกา" อรรถว่า เป็นอาบัติที่พึงต้องในขณะแห่งการล่วงละเมิดนั่นเอง อาบัตินั้นชื่อว่า "ปฐมาปตฺติกา" คำว่า "อาปนฺนา" (ต้องแล้ว) คือ ต้องแล้วในเวลาจบการพิจารณาคดี อาบัติที่ย่อมให้เคลื่อนออกไปจากสงฆ์ ชื่อว่า "นิสฺสารณียะ" (ควรขับออก) อาบัตินั้นชื่อว่า "นิสฺสารณียะ" อาบัติชื่อว่า "สังฆาทิเสส" มีชื่ออย่างนี้

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha ussayavādikavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, ‘‘aḍḍaṃ karissāmī’’ti yaṃkiñci dutiyikaṃ vā sakkhiṃ vā sahāyaṃ vā pariyesantiyā pariyesane dukkaṭaṃ, yattha ṭhitāya ‘‘aḍḍaṃ kātuṃ gacchāmī’’ti cittaṃ uppajjati, tato paṭṭhāya gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, yatthakatthaci antamaso bhikkhunupassayaṃ āgatepi vohārike disvā attano kathaṃ ārocentiyā dukkaṭaṃ. Itarena attano kathāya ārocitāya bhikkhuniyā thullaccayaṃ, paṭhamaṃ itarena pacchā bhikkhuniyā ārocanepi eseva nayo. Sace pana bhikkhunī taṃ vadati ‘‘mama ca tava ca kathaṃ tvaṃyeva ārocehī’’ti, so attano vā kathaṃ paṭhamaṃ ārocetu, tassā vā, paṭhamārocane bhikkhuniyā dukkaṭaṃ, dutiye thullaccayaṃ, tena evaṃ vuttāya bhikkhuniyā ārocanepi eseva nayo. Sace pana bhikkhunī aññena kathāpeti, tatrāpi eseva nayo. Yathā vā tathā vā hi ārociyamāne paṭhamārocane bhikkhuniyā dukkaṭaṃ, dutiye thullaccayaṃ. Ubhinnaṃ pana kathaṃ sutvā vohārikehi vinicchaye kate aḍḍapariyosānaṃ nāma hoti, tasmiṃ aḍḍapariyosāne bhikkhuniyā jayepi parājayepi saṅghādiseso.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องอุสสยวาทิกา (การโต้เถียงด้วยความถือตัว) เป็นอาบัติที่ต้องด้วยการสั่ง เมื่อภิกษุณีแสวงหาเพื่อนคนที่สอง หรือพยาน หรือสหายใดๆ ด้วยคิดว่า "เราจักทำคดี" การแสวงหานั้นเป็นทุกกฏ เมื่อจิตคิดว่า "เราจักไปทำคดี" เกิดขึ้นแก่ภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในที่ใด ตั้งแต่ที่นั้นเป็นต้นไป เมื่อภิกษุณีเดินไป เป็นทุกกฏทุกย่างก้าว เมื่อภิกษุณีเห็นผู้พิพากษาที่มายังที่ใดที่หนึ่ง แม้ที่สุดคืออุปัสสยะของภิกษุณี แล้วบอกเรื่องของตน เป็นทุกกฏ เมื่ออุบาสกอื่นบอกเรื่องของตนแล้ว ภิกษุณีเป็นถุลลัจจัย แม้ในการที่อุบาสกอื่นบอกก่อนแล้วภิกษุณีบอกทีหลัง ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่ถ้าภิกษุณีบอกอุบาสกนั้นว่า "เรื่องของฉันและของเธอ เธอจงบอกเองเถิด" อุบาสกนั้นจะบอกเรื่องของตนก่อน หรือจะบอกเรื่องของภิกษุณีนั้นก่อนก็ได้ ในการบอกครั้งแรก ภิกษุณีเป็นทุกกฏ ในครั้งที่สองเป็นถุลลัจจัย แม้ในการที่ภิกษุณีถูกอุบาสกนั้นกล่าวอย่างนี้แล้วบอก ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่ถ้าภิกษุณีให้ผู้อื่นบอก แม้ในกรณีนั้นก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน เพราะเมื่อให้บอกไม่ว่าด้วยอาการใดๆ ในการบอกครั้งแรก ภิกษุณีเป็นทุกกฏ ในครั้งที่สองเป็นถุลลัจจัย แต่เมื่อผู้พิพากษาฟังเรื่องของคนทั้งสองแล้วตัดสินคดี ชื่อว่า "อัฑฒปริโยสานะ" (การถึงที่สุดแห่งคดี) เมื่อคดีถึงที่สุดนั้น ไม่ว่าภิกษุณีจะชนะหรือแพ้ ก็เป็นสังฆาทิเสส

Yā pana paccatthikamanussehi dūtaṃ vā pahiṇitvā, sayaṃ vā āgantvā ‘‘ehi, ayye’’ti ākaḍḍhiyamānā gacchati, yā vā upassaye aññehi kataṃ anācāraṃ anodissa ācikkhantī rakkhaṃ yācati, yāya ca kiñci avuttā vohārikā aññato sutvā sayameva aḍḍaṃ pariyosāpenti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Aññehi anākaḍḍhitāya aḍḍakaraṇaṃ, aḍḍapariyosānanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyamevāti.

แต่ภิกษุณีใดถูกมนุษย์ผู้เป็นปฏิปักษ์ส่งทูตไป หรือมาเองแล้วฉุดไปว่า "มาเถิด ท่านผู้เจริญ" แล้วไป หรือภิกษุณีใดบอกอนาจารที่ผู้อื่นทำในอุปัสสยะโดยไม่ระบุตัว แล้วขอความคุ้มครอง และภิกษุณีใดที่ผู้พิพากษาไม่ได้ถูกบอกอะไรเลย แต่ได้ยินจากผู้อื่นแล้วตัดสินคดีเอง ภิกษุณีนั้นและภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น เป็นอนาบัติ ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๒ ประการ คือ การทำคดีโดยไม่ถูกผู้อื่นฉุดไป และการถึงที่สุดแห่งคดี สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับกฐินสิกขาบทข้อแรก แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาเท่านั้น

Ussayavādikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการกล่าวโต้เถียงด้วยความถือตัว (อุสสยวาทิกา) จบลงแล้ว.

2. Corivuṭṭhāpikāsikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยังหญิงโจรให้บวช

Dutiye yāya pañcamāsagghanakato paṭṭhāya yaṃkiñci parasantakaṃ avaharitaṃ, ayaṃ corī nāma, taṃ coriṃ. Vajjhaṃ viditanti tena kammena ‘‘vadhārahā aya’’nti evaṃ viditaṃ. Anapaloketvāti anāpucchā. Gaṇanti mallagaṇabhaṭiputtagaṇādikaṃ. Pūganti dhammagaṇaṃ. Seṇinti gandhikaseṇidussikaseṇiādikaṃ. Yattha yattha hi rājāno gaṇādīnaṃ gāmanigame niyyātenti ‘‘tumheva ettha anusāsathā’’ti, tattha tattha teyeva issarā honti, tasmā te sandhāya idaṃ vuttaṃ. Ettha ca rājānaṃ vā gaṇādike vā apaloketvāpi bhikkhunisaṅgho apaloketabbova. Aññatra kappāti titthiyesu vā aññabhikkhunīsu vā pabbajitapubbā kappā nāma, taṃ ṭhapetvā aññaṃ upasampādentiyā gaṇaācarinī pattacīvarapariyesanesu sīmāsammutiyā ñattiyā ca dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayaṃ, kammavācāpariyosāne saṅghādiseso.

ในสิกขาบทที่ ๒ หญิงใดได้ขโมยสิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งเป็นของผู้อื่น มีค่าตั้งแต่ ๕ มาสกขึ้นไป หญิงนี้ชื่อว่าโจร. หญิงโจรนั้น พึงรู้ว่าควรฆ่า คือเป็นที่รู้กันหรือเป็นที่เลื่องลือว่า "หญิงนี้ควรแก่การฆ่า" เพราะกรรมคือการขโมยนั้น. คำว่า "โดยไม่บอกกล่าว" คือโดยไม่ขออนุญาต. คำว่า "คณะ" หมายถึง คณะของพวกมัลละ คณะของพวกภฏบุตร เป็นต้น. คำว่า "หมู่" หมายถึง หมู่ผู้มีธรรม (คือหมู่ชนที่นับถือพระพุทธศาสนา). คำว่า "สมาคม" หมายถึง สมาคมพ่อค้าน้ำหอม สมาคมพ่อค้าผ้า เป็นต้น. ในที่ใดๆ ที่พระราชาทั้งหลายทรงมอบหมายบ้านและนิคมแก่คณะเป็นต้นว่า "พวกท่านเท่านั้นจงปกครองหรือจงบริหารในบ้านนี้หรือในนิคมนี้" ในที่นั้นๆ คณะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละย่อมเป็นผู้มีอำนาจ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า "คณะ" เป็นต้นนี้ โดยมุ่งหมายถึงคณะเป็นต้นผู้มีอำนาจเหล่านั้น. ในเรื่องนี้ แม้จะบอกกล่าวพระราชาหรือคณะเป็นต้นแล้ว ก็ยังพึงบอกกล่าวภิกษุณีสงฆ์อยู่ดี. คำว่า "เว้นจากผู้ควร" หมายถึง หญิงผู้เคยบวชมาแล้วในกาลก่อนในพวกเดียรถีย์หรือในภิกษุณีอื่น ชื่อว่าผู้ควร. เว้นหญิงผู้ควรนั้นแล้ว ภิกษุณีผู้ยังหญิงอื่น (ที่ไม่ควรแก่การบวช) ให้อุปสมบท ย่อมเป็นทุกกฏเพราะการแสวงหาคณะ การแสวงหาอาจาริณี การแสวงหาบาตรและจีวร การสมมติสีมา และญัตติ. เป็นถุลลัจจัยด้วยกรรมวาจา ๒ ครั้ง. เป็นสังฆาทิเสสเมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha coriṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, coriyā vematikāya dukkaṭaṃ, tathā acoriyā corisaññāya ceva vematikāya ca. Acorisaññāya, ajānantiyā, apaloketvā vuṭṭhāpentiyā, kappaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Coritā, corisaññitā, aññatra anuññātakāraṇā vuṭṭhāpananti, imānettha tīṇi aṅgāni. Corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการยังหญิงโจรให้บวช. ในหญิงโจร หากภิกษุณีผู้ยังหญิงให้บวชด้วยความสงสัย เป็นทุกกฏ. ในหญิงที่ไม่ใช่โจร หากภิกษุณีผู้ยังหญิงให้บวชด้วยสำคัญว่าเป็นโจรและด้วยความสงสัย ก็เป็นอาบัติทุกกฏเช่นเดียวกัน. ภิกษุณีผู้ยังหญิงให้บวชด้วยสำคัญว่าไม่ใช่โจร, ด้วยไม่รู้ว่าเป็นโจร, ด้วยบอกกล่าวพระราชาเป็นต้นแล้ว, ด้วยยังหญิงผู้ควรแก่การบวชให้บวช, และภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ความเป็นหญิงโจร, ความเป็นผู้สำคัญว่าเป็นโจร, การยังหญิงให้บวชเว้นเหตุที่ทรงอนุญาต, เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานว่าด้วยการยังหญิงโจรให้บวช, เป็นกิริยากิริยะ, มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น, มีจิต, เป็นปัณณัตติวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓.

Corivuṭṭhāpikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยังหญิงโจรให้บวช จบลงแล้ว.

3. Ekagāmantaragamanasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไปสู่บ้านอื่นโดยลำพัง

Tatiye gāmantarantiādīsu sakagāmato tāva nikkhamantiyā anāpatti, nikkhamitvā pana aññaṃ gāmaṃ gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, ekena pādena itarassa gāmassa parikkhepe vā upacāre vā atikkante thullaccayaṃ, dutiyena atikkantamatte saṅghādiseso, tato nikkhamitvā puna sakagāmaṃ pavisantiyāpi eseva nayo. Sace pana khaṇḍapākārena vā vaticchiddena vā bhikkhunivihārabhūmiṃyeva sakkā hoti pavisituṃ, evaṃ pavisamānāya kappiyabhūmiyā paviṭṭhā nāma hoti, tasmā vaṭṭati. Bahigāme ṭhatvā yaṃkiñci sakagāmaṃ vā paragāmaṃ vā akappiyabhūmiṃ padasā pavisantiyā āpattīti ayamettha saṅkhepo.

ในสิกขาบทที่ ๓ ในบทบาลีว่า "กามันตรัง" เป็นต้น ก่อนอื่น ภิกษุณีผู้กำลังออกจากบ้านของตน ยังไม่มีอาบัติ. แต่เมื่อออกไปแล้ว ภิกษุณีผู้กำลังไปสู่บ้านอื่น ทุกย่างก้าวเป็นทุกกฏ. เมื่อล่วงเลยกำแพงหรือบริเวณของบ้านอื่นด้วยเท้าข้างหนึ่ง เป็นถุลลัจจัย. เมื่อล่วงเลยไปเพียงเท่านั้นด้วยเท้าที่สอง เป็นสังฆาทิเสส. เมื่อออกจากบ้านอื่นนั้นแล้ว กำลังกลับเข้าไปในบ้านของตนอีก ก็มีนัยเดียวกันนี้. แต่หากสามารถเข้าไปในเขตวิหารของภิกษุณีได้ด้วยกำแพงที่ขาดหรือช่องโหว่ ภิกษุณีผู้เข้าไปเช่นนั้นชื่อว่าเข้าไปในพื้นที่ที่ควร เพราะเหตุนั้นจึงควร. ภิกษุณีผู้ยืนอยู่นอกบ้านแล้วกำลังเดินเท้าเข้าไปในบ้านของตนหรือบ้านของผู้อื่นด้วยพื้นที่ที่ไม่ควร เป็นอาบัติ. นี้เป็นบทสรุปในอรรถกถาชื่อกังขาวิตรณีนี้.

Nadipāragamane vuttalakkhaṇāya nadiyā dutiyikaṃ vinā paratīraṃ gacchantiyā vā antarānadiyaṃ dutiyikāya saddhiṃ bhaṇḍitvā puna orimatīrameva paccuttarantiyā vā paṭhamapādaṃ uddharitvā tīre ṭhapitakkhaṇe thullaccayaṃ, dutiyapāduddhāre saṅghādiseso. Iddhisetuyānanāvāhi pana paratīraṃ otarituṃ, nahānādikāraṇena ca otiṇṇāya orimatīraṃ padasāpi paccuttarituṃ vaṭṭati.

ในวิภังค์ว่าด้วยการข้ามฝั่งแม่น้ำ ของภิกษุณีผู้กำลังไปสู่ฝั่งโน้นโดยไม่มีสหายคนที่สองในแม่น้ำที่มีลักษณะที่ตรัสไว้แล้ว หรือของภิกษุณีผู้ทะเลาะหรือวิวาทกับสหายในกลางแม่น้ำแล้วกำลังข้ามกลับมายังฝั่งนี้เท่านั้น ในขณะที่ยกเท้าข้างแรกขึ้นแล้ววางลงที่ฝั่ง เป็นถุลลัจจัย. ในขณะที่ยกเท้าที่สองขึ้น เป็นสังฆาทิเสส. แต่ภิกษุณีผู้ลงไปสู่ฝั่งโน้นด้วยฤทธิ์, สะพาน, ยานพาหนะ, เรือ หรือผู้ลงไปแล้วเพราะเหตุแห่งการอาบน้ำเป็นต้น ย่อมควรที่จะกลับขึ้นมายังฝั่งนี้แม้ด้วยเท้า.

Rattivippavāse ‘‘purearuṇeyeva dutiyikāya hatthapāsaṃ okkamissāmī’’ti ābhogaṃ vinā ekagabbhepi dutiyikāya hatthapāsātikkame ṭhatvā aruṇaṃ uṭṭhāpentiyā āpatti.

ในเรื่องการอยู่ปราศจากสหายในเวลากลางคืน ภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในที่ที่ล่วงหัตถบาสของสหาย แม้ในห้องเดียวกัน โดยไม่มีความตั้งใจว่า "เราจักเข้าไปในหัตถบาสของสหายก่อนอรุณขึ้นนั่นเอง" แล้วยังอรุณให้ขึ้น เป็นอาบัติ.

Ekā vā gaṇamhāti ettha pana ekā bhikkhunīpi gaṇoyeva. Ohīyeyyāti avahīyeyya, dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vā vijaheyyāti attho. Tasmā indakhīlātikkamato paṭṭhāya bahigāme rukkhathambhasāṇipākārādiantaritabhāvenāpi dutiyikāya dassanūpacāre vijahite sacepi savanūpacāro atthi, āpattiyeva. Ajjhokāse pana dūrepi dassanūpacāro hoti, tattha maggamūḷhasaddena viya dhammassavanārocanasaddena viya ca ‘ayye’ti saddāyantiyā saddassavanātikkame āpattiyeva. Sace pana maggaṃ gacchantī ohīyitvā ‘‘idāni pāpuṇissāmī’’ti saussāhā anubandhati, vaṭṭati.

แต่ในบทว่า "เอกา วา คณัมหา" นี้ แม้ภิกษุณีรูปเดียวก็เป็นคณะนั่นเอง. คำว่า "พึงถูกทิ้งไว้ข้างหลัง" คือพึงล้าหลังไป, มีอรรถว่า พึงละทิ้งทัศนูปจาร (เขตที่พึงเห็น) หรือสวนูปจาร (เขตที่พึงได้ยิน). เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่การก้าวล่วงธรณีประตูบ้านเป็นต้นไป ในภายนอกบ้าน แม้ด้วยความเป็นผู้มีต้นไม้ เสา ม่าน และกำแพง เป็นต้น กั้นขวางอยู่ เมื่อละทิ้งทัศนูปจารของเพื่อนภิกษุณีแล้ว แม้ว่าสวนูปจารจะยังมีอยู่ก็ตาม ก็เป็นอาบัติอยู่นั่นเอง. แต่ในที่แจ้ง แม้ในที่ไกลก็มีทัศนูปจาร, ในที่แจ้งนั้น เมื่อล่วงเขตที่พึงได้ยินเสียงของภิกษุณีผู้ส่งเสียงเรียกอยู่ว่า 'แม่เจ้า' เหมือนเสียงของคนหลงทาง หรือเหมือนเสียงประกาศให้ฟังธรรม ก็เป็นอาบัติอยู่นั่นเอง. แต่ถ้าภิกษุณีผู้กำลังไปตามทาง ล้าหลังอยู่ แล้วมีความอุตสาหะว่า 'บัดนี้เราจักตามไปให้ทัน' หากติดตามไป ย่อมควร.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha gāmantaragamanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘ekā vā nadipāra’’ntiādikā ettha tividhā anupaññatti, pure aruṇe sakagāmato nikkhamitvā aruṇuggamanakāle gāmantarapariyāpannaṃ nadipāraṃ okkamanantiyā pana catassopi āpattiyo ekakkhaṇeyeva honti. Vuttampi cetaṃ –

(สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติแล้วในเรื่องการไปสู่บ้านอื่น ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในสิกขาบทนี้ มีอนุบัญญัติ ๓ อย่าง มี "เอกา วา นทีปารัง" เป็นต้น. แต่สำหรับภิกษุณีผู้ออกจากบ้านของตนก่อนอรุณขึ้น แล้วก้าวลงสู่ฝั่งแม่น้ำอีกฟากหนึ่งซึ่งนับเนื่องในบ้านอื่นในเวลาอรุณขึ้น อาบัติทั้ง ๔ ย่อมมีในขณะเดียวกันนั่นเอง. และข้อนี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า -

‘‘Sikkhāpadā buddhavarena vaṇṇitā;

Saṅghādisesā caturo bhaveyyuṃ;

Āpajjeyya ekapayogena sabbā;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479);

"สิกขาบททั้งหลายอันพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐทรงพรรณนาไว้แล้ว สังฆาทิเสส ๔ พึงมี (ภิกษุณี) พึงต้องอาบัติทั้งหมดนั้นด้วยความพยายามครั้งเดียว ปัญหานี้อันท่านผู้ฉลาดทั้งหลายคิดกันแล้ว" ดังนี้ (ปริวาร ๔๗๙).

Etenupāyena tiṇṇaṃ, dvinnañca ekatobhāvo veditabbo. Dutiyikāya pana pakkantāya vā vibbhantāya vā kālaṅkatāya vā pakkhasaṅkantāya vā āpadāsu vā gāmantaragamanādīni karontiyā ummattikādīnañca anāpatti. Antarāyena ekatobhāvo, gāmantaragamanādīsu aññataratāpajjanaṃ, āpadāya abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

โดยนัยนี้ พึงทราบความเป็นอันเดียวกันของอาบัติ ๓ อย่าง และ ๒ อย่าง. แต่ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุณีผู้กระทำการไปสู่บ้านอื่นเป็นต้น ในเมื่อเพื่อนภิกษุณีหลีกไปแล้ว หรือสึกไปแล้ว หรือตายไปแล้ว หรือไปสู่ฝ่ายอื่น (เดียรถีย์) แล้ว หรือในเพราะอันตรายทั้งหลาย และแก่ภิกษุณีบ้าเป็นต้น. องค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้เดียวโดยไม่มีอันตราย ๑, การถึงความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในการไปสู่บ้านอื่นเป็นต้น ๑, ความไม่มีอันตราย ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐมปาราชิก แต่สิกขาบทนี้เป็นปัณณัตติวัชชะ มีจิต ๓ มีเวทนา ๓ ดังนี้.

Ekagāmantaragamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไปสู่บ้านอื่นโดยลำพัง จบแล้ว.

4. Ukkhittakaosāraṇasikkhāpadavaṇṇanā

4. การอธิบายอุกขิตตกโอสารณสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยการรับภิกษุณีผู้ถูกยกวัตรเข้าหมู่)

Catutthe ukkhittanti āpattiyā adassanādīsu ukkhittaṃ. Anaññāya gaṇassa chandanti tasseva kārakasaṅghassa chandaṃ ajānitvā. Osāreyyāti osāraṇakammaṃ kareyya. Tassā evaṃ karontiyā, gaṇapariyesane sīmāsammutiyā ñattiyā ca dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayaṃ, kammavācāpariyosāne saṅghādiseso.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "อุกขิตตัง" คือ ผู้ถูกยกวัตรแล้วเพราะเหตุมีการไม่เห็นอาบัติเป็นต้น. คำว่า "โดยไม่รู้ฉันทะของคณะ" คือ โดยไม่รู้ฉันทะของคณะสงฆ์ผู้ทำกรรมนั้นนั่นเอง. คำว่า "พึงรับเข้าหมู่" คือ พึงทำโอสารณกรรม (กรรมรับเข้าหมู่). เมื่อภิกษุณีนั้นทำอยู่อย่างนั้น เป็นทุกกฏในการแสวงหาคณะ ในการสมมติสีมา และเพราะญัตติ, เป็นถุลลัจจัยด้วยกรรมวาจา ๒ หน, เป็นสังฆาทิเสสในเวลาจบกรรมวาจา.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evaṃ osāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, tikasaṅghādisesaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, kārakasaṅghaṃ vā āpucchitvā, gaṇassa vā chandaṃ jānitvā, vatte vā vattantiṃ, asante kārakasaṅghe osārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Dhammakammena ukkhittatā, aññatra anuññātakāraṇā osāraṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni saṅghabhedasikkhāpade vuttanayāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

(สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติแล้วที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการรับเข้าหมู่เช่นนั้น, เป็นสังฆาทิเสสที่มี ๓ จังหวะ, ในอธรรมกรรม เป็นทุกกฏ ๓ อย่าง. ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุณีผู้รับเข้าหมู่โดยบอกกล่าวสงฆ์ผู้ทำกรรมแล้ว หรือรู้ฉันทะของคณะแล้ว หรือแก่ภิกษุณีผู้ประพฤติอยู่ในวัตร หรือในเมื่อไม่มีสงฆ์ผู้ทำกรรม และแก่ภิกษุณีบ้าเป็นต้น. องค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้ถูกยกวัตรโดยธรรมกรรม ๑, การรับเข้าหมู่เว้นจากเหตุที่ทรงอนุญาต ๑. สมุฏฐานเป็นต้น มีนัยตามที่กล่าวไว้ในสังฆเภทสิกขาบทนั่นเอง แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยะ ดังนี้.

Ukkhittakaosāraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายอุกขิตตกโอสารณสิกขาบท จบแล้ว.

5. Bhojanappaṭiggahaṇapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

5. การอธิบายโภชนปฏิคคหณสิกขาบทที่ ๑

Pañcame avassutāti chandarāgena tintā. Avassutassāti tādisasseva. Khādeyya vā bhuñjeyya vāti ettha paṭiggahaṇe thullaccayaṃ, ajjhohāre ajjhohāre saṅghādiseso.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า "อวัสสุตา" คือ ผู้เปียกชุ่มแล้วด้วยฉันทราคะ. คำว่า "อวัสสุตัสสะ" คือ ของบุรุษผู้เป็นเช่นนั้นนั่นเอง. ในบทว่า "พึงเคี้ยวหรือพึงฉัน" นี้ เป็นถุลลัจจัยในการรับ, เป็นสังฆาทิเสสในทุกๆ คำกลืน.

Sāvatthiyaṃ sundarīnandaṃ ārabbha avassutāya avassutassa hatthato āmisappaṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ekatoavassute paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre thullaccayaṃ, yakkhapetapaṇḍakatiracchānagatamanussaviggahānaṃ hatthato ubhatoavassutepi sati eseva nayo. Tattha pana ekatoavassute sati dukkaṭaṃ, sabbattha udakadantaponaggahaṇepi paribhogepi dukkaṭameva. Ubhosu anavassutesu, ‘‘anavassuto’’ti vā ñatvā gaṇhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Udakadantaponato aññaṃ ajjhoharaṇīyaṃ, ubhatoavassutatā, sahatthā gahaṇaṃ, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti.

(สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติแล้วที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีสุนทรีนันทา ในเรื่องการรับอามิสจากมือของบุรุษผู้เปียกชุ่ม (ด้วยราคะ) ของภิกษุณีผู้เปียกชุ่ม. เมื่อฝ่ายเดียวเปียกชุ่ม เป็นทุกกฏในการรับ เป็นถุลลัจจัยในทุกๆ คำกลืน. แม้ในกรณีรับจากมือของยักษ์ เปรต บัณเฑาะก์ และสัตว์เดรัจฉานร่างมนุษย์ เมื่อเปียกชุ่มทั้งสองฝ่าย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่ในกรณีเหล่านั้น เมื่อฝ่ายเดียวเปียกชุ่ม เป็นทุกกฏ, ในทุกกรณี แม้ในการรับและการบริโภคน้ำและไม้สีฟัน ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น. ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุณีผู้รับในเมื่อทั้งสองฝ่ายไม่เปียกชุ่ม หรือรับโดยรู้ว่า "เขาไม่เปียกชุ่ม" และแก่ภิกษุณีบ้าเป็นต้น. องค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ คือ ของที่พึงกลืนกินอื่นจากน้ำและไม้สีฟัน ๑, ความเปียกชุ่มทั้งสองฝ่าย ๑, การรับด้วยมือของตน ๑, การกลืนกิน ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐมปาราชิก.

Bhojanappaṭiggahaṇapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายโภชนปฏิคคหณสิกขาบทที่ ๑ จบแล้ว.

6. Bhojanappaṭiggahaṇadutiyasikkhāpadavaṇṇanā

6. การอธิบายโภชนปฏิคคหณสิกขาบทที่ ๒

Chaṭṭhe yato tvanti yasmā tvaṃ. Iṅghāti uyyojanatthe nipāto. Ayampīti yā evaṃ uyyojeti, sā evaṃ uyyojanena ca tena vacanena itarissā paṭiggahaṇena ca dukkaṭāni, ajjhohāragaṇanāya thullaccayāni ca āpajjitvā bhojanapariyosāne saṅghādisesaṃ āpajjati.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "ยโต ตฺวํ" คือ เพราะเหตุใด ท่าน. คำว่า "อิงฺฆ" เป็นนิบาตในอรรถชักชวน. คำว่า "อยมฺปิ" คือ ภิกษุณีใดชักชวนอย่างนี้ ภิกษุณีนั้นต้องอาบัติทุกกฏทั้งหลายเพราะการชักชวนอย่างนี้ และเพราะคำพูดนั้น และเพราะการรับของภิกษุณีอีกรูปหนึ่ง และต้องอาบัติถุลลัจจัยทั้งหลายตามจำนวนคำกลืน แล้วต้องอาบัติสังฆาทิเสสในเวลาจบการฉัน.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha evaṃ uyyojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikameva, purisassa vā yakkhādīnaṃ vā hatthato udakadantaponappaṭiggahaṇuyyojane ca tesaṃ paribhoge ca dukkaṭaṃ, esa nayo yakkhādīnaṃ hatthato avasesaggahaṇatthaṃ uyyojane, tesaṃ gahaṇe, ajjhohāre ca. Bhojanapariyosāne pana thullaccayaṃ. ‘‘Anavassuto’’ti ñatvā vā, ‘‘kupitā na paṭiggaṇhatī’’ti vā, ‘‘kulānuddayatāya na paṭiggaṇhatī’’ti vā uyyojentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Manussapurisatā, aññatra anuññātakāraṇā, ‘‘khādanīyaṃ bhojanīyaṃ gahetvā bhuñjā’’ti uyyojanā, tena vacanena gahetvā itarissā bhojanapariyosānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการชักชวนอย่างนี้. เป็นสิกขาบทที่มีการสั่งใช้เท่านั้น. ในกรณีที่ชักชวนให้รับน้ำและไม้สีฟันจากมือของบุรุษ หรือยักษ์เป็นต้น และในการบริโภคน้ำและไม้สีฟันเหล่านั้น เป็นทุกกฏ. มีนัยเดียวกันนี้ในการชักชวนให้รับอาหารที่เหลือจากน้ำและไม้สีฟันจากมือของยักษ์เป็นต้น และในการรับอาหารเหล่านั้น และในการกลืนกิน. แต่เมื่อการฉันเสร็จสิ้นลง เป็นถุลลัจจัย. ภิกษุณีผู้ชักชวนโดยสำคัญว่า "บุรุษนั้นไม่มีราคะกำเริบ" หรือ "โกรธจึงไม่รับ" หรือ "สงสารตระกูลจึงไม่รับ" หรือภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ๑. ความเป็นบุรุษมนุษย์, ๒. การชักชวนว่า "จงรับของเคี้ยวของฉันแล้วฉันเถิด" เว้นเหตุที่ทรงอนุญาต, ๓. ภิกษุณีอีกรูปหนึ่งรับเพราะคำพูดนั้น และการฉันเสร็จสิ้นลง. การเกิดขึ้นเป็นต้น มีนัยเช่นเดียวกับอทินนาทาน.

Bhojanappaṭiggahaṇadutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยการรับอาหาร จบลงแล้ว.

7-8-9. Sañcarittādisikkhāpadavaṇṇanā

๗-๘-๙. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อเป็นต้น

Sattamaaṭṭhamanavamasikkhāpadānaṃ sañcarittādittaye vuttanayeneva vinicchayo veditabbo.

การวินิจฉัยในสิกขาบท ๓ หมวด คือ สิกขาบทที่ ๗, ๘, ๙ ว่าด้วยการเป็นสื่อเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น.

Sañcarittādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อเป็นต้น จบลงแล้ว.

10. Sikkhaṃpaccācikkhaṇasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกคืนสิกขา

Dasame kiṃnumāva samaṇiyoti kiṃnu imā eva samaṇiyo. Tāsāhanti tāsaṃ ahaṃ. Yāvatatiyakapadattho bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. nigamanavaṇṇanā), avasesavinicchayo ca tattheva saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo, idaṃ pana sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷibhikkhuniṃ (pāci. 709) ārabbha ‘‘buddhaṃ paccācikkhāmī’’tiādivacanavatthusmiṃ paññattaṃ, evaṃ vacanameva cettha catūsu aṅgesu paṭhamaṃ aṅganti ayaṃ viseso, sesaṃ tādisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "กึ นุ อิมาว สมณิโย" หมายถึง "หญิงเหล่านี้เป็นสมณะหรือหนอ". คำว่า "ตาสาหํ" หมายถึง "เราของหญิงเหล่านั้น". อรรถแห่งบทว่า "ยาวตติยกะ" พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์ (อรรถกถาคัมภีร์กังขาวิตรณี ตอนท้าย) และการวินิจฉัยที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์ในที่นั้นนั่นเอง. แต่สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีชื่อจัณฑกาลี (ปาจิ. ๗๐๙) ในเรื่องการกล่าวคำว่า "เราบอกคืนพระพุทธเจ้า" เป็นต้น. และการกล่าวคำอย่างนี้เท่านั้นเป็นองค์แรกในองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ นี้เป็นข้อแตกต่าง, ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยเดียวกันนั้น.

Sikkhaṃpaccācikkhaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกคืนสิกขา จบลงแล้ว.

11. Adhikaraṇakupitasikkhāpadavaṇṇanā

11. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการโกรธในอธิกรณ์

Ekādasame kismiñcideva adhikaraṇeti catunnaṃ aññatarasmiṃ. Paccākatāti parājitā. Idampi sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha ‘‘chandagāminiyo ca bhikkhuniyo’’tiādivacanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ dasame vuttanayeneva veditabbanti.

ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า "กิสฺมิญฺจิเทว อธิกรเณ" หมายถึง อธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอธิกรณ์ ๔. คำว่า "ปจฺจากตา" หมายถึง แพ้แล้ว. สิกขาบทนี้ก็บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจัณฑกาลี ในเรื่องการกล่าวคำว่า "ภิกษุณีทั้งหลายผู้ลำเอียงด้วยฉันทาคติ" เป็นต้น. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๐ นั่นเอง.

Adhikaraṇakupitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการโกรธในอธิกรณ์ จบลงแล้ว.

12. Pāpasamācārapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

12. คำอธิบายสิกขาบทที่ ๑ ว่าด้วยความประพฤติชั่ว

Dvādasame saṃsaṭṭhāti pabbajitānaṃ ananulomena gihīnaṃ koṭṭanapacanasāsanaharaṇādinā kāyikavācasikena missībhūtā. Pāpo kāyikavācasiko ācāro etāsanti pāpācārā. Pāpo kittisaddo etāsanti pāpasaddā. Pāpo ājīvasaṅkhāto siloko etāsanti pāpasilokā. Bhikkhunisaṅghassa vihesikāti aññamaññissā kamme kariyamāne paṭikkosanena vihesikā. Vajjappaṭicchādikāti khuddānukhuddakassa vajjassa paṭicchādikā.

ในสิกขาบทที่ ๑๒ คำว่า "สํสฏฺฐา" หมายถึง ภิกษุณีทั้งหลายที่คลุกคลีด้วยกายกรรมและวจีกรรมที่ไม่สมควรแก่บรรพชิต เช่น การตำข้าว หุงต้ม การส่งข่าวสารเป็นต้น ของคฤหัสถ์. ภิกษุณีทั้งหลายที่มีกายกรรมและวจีกรรมอันชั่วช้า จึงชื่อว่า "ปาปาจารา" (ผู้มีอาจาระชั่ว). ภิกษุณีทั้งหลายที่มีชื่อเสียงอันชั่วช้า จึงชื่อว่า "ปาปสัททา" (ผู้มีเสียงชั่ว). ภิกษุณีทั้งหลายที่มีความเลื่องลืออันชั่วช้าอันนับว่าเป็นการเลี้ยงชีพ จึงชื่อว่า "ปาปสิโลกา" (ผู้มีกิตติศัพท์ชั่ว). คำว่า "ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส วิเหสิกา" หมายถึง ผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ด้วยการคัดค้านเมื่อมีการทำกรรมแก่กันและกัน. คำว่า "วชฺชปฏิจฺฉาทิกา" หมายถึง ผู้ปิดบังความผิดเล็กน้อย.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha saṃsaṭṭhavihāravatthusmiṃ paññattaṃ, sesametthāpi dasame vuttanayeneva veditabbaṃ, samanubhāsanakammakāle pana dvetisso ekato samanubhāsitabbāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการอยู่คลุกคลี. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๐ นั่นเอง. แต่ในเวลาทำกรรมสมานุภาสนะ พึงสมานุภาสนะภิกษุณี ๒-๓ รูปพร้อมกัน.

Pāpasamācārapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทที่ ๑ ว่าด้วยความประพฤติชั่ว จบลงแล้ว.

13. Pāpasamācāradutiyasikkhāpadavaṇṇanā

13. คำอธิบายสิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยความประพฤติชั่ว

Terasame evaṃ vadeyyāti tā samanubhaṭṭhā bhikkhuniyo evaṃ vadeyya. Evācārāti evaṃācārā, yādiso tumhākaṃ ācāro, tādiso ācāroti attho, esa nayo sabbattha. Uññāyāti avaññāya nīcaṃ katvā jānanāya. Paribhavenāti ‘‘kiṃ imā karissantī’’ti evaṃ paribhavitvā jānanena. Akkhantiyāti asahanatāya, kodhenāti attho. Vebhassiyāti balavantassa bhāvena, attano balappakāsanena samutrāsenāti attho. Dubbalyāti tumhākaṃ dubbalabhāvena, sabbattha uññāya ca paribhavena cāti evaṃ samuccayattho daṭṭhabbo. Viviccathāti nānā hotha, ananulomikaṃ kāyikavācasikasaṃsaggaṃ pajahathāti attho.

ในสิกขาบทที่ ๑๓ คำว่า "เอวํ วเทยฺยา" หมายถึง ภิกษุณีเหล่านั้นที่ถูกสมานุภาสนะแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้. คำว่า "เอวาจารา" หมายถึง "พวกเธอมีอาจาระอย่างนี้, อาจาระของพวกเธอเป็นเช่นใด, อาจาระของพวกเธอก็เป็นเช่นนั้น" นี้เป็นอรรถะ, มีนัยเดียวกันในทุกที่. คำว่า "อุญฺญาย" หมายถึง ด้วยการดูหมิ่น, ด้วยการรู้โดยทำให้ต่ำต้อย. คำว่า "ปริภเวน" หมายถึง ด้วยการรู้โดยดูถูกว่า "หญิงเหล่านี้จะทำอะไรได้" หรือ "จะทำอะไรได้เล่า". คำว่า "อกฺขนฺติยา" หมายถึง ด้วยความไม่อดทน, คือด้วยความโกรธ. คำว่า "เวภสฺสิยา" หมายถึง ด้วยความเป็นผู้มีวาจาแข็งกร้าว, คือด้วยการแสดงอำนาจของตน, ด้วยการข่มขู่พวกเธอ. คำว่า "ทุพฺพลฺยา" หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ไม่มีกำลังของพวกเธอ. ในบทว่า "อุญฺญาย" เป็นต้นทั้งหมด พึงเห็นอรรถะรวมกันว่า "ด้วยการดูหมิ่นและด้วยการดูถูก". คำว่า "วิวฺจถ" หมายถึง "พวกเธอจงแยกกันอยู่, จงละการคลุกคลีด้วยกายกรรมและวจีกรรมที่ไม่สมควรแก่ภิกษุณี" นี้เป็นอรรถะ.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha ‘‘saṃsaṭṭhāva, ayye, tumhe viharatha, mā tumhe nānā viharitthā’’ti uyyojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesametthāpi dasame vuttanayeneva veditabbanti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการชักชวนว่า "ท่านทั้งหลายจงอยู่คลุกคลีกันเถิด, ท่านทั้งหลายอย่าแยกกันอยู่เลย". ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๐ นั่นเอง.

Pāpasamācāradutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยความประพฤติชั่ว จบลงแล้ว.

14. Saṅghabhedakādisikkhāpadavaṇṇanā

14. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์เป็นต้น

Saṅghabhedādīsu catūsu vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Kevalañhi bhikkhunī saṅghaṃ na bhindati, bhedāya pana parakkamati ceva anuvattati ca. Uddiṭṭhā kho ayyāyo sattarasa saṅghādisesā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā satta, asādhāraṇā dasāti evaṃ sattarasa. Ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabbanti bhikkhuniyā hi āpattiṃ chādentiyāpi parivāso nāma natthi, chādanapaccayāpi na dukkaṭaṃ āpajjati, tasmā chādetvāpi achādetvāpi ekaṃ pakkhamānattameva caritabbaṃ. Taṃ bhikkhunīhi attano sīmaṃ sodhetvā vihārasīmāya vā, sodhetuṃ asakkontīhi khaṇḍasīmāya vā sabbantimena paricchedena catuvaggaṃ gaṇaṃ sannipātāpetvā dātabbaṃ. Sace ekā āpatti hoti, ekissā vasena, sace dve vā tisso vā sambahulā vā ekavatthukā vā nānāvatthukā vā, tāsaṃ tāsaṃ vasena bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttavatthugottanāmaāpattibhedesu yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ ādāya yojanā kātabbā.

การวินิจฉัยในสิกขาบท ๔ มีสังฆเภทเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. เพราะว่า โดยส่วนตัวแล้ว ภิกษุณีย่อมไม่ทำลายสงฆ์ แต่ย่อมพยายามเพื่อความแตกแยก และย่อมคล้อยตาม (ผู้ทำลายสงฆ์). คำว่า สังฆาทิเสสธรรม ๑๗ ประการที่ท่านทั้งหลายยกขึ้นแสดงแล้วนั้น คือ สิกขาบทที่เป็นสาธารณะ ๗ ประการที่ทรงบัญญัติปรารภภิกษุทั้งหลาย และสิกขาบทที่ไม่เป็นสาธารณะ ๑๐ ประการ รวมเป็น ๑๗ ประการอย่างนี้. คำว่า พึงประพฤติปักขมานัตในอุภโตสงฆ์ ความว่า เพราะภิกษุณีแม้ปกปิดอาบัติไว้ ก็ไม่มีชื่อว่าปริวาส และไม่ถึงอาบัติทุกกฏเพราะปัจจัยคือการปกปิดนั้น, เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะปกปิดหรือไม่ได้ปกปิด ก็พึงประพฤติปักขมานัตเพียงอย่างเดียวเท่านั้น. ปักขมานัตนั้น ภิกษุณีทั้งหลายพึงชำระสีมาของตนแล้วให้ในวิหารสีมา หรือเมื่อไม่สามารถจะชำระวิหารสีมาได้ ก็พึงให้ในขัณฑสีมา โดยให้คณะ ๔ รูปเป็นอย่างน้อยประชุมกันแล้วจึงให้. หากมีอาบัติเดียว พึงทำกรรมวาจาด้วยอำนาจอาบัติเดียวนั้น, หากมีอาบัติ ๒ หรือ ๓ หรือมากรูป หรือมีวัตถุเดียวกัน หรือมีวัตถุต่างกัน พึงนำเอาวัตถุ โคตร ชื่อ และประเภทแห่งอาบัติที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์นั้นๆ ตามที่ต้องการ มาประกอบเข้า (ในกรรมวาจา).

Tatridaṃ paṭhamāpattivasena mukhamattanidassanaṃ – tāya āpannāya bhikkhuniyā bhikkhunisaṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vuḍḍhānaṃ bhikkhunīnaṃ pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassavacanīyo ‘‘ahaṃ, ayye, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ ussayavādaṃ, sāhaṃ, ayye, saṅghaṃ ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ yācāmī’’ti, evaṃ tikkhattuṃ yācāpetvā byattāya bhikkhuniyā paṭibalāya saṅgho ñāpetabbo –

ในเรื่องนั้น นี้คือการแสดงเพียงตัวอย่างด้วยอำนาจอาบัติแรก - ภิกษุณีผู้ต้องอาบัตินั้น พึงเข้าไปหาสงฆ์ภิกษุณี ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุณีผู้มีพรรษาแก่กว่า นั่งกระโหย่ง ประนมมือ แล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า ดิฉันต้องอาบัติอุสสยวาท ๑ ตัว, แม่เจ้า ดิฉันนั้นขอปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวนั้นต่อสงฆ์' พึงให้ขออย่างนี้ ๓ ครั้ง แล้วภิกษุณีผู้ฉลาดผู้สามารถ พึงประกาศให้สงฆ์ทราบว่า -

‘‘Suṇātu me, ayye, saṅgho, ayaṃ itthannāmā bhikkhunī ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ ussayavādaṃ, sā saṅghaṃ ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ yācati, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmāya bhikkhuniyā ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ dadeyya, esā ñatti.

'แม่เจ้า ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน ภิกษุณีชื่อนี้มีชื่ออย่างนี้ ต้องอาบัติอุสสยวาท ๑ ตัว, เธอขอปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวนั้นต่อสงฆ์, ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้ปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวแก่ภิกษุณีชื่อนี้, นี้เป็นญัตติ.

‘‘Suṇātu me, ayye, saṅgho, ayaṃ itthannāmā bhikkhunī…pe… dutiyampi…pe… tatiyampi etamatthaṃ vadāmi, suṇātu me, ayye, saṅgho…pe… sā bhāseyya. Dinnaṃ saṅghena itthannāmāya bhikkhuniyā ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ. Khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti.

'แม่เจ้า ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน ภิกษุณีชื่อนี้...ฯลฯ... แม้ครั้งที่สอง...ฯลฯ... แม้ครั้งที่สาม ดิฉันขอกราบเรียนเนื้อความนี้ แม่เจ้า ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน...ฯลฯ... เธอพึงกล่าว (สวดกรรมวาจาจนจบ). สงฆ์ให้ปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวแก่ภิกษุณีชื่อนี้แล้ว. สงฆ์เห็นชอบ (การให้นั้น) เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ดิฉันทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้'.

Kammavācāpariyosāne ‘‘vattaṃ samādiyāmi, mānattaṃ samādiyāmī’’ti samādiyitvā saṅghassa ārocetvā nikkhittavattena tāva vasitukāmāya tattheva saṅghamajjhe vā pakkantāsu bhikkhunīsu ekabhikkhuniyā vā dutiyikāya vā santike ‘‘vattaṃ nikkhipāmi, mānattaṃ nikkhipāmī’’ti nikkhipitabbaṃ. Aññissā pana āgantukāya santike ārocetvā nikkhipitabbaṃ, nikkhittakālato paṭṭhāya pakatattaṭṭhāne tiṭṭhati, tato purearuṇeyeva catūhi bhikkhunīhi taṃ bhikkhuniṃ gahetvā gāmūpacārato ca bhikkhūnaṃ vihārūpacārato ca dve leḍḍupāte atikkamitvā mahāmaggā okkamma gumbavatiādīhi paṭicchanne okāse nisīditabbaṃ. Catūhi bhikkhūhipi tattha gantabbaṃ, gantvā bhikkhunīnaṃ avidūre visuṃ nisīditabbaṃ. Atha tāya bhikkhuniyā vuttanayeneva vattaṃ samādiyitvā bhikkhunisaṅghassa tāva evaṃ ārocetabbaṃ –

ในเวลาจบกรรมวาจา ภิกษุณีสมาทานว่า 'ดิฉันสมาทานวัตร ดิฉันสมาทานมานัต' แล้วบอกแก่สงฆ์, สำหรับภิกษุณีผู้ใคร่จะอยู่ด้วยวัตรที่ทอดทิ้งไว้ก่อน พึงทอดทิ้งในที่นั้นเอง หรือในท่ามกลางสงฆ์ หรือเมื่อภิกษุณีทั้งหลายหลีกไปแล้ว พึงทอดทิ้งในสำนักของภิกษุณีรูปเดียวหรือภิกษุณีผู้เป็นเพื่อนว่า 'ดิฉันทอดทิ้งวัตร ดิฉันทอดทิ้งมานัต'. อนึ่ง พึงบอกแก่ภิกษุณีอาคันตุกะอื่นแล้วจึงทอดทิ้ง, ตั้งแต่เวลาที่ทอดทิ้งแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นผู้ปกติ, หลังจากนั้น ก่อนอรุณขึ้นนั่นเอง ภิกษุณี ๔ รูปพึงพาภิกษุณีนั้นไป นั่งในที่ที่ปกปิดด้วยพุ่มไม้เป็นต้น โดยก้าวล่วงเขตอุปจารหมู่บ้านและเขตอุปจารวิหารของภิกษุทั้งหลายไป ๒ ช่วงก้อนดิน และหลีกออกจากทางใหญ่. แม้ภิกษุ ๔ รูปก็พึงไปในที่นั้น, เมื่อไปถึงแล้ว พึงนั่งแยกต่างหากในที่ไม่ไกลจากภิกษุณีทั้งหลาย. ลำดับนั้น ภิกษุณีนั้นสมาทานวัตรโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง แล้วพึงบอกแก่ภิกษุณีสงฆ์ก่อนอย่างนี้ว่า -

‘‘Ahaṃ, ayye, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ ussayavādaṃ, sāhaṃ saṅghaṃ ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ yāciṃ, tassā me saṅgho ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ adāsi, sāhaṃ mānattaṃ carāmi, vedayāmahaṃ, ayye, ‘vedayatī’ti maṃ saṅgho dhāretū’’ti.

'แม่เจ้า ดิฉันต้องอาบัติอุสสยวาท ๑ ตัว, ดิฉันนั้นได้ขอปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวนั้นต่อสงฆ์, สงฆ์ได้ให้ปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวนั้นแก่ดิฉันแล้ว, ดิฉันนั้นกำลังประพฤติมานัต, แม่เจ้า ดิฉันขอแจ้งให้ทราบ ขอสงฆ์จงจำดิฉันว่าเป็นผู้แจ้งให้ทราบเถิด'.

Tato bhikkhusaṅghassa santikaṃ gantvā evaṃ ārocetabbaṃ ‘‘ahaṃ, ayyā, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ…pe… vedayāmahaṃ, ayyā, ‘vedayatī’ti maṃ saṅgho dhāretū’’ti. Ārocetvā bhikkhunisaṅghasseva santike nisīditabbaṃ, tato paṭṭhāya bhikkhūsu vā, dutiyikaṃ ṭhapetvā bhikkhunīsu vā pakkantāsupi ubhatosaṅghe mānattaṃ ciṇṇameva hoti. Yāva aruṇaṃ na uṭṭhahati, tāva yaṃ paṭhamaṃ passati bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā, tassā ārocetabbaṃ. Uṭṭhite aruṇe vattaṃ nikkhipitvā upassayaṃ gantabbaṃ, evaṃ pañcadasa aruṇā gahetabbā.

จากนั้น พึงเข้าไปหาภิกษุสงฆ์แล้วบอกอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ดิฉันต้องอาบัติ ๑ ตัว...ฯลฯ... ท่านเจ้าข้า ดิฉันขอแจ้งให้ทราบ ขอสงฆ์จงจำดิฉันว่าเป็นผู้แจ้งให้ทราบเถิด'. ครั้นบอกแล้ว พึงนั่งในสำนักของภิกษุณีสงฆ์นั่นเอง, ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป แม้เมื่อภิกษุทั้งหลายหลีกไปแล้ว หรือเมื่อภิกษุณีทั้งหลาย (ยกเว้นภิกษุณีเพื่อน) หลีกไปแล้วก็ตาม มานัตก็เป็นอันประพฤติแล้วในอุภโตสงฆ์. ตราบเท่าที่อรุณยังไม่ขึ้นเพียงใด พึงบอกแก่ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดที่เห็นเป็นรูปแรกเพียงนั้น. เมื่ออรุณขึ้นแล้ว พึงทอดทิ้งวัตรแล้วไปยังที่พัก (อุปัสสยะ), พึงถือเอาอรุณ ๑๕ ครั้ง ด้วยอาการอย่างนี้.

Anikkhittavattāya pana āgantukesu asati catunnaṃ bhikkhūnañca bhikkhunīnañca devasikaṃ ārocetvā, āgantukesu sati sabbesampi āgantukānaṃ ārocentiyā pañcadasa divasāni pārivāsikakkhandhake (cūḷava. 75 ādayo) vuttanayeneva sammā vattitabbanti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 75 ādayo) vutto, ciṇṇamānattāya bhikkhuniyāti yadā evaṃ ciṇṇamānattā bhikkhunī hoti, athassā yattha siyā vīsatigaṇo bhikkhunisaṅghoti vuttanayeneva abbhānakammaṃ kātabbaṃ, sesaṃ uttānamevāti.

ส่วนภิกษุณีผู้ไม่ได้ทอดทิ้งวัตร เมื่อไม่มีอาคันตุกะ พึงบอกแก่ภิกษุ ๔ รูปและภิกษุณี ๔ รูปทุกวัน, เมื่อมีอาคันตุกะ พึงบอกแก่อาคันตุกะแม้ทั้งหมด, พึงประพฤติโดยชอบตลอด ๑๕ วัน โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปริวาสิกขันธกะ (จุลวรรค ข้อ ๗๕ เป็นต้น) นั่นเอง. นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้, ส่วนความพิสดารกล่าวไว้แล้วในสมันตปาสาทิกา (อรรถกถาจุลวรรค ข้อ ๗๕ เป็นต้น). คำว่า ภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตแล้ว ความว่า เมื่อใดภิกษุณีเป็นผู้ประพฤติมานัตแล้วอย่างนี้, เมื่อนั้น พึงทำอัพภานกรรมแก่เธอโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า 'ในที่ใดพึงมีภิกษุณีสงฆ์คณะ ๒๐ รูป' ดังนี้เป็นต้น. ส่วนที่เหลือตื้น (เข้าใจง่าย) ทั้งนั้น.

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในกังขาวิตรณี อรรถกถาปาติโมกข์

Bhikkhunipātimokkhe

ในภิกขุณีปาติโมกข์

Saṅghādisesavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสังฆาทิเสส จบแล้ว.

Nissaggiyakaṇḍo

นิสสัคคิยกัณฑ์

1. Pattasannicayasikkhāpadavaṇṇanā

1. ปัตตสันนิจยสิกขาบทวัณณนา

Nissaggiyesu ādivaggassa tāva paṭhame pattasannicayaṃ kareyyāti pattasannidhiṃ kareyya, ekāhaṃ anadhiṭṭhahitvā vā avikappetvā vā adhiṭṭhānupagaṃ pattaṃ ṭhapeyyāti attho.

ในบรรดานิสสัคคิยสิกขาบท สิกขาบทแรกในวรรคต้นนั้น คำว่า "พึงทำปัตตสันนิจยะ" คือ พึงทำความเก็บสะสมบาตร พึงเก็บบาตรที่ยังไม่ได้อธิษฐานหรือวิกัปไว้เกินหนึ่งวัน ซึ่งควรแก่อธิษฐาน นี้เป็นอรรถะ

Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha pattasannicayavatthusmiṃ paññattaṃ, sesakathāmaggo bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo, tatra hi dasāhātikkame āpatti, idha ekāhātikkameti ettakameva tassa ca imassa ca nānākaraṇaṃ, sesaṃ tādisamevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการเก็บสะสมบาตร โดยปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ในกรุงสาวัตถี ส่วนเรื่องราวที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์ เพราะในสิกขาบทนั้นมีอาบัติเมื่อล่วง ๑๐ วัน แต่ในสิกขาบทนี้มีอาบัติเมื่อล่วง ๑ วัน ความแตกต่างกันมีเพียงเท่านี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบเช่นเดียวกัน

Pattasannicayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ปัตตสันนิจยสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว

2. Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

2. อกาลจีวรสิกขาบทวัณณนา

Dutiye akālacīvaranti atthate kathine kathinamāsehi, anatthate cīvaramāsato aññasmiṃ kāle uppannaṃ, yaṃ vā pana kālepi ādissa dinnaṃ. Ādissa dinnaṃ nāma ‘‘sampattā bhājentū’’ti vatvā vā, ‘‘idaṃ gaṇassa, idaṃ tumhākaṃ dammī’’ti vatvā vā, dātukāmatāya pādamūle ṭhapetvā vā dinnaṃ. Iccetaṃ akālacīvaraṃ ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhahitvā bhājāpentiyā payoge dukkaṭaṃ, yaṃ attanā laddhaṃ, taṃ nissaggiyaṃ hoti. Nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi yathādāneyeva upanetabbaṃ, aññasmimpi evarūpe sikkhāpade eseva nayo.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า อกาลจีวร คือ จีวรที่เกิดขึ้นในกาลอื่นจากเดือนแห่งกฐิน เมื่อกฐินกรานแล้ว หรือจากเดือนแห่งจีวร เมื่อกฐินไม่ได้กราน หรือจีวรใดที่เขาถวายเจาะจงแม้ในกาล. ที่ชื่อว่า ถวายเจาะจง คือ ถวายโดยกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายที่มาถึงแล้วจงแบ่งกันเถิด' หรือกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถวายสิ่งนี้แก่คณะ ถวายสิ่งนี้แก่พวกท่าน' หรือวางไว้ที่ใกล้เท้าด้วยความประสงค์จะถวาย. เมื่อภิกษุณีอธิษฐานอกาลจีวรนั้นว่าเป็น 'กาลจีวร' แล้วให้แบ่งไป ในประโยคเป็นทุกกฏ, จีวรใดที่ตนได้มา จีวรนั้นเป็นนิสสัคคีย์. แม้เมื่อได้รับจีวรที่สละแล้วคืนมา ก็พึงนำไปใช้ในที่ที่เขาถวายไว้นั่นเอง, ในสิกขาบทอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha akālacīvaraṃ ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhahitvā bhājanavatthusmiṃ paññattaṃ, akālacīvare vematikāya, kālacīvare akālacīvarasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhosu kālacīvarasaññāya, ummattikādīnañca anāpatti. Akālacīvaratā, tathāsaññitā, ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhāya lesena bhājāpanaṃ, paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการให้แบ่งอกาลจีวร โดยอธิษฐานว่าเป็น 'กาลจีวร' โดยปรารภพระถุลลนันทาในกรุงสาวัตถี, เป็นทุกกฏแก่ภิกษุณีผู้มีความสงสัยในอกาลจีวร และแก่ภิกษุณีผู้มีความสำคัญว่าเป็นอกาลจีวรในกาลจีวร และมีความสงสัย (ในกาลจีวรนั้น). ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุณีผู้มีความสำคัญว่าเป็นกาลจีวรในจีวรทั้งสอง และแก่ภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น. ความเป็นอกาลจีวร, ความสำคัญอย่างนั้น, การอธิษฐานว่าเป็น 'กาลจีวร' แล้วให้แบ่งไปด้วยเลศ, การได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอทินนาทาน.

Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้าอกาลจีวร จบแล้ว.

3. Cīvaraparivattanasikkhāpadavaṇṇanā

3. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการแลกเปลี่ยนผ้า

Tatiye handāti gaṇha. Acchindeyyāti sayaṃ acchindantiyā bandhitvā ṭhapitesu bahūsupi ekāpatti, itaresu vatthugaṇanāya āpattiyo. Acchindāpane pana ekāya āṇattiyā bahūsu acchinnesupi ekāvāpatti.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า หันทะ คือ จงรับเอา. คำว่า พึงชิงเอา คือ เมื่อชิงเอาเอง แม้ในผ้าหลายผืนที่มัดรวมกันไว้ เป็นอาบัติเดียว, ในผ้าอื่นจากที่มัดรวมกันไว้ เป็นอาบัติตามจำนวนวัตถุ. แต่ในการใช้ให้ชิงเอา แม้จะชิงเอาผ้าไปได้มากด้วยการสั่งครั้งเดียว ก็เป็นอาบัติเดียวเท่านั้น.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha cīvaraṃ parivattetvā acchindanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, aññasmiṃ parikkhāre tikadukkaṭaṃ, anupasampannāya cīvarepi tikadukkaṭameva. Yā pana tāya vā diyyamānaṃ, tassā vā vissāsaṃ gaṇhāti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Upasampannatā, parivattitacīvarassa vikappanupagatā, sakasaññāya acchindanaṃ vā acchindāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

บัญญัติแล้วในเรื่องการชิงเอาผ้าที่แลกเปลี่ยนแล้ว โดยปรารภพระถุลลนันทา ณ เมืองสาวัตถี มีการสั่ง เป็นติกปาจิตตีย์ ในบริขารอื่น เป็นติกทุกกฏ แม้ในผ้าของอนุปสัมบัน ก็เป็นติกทุกกฏเท่านั้น แต่ภิกษุณีใดรับผ้าที่ของเจ้าของให้ หรือรับด้วยความคุ้นเคยกับเจ้าของนั้น แก่ภิกษุณีนั้น และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นอุปสัมบัน, ความที่ผ้าที่แลกเปลี่ยนแล้วควรแก่การวิกัป, การชิงเอาเอง หรือการให้ชิงเอาด้วยสำคัญว่าเป็นของตน องค์ ๓ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนการลักทรัพย์ แต่สิกขาบทนี้มีโทษหนัก.

Cīvaraparivattanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการแลกเปลี่ยนผ้า จบแล้ว.

4. Aññaviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā

4. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการขอสิ่งอื่น

Catutthe viññāpetvāti jānāpetvā, ‘‘idaṃ nāma āharā’’ti yācitvā vā. Aññaṃ viññāpeyyāti yaṃ pubbe ‘‘kinte, ayye, aphāsu, kiṃ āhariyatū’’ti vuttāya viññāpitaṃ, taṃ paṭikkhipitvā tañceva aññañca gahetukāmā tato aññaṃ viññāpeyya, tassā viññattiyā dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า ให้รู้ (วิญญาเปตวา) คือ ทำให้รู้ หรือขอว่า 'จงนำสิ่งชื่อนี้มา'. คำว่า พึงขอสิ่งอื่น คือ สิ่งใดที่ขอไว้ก่อนแล้ว เมื่อถูกถามว่า 'แม่เจ้า ท่านไม่สบายเป็นอะไร จะให้นำอะไรมาถวาย' ภิกษุณีนั้นปฏิเสธสิ่งนั้นแล้ว ประสงค์จะรับทั้งสิ่งนั้นและสิ่งอื่น จึงขอสิ่งอื่นจากสิ่งนั้น, เป็นทุกกฏเพราะการขอของภิกษุณีนั้น, เป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha aññaṃ viññāpetvā aññaṃ viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anaññe dvikadukkaṭaṃ. Anaññe anaññasaññāya pana, tasmiṃ appahonte puna taññeva, aññenapi atthe sati tena saddhiṃ aññañca, yañca viññattaṃ, tato ce aññaṃ samagghataraṃ hoti, imaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā suddhaṃ aññameva ca viññāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Lesena gahetukāmatā, aññassa viññāpanaṃ, paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

บัญญัติแล้วในเรื่องการขอสิ่งอื่นหลังจากขอสิ่งหนึ่งแล้ว โดยปรารภพระถุลลนันทา ณ เมืองสาวัตถี เป็นติกปาจิตตีย์ ในสิ่งที่ไม่ใช่สิ่งอื่น เป็นทวิกทุกกฏ แต่ในสิ่งที่ไม่ใช่สิ่งอื่น โดยสำคัญว่าไม่ใช่สิ่งอื่น, เมื่อสิ่งนั้นไม่พอ ก็ขอสิ่งนั้นอีก, เมื่อมีความต้องการสิ่งอื่น ก็ขอสิ่งอื่นพร้อมกับสิ่งนั้น, และสิ่งใดที่ขอไปแล้ว ถ้าสิ่งอื่นมีราคาถูกกว่า ภิกษุณีผู้แสดงอานิสงส์นี้แล้วขอสิ่งอื่นล้วน ๆ, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความประสงค์จะรับด้วยเลศ, การขอสิ่งอื่น, การได้มา องค์ ๓ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนการเป็นสื่อ.

Aññaviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการขอสิ่งอื่น จบแล้ว.

5. Aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

5. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการให้ผู้อื่นซื้อสิ่งอื่น

Pañcame aññaṃ cetāpetvāti attano kappiyabhaṇḍena ‘‘idaṃ nāma āharā’’ti aññaṃ parivattāpetvā. Aññaṃ cetāpeyyāti ‘‘evaṃ me idaṃ datvā aññampi āharissatī’’ti maññamānā ‘‘na me iminā attho, idaṃ nāma me āharā’’ti tato aññaṃ cetāpeyya. Tassā cetāpanappayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena tena vā aññena vā mūlena āhaṭaṃ nissaggiyaṃ hoti, sesaṃ catutthasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า ให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่น (อัญญัง เจตาเปตวา) คือ ให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นด้วยกัปปิยภัณฑ์ของตน โดยสั่งว่า 'จงนำสิ่งชื่อนี้มา'. คำว่า พึงให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่น คือ ภิกษุณีคิดว่า 'เมื่อเขาให้สิ่งนี้แก่เราอย่างนี้แล้ว เขาจะนำสิ่งอื่นมาให้ด้วย' จึงสั่งว่า 'เราไม่มีความต้องการสิ่งนี้ จงนำสิ่งชื่อนี้มาให้เรา' ดังนี้แล้ว ให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นจากสิ่งนั้น. เป็นทุกกฏในประโยคที่ให้แลกเปลี่ยนของภิกษุณีนั้น, เมื่อได้สิ่งที่เขานำมาด้วยกัปปิยภัณฑ์นั้นหรือด้วยมูลค่าอื่นมา เป็นนิสสัคคีย์, ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๔.

Aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการให้ผู้อื่นซื้อสิ่งอื่น จบแล้ว.

6. Paṭhamasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

6. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการให้ผู้อื่นซื้อของสงฆ์ ข้อที่ ๑

Chaṭṭhe aññadatthikenāti aññassatthāya dinnena. Aññuddisikenāti aññaṃ uddisitvā dinnena. Saṅghikenāti saṅghassa pariccattena. Parikkhārenāti kappiyabhaṇḍena. Aññaṃ cetāpeyyāti ‘‘idaṃ nāma paribhuñjeyyāthā’’ti yaṃ uddisitvā niyametvā yo parikkhāro dinno, tato aññaṃ parivattāpeyya, tassā payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ บทว่า อัญญทัตถิเกนะ (ด้วยของที่ผู้อื่นให้เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น) ได้แก่ ของที่ผู้อื่นให้เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น. บทว่า อัญญุททิสิเกนะ (ด้วยของที่ผู้อื่นให้โดยเจาะจง) ได้แก่ ของที่ผู้อื่นให้โดยเจาะจงสิ่งอื่น. บทว่า สังฆิเกนะ (ด้วยของสงฆ์) ได้แก่ ของที่ถวายแก่สงฆ์. บทว่า ปริกฺขาเรนะ (ด้วยบริขาร) ได้แก่ ด้วยสิ่งของที่ควรแก่สมณะ (กัปปิยภัณฑ์). บทว่า อัญญัง เจตาเปยยะ (พึงให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่น) ได้แก่ บริขารใดที่ให้โดยเจาะจงและกำหนดว่า “ท่านทั้งหลายจงบริโภคสิ่งชื่อนี้” พึงให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นจากบริขารนั้น. ในความพยายามของภิกษุณีนั้น เป็นทุกกฏ, เมื่อได้มา เป็นนิสสัคคีย์.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha tādisena parikkhārena aññaṃ cetāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anaññadatthike dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana anaññadatthikasaññāya, sesakaṃ upanentiyā, ‘‘tumhehi etadatthāya dinno, amhākañca iminā nāma attho’’ti sāmike apaloketvā upanentiyā, yadā bhikkhuniyo vihārampi chaḍḍetvā pakkamanti, evarūpāsu āpadāsu upanentīnaṃ, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ catutthasadisamevāti.

ทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ปรารภภิกษุณีจำนวนมากในกรุงสาวัตถี ในเรื่องการให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นด้วยบริขารเช่นนั้น เป็นติกปาจิตตีย์. ในของที่ไม่ใช่ของที่ผู้อื่นให้เพื่อประโยชน์เฉพาะอย่าง เป็นทวิกทุกกฏ. แต่ในของนั้น ด้วยความสำคัญว่าเป็นของที่ไม่ใช่ของที่ผู้อื่นให้เพื่อประโยชน์เฉพาะอย่าง, เมื่อภิกษุณีนำของที่เหลือไป, เมื่อภิกษุณีบอกกล่าวแก่เจ้าของว่า “ท่านทั้งหลายให้สิ่งนี้เพื่อประโยชน์นี้ และพวกเรามีความต้องการสิ่งชื่อนี้” แล้วนำไป, เมื่อภิกษุณีทั้งหลายละทิ้งแม้แต่วิหารแล้วจากไป ในภัยพิบัติเช่นนั้น เมื่อภิกษุณีทั้งหลายนำไป และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๔.

Paṭhamasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสังฆิกเจตาปนะที่ ๑ จบแล้ว.

7. Dutiyasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

7. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสังฆิกเจตาปนะที่ ๒.

Sattame saññācikenāti sayaṃ yācitakenāpi. Etadevettha nānākaraṇaṃ, sesaṃ chaṭṭhasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๗ บทว่า สัญญาจิเกนะ ได้แก่ ด้วยของที่ขอเอง. ข้อนี้เท่านั้นเป็นความแตกต่างในสิกขาบทนี้ ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๖.

Dutiyasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสังฆิกเจตาปนะที่ ๒ จบแล้ว.

8. Paṭhamagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทคณิกเจตาปนะที่ ๑.

Aṭṭhame mahājanikenāti gaṇassa pariccattena, idamettha chaṭṭhato nānākaraṇaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ บทว่า มหาชนิเกนะ ได้แก่ ด้วยของที่สละให้แก่หมู่คณะ ข้อนี้เป็นความแตกต่างจากสิกขาบทที่ ๖ ในสิกขาบทนี้.

Paṭhamagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทคณิกเจตาปนะที่ ๑ จบแล้ว.

9. Dutiyagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทคณิกเจตาปนะที่ ๒.

Navame saññācikenāti idaṃ aṭṭhamato atirittaṃ, sesaṃ dvīsupi chaṭṭhasikkhāpadasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๙ บทว่า สัญญาจิเกนะ ข้อนี้เป็นส่วนที่เกินมาจากสิกขาบทที่ ๘ ส่วนที่เหลือในสิกขาบททั้งสองนี้เหมือนกับสิกขาบทที่ ๖.

Dutiyagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทคณิกเจตาปนะที่ ๒ จบแล้ว.

10. Puggalikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทปุคคลิกเจตาปนะ.

Dasame puggalikenāti ekabhikkhuniyā pariccattena. Saññācikenāti sayaṃ yācitakena ca. Aññaṃ cetāpeyyāti yaṃ uddisitvā dinnaṃ, tato aññaṃ cetāpentiyā payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ บทว่า ปุคคลิเกนะ ได้แก่ ด้วยของที่สละให้แก่ภิกษุณีรูปเดียว. บทว่า สัญญาจิเกนะ ได้แก่ ด้วยของที่ขอเอง. บทว่า อัญญัง เจตาเปยยะ ได้แก่ ของใดที่เขาถวายโดยเจาะจง ในความพยายามของภิกษุณีผู้ให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นจากของนั้น เป็นทุกกฏ เมื่อได้มา เป็นนิสสัคคีย์.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha tādisena parikkhārena aññaṃ cetāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ chaṭṭhasadisamevāti.

ทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ปรารภพระถุลลนันทาในกรุงสาวัตถี ในเรื่องการให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นด้วยบริขารเช่นนั้น ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๖.

Puggalikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทปุคคลิกเจตาปนะ จบแล้ว.

Pattavaggo paṭhamo.

ปัตตวรรคที่ ๑.

11. Garupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā

11. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทครุบาวรณะ.

Dutiyassa paṭhame garupāvuraṇanti sītakāle pāvuraṇaṃ. Catukkaṃsaparamanti kaṃso nāma catukkahāpaṇiko hoti, tasmā soḷasakahāpaṇagghanakaṃ. Cetāpetabbanti ṭhapetvā sahadhammike ca ñātakappavārite ca aññena kismiñcideva guṇe parituṭṭhena ‘‘vadethāyye, yenattho’’ti vuttāya viññāpetabbaṃ. Tato ce uttarīti tatuttari viññāpentiyā dukkaṭaṃ, paṭiladdhaṃ nissaggiyaṃ hoti.

ในสิกขาบทที่ ๑ ของวรรคที่ ๒ บทว่า ครุบาวรณัง คือ ผ้าห่มในเวลาหนาว. บทว่า จตุกกังสปรมัง ความว่า กังสะหนึ่งมีค่า ๔ กหาปณะ เพราะฉะนั้น (ผ้าห่มนั้น) จึงมีค่า ๑๖ กหาปณะ. บทว่า เจตาเปตัพพัง ความว่า ยกเว้นสหธรรมิกและญาติผู้ปวารณาแล้ว ภิกษุณีพึงขอจากผู้อื่นผู้ยินดีในคุณอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งกล่าวว่า 'ท่านแม่เจ้า สิ่งใดที่ต้องการ จงบอกเถิด'. หากขอเกินกว่านั้น ภิกษุณีผู้ขอต้องอาบัติทุกกฏ ผ้าห่มที่ได้มาเป็นนิสสัคคีย์.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha rājānaṃ kambalaṃ viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakacatukkaṃse dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana ūnakasaññāya, catukkaṃsaparamaṃ cetāpentiyā, ñātakappavārite vā, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena, mahagghaṃ cetāpentaṃ appagghaṃ cetāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Garupāvuraṇatā, atirekacatukkaṃsatā, ananuññātaṭṭhāne viññatti, paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

ทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการขอผ้ากัมพลจากพระราชา เป็นติกปาจิตตีย์. ในผ้าห่มที่มีค่าน้อยกว่า ๔ กังสะ เป็นทวิกทุกกฏ. แต่ในผ้าห่มที่มีค่าน้อยกว่านั้น ด้วยความสำคัญว่ามีค่าน้อยกว่า, หรือภิกษุณีขอผ้าห่มที่มีค่าไม่เกิน ๔ กังสะ, หรือขอจากญาติและผู้ปวารณา, หรือขอเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น, หรือขอด้วยทรัพย์ของตน, หรือเมื่อทายกต้องการจะให้ซื้อผ้าห่มที่มีค่ามาก แต่ภิกษุณีให้ซื้อผ้าห่มที่มีค่าน้อย, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ความเป็นผ้าห่มหนัก, ความเป็นผ้าห่มที่มีค่าเกิน ๔ กังสะ, การขอในสถานที่ที่มิได้ทรงอนุญาต, การได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสัญจริตตสิกขาบท.

Garupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทครุบาวรณะ จบแล้ว.

12. Lahupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā

12. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทลหุบาวรณะ.

Dutiye lahupāvuraṇanti uṇhakāle pāvuraṇaṃ. Aḍḍhateyyakaṃsaparamanti dasakahāpaṇagghanakaṃ, sesaṃ paṭhamasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๒ บทว่า ลหุบาวรณัง คือ ผ้าห่มในเวลาที่ร้อน. บทว่า อัฑฒเตยยกังสปรมัง คือ ผ้าห่มที่มีค่า ๑๐ กหาปณะ ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๑ เท่านั้น.

Lahupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทลหุบาวรณะ จบแล้ว.

Ito parāni imasmiṃ vagge aṭṭha, tatiyavagge dasāti imāni aṭṭhārasa sikkhāpadāni bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbānīti.

สิกขาบทที่เหลือจากนี้อีก ๘ สิกขาบทในวรรคนี้ และ ๑๐ สิกขาบทในวรรคที่ ๓ รวมเป็น ๑๘ สิกขาบทเหล่านี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์นั่นแล.

Jātarūpavaggo tatiyo.

ชาตรูปวรรคที่ ๓.

Uddiṭṭhā kho ayyāyo tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā aṭṭhārasa, asādhāraṇā dvādasāti evaṃ tiṃsa. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บทว่า อุททิฏฐา โข อัยยาโย ตึส นิสสัคคิยา ปาจิตติยา ธัมมา ความว่า สิกขาบท ๓๐ เหล่านี้ คือ สิกขาบทที่เป็นสาธารณะ ๑๘ และที่ไม่เป็นสาธารณะ ๑๒ ซึ่งบัญญัติปรารภภิกษุทั้งหลาย รวมเป็น ๓๐ ด้วยประการฉะนี้. ส่วนที่เหลือในสิกขาบททั้งปวงนั้นชัดเจนอยู่แล้ว.

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya bhikkhunipātimokkhe

ในภิกขุนีปาติโมกข์ แห่งอรรถกถาปาติโมกข์ ชื่อกังขาวิตรณี.

Nissaggiyapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิสสัคคิยปาจิตตีย์ จบแล้ว.

Pācittiyakaṇḍo

ปาจิตตียกัณฑ์.

1. Lasuṇavaggo

1. ลสุณวรรค.

1. Lasuṇasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกระเทียม

Pācittiyesu lasuṇavaggassa tāva paṭhame lasuṇanti magadharaṭṭhe jātaṃ āmakaṃ bhaṇḍikalasuṇameva, na ekadvitimiñjakaṃ. Tañhi ‘‘khādissāmī’’ti paṭiggaṇhantiyā dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

ในบรรดาสิกขาบทปาจิตตีย์ ในสิกขาบทที่หนึ่งของวรรคว่าด้วยกระเทียม คำว่า กระเทียม นั้น คือ กระเทียมที่มีกลีบมากที่เป็นของดิบที่เกิดในแคว้นมคธเท่านั้น ไม่ใช่กระเทียมที่มีกลีบเดียว สองกลีบ หรือสามกลีบ. ภิกษุณีผู้รับกระเทียมนั้นด้วยคิดว่า "จักฉัน" ต้องอาบัติทุกกฏ. เมื่อกลืนกินแต่ละคำ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha lasuṇaṃ harāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, alasuṇe dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana alasuṇasaññāya, palaṇḍuke, bhañjanake, haritake, cāpalasuṇe, sūpasampāke, maṃsasampāke, telasampāke, sāḷave, uttaribhaṅge, ummattikādīnañca anāpatti. Āmakalasuṇañceva, ajjhoharaṇañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการให้ผู้อื่นนำกระเทียมไป เป็นติกปาจิตตีย์. ในกระเทียมที่ไม่ใช่กระเทียม เป็นทุกกฏ ๒. แต่ในกระเทียมที่ไม่ใช่กระเทียมนั้น หากสำคัญว่าไม่ใช่กระเทียม, หรือในหอมหัวใหญ่, ในหอมแดง, ในต้นหอม, ในกระเทียมต้น, ในการปรุงแกงด้วยกระเทียม, ในการปรุงเนื้อด้วยกระเทียม, ในการปรุงน้ำมันด้วยกระเทียม, ในของเชื่อมที่ใส่กระเทียม, ในเครื่องเคียงที่ใส่กระเทียม, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ความเป็นกระเทียมดิบ และการกลืนกิน เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ.

Lasuṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกระเทียม.

2. Sambādhalomasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยขนในที่ลับ

Dutiye sambādheti paṭicchannokāse, upakacchakesu ca muttakaraṇe cāti attho. Saṃharāpeyyāti ettha khurasaṇḍāsakattariādīsu yena kenaci saṃharāpentiyā payogagaṇanāya pācittiyaṃ, na lomagaṇanāya.

ในสิกขาบทที่สอง คำว่า สัมพาเธ หมายถึง ในที่ที่ปกปิด, ในรักแร้ และในอวัยวะที่ทำปัสสาวะ. ในบทว่า พึงให้กำจัดนั้น ภิกษุณีผู้ให้กำจัดด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น มีดโกน แหนบ กรรไกร เป็นต้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนประโยค ไม่ใช่ตามจำนวนเส้นขน.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha sambādhe lomaṃ saṃharāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, attano atthāya aññaṃ āṇāpentiyā sāṇattikaṃ, āpattibhedonatthi. Ābādhapaccayā, ummattikādīnañca anāpatti. Ābādhābhāvo, sambādhe lomasaṃharaṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni bhikkhuniyā saddhiṃ ekaddhānamaggagamanasikkhāpadasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการให้กำจัดขนในที่ลับ เป็นสิกขาบทที่มีการสั่งสำหรับภิกษุณีผู้สั่งผู้อื่นเพื่อประโยชน์ของตน. ไม่มีความแตกต่างของอาบัติ. เพราะเหตุแห่งอาพาธ และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. การไม่มีอาพาธ และการกำจัดขนในที่ลับ เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการเดินทางร่วมกับภิกษุณี.

Sambādhalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยขนในที่ลับ.

3. Talaghātakasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการตีด้วยฝ่ามือ

Tatiye talaghātaketi antamaso uppalakesarenāpi muttakaraṇassa talaghātane muttakaraṇamhi pahāradāne pācittiyanti attho.

ในสิกขาบทที่สาม คำว่า ตลฆาตกะ หมายถึง การตีภายนอกอวัยวะที่ทำปัสสาวะ แม้ด้วยเกสรดอกบัว หรือการตีที่อวัยวะที่ทำปัสสาวะ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ dve bhikkhuniyo ārabbha talaghātakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, purimanayeneva sāṇattikaṃ, āpattibhedo natthi. Ito paraṃ pana yattha natthi, tattha avatvāva gamissāma. Ābādhapaccayā gaṇḍaṃ vā vaṇaṃ vā paharantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Ābādhābhāvo, muttakaraṇe pahāradānaṃ, phassasādiyananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณี ๒ รูป ในเรื่องการตีอวัยวะที่ทำปัสสาวะ เป็นสิกขาบทที่มีการสั่งด้วยนัยก่อนเท่านั้น. ไม่มีความแตกต่างของอาบัติ. หลังจากสิกขาบทนี้ไป สิกขาบทใดที่ไม่มีความแตกต่างของอาบัติ เราจักไม่กล่าวถึง. เพราะเหตุแห่งอาพาธ ภิกษุณีผู้ตีฝีหรือแผล และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. การไม่มีอาพาธ, การตีที่อวัยวะที่ทำปัสสาวะ, และการยินดีในสัมผัสของการตี เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับปาราชิกสิกขาบทที่หนึ่ง.

Talaghātakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการตีด้วยฝ่ามือ.

4. Jatumaṭṭhakasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยไม้เท้าขัดมัน

Catutthe jatumaṭṭhaketi jatunā kate maṭṭhadaṇḍake. Vatthuvasenetaṃ vuttaṃ, kāmarāgena pana uppalakesarampi pavesentiyā āpatti.

ในสิกขาบทที่สี่ คำว่า ชตุมัฏฐกะ หมายถึง ไม้เท้าที่ขัดมันซึ่งทำด้วยครั่ง. คำนี้กล่าวโดยอาศัยเรื่อง. แต่ภิกษุณีผู้สอดใส่แม้เกสรดอกบัวเพราะกามราคะ ต้องอาบัติ.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha jatumaṭṭhakasādiyanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ tatiyasadisamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการยินดีในไม้เท้าขัดมันที่ทำด้วยครั่ง ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๓.

Jatumaṭṭhakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยไม้เท้าขัดมัน.

5. Udakasuddhikasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการชำระด้วยน้ำ

Pañcame udakasuddhikanti muttakaraṇassa dhovanaṃ. Ādiyamānāyāti karontiyā. Dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabbanti dvīsu aṅgulīsu ekekaṃ katvā dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabbaṃ. Taṃ atikkāmentiyāti sace dhovanakāle rāgavasena vitthārato tatiyāya aṅguliyā aggapabbaṃ, gambhīrato ekissāva aṅguliyā tatiyapabbaṃ paveseti pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า อุทกสุทธิกะ คือ การล้างอวัยวะปัสสาวะ. คำว่า อาทิยมานาย คือ ภิกษุณีผู้กระทำ. คำว่า พึงสอดเข้าไปได้เพียงสองข้อนิ้วมือเป็นอย่างยิ่ง คือ ในนิ้วมือสองนิ้ว พึงทำนิ้วละหนึ่งข้อ แล้วสอดเข้าไปได้เพียงสองข้อนิ้วมือเป็นอย่างยิ่ง. คำว่า เมื่อสอดล่วงเลยข้อนั้นไป คือ หากในเวลาล้าง ด้วยอำนาจราคะ สอดปลายนิ้วที่สามเข้าไปโดยกว้าง หรือสอดข้อนิ้วที่สามของนิ้วเดียวเข้าไปโดยลึก ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sakkesu aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha atigambhīraṃ udakasuddhikaṃ ādiyanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakadvaṅgulapabbe dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana ūnakasaññāya, dvaṅgulapabbaparamaṃ ādiyantiyā, ābādhapaccayā atirekampi, ummattikādīnañca anāpatti, sesaṃ tatiyasadisamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่แคว้นสักกะ ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการล้างด้วยน้ำที่ลึกเกินไป เป็นติกปาจิตตีย์. ในการสอดเข้าไปน้อยกว่าสองข้อนิ้วมือ ต้องอาบัติทุกกฏ ๒. แต่ในกรณีนั้น หากสำคัญว่าน้อยกว่าแล้วสอดเข้าไปเพียงสองข้อนิ้วมือ หรือเพราะเหตุแห่งอาพาธสอดเข้าไปเกินกว่านั้น และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๓.

Udakasuddhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการชำระด้วยน้ำ.

6. Upatiṭṭhanasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยืนพัด

Chaṭṭhe bhuñjantassāti pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhuñjato. Pānīyenāti suddhena vā udakena, takkādīsu vā aññatarena. Vidhūpanenāti yāya kāyaci bījaniyā. Upatiṭṭheyyāti yā etesu dvīsu aññataraṃ gahetvā hatthapāse tiṭṭhati, tassā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า ภุญชันตัสสะ คือ ภิกษุผู้ฉันโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง. คำว่า ปานิเยนะ คือ ด้วยน้ำเปล่า หรือด้วยเครื่องดื่มอย่างใดอย่างหนึ่งมีน้ำส้มสายชูหรือน้ำนมเปรี้ยวเป็นต้น. คำว่า วิธูปเนนะ คือ ด้วยพัดอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า อุปติฏเฐยยะ คือ ภิกษุณีใดถือเอาอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนี้แล้ว ยืนอยู่ในหัตถบาสของภิกษุนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha bhuñjantassa evaṃ tiṭṭhanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, hatthapāsaṃ vijahitvā khādanīyaṃ khādantassa upatiṭṭhantiyā dukkaṭaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ. ‘‘Imaṃ pivatha, iminā bījathā’’ti evaṃ dentiyā vā, dāpentiyā vā, anupasampannaṃ vā upatiṭṭhāpanatthaṃ āṇāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Bhuñjantassa bhikkhuno hatthapāse ṭhānaṃ, pānīyassa vā vidhūpanassa vā gahaṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการยืนพัดภิกษุผู้ฉันอยู่เช่นนั้น เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุณีผู้ยืนพัดภิกษุผู้ฉันของขบเคี้ยวโดยพ้นหัตถบาส ต้องอาบัติทุกกฏ. แก่อนุปสัมบัน ต้องอาบัติทุกกฏ ๓. ภิกษุณีผู้ให้เอง หรือให้ผู้อื่นให้ หรือสั่งอนุปสัมบันให้ยืนพัด โดยกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงดื่มน้ำนี้ จงพัดด้วยพัดนี้" และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. การยืนอยู่ในหัตถบาสของภิกษุผู้ฉันอยู่ และการถือเครื่องดื่มหรือพัด เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ.

Upatiṭṭhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยืนพัด.

7. Āmakadhaññasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยธัญพืชดิบ

Sattame viññatvāti antamaso mātarampi yācitvā. Bhuñjeyyāti ajjhohareyya. Ettha ca viññatti ceva bhojanañca pamāṇaṃ, tasmā sayaṃ viññatvā aññāya bhajjanādīni kārāpetvā vā, aññāya viññāpetvā sayaṃ bhajjanādīni katvā vā paṭiggahaṇato paṭṭhāya yāva dantehi saṃkhādanaṃ, tāva pubbappayogesu dukkaṭāni, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า วิญญัตวา คือ แม้แต่มารดา ก็ขอแล้ว. คำว่า ภุญเชยยะ คือ พึงกลืนกิน. ในสิกขาบทนี้ การขอและการฉันเป็นเกณฑ์. เพราะฉะนั้น ภิกษุณีผู้ขอเองแล้วให้ผู้อื่นทำกรรมมีคั่วเป็นต้น หรือให้ผู้อื่นขอแล้วตนเองทำกรรมมีคั่วเป็นต้น ตั้งแต่รับมาจนถึงเคี้ยวด้วยฟัน ในความพยายามเบื้องต้นทั้งปวง ต้องอาบัติทุกกฏ. เมื่อกลืนกินแต่ละคำ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha āmakadhaññaṃ viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sayaṃ vā aññāya vā aviññattiyā laddhaṃ bhajjanādīni katvā vā kāretvā vā bhuñjantiyā dukkaṭaṃ, aññāya viññattiyā laddhaṃ pana sayaṃ bhajjanādīni katvāpi kāretvāpi bhuñjantiyā dukkaṭameva. Ābādhe sati sedakammādīnaṃ atthāya viññāpentiyā, aviññattiyā labbhamānaṃ navakammatthāya sampaṭicchantiyā, ñātakappavāritaṭṭhāne muggamāsādiaparaṇṇaṃ viññāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sattannaṃ dhaññānaṃ aññatarassa viññāpanaṃ vā viññāpāpanaṃ vā, paṭilābho, bhajjanādīni katvā vā kāretvā vā ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni addhānamaggasikkhāpadasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเมืองสาวัตถี ในเรื่องแห่งการขอธัญพืชดิบ ภิกษุณีผู้ฉันธัญพืชดิบที่ได้มาโดยไม่ได้ขอเองหรือให้ผู้อื่นขอ โดยทำกรรมมีคั่วเป็นต้นเอง หรือให้ผู้อื่นทำ ต้องอาบัติทุกกฏ แต่ภิกษุณีผู้ฉันธัญพืชดิบที่ได้มาโดยการขอของผู้อื่น โดยทำกรรมมีคั่วเป็นต้นเอง หรือให้ผู้อื่นทำ ก็ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น ภิกษุณีผู้ขอเพื่อประโยชน์แก่การทำกรรมมีอบเหงื่อเป็นต้น เมื่อมีอาพาธ ผู้รับธัญพืชดิบที่ได้มาโดยไม่ได้ขอ เพื่อประโยชน์แก่การงานใหม่ ผู้ขอถั่วเขียว ถั่วดำเป็นต้น อันเป็นพืชตระกูลถั่ว ในที่ที่ญาติหรือผู้ปวารณาอยู่ และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การขอเอง หรือให้ผู้อื่นขอธัญพืชอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาธัญพืช ๗ ชนิด การได้มา การทำกรรมมีคั่วเป็นต้นเอง หรือให้ผู้อื่นทำ แล้วกลืนกิน นี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอัทธานมัคคสิกขาบท

Āmakadhaññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องธัญพืชดิบ จบแล้ว

8. Paṭhamauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā

8. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการทิ้งอุจจาระเป็นต้น ครั้งที่ ๑

Aṭṭhame saṅkāranti kacavaraṃ. Vighāsanti yaṃkiñci paribhuttāvasesaṃ ucchiṭṭhodakampi dantakaṭṭhampi, aṭṭhikacalakesu pana vattabbameva natthi. Tirokuṭṭe vā tiropākāre vāti yassakassaci kuṭṭassa vā pākārassa vā parato. Chaḍḍeyya vā chaḍḍāpeyya vāti sabbānipetāni ekato chaḍḍentiyā ekappayoge ekāpatti, sakiṃ āṇattiyā bahukepi chaḍḍite ekāva.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า "สังการัง" คือ หยากเยื่อ คำว่า "วิฆาสัง" คือ สิ่งที่เหลือจากการบริโภคอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้แต่น้ำล้างปาก หรือไม้สีฟัน แต่ในเรื่องกระดูกและเศษอาหารที่คายออกมา ไม่ต้องกล่าวถึงเลย คำว่า "ติโรกุฏเฏ วา ติโรปากาเร วา" คือ พ้นกำแพงหรือพ้นรั้วของบ้านหรือวิหารใดๆ คำว่า "ฉฑเฑยยะ วา ฉฑฑาเปยยะ วา" คือ ภิกษุณีผู้ทิ้งอุจจาระเป็นต้นทั้งหมดเหล่านี้รวมกันในความพยายามครั้งเดียว ต้องอาบัติครั้งเดียว แม้ทิ้งมากโดยการสั่งครั้งเดียว ก็ต้องอาบัติครั้งเดียวเท่านั้น

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha uccāraṃ tirokuṭṭe chaḍḍanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, bhikkhussa dukkaṭaṃ, oloketvā vā avalañje vā chaḍḍentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Uccārādibhāvo, anolokanaṃ, valañjanaṭṭhānaṃ, tirokuṭṭatiropākāratā, chaḍḍanaṃ vā chaḍḍāpanaṃ vāti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งในเมืองสาวัตถี ในเรื่องแห่งการทิ้งอุจจาระพ้นกำแพง มีการสั่งเป็นเหตุ แก่ภิกษุ ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุณีผู้ทิ้งโดยมองดู หรือทิ้งในที่ไม่ควรใช้สอย และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นอุจจาระเป็นต้น, การไม่มองดู, สถานที่ควรใช้สอย, ความเป็นพ้นกำแพงพ้นรั้ว, การทิ้งเองหรือให้ผู้อื่นทิ้ง นี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสัญจริตตสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา

Paṭhamauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการทิ้งอุจจาระเป็นต้น ครั้งที่ ๑ จบแล้ว

9. Dutiyauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā

9. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการทิ้งอุจจาระเป็นต้น ครั้งที่ ๒

Navame hariteti khette vā nāḷikerādiārāme vā yatthakatthaci ropimaharitaṭṭhāne. Tāni vatthūni chaḍḍentiyā vā chaḍḍāpentiyā vā purimanayeneva āpatti, tādise ṭhāne nisīditvā antamaso udakaṃ pivitvā matthakacchinnaṃ nāḷikerampi chaḍḍentiyā āpattiyeva.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า "หริเต" คือ ในนา หรือในสวนมะพร้าวเป็นต้น หรือในที่ที่ปลูกพืชเขียวสดที่ใดที่หนึ่ง ภิกษุณีผู้ทิ้งสิ่งเหล่านั้นเอง หรือให้ผู้อื่นทิ้ง ก็ต้องอาบัติด้วยนัยก่อนนั่นเอง แม้ภิกษุณีผู้ทิ้งมะพร้าวที่ถูกตัดยอดแล้ว โดยนั่งในที่เช่นนั้นแล้วดื่มน้ำ ก็ต้องอาบัติเช่นกัน

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha uccārādīni harite chaḍḍanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, bhikkhuno dukkaṭaṃ, bhikkhuniyāpi nikkhittabīje khette yāva aṅkuro na uṭṭhahati, tāva dukkaṭaṃ, aharite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana aharitasaññāya chaḍḍitakhette vā, sāmike apaloketvā vā chaḍḍentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ aṭṭhamasadisamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเมืองสาวัตถี ในเรื่องแห่งการทิ้งอุจจาระเป็นต้นในที่เขียวสด มีการสั่งเป็นเหตุ เป็นติกปาจิตตีย์ แก่ภิกษุ ต้องอาบัติทุกกฏ แม้แก่ภิกษุณีผู้ทิ้งในนาที่หว่านเมล็ดพืชแล้ว ตราบใดที่หน่อยังไม่งอก ต้องอาบัติทุกกฏ ในที่ไม่เขียวสด มีทุกกฏ ๒ ครั้ง แต่ในที่นั้น หากมีความสำคัญว่าไม่เขียวสด หรือในนาที่ทิ้งแล้ว หรือภิกษุณีผู้ทิ้งโดยบอกเจ้าของแล้ว และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๘ นั่นเอง

Dutiyauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการทิ้งอุจจาระเป็นต้น ครั้งที่ ๒ จบแล้ว

10. Naccagītasikkhāpadavaṇṇanā

10. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการฟ้อนรำขับร้อง

Dasame naccanti antamaso moranaccampi. Gītanti antamaso dhammabhāṇakagītampi. Vāditanti antamaso udakabherivāditampi. Dassanāyāti etesu yaṃkiñci dassanāya gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, yattha ṭhitā passati vā suṇāti vā, ekappayoge ekāpatti, taṃ taṃ disaṃ olokentiyā payoge payoge āpatti.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "นัจจัง" คือ แม้การฟ้อนรำของนกยูง คำว่า "คีตัง" คือ แม้เสียงขับร้องของพระธรรมกถึก คำว่า "วาทิตัง" คือ แม้เสียงกลองน้ำ คำว่า "ทัสสนายะ" คือ ภิกษุณีผู้ไปเพื่อดูสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาการฟ้อนรำขับร้องประโคมเหล่านี้ ต้องอาบัติทุกกฏทุกย่างก้าว ภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในที่ใดแล้วดูหรือฟัง ในความพยายามครั้งเดียว ต้องอาบัติครั้งเดียว ภิกษุณีผู้มองดูทิศนั้นๆ ในความพยายามแต่ละครั้ง ต้องอาบัติแต่ละครั้ง

Rājagahe chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha naccādīni dassanāya gamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sayaṃ tāni vatthūni karontiyā, aññaṃ vā āṇāpentiyā, ‘‘cetiyassa upahāraṃ dethā’’ti īdisena pariyāyena vā bhaṇantiyā, ‘‘cetiyassa upahāraṃ karomā’’ti vā vutte ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchantiyā ca pācittiyamevāti sabbaaṭṭhakathāsu (pāci. aṭṭha. 835-837) vuttaṃ, bhikkhuno sabbattha dukkaṭaṃ. ‘‘Tumhākaṃ cetiyassa upaṭṭhānaṃ karomā’’ti vutte pana ‘‘upaṭṭhānakaraṇaṃ nāma sundara’’nti īdisaṃ pariyāyaṃ bhaṇantiyā, ārāme ṭhatvā passantiyā vā suṇantiyā vā, tathā attano ṭhitokāsaṃ āgantvā payojitaṃ paṭipathaṃ gacchantiyā sammukhībhūtaṃ salākabhattādike sati karaṇīye gantvā, āpadāsu vā samajjaṭṭhānaṃ pavisitvāpi passantiyā vā suṇantiyā vā, ummattikādīnañca anāpatti. Naccādīnaṃ aññataratā, aññatra anuññātakāraṇā gamanaṃ, dassanaṃ vā savanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana lokavajjaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการไปเพื่อดูการฟ้อนรำเป็นต้น. ภิกษุณีผู้กระทำการฟ้อนรำเป็นต้นนั้นเอง หรือผู้สั่งให้ผู้อื่นกระทำ หรือผู้กล่าวด้วยปริยายเช่นนี้ว่า 'พวกท่านจงถวายเครื่องบูชาแก่เจดีย์' หรือเมื่อมีผู้กล่าวว่า 'พวกเราจะถวายเครื่องบูชาแก่เจดีย์' แล้วรับรองว่า 'ดีแล้ว' ย่อมเป็นปาจิตตีย์ทั้งสิ้น ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งปวง (ปาจิ. อรรถ. 835-837). ส่วนภิกษุเป็นทุกกฏในทุกกรณี. แต่เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'พวกเราจะบำรุงเจดีย์ของท่าน' แล้วภิกษุณีกล่าวด้วยปริยายเช่นนี้ว่า 'การบำรุงนั้นดี' หรือภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในอารามแล้วเห็นหรือได้ยิน หรือผู้เห็นหรือได้ยินการฟ้อนรำเป็นต้นที่จัดขึ้นเมื่อมาถึงที่อยู่ของตน หรือผู้เห็นหรือได้ยินการฟ้อนรำเป็นต้นที่ปรากฏตรงหน้าขณะเดินไปตามทาง หรือผู้ไปเพื่อกิจที่ควรทำ เช่น การรับสลากภัตเป็นต้น หรือผู้เข้าไปในสถานที่จัดงานเทศกาลเพราะมีอันตราย แล้วเห็นหรือได้ยิน หรือภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ: การเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งของการฟ้อนรำเป็นต้น, การไปเพื่อเหตุอื่นจากเหตุที่ได้รับอนุญาต, การเห็นหรือการได้ยิน. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนเอฬกโลมสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นโลกวัชชะ, มีจิตเป็นอกุศล, มีเวทนา ๓.

Naccagītasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการฟ้อนรำขับร้อง จบแล้ว

Lasuṇavaggo paṭhamo.

ลสุณวรรคที่ ๑

2. Rattandhakāravaggo

2. รัตตันธการวรรค

1. Rattandhakārasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาว่าด้วยรัตตันธการสิกขาบท

Andhakāravaggassa paṭhame rattandhakāreti rattiandhakāre. Appadīpeti pajjotacandasūriyaaggīsu ekekenāpi anobhāsite. Purisenāti santiṭṭhituṃ sallapituñca viññunā manussapurisena saddhiṃ. Santiṭṭheyya vāti hatthapāse ṭhitamattāya pācittiyaṃ. Sallapeyyāti tattha ṭhatvā gehasitakathaṃ kathentiyāpi pācittiyameva.

ในรัตตันธการสิกขาบทที่ ๑ แห่งอัณฑการวรรค คำว่า 'รัตตันธกาเร' หมายถึง ในเวลากลางคืนที่มืดมิด. คำว่า 'อัปปทีเป' หมายถึง ในสถานที่ที่ไม่มีแสงสว่างจากดวงประทีป แสงจันทร์ แสงอาทิตย์ หรือแสงไฟอย่างใดอย่างหนึ่งส่องถึง. คำว่า 'ปุริเสนะ' หมายถึง กับบุรุษผู้รู้เดียงสา เพื่อยืนอยู่ด้วยกันหรือพูดคุยกัน. คำว่า 'สันติฏเฐยยะ' หมายถึง ภิกษุณีผู้เพียงแค่ยืนอยู่ในระยะหัตถบาส ย่อมเป็นปาจิตตีย์. คำว่า 'สัลลเปยยะ' หมายถึง ภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในระยะนั้นแล้วพูดคุยเรื่องทางโลก ย่อมเป็นปาจิตตีย์เช่นกัน.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha evaṃ santiṭṭhanavatthusmiṃ paññattaṃ, purisassa hatthapāsaṃ vijahitvā, yakkhādīnaṃ hatthapāsaṃ avijahitvāpi santiṭṭhantiyā, sallapentiyā vā dukkaṭaṃ, yaṃkiñci viññuṃ dutiyaṃ gahetvā evaṃ karontiyā, arahopekkhāya, aññavihitāya, ummattikādīnañca anāpatti. Rattandhakāratā, purisassa hatthapāse ṭhānaṃ vā sallapanaṃ vā, sahāyābhāvo, rahopekkhatāti imānettha cattāri aṅgāni. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่ง ในเรื่องการยืนอยู่ใกล้บุรุษเช่นนี้. ภิกษุณีผู้ยืนอยู่ใกล้หรือพูดคุยโดยพ้นจากระยะหัตถบาสของบุรุษ หรือโดยไม่พ้นจากระยะหัตถบาสของยักษ์เป็นต้น ย่อมเป็นทุกกฏ. ภิกษุณีผู้กระทำเช่นนี้โดยมีสหายผู้รู้เดียงสาคนใดคนหนึ่ง หรือผู้กระทำโดยไม่คำนึงถึงสถานที่ลับตา หรือผู้มีจิตใจจดจ่ออยู่กับอารมณ์อื่น หรือภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๔ ประการในสิกขาบทนี้คือ การอยู่ในเวลากลางคืนที่มืดมิด, การยืนอยู่หรือพูดคุยในระยะหัตถบาสของบุรุษ, การไม่มีสหาย, และการไม่คำนึงถึงสถานที่ลับตา. มีสมุฏฐานเหมือนเถยยสัตถสิกขาบท, เป็นกิริยา, พ้นจากอาบัติด้วยสัญญา, มีเจตนา, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, มีจิตเป็นอกุศล, มีเวทนา ๓.

Rattandhakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายรัตตันธการสิกขาบทจบลงแล้ว.

2. Paṭicchannokāsasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายปฏิจฉันโนกาสสิกขาบท

Dutiye paṭicchanne okāseti kuṭṭādīsu yena kenaci paṭicchanne, idamevettha nānattaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า 'ปฏิจฉันเน โอกาเส' หมายถึง ในสถานที่ที่ถูกปกปิดด้วยสิ่งปกปิดอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น กำแพงเป็นต้น. ในสิกขาบทนี้ มีเพียงคำนี้เท่านั้นที่แตกต่าง.

Paṭicchannokāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปฏิจฉันโนกาสสิกขาบทจบลงแล้ว.

3. Ajjhokāsasallapanasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายอัชโฌกาสสัลลปนสิกขาบท

Tatiye ajjhokāseti nānaṃ, sesaṃ ubhayatthāpi paṭhamasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า 'อัชโฌกาเส' เท่านั้นที่แตกต่าง, ส่วนที่เหลือในสิกขาบททั้งสองนี้เหมือนกับสิกขาบทแรก.

Ajjhokāsasallapanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอัชโฌกาสสัลลปนสิกขาบทจบลงแล้ว.

4. Dutiyikauyyojanasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายทุติยิกุโยชนสิกขาบท

Catutthe rathikāyāti racchāyaṃ. Byūheti anividdharacchāyaṃ. Siṅghāṭaketi caccare. Nikaṇṇikaṃ vā jappeyyāti kaṇṇamūle kiñci jappeyya. Uyyojeyyāti anācāraṃ caritukāmatāya ‘‘gaccha tva’’nti dutiyikaṃ uyyojeyya. Pācittiyanti purimanayeneva tāva santiṭṭhanādīsu tīṇi pācittiyāni, uyyojentiyā pana uyyojane ca hatthapāsavijahane ca dukkaṭaṃ, vijahite pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า 'รถิกายะ' หมายถึง บนถนนหลวง. คำว่า 'พยูเหติ' หมายถึง ในถนนที่ไม่ได้ทะลุปรุโปร่ง. คำว่า 'สิงฆาฏเก' หมายถึง ที่ทางสี่แพร่งหรือทางแยก. คำว่า 'นิกัณณิกัง วา ชัปเปยยะ' หมายถึง กระซิบอะไรบางอย่างใกล้หู. คำว่า 'อุโยเชยยะ' หมายถึง ส่งภิกษุณีผู้เป็นสหายไป โดยกล่าวว่า "เธอไปเถิด" เพราะต้องการประพฤติอนาจาร. คำว่า 'ปาจิตตีย์' หมายถึง ตามนัยก่อนหน้านี้ มีปาจิตตีย์ ๓ ประการในการยืนอยู่เป็นต้น ก่อนที่จะส่งไป. แต่สำหรับภิกษุณีผู้ส่งไป ย่อมเป็นทุกกฏในการส่งไปและการละทิ้งระยะหัตถบาส (ของภิกษุณีที่ถูกส่งไป), เมื่อละทิ้งระยะหัตถบาสแล้ว ย่อมเป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evaṃ santiṭṭhanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ purimattayasadisameva. Anāpattiyaṃ pana ‘‘na anācāraṃ ācaritukāmā, sati karaṇīye dutiyikaṃ bhikkhuniṃ uyyojetī’’ti (pāci. 852) ettakaṃ adhikanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการยืนอยู่ใกล้บุรุษเช่นนี้, ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบท ๓ ข้อแรก. แต่ในกรณีที่ไม่มีอาบัติ มีข้อความเพิ่มเติมว่า 'ไม่ประสงค์จะประพฤติอนาจาร, ส่งภิกษุณีผู้เป็นสหายไปเมื่อมีกิจที่ควรทำ' (ปาจิ. ๘๕๒) เพียงเท่านี้.

Dutiyikauyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายทุติยิกุโยชนสิกขาบทจบลงแล้ว.

5. Anāpucchāpakkamanasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายอนาปุจฉาปักกมนสิกขาบท

Pañcame purebhattanti aruṇuggamanaṃ upādāya yāva majjhanhikaṃ. Āsaneti pallaṅkassokāsabhūte. Sāmike anāpucchāti tasmiṃ kule yaṃkiñci viññuṃ manussaṃ anāpucchā. Pakkameyyāti ettha channassa anto nisīditvā anovassakaṃ ajjhokāse upacāraṃ atikkāmentiyā paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiye pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า 'ปุเรภัตตัง' หมายถึง ตั้งแต่เวลาอรุณขึ้นจนถึงเที่ยงวัน. คำว่า 'อาสเน' หมายถึง ในสถานที่ที่เหมาะแก่การนั่งขัดสมาธิ. คำว่า 'สามิเก อนาปุจฉา' หมายถึง โดยไม่บอกกล่าวแก่บุรุษผู้รู้เดียงสาคนใดคนหนึ่งในตระกูลหรือบ้านนั้น. คำว่า 'ปักกเมยยะ' ในที่นี้ หมายถึง ภิกษุณีผู้ที่นั่งอยู่ภายในที่มุงบังแล้วก้าวล่วงพ้นจากบริเวณที่ไม่ถูกฝน (คือบริเวณที่มุงบัง) หรือผู้ที่ก้าวล่วงพ้นจากเขตอุปจาระ ๑๒ ศอกในที่โล่งแจ้ง ย่อมเป็นทุกกฏในก้าวแรก และเป็นปาจิตตีย์ในก้าวที่สอง.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha anāpucchā pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, pallaṅkassa anokāse dukkaṭaṃ, tathā āpucchite anāpucchitasaññāya ceva vematikāya ca. Āpucchitasaññāya pana, asaṃhārime, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Purebhattatā, antaraghare nisajjā, āsanassa pallaṅkokāsatā, aññatra anuññātakāraṇā anāpucchanaṃ, vuttaparicchedātikkamoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่ง ในเรื่องการจากไปโดยไม่บอกกล่าว, เป็นติกปาจิตตีย์. ในสถานที่ที่ไม่เหมาะแก่การนั่งขัดสมาธิ ย่อมเป็นทุกกฏ. เช่นเดียวกัน เมื่อได้บอกกล่าวแก่เจ้าของแล้ว แต่ยังมีความสำคัญผิดว่ายังไม่ได้บอกกล่าว หรือมีความสงสัยแล้วจากไป ย่อมเป็นทุกกฏ. แต่เมื่อได้บอกกล่าวแล้ว แต่มีความสำคัญว่าได้บอกกล่าวแล้ว หรือนั่งอยู่ในสถานที่ที่ไม่สามารถเคลื่อนย้ายได้แล้วจากไปโดยไม่บอกกล่าว หรือภิกษุณีผู้ป่วยไข้แล้วจากไปโดยไม่บอกกล่าว หรือจากไปโดยไม่บอกกล่าวเพราะมีอันตราย หรือภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๕ ประการในสิกขาบทนี้คือ การเป็นเวลาปุเรภัตต์, การนั่งอยู่ภายในเรือน, สถานที่นั่งนั้นเหมาะแก่การนั่งขัดสมาธิ, การไม่บอกกล่าวโดยเหตุอื่นจากเหตุที่ได้รับอนุญาต, และการก้าวล่วงพ้นขอบเขตที่กล่าวไว้. มีสมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกฐินสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา.

Anāpucchāpakkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอนาปุจฉาปักกมนสิกขาบทจบลงแล้ว.

6. Anāpucchāabhinisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายอนาปุจฉาอภินิสีทนสิกขาบท

Chaṭṭhe pacchābhattanti majjhanhike vītivatte yāva sūriyassa atthaṅgamā. Abhinisīdeyya vāti ādimhi nisīditvā gacchantiyā ekā āpatti, anisīditvā nipajjitvāva gacchantiyāpi ekā, nisīditvā nipajjantiyā dve.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า 'ปัจฉาภัตตัง' หมายถึง ตั้งแต่เวลาเที่ยงวันล่วงไปจนถึงเวลาที่พระอาทิตย์อัสดง. คำว่า 'อภินิสีเทยยะ' เป็นต้น ในพระบาลีนี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุณีผู้ที่นั่งแล้วจากไป ย่อมมีอาบัติหนึ่ง. ภิกษุณีผู้ที่ไม่ได้นั่ง แต่เพียงนอนแล้วจากไป ย่อมมีอาบัติหนึ่ง. ภิกษุณีผู้ที่นั่งแล้วนอน ย่อมมีอาบัติสอง.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha āsane abhinisīdanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ pañcamasadisameva. Yathā pana tattha asaṃhārime, evamidha dhuvapaññatte anāpattīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการนั่งในอาสนะ, ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๕. แต่ข้อแตกต่างคือ ในสิกขาบทนั้น (สิกขาบทที่ ๕) ในสถานที่ที่ไม่สามารถเคลื่อนย้ายได้ ย่อมไม่มีอาบัติ, เช่นเดียวกัน ในสิกขาบทนี้ ในสถานที่ที่จัดไว้ถาวร ย่อมไม่มีอาบัติ.

Anāpucchāabhinisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอนาปุจฉาอภินิสีทนสิกขาบทจบลงแล้ว.

7. Anāpucchāsantharaṇasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายอนาปุจฉาสันถรณสิกขาบท

Sattame vikāleti atthaṅgate sūriye. Seyyanti antamaso paṇṇasanthārampi, sesaṃ chaṭṭhasadisameva.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า 'วิกาเล' หมายถึง เมื่อพระอาทิตย์อัสดงแล้ว. คำว่า 'เสยยัง' หมายถึง แม้แต่เครื่องลาดที่ทำจากใบไม้. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๖.

Idaṃ pana sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vikāle kulāni upasaṅkamitvā sāmike anāpucchitvā seyyaṃ santharitvā abhinisīdanavatthusmiṃ paññattaṃ, anāpattiyañcettha dhuvapaññattaṃ nāma natthīti.

แต่สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการเข้าไปยังตระกูลในเวลาวิกาล โดยไม่บอกกล่าวแก่เจ้าของ แล้วปูลาดเครื่องนอนและนั่งลง. และในสิกขาบทนี้ ในกรณีที่ไม่มีอาบัติ ไม่มีสิ่งที่เรียกว่า 'สถานที่ที่จัดไว้ถาวร'.

Anāpucchāsantharaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอนาปุจฉาสันถรณสิกขาบทจบลงแล้ว.

8. Paraujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการติเตียนผู้อื่น

Aṭṭhame duggahitena dūpadhāritenāti yaṃ vuttaṃ, tato aññathā gahitena ca upadhāritena ca. Paranti ‘‘ahaṃ kirayye ayyaṃ na sakkaccaṃ upaṭṭhahāmī’’tiādinā (pāci. 869) nayena upasampannaṃ ujjhāpentiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า 'ด้วยการถือผิดและจำผิด' หมายถึง คำพูดใดที่กล่าวไว้แล้ว แต่ถูกถือเอาและจำเอาไปในลักษณะอื่นจากคำพูดนั้น. คำว่า 'ผู้อื่น' หมายถึง ภิกษุณีผู้ติเตียนภิกษุณีผู้เป็นอุปสัมบันด้วยนัยมีอาทิว่า 'ท่านผู้เจริญ ดิฉันไม่ได้บำรุงท่านผู้เจริญโดยเคารพเลย' ดังนี้ ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha evaṃ paraṃ ujjhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, ummattikādīnaṃyeva anāpatti. Duggahitatā, ujjhāpanaṃ, yaṃ ujjhāpeti, tassā upasampannatāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่ง ในเรื่องการติเตียนผู้อื่นเช่นนี้, เป็นติกปาจิตตีย์. เป็นติกทุกกฏแก่อนุปสัมบัน. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้นเท่านั้น. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ การถือผิด, การติเตียน, และภิกษุณีที่ถูกติเตียนนั้นเป็นอุปสัมบัน. มีสมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้มีเวทนาเป็นทุกข์.

Paraujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการติเตียนผู้อื่น จบ.

9. Paraabhisapanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสาปแช่งผู้อื่น

Navame abhisapeyyāti sapathaṃ kareyya. Tattha ‘‘niraye upapajjāmi, niraye upapajjatū’’tievamādīni vadamānā nirayena abhisapati nāma, akkosatīti attho. ‘‘Gihinī homi, gihinī hotū’’tievamādīni vadamānā brahmacariyena. Tassā vācāya vācāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า "พึงสาปแช่ง" หมายถึง พึงกระทำการสาปแช่ง. ในการสาปแช่งนั้น ภิกษุณีผู้กล่าวคำมีอาทิว่า "ขอให้ดิฉันไปเกิดในนรกเถิด, ขอให้เขาไปเกิดในนรกเถิด" ชื่อว่าสาปแช่งด้วยนรก, หมายถึงด่า. ภิกษุณีผู้กล่าวคำมีอาทิว่า "ขอให้ดิฉันเป็นคฤหัสถ์เถิด, ขอให้เขาเป็นคฤหัสถ์เถิด" ชื่อว่าสาปแช่งด้วยพรหมจรรย์. ภิกษุณีนั้นต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุกคำพูด.

Sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha evaṃ abhisapanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, tiracchānayoniyā vā pettivisayena vā manussadobhaggena vā abhisapane dukkaṭaṃ. Atthadhammānusāsanipurekkhārānaṃ ummattikādīnañca anāpatti. Nirayena vā brahmacariyena vā abhisapanaṃ, upasampannatā, atthadhammapurekkhārādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni aṭṭhamasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการสาปแช่งอย่างนี้ โดยปรารภภิกษุณีจัณฑกาลีในกรุงสาวัตถี. ต้องอาบัติปาจิตตีย์หมวด ๓. ต้องอาบัติทุกกฏหมวด ๓ แก่ผู้สาปแช่งอนุปสัมบัน. ต้องอาบัติทุกกฏในการสาปแช่งด้วยกำเนิดเดรัจฉาน, ด้วยเปรตวิสัย, หรือด้วยความอับโชคของมนุษย์. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้มีอรรถะ ธรรม และอนุสาสนีเป็นที่ตั้ง, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น. องค์ประกอบ ๓ อย่างในสิกขาบทนี้คือ การสาปแช่งด้วยนรกหรือพรหมจรรย์, ภิกษุณีที่ถูกสาปแช่งเป็นอุปสัมบัน, และความไม่มีอรรถะและธรรมเป็นที่ตั้งเป็นต้น. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทที่ ๘.

Paraabhisapanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสาปแช่งผู้อื่น จบ.

10. Rodanasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการร้องไห้

Dasame vadhitvāti hatthādīhi paharitvā, ubhayaṃ karontiyāva pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "ทุบตีแล้ว" หมายถึง ตีด้วยมือเป็นต้น. ภิกษุณีผู้กระทำทั้งสองอย่าง (ทุบตีและร้องไห้) เท่านั้นจึงต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha attānaṃ vadhitvā rodanavatthusmiṃ paññattaṃ, kevalaṃ vadhantiyā vā rodantiyā vā dukkaṭameva. Ñātirogabhogabyasanehi phuṭṭhāya kevalaṃ rodantiyā eva na vadhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Attānaṃ vadhanañceva, rodanañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisāni, idaṃ pana kiriyamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการทุบตีตนเองแล้วร้องไห้ โดยปรารภภิกษุณีจัณฑกาลีในกรุงสาวัตถี. ภิกษุณีผู้ทุบตีอย่างเดียวหรือร้องไห้อย่างเดียว ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้ถูกความพินาศแห่งญาติ โรค และโภคทรัพย์กระทบแล้วร้องไห้อย่างเดียว ไม่ได้ทุบตี, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น. องค์ประกอบ ๒ อย่างในสิกขาบทนี้คือ การทุบตีตนเองและการร้องไห้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยการสวดสมนุภาสน์, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาเท่านั้น.

Rodanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการร้องไห้ จบ.

Rattandhakāravaggo dutiyo.

รัตตันธการวรรคที่ ๒.

3. Naggavaggo

3. นัคควรรค

1. Naggasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเปลือยกาย

Naggavaggassa paṭhame naggāti anivatthā vā apārutā vā. Evañhi nahāyantiyā sabbappayogesu dukkaṭaṃ, nahānapariyosāne pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งนัคควรรค คำว่า "เปลือยกาย" หมายถึง ไม่นุ่งผ้าหรือไม่ได้ห่มผ้า. ภิกษุณีผู้เปลือยกายอาบน้ำอย่างนี้ ต้องอาบัติทุกกฏในความพยายามทั้งปวง, และต้องอาบัติปาจิตตีย์เมื่ออาบน้ำเสร็จ.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha evaṃ nahānavatthusmiṃ paññattaṃ, udakasāṭikacīvare acchinne vā naṭṭhe vā, ‘‘mahagghaṃ idaṃ disvā corāpi hareyyu’’nti evarūpāsu āpadāsu vā nahāyantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Naggatā, anuññātakāraṇābhāvo, nahānapariyosānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการอาบน้ำอย่างนี้ โดยปรารภภิกษุณีจำนวนมากในกรุงสาวัตถี. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้เปลือยกายอาบน้ำในกรณีที่ผ้าอาบน้ำถูกชิงไปหรือหายไป, หรือในภัยพิบัติเช่นนี้ว่า "ผ้าอาบน้ำนี้มีราคาแพง, พวกโจรอาจจะเอาไปได้เมื่อเห็นเข้า", และผู้เป็นบ้าเป็นต้น. องค์ประกอบ ๓ อย่างในสิกขาบทนี้คือ การเปลือยกาย, การไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, และการอาบน้ำเสร็จ. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนเจียม.

Naggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเปลือยกาย จบ.

2. Udakasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำ

Dutiye sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha appamāṇikāyo udakasāṭikāyo dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha sabbaṃ ratanavagge nisīdanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

ในสิกขาบทที่ ๒ ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการทรงผ้าอาบน้ำที่ไม่ได้ขนาด โดยปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ในกรุงสาวัตถี. ส่วนที่เหลือทั้งหมดในสิกขาบทนี้พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนิสีทนะในรัตนวรรค.

Udakasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำ จบ.

3. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร

Tatiye visibbetvāti dussibbitaṃ punasibbanatthāya visibbetvā. Anantarāyikinīti dasasu antarāyesu ekekasmimpi asati. Aññatra catūhapañcāhāti visibbitadivasato pañca divase atikkāmetvā ‘‘neva sibbissāmi, na sibbāpanāya ussukkaṃ karissāmī’’ti dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า "แก้แล้ว" หมายถึง แก้จีวรที่เย็บไม่ดีเพื่อจะเย็บใหม่. คำว่า "ไม่มีอันตราย" หมายถึง ไม่มีอันตรายอย่างใดอย่างหนึ่งในอันตราย ๑๐ อย่าง. คำว่า "เว้น ๔-๕ วัน" หมายถึง เมื่อล่วงเลย ๕ วันนับจากวันที่แก้จีวรแล้ว ภิกษุณีนั้นตั้งใจว่า "เราจะไม่เย็บเอง, เราจะไม่ขวนขวายเพื่อให้เขาเย็บ" เพียงสักว่าวางธุระ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha cīvaraṃ visibbetvā na sibbanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, tathā ubhinnampi aññasmiṃ parikkhāre. Yā pana antarāyikinī vā hoti, pariyesitvā vā kiñci na labhati, karontī vā pañcāhaṃ atikkāmeti, tassā ca, gilānāya ca, āpadāsu ca, ummattikādīnañca anāpatti. Nivāsanapārupanupagacīvaratā, upasampannāya santakatā, sibbanatthāya visibbanaṃ vā visibbāpanaṃ vā, aññatra anuññātakāraṇā pañcāhātikkamo, dhuranikkhepoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการแก้จีวรแล้วไม่เย็บ โดยปรารภภิกษุณีถุลลนันทาในกรุงสาวัตถี. ต้องอาบัติปาจิตตีย์หมวด ๓. ต้องอาบัติทุกกฏหมวด ๓ แก่อนุปสัมบัน, และทั้งสอง (อุปสัมบันและอนุปสัมบัน) ก็ต้องอาบัติทุกกฏในบริขารอื่นที่ไม่ใช่จีวรเช่นกัน. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้มีอันตราย, หรือผู้แสวงหาแล้วไม่ได้อะไร, หรือผู้กำลังทำอยู่แต่ล่วงเลย ๕ วันไป, และผู้ป่วย, และผู้มีภัย, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น. องค์ประกอบ ๕ อย่างในสิกขาบทนี้คือ จีวรที่ควรนุ่งห่ม, เป็นของภิกษุณีผู้เป็นอุปสัมบัน, การแก้หรือให้แก้เพื่อเย็บ, การล่วงเลย ๕ วันโดยไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, และการวางธุระ. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยการสวดสมนุภาสน์.

Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร จบ.

4. Saṅghāṭicārasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปด้วยผ้าสังฆาฏิ

Catutthe pañca ahāni pañcāhaṃ, pañcāhameva pañcāhikaṃ. Saṅghāṭīnaṃ cāro saṅghāṭicāro, paribhogavasena vā otāpanavasena vā saṅghaṭitaṭṭhena ‘saṅghāṭī’ti laddhanāmaṃ ticīvaraṃ, udakasāṭikā, saṃkaccikāti imesaṃ pañcannaṃ cīvarānaṃ parivattananti attho. Atikkāmeyya pācittiyanti chaṭṭhe aruṇuggamane ekasmiṃ cīvare vuttanayena aparivattite ekā āpatti, pañcasu pañca.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "๕ วัน" คือ ๕ วัน. ๕ วันนั่นแหละเรียกว่า "ปัญจาหิกะ". คำว่า "สังฆาฏิจาระ" คือ การเที่ยวไปด้วยผ้าสังฆาฏิ. หมายถึง การผลัดเปลี่ยนจีวร ๕ ผืนเหล่านี้คือ ไตรจีวร, ผ้าอาบน้ำ, และผ้าพันอก ซึ่งได้ชื่อว่า "สังฆาฏิ" เพราะเป็นผ้าที่เย็บต่อกัน โดยการใช้สอยหรือการตากแดด. คำว่า "พึงล่วงเลยไป ต้องอาบัติปาจิตตีย์" หมายถึง เมื่ออรุณขึ้นในวันที่ ๖ หากจีวรผืนใดผืนหนึ่งไม่ได้ผลัดเปลี่ยนตามที่กล่าวไว้ ก็ต้องอาบัติ ๑ ตัว, ถ้าไม่ได้ผลัดเปลี่ยนทั้ง ๕ ผืน ก็ต้องอาบัติ ๕ ตัว.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha cīvaraṃ nikkhipitvā santaruttarena janapadacārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, pañcāhānatikkante dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana anatikkantasaññāya, pañcamaṃ divasaṃ pañca cīvarāni nivāsentiyā vā pārupantiyā vā otāpentiyā vā, gilānāya, ‘‘idaṃ me cīvaraṃ mahagghaṃ īdise corabhaye na sakkā dhāretu’’nti evarūpāsu āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Pañcannaṃ cīvarānaṃ aññataratā, pañcāhātikkamo, anuññātakāraṇābhāvo, aparivattananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการทิ้งจีวรไว้แล้วเที่ยวจาริกไปในชนบทด้วยผ้าอันตรวาสกและอุตตราสงค์ โดยปรารภภิกษุณีจำนวนมากในกรุงสาวัตถี. ต้องอาบัติปาจิตตีย์. ในการผลัดเปลี่ยนที่ยังไม่ล่วงเลย ๕ วัน ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้ล่วงเลยไปโดยสำคัญว่ายังไม่ล่วงเลย, หรือผู้กำลังนุ่ง, ห่ม, หรือตากจีวร ๕ ผืนในวันที่ ๕, และผู้ป่วย, และผู้มีภัยเช่นนี้ว่า "จีวรผืนนี้ของดิฉันมีราคาแพง, ไม่สามารถจะทรงไว้ได้ในภัยจากโจรเช่นนี้", และผู้เป็นบ้าเป็นต้น. องค์ประกอบ ๔ อย่างในสิกขาบทนี้คือ จีวรอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๕ ผืน, การล่วงเลย ๕ วัน, การไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, และการไม่ผลัดเปลี่ยน. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทกฐิน.

Saṅghāṭicārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปด้วยผ้าสังฆาฏิ จบ.

5. Cīvarasaṅkamanīyasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการส่งจีวรไป

Pañcame cīvarasaṅkamanīyanti saṅkametabbaṃ cīvaraṃ, aññissā santakaṃ anāpucchā gahitaṃ puna paṭidātabbaṃ pañcannaṃ aññataraṃ cīvaranti attho. Dhāreyyāti sace taṃ nivāseti vā pārupati vā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า “จีวรสังกามานียะ” หมายถึง จีวรที่พึงเปลี่ยนมือ ซึ่งเป็นของภิกษุณีอื่นที่ตนถือเอามาโดยไม่ได้บอกกล่าว และพึงส่งคืนในภายหลัง เป็นจีวรผืนใดผืนหนึ่งในบรรดาจีวร ๕ ผืน. คำว่า “ธาเรยยะ” คือ หากภิกษุณีนั้นนุ่งหรือห่มจีวรนั้น เป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha bhikkhuniyā cīvaraṃ ādāya anāpucchā pārupanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ. Yā pana tāya vā dinnaṃ, taṃ vā āpucchā, acchinnanaṭṭhacīvarikā vā hutvā, ‘‘idaṃ me cīvaraṃ mahagghaṃ īdise corabhaye na sakkā dhāretu’’nti evarūpāsu āpadāsu vā dhāreti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Cīvarasaṅkamanīyatā, upasampannāya santakatā, anuññātakāraṇābhāvo, dhāraṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่ง ในเรื่องการห่มจีวรของภิกษุณีอื่นที่ตนถือเอามาโดยไม่ได้บอกกล่าว เป็นติกปาจิตตีย์ สำหรับอนุปสัมบันเป็นติกทุกกฏ. อนึ่ง ภิกษุณีใดห่มจีวรที่เจ้าของให้แล้ว หรือห่มโดยบอกกล่าวแก่เจ้าของ หรือห่มในเมื่อเป็นผู้มีจีวรถูกชิงไปหรือมีจีวรหายไป หรือห่มในยามมีภัยเช่นว่า “จีวรผืนนี้มีราคามาก ในภัยจากโจรเช่นนี้ไม่สามารถทรงไว้ได้” ดังนี้เป็นต้น ในอาบัติเช่นนี้ สำหรับภิกษุณีนั้นและภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๔ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นจีวรที่พึงเปลี่ยนมือ, ความเป็นของภิกษุณีผู้เป็นอุปสัมบัน, ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, และการทรงไว้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนปฐมกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา.

Cīvarasaṅkamanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยจีวรสังกามานียะ จบแล้ว.

6. Gaṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคณะจีวร.

Chaṭṭhe gaṇassāti bhikkhunisaṅghassa. Cīvaralābhanti vikappanupagampi pacchimaṃ labhitabbaṃ cīvaraṃ. Antarāyaṃ kareyyāti yathā te dātukāmā na denti, evaṃ parakkameyya. Pācittiyanti sace tassā vacanena te na denti, bhikkhuniyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า “แห่งคณะ” หมายถึง แห่งภิกษุณีสงฆ์. คำว่า “ลาภจีวร” หมายถึง จีวรที่ควรได้ แม้เป็นจีวรอย่างต่ำที่สุดที่ถึงขั้นวิกัปได้. คำว่า “พึงทำอันตราย” หมายถึง พึงพยายามโดยประการที่ทายกเหล่านั้นแม้ประสงค์จะถวายก็ไม่ถวาย. คำว่า “ปาจิตตีย์” คือ หากทายกเหล่านั้นไม่ถวายเพราะคำพูดของภิกษุณีนั้น เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีนั้น.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha gaṇassa cīvaralābhantarāyakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, aññasmiṃ parikkhāre dukkaṭaṃ, sambahulānaṃ pana ekabhikkhuniyā vā cīvaralābhepi dukkaṭameva. ‘‘Samagghakāle dassathā’’ti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā nivārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Vikappanupagapacchimatā, saṅghassa pariṇatabhāvo, vinā ānisaṃsadassanena antarāyakaraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการทำอันตรายลาภจีวรของคณะ. หากทำอันตรายบริขารอื่น เป็นทุกกฏ. อนึ่ง แม้ในการทำอันตรายลาภจีวรของภิกษุณีหลายรูปหรือของภิกษุณีรูปเดียว ก็เป็นทุกกฏเช่นกัน. สำหรับภิกษุณีที่ห้ามโดยแสดงอานิสงส์ว่า “พวกท่านจักถวายในเวลาที่ของมีราคาถูก” และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นจีวรอย่างต่ำที่ถึงขั้นวิกัปได้, ความเป็นของที่น้อมไปเพื่อสงฆ์, และการทำอันตรายโดยไม่แสดงอานิสงส์. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท.

Gaṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคณะจีวร จบแล้ว.

7. Paṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขัดขวาง.

Sattame dhammikaṃ cīvaravibhaṅganti samaggena saṅghena sannipatitvā karīyamānaṃ cīvaravibhaṅga. Paṭibāheyyāti paṭisedheyya, evaṃ paṭisedhentiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า “การแบ่งจีวรโดยธรรม” หมายถึง การแบ่งจีวรที่สงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันประชุมแล้วกระทำอยู่. คำว่า “พึงขัดขวาง” หมายถึง พึงห้าม. เมื่อภิกษุณีห้ามอยู่เช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha dhammikaṃ cīvaravibhaṅgaṃ paṭibāhanavatthusmiṃ paññattaṃ, dhammike vematikāya, adhammike dhammikasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha adhammikasaññāya, ānisaṃsaṃ dassetvā paṭibāhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Cīvaravibhaṅgassa dhammikatā, dhammikasaññitā, vinā ānisaṃsena paṭibāhananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการขัดขวางการแบ่งจีวรโดยธรรม. ในการแบ่งโดยธรรม หากมีความสงสัย, ในการแบ่งโดยไม่เป็นธรรม หากสำคัญว่าเป็นธรรม และมีความสงสัย เป็นทุกกฏ. ในทั้งสองกรณี หากสำคัญว่าไม่เป็นธรรม หรือห้ามโดยแสดงอานิสงส์ หรือสำหรับภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นธรรมของการแบ่งจีวร, ความสำคัญว่าเป็นธรรม, และการขัดขวางโดยไม่แสดงอานิสงส์. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท.

Paṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขัดขวาง จบแล้ว.

8. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้จีวร.

Aṭṭhame samaṇacīvaranti kappakataṃ nivāsanapārupanupagaṃ, evarūpaṃ ṭhapetvā pañca sahadhammike mātāpitaro ca yassa kassaci gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā pariccajitvā dentiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “สมณจีวร” หมายถึง จีวรที่ทำกัปปะแล้ว หรือจีวรที่ทำกัปปะพินทุแล้ว อันควรแก่นุ่งและห่ม. ภิกษุณีผู้สละให้จีวรเช่นนี้แก่คฤหัสถ์หรือบรรพชิตคนใดคนหนึ่งก็ตาม เว้นแต่สหธรรมิก ๕ และบิดามารดา เป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha agārikassa samaṇacīvaradānavatthusmiṃ paññattaṃ, bhikkhuno dukkaṭaṃ. Mātāpitūnaṃ pariccajitvāpi, aññesaṃ tāvakālikameva dentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Samaṇacīvaratā, ṭhapetvā sahadhammike ca mātāpitaro ca aññesaṃ dānaṃ, atāvakālikatāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการให้สมณจีวรแก่คฤหัสถ์. สำหรับภิกษุ เป็นทุกกฏ. สำหรับภิกษุณีที่ให้แก่บิดามารดาแม้โดยสละขาด หรือให้แก่ผู้อื่นเพียงชั่วคราว และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นสมณจีวร, การให้แก่ผู้อื่นเว้นสหธรรมิกและบิดามารดา, และการให้โดยไม่ใช่เป็นการให้ชั่วคราว. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสัญจริตสิกขาบท.

Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้จีวร จบแล้ว.

9. Kālaatikkamanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการล่วงเลยกาล.

Navame dubbalacīvarapaccāsāyāti dubbalāya cīvarapaccāsāya, ‘‘sace sakkoma dassāmā’’ti ettakamattaṃ sutvā uppāditāya āsāyāti attho. Cīvarakālasamayaṃ atikkāmeyyāti vassaṃvuṭṭhabhikkhunīhi kālacīvare bhājiyamāne ‘‘āgameyyātha, ayye, atthi saṅghassa cīvarapaccāsā’’ti vatvā taṃ cīvaravibhaṅgaṃ cīvarakālaṃ atikkāmeyya, tassā anatthate kathine vassānassa pacchimamāsaṃ, atthate kathine kathinubbhāradivasaṃ atikkāmentiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ด้วยความหวังจีวรที่มีกำลังน้อย” หมายถึง ด้วยความหวังที่เกิดขึ้นจากการได้ยินเพียงคำพูดว่า “ถ้าพวกเราสามารถ ก็จะถวาย”. คำว่า “พึงให้ล่วงเลยกาลจีวร” หมายถึง เมื่อภิกษุณีทั้งหลายผู้จำพรรษาแล้วกำลังแบ่งกาลจีวรอยู่ ภิกษุณีนั้นกล่าวว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย โปรดรอเถิด สงฆ์ยังมีความหวังในจีวรอยู่” แล้วพึงให้การแบ่งจีวรนั้นล่วงเลยกาลจีวรไป. เมื่อกฐินไม่ได้กราน เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีผู้ให้ล่วงเลยเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน. เมื่อกฐินกรานแล้ว เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีผู้ให้ล่วงเลยวันถอนกฐิน.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha dubbalacīvarapaccāsāya cīvarakālasamayaṃ atikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, dubbalacīvare vematikāya, adubbalacīvare dubbalacīvarasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha adubbalacīvarasaññāya, kiñcāpi ‘na sakkomā’ti vadanti, ‘‘idāni pana tesaṃ kappāso vā uppajjissati, saddho vā puriso āgamissati, tasmiṃ āgate addhā dassantī’’ti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā nivārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Dubbalacīvaratā, dubbalasaññitā, vinā ānisaṃsena nivāraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการให้ล่วงเลยกาลจีวรด้วยความหวังจีวรที่มีกำลังน้อย. ในจีวรที่มีกำลังน้อย หากมีความสงสัย, ในจีวรที่มีกำลังไม่น้อย หากสำคัญว่ามีกำลังน้อย และมีความสงสัย เป็นทุกกฏ. ในทั้งสองกรณี หากสำคัญว่ามีกำลังไม่น้อย หรือแม้ทายกจะกล่าวว่า “พวกเราไม่สามารถถวายได้” แต่ภิกษุณีห้ามโดยแสดงอานิสงส์ว่า “บัดนี้ฝ้ายของทายกเหล่านั้นจักเกิดขึ้น หรือบุรุษผู้มีศรัทธาจักมา เมื่อเขามาแล้ว พวกเขาก็จักถวายแน่นอน” หรือสำหรับภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นจีวรที่มีกำลังน้อย, ความสำคัญว่าจีวรมีกำลังน้อย, และการห้ามโดยไม่แสดงอานิสงส์. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท.

Kālaatikkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการล่วงเลยกาล จบแล้ว.

10. Kathinuddhārasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถอนกฐิน.

Dasame dhammikaṃ kathinuddhāranti sabbāsaṃ bhikkhunīnaṃ akālacīvaraṃ dātukāmena upāsakena yattako atthāramūliko ānisaṃso, tato adhikaṃ vā samakaṃ vā datvā yācitena samaggena bhikkhunisaṅghena yaṃ kathinaṃ ñattidutiyakammena antarā uddharīyati, tassa so uddhāro ‘dhammiko’ti vuccati, evarūpaṃ kathinuddhāranti attho. Paṭibāheyyāti nivāreyya, tassa evarūpaṃ kathinuddhāraṃ nivārentiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า dhammikaṃ kathinuddhāraṃ (การถอนกฐินโดยธรรม) หมายความว่า อุบาสกผู้ประสงค์จะถวายอากาลจีวรแก่ภิกษุณีทั้งปวง ได้ถวายปัจจัยอันเป็นอานิสงส์ที่มีมูลมาจากการกรานกฐินเท่าใด หรือมากกว่านั้น หรือเท่ากัน แล้วขอให้ภิกษุณีสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันถอนกฐินนั้นด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาในระหว่าง การถอนกฐินของสงฆ์นั้น เรียกว่า โดยธรรม การถอนกฐินเห็นปานนี้ เป็นอรรถของคำว่า kathinuddhāraṃ คำว่า paṭibāheyyā หมายถึง พึงห้าม ภิกษุณีผู้ห้ามการถอนกฐินเห็นปานนั้น เป็นปาจิตตีย์

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha kathinuddhāraṃ paṭibāhanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ sattame vuttanayeneva veditabbanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการขัดขวางการถอนกฐิน ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๗

Kathinuddhārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการถอนกฐิน จบแล้ว

Naggavaggo tatiyo.

นัคควรรค ที่ ๓ จบ

4. Tuvaṭṭavaggo

4. ตุวัตตวรรค

1. Ekamañcatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā

1. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการนอนบนเตียงเดียวกัน

Tuvaṭṭavaggassa paṭhame tuvaṭṭeyyunti nipajjeyyuṃ. Tāsu pana ekāya vā nipannāya aparā nipajjatu, dvepi vā saheva nipajjantu, dvinnampi pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งตุวัตตวรรค คำว่า tuvaṭṭeyyuṃ หมายถึง พึงนอน อนึ่ง ในภิกษุณีเหล่านั้น เมื่อรูปหนึ่งนอนแล้ว อีกรูปหนึ่งพึงนอน หรือพึงนอนพร้อมกันทั้งสองรูปก็ตาม เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีทั้งสองรูป

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha dvinnaṃ ekamañce tuvaṭṭanavatthusmiṃ paññattaṃ, sace pana ekāya nipannāya ekā nisīdati, ubho vā nisīdanti, tāsaṃ, ummattikādīnañca anāpatti. Ekamañcatā, dvinnaṃ tuvaṭṭananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีหลายรูป ในเรื่องการนอนบนเตียงเดียวกันของภิกษุณีสองรูป แต่ถ้าหากรูปหนึ่งนอนแล้ว อีกรูปหนึ่งนั่ง หรือถ้านั่งด้วยกันทั้งสองรูป สำหรับภิกษุณีเหล่านั้น และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ องค์ประกอบในสิกขาบทนี้มี ๒ ประการ คือ ความเป็นเตียงเดียวกัน ๑ การนอนของภิกษุณีสองรูป ๑ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนสิกขาบทขนเจียม

Ekamañcatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการนอนบนเตียงเดียวกัน จบแล้ว

2. Ekattharaṇatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā

2. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการนอนด้วยผ้าปูและผ้าห่มผืนเดียวกัน

Dutiye ekaṃ attharaṇañceva pāvuraṇañca etāsanti ekattharaṇapāvuraṇā, saṃhārimānaṃ pāvārattharaṇakaṭasārakādīnaṃ ekaṃ antaṃ attharitvā ekaṃ pārupitvā tuvaṭṭentīnametaṃ adhivacanaṃ. Pācittiyanti taṃyeva attharitvā taṃ pārupitvā nipajjantīnaṃ pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๒ ภิกษุณีทั้งหลายที่มีผ้าปูและผ้าห่มผืนเดียวกัน ชื่อว่า เอกัตถรณปาวุรณา คำนี้เป็นชื่อเรียกภิกษุณีทั้งหลายผู้ปูปลายข้างหนึ่งแล้วห่มปลายข้างหนึ่งนอน ด้วยผ้าห่ม ผ้าปู เสื่อ และเครื่องลาดที่ทำด้วยหญ้าเป็นต้น ชนิดที่เคลื่อนย้ายได้ คำว่า pācittiyaṃ หมายความว่า ภิกษุณีทั้งหลายผู้ห่มผ้าผืนนั้นแล้วนอนบนผ้าที่ปูผืนนั้น เป็นปาจิตตีย์

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha evaṃ tuvaṭṭanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, attharaṇe vā pāvuraṇe vā ekasmiṃ dukkaṭaṃ, nānattharaṇapāvuraṇe dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana nānattharaṇapāvuraṇasaññāya, vavatthānaṃ dassetvā nipajjantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ paṭhamasadisamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีหลายรูป ในเรื่องการนอนในลักษณะเช่นนั้น เป็นติกปาจิตตีย์ ในผ้าปูหรือผ้าห่มผืนเดียว เป็นทุกกฏ ในผ้าปูและผ้าห่มต่างหากกัน เป็นทวิกทุกกฏ แต่ในผ้าปูและผ้าห่มต่างหากกันนั้น สำหรับภิกษุณีผู้มีความสำคัญว่าเป็นผ้าปูและผ้าห่มต่างหากกัน นอนโดยแสดงเขตแดนไว้ และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ ส่วนที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ ๑

Ekattharaṇatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการนอนด้วยผ้าปูและผ้าห่มผืนเดียวกัน จบแล้ว

3. Aphāsukaraṇasikkhāpadavaṇṇanā

3. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการทำให้ไม่สบาย

Tatiye aphāsunti ‘‘iminā imissā aphāsu bhavissatī’’ti anāpucchā purato caṅkamanaṭṭhānanissajjādayo vā uddisauddisāpanaparipucchanasajjhāyaṃ vā karontiyā caṅkamane nivattanagaṇanāya, ṭhānādīsu payogagaṇanāya, uddesādīsu padagaṇanāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า aphāsuṃ หมายความว่า ภิกษุณีผู้กระทำการเดินจงกรม การยืน และการนั่งเป็นต้น หรือการให้เรียน การให้ผู้อื่นสอน การสอบถาม และการสาธยายข้างหน้า โดยไม่บอกกล่าว ด้วยคิดว่า 'ด้วยการกระทำนี้ ความไม่สบายจักมีแก่ภิกษุณีรูปนี้' เป็นปาจิตตีย์ ตามจำนวนรอบที่กลับไปกลับมาในการเดินจงกรม ตามจำนวนประโยคในการยืนเป็นต้น และตามจำนวนบทในการให้เรียนเป็นต้น

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha sañcicca aphāsukaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, na aphāsukāmatāya, āpucchā purato caṅkamanādīni karontiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Upasampannatā, aphāsukāmatā, aphāsukaraṇaṃ, anāpucchananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyaṃ, dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการแกล้งทำให้ไม่สบาย เป็นติกปาจิตตีย์ ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ สำหรับภิกษุณีผู้ไม่ได้มุ่งจะทำให้ไม่สบาย ภิกษุณีผู้บอกกล่าวแล้วจึงกระทำการเดินจงกรมเป็นต้นข้างหน้า และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ องค์ประกอบในสิกขาบทนี้มี ๔ ประการ คือ ความเป็นอุปสัมบัน ๑ ความเป็นผู้ใคร่จะทำให้ไม่สบาย ๑ การทำให้ไม่สบาย ๑ การไม่บอกกล่าว ๑ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนสิกขาบทอทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยะ เป็นทุกขเวทนา

Aphāsukaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการทำให้ไม่สบาย จบแล้ว

4. Naupaṭṭhāpanasikkhāpadavaṇṇanā

4. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการไม่พยาบาล

Catutthe dukkhitanti gilānaṃ. Sahajīvininti saddhivihāriniṃ. Neva upaṭṭhaheyyāti tassā upaṭṭhānaṃ sayaṃ vā akarontiyā, parehi vā akārentiyā dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า dukkhitaṃ หมายถึง ผู้เจ็บป่วย คำว่า sahajīviniṃ หมายถึง สัทธิวิหาริณี คำว่า neva upaṭṭhaheyyā หมายความว่า ภิกษุณีผู้ไม่พยาบาลสัทธิวิหาริณีนั้นด้วยตนเอง หรือไม่ใช้ให้ผู้อื่นพยาบาล เป็นปาจิตตีย์ ทันทีที่ทอดทิ้งภาระ

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha dukkhitaṃ sahajīviniṃ anupaṭṭhānavatthusmiṃ paññattaṃ, antevāsiniyā vā anupasampannāya vā dukkaṭaṃ, dasasu aññatarantarāye sati pariyesitvā alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Gilānatā, saddhivihāritā, anuññātakāraṇābhāvo, upaṭṭhāne dhuranikkhepoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการไม่พยาบาลสัทธิวิหาริณีผู้เจ็บป่วย ในอันเตวาสินีก็ดี ในอนุปสัมบันก็ดี ผู้เจ็บป่วย เป็นทุกกฏ เมื่อมีอันตรายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอันตราย ๑๐ ประการ สำหรับภิกษุณีผู้แสวงหา (คนพยาบาล) แล้วไม่ได้ ภิกษุณีผู้เจ็บป่วยเอง ในคราวมีอันตราย และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ องค์ประกอบในสิกขาบทนี้มี ๔ ประการ คือ ความเป็นผู้เจ็บป่วย ๑ ความเป็นสัทธิวิหาริณี ๑ ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต ๑ การทอดทิ้งภาระในการพยาบาล ๑ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนสิกขาบทสมนุภาสนะ

Naupaṭṭhāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการไม่พยาบาล จบแล้ว

5. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā

5. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการขับไล่

Pañcame upassayaṃ datvāti sakavāṭabaddhaṃ attano puggalikavihāraṃ datvā. Nikkaḍḍheyyāti bahūnipi dvārāni ekappayogena nikkaḍḍhentiyā ekā āpatti, nānāpayogehi payogagaṇanāya āpattiyo, āṇattiyampi eseva nayo. Sace pana ‘‘imañcimañca dvāraṃ atikkāmehī’’ti āṇāpeti, ekāya āṇattiyā eva dvāragaṇanāya āpattiyo.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า upassayaṃ datvā หมายถึง ให้วิหารส่วนตัวของตนที่ติดบานประตู คำว่า nikkaḍḍheyyā หมายความว่า ภิกษุณีผู้ขับไล่ออกไปแม้ผ่านประตูหลายบานด้วยความพยายามครั้งเดียว เป็นอาบัติหนึ่ง ถ้าขับไล่ด้วยความพยายามหลายครั้ง เป็นอาบัติหลายตัวตามจำนวนความพยายาม แม้ในคำสั่งก็มีนัยนี้เหมือนกัน แต่ถ้าสั่งว่า 'จงให้ผ่านประตูชื่อนี้และชื่อนี้ไป' ดังนี้ เป็นอาบัติหลายตัวตามจำนวนประตู ด้วยคำสั่งเพียงครั้งเดียวเท่านั้น

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha etādise vatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, akavāṭabaddhato dukkaṭaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, sakavāṭabaddhato vā akavāṭabaddhato vā ubhinnampi parikkhāranikkaḍḍhane dukkaṭameva, sesaṃ saṅghikavihāranikkaḍḍhanasikkhāpade vuttanayamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องเช่นนี้ เป็นติกปาจิตตีย์ จากวิหารที่ไม่ได้ติดบานประตู เป็นทุกกฏ ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ ในการฉุดคร่าบริขารของทั้งอุปสัมบันและอนุปสัมบัน จากวิหารที่ติดบานประตูก็ดี ที่ไม่ได้ติดบานประตูก็ดี เป็นทุกกฏเท่านั้น ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวแล้วในสิกขาบทว่าด้วยการขับไล่ออกจากวิหารของสงฆ์

Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการขับไล่ จบแล้ว

6. Saṃsaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

6. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการคลุกคลี

Chaṭṭhaṃ uttānapadatthameva. Sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha saṃsaṭṭhavihāravatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha paṭhamaariṭṭhasikkhāpade vuttavinicchayasadisamevāti.

สิกขาบทที่ ๖ มีเนื้อความแห่งบทตื้นเท่านั้น ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระจัณฑกาลี ในเรื่องการอยู่คลุกคลี ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ เหมือนกับข้อวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในอริฏฐสิกขาบทที่ ๑

Saṃsaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการคลุกคลี จบแล้ว

7. Antoraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

7. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายในรัฐ

Sattame antoraṭṭheti yassa vijite viharati, tassa raṭṭhe. Asatthikā cārikanti vinā satthena gacchantiyā, gāmantaragaṇanāya, agāmake araññe addhayojanagaṇanāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า “ในภายในรัฐ” หมายถึง ในรัฐของพระราชาที่ภิกษุณีนั้นอาศัยอยู่. คำว่า “เที่ยวจาริกไปโดยไม่มีพวกพ่อค้า” หมายถึง ภิกษุณีผู้เดินทางไปโดยไม่มีกองเกวียน (หรือเพื่อนร่วมทาง) เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนหมู่บ้านที่ผ่านไป, และในที่ที่ไม่มีหมู่บ้าน (ในป่า) เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนทุกๆ ครึ่งโยชน์.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vuttanayeneva desacārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ. Satthena saha gacchantiyā, kheme appaṭibhaye, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Antoraṭṭhatā, akhematā, anuññātakāraṇābhāvo, cārikaṃ pakkamananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีหลายรูป เนื่องด้วยเรื่องการหลีกไปจาริกในชนบทโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. สำหรับภิกษุณีผู้เดินทางไปกับกองเกวียน, เดินทางไปในที่ปลอดภัยไม่มีภัย, ในคราวมีอันตราย, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นภายในรัฐ, ความไม่ปลอดภัย, ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, และการหลีกไปจาริก. สมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบโดยนัยเดียวกับเอฬกโลมสิกขาบท.

Antoraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายในรัฐ จบแล้ว.

8. Tiroraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายนอกรัฐ

Aṭṭhame tiroraṭṭheti yassa vijite viharati, taṃ ṭhapetvā aññassa raṭṭhe. Sesaṃ sattame vuttanayeneva veditabbaṃ, nagaraṃ panettha rājagahanti.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “ติโรรัฐ” หมายถึง ในรัฐของพระราชาอื่น นอกเหนือจากรัฐของพระราชาที่ภิกษุณีนั้นอาศัยอยู่. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยเดียวกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๗. แต่ในสิกขาบทนี้ เมืองที่บัญญัติคือเมืองราชคฤห์.

Tiroraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายนอกรัฐ จบแล้ว.

9. Antovassasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายในพรรษา

Navame antovassanti purimaṃ vā temāsaṃ, pacchimaṃ vā temāsaṃ avasitvā tassa vassassa antoyeva. Idha sattāhakaraṇīyena vā kenaci ubbaḷhāya vā āpadāsu vā gacchantiyā ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ aṭṭhamasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ภายในพรรษา” หมายถึง ภายในพรรษานั้นเอง โดยที่ยังมิได้อยู่จำพรรษาต้น ๓ เดือน หรือพรรษาหลัง ๓ เดือน. ในสิกขาบทนี้ ภิกษุณีผู้ไปเพราะสัตตาหกรณียะ, หรือถูกใครๆ เบียดเบียน (ให้ต้องออกไป), หรือในคราวมีอันตราย, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยเดียวกับสิกขาบทที่ ๘.

Antovassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายในพรรษา จบแล้ว.

10. Cārikanapakkamanasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่หลีกไปจาริก

Dasame vassaṃvuṭṭhāti purimaṃ vā temāsaṃ, pacchimaṃ vā temāsaṃ vuṭṭhā. Chappañcayojanānīti ettha pavāretvā pañca yojanāni gantumpi vaṭṭati, chasu vattabbameva natthi. Sace pana tīṇi gantvā teneva maggena paccāgacchati, na vaṭṭati, aññena āgantuṃ vaṭṭati. ‘‘Vuttappamāṇaṃ addhānaṃ na gacchissāmī’’ti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า “อยู่จำพรรษาแล้ว” หมายถึง อยู่จำพรรษาต้น ๓ เดือน หรือพรรษาหลัง ๓ เดือนแล้ว. ในบทว่า “๖ หรือ ๕ โยชน์” นี้ มีวินิจฉัยว่า เมื่อปวารณาแล้ว แม้จะเดินทางไปถึง ๕ โยชน์ ก็ควร, ในระยะ ๖ โยชน์ ไม่ต้องพูดถึง (คือควรแน่นอน). แต่ถ้าเดินทางไป ๓ โยชน์แล้วกลับมาทางเดิม ไม่ควร, ควรกลับมาทางอื่น. เมื่อภิกษุณีคิดว่า “เราจักไม่เดินทางไกลตามกำหนดที่กล่าวแล้ว” แล้ววางธุระเสีย (ไม่ไป) เป็นปาจิตตีย์.

Rājagahe sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vassaṃ vasitvā cārikaṃ apakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ. Antarāye sati, pariyesitvā dutiyikaṃ bhikkhuniṃ alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Vassaṃvuṭṭhatā, anuññātakāraṇābhāvo, pañcayojanānatikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana akiriyaṃ, dukkhavedananti.

ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุณีหลายรูป ในเรื่องการไม่หลีกไปจาริกหลังจากอยู่จำพรรษาแล้ว. เมื่อมีอันตราย, เมื่อแสวงหาภิกษุณีเพื่อนร่วมทางไม่ได้, เมื่อเจ็บไข้, ในคราวมีอันตราย, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้อยู่จำพรรษาแล้ว, ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, ความไม่ล่วงเลย ๕ โยชน์. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนปฐมปาราชิก แต่สิกขาบทนี้เป็นอกิริยา เป็นทุกขเวทนา.

Cārikanapakkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่หลีกไปจาริก จบแล้ว.

Tuvaṭṭavaggo catuttho.

ตุวัฏฏวรรคที่ ๔ จบ.

5. Cittāgāravaggo

5. จิตตาคารวรรค

1. Rājāgārasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยราชอาคาร

Cittāgāravaggassa paṭhame rājāgāranti rañño kīḷanagharaṃ. Cittāgāranti kīḷanacittasālaṃ. Ārāmanti kīḷanaupavanaṃ. Uyyānanti kīḷanuyyānaṃ. Pokkharaṇinti kīḷanapokkharaṇiṃ. Dassanāyāti ‘‘etesu yaṃkiñci passissāmī’’ti gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, yattha ṭhatvā passati, tattha padaṃ anuddharitvā pañcāpi passantiyā ekāva āpatti. Sace pana taṃ taṃ viloketvā passati, gīvaṃ parivattanappayogagaṇanāya āpattiyo, na ummīlanagaṇanāya.

ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งจิตตาคารวรรค คำว่า ราชอาคาร ได้แก่ เรือนประพาสของพระราชา. คำว่า จิตตาคาร ได้แก่ ศาลาภาพเขียนที่เที่ยวเล่น. คำว่า อาราม ได้แก่ สวนป่าที่เที่ยวเล่น. คำว่า อุทยาน ได้แก่ สวนอุทยานที่เที่ยวเล่น. คำว่า สระโบกขรณี ได้แก่ สระโบกขรณีที่เที่ยวเล่น. คำว่า เพื่อดู หมายถึง ภิกษุณีผู้เดินไปด้วยตั้งใจว่า “เราจักดูสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาสถานที่เหล่านี้” ต้องอาบัติทุกกฏทุกย่างก้าว. ในที่ใดยืนดูอยู่ ในที่นั้นเมื่อไม่ยกเท้าขึ้นแล้วดูทั้ง ๕ อย่าง ต้องอาบัติเดียวเท่านั้น. แต่ถ้าเหลียวดูที่นั้นๆ ย่อมเป็นอาบัติโดยนับตามจำนวนการเหลียวคอ ไม่ใช่นับตามจำนวนการลืมตา.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha cittāgāraṃ dassanāya gamanavatthusmiṃ paññattaṃ, bhikkhussa sabbattha dukkaṭaṃ, avaseso vinicchayo naccadassanasikkhāpade vuttanayeneva veditabboti.

ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการไปเพื่อดูจิตตาคาร. สำหรับภิกษุต้องอาบัติทุกกฏในทุกกรณี. การวินิจฉัยที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในนัจจทัสสนสิกขาบทนั่นเอง.

Rājāgārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยราชอาคาร จบแล้ว.

2. Āsandiparibhuñjanasikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการใช้สอยอาสันที

Dutiye āsandī nāma atikkantappamāṇā vuccati. Pallaṅko nāma saṃhārimena vāḷena katoti vutto. Paribhuñjeyyāti ettha pana nisīdananipajjanappayogagaṇanāya pācittiyaṃ veditabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๒ ที่ชื่อว่า อาสันที หมายถึง ตั่งที่มีขนาดเกินประมาณ (มีเท้าสูงเกิน ๘ นิ้วพระสุคต). ที่ชื่อว่า บัลลังก์ หมายถึง ตั่งที่ทำด้วยรูปสัตว์ร้ายที่เคลื่อนย้ายได้ (ตามที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์). ในบทว่า พึงใช้สอย นี้ พึงทราบว่า เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนครั้งที่นั่งและที่นอน.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha āsandipallaṅkaparibhogavatthusmiṃ paññattaṃ, āsandiyā pāde chinditvā, pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Āsandipallaṅkatā, nisīdanaṃ nipajjanaṃ vāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีหลายรูป ในเรื่องการใช้สอยอาสันทีและบัลลังก์. สำหรับภิกษุณีผู้ตัดเท้าอาสันทีเสีย, ผู้ทำลายรูปสัตว์ร้ายที่บัลลังก์เสียแล้วใช้สอย, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นอาสันทีหรือบัลลังก์ ๑, การนั่งหรือการนอน ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนเอฬกโลมสิกขาบท.

Āsandiparibhuñjanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการใช้สอยอาสันที จบแล้ว.

3. Suttakantanasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปั่นด้าย

Tatiye suttanti channaṃ aññataraṃ. Kanteyyāti ettha yattakaṃ hatthena añchitaṃ hoti, tasmiṃ takkamhi veṭhite ekā āpatti. Idañhi sandhāya padabhājanīye (pāci. 988) ‘‘ujjavujjave’’ti vuttaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า ด้าย ได้แก่ ด้ายชนิดใดชนิดหนึ่งในบรรดา ๖ ชนิด. ในบทว่า พึงปั่น นี้ ด้ายมีประมาณเท่าใดที่ดึงมาด้วยมือ เมื่อพันเข้าที่แกนปั่นนั้น เป็นอาบัติหนึ่ง. เพราะหมายถึงการพันเข้าที่แกนปั่นนี้แล ในปทภาชนีย์จึงกล่าวว่า “อุชชะวุชชะเว” (ทุกๆ ครั้งที่พัน).

Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha suttaṃ kantanavatthusmiṃ paññattaṃ, kantanato pubbe kappāsavicinanaṃ ādiṃ katvā sabbappayogesu hatthavāragaṇanāya dukkaṭaṃ. Kantitasuttaṃ kantantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Akantitatā, kantananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการปั่นด้าย. ก่อนการปั่น ตั้งแต่การเลือกฝ้ายเป็นต้นไป ในการกระทำทุกอย่าง ต้องอาบัติทุกกฏโดยนับตามจำนวนครั้งที่ใช้มือ. สำหรับภิกษุณีผู้ปั่นด้ายที่ปั่นแล้ว, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นด้ายที่ยังไม่ได้ปั่น ๑, การปั่น ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนเอฬกโลมสิกขาบท.

Suttakantanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปั่นด้าย จบแล้ว.

4. Gihiveyyāvaccasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำเวยยาวัจจะของคฤหัสถ์

Catutthe gihiveyyāvaccanti gihīnaṃ veyyāvaccaṃ. Sacepi hi mātāpitaro attano kiñci kammaṃ akārāpetvā tesaṃ yāgupacanādīni karonti, pubbappayogesu payogagaṇanāya dukkaṭāni āpajjitvā yāguādīsu bhājanagaṇanāya, khādanīyādīsu pūvagaṇanāya pācittiyaṃ āpajjati.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า เวยยาวัจจะของคฤหัสถ์ หมายถึง การขวนขวายรับใช้พวกคฤหัสถ์. จริงอยู่ แม้จะเป็นมารดาบิดา หากภิกษุณีไม่ให้ท่านเหล่านั้นทำกิจของตนเอง แต่กลับไปทำกิจมีการต้มยาคูเป็นต้นให้แก่ท่านเหล่านั้น ย่อมต้องอาบัติทุกกฏในบุพประโยคทั้งหลายโดยนับตามจำนวนประโยค และต้องอาบัติปาจิตตีย์ในยาคูเป็นต้นโดยนับตามจำนวนภาชนะ, ในของขบเคี้ยวเป็นต้นโดยนับตามจำนวนขนม.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha gihīnaṃ veyyāvaccakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, manussehi saṅghassa yāgupāne vā bhatte vā cetiyapūjāya vā karīyamānāya tesaṃ sahāyabhāvena yāgupacanādīni, attano veyyāvaccakarassa ca tāniyeva karontiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Gihiveyyāvaccakaraṇaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

ปรารภภิกษุณีจำนวนมากในกรุงสาวัตถี บัญญัติแล้วในเรื่องการทำกิจของคฤหัสถ์ แก่ภิกษุณีผู้ทำกิจมีการหุงข้าวต้มเป็นต้น โดยความเป็นผู้ช่วยเหลือเมื่อมนุษย์กำลังทำข้าวต้มหรือข้าวสวย หรือบูชาเจดีย์เพื่อสงฆ์ และแก่ภิกษุณีผู้ทำกิจเหล่านั้นให้แก่ผู้ทำกิจของตน และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การทำกิจของคฤหัสถ์, ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนแกะนั่นเอง.

Gihiveyyāvaccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำกิจของคฤหัสถ์ จบแล้ว.

5. Adhikaraṇasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอธิกรณ์

Pañcame adhikaraṇanti catunnaṃ aññataraṃ. Pācittiyanti idha cīvarasibbane viya dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ, ekāhampi parihāro natthi.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า อธิกรณ์ ได้แก่ อธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอธิกรณ์ ๔ คำว่า ปาจิตตีย์ ได้แก่ ในสิกขาบทนี้ เมื่อวางธุระลงแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาจิตตีย์ เหมือนในสิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร แม้การผ่อนผันวันหนึ่งก็ไม่มี.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha adhikaraṇaṃ navūpasamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha cīvarasibbanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

ปรารภภิกษุณีถุลลนันทาในกรุงสาวัตถี บัญญัติแล้วในเรื่องการไม่ระงับอธิกรณ์ การวินิจฉัยที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวรนั่นเอง.

Adhikaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอธิกรณ์ จบแล้ว.

6. Bhojanadānasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้อาหาร

Chaṭṭhe sahatthāti kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā nissaggiyena vā ṭhapetvā pañcasahadhammike avasesānaṃ aññatra udakadantaponā yaṃkiñci ajjhoharaṇīyaṃ dadantiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า ด้วยมือของตน ได้แก่ ด้วยกาย หรือด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยกาย หรือด้วยการสละทิ้ง ภิกษุณีผู้ให้ของที่ควรกลืนกินอย่างใดอย่างหนึ่ง เว้นน้ำและไม้สีฟัน แก่บุคคลที่เหลือจากสัทธัมมิก ๕ รูป ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha agārikassa khādanīyabhojanīyadānavatthusmiṃ paññattaṃ, udakadantapone dukkaṭaṃ. Yā pana dāpeti na deti, upanikkhipitvā deti, bāhiralepaṃ deti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Aññatra udakadantaponā ajjhoharaṇiyaṃ, ṭhapetvā pañca sahadhammike aññassa sahatthā dānanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

ปรารภภิกษุณีถุลลนันทาในกรุงสาวัตถี บัญญัติแล้วในเรื่องการให้ของขบเคี้ยวและอาหารแก่คฤหัสถ์ ในการให้น้ำและไม้สีฟัน ย่อมเป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุณีใดให้ผู้อื่นให้ ไม่ให้เอง, วางไว้ใกล้แล้วให้, ให้เครื่องลูบไล้ภายนอก, แก่ภิกษุณีนั้น และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การให้ของที่ควรกลืนกิน เว้นน้ำและไม้สีฟัน, การให้ด้วยมือของตนแก่บุคคลอื่น เว้นสัทธัมมิก ๕ รูป เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ.

Bhojanadānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้อาหาร จบแล้ว.

7. Āvasathacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยจีวรประจำที่พัก

Sattame āvasathacīvaranti ‘‘utuniyo bhikkhuniyo paribhuñjantū’’ti dinnacīvaraṃ. Anissajjitvāti catutthe divase dhovitvā aññissā antamaso sāmaṇeriyāpi utuniyā adatvā. Pācittiyanti evaṃ anissajjitvā paribhuñjantiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า จีวรประจำที่พัก ได้แก่ จีวรที่ถวายโดยกล่าวว่า "ขอภิกษุณีผู้มีฤดูจงใช้สอยเถิด" คำว่า ไม่สละ ได้แก่ ในวันที่ ๔ ซักแล้วไม่ให้แก่ภิกษุณีอื่น แม้แก่สามเณรีผู้มีฤดู คำว่า ปาจิตตีย์ ได้แก่ ภิกษุณีผู้ใช้สอยโดยไม่สละอย่างนี้ ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha āvasathacīvaraṃ anissajjitvā paribhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, nissajjite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana nissajjitasaññāya, puna pariyāyena vā, aññāsaṃ utunīnaṃ abhāvena vā, acchinnanaṭṭhacīvarikāya vā, āpadāsu vā paribhuñjantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Āvasathacīvaratā, catutthadivasatā, dhovitvā anissajjanaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการใช้จีวรประจำที่พักโดยมิได้สละเสีย เป็นติกปาจิตตีย์. ในจีวรที่สละแล้ว เป็นทุกกฏสอง. อนึ่ง ในจีวรที่สละแล้วนั้น หากภิกษุณีสำคัญว่าเป็นจีวรที่สละแล้ว หรือใช้ในคราวอื่นอีก หรือเพราะไม่มีภิกษุณีอื่นที่มีฤดู หรือเป็นภิกษุณีมีจีวรถูกชิงไปหรือหายไป หรือใช้ในคราวมีอันตราย หรือเป็นภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นจีวรประจำที่พัก, ความเป็นวันที่สี่, การซักแล้วไม่สละ, และการไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาตไว้ เหล่านี้เป็นองค์สี่ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทกฐิน, สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา.

Āvasathacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยจีวรประจำที่พัก จบแล้ว.

8. Āvasathavihārasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยวิหารที่พัก

Aṭṭhame āvasathanti kavāṭabaddhavihāraṃ. Anissajjitvāti rakkhaṇatthāya adatvā, ‘‘idaṃ jaggeyyāsī’’ti evaṃ anāpucchitvāti attho. Cārikaṃ pakkameyya pācittiyanti ettha sakagāmato aññaṃ gāmaṃ ekarattivāsatthāyapi pakkamantiyā parikkhittassa āvasathassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa upacāraṃ paṭhamapādena atikkantamatte dukkaṭaṃ, dutiyena pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่แปด คำว่า อาวสถะ หมายถึง วิหารที่มีบานประตูปิดได้. คำว่า อนิสสัชชิตวา คือ ไม่ได้มอบหมายเพื่อการรักษา, ความหมายคือ ไม่ได้สั่งว่า 'ท่านจงรักษาวิหารนี้ไว้' ดังนี้. ในคำว่า 'พึงจาริกไป เป็นปาจิตตีย์' นั้น เมื่อภิกษุณีจาริกไปสู่หมู่บ้านอื่นจากหมู่บ้านของตน แม้เพื่อพักค้างคืนเดียว เมื่อล่วงเขตของอาวาสที่กั้นไว้ หรือล่วงบริเวณของอาวาสที่ไม่ได้กั้นไว้ เพียงแค่ก้าวแรก เป็นทุกกฏ, ก้าวที่สอง เป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha āvasathaṃ anissajjitvā cārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, akavāṭabaddhe dukkaṭaṃ, nissajjite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana nissajjitasaññāya, sati antarāye, paṭijaggikaṃ pariyesitvā alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Sakavāṭabaddhatā, vuttanayena pakkamanaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisānīti, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการจาริกไปโดยมิได้สละอาวาส เป็นติกปาจิตตีย์. ในอาวาสที่ไม่มีบานประตูปิดได้ เป็นทุกกฏ. ในอาวาสที่สละแล้ว เป็นทุกกฏสอง. อนึ่ง ในอาวาสที่สละแล้วนั้น หากภิกษุณีสำคัญว่าเป็นอาวาสที่สละแล้ว หรือเมื่อมีอันตรายแล้วแสวงหาผู้ดูแลไม่ได้ หรือเป็นภิกษุณีอาพาธ หรือในคราวมีอันตราย หรือเป็นภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นอาวาสที่มีบานประตูปิดได้, การจาริกไปตามที่กล่าวไว้, และการไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาตไว้ เหล่านี้เป็นองค์สามในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทกฐิน, สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา.

Āvasathavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยวิหารที่พัก จบแล้ว.

9. Tiracchānavijjāpariyāpuṇanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเรียนเดรัจฉานวิชา

Navame tiracchānavijjanti yaṃkiñci bāhirakaṃ anatthasaṃhitaṃ hatthiassarathadhanutharusippaāthabbaṇakhilanavasīkaraṇasosāpanamantāgadappayogādibhedaṃ parūpaghātakaraṃ vijjaṃ. Pariyāpuṇeyyāti ettha yassa kassaci santike taṃ padādivasena pariyāpuṇantiyā padagaṇanāya ceva akkharagaṇanāya ca pācittiyanti.

ในสิกขาบทที่เก้า คำว่า เดรัจฉานวิชา หมายถึง วิชาภายนอกที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ใดๆ ที่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น มีประเภทต่างๆ เช่น วิชาช้าง, วิชาม้า, วิชารถ, วิชาธนู, วิชาดาบ, วิชาอาถรรพณ์, วิชาขิลนะ, วิชาทำให้เป็นที่รัก, วิชาทำให้ผอม, วิชาปรุงยาพิษเป็นต้น. ในคำว่า 'พึงเรียน' นั้น เมื่อภิกษุณีเรียนเดรัจฉานวิชานั้นจากใครก็ตาม โดยวิธีเรียนเป็นบทๆ เป็นต้น เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนบทและตามจำนวนอักษร.

Tiracchānavijjāpariyāpuṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเรียนเดรัจฉานวิชา จบแล้ว.

10. Tiracchānavijjāvācanasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสอนเดรัจฉานวิชา

Dasame vāceyyāti padaṃ viseso. Ubhayampi sāvatthiyaṃ chabbaggiyā ceva sambahulā bhikkhuniyo ca ārabbha tiracchānavijjaṃ pariyāpuṇanavācanavatthusmiṃ paññattaṃ. Lekhe, dhāraṇāya ca, guttatthāya ca yakkhaparittanāgamaṇḍalādike sabbaparitte, ummattikādīnañca anāpatti. Tiracchānavijjatā, pariyāpuṇanavācanā, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dvīsupi tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisānīti.

ในสิกขาบทที่สิบ คำว่า 'พึงสอน' เป็นข้อแตกต่าง. สิกขาบททั้งสองนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์และภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการเรียนและการสอนเดรัจฉานวิชา. ในการเขียน, การทรงจำ, และเพื่อประโยชน์ในการคุ้มครองตนเอง เช่น การป้องกันภูตผีปีศาจ, การทำมณฑลกันงูเป็นต้น ในการป้องกันทั้งปวง, และสำหรับภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นเดรัจฉานวิชา, การเรียนและการสอน, และการไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาตไว้ เหล่านี้เป็นองค์สามในสิกขาบททั้งสองนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยบทธรรม, สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา.

Tiracchānavijjāvācanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสอนเดรัจฉานวิชา จบแล้ว.

Cittāgāravaggo pañcamo.

จิตตาคารวรรคที่ห้า.

6. Ārāmavaggo

6. อารามวรรค

1. Ārāmapavisanasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในอาราม

Ārāmavaggassa paṭhame sabhikkhukaṃ ārāmanti yattha bhikkhū rukkhamūlepi vasanti, taṃ padesaṃ. Anāpucchāti ettha bhikkhusāmaṇeraārāmikesu yaṃkiñci anāpucchā, parikkhittassa ārāmassa parikkhepaṃ atikkamantiyā, aparikkhittassa upacāraṃ okkamantiyā paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ 1 แห่งอารามวรรค คำว่า อารามที่มีภิกษุ หมายถึง สถานที่ที่ภิกษุทั้งหลายอาศัยอยู่ แม้ที่โคนไม้. ในคำว่า อนาปุจฺฉา นี้ หมายถึง การไม่บอกลาใครคนใดคนหนึ่งในบรรดาภิกษุ สามเณร หรือคนเฝ้าอาราม. เมื่อภิกษุณีก้าวล่วงรั้วแห่งอารามที่มีรั้วล้อม หรือย่างเหยียบเข้าสู่อุปจารแห่งอารามที่ไม่มีรั้วล้อม ในก้าวแรกเป็นทุกกฏ ในก้าวที่สองเป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anāpucchā ārāmaṃ pavisanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā’’ti ca ‘‘jānaṃ sabhikkhuka’’nti ca imānettha dve anupaññattiyo, sabhikkhuke vematikāya, abhikkhuke sabhikkhukasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana duvidhepi abhikkhukasaññāya, santaṃ bhikkhuṃ āpucchā pavisantiyā, paṭhamappaviṭṭhānaṃ vā bhikkhunīnaṃ sīsaṃnulokikāya, yattha vā bhikkhuniyo sannipatitā, tattha ‘‘tāsaṃ santikaṃ gacchāmī’’ti saññāya, ārāmena vā maggo hoti, tena gacchantiyā, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Sabhikkhukārāmatā, sabhikkhukasaññitā, vuttaparicchedātikkamo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samanubhāsanasamauṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการเข้าไปสู่อารามโดยไม่บอกลา. อนุปบัญญัติ 2 ข้อในสิกขาบทนี้คือ 'ไม่บอกลาภิกษุผู้มีอยู่' และ 'รู้ว่าเป็นอารามที่มีภิกษุ'. เมื่อภิกษุณีสงสัยในอารามที่มีภิกษุ หรือสำคัญว่าเป็นอารามที่มีภิกษุในอารามที่ไม่มีภิกษุ และสงสัย เป็นทุกกฏ. อนึ่ง ในอารามทั้งสองประเภทนั้น หากภิกษุณีสำคัญว่าเป็นอารามที่ไม่มีภิกษุ หรือบอกลาภิกษุผู้มีอยู่แล้วเข้าไป หรือเดินตามหลังภิกษุณีที่เข้าไปก่อนโดยมองดูศีรษะ (เดินตามกันไปไม่ขาดสาย) หรือเข้าไปในที่ที่ภิกษุณีทั้งหลายประชุมกันด้วยความสำคัญว่า 'เราจะไปสู่สำนักของภิกษุณีเหล่านั้น' หรือมีทางเดินผ่านอารามแล้วเดินไปตามทางนั้น หรือในคราวมีอันตราย หรือเป็นภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ 4 ในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นอารามที่มีภิกษุ, ความสำคัญว่าเป็นอารามที่มีภิกษุ, การล่วงพ้นเขตที่กล่าวไว้, และการไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาตไว้. สมุฏฐานเหมือนสมนุภาสนสิกขาบท, เป็นกิริยากิริยา, สัญญาวิมุตติ, สจิตตกะ, ปัณณัตติวัชชะ, กายกรรม, วจีกรรม, ติจิตตะ, ติเวทนา.

Ārāmapavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอารามปวิสนสิกขาบท จบแล้ว.

2. Bhikkhuakkosanasikkhāpadavaṇṇanā

2. การพรรณนาภิกขุอักโกสนสิกขาบท

Dutiye akkoseyyāti dasannaṃ akkosavatthūnaṃ aññatarena sammukhā vā parammukhā vā akkoseyya. Paribhāseyyāti bhayamassa upadaṃseyya. Pācittiyanti tassā evaṃ karontiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ 2 คำว่า พึงด่า คือ พึงด่าด้วยวัตถุแห่งการด่าอย่างใดอย่างหนึ่งใน 10 อย่าง ทั้งต่อหน้าหรือลับหลัง. คำว่า พึงขู่ คือ พึงแสดงความน่ากลัวแก่ภิกษุนั้น. คำว่า เป็นปาจิตตีย์ คือ เมื่อภิกษุณีทำเช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์.

Vesāliyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha āyasmantaṃ upāliṃ akkosanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, atthadhammaanusāsanipurekkhārāya, ummattikādīnañca anāpatti. Upasampannatā, akkosanaparibhāsanaṃ, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการด่าท่านพระอุบาลี เป็นติกปาจิตตีย์. ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ. สำหรับภิกษุณีผู้มุ่งหมายอรรถ ธรรม และคำสั่งสอน, และสำหรับภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ 3 ในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นอุปสัมบัน, การด่าและการขู่, ความไม่มีอรรถปุเรกขารตาเป็นต้น. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา.

Bhikkhuakkosanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาภิกขุอักโกสนสิกขาบท จบแล้ว.

3. Gaṇaparibhāsanasikkhāpadavaṇṇanā

3. การพรรณนาคณปริภาสนสิกขาบท

Tatiye caṇḍikatāti kuddhā. Gaṇanti bhikkhunisaṅghaṃ. Paribhāseyyāti ettha ‘‘bālā etā abyattā etā, netā jānanti kammaṃ vā kammadosaṃ vā kammasampattiṃ vā kammavipattiṃ vā’’ti evaṃ yattha katthaci paribhāsantiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ 3 คำว่า จัณฑิกา คือ โกรธ. คำว่า คณะ คือ ภิกษุณีสงฆ์. ในคำว่า พึงขู่ นั้น เมื่อภิกษุณีขู่ในที่ใดที่หนึ่ง (ไม่ว่าจะต่อหน้าหรือลับหลัง) ว่า 'ภิกษุณีเหล่านี้โง่เขลา ภิกษุณีเหล่านี้ไม่ฉลาด ภิกษุณีเหล่านี้ไม่รู้จักกรรม หรือโทษของกรรม หรือความสมบูรณ์แห่งกรรม หรือความวิบัติแห่งกรรม' ดังนี้ เป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha gaṇaṃ paribhāsanavatthusmiṃ paññattaṃ, sambahulā vā ekaṃ vā anupasampannaṃ vā paribhāsantiyā dukkaṭaṃ. Sesaṃ dutiyasadisamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการขู่คณะ. เมื่อภิกษุณีขู่ภิกษุณีหลายรูป หรือรูปเดียว หรืออนุปสัมบัน เป็นทุกกฏ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ 2 นั่นเอง.

Gaṇaparibhāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาคณปริภาสนสิกขาบท จบแล้ว.

4. Pavāritasikkhāpadavaṇṇanā

4. การพรรณนาปวาริตสิกขาบท

Catutthe gaṇabhojane vuttanayena nimantitā, pavāraṇāsikkhāpade vuttanayena pavāritā veditabbā. Pācittiyanti tassā purebhattaṃ ṭhapetvā yāguñceva sesāni ca tīṇi kālikāni aññaṃ yaṃkiñci āmisaṃ ajjhoharaṇatthāya paṭiggaṇhantiyā gahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ 4 คำว่า ผู้ที่ได้รับนิมนต์ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคณโภชนสิกขาบท, คำว่า ผู้ที่ปวารณาแล้ว พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในปวารณาสิกขาบท. คำว่า เป็นปาจิตตีย์ คือ เมื่อภิกษุณีนั้นรับอามิสอื่นใดนอกจากยาคูและกาลิกะ 3 อย่างที่เหลือ เพื่อจะกลืนกินในเวลาเช้า (ก่อนเที่ยง) ในการรับเป็นทุกกฏ ในการกลืนกินแต่ละคำเป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha aññatra bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, tīṇi kālikāni āhāratthāya paṭiggaṇhantiyāpi ajjhoharantiyāpi dukkaṭaṃ. Yā pana nimantitā appavāritā yāguṃ pivati, sāmike apaloketvā bhuñjati, tīṇi kālikāni sati paccaye paribhuñjati, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Nimantitā vā pavāritā vā taṃ ubhayaṃ vā, purebhattaṃ vuttalakkhaṇassa āmisassa ajjhohāro, sāmikānaṃ anāpucchananti imānettha tīṇi aṅgāni. Addhānasamuṭṭhānaṃ, nimantitāya anāpucchā bhuñjantiyā āpattisambhavato siyā kiriyākiriyaṃ, pavāritāya kappiyaṃ kāretvāpi akāretvāpi paribhuñjantiyā āpattisambhavato siyā kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการฉันในที่อื่น (นอกจากที่นิมนต์). เมื่อภิกษุณีรับหรือฉันกาลิกะ 3 อย่างเพื่อเป็นอาหาร เป็นทุกกฏ. ส่วนภิกษุณีใดที่ถูกนิมนต์แล้วแต่ยังไม่ได้ปวารณา ดื่มยาคู หรือบอกลาเจ้าของแล้วจึงฉัน หรือบริโภคกาลิกะ 3 อย่างเมื่อมีปัจจัย (เหตุจำเป็น) ภิกษุณีนั้นและภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ 3 ในสิกขาบทนี้คือ การกลืนกินอามิสที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ก่อนเที่ยง โดยที่ถูกนิมนต์แล้ว หรือปวารณาแล้ว หรือทั้งสองอย่าง และการไม่บอกลาเจ้าของ. สมุฏฐานเหมือนอัทธานสิกขาบท, สำหรับภิกษุณีที่ถูกนิมนต์แล้วไม่บอกลาแล้วฉัน เนื่องจากมีความเป็นไปได้ที่จะเป็นอาบัติ จึงอาจเป็นกิริยากิริยา, สำหรับภิกษุณีที่ปวารณาแล้วจะให้ทำกัปปิยะหรือไม่ก็ตามแล้วบริโภค เนื่องจากมีความเป็นไปได้ที่จะเป็นอาบัติ จึงอาจเป็นกิริยา, ไม่ใช่สัญญาวิมุตติ, อจิตตกะ, ปัณณัตติวัชชะ, กายกรรม, วจีกรรม, ติจิตตะ, ติเวทนา.

Pavāritasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปวาริตสิกขาบท จบแล้ว.

5. Kulamaccharinīsikkhāpadavaṇṇanā

5. การพรรณนากุลมัจฉรินีสิกขาบท

Pañcame kule maccharo kulamaccharo, kulamaccharo etissā atthi, kulaṃ vā maccharāyatīti kulamaccharinī. Assāti yā īdisī bhaveyya. Pācittiyanti tassā ‘‘yaṃ kulaṃ bhikkhunīnaṃ paccaye dātukāmaṃ, kathaṃ nāma tattha bhikkhuniyo na gaccheyyu’’nti bhikkhunīnaṃ vā santike kulassa, ‘‘kathaṃ nāma ime tāsaṃ kiñci na dajjeyyu’’nti kulassa vā santike bhikkhunīnaṃ avaṇṇaṃ bhāsantiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ 5 ความตระหนี่ในตระกูล ชื่อว่า กุลมัจฉระ, ภิกษุณีใดมีความตระหนี่ในตระกูล หรือย่อมตระหนี่ในตระกูล ภิกษุณีนั้นชื่อว่า กุลมัจฉรินี. คำว่า อสฺสา คือ ภิกษุณีใดพึงเป็นเช่นนี้. คำว่า เป็นปาจิตตีย์ คือ เมื่อภิกษุณีนั้นดำริว่า 'ตระกูลใดปรารถนาจะถวายปัจจัยแก่ภิกษุณีทั้งหลาย ทำอย่างไรภิกษุณีทั้งหลายจะไม่พึงไปในตระกูลนั้น' แล้วกล่าวโทษของตระกูลในสำนักของภิกษุณีทั้งหลาย หรือดำริว่า 'ทำอย่างไรคนเหล่านี้จะไม่พึงถวายสิ่งใดสิ่งหนึ่งแก่ภิกษุณีเหล่านั้น' แล้วกล่าวโทษของภิกษุณีทั้งหลายในสำนักของตระกูล เป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha kulamaccharāyanavatthusmiṃ paññattaṃ. Amaccharāyitvā santaṃyeva ādīnavaṃ ācikkhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Bhikkhunīnaṃ alābhakāmatā, kulassa vā santike bhikkhunīnaṃ bhikkhunīnaṃ vā santike kulassa avaṇṇabhaṇananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่ง ในเรื่องการตระหนี่ในตระกูล. เมื่อภิกษุณีไม่ตระหนี่แต่บอกโทษที่มีอยู่จริง และสำหรับภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ 2 ในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นผู้ปรารถนาความเสื่อมลาภของภิกษุณีทั้งหลาย, การกล่าวโทษของภิกษุณีทั้งหลายในสำนักของตระกูล หรือการกล่าวโทษของตระกูลในสำนักของภิกษุณีทั้งหลาย. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา.

Kulamaccharinīsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ตระหนี่ตระกูล จบแล้ว.

6. Abhikkhukāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาวาสที่ไม่มีภิกษุ

Chaṭṭhe sace bhikkhunupassayato addhayojanabbhantare ovādadāyakā bhikkhū na vasanti, maggo vā akhemo hoti na sakkā anantarāyena gantuṃ, ayaṃ abhikkhuko nāma āvāso. Tattha ‘‘vassaṃ vasissāmī’’ti senāsanapaññāpanapānīyaupaṭṭhāpanādīni karontiyā dukkaṭaṃ, saha aruṇuggamanā pācittiyaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 144 ādayo) vutto.

ในสิกขาบทที่ ๖ ถ้าพวกภิกษุผู้ให้โอวาทไม่อยู่ภายในกึ่งโยชน์จากที่อยู่ของภิกษุณี หรือว่าทางไม่ปลอดภัย ไม่สามารถจะไปได้โดยไม่มีอันตราย อาวาสนี้ชื่อว่าอภิกขุกะ (อาวาสที่ไม่มีภิกษุ). ในอาวาสนั้น เมื่อภิกษุณีกระทำการจัดเสนาสนะ การตั้งน้ำดื่มเป็นต้น ด้วยตั้งใจว่า 'เราจักอยู่จำพรรษา' ต้องอาบัติทุกกฏ, พร้อมกับการขึ้นแห่งอรุณ เป็นปาจิตตีย์. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในสิกขาบทนี้, ส่วนรายละเอียดกล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (ปาจิ. อรรถ. ๑๔๔ เป็นต้น).

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha abhikkhuke āvāse vassaṃ vasanavatthusmiṃ paññattaṃ, yattha pana vassūpagatā bhikkhū pakkantā vā honti vibbhantā vā kālaṅkatā vā pakkhasaṅkantā vā tattha vasantiyā, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Abhikkhukāvāsatā, vassūpagamanaṃ, aruṇuggamananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก เพราะเรื่องการอยู่จำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ. แต่ในอาวาสใด ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าจำพรรษาแล้ว หลีกไปเสียก็ดี สึกเสียก็ดี มรณภาพเสียก็ดี ไปสู่พวกอื่นเสียก็ดี ภิกษุณีผู้อยู่ในอาวาสนั้น, ในอันตรายทั้งหลาย, และภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ความเป็นอาวาสที่ไม่มีภิกษุ, การเข้าจำพรรษา, การขึ้นแห่งอรุณ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับเอฬกโลมสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยขนแกะ).

Abhikkhukāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาวาสที่ไม่มีภิกษุ จบแล้ว.

7. Apavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ปวารณา

Sattame vassaṃvuṭṭhāti purimaṃ vā pacchimaṃ vā temāsaṃ vuṭṭhā. Ubhatosaṅgheti bhikkhunisaṅghe ceva bhikkhusaṅghe ca. Ayaṃ panettha vinicchayakathā – bhikkhunīhi cātuddaseyeva sannipatitvā ‘‘suṇātu me, ayye, saṅgho, ajja pavāraṇā cātuddasī, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho pavāreyyā’’ti evaṃ sabbasaṅgāhikañattiṃ vā, ‘‘tevācikaṃ pavāreyyā’’ti evaṃ tevācikañattiṃ vā, sati antarāye ‘‘dvevācikaṃ, ekavācikaṃ, samānavassikaṃ pavāreyyā’’ti evaṃ dvevācikādiñattiṃ vā ṭhapetvā sabbasaṅgāhikañatti ce ṭhapitā, ‘‘saṅghaṃ, ayye, pavāremi diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantu maṃ ayyāyo anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti (cūḷava. 427) evaṃ sakiṃ vā, ‘‘dutiyampi, ayye, saṅghaṃ…pe… tatiyampi, ayye, saṅghaṃ…pe… paṭikarissāmī’’ti evaṃ dvattikkhattuṃ vā vatvā paṭipāṭiyā pavāretabbaṃ. Tevācikāya ñattiyā vacanaṃ na hāpetabbaṃ, dvevācikādīsu vaḍḍhetuṃ vaṭṭati, hāpetuṃ na vaṭṭati. Evaṃ bhikkhunisaṅghe pavāretvā tattheva ekā bhikkhunī bhikkhunikkhandhake (cūḷava. 427) vuttena ñattidutiyakammena bhikkhunisaṅghassatthāya bhikkhusaṅghaṃ pavāretuṃ sammannitabbā. Tāya sammatāya bhikkhuniyā pannarase bhikkhunisaṅghaṃ ādāya bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo ‘‘bhikkhunisaṅgho ayya bhikkhusaṅghaṃ pavāreti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyya bhikkhusaṅgho bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissati, dutiyampi ayya…pe… tatiyampi ayya…pe… passanto paṭikarissatī’’ti evaṃ pavāretabbaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า วสฺสํวุฏฺฐาติ คือ ผู้อยู่จำพรรษาแล้วตลอดไตรมาสต้นหรือไตรมาสหลัง. คำว่า อุภโตสงฺเฆติ คือ ทั้งในภิกษุณีสงฆ์และในภิกษุสงฆ์. นี้เป็นวินิจฉัยกถาในสิกขาบทนี้ — ภิกษุณีทั้งหลายพึงประชุมกันในวัน ๑๔ ค่ำนั่นเอง แล้วตั้งญัตติสัพพสังคาหิกะ (ญัตติที่รวมสงฆ์ทั้งหมด) อย่างนี้ว่า 'แม่เจ้าทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันปวารณา ๑๔ ค่ำ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณา' ดังนี้ หรือตั้งญัตติเตวาจิกะว่า 'พึงปวารณา ๓ ครั้ง' ดังนี้, เมื่อมีอันตราย พึงตั้งญัตติทเววาจิกะ ญัตติเอกวาจิกะ หรือญัตติสมานวัสสิกะ (ปวารณาพร้อมกับผู้มีพรรษาเท่ากัน) อย่างนี้ว่า 'พึงปวารณา ๒ ครั้ง, ๑ ครั้ง หรือพึงปวารณาพร้อมกับผู้มีพรรษาเท่ากัน' ดังนี้. หากตั้งญัตติสัพพสังคาหิกะไว้ พึงกล่าวว่า 'แม่เจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าขอปวารณาต่อสงฆ์ ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอแม่เจ้าทั้งหลายจงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวข้าพเจ้า เมื่อข้าพเจ้าเห็นอยู่ จักทำคืน' ดังนี้ครั้งเดียว หรือกล่าวว่า 'แม่เจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าขอปวารณาต่อสงฆ์เป็นครั้งที่ ๒... เป็นครั้งที่ ๓... จักทำคืน' ดังนี้ ๒ หรือ ๓ ครั้ง แล้วพึงปวารณาตามลำดับ. ในญัตติเตวาจิกะ ไม่พึงลดคำ (การกล่าวปวารณา), ในญัตติทเววาจิกะเป็นต้น จะเพิ่มขึ้น (เป็น ๓ ครั้ง) ควรอยู่ แต่จะลดลงไม่ควร. เมื่อภิกษุณีทั้งหลายปวารณาในภิกษุณีสงฆ์อย่างนี้แล้ว ในที่นั้นเอง ภิกษุณีรูปหนึ่งพึงได้รับสมมติด้วยญัตติทุติยกรรมตามที่กล่าวไว้ในภิกขุนีขันธกะ เพื่อประโยชน์แก่ภิกษุณีสงฆ์ เพื่อจะปวารณาต่อภิกษุสงฆ์. ภิกษุณีผู้ได้รับสมมตินั้น พึงพาภิกษุณีสงฆ์เข้าไปหาภิกษุสงฆ์ในวัน ๑๕ ค่ำ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมมือแล้ว พึงกล่าวคำนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ขอปวารณาต่อภิกษุสงฆ์ ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอภิกษุสงฆ์จงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวภิกษุณีสงฆ์ เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน, ท่านเจ้าข้า แม้ครั้งที่ ๒... แม้ครั้งที่ ๓... เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน' พึงปวารณาอย่างนี้.

Sace pañcavaggo bhikkhunisaṅgho na pūrati, catūhi vā tīhi vā gaṇañattiṃ ṭhapetvā, dvīhi vinā ñattiyā aññamaññaṃ pavāretabbaṃ. Ekāya ‘‘ajja me pavāraṇā’’ti adhiṭṭhātabbaṃ.

ถ้าภิกษุณีสงฆ์ปัญจวรรคไม่ครบ (คือไม่ถึง ๕ รูป) เมื่อมี ๔ รูป หรือ ๓ รูป พึงตั้งญัตติคณะแล้วปวารณา, เมื่อมี ๒ รูป พึงปวารณาต่อกันและกันโดยไม่ต้องมีญัตติ. เมื่อมีรูปเดียว พึงอธิษฐานว่า 'วันนี้เป็นวันปวารณาของเรา'.

Vihāraṃ pana gantvā ‘‘bhikkhuniyo, ayya, bhikkhusaṅghaṃ pavārenti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyya bhikkhusaṅgho bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘ahaṃ, ayya, bhikkhusaṅghaṃ pavāremi diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatu maṃ, ayya, bhikkhusaṅgho anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ.

แต่เมื่อไปสู่วิหารแล้ว พึงกล่าว ๓ ครั้งอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีทั้งหลายขอปวารณาต่อภิกษุสงฆ์ ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอภิกษุสงฆ์จงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวภิกษุณีทั้งหลาย เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน' และว่า 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าขอปวารณาต่อภิกษุสงฆ์ ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอภิกษุสงฆ์จงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวข้าพเจ้า เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน'.

Sace bhikkhusaṅgho na pūrati, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, ayye pavāreti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantu ayyā bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissatī’’ti ca, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, ayyaṃ pavāreti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyyo bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissatī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ.

ถ้าภิกษุสงฆ์ไม่ครบ (คือมีจำนวนไม่ถึงสงฆ์) พึงกล่าว ๓ ครั้งอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ขอปวารณาต่อท่านผู้เจริญทั้งหลาย ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวภิกษุณีสงฆ์ เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน' และว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ขอปวารณาต่อท่านผู้เจริญ ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอท่านผู้เจริญจงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวภิกษุณีสงฆ์ เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน'.

Ubhinnaṃ aparipūriyā ‘‘bhikkhuniyo, ayyā, ayye pavārenti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantāyyā bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘bhikkhuniyo, ayya, ayyaṃ pavārenti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyyo bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘ahaṃ, ayyā, ayye pavāremi diṭṭhena vā sutena vā…pe… vadantu maṃ, ayyā, anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca, ‘‘ahaṃ, ayya, ayyaṃ pavāremi diṭṭhena vā sutena vā…pe… vadatu maṃ, ayyo, anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ. Sabbāheva hi iminā nayena ubhatosaṅghe pavāritā hoti, yā pana vassaṃvuṭṭhā ‘‘ubhatosaṅghe evaṃ na pavāressāmī’’ti dhuraṃ nikkhipati, tassā saha dhuranikkhepena pācittiyaṃ.

เมื่อสงฆ์ทั้งสองฝ่ายไม่ครบจำนวน พึงกล่าวอย่างนี้ ๓ ครั้งว่า “ภิกษุณีทั้งหลาย ท่านเจ้าข้า ขอท่านทั้งหลายจงปวารณาด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว หรือได้ยินแล้ว หรือรังเกียจแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงกล่าวแก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วยความเอ็นดู ภิกษุณีทั้งหลายเห็นแล้วจักแก้ไข” และ “ภิกษุณีทั้งหลาย ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงปวารณาด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว หรือได้ยินแล้ว หรือรังเกียจแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงกล่าวแก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วยความเอ็นดู ภิกษุณีทั้งหลายเห็นแล้วจักแก้ไข” และ “ข้าพเจ้า ท่านเจ้าข้า ขอปวารณาต่อท่านทั้งหลายด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว หรือได้ยินแล้ว... ขอท่านทั้งหลายจงกล่าวแก่ข้าพเจ้าด้วยความเอ็นดู ข้าพเจ้าเห็นแล้วจักแก้ไข” และ “ข้าพเจ้า ท่านเจ้าข้า ขอปวารณาต่อท่านด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว หรือได้ยินแล้ว... ขอท่านจงกล่าวแก่ข้าพเจ้าด้วยความเอ็นดู ข้าพเจ้าเห็นแล้วจักแก้ไข” ภิกษุณีทั้งปวงย่อมเป็นผู้ปวารณาแล้วในสงฆ์สองฝ่ายด้วยวิธีนี้ ส่วนภิกษุณีใดอยู่จำพรรษาแล้ว วางธุระว่า “เราจักไม่ปวารณาในสงฆ์สองฝ่ายอย่างนี้” เมื่อเธอวางธุระพร้อมกันนั่นเอง เป็นปาจิตตีย์

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vassaṃ vasitvā na pavāraṇāvatthusmiṃ paññattaṃ. Antarāye pana sati, pariyesitvā bhikkhū alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Vassaṃvuṭṭhatā, na ubhatosaṅghe pavāraṇā, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเรื่องการไม่ปวารณาหลังจากอยู่จำพรรษาแล้ว แต่เมื่อมีอันตราย ภิกษุณีผู้แสวงหาภิกษุไม่ได้, ผู้เจ็บป่วย, ผู้มีอันตรายต่างๆ, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การอยู่จำพรรษาแล้ว, การไม่ปวารณาในสงฆ์สองฝ่าย, และการไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสมนุภาสนสิกขาบท

Apavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ปวารณา จบแล้ว

8. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยโอวาท

Aṭṭhame ovādāyāti garudhammassavanatthāya. Saṃvāsāyāti uposathapucchanatthāya ceva pavāraṇatthāya ca. Pācittiyanti ‘‘etesaṃ atthāya na gacchāmī’’ti dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า เพื่อโอวาท หมายถึง เพื่อฟังครุธรรม คำว่า เพื่ออยู่ร่วม หมายถึง เพื่อสอบถามวันอุโบสถและเพื่อปวารณา คำว่า เป็นปาจิตตีย์ หมายถึง ในขณะที่วางธุระว่า “เราจักไม่ไปเพื่อประโยชน์แก่โอวาทและการอยู่ร่วมเหล่านี้” เป็นปาจิตตีย์

Sakkesu chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha ovādāya agamanavatthusmiṃ paññattaṃ. Antarāye pana sati, pariyesitvā dutiyikaṃ alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Ovādasaṃvāsānaṃ atthāya agamanaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana akiriyaṃ, dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ แคว้นสักกะ ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ในเรื่องการไม่ไปเพื่อโอวาท แต่เมื่อมีอันตราย ภิกษุณีผู้แสวงหาสหายไม่ได้, ผู้เจ็บป่วย, ผู้มีอันตรายต่างๆ, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การไม่ไปเพื่อประโยชน์แก่โอวาทและการอยู่ร่วม, และการไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐมปาราชิก แต่สิกขาบทนี้เป็นอกิริยา มีทุกขเวทนา

Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยโอวาท จบแล้ว

9. Ovādūpasaṅkamanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปหาเพื่อโอวาท

Navame anvaddhamāsanti addhamāse addhamāse. Uposathapucchakanti uposathapucchanaṃ. Ovādūpasaṅkamananti ovādatthāya upasaṅkamanaṃ. Taṃ atikkāmentiyāti ettha bhikkhunīhi terase vā cātuddase vā ārāmaṃ gantvā ‘‘ayaṃ uposatho cātuddaso pannaraso’’ti pucchitabbaṃ, uposathadivase nidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayena ovādūpasaṅkamanaṃ yācitabbaṃ. Yā bhikkhunī vuttappakāre kāle tadubhayaṃ na karoti, sā taṃ atikkāmeti nāma, tassā ‘‘uposathampi na pucchissāmi, ovādampi na yācissāmī’’ti dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า ทุกกึ่งเดือน หมายถึง ทุกกึ่งเดือนๆ คำว่า การสอบถามวันอุโบสถ หมายถึง การสอบถามวันอุโบสถ คำว่า การเข้าไปหาเพื่อโอวาท หมายถึง การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ในคำว่า เมื่อล่วงเลยสิ่งนั้น นี้ ภิกษุณีทั้งหลายพึงไปสู่อารามในวัน ๑๓ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำ แล้วสอบถามว่า “วันนี้เป็นวันอุโบสถ ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ” และในวันอุโบสถ พึงขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทตามนัยที่กล่าวไว้ในนิทานวัณณนา ภิกษุณีใดไม่กระทำทั้งสองอย่างนั้นในเวลาที่กล่าวมาแล้ว ภิกษุณีนั้นชื่อว่าล่วงเลยสิ่งนั้น เมื่อเธอวางธุระว่า “เราจักไม่สอบถามวันอุโบสถ และจักไม่ขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท” ในขณะที่วางธุระนั้นเอง เป็นปาจิตตีย์

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha uposathaovādānaṃ apucchanaayācanavatthusmiṃ paññattaṃ, anāpatti aṭṭhamasadisāyeva. Uposathovādānaṃ apucchanaayācanāyaṃ dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเรื่องการไม่สอบถามและไม่ขอโอวาท การไม่มีอาบัติย่อมเหมือนกับสิกขาบทที่ ๘ นั่นเอง การวางธุระในการไม่สอบถามและไม่ขออุโบสถและโอวาท, และการไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสมนุภาสนสิกขาบท

Ovādūpasaṅkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปหาเพื่อโอวาท จบแล้ว

10. Pasākhejātasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยฝีที่เกิดที่ปสาขะ

Dasame pasākheti nābhiyā heṭṭhā jāṇumaṇḍalānaṃ uparipadese. Tato hi yasmā rukkhassa sākhā viya ubho ūrū pabhijjitvā gatā, tasmā so ‘‘pasākho’’ti vuccati, tasmiṃ pasākhe. Gaṇḍanti yaṃkiñci gaṇḍaṃ. Rudhitanti vaṇaṃ. Bhedāpeyya vātiādīsu sace ‘‘bhinda phālehī’’ti sabbāni āṇāpeti, so ca tatheva karoti, cha dukkaṭāni cha ca pācittiyāni. Athāpi ‘‘yaṃkiñci ettha kattabbaṃ, taṃ sabbaṃ karohī’’ti evaṃ āṇāpeti, so ca sabbānipi bhedanādīni karoti, ekavācāya cha dukkaṭāni cha ca pācittiyāni. Sace pana bhedanādīsu ekaṃyeva ‘‘idaṃ nāma karohī’’ti āṇāpeti, so ca sabbāni karoti. Yaṃ āṇattaṃ, tasseva karaṇe pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า ปสาขะ หมายถึง ในที่ระหว่างใต้สะดือและเหนือมณฑลเข่า เพราะเหตุที่ต้นขา ๒ ข้างแยกออกไปเหมือนกิ่งไม้ ฉะนั้นที่นั้นจึงเรียกว่า “ปสาขะ” ในปสาขะนั้น คำว่า ฝี หมายถึง ฝีใดๆ คำว่า แผล หมายถึง แผล ในบทว่า พึงให้ผ่า เป็นต้น หากสั่งให้ทำทั้งหมดว่า “จงเจาะ จงผ่า” และชายนั้นก็ทำตามนั้น ย่อมเป็นทุกกฏ ๖ และปาจิตตีย์ ๖ อนึ่ง หากสั่งว่า “สิ่งใดพึงทำในแผลนี้ จงทำสิ่งนั้นทั้งหมด” และชายนั้นก็ทำทั้งหมด มีการเจาะเป็นต้น ด้วยคำพูดเดียว ย่อมเป็นทุกกฏ ๖ และปาจิตตีย์ ๖ แต่หากสั่งให้ทำเพียงอย่างเดียวในบรรดาการเจาะเป็นต้นว่า “จงทำสิ่งนี้ชื่อนี้” และชายนั้นทำทั้งหมด เป็นปาจิตตีย์เพราะการทำเฉพาะสิ่งที่สั่งนั้น

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha pasākhe jātaṃ gaṇḍaṃ purisena bhedāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, apaloketvā vā viññuṃ vā yaṃkañci dutiyikaṃ gahetvā evaṃ karontiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Pasākhe jātatā, anapalokanaṃ, dutiyikābhāvo, purisena bhedādīnaṃ kārāpananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่งในเรื่องการให้ชายผ่าฝีที่เกิดที่ปสาขะ ภิกษุณีผู้บอกกล่าวแล้ว หรือพาเพื่อนผู้รู้ความคนใดคนหนึ่งไปด้วยแล้วกระทำอย่างนี้, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การที่ฝีเกิดที่ปสาขะ, การไม่บอกกล่าว, การไม่มีสหาย, และการให้ชายผ่าเป็นต้น เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาอกิริยา

Pasākhejātasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยฝีที่เกิดที่ปสาขะ จบแล้ว

Ārāmavaggo chaṭṭho.

อารามวรรคที่ ๖

7. Gabbhinīvaggo

7. คัพภินีวรรค

1. Gabbhinīsikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงมีครรภ์

Gabbhinivaggassa paṭhame ‘‘gabbhinī’’ti jānitvā upajjhāyāya vuṭṭhāpentiyā gaṇapariyesanādīsu ca ñattikammavācādvaye ca dukkaṭaṃ, kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งคัพภินีวรรค เมื่ออุปัชฌาย์รู้อยู่ว่าหญิงนั้นมีครรภ์แล้วให้บรรพชา ในการแสวงหาคณะเป็นต้น และในญัตติกับกรรมวาจา ๒ ครั้ง เป็นทุกกฏ เมื่อจบกรรมวาจา เป็นปาจิตตีย์

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha gabbhiniṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, gabbhiniyā vematikāya agabbhiniyā gabbhinisaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhosu agabbhinisaññāya, ummattikādīnañca anāpatti. Gabbhinitā, ‘gabbhinī’ti jānanaṃ, vuṭṭhāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเรื่องการให้อุปสมบทหญิงมีครรภ์ เมื่อให้อุปสมบทหญิงมีครรภ์ผู้มีความสงสัย, หญิงไม่มีครรภ์ผู้สำคัญว่ามีครรภ์, และผู้มีความสงสัย (ในหญิงไม่มีครรภ์) เป็นทุกกฏ เมื่อให้อุปสมบทหญิงทั้งสอง (มีครรภ์และไม่มีครรภ์) ผู้สำคัญว่าไม่มีครรภ์, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การมีครรภ์, การรู้ว่ามีครรภ์, และการให้อุปสมบท เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้น ย่อมเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยอทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นปัณณัตติวัชชะ, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓

Gabbhinīsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงมีครรภ์ จบแล้ว

2. Pāyantīsikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงให้นมบุตร

Dutiye pāyantinti thaññaṃ pāyamānaṃ, yaṃ pāyeti, tassa mātā vā, dhāti vā. Idaṃ vatthumattamevettha viseso, sesaṃ paṭhamasikkhāpadasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า “หญิงให้นมบุตร” หมายถึง หญิงผู้กำลังให้ดื่มน้ำนม หรือมารดาหรือแม่นมของเด็กที่ตนให้ดื่มน้ำนม ในสิกขาบทนี้ มีเพียงเรื่องวัตถุเท่านั้นที่เป็นข้อแตกต่าง ส่วนที่เหลือย่อมเหมือนกับสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง

Pāyantīsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงให้นมบุตร จบแล้ว

3. Paṭhamasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā

3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาสิกขาบทที่ ๑

Tatiye dve vassānīti pavāraṇāvasena dve saṃvaccharāni. Chasu dhammesūti pāṇātipātāveramaṇiādīsu vikālabhojanāveramaṇipariyosānesu chasu sikkhāpadesu. Asikkhitasikkhanti padabhājane (pāci. 1077) vuttanayeneva adinnasikkhaṃ vā kupitasikkhaṃ vā. Sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyyāti tesu chasu dhammesu sikkhanato, te vā sikkhāsaṅkhāte dhamme mānanato evaṃladdhanāmaṃ anupasampannaṃ upasampādeyya. Pācittiyanti paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า “สองปี” หมายถึง สองปีโดยอำนาจแห่งการปวารณา คำว่า “ในธรรม ๖ ประการ” หมายถึง ในสิกขาบท ๖ ประการ มีเจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น และมีเจตนางดเว้นจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาลเป็นที่สุด คำว่า “สิกขมานาผู้มีสิกขาอันยังไม่ได้ศึกษา” หมายถึง สิกขาที่ยังไม่ได้ให้ หรือสิกขาที่ให้แล้วแต่เสียไปแล้ว ตามนัยที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ (ปาจิ. ๑๐๗๗) คำว่า “พึงให้อุปสมบทแก่สิกขมานา” หมายถึง พึงให้อุปสมบทแก่หญิงผู้ไม่เป็นอุปสัมบัน ซึ่งได้ชื่อว่าสิกขมานาเพราะศึกษาในธรรม ๖ ประการเหล่านั้น หรือเพราะเคารพในธรรมเหล่านั้นที่นับว่าเป็นสิกขา คำว่า “เป็นปาจิตตีย์” หมายถึง เป็นปาจิตตีย์เมื่อจบกรรมวาจา ตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha evarūpaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ. Dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Vuttanayena asikkhitasikkhatā, dhammakammatā, kammavācāpariyosānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhame vuttanayānevāti.

สิกขาบทนี้ บัญญัติไว้ในเรื่องการให้อุปสมบทสิกขมานาผู้มีรูปอย่างนี้ โดยปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเมืองสาวัตถี ในกรรมที่เป็นธรรม เป็นติกปาจิตตีย์ ในกรรมที่ไม่เป็นธรรม เป็นติกทุกกฏ แก่ภิกษุณีผู้อุปสมบทสิกขมานาผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้วในธรรม ๖ ประการ ตลอด ๒ ปี และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นสิกขมานาผู้ยังไม่ได้ศึกษา, ความเป็นกรรมที่เป็นธรรม, และความสิ้นสุดแห่งกรรมวาจา การเกิดขึ้นเป็นต้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง

Paṭhamasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาบทที่ ๑ จบแล้ว

4. Dutiyasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาบทที่ ๒

Catutthe saṅghena asammatanti yassā saṅghena antamaso upasampadāmāḷakepi padabhājane (pāci. 1086) vuttā upasampadāsammuti na dinnā hoti, taṃ imā dvepi mahāsikkhamānā nāma. Idha saṅghena sammataṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ tatiye vuttasadisameva, idaṃ pana kiriyākiriyaṃ hotīti.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า “อันสงฆ์ยังไม่สมมติ” นั้น หมายถึงสิกขมานาใดที่สงฆ์ยังไม่ได้ให้สมมติเพื่ออุปสมบทตามที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ (ปาจิตตีย์ ๑๐๘๖) แม้ในโรงอุปสมบท สิกขมานา ๒ รูปนี้ชื่อว่า มหาสิกขมานา ในสิกขาบทนี้ ภิกษุณีผู้อุปสมบทสิกขมานาที่สงฆ์สมมติแล้ว และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๓ แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา

Dutiyasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาบทที่ ๒ จบแล้ว

5. Paṭhamagihigatasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยครองเรือนบทที่ ๑

Pañcame gihigatanti purisantaragataṃ, idhāpi idaṃ vatthumattameva viseso. Ūnadvādasavassañca paripuṇṇasaññāya vuṭṭhāpentiyā kiñcāpi anāpatti, sā pana anupasampannāva hoti. Sesaṃ paṭhamasikkhāpadasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า “หญิงผู้เคยครองเรือน” หมายถึง หญิงผู้ไปสู่สำนักของชาย ในสิกขาบทนี้ ก็เป็นเพียงเรื่องวัตถุเท่านั้นที่เป็นข้อแตกต่าง แม้ภิกษุณีผู้อุปสมบทหญิงที่มีอายุหย่อนกว่า ๑๒ ปี ด้วยสำคัญว่าครบแล้ว แม้จะไม่มีอาบัติ แต่หญิงนั้นก็ยังไม่เป็นอุปสัมบัน ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง

Paṭhamagihigatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยครองเรือนบทที่ ๑ จบแล้ว

6-7. Dutiyatatiyagihigatasikkhāpadavaṇṇanā

๖-๗. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยครองเรือนบทที่ ๒ และ ๓

Chaṭṭhe sabbaṃ tatiye vuttanayena. Sattamepi sabbaṃ catutthe vuttanayeneva veditabbanti.

ในสิกขาบทที่ ๖ ทั้งหมดพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๓ ในสิกขาบทที่ ๗ ทั้งหมดพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๔ นั่นเอง

Dutiyatatiyagihigatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยครองเรือนบทที่ ๒ และ ๓ จบแล้ว

8. Paṭhamasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā

8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีบทที่ ๑

Aṭṭhame sahajīvininti saddhivihāriniṃ. Neva anuggaṇheyyāti sayaṃ uddesādīhi nānuggaṇheyya. Na anuggaṇhāpeyyāti ‘‘imissā, ayye, uddesādīni dehī’’ti evaṃ na aññāya anuggaṇhāpeyya. Pācittiyanti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “สหชีวินี” หมายถึง สัทธิวิหาริณี คำว่า “ไม่พึงอนุเคราะห์เอง” หมายถึง ไม่พึงอนุเคราะห์เองด้วยการบอกอุเทศเป็นต้น คำว่า “ไม่พึงให้ผู้อื่นอนุเคราะห์” หมายถึง ไม่พึงให้ภิกษุณีอื่นอนุเคราะห์ด้วยคำว่า “ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงบอกอุเทศเป็นต้นแก่ภิกษุณีรูปนี้เถิด” ดังนี้ คำว่า “เป็นปาจิตตีย์” หมายถึง เป็นปาจิตตีย์ในขณะที่ทอดทิ้งธุระนั้นแล้ว

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evarūpe vatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha tuvaṭṭavagge dukkhitasahajīvinisikkhāpade vuttasadisamevāti.

สิกขาบทนี้ บัญญัติไว้ในเรื่องราวเช่นนี้ โดยปรารภพระถุลลนันทาในเมืองสาวัตถี ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้เหมือนกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีผู้ลำบากในตุวัฏฏวรรคนั่นเอง

Paṭhamasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีบทที่ ๑ จบแล้ว

9. Nānubandhanasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ติดตาม

Navame vuṭṭhāpitaṃ pavattininti vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ yāya upasampāditā, taṃ upajjhāyininti attho. Nānubandheyyāti cuṇṇena mattikāya dantakaṭṭhena mukhodakenāti evaṃ tena tena karaṇīyena na upaṭṭhaheyya. Pācittiyanti nānubandhissanti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “อุปัชฌาย์ผู้อุปสมบทให้” หมายถึง อุปัชฌาย์ผู้ที่อุปสมบทให้ (แก่สิกขมานา) คำว่า “ไม่พึงติดตาม” หมายถึง ไม่พึงบำรุงด้วยกิจที่ควรทำเหล่านั้น เช่น จุณ ดินเหนียว ไม้สีฟัน น้ำล้างหน้า เป็นต้น คำว่า “เป็นปาจิตตีย์” หมายถึง เป็นปาจิตตีย์ในขณะที่ทอดทิ้งธุระด้วยตั้งใจว่าจะไม่ติดตาม

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha nānubandhanavatthusmiṃ paññattaṃ. Bālaṃ pana alajjiniṃ vā ananubandhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Vuṭṭhāpitappavattinitā, dve vassāni ananubandhane dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana akiriyaṃ, dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้ บัญญัติไว้ในเรื่องการไม่ติดตาม โดยปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเมืองสาวัตถี แต่แก่ภิกษุณีผู้ไม่ติดตามอุปัชฌาย์ผู้เป็นคนเขลาหรือผู้ไม่มีความละอาย, แก่ภิกษุณีผู้ป่วย, ในคราวมีอันตราย, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นอุปัชฌาย์ผู้อุปสมบทให้, การละทิ้งธุระในการไม่ติดตามตลอด ๒ ปี, และการไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับปฐมปาราชิก แต่สิกขาบทนี้เป็นอกิริยา และมีทุกขเวทนา

Nānubandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ติดตาม จบแล้ว

10. Dutiyasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีบทที่ ๒

Dasame neva vūpakāseyyāti na gahetvā gaccheyya. Na vūpakāsāpeyyāti ‘‘imaṃ, ayye, gahetvā gacchāhī’’ti aññaṃ na āṇāpeyya. Pācittiyanti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า “ไม่พึงนำไปเอง” หมายถึง ไม่พึงพาไปเอง คำว่า “ไม่พึงให้ผู้อื่นนำไป” หมายถึง ไม่พึงสั่งภิกษุณีอื่นว่า “ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงพาภิกษุณีรูปนี้ไปเถิด” คำว่า “เป็นปาจิตตีย์” หมายถึง เป็นปาจิตตีย์ในขณะที่ทอดทิ้งธุระนั้นแล้ว

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha sahajīviniyā avūpakāsanavatthusmiṃ paññattaṃ. Sati pana antarāye, pariyesitvā dutiyikaṃ alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Sahajīvinitā, vūpakāsavūpakāsāpane dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

สิกขาบทนี้ บัญญัติไว้ในเรื่องการไม่นำสหชีวินีไป โดยปรารภพระถุลลนันทาในเมืองสาวัตถี แต่เมื่อมีอันตราย, เมื่อแสวงหาเพื่อนไม่ได้, แก่ภิกษุณีผู้ป่วย, ในคราวมีอันตราย, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นสหชีวินี, การละทิ้งธุระในการนำไปเองหรือการให้ผู้อื่นนำไป, และการไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสมนุภาสนสิกขาบท

Dutiyasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสัทธิวิหาริณีบทที่ ๒ จบแล้ว

Gabbhinīvaggo sattamo.

ครรภิณีวรรคที่ ๗

8. Kumāribhūtavaggo

8. กุมารีภูตวรรค

1-2-3. Paṭhamakumāribhūtādisikkhāpadavaṇṇanā

๑-๒-๓. คำอธิบายสิกขาบทที่ ๑ เป็นต้นว่าด้วยกุมารีภูต

Kumāribhūtavaggassa paṭhamadutiyatatiyāni tīhi gihigatasikkhāpadehi sadisāneva. Yā pana tā sabbapaṭhamā dve mahāsikkhamānā, tā atikkantavīsativassāti veditabbā. Tā hi gihigatā vā hontu, agihigatā vā, sammutikammādīsu ‘‘sikkhamānā’’icceva vattabbā, ‘‘gihigatā’’ti vā ‘‘kumāribhūtā’’ti vā na vattabbā. Gihigatāya dasavassakāle sikkhāsammutiṃ datvā dvādasavassakāle upasampadā kātabbā, ekādasavassakāle datvā terasavassakāle kātabbā, dvādasaterasacuddasapannarasasoḷasasattarasaaṭṭhārasavassakāle sikkhāsammutiṃ datvā vīsativassakāle upasampadā kātabbā. Aṭṭhārasavassakālato paṭṭhāya ca panāyaṃ ‘‘gihigatā’’tipi ‘‘kumāribhūtā’’tipi vattuṃ vaṭṭati. Yā panāyaṃ ‘‘kumāribhūtā’’ti vuttā sāmaṇerī, sā ‘‘gihigatā’’ti na vattabbā, ‘‘kumāribhūtā’’icceva vattabbā. Sikkhāsammutidānavasena pana sabbāpi ‘‘sikkhamānā’’ti vattuṃ vaṭṭatīti.

สิกขาบทที่ ๑, ๒ และ ๓ ในกุมารีภูตวรรค เหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยคฤหัสถ์ผู้ไปแล้ว ๓ สิกขาบทนั่นเอง แต่สิกขมานา ๒ รูปแรกนั้น พึงทราบว่าเป็นผู้มีอายุเกิน ๒๐ ปีแล้ว สิกขมานาเหล่านั้นจะเป็นผู้ที่ชายอื่นเคยร่วมประเวณีด้วยแล้วหรือไม่ก็ตาม ในสมมติกรรมเป็นต้น พึงเรียกว่า “สิกขมานา” เท่านั้น ไม่พึงเรียกว่า “คฤหัสถ์ผู้ไปแล้ว” หรือ “กุมารีภูต” แก่หญิงที่ชายอื่นเคยร่วมประเวณีด้วยแล้ว พึงให้สิกขาสมมติเมื่ออายุ ๑๐ ปี และพึงให้อุปสมบทเมื่ออายุ ๑๒ ปี ให้เมื่ออายุ ๑๑ ปี พึงทำเมื่ออายุ ๑๓ ปี ให้สิกขาสมมติเมื่ออายุ ๑๒, ๑๓, ๑๔, ๑๕, ๑๖, ๑๗, ๑๘ ปี พึงให้อุปสมบทเมื่ออายุ ๒๐ ปี และตั้งแต่เมื่ออายุ ๑๘ ปีเป็นต้นไป สิกขมานานี้พึงเรียกว่า “คฤหัสถ์ผู้ไปแล้ว” ก็ได้ “กุมารีภูต” ก็ได้ แต่สามเณรีที่เรียกว่า “กุมารีภูต” นั้น ไม่พึงเรียกว่า “คฤหัสถ์ผู้ไปแล้ว” พึงเรียกว่า “กุมารีภูต” เท่านั้น แต่โดยอำนาจแห่งการให้สิกขาสมมติ สิกขมานาทั้งหมดก็พึงเรียกว่า “สิกขมานา” ได้

Paṭhamakumāribhūtādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทที่ ๑ เป็นต้นว่าด้วยกุมารีภูต จบแล้ว

4. Ūnadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā

4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาหย่อน ๑๒

Catutthe ūnadvādasavassāti upasampadāvasena aparipuṇṇadvādasavassā. Pācittiyanti upajjhāyā hutvā vuṭṭhāpentiyā vuttanayeneva dukkaṭāni antarā, kammavācāpariyosāne pācittiyanti.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า “ผู้มีพรรษาหย่อน ๑๒” หมายถึง ผู้มีพรรษาไม่ครบ ๑๒ โดยอำนาจแห่งการอุปสมบท คำว่า “เป็นปาจิตตีย์” หมายถึง ภิกษุณีผู้อุปสมบทโดยเป็นอุปัชฌาย์ มีทุกกฏในระหว่างตามนัยที่กล่าวมาแล้ว และเป็นปาจิตตีย์เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง

Ūnadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาหย่อน ๑๒ จบแล้ว

5. Paripuṇṇadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā

5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาครบ ๑๒

Pañcame saṅghena asammatāti yassā saṅghena padabhājane (pāci. 1132) vuttā vuṭṭhāpanasammuti na dinnā. Sesaṃ ubhayatthāpi mahāsikkhamānāsikkhāpadadvayasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า "อันสงฆ์ยังไม่สมมติ" คือ แก่ภิกษุณีรูปใด สงฆ์ยังมิได้ให้สมมติเพื่ออุปสมบทที่กล่าวไว้ในบทภาชนีย์ (ปาจิ. ๑๑๓๒) ส่วนที่เหลือในสิกขาบททั้งสองนี้ ก็เหมือนกับสิกขาบท ๒ บทของมหาสิกขมานาทุกประการ

Paripuṇṇadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาครบ ๑๒ จบแล้ว

6. Khīyanadhammasikkhāpadavaṇṇanā

6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการติเตียน

Chaṭṭhe alaṃ tāva te ayye vuṭṭhāpitenāti vuccamānāti vuṭṭhāpanasammutiyā yācitāya saṅghena upaparikkhipitvā ‘‘yasmā bālā abyattā ca alajjinī ca hoti, tasmā alaṃ tāva tuyhaṃ upasampāditenā’’ti evaṃ nivārīyamānā. Pacchā khīyanadhammanti pacchā aññāsaṃ byattānaṃ lajjinīnaṃ vuṭṭhāpanasammutiṃ diyyamānaṃ disvā ‘‘ahameva nūna bālā’’tiādīni bhaṇamānā yattha katthaci khīyeyya. Pācittiyanti evaṃ khīyanadhammaṃ āpajjantiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "ดูก่อนแม่เจ้า ยังไม่ควรให้เธออุปสมบทก่อน" คือ เมื่อขอสมมติเพื่ออุปสมบทแล้ว สงฆ์พิจารณาดูแล้ว ถูกห้ามว่า "เพราะเธอเป็นคนโง่เขลา ไม่ฉลาด และไม่มีความละอาย เพราะฉะนั้น ยังไม่ควรให้เธออุปสมบทก่อน" ดังนี้ คำว่า "มีปกติเพ่งโทษในภายหลัง" คือ ภายหลังเห็นสมมติเพื่ออุปสมบทที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุณีรูปอื่นผู้ฉลาดและมีความละอายแล้ว กล่าวคำมีอาทิว่า "เรานี่แหละคงเป็นคนโง่เขลา" แล้วเพ่งโทษในที่ใดที่หนึ่ง คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีผู้เข้าถึงการเพ่งโทษอย่างนี้

Sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha evaṃ khīyanadhammaṃ āpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, pakatiyā chandādīnaṃ vasena karontīnaṃ khīyantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Vuṭṭhāpanasammutiyā yācanaṃ, upaparikkhitvā na chandādivasena paṭikkhittāya ‘‘sādhū’’ti paṭissavo, pacchākhīyananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจัณฑกาลี ในเรื่องที่เข้าถึงการเพ่งโทษอย่างนี้ อนึ่ง ภิกษุณีผู้เพ่งโทษโดยปกติเพราะอำนาจฉันทะเป็นต้น และภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การขอสมมติเพื่ออุปสมบท, การรับรองว่า "ดีแล้ว" แก่ภิกษุณีผู้ถูกห้ามโดยสงฆ์พิจารณาแล้ว ไม่ใช่เพราะอำนาจฉันทะเป็นต้น, และการเพ่งโทษในภายหลัง เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา

Khīyanadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการติเตียน จบแล้ว

7-8. Sikkhamānanavuṭṭhāpanapaṭhamadutiyasikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่อุปสมบทสิกขมานา บทที่ ๑ และ ๒

Sattame sā pacchāti sikkhamānāya upasampadāya yāciyamānāya sā bhikkhunī evaṃ vatvā laddhe cīvare pacchā asati antarāye ‘‘neva vuṭṭhāpessāmi, na vuṭṭhāpanāya ussukkaṃ karissāmī’’ti dhuraṃ nikkhipeyya, tassā saha dhuranikkhepena pācittiyanti. Aṭṭhamepi eseva nayo.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า "ภิกษุณีนั้นภายหลัง" คือ เมื่อสิกขมานาขออุปสมบทแล้ว ภิกษุณีนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้จีวรแล้ว ภายหลังเมื่อไม่มีอันตราย พึงละความพยายามว่า "เราจักไม่อุปสมบทให้, เราจักไม่ทำความขวนขวายเพื่ออุปสมบท" ดังนี้ คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ เป็นปาจิตตีย์พร้อมกับการละความพยายามนั้น ในสิกขาบทที่ ๘ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน

Ubhayampi sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha etesu vatthūsu paññattaṃ, dvīsupi sati antarāye, pariyesitvā alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Ubhayattha ‘‘evāhaṃ taṃ vuṭṭhāpessāmī’’ti paṭiññā, ākaṅkhitanipphatti, pacchā dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

สิกขาบททั้งสองนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องเหล่านี้ ในสิกขาบททั้งสองนี้ เมื่อมีอันตราย, เมื่อแสวงหาแล้วไม่ได้, เมื่อเจ็บป่วย, ในคราวมีอันตราย, และแก่ภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบททั้งสองนี้ การรับรองว่า "เราจักอุปสมบทให้เธออย่างนี้", ความสำเร็จตามที่ปรารถนา, การละความพยายามในภายหลัง, และการไม่มีเหตุที่สงฆ์อนุญาต เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการสวดประกาศ

Sikkhamānanavuṭṭhāpanapaṭhamadutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่อุปสมบทสิกขมานา บทที่ ๑ และ ๒ จบแล้ว

9. Sokāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้เป็นที่อยู่แห่งความโศก

Navame sokāvāsanti saṅketaṃ katvā āgacchamānā purisānaṃ antosokaṃ pavesetīti sokāvāsā, taṃ sokāvāsaṃ. Atha vā gharaṃ viya gharasāmikā ayampi purisasamāgamaṃ alabhamānā sokaṃ āvisati, iti yaṃ āvisati, svāssā āvāso hotīti sokāvāsā. Tenevassa padabhājane (pāci. 1160) ‘‘sokāvāsā nāma paresaṃ dukkhaṃ uppādeti, sokaṃ āvisatī’’ti dvidhā attho vutto. Pācittiyanti evarūpaṃ vuṭṭhāpentiyā vuttanayeneva kammavācāpariyosāne upajjhāyāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า "เป็นที่อยู่แห่งความโศก" คือ (สิกขมานา) ผู้ทำนัดหมายแล้วไม่มา ย่อมนำความโศกเข้าสู่ภายในของบุรุษทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "เป็นที่อยู่แห่งความโศก" (โสกาวาสา) อีกอย่างหนึ่ง เหมือนเจ้าของบ้านเข้าสู่บ้าน สิกขมานานี้ก็เหมือนกัน เมื่อไม่ได้การประชุมกับบุรุษ ย่อมเข้าสู่ความโศก เพราะเหตุนั้น ความโศกใดที่เธอเข้าถึง ความโศกนั้นย่อมเป็นที่อยู่ของเธอ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "เป็นที่อยู่แห่งความโศก" ด้วยเหตุนั้น ในบทภาชนีย์ (ปาจิ. ๑๑๖๐) จึงกล่าวอรรถของคำว่า "โสกาวาสา" ไว้ ๒ อย่างว่า "ชื่อว่าโสกาวาสา คือ ย่อมยังทุกข์ของผู้อื่นให้เกิดขึ้น, ย่อมเข้าสู่ความโศก" คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ เป็นปาจิตตีย์แก่อุปัชฌาย์ผู้ให้อุปสมบทสิกขมานาผู้มีลักษณะเช่นนี้ โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว เมื่อจบกรรมวาจา

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evarūpaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Ajānantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sokāvāsatā, jānanaṃ, vuṭṭhāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni gabbhinivuṭṭhāpanasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการให้อุปสมบทสิกขมานาผู้มีลักษณะเช่นนี้ แก่ภิกษุณีผู้ไม่รู้, และแก่ภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การเป็นผู้เป็นที่อยู่แห่งความโศก, การรู้, การให้อุปสมบท เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบทหญิงมีครรภ์ทุกประการ

Sokāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้เป็นที่อยู่แห่งความโศก จบแล้ว

10. Ananuññātasikkhāpadavaṇṇanā

10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ไม่ได้รับอนุญาต

Dasame mātāpitūhīti vijātamātarā ca janakapitarā ca. Sāmikenāti yena pariggahitā, tena. Ananuññātanti upasampadatthāya ananuññātaṃ. Dvikkhattuñhi bhikkhunīhi āpucchitabbaṃ, pabbajjākāle ca upasampadākāle ca, bhikkhūnaṃ pana sakiṃ āpucchitepi vaṭṭati. Tasmā yā upasampadākāle anāpucchā upasampādeti, tassā vuttanayeneva pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "มารดาบิดา" คือ มารดาผู้ให้กำเนิดและบิดาผู้ให้กำเนิด คำว่า "สามี" คือ สามีที่เธอถูกครอบครองแล้ว คำว่า "ไม่ได้รับอนุญาต" คือ ไม่ได้รับอนุญาตเพื่อประโยชน์แก่อุปสมบท อันที่จริง ภิกษุณีพึงบอกกล่าว ๒ ครั้ง คือในเวลาบรรพชาและในเวลาอุปสมบท แต่สำหรับภิกษุทั้งหลาย แม้บอกกล่าวครั้งเดียวก็ควร เพราะฉะนั้น ภิกษุณีอุปัชฌาย์รูปใดให้อุปสมบทโดยไม่บอกกล่าวในเวลาอุปสมบท, เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีนั้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว

Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha ananuññātavuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Apaloketvā vuṭṭhāpentiyā, tesaṃ atthibhāvaṃ ajānantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Anapalokanaṃ, atthibhāvajānanaṃ, vuṭṭhāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Ananuññātasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการให้อุปสมบทสิกขมานาผู้ไม่ได้รับอนุญาต แก่ภิกษุณีผู้ให้อุปสมบทโดยบอกกล่าวแล้ว, แก่ภิกษุณีผู้ไม่รู้ว่ามารดาบิดาสามีเหล่านั้นยังมีชีวิตอยู่, และแก่ภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การไม่บอกกล่าว, การรู้ว่ายังมีชีวิตอยู่, การให้อุปสมบท เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ มีสมุฏฐานเกิดจากอนนุญาต, เป็นกิริยาและอกิริยา, ไม่ใช่สัญญาวิโมกข์, ไม่มีเจตนา, เป็นปัณณัตติวัชชะ, เป็นกายกรรมและวจีกรรม, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓

Ananuññātasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ไม่ได้รับอนุญาต จบลงแล้ว

11. Pārivāsikasikkhāpadavaṇṇanā

11. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้ฉันทะที่ใช้แล้ว

Ekādasame pārivāsikachandadānenāti pārivāsiyena chandadānena. Tattha catubbidhaṃ pārivāsiyaṃ parisapārivāsiyaṃ rattipārivāsiyaṃ chandapārivāsiyaṃ ajjhāsayapārivāsiyanti.

ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า "ด้วยการให้ฉันทะที่ใช้แล้ว" คือ ด้วยการให้ฉันทะที่ใช้แล้ว ในคำนั้น ปาริวาสิกะมี ๔ อย่าง คือ ปริสปาริวาสิกะ, รัตติปาริวาสิกะ, ฉันทปาริวาสิกะ, อัชฌาสยปาริวาสิกะ

Tattha parisapārivāsiyaṃ nāma bhikkhū kenacideva karaṇīyena sannipatitā honti, atha megho vā uṭṭhahati, ussāraṇā vā karīyati, manussā vā ajjhottharantā āgacchanti, bhikkhū ‘‘anokāsā mayaṃ, aññatra gacchāmā’’ti chandaṃ avissajjitvāva uṭṭhahanti, idaṃ parisapārivāsiyaṃ nāma, kiñcāpi parisapārivāsiyaṃ, chandassa pana avissaṭṭhattā kammaṃ kātuṃ vaṭṭati.

ในบรรดาปาริวาสิกะเหล่านั้น ปริสปาริวาสิกะ คือ ภิกษุทั้งหลายประชุมกันด้วยกิจบางอย่าง ครั้นแล้ว ฝนก็ตั้งขึ้น หรือมีการขับไล่ผู้คน หรือผู้คนก็เข้ามาเบียดเสียด ภิกษุทั้งหลายจึงปรึกษากันว่า "พวกเราไม่มีโอกาสแล้ว, เราไปที่อื่นกันเถิด" แล้วก็ลุกไปโดยยังไม่ได้สละฉันทะ นี้ชื่อว่า ปริสปาริวาสิกะ ถึงแม้จะเป็นปริสปาริวาสิกะ แต่เพราะยังไม่ได้สละฉันทะ จึงควรทำกรรม

Puna bhikkhū ‘‘uposathādīni karissāmā’’ti rattiṃ sannipatitvā ‘‘yāva sabbe sannipatanti, tāva dhammaṃ suṇissāmā’’ti ekaṃ ajjhesanti, tasmiṃ dhammakathaṃ kathenteyeva aruṇo uggacchati. Sace ‘‘cātuddasikaṃ uposathaṃ karissāmā’’ti nisinnā, ‘‘pannaraso’’ti kātuṃ vaṭṭati. Sace pannarasikaṃ kātuṃ nisinnā, pāṭipade anuposathe uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Aññaṃ pana saṅghakiccaṃ kātuṃ vaṭṭati, idaṃ rattipārivāsiyaṃ nāma.

อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายประชุมกันในเวลากลางคืน โดยคิดว่า "เราจักทำอุโบสถเป็นต้น" แล้วอาราธนาภิกษุรูปหนึ่งว่า "ตราบใดที่ภิกษุทั้งหมดยังมาประชุมกันไม่ครบ ตราบนั้นเราจักฟังธรรม" เมื่อภิกษุนั้นกำลังแสดงธรรมอยู่ อรุณก็ขึ้น ถ้าพวกเธอตั้งใจจะทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ก็ควรทำเป็น ๑๕ ค่ำ ถ้าพวกเธอตั้งใจจะทำอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ก็ไม่ควรทำอุโบสถในวันปาฏิบทซึ่งไม่ใช่วันอุโบสถ แต่ควรทำสังฆกรรมอื่นได้ นี้ชื่อว่า รัตติปาริวาสิกะ

Puna bhikkhū ‘‘kiñcideva abbhānādisaṅghakammaṃ karissāmā’’ti sannisinnā honti, tatreko nakkhattapāṭhako bhikkhu evaṃ vadati ‘‘ajja nakkhattaṃ dāruṇaṃ, mā idaṃ kammaṃ karothā’’ti. Te tassa vacanena chandaṃ vissajjetvā tattheva nisinnā honti, athañño āgantvā ‘‘nakkhattaṃ patimānentaṃ, attho bālaṃ upajjhagā (jā. 1.1.49), kiṃ nakkhattena karothā’’ti vadati, idaṃ chandapārivāsiyañceva ajjhāsayapārivāsiyañca. Etasmiṃ pārivāsiye puna chandapārisuddhiṃ anāharitvā kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati, idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘pārivāsikachandadānenā’’ti. Pācittiyanti evaṃ vuṭṭhāpentiyā vuttanayeneva kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมกัน โดยคิดว่า "เราจักทำสังฆกรรมมีอัพภานเป็นต้นบางอย่าง" ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้รู้ตำรานักษัตรรูปหนึ่งกล่าวอย่างนี้ว่า "วันนี้ฤกษ์ไม่ดี, พวกท่านอย่าทำกรรมนี้เลย" ภิกษุเหล่านั้นก็สละฉันทะตามคำของภิกษุนั้น แล้วก็นั่งอยู่ที่นั่น ครั้นแล้ว ภิกษุรูปอื่นมาถึงแล้วกล่าวว่า "ประโยชน์ได้ล่วงเลยคนโง่เขลาผู้มัวรอฤกษ์ยามไปแล้ว (ชา. ๑.๑.๔๙), พวกท่านจะทำอะไรด้วยฤกษ์ยามเล่า" นี้ชื่อว่า ฉันทปาริวาสิกะ และอัชฌาสยปาริวาสิกะ ในปาริวาสิกะนี้ ไม่ควรทำกรรมโดยไม่นำฉันทะบริสุทธิ์มาอีก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภปาริวาสิกะนี้ จึงตรัสว่า "ด้วยการให้ฉันทะที่ใช้แล้ว" คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ เป็นปาจิตตีย์แก่อุปัชฌาย์ผู้ให้อุปสมบทสิกขมานาผู้มีลักษณะเช่นนี้ โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว เมื่อจบกรรมวาจา

Rājagahe thullanandaṃ ārabbha evaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Chandaṃ avissajjetvāva avuṭṭhitāya parisāya vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Pārivāsikachandadānatā, vuṭṭhāpananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni gambhinisikkhāpadasadisānevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการให้อุปสมบทด้วยฉันทะที่ใช้แล้วเช่นนี้. แก่ภิกษุณีผู้ให้อุปสมบทแก่บริษัทที่ยังไม่ลุกไปโดยยังไม่ได้สละฉันทะ, และแก่ภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ความเป็นผู้ให้ฉันทะที่ใช้แล้ว, การให้อุปสมบท เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีมีครรภ์.

Pārivāsikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องปริวาส จบแล้ว.

12. Anuvassasikkhāpadavaṇṇanā

12. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอุปสมบททุกปี.

Dvādasame anuvassanti anusaṃvaccharaṃ. Evaṃ vuṭṭhāpentiyāpi vuttanayeneva pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๒ คำว่า "anuvassaṃ" คือ ทุกปี. แม้แก่ภิกษุณีผู้ให้อุปสมบทอย่างนี้ ก็เป็นปาจิตตีย์ โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anuvassaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Ekantarikaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Anuvassatā, vuṭṭhāpananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni ekādasame vuttanayānevāti.

สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการอุปสมบททุกปี. ภิกษุณีผู้อุปสมบทให้เว้นปี ย่อมเป็นอนาบัติ. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น. การอุปสมบททุกปี และการอุปสมบท นี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้น ย่อมเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๑ นั่นเอง.

Anuvassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอุปสมบททุกปี จบแล้ว.

13. Ekavassasikkhāpadavaṇṇanā

13. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอุปสมบทปีเว้นปี.

Terasame ekantarikaṃ ekaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ dvādasamena sadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๑๓ ภิกษุณีผู้อุปสมบทให้ปีเว้นปีหนึ่งรูป ย่อมเป็นอนาบัติ. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๑๒ นั่นเอง.

Ekavassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอุปสมบทปีเว้นปี จบแล้ว.

Kumāribhūtavaggo aṭṭhamo.

กุมารีภูตวรรค ที่ ๘.

9. Chattupāhanavaggo

9. ฉัตตุปาหนวรรค.

1. Chattupāhanasikkhāpadavaṇṇanā

1. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องร่มและรองเท้า.

Chattavaggassa paṭhame chattupāhananti padabhājane (pāci. 1178-1182) vuttalakkhaṇaṃ chattañca upāhanāyo ca. Dhāreyyāti paribhogavasena maggagamane ekappayogeneva divasampi dhārentiyā ekā āpatti. Sace pana tādisaṃ ṭhānaṃ patvā chattampi apanāmetvā upāhanāpi omuñcitvā punappunaṃ dhāreti, payogagaṇanāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งฉัตตวรรค คำว่า "chattupāhanaṃ" คือ ร่มและรองเท้าที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ในบทวิเคราะห์. คำว่า "dhāreyya" คือ เมื่อเดินทางไกลเพื่อความมุ่งหมายในการใช้สอย ภิกษุณีผู้ทรงไว้ด้วยความพยายามเพียงครั้งเดียวตลอดวัน มีอาบัติหนึ่ง. แต่ถ้าถึงสถานที่เช่นนั้นแล้ว ลดร่มลงหรือถอดรองเท้าออกแล้วทรงไว้บ่อยๆ เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนความพยายาม.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha chattupāhanadhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilānā’’ti ayamettha anupaññatti, chattasseva upāhanānaṃyeva vā dhāraṇe dukkaṭaṃ, agilānāya tikapācittiyaṃ, gilānāya dvikadukkaṭaṃ. Gilānasaññāya pana, ārāme ārāmūpacāre dhārentiyā, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Ubhinnaṃ dhāraṇaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทรงร่มและรองเท้า. คำว่า "agilānā" นี้เป็นอนุปัญญัติในสิกขาบทนี้. ในการทรงร่มอย่างเดียว หรือรองเท้าอย่างเดียว เป็นทุกกฎ. เป็นติกปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีผู้ไม่เป็นไข้. เป็นทวิกทุกกฎแก่ภิกษุณีผู้เป็นไข้. แต่ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุณีผู้มีความสำคัญว่าเป็นไข้, แก่ภิกษุณีผู้ทรงไว้ในอารามหรือในอุปจารแห่งอาราม, ในอันตรายทั้งหลาย, และแก่ภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น. การทรงไว้ทั้งสองอย่าง, ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยขนเจียม.

Chattupāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องร่มและรองเท้า จบแล้ว.

2. Yānasikkhāpadavaṇṇanā

2. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องยาน.

Dutiye yānenāti vayhādinā. Etthāpi orohitvā punappunaṃ abhiruhantiyā payogagaṇanāya pācittiyaṃ. Anāpattiyaṃ ‘‘ārāme ārāmūpacāre’’ti natthi, sesaṃ paṭhame vuttanayeneva veditabbanti.

ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า yānenā ได้แก่ ด้วยยานมีคานหามเป็นต้น. แม้ในสิกขาบทนี้ เมื่อภิกษุณีลงแล้วขึ้น (ยาน) บ่อยๆ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนประโยค. ในอนาบัติไม่มีคำว่า 'ในอาราม หรือในอุปจารแห่งอาราม', ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง.

Yānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยยาน จบแล้ว.

3. Saṅghāṇisikkhāpadavaṇṇanā

3. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับเอว (สังฆาณิ).

Tatiye saṅghāṇinti yaṃkiñci kaṭūpagaṃ. Dhāreyyāti kaṭiyaṃ paṭimuñceyya. Etthāpi omuñcitvā omuñcitvā dhārentiyā payogagaṇanāya pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า saṅghāṇiṃ ได้แก่ เครื่องประดับที่ติดกับเอวอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า dhāreyya คือ พึงสวมเข้าที่เอว. แม้ในสิกขาบทนี้ เมื่อภิกษุณีถอดออกแล้วสวมใส่บ่อยๆ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนประโยค.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha saṅghāṇiṃ dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ. Ābādhapaccayā kaṭisuttaṃ dhārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, idaṃ pana akusalacittanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการทรงเครื่องประดับเอว. ภิกษุณีผู้ทรงสายรัดเอวเพราะปัจจัยคืออาพาธ และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แต่สิกขาบทนี้ (เป็นอาบัติแก่ภิกษุณีผู้ทรงเครื่องประดับ) ด้วยอกุศลจิต.

Saṅghāṇisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับเอว จบแล้ว.

4. Itthālaṅkārasikkhāpadavaṇṇanā

4. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับสตรี.

Catutthe itthālaṅkāranti sīsūpagādīsu aññataraṃ yaṃkiñci piḷandhanaṃ. Idha tassa tassa vasena vatthugaṇanāya āpatti veditabbā.

ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า itthālaṅkāraṃ ได้แก่ เครื่องประดับอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเครื่องประดับมีเครื่องประดับศีรษะเป็นต้น. ในสิกขาบทนี้ พึงทราบอาบัติโดยการนับวัตถุด้วยอำนาจแห่งเครื่องประดับนั้นๆ.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha itthālaṅkāraṃ dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ābādhapaccayā kiñcideva dhārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ vuttasadisamevāti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทรงเครื่องประดับสตรี. ภิกษุณีผู้ทรงเครื่องประดับบางอย่างเพราะปัจจัยคืออาพาธ และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Itthālaṅkārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับสตรี จบแล้ว.

5. Gandhavaṇṇakasikkhāpadavaṇṇanā

5. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยของหอมและเครื่องย้อม (คันธะและวัณณกะ).

Pañcame gandhavaṇṇakenāti yenakenaci gandhena ca vaṇṇakena ca. Idha gandhādiyojanato paṭṭhāya pubbapayoge dukkaṭaṃ, nahānapariyosāne pācittiyaṃ. Ābādhapaccayā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ catutthasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า gandhavaṇṇakena ได้แก่ ด้วยของหอมและเครื่องย้อมอย่างใดอย่างหนึ่ง. ในสิกขาบทนี้ เป็นอาบัติทุกกฏในบุพประโยคเริ่มตั้งแต่การประสมของหอมเป็นต้น เป็นอาบัติปาจิตตีย์ในเวลาอาบน้ำเสร็จ. เพราะปัจจัยคืออาพาธ และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๔ นั่นเอง.

Gandhavaṇṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยของหอมและเครื่องย้อม จบแล้ว.

6. Vāsitakasikkhāpadavaṇṇanā

6. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องอบ (วาสิตกะ).

Chaṭṭhe vāsitakenāti gandhavāsitakena. Piññākenāti tilapiṭṭhena. Sesaṃ pañcamasadisamevāti.

ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า vāsitakena คือ ด้วยของที่อบด้วยของหอม. คำว่า piññākena คือ ด้วยแป้งงา. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๕ นั่นเอง.

Vāsitakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องอบ จบแล้ว.

7. Bhikkhuniummaddāpanasikkhāpadavaṇṇanā

7. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการให้ภิกษุณีนวด (อุมมัททาปนะ).

Sattame ummaddāpeyyāti ubbaṭṭāpeyya. Parimaddāpeyyāti sambāhāpeyya. Ettha ca hatthaṃ amuñcitvā ubbaṭṭane ekāva āpatti, mocetvā mocetvā ubbaṭṭane payogagaṇanāya āpattiyo. Sambāhanepi eseva nayo.

ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า ummaddāpeyya คือ พึงให้ขัดถู. คำว่า parimaddāpeyya คือ พึงให้บีบนวด. และในสิกขาบทนี้ ในการขัดถูโดยไม่ปล่อยมือ มีอาบัติเพียงตัวเดียว, ในการขัดถูโดยปล่อยมือแล้วปล่อยมืออีก (แล้วขัดถูใหม่) มีอาบัติหลายตัวตามจำนวนประโยค. แม้ในการบีบนวดก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha bhikkhuniyā ummaddāpanaparimaddāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Idha maggagamanaparissamopi gelaññaṃ, corabhayādīhi sarīrakampanādayopi āpadā. Sesaṃ catutthe vuttanayeneva veditabbanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการให้ภิกษุณีขัดถูและบีบนวด. ภิกษุณีอาพาธ, ในคราวมีอันตราย, และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้ แม้ความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางก็จัดเป็นความอาพาธ. แม้อาการมีตัวสั่นเป็นต้นเพราะภัยจากโจรเป็นต้น ก็จัดเป็นอันตราย. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๔ นั่นเอง.

Bhikkhuniummaddāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการให้ภิกษุณีนวด จบแล้ว.

8-9-10. Sikkhamānaummaddāpanādisikkhāpadavaṇṇanā

๘-๙-๑๐. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการให้สิกขมานานวดเป็นต้น.

Aṭṭhamanavamadasamesupi sikkhamānāya sāmaṇeriyā gihiniyāti ettakameva nānaṃ. Sesaṃ sattamasadisamevāti.

แม้ในสิกขาบทที่ ๘, ๙ และ ๑๐ มีความต่างกันเพียงคำว่า sikkhamānāya, sāmaṇeriyā, gihiniyā เท่านั้น. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๗ นั่นเอง.

Sikkhamānaummaddāpanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการให้สิกขมานานวดเป็นต้น จบแล้ว.

11. Anāpucchāsikkhāpadavaṇṇanā

11. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการไม่บอกกล่าว (อนาปุจฉา).

Ekādasame bhikkhussa puratoti na abhimukhamevāti attho, idaṃ pana upacāraṃ sandhāya kathitanti veditabbaṃ. Tasmā bhikkhussa upacāre antamaso chamāyapi ‘‘nisīdāmi, ayyā’’ti anāpucchitvā nisīdantiyā pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า bhikkhussa purato มิใช่หมายถึงเพียงแค่ข้างหน้าเท่านั้น, แต่พึงทราบว่าคำนี้ตรัสหมายถึงเขตอุปจาระ. เพราะเหตุนั้น ภิกษุณีไม่บอกกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าจะนั่ง' แล้วนั่งในเขตอุปจาระของภิกษุ แม้ที่สุดบนพื้นดิน ต้องอาบัติปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anāpucchā nisīdanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, āpucchite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ āpucchitasaññāya, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Bhikkhussa anāpucchā, upacāre nisajjā, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการนั่งโดยไม่บอกกล่าว. มีปาจิตตีย์ ๓ อย่าง (ติกปาจิตตีย์). เมื่อบอกกล่าวแล้ว (แต่ภิกษุยังไม่อนุญาต) มีทุกกฏ ๒ อย่าง (ทวิกทุกกฏ). ภิกษุณีผู้สำคัญว่าบอกกล่าวแล้ว, ภิกษุณีอาพาธ, ในคราวมีอันตราย, และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ คือ ๑. การไม่บอกกล่าวภิกษุ ๒. การนั่งในเขตอุปจาระ ๓. ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา.

Anāpucchāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการไม่บอกกล่าว จบแล้ว.

12. Pañhāpucchanasikkhāpadavaṇṇanā

12. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการถามปัญหา (ปัญหะปุจฉนะ).

Dvādasame anokāsakatanti ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne pucchāmī’’ti evaṃ akataokāsaṃ, tasmā suttante okāsaṃ kārāpetvā vinayaṃ vā abhidhammaṃ vā pucchantiyā pācittiyaṃ. Sesesupi eseva nayo, sabbaso akārite pana vattabbameva natthi.

ในสิกขาบทที่ ๑๒ คำว่า anokāsakataṃ คือ ผู้ที่ยังไม่ได้ทำโอกาสอย่างนี้ว่า 'ข้าพเจ้าจะถามในที่ชื่อโน้น'. เพราะเหตุนั้น ภิกษุณีผู้ขอโอกาสในพระสูตรแล้วถามพระวินัยหรือพระอภิธรรม ต้องอาบัติปาจิตตีย์. แม้ในสิกขาบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่เมื่อไม่ได้ขอโอกาสโดยประการทั้งปวง ก็ไม่มีคำที่จะต้องกล่าว.

Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anokāsakataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchanavatthusmiṃ paññattaṃ. Tattha tattha okāsaṃ kārāpetvā pucchantiyā, anodissa okāsaṃ kārāpetvā yattha katthaci pucchantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Bhikkhussa anokāsakārāpanaṃ, pañhaṃ pucchananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการถามปัญหาต่อภิกษุผู้ยังไม่ได้ให้โอกาส. ภิกษุณีผู้ขอโอกาสในปกรณ์นั้นๆ แล้วถาม, ภิกษุณีผู้ขอโอกาสโดยไม่ระบุ (ปกรณ์) แล้วถามในที่ใดที่หนึ่ง, และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๒ คือ ๑. การไม่ให้ภิกษุทำโอกาส ๒. การถามปัญหา. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับปทโสธัมมสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา.

Pañhāpucchanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถามปัญหาสำเร็จแล้ว.

13. Asaṃkaccikasikkhāpadavaṇṇanā

13. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่มีผ้าพันอก

Terasame asaṃkaccikāti adhakkhakaubbhanābhimaṇḍalasaṅkhātassa sarīrassa paṭicchādanatthaṃ anuññātasaṃkaccikavirahitā. Gāmaṃ paviseyyāti ettha parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa upacāraṃ atikkamantiyā vā okkamantiyā vā paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiye pācittiyaṃ.

ในสิกขาบทที่ ๑๓ คำว่า อสํกจฺจิกา (ไม่มีผ้าพันอก) คือ ภิกษุณีผู้ปราศจากผ้าพันอกที่ทรงอนุญาตไว้เพื่อปกปิดร่างกายส่วนที่เรียกว่าใต้กระดูกไหปลาร้าทั้งสองข้างและเหนือสะดือ. ในคำว่า “พึงเข้าไปสู่บ้าน” นี้ เมื่อล่วงเขตกำแพงของบ้านที่มีกำแพงล้อม หรือเมื่อล่วงหรือก้าวล่วงเขตอุปจาระของบ้านที่ไม่มีกำแพงล้อม ในก้าวแรกเป็นทุกกฏ ในก้าวที่สองเป็นปาจิตตีย์.

Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha asaṃkaccikāya gāmaṃ pavisanavatthusmiṃ paññattaṃ. Yassā pana saṃkaccikacīvaraṃ acchinnaṃ vā naṭṭhaṃ vā, tassā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Asaṃkaccikatā, vuttaparicchedātikkamo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภภิกษุณีรูปหนึ่งในเมืองสาวัตถี ในเรื่องการเข้าไปสู่บ้านโดยไม่มีผ้าพันอก. แต่ภิกษุณีผู้มีผ้าพันอกถูกชิงไปหรือหายไป, ภิกษุณีอาพาธ, มีอันตราย, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ คือ ๑. ความเป็นผู้ไม่มีผ้าพันอก ๒. การล่วงเลยเขตที่กล่าวไว้ ๓. ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ.

Asaṃkaccikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่มีผ้าพันอกสำเร็จแล้ว.

Chattupāhanavaggo navamo.

ฉัตตุปาหนวรรคที่ ๙.

10…Pe…16. musāvādādivaggo

๑๐...เป็นต้น...๑๖. มุสาวาทวรรคเป็นต้น

Musāvādādisikkhāpadavaṇṇanā

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยมุสาวาทเป็นต้น

Ito paresu musāvādavaggādīsu sattasu vaggesu bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva vinicchayo veditabboti.

ในวรรค ๗ วรรคที่เหลือ คือ มุสาวาทวรรคเป็นต้นจากวรรคฉัตตุปาหนะนี้ไป พึงทราบการวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์นั่นเอง.

Soḷasamavaggo.

วรรคที่ ๑๖.

Uddiṭṭhā kho ayyāyo chasaṭṭhisatā pācittiyā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā sattati, asādhāraṇā channavutīti evaṃ chasaṭṭhisatā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

คำว่า “ท่านทั้งหลาย สิกขาบทปาจิตตีย์ ๑๖๖ สิกขาบทได้แสดงแล้ว” คือ สิกขาบทที่ทรงบัญญัติปรารภภิกษุ สิกขาบทที่ใช้ร่วมกัน ๗๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ไม่ใช้ร่วมกัน ๙๖ สิกขาบท รวมเป็น ๑๖๖ สิกขาบท. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งเป็นความชัดเจนแล้ว.

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

Bhikkhunipātimokkhe

ในภิกขุนีปาติโมกข์

Suddhapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทปาจิตตีย์ล้วนสำเร็จแล้ว.

Tatrāyaṃ saṅkhepato asādhāraṇasikkhāpadesu samuṭṭhānavinicchayo – giraggasamajjā cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇī itthālaṅkāro gandhavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhuniādīhi ummaddanaparimaddanāti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni lokavajjāni akusalacittāni. Ayaṃ panettha adhippāyo, vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti. Avasesāni sacittakāni paṇṇattivajjāneva. Corivuṭṭhāpanaṃ gāmantaraṃ ārāmasikkhāpadaṃ gabbhinivagge ādito paṭṭhāya satta, kumāribhūtavagge ādito paṭṭhāya pañca purisādisaṃsaṭṭhaṃ pārivāsikachandadānaṃ anuvassavuṭṭhāpanaṃ ekantarikavuṭṭhāpananti imāni ekūnavīsati sikkhāpadāni sacittakāni paṇṇattivajjāni. Avasesāni sacittakāni lokavajjānevāti.

ในสุทธปาจิตต์นั้น การวินิจฉัยสมุฏฐานโดยย่อในอสาธารณสิกขาบททั้งหลายมีดังนี้ คือ สิกขาบทว่าด้วยการประชุมบนยอดเขา, สิกขาบทว่าด้วยจิตตาคาร, สิกขาบทว่าด้วยสังฆาณี, สิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับของหญิง, สิกขาบทว่าด้วยเครื่องหอมและเครื่องย้อม, สิกขาบทว่าด้วยแป้งหอม, สิกขาบทว่าด้วยการให้ภิกษุณีเป็นต้นบีบนวด สิกขาบท ๑๐ เหล่านี้ เป็นอจิตตกะ เป็นโลกวัชชะ เป็นอกุศลจิต. อธิบายในสิกขาบทเหล่านี้มีดังนี้ คือ เพราะเป็นอาบัติที่พึงต้องได้แม้ไม่มีเจตนา จึงเป็นอจิตตกะ แต่เมื่อมีเจตนาแล้ว เพราะเป็นอาบัติที่พึงต้องด้วยอกุศลจิตเท่านั้น จึงเป็นโลกวัชชะและเป็นอกุศลจิต. สิกขาบทที่เหลือเป็นสจิตตกะ เป็นบัญญัติวัชชะเท่านั้น. สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบทแก่นางโจร, สิกขาบทว่าด้วยการไปสู่หมู่บ้านอื่น, สิกขาบทว่าด้วยอาราม, ๗ สิกขาบท ตั้งแต่ต้นในคัพภินีวรรค, ๕ สิกขาบท ตั้งแต่ต้นในกุมารีภูตวรรค, สิกขาบทว่าด้วยการคลุกคลีกับบุรุษเป็นต้น, สิกขาบทว่าด้วยการให้ฉันทะแก่ภิกษุณีผู้ควรอยู่ปริวาส, สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบททุกปี, สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบทเว้นปี สิกขาบท ๑๙ เหล่านี้ เป็นสจิตตกะ เป็นบัญญัติวัชชะ. สิกขาบทที่เหลือเป็นสจิตตกะ เป็นโลกวัชชะเท่านั้น.

Pāṭidesanīyakaṇḍo

ปาฏิเทสนียกัณฑ์

1. Sappiviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอเนยใส

Pāṭidesanīyesu paṭhame sappinti pubbe vuttavinicchayaṃ pāḷiāgataṃ (pāci. 1230) gosappiādimeva. Viññāpetvā bhuñjeyyāti ettha ‘‘viññattiyā paṭiladdhaṃ bhuñjissāmī’’ti gahaṇe dukkaṭaṃ, gahitassa ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyaṃ.

ในปาฏิเทสนียะข้อที่ ๑ คำว่า สปฺปิ (เนยใส) ได้แก่ เนยใสที่เกิดจากแม่โคเป็นต้น ซึ่งมีวินิจฉัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว และมาในพระบาลี (ปาจิ. ๑๒๓๐) โดยตรง. ในคำว่า “ขอมาแล้วพึงฉัน” นี้ ในการรับด้วยตั้งใจว่า “จะฉันเนยใสที่ได้มาจากการขอ” เป็นทุกกฏ, ในทุกๆ คำกลืนที่ฉันเนยใสที่รับมาแล้ว เป็นปาฏิเทสนียะ.

Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha sappiṃ viññāpetvā bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilānā’’ti ayamettha anupaññatti, tikapāṭidesanīyaṃ, gilānāya dvikadukkaṭaṃ. Yā pana gilānā gilānasaññā, gilānakāle vā viññāpetvā pacchā agilānā hutvā bhuñjati, gilānāya vā sesakaṃ, ñātakappavāritaṭṭhānato vā viññattaṃ, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena gahitaṃ bhuñjati, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇasappitā, anuññātakāraṇābhāvo, viññatti, ajjhohāroti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni addhānasadisānīti.

สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องที่ภิกษุณีฉัพพัคคีย์ขอเนยใสฉันในเมืองสาวัตถี. คำว่า “อคิลานา” (ผู้ไม่เจ็บไข้) นี้ เป็นอนุปัญญัติในสิกขาบทนี้, มีติกปาฏิเทสนียะ, สำหรับภิกษุณีผู้อาพาธ มีทุกลทุกกฏ. ส่วนภิกษุณีผู้อาพาธ มีความสำคัญว่าอาพาธ, หรือขอในเวลาอาพาธแล้วภายหลังหายอาพาธจึงฉัน, หรือฉันเนยใสที่เป็นของเหลือของภิกษุณีผู้อาพาธ, หรือขอจากสำนักของญาติและคนปวารณา, หรือขอเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น, หรือฉันเนยใสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ของตน, ภิกษุณีนั้น และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๔ คือ ๑. ความเป็นเนยใสที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ ๒. ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต ๓. การขอ ๔. การกลืนกิน. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการเดินทางไกล.

Sappiviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอเนยใส จบแล้ว.

2. Telaviññāpanādisikkhāpadavaṇṇanā

2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอน้ำมันเป็นต้น

Dutiyādīsupi telādīni pubbe vuttavinicchayāni pāḷiyaṃ (pāci. 1236) āgatāneva, pāḷiyaṃ anāgatesu pana aṭṭhasupi dukkaṭameva. Sesaṃ sabbattha paṭhame vuttasadisamevāti.

แม้ในสิกขาบทที่ ๒ เป็นต้น น้ำมันเป็นต้น มีการวินิจฉัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว ที่มาในพระบาลี (ปาจิ. ๑๒๓๖) โดยตรงนั่นเอง, ส่วนในวัตถุ ๘ อย่างที่ไม่ได้มาในพระบาลี เป็นทุกกฏเท่านั้น. ข้อที่เหลือทั้งหมดในทุกแห่งเหมือนกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง.

Telaviññāpanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอน้ำมันเป็นต้น จบแล้ว.

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในคำอธิบายปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

Bhikkhunipātimokkhe

ในภิกขุนีปาติโมกข์

Pāṭidesanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปาฏิเทสนียะ จบแล้ว.

1. Parimaṇḍalādisikkhāpadavaṇṇanā

1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนุ่งห่มให้เรียบร้อยเป็นต้น

Ito paraṃ pana sekhiyāni ceva adhikaraṇasamathā ca sabbapakārato bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbāti.

อนึ่ง หลังจากนี้ สิกขาบทในเสขิยะและอธิกรณ์สมถะทั้งหลาย โดยประการทั้งปวง พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในคำอธิบายภิกขุปาติโมกข์นั่นเอง.

Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

ในคำอธิบายปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี

Bhikkhunipātimokkhavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายภิกขุนีปาติโมกข์ จบแล้ว.

Nigamanakathā

นิคมกถา

Ettāvatā ca –

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ และ -

Vaṇṇanaṃ pātimokkhassa, soṇattherena yācito;

Vinaye jātakaṅkhānaṃ, kaṅkhāvitaraṇatthiko.

การพรรณนาพระปาติโมกข์นี้ อันพระโสณเถระอาราธนาแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การข้ามพ้นความสงสัยของบุคคลผู้มีความสงสัยเกิดขึ้นแล้วในพระวินัย ข้าพเจ้าผู้ประสงค์จะให้ข้ามพ้นความสงสัย

Ārabhiṃ yamahaṃ sabbaṃ, sīhaḷaṭṭhakathānayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissitaṃ.

ได้เริ่มพรรณนาไว้ทั้งหมด โดยอาศัยนัยแห่งอรรถกถาสีหล และอาศัยแนวทางแห่งการบอกเล่าของพระเถระผู้อยู่ในมหาวิหาร

Nissāya sā ayaṃ niṭṭhaṃ, gatā ādāya sabbaso;

Sabbaṃ aṭṭhakathāsāraṃ, pāḷiyatthañca kevalaṃ.

การพรรณนานั้นนี้ ได้ถึงความสำเร็จแล้ว โดยถือเอาสาระแห่งอรรถกถาทั้งปวง และเนื้อความแห่งพระบาลีโดยสิ้นเชิง

Na hettha taṃ padaṃ atthi, yaṃ virujjheyya pāḷiyā;

Mahāvihāravāsīnaṃ, porāṇaṭṭhakathāhi vā.

ในอรรถกถานี้ไม่มีบทใดที่จะขัดแย้งกับพระบาลี หรือกับอรรถกถาโบราณของพระเถระผู้อยู่ในมหาวิหารเลย.

Yasmā tasmā akatvāva, ettha kaṅkhaṃ hitesinā;

Sikkhitabbāva sakkaccaṃ, kaṅkhāvitaraṇī ayaṃ.

เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาประโยชน์ ไม่พึงทำความสงสัยในอรรถกถานี้เลย พึงศึกษากังขาวิตรณีนี้โดยเคารพเถิด.

Yathā ca niṭṭhaṃ sampattā, kaṅkhāvitaraṇī ayaṃ;

Dvāvīsati bhāṇavārapaamāṇāya pāḷiyā.

และกังขาวิตรณีนี้ได้ถึงความสำเร็จแล้ว ด้วยถ้อยคำมีประมาณ ๒๒ ภาณวาร ฉันใด

Evaṃ anantarāyena, niṭṭhaṃ kalyāṇanissitā;

Aciraṃ sabbasattānaṃ, yantu sabbe manorathāti.

ฉันนั้น ขอความปรารถนาทั้งปวงอันอาศัยกุศลของสัตว์ทั้งปวง จงถึงความสำเร็จโดยไม่มีอันตรายโดยไม่ช้าเถิด

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasuviniggatamadhaurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ kaṅkhāvitaraṇī nāma pātimokkhavaṇṇanā –

การพรรณนาพระปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณีนี้ อันพระเถระผู้มีนามที่พระอาจารย์ทั้งหลายตั้งให้ว่า พุทธโฆสะ ผู้ประดับด้วยศรัทธา ปัญญา และความเพียรที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง ผู้สมบูรณ์ด้วยหมู่แห่งคุณมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนเป็นต้น ผู้สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น ผู้ประกอบด้วยความเฉลียวฉลาดในปัญญา ผู้มีอานุภาพแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระศาสนาของพระศาสดาอันต่างด้วยพระไตรปิฎกปริยัติพร้อมทั้งอรรถกถา ผู้เป็นมหาไวยากรณ์ ผู้ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะและประเสริฐซึ่งเปล่งออกมาอย่างสะดวกอันเกิดจากความสมบูรณ์แห่งฐานกรณ์ ผู้กล่าวคำที่ควรและคำที่สละสลวย ผู้เป็นยอดแห่งนักปราชญ์ ผู้เป็นมหากวี ผู้เป็นเครื่องประดับแห่งวงศ์ของพระเถระทั้งหลายผู้อยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์พระเถระ ผู้มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรมอันต่างด้วยคุณมีอภิญญา ๖ เป็นต้น มีปฏิสัมภิทาเป็นบริวาร ผู้มีปัญญาอันกว้างขวางและบริสุทธิ์ ได้รจนาไว้แล้ว —

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlavisuddhiyā.

ขอการพรรณนานี้จงดำรงอยู่ในโลก แสดงนัยแห่งความบริสุทธิ์แห่งศีลแก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางออกจากโลก

Yāva ‘‘buddho’’ti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

ตราบเท่าที่แม้พระนามว่า "พุทโธ" ของพระมหามุนีผู้มีพระทัยบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ยังเป็นไปอยู่ในโลก.

Kaṅkhāvitaraṇī-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถากังขาวิตรณี จบแล้ว.

Chinese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 English8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Hindi8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Hindi
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Indonesian8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Indonesian
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Thai8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Thai
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Vietnamese8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Dvemātikāpāḷi ทเวมาติกาปาฬิ Bhikkhupātimokkhapāḷi ภิกขุปาติโมกขปาฬิ Pubbakaraṇaṃ-4 บุพพกรณ์ ๔ Sammajjanī padīpo ca, udakaṃ āsanena ca; Uposathassa etāni, ‘‘pubbakaraṇa’’nti vuccati. การกวาด การตั้งประทีป และน้ำ กับอาสนะ เหล่านี้เรียกว่า "บุพพกรณ์" แห่งอุโบสถ Pubbakiccaṃ-5 บุพพกิจ ๕ Chanda, pārisuddhi, utukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo; Uposathassa etāni, ‘‘pubbakicca’’nti vuccati. ฉันทะ ปาริสุทธิ การบอกฤดู การนับภิกษุ และโอวาท เหล่านี้เรียกว่า "บุพพกิจ" แห่งอุโบสถ Pattakallaaṅgā-4 องค์แห่งความพร้อมเพรียง ๔ Uposatho, yāvatikā ca bhikkhū kammappattā; Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti; Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti, ‘‘pattakalla’’nti vuccati. วันอุโบสถ ๑, ภิกษุทั้งหลายผู้ควรแก่กรรมมีจำนวนครบถ้วน ๑, อาบัติที่เสมอกันไม่มี ๑, และบุคคลที่พึงงดเว้นไม่มีในอุโบสถนั้น ๑, เหล่านี้เรียกว่า "ความพร้อมเพรียงของสงฆ์" Pubbakaraṇapubbakiccāni samāpetvā desitāpattikassa samaggassa bhikkhusaṅghassa anumatiyā pātimokkhaṃ uddisituṃ ārādhanaṃ karoma. ข้าพเจ้าขออาราธนาเพื่อจะแสดงปาติโมกข์ ด้วยความยินยอมของภิกษุสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ผู้แสดงอาบัติแล้ว ผู้ทำบุพพกรณ์และบุพพกิจเสร็จแล้ว Nidānuddeso นิทานุทเทส Suṇātu me bhante saṅgho? Ajjuposatho pannaraso, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyya. ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว สงฆ์พึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์ Kiṃ saṅghassa pubbakiccaṃ? Pārisuddhiṃ āyasmanto ārocetha, pātimokkhaṃ uddisissāmi, taṃ sabbeva santā sādhukaṃ suṇoma manasi karoma. Yassa siyā āpatti, so āvikareyya, asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ, tuṇhībhāvena kho panāyasmante ‘‘parisuddhā’’ti vedissāmi. Yathā kho pana paccekapuṭṭhassa veyyākaraṇaṃ hoti, evamevaṃ evarūpāya parisāya yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hoti. Yo pana bhikkhu yāvatatiyaṃ anusāviyamāne saramāno santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvādassa hoti. Sampajānamusāvādo kho panāyasmanto antarāyiko dhammo vutto bhagavatā, tasmā saramānena bhikkhunā āpannena visuddhāpekkhena santī āpatti āvikātabbā, āvikatā hissa phāsu hoti. บุพพกิจของสงฆ์คืออะไร? ท่านทั้งหลายจงบอกความบริสุทธิ์ ข้าพเจ้าจักแสดงปาติโมกข์ ขอท่านทั้งหลายผู้มีอยู่ทั้งหมดจงฟังและทำในใจโดยแยบคาย ภิกษุใดมีอาบัติ พึงเปิดเผยเสีย เมื่อไม่มีอาบัติ พึงเป็นผู้นิ่งอยู่ ด้วยความเป็นผู้นิ่งนั้นแล ข้าพเจ้าจักทราบว่าท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์ การตอบของภิกษุผู้ถูกถามเฉพาะรูปเป็นอย่างไร การประกาศให้ทราบถึงสามครั้งในบริษัทเช่นนี้ก็เป็นอย่างนั้นแล อนึ่ง ภิกษุใดเมื่อประกาศให้ทราบถึงสามครั้งอยู่ ระลึกได้ว่ามีอาบัติแล้วไม่เปิดเผย ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้กล่าวเท็จทั้งที่รู้ตัว ท่านทั้งหลาย การกล่าวเท็จทั้งที่รู้ตัวนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นธรรมที่กั้นสวรรค์และมรรคผล เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้มีอาบัติ ระลึกได้ หวังความบริสุทธิ์ พึงเปิดเผยอาบัติที่มีอยู่ การเปิดเผยอาบัตินั้นย่อมเป็นความผาสุกแก่เธอ Uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ท่านทั้งหลาย นิทานข้าพเจ้าแสดงแล้ว ในนิทานนั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในนิทานนี้ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้ Nidānaṃ niṭṭhitaṃ. นิทานจบแล้ว Pārājikuddeso ปาราชิกุทเทส Tatrime cattāro pārājikā dhammā uddesaṃ āgacchanti. บรรดาธรรมเหล่านั้น ปาราชิก ๔ สิกขาบทเหล่านี้มาในอุเทศ Methunadhamma sikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเมถุนธรรม 1. Yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, antamaso tiracchānagatāyapi, pārājiko hoti asaṃvāso. 1. อนึ่ง ภิกษุใดเข้าถึงสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลายแล้ว ไม่บอกคืนสิกขา ไม่เปิดเผยความเป็นผู้ทุพพลภาพ เสพเมถุนธรรม แม้ที่สุดกับสัตว์เดรัจฉานตัวเมีย ภิกษุนั้นเป็นปาราชิก ไม่มีสังวาส Adinnādānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ 2. Yo pana bhikkhu gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyya, yathārūpe adinnādāne rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā pabbājeyyuṃ vā corosi bālosi mūḷhosi thenosīti, tathārūpaṃ bhikkhu adinnaṃ ādiyamāno ayampi pārājiko hoti asaṃvāso. 2. อนึ่ง ภิกษุใดถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งการลัก จากบ้านก็ดี จากป่าก็ดี ในเพราะการถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้เห็นปานใด พระราชาทั้งหลายจับโจรได้แล้ว พึงฆ่าบ้าง พึงจองจำบ้าง พึงเนรเทศบ้าง ด้วยกล่าวว่า "เจ้าเป็นโจร เจ้าเป็นคนพาล เจ้าเป็นคนหลง เจ้าเป็นขโมย" ภิกษุผู้ถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้เห็นปานนั้น แม้ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิก ไม่มีสังวาส Manussaviggahasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพรากกายมนุษย์ 3. Yo pana bhikkhu sañcicca manussaviggahaṃ jīvitā voropeyya, satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya, maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya ‘‘ambho purisa kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitena, mataṃ te jīvitā seyyo’’ti, iti cittamano cittasaṅkappo anekapariyāyena maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya, ayampi pārājiko hoti asaṃvāso. 3. อนึ่ง ภิกษุใดแกล้งพรากกายมนุษย์จากชีวิต หรือแสวงหาศัสตราให้แก่เขา หรือพรรณนาคุณแห่งความตาย หรือชักชวนให้ตายว่า "แน่ะนาย จะประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยชีวิตที่เลวทรามนี้ ท่านตายเสียดีกว่าอยู่" เธอมีจิตอย่างนี้ มีความดำริอย่างนี้ พรรณนาคุณแห่งความตายก็ดี ชักชวนให้ตายก็ดี โดยอเนกปริยาย แม้ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิก ไม่มีสังวาส Uttarimanussadhammasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอุตตริมนุสสธรรม 4. Yo pana bhikkhu anabhijānaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ alamariyañāṇadassanaṃ samudācareyya ‘‘iti jānāmi, iti passāmī’’ti, tato aparena samayena samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā āpanno visuddhāpekkho evaṃ vadeyya ‘‘ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmi, apassaṃ passāmi, tucchaṃ musā vilapi’’nti, aññatra adhimānā, ayampi pārājiko hoti asaṃvāso. 4. อนึ่ง ภิกษุใดไม่รู้แจ้งอุตตริมนุสสธรรม อันเป็นธรรมพิเศษที่ควรอ้างอิง อันเป็นความรู้ความเห็นอันประเสริฐ กล่าวอวดว่า "ข้าพเจ้ารู้อย่างนี้ ข้าพเจ้าเห็นอย่างนี้" ครั้นสมัยอื่นแต่นั้น อันผู้ใดผู้หนึ่งซักไซ้ก็ตาม ไม่ซักไซ้ก็ตาม เป็นผู้ต้องอาบัติแล้ว หวังความบริสุทธิ์ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่าน ข้าพเจ้าไม่รู้ได้กล่าวว่ารู้ ไม่เห็นได้กล่าวว่าเห็น ได้พูดพล่อยๆ เป็นเท็จเปล่าๆ" เว้นไว้แต่สำคัญว่าได้บรรลุ แม้ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิก ไม่มีสังวาส Uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammā. Yesaṃ bhikkhu aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjitvā na labhati bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsaṃ yathā pure, tathā pacchā, pārājiko hoti asaṃvāso. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ท่านทั้งหลาย ปาราชิก ๔ สิกขาบท ข้าพเจ้าแสดงแล้ว ภิกษุใดต้องอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาบัติเหล่านั้น ย่อมไม่ได้อยู่ร่วมกับภิกษุทั้งหลาย เหมือนเมื่อก่อนและเมื่อภายหลัง ภิกษุนั้นเป็นปาราชิก ไม่มีสังวาส ในปาราชิกนั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในปาราชิกนี้ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้ Pārājikaṃ niṭṭhitaṃ. ปาราชิกจบแล้ว Saṅghādisesuddeso สังฆาทิเสสุเทศ Ime kho panāyasmanto terasa saṅghādisesā อนึ่ง ท่านทั้งหลาย สังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบทเหล่านี้ Dhammā uddesaṃ āgacchanti. มาในอุเทศ Sukkavissaṭṭhisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อน 1. Sañcetanikā sukkavissaṭṭhi aññatra supinantā saṅghādiseso. 1. การทำน้ำอสุจิให้เคลื่อนด้วยความจงใจ เว้นแต่ฝันไป เป็นสังฆาทิเสส. Kāyasaṃsaggasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการจับต้องกาย 2. Yo pana bhikkhu otiṇṇo vipariṇatena cittena mātugāmena saddhiṃ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyya hatthaggāhaṃ vā veṇiggāhaṃ vā aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ, saṅghādiseso. 2. ภิกษุใดมีจิตกำหนัดอยู่ เข้าถึงการจับต้องกายกับมาตุคาม คือจับมือก็ดี จับช้องผมก็ดี ลูบคลำอวัยวะใดอวัยวะหนึ่งก็ดี เป็นสังฆาทิเสส. Duṭṭhullavācāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยวาจาหยาบคาย 3. Yo pana bhikkhu otiṇṇo vipariṇatena cittena mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāseyya yathā taṃ yuvā yuvatiṃ methunupasaṃhitāhi, saṅghādiseso. 3. ภิกษุใดมีจิตกำหนัดอยู่ พูดจาหยาบคายกับมาตุคาม เหมือนชายหนุ่มพูดจาเกี้ยวพาราสีหญิงสาวอันเนื่องด้วยเมถุน เป็นสังฆาทิเสส. Attakāmapāricariyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการบำเรอความใคร่ของตน 4. Yo pana bhikkhu otiṇṇo vipariṇatena cittena mātugāmassa santike attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāseyya ‘‘etadaggaṃ bhagini pāricariyānaṃ yā mādisaṃ sīlavantaṃ kalyāṇadhammaṃ brahmacāriṃ etena dhammena paricareyyā’’ti methunupasaṃhitena, saṅghādiseso. 4. ภิกษุใดมีจิตกำหนัดอยู่ กล่าวคุณแห่งการบำเรอความใคร่ของตนในสำนักมาตุคามว่า "น้องหญิง การบำเรอใดพึงบำเรอพรหมจารีผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเช่นฉันด้วยธรรมนี้ การบำเรอนั้นเป็นเลิศ" อันเนื่องด้วยเมถุน เป็นสังฆาทิเสส. Sañcarittasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อ 5. Yo pana bhikkhu sañcarittaṃ samāpajjeyya itthiyā vā purisamatiṃ purisassa vā itthimatiṃ, jāyattane vā jārattane vā, antamaso taṅkhaṇikāyapi, saṅghādiseso. 5. ภิกษุใดเข้าถึงการเป็นสื่อ คือเป็นสื่อความรักของหญิงแก่ชาย หรือของชายแก่หญิง เพื่อความเป็นภรรยาก็ดี เพื่อความเป็นชู้ก็ดี แม้ชั่วขณะหนึ่ง เป็นสังฆาทิเสส. Kuṭikārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการสร้างกุฎี 6. Saññācikāya pana bhikkhunā kuṭiṃ kārayamānena assāmikaṃ attuddesaṃ pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso dvādasa vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ sattantarā, bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāya, tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamanaṃ. Sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane saññācikāya kuṭiṃ kāreyya, bhikkhū vā anabhineyya vatthudesanāya, pamāṇaṃ vā atikkāmeyya, saṅghādiseso. 6. อนึ่ง ภิกษุผู้ขอสร้างกุฎีอันไม่มีเจ้าของเฉพาะตน พึงสร้างให้ได้ขนาด ในกุฎีนั้น ขนาดนี้คือ โดยยาว ๑๒ คืบสุคต โดยกว้าง ๗ คืบในภายใน ภิกษุพึงนำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงที่ ภิกษุทั้งหลายพึงแสดงที่อันไม่มีการรบกวนและมีที่โคจร. ถ้าภิกษุสร้างกุฎีอันตนขอในที่อันมีการรบกวนและไม่มีที่โคจร หรือไม่นำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงที่ หรือสร้างเกินขนาด เป็นสังฆาทิเสส. Vihārakārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการสร้างวิหาร 7. Mahallakaṃ pana bhikkhunā vihāraṃ kārayamānena sassāmikaṃ attuddesaṃ bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāya, tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamanaṃ. Sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane mahallakaṃ vihāraṃ kāreyya, bhikkhū vā anabhineyya vatthudesanāya, saṅghādiseso. 7. อนึ่ง ภิกษุผู้สร้างวิหารใหญ่มีเจ้าของเฉพาะตน พึงนำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงที่ ภิกษุทั้งหลายพึงแสดงที่อันไม่มีการรบกวนและมีที่โคจร. ถ้าภิกษุสร้างวิหารใหญ่ในที่อันมีการรบกวนและไม่มีที่โคจร หรือไม่นำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงที่ เป็นสังฆาทิเสส. Duṭṭhadosasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยความประทุษร้ายด้วยโทสะ 8. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ duṭṭho doso appatīto amūlakena pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti, tato aparena samayena samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti, bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti, saṅghādiseso. 8. ภิกษุใดมีโทสะประทุษร้าย ไม่พอใจ แกล้งโจทภิกษุด้วยอาบัติปาราชิกอันไม่มีมูล ด้วยหวังว่า "ไฉนหนอ เราพึงยังเธอให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้ได้" ครั้นต่อมาภายหลัง เมื่อถูกสอบสวนอยู่ก็ดี ไม่ถูกสอบสวนอยู่ก็ดี อธิกรณ์นั้นเป็นเรื่องไม่มีมูล และภิกษุนั้นก็ตั้งอยู่ในโทสะ เป็นสังฆาทิเสส. Aññabhāgiyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการอ้างส่วนอื่น 9. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ duṭṭho doso appatīto aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti, tato aparena samayena samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā aññabhāgiyañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti kocideso lesamatto upādinno, bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti, saṅghādiseso. 9. ภิกษุใดมีโทสะประทุษร้าย ไม่พอใจ แกล้งโจทภิกษุด้วยอาบัติปาราชิก โดยอ้างเอาส่วนเล็กน้อยแห่งอธิกรณ์อื่น ด้วยหวังว่า "ไฉนหนอ เราพึงยังเธอให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้ได้" ครั้นต่อมาภายหลัง เมื่อถูกสอบสวนอยู่ก็ดี ไม่ถูกสอบสวนอยู่ก็ดี อธิกรณ์นั้นเป็นเรื่องอื่น และส่วนเล็กน้อยบางอย่างที่อ้างถึงนั้นก็มีอยู่ และภิกษุนั้นก็ตั้งอยู่ในโทสะ เป็นสังฆาทิเสส. Saṅghabhedasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์ 10. Yo pana bhikkhu samaggassa saṅghassa bhedāya parakkameyya, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha tiṭṭheyya, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha aṭṭhāsi, sametāyasmā saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, saṅghādiseso. 10. ภิกษุใดพยายามเพื่อทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียง หรือถือเอาอธิกรณ์อันเป็นไปเพื่อทำลายสงฆ์ไว้แล้วยืนกรานอยู่ ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้มีอายุ อย่าพยายามเพื่อทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียง อย่าถือเอาอธิกรณ์อันเป็นไปเพื่อทำลายสงฆ์ไว้แล้วยืนกรานอยู่เลย ท่านผู้มีอายุจงพร้อมเพรียงกับสงฆ์เถิด เพราะสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ย่อมอยู่ผาสุกด้วยความยินดี ไม่วิวาทกัน มีอุเทศเดียวกัน" ถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังยืนกรานอยู่อย่างนั้น ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์ ๓ ครั้ง เพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย. ถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายสวดสมนุภาสน์ ๓ ครั้งแล้ว สละเรื่องนั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี. ถ้าไม่สละเสีย เป็นสังฆาทิเสส. Bhedānuvattakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการคล้อยตามผู้ทำลายสงฆ์ 11. Tasseva kho pana bhikkhussa bhikkhū honti anuvattakā vaggavādakā eko vā dve vā tayo vā, te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘māyasmanto etaṃ bhikkhuṃ kiñci avacuttha, dhammavādī ceso bhikkhu, vinayavādī ceso bhikkhu, amhākañceso bhikkhu chandañca ruciñca ādāya voharati, jānāti, no bhāsati, amhākampetaṃ khamatī’’ti, te bhikkhū bhikkhūhi evamassu vacanīyā ‘‘māyasmanto evaṃ avacuttha, na ceso bhikkhu dhammavādī, na ceso bhikkhu vinayavādī, māyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, sametāyasmantānaṃ saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti, evañca te bhikkhū bhikkhūhi vuccamānā tatheva paggaṇheyyuṃ, te bhikkhū bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyyuṃ, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyyuṃ, saṅghādiseso. 11. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้คล้อยตาม ผู้พูดเป็นพวกพ้องของภิกษุนั้นแล มี ๑ รูปบ้าง ๒ รูปบ้าง ๓ รูปบ้าง พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่าได้ว่ากล่าวภิกษุรูปนั้นเลย ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้กล่าวธรรม เป็นผู้กล่าววินัย ภิกษุรูปนั้นย่อมกล่าวโดยถือเอาฉันทะและความพอใจของเราทั้งหลาย ย่อมรู้ ย่อมไม่กล่าว (ผิด) เรื่องนี้ย่อมเป็นที่พอใจของเราทั้งหลายด้วย" ภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย ภิกษุรูปนั้นไม่ใช่ผู้กล่าวธรรม ภิกษุรูปนั้นไม่ใช่ผู้กล่าววินัย การทำลายสงฆ์ย่อมเป็นที่พอใจของท่านผู้มีอายุทั้งหลายด้วยหรือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงพร้อมเพรียงกับสงฆ์เถิด เพราะสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ย่อมอยู่ผาสุกด้วยความยินดี ไม่วิวาทกัน มีอุเทศเดียวกัน" ถ้าภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังยืนกรานอยู่อย่างนั้น ภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์ ๓ ครั้ง เพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย. ถ้าภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายสวดสมนุภาสน์ ๓ ครั้งแล้ว สละเรื่องนั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี. ถ้าไม่สละเสีย เป็นสังฆาทิเสส. Dubbacasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเป็นผู้ว่ายาก 12. Bhikkhu paneva dubbacajātiko hoti uddesapariyāpannesu sikkhāpadesu bhikkhūhi sahadhammikaṃ vuccamāno attānaṃ avacanīyaṃ karoti ‘‘mā maṃ āyasmanto kiñci avacuttha kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, ahampāyasmante na kiñci vakkhāmi kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, viramathāyasmanto mama vacanāyā’’ti, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā attānaṃ avacanīyaṃ akāsi, vacanīyamevāyasmā attānaṃ karotu, āyasmāpi bhikkhū vadatu sahadhammena, bhikkhūpi āyasmantaṃ vakkhanti sahadhammena, evaṃ saṃvaddhā hi tassa bhagavato parisā yadidaṃ aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanenā’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, saṅghādiseso. 12. อนึ่ง ภิกษุใดเป็นผู้ว่ายาก เมื่อภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวโดยชอบธรรมในสิกขาบททั้งหลายที่รวมอยู่ในอุทเทส ย่อมทำตนให้เป็นผู้ที่ใครๆ ว่ากล่าวไม่ได้ว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่าได้ว่ากล่าวอะไรแก่ผมเลย ทั้งดีหรือชั่ว แม้ผมก็จักไม่ว่ากล่าวอะไรแก่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ทั้งดีหรือชั่ว ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงงดเว้นจากการว่ากล่าวผมเถิด' ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุ อย่าทำตนให้เป็นผู้ที่ใครๆ ว่ากล่าวไม่ได้เลย ท่านผู้มีอายุจงทำตนให้เป็นผู้ที่ใครๆ ว่ากล่าวได้เถิด แม้ท่านผู้มีอายุก็พึงว่ากล่าวภิกษุทั้งหลายโดยชอบธรรม แม้ภิกษุทั้งหลายก็จักว่ากล่าวท่านผู้มีอายุโดยชอบธรรม เพราะบริษัทของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเจริญแล้วด้วยอาการอย่างนี้ คือ ด้วยการว่ากล่าวกันและกัน ด้วยการช่วยกันให้ออกจากอาบัติ' และถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังประคองความประพฤตินั้นไว้ตามเดิม ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสมานุภาสน์กว่าจะครบ ๓ ครั้ง เพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย หากเธอถูกสมานุภาสน์กว่าจะครบ ๓ ครั้ง สละเรื่องนั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี หากไม่สละเสีย เป็นสังฆาทิเสส Kuladūsakasikkhāpadaṃ กุลทูสกสิกขาบท 13. Bhikkhu paneva aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati kuladūsako pāpasamācāro, tassa kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni ca tena duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘āyasmā kho kuladūsako pāpasamācāro, āyasmato kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyasmatā duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyasmā imamhā āvāsā, alaṃ te idha vāsenā’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno te bhikkhū evaṃ vadeyya ‘‘chandagāmino ca bhikkhū, dosagāmino ca bhikkhū, mohagāmino ca bhikkhū, bhayagāmino ca bhikkhū tādisikāya āpattiyā ekaccaṃ pabbājenti, ekaccaṃ na pabbājentī’’ti, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā evaṃ avaca, na ca bhikkhū chandagāmino, na ca bhikkhū dosagāmino, na ca bhikkhū mohagāmino, na ca bhikkhū bhayagāmino, āyasmā kho kuladūsako pāpasamācāro, āyasmato kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyasmatā duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyasmā imamhā āvāsā, alaṃ te idha vāsenā’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, saṅghādiseso. 13. ก็ภิกษุใดแลอาศัยอยู่ ณ หมู่บ้านหรือนิคมแห่งใดแห่งหนึ่ง เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของเธอเห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย และตระกูลทั้งหลายที่เธอประทุษร้ายแล้วก็เห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของท่านเห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย และตระกูลทั้งหลายที่ท่านประทุษร้ายแล้วก็เห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย ท่านจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ การอยู่ของท่านในที่นี้ไม่สมควร' หากภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ พึงกล่าวต่อภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลายถึงอคติเพราะความรัก ภิกษุทั้งหลายถึงอคติเพราะความโกรธ ภิกษุทั้งหลายถึงอคติเพราะความหลง ภิกษุทั้งหลายถึงอคติเพราะความกลัว ย่อมขับไล่ภิกษุบางรูปด้วยอาบัติเช่นนี้ ไม่ขับไล่ภิกษุบางรูป' ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายไม่ได้ถึงอคติเพราะความรัก ไม่ได้ถึงอคติเพราะความโกรธ ไม่ได้ถึงอคติเพราะความหลง ไม่ได้ถึงอคติเพราะความกลัว ท่านผู้มีอายุเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของท่านเห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย และตระกูลทั้งหลายที่ท่านประทุษร้ายแล้วก็เห็นกันอยู่ด้วย ได้ยินกันอยู่ด้วย ท่านจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ การอยู่ของท่านในที่นี้ไม่สมควร' และถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังประคองความประพฤตินั้นไว้ตามเดิม ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสมานุภาสน์กว่าจะครบ ๓ ครั้ง เพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย หากเธอถูกสมานุภาสน์กว่าจะครบ ๓ ครั้ง สละเรื่องนั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี หากไม่สละเสีย เป็นสังฆาทิเสส Uddiṭṭhā kho āyasmanto terasa saṅghādisesā dhammā nava paṭhamāpattikā, cattāro yāvatatiyakā. Yesaṃ bhikkhu aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjitvā yāvatīhaṃ jānaṃ paṭicchādeti, tāvatīhaṃ tena bhikkhunā akāmā parivatthabbaṃ. Parivutthaparivāsena bhikkhunā uttari chārattaṃ bhikkhumānattāya paṭipajjitabbaṃ, ciṇṇamānatto bhikkhu yattha siyā vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho, tattha so bhikkhu abbhetabbo. Ekenapi ce ūno vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho taṃ bhikkhuṃ abbheyya, so ca bhikkhu anabbhito, te ca bhikkhū gārayhā, ayaṃ tattha sāmīci. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ๙ สิกขาบทเป็นปฐมาปัตติกะ ๔ สิกขาบทเป็นยาวตติยกะ ภิกษุรู้อยู่ ปกปิดอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งไว้กี่วัน ภิกษุนั้นต้องอยู่ปริวาสโดยไม่สมัครใจเท่านั้นวัน ภิกษุผู้ผ่านปริวาสแล้ว พึงประพฤติมานัตเพื่อภิกษุเพิ่มขึ้นอีก ๖ ราตรี ภิกษุผู้ประพฤติมานัตแล้ว ในที่ใดมีสงฆ์หมู่ ๒๐ ภิกษุนั้นพึงได้รับการอัพภานในที่นั้น หากสงฆ์หมู่ ๒๐ ขาดไปแม้เพียงรูปเดียว อัพภานภิกษุนั้น ภิกษุนั้นก็ไม่เป็นอันอัพภาน และภิกษุเหล่านั้นพึงถูกตำหนิ นี้เป็นความชอบธรรมในเรื่องนั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายในเรื่องนี้ว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในเรื่องนี้ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้ Saṅghādiseso niṭṭhito. สังฆาทิเสสจบแล้ว Aniyatuddeso อนิยตุทเทส Ime kho panāyasmanto dve aniyatā dhammā ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อนิยตธรรม ๒ สิกขาบทนี้ Uddesaṃ āgacchanti. มาถึงการยกขึ้นแสดงแล้ว Paṭhamaaniyatasikkhāpadaṃ อนิยตสิกขาบทที่ ๑ 1. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho paṭicchanne āsane alaṃkammaniye nisajjaṃ kappeyya, tamenaṃ saddheyyavacasā upāsikā disvā tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena vadeyya pārājikena vā saṅghādisesena vā pācittiyena vā, nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamāno tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo pārājikena vā saṅghādisesena vā pācittiyena vā, yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya, tena so bhikkhu kāretabbo, ayaṃ dhammo aniyato. 1. อนึ่ง ภิกษุใดนั่งในที่ลับ คือในที่กำบังกับมาตุคามสองต่อสอง บนอาสนะที่ควรแก่การงาน อุบาสิกาผู้มีวาจาควรเชื่อถือได้เห็นแล้ว พึงกล่าวด้วยธรรม ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยปาราชิกก็ดี ด้วยสังฆาทิเสสก็ดี ด้วยปาจิตตีย์ก็ดี เมื่อภิกษุรับปฏิญญาว่านั่ง ภิกษุนั้นพึงถูกปรับด้วยธรรม ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยปาราชิกก็ดี ด้วยสังฆาทิเสสก็ดี ด้วยปาจิตตีย์ก็ดี หรืออุบาสิกาผู้มีวาจาควรเชื่อถือได้นั้นกล่าวด้วยธรรมอย่างใด พึงปรับภิกษุนั้นด้วยธรรมอย่างนั้น ธรรมนี้ชื่อว่าอนิยต Dutiyaaniyatasikkhāpadaṃ อนิยตสิกขาบทที่ ๒ 2. Na heva kho pana paṭicchannaṃ āsanaṃ hoti nālaṃkammaniyaṃ, alañca kho hoti mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāsituṃ, yo pana bhikkhu tathārūpe āsane mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, tamenaṃ saddheyyavacasā upāsikā disvā dvinnaṃ dhammānaṃ aññatarena vadeyya saṅghādisesena vā pācittiyena vā, nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamāno dvinnaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo saṅghādisesena vā pācittiyena vā, yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya, tena so bhikkhu kāretabbo, ayampi dhammo aniyato. 2. อนึ่ง อาสนะนั้นไม่เป็นที่กำบัง และไม่ควรแก่การงาน แต่เป็นที่พอจะพูดจาพาดพิงถึงเมถุนธรรมกับมาตุคามได้ ภิกษุใดนั่งบนอาสนะเช่นนั้นกับมาตุคามสองต่อสองในที่ลับตา อุบาสิกาผู้มีวาจาควรเชื่อถือได้เห็นแล้ว พึงกล่าวด้วยธรรม ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยสังฆาทิเสสก็ดี ด้วยปาจิตตีย์ก็ดี เมื่อภิกษุรับปฏิญญาว่านั่ง ภิกษุนั้นพึงถูกปรับด้วยธรรม ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยสังฆาทิเสสก็ดี ด้วยปาจิตตีย์ก็ดี หรืออุบาสิกาผู้มีวาจาควรเชื่อถือได้นั้นกล่าวด้วยธรรมอย่างใด พึงปรับภิกษุนั้นด้วยธรรมอย่างนั้น แม้ธรรมนี้ก็ชื่อว่าอนิยต Uddiṭṭhā kho āyasmanto dve aniyatā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อนิยตธรรม ๒ สิกขาบทนี้ ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายในเรื่องนั้นว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในเรื่องนี้ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนั้นไว้ด้วยประการฉะนี้ Aniyato niṭṭhito. อนิยตกัณฑ์จบแล้ว Nissaggiyapācittiyā นิสสัคคิยปาจิตตีย์ Ime kho panāyasmanto tiṃsa nissaggiyā pācittiyā ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบทนี้ Dhammā uddesaṃ āgacchanti. มาสู่อุทเทศแล้ว Kathinasikkhāpadaṃ กฐินสิกขาบท 1. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 1. เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว กฐินเดาะแล้ว ภิกษุพึงเก็บอติเรกจีวรไว้ได้นานที่สุดเพียง ๑๐ วัน เมื่อล่วง ๑๐ วันนั้นไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Udositasikkhāpadaṃ อุโดสิตสิกขาบท 2. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyya, aññatra bhikkhusammutiyā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 2. เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว กฐินเดาะแล้ว ถ้าภิกษุอยู่ปราศจากไตรจีวรแม้เพียงคืนเดียว เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุทั้งหลาย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Akālacīvarasikkhāpadaṃ อกาลจีวรสิกขาบท 3. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine bhikkhuno paneva akālacīvaraṃ uppajjeyya, ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā khippameva kāretabbaṃ, no cassa pāripūri, māsaparamaṃ tena bhikkhunā taṃ cīvaraṃ nikkhipitabbaṃ ūnassa pāripūriyā satiyā paccāsāya. Tato ce uttari nikkhipeyya satiyāpi paccāsāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 3. เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว กฐินเดาะแล้ว ถ้าจีวรนอกกาลเกิดขึ้นแก่ภิกษุ ภิกษุหวังอยู่พึงรับไว้ ครั้นรับแล้วพึงรีบทำให้เสร็จ ถ้าจีวรนั้นยังไม่พอ ภิกษุนั้นพึงเก็บจีวรนั้นไว้ได้นานที่สุดเพียง ๑ เดือน เพื่อรอความบริบูรณ์แห่งจีวรที่ยังไม่พออยู่ ถ้าเก็บไว้เกินกว่านั้น แม้จะยังมีความหวังอยู่ก็ตาม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Purāṇacīvarasikkhāpadaṃ ปุราณจีวรสิกขาบท 4. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā purāṇacīvaraṃ dhovāpeyya vā rajāpeyya vā ākoṭāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 4. อนึ่ง ภิกษุใดใช้ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติให้ซักก็ดี ให้ย้อมก็ดี ให้ทุบก็ดี ซึ่งจีวรเก่า เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ จีวรปฏิคคหณสิกขาบท 5. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvaraṃ paṭiggaṇheyya aññatra pārivattakā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 5. อนึ่ง ภิกษุใดรับจีวรจากมือของภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นแต่แลกเปลี่ยนกัน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Aññātakaviññattisikkhāpadaṃ อัญญาตกวิญญัตติสิกขาบท 6. Yo pana bhikkhu aññātakaṃ gahapatiṃ vā gahapatāniṃ vā cīvaraṃ viññāpeyya aññatra samayā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, acchinnacīvaro vā hoti bhikkhu, naṭṭhacīvaro vā, ayaṃ tattha samayo. 6. อนึ่ง ภิกษุใดขอจีวรต่อคฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นแต่ในสมัย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ สมัยในเรื่องนั้นคือ ภิกษุเป็นผู้มีจีวรถูกชิงไป หรือมีจีวรหาย นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น Tatuttarisikkhāpadaṃ ตตุตตริสิกขาบท 7. Tañce aññātako gahapati vā gahapatānī vā bahūhi cīvarehi abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabbaṃ. Tato ce uttari sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 7. ถ้าคฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ ปวารณาด้วยจีวรหลายผืน ภิกษุนั้นพึงยินดีจีวรจากที่นั้นได้เพียงผ้านุ่งและผ้าห่มเป็นอย่างมาก ถ้ายินดีเกินกว่านั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadaṃ ปฐมอุปักขฏสิกขาบท 8. Bhikkhuṃ paneva uddissa aññātakassa gahapatissa vā gahapatāniyā vā cīvaracetāpannaṃ upakkhaṭaṃ hoti ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarena acchādessāmī’’ti, tatra ce so bhikkhu pubbe appavārito upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata maṃ āyasmā iminā cīvaracetāpannena evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādehī’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 8. อนึ่ง ทรัพย์สำหรับซื้อจีวร คฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติจัดเตรียมไว้เฉพาะภิกษุ ด้วยตั้งใจว่า 'เราจะซื้อจีวรด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วครองจีวรให้ภิกษุชื่อนี้' ถ้าภิกษุนั้นเขายังไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาแล้วกำหนดจีวรว่า 'ท่านผู้มีอายุ โปรดซื้อจีวรเช่นนั้นหรือเช่นนี้ด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วครองให้ข้าพเจ้าเถิด' เพราะอาศัยความอยากได้ของดี เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadaṃ ทุติยอุปักขฏสิกขาบท 9. Bhikkhuṃ paneva uddissa ubhinnaṃ aññātakānaṃ gahapatīnaṃ vā gahapatānīnaṃ vā paccekacīvaracetāpannāni upakkhaṭāni honti ‘‘imehi mayaṃ paccekacīvaracetāpannehi paccekacīvarāni cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarehi acchādessāmā’’ti, tatra ce so bhikkhu pubbe appavārito upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata maṃ āyasmanto imehi paccekacīvaracetāpannehi evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādetha ubhova santā ekenā’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 9. อนึ่ง ทรัพย์สำหรับซื้อจีวรของแต่ละคน คฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ ๒ คน จัดเตรียมไว้เฉพาะภิกษุ ด้วยตั้งใจว่า 'เราทั้งหลายจะซื้อจีวรด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรของแต่ละคนนี้ แล้วครองจีวรให้ภิกษุชื่อนี้' ถ้าภิกษุนั้นเขายังไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาแล้วกำหนดจีวรว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย โปรดซื้อจีวรเช่นนั้นหรือเช่นนี้ด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรของแต่ละคนนี้ แล้วรวมทั้งสองส่วนเข้าเป็นผืนเดียวครองให้ข้าพเจ้าเถิด' เพราะอาศัยความอยากได้ของดี เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Rājasikkhāpadaṃ ราชสิกขาบท 10. Bhikkhuṃ paneva uddissa rājā vā rājabhoggo vā brāhmaṇo vā gahapatiko vā dūtena cīvaracetāpannaṃ pahiṇeyya ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarena acchādehī’’ti. So ce dūto taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘idaṃ kho, bhante, āyasmantaṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, paṭiggaṇhātu āyasmā cīvaracetāpanna’’nti. Tena bhikkhunā so dūto evamassa vacanīyo ‘‘na kho mayaṃ, āvuso, cīvaracetāpannaṃ paṭiggaṇhāma, cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāma kālena kappiya’’nti. So ce dūto taṃ bhikkhuṃ evaṃ vadeyya ‘‘atthi panāyasmato koci veyyāvaccakaro’’ti. Cīvaratthikena, bhikkhave, bhikkhunā veyyāvaccakaro niddisitabbo ārāmiko vā upāsako vā ‘‘eso kho, āvuso, bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro’’ti. So ce dūto taṃ veyyāvaccakaraṃ saññāpetvā taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘yaṃ kho, bhante, āyasmā veyyāvaccakaraṃ niddisi, saññatto so mayā, upasaṅkamatāyasmā kālena, cīvarena taṃ acchādessatī’’ti. Cīvaratthikena, bhikkhave, bhikkhunā veyyāvaccakaro upasaṅkamitvā dvattikkhattuṃ codetabbo sāretabbo ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’ti, dvattikkhattuṃ codayamāno sārayamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce abhinipphādeyya, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtena uddissa ṭhātabbaṃ, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūto uddissa tiṭṭhamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ, tato ce uttari vāyamamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. No ce abhinipphādeyya, yatassa cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, tattha sāmaṃ vā gantabbaṃ, dūto vā pāhetabbo ‘‘yaṃ kho tumhe āyasmanto bhikkhuṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ pahiṇittha, na taṃ tassa bhikkhuno kiñci atthaṃ anubhoti, yuñjantāyasmanto sakaṃ, mā vo sakaṃ vinassā’’ti, ayaṃ tattha sāmīci. 10. อนึ่ง ถ้าพระราชา หรือราชมหาอำมาตย์ หรือพราหมณ์ หรือคฤหบดี ส่งทรัพย์สำหรับซื้อจีวรไปเพื่อภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ด้วยทูตว่า 'ท่านจงซื้อจีวรด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วถวายจีวรแก่ภิกษุชื่อนี้' ถ้าทูตนั้นเข้าไปหาภิกษุนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ นำมาเพื่อท่าน ขอท่านจงรับทรัพย์สำหรับซื้อจีวรเถิด' ภิกษุนั้นพึงกล่าวกับทูตนั้นอย่างนี้ว่า 'อาวุโส พวกเราไม่รับทรัพย์สำหรับซื้อจีวร พวกเราย่อมรับจีวรที่ควรแก่กาล' ถ้าทูตนั้นกล่าวกับภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุ มีใครเป็นไวยาวัจกรของท่านบ้าง' ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ต้องการจีวรพึงชี้ไวยาวัจกร คืออารามิก หรืออุบาสกว่า 'อาวุโส ผู้นี้แลเป็นไวยาวัจกรของภิกษุทั้งหลาย' ถ้าทูตนั้นบอกไวยาวัจกรนั้นแล้ว เข้าไปหาภิกษุนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ไวยาวัจกรที่ท่านชี้ไว้ ข้าพเจ้าได้บอกเขาแล้ว ขอท่านจงเข้าไปหาเขาในเวลาอันควร เขาจะถวายจีวรแก่ท่าน' ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ต้องการจีวรพึงเข้าไปหาไวยาวัจกรแล้วทวงหรือเตือน ๒-๓ ครั้งว่า 'อาวุโส ข้าพเจ้าต้องการจีวร' ถ้าทวงหรือเตือน ๒-๓ ครั้งแล้ว เขาทำจีวรให้สำเร็จได้ นั่นเป็นความดี ถ้าเขาทำไม่สำเร็จ พึงยืนนิ่งเจาะจง (ไวยาวัจกรนั้น) ๔-๕-๖ ครั้งเป็นอย่างมาก ถ้าภิกษุยืนนิ่งเจาะจง ๔-๕-๖ ครั้งเป็นอย่างมากแล้ว เขาทำจีวรให้สำเร็จได้ นั่นเป็นความดี ถ้าพยายามเกินกว่านั้นแล้ว เขาทำจีวรให้สำเร็จได้ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. ถ้าเขาทำไม่สำเร็จ พึงไปเอง หรือส่งทูตไป ณ ที่ที่ทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนั้นนำมาว่า 'ท่านทั้งหลาย ทรัพย์สำหรับซื้อจีวรที่ท่านส่งไปเพื่อภิกษุนั้น ไม่เป็นประโยชน์อะไรแก่ภิกษุนั้นเลย ขอท่านทั้งหลายจงใช้สอยของของท่านเถิด อย่าให้ของของท่านพินาศไปเลย' นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น. Kathinavaggo paṭhamo. วรรคที่ ๑ ชื่อกฐินวรรค. Kosiyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยไหม. 11. Yo pana bhikkhu kosiyamissakaṃ santhataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 11. ภิกษุใดให้ทำผ้าปูนั่งเจือด้วยไหม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Suddhakāḷakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยขนแกะดำล้วน. 12. Yo pana bhikkhu suddhakāḷakānaṃ eḷakalomānaṃ santhataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 12. ภิกษุใดให้ทำผ้าปูนั่งด้วยขนแกะดำล้วน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Dvebhāgasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยสองส่วน. 13. Navaṃ pana bhikkhunā santhataṃ kārayamānena dve bhāgā suddhakāḷakānaṃ eḷakalomānaṃ ādātabbā, tatiyaṃ odātānaṃ, catutthaṃ gocariyānaṃ. Anādā ce bhikkhu dve bhāge suddhakāḷakānaṃ eḷakalomānaṃ, tatiyaṃ odātānaṃ, catutthaṃ gocariyānaṃ, navaṃ santhataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 13. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำผ้าปูนั่งใหม่ พึงใช้ขนแกะดำล้วน ๒ ส่วน ขนแกะขาว ๑ ส่วน ขนแกะสีเจือกัน ๑ ส่วน ถ้าภิกษุไม่ใช้ขนแกะดำล้วน ๒ ส่วน ขนแกะขาว ๑ ส่วน ขนแกะสีเจือกัน ๑ ส่วน แล้วให้ทำผ้าปูนั่งใหม่ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Chabbassasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วย ๖ ปี. 14. Navaṃ pana bhikkhunā santhataṃ kārāpetvā chabbassāni dhāretabbaṃ, orena ce channaṃ vassānaṃ taṃ santhataṃ vissajjetvā vā avissajjetvā vā aññaṃ navaṃ santhataṃ kārāpeyya aññatra bhikkhusammutiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 14. อนึ่ง ภิกษุให้ทำผ้าปูนั่งใหม่แล้ว พึงใช้สอย ๖ ปี ถ้ายังไม่ถึง ๖ ปี สละผ้าปูนั่งนั้นเสีย หรือยังไม่สละ แล้วให้ทำผ้าปูนั่งใหม่ เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุทั้งหลาย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Nisīdanasanthatasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้าปูนั่ง. 15. Nisīdanasanthataṃ pana bhikkhunā kārayamānena purāṇasanthatassa sāmantā sugatavidatthi ādātabbā dubbaṇṇakaraṇāya. Anādā ce bhikkhu purāṇasantha tassa sāmantā sugatavidatthiṃ, navaṃ nisīdanasanthataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 15. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำผ้าปูนั่ง พึงใช้ชิ้นผ้าจากผ้าปูนั่งเก่าขนาดสุคตคืบหนึ่งโดยรอบ เพื่อทำให้เสียสี ถ้าภิกษุไม่ใช้ชิ้นผ้าจากผ้าปูนั่งเก่าขนาดสุคตคืบหนึ่งโดยรอบ แล้วให้ทำผ้าปูนั่งใหม่ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Eḷakalomasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยขนแกะ. 16. Bhikkhuno paneva addhānamaggappaṭipannassa eḷakalomāni uppajjeyyuṃ, ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabbāni, paṭiggahetvā tiyojanaparamaṃ sahatthā haritabbāni asante hārake. Tato ce uttari hareyya, asantepi hārake, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 16. อนึ่ง ถ้าขนแกะเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เดินทางไกล ภิกษุผู้ปรารถนาพึงรับไว้ ครั้นรับไว้แล้ว พึงนำไปด้วยมือของตนเองไปได้ไม่เกิน ๓ โยชน์ ในเมื่อไม่มีผู้นำไป ถ้าภิกษุนำไปเกินกว่านั้น แม้ในเมื่อไม่มีผู้นำไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้ซักขนแกะ. 17. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā eḷakalomāni dhovāpeyya vā rajāpeyya vā vijaṭāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 17. ภิกษุใดให้ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติซัก หรือย้อม หรือสางขนแกะ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Rūpiyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเงินทอง. 18. Yo pana bhikkhu jātarūparajataṃ uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā upanikkhittaṃ vā sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 18. ภิกษุใดรับ หรือให้ผู้อื่นรับ หรือยินดีทองและเงินที่เขาเก็บไว้ให้ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแลกเปลี่ยนเงินทอง. 19. Yo pana bhikkhu nānappakārakaṃ rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 19. ภิกษุใดแลกเปลี่ยนเงินทองมีประการต่างๆ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Kayavikkayasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการซื้อขาย. 20. Yo pana bhikkhu nānappakārakaṃ kayavikkayaṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 20. ภิกษุใดซื้อขายมีประการต่างๆ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Kosiyavaggo dutiyo. วรรคที่ ๒ ชื่อโกสิยวรรค. Pattasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยบาตร. 21. Dasāhaparamaṃ atirekapatto dhāretabbo, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 21. บาตรที่เกิน พึงทรงไว้ได้ไม่เกิน ๑๐ วัน ภิกษุผู้ล่วงเลยกำหนดนั้นไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Ūnapañcabandhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการมีรอยซ่อมบาตรหย่อนกว่า ๕ รอย. 22. Yo pana bhikkhu ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tena bhikkhunā so patto bhikkhuparisāya nissajjitabbo, yo ca tassā bhikkhuparisāya pattapariyanto, so tassa bhikkhuno padātabbo ‘‘ayaṃ te bhikkhu patto yāva bhedanāya dhāretabbo’’ti, ayaṃ tattha sāmīci. 22. ภิกษุใดขอแลกบาตรใหม่ด้วยบาตรที่มีรอยซ่อมหย่อนกว่า ๕ รอย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. ภิกษุนั้นพึงสละบาตรนั้นในบริษัทภิกษุ. บาตรใบสุดท้ายในบริษัทภิกษุนั้น พึงมอบให้แก่ภิกษุนั้นว่า 'ภิกษุ บาตรนี้ท่านพึงทรงไว้จนกว่าจะแตก' นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น. Bhesajjasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเภสัช 23. Yāni kho pana tāni gilānānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisāyanīyāni bhesajjāni, seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ, tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbāni, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 23. อนึ่ง เภสัชที่ควรลิ้มสำหรับภิกษุอาพาธเหล่านั้น คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ภิกษุรับแล้ว พึงเก็บไว้ฉันได้เป็นอย่างมาก ๗ วัน ภิกษุผู้ล่วงเลยกำหนดนั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Vassikasāṭikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝน 24. ‘‘Māso seso gimhāna’’nti bhikkhunā vassikasāṭikacīvaraṃ pariyesitabbaṃ, ‘‘addhamāso seso gimhāna’’nti katvā nivāsetabbaṃ. Orena ce ‘‘māso seso gimhāna’’nti vassikasāṭikacīvaraṃ pariyeseyya, orena‘‘ddhamāso seso gimhāna’’nti katvā nivāseyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 24. ภิกษุพึงแสวงหาผ้าอาบน้ำฝนเมื่อฤดูร้อนเหลืออยู่ ๑ เดือน พึงทำเป็นผ้านุ่งเมื่อฤดูร้อนเหลืออยู่ครึ่งเดือน ถ้าภิกษุแสวงหาผ้าอาบน้ำฝนเมื่อฤดูร้อนเหลืออยู่ยังไม่ถึง ๑ เดือน หรือทำเป็นผ้านุ่งเมื่อฤดูร้อนเหลืออยู่ยังไม่ถึงครึ่งเดือน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Cīvaraacchindanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการชิงจีวร 25. Yo pana bhikkhu bhikkhussa sāmaṃ cīvaraṃ datvā kupito anattamano acchindeyya vā acchindāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 25. ภิกษุใดแลให้จีวรแก่ภิกษุแล้ว โกรธ ไม่พอใจ ชิงเอาเอง หรือให้ผู้อื่นชิงเอา เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Suttaviññattisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขอเส้นด้าย 26. Yo pana bhikkhu sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 26. ภิกษุใดแลขอเส้นด้ายเองแล้ว ให้ช่างหูกทอจีวร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Mahāpesakārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยช่างทอจีวร 27. Bhikkhuṃ paneva uddissa aññātako gahapati vā gahapatānī vā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, tatra ce so bhikkhu pubbe appavārito tantavāye upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘idaṃ kho, āvuso, cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati, āyatañca karotha, vitthatañca, appitañca, suvītañca, suppavāyitañca, suvilekhitañca, suvitacchitañca karotha, appeva nāma mayampi āyasmantānaṃ kiñcimattaṃ anupadajjeyyāmā’’ti. Evañca so bhikkhu vatvā kiñcimattaṃ anupadajjeyya antamaso piṇḍapātamattampi, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 27. อนึ่ง คฤหบดีก็ดี คฤหปตานีก็ดี ผู้ไม่ใช่ญาติ สั่งช่างหูกให้ทอจีวรเพื่อภิกษุ ถ้าภิกษุนั้นอันเขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาช่างหูกแล้ว กำหนดลักษณะในจีวรว่า 'อาวุโส จีวรนี้ทอเพื่อเรา ท่านจงทำให้ยาว ทำให้กว้าง ทำให้แน่น ให้ทอให้ดี ให้ทอให้เรียบร้อย ให้ขูดให้ดี ให้ขัดให้ดี บางทีเราจะให้อะไรแก่ท่านบ้าง' ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ให้สิ่งของอะไรบ้าง แม้เพียงอาหารบิณฑบาต เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Accekacīvarasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยจีวรที่รีบด่วน 28. Dasāhānāgataṃ kattikatemāsikapuṇṇamaṃ bhikkhuno paneva accekacīvaraṃ uppajjeyya, accekaṃ maññamānena bhikkhunā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā yāva cīvarakālasamayaṃ nikkhipitabbaṃ. Tato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 28. อนึ่ง จีวรที่รีบด่วนเกิดขึ้นแก่ภิกษุ เมื่อวันเพ็ญเดือน ๑๒ ยังไม่มาถึง ๑๐ วัน ภิกษุรู้อยู่ว่าเป็นจีวรที่รีบด่วน พึงรับไว้ รับแล้วพึงเก็บไว้ได้จนกว่าจะถึงเวลาจีวรกาล ถ้าเก็บไว้เกินกว่านั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Sāsaṅkasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะป่าที่น่าระแวง 29. Upavassaṃ kho pana kattikapuṇṇamaṃ yāni kho pana tāni āraññakāni senāsanāni sāsaṅkasammatāni sappaṭibhayāni, tathārūpesu bhikkhu senāsanesu viharanto ākaṅkhamāno tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ antaraghare nikkhipeyya, siyā ca tassa bhikkhuno kocideva paccayo tena cīvarena vippavāsāya, chārattaparamaṃ tena bhikkhunā tena cīvarena vippavasitabbaṃ. Tato ce uttari vippavaseyya aññatra bhikkhusammutiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 29. อนึ่ง เมื่อวันเพ็ญเดือน ๑๒ ใกล้เข้ามา เสนาสนะป่าเหล่านั้นที่รู้กันว่าเป็นที่น่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า ภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะเช่นนั้น เมื่อหวังอยู่ พึงเก็บจีวรผืนใดผืนหนึ่งในบรรดาจีวร ๓ ผืนไว้ในละแวกบ้าน และเหตุปัจจัยบางอย่างของภิกษุนั้นเพื่อจะอยู่ปราศจากจีวรนั้นพึงมี ภิกษุนั้นพึงอยู่ปราศจากจีวรนั้นได้เป็นอย่างมาก ๖ ราตรี ถ้าอยู่ปราศจากเกินกว่านั้น เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Pariṇatasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภสงฆ์ 30. Yo pana bhikkhu jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ attano pariṇāmeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 30. ภิกษุใดแล รู้อยู่ น้อมลาภที่เขาจะถวายสงฆ์มาเพื่อตน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Pattavaggo tatiyo. ปัตตวรรคที่ ๓ Uddiṭṭhā kho āyasmanto tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ท่านทั้งหลาย นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ในสิกขาบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในสิกขาบทเหล่านั้น เหตุนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้อย่างนี้ Nissaggiyapācittiyā niṭṭhitā. นิสสัคคิยปาจิตตีย์ จบ Suddhapācittiyā สุทธปาจิตตีย์ Ime kho panāyasmanto dvenavuti pācittiyā ท่านทั้งหลาย ปาจิตตีย์ ๙๒ สิกขาบทเหล่านี้ Dhammā uddesaṃ āgacchanti. ย่อมมาสู่อุเทศ Musāvādasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพูดเท็จ 1. Sampajānamusāvāde pācittiyaṃ. 1. เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะพูดเท็จทั้งที่รู้ Omasavādasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพูดเสียดสี 2. Omasavāde pācittiyaṃ. 2. เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะพูดเสียดสี Pesuññasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพูดส่อเสียด 3. Bhikkhupesuññe pācittiyaṃ. 3. เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะพูดส่อเสียดภิกษุ Padasodhammasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการสอนธรรมเป็นบทๆ 4. Yo pana bhikkhu anupasampannaṃ padaso dhammaṃ vāceyya, pācittiyaṃ. 4. ภิกษุใดแล สอนธรรมแก่คนผู้ไม่ได้อุปสมบทโดยบท เป็นปาจิตตีย์ Paṭhamasahaseyyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วมที่ ๑ 5. Yo pana bhikkhu anupasampannena uttaridirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 5. ภิกษุใด นอนร่วมกับอนุปสัมบันเกิน ๒-๓ คืน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Dutiyasahaseyyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วม ข้อที่ ๒. 6. Yo pana bhikkhu mātugāmena sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 6. ภิกษุใด นอนร่วมกับมาตุคาม ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Dhammadesanāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแสดงธรรม. 7. Yo pana bhikkhu mātugāmassa uttarichappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra viññunā purisaviggahena, pācittiyaṃ. 7. ภิกษุใด แสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เว้นไว้แต่มีบุรุษผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วย ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Bhūtārocanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการบอกความจริง. 8. Yo pana bhikkhu anupasampannassa uttarimanussadhammaṃ āroceyya, bhūtasmiṃ pācittiyaṃ. 8. ภิกษุใด บอกอุตตริมนุสสธรรมแก่อนุปสัมบัน เมื่อเป็นความจริง ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Duṭṭhullārocanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติชั่วหยาบ. 9. Yo pana bhikkhu bhikkhussa duṭṭhullaṃ āpattiṃ anupasampannassa āroceyya aññatra bhikkhusammutiyā, pācittiyaṃ. 9. ภิกษุใด บอกอาบัติชั่วหยาบของภิกษุแก่อนุปสัมบัน เว้นไว้แต่ได้รับสมมติจากสงฆ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Pathavīkhaṇanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขุดดิน. 10. Yo pana bhikkhu pathaviṃ khaṇeyya vā khaṇāpeyya vā pācittiyaṃ. 10. ภิกษุใด ขุดดินเองก็ดี ให้ผู้อื่นขุดก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Musāvādavaggo paṭhamo. มุสาวาทวรรคที่ ๑. Bhūtagāmasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยภูตคาม. 11. Bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ. 11. เพราะทำลายภูตคาม ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Aññavādakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพูดกลบเกลื่อน. 12. Aññavādake, vihesake pācittiyaṃ. 12. เพราะพูดกลบเกลื่อน เพราะทำให้ลำบาก ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Ujjhāpanakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเพ่งโทษ. 13. Ujjhāpanake, khiyyanake pācittiyaṃ. 13. เพราะเพ่งโทษ เพราะติเตียน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Paṭhamasenāsanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะ ข้อที่ ๑. 14. Yo pana bhikkhu saṅghikaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā bhisiṃ vā kocchaṃ vā ajjhokāse santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamanto neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ. 14. ภิกษุใด ปูลาดเองก็ดี ให้ผู้อื่นปูลาดก็ดี ซึ่งเตียง ตั่ง ฟูก หรือเก้าอี้ อันเป็นของสงฆ์ไว้ในที่แจ้ง เมื่อหลีกไป ไม่เก็บเองก็ดี ไม่ให้ผู้อื่นเก็บก็ดี หรือไม่บอกมอบหมายก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Dutiyasenāsanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะ ข้อที่ ๒. 15. Yo pana bhikkhu saṅghike vihāre seyyaṃ santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamanto neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ. 15. ภิกษุใด ปูลาดเองก็ดี ให้ผู้อื่นปูลาดก็ดี ซึ่งที่นอนในวิหารของสงฆ์ เมื่อหลีกไป ไม่เก็บเองก็ดี ไม่ให้ผู้อื่นเก็บก็ดี หรือไม่บอกมอบหมายก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Anupakhajjasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนอนเบียด. 16. Yo pana bhikkhu saṅghike vihāre jānaṃ pubbupagataṃ bhikkhuṃ anupakhajja seyyaṃ kappeyya ‘‘yassa sambādho bhavissati, so pakkamissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ. 16. ภิกษุใด รู้อยู่ว่าภิกษุอื่นเข้าอยู่ก่อนแล้วในวิหารของสงฆ์ แกล้งนอนเบียด ด้วยคิดว่า 'ผู้ใดอึดอัด ผู้นั้นจักหลีกไปเอง' ทำเหตุนี้เท่านั้นให้เป็นปัจจัย ไม่ใช่เหตุอื่น ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Nikkaḍḍhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขับไล่. 17. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ kupito anattamano saṅghikā vihārā nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā, pācittiyaṃ. 17. ภิกษุใด โกรธเคือง ไม่พอใจ ขับไล่ภิกษุออกจากวิหารของสงฆ์เองก็ดี ให้ผู้อื่นขับไล่ก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Vehāsakuṭisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยกุฎีชั้นบน. 18. Yo pana bhikkhu saṅghike vihāre uparivehāsakuṭiyā āhaccapādakaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ. 18. ภิกษุใด นั่งหรือนอนบนเตียงหรือตั่งที่มีเท้าเสียบเข้าในแม่แคร่ บนห้องชั้นบนในวิหารของสงฆ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Mahallakavihārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยวิหารใหญ่. 19. Mahallakaṃ pana bhikkhunā vihāraṃ kārayamānena yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya ālokasandhiparikammāya dvatticchadanassa pariyāyaṃ appaharite ṭhitena adhiṭṭhātabbaṃ, tato ce uttari appaharitepi ṭhito adhiṭṭhaheyya, pācittiyaṃ. 19. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้สร้างวิหารใหญ่ พึงยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีของเขียวสด สั่งการได้เพียงรอบกรอบประตู เพื่อยึดลิ่ม เพื่อตกแต่งช่องหน้าต่าง มุงหลังคาได้เพียง ๒-๓ ชั้น ถ้าสั่งการเกินกว่านั้น แม้จะยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีของเขียวสดก็ตาม ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sappāṇakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรดน้ำที่มีสัตว์ 20. Yo pana bhikkhu jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ tiṇaṃ vā mattikaṃ vā siñceyya vā siñcāpeyya vā, pācittiyaṃ. 20. อนึ่ง ภิกษุใดรู้อยู่ว่าน้ำมีสัตว์ รดเองหรือให้ผู้อื่นรดซึ่งหญ้าหรือดิน เป็นปาจิตตีย์ Bhūtagāmavaggo dutiyo. ภูตคามวรรคที่ ๒ Ovādasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการโอวาท 21. Yo pana bhikkhu asammato bhikkhuniyo ovadeyya, pācittiyaṃ. 21. อนึ่ง ภิกษุใดไม่ได้รับสมมติ พึงโอวาทภิกษุณี เป็นปาจิตตีย์ Atthaṅgatasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเวลาอาทิตย์อัสดง 22. Sammatopi ce bhikkhu atthaṅgate sūriye bhikkhuniyo ovadeyya, pācittiyaṃ. 22. แม้ภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้ว เมื่อพระอาทิตย์อัสดงแล้ว พึงโอวาทภิกษุณี เป็นปาจิตตีย์ Bhikkhunupassayasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยที่อยู่ของภิกษุณี 23. Yo pana bhikkhu bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā bhikkhuniyo ovadeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānā hoti bhikkhunī, ayaṃ tattha samayo. 23. อนึ่ง ภิกษุใดเข้าไปสู่ที่อยู่ของภิกษุณี พึงโอวาทภิกษุณี เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์ ในเรื่องนั้น สมัยนี้คือ ภิกษุณีอาพาธ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น Āmisasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอามิส 24. Yo pana bhikkhu evaṃ vadeyya ‘‘āmisahetu therā bhikkhū bhikkhuniyo ovadantī’’ti, pācittiyaṃ. 24. อนึ่ง ภิกษุใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "พระเถระทั้งหลายโอวาทภิกษุณีเพราะเห็นแก่อามิส" เป็นปาจิตตีย์ Cīvaradānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้จีวร 25. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā cīvaraṃ dadeyya aññatra pārivattakā, pācittiyaṃ. 25. อนึ่ง ภิกษุใดพึงให้จีวรแก่ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นแต่การแลกเปลี่ยน เป็นปาจิตตีย์ Cīvarasibbanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร 26. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā cīvaraṃ sibbeyya vā sibbāpeyya vā, pācittiyaṃ. 26. อนึ่ง ภิกษุใดพึงเย็บจีวรเอง หรือให้ผู้อื่นเย็บแก่ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ เป็นปาจิตตีย์ Saṃvidhānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย 27. Yo pana bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, satthagamanīyo hoti maggo, sāsaṅkasammato, sappaṭibhayo, ayaṃ tattha samayo. 27. อนึ่ง ภิกษุใดนัดหมายกับภิกษุณี พึงเดินทางร่วมกัน แม้เพียงระหว่างบ้าน เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์ ในเรื่องนั้น สมัยนี้คือ หนทางนั้นเป็นทางที่ต้องไปด้วยพวกเกวียน เป็นที่รู้กันว่าน่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น Nāvābhiruhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขึ้นเรือ 28. Yo pana bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya ekaṃ nāvaṃ abhiruheyya uddhaṃgāminiṃ vā adhogāminiṃ vā aññatra tiriyaṃ taraṇāya, pācittiyaṃ. 28. อนึ่ง ภิกษุใดนัดหมายกับภิกษุณี พึงขึ้นเรือลำเดียวกัน ที่ทวนน้ำขึ้นไป หรือที่ล่องน้ำลงมา เว้นแต่เพื่อข้ามฟาก เป็นปาจิตตีย์ Paripācitasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยบิณฑบาตที่ภิกษุณีแนะนำให้เขาถวาย 29. Yo pana bhikkhu jānaṃ bhikkhuniparipācitaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjeyya aññatra pubbe gihisamārambhā, pācittiyaṃ. 29. อนึ่ง ภิกษุใดรู้อยู่ว่าบิณฑบาตที่ภิกษุณีแนะนำให้เขาถวาย พึงฉัน เว้นแต่คฤหัสถ์ได้เริ่มจัดเตรียมไว้ก่อน เป็นปาจิตตีย์ Rahonisajjasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับ 30. Yo pana bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 30. อนึ่ง ภิกษุใดพึงนั่งในที่ลับกับภิกษุณี ผู้เดียวต่อผู้เดียว เป็นปาจิตตีย์ Ovādavaggo tatiyo. โอวาทวรรคที่ ๓ Āvasathapiṇḍasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอาวสถบิณฑบาต 31. Agilānena bhikkhunā eko āvasathapiṇḍo bhuñjitabbo. Tato ce uttari bhuñjeyya, pācittiyaṃ. 31. ภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ พึงฉันอาวสถบิณฑบาตได้เพียงครั้งเดียว ถ้าฉันยิ่งกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์ Gaṇabhojanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยคณะโภชน์ 32. Gaṇabhojane aññatra samayā pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānasamayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, addhānagamanasamayo, nāvābhiruhanasamayo, mahāsamayo, samaṇabhattasamayo, ayaṃ tattha samayo. 32. ในคณะโภชน์ เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์ ในเรื่องนั้น สมัยนี้คือ สมัยที่ภิกษุอาพาธ สมัยถวายจีวร สมัยทำจีวร สมัยเดินทางไกล สมัยขึ้นเรือ สมัยที่มีประชุมใหญ่ สมัยที่เป็นภัตตาหารของสมณะ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น Paramparabhojanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชน์ 33. Paramparabhojane aññatra samayā pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānasamayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, ayaṃ tattha samayo. 33. ในปรัมปรโภชน์ เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์ ในเรื่องนั้น สมัยนี้คือ สมัยที่ภิกษุอาพาธ สมัยถวายจีวร สมัยทำจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น Kāṇamātusikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยกานมาตา 34. Bhikkhuṃ paneva kulaṃ upagataṃ pūvehi vā manthehi vā abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, ākaṅkhamānena bhikkhunā dvattipattapūrā paṭiggahetabbā. Tato ce uttari paṭiggaṇheyya, pācittiyaṃ. Dvattipattapūre paṭiggahetvā tato nīharitvā bhikkhūhi saddhiṃ saṃvibhajitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci. 34. ถ้าภิกษุเข้าไปสู่ตระกูล แล้วเขาปวารณาด้วยขนมหรือด้วยสัตตุผง ภิกษุผู้ปรารถนาพึงรับได้ ๒-๓ บาตร. ถ้าเธอรับเกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์. ครั้นรับ ๒-๓ บาตรแล้ว พึงนำออกไปแบ่งปันกับภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น. Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการปวารณาที่ ๑ 35. Yo pana bhikkhu bhuttāvī pavārito anatirittaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ. 35. อนึ่ง ภิกษุใดฉันแล้ว ปวารณาแล้ว เคี้ยวของขบเคี้ยวหรือฉันของฉันที่ไม่เป็นเดน เป็นปาจิตตีย์. Dutiyapavāraṇāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการปวารณาที่ ๒ 36. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ bhuttāviṃ pavāritaṃ anatirittena khādanīyena vā bhojanīyena vā abhihaṭṭhuṃ pavāreyya ‘‘handa bhikkhu khāda vā bhuñja vā’’ti jānaṃ āsādanāpekkho, bhuttasmiṃ pācittiyaṃ. 36. อนึ่ง ภิกษุใดรู้อยู่ว่าภิกษุอื่นฉันแล้ว ปวารณาแล้ว ยังปวารณาด้วยของขบเคี้ยวหรือของฉันที่ไม่เป็นเดนว่า ‘มาเถิดภิกษุ ท่านจงเคี้ยวหรือจงฉันเถิด’ โดยมุ่งหวังจะให้ภิกษุนั้นต้องอาบัติ เมื่อภิกษุนั้นฉันแล้ว เป็นปาจิตตีย์. Vikālabhojanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารในเวลาวิกาล 37. Yo pana bhikkhu vikāle khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ. 37. อนึ่ง ภิกษุใดเคี้ยวของขบเคี้ยวหรือฉันของฉันในเวลาวิกาล เป็นปาจิตตีย์. Sannidhikārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทำของเก็บไว้ 38. Yo pana bhikkhu sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ. 38. อนึ่ง ภิกษุใดเคี้ยวของขบเคี้ยวหรือฉันของฉันที่ทำการสะสมไว้ เป็นปาจิตตีย์. Paṇītabhojanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอาหารประณีต 39. Yāni kho pana tāni paṇītabhojanāni, seyyathidaṃ – sappi, navanītaṃ, telaṃ, madhu, phāṇitaṃ, maccho, maṃsaṃ, khīraṃ, dadhi. Yo pana bhikkhu evarūpāni paṇītabhojanāni agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjeyya, pācittiyaṃ. 39. ก็อาหารประณีตเหล่านั้น คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ปลา เนื้อ นมสด นมส้ม. อนึ่ง ภิกษุใดไม่เป็นไข้ ขออาหารประณีตเห็นปานนี้มาเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน เป็นปาจิตตีย์. Dantaponasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยไม้สีฟัน 40. Yo pana bhikkhu adinnaṃ mukhadvāraṃ āhāraṃ āhareyya aññatra udakadantaponā, pācittiyaṃ. 40. อนึ่ง ภิกษุใดนำอาหารที่เขาไม่ได้ให้เข้าปาก เว้นแต่น้ำและไม้สีฟัน เป็นปาจิตตีย์. Bhojanavaggo catuttho. โภชนวรรคที่ ๔. Acelakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยชีเปลือย 41. Yo pana bhikkhu acelakassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyya, pācittiyaṃ. 41. อนึ่ง ภิกษุใดให้ของขบเคี้ยวหรือของฉันแก่ชีเปลือย หรือปริพาชก หรือปริพาชิกา ด้วยมือของตน เป็นปาจิตตีย์. Uyyojanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไล่ภิกษุไป 42. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ ‘‘ehāvuso, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisissāmā’’ti tassa dāpetvā vā adāpetvā vā uyyojeyya ‘‘gacchāvuso, na me tayā saddhiṃ kathā vā nisajjā vā phāsu hoti, ekakassa me kathā vā nisajjā vā phāsu hotī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ. 42. อนึ่ง ภิกษุใดชวนภิกษุอื่นว่า ‘มาเถิดท่าน เราจักเข้าไปบิณฑบาตในบ้านหรือนิคม’ แล้วให้ภิกษุนั้นได้ (อาหาร) หรือไม่ได้ (อาหาร) แล้วส่งกลับไปว่า ‘ไปเถิดท่าน การพูดหรือการนั่งกับท่านไม่เป็นผาสุกแก่เรา การพูดหรือการนั่งคนเดียวเป็นผาสุกแก่เรา’ โดยทำเหตุนี้เท่านั้น ไม่ใช่เหตุอื่น เป็นปาจิตตีย์. Sabhojanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยตระกูลที่มีภัต 43. Yo pana bhikkhu sabhojane kule anupakhajja nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 43. อนึ่ง ภิกษุใดนั่งแทรกแซงในตระกูลที่มีภัต เป็นปาจิตตีย์. Rahopaṭicchannasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยที่ลับกำบัง 44. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 44. อนึ่ง ภิกษุใดนั่งในที่ลับกำบังกับมาตุคาม เป็นปาจิตตีย์. Rahonisajjasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับ 45. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 45. อนึ่ง ภิกษุใดนั่งในที่ลับกับมาตุคามสองต่อสอง เป็นปาจิตตีย์. Cārittasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไป 46. Yo pana bhikkhu nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, ayaṃ tattha samayo. 46. อนึ่ง ภิกษุใดได้รับนิมนต์แล้ว มีภัตอยู่แล้ว ไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่ เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายก่อนภัตหรือหลังภัต เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์. ในเรื่องนั้น สมัยคือ เวลาถวายจีวร เวลาทำจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น. Mahānāmasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยมหานามะ 47. Agilānena bhikkhunā catumāsappaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punapavāraṇāya, aññatra niccapavāraṇāya. Tato ce uttari sādiyeyya, pācittiyaṃ. 47. ภิกษุผู้ไม่เจ็บไข้ พึงยินดีการปวารณาด้วยปัจจัยเพียง ๔ เดือน เว้นแต่ปวารณาอีก เว้นแต่ปวารณาเป็นนิตย์. ถ้าเธอยินดีเกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์. Uyyuttasenāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยกองทัพที่ยกออกแล้ว 48. Yo pana bhikkhu uyyuttaṃ senaṃ dassanāya gaccheyya aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ. 48. ภิกษุใดแล ไปเพื่อดูกองทัพที่ยกออกแล้ว เว้นไว้แต่มีเหตุปัจจัยเช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์. Senāvāsasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการอยู่ในกองทัพ 49. Siyā ca tassa bhikkhuno kocideva paccayo senaṃ gamanāya, dirattatirattaṃ tena bhikkhunā senāya vasitabbaṃ. Tato ce uttari vaseyya, pācittiyaṃ. 49. ถ้าภิกษุนั้นมีเหตุบางอย่างเพื่อไปสู่กองทัพ ภิกษุนั้นพึงอยู่ในกองทัพได้สองคืนสามคืน ถ้าอยู่เกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์. Uyyodhikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรบพุ่ง 50. Dirattatirattaṃ ce bhikkhu senāya vasamāno uyyodhikaṃ vā balaggaṃ vā senābyūhaṃ vā anīkadassanaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ. 50. ถ้าภิกษุอยู่ในกองทัพสองคืนสามคืน ไปดูการรบพุ่งก็ดี การตรวจพลก็ดี การจัดกระบวนทัพก็ดี การดูหมู่เสนา (หรือการแสดงแสนยานุภาพ) ก็ดี เป็นปาจิตตีย์. Acelakavaggo pañcamo. อเจลกวรรคที่ ๕. Surāpānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการดื่มสุรา 51. Surāmerayapāne pācittiyaṃ. 51. ในการดื่มสุราและเมรัย เป็นปาจิตตีย์. Aṅgulipatodakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการจี้ด้วยนิ้ว 52. Aṅgulipatodake pācittiyaṃ. 52. ในการจี้ด้วยนิ้ว เป็นปาจิตตีย์. Hasadhammasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเล่นหัวในน้ำ 53. Udake hasadhamme pācittiyaṃ. 53. ในการเล่นหัวในน้ำ เป็นปาจิตตีย์. Anādariyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่เอื้อเฟื้อ 54. Anādariye pācittiyaṃ. 54. ในการไม่เอื้อเฟื้อ เป็นปาจิตตีย์. Bhiṃsāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทำให้กลัว 55. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ bhiṃsāpeyya, pācittiyaṃ. 55. ภิกษุใดแล แกล้งทำให้ภิกษุกลัว เป็นปาจิตตีย์. Jotisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการก่อไฟ 56. Yo pana bhikkhu agilāno visibbanāpekkho jotiṃ samādaheyya vā samādahāpeyya vā aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ. 56. ภิกษุใดแล ไม่เจ็บไข้ มุ่งจะผิงไฟ พึงก่อเองก็ดี ให้ผู้อื่นก่อก็ดี ซึ่งไฟ เว้นไว้แต่มีเหตุปัจจัยเช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์. Nahānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการอาบน้ำ 57. Yo pana bhikkhu orenaddhamāsaṃ nahāyeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo ‘‘diyaḍḍho māso seso gimhāna’’nti ‘‘vassānassa paṭhamo māso’’ iccete aḍḍhateyyamāsā uṇhasamayo, pariḷāhasamayo, gilānasamayo, kammasamayo, addhānagamanasamayo, vātavuṭṭhisamayo, ayaṃ tattha samayo. 57. ภิกษุใดแล อาบน้ำภายในกึ่งเดือน เว้นไว้แต่สมัย เป็นปาจิตตีย์ สมัยในเรื่องนั้นคือ "เมื่อฤดูร้อนยังเหลืออีกเดือนครึ่ง" "เดือนแรกแห่งฤดูฝน" รวมเป็นสองเดือนครึ่งนี้ เป็นสมัยร้อน สมัยกระวนกระวาย สมัยเจ็บไข้ สมัยทำงาน สมัยเดินทางไกล สมัยลมและฝน นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทำสีให้เสีย 58. Navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ ādātabbaṃ nīlaṃ vā kaddamaṃ vā kāḷasāmaṃ vā. Anādā ce bhikkhu tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ navaṃ cīvaraṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ. 58. ภิกษุได้จีวรใหม่แล้ว พึงถือเอาวัตถุสำหรับทำสีให้เสีย ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สีเขียวคราม หรือสีโคลน หรือสีดำคล้ำ ถ้าภิกษุไม่ถือเอาวัตถุสำหรับทำสีให้เสีย ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วนุ่งห่มจีวรใหม่นั้น เป็นปาจิตตีย์. Vikappanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการวิกัป 59. Yo pana bhikkhu bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā sikkhamānāya vā sāmaṇerassa vā sāmaṇeriyā vā sāmaṃ cīvaraṃ vikappetvā appaccuddhāraṇaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ. 59. ภิกษุใดแล วิกัปจีวรแก่ภิกษุ หรือภิกษุณี หรือสิกขมานา หรือสามเณร หรือสามเณรี แล้วนุ่งห่มโดยที่ยังไม่ได้ถอนคืน เป็นปาจิตตีย์. Apanidhānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการซ่อนของ 60. Yo pana bhikkhu bhikkhussa pattaṃ vā cīvaraṃ vā nisīdanaṃ vā sūcigharaṃ vā kāyabandhanaṃ vā apanidheyya vā apanidhāpeyya vā antamaso hasāpekkhopi, pācittiyaṃ. 60. ภิกษุใดแล ซ่อนเองก็ดี ให้ผู้อื่นซ่อนก็ดี ซึ่งบาตร หรือจีวร หรือผ้านิสีทนะ หรือกล่องเข็ม หรือประคดเอว ของภิกษุ แม้ที่สุดเพียงเพื่อจะหัวเราะเล่น เป็นปาจิตตีย์. Surāpānavaggo chaṭṭho. สุราปานวรรคที่ ๖. Sañciccasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งฆ่าสัตว์ 61. Yo pana bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, pācittiyaṃ. 61. ภิกษุใดแกล้งพรากสัตว์จากชีวิต เป็นปาจิตตีย์. Sappāṇakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยน้ำมีสัตว์ 62. Yo pana bhikkhu jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ. 62. ภิกษุใดรู้อยู่ พึงบริโภคน้ำมีสัตว์ เป็นปาจิตตีย์. Ukkoṭanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรื้อฟื้น 63. Yo pana bhikkhu jānaṃ yathādhammaṃ nihatādhikaraṇaṃ punakammāya ukkoṭeyya, pācittiyaṃ. 63. ภิกษุใดรู้อยู่ พึงรื้อฟื้นอธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยชอบธรรม เพื่อทำคืนอีก เป็นปาจิตตีย์. Duṭṭhullasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอาบัติชั่วหยาบ 64. Yo pana bhikkhu bhikkhussa jānaṃ duṭṭhullaṃ āpattiṃ paṭicchādeyya, pācittiyaṃ. 64. ภิกษุใดรู้อยู่ พึงปกปิดอาบัติชั่วหยาบของภิกษุ เป็นปาจิตตีย์. Ūnavīsativassasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้มีอายุไม่ครบ 20 ปี 65. Yo pana bhikkhu jānaṃ ūnavīsativassaṃ puggalaṃ upasampādeyya, so ca puggalo anupasampanno, te ca bhikkhū gārayhā, idaṃ tasmiṃ pācittiyaṃ. 65. ภิกษุใดรู้อยู่ อุปสมบทให้บุคคลผู้มีอายุไม่ครบ 20 ปี บุคคลนั้นก็ไม่เป็นอันอุปสมบท ภิกษุเหล่านั้นก็ควรถูกตำหนิ นี้เป็นปาจิตตีย์ในเรื่องนั้น. Theyyasatthasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยกองเกวียนโจร 66. Yo pana bhikkhu jānaṃ theyyasatthena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi, pācittiyaṃ. 66. ภิกษุใดรู้อยู่ นัดหมายกับกองเกวียนโจรแล้ว เดินทางไกลสายเดียวกัน แม้สิ้นระยะเพียงระหว่างบ้าน เป็นปาจิตตีย์. Saṃvidhānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย 67. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi, pācittiyaṃ. 67. ภิกษุใดนัดหมายกับมาตุคามแล้ว เดินทางไกลสายเดียวกัน แม้สิ้นระยะเพียงระหว่างบ้าน เป็นปาจิตตีย์. Ariṭṭhasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยพระอริฏฐะ 68. Yo pana bhikkhu evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāvuso antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti. Evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya. Yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, pācittiyaṃ. 68. ภิกษุใดแลพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมอันกระทำอันตรายที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เหล่านี้ เมื่อบุคคลเสพแล้ว ไม่สามารถขัดขวางได้จริง" ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย เพราะพระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสอย่างนั้น ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ธรรมอันกระทำอันตราย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายโดยปริยายเป็นอันมาก และธรรมเหล่านั้นสามารถขัดขวางได้จริงแก่ผู้เสพ" ถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังถือไว้อย่างนั้น ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสเพื่อให้สละทิฏฐินั้นเสียกว่าจะครบ 3 จบ ถ้าภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายสวดสมนุภาสอยู่กว่าจะครบ 3 จบ สละทิฏฐินั้นเสียได้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่สละเสีย เป็นปาจิตตีย์. Ukkhittasambhogasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ร่วมสังวาสกับภิกษุผู้ถูกยกวัตร 69. Yo pana bhikkhu jānaṃ tathāvādinā bhikkhunā akaṭānudhammena taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissaṭṭhena saddhiṃ sambhuñjeyya vā, saṃvaseyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 69. ภิกษุใดรู้อยู่ พึงฉันร่วมก็ดี พึงอยู่ร่วมก็ดี พึงนอนร่วมก็ดี กับภิกษุผู้กล่าวอย่างนั้น ผู้ยังไม่ได้ทำธรรมที่ควรทำ ผู้ยังไม่สละทิฏฐินั้น เป็นปาจิตตีย์. Kaṇṭakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยสามเณรผู้เป็นหนาม 70. Samaṇuddesopi ce evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti, so samaṇuddeso bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māvuso, samaṇuddesa evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāvuso, samaṇuddesa antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti, evañca so samaṇuddeso bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so samaṇuddeso bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘ajjatagge te, āvuso, samaṇuddesa na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo, yampi caññe samaṇuddesā labhanti bhikkhūhi saddhiṃ dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ, sāpi te natthi, cara pire, vinassā’’ti. Yo pana bhikkhu jānaṃ tathānāsitaṃ samaṇuddesaṃ upalāpeyya vā, upaṭṭhāpeyya vā, sambhuñjeyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 70. ถ้าแม้สามเณรพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมอันกระทำอันตรายที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เหล่านี้ เมื่อบุคคลเสพแล้ว ไม่สามารถขัดขวางได้จริง" สามเณรนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านสามเณร ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย เพราะพระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสอย่างนั้น ดูก่อนท่านสามเณร ธรรมอันกระทำอันตราย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายโดยปริยายเป็นอันมาก และธรรมเหล่านั้นสามารถขัดขวางได้จริงแก่ผู้เสพ" ถ้าสามเณรนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังถือไว้อย่างนั้น สามเณรนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านสามเณร ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านจะอ้างพระผู้มีพระภาคเป็นศาสดาไม่ได้ และการที่สามเณรอื่นทั้งหลายได้นอนร่วมกับภิกษุ 2-3 คืนนั้น การนั้นก็ไม่มีแก่ท่าน เจ้าจงไปเสีย จงฉิบหายเสีย" ภิกษุใดรู้อยู่ พึงเกลี้ยกล่อมก็ดี พึงให้บำรุงก็ดี พึงฉันร่วมก็ดี พึงนอนร่วมก็ดี กับสามเณรผู้ถูกขับไล่เสียอย่างนั้น เป็นปาจิตตีย์. Sappāṇakavaggo sattamo. สัปปาณกวรรคที่ 7 Sahadhammikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้มีธรรมเสมอกัน 71. Yo pana bhikkhu bhikkhūhi sahadhammikaṃ vuccamāno evaṃ vadeyya ‘‘na tāvāhaṃ, āvuso, etasmiṃ sikkhāpade sikkhissāmi, yāva na aññaṃ bhikkhuṃ byattaṃ vinayadharaṃ paripucchāmī’’ti, pācittiyaṃ. Sikkhamānena, bhikkhave, bhikkhunā aññātabbaṃ paripucchitabbaṃ paripañhitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci. 71. ภิกษุใดแล อันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวโดยชอบธรรมอยู่ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าจะยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ยังไม่ได้สอบถามภิกษุอื่นผู้ฉลาดผู้ทรงวินัย" เป็นปาจิตตีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ศึกษาอยู่ พึงรู้ พึงสอบถาม พึงไต่ถาม นี้เป็นความถูกต้องในเรื่องนั้น. Vilekhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งทำให้รำคาญ 72. Yo pana bhikkhu pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘kiṃ panimehi khuddānukhuddakehi sikkhāpadehi uddiṭṭhehi, yāvadeva kukkuccāya vihesāya vilekhāya saṃvattantī’’ti, sikkhāpadavivaṇṇake pācittiyaṃ. 72. ภิกษุใดแล เมื่อปาติโมกข์ยกขึ้นแสดงอยู่ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "จะประโยชน์อะไรด้วยสิกขาบทเล็กน้อยเหล่านี้ที่ยกขึ้นแสดง ย่อมเป็นไปเพื่อความรำคาญ เพื่อความลำบาก เพื่อความขูดขีดเท่านั้น" เป็นปาจิตตีย์ในความกล่าวติเตียนสิกขาบท. Mohanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งหลง 73. Yo pana bhikkhu anvaddhamāsaṃ pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘idāneva kho ahaṃ jānāmi, ayampi kira dhammo suttāgato suttapariyāpanno anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchatī’’ti. Tañce bhikkhuṃ aññe bhikkhū jāneyyuṃ nisinnapubbaṃ iminā bhikkhunā dvattikkhattuṃ pātimokkhe uddissamāne, ko pana vādo bhiyyo, na ca tassa bhikkhuno aññāṇakena mutti atthi, yañca tattha āpattiṃ āpanno, tañca yathādhammo kāretabbo, uttari cassa moho āropetabbo ‘‘tassa te, āvuso, alābhā, tassa te dulladdhaṃ, yaṃ tvaṃ pātimokkhe uddissamānena sādhukaṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karosī’’ti, idaṃ tasmiṃ mohanake pācittiyaṃ. 73. ภิกษุใดแล เมื่อปาติโมกข์ยกขึ้นแสดงอยู่ทุกกึ่งเดือน พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "บัดนี้เอง ข้าพเจ้าจึงรู้ว่า ธรรมนี้ก็มาในพระสูตร นับเนื่องในพระสูตร มาสู่การยกขึ้นแสดงทุกกึ่งเดือน" ถ้าภิกษุทั้งหลายอื่นพึงรู้ภิกษุนั้นว่า ภิกษุนี้เคยนั่งฟังเมื่อปาติโมกข์ยกขึ้นแสดงอยู่ 2-3 ครั้งแล้ว จะกล่าวไปไยถึงการนั่งฟังมากกว่านั้น ความพ้นผิดเพราะความไม่รู้หามีแก่ภิกษุนั้นไม่ และภิกษุนั้นต้องอาบัติใดในเรื่องนั้น พึงปรับอาบัตินั้นตามธรรม และพึงยกความหลงขึ้นแก่ภิกษุนั้นยิ่งขึ้นไปว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เป็นความเสื่อมของท่าน ท่านได้ชั่วแล้ว ที่ท่านไม่ตั้งใจฟังให้ดี ไม่มนสิการโดยแยบคาย เมื่อปาติโมกข์ยกขึ้นแสดงอยู่" นี้เป็นปาจิตตีย์ในความแกล้งหลงนั้น. Pahārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการประหาร 74. Yo pana bhikkhu bhikkhussa kupito anattamano pahāraṃ dadeyya, pācittiyaṃ. 74. ภิกษุใดแล โกรธ ไม่พอใจ พึงให้การประหารแก่ภิกษุ เป็นปาจิตตีย์. Talasattikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเงื้อฝ่ามือ 75. Yo pana bhikkhu bhikkhussa kupito anattamano talasattikaṃ uggireyya, pācittiyaṃ. 75. ภิกษุใดแล โกรธ ไม่พอใจ พึงเงื้อฝ่ามือแก่ภิกษุ เป็นปาจิตตีย์. Amūlakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการโจทด้วยอาบัติสังฆาทิเสสไม่มีมูล 76. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃseyya, pācittiyaṃ. 76. ภิกษุใดแล พึงตามกำจัดภิกษุด้วยอาบัติสังฆาทิเสสที่ไม่มีมูล เป็นปาจิตตีย์. Sañciccasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งก่อความรำคาญ 77. Yo pana bhikkhu bhikkhussa sañcicca kukkuccaṃ upadaheyya ‘‘itissa muhuttampi aphāsu bhavissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ. 77. ภิกษุใดแล แกล้งก่อความรำคาญแก่ภิกษุ ด้วยคิดว่า 'ด้วยวิธีนี้ เธอจักมีความไม่สบายใจแม้เพียงครู่หนึ่ง' ทำเหตุนั้นนั่นแหละให้เป็นปัจจัย ไม่ใช่เหตุอื่น เป็นปาจิตตีย์. Upassutisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแอบฟัง 78. Yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ bhaṇḍanajātānaṃ kalahajātānaṃ vivādāpannānaṃ upassutiṃ tiṭṭheyya ‘‘yaṃ ime bhaṇissanti, taṃ sossāmī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ. 78. ภิกษุใดแล ยืนแอบฟังภิกษุทั้งหลายผู้เกิดความบาดหมางกัน เกิดการทะเลาะกัน ถึงการวิวาทกัน ด้วยคิดว่า 'เราจักฟังคำที่ภิกษุเหล่านี้พูด' ทำเหตุนั้นนั่นแหละให้เป็นปัจจัย ไม่ใช่เหตุอื่น เป็นปาจิตตีย์. Kammappaṭibāhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการคัดค้านกรรม 79. Yo pana bhikkhu dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya, pācittiyaṃ. 79. ภิกษุใดแล ให้ฉันทะในกรรมอันเป็นธรรมแล้ว ภายหลังกลับติเตียน เป็นปาจิตตีย์. Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไปโดยไม่ให้ฉันทะ 80. Yo pana bhikkhu saṅghe vinicchayakathāya vattamānāya chandaṃ adatvā uṭṭhāyāsanā pakkameyya, pācittiyaṃ. 80. ภิกษุใดแล เมื่อเรื่องที่ต้องวินิจฉัยดำเนินอยู่ในสงฆ์ ไม่ให้ฉันทะแล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป เป็นปาจิตตีย์. Dubbalasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการติเตียนการแบ่งจีวร 81. Yo pana bhikkhu samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya ‘‘yathāsanthutaṃ bhikkhū saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇāmentī’’ti, pācittiyaṃ. 81. ภิกษุใดแล เมื่อสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันให้จีวรแล้ว ภายหลังกลับติเตียนว่า 'ภิกษุทั้งหลายน้อมลาภของสงฆ์ไปตามความชอบพอ' เป็นปาจิตตีย์. Pariṇāmanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภ 82. Yo pana bhikkhu jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ puggalassa pariṇāmeyya, pācittiyaṃ. 82. ภิกษุใดแล รู้อยู่ น้อมลาภที่เขาน้อมไปจะถวายสงฆ์ไปเพื่อบุคคล เป็นปาจิตตีย์. Sahadhammikavaggo aṭṭhamo. สหธรรมิกวรรคที่ ๘. Antepurasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในพระราชวัง 83. Yo pana bhikkhu rañño khattiyassa muddhābhisittassa anikkhantarājake aniggataratanake pubbe appaṭisaṃvidito indakhīlaṃ atikkāmeyya, pācittiyaṃ. 83. ภิกษุใดแล ก้าวล่วงธรณีประตูเข้าไปในห้องบรรทมของพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ในเมื่อพระราชายังไม่ได้เสด็จออก พระมเหสียังไม่ได้เสด็จออก โดยไม่ได้บอกกล่าวไว้ก่อน เป็นปาจิตตีย์. Ratanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยรัตนะ 84. Yo pana bhikkhu ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā aññatra ajjhārāmā vā ajjhāvasathā vā uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā, pācittiyaṃ. Ratanaṃ vā pana bhikkhunā ratanasammataṃ vā ajjhārāme vā ajjhāvasathe vā uggahetvā vā uggahāpetvā vā nikkhipitabbaṃ ‘‘yassa bhavissati, so harissatī’’ti, ayaṃ tattha sāmīci. 84. ภิกษุใดแล หยิบเอาเองก็ดี ให้ผู้อื่นหยิบเอาก็ดี ซึ่งรัตนะก็ดี ของที่สมมติว่าเป็นรัตนะก็ดี เว้นไว้แต่ในวัดหรือในที่พัก เป็นปาจิตตีย์. อนึ่ง รัตนะก็ดี ของที่สมมติว่าเป็นรัตนะก็ดี ภิกษุหยิบเอาเองก็ดี ให้ผู้อื่นหยิบเอาก็ดี ในวัดหรือในที่พักแล้ว พึงเก็บรักษาไว้ด้วยตั้งใจว่า 'ของผู้ใด ผู้นั้นจักมาเอาไป' นี้เป็นความถูกต้องในเรื่องนั้น. Vikālagāmappavesanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล 85. Yo pana bhikkhu santaṃ bhikkhuṃ anāpucchāvikāle gāmaṃ paviseyya aññatra tathārūpā accāyikā karaṇīyā, pācittiyaṃ. 85. ภิกษุใดแล ไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่ เข้าไปสู่บ้านในเวลาวิกาล เว้นแต่มีกิจด่วนเห็นปานนั้น เป็นปาจิตตีย์. Sūcigharasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยกล่องเข็ม 86. Yo pana bhikkhu aṭṭhimayaṃ vā dantamayaṃ vā visāṇamayaṃ vā sūcigharaṃ kārāpeyya, bhedanakaṃ pācittiyaṃ. 86. ภิกษุใดแล ให้ทำกล่องเข็มด้วยกระดูกก็ดี ด้วยงาก็ดี ด้วยเขาก็ดี เป็นปาจิตตีย์ ที่ต้องทำลายเสียก่อน (จึงแสดงอาบัติได้). Mañcapīṭhasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเตียงและตั่ง 87. Navaṃ pana bhikkhunā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānena aṭṭhaṅgulapādakaṃ kāretabbaṃ sugataṅgulena aññatra heṭṭhimāya aṭaniyā. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ. 87. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำเตียงหรือตั่งใหม่ พึงให้ทำเท้าสูงเพียง ๘ องคุลี โดยสุคตองคุลี เว้นแต่แม่แคร่ล่าง. เมื่อล่วงขนาดนั้นไป เป็นปาจิตตีย์ ที่ต้องตัดเสียก่อน (จึงแสดงอาบัติได้). Tūlonaddhasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเตียงหรือตั่งที่ยัดด้วยนุ่น 88. Yo pana bhikkhu mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā tūlonaddhaṃ kārāpeyya, uddālanakaṃ pācittiyaṃ. 88. ภิกษุใดแล ให้ทำเตียงหรือตั่งยัดนุ่น เป็นปาจิตตีย์ ที่ต้องรื้อเสียก่อน (จึงแสดงอาบัติได้). Nisīdanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้านิสีทนะ 89. Nisīdanaṃ pana bhikkhunā kārayamānena pamāṇikaṃ kāretabbaṃ, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso dve vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ diyaḍḍhaṃ, dasā vidatthi. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ. 89. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำผ้านิสีทนะ พึงให้ทำได้ประมาณ ประมาณในผ้านิสีทนะนั้น คือ ยาว ๒ คืบ กว้าง ๑ คืบครึ่ง ชาย ๑ คืบ โดยสุคตคืบ. เมื่อล่วงขนาดนั้นไป เป็นปาจิตตีย์ ที่ต้องตัดเสียก่อน (จึงแสดงอาบัติได้). Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้าปิดฝี 90. Kaṇḍuppaṭicchādiṃ pana bhikkhunā kārayamānena pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso catasso vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ dve vidatthiyo. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ. 90. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำผ้าปิดฝี พึงให้ทำได้ประมาณ ประมาณในผ้าปิดฝีนั้น คือ ยาว ๔ คืบ กว้าง ๒ คืบ โดยสุคตคืบ. เมื่อล่วงขนาดนั้นไป เป็นปาจิตตีย์ ที่ต้องตัดเสียก่อน (จึงแสดงอาบัติได้). Vassikasāṭikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝน 91. Vassikasāṭikaṃ pana bhikkhunā kārayamānena pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso cha vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ aḍḍhateyyā. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ. 91. อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ทำผ้าอาบน้ำฝน ต้องทำให้ได้ขนาด ในผ้าอาบน้ำฝนนั้นมีขนาดดังนี้ คือ โดยยาว ๖ คืบสุคต โดยกว้าง ๒ คืบครึ่ง. ภิกษุผู้ให้ทำเกินขนาดนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ มีโทษถึงตัด. Nandasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยนันทะ 92. Yo pana bhikkhu sugatacīvarappamāṇaṃ cīvaraṃ kārāpeyya, atirekaṃ vā, chedanakaṃ pācittiyaṃ. Tatridaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇaṃ, dīghaso nava vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ cha vidatthiyo, idaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇanti. 92. อนึ่ง ภิกษุใดให้ทำจีวรมีขนาดเท่าจีวรของพระสุคต หรือเกินกว่านั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ มีโทษถึงตัด. ในจีวรนั้น ขนาดจีวรของพระสุคตมีดังนี้ คือ โดยยาว ๙ คืบสุคต โดยกว้าง ๖ คืบ. นี้เป็นขนาดจีวรของพระสุคต. Ratanavaggo navamo. รัตนวรรคที่ ๙. Uddiṭṭhā kho āyasmanto dvenavuti pācittiyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ท่านทั้งหลาย ปาจิตติยธรรม ๙๒ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว. ในสิกขาบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วในสิกขาบทเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่. ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้. Pācittiyā niṭṭhitā. ปาจิตติยกัณฑ์จบแล้ว. Pāṭidesanīyā ปาฏิเทสนียะ Ime kho panāyasmanto cattāro pāṭidesanīyā ท่านทั้งหลาย ปาฏิเทสนียธรรม ๔ สิกขาบทเหล่านี้ Dhammā uddesaṃ āgacchanti. มาในอุเทศ. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ ปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๑ 1. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā antaragharaṃ paviṭṭhāya hatthato khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sahatthā paṭiggahetvā khādeyya vā bhuñjeyya vā, paṭidesetabbaṃ tena bhikkhunā ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti. 1. อนึ่ง ภิกษุใดรับของเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือของตนจากมือของภิกษุณีผู้ไม่เป็นญาติ ผู้เข้าไปสู่ภายในบ้าน แล้วเคี้ยวหรือฉัน ภิกษุนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘อาวุโส ข้าพเจ้าต้องธรรมอันไม่สมควร เป็นปาฏิเทสนียะที่น่าตำหนิ ข้าพเจ้าขอแสดงคืนธรรมนั้น’. Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ ปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๒ 2. Bhikkhū paneva kulesu nimantitā bhuñjanti, tatra ce sā bhikkhunī vosāsamānarūpā ṭhitā hoti ‘‘idha sūpaṃ detha, idha odanaṃ dethā’’ti. Tehi bhikkhūhi sā bhikkhunī apasādetabbā ‘‘apasakka tāva bhagini, yāva bhikkhū bhuñjantī’’ti. Ekassapi ce bhikkhuno na paṭibhāseyya taṃ bhikkhuniṃ apasādetuṃ ‘‘apasakka tāva bhagini, yāva bhikkhū bhuñjantī’’ti, paṭidesetabbaṃ tehi bhikkhūhi ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjimhā asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemā’’ti. 2. อนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายรับนิมนต์ในตระกูลทั้งหลายแล้วฉันอยู่ ถ้าภิกษุณีนั้นยืนอยู่ด้วยอาการที่เข้าไปแทรกแซงว่า ‘จงให้แกงที่นี่ จงให้ข้าวที่นี่’ ภิกษุทั้งหลายพึงขับไล่ภิกษุณีนั้นว่า ‘น้องหญิง เธอจงหลีกไปก่อน จนกว่าภิกษุทั้งหลายจะฉันเสร็จ’ ถ้าภิกษุแม้รูปใดรูปหนึ่งไม่คิดจะขับไล่ภิกษุณีนั้นว่า ‘น้องหญิง เธอจงหลีกไปก่อน จนกว่าภิกษุทั้งหลายจะฉันเสร็จ’ ภิกษุทั้งหลายนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘อาวุโส ข้าพเจ้าทั้งหลายต้องธรรมอันไม่สมควร เป็นปาฏิเทสนียะที่น่าตำหนิ ข้าพเจ้าทั้งหลายขอแสดงคืนธรรมนั้น’. Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ ปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๓ 3. Yāni kho pana tāni sekkhasammatāni kulāni, yo pana bhikkhu tathārūpesu sekkhasammatesu kulesu pubbe animantito agilāno khādanīyaṃ vā, bhojanīyaṃ vā sahatthā paṭiggahetvā khādeyya vā, bhuñjeyya vā, paṭidesetabbaṃ tena bhikkhunā ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti. 3. อนึ่ง ตระกูลใดที่สงฆ์สมมติว่าเป็นเสขะ ภิกษุใดไม่เจ็บไข้ ไม่ได้รับนิมนต์ก่อนในตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นเสขะเช่นนั้น รับของเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือของตนแล้วเคี้ยวหรือฉัน ภิกษุนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘อาวุโส ข้าพเจ้าต้องธรรมอันไม่สมควร เป็นปาฏิเทสนียะที่น่าตำหนิ ข้าพเจ้าขอแสดงคืนธรรมนั้น’. Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ ปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๔ 4. Yāni kho pana tāni āraññakāni senāsanāni sāsaṅkasammatāni sappaṭibhayāni, yo pana bhikkhu tathārūpesu senāsanesu pubbe appaṭisaṃviditaṃ khādanīyaṃ vā, bhojanīyaṃ vā ajjhārāme sahatthā paṭiggahetvā agilāno khādeyya vā, bhuñjeyya vā, paṭidesetabbaṃ tena bhikkhunā ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti. 4. อนึ่ง เสนาสนะป่าใดที่สงฆ์สมมติว่าน่าสงสัย น่าหวาดกลัว ภิกษุใดไม่เจ็บไข้ ไม่ได้บอกกล่าวไว้ก่อนในเสนาสนะเช่นนั้น รับของเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือของตนในภายในอาวาสแล้วเคี้ยวหรือฉัน ภิกษุนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘อาวุโส ข้าพเจ้าต้องธรรมอันไม่สมควร เป็นปาฏิเทสนียะที่น่าตำหนิ ข้าพเจ้าขอแสดงคืนธรรมนั้น’. Uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pāṭidesanīyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ท่านทั้งหลาย ปาฏิเทสนียธรรม ๔ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว. ในสิกขาบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วในสิกขาบทเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่. ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้. Pāṭidesanīyā niṭṭhitā. ปาฏิเทสนียกัณฑ์จบแล้ว. Sekhiyā เสขิยะ Ime kho panāyasmanto sekhiyā dhammā uddesaṃ āgacchanti. ท่านทั้งหลาย เสขิยธรรมเหล่านี้มาในอุเทศ. Parimaṇḍalasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนุ่งให้เป็นปริมณฑล 1. Parimaṇḍalaṃ nivāsessāmīti sikkhā karaṇīyā. 1. เราจักนุ่งให้เป็นปริมณฑล นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. 2. Parimaṇḍalaṃ pārupissāmīti sikkhā karaṇīyā. 2. เราจักห่มให้เป็นปริมณฑล นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Suppaṭicchannasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการปกปิดดี 3. Suppaṭicchanno antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 3. เราจักเข้าไปในบ้านด้วยอาการปกปิดดี นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. 4. Suppaṭicchanno antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 4. เราจักนั่งในบ้านด้วยอาการปกปิดดี นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Susaṃvutasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการสำรวมดี 5. Susaṃvuto antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 5. เราจักไปในบ้านด้วยความสำรวมดี นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. 6. Susaṃvuto antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 6. เราจักนั่งในบ้านด้วยความสำรวมดี นี้เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Okkhittacakkhusikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทอดจักษุ. 7. Okkhittacakkhu antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 7. พึงทำความศึกษาว่า เราจักทอดจักษุไปในละแวกบ้าน. 8. Okkhittacakkhu antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 8. พึงทำความศึกษาว่า เราจักทอดจักษุนั่งในละแวกบ้าน. Ukkhittakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแหงนดู. 9. Na ukkhittakāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 9. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แหงนดูไปในละแวกบ้าน. 10. Na ukkhittakāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 10. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แหงนดูนั่งในละแวกบ้าน. Parimaṇḍalavaggo paṭhamo. ปริมณฑลวรรคที่ ๑. Ujjagghikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการหัวเราะลั่น. 11. Na ujjagghikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 11. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่หัวเราะลั่นไปในละแวกบ้าน. 12. Na ujjagghikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 12. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่หัวเราะลั่นนั่งในละแวกบ้าน. Uccasaddasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพูดเสียงดัง. 13. Appasaddo antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 13. พึงทำความศึกษาว่า เราจักมีเสียงน้อยไปในละแวกบ้าน. 14. Appasaddo antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 14. พึงทำความศึกษาว่า เราจักมีเสียงน้อยนั่งในละแวกบ้าน. Kāyappacālakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไกวตัว. 15. Na kāyappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 15. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวตัวไปในละแวกบ้าน. 16. Na kāyappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 16. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวตัวนั่งในละแวกบ้าน. Bāhuppacālakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไกวแขน. 17. Na bāhuppacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 17. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวแขนไปในละแวกบ้าน. 18. Na bāhuppacālakaṃ antaragharenisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 18. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวแขนนั่งในละแวกบ้าน. Sīsappacālakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไกวศีรษะ. 19. Na sīsappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 19. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวศีรษะไปในละแวกบ้าน. 20. Na sīsappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 20. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวศีรษะนั่งในละแวกบ้าน. Ujjagghikavaggo dutiyo. อุชชัคฆิกวรรคที่ ๒. Khambhakatasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการค้ำสะเอว. 21. Na khambhakato antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 21. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ค้ำสะเอวไปในละแวกบ้าน. 22. Na khambhakato antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 22. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ค้ำสะเอวนั่งในละแวกบ้าน. Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการคลุมศีรษะ. 23. Na oguṇṭhito antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 23. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่คลุมศีรษะไปในละแวกบ้าน. 24. Na oguṇṭhito antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 24. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่คลุมศีรษะนั่งในละแวกบ้าน. Ukkuṭikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนั่งกระโหย่ง. 25. Na ukkuṭikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 25. เราจักไม่ไปโดยนั่งกระโหย่งในละแวกบ้าน พึงทำความศึกษา Pallatthikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนั่งรัดเข่า 26. Na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 26. เราจักไม่นั่งรัดเข่าในละแวกบ้าน พึงทำความศึกษา Sakkaccapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตโดยเคารพ 27. Sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā. 27. เราจักรับบิณฑบาตโดยเคารพ พึงทำความศึกษา Pattasaññīpaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตโดยมีสติในบาตร 28. Pattasaññī piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā. 28. เราจักรับบิณฑบาตโดยมีสติในบาตร พึงทำความศึกษา Samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตพอสมควรแก่แกง 29. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā. 29. เราจักรับบิณฑบาตพอสมควรแก่แกง พึงทำความศึกษา Samatittikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตพอเสมอขอบ 30. Samatittikaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā. 30. เราจักรับบิณฑบาตพอเสมอขอบ พึงทำความศึกษา Khambhakatavaggo tatiyo. หมวดว่าด้วยการไม่ค้ำกาย หมวดที่ ๓ Sakkaccabhuñjanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตโดยเคารพ 31. Sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 31. เราจักฉันบิณฑบาตโดยเคารพ พึงทำความศึกษา Pattasaññībhuñjanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตโดยมีสติในบาตร 32. Pattasaññī piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 32. เราจักฉันบิณฑบาตโดยมีสติในบาตร พึงทำความศึกษา Sapadānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตตามลำดับ 33. Sapadānaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 33. เราจักฉันบิณฑบาตตามลำดับ พึงทำความศึกษา Samasūpakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตพอสมควรแก่แกง 34. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 34. เราจักฉันบิณฑบาตพอสมควรแก่แกง พึงทำความศึกษา Nathūpakatasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันบิณฑบาตที่พูนขึ้น 35. Na thūpakato omadditvā piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 35. เราจักไม่ฉันบิณฑบาตที่พูนขึ้นแล้วบดขยี้ พึงทำความศึกษา Odanappaṭicchādanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่เอาแกงหรือกับข้าวปิดข้าวสุก 36. Na sūpaṃ vā byañjanaṃ vā odanena paṭicchādessāmi bhiyyokamyataṃ upādāyāti sikkhā karaṇīyā. 36. เราจักไม่เอาแกงหรือกับข้าวปิดข้าวสุกด้วยความอยากได้มากเกินไป พึงทำความศึกษา Sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ขอแกงหรือข้าวสุก 37. Na sūpaṃ vā odanaṃ vā agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 37. เราจักไม่ขอแกงหรือข้าวสุกเพื่อประโยชน์แก่ตนเมื่อไม่เป็นไข้แล้วฉัน พึงทำความศึกษา Ujjhānasaññīsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่มองดูบาตรของผู้อื่นด้วยความตั้งใจจะจับผิด 38. Na ujjhānasaññī paresaṃ pattaṃ olokessāmīti sikkhā karaṇīyā. 38. เราจักไม่มองดูบาตรของผู้อื่นด้วยความตั้งใจจะจับผิด พึงทำความศึกษา Kabaḷasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยคำข้าว 39. Nātimahantaṃ kabaḷaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā. 39. เราจักไม่ทำคำข้าวให้ใหญ่เกินไป พึงทำความศึกษา Ālopasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยคำข้าว 40. Parimaṇḍalaṃ ālopaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā. 40. เราจักทำคำข้าวให้กลม พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Sakkaccavaggo catuttho. สักกัจจวรรคที่ ๔ Anāhaṭasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยคำข้าวยังไม่ถึง 41. Na anāhaṭe kabaḷe mukhadvāraṃ vivarissāmīti sikkhā karaṇīyā. 41. เราจักไม่อ้าปากในเมื่อคำข้าวยังไม่มาถึง พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Bhuñjamānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยกำลังฉัน 42. Na bhuñjamāno sabbahatthaṃ mukhe pakkhipissāmīti sikkhā karaṇīyā. 42. เราจักไม่สอดมือทั้งมือเข้าในปากในขณะฉัน พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Sakabaḷasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยมีคำข้าวในปาก 43. Na sakabaḷena mukhena byāharissāmīti sikkhā karaṇīyā. 43. เราจักไม่พูดในเมื่อมีคำข้าวอยู่ในปาก พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Piṇḍukkhepakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการโยนคำข้าว 44. Na piṇḍukkhepakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 44. เราจักไม่ฉันโยนคำข้าว พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Kabaḷāvacchedakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการกัดคำข้าวให้ขาด 45. Na kabaḷāvacchedakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 45. เราจักไม่ฉันกัดคำข้าวให้ขาด พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Avagaṇḍakārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทำกระพุ้งแก้มให้ตุ่ย 46. Na avagaṇḍakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 46. เราจักไม่ฉันทำกระพุ้งแก้มให้ตุ่ย พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Hatthaniddhunakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการสลัดมือ 47. Na hatthaniddhunakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 47. เราจักไม่ฉันสลัดมือ พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Sitthāvakārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการโปรยเมล็ดข้าว 48. Na sitthāvakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 48. เราจักไม่ฉันโปรยเมล็ดข้าว พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Jivhānicchārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแลบลิ้น 49. Na jivhānicchārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 49. เราจักไม่ฉันแลบลิ้น พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Capucapukārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันทำเสียงดังจั๊บๆ 50. Na capucapukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 50. เราจักไม่ฉันทำเสียงดังจั๊บๆ พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Kabaḷavaggo pañcamo. กพฬวรรคที่ ๕ Surusurukārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันทำเสียงดังซูดๆ 51. Na surusurukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 51. เราจักไม่ฉันทำเสียงดังซูดๆ พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Hatthanillehakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเลียมือ 52. Na hatthanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 52. เราจักไม่ฉันเลียมือ พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Pattanillehakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเลียบาตร 53. Na pattanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 53. เราจักไม่ฉันเลียบาตร พึงทำความศึกษาอย่างนี้ Oṭṭhanillehakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเลียริมฝีปาก 54. Na oṭṭhanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 54. เราจักไม่ฉันเลียริมฝีปาก เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Sāmisasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยมือเปื้อนอาหาร 55. Na sāmisena hatthena pānīyathālakaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā. 55. เราจักไม่รับภาชนะใส่น้ำด้วยมือเปื้อนอาหาร เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Sasitthakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยน้ำล้างบาตรมีเมล็ดข้าว 56. Na sasitthakaṃ pattadhovanaṃ antaraghare chaḍḍessāmīti sikkhā karaṇīyā. 56. เราจักไม่ทิ้งน้ำล้างบาตรที่มีเมล็ดข้าวในภายในเรือน เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Chattapāṇisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้มีร่มในมือ 57. Na chattapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 57. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีร่มในมือผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Daṇḍapāṇisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้มีไม้เท้าในมือ 58. Na daṇḍapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 58. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีไม้เท้าในมือผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Satthapāṇisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้มีศัสตราในมือ 59. Na satthapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 59. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีศัสตราในมือผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Āvudhapāṇisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้มีอาวุธในมือ 60. Na āvudhapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 60. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีอาวุธในมือผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Surusuruvaggo chaṭṭho. สุรุสุรุวรรคที่ ๖. Pādukasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้สวมรองเท้า 61. Na pādukāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 61. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้สวมรองเท้าผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Upāhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้สวมรองเท้าหุ้มส้น 62. Na upāhanāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 62. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้สวมรองเท้าหุ้มส้นผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Yānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้ไปในยาน 63. Na yānagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 63. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้ไปในยานผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Sayanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้นอน 64. Na sayanagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 64. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้นอนผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Pallatthikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้รัดเข่า 65. Na pallatthikāya nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 65. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้รัดเข่าผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Veṭhitasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้โพกศีรษะ 66. Na veṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 66. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้โพกศีรษะผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้คลุมศีรษะ 67. Na oguṇṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 67. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้คลุมศีรษะผู้ไม่เป็นไข้ เป็นสิกขาที่พึงศึกษา. Chamāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยพื้นดิน 68. Na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 68. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บป่วยผู้นั่งบนอาสนะ โดยเรานั่งบนพื้นดิน. Nīcāsanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอาสนะต่ำ 69. Na nīce āsane nisīditvā ucce āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 69. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บป่วยผู้นั่งบนอาสนะสูง โดยเรานั่งบนอาสนะต่ำ. Ṭhitasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการยืน 70. Na ṭhito nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 70. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บป่วยผู้นั่งอยู่ โดยเรายืนอยู่. Pacchatogamanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเดินตามหลัง 71. Na pacchato gacchanto purato gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 71. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บป่วยผู้เดินไปข้างหน้า โดยเราเดินไปข้างหลัง. Uppathenagamanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเดินนอกทาง 72. Na uppathena gacchanto pathena gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 72. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บป่วยผู้เดินไปตามทาง โดยเราเดินไปนอกทาง. Ṭhitouccārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการยืนถ่ายอุจจาระ 73. Na ṭhito agilāno uccāraṃ vā passāvaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā. 73. พึงทำความศึกษาว่า เราผู้ไม่เจ็บป่วย จักไม่ยืนถ่ายอุจจาระ หรือถ่ายปัสสาวะ. Hariteuccārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระบนของเขียว 74. Na harite agilāno uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā. 74. พึงทำความศึกษาว่า เราผู้ไม่เจ็บป่วย จักไม่ถ่ายอุจจาระ หรือถ่ายปัสสาวะ หรือบ้วนน้ำลาย ลงบนของเขียว. Udakeuccārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระในน้ำ 75. Na udake agilāno uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā. 75. พึงทำความศึกษาว่า เราผู้ไม่เจ็บป่วย จักไม่ถ่ายอุจจาระ หรือถ่ายปัสสาวะ หรือบ้วนน้ำลาย ลงในน้ำ. Pādukavaggo sattamo. ปาทุกวรรค ที่ ๗. Uddiṭṭhā kho āyasmanto sekhiyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เสขิยธรรมทั้งหลาย ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว. ในเสขิยธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในเสขิยธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้. Sekhiyā niṭṭhitā. เสขิยธรรมจบแล้ว. Adhikaraṇasamathā อธิกรณสมถะ Ime kho panāyasmanto satta adhikaraṇasamathā ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อธิกรณสมถะ ๗ ประการเหล่านี้ Dhammā uddesaṃ āgacchanti. ย่อมมาสู่อุทเทส. Uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo. พึงให้สัมมุขาวินัย เพื่อความสงบระงับอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ. Sativinayo dātabbo. พึงให้สติวินัย. Amūḷhavinayo dātabbo. พึงให้อมูฬหวินัย. Paṭiññāya kāretabbaṃ. พึงให้ทำตามปฏิญญา. Yebhuyyasikā. เยภุยยสิกา. Tassapāpiyasikā. ตัสสปาปิยสิกา. Tiṇavatthārakoti. ติณวัตถารกะ. Uddiṭṭhā kho āyasmanto satta adhikaraṇasamathā dhammā. Tatthāyasmante, pucchāmi kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อธิกรณสมถธรรม ๗ ประการ ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว. ในอธิกรณสมถธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในอธิกรณสมถธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้. Adhikaraṇasamathā niṭṭhitā. อธิกรณสมถะจบแล้ว. Uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ, ท่านทั้งหลาย นิทานข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว, Uddiṭṭhā cattāro pārājikā dhammā, ปาราชิก ๔ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว, Uddiṭṭhā terasa saṅghādisesā dhammā, สังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว, Uddiṭṭhā dve aniyatā dhammā, อนิยต ๒ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว, Uddiṭṭhā tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā, นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว, Uddiṭṭhā dvenavuti pācittiyā dhammā, ปาจิตตีย์ ๙๒ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว, Uddiṭṭhā cattāro pāṭidesanīyā dhammā, ปาฏิเทสนียะ ๔ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว, Uddiṭṭhā sekhiyā dhammā, เสขิยวัตร ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว, Uddiṭṭhā satta adhikaraṇasamathā dhammā, ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati, tattha sabbeheva samaggehi sammodamānehi avivadamānehi sikkhitabbanti. อธิกรณสมถธรรม ๗ ประการ ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว. สิกขาบทของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเท่านี้ ที่มาในพระสูตร นับเนื่องในพระสูตร ย่อมมาสู่อุเทศทุกกึ่งเดือน. ในสิกขาบทนั้น พวกเราทั้งหมดด้วยกันทีเดียว ผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน พึงศึกษา. Vitthāruddeso pañcamo. การยกขึ้นแสดงโดยพิสดาร เป็นที่ ๕. Bhikkhupātimokkhaṃ niṭṭhitaṃ. ภิกขุปาติโมกข์ จบแล้ว. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้น Bhikkhunīpātimokkhapāḷi ภิกขุนีปาติโมกข์บาลี Pubbakaraṇaṃ-4 บุพพกรณ์ ๔ Sammajjanī padīpo ca, udakaṃ āsanena ca; Uposathassa etāni, ‘‘pubbakaraṇa’’nti vuccati. ไม้กวาด ประทีป น้ำ และอาสนะ เหล่านี้เรียกว่า บุพพกรณ์ ของอุโบสถ. Pubbakiccaṃ-5 บุพพกิจ ๕ Chanda, pārisuddhi, utukkhānaṃ, bhikkhunigaṇanā ca ovādo; Uposathassa etāni, ‘‘pubbakicca’’nti vuccati. ฉันทะ ปาริสุทธิ การบอกฤดู การนับจำนวนภิกษุณี และโอวาท เหล่านี้เรียกว่า บุพพกิจ ของอุโบสถ. Pattakallaaṅgā-4 องค์แห่งความพร้อมเพรียง ๔ Uposatho, yāvatikā ca bhikkhunī kammappattā; Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti; Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti, ‘‘pattakalla’’nti vuccati. วันอุโบสถ ๑, ภิกษุณีมีจำนวนเท่าที่เข้ากรรมได้ ๑, อาบัติสภาคไม่มี ๑, และบุคคลที่ควรเว้นไม่มีในที่นั้น ๑, นี้เรียกว่า ความพร้อมเพรียง. Pubbakaraṇapubbakiccāni samāpetvā desitāpattikassa samaggassa bhikkhunisaṅghassa anumatiyā pātimokkhaṃ uddisituṃ ārādhanaṃ karoma. ข้าพเจ้าขออาราธนาเพื่อแสดงปาติโมกข์ ด้วยความยินยอมของภิกษุณีสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ผู้มีอาบัติอันแสดงแล้ว ผู้ทำบุพพกรณ์และบุพพกิจเสร็จแล้ว. Nidānuddeso นิทานุทเทส Suṇātu me ayye saṅgho, ajjuposatho pannaraso, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyya. ท่านแม่เจ้าทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันอุโบสถที่ ๑๕ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว สงฆ์พึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์. Kiṃ saṅghassa pubbakiccaṃ? Pārisuddhiṃ ayyāyo ārocetha, pātimokkhaṃ uddisissāmi, taṃ sabbāva santā sādhukaṃ suṇoma manasi karoma. Yassā siyā āpatti, sā āvikareyya, asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ, tuṇhībhāvena kho panāyyāyo, ‘‘parisuddhā’’ti vedissāmi. Yathā kho pana paccekapuṭṭhassā veyyākaraṇaṃ hoti, evamevaṃ evarūpāya parisāya yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hoti. Yā pana bhikkhunī yāvatatiyaṃ anusāviyamāne saramānā santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvādassā hoti. Sampajānamusāvādo kho panāyyāyo, antarāyiko dhammo vutto bhagavatā, tasmā saramānāya bhikkhuniyā āpannāya visuddhāpekkhāya santī āpatti āvikātabbā, āvikatā hissā phāsu hoti. บุพพกิจของสงฆ์คืออะไร? ท่านแม่เจ้าทั้งหลายจงบอกความบริสุทธิ์ ข้าพเจ้าจักแสดงปาติโมกข์ พวกเราทั้งหมดที่มีอยู่ด้วยกันนี้ จงฟังปาติโมกข์นั้นให้ดี จงใส่ใจ ภิกษุณีใดมีอาบัติ ภิกษุณีนั้นพึงเปิดเผย เมื่อไม่มีอาบัติ พึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าจักทราบว่าท่านแม่เจ้าทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยอาการนิ่งอยู่นั้น อนึ่ง การตอบของภิกษุณีผู้ถูกถามเฉพาะรูปเป็นอย่างไร การสวดประกาศถึง ๓ ครั้งในบริษัทเห็นปานนี้ ก็เป็นอย่างนั้น ภิกษุณีใดเมื่อสวดประกาศถึง ๓ ครั้งอยู่ ระลึกได้ มีอาบัติอยู่ ไม่เปิดเผย ย่อมเป็นผู้ต้องอาบัติสัมปชานมุสาวาท ท่านแม่เจ้าทั้งหลาย ก็สัมปชานมุสาวาท พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นธรรมกระทำอันตราย เพราะฉะนั้น ภิกษุณีผู้ต้องอาบัติแล้ว ระลึกได้ หวังความบริสุทธิ์ พึงเปิดเผยอาบัติที่มีอยู่ เพราะเมื่อเปิดเผยแล้ว ความผาสุกย่อมมีแก่เธอ. Uddiṭṭhaṃ kho, ayyāyo, nidānaṃ. Tatthāyyāyo pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ท่านแม่เจ้าทั้งหลาย นิทานข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว ข้าพเจ้าขอถามท่านแม่เจ้าทั้งหลายในนิทานนั้นว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามแม้ครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ข้าพเจ้าขอถามแม้ครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ? ท่านแม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในนิทานนี้ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าขอทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้. Nidānaṃ niṭṭhitaṃ. นิทาน จบแล้ว. Pārājikuddeso ปาราชิกุทเทส Tatrime aṭṭha pārājikā dhammā uddesaṃ āgacchanti. ในปาราชิกุทเทสนั้น ปาราชิก ๘ สิกขาบทเหล่านี้ ย่อมมาสู่อุเทศ. Methunadhammasikkhāpadaṃ เมถุนธรรมสิกขาบท 1. Yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, antamaso tiracchānagatenapi, pārājikā hoti asaṃvāsā. 1. อนึ่ง ภิกษุณีใดมีความพอใจ เสพเมถุนธรรม โดยที่สุดแม้กับสัตว์ดิรัจฉาน ภิกษุณีนี้เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้. Adinnādānasikkhāpadaṃ อทินนาทานสิกขาบท 2. Yā pana bhikkhunī gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyya, yathārūpe adinnādāne rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā pabbājeyyuṃ vā corāsi bālāsi mūḷhāsi thenāsīti, tathārūpaṃ bhikkhunī adinnaṃ ādiyamānā ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā. 2. ภิกษุณีใดถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ โดยส่วนแห่งขโมย จากบ้านก็ดี จากป่าก็ดี ในเพราะการถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้เห็นปานใด พระราชาทั้งหลายจับโจรได้แล้วพึงประหารเสียบ้าง จองจำไว้บ้าง เนรเทศไปบ้าง ด้วยบริภาษว่า 'เจ้าเป็นโจร เจ้าเป็นคนพาล เจ้าเป็นคนหลง เจ้าเป็นขโมย' ภิกษุณีผู้ถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้เห็นปานนั้น แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ Manussaviggahasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพรากกายมนุษย์ 3. Yā pana bhikkhunī sañcicca manussaviggahaṃ jīvitā voropeyya, satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya, maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya ‘‘ambho purisa, kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitena, mataṃ te jīvitā seyyo’’ti, iti cittamanā cittasaṅkappā anekapariyāyena maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā. 3. ภิกษุณีใดจงใจพรากกายมนุษย์จากชีวิต หรือแสวงหาศัสตราอันจะนำไปสู่ความตายให้แก่เขา หรือพรรณนาคุณแห่งความตาย หรือชักชวนเพื่อความตายว่า 'แน่ะนาย จะประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยชีวิตอันเลวทรามที่อยู่อย่างลำบากนี้ ความตายดีกว่าชีวิตสำหรับท่าน' เธอมีจิตอย่างนี้ มีความดำริอย่างนี้ พรรณนาคุณแห่งความตายก็ดี ชักชวนเพื่อความตายก็ดี โดยอเนกปริยาย แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ Uttarimanussadhammasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอุตตริมนุสสธรรม 4. Yā pana bhikkhunī anabhijānaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ alamariyañāṇadassanaṃ samudācareyya ‘‘iti jānāmi, iti passāmī’’ti, tato aparena samayena samanuggāhīyamānā vā asamanuggāhīyamānā vā āpannā visuddhāpekkhā evaṃ vadeyya ‘‘ajānamevaṃ, ayye, avacaṃ jānāmi, apassaṃ passāmi, tucchaṃ musā vilapi’’nti, aññatra adhimānā, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā. 4. ภิกษุณีใดไม่รู้เฉพาะอยู่ กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรม อันเป็นความรู้ความเห็นอย่างประเสริฐ อันควรแก่พระอริยะ น้อมเข้ามาใส่ตัวว่า 'ข้าพเจ้ารู้อย่างนี้ ข้าพเจ้าเห็นอย่างนี้' ครั้นสมัยอื่นแต่นั้น เธอถูกซักถามก็ตาม ไม่ถูกซักถามก็ตาม เป็นผู้ต้องอาบัติแล้ว หวังความบริสุทธิ์ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า ข้าพเจ้าไม่รู้เลยได้กล่าวว่ารู้ ไม่เห็นเลยได้กล่าวว่าเห็น ได้พูดพล่อยๆ เป็นเท็จเปล่าๆ' เว้นแต่สำคัญว่าได้บรรลุ แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ Ubbhajāṇumaṇḍalikāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอวัยวะใต้รากขวัญลงมาเหนือมณฑลเข่าขึ้นไป 5. Yā pana bhikkhunī avassutā avassutassa purisapuggalassa, adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ āmasanaṃ vā parāmasanaṃ vā gahaṇaṃ vā chupanaṃ vā paṭipīḷanaṃ vā sādiyeyya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā ubbhajāṇumaṇḍalikā. 5. ภิกษุณีใดมีความกำหนัดแล้ว ยินดีการลูบ การคลำ การจับ การสัมผัส หรือการบีบคั้น อวัยวะใต้รากขวัญลงมา เหนือมณฑลเข่าขึ้นไป ของบุรุษบุคคลผู้มีความกำหนัด แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ ชื่อว่าอุพภชาณุมัณฑลิกา Vajjappaṭicchādikāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการปกปิดอาบัติ 6. Yā pana bhikkhunī jānaṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannaṃ bhikkhuniṃ nevattanā paṭicodeyya, na gaṇassa āroceyya, yadā ca sā ṭhitā vā assa cutā vā nāsitā vā avassaṭā vā, sā pacchā evaṃ vadeyya ‘‘pubbevāhaṃ, ayye, aññāsiṃ etaṃ bhikkhuniṃ ‘evarūpā ca evarūpā ca sā bhaginī’ti, no ca kho attanā paṭicodessaṃ, na gaṇassa ārocessa’’nti, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā vajjappaṭicchādikā. 6. ภิกษุณีใดรู้อยู่ว่าภิกษุณีอื่นต้องธรรมคือปาราชิกแล้ว ไม่โจทด้วยตนเอง ไม่บอกแก่คณะ เมื่อใดภิกษุณีนั้นยังดำรงอยู่ก็ตาม สึกไปแล้วก็ตาม ถูกนาสนะแล้วก็ตาม หลีกไปแล้วก็ตาม ภายหลังเธอจึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า เมื่อก่อนข้าพเจ้ารู้จักภิกษุณีนั้นว่า พี่หญิงนั้นเป็นอย่างนั้นๆ แต่ข้าพเจ้าไม่ได้โจทด้วยตนเอง ไม่ได้บอกแก่คณะ' แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ ชื่อว่าวัชชปฏิจฉาทิกา Ukkhittānuvattikāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร 7. Yā pana bhikkhunī samaggena saṅghena ukkhittaṃ bhikkhuṃ dhammena vinayena satthusāsanena anādaraṃ appaṭikāraṃ akatasahāyaṃ tamanuvatteyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘eso kho, ayye, bhikkhu samaggena saṅghena ukkhitto, dhammena vinayena satthusāsanena anādaro appaṭikāro akatasahāyo, māyye, etaṃ bhikkhuṃ anuvattī’’ti, evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyaṃ ce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā ukkhittānuvattikā. 7. ภิกษุณีใดประพฤติตามภิกษุผู้ถูกสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันยกเสียแล้ว ตามธรรม ตามวินัย ตามสัตถุศาสนา เป็นผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่ได้รับความช่วยเหลือจากภิกษุอื่น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า ภิกษุนั้นถูกสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันยกเสียแล้ว ตามธรรม ตามวินัย ตามสัตถุศาสนา เป็นผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่ได้รับความช่วยเหลือจากภิกษุอื่น แม่เจ้าอย่าได้ประพฤติตามภิกษุนั้นเลย' และภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอย่างนี้อยู่ ยังยกย่องอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศห้ามกว่าจะครบสามจบเพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย หากเธอถูกสวดประกาศห้ามกว่าจะครบสามจบ สละเรื่องนั้นเสียได้ นั่นเป็นการดี หากเธอไม่สละเสีย แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ ชื่อว่าอุคขิตตานุวัตติกา Aṭṭhavatthukāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยวัตถุ ๘ ประการ 8. Yā pana bhikkhunī avassutā avassutassa purisapuggalassa hatthaggahaṇaṃ vā sādiyeyya, saṅghāṭikaṇṇaggahaṇaṃ vā sādiyeyya, santiṭṭheyya vā, sallapeyya vā, saṅketaṃ vā gaccheyya, purisassa vā abbhāgamanaṃ sādiyeyya, channaṃ vā anupaviseyya, kāyaṃ vā tadatthāya upasaṃhareyya etassa asaddhammassa paṭisevanatthāya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā aṭṭhavatthukā. 8. ภิกษุณีใดมีความกำหนัดแล้ว ยินดีการจับมือก็ดี ยินดีการจับชายสังฆาฏิก็ดี ยืนอยู่ด้วยกันก็ดี สนทนากันก็ดี ไปสู่ที่นัดหมายก็ดี ยินดีการมาของบุรุษก็ดี เข้าไปสู่ที่กำบังก็ดี ทอดกายเพื่อประสงค์จะเสพเมถุนธรรมนั้นก็ดี ของบุรุษบุคคลผู้มีความกำหนัด แม้ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ ชื่อว่าอัฏฐวัตถุกา Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, aṭṭha pārājikā dhammā. Yesaṃ bhikkhunī aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjitvā na labhati bhikkhunīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ yathā pure, tathā pacchā, pārājikā hoti asaṃvāsā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. แม่เจ้าทั้งหลาย ปาราชิกธรรม ๘ ประการนี้ ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว ภิกษุณีต้องอาบัติข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ย่อมไม่ได้สังวาสกับภิกษุณีทั้งหลาย เหมือนก่อนนั้นฉันใด ภายหลังก็ฉันนั้น เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้ ในปาราชิกธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามแม่เจ้าทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในปาราชิกธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้ Pārājikaṃ niṭṭhitaṃ. ปาราชิกจบแล้ว Saṅghādisesuddeso การยกขึ้นแสดงสังฆาทิเสส Ime kho panāyyāyo sattarasa saṅghādisesā แม่เจ้าทั้งหลาย ก็สังฆาทิเสสธรรม ๑๗ ประการเหล่านี้ Dhammā uddesaṃ āgacchanti. เป็นธรรมที่มาในอุเทศ Ussayavādikāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเป็นผู้ฟ้องร้อง 1. Yā pana bhikkhunī ussayavādikā vihareyya gahapatinā vā gahapatiputtena vā dāsena vā kammakārena vā antamaso samaṇaparibbājakenāpi, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 1. ภิกษุณีใดเป็นผู้ฟ้องร้องอยู่กับคฤหัสถ์ก็ดี บุตรคฤหัสถ์ก็ดี ทาสก็ดี กรรมกรก็ดี แม้ที่สุดกับสมณปริพาชกก็ดี แม้ภิกษุณีนี้ก็ต้องธรรมคือสังฆาทิเสส เป็นอาบัติแรกที่ต้องออกจากหมู่ Corīvuṭṭhāpikāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบทแก่โจรหญิง 2. Yā pana bhikkhunī jānaṃ coriṃ vajjhaṃ viditaṃ anapaloketvā rājānaṃ vā saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā pūgaṃ vā seṇiṃ vā, aññatra kappā vuṭṭhāpeyya, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 2. ภิกษุณีใดรู้อยู่ว่าหญิงเป็นโจร เป็นผู้ควรแก่การประหารชีวิต ไม่บอกพระราชา หรือสงฆ์ หรือคณะ หรือหมู่ หรือพวก เว้นแต่ผู้ที่ควร ให้อุปสมบท แม้ภิกษุณีนี้ก็ต้องธรรมคือสังฆาทิเสส เป็นอาบัติแรกที่ต้องออกจากหมู่ Ekagāmantaragamanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไปสู่ระหว่างบ้านคนเดียว 3. Yā pana bhikkhunī ekā vā gāmantaraṃ gaccheyya, ekā vā nadīpāraṃ gaccheyya, ekā vā rattiṃ vippavaseyya, ekā vā gaṇamhā ohiyeyya, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 3. ภิกษุณีใดไปสู่ระหว่างบ้านคนเดียวก็ดี ข้ามฟากแม่น้ำคนเดียวก็ดี พักแรมคืนคนเดียวก็ดี พลัดจากหมู่คนเดียวก็ดี แม้ภิกษุณีนี้ก็ต้องธรรมคือสังฆาทิเสส เป็นอาบัติแรกที่ต้องออกจากหมู่ Ukkhittakaosāraṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรับภิกษุณีผู้ถูกยกวัตรเข้าหมู่ 4. Yā pana bhikkhunī samaggena saṅghena ukkhittaṃ bhikkhuniṃ dhammena vinayena satthusāsanena anapaloketvā kārakasaṅghaṃ, anaññāya gaṇassa chandaṃ osāreyya, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 4. ภิกษุณีใดไม่บอกกล่าวสงฆ์ผู้ทำกรรม ไม่รู้ความยินยอมของคณะ ให้ภิกษุณีผู้ถูกสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันยกวัตรแล้วโดยธรรม โดยวินัย โดยสัตถุศาสนา กลับคืนมา ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ Bhojanapaṭiggahaṇapaṭhamasikkhāpadaṃ สิกขาบทแรก ว่าด้วยการรับอาหาร 5. Yā pana bhikkhunī avassutā avassutassa purisapuggalassa hatthato khādanīyaṃ vā, bhojanīyaṃ vā sahatthā paṭiggahetvā khādeyya vā bhuñjeyya vā, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 5. ภิกษุณีใดมีจิตกำหนัด รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตนจากมือของบุรุษผู้มีจิตกำหนัด แล้วเคี้ยวหรือฉัน ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ Bhojanapaṭiggahaṇadutiyasikkhāpadaṃ สิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยการรับอาหาร 6. Yā pana bhikkhunī evaṃ vadeyya ‘‘kiṃ te, ayye, eso purisapuggalo karissati avassuto vā anavassuto vā, yato tvaṃ anavassutā, iṅgha, ayye, yaṃ te eso purisapuggalo deti khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā, taṃ tvaṃ sahatthā paṭiggahetvā khāda vā bhuñja vā’’ti, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 6. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้า บุรุษผู้นั้นจะทำอะไรแก่ท่านได้ ไม่ว่าเขาจะมีจิตกำหนัดหรือไม่ก็ตาม ในเมื่อท่านไม่มีจิตกำหนัด เชิญเถิดแม่เจ้า ของเคี้ยวหรือของฉันอย่างใดที่บุรุษผู้นั้นให้แก่ท่าน ท่านจงรับด้วยมือของตนแล้วเคี้ยวหรือฉันเถิด" ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ Sañcarittasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยความเป็นสื่อ 7. Yā pana bhikkhunī sañcarittaṃ samāpajjeyya itthiyā vā purisamatiṃ, purisassa vā itthimatiṃ, jāyattane vā jārattane vā antamaso taṅkhaṇikāyapi, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 7. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงถึงความเป็นสื่อ ชักสื่อความประสงค์ของหญิงแก่ชาย หรือชักสื่อความประสงค์ของชายแก่หญิง ในความเป็นภรรยาก็ดี ในความเป็นชู้ก็ดี โดยที่สุดแม้ชั่วขณะหนึ่ง ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ Duṭṭhadosasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งกล่าวโทษ 8. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ duṭṭhā dosā appatītā amūlakena pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti, tato aparena samayena samanuggāhīyamānā vā asa manuggāhīyamānā vā amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti, bhikkhunī ca dosaṃ patiṭṭhāti, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 8. อนึ่ง ภิกษุณีใดขัดเคือง มีโทสะ ไม่พอใจ ตามกำจัดภิกษุณีด้วยธรรมคือปาราชิกไม่มีมูล ด้วยหวังว่า "ทำอย่างไรจึงจะให้เธอเคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้ได้" ครั้นต่อมาภายหลัง ภิกษุณีนั้นถูกซักไซ้ก็ตาม ไม่ถูกซักไซ้ก็ตาม อธิกรณ์นั้นเป็นเรื่องไม่มีมูล และภิกษุณีนั้นยอมรับว่ามีโทสะ ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ Aññabhāgiyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแกล้งกล่าวโทษโดยอ้างเลศ 9. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ duṭṭhā dosā appatītā aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti, tato aparena samayena samanuggāhīyamānā vā asamanuggāhīyamānā vā aññabhāgiyañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti. Kocideso lesamatto upādinno, bhikkhunī ca dosaṃ patiṭṭhāti, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 9. อนึ่ง ภิกษุณีใดขัดเคือง มีโทสะ ไม่พอใจ อาศัยเลศเพียงบางส่วนแห่งอธิกรณ์เรื่องอื่น ตามกำจัดภิกษุณีด้วยธรรมคือปาราชิก ด้วยหวังว่า "ทำอย่างไรจึงจะให้เธอเคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้ได้" ครั้นต่อมาภายหลัง ภิกษุณีนั้นถูกซักไซ้ก็ตาม ไม่ถูกซักไซ้ก็ตาม อธิกรณ์นั้นเป็นเรื่องอื่น เลศเพียงบางส่วนถูกนำมาอ้าง และภิกษุณีนั้นยอมรับว่ามีโทสะ ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อแรกทำ Sikkhaṃpaccācikkhaṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการบอกคืนสิกขา 10. Yā pana bhikkhunī kupitā anattamanā evaṃ vadeyya ‘‘buddhaṃ paccācikkhāmi dhammaṃ paccācikkhāmi, saṅghaṃ paccācikkhāmi, sikkhaṃ paccācikkhāmi, kinnumāva samaṇiyo yā samaṇiyo sakyadhītaro, santaññāpi samaṇiyo lajjiniyo kukkuccikā sikkhākāmā, tāsāhaṃ santike brahmacariyaṃ carissāmī’’ti. Sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye kupitā anattamanā evaṃ avaca ‘buddhaṃ paccācikkhāmi, dhammaṃ paccācikkhāmi, saṅghaṃ paccācikkhāmi, sikkhaṃ paccācikkhāmi, kinnumāva samaṇiyo yā samaṇiyo sakyadhītaro, santaññāpi samaṇiyo lajjiniyo kukkuccikā sikkhākāmā, tāsāhaṃ santike brahmacariyaṃ carissāmī’ti, abhiramāyye, svākkhāto dhammo, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti, evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 10. อนึ่ง ภิกษุณีใดโกรธ ไม่พอใจ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้าบอกคืนพระพุทธเจ้า บอกคืนพระธรรม บอกคืนพระสงฆ์ บอกคืนสิกขา สมณะเหล่านี้ที่เป็นศากยธิดาจะมีประโยชน์อะไร ยังมีสมณะเหล่าอื่นที่ละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา ข้าพเจ้าจะประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักของสมณะเหล่านั้น" ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้า อย่าได้โกรธ ไม่พอใจ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า... เลย แม่เจ้าจงยินดีเถิด พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว จงประพฤติพรหมจรรย์เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบเถิด" เมื่อภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังประคองความประพฤตินั้นไว้อย่างเดิม ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศตักเตือนจนครบ ๓ ครั้งเพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย หากเธอถูกสวดประกาศตักเตือนจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อสวดประกาศตักเตือนครบ ๓ ครั้ง Adhikaraṇakupitasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการโกรธเคืองในอธิกรณ์ 11. Yā pana bhikkhunī kismiñcideva adhikaraṇe paccākatā kupitā anattamanā evaṃ vadeyya ‘‘chandagāminiyo ca bhikkhuniyo, dosagāminiyo ca bhikkhuniyo, mohagāminiyo ca bhikkhuniyo, bhayagāminiyo ca bhikkhuniyo’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, kismiñcideva adhikaraṇe paccākatā kupitā anattamanā evaṃ avaca ‘chandagāminiyo ca bhikkhuniyo, dosagāminiyo ca bhikkhuniyo, mohagāminiyo ca bhikkhuniyo, bhayagāminiyo ca bhikkhuniyo’ti, ayyā kho chandāpi gaccheyya, dosāpi gaccheyya, mohāpi gaccheyya, bhayāpi gaccheyyā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 11. อนึ่ง ภิกษุณีใดแพ้อธิกรณ์บางอย่างแล้ว โกรธ ไม่พอใจ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ภิกษุณีทั้งหลายลำเอียงเพราะรัก ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว" ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้า อย่าได้แพ้อธิกรณ์บางอย่างแล้ว โกรธ ไม่พอใจ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า... เลย แม่เจ้านั่นแหละลำเอียงเพราะรัก ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว" เมื่อภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังประคองความประพฤตินั้นไว้อย่างเดิม ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศตักเตือนจนครบ ๓ ครั้งเพื่อให้สละเรื่องนั้นเสีย หากเธอถูกสวดประกาศตักเตือนจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นเหตุให้ถูกขับออกจากหมู่ เป็นอาบัติที่ต้องเมื่อสวดประกาศตักเตือนครบ ๓ ครั้ง Pāpasamācārapaṭhamasikkhāpadaṃ สิกขาบทที่ ๑ ว่าด้วยการประพฤติชั่ว 12. Bhikkhuniyo paneva saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi evamassu vacanīyā ‘‘bhaginiyo kho saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, viviccathāyye, vivekaññeva bhaginīnaṃ saṅgho vaṇṇetī’’ti, evañca tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyyuṃ, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyyuṃ, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyyuṃ, imāpi bhikkhuniyo yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 12. อนึ่ง ภิกษุณีทั้งหลายที่อยู่คลุกคลีกัน มีความประพฤติเลว มีชื่อเสียงเลว มีกิตติศัพท์เลว เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกัน ภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้าทั้งหลายอยู่คลุกคลีกัน มีความประพฤติเลว มีชื่อเสียงเลว มีกิตติศัพท์เลว เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกัน แม่เจ้าทั้งหลายจงแยกกันอยู่เถิด สงฆ์ย่อมสรรเสริญความสงัดของแม่เจ้าทั้งหลาย" หากภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยกย่องอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศห้ามเพื่อสละเรื่องนั้นจนครบ ๓ ครั้ง หากถูกสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ แม้ภิกษุณีเหล่านั้นก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่ชื่อว่ายาวตติยกา ซึ่งเป็นธรรมที่ทำให้ต้องถูกขับออกจากหมู่ Pāpasamācāradutiyasikkhāpadaṃ สิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยการประพฤติเลว 13. Yā pana bhikkhunī evaṃ vadeyya ‘‘saṃsaṭṭhāva, ayye, tumhe viharatha, mā tumhe nānā viharittha, santi saṅghe aññāpi bhikkhuniyo evācārā evaṃsaddā evaṃsilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, tā saṅgho na kiñci āha tumhaññeva saṅgho uññāya paribhavena akkhantiyā vebhassiyā dubbalyā evamāha – ‘bhaginiyo kho saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, viviccathāyye, vivekaññeva bhaginīnaṃ saṅgho vaṇṇetī’’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, evaṃ avaca, saṃsaṭṭhāva ayye tumhe viharatha, mā tumhe nānā viharittha, santi saṅghe aññāpi bhikkhuniyo evācārā evaṃsaddā evaṃsilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, tā saṅgho na kiñci āha, tumhaññeva saṅgho uññāya paribhavena akkhantiyā vebhassiyā dubbalyā evamāha – ‘bhaginiyo kho saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, viviccathāyye, vivekaññeva bhaginīnaṃ saṅgho vaṇṇetī’’’ti, evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 13. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้าทั้งหลาย พวกท่านจงอยู่คลุกคลีกันเถิด อย่าอยู่แยกกันเลย ภิกษุณีเหล่าอื่นในสงฆ์ที่มีความประพฤติอย่างนี้ มีชื่อเสียงอย่างนี้ มีกิตติศัพท์อย่างนี้ เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกันก็มีอยู่ สงฆ์มิได้ว่ากล่าวอะไรภิกษุณีเหล่านั้นเลย สงฆ์กล่าวหาพวกท่านเท่านั้นด้วยความริษยา ด้วยความดูหมิ่น ด้วยความไม่อดทน ด้วยความเกลียดชัง ด้วยความลำเอียงว่า 'แม่เจ้าทั้งหลายอยู่คลุกคลีกัน มีความประพฤติเลว มีชื่อเสียงเลว มีกิตติศัพท์เลว เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกัน แม่เจ้าทั้งหลายจงแยกกันอยู่เถิด สงฆ์ย่อมสรรเสริญความสงัดของแม่เจ้าทั้งหลาย'" ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้า อย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย แม่เจ้าทั้งหลายจงอยู่คลุกคลีกันเถิด อย่าอยู่แยกกันเลย ภิกษุณีเหล่าอื่นในสงฆ์ที่มีความประพฤติอย่างนี้ มีชื่อเสียงอย่างนี้ มีกิตติศัพท์อย่างนี้ เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกันก็มีอยู่ สงฆ์มิได้ว่ากล่าวอะไรภิกษุณีเหล่านั้นเลย สงฆ์กล่าวหาพวกท่านเท่านั้นด้วยความริษยา ด้วยความดูหมิ่น ด้วยความไม่อดทน ด้วยความเกลียดชัง ด้วยความลำเอียงว่า 'แม่เจ้าทั้งหลายอยู่คลุกคลีกัน มีความประพฤติเลว มีชื่อเสียงเลว มีกิตติศัพท์เลว เป็นผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ เป็นผู้ปิดบังโทษของกันและกัน แม่เจ้าทั้งหลายจงแยกกันอยู่เถิด สงฆ์ย่อมสรรเสริญความสงัดของแม่เจ้าทั้งหลาย'" หากภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยกย่องอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศห้ามเพื่อสละเรื่องนั้นจนครบ ๓ ครั้ง หากถูกสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ แม้ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่ชื่อว่ายาวตติยกา ซึ่งเป็นธรรมที่ทำให้ต้องถูกขับออกจากหมู่ Saṅghabhedakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์ 14. Yā pana bhikkhunī samaggassa saṅghassa bhedāya parakkameyya, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha tiṭṭheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyyā, samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha aṭṭhāsi, sametāyyā, saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 14. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงพยายามเพื่อทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน หรือถือเอาอธิกรณ์อันเป็นไปเพื่อการทำลายสงฆ์ยกขึ้นแสดงอยู่ ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้า อย่าได้พยายามเพื่อทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันเลย อย่าได้ถือเอาอธิกรณ์อันเป็นไปเพื่อการทำลายสงฆ์ยกขึ้นแสดงอยู่เลย แม่เจ้าจงพร้อมเพรียงกับสงฆ์เถิด เพราะสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ปรองดองกัน ไม่วิวาทกัน มีอุเทศเดียวกัน ย่อมอยู่ผาสุก" หากภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยกย่องอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศห้ามเพื่อสละเรื่องนั้นจนครบ ๓ ครั้ง หากถูกสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ แม้ภิกษุณีนี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่ชื่อว่ายาวตติยกา ซึ่งเป็นธรรมที่ทำให้ต้องถูกขับออกจากหมู่ Bhedānuvattakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการคล้อยตามผู้ทำลายสงฆ์ 15. Tassāyeva kho pana bhikkhuniyā bhikkhuniyo honti anuvattikā vaggavādikā ekā vā dve vā tisso vā, tā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘māyyāyo, etaṃ bhikkhuniṃ kiñci avacuttha dhammavādinī cesā bhikkhunī, vinayavādinī cesā bhikkhunī, amhākañcesā bhikkhunī chandañca ruciñca ādāya voharati, jānāti, no bhāsati, amhākampetaṃ khamatī’’ti, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi evamassu vacanīyā ‘‘māyyāyo, evaṃ avacuttha, na cesā bhikkhunī dhammavādinī, na cesā bhikkhunī vinayavādinī, māyyānampi saṅghabhedo ruccittha, sametāyyānaṃ saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti, evañca tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyyuṃ, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyyuṃ. Iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyyuṃ, imāpi bhikkhuniyo yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 15. อนึ่ง ภิกษุณีทั้งหลายผู้คล้อยตามภิกษุณีนั้น เป็นผู้กล่าวเข้าข้างพวกเดียวกัน จะเป็นรูปหนึ่งก็ตาม สองรูปก็ตาม สามรูปก็ตาม พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้าทั้งหลาย อย่าได้ว่ากล่าวภิกษุณีรูปนี้เลย ภิกษุณีรูปนี้เป็นธรรมวาที ภิกษุณีรูปนี้เป็นวินัยวาที ภิกษุณีรูปนี้กล่าวตามความพอใจและความชอบใจของเราทั้งหลาย เธอรู้ความประสงค์ของเราจึงกล่าวเพื่อเรา และสิ่งนั้นก็เป็นที่พอใจของเราทั้งหลาย" ภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "แม่เจ้าทั้งหลาย อย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย ภิกษุณีรูปนั้นไม่ใช่ธรรมวาที ภิกษุณีรูปนั้นไม่ใช่วินัยวาที การทำลายสงฆ์อย่าได้เป็นที่พอใจของพวกแม่เจ้าเลย แม่เจ้าทั้งหลายจงพร้อมเพรียงกับสงฆ์เถิด เพราะสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ปรองดองกัน ไม่วิวาทกัน มีอุเทศเดียวกัน ย่อมอยู่ผาสุก" หากภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยกย่องอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศห้ามเพื่อสละเรื่องนั้นจนครบ ๓ ครั้ง หากถูกสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละเรื่องนั้นได้ นั่นเป็นการดี หากไม่สละ แม้ภิกษุณีเหล่านี้ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่ชื่อว่ายาวตติยกา ซึ่งเป็นธรรมที่ทำให้ต้องถูกขับออกจากหมู่ Dubbacasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ว่ายาก 16. Bhikkhunī paneva dubbacajātikā hoti uddesapariyāpannesu sikkhāpadesu bhikkhunīhi sahadhammikaṃ vuccamānā attānaṃ avacanīyaṃ karoti ‘‘mā maṃ ayyāyo kiñci avacuttha kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, ahampāyyāyo, na kiñci vakkhāmi kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, viramathāyyāyo, mama vacanāyā’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyyā, attānaṃ avacanīyaṃ akāsi, vacanīyameva, ayyā, attānaṃ karotu, ayyāpi bhikkhuniyo vadatu sahadhammena, bhikkhuniyopi ayyaṃ vakkhanti sahadhammena, evaṃ saṃvaddhā hi tassa bhagavato parisā yadidaṃ aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanenā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 16. อนึ่ง ภิกษุณีใดเป็นผู้ว่ายาก เมื่อภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวโดยชอบด้วยธรรมในสิกขาบททั้งหลายที่มาในอุเทศ ย่อมทำตนให้เป็นผู้ว่ากล่าวไม่ได้ว่า 'แม่เจ้าทั้งหลาย อย่าได้ว่ากล่าวอะไรดิฉันเลย ไม่ว่าดีหรือชั่ว ดิฉันก็จะไม่ว่ากล่าวอะไรแม่เจ้าทั้งหลาย ไม่ว่าดีหรือชั่ว แม่เจ้าทั้งหลายจงงดเว้นจากการว่ากล่าวดิฉันเถิด' ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า อย่าทำตนให้เป็นผู้ว่ากล่าวไม่ได้เลย แม่เจ้าจงทำตนให้เป็นผู้ว่ากล่าวได้เถิด แม่เจ้าก็จงว่ากล่าวภิกษุณีทั้งหลายโดยชอบด้วยธรรม ภิกษุณีทั้งหลายก็จะว่ากล่าวแม่เจ้าโดยชอบด้วยธรรม เพราะบริษัทของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นย่อมเจริญด้วยการว่ากล่าวกันและกัน ด้วยการช่วยตักเตือนกันและกันอย่างนี้' ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยึดถืออยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์เพื่อสละทิฏฐินั้นเสียจนครบ ๓ ครั้ง ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายสวดสมนุภาสน์จนครบ ๓ ครั้งแล้วสละทิฏฐินั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี ถ้าไม่สละเสีย ภิกษุณีนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่พึงขับออกจากหมู่ อันมีลำดับถึง ๓ ครั้ง Kuladūsakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการประทุษร้ายตระกูล 17. Bhikkhunī paneva aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati kuladūsikā pāpasamācārā, tassā kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni ca tāya duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘ayyā, kho kuladūsikā pāpasamācārā, ayyāya kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyyāya, duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyyā imamhā āvāsā, alaṃ te idha vāsenā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tā bhikkhuniyo evaṃ vadeyya ‘‘chandagāminiyo ca bhikkhuniyo, dosagāminiyo ca bhikkhuniyo, mohagāminiyo ca bhikkhuniyo, bhayagāminiyo ca bhikkhuniyo, tādisikāya āpattiyā ekaccaṃ pabbājenti ekaccaṃ na pabbājentī’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyyā, evaṃ avaca, na ca bhikkhuniyo chandagāminiyo, na ca bhikkhuniyo dosagāminiyo, na ca bhikkhuniyo mohagāminiyo, na ca bhikkhuniyo bhayagāminiyo, ayyā kho kuladūsikā pāpasamācārā, ayyāya kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyyāya duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyyā, imamhā āvāsā alaṃ te idha vāsenā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ. 17. ก็ภิกษุณีใดอาศัยอยู่ ณ หมู่บ้านหรือนิคมแห่งใดแห่งหนึ่ง เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของภิกษุณีนั้นย่อมปรากฏและได้ยิน ตระกูลทั้งหลายที่ภิกษุณีนั้นประทุษร้ายแล้วย่อมปรากฏและได้ยิน ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของแม่เจ้าย่อมปรากฏและได้ยิน ตระกูลทั้งหลายที่แม่เจ้าประทุษร้ายแล้วย่อมปรากฏและได้ยิน ขอแม่เจ้าจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ การอยู่ของแม่เจ้าในที่นี้ไม่สมควรแล้ว' ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ พึงกล่าวกับภิกษุณีทั้งหลายอย่างนี้ว่า 'ภิกษุณีทั้งหลายเป็นผู้ลำเอียงเพราะฉันทาคติ ภิกษุณีทั้งหลายเป็นผู้ลำเอียงเพราะโทสาคติ ภิกษุณีทั้งหลายเป็นผู้ลำเอียงเพราะโมหาคติ ภิกษุณีทั้งหลายเป็นผู้ลำเอียงเพราะภยาคติ ภิกษุณีทั้งหลายย่อมให้บางรูปออกจากหมู่เพราะอาบัติเช่นนี้ แต่ไม่ให้บางรูปออกจากหมู่' ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า อย่ากล่าวอย่างนั้น ภิกษุณีทั้งหลายไม่เป็นผู้ลำเอียงเพราะฉันทาคติ ภิกษุณีทั้งหลายไม่เป็นผู้ลำเอียงเพราะโทสาคติ ภิกษุณีทั้งหลายไม่เป็นผู้ลำเอียงเพราะโมหาคติ ภิกษุณีทั้งหลายไม่เป็นผู้ลำเอียงเพราะภยาคติ แม่เจ้าเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติชั่ว ความประพฤติชั่วของแม่เจ้าย่อมปรากฏและได้ยิน ตระกูลทั้งหลายที่แม่เจ้าประทุษร้ายแล้วย่อมปรากฏและได้ยิน ขอแม่เจ้าจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ การอยู่ของแม่เจ้าในที่นี้ไม่สมควรแล้ว' ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยึดถือเช่นนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์เพื่อสละทิฏฐินั้นเสียจนครบ ๓ ครั้ง ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายสวดสมนุภาสน์จนครบ ๓ ครั้งแล้วสละทิฏฐินั้นเสียได้ นั่นเป็นความดี ถ้าไม่สละเสีย ภิกษุณีนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่พึงขับออกจากหมู่ อันมีลำดับถึง ๓ ครั้ง Uddiṭṭhā kho ayyāyo sattarasa saṅghādisesā dhammā nava paṭhamāpattikā, aṭṭha yāvatatiyakā, แม่เจ้าทั้งหลาย สังฆาทิเสส ๑๗ สิกขาบทนี้ ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว คือ อาบัติที่ต้องเมื่อล่วงละเมิดครั้งแรก ๙ สิกขาบท อาบัติที่ต้องเมื่อสวดประกาศครบ ๓ ครั้ง ๘ สิกขาบท Yesaṃ bhikkhunī aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjati, tāya bhikkhuniyā ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabbaṃ. Ciṇṇamānattā bhikkhunī yattha siyā vīsatigaṇo bhikkhunisaṅgho, tattha sā bhikkhunī abbhetabbā. Ekāyapi ce ūno vīsatigaṇo bhikkhunisaṅgho taṃ bhikkhuniṃ abbheyya, sā ca bhikkhunī anabbhitā, tā ca bhikkhuniyo gārayhā, ayaṃ tattha sāmīci. Tatthāyyāyo pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ภิกษุณีต้องอาบัติเหล่านั้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ภิกษุณีนั้นพึงประพฤติปักขมานัตในสงฆ์ ๒ ฝ่าย ภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตแล้ว พึงได้รับการอัพภานในที่ที่ภิกษุณีสงฆ์คณะ ๒๐ รูป ถ้าภิกษุณีสงฆ์คณะหย่อนกว่า ๒๐ รูป อัพภานภิกษุณีนั้น ภิกษุณีนั้นก็ชื่อว่ายังไม่อัพภาน และภิกษุณีเหล่านั้นก็ควรถูกตำหนิ นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น แม่เจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าถามท่านทั้งหลายในเรื่องนั้นว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในเรื่องนั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้ Saṅghādiseso niṭṭhito. สังฆาทิเสสจบแล้ว Nissaggiya pācittiyā นิสสัคคิยปาจิตตีย์ Ime kho panāyyāyo tiṃsa nissaggiyā pācittiyā แม่เจ้าทั้งหลาย นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบทนี้ Dhammā uddesaṃ āgacchanti. มาในอุเทศ Pattasannicayasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการสะสมบาตร 1. Yā pana bhikkhunī pattasannicayaṃ kareyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 1. ภิกษุณีใดสะสมบาตร ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Akālacīvarabhājanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแบ่งจีวรไม่ถูกกาล 2. Yā pana bhikkhunī akālacīvaraṃ ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhahitvā bhājāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 2. ภิกษุณีใดอธิษฐานผ้าไม่ใช่กาลจีวรว่าเป็นกาลจีวรแล้วให้แบ่ง ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Cīvaraparivattanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแลกเปลี่ยนจีวร 3. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā saddhiṃ cīvaraṃ parivattetvā sā pacchā evaṃ vadeyya ‘‘handāyye, tuyhaṃ cīvaraṃ, āhara metaṃ cīvaraṃ, yaṃ tuyhaṃ tuyhamevetaṃ, yaṃ mayhaṃ mayhamevetaṃ, āhara metaṃ cīvaraṃ, sakaṃ paccāharā’’ti acchindeyya vā acchindāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 3. ภิกษุณีใดแลกเปลี่ยนจีวรกับภิกษุณีแล้ว ภายหลังพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'มาเถิดแม่เจ้า จีวรของแม่เจ้า จงนำจีวรนั้นมาให้ดิฉัน ของแม่เจ้าก็เป็นของแม่เจ้า ของดิฉันก็เป็นของดิฉัน จงนำจีวรนั้นมาให้ดิฉัน จงนำของตนกลับคืนไป' แล้วพึงชิงเอาไปเอง หรือสั่งให้ชิงเอาไป ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Aññaviññāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขอสิ่งอื่น 4. Yā pana bhikkhunī aññaṃ viññāpetvā aññaṃ viññāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 4. ภิกษุณีใดขอสิ่งหนึ่ง (ที่เขาถวายเพื่อวัตถุประสงค์อย่างหนึ่ง) แล้วขอสิ่งอื่น (เพื่อวัตถุประสงค์อีกอย่างหนึ่ง) ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Aññacetāpana sikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อสิ่งอื่น 5. Yā pana bhikkhunī aññaṃ cetāpetvā aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 5. ภิกษุณีใดให้ซื้อสิ่งหนึ่ง (ที่เขาถวายเพื่อวัตถุประสงค์อย่างหนึ่ง) แล้วให้ซื้อสิ่งอื่น (เพื่อวัตถุประสงค์อีกอย่างหนึ่ง) ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Paṭhamasaṅghikacetāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อของสงฆ์ (ที่ ๑) 6. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena saṅghikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 6. ภิกษุณีใดให้ซื้อสิ่งอื่นด้วยบริขารของสงฆ์ที่เขาถวายเพื่อวัตถุประสงค์อย่างหนึ่ง ซึ่งเขาเจาะจงไว้เพื่ออย่างหนึ่ง ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Dutiyasaṅghikacetāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อของสงฆ์ (ที่ ๒) 7. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena saṅghikena saññācikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 7. ภิกษุณีใดขอมาเองซึ่งบริขารที่เป็นของสงฆ์ ซึ่งเขาอุทิศไว้เพื่ออย่างหนึ่ง แล้วให้ซื้อของอย่างอื่น (ด้วยบริขารนั้น) ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Paṭhamagaṇikacetāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อของคณะ (ที่ ๑) 8. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena mahājanikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 8. ภิกษุณีใดให้ซื้อของอย่างอื่นด้วยบริขารที่เป็นของคณะ ซึ่งเขาอุทิศไว้เพื่ออย่างหนึ่ง ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Dutiyagaṇikacetāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อของคณะ (ที่ ๒) 9. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena mahājanikena saññācikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 9. ภิกษุณีใดขอมาเองซึ่งบริขารที่เป็นของคณะ ซึ่งเขาอุทิศไว้เพื่ออย่างหนึ่ง แล้วให้ซื้อของอย่างอื่น (ด้วยบริขารนั้น) ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Puggalikacetāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้ซื้อของส่วนบุคคล 10. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena puggalikena saññācikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 10. ภิกษุณีใดขอมาเองซึ่งบริขารที่เป็นของส่วนบุคคล ซึ่งเขาอุทิศไว้เพื่ออย่างหนึ่ง แล้วให้ซื้อของอย่างอื่น (ด้วยบริขารนั้น) ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Pattavaggo paṭhamo. บาตรวรรคที่ ๑. Garupāvuraṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้าห่มหนัก 11. Garupāvuraṇaṃ pana bhikkhuniyā cetāpentiyā catukkaṃsaparamaṃ cetāpetabbaṃ. Tato ce uttari cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 11. อนึ่ง ภิกษุณีเมื่อให้ซื้อผ้าห่มหนัก พึงให้ซื้ออย่างมากที่สุด ๔ กังสะ ถ้าให้ซื้อเกินกว่านั้น ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Lahupāvuraṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้าห่มเบา 12. Lahupāvuraṇaṃ pana bhikkhuniyā cetāpentiyā aḍḍhateyyakaṃsaparamaṃ cetāpetabbaṃ. Tato ce uttari cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 12. อนึ่ง ภิกษุณีเมื่อให้ซื้อผ้าห่มเบา พึงให้ซื้ออย่างมากที่สุดเพียง ๒ กังสะครึ่ง ถ้าให้ซื้อเกินกว่านั้น ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Kathinasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้ากฐิน 13. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhuniyā ubbhatasmiṃ kathine dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ. Taṃ atikkāmentiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 13. เมื่อจีวรกาลสำเร็จแล้ว และกฐินเดาะแล้ว ภิกษุณีพึงทรงอติเรกจีวรไว้ได้ไม่เกิน ๑๐ วัน ถ้าทรงไว้เกินกว่านั้น ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Udositasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการอยู่ปราศจากไตรจีวร 14. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhuniyā ubbhatasmiṃ kathine ekarattampi ce bhikkhunī ticīvarena vippavaseyya, aññatra bhikkhunisammutiyā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 14. เมื่อจีวรกาลสำเร็จแล้ว และกฐินเดาะแล้ว ถ้าภิกษุณีอยู่ปราศจากไตรจีวรแม้คืนหนึ่ง เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุณีสงฆ์ ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Akālacīvarasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้าจีวรนอกกาล 15. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhuniyā ubbhatasmiṃ kathine bhikkhuniyā paneva akālacīvaraṃ uppajjeyya, ākaṅkhamānāya bhikkhuniyā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā khippameva kāretabbaṃ, no cassa pāripūri, māsaparamaṃ tāya bhikkhuniyā taṃ cīvaraṃ nikkhipitabbaṃ ūnassa pāripūriyā satiyā paccāsāya. Tato ce uttari nikkhipeyya satiyāpi paccāsāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 15. เมื่อจีวรกาลสำเร็จแล้ว และกฐินเดาะแล้ว อนึ่ง ถ้าผ้าจีวรนอกกาลเกิดขึ้นแก่ภิกษุณี ภิกษุณีผู้ประสงค์พึงรับไว้ ครั้นรับแล้วพึงรีบทำให้สำเร็จ ถ้ายังไม่สำเร็จ ภิกษุณีนั้นพึงเก็บจีวรนั้นไว้ได้ไม่เกิน ๑ เดือน ด้วยหวังว่าจักทำให้บริบูรณ์ซึ่งส่วนที่ยังขาดอยู่ ถ้าเก็บไว้เกินกว่านั้น แม้ด้วยหวังว่าจักทำให้บริบูรณ์ซึ่งส่วนที่ยังขาดอยู่ ก็ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Aññātakaviññattisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขอจีวรจากคฤหัสถ์ผู้ไม่ใช่ญาติ 16. Yā pana bhikkhunī aññātakaṃ gahapatiṃ vā gahapatāniṃ vā cīvaraṃ viññāpeyya aññatra samayā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo acchinnacīvarā vā hoti bhikkhunī, naṭṭhacīvarā vā, ayaṃ tattha samayo. 16. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงขอจีวรจากคฤหบดีผู้ไม่ใช่ญาติ หรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นแต่ในสมัย ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์. สมัยในเรื่องนั้นคือ ภิกษุณีมีจีวรถูกชิงไป หรือมีจีวรหายไป นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น Tatuttarisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขอเกินกว่านั้น 17. Tañce aññātako gahapati vā gahapatānī vā bahūhi cīvarehi abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, santaruttaraparamaṃ tāya bhikkhuniyā tato cīvaraṃ sāditabbaṃ. Tato ce uttari sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 17. ถ้าคฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ นำจีวรเป็นอันมากมาปวารณา ภิกษุณีนั้นพึงรับจีวรจากเขาได้เพียงผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์เป็นอย่างยิ่ง ถ้ารับเกินกว่านั้น ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการจัดหาไว้ก่อน สิกขาบทที่ ๑ 18. Bhikkhuniṃ paneva uddissa aññātakassa gahapatissa vā gahapatāniyā vā cīvaracetāpannaṃ upakkhaṭaṃ hoti ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuniṃ cīvarena acchādessāmī’’ti. Tatra cesā bhikkhunī pubbe appavāritā upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata, maṃ āyasmā iminā cīvaracetāpannena evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādehī’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 18. อนึ่ง คฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ จัดเตรียมทรัพย์สำหรับซื้อจีวรไว้เฉพาะภิกษุณีว่า “เราจักซื้อจีวรด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วให้ภิกษุณีชื่อนี้ครอง” ถ้าภิกษุณีนั้นเขายังไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาเขาแล้วกำหนดจีวรว่า “ท่านผู้มีอายุ ท่านโปรดซื้อจีวรชนิดนั้นหรือชนิดนี้ด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วให้ดิฉันครองเถิด” เพราะอยากได้ของดี ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการจัดหาไว้ก่อน สิกขาบทที่ ๒ 19. Bhikkhuniṃ paneva uddissa ubhinnaṃ aññātakānaṃ gahapatīnaṃ vā gahapatānīnaṃ vā paccekacīvaracetāpannāni upakkhaṭāni honti ‘‘imehi mayaṃ paccekacīvaracetāpannehi paccekacīvarāni cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuniṃ cīvarehi acchādessāmā’’ti. Tatra cesā bhikkhūnī pubbe appavāritā upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata maṃ āyasmanto imehi paccekacīvaracetāpannehi evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādetha ubhova santā ekenā’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 19. อนึ่ง คฤหบดีหรือคฤหปตานีผู้ไม่ใช่ญาติ ๒ คน จัดเตรียมทรัพย์สำหรับซื้อจีวรไว้เฉพาะภิกษุณีคนละส่วนว่า “เราทั้งหลายจักซื้อจีวรคนละผืนด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรคนละส่วนนี้ แล้วให้ภิกษุณีชื่อนี้ครอง” ถ้าภิกษุณีนั้นเขายังไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาเขาแล้วกำหนดจีวรว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านโปรดซื้อจีวรชนิดนั้นหรือชนิดนี้ด้วยทรัพย์สำหรับซื้อจีวรคนละส่วนนี้ แล้วรวมกันให้ดิฉันครองผืนเดียวเถิด” เพราะอยากได้ของดี ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Rājasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยพระราชา 20. Bhikkhuniṃ paneva uddissa rājā vā rājabhoggo vā brāhmaṇo vā gahapatiko vā dūtena cīvaracetāpannaṃ pahiṇeyya ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuniṃ cīvarena acchādehī’’ti. So ce dūto taṃ bhikkhuniṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘idaṃ kho, ayye, ayyaṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, paṭiggaṇhātāyyā cīvaracetāpanna’’nti. Tāya bhikkhuniyā so dūto evamassa vacanīyo ‘‘na kho mayaṃ, āvuso, cīvaracetāpannaṃ paṭiggaṇhāma, cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāma kālena kappiya’’nti. So ce dūto taṃ bhikkhuniṃ evaṃ vadeyya ‘‘atthi panāyyāya, koci veyyāvaccakaro’’ti, cīvaratthikāya, bhikkhave, bhikkhuniyā veyyāvaccakaro niddisitabbo ārāmiko vā upāsako vā ‘‘eso kho, āvuso, bhikkhunīnaṃ veyyāvaccakaro’’ti. So ce dūto taṃ veyyāvaccakaraṃ saññāpetvā taṃ bhikkhuniṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘yaṃ kho, ayye, ayyā veyyāvaccakaraṃ niddisi, saññatto so mayā, upasaṅkamatāyyā kālena, cīvarena taṃ acchādessatī’’ti. Cīvaratthikāya, bhikkhave, bhikkhuniyā veyyāvaccakaro upasaṅkamitvā dvattikkhattuṃ codetabbo sāretabbo ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’ti, dvattikkhattuṃ codayamānā sārayamānā taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce abhinipphādeyya, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtāya uddissa ṭhātabbaṃ, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtā uddissa tiṭṭhamānā taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ. Tato ce uttari vāyamamānā taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. No ce abhinipphādeyya, yatassā cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, tattha sāmaṃ vā gantabbaṃ, dūto vā pāhetabbo ‘‘yaṃ kho tumhe āyasmanto bhikkhuniṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ pahiṇittha, na taṃ tassā bhikkhuniyā kiñci atthaṃ anubhoti, yuñjantāyasmanto sakaṃ, mā vo sakaṃ vinassā’’ti, ayaṃ tattha sāmīci. 20. อนึ่ง ถ้าพระราชา หรือราชบริพาร หรือพราหมณ์ หรือคฤหบดี ส่งปัจจัยสำหรับซื้อจีวรไปเพื่อภิกษุณีด้วยทูตว่า "ท่านจงซื้อจีวรด้วยปัจจัยสำหรับซื้อจีวรนี้ แล้วถวายจีวรแก่ภิกษุณีชื่อโน้น" ถ้าทูตนั้นเข้าไปหาภิกษุณีแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ปัจจัยสำหรับซื้อจีวรนี้ นำมาเพื่อท่าน ขอท่านผู้เจริญจงรับปัจจัยสำหรับซื้อจีวรเถิด" ภิกษุณีนั้นพึงกล่าวกับทูตนั้นอย่างนี้ว่า "อาวุโส พวกเราไม่รับปัจจัยสำหรับซื้อจีวร แต่พวกเรารับจีวรที่ควรแก่กาล" ถ้าทูตนั้นกล่าวกับภิกษุณีนั้นอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ มีใครเป็นไวยาวัจกรของท่านบ้าง" ภิกษุณีผู้ต้องการจีวร ภิกษุทั้งหลาย พึงบอกไวยาวัจกร คือ อารามิก หรืออุบาสกว่า "อาวุโส ผู้นี้แลเป็นไวยาวัจกรของภิกษุณีทั้งหลาย" ถ้าทูตนั้นชักชวนไวยาวัจกรนั้นแล้ว เข้าไปหาภิกษุณีนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ไวยาวัจกรที่ท่านผู้เจริญบอกไว้ ข้าพเจ้าได้ชักชวนแล้ว ขอท่านผู้เจริญจงเข้าไปหาในเวลาอันควร ไวยาวัจกรนั้นจะถวายจีวรแก่ท่าน" ภิกษุณีผู้ต้องการจีวร ภิกษุทั้งหลาย พึงเข้าไปหาไวยาวัจกรแล้วทวงถาม เตือน ๒-๓ ครั้งว่า "อาวุโส ดิฉันต้องการจีวร" ถ้าทวงถาม เตือน ๒-๓ ครั้งแล้ว ไวยาวัจกรนั้นพึงทำจีวรให้สำเร็จ นั่นเป็นความดี ถ้าไม่ทำจีวรให้สำเร็จ พึงยืนนิ่งอยู่โดยมุ่งหมาย ๔-๕-๖ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง ถ้าภิกษุณียืนนิ่งอยู่โดยมุ่งหมาย ๔-๕-๖ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง แล้วไวยาวัจกรนั้นพึงทำจีวรให้สำเร็จ นั่นเป็นความดี ถ้าพยายามเกินกว่านั้นแล้วทำจีวรให้สำเร็จ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. ถ้าไม่ทำจีวรให้สำเร็จ ภิกษุณีนั้นพึงไปเอง หรือส่งทูตไป ณ ที่ที่ปัจจัยสำหรับซื้อจีวรนั้นนำมาว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ปัจจัยสำหรับซื้อจีวรที่ท่านทั้งหลายส่งไปเพื่อภิกษุณีนั้น ไม่เป็นประโยชน์อะไรแก่ภิกษุณีนั้นเลย ขอท่านทั้งหลายจงใช้สอยของตนเถิด อย่าให้ของตนพินาศไปเลย" นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น. Cīvaravaggo dutiyo. วรรคว่าด้วยจีวร วรรคที่ ๒. Rūpiyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเงินทอง 21. Yā pana bhikkhunī jātarūparajataṃ uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā upanikkhittaṃ vā sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 21. ภิกษุณีใดรับก็ดี ให้ผู้อื่นรับก็ดี ยินดีเงินทองที่เขาเก็บไว้ให้ก็ดี เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแลกเปลี่ยนเงินทอง 22. Yā pana bhikkhunī nānappakārakaṃ rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 22. ภิกษุณีใดพึงทำการแลกเปลี่ยนเงินทองมีประการต่างๆ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Kayavikkayasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการซื้อขาย 23. Yā pana bhikkhunī nānappakārakaṃ kayavikkayaṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 23. ภิกษุณีใดพึงทำการซื้อขายมีประการต่างๆ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Ūnapañcabandhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ แห่ง 24. Yā pana bhikkhunī ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tāya bhikkhuniyā so patto bhikkhuniparisāya nissajjitabbo, yo ca tassā bhikkhuniparisāya pattapariyanto, so tassā bhikkhuniyā padātabbo ‘‘ayaṃ te bhikkhuni patto yāvabhedanāya dhāretabbo’’ti, ayaṃ tattha sāmīci. 24. ภิกษุณีใดพึงให้ซื้อบาตรใหม่ด้วยบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ แห่ง เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. บาตรนั้น ภิกษุณีนั้นพึงสละในภิกษุณีสงฆ์. บาตรใดเป็นบาตรสุดท้ายของภิกษุณีสงฆ์ บาตรนั้นพึงมอบให้แก่ภิกษุณีนั้นว่า "ภิกษุณี บาตรนี้เป็นของเธอ เธอพึงถือครองไปจนกว่าจะแตก" นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น. Bhesajjasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเภสัช 25. Yāni kho pana tāni gilānānaṃ bhikkhunīnaṃ paṭisāyanīyāni bhesajjāni, seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ, tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbāni. Taṃ atikkāmentiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 25. อนึ่ง เภสัชที่ควรฉันสำหรับภิกษุณีอาพาธ คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ภิกษุณีรับแล้วพึงฉันได้เพียง ๗ วันเป็นอย่างยิ่ง โดยเก็บสั่งสมไว้. ถ้าฉันเกินกว่านั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Cīvaraacchindanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการชิงจีวร 26. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā sāmaṃ cīvaraṃ datvā kupitā anattamanā acchindeyya vā acchindāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 26. ภิกษุณีใดแล ให้จีวรแก่ภิกษุณีแล้ว โกรธ ไม่พอใจ พึงชิงเอาไปเอง หรือพึงให้ผู้อื่นชิงเอาไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Suttaviññattisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขอเส้นด้าย 27. Yā pana bhikkhunī sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 27. ภิกษุณีใดแล ขอเส้นด้ายด้วยตนเองแล้ว ให้ช่างหูกทอจีวร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Mahāpesakārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยช่างหูกใหญ่ 28. Bhikkhuniṃ paneva uddissa aññātako gahapati vā gahapatānī vā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, tatra cesā bhikkhunī pubbe appavāritā tantavāye upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘idaṃ kho āvuso cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati, āyatañca karotha, vitthatañca appitañca suvītañca suppavāyitañca suvilekhitañca suvitacchitañca karotha, appeva nāma mayampi āyasmantānaṃ kiñcimattaṃ anupadajjeyyāmā’’ti, evañca sā bhikkhunī vatvā kiñcimattaṃ anupadajjeyya antamaso piṇḍapātamattampi, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 28. อนึ่ง คฤหบดีก็ดี คฤหปตานีก็ดี ผู้ไม่ใช่ญาติ สั่งช่างหูกให้ทอจีวรเพื่อภิกษุณี ในการนั้น ถ้าภิกษุณีนั้นเขายังไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาช่างหูกแล้ว กำหนดการทอในจีวรว่า "อาวุโส จีวรนี้เขาทอเพื่อดิฉัน ท่านจงทอให้ยาว ให้กว้าง ให้แน่น ให้ทอดี ให้ทอเรียบร้อย ให้สางดี ให้กรีดดี แม้ดิฉันก็จักให้ของเล็กน้อยแก่ท่านทั้งหลาย" และภิกษุณีนั้นกล่าวอย่างนั้นแล้ว ให้ของเล็กน้อยโดยที่สุดแม้เพียงบิณฑบาต เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. Accekacīvarasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยจีวรเร่งด่วน 29. Dasāhānāgataṃ kattikatemāsikapuṇṇamaṃ bhikkhuniyā paneva accekacīvaraṃ uppajjeyya, accekaṃ maññamānāya bhikkhuniyā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā yāva cīvarakālasamayaṃ nikkhipitabbaṃ. Tato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 29. เมื่อวันเพ็ญเดือน ๑๒ อันเป็นที่สุดแห่งไตรมาสยังไม่มาถึง ๑๐ วัน อนึ่ง ถ้าจีวรเร่งด่วนเกิดขึ้นแก่ภิกษุณี ภิกษุณีผู้สำคัญว่าเป็นของเร่งด่วน พึงรับไว้ รับแล้ว พึงเก็บไว้จนถึงเวลาจีวรกาล ถ้าเก็บไว้เกินกว่านั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Pariṇatasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภสงฆ์ 30. Yā pana bhikkhunī jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ attano pariṇāmeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. 30. ภิกษุณีใดแล รู้อยู่ น้อมลาภที่เขาน้อมไว้เพื่อสงฆ์มาเพื่อตน เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Pattavaggo tatiyo. วรรคว่าด้วยบาตร วรรคที่ ๓ Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ดูกรแม่เจ้าทั้งหลาย นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้แสดงแล้ว ในสิกขาบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามแม่เจ้าทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สองก็ถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สามก็ถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในสิกขาบทเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้ Nissaggiyapācittiyā niṭṭhitā. นิสสัคคิยปาจิตตีย์ จบแล้ว Suddhapācittiyā สุทธปาจิตตีย์ Ime kho panāyyāyo, chasaṭṭhisatā pācittiyā ดูกรแม่เจ้าทั้งหลาย ปาจิตตีย์ ๑๖๖ สิกขาบทเหล่านี้แล Dhammā uddesaṃ āgacchanti. ย่อมมาสู่อุทเทส Lasuṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยกระเทียม 1. Yā pana bhikkhunī lasuṇaṃ khādeyya pācittiyaṃ. 1. ภภิกษุณีใดแล ฉันกระเทียม เป็นปาจิตตีย์ Sambādhalomasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยขนในที่อับ 2. Yā pana bhikkhunī sambādhe lomaṃ saṃharāpeyya, pācittiyaṃ. 2. ภิกษุณีใดแล ให้ถอนขนในที่อับ เป็นปาจิตตีย์ Talaghātakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการตบด้วยฝ่ามือ 3. Talaghātake pācittiyaṃ. 3. ในการตบด้วยฝ่ามือ เป็นปาจิตตีย์ Jatumaṭṭhakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขัดสีด้วยยางไม้ 4. Jatumaṭṭhake pācittiyaṃ. 4. ในการขัดสีด้วยยางไม้ เป็นปาจิตตีย์ Udakasuddhikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเครื่องชำระด้วยน้ำ 5. Udakasuddhikaṃ pana bhikkhuniyā ādiyamānāya dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabbaṃ. Taṃ atikkāmentiyā pācittiyaṃ. 5. อนึ่ง ภิกษุณีเมื่อจะใช้เครื่องชำระด้วยน้ำ พึงใช้ได้เพียง ๒ ข้อองคุลีเป็นอย่างยิ่ง ถ้าใช้เกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์ Upatiṭṭhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการยืนปรนนิบัติ 6. Yā pana bhikkhunī bhikkhussa bhuñjantassa pānīyena vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya, pācittiyaṃ. 6. ภิกษุณีใดแล พึงยืนปรนนิบัติภิกษุผู้กำลังฉันด้วยน้ำดื่มก็ดี ด้วยพัดก็ดี เป็นปาจิตตีย์ Āmakadhaññasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยธัญพืชดิบ 7. Yā pana bhikkhunī āmakadhaññaṃ viññatvā vā viññāpetvā vā bhajjitvā vā bhajjāpetvā vā koṭṭetvā vā koṭṭāpetvā vā pacitvā vā pacāpetvā vā bhuñjeyya, pācittiyaṃ. 7. ภิกษุณีใดแล ขอเองก็ดี ให้เขาขอให้ก็ดี ซึ่งธัญพืชดิบ แล้วคั่วเองก็ดี ให้เขาคั่วให้ก็ดี ตำเองก็ดี ให้เขาตำให้ก็ดี หุงเองก็ดี ให้เขาหุงให้ก็ดี แล้วฉัน เป็นปาจิตตีย์ Paṭhamauccārachaḍḍanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทิ้งอุจจาระเป็นต้นที่ ๑ 8. Yā pana bhikkhunī uccāraṃ vā passāvaṃ vā saṅkāraṃ vā vighāsaṃ vā tirokuṭṭe vā tiropākāre vā chaḍḍeyya vā chaḍḍāpeyya vā, pācittiyaṃ. 8. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงทิ้งหรือให้ทิ้งอุจจาระก็ดี ปัสสาวะก็ดี หยากเยื่อก็ดี เดนอาหารก็ดี ภายนอกฝาก็ดี ภายนอกกำแพงก็ดี เป็นปาจิตตีย์ Dutiyauccārachaḍḍanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทิ้งอุจจาระเป็นต้นที่ ๒ 9. Yā pana bhikkhunī uccāraṃ vā passāvaṃ vā saṅkāraṃ vā vighāsaṃ vā harite chaḍḍeyya vā chaḍḍāpeyya vā, pācittiyaṃ. 9. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงทิ้งหรือให้ทิ้งอุจจาระก็ดี ปัสสาวะก็ดี หยากเยื่อก็ดี เดนอาหารก็ดี ลงบนของเขียว เป็นปาจิตตีย์ Naccagītasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฟ้อนรำและการขับร้อง 10. Yā pana bhikkhunī naccaṃ vā gītaṃ vā vāditaṃ vā dassanāya gaccheyya, pācittiyaṃ. 10. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงไปเพื่อดูการฟ้อนรำก็ดี การขับร้องก็ดี การประโคมก็ดี เป็นปาจิตตีย์ Lasuṇavaggo paṭhamo. ลสุณวรรคที่ ๑ จบแล้ว Rattandhakārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยที่มืดในเวลากลางคืน 11. Yā pana bhikkhunī rattandhakāre appadīpe purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā, pācittiyaṃ. 11. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงยืนอยู่ก็ดี พึงพูดคุยอยู่ก็ดี กับบุรุษผู้เดียวต่อผู้เดียว ในที่มืดในเวลากลางคืนที่ไม่มีแสงสว่าง เป็นปาจิตตีย์ Paṭicchannokāsasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยที่ลับตา 12. Yā pana bhikkhunī paṭicchanne okāse purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā, pācittiyaṃ. 12. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงยืนอยู่ก็ดี พึงพูดคุยอยู่ก็ดี กับบุรุษผู้เดียวต่อผู้เดียว ในที่ลับตา เป็นปาจิตตีย์ Ajjhokāsasallapanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพูดในที่แจ้ง 13. Yā pana bhikkhunī ajjhokāse purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā, pācittiyaṃ. 13. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงยืนอยู่ก็ดี พึงพูดอยู่ก็ดี กับบุรุษผู้เดียวต่อผู้เดียว ในที่แจ้ง เป็นปาจิตตีย์. Dutiyikauyyojanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไล่ภิกษุณีผู้เป็นเพื่อนไป 14. Yā pana bhikkhunī rathikāya vā byūhe vā siṅghāṭake vā purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā nikaṇṇikaṃ vā jappeyya dutiyikaṃ vā bhikkhuniṃ uyyojeyya, pācittiyaṃ. 14. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงยืนอยู่ก็ดี พึงพูดอยู่ก็ดี กับบุรุษผู้เดียวต่อผู้เดียว ในถนนก็ดี ในที่ชุมนุมชนก็ดี ในทางสามแพร่งก็ดี หรือพึงกระซิบที่ข้างหู หรือพึงไล่ภิกษุณีผู้เป็นเพื่อนไป เป็นปาจิตตีย์. Anāpucchāpakkamanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการหลีกไปโดยไม่บอกกล่าว 15. Yā pana bhikkhunī purebhattaṃ kulāni upasaṅkamitvā āsane nisīditvā sāmike anāpucchā pakkameyya, pācittiyaṃ. 15. อนึ่ง ภิกษุณีใด เข้าไปสู่ตระกูลก่อนภัต นั่งบนอาสนะแล้ว พึงหลีกไปโดยไม่บอกกล่าวแก่เจ้าของ เป็นปาจิตตีย์. Anāpucchāabhinisīdanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนั่งหรือนอนโดยไม่บอกกล่าว 16. Yā pana bhikkhunī pacchābhattaṃ kulāni upasaṅkamitvā sāmike anāpucchā āsane abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ. 16. อนึ่ง ภิกษุณีใด เข้าไปสู่ตระกูลหลังภัตแล้ว พึงนั่งทับหรือนอนทับบนอาสนะ โดยไม่บอกกล่าวแก่เจ้าของ เป็นปาจิตตีย์. Anāpucchāsantharaṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการปูลาดโดยไม่บอกกล่าว 17. Yā pana bhikkhunī vikāle kulāni upasaṅkamitvā sāmike anāpucchā seyyaṃ santharitvā vā santharāpetvā vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ. 17. อนึ่ง ภิกษุณีใด เข้าไปสู่ตระกูลในเวลาวิกาลแล้ว พึงปูลาดหรือให้ปูลาดที่นอนแล้ว พึงนั่งทับหรือนอนทับ โดยไม่บอกกล่าวแก่เจ้าของ เป็นปาจิตตีย์. Paraujjhāpanakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการติเตียนผู้อื่น 18. Yā pana bhikkhunī duggahitena dūpadhāritena paraṃ ujjhāpeyya, pācittiyaṃ. 18. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงติเตียนผู้อื่นด้วยการถือผิดหรือการเข้าใจผิด เป็นปาจิตตีย์. Paraabhisapanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการสาปแช่งผู้อื่น 19. Yā pana bhikkhunī attānaṃ vā paraṃ vā nirayena vā brahmacariyena vā abhisapeyya, pācittiyaṃ. 19. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงสาปแช่งตนเองก็ดี ผู้อื่นก็ดี ด้วยนรกก็ดี ด้วยพรหมจรรย์ก็ดี เป็นปาจิตตีย์. Rodanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการร้องไห้ 20. Yā pana bhikkhunī attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodeyya, pācittiyaṃ. 20. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงตีตนเองซ้ำๆ แล้วร้องไห้ เป็นปาจิตตีย์. Rattandhakāravaggo dutiyo. รัตตันธการวรรคที่ ๒. Naggasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเปลือยกาย 21. Yā pana bhikkhunī naggā nahāyeyya, pācittiyaṃ. 21. อนึ่ง ภิกษุณีใด พึงอาบน้ำเปลือยกาย เป็นปาจิตตีย์. Udakasāṭikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำ 22. Udakasāṭikaṃ pana bhikkhuniyā kārayamānāya pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso catasso vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ dve vidatthiyo. Taṃ atikkāmentiyā chedanakaṃ pācittiyaṃ. 22. อนึ่ง ภิกษุณีเมื่อจะทำผ้าอาบน้ำ พึงทำให้มีประมาณ ประมาณในผ้าอาบน้ำนั้นดังนี้ คือ โดยยาว ๔ คืบสุคต โดยกว้าง ๒ คืบ ภิกษุณีผู้ทำเกินประมาณนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์อันเป็นเฉทนกะ. Cīvarasibbanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร 23. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā cīvaraṃ visibbetvā vā visibbāpetvā vā sā pacchā anantarāyikinī neva sibbeyya, na sibbāpanāya ussukkaṃ kareyya aññatra catūhapañcāhā, pācittiyaṃ. 23. อนึ่ง ภิกษุณีใดเลาะจีวรของภิกษุณีอื่น หรือให้ภิกษุณีอื่นเลาะจีวรของภิกษุณีอื่นนั้นแล้ว ภิกษุณีนั้นไม่มีอันตรายในภายหลัง ไม่เย็บเอง ไม่ขวนขวายเพื่อเย็บ เว้นแต่ ๔-๕ วัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Saṅghāṭicārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปโดยไม่มีผ้าสังฆาฏิ 24. Yā pana bhikkhunī pañcāhikaṃ saṅghāṭicāraṃ atikkāmeyya, pācittiyaṃ. 24. อนึ่ง ภิกษุณีใดล่วง ๕ วันแห่งการเที่ยวไปโดยไม่มีผ้าสังฆาฏิ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Cīvarasaṅkamanīyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้าสังกมนีย์ 25. Yā pana bhikkhunī cīvarasaṅkamanīyaṃ dhāreyya, pācittiyaṃ. 25. อนึ่ง ภิกษุณีใดทรงผ้าสังกมนีย์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Gaṇacīvarasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยจีวรของหมู่ 26. Yā pana bhikkhunī gaṇassa cīvaralābhaṃ antarāyaṃ kareyya, pācittiyaṃ. 26. อนึ่ง ภิกษุณีใดทำอันตรายลาภจีวรของหมู่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Paṭibāhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขัดขวาง 27. Yā pana bhikkhunī dhammikaṃ cīvaravibhaṅgaṃ paṭibāheyya, pācittiyaṃ. 27. อนึ่ง ภิกษุณีใดขัดขวางการแบ่งจีวรโดยธรรม ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Cīvaradānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้จีวร 28. Yā pana bhikkhunī agārikassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā samaṇacīvaraṃ dadeyya, pācittiyaṃ. 28. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้จีวรของสมณะแก่คฤหัสถ์ หรือแก่ปริพาชก หรือแก่ปริพาชิกา ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Kālaatikkamanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการล่วงเลยกาล 29. Yā pana bhikkhunī dubbalacīvarapaccāsāya cīvarakālasamayaṃ atikkāmeyya, pācittiyaṃ. 29. อนึ่ง ภิกษุณีใดล่วงเลยกาลแห่งจีวรด้วยหวังว่าจีวรจะอ่อน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Kathinuddhārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการถอนกฐิน 30. Yā pana bhikkhunī dhammikaṃ kathinuddhāraṃ paṭibāheyya, pācittiyaṃ. 30. อนึ่ง ภิกษุณีใดขัดขวางการถอนกฐินโดยธรรม ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Naggavaggo tatiyo. นัคควรรคที่ ๓ Ekamañcatuvaṭṭanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วมเตียงเดียวกัน 31. Yā pana bhikkhuniyo dve ekamañce tuvaṭṭeyyuṃ, pācittiyaṃ. 31. อนึ่ง ภิกษุณี ๒ รูปใดนอนร่วมเตียงเดียวกัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Ekattharaṇatuvaṭṭanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วมเครื่องลาดเดียวกัน 32. Yā pana bhikkhuniyo dve ekattharaṇapāvuraṇā tuvaṭṭeyyuṃ, pācittiyaṃ. 32. อนึ่ง ภิกษุณี ๒ รูปใดนอนร่วมเครื่องลาดและผ้าห่มผืนเดียวกัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Aphāsukaraṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทำให้ไม่สบาย 33. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā sañcicca aphāsuṃ kareyya, pācittiyaṃ. 33. อนึ่ง ภิกษุณีใดแกล้งทำให้ภิกษุณีอื่นไม่สบาย ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Naupaṭṭhāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่พยาบาล 34. Yā pana bhikkhunī dukkhitaṃ sahajīviniṃ neva upaṭṭhaheyya, na upaṭṭhāpanāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ. 34. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่พยาบาลสหชีวินีผู้ป่วย หรือไม่ขวนขวายเพื่อจะพยาบาล ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Nikkaḍḍhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขับไล่ 35. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā upassayaṃ datvā kupitā anattamanā nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā, pācittiyaṃ. 35. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้ที่พักแก่ภิกษุณีอื่นแล้ว โกรธ ไม่พอใจ ขับไล่เอง หรือให้ผู้อื่นขับไล่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Saṃsaṭṭhasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการคลุกคลี 36. Yā pana bhikkhunī saṃsaṭṭhā vihareyya gahapatinā vā gahapatiputtena vā, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, saṃsaṭṭhā vihari gahapatināpi gahapatiputtenāpi, viviccāyye, vivekaññeva bhaginiyā saṅgho vaṇṇetī’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, pācittiyaṃ. 36. ภิกษุณีใดคลุกคลีอยู่กับคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดี ภิกษุณีนั้นพึงถูกภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้า อย่าคลุกคลีอยู่กับคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีเลย แม่เจ้า จงหลีกเร้นเถิด สงฆ์สรรเสริญความหลีกเร้นของภคินี” เมื่อภิกษุณีนั้นถูกภิกษุณีทั้งหลายกล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงถือมั่นอยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นพึงถูกภิกษุณีทั้งหลายสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้ง เพื่อให้สละพฤติกรรมนั้น หากถูกสวดประกาศห้ามจนครบ ๓ ครั้งแล้วสละพฤติกรรมนั้น นั่นเป็นความดี หากไม่สละพฤติกรรมนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Antoraṭṭhasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยภายในรัฐ 37. Yā pana bhikkhunī antoraṭṭhe sāsaṅkasammate sappaṭibhaye asatthikā cārikaṃ careyya, pācittiyaṃ. 37. ภิกษุณีใดเที่ยวจาริกไปในภายในรัฐที่ถือว่ามีภัยอันตราย มีความหวาดระแวง โดยไม่มีเพื่อนร่วมทาง ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Tiroraṭṭhasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยภายนอกรัฐ 38. Yā pana bhikkhunī tiroraṭṭhe sāsaṅkasammate sappaṭibhaye asatthikā cārikaṃ careyya, pācittiyaṃ. 38. ภิกษุณีใดเที่ยวจาริกไปในภายนอกรัฐที่ถือว่ามีภัยอันตราย มีความหวาดระแวง โดยไม่มีเพื่อนร่วมทาง ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Antovassasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยภายในพรรษา 39. Yā pana bhikkhunī antovassaṃ cārikaṃ careyya, pācittiyaṃ. 39. ภิกษุณีใดเที่ยวจาริกไปในระหว่างพรรษา ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Cārikanapakkamanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ออกจาริก 40. Yā pana bhikkhunī vassaṃvuṭṭhā cārikaṃ na pakkameyya antamaso chappañcayojanānipi, pācittiyaṃ. 40. ภิกษุณีใดอยู่จำพรรษาแล้ว ไม่ออกจาริกไป แม้เพียง ๕-๖ โยชน์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Tuvaṭṭavaggo catuttho. ตุวัฏฏวรรคที่ ๔ Rājāgārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเรือนหลวง 41. Yā pana bhikkhunī rājāgāraṃ vā cittāgāraṃ vā ārāmaṃ vā uyyānaṃ vā pokkharaṇiṃ vā dassanāya gaccheyya, pācittiyaṃ. 41. อนึ่ง ภิกษุณีใดไปเพื่อดูเรือนหลวงก็ดี เรือนเขียนภาพก็ดี อารามก็ดี อุทยานก็ดี สระโบกขรณีก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Āsandiparibhuñjanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการใช้สอยอาสนะมีเท้าสูง 42. Yā pana bhikkhunī āsandiṃ vā pallaṅkaṃ vā paribhuñjeyya, pācittiyaṃ. 42. อนึ่ง ภิกษุณีใดใช้สอยอาสนะมีเท้าสูงหรือบัลลังก์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Suttakantanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการปั่นด้าย 43. Yā pana bhikkhunī suttaṃ kanteyya, pācittiyaṃ. 43. อนึ่ง ภิกษุณีใดปั่นด้าย ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Gihiveyyāvaccasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขวนขวายกิจของคฤหัสถ์ 44. Yā pana bhikkhunī gihiveyyāvaccaṃ kareyya, pācittiyaṃ. 44. อนึ่ง ภิกษุณีใดขวนขวายกิจของคฤหัสถ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Adhikaraṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอธิกรณ์ 45. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā ‘‘ehāyye, imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasamehī’’ti vuccamānā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā sā pacchā anantarāyikinī neva vūpasameyya, na vūpasamāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ. 45. อนึ่ง ภิกษุณีใดอันภิกษุณีอื่นกล่าวว่า “มาเถิดแม่เจ้า จงช่วยระงับอธิกรณ์นี้” รับคำว่า “ดีแล้ว” ภายหลังไม่มีอันตราย ไม่ระงับเอง ทั้งไม่ขวนขวายเพื่อจะให้ระงับ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Bhojanadānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้อาหาร 46. Yā pana bhikkhunī agārikassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyya, pācittiyaṃ. 46. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้ของเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือของตนแก่คฤหัสถ์ หรือแก่ปริพาชก หรือแก่ปริพาชิกา ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Āvasathacīvarasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยจีวรประจำที่พัก 47. Yā pana bhikkhunī āvasathacīvaraṃ anissajjetvā paribhuñjeyya, pācittiyaṃ. 47. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่สละจีวรประจำที่พักแล้วใช้สอย ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Āvasathavihārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการอยู่ในที่พัก 48. Yā pana bhikkhunī āvasathaṃ anissajjitvā cārikaṃ pakkameyya, pācittiyaṃ. 48. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่สละที่พักแล้วหลีกไปจาริก ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Tiracchānavijjāpariyāpuṇanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเรียนเดรัจฉานวิชา 49. Yā pana bhikkhunī tiracchānavijjaṃ pariyāpuṇeyya, pācittiyaṃ. 49. อนึ่ง ภิกษุณีใดเรียนเดรัจฉานวิชา ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Tiracchānavijjāvācanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการสอนเดรัจฉานวิชา 50. Yā pana bhikkhunī tiracchānavijjaṃ vāceyya, pācittiyaṃ. 50. อนึ่ง ภิกษุณีใดสอนเดรัจฉานวิชา ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Cittāgāravaggo pañcamo. จิตตาคารวรรคที่ ๕. Ārāmapavisanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในอาราม 51. Yā pana bhikkhunī jānaṃ sabhikkhukaṃ ārāmaṃ anāpucchā paviseyya, pācittiyaṃ. 51. อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ เข้าไปในอารามที่มีภิกษุอยู่โดยไม่บอกกล่าว ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Bhikkhuakkosanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการด่าภิกษุ 52. Yā pana bhikkhunī bhikkhuṃ akkoseyya vā paribhāseyya vā, pācittiyaṃ. 52. อนึ่ง ภิกษุณีใดด่าหรือบริภาษภิกษุ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Gaṇaparibhāsanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการบริภาษหมู่ 53. Yā pana bhikkhunī caṇḍīkatā gaṇaṃ paribhāseyya, pācittiyaṃ. 53. อนึ่ง ภิกษุณีใดเป็นผู้ดุร้าย บริภาษหมู่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Pavāritasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการปวารณา 54. Yā pana bhikkhunī nimantitā vā pavāritā vā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ. 54. อนึ่ง ภิกษุณีใดอันเขาเชิญแล้วหรือปวารณาแล้ว เคี้ยวของเคี้ยวหรือฉันของฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Kulamaccharinīsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ตระหนี่ตระกูล 55. Yā pana bhikkhunī kulamaccharinī assa, pācittiyaṃ. 55. อนึ่ง ภิกษุณีใดเป็นผู้ตระหนี่ตระกูล ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Abhikkhukāvāsasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอาวาสที่ไม่มีภิกษุ 56. Yā pana bhikkhunī abhikkhuke āvāse vassaṃ vaseyya, pācittiyaṃ. 56. อนึ่ง ภิกษุณีใดอยู่จำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Apavāraṇāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ปวารณา 57. Yā pana bhikkhunī vassaṃvuṭṭhā ubhatosaṅghe tīhi ṭhānehi na pavāreyya diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, pācittiyaṃ. 57. อนึ่ง ภิกษุณีใดอยู่จำพรรษาแล้ว ไม่ปวารณาในสงฆ์สองฝ่ายด้วยสถาน ๓ คือ ด้วยเห็นก็ดี ด้วยได้ยินก็ดี ด้วยรังเกียจก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Ovādasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการโอวาท 58. Yā pana bhikkhunī ovādāya vā saṃvāsāya vā na gaccheyya, pācittiyaṃ. 58. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่ไปเพื่อรับโอวาทหรือเพื่ออยู่ร่วม ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Ovādūpasaṅkamanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท 59. Anvaddhamāsaṃ bhikkhuniyā bhikkhusaṅghato dve dhammā paccāsīsitabbā uposathapucchakañca ovādūpasaṅkamanañca. Taṃ atikkāmentiyā pācittiyaṃ. 59. ภิกษุณีพึงหวังธรรม ๒ ประการจากภิกษุสงฆ์ทุกกึ่งเดือน คือ การถามวันอุโบสถและการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ภิกษุณีผู้ล่วงละเมิดข้อนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Pasākhejātasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยฝีที่เกิดในที่ลับ 60. Yā pana bhikkhunī pasākhe jātaṃ gaṇḍaṃ vā rudhitaṃ vā anapaloketvā saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā purisena saddhiṃ ekenekā bhedāpeyya vā phālāpeyya vā dhovāpeyya vā ālimpāpeyya vā bandhāpeyya vā mocāpeyya vā, pācittiyaṃ. 60. อนึ่ง ภิกษุณีใดมีฝีหรือเลือดที่เกิดในที่ลับ ไม่บอกกล่าวสงฆ์หรือคณะ ให้บุรุษคนเดียวผ่าก็ดี เจาะก็ดี ล้างก็ดี ทาก็ดี พันก็ดี แก้ก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Ārāmavaggo chaṭṭho. อารามวรรคที่ ๖. Gabbhinīsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยหญิงมีครรภ์ 61. Yā pana bhikkhunī gabbhiniṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 61. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่หญิงมีครรภ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Pāyantīsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้กำลังให้นมบุตร 62. Yā pana bhikkhunī pāyantiṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 62. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่หญิงผู้กำลังให้นมบุตร ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Paṭhamasikkhamānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาผู้ยังไม่ได้ศึกษาสิกขา 63. Yā pana bhikkhunī dve vassāni chasu dhammesu asikkhitasikkhaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 63. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่สิกขมานาผู้ยังไม่ได้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Dutiyasikkhamānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาผู้ศึกษาสิกขาแล้ว 64. Yā pana bhikkhunī dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ sikkhamānaṃ saṅghena asammataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 64. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่สิกขมานาผู้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Paṭhamagihigatasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์ที่ ๑ 65. Yā pana bhikkhunī ūnadvādasavassaṃ gihigataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 65. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่หญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์มีอายุหย่อน ๑๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Dutiyagihigatasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์ที่ ๒ 66. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇadvādasavassaṃ gihigataṃ dve vassāni chasu dhammesu asikkhitasikkhaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 66. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่หญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์มีอายุครบ ๑๒ ปี ผู้ยังไม่ได้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Tatiyagihigatasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์ที่ ๓ 67. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇadvādasavassaṃ gihigataṃ dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ saṅghena asammataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 67. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่หญิงผู้เคยเป็นคฤหัสถ์มีอายุครบ ๑๒ ปี ผู้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Paṭhamasahajīvinīsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีที่ ๑ 68. Yā pana bhikkhunī sahajīviniṃ vuṭṭhāpetvā dve vassāni neva anuggaṇheyya na anuggaṇhāpeyya, pācittiyaṃ. 68. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้อุปสมบทแก่สหชีวินีแล้ว ไม่สงเคราะห์เอง ไม่ให้ผู้อื่นสงเคราะห์ ตลอด ๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Pavattinīnānubandhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ติดตามปวัตตินี 69. Yā pana bhikkhunī vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ dve vassāni nānubandheyya, pācittiyaṃ. 69. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่ติดตามปวัตตินีผู้ให้อุปสมบทตนตลอด ๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Dutiyasahajīvinīsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีที่ ๒ 70. Yā pana bhikkhunī sahajīviniṃ vuṭṭhāpetvā neva vūpakāseyya na vūpakāsāpeyya antamaso chappañcayojanānipi, pācittiyaṃ. 70. อนึ่ง ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่สหชีวินีแล้ว ไม่หลีกออกเอง ไม่สั่งให้หลีกออก แม้ที่สุด ๕-๖ โยชน์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Gabbhinivaggo sattamo. คัพภินีวรรคที่ ๗. Paṭhamakumāribhūtasikkhāpadaṃ สิกขาบทที่ ๑ ว่าด้วยกุมารี 71. Yā pana bhikkhunī ūnavīsativassaṃ kumāribhūtaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 71. อนึ่ง ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่กุมารีผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Dutiyakumāribhūtasikkhāpadaṃ สิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยกุมารี 72. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇavīsativassaṃ kumāribhūtaṃ dve vassāni chasu dhammesu asikkhitasikkhaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 72. อนึ่ง ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่กุมารีผู้มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ ผู้ยังไม่ได้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Tatiyakumāribhūtasikkhāpadaṃ สิกขาบทที่ ๓ ว่าด้วยกุมารี 73. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇavīsativassaṃ kumāribhūtaṃ dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ saṅghena asammataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 73. อนึ่ง ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่กุมารีผู้มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ ผู้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Ūnadvādasavassasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาหย่อน ๑๒ 74. Yā pana bhikkhunī ūnadvādasavassā vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 74. อนึ่ง ภิกษุณีใด มีพรรษาหย่อน ๑๒ ให้อุปสมบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Paripuṇṇadvādasavassasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาครบ ๑๒ 75. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇadvādasavassā saṅghena asammatā vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 75. อนึ่ง ภิกษุณีใด มีพรรษาครบ ๑๒ แล้ว แต่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ให้อุปสมบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Khiyyanadhammasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการบ่นว่า 76. Yā pana bhikkhunī ‘‘alaṃ tāva te, ayye, vuṭṭhāpitenā’’ti vuccamānā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā sā pacchā khiyyanadhammaṃ āpajjeyya, pācittiyaṃ. 76. อนึ่ง ภิกษุณีใด เมื่อถูกกล่าวว่า "แม่เจ้า อย่าเพิ่งให้อุปสมบทเลย" รับคำว่า "ดีละ" แล้ว ภายหลังกลับบ่นว่า ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Paṭhamasikkhamānanavuṭṭhāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทที่ ๑ ว่าด้วยการให้อุปสมบทแก่สิกขมานา 77. Yā pana bhikkhunī sikkhamānaṃ ‘‘sace me tvaṃ, ayye, cīvaraṃ dassasi, evāhaṃ taṃ vuṭṭhāpessāmī’’ti vatvā sā pacchā anantarāyikinī neva vuṭṭhāpeyya, na vuṭṭhāpanāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ. 77. อนึ่ง ภิกษุณีใด กล่าวกับสิกขมานาว่า "แม่เจ้า ถ้าเธอจะให้จีวรแก่ฉัน ฉันจะให้อุปสมบทแก่เธอ" ครั้นภายหลัง เมื่อไม่มีอุปสรรค กลับไม่ให้อุปสมบทเอง และไม่ทำความขวนขวายเพื่อจะให้อุปสมบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Dutiyasikkhamānanavuṭṭhāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยการให้อุปสมบทแก่สิกขมานา 78. Yā pana bhikkhunī sikkhamānaṃ ‘‘sace maṃ tvaṃ, ayye, dve vassāni anubandhissasi, evāhaṃ taṃ vuṭṭhāpessāmī’’ti vatvā sā pacchā anantarāyikinī neva vuṭṭhāpeyya, na vuṭṭhāpanāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ. 78. อนึ่ง ภิกษุณีใด กล่าวกับสิกขมานาว่า "แม่เจ้า ถ้าเธอจะติดตามฉันตลอด ๒ ปี ฉันจะให้อุปสมบทแก่เธอ" ครั้นภายหลัง เมื่อไม่มีอุปสรรค กลับไม่ให้อุปสมบทเอง และไม่ทำความขวนขวายเพื่อจะให้อุปสมบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sokāvāsasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยที่อยู่เป็นที่เศร้าโศก 79. Yā pana bhikkhunī purisasaṃsaṭṭhaṃ kumārakasaṃsaṭṭhaṃ caṇḍiṃ sokāvāsaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 79. ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่สิกขมานาผู้คลุกคลีกับบุรุษ ผู้คลุกคลีกับกุมาร ผู้ดุร้าย ผู้มีที่อยู่เป็นที่เศร้าโศก ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Ananuññātasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาที่ไม่ได้รับอนุญาต 80. Yā pana bhikkhunī mātāpitūhi vā sāmikena vā ananuññātaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 80. ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่สิกขมานาที่มารดาบิดาหรือสามีไม่อนุญาต ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Pārivāsikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาผู้ยังอยู่ปริวาส 81. Yā pana bhikkhunī pārivāsikachandadānena sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 81. ภิกษุณีใด ให้อุปสมบทแก่สิกขมานาด้วยการให้ฉันทะแก่สิกขมานาผู้กำลังอยู่ปริวาส ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Anuvassasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบททุกปี 82. Yā pana bhikkhunī anuvassaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 82. ภิกษุณีใด ให้อุปสมบททุกปี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Ekavassasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบท ๒ รูปในปีเดียว 83. Yā pana bhikkhunī ekaṃ vassaṃ dve vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ. 83. ภิกษุณีใด ให้อุปสมบท ๒ รูปในปีเดียว ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Kumāribhūtavaggo aṭṭhamo. กุมารีวรรคที่ ๘. Chattupāhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยร่มและรองเท้า 84. Yā pana bhikkhunī agilānā chattupāhanaṃ dhāreyya, pācittiyaṃ. 84. ภิกษุณีใด ไม่เป็นไข้ กั้นร่มและสวมรองเท้า ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Yānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยยาน 85. Yā pana bhikkhunī agilānā yānena yāyeyya, pācittiyaṃ. 85. ภิกษุณีใด ไม่เป็นไข้ ไปด้วยยาน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Saṅghāṇisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเครื่องรัดเอว 86. Yā pana bhikkhunī saṅghāṇiṃ dhāreyya, pācittiyaṃ. 86. ภิกษุณีใด ทรงเครื่องรัดเอว ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Itthālaṅkārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับของสตรี 87. Yā pana bhikkhunī itthālaṅkāraṃ dhāreyya, pācittiyaṃ. 87. ภิกษุณีใด ทรงเครื่องประดับของสตรี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Gandhavaṇṇakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยของหอมและเครื่องผัดผิว 88. Yā pana bhikkhunī gandhavaṇṇakena nahāyeyya, pācittiyaṃ. 88. ภิกษุณีใด อาบน้ำด้วยของหอมและเครื่องผัดผิว ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Vāsitakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยแป้งปรุงด้วยของหอม 89. Yā pana bhikkhunī vāsitakena piññākena nahāyeyya, pācittiyaṃ. 89. ภิกษุณีใด อาบน้ำด้วยแป้งปรุงด้วยของหอมและกากมะซาง ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Bhikkhuniummaddāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้ภิกษุณีบีบนวด 90. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ. 90. ภิกษุณีใด ให้ภิกษุณีบีบนวด หรือให้ขัดสี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sikkhamānaummaddāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้สิกขมานาบีบนวด 91. Yā pana bhikkhunī sikkhamānāya ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ. 91. ภิกษุณีใด ให้สิกขมานาบีบนวด หรือให้ขัดสี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāmaṇerīummaddāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้สามเณรีบีบนวด 92. Yā pana bhikkhunī sāmaṇeriyā ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ. 92. ภิกษุณีใด ให้สามเณรีบีบนวด หรือให้ขัดสี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Gihiniummaddāpanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการให้คฤหัสถ์หญิงบีบนวด 93. Yā pana bhikkhunī gihiniyā ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ. 93. ภิกษุณีใด ให้คฤหัสถ์หญิงบีบนวด หรือให้ขัดสี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Anāpucchāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่บอกกล่าว 94. Yā pana bhikkhunī bhikkhussa purato anāpucchā āsane nisīdeyya, pācittiyaṃ. 94. ภิกษุณีใด นั่งบนอาสนะต่อหน้าภิกษุ โดยไม่บอกกล่าว ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Pañhāpucchanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการถามปัญหา 95. Yā pana bhikkhunī anokāsakataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ puccheyya, pācittiyaṃ. 95. ภิกษุณีใด ถามปัญหาภิกษุผู้ยังไม่ได้รับโอกาส ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Asaṃkaccikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผ้าพันอก 96. Yā pana bhikkhunī asaṃkaccikā gāmaṃ paviseyya, pācittiyaṃ. 96. ภิกษุณีใด ไม่มีผ้าพันอก เข้าไปสู่บ้าน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Chattupāhanavaggo navamo. ฉัตตุปาหนวรรคที่ ๙ Musāvādasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพูดเท็จ 97. Sampajānamusāvāde pācittiyaṃ. 97. พูดเท็จทั้งที่รู้ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Omasavādasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพูดกระทบกระเทียบ 98. Omasavāde pācittiyaṃ. 98. พูดกระทบกระเทียบ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Pesuññasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพูดส่อเสียด 99. Bhikkhunipesuññe pācittiyaṃ. 99. ในเพราะการพูดส่อเสียดภิกษุณี ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Padasodhammasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการสอนธรรมเป็นบท 100. Yā pana bhikkhunī anupasampannaṃ padaso dhammaṃ vāceyya, pācittiyaṃ. 100. อนึ่ง ภิกษุณีใด สอนธรรมเป็นบทแก่ผู้ที่ยังไม่ได้รับอุปสมบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Paṭhamasahaseyyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วม ครั้งที่ ๑ 101. Yā pana bhikkhunī anupasampannāya uttaridirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 101. อนึ่ง ภิกษุณีใด นอนร่วมกับผู้ที่ยังไม่ได้รับอุปสมบท เกินกว่า ๒-๓ คืน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Dutiyasahaseyyasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนอนร่วม ครั้งที่ ๒ 102. Yā pana bhikkhunī purisena sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 102. อนึ่ง ภิกษุณีใด นอนร่วมกับบุรุษ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Dhammadesanāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการแสดงธรรม 103. Yā pana bhikkhunī purisassa uttarichappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra viññunā itthiviggahena, pācittiyaṃ. 103. อนึ่ง ภิกษุณีใด แสดงธรรมแก่บุรุษ เกินกว่า ๕-๖ คำ เว้นแต่มีหญิงผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วย ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Bhūtārocanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีจริง 104. Yā pana bhikkhunī anupasampannāya uttarimanussadhammaṃ āroceyya, bhūtasmiṃ pācittiyaṃ. 104. อนึ่ง ภิกษุณีใด บอกอุตตริมนุสสธรรมแก่ผู้ที่ยังไม่ได้รับอุปสมบท เมื่อเป็นความจริง ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Duṭṭhullārocanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติชั่วหยาบ 105. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā duṭṭhullaṃ āpattiṃ anupasampannāya āroceyya aññatra bhikkhunisammutiyā, pācittiyaṃ. 105. อนึ่ง ภิกษุณีใด บอกอาบัติชั่วหยาบของภิกษุณีแก่ผู้ที่ยังไม่ได้รับอุปสมบท เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุณีสงฆ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Pathavīkhaṇanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขุดดิน 106. Yā pana bhikkhunī pathaviṃ khaṇeyya vā khaṇāpeyya vā, pācittiyaṃ. 106. อนึ่ง ภิกษุณีใด ขุดดินเอง หรือใช้ให้ผู้อื่นขุด ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Musāvādavaggo dasamo. มุสาวาทวรรคที่ ๑๐ Bhūtagāmasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยภูตคาม 107. Bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ. 107. ในเพราะการทำลายภูตคาม ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Aññavādakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพูดกลบเกลื่อน 108. Aññavādake, vihesake pācittiyaṃ. 108. ในเพราะการพูดกลบเกลื่อน ในเพราะการทำความรำคาญ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Ujjhāpanakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการบ่น 109. Ujjhāpanake, khiyyanake pācittiyaṃ. 109. ในเพราะการบ่น ในเพราะการติเตียน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Paṭhamasenāsanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะที่ ๑ 110. Yā pana bhikkhunī saṅghikaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā bhisiṃ vā kocchaṃ vā ajjhokāse santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamantī neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ. 110. อนึ่ง ภิกษุณีใด ปูเองหรือใช้ให้ผู้อื่นปูเตียงก็ตาม เก้าอี้ก็ตาม ฟูกก็ตาม ม้านั่งก็ตาม ของสงฆ์ไว้ในที่แจ้ง เมื่อหลีกไป ไม่เก็บเอง ไม่ให้ผู้อื่นเก็บ หรือไม่บอกลาแล้วหลีกไป ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Dutiyasenāsanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเสนาสนะที่ ๒ 111. Yā pana bhikkhunī saṅghike vihāre seyyaṃ santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamantī neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ. 111. อนึ่ง ภิกษุณีใด ปูเองหรือใช้ให้ผู้อื่นปูที่นอนไว้ในวิหารของสงฆ์ เมื่อหลีกไป ไม่เก็บเอง ไม่ให้ผู้อื่นเก็บ หรือไม่บอกลาแล้วหลีกไป ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Anupakhajjasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนอนเบียดเสียด 112. Yā pana bhikkhunī saṅghike vihāre jānaṃ pubbupagataṃ bhikkhuniṃ anupakhajja seyyaṃ kappeyya ‘‘yassā sambādho bhavissati, sā pakkamissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ. 112. อนึ่ง ภิกษุณีใด รู้ว่าภิกษุณีอื่นมาถึงก่อนแล้ว นอนเบียดเสียดในวิหารของสงฆ์ ด้วยคิดว่า “ผู้ใดอึดอัด ผู้นั้นก็จักหลีกไปเอง” โดยทำความรำคาญให้แก่ภิกษุณีนั้นเท่านั้นเป็นปัจจัย ไม่ใช่เหตุอื่น ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Nikkaḍḍhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขับไล่ 113. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ kupitā anattamanā saṅghikā vihārā nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā, pācittiyaṃ. 113. อนึ่ง ภิกษุณีใดโกรธเคือง ไม่พอใจ ขับไล่เองก็ดี ให้ผู้อื่นขับไล่ก็ดี ซึ่งภิกษุณีออกจากวิหารของสงฆ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Vehāsakuṭisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยเรือนบน 114. Yā pana bhikkhunī saṅghike vihāre uparivehāsakuṭiyā āhaccapādakaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ. 114. อนึ่ง ภิกษุณีใด นั่งก็ดี นอนก็ดี บนเตียงก็ดี บนตั่งก็ดี อันมีเท้าเสียบสลัก ในกุฎีชั้นบนอันเป็นของสงฆ์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Mahallakavihārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยวิหารใหญ่ 115. Mahallakaṃ pana bhikkhuniyā vihāraṃ kārayamānāya yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya, ālokasandhiparikammāya dvatticchadanassa pariyāyaṃ appaharite ṭhitāya adhiṭṭhātabbaṃ. Tato ce uttari appaharitepi ṭhitā adhiṭṭhaheyya, pācittiyaṃ. 115. อนึ่ง ภิกษุณีผู้ให้สร้างวิหารใหญ่ พึงยืนสั่งการในที่ที่ไม่มีของเขียวสดได้เพียงรอบวงกบประตู เพื่อตระเตรียมการใส่กลอน เพื่อตกแต่งช่องแสง และเพื่อมุงหลังคาได้ ๒-๓ ชั้น ถ้าเธอสั่งการเกินกว่านั้น แม้จะยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีของเขียวสดก็ตาม ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Sappāṇakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยน้ำมีสัตว์ 116. Yā pana bhikkhunī jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ tiṇaṃ vā mattikaṃ vā siñceyya vā siñcāpeyya vā, pācittiyaṃ. 116. อนึ่ง ภิกษุณีใด รู้อยู่ว่าน้ำมีตัวสัตว์ รดเองก็ดี ให้ผู้อื่นรดก็ดี ซึ่งหญ้าหรือดิน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Bhūtagāmavaggo ekādasamo. ภูตคามวรรคที่ ๑๑ Āvasathapiṇḍasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอาวสถบิณฑบาต 117. Agilānāya bhikkhuniyā eko āvasathapiṇḍo bhuñjitabbo. Tato ce uttari bhuñjeyya, pācittiyaṃ. 117. ภิกษุณีผู้ไม่เป็นไข้ พึงฉันอาวสถบิณฑบาตได้เพียงมื้อเดียว ถ้าฉันเกินกว่านั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Gaṇabhojanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยคณะโภชน์ 118. Gaṇabhojane aññatra samayā pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānasamayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, addhānagamanasamayo, nāvābhiruhanasamayo, mahāsamayo, samaṇabhattasamayo, ayaṃ tattha samayo. 118. การฉันคณะโภชน์ เว้นแต่สมัย ต้องอาบัติปาจิตตีย์ สมัยในเรื่องนั้นคือ สมัยเป็นไข้ สมัยถวายจีวร สมัยทำจีวร สมัยเดินทางไกล สมัยลงเรือ สมัยประชุมใหญ่ สมัยภัตตาหารของสมณะ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น Kāṇamātusikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยกานมาตา 119. Bhikkhuniṃ paneva kulaṃ upagataṃ pūvehi vā manthehi vā abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, ākaṅkhamānāya bhikkhuniyā dvattipattapūrā paṭiggahetabbā. Tato ce uttari paṭiggaṇheyya, pācittiyaṃ. Dvattipattapūre paṭiggahetvā tato nīharitvā bhikkhunīhi saddhiṃ saṃvibhajitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci. 119. อนึ่ง ตระกูลปวารณาภิกษุณีผู้เข้าไปสู่ตระกูล ด้วยขนมก็ดี ด้วยสัตตุผงก็ดี ภิกษุณีผู้ต้องการพึงรับได้เต็ม ๒-๓ บาตร ถ้าเธอรับเกินกว่านั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ครั้นรับเต็ม ๒-๓ บาตรแล้ว นำออกมาจากที่นั้นแล้ว พึงแบ่งปันกับภิกษุณีทั้งหลาย นี้เป็นความถูกต้องในเรื่องนั้น Vikālabhojanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารในเวลาวิกาล 120. Yā pana bhikkhunī vikāle khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ. 120. อนึ่ง ภิกษุณีใด เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ซึ่งของเคี้ยวก็ดี ซึ่งของฉันก็ดี ในเวลาวิกาล ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Sannidhikārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเก็บของไว้ฉัน 121. Yā pana bhikkhunī sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ. 121. อนึ่ง ภิกษุณีใด เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ซึ่งของเคี้ยวก็ดี ซึ่งของฉันก็ดี ที่ทำการสะสมไว้ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Dantaponasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยไม้สีฟัน 122. Yā pana bhikkhunī adinnaṃ mukhadvāraṃ āhāraṃ āhareyya aññatra udakadantaponā, pācittiyaṃ. 122. อนึ่ง ภิกษุณีใด นำอาหารที่เขายังไม่ได้ถวายให้ล่วงช่องปากเข้าไป เว้นแต่น้ำและไม้สีฟัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Uyyojanasikkhāpadaṃ อุโยชนสิกขาบท 123. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ ‘‘ehāyye, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisissāmā’’ti tassā dāpetvā vā adāpetvā vā uyyojeyya ‘‘gacchāyye, na me tayā saddhiṃ kathā vā nisajjā vā phāsu hoti, ekikāya me kathā vā nisajjā vā phāsu hotī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ. 123. อนึ่ง ภิกษุณีใดชวนภิกษุณีว่า 'มาเถิดแม่เจ้า เราจักเข้าไปบิณฑบาตในบ้านหรือนิคมด้วยกัน' แล้วให้ก็ดี ไม่ให้ก็ดี ซึ่งอาหารแก่ภิกษุณีนั้น แล้วส่งเธอกลับไปด้วยคำว่า 'ไปเถิดแม่เจ้า การพูดก็ดี การนั่งก็ดี ของฉันกับท่านไม่เป็นที่สบาย การพูดก็ดี การนั่งก็ดี ของฉันผู้เดียวเป็นที่สบาย' ทำความหมายอย่างนี้เท่านั้นให้เป็นปัจจัย ไม่ใช่เหตุอื่น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Sabhojanasikkhāpadaṃ สโภชนสิกขาบท 124. Yā pana bhikkhunī sabhojane kule anupakhajja nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 124. อนึ่ง ภิกษุณีใด เข้าไปนั่งแทรกแซงในตระกูลที่มีคนกำลังบริโภคอาหารอยู่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Rahopaṭicchannasikkhāpadaṃ รโหปฏิฉันนสิกขาบท 125. Yā pana bhikkhunī purisena saddhiṃ raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 125. อนึ่ง ภิกษุณีใด นั่งในที่ลับคือในที่กำบังกับบุรุษ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Rahonisajjasikkhāpadaṃ รโหสิกขาบท 126. Yā pana bhikkhunī purisena saddhiṃ ekenekā raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 126. อนึ่ง ภิกษุณีใด นั่งในที่ลับคือสองต่อสองกับบุรุษ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Bhojanavaggo dvādasamo. โภชนวรรคที่ ๑๒ Cārittasikkhāpadaṃ จาริตตสิกขาบท 127. Yā pana bhikkhunī nimantitā sabhattā samānā santiṃ bhikkhuniṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, ayaṃ tattha samayo. 127. ภิกษุณีใดอันเขาอาราธนาแล้ว มีภัตแล้ว ไม่บอกลาภิกษุณีที่มีอยู่ เที่ยวไปในสกุลทั้งหลายก่อนภัตหรือหลังภัต เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์. สมัยในเรื่องนั้นคือ สมัยถวายจีวร สมัยทำจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น. Mahānāmasikkhāpadaṃ มหานามสิกขาบท 128. Agilānāya bhikkhuniyā catumāsappaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punapavāraṇāya, aññatra niccapavāraṇāya. Tato ce uttari sādiyeyya, pācittiyaṃ. 128. ภิกษุณีผู้ไม่เจ็บไข้ พึงยินดีการปวารณาด้วยปัจจัยได้ ๔ เดือน เว้นแต่ปวารณาซ้ำ เว้นแต่ปวารณาเป็นนิตย์. ถ้าเธอยินดีเกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์. Uyyuttasenāsikkhāpadaṃ อุยยุตตเสนาสิกขาบท 129. Yā pana bhikkhunī uyyuttaṃ senaṃ dassanāya gaccheyya aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ. 129. ภิกษุณีใดไปเพื่อดูเสนาที่ยกออกไป เว้นแต่มีเหตุปัจจัยเช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์. Senāvāsasikkhāpadaṃ เสนาวาสสิกขาบท 130. Siyā ca tassā bhikkhuniyā kocideva paccayo senaṃ gamanāya, dirattatirattaṃ tāya bhikkhuniyā senāya vasitabbaṃ. Tato ce uttari vaseyya, pācittiyaṃ. 130. ถ้าภิกษุณีนั้นมีเหตุบางอย่างเพื่อไปสู่เสนา ภิกษุณีนั้นพึงอยู่ในเสนาได้ ๒-๓ คืน. ถ้าเธออยู่เกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์. Uyyodhikasikkhāpadaṃ อุโยธิกสิกขาบท 131. Dirattatirattaṃ ce bhikkhunī senāya vasamānā uyyodhikaṃ vā balaggaṃ vā senābyūhaṃ vā anīkadassanaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ. 131. ถ้าภิกษุณีอยู่ในเสนา ๒-๓ คืน ไปดูการรบก็ดี ที่รวมพลก็ดี การจัดกระบวนทัพก็ดี การตรวจพลก็ดี เป็นปาจิตตีย์. Surāpānasikkhāpadaṃ สุราปานสิกขาบท 132. Surāmerayapāne pācittiyaṃ. 132. ในการดื่มสุราและเมรัย เป็นปาจิตตีย์. Aṅgulipatodakasikkhāpadaṃ อังคุลิปโตทกสิกขาบท 133. Aṅgulipatodake pācittiyaṃ. 133. ในการจี้ด้วยนิ้วมือ เป็นปาจิตตีย์. Hasadhammasikkhāpadaṃ หสธัมมสิกขาบท 134. Udake hasadhamme pācittiyaṃ. 134. ในการเล่นคะนองในน้ำ เป็นปาจิตตีย์. Anādariyasikkhāpadaṃ อนาทริยสิกขาบท 135. Anādariye pācittiyaṃ. 135. ในความไม่เอื้อเฟื้อ เป็นปาจิตตีย์. Bhiṃsāpanasikkhāpadaṃ ภิงสาปนสิกขาบท 136. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ bhiṃsāpeyya, pācittiyaṃ. 136. ภิกษุณีใดพึงทำให้ภิกษุณีหวาดกลัว เป็นปาจิตตีย์. Cārittavaggo terasamo. จาริตตวรรคที่ ๑๓ Jotisikkhāpadaṃ โชติสิกขาบท 137. Yā pana bhikkhunī agilānā visibbanāpekkhā jotiṃ samādaheyya vā samādahāpeyya vā aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ. 137. ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ หวังจะผิงไฟ ก่อไฟเองก็ดี ให้ผู้อื่นก่อก็ดี เว้นแต่มีเหตุปัจจัยเช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์. Nahānasikkhāpadaṃ นหานสิกขาบท 138. Yā pana bhikkhunī orenaddhamāsaṃ nahāyeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo ‘‘diyaḍḍho māso seso gimhāna’’nti ‘‘vassānassa paṭhamo māso’’ iccete aḍḍhateyyamāsā uṇhasamayo, pariḷāhasamayo, gilānasamayo, kammasamayo, addhānagamanasamayo, vātavuṭṭhisamayo, ayaṃ tattha samayo. 138. ภิกษุณีใดอาบน้ำภายในกึ่งเดือน เว้นแต่สมัย เป็นปาจิตตีย์. สมัยในเรื่องนั้นคือ เดือนครึ่งที่เหลือแห่งฤดูร้อน และเดือนแรกแห่งฤดูฝน รวมเป็น ๒ เดือนครึ่งนี้ เป็นสมัยร้อน เป็นสมัยมีเหงื่อไคลมาก เป็นสมัยเจ็บไข้ เป็นสมัยทำงาน เป็นสมัยเดินทางไกล เป็นสมัยมีลมและฝน นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadaṃ ทุพพัณณกรณ์สิกขาบท 139. Navaṃ pana bhikkhuniyā cīvaralābhāya tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ ādātabbaṃ nīlaṃ vā kaddamaṃ vā kāḷasāmaṃ vā. Anādā ce bhikkhunī tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ navaṃ cīvaraṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ. 139. เมื่อภิกษุณีได้จีวรใหม่ พึงถือเอาวัตถุสำหรับทำให้เสียสี ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สีเขียวคราม สีตม หรือสีดำคล้ำ. ถ้าภิกษุณีไม่ถือเอาวัตถุสำหรับทำให้เสียสี ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง ใช้สอยจีวรใหม่ เป็นปาจิตตีย์. Vikappanasikkhāpadaṃ วิกัปปนสิกขาบท 140. Yā pana bhikkhunī bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā sikkhamānāya vā sāmaṇerassa vā sāmaṇeriyā vā sāmaṃ cīvaraṃ vikappetvā apaccuddhāraṇaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ. 140. ภิกษุณีใดวิกัปจีวรแก่ภิกษุ ภิกษุณี สิกขมานา สามเณร หรือสามเณรีเองแล้ว ไม่ได้ถอนคืน นำมาใช้สอย เป็นปาจิตตีย์. Apanidhāpanasikkhāpadaṃ อปนิธาปนสิกขาบท 141. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā pattaṃ vā cīvaraṃ vā nisīdanaṃ vā sūcigharaṃ vā kāyabandhanaṃ vā apanidheyya vā apanidhāpeyya vā antamaso hasāpekkhāpi, pācittiyaṃ. 141. ภิกษุณีใดซ่อนเองก็ดี ให้ผู้อื่นซ่อนก็ดี ซึ่งบาตรก็ดี จีวรก็ดี ผ้านิสีทนะก็ดี กล่องเข็มก็ดี ประคดเอวก็ดี ของภิกษุณี โดยที่สุดแม้เพื่อหัวเราะเล่น เป็นปาจิตตีย์. Sañciccasikkhāpadaṃ สัญจิจจสิกขาบท 142. Yā pana bhikkhunī sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, pācittiyaṃ. 142. อนึ่ง ภิกษุณีใดแกล้งพรากสัตว์จากชีวิต เป็นปาจิตตีย์. Sappāṇakasikkhāpadaṃ สัปปาณกสิกขาบท 143. Yā pana bhikkhunī jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ. 143. อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ บริโภคน้ำมีสัตว์ เป็นปาจิตตีย์. Ukkoṭanasikkhāpadaṃ อุกโกฏนสิกขาบท 144. Yā pana bhikkhunī jānaṃ yathādhammaṃ nihatādhikaraṇaṃ punakammāya ukkoṭeyya, pācittiyaṃ. 144. อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ อธิกรณ์ที่ระงับแล้วตามธรรม กลับรื้อฟื้นขึ้นมาเพื่อทำใหม่ เป็นปาจิตตีย์. Theyyasatthasikkhāpadaṃ เถยยสัตถสิกขาบท 145. Yā pana bhikkhunī jānaṃ theyyasatthena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi, pācittiyaṃ. 145. อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ นัดแนะกับพวกโจร เดินทางร่วมกัน แม้ที่สุดเพียงระหว่างบ้าน เป็นปาจิตตีย์. Ariṭṭhasikkhāpadaṃ อริฏฐสิกขาบท 146. Yā pana bhikkhunī evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti. Sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāyye antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya. Yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, pācittiyaṃ. 146. อนึ่ง ภิกษุณีใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า “ดิฉันรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตราย ธรรมเหล่านั้นอันบุคคลเสพอยู่ไม่เป็นอันตราย” ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้า อย่ากล่าวอย่างนั้น อย่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น แม่เจ้า ธรรมที่เป็นอันตราย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายโดยปริยายเป็นอันมาก และธรรมเหล่านั้นอันบุคคลเสพอยู่ก็เป็นอันตราย” ถ้าภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยึดถืออยู่อย่างนั้น ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดประกาศเพื่อสละทิฏฐินั้นถึงสามครั้ง ถ้าเธออันภิกษุณีทั้งหลายสวดประกาศถึงสามครั้งแล้วสละทิฏฐินั้นได้ นั่นเป็นความดี ถ้าไม่สละ เป็นปาจิตตีย์. Jotivaggo cuddasamo. โชติวรรคที่ ๑๔ Ukkhittasambhogasikkhāpadaṃ อุกขิตตสัมโภคสิกขาบท 147. Yā pana bhikkhunī jānaṃ tathāvādiniyā bhikkhuniyā akaṭānudhammāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissaṭṭhāya saddhiṃ sambhuñjeyya vā, saṃvaseyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 147. อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ว่าภิกษุณีผู้กล่าวอย่างนั้นยังไม่ทำตามธรรม ยังไม่สละทิฏฐินั้น ยังร่วมฉันด้วยก็ดี ร่วมอยู่ด้วยก็ดี หรือร่วมนอนด้วยก็ดี เป็นปาจิตตีย์. Kaṇṭakasikkhāpadaṃ กัณฏกสิกขาบท 148. Samaṇuddesāpi ce evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti. Sā samaṇuddesā bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, samaṇuddese evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāyye, samaṇuddese antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti. Evañca sā samaṇuddesā bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā samaṇuddesā bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘ajjatagge te, ayye, samaṇuddese na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo, yampi caññā samaṇuddesā labhanti bhikkhunīhi saddhiṃ dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ, sāpi te natthi, cara pire, vinassā’’ti. Yā pana bhikkhunī jānaṃ tathānāsitaṃ samaṇuddesaṃ upalāpeyya vā, upaṭṭhāpeyya vā, sambhuñjeyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. 148. แม้สามเณรีก็พึงกล่าวอย่างนี้ว่า “ดิฉันรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตราย ธรรมเหล่านั้นอันบุคคลเสพอยู่ไม่เป็นอันตราย” สามเณรีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้าสามเณรี อย่ากล่าวอย่างนั้น อย่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น แม่เจ้าสามเณรี ธรรมที่เป็นอันตราย พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายโดยปริยายเป็นอันมาก และธรรมเหล่านั้นอันบุคคลเสพอยู่ก็เป็นอันตราย” ถ้าสามเณรีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังคงยึดถืออยู่อย่างนั้น สามเณรีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้าสามเณรี ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เธอไม่พึงอ้างพระผู้มีพระภาคว่าเป็นศาสดา และการที่สามเณรีอื่นได้ร่วมนอนกับภิกษุณี ๒-๓ คืนนั้น ก็ไม่มีแก่เธอ เธอจงไปเสีย จงฉิบหายเสีย” อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้อยู่ว่าสามเณรีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายขับไล่แล้วอย่างนั้น ยังเกลี้ยกล่อมก็ดี บำรุงก็ดี ร่วมฉันด้วยก็ดี หรือร่วมนอนด้วยก็ดี เป็นปาจิตตีย์. Sahadhammikasikkhāpadaṃ สหธรรมิกสิกขาบท 149. Yā pana bhikkhunī bhikkhunīhi sahadhammikaṃ vuccamānā evaṃ vadeyya ‘‘na tāvāhaṃ, ayye, etasmiṃ sikkhāpade sikkhissāmi, yāva na aññaṃ bhikkhuniṃ byattaṃ vinayadharaṃ paripucchāmī’’ti, pācittiyaṃ. Sikkhamānāya, bhikkhave, bhikkhuniyā aññātabbaṃ paripucchitabbaṃ paripañhitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci. 149. อนึ่ง ภิกษุณีใดอันภิกษุณีทั้งหลายว่ากล่าวโดยชอบธรรมอยู่ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้า ดิฉันยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ยังไม่ได้สอบถามภิกษุณีอื่นผู้ฉลาด ทรงวินัย” เป็นปาจิตตีย์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีผู้กำลังศึกษา พึงรู้ พึงสอบถาม พึงไต่ถาม นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น. Vilekhanasikkhāpadaṃ วิเลขนสิกขาบท 150. Yā pana bhikkhunī pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘kiṃ panimehi khuddānukhuddakehi sikkhāpadehi uddiṭṭhehi, yāvadeva kukkuccāya vihesāya vilekhāya saṃvattantī’’ti, sikkhāpadavivaṇṇake pācittiyaṃ. 150. อนึ่ง ภิกษุณีใดเมื่อปาติโมกข์กำลังแสดงอยู่ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า “สิกขาบทเล็กน้อยหยุมหยิมเหล่านี้จะแสดงไปทำไม ย่อมเป็นไปเพื่อความรำคาญ เพื่อความลำบาก เพื่อความเดือดร้อนเท่านั้น” เป็นปาจิตตีย์ในเพราะติเตียนสิกขาบท. Mohanasikkhāpadaṃ โมหนสิกขาบท 151. Yā pana bhikkhunī anvaddhamāsaṃ pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘idāneva kho ahaṃ, ayye, jānāmi ayampi kira dhammo suttāgato suttapariyāpanno anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchatī’’ti, tañce bhikkhuniṃ aññā bhikkhuniyo jāneyyuṃ nisinnapubbaṃ imāya bhikkhuniyā dvattikkhattuṃ pātimokkhe uddissamāne, ko pana vādo bhiyyo, na ca tassā bhikkhuniyā aññāṇakena mutti atthi, yañca tattha āpattiṃ āpannā, tañca yathādhammo kāretabbo, uttari cassā moho āropetabbo ‘‘tassā te, ayye, alābhā, tassā te dulladdhaṃ, yaṃ tvaṃ pātimokkhe uddissamāne na sādhukaṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karosī’’ti, idaṃ tasmiṃ mohanake pācittiyaṃ. 151. อนึ่ง ภิกษุณีใด เมื่อปาติโมกข์กำลังแสดงอยู่ทุกกึ่งเดือน พึงกล่าวอย่างนี้ว่า “แม่เจ้า บัดนี้ดิฉันเพิ่งรู้ว่า ธรรมแม้นี้ก็มาในพระสูตร นับเนื่องในพระสูตร ย่อมมาสู่การแสดงทุกกึ่งเดือน” ถ้าภิกษุณีทั้งหลายอื่นรู้ว่าภิกษุณีนี้เคยนั่งฟังปาติโมกข์ที่กำลังแสดงอยู่มาแล้วสองสามครั้ง จะกล่าวอะไรถึงมากกว่านั้นเล่า ภิกษุณีนั้นไม่มีความพ้นเพราะความไม่รู้ และเธอต้องอาบัติใดในเรื่องนั้น พึงให้เธอทำคืนตามธรรม และพึงยกความหลงขึ้นแก่เธอว่า “แม่เจ้า นั่นไม่ใช่ลาภของท่าน ท่านได้ไม่ดีแล้ว ที่ท่านเมื่อปาติโมกข์กำลังแสดงอยู่ ไม่ตั้งใจฟังให้ดี ไม่มนสิการโดยแยบคาย” นี้เป็นปาจิตตีย์ในโมหนสิกขาบทนั้น. Pahārasikkhāpadaṃ ปหารสิกขาบท 152. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā kupitā anattamanā pahāraṃ dadeyya, pācittiyaṃ. 152. อนึ่ง ภิกษุณีใดโกรธ ไม่พอใจ ประหารภิกษุณี เป็นปาจิตตีย์. Talasattikasikkhāpadaṃ ตลสัตติกสิกขาบท 153. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā kupitā anattamanā talasattikaṃ uggireyya, pācittiyaṃ. 153. อนึ่ง ภิกษุณีใดโกรธ ไม่พอใจ เงื้อฝ่ามือต่อภิกษุณี เป็นปาจิตตีย์. Amūlakasikkhāpadaṃ อมูลกสิกขาบท 154. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃseyya, pācittiyaṃ. 154. อนึ่ง ภิกษุณีใดตามกำจัดภิกษุณีด้วยอาบัติสังฆาทิเสสไม่มีมูล เป็นปาจิตตีย์. Sañciccasikkhāpadaṃ สัญจิจจสิกขาบท 155. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā sañcicca kukkuccaṃ upadaheyya ‘‘itissā muhuttampi aphāsu bhavissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ. 155. อนึ่ง ภิกษุณีใดแกล้งก่อความรำคาญแก่ภิกษุณี ด้วยประสงค์ว่า “ด้วยวิธีนี้ เธอจักมีความไม่สบายใจแม้เพียงครู่หนึ่ง” โดยทำเหตุนี้ให้เป็นปัจจัยเท่านั้น ไม่ใช่เหตุอื่น เป็นปาจิตตีย์. Upassuti sikkhāpadaṃ อุปัสสุติสิกขาบท 156. Yā pana bhikkhunī bhikkhunīnaṃ bhaṇḍanajātānaṃ kalahajātānaṃ vivādāpannānaṃ upassutiṃ tiṭṭheyya ‘‘yaṃ imā bhaṇissanti, taṃ sossāmī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ. 156. ภิกษุณีใดแล พึงยืนแอบฟังภิกษุณีทั้งหลายผู้เกิดการทะเลาะ เกิดการวิวาท ถึงการแก่งแย่งกัน โดยกระทำเหตุนั้นนั่นแหละ ไม่ใช่เหตุอื่นว่า ‘เราจักฟังสิ่งที่ภิกษุณีเหล่านี้จักพูด’ เป็นปาจิตตีย์. Diṭṭhivaggo pannarasamo. หมวดทิฏฐิที่สิบห้า Kammappaṭibāhanasikkhāpadaṃ กัมมัปปฏิพาหนสิกขาบท 157. Yā pana bhikkhunī dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya, pācittiyaṃ. 157. ภิกษุณีใดแล ให้ฉันทะในกรรมอันเป็นธรรมแล้ว พึงถึงความติเตียนในภายหลัง เป็นปาจิตตีย์. Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadaṃ ฉันทังอทัตวาคมนสิกขาบท 158. Yā pana bhikkhunī saṅghe vinicchayakathāya vattamānāya chandaṃ adatvā uṭṭhāyāsanā pakkameyya, pācittiyaṃ. 158. ภิกษุณีใดแล เมื่อสงฆ์กำลังวินิจฉัยเรื่องราวอยู่ ไม่ให้ฉันทะแล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป เป็นปาจิตตีย์. Dubbalasikkhāpadaṃ ทุพพลสิกขาบท 159. Yā pana bhikkhunī samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya ‘‘yathāsanthutaṃ bhikkhuniyo saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇāmentī’’ti, pācittiyaṃ. 159. ภิกษุณีใดแล เมื่อสงฆ์พร้อมเพรียงกันให้จีวรแล้ว พึงถึงความติเตียนในภายหลังว่า ‘ภิกษุณีทั้งหลายย่อมนำลาภของสงฆ์ไปตามความคุ้นเคย’ เป็นปาจิตตีย์. Pariṇāmanasikkhāpadaṃ ปริณามนสิกขาบท 160. Yā pana bhikkhunī jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ puggalassa pariṇāmeyya, pācittiyaṃ. 160. ภิกษุณีใดแล รู้อยู่ พึงน้อมลาภของสงฆ์ที่เขาน้อมไว้แล้วไปเพื่อบุคคล เป็นปาจิตตีย์. Ratanasikkhāpadaṃ รตนสิกขาบท 161. Yā pana bhikkhunī ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā aññatra ajjhārāmā vā ajjhāvasathā vā uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā, pācittiyaṃ. Ratanaṃ vā pana bhikkhuniyā ratanasammataṃ vā ajjhārāme vā ajjhāvasathe vā uggahetvā vā uggahāpetvā vā nikkhipitabbaṃ ‘‘yassa bhavissati, so harissatī’’ti, ayaṃ tattha sāmīci. 161. ภิกษุณีใดแล พึงเก็บเอง หรือให้ผู้อื่นเก็บ ซึ่งรัตนะ หรือของที่สมมติว่าเป็นรัตนะ เว้นแต่ในอาราม หรือในที่พัก เป็นปาจิตตีย์ อนึ่ง รัตนะ หรือของที่สมมติว่าเป็นรัตนะ ภิกษุณีเก็บเอง หรือให้ผู้อื่นเก็บให้แล้ว ในอาราม หรือในที่พัก พึงเก็บไว้ด้วยตั้งใจว่า ‘ของใครจักเป็น ผู้นั้นจักนำไป’ นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น. Sūcigharasikkhāpadaṃ สูจิฆรสิกขาบท 162. Yā pana bhikkhunī aṭṭhimayaṃ vā dantamayaṃ vā visāṇamayaṃ vā sūcigharaṃ kārāpeyya, bhedanakaṃ pācittiyaṃ. 162. ภิกษุณีใดแล พึงให้ทำรังเข็มด้วยกระดูกก็ดี ด้วยงาก็ดี ด้วยเขาก็ดี เป็นปาจิตตีย์อันจะต้องทำลาย. Mañcapīṭhasikkhāpadaṃ มัญจปีฐสิกขาบท 163. Navaṃ pana bhikkhuniyā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānāya aṭṭhaṅgulapādakaṃ kāretabbaṃ sugataṅgulena aññatra heṭṭhimāya aṭaniyā. Taṃ atikkāmentiyā chedanakaṃ pācittiyaṃ. 163. อนึ่ง ภิกษุณีผู้กำลังให้ทำเตียงก็ดี เก้าอี้ก็ดี อันใหม่ พึงให้ทำเท้ามีประมาณแปดนิ้ว ด้วยสุคตนิ้ว เว้นจากไม้ขัดล่าง ภิกษุณีผู้ล่วงเกินประมาณนั้น เป็นปาจิตตีย์อันจะต้องตัด. Tūlonaddhasikkhāpadaṃ ตูลอนัทธสิกขาบท 164. Yā pana bhikkhunī mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā tūlonaddhaṃ kārāpeyya, uddālanakaṃ pācittiyaṃ. 164. ภิกษุณีใดแล พึงให้ทำเตียงก็ดี เก้าอี้ก็ดี อันยัดด้วยนุ่น เป็นปาจิตตีย์อันจะต้องรื้อ. Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadaṃ กัณฑุปปฏิฉาทิสิกขาบท 165. Kaṇḍuppaṭicchādiṃ pana bhikkhuniyā kārayamānāya pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso catasso vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ dve vidatthiyo. Taṃ atikkāmentiyā chedanakaṃ pācittiyaṃ. 165. อนึ่ง ภิกษุณีเมื่อจะให้ทำผ้าปิดฝี พึงให้ทำมีประมาณ ประมาณในเรื่องนั้นดังนี้ คือ โดยยาว ๔ คืบ ด้วยสุคตคืบ โดยกว้าง ๒ คืบ ภิกษุณีผู้ให้ทำล่วงประมาณนั้น เป็นปาจิตตีย์อันจะต้องตัด. Nandasikkhāpadaṃ นันทสิกขาบท 166. Yā pana bhikkhunī sugatacīvarappamāṇaṃ cīvaraṃ kārāpeyya, atirekaṃ vā, chedanakaṃ pācittiyaṃ. Tatridaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇaṃ, dīghaso nava vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ cha vidatthiyo, idaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇanti. 166. อนึ่ง ภิกษุณีใดให้ทำจีวรมีประมาณเท่าจีวรของพระสุคต หรือเกินกว่านั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์มีโทษถึงตัด. ประมาณจีวรของพระสุคตในเรื่องนั้นดังนี้ คือ ยาว ๙ คืบสุคตคืบ กว้าง ๖ คืบ, นี้เป็นประมาณจีวรของพระสุคต. Dhammikavaggo soḷasamo. ธัมมิกวรรคที่ ๑๖ Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, chasaṭṭhisatā pācittiyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. ท่านทั้งหลาย ปาจิตติยธรรม ๑๖๖ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้วในธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วในธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้. Pācittiyā niṭṭhitā. ปาจิตติยกัณฑ์จบแล้ว. Pāṭidesanīyā ปาฏิเทสนียะ Ime kho panāyyāyo aṭṭha pāṭidesanīyā อนึ่ง ท่านทั้งหลาย ปาฏิเทสนียธรรม ๘ สิกขาบทเหล่านี้ Dhammā uddesaṃ āgacchanti. มาในอุเทศ. Sappiviññāpanasikkhāpadaṃ สัปปิวิญญาปนสิกขาบท 1. Yā pana bhikkhunī agilānā sappiṃ viññāpetvā bhuñjeyya, paṭidesetabbaṃ tāya bhikkhuniyā ‘‘gārayhaṃ, ayye, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti. 1. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอเนยใสมาฉัน ภิกษุณีนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘ท่านเจ้าข้า ดิฉันต้องธรรมอันไม่สมควร เป็นปาฏิเทสนียะที่ควรติเตียน ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น’. Telaviññāpanasikkhāpadaṃ เตลวิญญาปนสิกขาบท 2. Yā pana bhikkhunī agilānā telaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti. 2. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอน้ำมันมาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น Madhuviññāpanasikkhāpadaṃ มธุวิญญาปนสิกขาบท 3. Yā pana bhikkhunī agilānā madhuṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti. 3. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอน้ำผึ้งมาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น Phāṇitaviññāpanasikkhāpadaṃ ผาณิตวิญญาปนสิกขาบท 4. Yā pana bhikkhunī agilānā phāṇitaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti. 4. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอน้ำอ้อยมาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น Macchaviññāpanasikkhāpadaṃ มัจฉวิญญาปนสิกขาบท 5. Yā pana bhikkhunī agilānā macchaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti. 5. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอปลามาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น Maṃsaviññāpanasikkhāpadaṃ มังสวิญญาปนสิกขาบท 6. Yā pana bhikkhunī agilānā maṃsaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti. 6. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอเนื้อมาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น Khīraviññāpanasikkhāpadaṃ ขีรวิญญาปนสิกขาบท 7. Yā pana bhikkhunī agilānā khīraṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti. 7. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอนมสดมาฉัน ...ฯลฯ... ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น Dadhiviññāpanasikkhāpadaṃ ทธวิญญาปนสิกขาบท 8. Yā pana bhikkhunī agilānā dadhiṃ viññāpetvā bhuñjeyya, paṭidesetabbaṃ tāya bhikkhuniyā ‘‘gārayhaṃ, ayye, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti. 8. อนึ่ง ภิกษุณีใดไม่เป็นไข้ ขอนมส้มมาฉัน ภิกษุณีนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘แม่เจ้า ดิฉันต้องธรรมที่น่าติเตียน ไม่เป็นที่สบาย เป็นปาฏิเทสนียะ ดิฉันขอแสดงคืนธรรมนั้น’ Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, aṭṭha pāṭidesanīyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. แม่เจ้าทั้งหลาย ปาฏิเทสนียธรรม ๘ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ในธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามแม่เจ้าทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สองว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วในธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้ Pāṭidesanīyā niṭṭhitā. ปาฏิเทสนียะจบแล้ว Sekhiyā เสขิยธรรม Ime kho panāyyāyo, sekhiyā dhammā uddesaṃ āgacchanti. แม่เจ้าทั้งหลาย ก็เสขิยธรรมเหล่านี้แล ย่อมมาสู่อุเทศ Parimaṇḍalasikkhāpadaṃ ปริมณฑลสิกขาบท 1. Parimaṇḍalaṃ nivāsessāmīti sikkhā karaṇīyā. 1. พึงทำความศึกษาว่า จักนุ่งให้เป็นปริมณฑล 2. Parimaṇḍalaṃ pārupissāmīti sikkhā karaṇīyā. 2. พึงทำความศึกษาว่า จักห่มให้เป็นปริมณฑล Suppaṭicchannasikkhāpadaṃ สุปปฏิฉันนสิกขาบท 3. Suppaṭicchannā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 3. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้ปกปิดดีแล้วไปในละแวกบ้าน 4. Suppaṭicchannā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 4. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้ปกปิดดีแล้วนั่งในละแวกบ้าน Susaṃvutasikkhāpadaṃ สุสังวุตสิกขาบท 5. Susaṃvutā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 5. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้สำรวมดีแล้วไปในละแวกบ้าน 6. Susaṃvutā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 6. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้สำรวมดีแล้วนั่งในละแวกบ้าน Okkhittacakkhusikkhāpadaṃ อกขิตตจักขุสิกขาบท 7. Okkhittacakkhunī antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 7. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้มีจักษุทอดลงไปในละแวกบ้าน 8. Okkhittacakkhunī antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 8. พึงทำความศึกษาว่า จักเป็นผู้มีจักษุทอดลงนั่งในละแวกบ้าน Ukkhittakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเงยหน้า 9. Na ukkhittakāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 9. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่เงยหน้าไปในละแวกบ้าน 10. Na ukkhittakāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 10. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่เงยหน้านั่งในละแวกบ้าน Parimaṇḍalavaggo paṭhamo. ปริมณฑลวรรคที่ ๑ Ujjagghikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการหัวเราะลั่น 11. Na ujjagghikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 11. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่หัวเราะลั่นไปในละแวกบ้าน 12. Na ujjagghikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 12. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่หัวเราะลั่นนั่งในละแวกบ้าน Uccasaddasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการส่งเสียงดัง 13. Appasaddā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 13. พึงทำความศึกษาว่า เราจักมีเสียงน้อยไปในละแวกบ้าน 14. Appasaddā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 14. พึงทำความศึกษาว่า เราจักมีเสียงน้อยนั่งในละแวกบ้าน Kāyappacālakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไกวตัว 15. Na kāyappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 15. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวตัวไปในละแวกบ้าน 16. Na kāyappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 16. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวตัวนั่งในละแวกบ้าน Bāhuppacālakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไกวแขน 17. Na bāhuppacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 17. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวแขนไปในละแวกบ้าน 18. Na bāhuppacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 18. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวแขนนั่งในละแวกบ้าน Sīsappacālakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไกวศีรษะ 19. Na sīsappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 19. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวศีรษะไปในละแวกบ้าน 20. Na sīsappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 20. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวศีรษะนั่งในละแวกบ้าน Ujjagghikavaggo dutiyo. อุชฌัคฆิกวรรคที่ ๒ Khambhakatasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการค้ำสะเอว 21. Na khambhakatā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 21. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ค้ำสะเอวไปในละแวกบ้าน 22. Na khambhakatā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 22. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ค้ำสะเอวนั่งในละแวกบ้าน Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการคลุมศีรษะ 23. Na oguṇṭhitā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 23. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่คลุมศีรษะไปในละแวกบ้าน 24. Na oguṇṭhitā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 24. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่คลุมศีรษะนั่งในละแวกบ้าน Ukkuṭikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนั่งกระโหย่ง 25. Na ukkuṭikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā. 25. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่นั่งกระโหย่งไปในละแวกบ้าน Pallatthikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนั่งรัดเข่า 26. Na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā. 26. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่นั่งรัดเข่านั่งในละแวกบ้าน Sakkaccapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตโดยเคารพ 27. Sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā. 27. พึงทำความศึกษาว่า เราจักรับบิณฑบาตโดยเคารพ Pattasaññinīpaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตโดยความสำคัญในบาตร 28. Pattasaññinī piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā. 28. พึงทำความศึกษาว่า เราจักรับบิณฑบาตโดยความสำคัญในบาตร Samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตโดยมีแกงพอส่วน 29. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā. 29. พึงทำความศึกษาว่า เราจักรับบิณฑบาตโดยมีแกงพอส่วน Samatittikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการรับบิณฑบาตเสมอขอบปากบาตร 30. Samatittikaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā. 30. พึงทำความศึกษาว่า เราจักรับบิณฑบาตเสมอขอบปากบาตร Khambhakatavaggo tatiyo. ขัมภกตวรรคที่ ๓ Sakkaccabhuñjanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตโดยเคารพ 31. Sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 31. พึงทำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาตโดยเคารพ Pattasaññinībhuñjanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตโดยความสำคัญในบาตร 32. Pattasaññinī piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 32. พึงทำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาตโดยความสำคัญในบาตร Sapadānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตตามลำดับ 33. Sapadānaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 33. พึงทำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาตตามลำดับ Samasūpakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการฉันบิณฑบาตโดยมีแกงพอส่วน 34. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 34. พึงทำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาตโดยมีแกงพอส่วน Na thūpakatasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันโดยขย้ำแต่ยอดลงไป 35. Na thūpakato omadditvā piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 35. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันบิณฑบาตโดยขย้ำแต่ยอดลงไป Odanappaṭicchādanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่เอาข้าวสุกปกปิดแกง 36. Na sūpaṃ vā byañjanaṃ vā odanena paṭicchādessāmi bhiyyokamyataṃ upādāyāti sikkhā karaṇīyā. 36. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่เอาข้าวสุกปกปิดแกงหรือกับ เพราะอยากได้มาก Sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการขอแกงหรือข้าวสุกมาเพื่อตน 37. Na sūpaṃ vā odanaṃ vā agilānā attano atthāya viññāpetvā bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 37. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ขอแกงหรือข้าวสุกเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน ในเมื่อไม่เจ็บป่วย Ujjhānasaññinīsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการมองดูบาตรของผู้อื่นด้วยคิดจะเพ่งโทษ 38. Na ujjhānasaññinī paresaṃ pattaṃ olokessāmīti sikkhā karaṇīyā. 38. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่มองดูบาตรของผู้อื่นด้วยคิดจะเพ่งโทษ Kabaḷasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทำคำข้าวให้ใหญ่เกินไป 39. Nātimahantaṃ kabaḷaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā. 39. พึงทำความศึกษาว่า เราจักไม่ทำคำข้าวให้ใหญ่เกินไป Ālopasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการทำคำข้าวให้เป็นปริมณฑล 40. Parimaṇḍalaṃ ālopaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā. 40. พึงทำความศึกษาว่า เราจักทำคำข้าวให้เป็นปริมณฑล Sakkaccavaggo catuttho. สักกัจจวรรคที่ ๔ Anāhaṭasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่เปิดปากเมื่อคำข้าวยังไม่มาถึง 41. Na anāhaṭe kabaḷe mukhadvāraṃ vivarissāmīti sikkhā karaṇīyā. 41. เราจักไม่เปิดปากเมื่อคำข้าวยังไม่มาถึง พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Bhuñjamānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่เอามือทั้งมือใส่ปากขณะฉัน 42. Na bhuñjamānā sabbahatthaṃ mukhe pakkhipissāmīti sikkhā karaṇīyā. 42. เราจักไม่เอามือทั้งมือใส่ปากขณะฉัน พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Sakabaḷasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่พูดขณะมีคำข้าวอยู่ในปาก 43. Na sakabaḷena mukhena byāharissāmīti sikkhā karaṇīyā. 43. เราจักไม่พูดขณะมีคำข้าวอยู่ในปาก พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Piṇḍukkhepakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่โยนคำข้าวเข้าปาก 44. Na piṇḍukkhepakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 44. เราจักไม่ฉันโดยการโยนคำข้าวเข้าปาก พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Kabaḷāvacchedakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่กัดคำข้าว 45. Na kabaḷāvacchedakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 45. เราจักไม่ฉันโดยการกัดคำข้าว พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Avagaṇḍakārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันทำกระพุ้งแก้มให้ตุ่ย 46. Na avagaṇḍakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 46. เราจักไม่ฉันทำกระพุ้งแก้มให้ตุ่ย พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Hatthaniddhunakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันพลางสะบัดมือพลาง 47. Na hatthaniddhunakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 47. เราจักไม่ฉันพลางสะบัดมือพลาง พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Sitthāvakārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันทำเมล็ดข้าวให้ตก 48. Na sitthāvakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 48. เราจักไม่ฉันทำเมล็ดข้าวให้ตก พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Jivhānicchārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันพลางแลบลิ้นพลาง 49. Na jivhānicchārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 49. เราจักไม่ฉันพลางแลบลิ้นพลาง พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Capucapukārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันทำเสียงจั๊บๆ 50. Na capucapukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 50. เราจักไม่ฉันทำเสียงจั๊บๆ พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Kabaḷavaggo pañcamo. กพฬวรรคที่ ๕ Surusurukārakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันทำเสียงซูดๆ 51. Na surusurukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 51. เราจักไม่ฉันทำเสียงซูดๆ พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Hatthanillehakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันเลียมือ 52. Na hatthanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 52. เราจักไม่ฉันเลียมือ พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Pattanillehakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันเลียบาตร 53. Na pattanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 53. เราจักไม่ฉันเลียบาตร พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Oṭṭhanillehakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่ฉันเลียริมฝีปาก 54. Na oṭṭhanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā. 54. เราจักไม่ฉันเลียริมฝีปาก พึงทำความศึกษาอย่างนี้. Sāmisasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการไม่รับโถน้ำด้วยมือที่เปื้อนอาหาร 55. Na sāmisena hatthena pānīyathālakaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā. 55. เราจักไม่รับภาชนะน้ำด้วยมือเปื้อนอาหาร พึงทำความศึกษา Sasitthakasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยน้ำล้างบาตรมีข้าวสุก 56. Na sasitthakaṃ pattadhovanaṃ antaraghare chaḍḍessāmīti sikkhā karaṇīyā. 56. เราจักไม่ทิ้งน้ำล้างบาตรมีข้าวสุกในภายในเรือน พึงทำความศึกษา Chattapāṇisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้มีร่มในมือ 57. Na chattapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 57. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีร่มในมือผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา Daṇḍapāṇisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้มีไม้เท้าในมือ 58. Na daṇḍapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 58. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีไม้เท้าในมือผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา Satthapāṇisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้มีศัสตราในมือ 59. Na satthapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 59. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีศัสตราในมือผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา Āvudhapāṇisikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้มีอาวุธในมือ 60. Na āvudhapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 60. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้มีอาวุธในมือผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา Surusuruvaggo chaṭṭho. หมวดว่าด้วยการทำเสียงซูดซาด หมวดที่ ๖ Pādukasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้สวมรองเท้าไม้ 61. Na pādukāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 61. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้สวมรองเท้าไม้ผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา Upāhanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้สวมรองเท้าหนัง 62. Na upāhanāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 62. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้สวมรองเท้าหนังผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา Yānasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้ไปในยาน 63. Na yānagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 63. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้ไปในยานผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา Sayanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยผู้กำลังนอน 64. Na sayanagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 64. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้นอนอยู่ผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา Pallatthikasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนั่งรัดเข่า 65. Na pallatthikāya nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 65. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้นั่งรัดเข่าผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา Veṭhitasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการพันศีรษะ 66. Na veṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 66. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้พันศีรษะผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการคลุมศีรษะ 67. Na oguṇṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 67. เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้คลุมศีรษะผู้ไม่เป็นไข้ พึงทำความศึกษา Chamāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการนั่งบนพื้น 68. Na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 68. เรานั่งบนพื้น จักไม่แสดงธรรมแก่ผู้ไม่เป็นไข้ผู้นั่งบนอาสนะ พึงทำความศึกษา Nīcāsanasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยอาสนะต่ำ 69. Na nīce āsane nisīditvā ucce āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 69. เรานั่งบนอาสนะต่ำ จักไม่แสดงธรรมแก่ผู้ไม่เป็นไข้ผู้นั่งบนอาสนะสูง พึงทำความศึกษา Ṭhitāsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการยืน 70. Na ṭhitā nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 70. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เรายืนอยู่ จักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บไข้ผู้นั่งอยู่" Pacchatogacchantīsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเดินตามหลัง 71. Na pacchato gacchantī purato gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 71. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เราเดินไปข้างหลัง จักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บไข้ผู้เดินไปข้างหน้า" Uppathenagacchantīsikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการเดินนอกทาง 72. Na uppathena gacchantī pathena gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā. 72. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เราเดินไปนอกทาง จักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เจ็บไข้ผู้เดินไปในทาง" Ṭhitāuccārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการยืนถ่ายอุจจาระ 73. Na ṭhitā agilānā uccāraṃ vā passāvaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā. 73. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เราไม่เจ็บไข้ จักไม่ยืนถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ" Hariteuccārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระบนของเขียว 74. Na harite agilānā uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā. 74. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เราไม่เจ็บไข้ จักไม่ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ หรือบ้วนน้ำลายลงบนของเขียว" Udakeuccārasikkhāpadaṃ สิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระในน้ำ 75. Na udake agilānā uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā. 75. ภิกษุณีพึงทำความศึกษาว่า "เราไม่เจ็บไข้ จักไม่ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ หรือบ้วนน้ำลายลงในน้ำ" Pādukavaggo sattamo. ปาทุกวรรคที่ ๗ Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, sekhiyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. แม่เจ้าทั้งหลาย สิกขาบทในเสขิยวัตร ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ในสิกขาบทเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามแม่เจ้าทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สอง ข้าพเจ้าขอถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สาม ข้าพเจ้าขอถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในสิกขาบทเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้ Sekhiyā niṭṭhitā. เสขิยวัตร จบแล้ว Adhikaraṇasamathā อธิกรณสมถะ Ime kho panāyyāyo, satta adhikaraṇasamathā แม่เจ้าทั้งหลาย ก็ธรรมคืออธิกรณสมถะ ๗ ประการเหล่านี้ Dhammā uddesaṃ āgacchanti. ย่อมมาสู่อุทเทส Uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo. เพื่อระงับอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ พึงให้สัมมุขาวินัย Sativinayo dātabbo. พึงให้สติวินัย Amūḷhavinayo dātabbo. พึงให้อมูฬหวินัย Paṭiññāya kāretabbaṃ. พึงให้ทำตามปฏิญญา Yebhuyyasikā. เยภุยยสิกา Tassapāpiyasikā. ตัสสปาปิยสิกา Tiṇavatthārakoti. ติณวัตถารกะ Uddiṭṭhā kho ayyāyo satta adhikaraṇasamathā dhammā. Tatthāyyāyo pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti. แม่เจ้าทั้งหลาย ธรรมคืออธิกรณสมถะ ๗ ประการ ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว ในธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าขอถามแม่เจ้าทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สอง ข้าพเจ้าขอถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม้ครั้งที่สาม ข้าพเจ้าขอถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ แม่เจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วในธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้ Adhikaraṇasamathā niṭṭhitā. อธิกรณสมถะ จบแล้ว Uddiṭṭhaṃ kho ayyāyo nidānaṃ, แม่เจ้าทั้งหลาย นิทาน ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว Uddiṭṭhā aṭṭha pārājikā dhammā, ธรรมคือปาราชิก ๘ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว Uddiṭṭhā sattarasa saṅghādisesā dhammā, ธรรมคือสังฆาทิเสส ๑๗ สิกขาบท ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว Uddiṭṭhā tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā, ธรรมคือนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ อย่าง ได้แสดงแล้ว, Uddiṭṭhā chasaṭṭhi satā pācittiyā dhammā, ธรรมคือปาจิตตีย์ ๑๖๖ อย่าง ได้แสดงแล้ว, Uddiṭṭhā aṭṭha pāṭidesanīyā dhammā, ธรรมคือปาฏิเทสนียะ ๘ อย่าง ได้แสดงแล้ว, Uddiṭṭhā sekhiyā dhammā, ธรรมคือเสขิยะ ได้แสดงแล้ว, Uddiṭṭhā satta adhikaraṇasamathā dhammā, ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati, tattha sabbāheva samaggāhi sammodamānāhi avivadamānāhi sikkhitabbanti. ธรรมเป็นเครื่องระงับอธิกรณ์ ๗ อย่าง ได้แสดงแล้ว, ธรรมที่มาในพระสูตรและนับเนื่องในพระสูตรของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น มีประมาณเท่านี้ ย่อมมาสู่การแสดงทุกกึ่งเดือน, ในธรรมเหล่านั้น ท่านทั้งหลายทั้งหมดผู้พร้อมเพรียงกัน ยินดีกัน ไม่วิวาทกัน พึงศึกษา. Vitthāruddeso catuttho. วิตถารุทเทส เป็นที่ ๔. Bhikkhunipātimokkhaṃ niṭṭhitaṃ. ภิกขุนีปาติโมกข์ จบแล้ว. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. Kaṅkhāvitaraṇī-aṭṭhakathā อรรถกถากังขาวิตรณี. Ganthārambhakathā คำปรารภคัมภีร์. Buddhaṃ dhammañca saṅghañca, vippasannena cetasā; Vanditvā vandanāmāna, pūjāsakkārabhājanaṃ. ข้าพเจ้าไหว้แล้วซึ่งพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ ผู้เป็นที่ตั้งแห่งการไหว้ การนับถือ การบูชา และการสักการะ ด้วยใจที่เลื่อมใสยิ่ง. Theravaṃsappadīpānaṃ, thirānaṃ vinayakkame; Pubbācariyasīhānaṃ, namo katvā katañjalī. ข้าพเจ้าประณมกรไหว้แล้วซึ่งพระบูรพาจารย์ผู้เป็นดุจราชสีห์ ผู้มั่นคงในลำดับแห่งพระวินัย ผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์พระเถระ. Pāmokkhaṃ anavajjānaṃ, dhammānaṃ yaṃ mahesinā; Mukhaṃ mokkhappavesāya, pātimokkhaṃ pakāsitaṃ. พระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ได้ทรงประกาศปาติโมกข์ใด ซึ่งเป็นประธานแห่งธรรมอันไม่มีโทษ เป็นดุจปากทางเพื่อเข้าสู่นิพพาน. Sūratena nivātena, sucisallekhavuttinā; Vinayācārayuttena, soṇattherena yācito. ข้าพเจ้าถูกพระเถระนามว่าโสณะ ผู้ยินดีในกรรมดี ผู้มีกายวาจาอ่อนน้อม ผู้มีชีวิตความเป็นอยู่บริสุทธิ์และมักน้อย ผู้ประกอบด้วยอาจาระในพระวินัย อ้อนวอนแล้ว. Tattha sañjātakaṅkhānaṃ, bhikkhūnaṃ tassa vaṇṇanaṃ; Kaṅkhāvitaraṇatthāya, paripuṇṇavinicchayaṃ. เพื่อประโยชน์แก่การข้ามพ้นความสงสัยของภิกษุทั้งหลายผู้เกิดความสงสัยในปาติโมกข์นั้น ข้าพเจ้าจักแต่งอรรถกถาอธิบายปาติโมกข์นั้น ซึ่งมีการวินิจฉัยสมบูรณ์. Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissitaṃ; Vattayissāmi nāmena, kaṅkhāvitaraṇiṃ subhanti. ข้าพเจ้าจักแต่งอรรถกถาชื่อกังขาวิตรณีอันงดงาม ซึ่งอาศัยแนวการสาธยายของพระเถระผู้อยู่ในมหาวิหาร. Nidānavaṇṇanā คำอธิบายเรื่องนิทาน. Tattha pātimokkhanti paatimokkhaṃ atipamokkhaṃ atiseṭṭhaṃ atiuttamanti attho. Iti iminā vacanatthena ekavidhampi sīlaganthabhedato duvidhaṃ hoti. Tathā hi ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (ma. ni. 1.69; 3.75; vibha. 508) ca ‘‘ādimetaṃ mukhametaṃ pamukhametaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ, tena vuccati pātimokkha’’nti (mahāva. 135) ca ādīsu sīlaṃ pātimokkhanti vuccati, ‘‘ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena svāgatāni hontī’’tiādīsu (pāci. 147; a. ni. 8.52; 10.33) gantho pātimokkhanti vuccati. Tattha sīlaṃ yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti mocayati āpāyikādīhi dukkhehi, attānuvādādīhi vā bhayehīti pātimokkhaṃ. Gantho pana tassa pātimokkhassa jotakattā pātimokkhanti vuccati. Ādimhi pana vutto vacanattho ubhinnampi sādhāraṇo hoti. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาติโมกข์ มีอรรถว่า ปาติโมกข์ คือ ประเสริฐยิ่ง เลิศยิ่ง สูงสุดยิ่ง. ด้วยอรรถแห่งคำนี้ แม้มีอย่างเดียว ก็มี ๒ อย่าง โดยความต่างแห่งสีลปาติโมกข์และคันถปาติโมกข์. จริงอยู่ ในพระบาลีมีอาทิว่า "ย่อมอยู่ด้วยความสำรวมในปาติโมกข์" และ "ธรรมนี้เป็นเบื้องต้น เป็นปากทาง เป็นประธานแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าปาติโมกข์" บัณฑิตกล่าวว่า ศีลเป็นปาติโมกข์. ในพระบาลีมีอาทิว่า "ปาติโมกข์ทั้งสองของภิกษุนั้น ย่อมมาดีแล้วโดยพิสดาร" บัณฑิตกล่าวว่า คัมภีร์เป็นปาติโมกข์. ในปาติโมกข์ ๒ อย่างนั้น ศีลชื่อว่าปาติโมกข์ เพราะอรรถว่า ผู้ใดรักษาศีลนั้น ศีลนั้นย่อมเปลื้อง ย่อมปลดเปลื้องผู้นั้นจากทุกข์มีอบายิกทุกข์เป็นต้น หรือจากภัยมีอัตตานุวาทภัยเป็นต้น. ส่วนคัมภีร์ชื่อว่าปาติโมกข์ เพราะเป็นเครื่องส่องแสดงซึ่งสีลปาติโมกข์นั้น. อนึ่ง อรรถแห่งคำที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั้น ย่อมเป็นสาธารณะแก่ปาติโมกข์ทั้งสองอย่าง. Tatthāyaṃ vaṇṇanā sīlapātimokkhassāpi yujjati ganthapātimokkhassāpi, ganthe hi vaṇṇite tassa attho vaṇṇitova hoti. Taṃ panetaṃ ganthapātimokkhaṃ bhikkhupātimokkhaṃ bhikkhunipātimokkhanti duvidhaṃ hoti. Tattha ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiādikaṃ (mahāva. 134) pañcahi uddesaparicchedehi vavatthitaṃ bhikkhupātimokkhaṃ, ‘‘suṇātu me, ayye, saṅgho’’tiādikaṃ catūhi uddesaparicchedehi vavatthitaṃ bhikkhunipātimokkhaṃ. Tattha bhikkhupātimokkhe pañca uddesā nāma nidānuddeso, pārājikuddeso, saṅghādisesuddeso, aniyatuddeso, vitthāruddesoti. Tattha nidānuddeso tāva ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… āvikatā hissa phāsu hoti, tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’’ntiādinā nayena avasese sutena sāvite uddiṭṭho hoti. Pārājikuddesādīnaṃ paricchedā nidānassa ādito paṭṭhāya pārājikādīni osāpetvā yojetabbā. Vitthāro vitthāroyeva. ‘‘Avasesaṃ sutena sāvetabba’’nti (mahāva. 150; pari. 325) vacanato pana pārājikuddesādīsu yasmiṃ vippakate antarāyo uppajjati, tena saddhiṃ avasesaṃ sutena sāvetabbaṃ. Nidānuddese pana aniṭṭhite sutena sāvetabbaṃ nāma natthi. Bhikkhunipātimokkhe pana aniyatuddeso parihāyati, sesaṃ vuttanayameva. Evametesaṃ pañcahi ceva catūhi ca uddesaparicchedehi vavatthitānaṃ dvinnampi pātimokkhānaṃ ayaṃ vaṇṇanā bhavissati. Yasmā panettha bhikkhupātimokkhaṃ paṭhamaṃ, tasmā tassa tāva vaṇṇanatthamidaṃ vuccati. คำอธิบายนี้ย่อมสมควรแก่สีลปาติโมกข์ด้วย แก่คันถปาติโมกข์ด้วย เพราะเมื่อคัมภีร์ถูกอธิบายแล้ว อรรถของคัมภีร์นั้นคือศีลก็เป็นอันถูกอธิบายแล้วนั่นเอง. อนึ่ง คันถปาติโมกข์นั้นมี ๒ อย่าง คือ ภิกขุปาติโมกข์ และภิกขุนีปาติโมกข์. ในปาติโมกข์ ๒ อย่างนั้น ภิกขุปาติโมกข์ คือ ปาติโมกข์ที่จัดไว้ด้วยอุเทศปริจเฉท ๕ อย่าง มีอาทิว่า "สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ" (ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า). ภิกขุนีปาติโมกข์ คือ ปาติโมกข์ที่จัดไว้ด้วยอุเทศปริจเฉท ๔ อย่าง มีอาทิว่า "สุณาตุ เม อัยเย สังโฆ" (แม่เจ้าทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า). ในภิกขุปาติโมกข์นั้น อุเทศ ๕ อย่าง คือ นิทานุทเทส ปาราชิกุทเทส สังฆาทิเสสุทเทส อนิยตุทเทส และวิตถารุทเทส. ในอุเทศเหล่านั้น นิทานุทเทส ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว เมื่อกล่าวว่า "สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ...เป...อาวิกตา หิสสะ ผาสุ โหติ, ตัตถายัสสะมันเต ปุจฉามิ, กัจจิตถะ ปริสุทธา, ทุติยัมปิ ปุจฉามิ, กัจจิตถะ ปริสุทธา, ตะติยัมปิ ปุจฉามิ, กัจจิตถะ ปริสุทธา, ปริสุทเธตถายัสสะมันโต, ตัสมา ตุณหี, เอวะเมตัง ธาระยามีติ" แล้วให้ส่วนที่เหลือเป็นอันบอกด้วยบทว่า "สุต" โดยนัยมีอาทิว่า "อุททิฏฐัง โข อายัสสะมันโต นิทานัง" (ท่านทั้งหลาย นิทานได้แสดงแล้ว). ปริจเฉทของปาราชิกุทเทสเป็นต้น พึงประกอบโดยให้ปาราชิกเป็นต้นจบลง นับตั้งแต่อาทิของนิทาน. วิตถารุทเทส ก็คือ วิตถารุทเทสนั่นเอง. อนึ่ง เพราะพระพุทธองค์ตรัสว่า "ส่วนที่เหลือพึงให้บอกด้วยบทว่า สุต" ฉะนั้น ในปาราชิกุทเทสเป็นต้น อุเทศใดที่ยังไม่จบแล้วเกิดอันตรายขึ้น พึงให้ส่วนที่เหลือพร้อมกับอุเทศที่ยังไม่จบนั้นเป็นอันบอกด้วยบทว่า สุต. ส่วนในนิทานุทเทส เมื่อยังไม่จบ ไม่มีชื่อว่าพึงให้บอกด้วยบทว่า สุต. อนึ่ง ในภิกขุนีปาติโมกข์ อนิยตุทเทสย่อมขาดไป ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำอธิบายนี้จักมีแก่ปาติโมกข์ทั้งสองอย่างที่จัดไว้ด้วยอุเทศปริจเฉท ๕ อย่าง และ ๔ อย่าง อย่างนี้. เพราะในปาติโมกข์ทั้งสองนี้ ภิกขุปาติโมกข์เป็นอันดับแรก ฉะนั้น เพื่อประโยชน์แก่การอธิบายภิกขุปาติโมกข์นั้นก่อน จึงกล่าวคำนี้. ‘‘Suṇātu me’’tiādīnaṃ, padānaṃ atthanicchayaṃ; Bhikkhavo sīlasampannā, sikkhākāmā suṇantu meti. ภิกษุทั้งหลาย ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ผู้ใคร่ในการศึกษา จงฟังการตัดสินอรรถแห่งบททั้งหลายมีคำว่า 'สุณาตุ เม' เป็นต้น จากเรา Ettha hi suṇātūtiidaṃ savanāṇattivacanaṃ. Meti yo sāveti, tassa attaniddesavacanaṃ. Bhanteti sagāravasappatissavacanaṃ. Saṅghoti puggalasamūhavacanaṃ. Sabbameva cetaṃ pātimokkhuddesakena paṭhamaṃ vattabbavacanaṃ. Bhagavatā hi pātimokkhuddesaṃ anujānantena rājagahe vuttaṃ, tasmā yo pātimokkhaṃ uddisati, tena sace saṅghatthero hoti, ‘‘āvuso’’ti vattabbaṃ. Sace navakataro hoti, pāḷiyaṃ (mahāva. 134) āgatanayeneva ‘‘bhante’’ti vattabbaṃ. Saṅghatthero vā hi pātimokkhaṃ uddiseyya ‘‘therādhikaṃ pātimokkha’’ntivacanato (mahāva. 154), navakataro vā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yo tattha bhikkhu byatto paṭibalo, tassādheyyaṃ pātimokkha’’ntivacanato (mahāva. 155). ในที่นี้ คำว่า 'สุณาตุ' นี้ เป็นคำที่แสดงการชักชวนให้ฟัง คำว่า 'เม' เป็นคำที่แสดงการอ้างถึงตนของผู้ที่บอกให้ฟัง คำว่า 'ภันเต' เป็นคำที่แสดงความเคารพและความนอบน้อม คำว่า 'สังโฆ' เป็นคำที่แสดงหมู่แห่งบุคคล คำทั้งหมดนี้แล เป็นคำที่ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์พึงกล่าวเป็นอันดับแรก เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงอนุญาตการสวดปาติโมกข์ ได้ตรัสไว้ ณ กรุงราชคฤห์ เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดสวดปาติโมกข์ หากเป็นพระสังฆเถระ พึงกล่าวว่า 'อาวุโส' หากเป็นพระนวกะ พึงกล่าวว่า 'ภันเต' ตามนัยที่มาในพระบาลี (มหาวรรค 134) เพราะพระสังฆเถระพึงสวดปาติโมกข์ได้ ด้วยคำว่า 'ปาติโมกข์มีพระเถระเป็นใหญ่' (มหาวรรค 154) หรือพระนวกะก็พึงสวดปาติโมกข์ได้ ด้วยคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต ปาติโมกข์เป็นของภิกษุใดที่ฉลาดและสามารถในที่นั้น' (มหาวรรค 155) ‘‘Saṅgho’’tiiminā pana padena kiñcāpi avisesato puggalasamūho vutto, atha kho so dakkhiṇeyyasaṅgho, sammutisaṅgho cāti duvidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyasaṅghoti aṭṭha ariyapuggalasamūho vuccati. Sammutisaṅghoti avisesena bhikkhusamūho, so idha adhippeto. So panesa kammavasena pañcavidho (mahāva. 388) hoti – catuvaggo pañcavaggo dasavaggo vīsativaggo atirekavīsativaggoti. Tattha catuvaggena ṭhapetvā upasampadapavāraṇaabbhānāni sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Pañcavaggena ṭhapetvā majjhimesu janapadesu upasampadañca abbhānakammañca sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Dasavaggena abbhānakammamattaṃ ṭhapetvā sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Vīsativaggena na kiñci saṅghakammaṃ kātuṃ na vaṭṭati, tathā atirekavīsativaggena.So pana catuvaggādinā saṅghena kattabbaṃ kammaṃ ūnakatarena kātuṃ na vaṭṭati, atirekena pana vaṭṭatīti dassanatthaṃ vutto. Imasmiṃ panatthe catuvaggaṃ upādāya sabbopi sammutisaṅgho adhippeto. อนึ่ง แม้ว่าคำว่า 'สังโฆ' นี้ จะกล่าวถึงหมู่แห่งบุคคลโดยไม่จำเพาะเจาะจง แต่สังฆะนั้นมีสองประเภท คือ ทักขิเณยยสังฆะ และ สมมุติสังฆะ ในสองประเภทนั้น ทักขิเณยยสังฆะ หมายถึง หมู่แห่งอริยบุคคลแปดจำพวก สมมุติสังฆะ หมายถึง หมู่แห่งภิกษุโดยไม่จำเพาะเจาะจง ซึ่งในที่นี้ประสงค์ถึงสมมุติสังฆะนี้ อนึ่ง สมมุติสังฆะนั้น มีห้าประเภทตามกรรม (วินัยกรรม) (มหาวรรค 388) คือ จตุวรรค (สงฆ์ 4 รูป), ปัญจวรรค (สงฆ์ 5 รูป), ทสวรรค (สงฆ์ 10 รูป), วีสติวรรค (สงฆ์ 20 รูป), และ อติเรกวีสติวรรค (สงฆ์เกิน 20 รูป) ในบรรดาประเภทเหล่านั้น สงฆ์ 4 รูป พึงทำสังฆกรรมทุกอย่างได้ ยกเว้นอุปสมบท ปวารณา และอัพภาน สงฆ์ 5 รูป พึงทำสังฆกรรมทุกอย่างได้ ยกเว้นอุปสมบทและอัพภานกรรมในชนบทมัชฌิมประเทศ สงฆ์ 10 รูป พึงทำสังฆกรรมทุกอย่างได้ ยกเว้นเพียงอัพภานกรรม สงฆ์ 20 รูป พึงทำสังฆกรรมทุกอย่างได้ (ไม่มีสังฆกรรมใดที่ทำไม่ได้) เช่นเดียวกับสงฆ์เกิน 20 รูป อนึ่ง กรรมที่สงฆ์มีจตุวรรคเป็นต้นพึงทำนั้น สงฆ์ที่มีจำนวนน้อยกว่าไม่พึงทำได้ แต่สงฆ์ที่มีจำนวนเกินกว่าพึงทำได้ ดังนี้ ได้กล่าวไว้เพื่อแสดงอรรถนี้ อนึ่ง ในอรรถนี้ สมมุติสังฆะทั้งหมด ตั้งแต่จตุวรรคเป็นต้นไป เป็นที่ประสงค์ Ajjuposathoti ajja uposathadivaso, etena anuposathadivasaṃ paṭikkhipati. Pannarasoti iminā aññaṃ uposathadivasaṃ paṭikkhipati. Divasavasena hi tayo uposathā cātuddasiko pannarasiko sāmaggiuposathoti, evaṃ tayo uposathā vuttā. Tattha hemantagimhavassānānaṃ tiṇṇaṃ utūnaṃ tatiyasattamapakkhesu dve dve katvā cha cātuddasikā, avasesā aṭṭhārasa pannarasikāti evaṃ ekasaṃvacchare catuvīsati uposathā, idaṃ tāva pakaticārittaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sakiṃ pakkhassa cātuddase vā pannarase vā pātimokkhaṃ uddisitu’’nti (mahāva. 136) vacanato pana ‘‘āgantukehi āvāsikānaṃ anuvattitabba’’ntiādivacanato (mahāva. 178) ca tathārūpapaccaye sati aññasmimpi cātuddase uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Purimavassaṃvuṭṭhānaṃ pana pubbakattikapuṇṇamā vā, tesaṃyeva sace bhaṇḍanakārakehi upaddutā pavāraṇaṃ paccukkaḍḍhanti, atha pubbakattikamāsassa kāḷapakkhacātuddaso vā, pacchimakattikapuṇṇamā vā, pacchimavassaṃvuṭṭhānañca pacchimakattikapuṇṇamā evāti ime tayo pavāraṇādivasāpi honti, idampi pakaticārittameva. Tathārūpapaccaye pana sati dvinnaṃ kattikapuṇṇamānaṃ purimesu cātuddasesupi pavāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭati. Yadā pana kosambakakkhandhake (mahāva. 451) āgatanayena bhinne saṅghe osārite tasmiṃ bhikkhusmiṃ saṅgho tassa vatthussa vūpasamāya saṅghassa sāmaggiṃ karoti, tadā ‘‘tāvadeva uposatho kātabbo, pātimokkhaṃ uddisitabba’’nti (mahāva. 475) vacanato ṭhapetvā cātuddasapannarase, aññopi yo koci divaso sāmaggiuposathadivaso nāma hoti, purimavassaṃvuṭṭhānaṃ pana kattikamāsabbhantare ayameva sāmaggipavāraṇādivaso nāma hoti. Iti imesu tīsu divasesu ‘‘pannaraso’’tiiminā aññaṃ uposathadivasaṃ paṭikkhipati. Tasmā yvāyaṃ ‘‘ajjuposatho’’tivacanena anuposathadivaso paṭikkhitto, tasmiṃ uposatho na kātabboyeva. Yo panāyaṃ añño uposathadivaso, tasmiṃ uposatho kātabbo. Karontena pana sace cātuddasiko hoti, ‘‘ajjuposatho cātuddaso’’ti vattabbaṃ. Sace pannarasiko hoti, ‘‘ajjuposatho pannaraso’’ti vattabbaṃ. Sace sāmaggiuposatho hoti, ‘‘ajjuposatho sāmaggī’’ti vattabbaṃ. คำว่า 'อัชชุโปสโถ' หมายถึง วันนี้เป็นวันอุโบสถ ด้วยคำนี้ ย่อมปฏิเสธวันอื่นที่ไม่ใช่วันอุโบสถ ด้วยคำว่า 'ปัณณรโส' นี้ ย่อมปฏิเสธวันอุโบสถอื่น (ที่ไม่ใช่วันปัณณรสี) เพราะโดยวันแล้ว อุโบสถมีสามอย่าง คือ จาตุททสีอุโบสถ ปัณณรสีอุโบสถ และ สามัคคีอุโบสถ อุโบสถสามอย่างนี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้แล้ว ในอุโบสถสามอย่างนั้น เมื่อทำอุโบสถ 14 ค่ำ 2 ครั้ง ในปักษ์ที่สามและปักษ์ที่เจ็ดแห่งฤดูทั้งสาม คือ ฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน อุโบสถจาตุททสีมีหกวัน ที่เหลืออีกสิบแปดวันเป็นปัณณรสีอุโบสถ ด้วยประการฉะนี้ ในหนึ่งปีมีอุโบสถยี่สิบสี่วัน นี้เป็นปกติจารีต อนึ่ง เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สวดปาติโมกข์ในวัน 14 ค่ำ หรือ 15 ค่ำ ครั้งหนึ่งในปักษ์' (มหาวรรค 136) และเพราะมีคำกล่าวเป็นต้นว่า 'ภิกษุอาคันตุกะพึงประพฤติตามภิกษุเจ้าถิ่น' (มหาวรรค 178) เมื่อมีเหตุปัจจัยเช่นนั้น พึงทำอุโบสถในวัน 14 ค่ำอื่นก็ได้ อนึ่ง วันปวารณาของภิกษุผู้จำพรรษาต้น คือ วันเพ็ญเดือน 11 หรือหากภิกษุเหล่านั้นถูกภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาทเบียดเบียน แล้วเลื่อนวันปวารณาออกไป วัน 14 ค่ำข้างแรมของเดือน 11 หรือวันเพ็ญเดือน 12 ก็เป็นวันปวารณาได้ และวันเพ็ญเดือน 12 ก็เป็นวันปวารณาของภิกษุผู้จำพรรษาหลัง วันปวารณาสามวันนี้แล เป็นปกติจารีตเช่นกัน อนึ่ง เมื่อมีเหตุปัจจัยเช่นนั้น พึงทำปวารณาในวัน 14 ค่ำก่อนวันเพ็ญเดือน 11 และวันเพ็ญเดือน 12 ทั้งสองวันก็ได้ อนึ่ง เมื่อใด สงฆ์แตกกันตามนัยที่มาในโกสัมพกขันธกะ (มหาวรรค 451) และภิกษุนั้นถูกนำกลับเข้าสู่หมู่สงฆ์ สงฆ์ย่อมทำความสามัคคีของสงฆ์เพื่อระงับเรื่องนั้น เมื่อนั้น ด้วยคำว่า 'พึงทำอุโบสถ พึงสวดปาติโมกข์ในขณะนั้นเอง' (มหาวรรค 475) วันอื่นใดที่ไม่ใช่วัน 14 ค่ำ หรือ 15 ค่ำ ก็ชื่อว่าวันสามัคคีอุโบสถได้ อนึ่ง วันสามัคคีปวารณาของภิกษุผู้จำพรรษาต้นในระหว่างเดือนกัตติกะ (เดือน 11-12) ก็คือวันสามัคคีนี้เอง ด้วยประการฉะนี้ ในวันทั้งสามนี้ ด้วยคำว่า 'ปัณณรโส' ย่อมปฏิเสธวันอุโบสถอื่น (ที่ไม่ใช่วัน 15 ค่ำ) เพราะเหตุนั้น วันอื่นที่ไม่ใช่วันอุโบสถที่ถูกปฏิเสธด้วยคำว่า 'อัชชุโปสโถ' นั้น ไม่พึงทำอุโบสถเลย อนึ่ง วันอุโบสถอื่นใดมีอยู่ พึงทำอุโบสถในวันนั้น อนึ่ง เมื่อทำ หากเป็นจาตุททสีอุโบสถ พึงกล่าวว่า 'อัชชุโปสโถ จาตุททโส' หากเป็นปัณณรสีอุโบสถ พึงกล่าวว่า 'อัชชุโปสโถ ปัณณรโส' หากเป็นสามัคคีอุโบสถ พึงกล่าวว่า 'อัชชุโปสโถ สามัคคี' Yadi saṅghassa pattakallanti ettha patto kālo imassa kammassāti pattakālaṃ, pattakālameva pattakallaṃ. Tadetaṃ idha catūhi aṅgehi saṅgahitaṃ. Yathāhu aṭṭhakathācariyā – ในบทว่า 'ยทิ สังฆัสสะ ปัตตกัลลัง' นี้ กาลอันสมควรแห่งกรรมนี้ถึงแล้ว ชื่อว่า ปัตตกาล กาลอันสมควรนั่นเอง ชื่อว่า ปัตตกัลละ ปัตตกัลละนั้น ในที่นี้สงเคราะห์ด้วยองค์สี่ ดังที่พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า – ‘‘Uposatho yāvatikā ca bhikkhū kammappattā, Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti; Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti, ‘Pattakalla’nti vuccatī’’ti. (mahāva. aṭṭha. 168); อุโบสถ ภิกษุทั้งหลายมีจำนวนเท่าใดที่ถึงพร้อมด้วยกรรม และอาบัติที่มีส่วนเสมอกันไม่มี และบุคคลที่พึงงดเว้นไม่มีอยู่ในที่นั้น ชื่อว่า 'ปัตตกัลละ' (มหาวรรค อรรถกถา 168) Tattha uposathoti tīsu uposathadivasesu aññatarauposathadivaso. Tasmiñhi sati idaṃ saṅghassa uposathakammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Yathāha ‘‘na ca, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo, yo kareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 183). ในบทเหล่านั้น บทว่า uposatho ได้แก่ วันอุโบสถวันใดวันหนึ่งในบรรดาวันอุโบสถ ๓ วัน. เพราะเมื่อวันอุโบสถนั้นมีอยู่ อุโบสถกรรมนี้ของสงฆ์จึงชื่อว่าปัตตกัลละ เมื่อไม่มี (วันอุโบสถนั้น) ก็ไม่ชื่อว่าปัตตกัลละ. สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย และไม่พึงทำอุโบสถในวันมิใช่อุโบสถ ภิกษุใดทำ ต้องอาบัติทุกกฏ" (มหาวรรค ๑๘๓) Yāvatikā ca bhikkhū kammappattāti yattakā bhikkhū tassa uposathakammassa pattā yuttā anurūpā, sabbantimena paricchedena cattāro pakatattā, te ca kho hatthapāsaṃ avijahitvā ekasīmāyaṃ ṭhitā. บทว่า Yāvatikā ca bhikkhū kammappattā ความว่า ภิกษุทั้งหลายมีจำนวนเท่าใดที่ถึง (ความพร้อม) เหมาะสม และสมควรแก่สังฆกรรมอุโบสถนั้น โดยกำหนดอย่างน้อยที่สุด ๔ รูป ผู้เป็นปกตัตตะ และภิกษุเหล่านั้นไม่ละหัตถบาส ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน Sīmā ca nāmesā baddhasīmā abaddhasīmāti duvidhā hoti. Tattha ekādasa vipattisīmāyo atikkamitvā tividhasampattiyuttā nimittena nimittaṃ sambandhitvā sammatā sīmā baddhasīmā nāma, ‘‘atikhuddakā, atimahatī, khaṇḍanimittā, chāyānimittā, animittā, bahisīme ṭhitā sammatā, nadiyā sammatā, samudde sammatā, jātassare sammatā, sīmāya sīmaṃ sambhindantena sammatā, sīmāya sīmaṃ ajjhottharantena sammatā’’ti imā hi ‘‘ekādasahi ākārehi sīmato kammāni vipajjantī’’ti (pari. 486) vacanato ekādasa vipattisīmāyo nāma. Tattha atikhuddakā nāma yattha ekavīsati bhikkhū nisīdituṃ na sakkonti. Atimahatī nāma yā antamaso kesaggamattenāpi tiyojanaṃ atikkamitvā sammatā. Khaṇḍanimittā nāma aghaṭitanimittā vuccati, puratthimāya disāya nimittaṃ kittetvā anukkameneva dakkhiṇāya pacchimāya uttarāya disāya kittetvā puna puratthimāya disāya pubbakittitaṃ paṭikittetvā ṭhapetuṃ vaṭṭati, evaṃ akkhaṇḍanimittā hoti. Sace pana anukkamena āharitvā uttarāya disāya nimittaṃ kittetvā tattheva ṭhapeti, khaṇḍanimittā nāma hoti. Aparāpi khaṇḍanimittā nāma yā animittupagaṃ tacasārarukkhaṃ vā khāṇukaṃ vā paṃsupuñjavālukapuñjānaṃ vā aññataraṃ antarā ekaṃ nimittaṃ katvā sammatā. Chāyānimittā nāma pabbatacchāyādīnaṃ yaṃ kiñci chāyaṃ nimittaṃ katvā sammatā. Animittā nāma sabbena sabbaṃ nimittāni akittetvā sammatā. Bahisīme ṭhitasammatā nāma nimittāni kittetvā nimittānaṃ bahiṭhitena sammatā. Nadiyā samudde jātassare sammatā nāma etesu nadiādīsu sammatā. Sā hi evaṃ sammatāpi ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā, sabbo samuddo asīmo, sabbo jātassaro asīmo’’ti (mahāva. 147) vacanato asammatāva hoti. Sīmāya sīmaṃ sambhindantena sammatā nāma attano sīmāya paresaṃ sīmaṃ sambhindantena sammatā. Sace hi porāṇakassa vihārassa puratthimāya disāya ambo ceva jambū cāti dve rukkhā aññamaññaṃ saṃsaṭṭhaviṭapā honti, tesu ambassa pacchimadisābhāge jambū, vihārasīmā ca jambuṃ anto katvā ambaṃ kittetvā baddhā hoti, atha pacchā tassa vihārassa puratthimāya disāya vihāre kate sīmaṃ bandhantā bhikkhū taṃ ambaṃ anto katvā jambuṃ kittetvā bandhanti, sīmāya sīmaṃ sambhinnā hoti. Sīmāya sīmaṃ ajjhottharantena sammatā nāma attano sīmāya paresaṃ sīmaṃ ajjhottharantena sammatā. Sace hi paresaṃ baddhasīmaṃ sakalaṃ vā tassā padesaṃ vā anto katvā attano sīmaṃ sammannati, sīmāya sīmaṃ ajjhottharitā nāma hoti. Iti imā ekādasa vipattisīmāyo atikkamitvā sammatā. สีมานี้นั้นมี ๒ ชนิด คือ พัทธสีมา และอพัทธสีมา. ในสีมา ๒ ชนิดนั้น สีมาที่สงฆ์สมมติโดยล่วงพ้นวิบัติสีมา ๑๑ อย่าง และประกอบด้วยสัมปัตติ ๓ อย่าง โดยเชื่อมต่อนิมิตกับนิมิต ชื่อว่า พัทธสีมา. จริงอยู่ สีมาที่ชื่อว่าวิบัติสีมา ๑๑ อย่าง คือ สีมาที่เล็กเกินไป, สีมาที่ใหญ่เกินไป, สีมาที่มีนิมิตขาด, สีมาที่มีนิมิตเป็นเงา, สีมาที่ไม่มีนิมิต, สีมาที่สมมติโดย (สงฆ์) ตั้งอยู่นอกสีมา, สีมาที่สมมติในแม่น้ำ, สีมาที่สมมติในมหาสมุทร, สีมาที่สมมติในสระธรรมชาติ, สีมาที่สมมติโดยการคาบเกี่ยวสีมากับสีมา, สีมาที่สมมติโดยการครอบงำสีมากับสีมา เพราะคำว่า "กรรมทั้งหลายย่อมวิบัติไปจากสีมาด้วยอาการ ๑๑ อย่าง" (ปริวาร ๔๘๖). ในวิบัติสีมาเหล่านั้น สีมาที่เล็กเกินไป คือ สีมาที่ภิกษุ ๒๑ รูปไม่สามารถนั่งได้. สีมาที่ใหญ่เกินไป คือ สีมาที่สมมติโดยล่วงพ้น ๓ โยชน์ไป แม้เพียงปลายเส้นผม. สีมาที่มีนิมิตขาด ท่านเรียกว่า สีมาที่มีนิมิตไม่ต่อเนื่องกัน, (ในการสมมติ) ควรบอกนิมิตในทิศตะวันออก แล้วบอกไปตามลำดับในทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนือ แล้วกลับมาบอกนิมิตที่บอกไว้ก่อนในทิศตะวันออกอีกครั้งหนึ่งแล้วจึงหยุด, เมื่อทำอย่างนี้ ชื่อว่ามีนิมิตไม่ขาด. แต่ถ้าหากนำมาตามลำดับแล้วบอกนิมิตในทิศเหนือแล้วหยุดอยู่เพียงนั้น ชื่อว่ามีนิมิตขาด. อีกอย่างหนึ่ง สีมาที่มีนิมิตขาด คือ สีมาที่สมมติโดยทำต้นไม้มีแก่น หรือตอไม้ หรือกองดิน หรือกองทราย อย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งไม่ถึงการนับว่าเป็นนิมิต ให้เป็นนิมิตคั่นกลางหนึ่งนิมิต. สีมาที่มีนิมิตเป็นเงา คือ สีมาที่สมมติโดยทำเงาอย่างใดอย่างหนึ่ง มีเงาภูเขาเป็นต้น ให้เป็นนิมิต. สีมาที่ไม่มีนิมิต คือ สีมาที่สมมติโดยไม่ได้บอกนิมิตเลยโดยประการทั้งปวง. สีมาที่สมมติโดยตั้งอยู่นอกสีมา คือ สีมาที่สมมติโดย (สงฆ์) ผู้อยู่นอกนิมิตหลังจากบอกนิมิตแล้ว. สีมาที่สมมติในแม่น้ำ ในมหาสมุทร ในสระธรรมชาติ คือ สีมาที่สมมติในแม่น้ำเป็นต้นเหล่านั้น. จริงอยู่ สีมานั้นแม้สมมติอย่างนั้น ก็ย่อมเป็นอันไม่สมมติอยู่นั่นเอง เพราะพระดำรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่ใช่สีมา, มหาสมุทรทั้งปวงไม่ใช่สีมา, สระธรรมชาติทั้งปวงไม่ใช่สีมา" (มหาวรรค ๑๔๗). สีมาที่สมมติโดยการคาบเกี่ยวสีมากับสีมา คือ สีมาที่สมมติโดยการคาบเกี่ยวสีมาของผู้อื่นด้วยสีมาของตน. หากว่าในทิศตะวันออกของวิหารเก่า มีต้นมะม่วงและต้นหว้า ๒ ต้น มีกิ่งก้านสาขาเกี่ยวพันกัน ในต้นไม้เหล่านั้น ต้นหว้าอยู่ทางทิศตะวันตกของต้นมะม่วง และสีมาของวิหารผูกไว้โดยรวมต้นหว้าไว้ภายในและบอกนิมิตที่ต้นมะม่วง ต่อมาภายหลัง เมื่อวิหารสร้างขึ้นในทิศตะวันออกของวิหารนั้น ภิกษุทั้งหลายเมื่อจะผูกสีมา ได้ผูกโดยรวมต้นมะม่วงไว้ภายในและบอกนิมิตที่ต้นหว้า ชื่อว่าเป็นการคาบเกี่ยวสีมากับสีมา. สีมาที่สมมติโดยการครอบงำสีมากับสีมา คือ สีมาที่สมมติโดยการครอบงำสีมาของผู้อื่นด้วยสีมาของตน. หากว่า (สงฆ์) สมมติสีมาของตนโดยรวมพัทธสีมาของผู้อื่นทั้งหมด หรือส่วนใดส่วนหนึ่งของพัทธสีมานั้นไว้ภายใน ชื่อว่าเป็นการครอบงำสีมากับสีมา. สีมาที่สมมติโดยล่วงพ้นวิบัติสีมา ๑๑ อย่างเหล่านี้ (ชื่อว่าพัทธสีมา). Tividhasampattiyuttāti nimittasampattiyā parisāsampattiyā kammavācāsampattiyā ca yuttā. Tattha nimittasampattiyā yuttā nāma pabbatanimittaṃ, pāsāṇanimittaṃ, vananimittaṃ, rukkhanimittaṃ, magganimittaṃ, vammikanimittaṃ, nadinimittaṃ, udakanimittanti evaṃ vuttesu aṭṭhasu nimittesu tasmiṃ tasmiṃ disābhāge yathāladdhāni nimittupagāni nimittāni ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ, pabbato, bhante, eso pabbato nimitta’’ntiādinā nayena sammā kittetvā sammatā. Tatrevaṃ saṅkhepato nimittupagatā veditabbā – suddhapaṃsusuddhapāsāṇaubhayamissakavasena hi tividhopi pabbato hatthippamāṇato paṭṭhāya uddhaṃ nimittupago, tato omakataro na vaṭṭati. Pāsāṇanimitte ayoguḷampi pāsāṇasaṅkhameva gacchati, tasmā yo koci pāsāṇo ukkaṃsavasena hatthippamāṇato omakataraṃ ādiṃ katvā heṭṭhimaparicchedena dvattiṃsapalaguḷapiṇḍaparimāṇo nimittupago, na tato khuddakataro. Piṭṭhipāsāṇo pana atimahantopi vaṭṭati. Vananimitte antosārehi vā antosāramissakehi vā rukkhehi catupañcarukkhamattampi vanaṃ nimittupagaṃ, tato ūnakataraṃ na vaṭṭati. Rukkho jīvantoyeva antosāro bhūmiyaṃ patiṭṭhito, antamaso ubbedhato aṭṭhaṅgulo, pariṇāhato sūcidaṇḍakappamāṇopi nimittupago, tato omakataro na vaṭṭati. Maggo jaṅghamaggo vā hotu sakaṭamaggo vā, yo vinivijjhitvā dve tīṇi gāmakhettāni gacchati, tādiso jaṅghasatthasakaṭasatthehi valañjiyamānoyeva nimittupago, avalañjito na vaṭṭati. Vammiko pana heṭṭhimaparicchedena taṃdivasaṃjāto aṭṭhaṅgulubbedho govisāṇamattopi vammiko nimittupago, tato omakataro na vaṭṭati. Yaṃ pana abaddhasīmālakkhaṇe nadiṃ vakkhāma, sā nimittupagā, aññā na vaṭṭati. Udakaṃ yaṃ asandamānaṃ āvāṭapokkharaṇītaḷākajātassaraloṇisamuddādīsu ṭhitaṃ, taṃ ādiṃ katvā antamaso taṅkhaṇeyeva pathaviyaṃ khaṇite āvāṭake ghaṭehi āharitvā pūritampi yāva kammavācāpariyosānā saṇṭhamānakaṃ nimittupagaṃ, itaraṃ sandamānaṃ vā vuttaparicchedakālaṃ atiṭṭhantaṃ vā bhājanagataṃ vā na vaṭṭatīti. คำว่า "ประกอบด้วยสัมปัตติ ๓ อย่าง" หมายถึง ประกอบด้วยนิมิตสัมปัตติ (ความสมบูรณ์แห่งนิมิต), ปริสสัมปัตติ (ความสมบูรณ์แห่งบริษัท), และกรรมวาจาสัมปัตติ (ความสมบูรณ์แห่งกรรมวาจา). ในบรรดาสัมปัตติ ๓ อย่างนั้น สีมาที่ประกอบด้วยนิมิตสัมปัตติ คือ สีมาที่สมมติโดยบอกนิมิตที่ควรเป็นนิมิตที่หาได้ในทิศนั้นๆ อย่างถูกต้องตามวิธีที่ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะว่า "นิมิตในทิศตะวันออกคืออะไร? ภูเขาขอรับ, ภูเขานี้เป็นนิมิต" เป็นต้น ในบรรดานิมิต ๘ อย่างที่กล่าวไว้ คือ ภูเขานิมิต, ศิลานิมิต, ป่านิมิต, ต้นไม้นิมิต, ถนนนิมิต, จอมปลวกนิมิต, แม่น้ำนิมิต, และน้ำนิมิต. ในบรรดานิมิตเหล่านั้น พึงทราบความที่นิมิตเหล่านั้นควรเป็นนิมิตโดยย่อดังนี้: อนึ่ง ภูเขาทั้ง ๓ ชนิด คือ ภูเขาดินล้วน, ภูเขาหินล้วน, และภูเขาที่ปนกันทั้งสองอย่าง ตั้งแต่ขนาดเท่าช้าง ๗ ศอกขึ้นไป ย่อมเป็นนิมิตได้ ภูเขาที่เล็กกว่านั้นไม่ควร. ในศิลานิมิต แม้ก้อนเหล็กก็จัดว่าเป็นศิลา ดังนั้น ศิลาใดๆ ก็ตาม โดยประมาณสูงสุดคือศิลาที่เล็กกว่าขนาดเท่าช้าง ๗ ศอกลงมา จนถึงประมาณต่ำสุดคือขนาดเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปละ ย่อมเป็นนิมิตได้ ศิลาที่เล็กกว่านั้นไม่เป็นนิมิต. แต่แผ่นหินแม้จะใหญ่มากก็ควร. ในป่านิมิต ป่าที่มีต้นไม้มีแก่น หรือป่าที่มีต้นไม้มีแก่นปนอยู่ด้วย แม้มีเพียง ๔-๕ ต้น ก็เป็นนิมิตได้ ป่าที่น้อยกว่านั้นไม่ควร. ต้นไม้ที่ยังมีชีวิตอยู่ มีแก่น ตั้งอยู่บนพื้นดิน อย่างน้อยที่สุดมีความสูง ๘ นิ้ว และมีเส้นรอบวงเท่าด้ามเหล็กจารของชาวสิงหล ก็เป็นนิมิตได้ ต้นไม้ที่เล็กกว่านั้นไม่ควร. ถนนไม่ว่าจะเป็นทางเดินเท้าหรือทางเกวียน ถนนที่ทะลุผ่านหมู่บ้านหรือเขต ๒-๓ แห่ง และเป็นถนนที่คนเดินเท้าหรือเกวียนใช้สัญจรอยู่เป็นประจำเท่านั้นจึงจะเป็นนิมิตได้ ถนนที่ไม่ได้ใช้สัญจรไม่ควร. ส่วนจอมปลวก โดยประมาณต่ำสุดคือจอมปลวกที่เกิดขึ้นในวันนั้น มีความสูง ๘ นิ้ว และมีขนาดเท่าเขาวัว ก็เป็นนิมิตได้ จอมปลวกที่เล็กกว่านั้นไม่ควร. แม่น้ำที่เราจะกล่าวถึงในลักษณะของอพัทธสีมานั้นเท่านั้นที่เป็นนิมิตได้ แม่น้ำอื่นไม่ควร. น้ำที่นิ่งอยู่ในบ่อ สระ บึง สระธรรมชาติ หรือทะเลสาบน้ำเค็มเป็นต้นนั้น เริ่มตั้งแต่ (น้ำนั้น) ไปจนถึงน้ำที่ตักมาเติมในบ่อเล็กๆ ที่ขุดขึ้นในขณะนั้น และคงอยู่จนกว่าจะจบกรรมวาจา ย่อมเป็นนิมิตได้ น้ำที่ไหล หรือน้ำที่ไม่คงอยู่ตลอดระยะเวลาที่กล่าวไว้ (จนจบกรรมวาจา) หรือน้ำที่อยู่ในภาชนะ ไม่ควร. Parisāsampattiyā yuttā nāma sabbantimena paricchedena catūhi bhikkhūhi sannipatitvā yāvatikā tasmiṃ gāmakhette baddhasīmaṃ vā nadisamuddajātassare vā anokkamitvā ṭhitā bhikkhū, te sabbe hatthapāse vā katvā chandaṃ vā āharitvā sammatā. สีมาที่ประกอบด้วยปริสสัมปัตติ คือ สีมาที่สงฆ์สมมติโดยภิกษุอย่างน้อย ๔ รูปประชุมกัน โดยการทำภิกษุทั้งหมดที่อยู่ในเขตบ้านนั้น ซึ่งไม่ได้เข้าไปในพัทธสีมา หรือแม่น้ำ มหาสมุทร สระธรรมชาติ ให้อยู่ในหัตถบาส หรือนำฉันทะมา. Kammavācāsampattiyā yuttā nāma ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, yāvatā samantā nimittā kittitā’’tiādinā (mahāva. 139) nayena vuttāya parisuddhāya ñattidutiyakammavācāya sammatā. Evaṃ ekādasa vipattisīmāyo atikkamitvā tividhasampattiyuttā nimittena nimittaṃ sambandhitvā sammatā sīmā ‘‘baddhasīmā’’ti veditabbā. Khaṇḍasīmā samānasaṃvāsasīmā avippavāsasīmāti tassāyeva pabhedo. สีมาที่ประกอบด้วยกรรมวาจาสัมปัตติ คือ สีมาที่สงฆ์สมมติด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่บริสุทธิ์ ซึ่งกล่าวไว้ตามนัยว่า "ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า, นิมิตทั้งหลายที่บอกไว้โดยรอบมีประมาณเท่าใด" เป็นต้น (มหาวรรค, หน้า ๑๓๙). ดังนั้น พึงทราบว่า สีมาที่สมมติโดยล่วงพ้นวิบัติสีมา ๑๑ อย่าง และประกอบด้วยสัมปัตติ ๓ อย่าง โดยผูกนิมิตกับนิมิต ชื่อว่า "พัทธสีมา". ขัณฑสีมา, สมานสังวาสสีมา, อวิปปวาสสีมา เป็นชื่อเรียกย่อยของพัทธสีมานั้นเอง. Abaddhasīmā pana gāmasīmā, sattabbhantarasīmā, udakukkhepasīmāti tividhā. Tattha yāvatā ekaṃ gāmakkhettaṃ, ayaṃ gāmasīmā nāma. Agāmake araññe samantā sattabbhantarā sattabbhantarasīmā nāma. Tattha agāmakaṃ nāma araññaṃ viñjhāṭaviādīsu vā samuddamajjhe vā macchabandhānaṃ agamanapathesu dīpakesu labbhati. Samantā sattabbhantarāti majjhe ṭhitānaṃ sabbadisāsu sattabbhantarā vinibbedhena cuddasa honti. Tattha ekaṃ abbhantaraṃ aṭṭhavīsatihatthappamāṇaṃ hoti, ayañca sīmā parisāvasena vaḍḍhati, tasmā samantā parisāpariyantato paṭṭhāya abbhantaraparicchedo kātabbo. Sace pana dve saṅghā visuṃ uposathaṃ karonti, dvinnaṃ sattabbhantarānaṃ antare aññamekaṃ sattabbhantaraṃ upacāratthāya ṭhapetabbaṃ. Yā panesā ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā’’tiādinā (mahāva. 147) nayena nadiādīnaṃ sīmabhāvaṃ paṭikkhipitvā puna ‘‘nadiyā vā, bhikkhave, samudde vā jātassare vā yaṃ majjhimassa purisassa samantā udakukkhepā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathā’’ti vuttā ayaṃ udakukkhepasīmā nāma. Tattha yassā dhammikānaṃ rājūnaṃ kāle anvaḍḍhamāsaṃ anudasāhaṃ anupañcāhaṃ anatikkamitvā deve vassante valāhakesu vigatamattesu sotaṃ pacchijjati, ayaṃ nadisaṅkhyaṃ na gacchati. Yassā pana īdise suvuṭṭhikāle vassānassa catumāse sotaṃ na pacchijjati, yattha titthena vā atitthena vā sikkhākaraṇīye āgatalakkhaṇena timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā antaravāsakaṃ anukkhipitvā uttarantiyā bhikkhuniyā ekadvaṅgulamattampi antaravāsako temiyati, ayaṃ samuddaṃ vā pavisatu taḷākaṃ vā, pabhavato paṭṭhāya nadī nāma. Samuddo pākaṭoyeva. Yo pana kenaci khaṇitvā akato sayaṃjāto sobbho samantato āgatena udakena pūrito tiṭṭhati, yattha nadiyaṃ vuttappakāre vassakāle udakaṃ santiṭṭhati, ayaṃ jātassaro nāma. Yopi nadiṃ vā samuddaṃ vā bhinditvā nikkhantaudakena khato sobbho etaṃ lakkhaṇaṃ pāpuṇāti, ayampi jātassaroyeva. ส่วนอพัทธสีมานั้นมี 3 อย่าง คือ คามสีมา สัตตัพภันตรสีมา และอุทกุกเขปสีมา. ในสีมา 3 อย่างนั้น เขตบ้านเพียงใด เขตบ้านนี้ชื่อว่าคามสีมา. ในป่าที่ไม่มีบ้าน อัพภันดร 7 โดยรอบชื่อว่าสัตตัพภันตรสีมา. ในบทว่า “อคามเก อรัญเญ” นั้น ป่าที่ไม่มีบ้านพึงหาได้ในป่าใหญ่ชื่อวินธะเป็นต้น หรือในเกาะเล็กๆ ที่ไม่มีทางไปมาของพวกชาวประมงในท่ามกลางมหาสมุทร. บทว่า “สมันตา สัตตัพภันตรา” นั้น อัพภันดร 7 ในทิศทั้งปวงของภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ในท่ามกลาง ย่อมมี 14 อัพภันดรโดยทะลุถึงกัน. ในบทว่า “สัตตัพภันตรา” นั้น อัพภันดรหนึ่งมีประมาณ 28 ศอก. และสีมานี้ย่อมกว้างขวางขึ้นโดยอำนาจแห่งบริษัท เพราะเหตุนั้น การกำหนดอัพภันดรพึงกระทำโดยเริ่มจากที่สุดแห่งบริษัทโดยรอบ. แต่ถ้าสงฆ์สองคณะกระทำอุโบสถเป็นต้นต่างหาก พึงเว้นสัตตัพภันดรอื่นอีกหนึ่งในระหว่างสัตตัพภันตรสีมาทั้งสอง เพื่อประโยชน์แก่อุปจารสีมา. ส่วนสีมาใดที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่เป็นสีมา” เป็นต้น ด้วยนัยที่ทรงปฏิเสธความเป็นสีมาของแม่น้ำเป็นต้นแล้ว ตรัสอีกว่า “ภิกษุทั้งหลาย ในแม่น้ำก็ดี ในมหาสมุทรก็ดี ในสระที่เกิดเองก็ดี ที่ใดมีการซัดน้ำโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง ที่นั้นมีอุโบสถเป็นอันเดียวกัน มีสังวาสเป็นอันเดียวกัน” สีมานี้ชื่อว่าอุทกุกเขปสีมา. ในสีมานั้น แม่น้ำที่กระแสน้ำย่อมขาดเมื่อฝนตกในกาลแห่งพระราชาผู้ทรงธรรม โดยไม่ล่วงเลยทุกกึ่งเดือน ทุกสิบวัน หรือทุกห้าวัน เมื่อเมฆทั้งหลายหายไปเพียงเล็กน้อย แม่น้ำนี้ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับว่าเป็นแม่น้ำ. แต่แม่น้ำใดที่กระแสน้ำย่อมไม่ขาดตลอดสี่เดือนแห่งฤดูฝนในกาลที่ฝนตกดีเช่นนี้ ในแม่น้ำใดที่ผ้าอันตรวาสกของภิกษุณีผู้ข้ามไปโดยไม่ยกผ้าอันตรวาสกขึ้น โดยปกปิดอวัยวะ 3 ส่วน คือ เข่าทั้งสองและสะดือ ด้วยลักษณะที่มาแล้วในสิกขาที่พึงกระทำ หรือในเสขิยสิกขาบท ย่อมเปียกน้ำแม้เพียงหนึ่งหรือสององคุลี แม่น้ำนี้ถึงแม้จะไหลลงสู่มหาสมุทรหรือสระ ก็ชื่อว่าแม่น้ำโดยเริ่มจากที่เกิด. มหาสมุทรเป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว. ส่วนสระใดที่ไม่ได้ถูกใครคนหนึ่งขุด แต่เกิดเอง และเต็มไปด้วยน้ำที่มาจากโดยรอบ ย่อมตั้งอยู่ ในสระใดที่น้ำย่อมตั้งอยู่ดีในฤดูฝนมีประเภทที่กล่าวแล้วในแม่น้ำ สระนี้ชื่อว่าสระที่เกิดเอง. สระใดที่ถูกขุดด้วยน้ำที่ไหลออกมาจากการเซาะแม่น้ำหรือมหาสมุทร และถึงลักษณะนี้ คือการที่น้ำตั้งอยู่ตลอดสี่เดือน สระนี้ก็ชื่อว่าสระที่เกิดเองนั่นเอง. Yaṃ majjhimassa purisassa samantā udakukkhepāti yaṃ ṭhānaṃ thāmamajjhimassa purisassa samantato udakukkhepena paricchinnaṃ, tattha yathā akkhadhuttā dāruguḷaṃ khipanti, evaṃ udakaṃ vā vālukaṃ vā hatthena gahetvā majjhimena purisena sabbathāmena khipitabbaṃ, tattha yattha evaṃ khittaṃ udakaṃ vā vālukaṃ vā patati, ayaṃ udakukkhepo nāma. บทว่า “ยัง มัชฌิมัสสะ เป. อุทกุกเขปา” นั้น คือ ที่ใดที่กำหนดด้วยการซัดน้ำโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง. ในที่นั้น บุรุษผู้มีกำลังปานกลางพึงถือเอาน้ำหรือทรายด้วยมือแล้วซัดไปด้วยกำลังทั้งหมด โดยอาการซัดลูกไม้เช่นที่พวกนักเลงลูกเต๋าหรือพวกนักเล่นซัดลูกไม้ไป. ในการซัดไปนั้น ที่ใดที่น้ำหรือทรายที่ซัดไปแล้วย่อมตก ที่นี้ชื่อว่าอุทกุกเขป. Ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathāti ayaṃ tesu nadiādīsu udakukkhepaparicchinnā sīmā samānasaṃvāsā ceva ekūposathā ca, ayaṃ pana etesaṃ nadiādīnaṃ antoyeva labbhati, na bahi. Tasmā nadiyā vā jātassare vā yattakaṃ padesaṃ pakativassakāle catūsu māsesu udakaṃ ottharati, samudde yasmiṃ padese pakativīciyo ottharitvā saṇṭhahanti, tato paṭṭhāya kappiyabhūmi, tattha ṭhatvā uposathādikammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Dubbuṭṭhikāle vā gimhe vā nadijātassaresu sukkhesupi sā eva kappiyabhūmi, sace pana sukkhe jātassare vāpiṃ vā khaṇanti, vappaṃ vā karonti, taṃ ṭhānaṃ gāmakkhettaṃ hoti. Yā panesā ‘‘kappiyabhūmī’’ti vuttā, tato bahi udakukkhepasīmā na gacchati, antoyeva gacchati, tasmā tesaṃ anto parisāpariyantato paṭṭhāya samantā udakukkhepaparicchedo kātabbo. Sace pana dve saṅghā visuṃ visuṃ uposathādikammaṃ karonti, dvinnaṃ udakukkhepānaṃ antare añño eko udakukkhepo upacāratthāya ṭhapetabbo. Ayañhi sattabbhantarasīmā ca udakukkhepasīmā ca bhikkhūnaṃ ṭhitokāsato paṭṭhāya labbhati. Paricchedabbhantare hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhitopi paricchedato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopeti, idaṃ sabbaaṭṭhakathāsu (mahāva. aṭṭha. 147) sanniṭṭhānaṃ. Evaṃ abaddhasīmā veditabbā. Iti imaṃ baddhasīmābaddhasīmāvasena duvidhaṃ sīmaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘te ca kho hatthapāsaṃ avijahitvā ekasīmāyaṃ ṭhitā’’ti. Tesu hi catūsu bhikkhūsu ekasīmāyaṃ hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhitesvevetaṃ saṅghassa uposathakammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, na itarathā. Yathāha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, catunnaṃ pātimokkhaṃ uddisitu’’nti (mahāva. 168). บทว่า “อยํ ตตฺถ สมานสังวาสา เอกูปוסถา” นั้น คือ สีมาที่กำหนดด้วยอุทกุกเขปในแม่น้ำเป็นต้นเหล่านั้น มีสังวาสเป็นอันเดียวกันด้วย และมีอุโบสถเป็นอันเดียวกันด้วย. แต่อุทกุกเขปสีมานี้พึงได้ในภายในของแม่น้ำเป็นต้นเหล่านี้เท่านั้น ไม่พึงได้ภายนอก. เพราะเหตุนั้น ในแม่น้ำหรือสระที่เกิดเอง ที่ใดมีน้ำท่วมทับในฤดูฝนปกติในสี่เดือน ในมหาสมุทรในที่ใดที่คลื่นปกติซัดขึ้นมาแล้วหยุดนิ่งอยู่ จากที่นั้นเป็นต้นไปเป็นกัปปิยภูมิ. ในกัปปิยภูมินั้น พึงยืนอยู่แล้วกระทำกรรมมีอุโบสถเป็นต้นได้. ในกาลที่ฝนแล้งหรือในฤดูร้อน ถึงแม้แม่น้ำและสระที่เกิดเองจะแห้ง ที่นั้นนั่นเองก็ยังเป็นกัปปิยภูมิ. แต่ถ้าในสระที่เกิดเองที่แห้งนั้น ขุดบ่อน้ำหรือกระทำการเพาะปลูก ที่นั้นย่อมเป็นเขตบ้าน. ส่วนที่ใดที่กล่าวแล้วว่าเป็น “กัปปิยภูมิ” อุทกุกเขปสีมาไม่ไปภายนอกจากที่นั้น ย่อมไปในภายในเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น การกำหนดอุทกุกเขปพึงกระทำโดยรอบในภายในของที่นั้น โดยเริ่มจากที่สุดแห่งบริษัท. แต่ถ้าสงฆ์สองคณะกระทำกรรมมีอุโบสถเป็นต้นต่างหาก พึงเว้นอุทกุกเขปอื่นอีกหนึ่งในระหว่างอุทกุกเขปทั้งสอง เพื่อประโยชน์แก่อุปจารสีมา. จริงอยู่ สัตตัพภันตรสีมาและอุทกุกเขปสีมานี้พึงได้โดยเริ่มจากที่ยืนของภิกษุทั้งหลาย. ภิกษุผู้ยืนอยู่โดยละหัตถบาสในภายในที่กำหนดก็ดี ภิกษุผู้ยืนอยู่โดยไม่ล่วงเลยที่กำหนดอื่นที่มีประมาณเท่านั้นภายนอกที่กำหนดก็ดี ย่อมยังกรรมให้เสียได้. การวินิจฉัยนี้เป็นข้อยุติในอรรถกถาทั้งปวง. อพัทธสีมาพึงทราบอย่างนี้. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอ้างถึงสีมาสองอย่างนี้โดยความต่างแห่งพัทธสีมาและอพัทธสีมาแล้วตรัสว่า “ก็ภิกษุเหล่านั้นแล ยืนอยู่ในสีมาเดียวกันโดยไม่ละหัตถบาส”. จริงอยู่ เมื่อภิกษุสี่รูปเหล่านั้นยืนอยู่ในสีมาเดียวกันโดยไม่ละหัตถบาสเท่านั้น กรรมอุโบสถนั้นของสงฆ์ชื่อว่าถึงกาลอันควร ไม่เป็นอย่างอื่น. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แสดงปาติโมกข์แก่ภิกษุสี่รูป”. Sabhāgāpattiyo ca na vijjantīti ettha yaṃ sabbo saṅgho vikālabhojanādinā sabhāgavatthunā lahukāpattiṃ āpajjati, evarūpā vatthusabhāgā ‘‘sabhāgā’’ti vuccati, vikālabhojanapaccayā āpannaṃ pana āpattisabhāgaṃ anatirittabhojanapaccayā āpannassa santike desetuṃ vaṭṭati. Sabhāgāpattiyā pana sati tehi bhikkhūhi eko bhikkhu sāmantā āvāsā sajjukaṃ pāhetabbo ‘‘gacchāvuso, taṃ āpattiṃ paṭikaritvā āgaccha, mayaṃ te santike āpattiṃ paṭikarissāmā’’ti, evañcetaṃ labhetha, iccetaṃ kusalaṃ, no ce labhetha, byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ sabbo saṅgho sabhāgaṃ āpattiṃ āpanno, yadā aññaṃ bhikkhuṃ suddhaṃ anāpattikaṃ passissati, tadā tassa santike taṃ āpattiṃ paṭikarissatī’’ti (mahāva. 171) vatvā uposatho kātabbo. Sace pana vematiko hoti, ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ sabbo saṅgho sabhāgāya āpattiyā vematiko, yadā nibbematiko bhavissati, tadā taṃ āpattiṃ paṭikarissatī’’ti vatvā uposatho kātabbo. Sace panettha koci taṃ sabhāgaṃ āpattiṃ desetuṃ vaṭṭatīti maññamāno ekassa santike deseti, desitā sudesitāva. Aññaṃ pana desanāpaccayā desako, paṭiggahaṇapaccayā paṭiggāhako cāti ubhopi dukkaṭaṃ āpajjanti, taṃ nānāvatthukaṃ hoti, tasmā aññamaññaṃ desetabbaṃ. Ettāvatā te dve nirāpattikā honti, tesaṃ santike sesehi sabhāgāpattiyo desetabbā vā ārocetabbā vā. Sace te evaṃ akatvā uposathaṃ karonti, ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’tiādinā (mahāva. 134) nayena sāpattikassa uposathakaraṇe paññattaṃ dukkaṭaṃ āpajjanti. Sace sabbo saṅgho sabhāgāpattiyā sati vuttavidhiṃ akatvā uposathaṃ karoti, vuttanayeneva sabbo saṅgho āpattiṃ āpajjati, tasmā sabhāgāpattiyā sati saṅghassa pattakallaṃ nāma na hoti, tena vuttaṃ ‘‘sabhāgāpattiyo ca na vijjantī’’ti. Etāsu hi sabhāgāpattīsu avijjamānāsu visabhāgāpattīsu vijjamānāsupi pattakallaṃ hotiyeva. ในบทว่า “สภาคาบัติทั้งหลายไม่มีอยู่” นี้ สงฆ์ทั้งหมดต้องอาบัติเบาใดด้วยวัตถุที่มีสภาพเสมอกัน เช่น การฉันอาหารในเวลาวิกาลเป็นต้น วัตถุที่มีสภาพเสมอกันเช่นนี้เรียกว่า “สภาคาบัติ” อนึ่ง ควรแสดงอาบัติที่มีส่วนเสมอกันที่ต้องแล้วเพราะเหตุแห่งการฉันอาหารในเวลาวิกาล แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติเพราะเหตุแห่งการฉันอาหารที่มิได้เป็นเดน เมื่อมีสภาคาบัติ ภิกษุเหล่านั้นพึงส่งภิกษุรูปหนึ่งไปยังอาวาสใกล้เคียงในวันนั้นเอง โดยกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส ท่านจงไป ชำระอาบัตินั้นแล้วจงกลับมา พวกเราจักชำระอาบัติในสำนักของท่าน” ถ้าพึงได้เช่นนั้น นั่นเป็นความดี ถ้าไม่ได้ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงบอกให้สงฆ์ทราบว่า “ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า สงฆ์ทั้งหมดนี้ต้องสภาคาบัติแล้ว เมื่อใดจักเห็นภิกษุอื่นผู้บริสุทธิ์ไม่มีอาบัติ เมื่อนั้นสงฆ์จักชำระอาบัตินั้นในสำนักของภิกษุนั้น” ดังนี้แล้ว พึงทำอุโบสถ แต่ถ้าสงสัย พึงกล่าวว่า “ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า สงฆ์ทั้งหมดนี้สงสัยในสภาคาบัติ เมื่อใดจักหายสงสัย เมื่อนั้นจักชำระอาบัตินั้น” ดังนี้แล้ว พึงทำอุโบสถ ถ้าในสงฆ์นี้ มีใครบางคนสำคัญว่าควรแสดงสภาคาบัตินั้น จึงแสดงแก่ภิกษุรูปหนึ่ง อาบัติที่แสดงแล้ว ชื่อว่าแสดงดีแล้ว แต่ภิกษุผู้แสดงเพราะเหตุแห่งการแสดง และภิกษุผู้รับเพราะเหตุแห่งการรับ ทั้งสองรูปย่อมต้องอาบัติทุกกฏ อาบัตินั้นมีวัตถุต่างกัน เพราะฉะนั้น พึงแสดงแก่กันและกัน ด้วยการแสดงเพียงเท่านี้ ภิกษุทั้งสองนั้นย่อมไม่มีอาบัติ ภิกษุที่เหลือพึงแสดงหรือบอกสภาคาบัติในสำนักของภิกษุเหล่านั้น ถ้าภิกษุเหล่านั้นไม่ทำอย่างนี้แล้วทำอุโบสถ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏที่ทรงบัญญัติไว้ในการทำอุโบสถของภิกษุผู้มีอาบัติ ด้วยนัยมีอาทิว่า “ท่านทั้งหลายจงบอกความบริสุทธิ์” ถ้าสงฆ์ทั้งหมดเมื่อมีสภาคาบัติ ไม่ทำตามวิธีที่กล่าวแล้วทำอุโบสถ สงฆ์ทั้งหมดก็ย่อมต้องอาบัติด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง เพราะฉะนั้น เมื่อมีสภาคาบัติ อุโบสถกรรมของสงฆ์ย่อมไม่เป็นปัตตกัลละ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “สภาคาบัติทั้งหลายไม่มีอยู่” เมื่อสภาคาบัติเหล่านี้ไม่มีอยู่ แม้มีวิสภาคาบัติอยู่ ก็ย่อมเป็นปัตตกัลละนั่นเอง Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na hontīti ‘‘na, bhikkhave, sagahaṭṭhāya parisāya pātimokkhaṃ uddisitabbaṃ, yo uddiseyya āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 154) vacanato gahaṭṭho, ‘‘na, bhikkhave, bhikkhuniyā nisinnaparisāya pātimokkhaṃ uddisitabba’’ntiādinā (mahāva. 183) nayena vuttā bhikkhunī, sikkhamānā, sāmaṇero, sāmaṇerī, sikkhāpaccakkhātako, antimavatthuajjhāpannako, āpattiyā adassane ukkhittako, āpattiyā appaṭikamme ukkhittako, pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge ukkhittako, paṇḍako, theyyasaṃvāsako, titthiyapakkantako, tiracchānagato, mātughātako, pitughātako arahantaghātako, bhikkhunidūsako, saṅghabhedako, lohituppādako, ubhatobyañjanakoti ime vīsati cāti ekavīsati puggalā vajjanīyā nāma, te hatthapāsato bahikaraṇavasena vajjetabbā. Etesu hi tividhe ukkhittake sati uposathaṃ karonto saṅgho pācittiyaṃ āpajjati, sesesu dukkaṭaṃ. Ettha ca tiracchānagatoti yassa upasampadā paṭikkhittā, titthiyā gahaṭṭheneva saṅgahitā. Etepi hi vajjanīyā nāma. Evaṃ pattakallaṃ imehi catūhi aṅgehi saṅgahitanti veditabbaṃ. ในบทว่า “บุคคลผู้ควรเว้นไม่มีในสงฆ์นั้น” นี้ หมายถึง คฤหัสถ์ เพราะพระพุทธดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงแสดงปาติโมกข์ในบริษัทที่มีคฤหัสถ์อยู่ด้วย ภิกษุใดแสดง ต้องอาบัติทุกกฏ” ภิกษุณีที่ตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงแสดงปาติโมกข์ในบริษัทที่มีภิกษุณีนั่งอยู่ด้วย” สิกขมานา สามเณร สามเณรี ผู้บอกคืนสิกขา ผู้ต้องอนติมวัตถุ ภิกษุผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่เห็นอาบัติ ภิกษุผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่ทำคืนอาบัติ ภิกษุผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า บัณเฑาะก์ ผู้ขโมยบวช ผู้ไปเข้าลัทธินอกพระพุทธศาสนา ดิรัจฉาน ผู้ฆ่ามารดา ผู้ฆ่าบิดา ผู้ฆ่าพระอรหันต์ ผู้ประทุษร้ายภิกษุณี ผู้ทำลายสงฆ์ ผู้ทำโลหิตให้เกิดแก่พระพุทธเจ้า อุภโตพยัญชนก บุคคล ๒๑ จำพวกเหล่านี้ คือ ๒๐ จำพวกนี้ ชื่อว่าบุคคลผู้ควรเว้น บุคคล ๒๑ จำพวกนั้น พึงเว้นโดยการให้ออกไปพ้นหัตถบาส เพราะว่า เมื่อมีภิกษุผู้ถูกยกวัตร ๓ จำพวกนี้อยู่ สงฆ์ทำอุโบสถ ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ เมื่อมีบุคคลที่เหลืออยู่ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ ในบุคคลผู้ควรเว้นนี้ คำว่า ดิรัจฉาน หมายถึง ผู้ที่พระพุทธองค์ทรงห้ามอุปสมบท เดียรถีย์สงเคราะห์เข้าในคำว่า คฤหัสถ์นั่นเอง เดียรถีย์เหล่านี้ก็ชื่อว่าบุคคลผู้ควรเว้น พึงทราบว่า ปัตตกัลละสงเคราะห์ด้วยองค์ ๔ เหล่านี้อย่างนี้ Saṅgho uposathaṃ kareyyātiiminā ye te aparepi tayo uposathā saṅghe uposatho, gaṇe uposatho, puggale uposathoti, evaṃ kārakavasena tayo uposathā vuttā, tesu itare dve paṭikkhipitvā saṅghe uposathameva dīpeti. Pātimokkhaṃ uddiseyyātiiminā ye te aparepi tayo uposathā suttuddeso, pārisuddhiuposatho, adhiṭṭhānauposathoti, evaṃ kattabbākāravasena tayo uposathā vuttā, tesu itare dve paṭikkhipitvā suttuddesameva dīpeti. Suttuddeso nāma pātimokkhuddeso vuccati, so duvidho ovādapātimokkhuddeso ca āṇāpātimokkhuddeso ca. Tattha ด้วยบทว่า “สงฆ์พึงทำอุโบสถ” นี้ อุโบสถ ๓ อย่างที่ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งผู้ทำอย่างนี้ คือ สังฆุโบสถ คณุโบสถ ปุคคลุโบสถ ในอุโบสถเหล่านั้น ทรงปฏิเสธอีก ๒ อย่างแล้ว ทรงแสดงแต่สังฆุโบสถเท่านั้น ด้วยบทว่า “พึงแสดงปาติโมกข์” นี้ อุโบสถ ๓ อย่างที่ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอาการที่พึงทำอย่างนี้ คือ สุตตุเทศอุโบสถ ปาริสุทธิอุโบสถ อธิษฐานอุโบสถ ในอุโบสถเหล่านั้น ทรงปฏิเสธอีก ๒ อย่างแล้ว ทรงแสดงแต่สุตตุเทศอุโบสถเท่านั้น การแสดงปาติโมกข์เรียกว่า สุตตุเทศ สุตตุเทศนั้นมี ๒ อย่าง คือ โอวาทปาติโมกขุทเทศ และ อาณาปาติโมกขุทเทศ ในบรรดาสุตตุเทศ ๒ อย่างนั้น ‘‘Khantī paramaṃ tapo titikkhā…pe…. “ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง...เป...” ‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe…. “การไม่ทำบาปทั้งปวง...เป...” ‘‘Anūpavādo anūpaghāto’’ti. (dī. ni. 2.90; dha. pa. 184, 183, 185) “การไม่กล่าวร้าย การไม่เบียดเบียน” Ādinā nayena vuttā tisso gāthāyo ovādapātimokkhaṃ nāma, taṃ buddhā eva uddisanti, na sāvakā. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiādinā (mahāva. 134) nayena vuttaṃ āṇāpātimokkhaṃ nāma, taṃ sāvakā eva uddisanti, na buddhā. Idameva ca imasmiṃ atthe ‘‘pātimokkha’’nti adhippetaṃ. คาถา ๓ บทที่ตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า “ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง...เป...การไม่เบียดเบียน” ชื่อว่าโอวาทปาติโมกข์ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์นั้น ไม่ใช่พระสาวก ปาติโมกข์ที่ตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า “ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า” ชื่อว่าอาณาปาติโมกข์ พระสาวกทั้งหลายเท่านั้นแสดงอาณาปาติโมกข์นั้น ไม่ใช่พระพุทธเจ้า และในอรรถแห่งบทนี้ พึงประสงค์เอาอาณาปาติโมกข์นี้เท่านั้นว่า “ปาติโมกข์” Ye pana itare dve uposathā, tesu pārisuddhiuposatho tāva aññesañca santike, aññamaññañca ārocanavasena duvidho. Tattha yvāyaṃ aññesaṃ santike karīyati, sopi pavāritānañca appavāritānañca santike karaṇavasena duvidho. Tattha mahāpavāraṇāya pavāritānaṃ santike pacchimikāya upagatena vā anupagatena vā chinnavassena vā cātumāsiniyaṃ pana pavāritānaṃ santike purimikāya upagatena vā anupagatena vā chinnavassena vā kāyasāmaggiṃ datvā ‘‘parisuddho ahaṃ, bhante, ‘parisuddho’ti maṃ dhārethā’’ti tikkhattuṃ vatvā kātabbo, ṭhapetvā ca pana pavāraṇādivasaṃ aññasmiṃ kāle āvāsikehi uddiṭṭhamatte pātimokkhe avuṭṭhitāya vā ekaccāya vuṭṭhitāya vā sabbāya vā vuṭṭhitāya parisāya ye aññe samasamā vā thokatarā vā āgacchanti, tehi tesaṃ santike vuttanayeneva pārisuddhi ārocetabbā. Yo panāyaṃ aññamaññaṃ ārocanavasena karīyati, so ñattiṃ ṭhapetvā ca aṭṭhapetvā ca karaṇavasena duvidho. Tattha yasmiṃ āvāse tayo bhikkhū viharanti, tesu uposathadivase sannipatitesu ekena bhikkhunā ‘‘suṇantu me āyasmantā ajjuposatho cātuddaso’’ti vā ‘‘pannaraso’’ti vā vatvā ‘‘yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ mayaṃ aññamaññaṃ pārisuddhiuposathaṃ kareyyāmā’’ti ñattiyā ṭhapitāya therena bhikkhunā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘parisuddho ahaṃ, āvuso, ‘parisuddho’ti maṃ dhārethā’’ti (mahāva. 168) tikkhattuṃ vattabbaṃ. Itarehi ‘‘bhante’’ti vatvā evameva vattabbaṃ. Evaṃ ñattiṃ ṭhapetvā kātabbo. Yattha pana dve bhikkhū viharanti, tatra ñattiṃ aṭṭhapetvā vuttanayeneva pārisuddhi ārocetabbāti ayaṃ pārisuddhiuposatho. ส่วนอุโบสถอีก 2 อย่างที่เหลือนั้น ในบรรดาอุโบสถเหล่านั้น ปาริสุทธิอุโบสถก่อน มี 2 อย่าง คือ โดยการบอกในสำนักของภิกษุอื่น และโดยการบอกแก่กันและกัน ใน 2 อย่างนั้น ปาริสุทธิอุโบสถใดที่ทำในสำนักของภิกษุอื่น ปาริสุทธิอุโบสถนั้นก็มี 2 อย่าง คือ โดยการทำในสำนักของภิกษุผู้ปวารณาแล้ว และในสำนักของภิกษุผู้ยังไม่ได้ปวารณา ใน 2 อย่างนั้น ปาริสุทธิอุโบสถอันภิกษุผู้เข้าพรรษาหลัง หรือผู้ไม่ได้เข้าพรรษา หรือผู้มีพรรษาขาด พึงทำในสำนักของภิกษุผู้ปวารณาแล้วในวันมหาปวารณา ส่วนในวันจาตุมาสินี (วันเพ็ญเดือน 12) ปาริสุทธิอุโบสถอันภิกษุผู้เข้าพรรษาแรก หรือผู้ไม่ได้เข้าพรรษา หรือผู้มีพรรษาขาด พึงทำในสำนักของภิกษุผู้ปวารณาแล้ว โดยให้กายสามัคคีแล้วกล่าว 3 ครั้งว่า 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าเป็นผู้บริสุทธิ์ ขอท่านทั้งหลายโปรดจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้บริสุทธิ์' อนึ่ง เว้นวันปวารณาเสีย ในเวลาอื่น เมื่อภิกษุเจ้าถิ่นสวดปาติโมกข์จบลงพอดี หรือเมื่อบริษัทยังไม่ลุกไป หรือเมื่อบริษัทบางส่วนลุกไปแล้ว หรือเมื่อบริษัททั้งหมดลุกไปแล้ว ภิกษุอาคันตุกะเหล่าใดที่มาถึง ไม่ว่าจะมีจำนวนเท่ากันหรือน้อยกว่า พึงบอกปาริสุทธิในสำนักของภิกษุเหล่านั้นตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ส่วนปาริสุทธิอุโบสถใดที่ทำโดยการบอกแก่กันและกัน ปาริสุทธิอุโบสถนั้นมี 2 อย่าง คือ โดยการตั้งญัตติและไม่ตั้งญัตติ ใน 2 อย่างนั้น ในอาวาสใดมีภิกษุอยู่ 3 รูป เมื่อภิกษุเหล่านั้นประชุมกันในวันอุโบสถ ภิกษุรูปหนึ่งพึงกล่าวว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ขอจงฟัง วันนี้เป็นวันอุโบสถ 14 ค่ำ' หรือ '15 ค่ำ' แล้วเมื่อตั้งญัตติว่า 'เมื่อใดถึงเวลาอันสมควรแก่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เราทั้งหลายพึงทำปาริสุทธิอุโบสถแก่กันและกัน' ภิกษุผู้เป็นเถระพึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง นั่งกระโหย่ง ประนมมือกล่าว 3 ครั้งว่า 'ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าเป็นผู้บริสุทธิ์ ขอท่านทั้งหลายโปรดจำข้าพเจ้าว่าเป็นผู้บริสุทธิ์' ภิกษุที่เหลือพึงกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า' แล้วกล่าวเช่นเดียวกันนั้น พึงทำโดยการตั้งญัตติอย่างนี้ ส่วนในอาวาสใดมีภิกษุอยู่ 2 รูป พึงบอกปาริสุทธิด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง โดยไม่ต้องตั้งญัตติ นี้คือปาริสุทธิอุโบสถ Sace pana ekova bhikkhu hoti, sabbaṃ pubbakaraṇīyaṃ katvā aññesaṃ anāgamanaṃ ñatvā ‘‘ajja me uposatho cātuddaso’’ti vā ‘‘pannaraso’’ti vā vatvā ‘‘adhiṭṭhāmī’’ti vattabbaṃ. Ayaṃ adhiṭṭhānuposathoti evaṃ kattabbākāravasena tayo uposathāti veditabbā. Ettāvatā nava uposathā dīpitā honti. Tesu divasavasena pannarasiko, kārakavasena saṅghuposatho, kattabbākāravasena suttuddesoti evaṃ tilakkhaṇasampanno uposatho idha niddiṭṭhoti veditabbo. Tasmiṃ pavattamāne uposathaṃ akatvā tadahuposathe aññaṃ abhikkhukaṃ nānāsaṃvāsakehi vā sabhikkhukaṃ āvāsaṃ vā anāvāsaṃ vā vāsatthāya aññatra saṅghena, aññatra antarāyā gacchantassa dukkaṭaṃ hoti. ส่วนถ้ามีภิกษุเพียงรูปเดียว พึงทำบุพพกรณ์ทั้งหมดแล้ว เมื่อทราบว่าภิกษุอื่นไม่มา พึงกล่าวว่า 'วันนี้เป็นวันอุโบสถ 14 ค่ำ ของข้าพเจ้า' หรือ '15 ค่ำ' แล้วพึงกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าขออธิษฐาน' นี้คืออธิษฐานอุโบสถ พึงทราบอุโบสถ 3 อย่างโดยอาการที่พึงทำอย่างนี้ ด้วยคำเพียงเท่านี้ อุโบสถ 9 อย่างเป็นอันแสดงให้เห็นแล้ว ในอุโบสถเหล่านั้น พึงทราบว่าอุโบสถที่สมบูรณ์ด้วยลักษณะ 3 ประการ คือ เป็นปัณณรสิกะโดยวัน เป็นสังฆอุโบสถโดยผู้ทำ และเป็นสุตตุทเทสโดยอาการที่พึงทำ ถูกระบุไว้ในที่นี้ (คือในญัตติ 'สุณาตุ เม' เป็นต้น) เมื่อสังฆอุโบสถนั้นกำลังดำเนินอยู่ ภิกษุใดไม่ทำอุโบสถในวันอุโบสถนั้น แล้วไปยังอาวาสอื่นที่ไม่มีภิกษุ หรือที่มีภิกษุต่างสังวาสกัน หรือไปยังสถานที่มิใช่อาวาสเพื่อพักแรม โดยเว้นแต่ไปกับสงฆ์ หรือเว้นแต่มีอันตราย ภิกษุนั้นต้องอาบัติทุกกฏ Kiṃ saṅghassa pubbakiccanti ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyyā’’ti evaṃ uposathakaraṇasambandheneva vuttassa saṅghassa uposathe kattabbe yaṃ taṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, uposathāgāraṃ sammajjitu’’ntiādinā (mahāva. 159) nayena pāḷiyaṃ āgataṃ, aṭṭhakathāsu ca – คำว่า 'บุพพกิจของสงฆ์คืออะไร' นี้ (ถาม) เกี่ยวเนื่องกับการทำอุโบสถว่า 'สงฆ์พึงทำอุโบสถ' ดังนี้ บุพพกิจใดที่มาในพระบาลีโดยนัยมีคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้กวาดอุโบสถาคาร' เป็นต้น และในอรรถกถาทั้งหลายว่า ‘‘Sammajjanī padīpo ca, udakaṃ āsanena ca; Uposathassa etāni, ‘pubbakaraṇa’nti vuccati. 'การกวาด การจุดประทีป น้ำ และอาสนะ กิจเหล่านี้เรียกว่า บุพพกรณ์ ของอุโบสถ' ‘‘Chandapārisuddhiutukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo; Uposathassa etāni, ‘pubbakicca’nti vuccatī’’ti. (mahāva. aṭṭha. 168); 'การบอกฉันทะและความบริสุทธิ์ การบอกฤดู การนับภิกษุ และการให้โอวาทภิกษุณี กิจเหล่านี้เรียกว่า บุพพกิจ ของอุโบสถ' Evaṃ dvīhi nāmehi navavidhaṃ pubbakiccaṃ dassitaṃ, kiṃ taṃ katanti pucchati. Na hi taṃ akatvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā therena āṇattena agilānena bhikkhunā uposathāgāraṃ sammajjitabbaṃ, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ, āsanaṃ paññāpetabbaṃ, padīpo kātabbo, akaronto dukkaṭaṃ āpajjati, therenāpi patirūpaṃ ñatvā āṇāpetabbaṃ. บุพพกิจ 9 อย่างที่แสดงไว้ด้วยชื่อ 2 อย่างนี้ (ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์) ย่อมถามว่า 'กิจนั้นทำเสร็จแล้วหรือ' เพราะว่าไม่ควรทำอุโบสถโดยไม่ทำบุพพกิจนั้น ฉะนั้น ภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ที่พระเถระสั่งแล้ว พึงกวาดอุโบสถาคาร พึงจัดตั้งน้ำดื่มน้ำใช้ พึงปูอาสนะ พึงจุดประทีป ภิกษุผู้ไม่ทำ (กิจเหล่านั้น) ต้องอาบัติทุกกฏ แม้พระเถระเองก็พึงทราบผู้ที่เหมาะสมแล้วจึงสั่ง Chandapārisuddhīti ettha uposathakaraṇatthaṃ sannipatite saṅghe bahi uposathaṃ katvā āgatena sannipatitaṭṭhānaṃ gantvā kāyasāmaggiṃ adentena chando dātabbo. Yopi gilāno vā hoti kiccappasuto vā, tenāpi pārisuddhiṃ dentena chandopi dātabbo. Kathaṃ dātabbo? Ekassa bhikkhuno santike ‘‘chandaṃ dammi, chandaṃ me hara, chandaṃ me ārocehī’’ti (mahāva. 165) ayaṃ attho kāyena vā vācāya vā ubhayena vā viññāpetabbo, evaṃ dinno hoti chando. Akatūposathena pana gilānena vā kiccappasutena vā pārisuddhi dātabbā. Kathaṃ dātabbā? Ekassa bhikkhuno santike ‘‘pārisuddhiṃ dammi, pārisuddhiṃ me hara, pārisuddhiṃ me ārocehī’’ti (mahāva. 164) ayaṃ attho kāyena vā vācāya vā ubhayena vā viññāpetabbo, evaṃ dinnā hoti pārisuddhi, taṃ pana dentena chandopi dātabbo. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tadahuposathe pārisuddhiṃ dentena chandampi dātuṃ, santi saṅghassa karaṇīya’’nti (mahāva. 165). Tattha pārisuddhidānaṃ saṅghassapi attanopi uposathakaraṇaṃ sampādeti, na avasesaṃ saṅghakiccaṃ. Chandadānaṃ saṅghasseva uposathakaraṇañca sesakiccañca sampādeti, attano pana uposatho akatoyeva hoti. Tasmā pārisuddhiṃ dentena chandopi dātabbo. Pubbe vuttaṃ pana suddhikacchandaṃ vā imaṃ vā chandapārisuddhiṃ ekena bahūnampi āharituṃ vaṭṭati. Sace pana so antarāmagge aññaṃ bhikkhuṃ passitvā yesaṃ tena chando vā pārisuddhi vā gahitā, tesañca attano ca chandapārisuddhiṃ deti, tasseva sā āgacchati, itarā pana biḷālasaṅkhalikā chandapārisuddhi nāma hoti, sā nāgacchati, tasmā sayameva sannipatitaṭṭhānaṃ gantvā ārocetabbaṃ. Sace pana sañcicca nāroceti, dukkaṭaṃ āpajjati. Chandapārisuddhi pana tasmiṃ hatthapāsaṃ upagatamatteyeva āgatā hoti. ในคำว่า Chandapārisuddhīti นี้ ภิกษุผู้ทำอุโบสถภายนอกแล้วมาถึง เมื่อสงฆ์ประชุมกันเพื่อทำอุโบสถ หากไม่ประสงค์จะให้ความพร้อมเพรียงแห่งกาย (กายสามัคคี) พึงให้ฉันทะ. อนึ่ง ภิกษุใดเป็นไข้ก็ดี หรือเป็นผู้ขวนขวายในกิจก็ดี ภิกษุนั้นแม้เมื่อจะให้ปาริสุทธิ ก็พึงให้ฉันทะด้วย. พึงให้ฉันทะอย่างไร? พึงบอกความหมายนี้แก่ภิกษุรูปหนึ่งด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยทั้งสองอย่างว่า ‘ข้าพเจ้าให้ฉันทะ ขอท่านจงนำฉันทะของข้าพเจ้าไป ขอท่านจงบอกฉันทะของข้าพเจ้าแก่สงฆ์’ ฉันทะเป็นอันให้แล้วอย่างนี้. ส่วนภิกษุผู้ยังไม่ได้ทำอุโบสถ เป็นไข้ก็ดี หรือเป็นผู้ขวนขวายในกิจก็ดี พึงให้ปาริสุทธิ. พึงให้ปาริสุทธิอย่างไร? พึงบอกความหมายนี้แก่ภิกษุรูปหนึ่งด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยทั้งสองอย่างว่า ‘ข้าพเจ้าให้ปาริสุทธิ ขอท่านจงนำปาริสุทธิของข้าพเจ้าไป ขอท่านจงบอกปาริสุทธิของข้าพเจ้าแก่สงฆ์’ ปาริสุทธิเป็นอันให้แล้วอย่างนี้, อนึ่ง ภิกษุผู้ให้ปาริสุทธินั้น พึงให้ฉันทะด้วย. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ให้ปาริสุทธิในวันอุโบสถนั้น ให้ฉันทะด้วย เพราะสงฆ์มีกิจที่พึงทำ’. ในบรรดาฉันทะและปาริสุทธิเหล่านั้น การให้ปาริสุทธิย่อมยังการทำอุโบสถของสงฆ์และของตนให้สำเร็จ แต่ไม่ยังกิจของสงฆ์ที่เหลือให้สำเร็จ. การให้ฉันทะย่อมยังการทำอุโบสถของสงฆ์และกิจที่เหลือให้สำเร็จ แต่ส่วนอุโบสถของตนเองยังไม่เป็นอันทำเลย. ฉะนั้น ภิกษุผู้ให้ปาริสุทธิ พึงให้ฉันทะด้วย. อนึ่ง สุทธิกฉันทะ (ฉันทะล้วน) ที่กล่าวไว้ก่อนก็ดี หรือฉันทะและปาริสุทธิอันนี้ก็ดี ภิกษุรูปหนึ่งพึงนำไปเพื่อภิกษุหลายรูปก็ได้. แต่ถ้าภิกษุนั้นเห็นภิกษุอื่นในระหว่างทาง แล้วให้ฉันทะหรือปาริสุทธิของภิกษุเหล่านั้นที่ตนรับมาและของตนเองแก่ภิกษุนั้น, ฉันทะหรือปาริสุทธินั้นย่อมถึงแก่ภิกษุผู้รับนั้นเอง, ส่วนฉันทะและปาริสุทธิที่เหลือนอกนั้น ชื่อว่า ‘โซ่ล่ามแมว’ (biḷālasaṅkhalikā), ฉันทะและปาริสุทธินั้นย่อมไม่ถึง (สงฆ์), ฉะนั้น ตนเองนั่นแหละพึงไปสู่ที่ประชุมสงฆ์แล้วบอก. แต่ถ้าจงใจไม่บอก ต้องอาบัติทุกกฏ. ส่วนฉันทะและปาริสุทธิย่อมเป็นอันถึงแล้ว ในขณะที่ภิกษุผู้ถือมานั้นก้าวเข้าสู่ระยะหัตถบาสเท่านั้น. Utukkhānanti ‘‘hemantādīnaṃ utūnaṃ ettakaṃ atikkantaṃ, ettakaṃ avasiṭṭha’’nti evaṃ utūnaṃ ācikkhanaṃ. Bhikkhugaṇanāti ‘‘ettakā bhikkhū uposathagge sannipatitā’’ti bhikkhūnaṃ gaṇanā. Idampi hi ubhayaṃ katvāva uposatho kātabbo. Ovādoti bhikkhunovādo. Na hi bhikkhunīhi yācitaṃ ovādaṃ anārocetvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Bhikkhuniyo hi ‘‘sve uposatho’’ti āgantvā ‘‘ayaṃ uposatho cātuddaso pannaraso’’ti pucchitvā puna uposathadivase āgantvā ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, bhikkhusaṅghassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, ayya, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti (cūḷava. 413) evaṃ ovādaṃ yācanti. Taṃ ṭhapetvā bālagilānagamiye añño sacepi āraññiko hoti, apaṭiggahetuṃ na labhati, tasmā yena so paṭiggahito, tena bhikkhunā uposathagge pātimokkhuddesako bhikkhu evaṃ vattabbo ‘‘bhikkhunisaṅgho, bhante, bhikkhusaṅghassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, bhante, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. Pātimokkhuddesakena vattabbaṃ ‘‘atthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato’’ti. Sace hoti koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, tato tena so vattabbo ‘‘itthannāmo bhikkhu bhikkhunovādako sammato, taṃ bhikkhunisaṅgho upasaṅkamatū’’ti (cūḷava. 413). Sace natthi, tato tena pucchitabbaṃ ‘‘ko āyasmā ussahati bhikkhuniyo ovaditu’’nti. Sace koci ussahati, sopi ca aṭṭhahi aṅgehi samannāgato, taṃ tattheva sammannitvā ovādapaṭiggāhako vattabbo ‘‘itthannāmo bhikkhu bhikkhunovādako sammato, taṃ bhikkhunisaṅgho upasaṅkamatū’’ti (cuḷava. 413). Sace pana koci na ussahati, pātimokkhuddesakena vattabbaṃ ‘‘natthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, pāsādikena bhikkhunisaṅgho sampādetū’’ti. Ettāvatā hi sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanaṃ ārocitaṃ hoti. Tena bhikkhunā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pāṭipadadivase bhikkhunīnaṃ ārocetabbaṃ. คำว่า Utukkhānaṃ ได้แก่ การบอกฤดูว่า 'ฤดูทั้งหลายมีเหมันตฤดูเป็นต้น ล่วงไปเท่านี้ ยังเหลืออยู่เท่านี้' ดังนี้. คำว่า Bhikkhugaṇanā ได้แก่ การนับภิกษุว่า 'ภิกษุมีประมาณเท่านี้ ประชุมกันแล้วในโรงอุโบสถ' ดังนี้. เพราะว่า แม้กิจทั้งสองอย่างนี้ ภิกษุทำแล้วนั่นแหละจึงพึงทำอุโบสถ. คำว่า Ovādo ได้แก่ การให้โอวาทแก่ภิกษุณี. จริงอยู่ ไม่ควรทำอุโบสถโดยไม่บอกโอวาทที่ภิกษุณีทั้งหลายขอแล้ว. ด้วยว่า ภิกษุณีทั้งหลายมาแล้วในวันก่อนวันอุโบสถ กล่าวว่า 'พรุ่งนี้เป็นวันอุโบสถ' แล้วถามว่า 'อุโบสถนี้เป็นวัน ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ' ดังนี้ แล้วมาอีกในวันอุโบสถ ขอโอวาทอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ขอนมัสการเท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีสงฆ์จงได้การเข้าไปรับโอวาทเถิด' ดังนี้. เว้นภิกษุผู้เขลา ผู้เจ็บไข้ และผู้จะไปทางไกลเสีย ภิกษุอื่นแม้เป็นอรัญญิก หากมีอยู่ ก็ไม่ควรที่จะไม่รับ, เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดรับโอวาทนั้นไว้ ภิกษุนั้นพึงบอกภิกษุผู้สวดปาติโมกข์ในโรงอุโบสถอย่างนี้ว่า 'ท่านขอรับ ภิกษุณีสงฆ์ขอนมัสการเท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปรับโอวาท ท่านขอรับ ขอภิกษุณีสงฆ์จงได้การเข้าไปรับโอวาทเถิด'. ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์พึงกล่าวว่า 'มีภิกษุรูปใดที่สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณีบ้างหรือไม่'. ถ้ามีภิกษุรูปใดที่สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี, เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์นั้นพึงบอกภิกษุผู้รับโอวาทนั้นว่า 'ภิกษุชื่อนี้ สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี ขอภิกษุณีสงฆ์จงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นเถิด'. ถ้าไม่มี, เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์นั้นพึงถามว่า 'ท่านผู้มีอายุรูปใดอาจหาญเพื่อจะให้โอวาทแก่ภิกษุณีทั้งหลาย'. ถ้ามีผู้ใดอาจหาญ และภิกษุนั้นประกอบด้วยองค์ ๘, พึงสมมติภิกษุนั้นในที่นั้นนั่นแหละ แล้วพึงบอกภิกษุผู้รับโอวาทว่า 'ภิกษุชื่อนี้ สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี ขอภิกษุณีสงฆ์จงเข้าไปหาภิกษุรูปนั้นเถิด'. แต่ถ้าไม่มีใครอาจหาญ, ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์พึงกล่าวว่า 'ไม่มีภิกษุรูปใดที่สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี ขอภิกษุณีสงฆ์จงถึงพร้อมด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสเถิด'. ด้วยคำเพียงเท่านี้แล ชื่อว่าได้บอกพระศาสนาทั้งหมดที่สงเคราะห์เข้าในสิกขา ๓ แล้ว. ภิกษุผู้รับโอวาทนั้นรับคำว่า 'สาธุ' แล้ว พึงบอกแก่ภิกษุณีทั้งหลายในวันปาฏิบท Bhikkhunisaṅghenāpi tā bhikkhuniyo pesetabbā, gacchatha, ayyā, pucchatha ‘‘kiṃ, ayya, labhati bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti, tāhi ‘‘sādhu, ayye’’ti sampaṭicchitvā taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vattabbaṃ ‘‘kiṃ, ayya, labhati bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. Tena vattabbaṃ ‘‘natthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, pāsādikena bhikkhunisaṅgho sampādetū’’ti, tāhi ‘‘sādhu ayyā’’ti sampaṭicchitabbaṃ. Idañca ekato āgatānaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā vasena vuttaṃ. Tāsu pana ekāya bhikkhuniyā vattabbañceva sampaṭicchitabbañca, itarā tassā sahāyikā. Sace pana bhikkhusaṅgho vā bhikkhunisaṅgho vā na pūrati, ubhayatopi vā gaṇamattameva puggalamattaṃ vā hoti. แม้ภิกษุณีสงฆ์ก็พึงส่งภิกษุณีเหล่านั้นไปว่า 'แม่เจ้าทั้งหลาย จงไป จงถามว่า ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ย่อมได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทหรือ' ดังนี้. ภิกษุณีเหล่านั้นรับว่า 'สาธุ แม่เจ้า' แล้ว เข้าไปหาภิกษุนั้นแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ย่อมได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทหรือ'. ภิกษุนั้นพึงกล่าวว่า 'ไม่มีภิกษุใดผู้เป็นภิกษุณีโอวาทกะอันสงฆ์สมมติแล้ว ขอภิกษุณีสงฆ์จงยังความถึงพร้อมให้สำเร็จด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสเถิด'. ภิกษุณีเหล่านั้นพึงรับว่า 'สาธุ ท่านเจ้าข้า'. และคำนี้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งภิกษุณี ๒ รูป หรือ ๓ รูป ผู้มาพร้อมกัน. แต่ในภิกษุณีเหล่านั้น ภิกษุณีรูปเดียวเท่านั้นพึงกล่าวด้วย พึงรับด้วย ส่วนภิกษุณีที่เหลือเป็นสหายของภิกษุณีนั้น. แต่ถ้าภิกษุสงฆ์ก็ดี ภิกษุณีสงฆ์ก็ดี ไม่ครบองค์ หรือทั้งสองฝ่ายเป็นเพียงคณะ หรือเป็นเพียงบุคคล. Tatrāyaṃ vacanakkamo – ‘‘bhikkhuniyo, ayya, bhikkhusaṅghassa pādevandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, ayya, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘ahaṃ, ayya, bhikkhusaṅghassa pāde vandāmi, ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ, ayya, ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayyā, ayyānaṃ pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, ayyā, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhuniyo, ayyā, ayyānaṃ pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, ayyā, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘ahaṃ, ayyā, ayyānaṃ pāde vandāmi, ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ, ayyā, ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, ayyassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, ayya, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhuniyo, ayya, ayyassa pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, ayya, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘ahaṃ, ayya, ayyassa pāde vandāmi, ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ, ayya, ovādūpasaṅkamana’’nti. Tenāpi bhikkhunā uposathakāle evaṃ vattabbaṃ ‘‘bhikkhuniyo, bhante, bhikkhusaṅghassa pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, bhante, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘bhikkhunī, bhante, bhikkhusaṅghassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, bhante, bhikkhunī ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhunisaṅgho, bhante, bhikkhuniyo, bhante, bhikkhunī bhante āyasmantānaṃ pāde vandati, vandanti, vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, yācanti, yācati, labhatu kira, bhante, bhikkhunisaṅgho, labhantu kira, bhante, bhikkhuniyo, labhatu kira, bhante, bhikkhunī ovādūpasaṅkamana’’nti. Uposathaggepi pātimokkhuddesakena vā ñattiṭṭhapakena vā itarena vā bhikkhunā sace sammato bhikkhu atthi, purimanayeneva ‘‘taṃ bhikkhunisaṅgho, taṃ bhikkhuniyo, taṃ bhikkhunī upasaṅkamatu, upasaṅkamantu, upasaṅkamatū’’ti vattabbaṃ. Sace natthi, ‘‘pāsādikena bhikkhunisaṅgho, bhikkhuniyo, bhikkhunī sampādetu, sampādentu, sampādetū’’ti vattabbaṃ. Ovādappaṭiggāhakena pāṭipade taṃ paccāharitvā tatheva vattabbaṃ, ayamettha saṅkhepavinicchayo. Evaṃ bhikkhunīhi yācitaṃ ovādaṃ ārocetvāva uposatho kātabbo. Tena vuttaṃ – ในกรณีนั้น ลำดับแห่งคำมีดังนี้ – 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีทั้งหลายไหว้เท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีทั้งหลายจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าไหว้เท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอข้าพเจ้าจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ไหว้เท้าของพระคุณเจ้าทั้งหลาย และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีสงฆ์จงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด'. 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีทั้งหลายไหว้เท้าของพระคุณเจ้าทั้งหลาย และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีทั้งหลายจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าไหว้เท้าของพระคุณเจ้าทั้งหลาย และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอข้าพเจ้าจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ไหว้เท้าของพระคุณเจ้า และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีสงฆ์จงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด'. 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีทั้งหลายไหว้เท้าของพระคุณเจ้า และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีทั้งหลายจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าไหว้เท้าของพระคุณเจ้า และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอข้าพเจ้าจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด'. แม้ภิกษุนั้นก็พึงกล่าวในเวลาอุโบสถอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีทั้งหลายไหว้เท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีทั้งหลายจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด', 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีไหว้เท้าของภิกษุสงฆ์ และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ท่านเจ้าข้า ขอภิกษุณีจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด'. 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์... ภิกษุณีทั้งหลาย... ภิกษุณี ไหว้เท้าของท่านผู้มีอายุทั้งหลาย... ไหว้เท้าของท่านผู้มีอายุ และขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท... ขอภิกษุณีสงฆ์จงได้... ขอภิกษุณีทั้งหลายจงได้... ขอภิกษุณีจงได้การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทเถิด'. แม้ในโรงอุโบสถ ถ้ามีภิกษุผู้สวดปาติโมกข์ก็ดี ภิกษุผู้ตั้งญัตติก็ดี หรือภิกษุอื่นนอกจากภิกษุผู้รับโอวาทนั้นก็ดี อันสงฆ์สมมติแล้ว พึงกล่าวด้วยนัยก่อนนั่นแหละว่า 'ขอภิกษุณีสงฆ์จงเข้าไปหาภิกษุนั้นเถิด, ขอภิกษุณีทั้งหลายจงเข้าไปหาภิกษุนั้นเถิด, ขอภิกษุณีจงเข้าไปหาภิกษุนั้นเถิด'. ถ้าไม่มี พึงกล่าวว่า 'ขอภิกษุณีสงฆ์จงยังความถึงพร้อมให้สำเร็จด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสเถิด, ขอภิกษุณีทั้งหลายจงยังความถึงพร้อมให้สำเร็จด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสเถิด, ขอภิกษุณีจงยังความถึงพร้อมให้สำเร็จด้วยอาการอันน่าเลื่อมใสเถิด'. ภิกษุผู้รับโอวาทพึงนำโอวาทนั้นกลับมาบอกในวันปาฏิบทอย่างนั้นนั่นแหละ นี้เป็นวินิจฉัยโดยย่อในอธิการนี้. อุโบสถพึงกระทำได้ก็ต่อเมื่อได้บอกโอวาทที่ภิกษุณีทั้งหลายขอแล้วอย่างนี้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า - ‘‘Chandapārisuddhiutukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo; Uposathassa etāni, ‘pubbakicca’nti vuccatī’’ti. ท่านกล่าวว่า 'ฉันทะ ความบริสุทธิ์ อุตุขานะ ภิกขุคณนา และโอวาท สิ่งเหล่านี้เรียกว่า บุพกิจ ของอุโบสถ'. Pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethāti attano parisuddhabhāvaṃ ārocetha, ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’tiidaṃ pārisuddhiārocanassa kāraṇavacanaṃ. ‘‘Na ca, bhikkhave, sāpattikena pātimokkhaṃ sotabbaṃ, yo suṇeyya āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 386) hi vacanato aparisuddhehi pātimokkhaṃ sotuṃ na vaṭṭati. Tena vuttaṃ – pārisuddhiṃ āyasmanto ārocetha, pātimokkhaṃ uddisissāmīti. Ettha siyā ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti (mahāva. 134) vuttattā idhāpi ‘‘pātimokkhaṃ uddisissatī’’ti vattabbaṃ, evañhi sati pubbenāparaṃ sandhiyatīti. Vuccate, vacanamattamevetaṃ na sandhiyati, lakkhaṇato pana sameti, saṅghassa sāmaggiyā, gaṇassa sāmaggiyā, puggalassa uddesā saṅghassa uddiṭṭhaṃ hoti pātimokkhanti idañhettha lakkhaṇaṃ, tasmā ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti idamevettha vattabbaṃ. คำว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกความบริสุทธิ์' หมายถึง จงบอกความเป็นผู้บริสุทธิ์ของตน. คำว่า 'เราจักแสดงปาติโมกข์' นี้ เป็นคำแสดงเหตุแห่งการบอกความบริสุทธิ์. จริงอยู่ เพราะพระดำรัสว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอาบัติไม่พึงฟังปาติโมกข์ รูปใดฟัง ต้องอาบัติทุกกฏ' ดังนี้ ภิกษุผู้ไม่บริสุทธิ์จึงไม่ควรฟังปาติโมกข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกความบริสุทธิ์ เราจักแสดงปาติโมกข์'. ในคำนี้ พึงมีข้อสงสัยว่า เพราะตรัสไว้ว่า 'สงฆ์พึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์' ดังนี้ ในคำนี้ก็ควรกล่าวว่า 'ปาติโมกข์จักแสดง' (โดยใช้ปฐมบุรุษ) เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น คำต้นกับคำปลายย่อมเชื่อมกันได้. ตอบว่า คำนี้เป็นเพียงถ้อยคำเท่านั้น ย่อมเชื่อมกันไม่ได้ แต่เสมอกันโดยลักษณะ. จริงอยู่ ลักษณะในคำนี้มีว่า 'ปาติโมกข์ที่บุคคลแสดง ย่อมเป็นอันสงฆ์แสดงแล้ว เพราะความพร้อมเพรียงของสงฆ์ เพราะความพร้อมเพรียงของคณะ'. เพราะฉะนั้น ในคำนี้จึงควรกล่าวว่า 'เราจักแสดงปาติโมกข์' นี้เท่านั้น. Taṃ sabbeva santā sādhukaṃ suṇoma manasi karomāti nti pātimokkhaṃ. Sabbeva santāti yāvatikā tassā parisāya therā ca navā ca majjhimā ca. Sādhukaṃ suṇomāti aṭṭhiṃ katvā manasi karitvā sotadvāravasena sabbacetasā samannāharāma. Manasi karomāti ekaggacittā hutvā citte ṭhapeyyāma. Ettha ca kiñcāpi ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti vuttattā ‘‘suṇotha manasi karothā’’ti vattuṃ yuttaṃ viya dissati, ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyyā’’tiiminā pana na sameti. Samaggassa hi saṅghassetaṃ uposathakaraṇaṃ, pātimokkhuddesako ca saṅghapariyāpannova, iccassa saṅghapariyāpannattā ‘‘suṇoma manasi karomā’’ti idameva vattuṃ yuttaṃ. คำว่า “เราทั้งหลายทั้งหมดจงฟังปาติโมกข์นั้นโดยดี จงใส่ใจ” คำว่า “นั้น” หมายถึง ปาติโมกข์. คำว่า “เราทั้งหลายทั้งหมด” หมายถึง พระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะทั้งหมดที่อยู่ในบริษัทนั้น. คำว่า “เราทั้งหลายจงฟังโดยดี” หมายถึง เราทั้งหลายจงกระทำความเอื้อเฟื้อ จงตั้งใจไว้ในใจ จงรวบรวมจิตทั้งหมดโดยอาศัยโสตทวาร. คำว่า “เราทั้งหลายจงใส่ใจ” หมายถึง เราทั้งหลายจงมีจิตเป็นเอกัคคตาแล้วตั้งไว้ในจิต. ในที่นี้ แม้จะปรากฏว่าควรกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจ” เพราะได้กล่าวไว้ว่า “เราจักแสดงปาติโมกข์” แต่ก็ไม่สอดคล้องกับคำว่า “สงฆ์พึงทำอุโบสถ”. เพราะการทำอุโบสถนี้เป็นการทำอุโบสถของสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกัน และผู้แสดงปาติโมกข์ก็เป็นส่วนหนึ่งของสงฆ์. ด้วยเหตุที่ผู้แสดงปาติโมกข์เป็นส่วนหนึ่งของสงฆ์นี้ จึงควรกล่าวว่า “เราทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจ” นี้เท่านั้น. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’ti, tattha yathā pārisuddhiārocanaṃ hoti, taṃ dassetuṃ yassa siyā āpatti, so āvikareyyāti āha. Tattha yassa siyāti yassa channaṃ ākārānaṃ aññatarena āpannāpatti bhaveyya. Āpattiñhi āpajjanto alajjitā, aññāṇatā, kukkuccappakatatā, akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā, satisammosāti imehi chahākārehi (pari. 295) āpajjati. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าการบอกความบริสุทธิ์นั้นเป็นอย่างไร ในคำที่กล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกความบริสุทธิ์” พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ผู้ใดมีอาบัติ ผู้นั้นพึงเปิดเผย”. ในคำว่า “ผู้ใดมี” นั้น หมายถึง ผู้ใดพึงมีอาบัติที่ต้องด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเหตุ 6 ประการ. เพราะเมื่อต้องอาบัติ ย่อมต้องด้วยเหตุ 6 ประการเหล่านี้ คือ เพราะความเป็นคนไม่ละอาย, เพราะความไม่รู้, เพราะความเป็นผู้ถูกความรำคาญใจครอบงำ, เพราะสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควร, เพราะสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ควร, เพราะความหลงลืมสติ (ปริวาร 295). Kathaṃ alajjitāya āpajjati? Akappiyabhāvaṃ jānantoyeva madditvā vītikkamaṃ karoti. การต้องอาบัติเพราะความเป็นคนไม่ละอายเป็อย่างไร? คือรู้ว่าไม่ควร แต่ก็ฝ่าฝืนกระทำล่วงละเมิด. Vuttampi cetaṃ – อนึ่ง พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า – ‘‘Sañcicca āpattiṃ āpajjati, āpattiṃ parigūhati; Agatigamanañca gacchati, ediso vuccati alajjipuggalo’’ti. (pari. 359); “บุคคลผู้จงใจต้องอาบัติ ปกปิดอาบัติ และประพฤติอคติ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นคนไม่ละอาย” (ปริวาร 359). Kathaṃ aññāṇatāya āpajjati? Aññāṇapuggalo hi mando momūho kattabbākattabbaṃ ajānanto akattabbaṃ karoti, kattabbaṃ virādheti, evaṃ aññāṇatāya āpajjati. การต้องอาบัติเพราะความไม่รู้เป็นอย่างไร? บุคคลผู้ไม่รู้นั้นเป็นคนเขลา หลงงมงาย ไม่รู้สิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ จึงทำสิ่งที่ไม่ควรทำ และพลาดจากสิ่งที่ควรทำ. การต้องอาบัติเพราะความไม่รู้เป็นเช่นนี้. Kathaṃ kukkuccappakatatāya āpajjati? Kappiyākappiyaṃ nissāya kukkucce uppanne vinayadharaṃ pucchitvā kappiyaṃ ce, kattabbaṃ siyā, akappiyaṃ ce, na kattabbaṃ, ayaṃ pana ‘‘vaṭṭatī’’ti madditvā vītikkamatiyeva, evaṃ kukkuccappakatatāya āpajjati. การต้องอาบัติเพราะความเป็นผู้ถูกความรำคาญใจครอบงำเป็นอย่างไร? เมื่อเกิดความรำคาญใจในสิ่งที่ควรและไม่ควร พึงถามพระวินัยธรว่า ถ้าควรก็พึงทำ ถ้าไม่ควรก็ไม่พึงทำ. แต่บุคคลนี้กลับฝ่าฝืนด้วยคิดว่า “ควร” แล้วก็ล่วงละเมิดไป. การต้องอาบัติเพราะความเป็นผู้ถูกความรำคาญใจครอบงำเป็นเช่นนี้. Kathaṃ akappiye kappiyasaññitāya āpajjati? Acchamaṃsaṃ ‘‘sūkaramaṃsa’’nti khādati, vikāle kālasaññāya bhuñjati, evaṃ akappiye kappiyasaññitāya āpajjati. การต้องอาบัติเพราะสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควรเป็นอย่างไร? คือฉันเนื้อหมีโดยสำคัญว่าเป็นเนื้อหมู, ฉันในเวลาวิกาลโดยสำคัญว่าเป็นเวลา. การต้องอาบัติเพราะสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควรเป็นเช่นนี้. Kathaṃ kappiye akappiyasaññitāya āpajjati? Sūkaramaṃsaṃ ‘‘acchamaṃsa’’nti khādati, kāle vikālasaññāya bhuñjati, evaṃ kappiye akappiyasaññitāya āpajjati. การต้องอาบัติเพราะสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ควรเป็นอย่างไร? คือฉันเนื้อหมูโดยสำคัญว่าเป็นเนื้อหมี, ฉันในเวลาโดยสำคัญว่าเป็นเวลาวิกาล. การต้องอาบัติเพราะสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ควรเป็นเช่นนี้. Kathaṃ satisammosā āpajjati? Sahaseyyacīvaravippavāsādīni satisammosā āpajjati, iti imesaṃ channaṃ ākārānaṃ aññatarena ākārena āpannā yassa siyā sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ aññatarā āpatti therassa vā navassa vā majjhimassa vāti attho. การต้องอาบัติเพราะหลงลืมสติเป็นอย่างไร? คือต้องอาบัติสหเสยยะ อาบัติจีวรวิปปวาส เป็นต้น เพราะหลงลืมสติ. ความหมายคือ อาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาบัติ 7 กอง ที่ภิกษุเถระ ภิกษุนวกะ หรือภิกษุมัชฌิมะรูปใดรูปหนึ่งต้องด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเหตุ 6 ประการเหล่านี้. So āvikareyyāti so taṃ āpattiṃ desetu vā pakāsetu vāti vuttaṃ hoti. Asantiyā āpattiyāti yassa pana evaṃ anāpannā vā āpattiṃ āpajjitvā ca pana vuṭṭhitā vā desitā vā ārocitā vā āpatti, tassa sā āpatti asantī nāma hoti, evaṃ asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ. Tuṇhībhāvena kho panāyasmante ‘‘parisuddhā’’ti vedissāmīti tuṇhībhāvenāpi hi kāraṇena ahaṃ āyasmante ‘‘parisuddhā’’icceva jānissāmīti. Yathā kho pana paccekapuṭṭhassa veyyākaraṇaṃ hotīti yathā ekeneko puṭṭho byākareyya, yathā ekeneko paccekapuṭṭho ‘‘maṃ esa pucchatī’’ti ñatvā byākareyyāti vuttaṃ hoti. คำว่า “ผู้นั้นพึงเปิดเผย” หมายถึง ภิกษุผู้มีอาบัตินั้นพึงแสดงหรือพึงเปิดเผยอาบัตินั้น. คำว่า “เมื่อไม่มีอาบัติ” หมายถึง อาบัติที่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไม่ได้ต้องด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งใน 6 ประการที่กล่าวมาแล้ว หรืออาบัติที่ต้องแล้วแต่ได้ออกจากอาบัติแล้ว หรือได้แสดงแล้ว หรือได้เปิดเผยแล้ว อาบัตินั้นชื่อว่า “ไม่มี”. เมื่อไม่มีอาบัติเช่นนี้ พึงนิ่งอยู่. คำว่า “เราจักรู้ว่าท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์ด้วยการนิ่ง” หมายถึง ด้วยเหตุแห่งการนิ่งนั้น เราจักรู้ว่าท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์เท่านั้น. คำว่า “เหมือนการตอบของแต่ละบุคคลที่ถูกถาม” หมายถึง เหมือนแต่ละบุคคลที่ถูกถามแล้วพึงตอบ เหมือนแต่ละบุคคลที่ถูกถามแล้วรู้ว่า “ผู้นี้ถามเรา” แล้วพึงตอบ. Evamevaṃ evarūpāya parisāya yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hotīti ettha ekacce tāva ācariyā evaṃ vadanti ‘‘evamevaṃ imissāya bhikkhuparisāya yadetaṃ ‘yassa siyā āpatti, so āvikareyya, asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ, tuṇhībhāvena kho panāyasmante parisuddhāti vedissāmī’ti tikkhattuṃ anusāvitaṃ, taṃ ekamekena ‘maṃ esa pucchatī’ti evaṃ jānitabbaṃ hotīti attho’’ti. Taṃ na yujjati, kasmā? Atthabyañjanabhedato. Anussāvanañhi nāma atthato ca byañjanato ca abhinnaṃ hoti ‘‘dutiyampi etamatthaṃ vadāmī’’tiādīsu (mahāva. 72; cūḷava. 3) viya, ‘‘yassa siyā’’tiādivacanattayaṃ pana atthatopi byañjanatopi bhinnaṃ, tenassa anussāvanattayaṃ na yujjati. Yadi cetaṃ yāvatatiyānussāvanaṃ siyā, nidānuddese aniṭṭhitepi āpatti siyā. Na ca yuttaṃ anāpattikkhette āpattiṃ āpajjituṃ. ในคำว่า “ในบริษัทเช่นนี้ พึงประกาศให้ทราบถึงสามครั้ง” นี้ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “ในบริษัทภิกษุนี้ คำที่ประกาศให้ทราบถึงสามครั้งว่า ‘ผู้ใดมีอาบัติ ผู้นั้นพึงเปิดเผย เมื่อไม่มีอาบัติ พึงนิ่งอยู่ เราจักรู้ว่าท่านผู้มีอายุทั้งหลายบริสุทธิ์ด้วยการนิ่ง’ นั้น แต่ละรูปพึงรู้ว่า ‘ผู้นี้ถามเรา’ ดังนี้”. คำกล่าวนี้ไม่สมควร เพราะเหตุแห่งความแตกต่างกันในอรรถและพยัญชนะ. เพราะคำประกาศให้ทราบนั้นย่อมไม่แตกต่างกันทั้งในอรรถและพยัญชนะ เหมือนในคำว่า “เราจักกล่าวเนื้อความนี้เป็นครั้งที่สอง” เป็นต้น (มหาวรรค 72; จูฬวัคค์ 3). แต่คำกล่าวสามครั้งที่เริ่มต้นด้วย “ผู้ใดมี” นั้นแตกต่างกันทั้งในอรรถและพยัญชนะ. เพราะฉะนั้น การเป็นคำประกาศให้ทราบถึงสามครั้งของคำกล่าวนั้นจึงไม่สมควร. และหากคำนี้เป็นการประกาศให้ทราบถึงสามครั้ง ก็พึงมีอาบัติแม้ในขณะที่ยังแสดงนิทานไม่จบ. และไม่สมควรที่จะต้องอาบัติในเขตที่ไม่มีอาบัติ. Apare ‘‘anusāvita’’ntipadassa anusāvetabbanti atthaṃ vikappetvā ‘‘yāvatatiya’’ntiidaṃ upari uddesāvasāne ‘‘kaccittha parisuddhā…pe… tatiyampi pucchāmī’’ti etaṃ sandhāya vuttanti āhu. Tampi na yujjati, kasmā? Atthayuttīnaṃ abhāvato. Idañhi padaṃ keci ‘‘anusāveta’’nti sajjhāyanti, keci ‘‘anusāveta’’nti, taṃ ubhayaṃ vāpi atītakālameva dīpeti, na anāgataṃ. Yadi cassa ayaṃ attho siyā, ‘‘anusāvitaṃ hessatī’’ti vadeyya, evaṃ tāva atthābhāvato na yujjati. Yadi cetaṃ uddesāvasāne vacanaṃ sandhāya vuttaṃ siyā, ‘‘na āvikarissāmī’’ti cittaṃ uppādentassa nidāne samattepi vuttamusāvādo na siyā, kasmā? ‘‘Yāvatatiyaṃ anussāviyamāne’’tivacanato (mahāva. 134) ‘‘yāvatatiya’’nti idaṃ vacanameva niratthakaṃ siyā, kasmā? Nidānuddese yāvatatiyānussāvanassa abhāvatoti evaṃ yuttiabhāvato tampi na yujjati. ‘‘Yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hotī’’ti idaṃ pana lakkhaṇavacanamattaṃ, tena imamatthaṃ dasseti – idaṃ pātimokkhaṃ nāma yāvatatiyaṃ anussāviyati, tasmiṃ yāvatatiyaṃ anussāviyamāne yo saramāno santiṃ āpattiṃ nāvikaroti, tassa yāvatatiyānussāvanāvasāne sampajānamusāvādo hotīti. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า คำว่า "อนุสสาวิตัง" นี้ มีความหมายว่า "อนุสสาเวตัพพัง" (พึงประกาศให้ทราบซ้ำๆ) และคำว่า "ยาวตติยัง" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยอ้างถึงคำว่า "กัจจิตถะ ปริสุทธา...เป... ตติยัมปิ ปุจฉามิ" (ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ...แม้ครั้งที่สาม ข้าพเจ้าก็ถาม) ที่กล่าวไว้ในตอนท้ายของปาราชิกุเทศ คำกล่าวเช่นนั้นไม่สมควร เพราะไม่มีความสมเหตุสมผลในความหมาย แท้จริงแล้ว บางพวกสาธยายบทนี้ว่า "อนุสสาวิตัง" บางพวกว่า "อนุสสาเวตัง" ซึ่งทั้งสองอย่างนี้แสดงถึงกาลอดีตเท่านั้น ไม่ได้แสดงถึงกาลอนาคต หากคำนี้มีความหมายเช่นนั้น ก็พึงกล่าวว่า "อนุสสาวิตัง เหสสติ" (จักประกาศให้ทราบ) ดังนั้น จึงไม่สมควรเพราะไม่มีความหมายเช่นนั้น และหากคำนี้ถูกกล่าวโดยอ้างถึงคำพูดในตอนท้ายของการสวดปาติโมกข์แล้วไซร้ แม้ภิกษุผู้ตั้งใจว่า "เราจักไม่เปิดเผย (อาบัติ)" ได้สวดนิทานจบแล้ว มุสาวาทที่กล่าวไว้ก็จะไม่เกิดขึ้น เหตุใด? เพราะมีคำกล่าวว่า "เมื่อมีการประกาศให้ทราบถึงสามครั้ง" (มหาวัคค์ 134) คำว่า "ยาวตติยัง" นี้เองก็จะไร้ความหมาย เหตุใด? เพราะไม่มีการประกาศให้ทราบถึงสามครั้งในนิทานุเทศ ดังนั้น จึงไม่สมควรเพราะไม่มีความสมเหตุสมผล แต่คำว่า "ยาวตติยัง อนุสสาวิตัง โหติ" นี้เป็นเพียงคำกล่าวแสดงลักษณะเท่านั้น ด้วยคำนี้จึงแสดงความหมายว่า: ปาติโมกข์นี้พึงประกาศให้ทราบถึงสามครั้ง เมื่อมีการประกาศให้ทราบถึงสามครั้งนั้น ภิกษุใดระลึกได้ถึงอาบัติที่มีอยู่แล้ว แต่ไม่เปิดเผยอาบัตินั้น เมื่อการประกาศให้ทราบถึงสามครั้งสิ้นสุดลง มุสาวาทโดยรู้ตัว (สัมปชานมุสาวาท) ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น Tadetaṃ yathā anusāvitaṃ yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ nāma hoti, taṃ dassetuṃ tatthāyasmante pucchāmītiādi vuttaṃ. Taṃ panetaṃ pārājikādīnaṃ avasāne dissati, na nidānāvasāne. Kiñcāpi na dissati, atha kho uddesakāle ‘‘āvikatā hissa phāsu hotī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ, tatthāyasmante pucchāmī’’tiādinā nayena vattabbameva. Evañhi nidānaṃ suuddiṭṭhaṃ hoti, aññathā duuddiṭṭhaṃ. Imameva ca atthaṃ sandhāya uposathakkhandhake vuttaṃ ‘‘yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hotīti sakimpi anusāvitaṃ hoti, dutiyampi anusāvitaṃ hoti, tatiyampi anusāvitaṃ hotī’’ti (mahāva. 134). Ayamettha ācariyaparamparābhato vinicchayo. เพื่อแสดงว่าปาติโมกข์นี้ถูกประกาศอย่างไร จึงจะเรียกว่า "ประกาศให้ทราบถึงสามครั้ง" จึงได้กล่าวคำว่า "ตัตถายัสสะมันเต ปุจฉามิ" (ข้าพเจ้าถามท่านทั้งหลายในที่นั้น) เป็นต้น แต่คำกล่าวนี้พบได้ในตอนท้ายของปาราชิกเป็นต้น ไม่ได้พบในตอนท้ายของนิทาน แม้ว่าจะไม่พบ (ในตอนท้ายของนิทาน) ก็ตาม แต่ในเวลาสวดปาติโมกข์ หลังจากกล่าวว่า "เมื่อเปิดเผยแล้ว ย่อมสะดวกแก่เขา" ก็พึงกล่าวตามนัยแห่ง "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นิทานได้ถูกสวดแล้ว ข้าพเจ้าถามท่านทั้งหลายในที่นั้น" ด้วยเหตุนี้ นิทานจึงชื่อว่าสวดดีแล้ว หากเป็นอย่างอื่น ก็ชื่อว่าสวดไม่ดี และโดยอ้างถึงความหมายนี้เอง จึงมีกล่าวไว้ในอุโบสถขันธกะว่า "ยาวตติยัง อนุสสาวิตัง โหติ" หมายถึง มีการประกาศให้ทราบครั้งหนึ่ง มีการประกาศให้ทราบครั้งที่สอง มีการประกาศให้ทราบครั้งที่สาม (มหาวัคค์ 134) นี่คือการวินิจฉัยที่สืบทอดกันมาตามลำดับของอาจารย์ในที่นี้ Yo pana bhikkhu…pe… sampajānamusāvādassa hotīti sampajānamusāvādo assa hoti, tenassa dukkaṭāpatti hoti, sā ca kho pana na musāvādalakkhaṇena, ‘‘sampajānamusāvāde kiṃ hoti, dukkaṭaṃ hotī’’ti (mahāva. 135) iminā pana bhagavato vacanena vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānāpatti hotīti veditabbā. "โย ปะนะ ภิกขุ...เป... สัมปะชานะมุสาวาทัสสะ โหติ" หมายถึง มุสาวาทโดยรู้ตัวย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น และเพราะเหตุนั้น อาบัติทุกกฏย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น แต่อาบัติทุกกฏนั้นไม่ได้เกิดขึ้นด้วยลักษณะของมุสาวาทเอง หากแต่พึงทราบว่า เป็นอาบัติที่เกิดขึ้นจากการไม่กระทำ (อกิริยสมุฏฐานาบัติ) ทางวจีทวาร ด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ว่า "ในสัมปชานมุสาวาท มีอะไรเกิดขึ้น? ทุกกฏเกิดขึ้น" (มหาวัคค์ 135) Vuttampi cetaṃ – และสิ่งนี้ก็ถูกกล่าวไว้เช่นกันว่า – ‘‘Anālapanto manujena kenaci, Vācāgiraṃ no ca pare bhaṇeyya; Āpajjeyya vācasikaṃ, na kāyikaṃ, Pañhāmesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479); "ภิกษุใดไม่พูดกับใครด้วยวาจา และไม่กล่าวคำกับผู้อื่น เขาพึงต้องอาบัติทางวาจา ไม่ใช่อาบัติทางกาย ปัญหานี้ผู้ฉลาดทั้งหลายได้พิจารณาแล้ว" (ปริวาร 479) Antarāyikoti vippaṭisāravatthutāya pāmojjādisambhavaṃ nivāretvā paṭhamajjhānādīnaṃ adhigamāya antarāyaṃ karoti. Tasmāti yasmā ayaṃ anāvikaraṇasaṅkhāto sampajānamusāvādo antarāyiko hoti, tasmā. Saramānenāti attani santiṃ āpattiṃ jānantena. Visuddhāpekkhenāti vuṭṭhātukāmena visujjhitukāmena. Santī āpattīti āpajjitvā avuṭṭhitā āpatti. Āvikātabbāti saṅghamajjhe vā gaṇamajjhe vā ekapuggale vā pakāsetabbā, antamaso anantarassāpi bhikkhuno ‘‘ahaṃ, āvuso, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, ito vuṭṭhahitvā taṃ āpattiṃ paṭikarissāmī’’ti (mahāva. 170) vattabbaṃ. Sacepi vematiko hoti, ‘‘ahaṃ, āvuso, itthannāmāya āpattiyā vematiko, yadā nibbematiko bhavissāmi, tadā taṃ āpattiṃ paṭikarissāmī’’ti (mahāva. 169) vattabbaṃ. Āvikatā hissa phāsu hotītiettha āvikatāti āvikatāya, pakāsitāyāti attho. Alajjitātiādīsu (pari. 295) viya hi idampi karaṇatthe paccattavacanaṃ. Hīti nipātamattaṃ. Assāti etassa bhikkhuno. Phāsu hotīti paṭhamajjhānādīnaṃ adhigamāya phāsu hoti, avippaṭisāramūlakānaṃ pāmojjādīnaṃ vasena sukhappaṭipadā sampajjatīti attho. คำว่า "อันตรายิโก" (เป็นอันตราย) หมายถึง การที่อาบัตินั้นเป็นเหตุแห่งความเดือดร้อนใจ ย่อมขัดขวางการเกิดขึ้นแห่งความปราโมทย์เป็นต้น และย่อมเป็นอันตรายต่อการบรรลุปฐมฌานเป็นต้น เพราะฉะนั้น เนื่องจากสัมปชานมุสาวาทที่เรียกว่า "การไม่เปิดเผย" นี้เป็นอันตราย ดังนั้น (จึงควรเปิดเผย) คำว่า "สะระมาเนนะ" (ผู้ระลึกได้) หมายถึง ผู้ที่รู้ว่าตนมีอาบัติอยู่ คำว่า "วิสุทธาเปกเขนะ" (ผู้มุ่งความบริสุทธิ์) หมายถึง ผู้ที่ปรารถนาจะออกจากอาบัติ ผู้ที่ปรารถนาจะบริสุทธิ์ คำว่า "สันตี อาปัตติ" (อาบัติที่มีอยู่) หมายถึง อาบัติที่ต้องแล้วแต่ยังไม่ได้ออกจากอาบัตินั้น คำว่า "อาวิกาตัพพา" (พึงเปิดเผย) หมายถึง พึงเปิดเผยในท่ามกลางสงฆ์ หรือในท่ามกลางคณะ หรือต่อบุคคลคนเดียว อย่างน้อยที่สุดก็พึงกล่าวแก่ภิกษุที่อยู่ใกล้ที่สุดว่า "อาวุโส ข้าพเจ้าต้องอาบัติชื่อนี้แล้ว จักออกจากอาบัตินี้แล้วแก้ไขอาบัตินั้น" (มหาวัคค์ 170) แม้หากเขามีความสงสัย ก็พึงกล่าวว่า "อาวุโส ข้าพเจ้าสงสัยในอาบัติชื่อนี้ เมื่อใดข้าพเจ้าจะหายสงสัย เมื่อนั้นข้าพเจ้าจักแก้ไขอาบัตินั้น" (มหาวัคค์ 169) ในคำว่า "อาวิกะตา หิสสะ ผาสุ โหติ" (เมื่อเปิดเผยแล้ว ย่อมสะดวกแก่เขา) คำว่า "อาวิกะตา" หมายถึง ด้วยการเปิดเผย ด้วยการทำให้ปรากฏ แท้จริงแล้ว เช่นเดียวกับคำว่า "อะลัชชิตา" เป็นต้น (ปริวาร 295) คำนี้ (อาวิกะตา) ก็เป็นคำนามในรูปประธานที่มีความหมายเป็นเครื่องมือ (กรณะ) คำว่า "หิ" เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น คำว่า "อัสสะ" หมายถึง แก่ภิกษุนั้น คำว่า "ผาสุ โหติ" (ย่อมสะดวก) หมายถึง ย่อมสะดวกต่อการบรรลุปฐมฌานเป็นต้น หมายความว่า ปฏิปทาที่สบายย่อมสำเร็จด้วยความปราโมทย์เป็นต้น ซึ่งมีรากฐานมาจากการไม่เดือดร้อนใจ Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ด้วยลำดับคำกล่าวนี้ ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถานิทานจบลงแล้ว Pārājikakaṇḍo ปาราชิกกัณฑ์ Idāni yadetaṃ nidānānantaraṃ tatrime cattārotiādi pārājikakaṇḍaṃ, tattha tatrāti tasmiṃ ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti evaṃ vutte pātimokkhe. Imeti idāni vattabbānaṃ abhimukhīkaraṇaṃ. Cattāroti gaṇanaparicchedo. Pārājikāti evaṃnāmakā. Dhammāti āpattiyo. Uddesaṃ āgacchantīti sarūpena uddisitabbataṃ āgacchanti, na nidāne viya ‘‘yassa siyā āpattī’’ti sādhāraṇavacanamattena. บัดนี้ ในปาราชิกกัณฑ์ที่กล่าวต่อจากนิทาน ซึ่งเริ่มต้นด้วยคำว่า "ตัตริเม จัตตาโร" (ในบรรดาอาบัติเหล่านั้น มีสี่อย่าง) คำว่า "ตัตรา" ในที่นั้น หมายถึง ในปาติโมกข์ที่ได้สวดไปแล้วด้วยคำว่า "ข้าพเจ้าจักสวดปาติโมกข์" คำว่า "อิเม" เป็นคำที่ชี้ไปยังอาบัติที่พึงกล่าวในบัดนี้ คำว่า "จัตตาโร" เป็นการกำหนดจำนวน คำว่า "ปาราชิกา" หมายถึง อาบัติที่มีชื่อว่าปาราชิกเช่นนี้ คำว่า "ธัมมา" หมายถึง อาบัติทั้งหลาย คำว่า "อุเทศัง อาคัจฉันติ" (ย่อมมาสู่การสวด) หมายถึง ย่อมมาสู่การพึงสวดในลักษณะเฉพาะของตน ไม่ใช่เพียงด้วยคำกล่าวทั่วไปว่า "ยัสสะ สิยา อาปัตติ" (ผู้ใดมีอาบัติ) เหมือนในนิทาน 1. Paṭhamapārājikavaṇṇanā 1. อรรถกถาปฐมปาราชิก Yo panāti rassadīghādinā liṅgādibhedena yo koci. Bhikkhūti ehibhikkhuupasampadā, saraṇagamanūpasampadā, ovādappaṭiggahaṇūpasampadā, pañhābyākaraṇūpasampadā, aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇūpasampadā, dūtenūpasampadā, aṭṭhavācikūpasampadā, ñatticatutthakammūpasampadāti imāsu aṭṭhasu upasampadāsu ñatticatutthena upasampadākammena akuppena ṭhānārahena upasampanno. Tassa pana kammassa vatthuñattianussāvana sīmā parisāsampattivasena akuppatā veditabbā. คำว่า โย ปะนะ ได้แก่ บุคคลใดบุคคลหนึ่ง ด้วยความต่างแห่งเพศมีสระสั้นและสระยาวเป็นต้น. คำว่า ภิกขุ ได้แก่ ผู้ที่ได้รับการอุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรมอันไม่กำเริบและควรแก่ฐานะ ในบรรดาอุปสมบท ๘ อย่างเหล่านี้ คือ เอหิภิกขุอุปสมบท, สรณคมนูปสมบท, โอวาทัปปฏิคคหณูปสมบท, ปัญหาพยากรณูปสมบท, อัฏฐครุธัมมัปปฏิคคหณูปสมบท, ทูเตนูปสมบท, อัฏฐวาจิกูปสมบท และญัตติจตุตถกรรมูปสมบท. ส่วนความไม่กำเริบแห่งกรรมนั้น พึงทราบด้วยความถึงพร้อมแห่งวัตถุ ญัตติ อนุสาวนา สีมา และบริษัท. Tattha vatthūti upasampadāpekkho puggalo, so ṭhapetvā ūnavīsativassaṃ antimavatthuajjhāpannapubbaṃ, paṇḍakādayo ca ekādasa abhabbapuggale veditabbo. Tattha ūnavīsativasso nāma paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya aparipuṇṇavīsativasso. Antimavatthuajjhāpannapubbo nāma catunnaṃ pārājikānaṃ aññataraṃ ajjhāpannapubbo. Paṇḍakādayo vajjanīyapuggalakathāyaṃ vuttā. Tesu āsittapaṇḍakañca usūyapaṇḍakañca ṭhapetvā opakkamikapaṇḍako napuṃsakapaṇḍako paṇḍakabhāvapakkhe ṭhito pakkhapaṇḍako ca idha adhippeto. ในบรรดาความถึงพร้อมเหล่านั้น คำว่า วัตถุ ได้แก่ บุคคลผู้มุ่งอุปสมบท, บุคคลนั้นพึงทราบโดยเว้นบุคคลผู้มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปี, ผู้ที่เคยต้องอันติมวัตถุมาก่อน และอภัพพบุคคล ๑๑ จำพวก มีบัณเฑาะก์เป็นต้น. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปี คือ ผู้ที่มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์นับแต่ปฏิสนธิ. ผู้ที่เคยต้องอันติมวัตถุมาก่อน คือ ผู้ที่เคยต้องอาบัติปาราชิกอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปาราชิก ๔ อย่างมาก่อน. บัณเฑาะก์เป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในวัชชนียบุคคลกถา. ในบรรดาอภัพพบุคคล ๑๑ จำพวกเหล่านั้น เว้นอาสิตตบัณเฑาะก์และอุสูยบัณเฑาะก์แล้ว โอปักกมิกบัณเฑาะก์, นปุงสกบัณเฑาะก์ และปักขบัณเฑาะก์ผู้ตั้งอยู่ในฝักฝ่ายแห่งความเป็นบัณเฑาะก์ เป็นที่ประสงค์ในที่นี้. Theyyasaṃvāsako pana tividho liṅgatthenako saṃvāsatthenako ubhayatthenakoti. Tattha yo sayaṃ pabbajitvā na bhikkhuvassāni gaṇeti, na yathāvuḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ vā sāmaṇerānaṃ vā vandanaṃ sādiyati, na āsanena paṭibāhati, na uposathādīsu sandissati, ayaṃ asuddhacittatāya liṅgamattasseva thenitattā liṅgatthenako nāma. Yo pana bhikkhūhi pabbajito sāmaṇero samāno kāsāyāni apanetvā tesu saussāhova methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā puna nivāsetvā sāmaṇerabhāvaṃ paṭijānāti, ayaṃ bhikkhūhi dinnaliṅgassa apariccattattā na liṅgatthenako, na liṅgānurūpassa saṃvāsassa sāditattā nāpi saṃvāsatthenako. Antimavatthuajjhāpannakepi eseva nayo. Yo ca kho sāmaṇero samāno videsaṃ gantvā bhikkhuvassāni gaṇeti, yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, āsanena paṭibāhati, uposathādīsu sandissati, ayaṃ saṃvāsamattasseva thenitattā saṃvāsatthenako nāma. Bhikkhuvassagaṇanādiko hi sabbopi kiriyabhedo imasmiṃ atthe ‘‘saṃvāso’’ti veditabbo. Sikkhaṃ paccakkhāya ‘‘na maṃ koci jānātī’’ti puna evaṃ paṭipajjantepi eseva nayo. Yo pana sayaṃ pabbajitvā vihāraṃ gantvā yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, āsanena paṭibāhati, bhikkhuvassāni gaṇeti, uposathādīsu sandissati, ayaṃ liṅgassa ceva saṃvāsassa ca thenitattā ubhayatthenako nāma. Dhuranikkhepavasena kāsāyāni apanetvā antimavatthuṃ ajjhāpajjitvā puna tāni acchādetvā evaṃ paṭipajjantepi eseva nayo, ayaṃ tividhopi theyyasaṃvāsako idha adhippeto. Ṭhapetvā pana imaṃ tividhaṃ. ส่วนเถยยสังวาสกะมี ๓ ประเภท คือ ลิงคัตเถนกะ สังวาสัตเถนกะ และอุภยัตเถนกะ. ในบรรดาเถยยสังวาสกะนั้น บุคคลใดบวชเองแล้วไม่นับพรรษาภิกษุ ไม่ยินดีการไหว้ของภิกษุหรือสามเณรตามลำดับอาวุโส ไม่ห้ามด้วยอาสนะ ไม่ปรากฏในอุโบสถกรรมเป็นต้น บุคคลนี้ชื่อว่า ลิงคัตเถนกะ เพราะขโมยเพียงเพศเท่านั้นด้วยจิตที่ไม่บริสุทธิ์. ส่วนบุคคลใดเป็นสามเณรที่ภิกษุบวชให้แล้ว ปลดผ้ากาสาวพัสตร์ออกแล้ว มีความพยายามที่จะกลับมานุ่งห่มอีก เสพเมถุนธรรมแล้วกลับนุ่งห่มอีก รับรองความเป็นสามเณร บุคคลนี้ไม่ใช่ลิงคัตเถนกะ เพราะไม่สละเพศที่ภิกษุให้แล้ว และไม่ใช่สังวาสัตเถนกะ เพราะไม่ยินดีสังวาสที่สมควรแก่เพศ. แม้ในบุคคลผู้ต้องอันติมวัตถุก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง สามเณรใดเป็นสามเณรอยู่ ไปต่างประเทศแล้วนับพรรษาภิกษุ ยินดีการไหว้ตามลำดับอาวุโส ห้ามด้วยอาสนะ ปรากฏในอุโบสถกรรมเป็นต้น บุคคลนี้ชื่อว่า สังวาสัตเถนกะ เพราะขโมยเพียงสังวาสเท่านั้น. จริงอยู่ ความต่างแห่งกิริยาทั้งหมด มีการนับพรรษาภิกษุเป็นต้น ในอรรถนี้พึงทราบว่า สังวาส. แม้ในบุคคลผู้ลาสิกขาแล้วคิดว่า ใครๆ ก็ไม่รู้จักเรา แล้วปฏิบัติอย่างนี้อีก ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนบุคคลใดบวชเองแล้วไปสู่วิหาร ยินดีการไหว้ตามลำดับอาวุโส ห้ามด้วยอาสนะ นับพรรษาภิกษุ ปรากฏในอุโบสถกรรมเป็นต้น บุคคลนี้ชื่อว่า อุภยัตเถนกะ เพราะขโมยทั้งเพศและสังวาส. แม้ในบุคคลผู้ปลดผ้ากาสาวพัสตร์ออกด้วยการวางธุระ แล้วต้องอันติมวัตถุ ภายหลังกลับนุ่งห่มผ้าเหล่านั้นอีกแล้วปฏิบัติอย่างนี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เถยยสังวาสกะทั้ง ๓ ประเภทนี้ เป็นที่ประสงค์ในที่นี้. ‘‘Rāja dubbhikkha kantāra-roga verī bhayena vā; Cīvarāharaṇatthaṃ vā, liṅgaṃ ādiyatīdha yo. ยกเว้นเถยยสังวาสกะ ๓ ประเภทนี้ บุคคลใดในพระศาสนานี้ ถือเพศบรรพชิตเพราะภัยจากพระราชา ภัยจากความอดอยาก ภัยจากทางกันดาร ภัยจากโรค หรือภัยจากศัตรู หรือเพื่อจะนำจีวรไป ‘‘Saṃvāsaṃ nādhivāseti, yāva so suddhamānaso; Theyyasaṃvāsako nāma, tāva esa na vuccatī’’ti. (mahāva. aṭṭha. 110); ตราบใดที่บุคคลนั้นมีจิตบริสุทธิ์ ไม่ยอมรับสังวาส ตราบนั้น บุคคลนี้ยังไม่ชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสกะ. Yo pana upasampanno titthiyabhāvaṃ patthayamāno sayaṃ vā kusacīrādikaṃ titthiyaliṅgaṃ ādiyati, tesaṃ vā santike pabbajati, naggo vā hutvā ājīvakānaṃ santikaṃ gantvā tesaṃ vatāni ādiyati, ayaṃ titthiyapakkantako nāma. Ṭhapetvā pana manussajātikaṃ avaseso sabbopi tiracchānagato nāma. Yena manussajātikā janetti sayampi manussabhūteneva sañcicca jīvitā voropitā, ayaṃ mātughātako nāma. Pitughātakepi eseva nayo. Yena antamaso gihiliṅge ṭhitopi manussajātiko khīṇāsavo sañcicca jīvitā voropito, ayaṃ arahantaghātako nāma. Yo pana pakatattaṃ bhikkhuniṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ aññatarasmiṃ magge dūseti, ayaṃ bhikkhunidūsako nāma. Yo devadatto viya sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā catunnaṃ kammānaṃ aññataravasena saṅghaṃ bhindati, ayaṃ saṅghabhedako nāma. Yo devadatto viya duṭṭhacittena vadhakacittena tathāgatassa jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeti, ayaṃ lohituppādako nāma. Yassa itthinimittuppādanakammato ca purisanimittuppādanakammato ca ubhato duvidhampi byañjanaṃ atthi, ayaṃ ubhatobyañjanako nāma. Iti ime terasa puggalā upasampadāya avatthū, ime pana ṭhapetvā aññasmiṃ upasampadāpekkhe sati upasampadākammaṃ vatthusampattivasena akuppaṃ hoti. ส่วนบุคคลใดเป็นอุปสัมบัน ปรารถนาความเป็นเดียรถีย์ แล้วถือเพศเดียรถีย์มีนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้นเอง หรือบวชในสำนักของเดียรถีย์เหล่านั้น หรือเป็นผู้เปลือยกายไปสู่สำนักของอาชีวกแล้วถือวัตรของอาชีวกเหล่านั้น บุคคลนี้ชื่อว่า ติตถิยปักกันตกะ. อนึ่ง เว้นมนุษย์แล้ว สัตว์ที่เหลือทั้งหมดชื่อว่า ดิรัจฉาน. มารดาผู้เป็นมนุษย์ถูกบุคคลผู้เป็นมนุษย์เองปลงชีวิตโดยเจตนา บุคคลนี้ชื่อว่า มาตุฆาต. ในปิตุฆาตก็มีนัยนี้เหมือนกัน. พระขีณาสพผู้เป็นมนุษย์ แม้ดำรงอยู่ในเพศคฤหัสถ์ก็ถูกบุคคลปลงชีวิตโดยเจตนา บุคคลนี้ชื่อว่า อรหันตฆาต. ส่วนบุคคลใดประทุษร้ายภิกษุณีผู้ปกติในมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรค ๓ บุคคลนี้ชื่อว่า ภิกษุณีทูสกะ. บุคคลใดทำพระศาสนาให้เป็นอธรรม เป็นอวินัย เหมือนพระเทวทัต แล้วทำลายสงฆ์ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรมทั้ง ๔ บุคคลนี้ชื่อว่า สังฆเภทกะ. บุคคลใดมีจิตประทุษร้าย มีจิตคิดจะฆ่า เหมือนพระเทวทัต ทำพระโลหิตของพระตถาคตผู้ยังทรงพระชนม์อยู่ให้ห้อขึ้น แม้เพียงเท่าที่แมลงวันตัวเล็กดื่มได้ บุคคลนี้ชื่อว่า โลหิตุปปาทกะ. บุคคลใดมีเพศทั้งสอง คือมีทั้งอิตถีนิมิตและปุริสนิมิต เพราะกรรมที่ทำให้เกิดอิตถีนิมิตและกรรมที่ทำให้เกิดปุริสนิมิต บุคคลนี้ชื่อว่า อุภโตพยัญชนกะ. บุคคล ๑๓ จำพวกเหล่านี้ ไม่เป็นวัตถุแห่งอุปสมบท. แต่เมื่อเว้นบุคคล ๑๓ จำพวกเหล่านี้แล้ว เมื่อมีผู้มุ่งอุปสมบทอื่นอยู่ กรรมอุปสมบทนั้นย่อมไม่กำเริบด้วยความถึงพร้อมแห่งวัตถุ. Kathaṃ ñattisampattivasena akuppaṃ hoti? Vatthusaṅghapuggalañattīnaṃ aparāmasanāni, pacchā ñattiṭṭhapanañcāti ime tāva pañca ñattidosā. Tattha ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti upasampadāpekkhassa akittanaṃ vatthuaparāmasanaṃ nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiettha ‘‘suṇātu me, bhante’’ti vatvā ‘‘saṅgho’’ti abhaṇanaṃ saṅghaaparāmasanaṃ nāma. ‘‘Itthannāmassa upasampadāpekkho’’ti upajjhāyassa akittanaṃ puggalaaparāmasanaṃ nāma. Sabbena sabbaṃ ñattiyā anuccāraṇaṃ ñattiaparāmasanaṃ nāma. Paṭhamaṃ kammavācaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘esā ñattī’’ti vatvā ‘‘khamati saṅghassā’’ti evaṃ ñattikittanaṃ pacchā ñattiṭṭhapanaṃ nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya ñattiyā sampannaṃ ñattisampattivasena akuppaṃ hoti. กรรมอุปสมบทนั้นย่อมไม่กำเริบด้วยความสมบูรณ์แห่งญัตติได้อย่างไร? การไม่ระบุถึงวัตถุ สงฆ์ บุคคล และญัตติ และการตั้งญัตติภายหลัง (กรรมวาจา) เหล่านี้คือโทษแห่งญัตติ ๕ ประการก่อน. ในบรรดาโทษเหล่านั้น การไม่ระบุชื่อผู้มุ่งอุปสมบทว่า 'ผู้นี้ชื่อว่า...' ชื่อว่าการไม่ระบุถึงวัตถุ. ในบทว่า 'สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ' นี้ การกล่าวว่า 'สุณาตุ เม ภนฺเต' แล้วไม่กล่าวว่า 'สงฺโฆ' ชื่อว่าการไม่ระบุถึงสงฆ์. การไม่ระบุชื่อพระอุปัชฌาย์ว่า 'ผู้มุ่งอุปสมบทของท่านผู้มีชื่อนี้...' ชื่อว่าการไม่ระบุถึงบุคคล. การไม่สวดญัตติทั้งหมด ชื่อว่าการไม่ระบุถึงญัตติ. การสวดญัตติว่า 'นี้คือญัตติ' แล้วกล่าวว่า 'สงฆ์เห็นชอบแล้ว' อย่างนี้ หลังจากจบกรรมวาจาแรก ชื่อว่าการตั้งญัตติภายหลัง. กรรมอุปสมบทที่สมบูรณ์ด้วยญัตติที่พ้นจากโทษเหล่านี้ ย่อมไม่กำเริบด้วยความสมบูรณ์แห่งญัตติ. Anussāvanavasena akuppatāyapi vatthusaṅghapuggalānaṃ aparāmasanāni, sāvanāya hāpanaṃ, akāle sāvananti ime pañca anussāvanadosā. Tattha vatthādīnaṃ aparāmasanāni ñattiyaṃ vuttasadisāneva. Tīsu pana anussāvanāsu yattha katthaci etesaṃ aparāmasanaṃ aparāmasanameva. Sabbena sabbaṃ pana kammavācaṃ avatvā catukkhattuṃ ñattikittanameva, atha vā pana kammavācābbhantare akkharassa vā padassa vā anuccāraṇaṃ vā duruccāraṇaṃ vā sāvanāya hāpanaṃ nāma. Sāvanāya anokāse paṭhamaṃ ñattiṃ aṭṭhapetvā anussāvanakaraṇaṃ akāle sāvanaṃ nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya anussāvanāya sampannaṃ anussāvanasampattivasena akuppaṃ hoti. แม้ในความไม่กำเริบด้วยอำนาจแห่งอนุสาวนา การไม่ระบุถึงวัตถุ สงฆ์ และบุคคล การทำให้บกพร่องในการสวด และการสวดในเวลาที่ไม่ใช่กาล เหล่านี้คือโทษแห่งอนุสาวนา ๕ ประการ. ในบรรดาโทษเหล่านั้น การไม่ระบุถึงวัตถุเป็นต้น ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้ในเรื่องญัตตินั่นเอง. แต่ในอนุสาวนาทั้งสาม การไม่ระบุถึงสิ่งเหล่านี้ในอนุสาวนาใดอนุสาวนาหนึ่ง ก็ชื่อว่าการไม่ระบุถึงนั่นเอง. อนึ่ง การไม่สวดกรรมวาจาทั้งหมด แต่สวดเพียงญัตติสี่ครั้งเท่านั้น หรือการไม่ออกเสียงอักษรหรือบทในระหว่างกรรมวาจา หรือการออกเสียงผิด ชื่อว่าการทำให้บกพร่องในการสวด. การทำอนุสาวนาโดยไม่ตั้งญัตติก่อนในเวลาที่ไม่ใช่โอกาสแห่งการสวด ชื่อว่าการสวดในเวลาที่ไม่ใช่กาล. กรรมอุปสมบทที่สมบูรณ์ด้วยอนุสาวนาที่พ้นจากโทษเหล่านี้ ย่อมไม่กำเริบด้วยความสมบูรณ์แห่งอนุสาวนา. Pubbe vuttaṃ vipattisīmālakkhaṇaṃ samatikkantāya pana sīmāya kataṃ sīmāsampattivasena akuppaṃ hoti. Yāvatikā bhikkhū kammappattā, tesaṃ anāgamanaṃ, chandārahānaṃ chandassa anāharaṇaṃ, sammukhībhūtānaṃ paṭikkosananti ime pana tayo parisādosā, tehi vimuttāya parisāya kataṃ parisāsampattivasena akuppaṃ hoti. Kāraṇārahattā pana satthu sāsanārahattā ṭhānārahaṃ nāma hoti. Iti yo iminā evaṃ akuppena ṭhānārahena ñatticatutthena upasampadākammena upasampanno, ayaṃ idha ‘‘bhikkhū’’ti adhippeto. Paṇṇattivajjesu pana aññepi saṅgahaṃ gacchanti. อนึ่ง กรรมอุปสมบทที่ทำในสีมาที่พ้นจากลักษณะแห่งสีมาวิบัติที่กล่าวไว้ก่อน ย่อมไม่กำเริบด้วยความสมบูรณ์แห่งสีมา. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าถึงกรรมมีจำนวนเท่าใด การไม่มาของภิกษุเหล่านั้น การไม่นำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมา และการคัดค้านของภิกษุผู้มาพร้อมหน้ากัน เหล่านี้คือโทษแห่งบริษัท ๓ ประการ. กรรมที่ทำในบริษัทที่พ้นจากโทษเหล่านั้น ย่อมไม่กำเริบด้วยความสมบูรณ์แห่งบริษัท. อนึ่ง เพราะความเป็นผู้ควรแก่เหตุ และเพราะความเป็นผู้ควรแก่พระศาสนาของพระศาสดา จึงชื่อว่าผู้ควรแก่ฐานะ. ดังนั้น บุคคลใดอุปสมบทด้วยกรรมอุปสมบทมีญัตติเป็นที่ ๔ อันไม่กำเริบและควรแก่ฐานะอย่างนี้ บุคคลนี้ในที่นี้ประสงค์เอาว่า 'ภิกษุ'. ส่วนในปัณณัตติวัชชะ แม้ภิกษุเหล่าอื่นก็ถึงการสงเคราะห์เข้าด้วย. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca, yattha cete saha jīvanti, ekajīvikā sabhāgavuttino honti, taṃ bhagavatā paññattaṃ sikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca, tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamaāpanno. Samāpannoti sikkhañca paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho. Sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvāti yaṃ sikkhaṃ samāpanno, taṃ apaṭikkhipitvā, yañca sājīvaṃ samāpanno, tasmiṃ dubbalabhāvaṃ appakāsetvā. Tattha cittakhettakālapayogapuggalavijānanavasena sikkhāya paccakkhānaṃ ñatvā tadabhāvena apaccakkhānaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Upasampannabhāvato cavitukāmatācitteneva hi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na davā vā ravā vā bhaṇantassa. Evaṃ cittavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Tathā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmi, dhammaṃ paccakkhāmi, saṅghaṃ paccakkhāmi, sikkhaṃ, vinayaṃ, pātimokkhaṃ, uddesaṃ, upajjhāyaṃ, ācariyaṃ, saddhivihārikaṃ, antevāsikaṃ, samānupajjhāyakaṃ, samānācariyakaṃ, sabrahmacāriṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ vuttānaṃ buddhādīnaṃ cuddasannaṃ, ‘‘gihīti maṃ dhārehi, upāsako, ārāmiko, sāmaṇero, titthiyo, titthiyasāvako, asamaṇo, ‘asakyaputtiyo’ti maṃ dhārehī’’ti evaṃ vuttānaṃ gihiādīnaṃ aṭṭhannañcāti imesaṃ dvāvīsatiyā khettapadānaṃ yassa kassaci savevacanassa vasena tesu yaṃkiñci vattukāmassa yaṃkiñci vadato sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na rukkhādīnaṃ aññatarassa nāmaṃ gahetvā paccācikkhantassa. Evaṃ khettavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. คำว่า 'ผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย' คือ สิกขาที่เรียกว่าอธิศีลของภิกษุทั้งหลาย และสาชีพที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ซึ่งเรียกว่าสิกขาบท อันเป็นที่ที่ภิกษุเหล่านี้อยู่ร่วมกัน มีความเป็นอยู่ร่วมกัน มีปกติประพฤติเสมอกัน ภิกษุนั้นถึงพร้อมแล้วด้วยความเป็นผู้ศึกษาในสิกขาและสาชีพนั้น จึงชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของภิกษุทั้งหลาย. คำว่า 'ถึงพร้อมแล้ว' หมายความว่า เป็นผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์และไม่ล่วงละเมิดสาชีพ เข้าถึงทั้งสองอย่างนั้น. คำว่า 'ไม่บอกคืนสิกขา ไม่ทำความอ่อนแอให้ปรากฏ' หมายถึง ไม่คัดค้านสิกขาที่ตนถึงพร้อมแล้ว และไม่แสดงความอ่อนแอในสาชีพที่ตนถึงพร้อมแล้ว. ในบทนั้น พึงทราบการบอกคืนสิกขาด้วยอำนาจแห่งจิต เขต กาล ประโยค บุคคล และความรู้แจ้ง และพึงทราบการไม่บอกคืนสิกขาโดยความไม่มีสิ่งเหล่านั้น. อย่างไร? เพราะการบอกคืนสิกขาย่อมมีด้วยจิตที่ปรารถนาจะเคลื่อนจากความเป็นอุปสัมบันเท่านั้น ไม่ใช่มีแก่ผู้พูดพลั้งหรือพูดพลาด. การบอกคืนสิกขาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งจิตอย่างนี้ ไม่ใช่มีเพราะไม่มีจิตนั้น. ในทำนองเดียวกัน การบอกคืนสิกขาย่อมมีแก่ผู้ที่ปรารถนาจะกล่าวบทใดบทหนึ่ง และกำลังกล่าวบทใดบทหนึ่งในบรรดาบทที่เป็นเขต ๒๒ บทเหล่านี้ คือ บทที่มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ๑๔ บท ที่ตรัสไว้ว่า 'ข้าพเจ้าบอกคืนพระพุทธเจ้า... บอกคืนสพรหมจารี' และบทที่มีคฤหัสถ์เป็นต้น ๘ บท ที่ตรัสไว้ว่า 'ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นคฤหัสถ์... จงจำข้าพเจ้าว่าไม่ใช่เชื้อสายพระศากยบุตร' ด้วยอำนาจแห่งบทใดบทหนึ่งพร้อมด้วยคำไวพจน์ แต่การบอกคืนสิกขาย่อมไม่มีแก่ผู้ระบุชื่ออย่างใดอย่างหนึ่งมีต้นไม้เป็นต้นแล้วบอกคืน. การบอกคืนสิกขาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งเขตอย่างนี้ ไม่ใช่มีเพราะไม่มีเขตนั้น. Tattha yadetaṃ ‘‘paccakkhāmī’’ti ca, ‘‘maṃ dhārehī’’ti (pārā. 51) ca vuttaṃ vattamānakālavacanaṃ, yāni ca ‘‘alaṃ me buddhena, kiṃ nu me buddhena, na mamattho buddhena, sumuttāhaṃ buddhenā’’tiādinā (pārā. 52) nayena ākhyātavasena kālaṃ anāmasitvā purimehi cuddasahi padehi saddhiṃ yojetvā vuttāni ‘‘alaṃ me’’tiādīni cattāri padāni, tesaṃyeva ca savevacanānaṃ vasena paccakkhānaṃ hoti, na ‘‘paccakkhāsi’’nti vā ‘‘paccakkhissa’’nti vā ‘‘maṃ dhāresī’’ti vā ‘‘maṃ dhāressatī’’ti vā ‘‘yaṃnūnāhaṃ paccakkheyya’’nti (pārā. 45) vātiādīni atītānāgataparikappavacanāni bhaṇantassa. Evaṃ vattamāna kālavasena ceva anāmaṭṭhakālavasena ca paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. ในบทนั้น คำที่เป็นปัจจุบันกาลที่ตรัสไว้ว่า 'ปจฺจกฺขามิ' (ข้าพเจ้าบอกคืน) และ 'มํ ธาเรหิ' (ท่านจงจำข้าพเจ้า) และบท ๔ บท มี 'อลํ เม พุทฺเธน' (พระพุทธเจ้าพอแล้วสำหรับข้าพเจ้า) เป็นต้น ที่ตรัสไว้โดยประกอบกับบท ๑๔ บทก่อน โดยไม่ระบุถึงกาลด้วยอำนาจแห่งอาขยาต การบอกคืนสิกขาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งบทเหล่านั้นนั่นแหละพร้อมด้วยคำไวพจน์ แต่ย่อมไม่มีแก่ผู้กล่าวคำที่เป็นอดีต อนาคต และปริกัป (ความคาดคะเน) มีคำว่า 'ปจฺจกฺขาสึ' (ข้าพเจ้าบอกคืนแล้ว) หรือ 'ปจฺจกฺขิสฺสํ' (ข้าพเจ้าจะบอกคืน) หรือ 'มํ ธาเรสิ' (ท่านจำข้าพเจ้าแล้ว) หรือ 'มํ ธาเรสฺสติ' (ท่านจักจำข้าพเจ้า) หรือ 'ยนฺนูนาหํ ปจฺจกฺเขยฺยํ' (ถ้ากระไร ข้าพเจ้าพึงบอกคืน) เป็นต้น. การบอกคืนสิกขาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งปัจจุบันกาลและด้วยอำนาจแห่งกาลที่ไม่ถูกระบุอย่างนี้ ไม่ใช่มีเพราะไม่มีกาลเหล่านั้น. Payogo pana duvidho kāyiko ca vācasiko ca. Tattha ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādinā (pārā. 51) nayena yāya kāyaci bhāsāya vacībhedaṃ katvā vācasikappayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na akkharalikhanaṃ vā hatthamuddādidassanaṃ vā kāyappayogaṃ karontassa. Evaṃ vācasikappayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. ส่วนประโยคมี ๒ อย่าง คือ กายิกประโยค และวาจสิกประโยค. ในสองอย่างนั้น การบอกคืนสิกขาสำเร็จด้วยวาจสิกประโยคเท่านั้น โดยการเปล่งวาจาด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งตามนัยมี “ข้าพเจ้าบอกคืนพระพุทธเจ้า” เป็นต้น ไม่ใช่สำเร็จแก่ผู้ทำกายประโยค เช่น การเขียนอักษร หรือการแสดงท่าทางด้วยมือเป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ การบอกคืนสิกขาจึงมีได้ด้วยวาจสิกประโยคเท่านั้น จะมีเพราะไม่มีวาจสิกประโยคนั้นไม่ได้. Puggalo pana duvidho – yo ca paccakkhāti, yassa ca paccakkhāti. Tattha yo paccakkhāti, so sace ummattakakhittacittavedanāṭṭānaṃ aññataro na hoti. Yassa pana paccakkhāti, so sace manussajātiko hoti, na ca ummattakādīnaṃ aññataro, sammukhībhūto ca sikkhāpaccakkhānaṃ hoti. Na hi asammukhībhūtassa dūtena vā paṇṇena vā ārocanaṃ ruhati. Evaṃ yathāvuttapuggalavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. ส่วนบุคคลมี ๒ ประเภท คือ ผู้บอกคืน และผู้รับการบอกคืน. ในสองประเภทนั้น ผู้บอกคืนสิกขาต้องไม่ใช่คนบ้า คนมีจิตฟุ้งซ่าน หรือคนถูกเวทนากดขี่. ส่วนผู้รับการบอกคืนสิกขา ถ้าเป็นมนุษย์ ไม่ใช่คนบ้าเป็นต้น และอยู่ต่อหน้า การบอกคืนสิกขาจึงจะสำเร็จ. เพราะการบอกกล่าวแก่ผู้ที่ไม่อยู่ต่อหน้าด้วยทูตหรือด้วยหนังสือย่อมไม่สำเร็จ. ด้วยประการฉะนี้ การบอกคืนสิกขาจึงมีได้ตามประเภทบุคคลที่กล่าวมาแล้ว จะมีเพราะไม่มีบุคคลเหล่านั้นไม่ได้. Vijānanampi niyamitāniyamitavasena duvidhaṃ. Tattha yassa yesaṃ vā niyametvā ‘‘imassa, imesaṃ vā ārocemī’’ti vadati, sace te yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā āvajjanasamaye jānanti, evaṃ tassa vacanānantarameva tassa ‘‘ayaṃ ukkaṇṭhito’’ti vā ‘‘gihibhāvaṃ patthayatī’’ti vā yena kenaci ākārena sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ jānanti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Atha aparabhāge ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti cintetvā jānanti, aññe vā jānanti, apaccakkhātāva hoti sikkhā. Aniyametvā ārocentassa pana sace vuttanayena yo koci manussajātiko vacanatthaṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Evaṃ vijānanavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Yo pana antamaso davāyapi paccakkhāti, tena apaccakkhātāva hoti sikkhā. Iti imesaṃ vuttappakārānaṃ cittādīnaṃ vā vasena, sabbaso vā pana apaccakkhānena sikkhaṃ apaccakkhāya sikkhāpaccakkhānasseva ca atthabhūtaṃ ekaccaṃ dubbalyaṃ anāvikatvā. ส่วนความรู้แจ้งมี ๒ อย่าง คือ โดยกำหนดและไม่กำหนด. ในสองอย่างนั้น ถ้าภิกษุกำหนดบุคคลว่า “ข้าพเจ้าจะบอกแก่ผู้นี้ หรือแก่คนเหล่านี้” แล้วกล่าวไป, หากคนเหล่านั้นรู้แจ้งถึงการบอกคืนสิกขาของภิกษุนั้นในลำดับแห่งคำพูดนั้นเอง เช่นเดียวกับที่มนุษย์ทั่วไปในโลกย่อมรู้แจ้งเมื่อได้ยินคำพูดในขณะที่พิจารณาว่า “ภิกษุนี้เบื่อหน่าย” หรือ “ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์” หรือด้วยอาการใดๆ ก็ตาม สิกขาชื่อว่าถูกบอกคืนแล้ว. แต่ถ้าคนเหล่านั้นรู้แจ้งในภายหลังหลังจากคิดว่า “ภิกษุนี้พูดอะไร” หรือคนอื่นรู้แจ้ง สิกขาชื่อว่ายังไม่ถูกบอกคืน. ส่วนในกรณีที่บอกกล่าวโดยไม่กำหนด ถ้ามนุษย์คนใดคนหนึ่งรู้ความหมายของคำพูดนั้นตามนัยที่กล่าวมาแล้ว สิกขาชื่อว่าถูกบอกคืนแล้ว. ด้วยประการฉะนี้ การบอกคืนสิกขาจึงมีได้ตามความรู้แจ้ง จะมีเพราะไม่มีความรู้แจ้งนั้นไม่ได้. อนึ่ง ผู้ใดบอกคืนสิกขาแม้เพียงเพื่อความสนุกสนาน สิกขาของผู้นั้นชื่อว่ายังไม่ถูกบอกคืน. ด้วยประการฉะนี้ คำว่า “ไม่บอกคืนสิกขา ไม่ทำความอ่อนแอให้ปรากฏ” จึงหมายถึง การไม่บอกคืนสิกขาโดยอาศัยจิตเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว หรือโดยการไม่บอกคืนสิกขาโดยประการทั้งปวง และไม่ทำความอ่อนแอบางอย่างซึ่งเป็นตัวการบอกคืนสิกขาให้ปรากฏ. Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyāti ettha methunaṃ dhammanti rāgapariyuṭṭhānena sadisānaṃ ubhinnaṃ dhammaṃ. Paṭiseveyyāti paṭiseveyya ajjhāpajjeyya. Antamasoti sabbantimena paricchedena. Tiracchānagatāyapīti paṭisandhivasena tiracchānesu gatāyapi, ayamettha anupaññatti. Pārājiko hotīti parājito hoti, parājayaṃ āpanno. Asaṃvāsoti pakatattā bhikkhū saha vasanti etthāti ekakammādikova tividhopi vidhi saṃvāso nāma, so tena saddhiṃ natthīti asaṃvāso. Saṅghakammesu hi esa gaṇapūrakopi na hoti, ayaṃ tāva padavaṇṇanā. ในบทว่า Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyāti นี้ คำว่า methunaṃ dhammaṃ หมายถึง ธรรมของคนสองคนที่มีความกำหนัดเกิดขึ้นเสมอกัน. คำว่า paṭiseveyyāti หมายถึง พึงเสพ พึงล่วงละเมิด. คำว่า antamaso หมายถึง โดยกำหนดส่วนที่น้อยที่สุดทั้งหมด. คำว่า tiracchānagatāyapī หมายถึง แม้ในสัตว์เดรัจฉานตัวเมียที่เกิดด้วยอำนาจปฏิสนธิในหมู่สัตว์เดรัจฉาน นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้. คำว่า pārājiko hotī หมายถึง เป็นผู้พ่ายแพ้แล้ว ถึงความพ่ายแพ้แล้ว. คำว่า asaṃvāso หมายถึง วิธีการ ๓ อย่าง มีการทำกรรมร่วมกันเป็นต้น ที่ภิกษุผู้มีปกติมีศีลเสมอกันอยู่ร่วมกันในสิกขาบทนี้เรียกว่าสังวาส สังวาสนั้นไม่มีร่วมกับภิกษุผู้เป็นปาราชิกนั้น จึงชื่อว่า “เป็นผู้ไม่มีสังวาส”. เพราะภิกษุนั้นย่อมไม่เป็นผู้ทำคณะให้บริบูรณ์ในสังฆกรรมทั้งหลาย. นี้เป็นคำอธิบายบทเบื้องต้น. Ayaṃ panettha vinicchayo – manussāmanussatiracchānagatavasena hi tisso itthiyo, tāsaṃ vaccamaggapassāvamaggamukhamaggavasena tayo tayo katvā nava maggā, tathā ubhatobyañjanakānaṃ. Purisānaṃ pana vaccamaggamukhamaggavasena dve dve katvā cha maggā, tathā paṇḍakānanti evaṃ tiṃsa maggā. Tesu attano vā paresaṃ vā yassa kassaci maggassa santhatassa vā asanthatassa vā, paresaṃ pana matānampi akkhāyitassa vā yebhuyyena akkhāyitassa vā pakativātena asaṃphuṭṭhe allokāse yo bhikkhu ekatilabījamattampi attano aṅgajātaṃ santhataṃ vā asanthataṃ vā sevanacittena paveseti, parena vā pavesiyamāne pavesanapaviṭṭhaṭṭhitauddharaṇesu yaṃkiñci sādiyati, ayaṃ pārājikāpattiṃ āpanno nāma hoti, ayaṃ tāvettha asādhāraṇavinicchayo. Sabbasikkhāpadānaṃ pana sādhāraṇavinicchayatthaṃ ayaṃ mātikā – ส่วนวินิจฉัยในสิกขาบทนี้มีดังนี้ คือ สตรีมี ๓ ประเภท คือ มนุษย์ อมนุษย์ และสัตว์เดรัจฉาน. เมื่อแบ่งตามทวารคือ ช่องอุจจาระ ช่องปัสสาวะ และช่องปาก จึงมีอย่างละ ๓ รวมเป็น ๙ ช่อง. ในอุภโตพยัญชนกก็มี ๙ ช่องเช่นเดียวกัน. ส่วนบุรุษมีอย่างละ ๒ คือ ช่องอุจจาระและช่องปาก รวมเป็น ๖ ช่อง. ในบัณเฑาะก์ก็มี ๖ ช่องเช่นเดียวกัน. รวมเป็น ๓๐ ช่อง. ใน ๓๐ ช่องนั้น ภิกษุใดมีจิตคิดจะเสพ สอดอวัยวะเพศของตนที่ถูกปกปิดหรือไม่ถูกปกปิด แม้เพียงเท่าเมล็ดงาเข้าไปในช่องทวารใดทวารหนึ่งของตนเองหรือของผู้อื่น หรือในช่องทวารที่ถูกปกปิดหรือไม่ถูกปกปิดของผู้อื่น หรือแม้ในช่องทวารของคนตายที่สัตว์ยังไม่ได้กัดกิน หรือยังไม่ได้กัดกินเป็นส่วนมาก ในที่ที่ยังสดชื่น ไม่ถูกลมธรรมชาติพัดกระทบ หรือเมื่อผู้อื่นสอดใส่ให้แล้วยินดีในการสอดใส่ การสอดเข้าไปแล้ว การหยุดอยู่ และการถอนออกอย่างใดอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นชื่อว่าต้องอาบัติปาราชิก. นี้เป็นอสาธารณวินิจฉัยในสิกขาบทนี้. ส่วนมาติกาต่อไปนี้เป็นไปเพื่อสาธารณวินิจฉัยสำหรับสิกขาบททั้งปวง - Nidānaṃ puggalaṃ vatthuṃ, paññattividhimeva ca; Āṇattāpattināpatti-vipattiṃ aṅgameva ca. นิทาน บุคคล วัตถุ และวิธีบัญญัติ อาณัติ อาบัติ อนาบัติ วิบัติ และองค์ประกอบ Samuṭṭhānavidhiṃ kiriyā-saññācittehi nānattaṃ; Vajjakammappabhedañca, tikadvayavidhiṃ tathā. วิธีสมุฏฐาน ความแตกต่างด้วยกิริยา สัญญา และจิต และประเภทแห่งวัชชกรรม อีกทั้งวิธีแห่งติกะและทุกะ Lakkhaṇaṃ sattarasadhā, ṭhitaṃ sādhāraṇaṃ idaṃ; Ñatvā yojeyya medhāvī, tattha tattha yathārahanti. ลักษณะ ๑๗ ประการนี้ ซึ่งเป็นสาธารณะ ผู้มีปัญญาพึงทราบแล้วประกอบในสิกขาบทนั้นๆ ตามสมควร ดังนี้. Tattha nidānaṃ nāma vesāli-rājagaha-sāvatthi-āḷavi-kosambi-sagga-bhaggānaṃ vasena sattavidhaṃ paññattiṭṭhānaṃ, idañhi sabbasikkhāpadānaṃ nidānaṃ. Puggalo nāma yaṃ yaṃ ārabbha taṃ taṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ. Vatthu nāma tassa tassa puggalassa ajjhācāro vuccati. Paññattividhinti paññattianupaññattianuppannapaññattisabbatthapaññattipadesapaññattisādhāraṇapaññatti asādhāraṇapaññattiekatopaññattiubhatopaññattivasena navavidhā paññatti. Tattha anuppannapaññatti nāma anuppanne dose paññattā, sā aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇavasena (cūḷava. 403) bhikkhunīnaṃyeva āgatā, aññatra natthi. Vinayadharapañcamena (mahāva. 259) gaṇena upasampadā, gaṇaṅgaṇūpāhanā (mahāva. 259) dhuvanhānaṃ cammattharaṇanti etesaṃ vasena catubbidhā padesapaññatti nāma. Majjhimadeseyeva hi etehi āpatti hoti, tesupi dhuvanhānaṃ paṭikkhepamattameva pātimokkhe āgataṃ, tato aññā padesapaññatti nāma natthi. Sabbāni sabbatthapaññattiyeva honti, sādhāraṇapaññattidukañca ekatopaññattidukañca atthato ekaṃ, tasmā anuppannapaññattiñca sabbatthapaññattidukañca ekatopaññattidukañca ṭhapetvā sesānaṃ catassannaṃ paññattīnaṃ vasena sabbattha vinicchayo veditabbo. Āṇattāpattināpattivipattintiettha āṇattītiāṇāpanā vuccati. Āpattīti pubbappayogādivasena āpattibhedo. Anāpattīti ajānanādivasena anāpatti. Vipattīti sīlaācāradiṭṭhiājīvavipattīnaṃ aññatarā. Iti imāsaṃ āṇattādīnampi vasena sabbattha vinicchayo veditabbo. Aṅganti sabbasikkhāpadesu āpattīnaṃ aṅgaṃ veditabbaṃ. ในบรรดามาติกาเหล่านั้น นิทาน คือ สถานที่บัญญัติ 7 อย่าง โดยจำแนกตามเมืองเวสาลี ราชคฤห์ สาวัตถี อาฬวี โกสัมพี สักกะ และภัคคะ. อันที่จริง นิทานนี้เป็นเหตุเกิดแห่งสิกขาบททั้งปวง. บุคคล คือ บุคคลใดๆ ที่ทรงปรารภแล้วบัญญัติสิกขาบทนั้นๆ. วัตถุ คือ การล่วงละเมิดของบุคคลนั้นๆ. คำว่า "วิธีบัญญัติ" นั้น บัญญัติมี 9 อย่าง โดยจำแนกตามบัญญัติ อนุบัญญัติ อนุปปันนบัญญัติ สัพพัตถบัญญัติ ปเทสบัญญัติ สาธารณบัญญัติ อสาธารณบัญญัติ เอกโตบัญญัติ อุภโตบัญญัติ. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น อนุปปันนบัญญัติ คือ บัญญัติที่ทรงบัญญัติไว้ก่อนที่โทษจะเกิดขึ้น. บัญญัตินั้นมาถึงเฉพาะแก่ภิกษุณีเท่านั้น โดยการรับครุธรรม 8 ประการ (จูฬวัคค์ 403) ไม่มีในที่อื่น. อุปสมบทด้วยคณะที่มีพระวินัยธรเป็นที่ 5 (มหาวรรค 259), การสวมรองเท้าหลายชั้น (มหาวรรค 259), การอาบน้ำเป็นนิตย์, การใช้เครื่องลาดหนัง – บัญญัติ 4 อย่างนี้เรียกว่า ปเทสบัญญัติ. อันที่จริง อาบัติย่อมเกิดขึ้นด้วยบัญญัติเหล่านี้เฉพาะในมัชฌิมประเทศเท่านั้น. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น เฉพาะการห้ามอาบน้ำเป็นนิตย์เท่านั้นที่มาในปาติโมกข์. นอกจากนั้นไม่มีปเทสบัญญัติอื่น. สิกขาบททั้งปวงเป็นสัพพัตถบัญญัติทั้งสิ้น. สาธารณบัญญัติ 2 อย่าง และเอกโตบัญญัติ 2 อย่าง มีความหมายเป็นอันเดียวกัน. เพราะฉะนั้น พึงทราบการวินิจฉัยในสิกขาบททั้งปวง โดยเว้นอนุปปันนบัญญัติ สัพพัตถบัญญัติ 2 อย่าง และเอกโตบัญญัติ 2 อย่าง แล้วพิจารณาตามบัญญัติที่เหลือ 4 อย่าง. ในคำว่า "อาณัติ อาบัติ อนาบัติ วิบัติ" นี้ คำว่า "อาณัติ" หมายถึง การสั่ง. คำว่า "อาบัติ" คือ ประเภทแห่งอาบัติ โดยจำแนกตามปุพพัปปโยคะ เป็นต้น. คำว่า "อนาบัติ" คือ การไม่อาบัติ โดยจำแนกตามการไม่รู้ เป็นต้น. คำว่า "วิบัติ" คือ วิบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิบัติแห่งศีล อาจาระ ทิฏฐิ และอาชีวะ. ดังนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในสิกขาบททั้งปวง โดยอาศัยอาณัติเป็นต้นเหล่านี้ด้วย. คำว่า "องค์" พึงทราบว่าเป็นองค์ประกอบแห่งอาบัติในสิกขาบททั้งปวง. Samuṭṭhānavidhinti sabbāpattīnaṃ kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni ekaṅgikadvaṅgikativaṅgikāni. Cha samuṭṭhānāni nāma yāni ‘‘sikkhāpadasamauṭṭhānānī’’tipi vuccanti. Tattha purimāni tīṇi acittakāni, pacchimāni sacittakāni. Tesu ekena vā dvīhi vā tīhi vā catūhi vā chahi vā samuṭṭhānehi āpattiyo samuṭṭhahanti, pañcasamuṭṭhānā nāma natthi. Tattha ekasamuṭṭhānā nāma catutthena ca pañcamena ca chaṭṭhena ca samuṭṭhānena samuṭṭhāti, na aññena. Dvisamuṭṭhānā nāma paṭhamacatutthehi ca dutiyapañcamehi ca tatiyachaṭṭhehi ca catutthachaṭṭhehi ca pañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi, samuṭṭhāti, na aññehi. Tisamuṭṭhānā nāma paṭhamehi ca tīhi, pacchimehi ca tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. Catusamuṭṭhānā nāma paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi ca dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. Cha samuṭṭhānā nāma chahipi samuṭṭhāti. คำว่า "วิธีสมุฏฐาน" นั้น สมุฏฐาน 6 อย่างเหล่านี้ คือ กาย วาจา กายวาจา กายจิต วาจาจิต กายวาจาจิต ซึ่งมีองค์ 1, 2, 3 เป็นต้น แห่งอาบัติทั้งปวง. สมุฏฐานเหล่านี้เรียกว่า "สมุฏฐานแห่งสิกขาบท" ด้วย. ในบรรดาสมุฏฐานเหล่านั้น 3 อย่างแรกเป็นอจิตตกะ (ไม่มีจิต), 3 อย่างหลังเป็นสจิตตกะ (มีจิต). ในบรรดาสมุฏฐานเหล่านั้น อาบัติย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน 1 หรือ 2 หรือ 3 หรือ 4 หรือ 6 อย่าง. อาบัติที่มี 5 สมุฏฐาน ไม่มี. ในบรรดาสมุฏฐานเหล่านั้น อาบัติที่มีสมุฏฐานเดียว ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานที่ 4 และที่ 5 และที่ 6 เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยสมุฏฐานอื่น. อาบัติที่มี 2 สมุฏฐาน ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานที่ 1 กับที่ 4 และที่ 2 กับที่ 5 และที่ 3 กับที่ 6 และที่ 4 กับที่ 6 และที่ 5 กับที่ 6 ไม่ใช่ด้วยสมุฏฐานอื่น. อาบัติที่มี 3 สมุฏฐาน ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน 3 อย่างแรก และด้วยสมุฏฐาน 3 อย่างหลัง ไม่ใช่ด้วยสมุฏฐานอื่น. อาบัติที่มี 4 สมุฏฐาน ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานที่ 1 ที่ 3 ที่ 4 ที่ 6 และด้วยสมุฏฐานที่ 2 ที่ 3 ที่ 5 ที่ 6 ไม่ใช่ด้วยสมุฏฐานอื่น. อาบัติที่มี 6 สมุฏฐาน ย่อมเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานทั้ง 6 อย่าง. Evaṃ – อย่างนี้ – Tidhā ekasamuṭṭhānā, pañcadhā dvisamuṭṭhitā; Dvidhā ticaturo ṭhānā, ekadhā chasamuṭṭhitāti. อาบัติที่มีสมุฏฐานเดียว มี 3 อย่าง อาบัติที่เกิดจาก 2 สมุฏฐาน มี 5 อย่าง อาบัติที่มี 3 หรือ 4 สมุฏฐาน มี 2 อย่าง อาบัติที่เกิดจาก 6 สมุฏฐาน มี 1 อย่าง ดังนี้ Samuṭṭhānavasena sabbāva terasa āpattiyo honti (cūḷava. 165 ādayo), tā paṭhamapaññattisikkhāpadavasena samuṭṭhānato terasa nāmāni labhanti paṭhamapārājikasamuṭṭhānā, adinnādāna-sañcaritta-samanubhāsana-kathina-eḷakaloma-padasodhamma-addhāna-theyyasattha-dhammadesanābhūtārocana-corivuṭṭhāpana-ananuññātasamuṭṭhānāti. Tattha yā kāyacittato samuṭṭhāti, ayaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānā nāma. Yā sacittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, ayaṃ adinnādānasamuṭṭhānā nāma. Yā chahipi samuṭṭhāti, ayaṃ sañcarittasamuṭṭhānā nāma. Yā chaṭṭheneva samuṭṭhāti, ayaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānā nāma. Yā tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ kathinasamuṭṭhānā nāma. Yā paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti, ayaṃ eḷakalomasamuṭṭhānā nāma. Yā dutiyapañcamehi samuṭṭhāti, ayaṃ padasodhammasamuṭṭhānā nāma. Yā paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ addhānasamuṭṭhānā nāma. Yā catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ theyyasatthasamuṭṭhānā nāma. Yā pañcameneva samuṭṭhāti, ayaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānā nāma. Yā acittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, ayaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānā nāma. Yā pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānā nāma. Yā dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ ananuññātasamuṭṭhānā nāmāti. Iti imassa samuṭṭhānavidhinopi vasena sabbattha vinicchayo veditabbo. โดยสมุฏฐาน อาบัติทั้งปวงมี 13 อย่าง (จูฬวัคค์ 165 เป็นต้น). อาบัติเหล่านั้นย่อมได้ชื่อ 13 อย่าง โดยสมุฏฐานตามสิกขาบทที่บัญญัติไว้เป็นครั้งแรก คือ ปฐมปาราชิกสมุฏฐาน, อทินนาทาน-สัญจริตตะ-สมนุปภาสนะ-กฐินะ-เอฬกโลมะ-ปทโสธัมมะ-อัทธานะ-เถยยสัตถะ-ธัมมเทสนา-ภูตารวจนะ-โจริวุฏฐาปนะ-อนนุญาตสมุฏฐาน. ในบรรดาสมุฏฐาน 13 อย่างนั้น อาบัติใดเกิดขึ้นจากกายและจิต อาบัตินี้เรียกว่า ปฐมปาราชิกสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐาน 3 อย่างที่มีจิต อาบัตินี้เรียกว่า อทินนาทานสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานทั้ง 6 อย่าง อาบัตินี้เรียกว่า สัญจริตตสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 6 เท่านั้น อาบัตินี้เรียกว่า สมนุปภาสนสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 3 กับที่ 6 อาบัตินี้เรียกว่า กฐินสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 1 กับที่ 4 อาบัตินี้เรียกว่า เอฬกโลมสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 2 กับที่ 5 อาบัตินี้เรียกว่า ปทโสธัมมสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 1 ที่ 3 ที่ 4 ที่ 6 อาบัตินี้เรียกว่า อัทธานสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 4 กับที่ 6 อาบัตินี้เรียกว่า เถยยสัตถสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 5 เท่านั้น อาบัตินี้เรียกว่า ธัมมเทสนาสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐาน 3 อย่างที่ไม่มีจิต อาบัตินี้เรียกว่า ภูตารวจนสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 5 กับที่ 6 อาบัตินี้เรียกว่า โจริวุฏฐาปนสมุฏฐาน. อาบัติใดเกิดขึ้นจากสมุฏฐานที่ 2 ที่ 3 ที่ 5 ที่ 6 อาบัตินี้เรียกว่า อนนุญาตสมุฏฐาน ดังนี้. ดังนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในสิกขาบททั้งปวง โดยอาศัยวิธีสมุฏฐานนี้ด้วย. Kiriyāsaññācittehi nānattanti etehi kiriyādīhi sabbāpattīnaṃ nānābhāvaṃ ñatvā sabbattha vinicchayo veditabbo. Sabbāpattiyo hi kiriyāvasena pañcavidhā honti, seyyathidaṃ – atthāpatti kiriyato samuṭṭhāti, atthi akiriyato, atthi kiriyākiriyato, atthi siyā kiriyato siyā akiriyato, atthi siyā kiriyato siyā kiriyākiriyatoti. Tattha yā kāyena vā vācāya vā pathavikhaṇanādīsu (paci. 84) viya vītikkamaṃ karontassa hoti, ayaṃ kiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā kāyavācāhi kattabbaṃ akarontassa hoti paṭhamakathināpatti (pārā. 459 ādayo) viya, ayaṃ akiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā karontassa ca akarontassa ca hoti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarappaṭiggahaṇāpatti (pārā. 508-511) viya, ayaṃ kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā siyā karontassa ca, siyā akarontassa ca hoti rūpiyappaṭiggahaṇāpatti (pārā. 582) viya, ayaṃ siyā kiriyato siyā akiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā siyā karontassa ca siyā karontākarontassa ca hoti kuṭikārāpatti (pārā. 342 ādayo) viya, ayaṃ siyā kiriyato siyā kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma. คำว่า "ความแตกต่างด้วยกิริยา สัญญา และจิต" นั้น พึงทราบความแตกต่างแห่งอาบัติทั้งปวงด้วยกิริยาเป็นต้นเหล่านี้ แล้วพึงวินิจฉัยในสิกขาบททั้งปวง. อันที่จริง อาบัติทั้งปวงมี 5 อย่าง โดยจำแนกตามกิริยา คือ อาบัติที่เกิดขึ้นเพราะกิริยา, มีที่เกิดขึ้นเพราะอกิริยา, มีที่เกิดขึ้นเพราะกิริยาและอกิริยา, มีที่บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยา บางคราวเกิดขึ้นเพราะอกิริยา, มีที่บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยา บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยาและอกิริยา. ในบรรดาอาบัติ 5 อย่างนั้น อาบัติใดเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ทำความล่วงละเมิดด้วยกายหรือด้วยวาจา เหมือนในการขุดดินเป็นต้น (ปาจิตตีย์ 84) อาบัตินี้เรียกว่า เกิดขึ้นเพราะกิริยา. อาบัติใดเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ไม่ทำกิจที่พึงทำด้วยกายและวาจา เหมือนปฐมกฐินาบัติ (ปาราชิก 459 เป็นต้น) อาบัตินี้เรียกว่า เกิดขึ้นเพราะอกิริยา. อาบัติใดเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ทำและผู้ไม่ทำ เหมือนอาบัติรับจีวรจากมือภิกษุณีผู้ไม่เป็นญาติ (ปาราชิก 508-511) อาบัตินี้เรียกว่า เกิดขึ้นเพราะกิริยาและอกิริยา. อาบัติใดบางคราวเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ทำ และบางคราวเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ไม่ทำ เหมือนอาบัติรับเงินทอง (ปาราชิก 582) อาบัตินี้เรียกว่า บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยา บางคราวเกิดขึ้นเพราะอกิริยา. อาบัติใดบางคราวเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ทำ และบางคราวเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ทำและไม่ทำ เหมือนอาบัติสร้างกุฎี (ปาราชิก 342 เป็นต้น) อาบัตินี้เรียกว่า บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยา บางคราวเกิดขึ้นเพราะกิริยาและอกิริยา. Sabbāpattiyo ca saññāvasena duvidhā honti saññāvimokkhā nosaññāvimokkhāti. Tattha yato vītikkamasaññāya abhāvena muccati, ayaṃ saññāvimokkhā, itarā nosaññāvimokkhā. Puna ca sabbāpi cittavasena duvidhā honti sacittakā acittakā cāti. Tattha yā sacittakasamuṭṭhānavaseneva samuṭṭhāti ayaṃ sacittakā. Yā acittakena vā sacittakamissakena vā samuṭṭhāti ayaṃ acittakā. อาบัติทั้งหลาย โดยจำแนกตามสัญญา มี ๒ อย่าง คือ สัญญาวิโมกข์ และโนสัญญาวิโมกข์. ในอาบัติ ๒ อย่างนั้น อาบัติใดที่พ้นได้เพราะไม่มีสัญญาว่าล่วงละเมิด อาบัตินี้ชื่อว่าสัญญาวิโมกข์, อาบัติที่เหลือชื่อว่าโนสัญญาวิโมกข์. อนึ่ง อาบัติทั้งปวง โดยจำแนกตามจิต มี ๒ อย่าง คือ สจิตตกะ และอจิตตกะ. ในอาบัติ ๒ อย่างนั้น อาบัติใดเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมุฏฐานที่เกิดพร้อมด้วยจิตเท่านั้น อาบัตินี้ชื่อว่าสจิตตกะ. อาบัติใดเกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานที่ไม่มีจิต หรือด้วยสมุฏฐานที่ปนกับจิต อาบัตินี้ชื่อว่าอจิตตกะ. Vajjakammappabhedanti ettha sabbāpattiyo vajjavasena duvidhā honti lokavajjā paṇṇattivajjā cāti. Tattha yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, ayaṃ lokavajjā, sesā paṇṇattivajjā. Sabbā ca kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā honti. Tattha kāyadvāre āpajjitabbā kāyakammanti vuccati, vacīdvāre āpajjitabbā vacīkammanti vuccati, ubhayattha āpajjitabbā kāyakammaṃ vacīkammañcāti, manodvāre āpatti nāma natthi. Iti iminā vajjakammappabhedenāpi sabbattha vinicchayo veditabbo. ในคำว่า "การจำแนกโดยวชชะและกรรม" นี้ อาบัติทั้งปวงโดยจำแนกตามวชชะมี ๒ อย่าง คือ โลกวัชชะ และปัณณัตติวัชชะ. ในอาบัติ ๒ อย่างนั้น อาบัติใดที่ในฝ่ายสจิตตกะ จิตเป็นอกุศลโดยส่วนเดียว อาบัตินี้ชื่อว่าโลกวัชชะ, อาบัติที่เหลือชื่อว่าปัณณัตติวัชชะ. และอาบัติทั้งปวงมี ๓ อย่าง โดยจำแนกตามกายกรรม วจีกรรม และทั้งสองอย่างนั้น. ในอาบัติ ๓ อย่างนั้น อาบัติที่พึงต้องในกายทวาร เรียกว่า กายกรรม, อาบัติที่พึงต้องในวจีทวาร เรียกว่า วจีกรรม, อาบัติที่พึงต้องในทวารทั้งสอง เรียกว่า กายกรรมและวจีกรรม, ส่วนอาบัติในมโนทวารไม่มี. พึงทราบวินิจฉัยในสิกขาบททั้งปวง แม้ด้วยการจำแนกโดยวชชะและกรรมนี้ ด้วยประการฉะนี้. Tikadvayavidhinti kusalattikavedanāttikavidhiṃ. Āpattiṃ āpajjamāno hi akusalacitto vā āpajjati kusalābyākatacitto vā, tathā dukkhavedanāsamaṅgī vā itaravedanādvayasamaṅgī vā. Evaṃ santepi sabbasikkhāpadesu akusalacittavasena ekaṃ cittaṃ, kusalābyākatacittavasena dve cittāni, sabbesaṃ vasena tīṇi cittāni. Dukkhavedanāvasena ekā vedanā, sukhaupekkhāvasena dve, sabbāsaṃ vasena tisso vedanāti. Ayameva pabhedo labbhati, na añño. คำว่า "วิธีแห่งติกะ ๒" คือ วิธีแห่งกุสลติกะและเวทนาติกะ. ด้วยว่า ภิกษุเมื่อต้องอาบัติ ย่อมต้องด้วยจิตที่เป็นอกุศลบ้าง ด้วยจิตที่เป็นกุศลหรืออพยากฤตบ้าง, และเป็นผู้ประกอบด้วยทุกขเวทนาบ้าง หรือประกอบด้วยเวทนาอีก ๒ อย่างที่เหลือบ้าง. เมื่อเป็นเช่นนี้ ในสิกขาบททั้งปวง โดยอำนาจแห่งอกุศลจิต จึงมีจิต ๑, โดยอำนาจแห่งกุศลจิตและอพยากฤตจิต จึงมีจิต ๒, โดยอำนาจแห่งจิตทั้งหมด จึงมีจิต ๓. โดยอำนาจแห่งทุกขเวทนา จึงมีเวทนา ๑, โดยอำนาจแห่งสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา จึงมีเวทนา ๒, โดยอำนาจแห่งเวทนาทั้งหมด จึงมีเวทนา ๓. การจำแนกนี้เท่านั้นที่ได้, การจำแนกอื่นไม่มี. Lakkhaṇaṃ sattarasadhā, ṭhitaṃ sādhāraṇaṃ idaṃ, ñatvāti idaṃ nidānādivedanāttikapariyosānaṃ sattarasappakāraṃ lakkhaṇaṃ jānitvā yojeyya medhāvī. Tattha tattha yathārahanti paṇḍito bhikkhu tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade idaṃ lakkhaṇaṃ yathānurūpaṃ yojeyyāti attho. Taṃ pana ayojitaṃ dubbijānaṃ hoti, tasmā naṃ sabbasikkhāpadānaṃ asādhāraṇavinicchayapariyosāne imaṃ mātikaṃ anuddharitvāva yojetvā dassayissāma. คำว่า "ทราบลักษณะ ๑๗ อย่างนี้ ซึ่งตั้งอยู่เป็นสาธารณะ" คือ ผู้มีปัญญาพึงทราบลักษณะที่มีประการ ๑๗ อย่างนี้ ซึ่งมีนิทานเป็นต้นและมีเวทนาติกะเป็นที่สุด แล้วพึงประกอบเข้า. คำว่า "ในสิกขาบทนั้นๆ ตามสมควร" ความว่า ภิกษุผู้ฉลาดพึงประกอบลักษณะนี้ในสิกขาบทนั้นๆ ตามความเหมาะสม. ก็ลักษณะนั้น หากไม่ประกอบเข้าไว้ ย่อมรู้ได้ยาก เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักไม่ยกมาติกานี้ขึ้นไว้ต่างหาก แต่จะประกอบเข้าไว้แล้วแสดงในตอนจบแห่งการวินิจฉัยที่ไม่ทั่วไปของสิกขาบททั้งปวง. Idha panassa ayaṃ yojanā – idaṃ vesāliyaṃ sudinnattheraṃ ārabbha methunavītikkamavatthusmiṃ paññattaṃ. ‘‘Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti ayamettha paññatti, ‘‘sikkhaṃ apaccakkhāyā’’ti ca ‘‘antamaso tiracchānagatāyapī’’ti ca dve anupaññattiyo. Anupaññatti ca nāmesā āpattikarā ca hoti aññavādakasikkhāpadādīsu (pāci. 95 ādayo) viya, anāpattikarā ca aññatra supinantātiādīsu (pārā. 236-237) viya, āpattiupatthambhakarā ca adinnādānādīsu (pārā. 91) viya, idha pana upatthambhakarāti veditabbā. Ito paraṃ pana yattha anupaññatti atthi, tattha ‘‘ayaṃ anupaññattī’’ti ettakameva dassayissāma. Ṭhapetvā pana anupaññattiṃ avasesā paññattiyevāti sabbattha vinicchayo veditabbo. Bhikkhuṃ ārabbha uppannavatthusmiṃyeva ‘‘yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti evaṃ bhikkhunīnampi paññattito sādhāraṇapaññatti. Āṇattiyā anāpajjanato anāṇattikaṃ. Bhikkhuṃ pana āṇāpento akappiyasamādānāpattito na muccati, methunarāgena kāyasaṃsagge dukkaṭaṃ, jīvamānakasarīrassa vuttappakāre magge sacepi tacādīni anavasesetvā sabbaso chinne nimittasaṇṭhānamattaṃ paññāyati, tattha antamaso aṅgajāte uṭṭhitaṃ anaṭṭhakāyappasādaṃ pīḷakaṃ vā cammakhilaṃ vā pavesentassāpi sevanacitte sati pārājikaṃ, naṭṭhakāyappasādaṃ sukkhapīḷakaṃ vā matacammaṃ vā lomaṃ vā pavesentassa dukkaṭaṃ, sace nimittasaṇṭhānamattampi anavasesetvā sabbaso maggo uppāṭito, tattha upakkamato vaṇasaṅkhepavasena thullaccayaṃ, tathā manussānaṃ akkhināsākaṇṇacchiddavatthikosesu satthakena katavaṇe vā, hatthiassādīnañca tiracchānānaṃ vatthikosanāsāpuṭesu thullaccayaṃ. Tiracchānānaṃ pana akkhikaṇṇanāsāvaṇesu ahimacchādīnaṃ pavesanappamāṇavirahite aṇunimitte sabbesañca upakacchakādīsu sesasarīresu dukkaṭaṃ. Matasarīre nimitte upaḍḍhakkhāyitato paṭṭhāya yāva na kuthitaṃ hoti, tāva thullaccayaṃ. Kuthite dukkaṭaṃ, tathā vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ aṅgajātaṃ pavesentassa dukkaṭaṃ. Oṭṭhato bahi nikkhantajivhāya vā dantesu vā thullaccayaṃ. Nimittato bahi patitamaṃsapesiyaṃ dukkaṭanti ayamettha āpattibhedo. อนึ่ง ในปฐมปาราชิกนี้ มีการประกอบความดังนี้ คือ สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองเวสาลี ปรารภพระสุทินเถระ ในเรื่องการล่วงละเมิดเมถุนธรรม. ในสิกขาบทนี้ คำว่า 'เสพเมถุนธรรม' นี้เป็นปัญญัติ (มูลบัญญัติ), คำว่า 'ไม่บอกคืนสิกขา' และคำว่า 'โดยที่สุดแม้ในสัตว์ดิรัจฉานตัวเมีย' ทั้ง ๒ นี้เป็นอนุปัญญัติ. และอนุปัญญัตินี้ที่เป็นอาปัตติกรา (ทำให้เกิดอาบัติ) ก็มี เช่นในอัญญวาทกสิกขาบทเป็นต้น, ที่เป็นอนาปัตติกรา (ทำให้ไม่ต้องอาบัติ) ก็มี เช่นในคำว่า 'ยกเว้นฝัน' เป็นต้น, ที่เป็นอาปัตติอุปถัมภกรา (สนับสนุนอาบัติ) ก็มี เช่นในอทินนาทานสิกขาบทเป็นต้น, แต่ในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่าเป็นอุปถัมภกรา. ตั้งแต่นี้ไป ในที่ใดที่มีอนุปัญญัติ ในที่นั้นเราจะแสดงเพียงว่า 'นี้เป็นอนุปัญญัติ' เท่านั้น. พึงทราบวินิจฉัยในที่ทั้งปวงว่า เว้นอนุปัญญัติเสียแล้ว ส่วนที่เหลือเป็นบัญญัติทั้งสิ้น. เพราะทรงบัญญัติแก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วย ในเรื่องที่เกิดขึ้นปรารภภิกษุนั้นเองว่า 'อนึ่ง ภิกษุณีใดพอใจเสพเมถุนธรรม' ดังนี้ จึงเป็นสาธารณบัญญัติ. เป็นอนาณัตติกะ เพราะไม่ต้องอาบัติด้วยการสั่ง. ส่วนภิกษุผู้สั่งผู้อื่น ไม่พ้นจากอาบัติเพราะการสมาทานสิ่งที่ไม่ควร, ในการถูกต้องกายด้วยราคะในเมถุน เป็นทุกกฎ, ในมรรคตามที่กล่าวแล้วแห่งสรีระที่ยังมีชีวิตอยู่ แม้หากว่าหนังเป็นต้นถูกตัดขาดไปโดยสิ้นเชิงไม่เหลืออยู่เลย ปรากฏเพียงสัณฐานของนิมิต ในนิมิตนั้น โดยที่สุดแม้สอดองคชาตเข้าไปในตุ่มที่เกิดในองคชาตซึ่งกายประสาทไม่เสีย หรือในเม็ดพุพอง หรือในหูด เมื่อมีจิตเสพ เป็นปาราชิก, ถ้าสอดเข้าไปในตุ่มที่กายประสาทเสียแล้ว หรือในตุ่มแห้ง หรือในหนังที่ตายแล้ว หรือในขน เป็นทุกกฎ, ถ้ามรรคถูกถอนออกไปโดยสิ้นเชิงไม่เหลือแม้เพียงสัณฐานของนิมิต ในมรรคนั้น เพราะความพยายาม โดยส่วนแห่งแผลที่ยุบลง เป็นถุลลัจจัย, เช่นเดียวกัน ในแผลที่ทำด้วยศัสตราในช่องตา ช่องจมูก ช่องหู ช่องถ่ายปัสสาวะ และช่องทวารหนักของมนุษย์ หรือในช่องถ่ายปัสสาวะ และช่องจมูกของสัตว์ดิรัจฉานมีช้างและม้าเป็นต้น เป็นถุลลัจจัย. ส่วนในแผลที่ตา หู และจมูกของสัตว์ดิรัจฉาน และในนิมิตขนาดเล็กที่ไม่มีประมาณแห่งการสอดเข้าไปของงูและปลาเป็นต้น และในส่วนที่เหลือของสรีระมีรักแร้เป็นต้นของสัตว์ทั้งปวง เป็นทุกกฎ. ในนิมิตแห่งสรีระที่ตายแล้ว ตั้งแต่ถูกกัดกินไปครึ่งหนึ่งจนถึงยังไม่เน่า เป็นถุลลัจจัย. เมื่อเน่าแล้ว เป็นทุกกฎ, เช่นเดียวกัน ในปากที่ทำเป็นวงกลม เมื่อสอดองคชาตเข้าไปโดยไม่ถูกต้อง เป็นทุกกฎ. ในลิ้นที่แลบออกมาภายนอกริมฝีปาก หรือที่ฟัน เป็นถุลลัจจัย. ในชิ้นเนื้อที่ตกอยู่ภายนอกนิมิต เป็นทุกกฎ นี้เป็นประเภทแห่งอาบัติในสิกขาบทนี้. Ajānantassa asādiyantassa ummattakassa khittacittassa vedanāṭṭassa ādikammikānañca anāpatti. Ettha pana yo niddaṃ okkantattā parena katampi upakkamaṃ na jānāti, so ajānanto. Yo jānitvāpi na sādiyati, so asādiyanto. Yo pittavasena atekicchaṃ ummādaṃ patto, so ummattako. Yakkhehi katacittavikkhepo khittacitto. Dvinnampi ca etesaṃ aggisuvaṇṇagūthacandanādīsu samappavattibhāvena ajānanabhāvova pamāṇaṃ. Yo adhimattavedanāya āturattā kiñci na jānāti, so vedanāṭṭo. Yo tasmiṃ tasmiṃ vatthusmiṃ ādibhūto, so ādikammiko. Ayaṃ pana anāpatti. Catūsu vipattīsu sīlavipatti. Tassā dve aṅgāni sevanacittañca maggena maggapaṭipādanañcāti. Samuṭṭhānādito idaṃ sikkhāpadaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti, imāni ca samuṭṭhānādīni nāma āpattiyā honti, na sikkhāpadassa. Vohārasukhatthaṃ pana sabbaṭṭhakathāsu sikkhāpadasīsena desanā āgatā, tasmā aññesupi evarūpesu ṭhānesu byañjane ādaraṃ akatvā adhippetameva gahetabbaṃ. ไม่ต้องอาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่รู้, ผู้ไม่ยินดี, ผู้วิกลจริต, ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน, ผู้ถูกเวทนาครอบงำ และผู้เป็นอาทิกัมมิกะ. ในบุคคลเหล่านั้น ภิกษุใดเพราะหลับไป จึงไม่รู้ความพยายามที่ผู้อื่นทำ แม้ผู้อื่นทำอยู่, ภิกษุนั้นชื่อว่าผู้ไม่รู้. ภิกษุใดแม้รู้แล้วก็ไม่ยินดี, ภิกษุนั้นชื่อว่าผู้ไม่ยินดี. ภิกษุใดถึงความวิกลจริตที่รักษาไม่ได้เพราะดี (น้ำดี), ภิกษุนั้นชื่อว่าผู้วิกลจริต. ภิกษุผู้มีจิตฟุ้งซ่านเพราะยักษ์ทำ ชื่อว่าผู้มีจิตฟุ้งซ่าน. อนึ่ง การไม่รู้ของบุคคลทั้งสองนี้ โดยความเป็นผู้มีสภาพเป็นไปเสมอกันในไฟและทองคำ ในมูตรคูถและจันทน์เป็นต้น เป็นประมาณ (ในการตัดสินว่าเป็นบ้าหรือไม่). ภิกษุใดเพราะป่วยหนักด้วยเวทนาอันแรงกล้า จึงไม่รู้อะไรเลย, ภิกษุนั้นชื่อว่าผู้ถูกเวทนาครอบงำ. ภิกษุใดเป็นผู้เริ่มแรกในเรื่องนั้นๆ, ภิกษุนั้นชื่อว่าอาทิกัมมิกะ. อนึ่ง อนาบัตินี้ (หมายถึงข้อยกเว้นอาบัติ) เป็นสีลวิบัติในวิบัติ ๔ อย่าง. องค์ประกอบของอาบัตินั้นมี ๒ อย่าง คือ เจตนาเสพ และการสอดมรรคเข้าสู่มรรค. โดยสมุฏฐานเป็นต้น สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานเดียวกับปฐมปาราชิก, เป็นกิริยา, เป็นสัญญาวิโมกข์, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นอกุศลจิต, มีเวทนา ๒. อนึ่ง สมุฏฐานเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมเป็นของอาบัติ ไม่ใช่ของสิกขาบท. แต่เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน ในอรรถกถาทั้งปวงจึงมีการแสดงโดยใช้ชื่อสิกขาบทเป็นหัวข้อ. เพราะเหตุนั้น แม้ในที่อื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ พึงถือเอาแต่ความหมายที่ประสงค์ โดยไม่พึงใส่ใจในพยัญชนะจนเกินไป. Atthañhi nātho saraṇaṃ avoca; Na byañjanaṃ lokahito mahesī. แท้จริง พระนาถเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงเกื้อกูลแก่โลก ตรัสว่าอรรถเป็นที่พึ่ง ไม่ใช่พยัญชนะ. Tasmā akatvā ratimakkharesu; Atthe niveseyya matiṃ mutīmāti. เพราะเหตุนั้น ผู้มีปัญญาไม่พึงทำความยินดีในอักขระทั้งหลาย พึงตั้งปัญญาของตนไว้ในอรรถ ดังนี้. Paṭhamapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาปฐมปาราชิก จบแล้ว. 2. Dutiyapārājikavaṇṇanā 2. การพรรณนาทุติยปาราชิก Dutiye gāmā vā araññāvāti ettha sabbopi ekakuṭikādibhedo parikkhitto vā aparikkhitto vā samanusso vā amanusso vā antamaso atirekacātumāsaniviṭṭho yo koci satthopi ‘‘gāmo’’ti veditabbo. Ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññaṃ nāma. Tattha asammohatthaṃ gharaṃ gharūpacāro gāmo gāmūpacāroti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Nibbakosassa hi udakapatanaṭṭhānabbhantaraṃ gharaṃ nāma. Yaṃ pana dvāre ṭhito mātugāmo bhājanadhovanaudakaṃ chaḍḍeti, tassa patanaṭṭhānañca mātugāmeneva antogehe ṭhitena pakatiyā bahi khittassa suppassa vā saṃmuñjaniyā vā patanaṭṭhānañca gharassa purato dvīsu koṇesu sambandhitvā majjhe rukkhasūcidvāraṃ ṭhapetvā gorūpānaṃ pavesananivāraṇatthaṃ kataparikkhepo ca ayaṃ sabbopi gharūpacāro nāma. Yaṃ pana sabbantimaṃ gharaṃ hoti, tassa gharassa tādise gharūpacāre ṭhitassa thāmamajjhimassa purisassa yathā taruṇamanussā attano balaṃ dassento bāhuṃ pasāretvā leḍḍuṃ khipanti, evaṃ khittassa leḍḍussa patanaṭṭhānabbhantaraṃ gāmo nāma. Tato aññassa leḍḍupātassa abbhantaraṃ gāmūpacāro nāma. Patitassa pana leḍḍuno pavattitvā gataṭṭhānaṃ na gahetabbaṃ. Parikkhittassa pana gāmassa parikkhepoyeva gāmassa paricchedo, tassa sace dve indakhilā honti abbhantarime indakhile ṭhitassa leḍḍupātabbhantaraṃ gāmūpacāro nāma. Padabhājanepi (pārā. 92) hi imināva nayena attho veditabbo. Tattha yvāyaṃ aparikkhittassa gāmassa upacāro dassito, tassa vasena vikāle gāmappavesanādīsu āpatti paricchinditabbā. Iti imaṃ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ imasmiṃ sikkhāpade araññaṃ nāma. Desanāmattameva cetaṃ ‘‘gāmā vā araññāvā’’ti. Ye pana imesaṃ paricchedadassanatthaṃ gharagharūpacāragāmūpacārā vuttā, tatopi pārājikavatthuṃ avaharantassa pārājikaṃ hotiyeva. ในสิกขาบทปาราชิกที่ ๒ ในบทว่า “คาม หรือ อรัญ” นี้ พึงทราบว่า หมู่บ้านที่แบ่งเป็นกระท่อมเดี่ยวเป็นต้นทั้งหมด ไม่ว่าจะมีรั้วล้อมรอบหรือไม่ล้อมรอบ มีคนอยู่หรือไม่มีคนอยู่ แม้แต่กองเกวียนของพ่อค้าที่ตั้งอยู่เกิน ๔ เดือนใดๆ ก็ตาม ชื่อว่า “บ้าน” (คาม) เว้นบ้านและเขตบ้านแล้ว ส่วนที่เหลือชื่อว่าป่า (อรัญ) ในคามและอรัญนั้น เพื่อไม่ให้หลง พึงทราบการจำแนกนี้คือ เรือน เขตเรือน บ้าน เขตบ้าน แท้จริง ภายในที่น้ำชายคาตก ชื่อว่าเรือน อนึ่ง ที่น้ำล้างภาชนะที่หญิงยืนอยู่ที่ประตูทิ้งลงไป ที่น้ำนั้นตก และที่ของฝัดหรือไม้กวาดที่หญิงยืนอยู่ในเรือนทิ้งออกไปข้างนอกตามปกติ ที่ของฝัดหรือไม้กวาดนั้นตก และรั้วที่ทำไว้เพื่อป้องกันโคไม่ให้เข้าไป โดยผูกที่มุมทั้งสองข้างหน้าเรือน และตั้งประตูไม้สอดไว้ตรงกลาง ทั้งหมดนี้ชื่อว่าเขตเรือน อนึ่ง เรือนที่อยู่สุดเขตนั้น เมื่อบุรุษผู้มีกำลังปานกลางยืนอยู่ในเขตเรือนนั้น เหมือนคนหนุ่มแสดงกำลังของตน เหยียดแขนแล้วขว้างก้อนดินไป ภายในที่ก้อนดินที่ขว้างไปนั้นตก ชื่อว่าบ้าน ภายในที่ก้อนดินที่สองตกจากที่ก้อนดินแรกตกนั้น ชื่อว่าเขตบ้าน อนึ่ง ที่ก้อนดินที่ตกแล้วกลิ้งไปนั้น ไม่พึงถือเอา อนึ่ง รั้วของบ้านที่มีรั้วล้อมรอบนั่นแหละเป็นขอบเขตของบ้าน ถ้าบ้านนั้นมีเสาเขื่อนสองต้น ภายในที่ก้อนดินตกของบุรุษที่ยืนอยู่ที่เสาเขื่อนด้านใน ชื่อว่าเขตบ้าน แท้จริง ในปทภาชนีย์ก็พึงทราบความหมายด้วยนัยนี้ ในบรรดาเขตบ้านที่ไม่มีรั้วล้อมรอบที่แสดงไว้นั้น พึงกำหนดอาบัติในสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาลเป็นต้น ด้วยอำนาจของเขตบ้านนั้น ดังนั้น เว้นบ้านและเขตบ้านนี้แล้ว ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ชื่อว่าป่า และคำว่า “คาม หรือ อรัญ” นี้เป็นเพียงการแสดงเท่านั้น อนึ่ง เรือน เขตเรือน และเขตบ้านที่กล่าวไว้เพื่อแสดงขอบเขตของสิ่งเหล่านี้ แม้จากที่นั้น ภิกษุผู้ลักวัตถุที่เป็นปาราชิก ย่อมเป็นปาราชิกนั่นเอง Adinnanti aññassa manussajātikassa santakaṃ. Theyyasaṅkhātanti ettha thenoti coro, thenassa bhāvo theyyaṃ, avaharaṇacittassetaṃ nāmaṃ. Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekaṃ, koṭṭhāsassetaṃ nāmaṃ ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu (su. ni. 880; mahāni. 109) viya. Theyyañca taṃ saṅkhātañcāti theyyasaṅkhātaṃ, theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāsoti attho. Karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ, tasmā theyyasaṅkhātenāti atthato daṭṭhabbaṃ. Yo ca theyyasaṅkhātena ādiyati, so yasmā theyyacitto hoti, tasmā byañjanaṃ anādiyitvā atthameva dassetuṃ ‘‘theyyacitto avaharaṇacitto’’ti (pārā. 92) evamassa padabhājanaṃ vuttanti veditabbaṃ. อทินน์ (ของที่เจ้าของมิได้ให้) คือ ทรัพย์ของผู้อื่นที่เป็นมนุษย์ ในบทว่า “เถยยสังขาตะ” นี้ คำว่า “เถนะ” คือ โจร ภาวะของโจรคือเถยยะ (การขโมย) เถยยะนี้เป็นชื่อของจิตคิดจะลัก คำว่า “สังขา” และ “สังขาตะ” มีความหมายอย่างเดียวกัน คำนี้เป็นชื่อของกอง เหมือนในบาลีว่า “สัญญานิทานา หิ ปปัญจสังขา” เป็นต้น เถยยะนั้นและสังขาตะนั้น จึงเป็นเถยยสังขาตะ หมายถึง กองแห่งจิตอันนับว่าจิตคิดจะลักกองหนึ่ง และคำนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถกรณะ เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยอรรถว่า “ด้วยกองแห่งจิตคิดจะลัก” และภิกษุใดลักด้วยกองแห่งจิตคิดจะลัก เพราะภิกษุนั้นมีจิตคิดจะลัก เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความหมายเท่านั้น โดยไม่ถือเอาพยัญชนะ จึงตรัสปทภาชนีย์ของบทนั้นว่า “มีจิตคิดจะลัก มีจิตคิดจะถือเอา” ดังนี้ พึงทราบ Ādiyeyyāti pañcavīsatiyā avahārānaṃ aññataravasena hareyya. Te pana avahārā pañca pañcakāni samodhānetvā sādhukaṃ sallakkhetabbā. Pañca pañcakāni nāma nānābhaṇḍapañcakaṃ ekabhaṇḍapañcakaṃ sāhatthikapañcakaṃ pubbapayogapañcakaṃ theyyāvahārapañcakanti. Tattha purimāni dve pañcakāni etasseva padassa padabhājane vuttānaṃ ‘‘ādiyeyya hareyya avahareyya iriyāpathaṃ vikopeyya ṭhānā cāveyyā’’ti imesaṃ padānaṃ vasena labbhanti. Tattha nānābhaṇḍapañcakaṃ saviññāṇakāviññāṇakavasena daṭṭhabbaṃ, itaraṃ saviññāṇakavaseneva. Kathaṃ? Ādiyeyyāti ārāmaṃ abhiyuñjati, āpatti dukkaṭassa. Sāmikassa vimatiṃ uppādeti, āpatti thullaccayassa. Sāmiko ‘‘na mayhaṃ bhavissatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, āpatti pārājikassa. Hareyyāti aññassa bhaṇḍaṃ haranto sīse bhāraṃ theyyacitto āmasati, dukkaṭaṃ. Phandāpeti, thullaccayaṃ. Khandhaṃ oropeti, pārājikaṃ. Avahareyyāti upanikkhittaṃ bhaṇḍaṃ ‘‘dehi me bhaṇḍa’’nti vuccamāno ‘‘nāhaṃ gaṇhāmī’’ti bhaṇati, dukkaṭaṃ. Sāmikassa vimatiṃ uppādeti, thullaccayaṃ. Sāmiko ‘‘na mayhaṃ bhavissatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, pārājikaṃ. Iriyāpathaṃ vikopeyyāti ‘‘saha bhaṇḍahārakaṃ nessāmī’’ti paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmeti, thullaccayaṃ. Dutiyaṃ pādaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Ṭhānā cāveyyāti thalaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ theyyacitto āmasati, dukkaṭaṃ. Phandāpeti, thullaccayaṃ. Ṭhānā cāveti, pārājikaṃ. Evaṃ tāva nānābhaṇḍapañcakaṃ veditabbaṃ. Sasāmikassa pana dāsassa vā tiracchānagatassa vā yathāvuttena abhiyogādinā nayena ādiyanaharaṇaavaharaṇairiyāpathavikopanaṭhānācāvanavasena ekabhaṇḍapañcakaṃ veditabbaṃ. คำว่า “อาทิเยยยะ” คือ พึงลักด้วยการลักอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาการลัก ๒๕ อย่าง อนึ่ง การลักเหล่านั้น พึงกำหนดให้ดีโดยรวมปัญจกะ ๕ อย่างเข้าด้วยกัน ชื่อว่าปัญจกะ ๕ อย่าง คือ นานาภัณฑ์ปัญจกะ (ปัญจกะว่าด้วยสิ่งของหลายชนิด) เอกภัณฑ์ปัญจกะ (ปัญจกะว่าด้วยสิ่งของชนิดเดียว) สาหัตถิกปัญจกะ (ปัญจกะว่าด้วยการลักด้วยตนเอง) ปุพพปโยคปัญจกะ (ปัญจกะว่าด้วยการใช้ก่อน) เถยยาวหารปัญจกะ (ปัญจกะว่าด้วยการลักขโมย) ในบรรดาปัญจกะ ๕ อย่างนั้น ปัญจกะ ๒ อย่างแรก ย่อมได้ด้วยอำนาจของบทเหล่านี้ที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ของบทนี้เอง คือ “อาทิเยยยะ (พึงถือเอา) ... จาเวยยะ (พึงเคลื่อนจากที่)” ในบรรดาปัญจกะ ๒ อย่างแรกนั้น นานาภัณฑ์ปัญจกะ พึงทราบโดยอำนาจของสิ่งของที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ ส่วนปัญจกะอื่น (เอกภัณฑ์ปัญจกะ) พึงทราบโดยอำนาจของสิ่งของที่มีวิญญาณเท่านั้น อย่างไร คำว่า “อาทิเยยยะ” คือ ฟ้องร้องสวน (ไร่) อาบัติทุกกฏ ทำให้เจ้าของสงสัย อาบัติถุลลัจจัย เจ้าของละความพยายามว่า “จะไม่เป็นของฉัน” อาบัติปาราชิก คำว่า “หเรยยะ” คือ ภิกษุผู้ลักของของผู้อื่น เมื่อกำลังขนของไป สัมผัสของที่อยู่บนศีรษะด้วยจิตคิดจะลัก เป็นทุกกฏ ทำให้ของไหว เป็นถุลลัจจัย วางลงบนบ่า เป็นปาราชิก คำว่า “อวหเรยยะ” คือ เมื่อถูกกล่าวว่า “จงคืนของที่ฝากไว้แก่ฉัน” แล้วกล่าวว่า “ฉันไม่ได้เอาไป” เป็นทุกกฏ ทำให้เจ้าของสงสัย เป็นถุลลัจจัย เจ้าของละความพยายามว่า “จะไม่เป็นของฉัน” เป็นปาราชิก คำว่า “อิริยาปถัง วิโกเปยยะ” คือ คิดว่า “จะนำคนขนของไปด้วย” แล้วก้าวเท้าแรกเกินไป เป็นถุลลัจจัย ก้าวเท้าที่สองเกินไป เป็นปาราชิก คำว่า “ฐานา จาเวยยะ” คือ สัมผัสของที่อยู่บนพื้นด้วยจิตคิดจะลัก เป็นทุกกฏ ทำให้ของไหว เป็นถุลลัจจัย เคลื่อนของจากที่ เป็นปาราชิก พึงทราบ นานาภัณฑ์ปัญจกะ ดังนี้ก่อน อนึ่ง เอกภัณฑ์ปัญจกะ พึงทราบโดยอำนาจของการฟ้องร้องเป็นต้น การถือเอา การขนไป การลัก การทำอิริยาบถให้วิปริต การเคลื่อนจากที่ ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว สำหรับทาสหรือสัตว์เดรัจฉานที่มีเจ้าของ Katamaṃ sāhatthikapañcakaṃ? Sāhatthiko āṇattiko nissaggiyo atthasādhako dhuranikkhepoti. Tattha sāhatthiko nāma parassa bhaṇḍaṃ sahatthā avaharati. Āṇattiko nāma ‘‘asukassa bhaṇḍaṃ avaharā’’ti aññaṃ āṇāpeti. Nissaggiyo nāma suṅkaghātakaparikappitokāsānaṃ anto ṭhatvā bahi pātanaṃ. Atthasādhako nāma ‘‘asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkoti, tadā taṃ avaharā’’ti aññaṃ āṇāpeti. Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati, āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva pārājikaṃ. Parassa vā pana telakumbhiyā pādagghanakatelaṃ avassaṃ pivanakāni upāhanādīni pakkhipati, hatthato muttamatteyeva pārājikaṃ. Dhuranikkhepo pana ārāmābhiyogaupanikkhittabhaṇḍavasena veditabbo. Tāvakālikabhaṇḍadeyyāni adentassāpi esevanayoti idaṃ sāhatthikapañcakaṃ. สาหัตถิกปัญจกะ คืออะไร? คือ สาหัตถิกะ, อาณัตติกะ, นิสสัคคิยะ, อัตถสาธกะ, ธุรนิกเขปะ. ในบรรดา ๕ อย่างนั้น การที่ภิกษุลักของของผู้อื่นด้วยมือของตนเอง ชื่อว่าสาหัตถิกะ. การที่ภิกษุใช้ผู้อื่นว่า "จงลักของของผู้นั้น" ชื่อว่าอาณัตติกะ. การที่ภิกษุยืนอยู่ในภายในที่ที่พวกด่านเก็บภาษีกำหนดไว้แล้วทิ้งของออกไปข้างนอก ชื่อว่านิสสัคคิยะ. การที่ภิกษุใช้ผู้อื่นว่า "เมื่อใดท่านสามารถลักของของผู้นั้นได้ เมื่อนั้นจงลักของนั้น" ชื่อว่าอัตถสาธกะ. ในการใช้ให้ลักนั้น ถ้าผู้อื่นไม่มีอันตรายแล้วลักของนั้นได้ ภิกษุผู้ใช้ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่สั่งนั่นเอง. อนึ่ง การที่ภิกษุใส่รองเท้าเป็นต้นที่ต้องซับน้ำมันซึ่งมีมูลค่าหนึ่งบาทลงในหม้อน้ำมันของผู้อื่น ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่ของหลุดจากมือพอดี. ส่วนธุรนิกเขปะ พึงทราบโดยอำนาจแห่งการฟ้องร้องเอาสวน และโดยอำนาจแห่งของที่ฝากไว้. แม้ในภิกษุผู้ไม่ให้ของที่พึงให้ชั่วคราว ก็นัยเดียวกันนี้. นี้ชื่อว่าสาหัตถิกปัญจกะ. Katamaṃ pubbapayogapañcakaṃ? Pubbapayogo sahapayogo saṃvidhāvahāro saṅketakammaṃ nimittakammanti. Tattha āṇattivasena pubbapayogo veditabbo. Ṭhānā cāvanavasena, khilādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena ca sahapayogo veditabbo. Saṃvidhāvahāro nāma ‘‘asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ avaharissāmā’’ti saṃvidahitvā saṃmantayitvā avaharaṇaṃ. Evaṃ saṃvidahitvā gatesu hi ekenāpi tasmiṃ bhaṇḍe ṭhānā cāvite sabbesaṃ avahārā honti. Saṅketakammaṃ nāma sañjānanakammaṃ. Sace hi purebhattādīsu yaṃkiñci kālaṃ paricchinditvā ‘‘asukasmiṃ kāle itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avaharā’’ti vutto saṅketato apacchā apure taṃ avaharati, saṅketakārakassa saṅketakaraṇakkhaṇeyeva avahāro. Nimittakammaṃ nāma saññuppādanatthaṃ akkhinikkhaṇādinimittakaraṇaṃ. Sace hi evaṃ katanimittato apacchā apure ‘‘yaṃ avaharā’’ti vutto, taṃ avaharati, nimittakārakassa nimittakaraṇakkhaṇeyeva avahāroti idaṃ pubbapayogapañcakaṃ. ปุพพปโยคปัญจกะ คืออะไร? คือ ปุพพปโยค, สหปโยค, สังวิธาวหาร, สังเกตกัมมะ, นิมิตตกัมมะ. ในบรรดา ๕ อย่างนั้น ปุพพปโยค พึงทราบโดยอำนาจแห่งการสั่ง. สหปโยค พึงทราบโดยอำนาจแห่งการเคลื่อนย้ายจากที่ตั้ง และโดยอำนาจแห่งการย้ายหลักเขตเป็นต้นแล้วถือเอาเนื้อนาเป็นต้น. สังวิธาวหาร คือการลักโดยการตกลงกันว่า "เราจะลักของชื่อนี้" แล้วปรึกษากันลัก. แท้จริง เมื่อตกลงกันไปอย่างนั้นแล้ว แม้ภิกษุรูปเดียวเคลื่อนย้ายของนั้นจากที่ตั้ง การลักย่อมมีแก่ภิกษุทั้งหมด. สังเกตกัมมะ คือการทำเครื่องหมายให้รู้กัน. แท้จริง หากภิกษุถูกสั่งโดยกำหนดเวลาใดเวลาหนึ่งในบรรดาเวลาเช้าเป็นต้นว่า "จงลักของชื่อนี้ในเวลาชื่อนั้น" แล้วลักของนั้นตามนัดหมาย ไม่ก่อนไม่หลัง การลักย่อมมีแก่ภิกษุผู้ทำนัดหมายในขณะที่ทำนัดหมายนั่นเอง. นิมิตตกัมมะ คือการทำนิมิตมีการขยิบตาเป็นต้น เพื่อให้เกิดความสำคัญหมาย. แท้จริง หากภิกษุถูกสั่งว่า "จงลักของใด" โดยนิมิตที่ทำไว้แล้วอย่างนั้น แล้วลักของนั้น ไม่ก่อนไม่หลัง การลักย่อมมีแก่ภิกษุผู้ทำนิมิตในขณะที่ทำนิมิตนั่นเอง. นี้ชื่อว่าปุพพปโยคปัญจกะ. Katamaṃ theyyāvahārapañcakaṃ? Theyyāvahāro pasayhāvahāro parikappāvahāro paṭicchannāvahāro kusāvahāroti. Tattha yo sandhicchedādīni katvā adissamāno avaharati, kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhi vā vañcetvā gaṇhāti, tassevaṃ gaṇhato avahāro theyyāvahāroti veditabbo. Yo pana pasayha balakkārena paresaṃ santakaṃ gaṇhāti gāmaghātakādayo viya, attano pattabalito vā vuttanayeneva adhikaṃ gaṇhāti rājabhaṭādayo viya, tassevaṃ gaṇhato avahāro pasayhāvahāroti veditabbo. Parikappetvā gahaṇaṃ pana parikappāvahāro nāma. So bhaṇḍokāsavasena duvidho. Tatrāyaṃ bhaṇḍaparikappo – sāṭakatthiko antogabbhaṃ pavisitvā ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmi, sace suttaṃ, na gaṇhissāmī’’ti parikappetvā andhakāre pasibbakaṃ gaṇhāti, tatra ce sāṭako hoti, uddhāreyeva pārājikaṃ. Suttaṃ ce hoti, rakkhati. Bahi nīharitvā muñcitvā ‘‘sutta’’nti ñatvā puna āharitvā ṭhapeti, rakkhatiyeva. ‘‘Sutta’’nti ñatvāpi ‘‘yaṃ laddhaṃ, taṃ gahetabba’’nti gacchati, padavārena kāretabbo. Bhūmiyaṃ ṭhapetvā gaṇhāti, uddhāre pārājikaṃ. ‘‘Coro coro’’ti anubandho chaṭṭetvā palāyati, rakkhati. Sāmikā disvā gaṇhanti, rakkhati yeva. Añño ce koci gaṇhāti, bhaṇḍadeyyaṃ. Sāmikesu nivattesu sayaṃ disvā paṃsukūlasaññāya ‘‘pagevetaṃ mayā gahitaṃ, mama dāni santaka’’nti gaṇhantassāpi bhaṇḍadeyyameva. Tattha yvāyaṃ ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmī’’tiādinā nayena pavatto parikappo, ayaṃ bhaṇḍaparikappo nāma. เถยยาวหารปัญจกะ คืออะไร? คือ เถยยาวหาร, ปสยหาวหาร, ปริกัปปาวหาร, ปฏิจฉันนาวหาร, กุสาวหาร. ในบรรดา ๕ อย่างนั้น ภิกษุใดตัดช่องย่องเบาเป็นต้นแล้วลักไปโดยไม่ให้ใครเห็น หรือหลอกลวงด้วยเครื่องตวงปลอม เครื่องชั่งปลอม และเงินปลอมเป็นต้นแล้วถือเอา การลักของภิกษุผู้ถือเอาอยู่อย่างนั้น พึงทราบว่าเถยยาวหาร. ส่วนภิกษุใดข่มขู่ชิงเอาของของผู้อื่นด้วยกำลัง เหมือนพวกโจรปล้นบ้านเป็นต้น หรือถือเอาของเกินกว่าสิทธิที่ตนควรได้ เหมือนพวกข้าราชการเป็นต้น การลักของภิกษุผู้ถือเอาอยู่อย่างนั้น พึงทราบว่าปสยหาวหาร. ส่วนการถือเอาโดยการกำหนดไว้ก่อน ชื่อว่าปริกัปปาวหาร. ปริกัปปาวหารนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยอำนาจแห่งสิ่งของ และโดยอำนาจแห่งสถานที่. ใน ๒ อย่างนั้น นี้คือภัณฑปริกัปป์ — ภิกษุผู้ต้องการผ้าเข้าไปในห้องแล้วกำหนดว่า "ถ้าเป็นผ้า เราจะเอา ถ้าเป็นด้าย เราจะไม่เอา" แล้วหยิบถุงในที่มืด หากในถุงนั้นเป็นผ้า ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่ยกขึ้นนั่นเอง หากเป็นด้าย ย่อมไม่เป็นปาราชิก. ถ้านำออกไปข้างนอกแล้วแก้ดู รู้ว่าเป็นด้าย แล้วนำกลับมาวางไว้ที่เดิม ย่อมไม่เป็นปาราชิก. แม้รู้ว่าเป็นด้าย แต่คิดว่า "ได้สิ่งใดมา ก็ควรเอาสิ่งนั้นไป" แล้วเดินไป พึงปรับอาบัติด้วยอำนาจแห่งย่างก้าว. หากวางไว้บนพื้นแล้วจึงหยิบเอา ย่อมเป็นปาราชิกในขณะที่ยกขึ้น. หากถูกไล่ตามว่า "โจร โจร" แล้วทิ้งของหนีไป ย่อมไม่เป็นปาราชิก. หากเจ้าของเห็นแล้วถือเอาไป ย่อมไม่เป็นปาราชิก. หากผู้อื่นคนใดคนหนึ่งถือเอาไป เป็นภัณฑเทยยะ (ต้องชดใช้ของ). เมื่อเจ้าของกลับไปแล้ว ภิกษุเห็นเองแล้วคิดว่า "สิ่งนี้เราถือเอาไว้ก่อนแล้ว บัดนี้เป็นของของเรา" แล้วถือเอา แม้แก่ภิกษุนั้นก็เป็นภัณฑเทยยะเหมือนกัน. ในกรณีนั้น การกำหนดที่ดำเนินไปโดยนัยว่า "ถ้าเป็นผ้า เราจะเอา" เป็นต้นนี้ ชื่อว่าภัณฑปริกัปป์. Okāsaparikappo pana evaṃ veditabbo – ekacco pana parapariveṇādīni paviṭṭho kiñci lobhaneyyaṃ bhaṇḍaṃ disvā gabbhadvārapamukhaheṭṭhāpāsādadvārakoṭṭhakarukkhamūlādivasena paricchedaṃ katvā ‘‘sace maṃ etthantare passissanti, daṭṭhukāmatāya gahetvā vicaranto viya dassāmi, no ce passissanti, harissāmī’’ti parikappeti, tassa taṃ ādāya parikappitaparicchedaṃ atikkantamatte avahāro hoti. Iti yvāyaṃ vuttanayeneva pavatto parikappo, ayaṃ okāsaparikappo nāma. Evamimesaṃ dvinnampi parikappānaṃ vasena parikappetvā gaṇhato avahāro ‘‘parikappāvahāro’’ti veditabbo. ส่วนโอกาสปริกัปป์ พึงทราบอย่างนี้ — ภิกษุบางรูปเข้าไปในบริเวณของผู้อื่นเป็นต้น เห็นของที่น่าใคร่อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วกำหนดเขตโดยอำนาจแห่งประตูห้อง, มุข, ใต้ปราสาท, ซุ้มประตู, โคนต้นไม้เป็นต้น แล้วกำหนดว่า "ถ้าคนเห็นเราในระหว่างนี้ เราจะทำเป็นเหมือนถือเดินเที่ยวดูแล้วคืนให้ ถ้าเขาไม่เห็น เราจะนำไป". การลักของภิกษุนั้น ย่อมมีในขณะที่ถือเอาของนั้นล่วงพ้นเขตที่กำหนดไว้. การกำหนดที่ดำเนินไปโดยนัยที่กล่าวมานี้ ชื่อว่าโอกาสปริกัปป์. พึงทราบการลักของภิกษุผู้กำหนดแล้วถือเอาด้วยอำนาจแห่งการกำหนดทั้งสองอย่างนี้ว่า "ปริกัปปาวหาร". Paṭicchādetvā pana avaharaṇaṃ paṭicchannāvahāro nāma. So evaṃ veditabbo – yo bhikkhu uyyānādīsu paresaṃ omuñcitvā ṭhapitaaṅgulimuddikādīni disvā ‘‘pacchā gaṇhissāmī’’ti paṃsunā vā paṇṇena vā paṭicchādeti, tassa ettāvatā uddhāro natthīti na tāva avahāro hoti. Yadā pana sāmikā vicinantā apassitvā ‘‘sve jānissāmā’’ti sālayāva gatā honti, athassa taṃ uddharato uddhāre avahāro. Paṭicchannakāleyeva ‘‘etaṃ mama santaka’’nti sakasaññāya vā ‘‘gatā dāni te, chaṭṭitabhaṇḍaṃ ida’’nti paṃsukūlasaññāya vā gaṇhantassa pana bhaṇḍadeyyaṃ. Tesu dutiyatatiyadivase āgantvā vicinitvā adisvā dhuranikkhepaṃ katvā gatesupi gahitaṃ bhaṇḍadeyyameva. Pacchā ñatvā codiyamānassa adadato sāmikānaṃ dhuranikkhepe avahāro hoti. Kasmā? Yasmā tassa payogena tehi na diṭṭhaṃ. Yo pana tathārūpaṃ bhaṇḍaṃ yathāṭhāne ṭhitaṃyeva appaṭicchādetvā theyyacitto pādena akkamitvā kaddame vā vālukāya vā paveseti, tassa pavesitamatteyeva avahāro. ส่วนการขโมยโดยการปกปิด ชื่อว่าปฏิจฉันนาวหาร. ปฏิจฉันนาวหารนั้น พึงทราบอย่างนี้ – ภิกษุใดเห็นแหวนเป็นต้นที่ผู้อื่นถอดวางไว้ในสวนเป็นต้น แล้วคิดว่า “เราจะเอาไปภายหลัง” จึงปกปิดไว้ด้วยดินหรือใบไม้. ด้วยการปกปิดเพียงเท่านี้ ยังไม่ชื่อว่าเป็นการเคลื่อนย้าย (อุธาโร) การขโมยจึงยังไม่เกิดขึ้น. แต่เมื่อใดเจ้าของค้นหาแล้วไม่พบ คิดว่า “พรุ่งนี้เราจะรู้เอง” แล้วกลับไปด้วยความอาลัย (ยังผูกพันอยู่) การขโมยย่อมมีแก่ภิกษุนั้นในขณะที่เคลื่อนย้ายสิ่งของที่ปกปิดไว้นั้นขึ้น. ส่วนภิกษุผู้เอาไปในขณะที่ปกปิดไว้แล้ว โดยสำคัญว่าเป็นของตนว่า “สิ่งนี้เป็นของเราแล้ว” หรือโดยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุลว่า “บัดนี้เจ้าของกลับไปแล้ว สิ่งนี้เป็นของที่ถูกทิ้งแล้ว” ย่อมต้องชดใช้สิ่งของ (ภัณฑเทยยะ). แม้เจ้าของเหล่านั้นมาในวันที่สองหรือวันที่สาม ค้นหาแล้วไม่พบ ทำการสละความหวัง (ยอมแพ้) แล้วกลับไปแล้ว สิ่งที่เอาไปก็ยังต้องชดใช้สิ่งของอยู่. การขโมยย่อมมีแก่ภิกษุผู้ถูกสอบสวนแล้วไม่ให้สิ่งของ ในขณะที่เจ้าของสละความหวังในภายหลัง. เพราะเหตุไร? เพราะเจ้าของไม่เห็นสิ่งนั้นด้วยการกระทำ (คือการปกปิด) ของภิกษุนั้น. ส่วนภิกษุใดมีจิตคิดขโมย ไม่ปกปิดสิ่งของเช่นนั้นที่ตั้งอยู่ในที่เดิมนั่นเอง แต่เหยียบด้วยเท้าแล้วฝังลงในโคลนหรือทราย การขโมยย่อมมีแก่ภิกษุนั้นในขณะที่ฝังลงไปแล้วนั่นเอง. Kusaṃ saṅkāmetvā pana avaharaṇaṃ kusāvahāro nāma. Sopi evaṃ veditabbo – yo bhikkhu vilīvamayaṃ vā tālapaṇṇamayaṃ vā katasaññāṇaṃ yaṃkiñci kusaṃ pātetvā cīvare bhājīyamāne attano koṭṭhāsassa samīpe ṭhitaṃ appagghataraṃ vā mahagghataraṃ vā samasamaṃ vā agghena parassa koṭṭhāsaṃ haritukāmo attano koṭṭhāse patitaṃ kusaṃ parassa koṭṭhāse pātetukāmatāya uddharati, rakkhati tāva. Parassa koṭṭhāse pātite rakkhateva. Yadā pana tasmiṃ patite parassa koṭṭhāsato parassa kusaṃ uddharati, uddhatamatte avahāro. Sace paṭhamataraṃ parakoṭṭhāsato parassa kusaṃ uddharati, attano koṭṭhāse pātetukāmatāya uddhāre rakkhati, pātanepi rakkhati, attano koṭṭhāsato pana attano kusaṃ uddharato uddhāreyeva rakkhati, taṃ uddharitvā parakoṭṭhāse pātentassa hatthato muttamatte avahāro. Ayaṃ kusāvahāro. Iti yaṃ vuttaṃ ‘‘ādiyeyyāti pañcavīsatiyā avahārānaṃ aññataravasena hareyyā’’ti, tassattho pakāsito hoti. ส่วนการขโมยโดยการย้ายกุส (สลาก) ชื่อว่ากุสาวหาร. กุสาวหารนั้น พึงทราบอย่างนี้ – ภิกษุใดเมื่อมีการแบ่งจีวร โดยการทอดสลากที่ทำด้วยไม้ไผ่สานหรือใบลานเป็นต้น ซึ่งมีเครื่องหมายไว้ แล้วปรารถนาจะเอาส่วนของผู้อื่นซึ่งมีราคาถูกกว่า หรือแพงกว่า หรือเท่ากัน ที่ตกอยู่ใกล้ส่วนของตน จึงยกสลากที่ตกในส่วนของตนขึ้นด้วยความประสงค์จะให้ตกในส่วนของผู้อื่น ย่อมยังรักษาไว้ได้ (ยังไม่เป็นปาราชิก) ในขณะนั้น. แม้เมื่อสลากตกในส่วนของผู้อื่นแล้ว ก็ยังรักษาไว้ได้. แต่เมื่อใดสลากนั้นตกแล้ว ภิกษุนั้นยกสลากของผู้อื่นจากส่วนของผู้อื่น การขโมยย่อมมีในขณะที่ยกขึ้นแล้วนั่นเอง. หากภิกษุนั้นยกสลากของผู้อื่นจากส่วนของผู้อื่นก่อน ด้วยความประสงค์จะให้ตกในส่วนของตน ย่อมยังรักษาไว้ได้ในขณะที่ยกขึ้น และยังรักษาไว้ได้แม้ในขณะที่ทอดลง. ส่วนภิกษุผู้ยกสลากของตนจากส่วนของตน ย่อมยังรักษาไว้ได้ในขณะที่ยกขึ้นนั่นเอง. การขโมยย่อมมีในขณะที่สลากนั้นหลุดจากมือของภิกษุผู้ยกขึ้นแล้วทอดลงในส่วนของผู้อื่น. นี้คือกุสาวหาร. ดังนั้น ความหมายของคำที่กล่าวว่า “พึงถือเอา คือ พึงขโมยโดยอาศัยการขโมยอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๒๕ อย่าง” นั้น ได้ถูกแสดงให้ปรากฏแล้ว. Yathārūpeti yādise. Adinnādāneti adinnassa parasantakassa gahaṇe. Rājānotiidaṃ bimbisāraṃyeva sandhāya vuttaṃ, aññe pana tathā kareyyuṃ vā na kareyyuṃ vāti te nappamāṇaṃ. Haneyyuṃ vāti hatthādīhi vā potheyyuṃ, satthena vā chindeyyuṃ. Bandheyyuṃ vāti rajjubandhanādīhi bandheyyuṃ vā. Pabbājeyyuṃ vāti nīhareyyuṃ vā. Corosi bālosi mūḷhosi thenosīti imehi vacanehi paribhāseyyuṃ. Kīdisassa pana adinnassa ādāne rājāno evaṃ karonti? Pādassa vā pādārahassa vā. Tathārūpaṃ bhikkhu adinnaṃ ādiyamānoti tādisaṃ bhikkhu porāṇakassa kahāpaṇassa pādaṃ vā pādārahaṃ vā bhaṇḍaṃ adinnaṃ bhūmiādīsu yattha katthaci ṭhitaṃ yaṃkiñci sajīvanijjīvaṃ vuttappakārānaṃ avahārānaṃ yena kenaci avahārena avaharanto pārājiko hoti, ko pana vādo tato atirekatarasminti. คำว่า Yathārūpe แปลว่า ในลักษณะใด. คำว่า Adinnādāne แปลว่า ในการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ซึ่งเป็นของผู้อื่น. คำว่า Rājāno นี้ ตรัสหมายถึงพระเจ้าพิมพิสารเท่านั้น ส่วนพระราชาเหล่าอื่นจะพึงกระทำอย่างนั้น หรือไม่กระทำอย่างนั้นก็ตาม พระราชาเหล่านั้นไม่เป็นประมาณ. คำว่า Haneyyuṃ แปลว่า พึงโบยตีด้วยมือเป็นต้น หรือพึงตัดด้วยศัสตรา. คำว่า Bandheyyuṃ แปลว่า พึงจองจำด้วยเครื่องจองจำมีเชือกเป็นต้น. คำว่า Pabbājeyyuṃ แปลว่า พึงขับไล่ออกไป. คำว่า Corosi bālosi mūḷhosi thenosi แปลว่า พึงบริภาษด้วยคำเหล่านี้. ก็พระราชาทั้งหลายย่อมกระทำอย่างนั้นในการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้เห็นปานไหน? คือ ในการถือเอาทรัพย์ขนาดหนึ่งบาท หรือควรแก่หนึ่งบาท. คำว่า Tathārūpaṃ bhikkhu adinnaṃ ādiyamāโน ความว่า ภิกษุผู้ลักขโมยสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ จะเป็นสิ่งมีชีวิตหรือไม่มีชีวิตก็ตาม ซึ่งตั้งอยู่ในที่ใดที่หนึ่งมีภาคพื้นดินเป็นต้น อันมีค่าหนึ่งบาท หรือควรแก่หนึ่งบาทของกหาปณะเก่า ด้วยอาการแห่งอวหารอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดาอวหารตามที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก, จะป่วยกล่าวไปไยถึงการลักขโมยทรัพย์ที่เกินกว่านั้น. Rājagahe dhaniyattheraṃ ārabbha rañño dārūni adinnaṃ ādiyanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, haraṇatthāya gamanādike pubbappayoge dukkaṭaṃ, āmasane dukkaṭaṃ, pārājikavatthuno phandāpane thullaccayaṃ. Ādiyantassa māsake vā ūnamāsake vā dukkaṭaṃ, atirekamāsake vā ūnapañcamāsake vā thullaccayaṃ, pañcamāsake vā atirekapañcamāsake vā pārājikaṃ. Sabbattha gahaṇakālavasena ca gahaṇadesavasena ca paribhogabhājanaparivattanādīhi ca parihīnāparihīnavasena vinicchayo veditabbo. Sakasaññissa, vissāsaggāhe, tāvakālike, petapariggahe, tiracchānagatapariggahe, paṃsukūlasaññissa, ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, aññassa manussajātikassa vasena parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, garuparikkhāro, theyyacittaṃ, vuttappakārānaṃ avahārānaṃ vasena avaharaṇañcāti imānettha pañca aṅgāni. Adinnādānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วในเรื่องการถือเอาไม้ที่เจ้าของไม่ได้ให้ของพระเจ้าพิมพิสาร โดยปรารภพระธนิยเถระในกรุงราชคฤห์. คำว่า 'จากบ้านก็ดี จากป่าก็ดี' นี้ เป็นอนุปัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นสาธารณปัญญัติ, เป็นสาณัตติกะ, เป็นทุกกฎในบุพพประโยคมีการเดินไปเพื่อจะลักเป็นต้น, เป็นทุกกฎในขณะจับต้อง, เป็นถุลลัจจัยในขณะทำให้สิ่งของอันเป็นวัตถุแห่งปาราชิกไหว. เมื่อถือเอาทรัพย์มีค่า ๑ มาสก หรือหย่อนกว่า ๑ มาสก เป็นทุกกฎ, เกินกว่า ๑ มาสก หรือหย่อนกว่า ๕ มาสก เป็นถุลลัจจัย, ครบ ๕ มาสก หรือเกินกว่า ๕ มาสก เป็นปาราชิก. ในอวหารทั้งปวง พึงทราบวินิจฉัยโดยอำนาจแห่งกาลที่ถือเอา โดยอำนาจแห่งสถานที่ที่ถือเอา และโดยอำนาจแห่งความลดหย่อนหรือไม่ลดหย่อนด้วยการบริโภค การเปลี่ยนภาชนะเป็นต้น. ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นของตน, ในการถือเอาด้วยความวิสาสะ, ในการยืมชั่วคราว, ในทรัพย์ที่เปรตยึดถือไว้, ในทรัพย์ที่สัตว์ดิรัจฉานยึดถือไว้, แก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุล และแก่ภิกษุบ้าเป็นต้น. องค์แห่งปาราชิกที่ ๒ นี้มี ๕ คือ ๑. สีลวิปัตติ ๒. เป็นของที่ผู้อื่นหวงแหนโดยความเป็นมนุษย์ ๓. ความสำคัญว่าเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ๔. ทรัพย์มีค่ามาก (๕ มาสกขึ้นไป) ๕. จิตคิดจะลัก และการลักด้วยอำนาจแห่งอวหารตามที่กล่าวมาแล้ว. สิกขาบทนี้มีอทินนาทานเป็นสมุฏฐาน, เป็นกิริยา, เป็นสัญญาวิโมกข์, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม วจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, มีเวทนา ๓. Dutiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายปาราชิกที่ ๒ จบแล้ว. 3. Tatiyapārājikavaṇṇanā 3. คำอธิบายปาราชิกที่ ๓. Tatiye sañciccāti saṃcetetvā saddhiṃ cetetvā. ‘‘Pāṇo’’tisaññāya saddhiṃyeva ‘‘vadhāmi na’’nti vadhakacetanāya cetetvā pakappetvā. Manussaviggahanti kalalato paṭṭhāya jīvamānakamanussajātikasarīraṃ. Jīvitā voropeyyāti kalalakālepi tāpanamaddanehi vā bhesajjasampadānena vā tato vā uddhampi tadanurūpena upakkamena jīvitā viyojeyya. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ pāṇo veditabbo, pāṇātipāto veditabbo, pāṇātipātī veditabbo, pāṇātipātassa payogo veditabbo. Tattha pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Pāṇātipātoti yāya cetanāya jīvitindriyupacchedakapayogaṃ samuṭṭhāpeti, sā cetanā. Pāṇātipātīti vuttacetanāya samaṅgipuggalo. Pāṇātipātassa payogoti pāṇātipātassa cha payogā sāhatthiko nissaggiyo āṇattiko thāvaro vijjāmayo iddhimayoti. Tattha sāhatthikoti sayaṃ mārentassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇaṃ. Nissaggiyoti dūre ṭhitaṃ māretukāmassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā ususattiyantapāsāṇādīnaṃ nissajjanaṃ. Tattha ekeko uddissānuddissabhedato duvidho. Tattha uddissake yaṃ uddissa paharati, tasseva maraṇena kammabaddho. ‘‘Yo koci maratū’’ti evaṃ anuddissake pahārappaccayā yassa kassaci maraṇena kammabaddho. Ubhayatthāpi ca paharitamatte vā maratu, pacchā vā teneva rogena, paharitakkhaṇeyeva kammabaddho. Āṇattikoti ‘‘asukaṃ nāma mārehī’’ti aññaṃ āṇāpentassa āṇāpanaṃ. ในสิกขาบทที่ 3 คำว่า สญฺจิจฺจ (โดยแกล้ง) คือ คิดแล้ว คิดพร้อมกันแล้ว. ด้วยความสำคัญว่า 'สัตว์' และด้วยเจตนาฆ่าว่า 'เราจะฆ่าผู้นี้' คิดแล้ว ตระเตรียมแล้ว. คำว่า มนุสฺสวิคฺคหํ (รูปมนุษย์) คือ ร่างกายของสัตว์ผู้เกิดเป็นมนุษย์ที่ยังมีชีวิตอยู่ เริ่มตั้งแต่กัลละ (หยาดน้ำใส). คำว่า ชีวิตา โวโรเปยฺย (พึงพรากจากชีวิต) คือ พึงทำให้พรากจากชีวิตินทรีย์ แม้ในกาลแห่งกัลละ ด้วยการทำให้ร้อน หรือด้วยการบีบคั้น หรือด้วยการให้ยา หรือว่าหลังจากกัลละนั้น ด้วยความพยายามที่สมควรแก่กาลนั้นๆ. อนึ่ง เพื่อให้เนื้อความนี้แจ่มแจ้ง พึงทราบ 'ปาณะ' พึงทราบ 'ปาณาติบาต' พึงทราบ 'ผู้ทำปาณาติบาต' พึงทราบ 'ประโยคแห่งปาณาติบาต'. ในคำเหล่านั้น คำว่า ปาณะ โดยโวหารได้แก่ สัตว์ โดยปรมัตถ์ได้แก่ ชีวิตินทรีย์. คำว่า ปาณาติบาต ได้แก่ เจตนาที่เป็นเหตุให้ตั้งความพยายามอันตัดเสียซึ่งชีวิตินทรีย์. คำว่า ผู้ทำปาณาติบาต ได้แก่ บุคคลผู้ประกอบด้วยเจตนาที่กล่าวแล้ว. คำว่า ประโยคแห่งปาณาติบาต คือ ประโยคแห่งปาณาติบาตมี 6 อย่าง คือ สาหัตถิกประโยค นิสสัคคิยประโยค อาณัตติกประโยค ถาวรประโยค วิชชามยประโยค อิทธิมยประโยค. ในประโยคเหล่านั้น สาหัตถิกประโยค คือ การประหารด้วยกาย หรือด้วยของที่เนื่องด้วยกาย ของผู้ฆ่าเอง. นิสสัคคิยประโยค คือ การซัดไปซึ่งลูกศร หอก เครื่องยนต์ และก้อนหิน เป็นต้น ของผู้ใคร่จะฆ่าผู้ที่ตั้งอยู่ไกล. ในประโยคเหล่านั้น ประโยคหนึ่งๆ มี 2 อย่าง โดยประเภทแห่งการเจาะจงและไม่เจาะจง. ในประโยคที่เจาะจงนั้น ประหารเจาะจงผู้ใด เพราะความตายของผู้นั้นนั่นแหละ จึงเป็นอันผูกกรรม (เป็นปาณาติบาต). ในประโยคที่ไม่เจาะจงอย่างนี้ว่า 'ใครๆ จงตายเถิด' เพราะปัจจัยคือการประหารนั้น ใครคนใดคนหนึ่งตาย ก็เป็นอันผูกกรรม. และในประโยคทั้งสองนั้น แม้พอประหารแล้วจะตายทันที หรือตายภายหลังด้วยโรคนั้นนั่นเอง ก็เป็นอันผูกกรรมในขณะที่ประหารนั่นเอง. อาณัตติกประโยค คือ การสั่งบังคับของภิกษุผู้สั่งผู้อื่นว่า 'ท่านจงฆ่าคนชื่อโน้น' Tattha – ในอาณัตติกประโยคนั้น - Vatthu kālo ca okāso, āvudhaṃ iriyāpatho; Kriyāvisesoti ime, cha āṇatti niyāmakā. วัตถุ กาล โอกาส อาวุธ อิริยาบถ และกิริยาพิเศษ เหล่านี้ เป็นเหตุเครื่องกำหนดการสั่ง 6 ประการ Tattha vatthūti puggalo. Yañhi puggalaṃ ‘‘mārehī’’ti āṇatto sace tameva māreti, āṇāpakassa āpatti. Atha aññaṃ māreti, taṃmaññamāno vā aññaṃ māreti, āṇāpako muccati. ‘‘Imaṃ mārehī’’ti āṇatte pana āṇāpakassa dukkaṭaṃ. Kāloti purebhattādikālo. Sace hi ‘‘purebhattaṃ mārehī’’ti āṇatto purebhattameva māreti, āṇāpakassa āpatti. Atha yaṃ purebhattaṃ niyāmitaṃ, tato pacchā vā pure vā māreti, āṇāpako muccati. Iminā nayena sabbattha vinicchayo veditabbo. Thāvaroti asaṃhārimena upakaraṇena māretukāmassa opātakkhaṇanaṃ apassenasaṃvidhānaṃ asiādīnaṃ upanikkhipanaṃ taḷākādīsu visasampayojanaṃ rūpūpahārotievamādi. Vuttanayeneva cetthāpi uddissānuddissabhedo veditabbo. Vijjāmayoti māraṇatthaṃ vijjāparijappanaṃ. Iddhimayoti kammavipākajāya iddhiyā payojanaṃ. ในบรรดาเหตุเครื่องกำหนดเหล่านั้น คำว่า วัตถุ ได้แก่ บุคคล. ด้วยว่า ผู้ถูกสั่งว่า 'ท่านจงฆ่าบุคคลใด' ถ้าเขาฆ่าบุคคลนั้นนั่นแหละ เป็นอาบัติแก่ผู้สั่ง. หากว่าเขาฆ่าผู้อื่น หรือสำคัญว่าเป็นผู้นั้นแล้วฆ่าผู้อื่น ผู้สั่งพ้นอาบัติ. แต่เมื่อสั่งว่า 'ท่านจงฆ่าคนนี้' เป็นทุกกฎแก่ผู้สั่ง. คำว่า กาล ได้แก่ กาลมีก่อนภัตเป็นต้น. ด้วยว่า ถ้าผู้ถูกสั่งว่า 'ท่านจงฆ่าในเวลาก่อนภัต' เขาฆ่าในเวลาก่อนภัตนั่นแหละ เป็นอาบัติแก่ผู้สั่ง. หากว่าเขาฆ่าในภายหลัง หรือในก่อนกว่ากาลที่กำหนดไว้ว่าเป็นเวลาก่อนภัตนั้น ผู้สั่งพ้นอาบัติ. พึงทราบวินิจฉัยในเหตุเครื่องกำหนดทั้งปวงโดยนัยนี้. ถาวรประโยค คือ การขุดหลุม การจัดที่พิงไว้ การวางดาบเป็นต้นไว้ใกล้ๆ การประสมยาพิษในสระน้ำเป็นต้น การนำรูปที่น่ากลัวมาแสดง เป็นต้น ของผู้ใคร่จะฆ่าด้วยเครื่องมือที่เคลื่อนที่ไม่ได้. และในถาวรประโยคนี้ พึงทราบประเภทแห่งการเจาะจงและไม่เจาะจงโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. วิชชามยประโยค คือ การร่ายมนต์เพื่อต้องการจะฆ่า. อิทธิมยประโยค คือ การประกอบฤทธิ์ที่เกิดจากวิบากกรรม Satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyāti ettha haratīti hārakaṃ, kiṃ harati? Jīvitaṃ. Atha vā haritabbanti hārakaṃ, upanikkhipitabbanti attho. Satthañca taṃ hārakañcāti satthahārakaṃ. Assāti manussaviggahassa. Pariyeseyyāti yathā labhati, tathā kareyya, upanikkhipeyyāti attho. Etena thāvarapayogaṃ dasseti. Itarathā hi pariyiṭṭhimatteyeva pārājiko bhaveyya, na cetaṃ yuttaṃ. Padabhājane panassa byañjanaṃ anādiyitvā yaṃ ettha thāvarapayogasaṅgahitaṃ satthaṃ, tadeva dassetuṃ ‘‘asiṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyāti vācāya vā tālapaṇṇādīsu likhitvā vā ‘‘yo evaṃ marati, so dhanaṃ vā labhatī’’tiādinā nayena maraṇe guṇaṃ pakāseyya. Etena yathā ‘‘adinnādāne ādiyeyyā’’ti vuttattā pariyāyakathāya muccati, nayidha, evaṃ ‘‘saṃvaṇṇeyyā’’ti vacanato pana idha pariyāyakathāyapi na muccatīti ayamattho veditabbo. Maraṇāya vā samādapeyyāti ‘‘satthaṃ vā āharā’’tiādinā (pārā. 172) nayena maraṇatthāya upāyaṃ gāhāpeyya. Etena āṇattikappayogaṃ dasseti. Ambho purisāti ālapanametaṃ. Kiṃ tuyhiminātiādi saṃvaṇṇanākāranidassanaṃ. Iti cittamanoti iti citto iti mano. ‘‘Mataṃ te jīvitā seyyo’’tiettha vuttamaraṇacitto maraṇamanoti attho. Ettha ca ‘‘mano’’tiidaṃ cittassa atthadīpanatthaṃ vuttaṃ. Tenevassa padabhājane ‘‘yaṃ cittaṃ taṃ mano’’ti (pārā. 172) āha. Cittasaṅkappoti vicittasaṅkappo. Etthāpi iti-saddo āharitabbo. ‘‘Saṅkappo’’ti ca saṃvidahanamattassetaṃ nāmaṃ, na vitakkasseva. Tañca saṃvidahanaṃ imasmiṃ atthe saññācetanādhippāyehi saṅgahaṃ gacchati, tasmā ‘‘iti cittasaṅkappo’’ti ‘‘mataṃ te jīvitā seyyo’’tiettha vuttamaraṇasaññī maraṇacetano maraṇādhippāyoti evamettha attho daṭṭhabbo. Padabhājanepi hi ayameva nayo dassito. Etena maraṇacittādīhi vinā ‘‘ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, vīriyamārabhato daḷha’’ntiādinā (dha. pa. 112) nayena dhammaṃ bhāsantassa saṃvaṇṇanā nāma na hotīti dasseti. Anekapariyāyenāti nānappakārena uccāvacena kāraṇena. Puna maraṇavaṇṇantiādi nigamanavacanaṃ. Pārājiko hotīti taṅkhaṇūpapannampi manussaviggahaṃ vuttanayena jīvitā voropento pārājiko hotīti. ในบทว่า “สัตถหารกัง วัสสะ ปริเยเสยยาติ” นี้ คำว่า “หารกัง” หมายถึง “หรติ” คือนำไป ซึ่งนำอะไรไป? นำชีวิตไป. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “หารกัง” หมายถึง “หริตัพพัง” คือควรนำไป, มีอรรถว่า ควรวางไว้ใกล้ๆ. คำว่า “สัตถหารกัง” หมายถึง อาวุธด้วย และนำไปซึ่งชีวิตด้วย. คำว่า “อัสสะ” หมายถึง ของมนุสสวิคคหะ (ร่างกายมนุษย์). คำว่า “ปริเยเสยยาติ” มีอรรถว่า พึงทำอย่างที่ได้มา หรือพึงวางไว้ใกล้ๆ. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงถาวรปโยค. หากมิใช่เช่นนั้น เพียงแค่แสวงหาได้แล้ว ก็พึงเป็นปาราชิก ซึ่งไม่สมควร. ในปทภาชนีย์นั้น ไม่ถือเอาพยัญชนะของบทนั้น แต่เพื่อแสดงอาวุธที่สงเคราะห์เข้าในถาวรปโยคในบทนี้เท่านั้น จึงกล่าวคำว่า “อะสิง วา” เป็นต้น. คำว่า “มรณวัณณัง วา สังวัณเณยยาติ” หมายถึง พึงพรรณนาคุณในการตาย ด้วยวาจา หรือด้วยการเขียนในใบลานเป็นต้น ด้วยนัยมีอาทิว่า “ผู้ใดตายอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมได้ทรัพย์” เป็นต้น. ด้วยบทนี้ พึงทราบอรรถว่า เหมือนอย่างในสิกขาบทอทินนาทาน ที่กล่าวว่า “อาทิเยยยา” ย่อมพ้นด้วยปริยายกถา แต่ในสิกขาบทนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ด้วยคำว่า “สังวัณเณยยา” ในสิกขาบทนี้ ย่อมไม่พ้นแม้ด้วยปริยายกถา. คำว่า “มรณาย วา สมาทเปยยาติ” หมายถึง พึงชักชวนให้ถือเอาอุบายเพื่อความตาย ด้วยนัยมีอาทิว่า “จงนำอาวุธมา” (ปารา. 172). ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงอาณัตติกปโยค. คำว่า “อัมโภ ปุริสาติ” นี้เป็นการเรียก. คำว่า “กิง ตุยหิมินาติ” เป็นต้น เป็นการแสดงตัวอย่างแห่งการพรรณนา. คำว่า “อิติ จิตตมะโนติ” หมายถึง จิตอย่างนี้ มโนอย่างนี้. ในบทว่า “มะตัง เต ชีวิตา เสยโย” มีอรรถว่า มีจิตคิดถึงความตาย มีมโนคิดถึงความตายที่กล่าวไว้ในที่นี้. ในที่นี้ คำว่า “มะโน” นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงอรรถของจิต. ด้วยเหตุนั้น ในปทภาชนีย์ของบทนี้ จึงกล่าวว่า “จิตใด มโนนั้น” (ปารา. 172). คำว่า “จิตตสังกับโปติ” หมายถึง วิจิตตสังกับโป. ในที่นี้ก็พึงนำคำว่า “อิติ” มาใช้. คำว่า “สังกับโป” นี้เป็นชื่อของการจัดแจงเท่านั้น ไม่ใช่ของวิตกอย่างเดียว. การจัดแจงนั้นในอรรถนี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยสัญญา เจตนา และอธิปราย. เพราะฉะนั้น คำว่า “อิติ จิตตสังกับโป” ในบทว่า “มะตัง เต ชีวิตา เสยโย” นี้ พึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า มีสัญญาในความตาย มีเจตนาในความตาย มีอธิปรายในความตายที่กล่าวไว้ในที่นี้. ในปทภาชนีย์ก็แสดงนัยนี้ไว้. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า หากปราศจากจิตคิดถึงความตายเป็นต้น การพรรณนาชื่อว่าไม่มีแก่ผู้แสดงธรรมด้วยนัยมีอาทิว่า “ชีวิตเพียงวันเดียวของผู้ปรารภความเพียรอย่างมั่นคง ประเสริฐกว่า” (ธ.ป. 112). คำว่า “อะเนกะปริยายเยวาติ” หมายถึง ด้วยเหตุต่างๆ นานาประการ. คำว่า “ปุนะ มรณวัณณันติ” เป็นต้น เป็นคำสรุป. คำว่า “ปาราชิโก โหตีติ” หมายถึง ผู้ที่ยังมนุสสวิคคหะที่เกิดขึ้นในขณะนั้นให้พินาศจากชีวิตด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นปาราชิก. Vesāliyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha aññamaññaṃ jīvitā voropanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘maraṇavaṇṇaṃ vā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, māraṇatthāya opātakkhaṇanādīsu dukkaṭaṃ, anodissa khate opāte yassa kassaci patanepi dukkaṭaṃ, yakkhapetatiracchānagatamanussaviggahānaṃ tiracchānagatassa ca dukkhuppattiyaṃ dukkaṭameva, manussajātikassa dukkhuppattiyaṃ thullaccayaṃ, tathā yakkhādīnaṃ maraṇe, tiracchānagatamaraṇe pana pācittiyaṃ, manussamaraṇe pārājikanti. Iminā nayena sabbattha payogabhedavasena āpattibhedo veditabbo. Asañcicca mārentassa ajānantassa namaraṇādhippāyassa ummattakādīnañca anāpatti. Tattha asañciccāti ‘‘iminā upakkamena imaṃ māremī’’ti acetetvā katena upakkamena musalussāpanavatthusmiṃ (pārā. 180 ādayo) viya pare matepi anāpatti. Ajānantassāti ‘‘iminā ayaṃ marissatī’’ti ajānantassa upakkamena visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ (pārā. 181) viya pare matepi anāpatti. Namaraṇādhippāyassāti maraṇaṃ anicchantassa upakkamena bhesajjavatthusmiṃ (pārā. 187) viya pare matepi anāpatti. Evaṃ asañciccātiādīsu vinicchayo veditabbo. Sīlavipatti, manussajātikapāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti imānettha pañca aṅgāni. Adinnādānasamauṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองเวสาลี โดยปรารภภิกษุจำนวนมากที่พยายามปลิดชีวิตซึ่งกันและกัน. คำว่า “มรณวัณณัง วา” ในที่นี้เป็นอนุบัญญัติ เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นสิกขาบทที่มีอาณัติ. ในการขุดหลุมเป็นต้น เพื่อให้ตาย ย่อมเป็นทุกกฏ. แม้ในหลุมที่ขุดไว้โดยไม่เจาะจงว่าผู้ใดผู้หนึ่ง หากมีผู้ใดผู้หนึ่งตกลงไป ก็เป็นทุกกฏ. ในกรณีที่ยักษ์ เปรต หรือสัตว์เดรัชฉานที่แปลงกายเป็นมนุษย์ หรือสัตว์เดรัชฉานได้รับความทุกข์ ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น. ในกรณีที่มนุษย์ได้รับความทุกข์ ย่อมเป็นถุลลัจจัย. เช่นเดียวกัน ในกรณีที่ยักษ์เป็นต้นตาย. แต่ในกรณีที่สัตว์เดรัชฉานตาย ย่อมเป็นปาจิตตีย์. ในกรณีที่มนุษย์ตาย ย่อมเป็นปาราชิก. ด้วยนัยนี้ พึงทราบความแตกต่างของอาบัติโดยความแตกต่างของปโยคในทุกกรณี. ผู้ที่ฆ่าโดยไม่เจตนา ผู้ที่ไม่รู้ ผู้ที่ไม่มีความประสงค์ให้ตาย และผู้ที่วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ในบรรดาบทว่า “อะสัญจิจจะ” เป็นต้นนั้น คำว่า “อะสัญจิจจะ” หมายถึง การกระทำโดยไม่เจตนาว่า “เราจะฆ่าผู้นี้ด้วยปโยคนี้” เช่นเดียวกับในเรื่องการยกสาก (ปารา. 180 เป็นต้น) แม้ผู้อื่นตาย ก็ไม่มีอาบัติ. คำว่า “อะชานันตัสสาติ” หมายถึง การกระทำโดยไม่รู้ว่า “ผู้นี้จะตายด้วยสิ่งนี้” เช่นเดียวกับในเรื่องบิณฑบาตที่มีพิษ (ปารา. 181) แม้ผู้อื่นตาย ก็ไม่มีอาบัติ. คำว่า “นะมะระณาธิปปายัสสาติ” หมายถึง การกระทำโดยไม่ประสงค์ให้ผู้อื่นตาย เช่นเดียวกับในเรื่องยา (ปารา. 187) แม้ผู้อื่นตาย ก็ไม่มีอาบัติ. พึงทราบวินิจฉัยในบทว่า “อะสัญจิจจะ” เป็นต้นอย่างนี้. ศีลวิบัติ, มนุสสชาติกะ, ความสำคัญว่าเป็นสัตว์, จิตคิดจะฆ่า, ปโยค, และการตายด้วยปโยคนั้น เหล่านี้เป็นองค์ 5 ในสิกขาบทมนุสสวิคคหะนี้. มีสมุฏฐานจากอทินนาทาน, เป็นกิริยา, มีสัญญาเป็นวิโมกข์, มีจิต, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, มีทุกขเวทนา. Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ 3 จบแล้ว. 4. Catutthapārājikavaṇṇanā 4. คำอธิบายปาราชิกสิกขาบทที่ 4 Catutthe anabhijānanti sakasantāne anuppannattā attani atthibhāvaṃ ajānanto. Uttarimanussadhammanti uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhammaṃ. Attupanāyikanti attani taṃ upaneti ‘‘mayi atthī’’ti samudācaranto, attānaṃ vā tattha upaneti ‘‘ahaṃ ettha sandissāmī’’ti samudācarantoti attupanāyiko, taṃ attupanāyikaṃ. Evaṃ katvā samudācareyyāti sambandho. Alamariyañāṇadassanantiettha mahaggatalokuttarapaññā jānanaṭṭhena ñāṇaṃ, cakkhunā ca diṭṭhamiva dhammaṃ paccakkhakaraṇato dassanatthena dassananti ñāṇadassanaṃ, ariyaṃ visuddhaṃ uttamaṃ ñāṇadassananti ariyañāṇadassanaṃ, alaṃ pariyattaṃ kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ ariyañāṇadassanamettha jhānādibhede uttarimanussadhamme, alaṃ vā ariyañāṇadassanamassāti alamariyañāṇadassano, taṃ alamariyañāṇadassanaṃ. Samudācareyyāti vuttappakārametaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ katvā kāyena vā vācāya vā tadubhayena vā viññussa manussajātikassa āroceyya. Iti jānāmi iti passāmīti samudācaraṇākāradassanametaṃ, attupanāyikañhi katvā vinā aññāpadesena samudācaranto evaṃ samudācarati, tasmā yvāyaṃ padabhājane (pārā. 209) ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjiṃ, samāpajjāmi, samāpanno’’tiādibhedo vutto, so sabbo idheva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbo. ‘‘Iti jānāmi iti passāmī’’ti hi vadanto na yidaṃ vacanamattameva vadati, atha kho ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇena ayaṃ dhammo mayi atthī’’ti dīpeti, ‘‘samāpajji’’ntiādīni ca vadantena hi samāpajjanādīhi kāraṇehi atthitā dīpitā hoti, tena vuttaṃ ‘‘yvāyaṃ padabhājane paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjiṃ, samāpajjāmi, samāpannotiādibhedo vutto, so sabbo idheva saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Tato aparena samayenāti tato ārocitakālato aññatarasmiṃ kāle. Iti āpattipaṭijānanakāladassanametaṃ, ayaṃ pana ārocitakkhaṇeva āpattiṃ āpajjati. Āpattiṃ pana āpanno yasmā parena codito vā acodito vā paṭijānāti, tasmā ‘‘samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā’’ti vuttaṃ. Āpannoti ārocitakkhaṇeyeva pārājikaṃ āpanno. Visuddhāpekkhoti attano gihibhāvādikaṃ visuddhiṃ apekkhamāno icchamāno. Ayañhi yasmā pārājikaṃ āpanno, tasmā bhikkhubhāve ṭhatvā abhabbo jhānādīni adhigantuṃ, iccassa bhikkhubhāvo visuddhi nāma na hoti. Yasmā pana gihi vā upāsakārāmikasāmaṇerānaṃ vā aññataro hutvā dānādīhi saggamaggaṃ vā jhānādīhi mokkhamaggaṃ vā ārādhetuṃ bhabbo hoti, tasmāssa gihiādibhāvo visuddhi nāma hoti. Tena vuttaṃ ‘‘gihibhāvādikaṃ visuddhiṃ apekkhamāno’’ti. Evaṃ vadeyyāti evaṃ bhaṇeyya, kathaṃ? ‘‘Ajānamevaṃ, āvuso’’tiādiṃ. Tattha ajānanti ajānanto. Apassanti apassanto. Tucchaṃ musā vilapinti ahaṃ vacanatthavirahato tucchaṃ, vañcanādhippāyato musā vilapiṃ abhaṇinti vuttaṃ hoti. Aññatra adhimānāti yvāyaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassa apatte pattasaññitāsaṅkhāto adhimāno uppajjati, taṃ adhimānaṃ ṭhapetvā kevalaṃ pāpicchatāya yo samudācareyya, ayampi pārājiko hotīti attho. ในอรรถกถาปาราชิกที่ 4 บทว่า อนภิชานันติ ความว่า เมื่อไม่รู้ คือไม่รู้ความมีอยู่แห่งธรรมนั้นในตน เพราะธรรมนั้นยังไม่เกิดขึ้นในสันดานของตน. บทว่า อุตฺตริมนุสฺสธมฺมนฺติ ได้แก่ ธรรมของมนุษย์ผู้ยิ่ง คือธรรมของเหล่าท่านผู้ได้ฌานและพระอริยเจ้าทั้งหลาย. บทว่า อตฺตูปนายิกนฺติ ความว่า น้อมธรรมนั้นเข้ามาสู่ตน คือกล่าวอ้างว่า 'ธรรมนี้มีอยู่ในเรา' หรือน้อมตนเข้าไปในธรรมนั้น คือกล่าวอ้างว่า 'เราปรากฏชัดในธรรมนี้' ชื่อว่า อัตตูปนายิกะ, พึงกล่าวอ้างธรรมที่เป็นอัตตูปนายิกะนั้น. มีความเชื่อมความว่า พึงกล่าวอ้างโดยกระทำอย่างนี้. ในบทว่า อลมาริยญาณทสฺสนนฺติ นี้ มหัคคตปัญญาและโลกุตตรปัญญา ชื่อว่า ญาณ เพราะอรรถว่ารู้, ชื่อว่า ทัสสนะ เพราะอรรถว่าเห็น เพราะกระทำให้เป็นประจักษ์เหมือนเห็นธรรมด้วยตา, ชื่อว่า ญาณทัสสนะ. ญาณทัสสนะที่บริสุทธิ์และประเสริฐ ชื่อว่า อริยญาณทัสสนะ. อริยญาณทัสสนะที่เพียงพอ คือสามารถกำจัดกิเลสได้ มีอยู่ในอุตตริมนุสสธรรมอันต่างด้วยฌานเป็นต้นนี้ ชื่อว่า อลมาริยญาณทัสสนะ หรืออุตตริมนุสสธรรมนั้นมีอริยญาณทัสสนะอันเพียงพอ ชื่อว่า อลมาริยญาณทัสสนะ, พึงกล่าวอ้างอุตตริมนุสสธรรมที่มีอริยญาณทัสสนะอันเพียงพอนั้น. บทว่า สมุทาจเรยฺยาติ ความว่า พึงบอกอุตตริมนุสสธรรมมีประการดังกล่าวแล้วนั้น โดยกระทำให้น้อมเข้ามาสู่ตน ด้วยกายก็ดี ด้วยวาจาก็ดี ด้วยทั้งสองอย่างก็ดี แก่มนุษย์ผู้รู้ความ. บทว่า อิติ ชานามิ อิติ ปสฺสามีติ นี้ เป็นการแสดงอาการแห่งการกล่าวอ้าง, เพราะว่าภิกษุเมื่อกล่าวอ้างโดยน้อมเข้ามาสู่ตน เว้นจากการอ้างถึงผู้อื่น ย่อมกล่าวอ้างอย่างนี้ว่า 'เรารู้อย่างนี้ เราเห็นอย่างนี้', เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความจำแนกทั้งหมดที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ว่า 'เราเข้าปฐมฌานแล้ว, เรากำลังเข้า, เราเป็นผู้เข้าแล้ว' เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าในบทนี้ทั้งหมดนั่นเอง. ด้วยว่า ภิกษุเมื่อกล่าวว่า 'เรารู้อย่างนี้ เราเห็นอย่างนี้' มิใช่กล่าวเพียงถ้อยคำนี้เท่านั้น ที่แท้เธอย่อมแสดงว่า 'ธรรมนี้มีอยู่ในเราด้วยเหตุนี้และด้วยเหตุนี้', และเมื่อภิกษุกล่าวว่า 'เราเข้าแล้ว' เป็นต้น ย่อมเป็นอันแสดงความมีอยู่แห่งธรรมนั้นด้วยเหตุมีการเข้าถึงเป็นต้น, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความจำแนกทั้งหมดที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ว่า เราเข้าปฐมฌานแล้ว, เรากำลังเข้า, เราเป็นผู้เข้าแล้ว เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าในบทนี้ทั้งหมด'. บทว่า ตโต อปเรน สมเยนาติ ความว่า ในกาลอื่นกาลใดกาลหนึ่ง แต่นั้นคือแต่เวลาที่บอกกล่าวแล้ว. นี้เป็นการแสดงกาลแห่งการปฏิญาณอาบัติ, ส่วนภิกษุนี้ย่อมต้องอาบัติในขณะที่บอกกล่าวแล้วนั่นเอง. ก็ภิกษุผู้ต้องอาบัติแล้ว ย่อมปฏิญาณไม่ว่าผู้อื่นจะซักไซร้หรือมิได้ซักไซร้ก็ตาม, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ว่าถูกซักไซร้หรือมิได้ถูกซักไซร้'. บทว่า อาปนฺโนติ ความว่า เป็นผู้ต้องปาราชิกแล้วในขณะที่บอกกล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า วิสุทฺธาเปกฺโขติ ความว่า มุ่งหวัง คือปรารถนาความบริสุทธิ์มีภาวะแห่งคฤหัสถ์เป็นต้นของตน. ด้วยว่า ภิกษุนี้เมื่อต้องปาราชิกแล้ว ย่อมไม่ควรเพื่อจะดำรงอยู่ในเพศภิกษุแล้วบรรลุฌานเป็นต้น, ความเป็นภิกษุของเธอจึงไม่ชื่อว่าความบริสุทธิ์. แต่เพราะบุคคลเป็นคฤหัสถ์ก็ดี หรือเป็นคนใดคนหนึ่งในบรรดาอุบาสก อารามิก และสามเณรก็ดี ย่อมควรเพื่อจะยังทางสวรรค์ให้สำเร็จด้วยทานเป็นต้น หรือยังทางแห่งมรรคผลนิพพานให้สำเร็จด้วยฌานเป็นต้นได้, เพราะฉะนั้น ภาวะมีภาวะแห่งคฤหัสถ์เป็นต้นของเธอ จึงชื่อว่าความบริสุทธิ์. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'มุ่งหวังความบริสุทธิ์มีภาวะแห่งคฤหัสถ์เป็นต้น'. บทว่า เอวํ วเทยฺยาติ ความว่า พึงกล่าวอย่างนี้, พึงกล่าวอย่างไร? คือพึงกล่าวว่า 'อาวุโส ข้าพเจ้าไม่รู้อย่างนี้' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อชานนฺติ คือ เมื่อไม่รู้. บทว่า อปสฺสนฺติ คือ เมื่อไม่เห็น. บทว่า ตุจฺฉํ มุสา วิลปินฺติ ความว่า ข้าพเจ้าได้กล่าวคำเปล่าประโยชน์ เพราะปราศจากอรรถแห่งถ้อยคำ, ได้กล่าวคำเท็จ เพราะมีเจตนาจะหลอกลวง. บทว่า อญฺญตฺร อธิมานาติ ความว่า อธิมานะใดที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ปรารภวิปัสสนา ผู้พิจารณาสังขารโดยยกไตรลักษณ์ขึ้นพิจารณา ซึ่งเรียกว่าความสำคัญในสิ่งที่ยังไม่บรรลุว่าได้บรรลุแล้ว, ยกเว้นอธิมานะนั้นเสีย ภิกษุใดพึงกล่าวอ้างด้วยความปรารถนาลามกล้วนๆ, ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิกเช่นกัน นี้เป็นใจความ. Vesāliyaṃ vaggumudātīriye bhikkhū ārabbha tesaṃ uttarimanussadhammārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra adhimānā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji’’ntiādinā nayena vuttappakāraṃ asantaṃ jhānādidhammaṃ ārocentassa sace yassa kassaci āroceti, so manussajātiko hoti, anantarameva ‘‘ayaṃ jhānalābhī’’ti vā ‘‘ariyo’’ti vā yena kenaci ākārena tamatthaṃ jānāti, pārājikaṃ. Sace na jānāti, thullaccayaṃ. Sace pana ‘‘yo te vihāre vasi, so bhikkhu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjī’’tiādinā (pārā. 220) nayena aññāpadesena ārocentassa jānāti, thullaccayaṃ. Sace na jānāti, dukkaṭaṃ. Adhimānena ārocentassa, anullapanādhippāyassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, uttarimanussadhammassa attani asantatā, pāpicchatāya tassa ārocanaṃ, anaññāpadeso, yassa āroceti, tassa manussajātikatā, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādāne vuttasadisānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ริมฝั่งแม่น้ำวัคคุมุทา ในเรื่องการบอกอุตตริมนุสสธรรมของภิกษุเหล่านั้น. บทว่า อญฺญตฺร อธิมานา นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ. สำหรับภิกษุผู้บอกอุตตริมนุสสธรรมมีฌานเป็นต้นอันไม่มีอยู่ มีประการดังกล่าวแล้วโดยนัยว่า 'เราเข้าปฐมฌานแล้ว' เป็นต้น ถ้าบอกแก่บุคคลใดบุคคลหนึ่ง และบุคคลนั้นเป็นมนุษย์, ในลำดับแห่งการบอกนั่นเอง บุคคลนั้นรู้ความหมายนั้นด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งว่า 'ภิกษุนี้เป็นผู้ได้ฌาน' หรือ 'เป็นพระอริยะ', เป็นปาราชิก. ถ้าไม่รู้ เป็นถุลลัจจัย. แต่ถ้าบอกโดยอ้างถึงผู้อื่นโดยนัยว่า 'ภิกษุรูปใดอยู่ในวิหารของท่าน ภิกษุรูปนั้นเข้าปฐมฌานแล้ว' เป็นต้น (ปารา. 220) ถ้าผู้ฟังรู้ เป็นถุลลัจจัย. ถ้าไม่รู้ เป็นทุกกฏ. ภิกษุผู้บอกด้วยอธิมานะ, ผู้ไม่มีเจตนาจะโอ้อวด, และภิกษุบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์ 5 ในสิกขาบทนี้ (ซึ่งเป็นศีลวิบัติ) คือ 1. ความไม่มีอยู่แห่งอุตตริมนุสสธรรมในตน 2. การบอกธรรมนั้นด้วยความปรารถนาลามก 3. การไม่กล่าวอ้างถึงผู้อื่น 4. การที่ผู้รับฟังเป็นมนุษย์ 5. การรู้แจ้งในขณะนั้น. ส่วนสมุฏฐานเป็นต้น เหมือนที่กล่าวไว้ในอทินนาทานนั่นเอง. Catutthapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาปาราชิกที่ 4 จบแล้ว. Uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammātiidaṃ idha uddiṭṭhapārājikaparidīpanameva. Samodhānetvā pana sabbāneva catuvīsati pārājikāni veditabbāni. Katamāni catuvīsati? Pāḷiyaṃ āgatāni tāva bhikkhūnaṃ cattāri bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni cattārīti aṭṭha, tāni ekādasannaṃ paṇḍakādīnaṃ abhabbabhāvasaṅkhātehi ekādasahi pārājikehi saddhiṃ ekūnavīsati, gihibhāvaṃ patthayamānāya bhikkhuniyā vibbhantabhāvapārājikena saddhiṃ vīsati, aparānipi lambī, mudupiṭṭhiko, parassa aṅgajātaṃ mukhena gaṇhāti, parassa aṅgajāte abhinisīdatīti imesaṃ catunnaṃ vasena ‘‘cattāri anulomapārājikānī’’ti vadanti, iti imāni ca cattāri, purimāni ca vīsatīti samodhānetvā sabbāneva catuvīsati pārājikāni veditabbāni. Na labhati bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsanti uposathādibhedaṃ saṃvāsaṃ bhikkhūhi saddhiṃ na labhati. Yathā pure, tathā pacchāti yathā pubbe gihikāle anupasampannakāle ca, pacchā pārājikaṃ āpannopi tatheva asaṃvāso hoti, natthi tassa bhikkhūhi saddhiṃ uposathādibhedo saṃvāsoti. Tatthāyasmante pucchāmīti tesu catūsu pārājikesu āyasmante ‘‘kaccittha parisuddhā’’ti pucchāmi. Kaccitthāti kacci ettha, etesu catūsu pārājikesu kacci parisuddhāti attho. Atha vā kaccittha parisuddhāti kacci parisuddhā attha, bhavathāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. คำว่า "อาวุโสทั้งหลาย ธรรมคือปาราชิก 4 ข้อนี้ ข้าพเจ้าได้ยกขึ้นแสดงแล้ว" นี้เป็นการแสดงปาราชิกที่ยกขึ้นแสดงไว้ในที่นี้เท่านั้น แต่พึงทราบปาราชิกทั้งหมด 24 ข้อ โดยรวมเข้าด้วยกัน ปาราชิก 24 ข้อนั้นคืออะไรบ้าง? ปาราชิก 4 ข้อที่มาในพระบาลีสำหรับภิกษุ และปาราชิก 4 ข้อที่ไม่ทั่วไปกับภิกษุสำหรับภิกษุณี รวมเป็น 8 ข้อ ปาราชิก 8 ข้อนั้น เมื่อรวมกับปาราชิก 11 ข้อที่เรียกว่า อภัพพภาวะ (ความเป็นผู้ไม่ควรบวช) ของบัณเฑาะก์เป็นต้น 11 จำพวก ก็เป็น 19 ข้อ เมื่อรวมกับปาราชิกที่ภิกษุณีปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์แล้วสึก (วิพภันตภาวะ) ก็เป็น 20 ข้อ และปาราชิกอื่นอีก 4 ข้อ คือ ภิกษุผู้มีอวัยวะเพศยาว, ภิกษุผู้มีหลังอ่อน, ภิกษุผู้ดูดอวัยวะเพศของผู้อื่นด้วยปาก, และภิกษุผู้ทับอวัยวะเพศของผู้อื่น (ด้วยการนั่งทับ) ปาราชิก 4 ข้อเหล่านี้เรียกว่า "อนุลอมปาราชิก" (ปาราชิกอนุโลม) เมื่อรวมปาราชิก 4 ข้อเหล่านี้กับปาราชิก 20 ข้อก่อนหน้านี้ ก็เป็นปาราชิกทั้งหมด 24 ข้อที่พึงทราบ คำว่า "ไม่พึงได้สังวาสกับภิกษุทั้งหลาย" คือ ไม่พึงได้สังวาสมีอุโบสถเป็นต้นกับภิกษุทั้งหลาย คำว่า "เหมือนเมื่อก่อน ฉันใด ฉันนั้น" คือ เหมือนเมื่อก่อนในสมัยเป็นคฤหัสถ์และในสมัยยังไม่เป็นอุปสัมบัน ฉันใด ภิกษุผู้ต้องปาราชิกแล้วในภายหลังก็ไม่พึงได้สังวาสฉันนั้น คือไม่มีสังวาสมีอุโบสถเป็นต้นกับภิกษุทั้งหลาย คำว่า "ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลาย" คือ ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายในปาราชิก 4 ข้อนั้นว่า "ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือยัง?" คำว่า "กัจจิตถะ" (กัจจิ เอตถะ) พึงแยกบทเป็น "กัจจิ เอตถะ" (ในปาราชิก 4 ข้อนี้ ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือยัง?) หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "กัจจิตถะ ปริสุทธา" คือ "ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือยัง?" ดังนี้เป็นอรรถ ส่วนที่เหลือทั้งหมดในประโยคนี้ชัดเจนอยู่แล้ว Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี Pārājikavaṇṇanā niṭṭhitā. วรรณนาปาราชิกจบแล้ว Saṅghādisesakaṇḍo วรรณนาสังฆาทิเสส Ime kho panāti idāni vattabbānaṃ abhimukhīkaraṇaṃ. Āyasmantoti sannipatitānaṃ piyavacanena ālapanaṃ. Terasāti gaṇanaparicchedo. Saṅghādisesāti evaṃnāmakā. Dhammāti āpattiyo. Uddesaṃ āgacchantīti sarūpena uddisitabbataṃ āgacchanti, na nidāne viya ‘‘yassa siyā āpattī’’ti sādhāraṇavacanamattena. คำว่า "อิเม โข ปน" เป็นคำที่ทำให้ (อาบัติทั้งหลาย) ที่ควรกล่าวในบัดนี้ ปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า. คำว่า "อายัสมันโต" เป็นคำเรียกภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันด้วยถ้อยคำอันเป็นที่รัก. คำว่า "เตรสะ" เป็นการกำหนดจำนวน. คำว่า "สังฆาทิเสส" คืออาบัติทั้งหลายที่มีชื่ออย่างนี้. (อาบัติทั้งหลาย) ย่อมถึงซึ่งความเป็นสิ่งที่ควรยกขึ้นแสดงโดยรูปของตน ไม่ใช่ด้วยเพียงคำสามัญที่เกี่ยวข้องกับอาบัติทั้งหมดว่า "ยัสสะ สิยา อาปัตติ" เหมือนในนิทาน. 1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā 1. วรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการปล่อยน้ำอสุจิ Saṃvijjati cetanā assāti sañcetanā, sañcetanāva sañcetanikā, sañcetanā vā assa atthīti sañcetanikā. Sukkavissaṭṭhīti sukkassa vissaṭṭhi, rāgūpatthambhādīsu yena kenaci aṅgajāte kammaññataṃ patte ārogyādīsu yaṃkiñci apadisitvā ajjhattarūpādīsu yattha katthaci mocanassādacetanāya nimitte upakkamantassa āsayadhātunānattato nīlādivasena (pārā. 239-240) dasavidhesu sukkesu yassa kassaci sukkassa ṭhānā cāvanāti attho. Aññatra supinantāti yā supine sukkavissaṭṭhi hoti, taṃ ṭhapetvā. Saṅghādisesoti yā aññatra supinantā sañcetanikā sukkavissaṭṭhi, ayaṃ saṅghādiseso nāma āpattinikāyoti attho. Vacanattho panettha saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādiseso. Kiṃ vuttaṃ hoti – imaṃ āpattiṃ āpajjitvā vuṭṭhātukāmassa yaṃ taṃ āpattivuṭṭhānaṃ, tassa ādimhi ceva parivāsadānatthāya, ādito sese majjhe mānattadānatthāya mūlāya paṭikassanena vā saha mānattadānatthāya, avasāne abbhānatthāya ca saṅgho icchitabbo, na hettha ekampi kammaṃ vinā saṅghena sakkā kātuṃ. Iti saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādisesoti. เพราะมีเจตนาปรากฏอยู่ จึงชื่อว่า สัญเจตนา, สัญเจตนาเองนั่นแหละชื่อว่า สัญเจตนิกา, หรือเพราะมีเจตนาปรากฏอยู่ จึงชื่อว่า สัญเจตนิกา. คำว่า "สุกกะวิสัฏฐิ" คือการปล่อยน้ำอสุจิ. ความหมายคือ การเคลื่อนน้ำอสุจิอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาน้ำอสุจิ 10 ชนิด ซึ่งมีสีเขียวเป็นต้น (ปารา. 239-240) อันเนื่องมาจากความแตกต่างกันของธาตุอาศัย (เช่น เสมหะ ดี โลหิต) จากที่ตั้งของมัน โดยภิกษุผู้พยายามในนิมิตด้วยเจตนาที่ยินดีในการปล่อย (น้ำอสุจิ) ในอัชฌัตตรูปเป็นต้น ณ ที่ใดที่หนึ่ง โดยอ้างประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาประโยชน์มีอาโรคยะเป็นต้น เมื่ออวัยวะเพศถึงความพร้อมที่จะปล่อย (น้ำอสุจิ) ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเหตุมีราคะกำเริบเป็นต้น. คำว่า "เว้นจากฝัน" คือเว้นจากการปล่อยน้ำอสุจิที่เกิดขึ้นในฝัน. คำว่า "สังฆาทิเสส" คือกองอาบัติชื่อสังฆาทิเสสนี้ คือการปล่อยน้ำอสุจิที่มีเจตนาพร้อม ซึ่งเว้นจากฝัน. ส่วนอรรถแห่งบทในที่นี้คือ สังฆาทิเสส เพราะสงฆ์พึงประสงค์ทั้งในเบื้องต้นและในส่วนที่เหลือของอาบัติกองนี้. ความว่าอย่างไร? คือภิกษุผู้ประสงค์จะออกจากอาบัตินี้ที่ตนต้องแล้ว, การออกจากอาบัตินั้น สงฆ์พึงประสงค์ทั้งในเบื้องต้นเพื่อการให้ปริวาส, และในส่วนที่เหลือจากเบื้องต้นคือในท่ามกลางเพื่อการให้มานัต หรือเพื่อการให้มานัตพร้อมกับการชักเข้าหาอาบัติเดิม, และในที่สุดเพื่อการอัพภาน. เพราะกรรมแม้แต่อย่างหนึ่งในที่นี้ก็ไม่สามารถทำได้โดยปราศจากสงฆ์. ด้วยเหตุนี้ สงฆ์พึงประสงค์ทั้งในเบื้องต้นและในส่วนที่เหลือ จึงชื่อว่า สังฆาทิเสส. Sāvatthiyaṃ seyyasakaṃ ārabbha upakkamitvā asucimocanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra supinantā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ. Sace pana parena attano aṅgajāte upakkamaṃ kāretvā mocāpeti, āpajjatiyeva. Cetetvā antamaso ākāse kaṭikampanenapi nimitte upakkamantassa sace na muccati, thullaccayaṃ. Sace pana antamaso yaṃ ekā khuddakamakkhikā piveyya, tattakampi ṭhānato muccati, dakasotaṃ anotiṇṇepi saṅghādiseso. Ṭhānato pana cutaṃ avassameva dakasotaṃ otarati, tasmā ‘‘dakasotaṃ otiṇṇamatte bahi nikkhante vā anikkhante vā saṅghādiseso’’ti (pārā. aṭṭha. 2.237) aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Anupakkamantassa ca, amocanādhippāyassa ca, supinaṃ passantassa ca, ummattakādīnañca muttepi anāpatti. Sīlavipatti, cetanā, upakkamo, muccananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājike vuttasadisānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี โดยปรารภภิกษุรูปหนึ่ง (ชื่อเสยยสกะ) ผู้พยายามในเรื่องการปล่อยน้ำอสุจิ. คำว่า "เว้นจากฝัน" นี้เป็นอนุบัญญัติในที่นี้, เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป, เป็นอนาณัตติกะ (ไม่เป็นอาณัติ). แต่ถ้าภิกษุให้ผู้อื่นทำความพยายามในอวัยวะเพศของตนแล้วให้ (น้ำอสุจิ) เคลื่อน, ก็เป็นอาบัติเท่านั้น. แม้ภิกษุผู้พยายามในนิมิตด้วยการกระดิกเอวในอากาศโดยเจตนา หาก (น้ำอสุจิ) ไม่เคลื่อน, เป็นถุลลัจจัย. แต่ถ้า (น้ำอสุจิ) เคลื่อนจากที่ตั้ง แม้เพียงเท่าที่แมลงวันตัวเล็กๆ ตัวหนึ่งจะดื่มได้, แม้ยังไม่ถึงท่อปัสสาวะ ก็เป็นสังฆาทิเสส. แต่ (น้ำอสุจิ) ที่เคลื่อนจากที่ตั้ง ย่อมถึงท่อปัสสาวะอย่างแน่นอน. เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า "เมื่อถึงท่อปัสสาวะแล้ว ไม่ว่าจะออกมาข้างนอกหรือไม่ก็ตาม เป็นสังฆาทิเสส" (ปารา. อรรถกถา 2.237). อนาบัติแก่ภิกษุผู้ไม่พยายาม, ผู้ไม่มีความประสงค์จะปล่อย, ผู้ฝัน, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น แม้ (น้ำอสุจิ) จะเคลื่อน. สิกขาบทนี้จัดเป็นศีลวิบัติ, องค์ 3 ในสิกขาบทนี้คือ เจตนา, ความพยายาม, และการเคลื่อน (ของน้ำอสุจิ). สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนที่กล่าวไว้ในปาราชิกข้อที่ 1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. วรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการปล่อยน้ำอสุจิ จบแล้ว. 2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā 2. วรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการจับต้องกาย Dutiye otiṇṇoti yakkhādīhi viya sattā anto uppajjantena rāgena vā otiṇṇo, kūpādīni viya sattā asamapekkhitvā rajjanīye ṭhāne rajjanto sayaṃ vā rāgaṃ otiṇṇo, kāyasaṃsaggarāgasamaṅgissetaṃ adhivacanaṃ. Vipariṇatena cittenāti parisuddhabhavaṅgasantatisaṅkhātaṃ pakatiṃ vijahitvā aññathā pavattena, virūpaṃ vā pariṇatena yathā parivattamānaṃ virūpaṃ hoti, evaṃ vuttarāgavasena parivattetvā ṭhitena cittenāti attho. Mātugāmena saddhinti tadahujātāyapi jīvamānakamanussitthiyā saddhiṃ. Kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyāti hatthaggahaṇādikaāyasampayogaṃ kāyamissībhāvaṃ samāpajjeyya. Hatthaggāhaṃ vātiādi panassa vitthārena atthadassanaṃ. Tattha hattho nāma kapparato paṭṭhāya yāva agganakhā. Veṇī nāma vinandhitvā vā avinandhitvā vā suddhakesehi vā nīlādivaṇṇasuttakusumakahāpaṇamālāsuvaṇṇacīrakamuttāvaḷiādīsu aññataramissehi vā katakesakalāpassetaṃ adhivacanaṃ. Veṇiggahaṇena cettha kesāpi gahitāyeva saddhiṃ lomehi. Iti vuttalakkhaṇassa hatthassa gahaṇaṃ hatthaggāho, veṇiyā gahaṇaṃ veṇiggāho. Avasesassa sarīrassa parāmasanaṃ aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ nāma. Yo taṃ hatthaggāhaṃ vā veṇiggāhaṃ vā aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ samāpajjeyya, tassa saṅghādiseso nāma āpattinikāyo hotīti. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า โอติณโณ คือ (ภิกษุ) ผู้ถูกราคะที่เกิดขึ้นภายในครอบงำ เหมือนสัตว์ถูกพวกยักษ์เป็นต้นเข้าสิง หรือ (ภิกษุ) ผู้ตกไปสู่ราคะด้วยตนเอง เพราะความกำหนัดในอารมณ์ที่น่ากำหนัดโดยไม่พิจารณา (ตามความเป็นจริง) เหมือนสัตว์ตกลงไปในบ่อเป็นต้น คำนี้เป็นชื่อของภิกษุผู้ประกอบด้วยราคะในการถูกต้องกาย. คำว่า ด้วยจิตที่แปรปรวน คือด้วยจิตที่ดำเนินไปเป็นอย่างอื่น โดยละทิ้งสภาวะปกติที่เรียกว่ากระแสภวังค์อันบริสุทธิ์ หรือด้วยจิตที่แปรปรวนไปอย่างผิดปกติ คือด้วยจิตที่ตั้งอยู่โดยแปรปรวนไปด้วยอำนาจของราคะในการถูกต้องกายที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. คำว่า กับมาตุคาม คือกับหญิงมนุษย์ผู้ยังมีชีวิตอยู่ แม้ที่เกิดในวันนั้นก็ตาม. คำว่า พึงถึงการถูกต้องกาย คือพึงถึงการประสมกาย มีการจับมือเป็นต้น พึงถึงความเป็นผู้มีกายระคนกัน. ส่วนคำว่า การจับมือเป็นต้น เป็นการแสดงเนื้อความโดยพิสดารของสิกขาบทนี้. ในบรรดาคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า มือ คือส่วนตั้งแต่ข้อศอกไปจนถึงปลายเล็บ. ที่ชื่อว่า เปีย นี้เป็นชื่อของมวยผมที่ทำขึ้น ไม่ว่าจะถักเปียหรือไม่ถักเปียก็ตาม ด้วยผมล้วนๆ หรือด้วยผมที่ระคนด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งมีด้ายสีเขียวเป็นต้น ดอกไม้ พวงมาลัยเงิน เครื่องประดับทอง และสร้อยไข่มุกเป็นต้น. ในสิกขาบทนี้ การจับเปียนั้นรวมถึงการจับเส้นผมพร้อมกับขนด้วย. การจับมือที่มีลักษณะดังกล่าวมาแล้วชื่อว่า หัตถัคคาหะ (การจับมือ) การจับเปียชื่อว่า เวณีคคาหะ (การจับเปีย). การลูบคลำร่างกายส่วนที่เหลือ หรือการลูบคลำอวัยวะอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อัญญะตะระอังคะปะรามะสะนะ. ภิกษุใดพึงถึงการจับมือ หรือการจับเปีย หรือการลูบคลำอวัยวะอย่างใดอย่างหนึ่งนั้น กองอาบัติชื่อสังฆาทิเสสย่อมมีแก่ภิกษุนั้น. Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha kāyasaṃsaggasamāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, itthiyā itthisaññino antamaso lomena lomaṃ phusantassāpi, itthiyā vā phusiyamānassa sevanādhippāyena vāyamitvā phassaṃ paṭijānantassa saṅghādiseso. Ekena pana hatthena gahetvā dutiyena hatthena divasampi tattha tattha phusantassa ekāva āpatti, aggahetvā phusanto pana sace sīsato yāva pādā, tāva kāyato hatthaṃ amocentoyeva phusati, ekāva āpatti, pañcannaṃ aṅgulīnaṃ ekato gahaṇepi ekāyeva. Sace pana nānitthīnaṃ pañcaṅguliyo ekato gaṇhāti, pañca āpattiyo. Itthiyā vematikassa, paṇḍakapurisatiracchānagatasaññissa ca thullaccayaṃ, tathā kāyena kāyappaṭibaddhena, amanussitthipaṇḍakehi ca saddhiṃ kāyasaṃsaggepi. Manussitthiyā pana kāyappaṭibaddhena kāyappaṭibaddhādīsu, purisakāyaphusanādīsu ca dukkaṭaṃ. Itthiyā phusiyamānassa sevanādhippāyassāpi kāyena avāyamitvā phassaṃ paṭijānantassa, mokkhādhippāyena itthiṃ phusantassa, asañcicca, assatiyā, ajānantassa, asādiyantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, manussitthī, itthisaññitā, kāyasaṃsaggarāgo, tena rāgena vāyāmo, hatthaggāhādisamāpajjananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājike vuttasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระอุทายีเถระ ในเรื่องการถึงการถูกต้องกาย เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นสังฆาทิเสสแก่ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นหญิง แม้เพียงใช้ขนถูกต้องขน หรือแก่ภิกษุผู้ถูกหญิงถูกต้องแล้ว มีความประสงค์จะเสพ พยายามแล้วรู้รสสัมผัส. แต่ถ้าภิกษุใช้มือข้างหนึ่งจับแล้วใช้มือที่สองถูกต้องไปในที่นั้นๆ ตลอดทั้งวัน เป็นอาบัติเดียว. ส่วนภิกษุผู้ถูกต้องโดยไม่จับ แต่ไม่ยอมปล่อยมือจากกายตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า หากถูกต้องอยู่เช่นนั้น ก็เป็นอาบัติเดียว แม้การจับนิ้วทั้ง ๕ พร้อมกัน ก็เป็นอาบัติเดียว. แต่ถ้าจับนิ้ว ๕ นิ้วของหญิงต่างคนกันพร้อมกัน เป็นอาบัติ ๕ ตัว. เป็นถุลลัจจัยแก่ภิกษุผู้สงสัยในหญิง และแก่ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นบัณเฑาะก์ เป็นชาย หรือเป็นสัตว์เดรัจฉาน (ในหญิง). เช่นเดียวกัน แม้ในการถูกต้องกายด้วยของเนื่องด้วยกาย และในการถูกต้องกายระคนกับนางอมนุษย์และบัณเฑาะก์ ก็เป็นถุลลัจจัย. แต่เป็นทุกกฏในการถูกต้องของเนื่องด้วยกายของหญิงมนุษย์ด้วยของเนื่องด้วยกาย (ของตน) เป็นต้น และในการถูกต้องกายชายเป็นต้น. อนาบัติแก่ภิกษุผู้ถูกหญิงถูกต้องแล้ว แม้มีความประสงค์จะเสพ แต่ไม่ได้พยายามด้วยกายแล้วรู้รสสัมผัส, ผู้ถูกต้องหญิงด้วยความประสงค์จะให้พ้นไป, ผู้ไม่จงใจ, ผู้ไม่มีสติ, ผู้ไม่รู้, ผู้ไม่ยินดี และแก่ภิกษุบ้าเป็นต้น. องค์แห่งสิกขาบทนี้มี ๕ คือ ศีลวิบัติ, หญิงมนุษย์, ความสำคัญว่าเป็นหญิง, ราคะในการถูกต้องกาย, ความพยายามด้วยราคะนั้น และการถึงการจับมือเป็นต้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนที่กล่าวไว้ในปาราชิกสิกขาบทที่ ๑. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. วรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการถูกต้องกาย จบแล้ว. 3. Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā 3. วรรณนาสิกขาบทว่าด้วยวาจาชั่วหยาบ Tatiye otiṇṇatā ca vipariṇatacittatā ca duṭṭhullavācassādarāgavasena veditabbā. Mātugāmanti duṭṭhullāduṭṭhullasaṃlakkhaṇasamatthaṃ manussitthiṃ. Duṭṭhullāhivācāhīti vaccamaggapassāvamaggemethunadhammappaṭisaṃyuttāhi vācāhi. Obhāseyyāti avabhāseyya, vaṇṇāvaṇṇayācanaāyācanapucchanapaṭipucchanaācikkhaṇānusāsanaakkosanavasena nānappakāraṃ asaddhammavacanaṃ vadeyya. Yathā tanti ettha nti nipātamattaṃ, yathā yuvā yuvatinti attho. Etena obhāsane nirāsaṅkabhāvaṃ dasseti. Methunupasaṃhitāhītiidaṃ duṭṭhullavācāya sikhāpattalakkhaṇadassanaṃ. Saṅghādisesoti dvinnaṃ maggānaṃ vasena vaṇṇāvaṇṇehi vā methunayācanādīhi vā ‘‘sikharaṇīsi, saṃbhinnāsi, ubhatobyañjanakāsī’’ti imesu tīsu aññatarena akkosavacanena vā mātugāmaṃ obhāsantassa saṅghādiseso nāma āpattinikāyo hotīti. ในสิกขาบทที่ ๓ ความเป็นผู้เข้าถึงแล้ว (ซึ่งราคะ) และความเป็นผู้มีจิตวิปริต พึงทราบโดยอำนาจแห่งราคะที่ยินดีในวาจาชั่วหยาบ. คำว่า มาตุคาม หมายถึงหญิงมนุษย์ผู้สามารถกำหนดรู้ได้ซึ่งวาจาชั่วหยาบและวาจาไม่ชั่วหยาบ. คำว่า ด้วยวาจาชั่วหยาบ หมายถึงด้วยวาจาที่เกี่ยวเนื่องด้วยวัจจมรรค (ทวารหนัก) ปัสสาวมรรค (ทวารเบา) และเมถุนธรรม. คำว่า พึงพูดล่วงเกิน คือพึงพูดครอบงำ หรือพึงกล่าววาจาอันเป็นอสัทธรรมหลายประการ โดยอำนาจแห่งการชมเชย การติเตียน การขอ การอ้อนวอน การถาม การถามย้อน การบอก การสั่งสอน และการด่า. ในบทว่า ยถา ตัง นี้ คำว่า ตัง เป็นเพียงนิบาต มีอรรถว่า เหมือนชายหนุ่มพูดกับหญิงสาว. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้ไม่มีความรังเกียจในการพูดล่วงเกิน. คำว่า ที่ประกอบด้วยเมถุน นี้ เป็นการแสดงลักษณะที่ถึงที่สุดแห่งอาบัติของวาจาชั่วหยาบ. คำว่า สังฆาทิเสส คือภิกษุผู้พูดล่วงเกินมาตุคาม โดยอำนาจแห่งมรรคทั้งสอง ด้วยการชมเชยหรือการติเตียน หรือด้วยการขอเมถุนเป็นต้น หรือด้วยวาจาที่เป็นคำด่าอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๓ คำนี้ว่า 'เธอเป็นหญิงมีอวัยวะเพศยื่น' 'เธอเป็นหญิงมีทวารร่วม' 'เธอเป็นหญิงมีสองเพศ' กองอาบัติชื่อสังฆาทิเสสย่อมมีแก่ภิกษุนั้น. Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha duṭṭhullavācāhi obhāsanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, itthiyā itthisaññino antamaso hatthamuddāyapi vuttanayena obhāsantassa sace sā tamatthaṃ tasmiṃyeva khaṇe jānāti, saṅghādiseso. Paṇḍake thullaccayaṃ. Tasmiṃyeva itthisaññino dukkaṭaṃ. Punappunaṃ obhāsantassa, sambahulā ca itthiyo ekavācāya obhāsantassa vācāgaṇanāya ceva itthigaṇanāya ca āpattiyo. Sace yaṃ itthiṃ obhāsati, sā na jānāti, thullaccayaṃ. Adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ ādissa vaṇṇādibhaṇanepi thullaccayaṃ. Paṇḍake dukkaṭaṃ, ubbhakkhakaṃ adhojāṇumaṇḍalaṃ kāyappaṭibaddhañca ādissa vaṇṇādibhaṇane sabbattha dukkaṭaṃ. Atthadhammaanusāsanipurekkhārānaṃ ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, manussitthī, itthisaññitā, duṭṭhullavācassādarāgo, tena rāgena obhāsanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Adinnādānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการพูดล่วงเกินด้วยวาจาหยาบคาย ปรารภพระอุทายีเถระ ณ เมืองสาวัตถี เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป ไม่มีการสั่ง ภิกษุผู้มีความสำคัญในหญิงว่าเป็นหญิง พูดล่วงเกินด้วยวาจาหยาบคาย แม้ที่สุดด้วยการทำนิ้วมือ โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ถ้าหญิงนั้นรู้ความหมายนั้นในขณะนั้นเอง เป็นสังฆาทิเสส ในบัณเฑาะก์ เป็นถุลลัจจัย ในบัณเฑาะก์นั้นเอง ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นหญิง เป็นทุกกฏ ภิกษุผู้พูดล่วงเกินซ้ำๆ และภิกษุผู้พูดล่วงเกินหญิงหลายคนด้วยวาจาเดียว ย่อมมีอาบัติเท่าจำนวนวาจาและเท่าจำนวนหญิง ถ้าหญิงที่ภิกษุพูดล่วงเกินนั้นไม่รู้ความหมาย เป็นถุลลัจจัย แม้การพรรณนาคุณเป็นต้น โดยอ้างถึงอวัยวะใต้กระดูกไหปลาร้าขึ้นไปถึงเหนือเข่า เป็นถุลลัจจัย ในบัณเฑาะก์ เป็นทุกกฏ การพรรณนาคุณเป็นต้น โดยอ้างถึงอวัยวะเหนือกระดูกไหปลาร้าลงไปถึงใต้เข่า และสิ่งที่เนื่องด้วยกาย เป็นทุกกฏในทุกกรณี ภิกษุผู้มุ่งประโยชน์ในอรรถ ในธรรม หรือในการสั่งสอน และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์ ๕ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความวิบัติแห่งศีล, หญิงมนุษย์, มีความสำคัญว่าเป็นหญิง, ราคะที่ยินดีในวาจาหยาบคาย, การพูดล่วงเกินด้วยราคะนั้น, และการรู้ความหมายในขณะนั้น มีสมุฏฐานเหมือนอทินนาทาน เป็นกิริยา มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น มีจิต เป็นโลกวัชชะ เป็นกายกรรม เป็นวจีกรรม เป็นอกุศลจิต มีสองเวทนา Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยวาจาหยาบคาย จบแล้ว 4. Attakāmasikkhāpadavaṇṇanā 4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบำเรอเพื่อประโยชน์ตน Catutthe otiṇṇatā ca vipariṇatacittatā ca attakāmapāricariyāvasena veditabbā. Mātugāmassa santiketi duṭṭhullobhāsane vuttappakārāya itthiyā samīpe. Attakāmapāricariyāyāti methunadhammasaṅkhātena kāmena pāricariyā kāmapāricariyā, attano atthāya kāmapāricariyā attakāmapāricariyā, attanā vā kāmitā icchitāti attakāmā, sayaṃ methunarāgavasena patthitāti attho, attakāmā ca sā pāricariyā cāti attakāmapāricariyā, tassā attakāmapāricariyāya. Vaṇṇaṃ bhāseyyāti guṇaṃ ānisaṃsaṃ pakāseyya. Etadaggantiādi tassā attakāmapāricariyāya vaṇṇabhāsanākāranidassanaṃ. Tatrāyaṃ padasambandhavaseneva saṅkhepattho – yā mādisaṃ pāṇātipātādīhi virahitattā sīlavantaṃ methunadhammā virahitattā brahmacāriṃ tadubhayenāpi kalyāṇadhammaṃ etena dhammena paricareyya abhirameyya, tassā evaṃ mādisaṃ paricarantiyā yā ayaṃ pāricariyā nāma, etadaggaṃ pāricariyānanti. Methunupasaṃhitena saṅghādisesoti evaṃ attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsanto ca ‘‘arahasi tvaṃ mayhaṃ methunadhammaṃ dātu’’ntiādinā methunappaṭisaṃyutteneva vacanena yo bhāseyya, tassa saṅghādiseso. ในสิกขาบทที่ ๔ ความเป็นผู้ถูกราคะครอบงำและความเป็นผู้มีจิตวิปริต พึงทราบโดยอำนาจแห่งการบำเรอเพื่อประโยชน์ตน คำว่า 'ใกล้มาตุคาม' หมายถึง ใกล้หญิงผู้มีประเภทดังที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการพูดล่วงเกินด้วยวาจาหยาบคาย คำว่า 'อัตตกามปาริจริยา' คือ การบำเรอด้วยกามที่เรียกว่าเมถุนธรรม ชื่อว่า กามปาริจริยา การบำเรอด้วยกามเพื่อประโยชน์ตน ชื่อว่า อัตตกามปาริจริยา อีกอย่างหนึ่ง การบำเรอที่ตนปรารถนาหรือต้องการ ชื่อว่า อัตตกามะ มีอรรถว่า ตนเองปรารถนาด้วยอำนาจแห่งเมถุนราคะ และการบำเรอนั้นเป็นสิ่งที่ตนปรารถนา จึงชื่อว่า อัตตกามปาริจริยา เพื่ออัตตกามปาริจริยานั้น คำว่า 'พึงพรรณนาคุณ' คือ พึงประกาศคุณและอานิสงส์ คำว่า 'เอตทัคคัง' เป็นต้น เป็นการแสดงลักษณะแห่งการพรรณนาคุณของอัตตกามปาริจริยานั้น ในคำนั้น มีเนื้อความโดยย่อตามการเชื่อมโยงบทดังนี้ว่า 'หญิงใดพึงบำเรอ พึงให้ความเพลิดเพลินแก่บุคคลผู้เช่นกับเรา ผู้มีศีลเพราะปราศจากปาณาติบาตเป็นต้น ผู้ประพฤติพรหมจรรย์เพราะปราศจากเมถุนธรรม ผู้มีธรรมอันงามด้วยเหตุทั้งสองนั้น ด้วยธรรมนี้ (คือเมถุนธรรม) การบำเรอใดของหญิงนั้นผู้บำเรอซึ่งบุคคลเช่นกับเราอย่างนี้ การบำเรอนั้นเป็นยอดแห่งการบำเรอทั้งหลาย' คำว่า 'เป็นสังฆาทิเสสที่เกี่ยวข้องกับเมถุน' คือ ภิกษุผู้พรรณนาคุณของอัตตกามปาริจริยาอย่างนี้ และภิกษุใดพึงกล่าวด้วยวาจาที่เกี่ยวข้องกับเมถุนธรรมเท่านั้น เป็นต้นว่า 'เธอควรให้เมถุนธรรมแก่เรา' ภิกษุนั้นเป็นสังฆาทิเสส Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha attakāmapāricariyāya vaṇṇabhāsanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, itthiyā itthisaññino antamaso hatthamuddāyapi vuttanayeneva attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsantassa sace sā tamatthaṃ tasmiṃyeva khaṇe jānāti, saṅghādiseso. No ce jānāti, thullaccayaṃ. Paṇḍake paṇḍakasaññinopi thullaccayaṃ. Tasmiṃyeva itthisaññino dukkaṭaṃ. Cīvarādīhi vatthukāmehi pāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsantassa ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, manussitthī, itthisaññitā, attakāmapāricariyāya rāgo, tena rāgena vaṇṇabhaṇanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni duṭṭhullobhāsane vuttasadisānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการพรรณนาคุณแห่งอัตตกามปาริจริยา ปรารภพระอุทายีเถระ ณ เมืองสาวัตถี เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป ไม่มีการสั่ง ภิกษุผู้มีความสำคัญในหญิงว่าเป็นหญิง พรรณนาคุณแห่งอัตตกามปาริจริยา แม้ที่สุดด้วยการทำนิ้วมือ โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ถ้าหญิงนั้นรู้ความหมายนั้นในขณะนั้นเอง เป็นสังฆาทิเสส ถ้าไม่รู้ความหมาย เป็นถุลลัจจัย ในบัณเฑาะก์ แม้มีความสำคัญว่าเป็นบัณเฑาะก์ ก็เป็นถุลลัจจัย ในบัณเฑาะก์นั้นเอง ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นหญิง เป็นทุกกฏ ภิกษุผู้พรรณนาคุณแห่งการบำเรอด้วยวัตถุกามมีจีวรเป็นต้น และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์ ๕ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความวิบัติแห่งศีล, หญิงมนุษย์, มีความสำคัญว่าเป็นหญิง, ราคะในอัตตกามปาริจริยา, การพรรณนาคุณด้วยราคะนั้น, และการรู้ความหมายในขณะนั้น สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการพูดล่วงเกินด้วยวาจาหยาบคาย Attakāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบำเรอเพื่อประโยชน์ตน จบแล้ว 5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อ Pañcame sañcarittanti itthipurisānaṃ antare saṃcaraṇabhāvaṃ. Samāpajjeyyāti sammā paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇāni karonto āpajjeyya. Itthiyā vātiādi samāpajjanākāradassanaṃ. Tattha itthiyā vā purisamatinti purisena vā tassa mātāpitādīhi vā pesito purisassa matiṃ adhippāyaṃ itthiyā āroceyyāti attho. Purisassa vā itthimatinti itthiyā vā tassā mātāpitādīhi vā pesito itthiyā matiṃ adhippāyaṃ purisassa āroceyyāti attho. Jāyattane vā jārattane vāti jāyabhāve vā jārabhāve vā. Purisassa hi matiṃ itthiyā ārocento jāyattane āroceti, itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane āroceti. Apica purisasseva matiṃ itthiyā ārocento jāyattane vā āroceti nibaddhabhariyabhāve, jārattane vā micchācārabhāve, tenevassa padabhājane (pārā. 302) ‘‘jāyattane vāti jāyā bhavissasi, jārattane vāti jārī bhavissasī’’ti vuttaṃ. Eteneva upāyena itthiyā matiṃ purisassa ārocanepi ‘‘pati bhavissasi, jāro bhavissasī’’ti vattabbatā veditabbā. Antamaso taṅkhaṇikāyapīti sabbantimena paricchedena yā ayaṃ taṅkhaṇe muhuttamatte saṃvasitabbato ‘‘taṅkhaṇikā’’ti vuccati, muhuttikāti attho. Tassāpi ‘‘muhuttikā bhavissasī’’ti evaṃ purisassa matiṃ ārocentassa saṅghādiseso, eteneva upāyena ‘‘muhuttiko bhavissasī’’ti evaṃ purisassa itthimatiṃ ārocentopi saṅghādisesaṃ āpajjatīti veditabbo. ในอรรถกถาสิกขาบทที่ ๕ บทว่า สญฺจริตฺตํ คือ ความเป็นผู้เที่ยวไปในระหว่างหญิงและชาย (ความเป็นสื่อ). บทว่า สมาปชฺเชยฺย คือ พึงถึงพร้อมด้วยการรับ การสอบสวน และการนำความกลับมาบอกอย่างดี. บทว่า อิตฺถิยา วา เป็นต้น เป็นการแสดงลักษณะแห่งการถึงพร้อม. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิตฺถิยา วา ปุริสมตึ มีความหมายว่า ชายเอง หรือพวกมารดาบิดาเป็นต้นของชายนั้นส่งไปแล้ว พึงบอกความประสงค์คือความจงใจของชายแก่หญิง. บทว่า ปุริสสฺส วา อิตฺถิมตึ มีความหมายว่า หญิงเอง หรือพวกมารดาบิดาเป็นต้นของหญิงนั้นส่งไปแล้ว พึงบอกความประสงค์ของหญิงแก่ชาย. บทว่า ชายตฺตเน วา ชารตฺตเน วา คือ เพื่อความเป็นภรรยา หรือเพื่อความเป็นชู้. ด้วยว่า ภิกษุเมื่อบอกความประสงค์ของชายแก่หญิง ย่อมบอกเพื่อความเป็นภรรยา, เมื่อบอกความประสงค์ของหญิงแก่ชาย ย่อมบอกเพื่อความเป็นชู้. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุเมื่อบอกความประสงค์ของชายเท่านั้นแก่หญิง ย่อมบอกเพื่อความเป็นภรรยา คือในฐานะที่เป็นภรรยาประจำ หรือบอกเพื่อความเป็นชู้ คือในฐานะที่เป็นมิจฉาจาร, เพราะเหตุนั้น ในบทภาชนีย์แห่งบทนั้น (ปารา. ๓๐๒) ท่านจึงกล่าวว่า 'ชายตฺตเน วา คือ เธอจักเป็นภรรยา, ชารตฺตเน วา คือ เธอจักเป็นชู้'. ด้วยอุบายนี้เอง แม้ในการบอกความประสงค์ของหญิงแก่ชาย ก็พึงทราบว่าควรกล่าวว่า 'จักเป็นสามี, จักเป็นชู้'. บทว่า อนฺตมโส ตงฺขณิกายปิ คือ ด้วยการกำหนดอย่างต่ำที่สุด หญิงใดที่ชื่อว่า ตังขณิกา เพราะพึงอยู่ร่วมกันในขณะนั้นเพียงชั่วครู่หนึ่ง มีอรรถว่า มุหุตติกา (หญิงชั่วครู่). แม้แก่หญิงนั้น ภิกษุผู้บอกความประสงค์ของชายอย่างนี้ว่า 'เธอจักเป็นหญิงชั่วครู่' เป็นสังฆาทิเสส, ด้วยอุบายนี้เอง ภิกษุแม้ผู้บอกความประสงค์ของหญิงแก่ชายอย่างนี้ว่า 'เธอจักเป็นชายชั่วครู่' ก็พึงทราบว่าต้องอาบัติสังฆาทิเสส. Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha sañcarittasamāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘antamaso taṅkhaṇikāyapī’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, ‘‘paṭiggaṇhāti, vīmaṃsati, antevāsiṃ paccāharāpetī’’tiiminā (pārā. 338) nayena sāṇattikaṃ, aññatra nālaṃvacanīyāya yāya kāyaci itthiyā antamaso mātuyāpi purisamatiṃ ārocento ‘‘hohi kira bhariyā dhanakkītā’’ti vattukāmo sacepi chandavāsinīādīsu aññatarākārena ārocetvā tāya ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitepi asampaṭicchitepi puna āgantvā yena pahito, tassa taṃ pavattiṃ āroceti, saṅghādisesaṃ āpajjati. Sā pana tassa bhariyā hotu vā, mā vā, akāraṇametaṃ. Sacepi yassā santikaṃ pesito, taṃ adisvā aññatarassa avassārocanakassa ‘‘ārocehī’’ti vatvā paccāharati, āpajjatiyeva. ‘‘Māturakkhitaṃ brūhī’’ti pesitassa pana gantvā aññaṃ piturakkhitādīsu aññataraṃ vadantassa visaṅketaṃ hoti, purisassa vā itthiyā vā vacanaṃ ‘‘sādhū’’ti kāyena vā vācāya vā ubhayena vā paṭiggaṇhitvā tassā itthiyā vā purisassa vā ārocetvā vā ārocāpetvā vā puna yena pesito, tassa taṃ pavattiṃ sayaṃ ārocentassa vā aññena ārocāpentassa vā saṅghādiseso. Ettāvatā hi ‘‘paṭiggaṇhāti, vīmaṃsati, paccāharatī’’tiidaṃ aṅgattayaṃ sampāditameva hoti, ito pana yehi kehici dvīhi aṅgehi, paṇḍake ca aṅgattayenāpi thullaccayaṃ. Ekena dukkaṭaṃ. Saṅghassa vā cetiyassa vā gilānassa vā kiccena gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้ว ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุทายีเถระ ในเรื่องการถึงพร้อมซึ่งความเป็นสื่อ. บทว่า อนฺตมโส ตงฺขณิกายปิ นี้ เป็นอนุปบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสาธารณบัญญัติ. ด้วยนัยว่า 'รับ, สอบสวน, ให้ศิษย์นำความกลับไปบอก' (ปารา. ๓๓๘) นี้ เป็นสิกขาบทที่มีการสั่ง (สาณัตติกะ). เว้นหญิงที่ไม่ควรพูดด้วย (นลาลวจนียา) บอกความประสงค์ของชายแก่หญิงคนใดคนหนึ่ง แม้ที่สุดแก่มารดา โดยประสงค์จะกล่าวว่า 'จงเป็นภรรยาที่ซื้อมาด้วยทรัพย์เถิด' หากบอกด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาหญิงที่อยู่ด้วยความสมัครใจเป็นต้น แม้เมื่อหญิงนั้นรับว่า 'ดีแล้ว' หรือไม่รับก็ตาม กลับมาแล้วบอกเรื่องนั้นแก่ผู้ที่ส่งไป ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสส. ก็หญิงนั้นจะเป็นภรรยาของเขาหรือไม่ก็ตาม ข้อนั้นไม่ใช่เหตุ (ไม่ใช่สาระสำคัญ). แม้หากว่าถูกส่งไปหาหญิงใด ไม่พบหญิงนั้น แล้วบอกแก่คนอื่นที่ต้องบอกแน่ๆ ว่า 'จงบอกให้ด้วย' แล้วกลับมา ก็ต้องอาบัติเช่นกัน. ส่วนภิกษุที่ถูกส่งไปว่า 'จงบอกหญิงที่มารดาคุ้มครอง' แต่ไปบอกหญิงอื่นในบรรดาหญิงที่บิดาคุ้มครองเป็นต้น ย่อมเป็นวิสังเกต (ผิดนัด/ผิดตัว). ภิกษุรับคำของชายหรือหญิงว่า 'ดีแล้ว' ด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยทั้งสอง แล้วบอกแก่หญิงนั้นหรือชายนั้นเอง หรือให้ผู้อื่นบอก แล้วกลับไปบอกเรื่องนั้นแก่ผู้ที่ส่งไปเอง หรือให้ผู้อื่นบอก ก็เป็นสังฆาทิเสส. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ องค์ ๓ คือ 'รับ, สอบสวน, นำความกลับมาบอก' นี้ เป็นอันสำเร็จแล้ว. แต่หากมีองค์ ๒ อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือในบัณเฑาะก์แม้มีองค์ ๓ ก็เป็นถุลลัจจัย. หากมีองค์เดียว เป็นทุกกฏ. ภิกษุผู้ไปด้วยกิจของสงฆ์ หรือของเจดีย์ หรือของภิกษุไข้ และพวกคนบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. Sīlavipatti, yesu sañcarittaṃ samāpajjati, tesaṃ manussajātikatā, na nālaṃvacanīyatā, เป็นสีลวิบัติ. องค์แห่งสิกขาบทนี้คือ: ความเป็นมนุษย์ของหญิงและชายที่ตนทำหน้าที่เป็นสื่อให้, ความเป็นผู้ควรพูดด้วย (ไม่เป็นนลาลวจนียา), Paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇānīti imānettha pañca aṅgāni. Chasamuṭṭhānaṃ, paṇṇattiṃ vā alaṃvacanīyabhāvaṃ vā ajānantassa kāyavikārena sāsanaṃ gahetvā tatheva vīmaṃsitvā tatheva paccāharantassa kāyato samuṭṭhāti. ‘‘Itthannāmā āgamissati, tassā cittaṃ jāneyyāthā’’ti kenaci vutte ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ āgataṃ vatvā puna tasmiṃ purise āgate ārocentassa kāyena kiñci akatattā vācato samuṭṭhāti. Vācāya ‘‘sādhū’’ti sāsanaṃ gahetvā aññena karaṇīyena tassā gharaṃ gantvā aññattha vā gamanakāle taṃ disvā vacībhedena vīmaṃsitvā punapi aññeneva kāraṇena tato apakkamma kadācideva taṃ purisaṃ disvā ārocentassāpi vācato samuṭṭhāti. Paṇṇattiṃ ajānantassa pana khīṇāsavassāpi pituvacanena gantvā alaṃvacanīyaṃ mātarampi ‘‘ehi me pitaraṃ upaṭṭhāhī’’ti vatvā paccāharantassa kāyavācato samuṭṭhāti. Imāni tīṇi acittakasamuṭṭhānāni. Tadubhayaṃ pana jānitvā eteheva tīhi nayehi samāpajjantassa tāneva tīṇi tadubhayajānanacittena sacittakāni honti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, kusalādivasena cettha tīṇi cittāni, sukhādivasena tisso vedanāti. การรับ, การสอบสวน, การนำความกลับมาบอก เหล่านี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้. มีสมุฏฐาน ๖. ภิกษุผู้ไม่รู้พระบัญญัติ หรือไม่รู้ความเป็นผู้ควรพูดด้วย รับคำสั่งด้วยอาการทางกาย แล้วสอบสวนด้วยอาการทางกายอย่างนั้น แล้วนำความกลับมาบอกด้วยอาการทางกายอย่างนั้น ย่อมเกิดจากกาย. เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'หญิงชื่อนี้จะมา ท่านจงรู้ใจของนาง' ภิกษุรับคำว่า 'ดีแล้ว' แล้วบอกแก่หญิงที่มานั้น เมื่อชายนั้นมาอีกก็บอกเรื่องนั้น เพราะไม่ได้ทำอะไรด้วยกาย ย่อมเกิดจากวาจา. ภิกษุรับคำสั่งด้วยวาจาว่า 'ดีแล้ว' แล้วไปที่บ้านของหญิงนั้นด้วยกิจอื่น หรือเห็นหญิงนั้นในเวลาไปที่อื่น แล้วสอบสวนด้วยการเปล่งวาจา แล้วหลีกไปจากที่นั้นด้วยเหตุอื่นอีก ต่อมาเห็นชายนั้นจึงบอกเรื่องนั้น ย่อมเกิดจากวาจาเช่นกัน. ส่วนภิกษุผู้ไม่รู้พระบัญญัติ แม้เป็นพระขีณาสพ ไปด้วยคำของบิดา แล้วบอกแม้มารดาผู้ควรพูดด้วยว่า 'มาเถิด จงมาบำรุงบิดาของฉัน' แล้วนำความกลับมาบอก ย่อมเกิดจากกายและวาจา. สมุฏฐาน ๓ เหล่านี้เป็นอจิตตกสมุฏฐาน. ส่วนภิกษุผู้รู้ทั้งสองอย่างนั้น แล้วถึงพร้อมด้วยนัย ๓ อย่างนี้ สมุฏฐาน ๓ อย่างนั้นเอง ย่อมเป็นสจิตตกสมุฏฐาน ด้วยจิตที่รู้ทั้งสองอย่างนั้น, เป็นกิริยา, ไม่มีการพ้นด้วยสัญญา (นสัญญาวิโมกข์), เป็นอจิตตกะ, เป็นปัณณัตติวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม. ในสิกขาบทนี้มีจิต ๓ โดยกุศลเป็นต้น, มีเวทนา ๓ โดยสุขเป็นต้น. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสัญจริตตสิกขาบท จบแล้ว. 6. Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā 6. การพรรณนากุฏิกาสิกขาบท Chaṭṭhe saññācikāya panāti ettha saññācikā nāma sayaṃ pavattitayācanā vuccati, tasmā saññācikāyāti attano yācanāyāti vuttaṃ hoti, sayaṃ yācitakehi upakaraṇehīti attho. Ettha ca yaṃkiñci parapariggahitakaṃ mūlacchedavasena yācituṃ na vaṭṭati, tāvakālikaṃ pana vaṭṭati. Sahāyatthāya kammakaraṇatthāya ‘‘purisaṃ dethā’’ti vattuṃ vaṭṭati, purisattakarampi yācituṃ vaṭṭati, purisattakaro nāma vaḍḍhakiādinā purisena kātabbaṃ hatthakammaṃ. Taṃ ‘‘purisattakaraṃ dehī’’ti vā ‘‘hatthakammaṃ dehī’’ti vā vatvā yācituṃ vaṭṭati. Hatthakammaṃ nāma kiñci vatthu na hoti, tasmā ‘‘kiṃ, bhante, āgatatthā’’ti pucchite vā apucchite vā yācituṃ vaṭṭati, viññattipaccayā doso natthi, migaluddakādayo pana sakakammaṃ na yācitabbā. Kuṭinti ullittādīsu aññataraṃ. Tattha ullittā nāma ṭhapetvā thambhatulāpiṭṭhasaṅghāṭavātapānadhūmacchiddādibhedaṃ alepokāsaṃ avasese lepokāse kuṭṭehi saddhiṃ ghaṭetvā chadanassa anto sudhāya vā mattikāya vā littā. Avalittā nāma tatheva vuttanayeneva chadanassa bahi littā. Ullittāvalittā nāma tatheva chadanassa anto ca bahi ca littā. Kārayamānenāti sayaṃ vā karontena, āṇattiyā vā kārāpentena. Asāmikanti kāretā dāyakena virahitaṃ. Attuddesanti ‘‘mayhaṃ vāsāgāraṃ esā’’ti evaṃ attā uddeso etissāti attuddesā, taṃ attuddesaṃ. Pamāṇikā kāretabbāti pamāṇayuttā kāretabbā. Tatridaṃ pamāṇanti tassā kuṭiyā idaṃ pamāṇaṃ. Dīghasoti dīghato. Dvādasa vidatthiyo sugatavidatthiyātiettha sugatavidatthi nāma idāni majjhimassa purisassa tisso vidatthiyo, vaḍḍhakihatthena diyaḍḍho hattho hoti. Minantena pana kuṭiyā bahikuṭṭe paṭhamaṃ dinnaṃ mahāmattikapariyantaṃ aggahetvā thusapiṇḍapariyantena dvādasa vidatthiyo minetabbā, sace thusapiṇḍakena anatthiko hoti, mahāmattikalepeneva niṭṭhāpeti, sveva paricchedo. Tiriyanti vitthārato. Sattantarāti kuṭṭassa bahiantaṃ aggahetvā abbhantarimena antena satta sugatavidatthiyo pamāṇanti vuttaṃ hoti. Ettha ca kesaggamattampi dīghato hāpetvā tiriyaṃ, tiriyato vā hāpetvā dīghaṃ vaḍḍhetuṃ na vaṭṭati, ko pana vādo ubhatovaḍḍhane. Yā pana dīghato saṭṭhihatthāpi hoti, tiriyato tihatthā vā ūnakacatuhatthā vā, yattha pamāṇayutto mañco ito cito ca na parivaṭṭati, pacchimakoṭiyā catuhatthavitthārā na hoti, ayaṃ kuṭisaṅkhyaṃ na gacchati, tasmā vaṭṭati. Bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāyāti yasmiṃ padese kuṭiṃ kāretukāmo hoti, taṃ sodhetvā padabhājane (pārā. 349) vuttanayena saṅghaṃ tikkhattuṃ yācitvā sabbe vā saṅghapariyāpannā saṅghena vā sammatā dve tayo bhikkhū tattha vatthudesanatthāya netabbā. Tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamananti tehi bhikkhūhi kipillikādīnaṃ āsayādīhi terasahi, pubbaṇṇāparaṇṇanissitādīhi soḷasahi upaddavehi virahitattā anārambhaṃ, dvīhi vā catūhi vā balibaddhehi yuttena sakaṭena ekaṃ cakkaṃ nibbodakapatanaṭṭhāne ekaṃ bahi katvā āvijjhituṃ sakkuṇeyyatāya saparikkamananti sallakkhetvā sace saṅghapahonakā honti, tattheva, no ce, saṅghamajjhaṃ gantvā tena bhikkhunā yācitehi ñattidutiyena kammena vatthu desetabbaṃ. Sārambhe cetiādi paṭipakkhanayena veditabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ ในบทว่า “สัญญจิกายะ ปะนะ” นี้ ชื่อว่า “สัญญจิกา” หมายถึง การขอที่ตนเองกระทำขึ้น เพราะเหตุนั้น ในบทว่า “สัญญจิกายะ” จึงหมายถึง “ด้วยการขอของตนเอง” ความหมายคือ ด้วยอุปกรณ์ที่ตนเองขอมา และในเรื่องนี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ผู้อื่นครอบครองอยู่ ไม่ควรขอโดยการตัดรากถอนโคน (เอาเป็นของตนถาวร) แต่ควรขอเพื่อใช้ชั่วคราว เพื่อประโยชน์แก่สหาย เพื่อประโยชน์แก่การทำงาน ควรกล่าวว่า “จงให้บุรุษมา” ควรขอแม้ซึ่งบุรุษัตตกัมมะ ชื่อว่า “บุรุษัตตกัมมะ” คือ หัตถกรรมที่บุรุษมีช่างไม้เป็นต้นพึงทำ สิ่งนั้นควรขอโดยกล่าวว่า “จงให้บุรุษัตตกัมมะ” หรือ “จงให้หัตถกรรม” ชื่อว่าหัตถกรรม ไม่ใช่สิ่งของอะไร เพราะเหตุนั้น เมื่อมีผู้ถามว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านมาเพื่ออะไร” หรือไม่ถาม ก็ควรขอ ไม่มีโทษเพราะการวิญญัติ (การขอ) แต่ไม่ควรขอการงานของตนจากนายพรานเนื้อเป็นต้น คำว่า “กุฏิ” หมายถึง กุฏิอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากุฏิที่ฉาบแล้วเป็นต้น ในบรรดากุฏิเหล่านั้น ชื่อว่า “อุลลิตตา” (กุฏิที่ฉาบภายใน) คือ กุฏิที่เว้นที่ที่ไม่ควรฉาบซึ่งมีประเภทต่างๆ เช่น เสา คาน ไม้กรอบประตู หน้าต่าง ช่องควัน เป็นต้น ในที่ที่ควรฉาบที่เหลือ ประกอบเข้ากับฝาผนังแล้ว ฉาบภายในหลังคาด้วยปูนขาวหรือด้วยดินเหนียว ชื่อว่า “อวลิตตา” (กุฏิที่ฉาบภายนอก) คือ กุฏิที่ฉาบภายนอกหลังคาด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง ชื่อว่า “อุลลิตตาวลิตตา” (กุฏิที่ฉาบทั้งภายในและภายนอก) คือ กุฏิที่ฉาบทั้งภายในและภายนอกหลังคาด้วยนัยนั้นเอง คำว่า “ผู้กำลังให้กระทำ” หมายถึง ผู้กำลังทำเอง หรือ ผู้กำลังให้ผู้อื่นทำด้วยการสั่ง คำว่า “ไม่มีเจ้าของ” หมายถึง กุฏิที่ผู้สร้างปราศจากทายก คำว่า “มีตนเป็นที่หมาย” หมายถึง กุฏินี้มีตนเป็นที่หมายอย่างนี้ว่า “กุฏินี้เป็นที่อยู่ของฉัน” จึงชื่อว่า “อัตตุทเทสา” กุฏิที่มีตนเป็นที่หมายนั้น คำว่า “พึงให้สร้างตามประมาณ” หมายถึง พึงให้สร้างกุฏิที่ประกอบด้วยประมาณ คำว่า “ประมาณในกุฏินั้นมีดังนี้” หมายถึง ประมาณของกุฏินั้นมีดังนี้ คำว่า “ตามยาว” หมายถึง โดยความยาว ในบทว่า “สิบสองคืบด้วยคืบพระสุคต” นี้ ชื่อว่า “คืบพระสุคต” ในปัจจุบันนี้คือสามคืบของบุรุษปานกลาง หรือหนึ่งศอกครึ่งด้วยศอกของช่างไม้ แต่เมื่อวัด ไม่พึงถือเอาที่สุดของดินเหนียวที่ฉาบไว้ภายนอกฝากุฏิเป็นครั้งแรก พึงวัดสิบสองคืบโดยที่สุดของก้อนแกลบ หากไม่ต้องการก้อนแกลบ ก็พึงทำให้สำเร็จด้วยการฉาบด้วยดินเหนียวอย่างเดียว นั่นแหละคือประมาณ คำว่า “ตามขวาง” หมายถึง โดยความกว้าง คำว่า “เจ็ดคืบ” หมายถึง ไม่พึงถือเอาที่สุดภายนอกของฝาผนัง พึงกล่าวว่าเจ็ดคืบพระสุคตโดยที่สุดภายในเป็นประมาณ และในเรื่องนี้ แม้เพียงปลายเส้นผม ลดความยาวแล้วเพิ่มความกว้าง หรือลดความกว้างแล้วเพิ่มความยาว ก็ไม่ควร จะกล่าวอะไรกับการเพิ่มทั้งสองอย่างเล่า แต่กุฏิใดมีความยาวถึงหกสิบศอก มีความกว้างสามศอกหรือน้อยกว่าสี่ศอก ซึ่งเตียงที่ได้ประมาณไม่สามารถพลิกไปมาได้ และที่ปลายสุดไม่มีความกว้างสี่ศอก กุฏินี้ไม่เข้าข่ายเป็นกุฏิ (ตามที่กำหนด) เพราะเหตุนั้น จึงควร (สร้างได้) คำว่า “พึงนำภิกษุไปเพื่อแสดงที่” หมายถึง ในประเทศใดที่ประสงค์จะสร้างกุฏิ ชำระประเทศนั้นแล้ว ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ (ปร. ๓๔๙) ขอต่อสงฆ์สามครั้งแล้ว หรือภิกษุทั้งหมดที่อยู่ในสังฆะ หรือภิกษุสองสามรูปที่สงฆ์สมมติแล้ว พึงนำไปเพื่อแสดงที่ในประเทศนั้น คำว่า “ภิกษุเหล่านั้นพึงแสดงที่ที่ไม่มีการเบียดเบียนและมีที่เดินไปมาได้” หมายถึง โดยภิกษุเหล่านั้น ปราศจากอุปัทวะ ๑๓ อย่าง เช่น ที่อยู่ของมดเป็นต้น และปราศจากอุปัทวะ ๑๖ อย่าง เช่น ที่อาศัยพืชพันธุ์ธัญญาหารเป็นต้น จึงชื่อว่า “อนารัมภะ” (ไม่มีการเบียดเบียน) ด้วยรถที่เทียมด้วยโคสองตัวหรือสี่ตัว สามารถหมุนล้อหนึ่งในที่ที่น้ำชายคาตก และล้อหนึ่งอยู่นอกชายคาได้ จึงชื่อว่า “สปริกฺกมนํ” (มีที่เดินไปมาได้) พิจารณาแล้ว ถ้าสงฆ์พอเพียง (มีภิกษุพอที่จะไปดูได้) ก็พึงแสดงที่ในที่นั้นเอง ถ้าไม่พอเพียง ก็พึงไปสู่ท่ามกลางสงฆ์ แล้วภิกษุที่ถูกภิกษุนั้นขอร้อง พึงแสดงที่ด้วยญัตติทุติยกรรม คำว่า “สารัมเภ” เป็นต้น พึงทราบด้วยนัยตรงกันข้าม Āḷaviyaṃ āḷavike bhikkhū ārabbha saññācikāya kuṭikaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, ‘‘adesitavatthukaṃ pamāṇātikkantaṃ kuṭiṃ kāressāmī’’ti upakaraṇatthaṃ araññaṃ gamanato paṭṭhāya sabbapayogesu dukkaṭaṃ, ‘‘idāni dvīhi piṇḍehi niṭṭhānaṃ gamissatī’’ti tesu paṭhamapiṇḍadāne thullaccayaṃ, dutiyadānena lepe ghaṭite sace adesitavatthukā eva vā pamāṇātikkantā eva vā hoti, eko saṅghādiseso, dve ca dukkaṭāni. Ubhayavippannā, dve saṅghādisesā, dve ca dukkaṭāni. Sace pana dvārabandhaṃ vā vātapānaṃ vā aṭṭhapetvāva mattikāya limpati, ṭhapite ca tasmiṃ lepo na ghaṭiyati, rakkhati tāva. Puna limpantassa pana ghaṭitamatte saṅghādiseso. Sace taṃ ṭhapiyamānaṃ paṭhamadinnalepena saddhiṃ nirantarameva hutvā tiṭṭhati, paṭhamameva saṅghādiseso. Kevalaṃ sārambhāya dukkaṭaṃ, tathā aparikkamanāya. Vippakataṃ kuṭiṃ aññassa dadato ca, bhūmiṃ samaṃ katvā bhindantassa ca, leṇaguhātiṇakuṭipaṇṇacchadanagehesu aññataraṃ kārentassa, kuṭimpi aññassa vāsatthāya, vāsāgāraṃ ṭhapetvā uposathāgārādīsu aññataratthāya kārentassa ca ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, ullittādīnaṃ aññataratā, heṭṭhimapamāṇasambhavo, adesitavatthukatā, pamāṇātikkantatā, attuddesikatā, vāsāgāratā, lepaghaṭanāti imānettha cha vā satta vā aṅgāni. Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyañca, kiriyākiriyañca. Idañhi vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkantaṃ vā karoto kiriyato samuṭṭhāti, adesāpetvā karoto kiriyākiriyato samuṭṭhāti. Sesamettha sañcaritte vuttasadisamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเมืองอาฬวี ปรารภภิกษุชาวอาฬวี ในเรื่องการสร้างกุฏิด้วยการขอเอง เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป มีการสั่ง ตั้งแต่เริ่มไปป่าเพื่อหาอุปกรณ์ ด้วยคิดว่า “เราจะสร้างกุฏิที่ไม่ได้แสดงที่และเกินประมาณ” ย่อมเป็นทุกกฏในทุกๆ การกระทำ เมื่อถึงเวลาที่กล่าวว่า “บัดนี้จะสำเร็จด้วยก้อนดินสองก้อน” การให้ก้อนดินก้อนแรกเป็นถุลลัจจัย เมื่อให้ก้อนที่สองและดินฉาบติดกัน หากกุฏินั้นไม่ได้แสดงที่ หรือเกินประมาณ ก็เป็นสังฆาทิเสส ๑ และทุกกฏ ๒ หากบกพร่องทั้งสองอย่าง (ไม่ได้แสดงที่และเกินประมาณ) เป็นสังฆาทิเสส ๒ และทุกกฏ ๒ แต่ถ้ายังไม่ได้ใส่กรอบประตูหรือหน้าต่าง ก็ฉาบด้วยดินเหนียวไปก่อน และเมื่อใส่กรอบประตูหรือหน้าต่างแล้ว ดินฉาบยังไม่ติดกัน ก็ยังไม่เป็นอาบัติ แต่เมื่อภิกษุฉาบอีกครั้ง พอติดกัน ก็เป็นสังฆาทิเสส หากเมื่อใส่กรอบประตูหรือหน้าต่างนั้นแล้ว ดินฉาบติดกับดินที่ฉาบไว้ครั้งแรกโดยไม่ขาดตอน ก็เป็นสังฆาทิเสสตั้งแต่แรก เป็นทุกกฏเฉพาะการเบียดเบียน และการไม่มีที่เดินไปมาได้ การให้กุฏิที่ยังไม่สำเร็จแก่ผู้อื่น, การทำลายที่ดินให้เรียบ, การสร้างถ้ำหรือเรือนยอดหรือกุฏิหญ้าหรือเรือนใบไม้หรือเรือนอย่างใดอย่างหนึ่ง, การสร้างกุฏิเพื่อเป็นที่อยู่ของผู้อื่น, การสร้างเพื่อเป็นอุโบสถเป็นต้น โดยเว้นที่อยู่, และผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความวิบัติแห่งศีล, การเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากุฏิที่ฉาบแล้วเป็นต้น, การมีประมาณต่ำกว่า, การไม่ได้แสดงที่, การเกินประมาณ, การมีตนเป็นที่หมาย, การเป็นที่อยู่, การที่ดินฉาบติดกัน เหล่านี้เป็นองค์ ๖ หรือ ๗ ในสิกขาบทนี้ มีสมุฏฐาน ๖ อย่าง คือ กิริยา และ กิริยากิริยา เพราะว่าเรื่องนี้ เมื่อให้แสดงที่แล้วสร้างเกินประมาณ ย่อมเกิดขึ้นจากกิริยา เมื่อไม่ได้ให้แสดงที่แล้วสร้าง ย่อมเกิดขึ้นจากกิริยากิริยา ที่เหลือในสิกขาบทนี้เหมือนกับที่กล่าวไว้ในสัญจริตตสิกขาบท Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากุฏิกาสิกขาบท จบแล้ว 7. Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā 7. อรรถกถาวิหารกาสิกขาบท Sattame mahallakanti sasāmikabhāvena saññācitakuṭito mahantabhāvo etassa atthīti mahallako, yasmā vā vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkamenāpi kātuṃ vaṭṭati, tasmā pamāṇamahantatāyapi mahallako, taṃ mahallakaṃ. Yasmā panassa taṃ pamāṇamahantattaṃ sasāmikattāva labbhati, tasmā tadatthadassanatthaṃ ‘‘mahallako nāma vihāro sasāmiko vuccatī’’ti evamassa padabhājane (pārā. 367) vuttaṃ. Sesaṃ sabbaṃ kuṭikārasikkhāpade vuttasadisaṃ, sasāmikabhāvamattameva hi viseso. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า “มหัลลกะ” หมายถึง วิหารนี้มีความยิ่งใหญ่กว่ากุฏิที่ขอเอง เพราะมีเจ้าของ จึงชื่อว่า “มหัลลกะ” หรือเพราะว่าเมื่อให้แสดงที่แล้ว ก็ควรสร้างแม้เกินประมาณได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า “มหัลลกะ” เพราะมีความยิ่งใหญ่โดยประมาณ วิหารที่ยิ่งใหญ่นั้น แต่เพราะความยิ่งใหญ่โดยประมาณนั้น ย่อมได้มาเพราะมีเจ้าของเท่านั้น เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวไว้ในปทภาชนีย์ (ปร. ๓๖๗) ว่า “ชื่อว่ามหัลลกะ คือวิหารที่มีเจ้าของ” ที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้ในกุฏิกาสิกขาบท ความมีเจ้าของเท่านั้นเป็นข้อแตกต่าง Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha cetiyarukkhaṃ chedāpanavatthusmiṃ paññattabhāvo, akiriyamattato samuṭṭhānabhāvo, ekasaṅghādisesatā ca ettha viseso. ในสิกขาบทนี้ มีข้อพิเศษคือ ทรงบัญญัติไว้ในเมืองโกสัมพี ปรารภพระฉันนะเถระ ในเรื่องการให้ตัดต้นไม้ที่เป็นเจดีย์, ความเป็นสมุฏฐานเพราะเป็นเพียงอกิริยา, และความเป็นสังฆาทิเสสหนึ่งข้อ Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาวิหารกาสิกขาบท จบแล้ว 8. Duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā 8. อรรถกถาทุฏฐโทสสิกขาบท Aṭṭhame duṭṭho dosoti dūsito ceva dūsako ca. Uppanne hi dose puggalo tena dosena dūsito hoti, pakatibhāvaṃ jahāpito, tasmā ‘‘duṭṭho’’ti vuccati. Parañca dūseti vināseti, tasmā ‘‘doso’’ti vuccati. Iti ‘‘duṭṭho doso’’ti ekassevetaṃ puggalassa ākāranānattena nidassanaṃ. Appatītoti nappatīto, pītisukhādīhi vivajjito, na abhisaṭoti attho. Amūlakenāti yaṃ codakena cuditakamhi puggale adiṭṭhaṃ assutaṃ aparisaṅkitaṃ, idaṃ etesaṃ dassanasavanaparisaṅkāsaṅkhātānaṃ mūlānaṃ abhāvato amūlakaṃ nāma. Taṃ pana so āpanno vā hotu, anāpanno vā, etaṃ idha appamāṇaṃ. Ettha ca adiṭṭhaṃ nāma attano pasādacakkhunā vā dibbacakkhunā vā adiṭṭhaṃ, assutaṃ nāma tatheva kenaci vuccamānaṃ na sutaṃ, aparisaṅkitaṃ nāma attano vā parassa vā diṭṭhasutamutavasena cetasā aparisaṅkitaṃ, iti evarūpena amūlakena. Pārājikenāti bhikkhuno anurūpesu ekūnavīsatiyā aññatarena, padabhājane (pārā. 386) pana pārājikuddese āgatāneva gahetvā ‘‘catunnaṃ aññatarenā’’ti vuttaṃ. Anuddhaṃseyyāti dhaṃseyya viddhaṃseyya padhaṃseyya abhibhaveyya. Taṃ pana anuddhaṃsanaṃ yasmā attanā codentopi parena codāpentopi karoti, tasmāssa padabhājane ‘‘codeti vā codāpeti vā’’ti vuttaṃ. Tattha vatthusandassanā āpattisandassanā saṃvāsappaṭikkhepo sāmīcippaṭikkhepoti saṅkhepato catasso codanā. Tāsu vatthusandassanā nāma ‘‘tvaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevī’’tiādinā nayena pavattā. Āpattisandassanā nāma ‘‘tvaṃ methunadhammāpattiṃ āpanno’’tiādinā nayena pavattā. Saṃvāsappaṭikkhepo nāma ‘‘natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti evaṃ pavatto. Ettāvatā pana sīsaṃ na eti, ‘‘assamaṇosī’’tiādīhi vacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti. Sāmīcippaṭikkhepo nāma abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammabījanikammādīnaṃ akaraṇaṃ, taṃ paṭipātiyā vandanādīni karoto ekassa akatvā sesānaṃ karaṇakāle veditabbaṃ. Ettāvatā ca codanā nāma hoti, āpatti pana sīsaṃ na eti. ‘‘Kasmā mama vandanādīni na karosī’’ti pucchite pana ‘‘assamaṇosī’’tiādivacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti, tasmā yo bhikkhu bhikkhuṃ samīpe ṭhatvā ‘‘tvaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevī’’ti vā ‘‘assamaṇosī’’ti vā ādīhi vacanehi hatthamuddāya eva vā etamatthaṃ dīpento sayaṃ vā codeti, gahaṭṭhapabbajitesu vā aññatarena codāpeti, ayaṃ anuddhaṃseti nāma. Appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyyanti api eva nāma naṃ puggalaṃ imamhā seṭṭhacariyā apaneyyaṃ. ‘‘Sādhu vatassa sacāhaṃ imaṃ puggalaṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti iminā adhippāyena anuddhaṃseyyāti vuttaṃ hoti. Etena ekaṃ cāvanādhippāyaṃ gahetvā avasesā akkosādhippāyo kammādhippāyo vuṭṭhānādhippāyo uposathaṭṭhapanādhippāyo pavāraṇaṭṭhapanādhippāyo anuvijjanādhippāyo dhammakathādhippāyoti satta adhippāyā paṭikkhittā honti. Tato aparena samayenāti yasmiṃ samaye anuddhaṃsito hoti, tato aññasmiṃ samaye. Samanuggāhīyamāno vāti anuvijjakena kiṃ te diṭṭhantiādinā nayena anuvijjiyamāno upaparikkhiyamāno. Asamanuggāhīyamāno vāti diṭṭhādīsu kenaci vatthunāvā anuvijjakādīsu yena kenaci puggalena vā avuccamāno. Imesaṃ pana padānaṃ parato ‘‘bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhātī’’ti iminā sambandho. Idañhi vuttaṃ hoti – evaṃ samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti paṭicca tiṭṭhati paṭijānāti, saṅghādisesoti. Idañca amūlakabhāvassa pākaṭakāladassanatthaṃ vuttaṃ. Āpattiṃ pana anuddhaṃsitakkhaṇeyeva āpajjati. Amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hotīti ettha pana diṭṭhamūlādīnaṃ abhāvena amūlakaṃ, samathehi adhikaraṇīyabhāvena adhikaraṇaṃ. Yañhi adhikicca ārabbha paṭicca sandhāya samathā pavattanti, taṃ adhikaraṇaṃ. Idha pana pārājikasaṅkhātaṃ āpattādhikaraṇameva adhippetaṃ. Yadi hi taṃ adhikaraṇaṃ diṭṭhādīhi mūlehi amūlakañceva hoti, ayaṃ codetuṃ āgato bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti paṭicca tiṭṭhati, ‘‘tucchakaṃ mayā bhaṇita’’ntiādīni (pārā. 386) vadanto paṭijānāti, tassa bhikkhuno anuddhaṃsitakkhaṇeyeva saṅghādisesoti, ayaṃ sikkhāpadassa padānukkamena attho. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า ทุฏฺโฐ โทโส (ผู้ประทุษร้ายด้วยโทสะ) คือ ทั้งผู้ถูกประทุษร้ายและผู้ประทุษร้าย. ด้วยว่า เมื่อโทสะเกิดขึ้น บุคคลย่อมถูกโทสะนั้นประทุษร้าย ถูกทำให้ละทิ้งสภาพปกติ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ทุฏฺโฐ. และย่อมประทุษร้าย ย่อมทำลายผู้อื่น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า โทโส. ด้วยเหตุนี้ คำว่า ทุฏฺโฐ โทโส นี้ เป็นการแสดงถึงบุคคลคนเดียวด้วยอาการที่ต่างกัน. คำว่า อปฺปตีโต คือ ไม่แช่มชื่น คือปราศจากปีติและสุขเป็นต้น ไม่แผ่ไปทั่วถึง นี้เป็นอรรถ. คำว่า อมูลเกน คือ เรื่องที่ผู้โจทก์ไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน ไม่ได้สงสัยในบุคคลผู้ถูกโจทก์ นี้ชื่อว่า อมูลกะ เพราะไม่มีมูลเหตุเหล่านี้ที่เรียกว่า การเห็น การได้ยิน และการสงสัย. อนึ่ง บุคคลนั้นจะถึงอาบัตินั้นหรือไม่ได้ถึงก็ตาม ข้อนี้ไม่เป็นประมาณในสิกขาบทนี้. ในสิกขาบทนี้ คำว่า อทิฏฺฐํ (ไม่เห็น) คือ ไม่เห็นด้วยปสาทจักษุหรือทิพยจักษุของตน, คำว่า อสฺสุตํ (ไม่ได้ยิน) คือ ไม่ได้ยินคำที่ใคร ๆ กล่าวด้วยปสาทโสตหรือทิพยโสตเช่นเดียวกัน, คำว่า อปริสงฺกิตํ (ไม่สงสัย) คือ ไม่สงสัยด้วยใจของตนหรือของผู้อื่น โดยอาศัยการเห็น การได้ยิน หรือการรับรู้ (มุตะ), ด้วยอมูลกะที่มีลักษณะเช่นนี้. คำว่า ปาราชิเกน คือ ด้วยอาบัติปาราชิกอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปาราชิก ๑๙ อย่างที่ควรแก่ภิกษุ แต่ในปทภาชนีย์ (วิ.มหา. ๑/๓๘๖) ทรงถือเอาเฉพาะปาราชิกที่มาในปาราชิกุทเทสแล้วตรัสว่า ด้วยปาราชิกอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดา ๔ อย่าง. คำว่า อนุทฺธํเสยฺย (พึงตามกำจัด) คือ พึงทำลาย พึงทำให้พินาศ พึงทำให้ย่อยยับ พึงครอบงำ. อนึ่ง เพราะการตามกำจัดนั้น บุคคลย่อมทำได้ทั้งด้วยการโจทก์เอง หรือให้ผู้อื่นโจทก์ เพราะเหตุนั้น ในปทภาชนีย์ของสิกขาบทนั้น จึงตรัสว่า โจเทติ วา โจทาเปติ วา (โจทก์เอง หรือให้ผู้อื่นโจทก์). ในบรรดาการโจทก์นั้น การแสดงวัตถุ การแสดงอาบัติ การห้ามสังวาส การห้ามสามีจิกรรม โดยย่อมีการโจทก์ ๔ อย่าง. ในบรรดาการโจทก์เหล่านั้น การแสดงวัตถุ คือการโจทก์ที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า ตฺวํ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวิ (เธอเสพเมถุนธรรมแล้ว). การแสดงอาบัติ คือการโจทก์ที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า ตฺวํ เมถุนธมฺมาปตฺตํ อาปนฺโน (เธอต้องอาบัติเมถุนธรรมแล้ว). การห้ามสังวาส คือการห้ามที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า นตฺถิ ตยา สทฺธึ อุโปสโถ วา ปวารณา วา สงฺฆกมฺมํ วา (อุโบสถก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ร่วมกับเธอย่อมไม่มี). แต่เพียงเท่านี้ (อาบัติ) ยังไม่ถึงที่สุด ต่อเมื่อประกอบกับคำมีอาทิว่า อสฺสมโณสิ (เธอไม่ใช่สมณะ) จึงจะถึงที่สุด. การห้ามสามีจิกรรม คือการไม่ทำอภิวาท การลุกรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรม การพัดวีเป็นต้น พึงทราบว่าคือการไม่ทำสิ่งเหล่านั้นแก่ภิกษุรูปหนึ่ง ในเวลาที่กำลังทำวัตรปฏิบัติมีการไหว้เป็นต้นแก่ภิกษุรูปที่เหลือตามลำดับ. และเพียงเท่านี้ชื่อว่าเป็นการโจทก์ แต่อาบัติยังไม่ถึงที่สุด. แต่เมื่อถูกถามว่า กสฺมา มม วนฺทนาทีนิ น กโรสิ (ทำไมท่านจึงไม่ทำวัตรปฏิบัติมีการไหว้เป็นต้นแก่เรา) เมื่อประกอบกับคำมีอาทิว่า อสฺสมโณสิ จึงจะถึงที่สุด เพราะเหตุนั้น ภิกษุใด ยืนอยู่ใกล้ภิกษุแล้ว แสดงเนื้อความนั้นด้วยคำมีอาทิว่า ตฺวํ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวิ หรือ อสฺสมโณสิ หรือด้วยการแสดงท่าทางด้วยมือก็ตาม โจทก์เองก็ดี หรือให้คฤหัสถ์หรือบรรพชิตรูปใดรูปหนึ่งโจทก์ก็ดี ภิกษุนี้ชื่อว่า อนุทฺธํเสติ (ตามกำจัด). คำว่า อปฺเปว นาม นํ อิมมฺหา พฺรหฺมจริยา จาเวยฺยนฺติ (ทำไฉนหนอ เราจะพึงยังเขาให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้) คือ ทำไฉนหนอ เราจะพึงนำบุคคลนั้นออกจากจริยาอันประเสริฐนี้. คำว่า พึงตามกำจัด ตรัสไว้ด้วยความประสงค์ว่า สาธุ วตสฺส สจาหํ อิมํ ปุคฺคลํ อิมมฺหา พฺรหฺมจริยา จาเวยฺยํ (ถ้าเราพึงยังบุคคลนี้ให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์นี้ได้ ก็จะเป็นการดีแก่เรา). ด้วยคำนี้ เมื่อถือเอาความประสงค์ในการให้เคลื่อน (จากพรหมจรรย์) อย่างหนึ่งนี้แล้ว ความประสงค์ที่เหลืออีก ๗ อย่าง คือ ความประสงค์ในการด่า ความประสงค์ในการทำกรรม ความประสงค์ในการให้ออกจากอาบัติ ความประสงค์ในการงดอุโบสถ ความประสงค์ในการงดปวารณา ความประสงค์ในการสอบสวน ความประสงค์ในการแสดงธรรม ย่อมเป็นอันถูกห้าม. คำว่า ตโต อปเรน สมเยน (ในสมัยอื่นจากนั้น) คือ ในสมัยอื่นจากสมัยที่ถูกตามกำจัดแล้ว. คำว่า สมนุคฺคาหิยมาโน วา (เมื่อถูกสอบสวน) คือ เมื่อถูกวินัยธรผู้สอบสวน สอบสวนและพิจารณาโดยนัยมีอาทิว่า กึ เต ทิฏฺฐํ (ท่านเห็นอะไร). คำว่า อสมนุคฺคาหิยมาโน วา (เมื่อไม่ถูกสอบสวน) คือ เมื่อไม่ถูกใคร ๆ กล่าวหาด้วยวัตถุมีการเห็นเป็นต้น หรือด้วยบุคคลใดบุคคลหนึ่งมีวินัยธรผู้สอบสวนเป็นต้น. อนึ่ง บทเหล่านี้มีความสัมพันธ์กับบทว่า ภิกฺขุ จ โทสํ ปติฏฺฐาติ (และภิกษุย่อมตั้งอยู่ในโทษ) ที่อยู่ถัดไป. ความจริง ข้อนี้มีอธิบายว่า ภิกษุผู้โจทก์นั้น เมื่อถูกสอบสวนหรือไม่ได้ถูกสอบสวนอย่างนี้ก็ตาม ย่อมตั้งอยู่ในโทษ ย่อมอาศัยโทษตั้งอยู่ ย่อมรับสารภาพ (อาบัติที่ต้อง) คือสังฆาทิเสส. และคำนี้ตรัสไว้เพื่อแสดงเวลาที่ความเป็นอมูลกะปรากฏชัด แต่อาบัติย่อมต้องในขณะที่ตามกำจัดนั่นเอง. ในบทว่า อมูลกญฺเจว ตํ อธิกรณํ โหติ นี้ ชื่อว่า อมูลกะ เพราะไม่มีมูลเหตุมีทิฏฐมูลเป็นต้น ชื่อว่า อธิกรณ์ เพราะเป็นสิ่งที่พึงระงับด้วยสมถะทั้งหลาย. ความจริง เรื่องใดที่สมถะทั้งหลายย่อมดำเนินไปโดยอาศัย ปรารภ เกี่ยวเนื่อง และมุ่งหมาย เรื่องนั้นชื่อว่าอธิกรณ์. แต่ในสิกขาบทนี้ ประสงค์เอาอาปัตตาธิกรณ์ที่เรียกว่าปาราชิกเท่านั้น. ถ้าอธิกรณ์นั้นเป็นอมูลกะด้วยมูลเหตุมีทิฏฐะเป็นต้นจริง ภิกษุผู้มาเพื่อโจทก์นี้ ย่อมตั้งอยู่ในโทษ ย่อมอาศัยโทษตั้งอยู่ ย่อมรับสารภาพโดยกล่าวคำมีอาทิว่า ตุจฺฉกํ มยา ภณิตํ (เรากล่าวคำเปล่าประโยชน์แล้ว) สังฆาทิเสสย่อมมีแก่ภิกษุนั้นในขณะที่ตามกำจัดนั่นเอง นี้เป็นอรรถตามลำดับบทแห่งสิกขาบทนี้ Rājagahe mettiyabhūmajake bhikkhū ārabbha amūlakena pārājikena anuddhaṃsanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, katūpasampadaṃ suddhaṃ vā asuddhaṃ vā puggalaṃ yena pārājikena codeti, taṃ ‘‘ayaṃ anajjhāpanno’’ti ñatvā cāvanādhippāyena ‘‘karotu me āyasmā okāsaṃ, ahaṃ taṃ vattukāmo’’ti evaṃ okāsaṃ akāretvā codentassa sace so taṅkhaṇeyeva jānāti ‘‘maṃ codetī’’ti, vācāya vācāya saṅghādiseso ceva dukkaṭañca. Okāsaṃ kāretvā codentassa saṅghādisesoyeva. Hatthamuddāya sammukhā codentassāpi eseva nayo. Parammukhā codentassa pana sīsaṃ na eti. Attanā samīpe ṭhatvā aññaṃ bhikkhuṃ āṇāpeti, so tassa vacanena taṃ codeti, codāpakasseva vuttanayena āpattiyo. Atha sopi ‘‘mayā diṭṭhaṃ sutaṃ atthī’’ti codeti, dvinnampi jānānaṃ tatheva āpattiyo. Akkosādhippāyena pana okāsaṃ akāretvā vadantassa vuttanayeneva pācittiyañceva dukkaṭañca. Okāsaṃ kāretvā vadantassa pācittiyameva. Kammādhippāyena asammukhā sattavidhampi kammaṃ karontassa dukkaṭameva. Vuṭṭhānādhippāyena ‘‘tvaṃ itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, taṃ paṭikarohī’’ti vadantassa, uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā ṭhapentassa ca okāsakammaṃ natthi, ṭhapanakkhettaṃ pana jānitabbaṃ, anuvijjakassāpi osaṭe vatthusmiṃ ‘‘atthetaṃ tavā’’ti anuvijjanādhippāyena vadantassa okāsakammaṃ natthi, dhammakathikassāpi ‘‘yo idañca idañca karoti, ayaṃ assamaṇo’’tiādinā nayena anodisakaṃ dhammaṃ kathentassa okāsakammaṃ natthi. Sace pana odissa niyametvā ‘‘asuko ca asuko ca assamaṇo anupāsako’’ti katheti, āsanato oruyha āpattiṃ desetvā gantabbaṃ. Ummattakādīnañca anāpatti, sīlavipatti, yaṃ codeti vā codāpeti vā, tassa ‘‘upasampanno’’ti saṅkhyupagamanaṃ, tasmiṃ suddhasaññitā, yena pārājikena codeti, tassa diṭṭhādivasena amūlakatā, cāvanādhippāyena sammukhācodanā, tassa taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni. Vedanā panettha dukkhāyevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุพวกเมตติยะและภูมชกะ ในเรื่องการตามกำจัดด้วยอาบัติปาราชิกไม่มีมูล เป็นสาธารณบัญญัติ มีอาณัติ เมื่อภิกษุผู้กล่าวหาบุคคลผู้ได้อุปสมบทแล้ว จะเป็นผู้บริสุทธิ์หรือไมก็ตาม ด้วยอาบัติปาราชิกใด โดยรู้อยู่ว่า 'ผู้นี้ไม่ได้ล่วงละเมิด' ด้วยประสงค์จะให้เคลื่อนจากพรหมจรรย์ ไม่ขอโอกาสว่า 'ท่านผู้มีอายุ โปรดให้โอกาสแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าประสงค์จะพูดกับท่าน' ดังนี้แล้วกล่าวหาอยู่ หากภิกษุผู้ถูกกล่าวหานั้นรู้ในขณะนั้นเองว่า 'เขากล่าวหาเรา' ทุกๆ คำพูด ย่อมเป็นสังฆาทิเสสและทุกกฏ เมื่อภิกษุผู้กล่าวหาขอโอกาสแล้วจึงกล่าวหา ย่อมเป็นสังฆาทิเสสเท่านั้น แม้เมื่อกล่าวหาต่อหน้าด้วยการแสดงท่าทางด้วยมือ ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่เมื่อกล่าวหาลับหลัง ย่อมไม่ถึงที่สุด ตนเองยืนอยู่ใกล้แล้วสั่งภิกษุอื่น ภิกษุนั้นกล่าวหาผู้นั้นตามคำของภิกษุผู้สั่ง อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุผู้สั่งให้กล่าวหาเท่านั้น ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว อนึ่ง หากภิกษุผู้ถูกสั่งนั้นกล่าวหาว่า 'เรื่องที่ข้าพเจ้าเห็นหรือได้ยินมามีอยู่' ดังนี้ อาบัติย่อมมีแก่ชนทั้งสองนั้นเหมือนกัน แต่เมื่อภิกษุผู้พูดด้วยประสงค์จะด่า ไม่ขอโอกาสก่อน ย่อมเป็นปาจิตตีย์และทุกกฏตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เมื่อภิกษุผู้พูดขอโอกาสแล้ว ย่อมเป็นปาจิตตีย์เท่านั้น เมื่อภิกษุผู้ทำกรรม 7 ประการลับหลัง ด้วยประสงค์จะทำกรรม ย่อมเป็นทุกกฏเท่านั้น เมื่อภิกษุผู้พูดด้วยประสงค์จะให้ภิกษุอื่นออกจากอาบัติว่า 'ท่านต้องอาบัติชื่อนี้แล้ว จงแก้ไขอาบัตินั้นเสีย' และเมื่อภิกษุผู้งดอุโบสถหรือปวารณา ย่อมไม่ต้องขอโอกาส แต่พึงทราบเขตแห่งการงด แม้แก่ภิกษุผู้สอบสวน เมื่อเรื่องปรากฏขึ้นแล้ว พูดด้วยประสงค์จะสอบสวนว่า 'เรื่องนี้มีแก่ท่านหรือ' ก็ไม่ต้องขอโอกาส แม้แก่ภิกษุผู้แสดงธรรม เมื่อแสดงธรรมโดยไม่เจาะจงบุคคลด้วยนัยเป็นต้นว่า 'ผู้ใดทำสิ่งนี้และสิ่งนี้ ผู้นั้นไม่ใช่สมณะ' ก็ไม่ต้องขอโอกาส แต่ถ้าเจาะจงกำหนดว่า 'นายคนนั้นและนายคนนี้ไม่ใช่สมณะ ไม่ใช่อุบาสก' ดังนี้ พึงลงจากอาสนะ แสดงอาบัติแล้วจึงไป อนึ่ง อนาบัติมีแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี 5 คือ 1. ศีลวิบัติ 2. การนับว่าเป็นผู้ได้อุปสมบทแล้วของภิกษุผู้ที่ตนกล่าวหาหรือสั่งให้ผู้อื่นกล่าวหา 3. ความสำคัญว่าภิกษุนั้นเป็นผู้บริสุทธิ์ 4. ความเป็นอาบัติไม่มีมูลด้วยการเห็นเป็นต้นของอาบัติปาราชิกที่กล่าวหา 5. การกล่าวหาต่อหน้าด้วยประสงค์จะให้เคลื่อนและการรู้แจ้งของภิกษุนั้นในขณะนั้น สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทาน เวทนาในสิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนาเท่านั้น Duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาทุฏฐโทสสิกขาบท จบแล้ว 9. Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā 9. การพรรณนาอัญญภาคิยสิกขาบท Navame aññabhāgiyassātiādīsu aññabhāgassa idaṃ, aññabhāgo vā assa atthīti aññabhāgiyaṃ. Adhikaraṇanti ādhāro veditabbo, vatthu adhiṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Yo hi so aṭṭhuppattiyaṃ ‘‘dabbo mallaputto nāmā’’ti chagalako vutto. So yvāyaṃ āyasmato dabbassa mallaputtassa bhāgo koṭṭhāso pakkho manussajāti ceva bhikkhubhāvo ca, tato aññassa bhāgassa koṭṭhāsassa pakkhassa hoti tiracchānajātiyā ceva chagalakabhāvassa ca, so vā aññabhāgo assa atthi, tasmā aññabhāgiyasaṅkhyaṃ labhati. Yasmā ca tesaṃ ‘‘imaṃ mayaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomā’’ti vadantānaṃ tassa nāmakaraṇasaññāya ādhāro vatthu adhiṭṭhānaṃ, tasmā ‘‘adhikaraṇa’’nti veditabbo. Tañhi sandhāya ‘‘saccaṃ kira tumhe, bhikkhave, dabbaṃ mallaputtaṃ aññabhāgiyassa adhikaraṇassā’’tiādi (pārā. 391) vuttaṃ. Na vivādādhikaraṇādīsu aññataraṃ, kasmā? Asambhavato. Na hi mettiyabhūmajakā catunnaṃ adhikaraṇānaṃ kassaci aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ uppādiyiṃsu, na ca catunnaṃ adhikaraṇānaṃ leso nāma atthi. Jātilesādayo hi puggalānaṃyeva lesā vuttā, na vivādādhikaraṇādīnaṃ. Tañca ‘‘dabbo mallaputto’’ti nāmaṃ tassa aññabhāgiyādhikaraṇabhāve ṭhitassa chagalakassa koci deso hoti theraṃ pārājikena dhammena anuddhaṃsetuṃ lesamatto, ettha ca dissati apadissati ‘‘assa aya’’nti voharīyatīti deso, jātiādīsu aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ. Aññampi vatthuṃ lissati silissati vohāramatteneva īsakaṃ allīyatīti leso, jātiādīnaṃyeva aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ. Padabhājane (pārā. 393) pana yassa aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyya, taṃ yasmā aṭṭhuppattivaseneva āvibhūtaṃ, tasmā taṃ avibhajitvā yāni ‘‘adhikaraṇa’’nti vacanasāmaññato atthuddhāravasena pavattāni cattāri adhikaraṇāni, tesaṃ aññabhāgiyatā ca tabbhāgiyatā ca yasmā apākaṭā, jānitabbā ca vinayadharehi, tasmā tañca avasāne āpattaññabhāgiyena codanañca āvikātuṃ ‘‘aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti āpattaññabhāgiyaṃ vā hoti adhikaraṇaññabhāgiyaṃ vā’’tiādi vuttaṃ, sesā vinicchayakathā aṭṭhame vuttasadisāyeva. Ayaṃ pana viseso – idaṃ aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃsanavatthusmiṃ paññattaṃ, idha ca āpattaññabhāgiyacodanāya tathāsaññinopi anāpatti. Aṅgesu ca aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādiyanatā adhikāti. ในสิกขาบทที่ 9 ในบทว่า “อัญญภาคิยัสสะ” เป็นต้น พึงทราบว่า “สิ่งนี้เป็นของส่วนอื่น” หรือ “ส่วนอื่นมีแก่สิ่งนี้” ชื่อว่า อัญญภาคิยะ พึงทราบว่า “อธิกรณ์” คือ ที่รองรับ พึงทราบว่า “วัตถุ” คือ ที่ตั้ง “อธิฏฐานะ” คือ ที่อาศัย แพะตัวใดที่กล่าวไว้ในเรื่องเกิดเหตุว่า “ชื่อทัพพมัลลบุตร” ส่วน โกฏฐาส ฝ่ายใดของท่านทัพพมัลลบุตรผู้เป็นบุตรของมัลลกษัตริย์ เป็นมนุษย์ชาติและเป็นภิกษุภาวะ ส่วน โกฏฐาส ฝ่ายอื่นจากนั้น ย่อมเป็นของส่วน โกฏฐาส ฝ่ายที่เป็นเดรัจฉานชาติและเป็นแพะภาวะ หรือส่วนอื่นนั้นมีแก่แพะนั้น เพราะเหตุนั้นจึงได้ชื่อว่า อัญญภาคิยะ และเพราะเหตุที่สำหรับภิกษุเมตติยะและภิกษุภูมชกะเหล่านั้นผู้กล่าวว่า “เราจักทำแพะตัวนี้ให้ชื่อว่า ทัพพมัลลบุตร” ที่รองรับ ที่ตั้ง ที่อาศัยแห่งสัญญาการตั้งชื่อนั้นมีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงพึงทราบว่า “อธิกรณ์” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย จริงอยู่ พวกเธอได้ทำทัพพมัลลบุตรให้เป็นอธิกรณ์อันเป็นของส่วนอื่น” เป็นต้น (ปารา. 391) โดยหมายถึงอธิกรณ์นั้น ไม่ใช่อธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น เพราะเหตุไร? เพราะเป็นไปไม่ได้ เพราะภิกษุเมตติยะและภิกษุภูมชกะไม่ได้ยกเอาส่วนที่ชี้บอกหรือเลสะเพียงเล็กน้อยของอธิกรณ์อันเป็นของส่วนอื่นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอธิกรณ์ 4 อย่างขึ้นมา และชื่อว่า “เลสะ” ของอธิกรณ์ 4 อย่างก็ไม่มี เพราะเลสะทั้งหลายมีชาติเลสะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้สำหรับบุคคลเท่านั้น ไม่ได้ตรัสไว้สำหรับวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น และชื่อว่า “ทัพพมัลลบุตร” นั้น เป็นส่วนที่ชี้บอก เป็นเลสะเพียงเล็กน้อยของแพะตัวนั้นที่ตั้งอยู่ในภาวะแห่งอัญญภาคิยาธิกรณ์ เพื่อจะตามกำจัดท่านพระเถระด้วยอาบัติปาราชิก ในที่นี้ คำว่า “เทสะ” คือ สิ่งที่ปรากฏ สิ่งที่ชี้บอก สิ่งที่เรียกขานว่า “สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น” คำนี้เป็นชื่อของส่วนใดส่วนหนึ่งในบรรดาชาติเป็นต้น “เลสะ” คือ สิ่งที่เกาะติด สิ่งที่เกี่ยวพันกับวัตถุอื่นเพียงเล็กน้อยด้วยการเรียกขานเท่านั้น คำนี้เป็นชื่อของส่วนใดส่วนหนึ่งในบรรดาชาติเป็นต้นนั่นเอง แต่ในบทภาชนีย์ (ปารา. 393) อธิกรณ์อันเป็นของส่วนอื่นใดที่พึงตามกำจัดด้วยอาบัติปาราชิก โดยยกเอาส่วนที่ชี้บอกหรือเลสะเพียงเล็กน้อยขึ้นมา เพราะอธิกรณ์นั้นปรากฏแล้วโดยอำนาจแห่งเรื่องเกิดเหตุเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่แยกอธิกรณ์นั้นออก และอธิกรณ์ 4 อย่างที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งการยกอรรถขึ้นมา โดยความเสมอกันแห่งคำว่า “อธิกรณ์” เพราะความเป็นอัญญภาคิยะและความเป็นตัพภาคิยะของอธิกรณ์เหล่านั้นไม่ปรากฏ และวินัยธรทั้งหลายพึงทราบ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะเปิดเผยอธิกรณ์นั้นและการโจทด้วยอาบัติอัญญภาคิยะในที่สุด จึงตรัสคำว่า “อัญญภาคิยัสสะ อธิกรณัสสะ คือ เป็นอาบัติอัญญภาคิยะ หรือเป็นอธิกรณ์อัญญภาคิยะ” เป็นต้น วินิจฉัยกถาที่เหลือเหมือนที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ 8 นั่นเอง แต่มีข้อแตกต่างกันคือ สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการตามกำจัดด้วยอาบัติปาราชิก โดยยกเอาส่วนที่ชี้บอกหรือเลสะเพียงเล็กน้อยของอัญญภาคิยาธิกรณ์ขึ้นมา และในสิกขาบทนี้ แม้ผู้มีความสำคัญอย่างนั้นในการโจทด้วยอาบัติอัญญภาคิยะ ก็เป็นอนาบัติ และในองค์ประกอบทั้งหลาย การยกเอาส่วนที่ชี้บอกหรือเลสะเพียงเล็กน้อยของอัญญภาคิยาธิกรณ์ขึ้นมา ย่อมมีมากกว่า Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาอัญญภาคิยสิกขาบท จบแล้ว 10. Saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā 10. การพรรณนาสังฆเภทสิกขาบท Dasame samaggassa saṅghassāti sahitassa bhikkhusaṅghassa, cittena ca sarīrena ca aviyuttassāti attho. Tenevassa padabhājane (pārā. 412) ‘‘samaggo nāma saṅgho samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito’’ti vuttaṃ. Samānasaṃvāsako hi samacittatāya cittena aviyutto hoti, samānasīmāyaṃ ṭhito kāyasāmaggidānato sarīrena aviyutto. Bhedāya parakkameyyāti ‘‘kathaṃ nāmāyaṃ bhijjeyyā’’ti bhedanatthāya vāyāmeyya. Bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇanti bhedanassa saṅghabhedassa atthāya saṃvattanikaṃ kāraṇaṃ. Imasmiñhi okāse ‘‘kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇa’’nti ādīsu (ma. ni. 1.168, 178) viya kāraṇaṃ ‘‘adhikaraṇa’’nti adhippetaṃ. Taṃ bhedakaravatthuvasena aṭṭhārasavidhaṃ. Samādāyāti gahetvā. Paggayha tiṭṭheyyāti taṃ saṅghabhedassa atthāya saṃvattanikaṃ saṅghabhedanibbattisamatthaṃ kāraṇaṃ gahetvā dīpeyya ceva nappaṭinissajjeyya ca. Bhikkhūhi evamassa vacanīyoti ye taṃ paggayha tiṭṭhantaṃ sammukhā passanti, ye vā ‘‘asukasmiṃ nāma vihāre’’ti suṇanti, tehi sabbantimena paricchedena aḍḍhayojanamattaṃ gantvāpi yvāyaṃ anantare ‘‘māyasmā’’tiādivacanakkamo vutto, evamassa vacanīyo. Disvā vā sutvā vā avadantānaṃ dukkaṭaṃ. Ettha ca māiti padaṃ ‘‘parakkamī’’tipadena ‘‘aṭṭhāsī’’tipadena ca saddhiṃ ‘‘mā parakkami, mā aṭṭhāsī’’ti yojetabbaṃ. Sametāyasmā saṅghenāti āyasmā saṅghena saddhiṃ sametu samāgacchatu, ekaladdhiko hotūti attho. Kiṃ kāraṇā? Samaggo hi saṅgho…pe… viharatīti. Tattha sammodamānoti aññamaññasampattiyā suṭṭhu modamāno. Avivadamānoti ‘‘ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo’’ti evaṃ na vivadamāno. Eko uddeso assāti ekuddeso, ekato pavattapātimokkhuddesoti attho. Phāsu viharatīti sukhaṃ viharati. Evaṃ visumpi saṅghamajjhepi tikkhattuṃ vuccamānassa appaṭinissajjato dukkaṭaṃ. Evañca sotiādimhi samanubhāsitabboti samanubhāsanakammaṃ kātabbaṃ. Iccetaṃ kusalanti iti etaṃ paṭinissajjanaṃ kusalaṃ khemaṃ sotthibhāvo tassa bhikkhuno. No ce paṭinissajjeyya, saṅghādisesoti ettha samanubhāsanakammapariyosāne appaṭinissajjantassa saṅghādiseso. Sesaṃ uttānapadatthameva. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "สมัคคัสสะ สังฆัสสะ" หมายถึง ภิกษุสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ไม่แยกจากกันด้วยจิตและด้วยกาย. ด้วยเหตุนั้นเอง ในบทภาชนีย์ของบทนั้น (ปารา. 412) จึงกล่าวว่า "สงฆ์ชื่อว่าผู้พร้อมเพรียงกัน คือผู้มีสังวาสเสมอกัน ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน". สงฆ์ผู้มีสังวาสเสมอกัน ย่อมไม่แยกจากกันด้วยจิต เพราะมีจิตเสมอกัน. สงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน ย่อมไม่แยกจากกันด้วยกาย เพราะให้ความพร้อมเพรียงทางกาย. คำว่า "เภทายะ ปรักกะเมยยะ" หมายถึง พึงพยายามเพื่อการแตกแยกว่า "สงฆ์นี้จะพึงแตกแยกได้อย่างไรหนอ". คำว่า "เภทะนะสังวัตตะนิกัง วา อธิกะระณัง" หมายถึง เหตุที่เป็นไปเพื่อการแตกแยก คือเหตุที่เป็นไปเพื่อการแตกแยกแห่งสงฆ์. ในที่นี้ คำว่า "อธิกะระณะ" หมายถึง เหตุ เช่นเดียวกับในบาลีบทอื่น ๆ ที่กล่าวว่า "กามเหตุ กามนิทาน กามาธิกรณ์" เป็นต้น. อธิกรณ์นั้นมี ๑๘ อย่าง ตามวัตถุที่ทำให้แตกแยก. คำว่า "สะมาทายะ" หมายถึง ถือเอา. คำว่า "ปัคคัยหะ ติฏเฐยยะ" หมายถึง ถือเอาเหตุนั้นที่สามารถทำให้สงฆ์แตกแยกได้ ซึ่งเป็นไปเพื่อการแตกแยกแห่งสงฆ์ แล้วพึงแสดงให้ปรากฏและไม่พึงละทิ้ง. คำว่า "ภิกขูหิ เอวะมัสสะ วะจะนียะ" หมายถึง ภิกษุทั้งหลายผู้เห็นภิกษุนั้นที่กำลังถือเอา (เหตุแห่งการแตกแยก) อยู่ต่อหน้า หรือผู้ได้ยินว่า "ภิกษุนั้นกำลังถือเอา (เหตุแห่งการแตกแยก) อยู่ในวิหารชื่อโน้น" พึงกล่าวแก่ภิกษุนั้นตามลำดับคำพูดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในบทถัดไปว่า "มา อายัสมา" เป็นต้น แม้จะเดินทางไปถึงครึ่งโยชน์โดยประมาณในที่สุด. ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่กล่าวตักเตือนเมื่อเห็นหรือได้ยิน ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. ในบทนี้ คำว่า "มา" พึงประกอบกับคำว่า "ปรักกะมี" และ "อัฏฐาสิ" เป็น "มา ปรักกะมิ" (อย่าพยายาม) และ "มา อัฏฐาสิ" (อย่าดำรงอยู่). คำว่า "สะเมตา อายัสมา สังเฆนะ" หมายถึง ท่านผู้มีอายุจงรวมเข้ากับสงฆ์ จงมาพร้อมกัน จงเป็นผู้มีความเห็นเดียวกัน. เพราะเหตุใด? เพราะว่าสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน... (ละไว้)... ย่อมอยู่ผาสุก. ในบทว่า "สะมัคโค หิ สังโฆ" เป็นต้นนั้น คำว่า "สัมโมทะมาโน" หมายถึง ผู้ยินดีอย่างยิ่งด้วยความสมบูรณ์ซึ่งกันและกัน. คำว่า "อะวิวะทะมาโน" หมายถึง ผู้ไม่วิวาทกันว่า "นี่เป็นธรรม, นี่ไม่ใช่ธรรม" อย่างนี้. คำว่า "เอโก อุทเทโส อัสสะ" หมายถึง มีอุเทศ (การสวดปาติโมกข์) เป็นอันเดียวกัน คือมีการสวดปาติโมกข์ที่ดำเนินไปพร้อมกัน. คำว่า "ผาสุวิหะระติ" หมายถึง ย่อมอยู่เป็นสุข. ภิกษุผู้ไม่ละทิ้ง (เหตุแห่งการแตกแยก) แม้เมื่อถูกกล่าวตักเตือนสามครั้ง ทั้งโดยส่วนตัวและในท่ามกลางสงฆ์ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. ในบทว่า "เอวัญจะ โส" เป็นต้นนั้น คำว่า "สะมะนุปภาสิตัพพะ" หมายถึง พึงทำกรรมคือการสวดประกาศ. คำว่า "อิจเจตัง กุสะลัง" หมายถึง การละทิ้งนี้เป็นกุศล เป็นความเกษม เป็นความสวัสดีของภิกษุนั้น. คำว่า "โน เจ... สังฆาทิเสโส" ในที่นี้ หมายถึง ภิกษุผู้ไม่ละทิ้ง (เหตุแห่งการแตกแยก) เมื่อสิ้นสุดกรรมคือการสวดประกาศ ย่อมต้องอาบัติสังฆาทิเสส. ส่วนที่เหลือมีความหมายของบทที่ชัดเจนอยู่แล้ว. Rājagahe devadattaṃ ārabbha saṅghabhedāya parakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, samanubhāsanakamme kariyamāne appaṭinissajjantassa ñattipariyosāne dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi dve thullaccayā, ‘‘yassa nakkhamati, so bhāseyyā’’ti evaṃ yya-kārapattāya tatiyakammavācāya tañca dukkaṭaṃ te ca thullaccayā paṭippassambhanti, saṅghādisesoyeva tiṭṭhati. Asamanubhāsiyamānassa ca paṭinissajjantassa ca ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, bhedāya parakkamanaṃ, dhammakammena samanubhāsanaṃ, kammavācāpariyosānaṃ, appaṭinissajjananti imānettha cattāri aṅgāni. Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ, akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงราชคฤห์ โดยปรารภพระเทวทัตในเรื่องการพยายามเพื่อการแตกแยกแห่งสงฆ์, เป็นบัญญัติทั่วไป, ไม่เป็นอนาณัตติกะ. เมื่อกำลังทำกรรมคือการสวดประกาศอยู่ ภิกษุผู้ไม่ละทิ้ง (เหตุแห่งการแตกแยก) ย่อมต้องอาบัติทุกกฏเมื่อจบญัตติ, และต้องอาบัติถุลลัจจัย ๒ ครั้งด้วยกรรมวาจา ๒ ครั้ง. เมื่อกรรมวาจาครั้งที่สามถึงซึ่งอักษร 'ยฺยะ' (ในคำว่า 'ยัสสะ นักขะมะติ โส ภาเสยยะ') อาบัติทุกกฏนั้นและอาบัติถุลลัจจัยทั้งสองนั้นย่อมระงับไป คงเหลือแต่อาบัติสังฆาทิเสสเท่านั้น. ภิกษุผู้ไม่ถูกสวดประกาศ และผู้ละทิ้ง (เหตุแห่งการแตกแยก) แม้ถูกตักเตือนแล้ว และภิกษุผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความวิบัติแห่งศีล, การพยายามเพื่อการแตกแยก, การสวดประกาศด้วยธรรมกรรม, การสิ้นสุดกรรมวาจา, การไม่ละทิ้ง (เหตุแห่งการแตกแยก) เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานจากการสวดประกาศ, เป็นอกิริยา, มีสัญญาเป็นวิโมกข์, มีจิต, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, มีอกุศลจิต, มีทุกขเวทนา. Saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์ จบลงแล้ว. 11. Bhedānuvattakasikkhāpadavaṇṇanā 11. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ประพฤติตามการแตกแยก. Ekādasame tasseva kho panāti yo saṅghabhedāya parakkamati, tasseva. Anuvattakāti tassa diṭṭhiṃ khantiṃ ruciṃ gahaṇena anupaṭipajjanakā. Vaggaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ vadantīti vaggavādakā. Yasmā pana tiṇṇaṃ uddhaṃ kammārahā na honti. Na hi saṅgho saṅghassa kammaṃ karoti, tasmā ‘‘eko vā dve vā tayo vā’’ti vuttaṃ. Jānāti noti amhākaṃ chandādīni jānāti. Bhāsatīti ‘‘evaṃ karomā’’ti amhehi saddhiṃ bhāsati. Amhākampetaṃ khamatīti yaṃ so karoti, etaṃ amhākampi ruccati. Sametāyasmantānaṃ saṅghenāti āyasmantānaṃ cittaṃ saṅghena saddhiṃ sametu samāgacchatu, ekībhāvaṃ gacchatūti vuttaṃ hoti. Sesaṃ padatthato uttānameva. Vinicchayakathāpettha dasame vuttasadisāyeva. ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า "ตัสเสวะ โข ปะนะ" หมายถึง ของภิกษุนั้นนั่นเอง ผู้พยายามเพื่อการแตกแยกแห่งสงฆ์. คำว่า "อะนุวัตตะกา" หมายถึง ผู้ประพฤติตามโดยถือเอาทิฏฐิ ความอดทน และความพอใจของภิกษุนั้น. คำว่า "วัคคัง อะสามัคคิปักขิยะวะจะนัง วะทันติ" หมายถึง ผู้กล่าวคำที่เป็นฝ่ายแห่งความไม่พร้อมเพรียงกัน ซึ่งเป็นเหตุแห่งการรวมกลุ่มกัน ชื่อว่า "วัคคะวาทะกา" (ผู้กล่าวคำเป็นพวก). แต่เพราะว่าภิกษุตั้งแต่ ๓ รูปขึ้นไปไม่ควรทำกรรม (แก่กันและกัน). เพราะสงฆ์ไม่สามารถทำกรรมแก่สงฆ์ได้. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "รูปเดียว หรือสองรูป หรือสามรูป". คำว่า "ชานาติ โน" หมายถึง รู้ซึ่งฉันทะเป็นต้นของเรา. คำว่า "ภาสะติ" หมายถึง พูดคุยหรือปรึกษาหารือกับเราว่า "เราจะทำอย่างนี้". คำว่า "อัมหากัมเปตัง ขะมะติ" หมายถึง สิ่งที่ภิกษุนั้นทำ เราก็ชอบใจด้วย. คำว่า "สะเมตา อายัสมันตานัง สังเฆนะ" หมายถึง จิตของท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงรวมเข้ากับสงฆ์ จงมาพร้อมกัน จงถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ส่วนที่เหลือมีความหมายของบทที่ชัดเจนอยู่แล้ว. คำวินิจฉัยในสิกขาบทนี้ก็เช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๐. Ayaṃ pana viseso – idaṃ rājagahe sambahule bhikkhū ārabbha devadattassa saṅghabhedāya parakkamantassa anuvattanavatthusmiṃ paññattaṃ, aṅgesu ca yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha anuvattanaṃ daṭṭhabbanti. แต่มีความพิเศษดังนี้: สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงราชคฤห์ โดยปรารภภิกษุจำนวนมากในเรื่องการประพฤติตามพระเทวทัตผู้พยายามเพื่อการแตกแยกแห่งสงฆ์. และในส่วนขององค์ประกอบนั้น พึงเห็นการประพฤติตามในสิกขาบทนี้ เช่นเดียวกับการพยายามในสิกขาบทที่ ๑๐. Bhedānuvattakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ประพฤติตามการแตกแยก จบลงแล้ว. 12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā 12. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ว่ายาก. Dvādasame dubbacajātikoti dubbacasabhāvo, vattuṃ asakkuṇeyyoti attho. Uddesapariyāpannesūti uddese pariyāpannesu antogadhesu, ‘‘yassa siyā āpatti, so āvikareyyā’’ti evaṃ saṅgahitattā anto pātimokkhassa vattamānesūti attho. Sahadhammikaṃ vuccamānoti sahadhammikena vuccamāno, kāraṇatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Pañcahi sahadhammikehi sikkhitabbattā, tesaṃ vā santakattā ‘‘sahadhammika’’nti laddhanāmena buddhapaññattena sikkhāpadena vuccamānoti attho. Viramathāyasmanto mama vacanāyāti yena vacanena maṃ vadatha, tato mama vacanato viramatha, mā maṃ taṃ vacanaṃ vadathāti vuttaṃ hoti. Vadatu saha dhammenāti sahadhammikena sikkhāpadena, sahadhammena vā aññenapi pāsādikabhāvasaṃvattanikena vacanena vadetu. Yadidanti vuddhikāraṇadassanatthe nipāto, tena yaṃ idaṃ aññamaññassa hitavacanaṃ, āpattito ca vuṭṭhāpanaṃ, tena aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanena. Evaṃ saṃvaddhāhi tassa bhagavato parisāti evaṃ parisāya vuddhikāraṇaṃ dassitaṃ hoti. Sesaṃ uttānatthameva. Vinicchayakathāpi dasame vuttasadisāyeva. ในสิกขาบทที่ ๑๒ คำว่า 'ทุพพจชาติ' หมายถึง ผู้มีสภาพว่ายาก คือไม่สามารถกล่าวตักเตือนได้. คำว่า 'อุทเทสปริยาปันนะ' หมายถึง สิ่งที่รวมอยู่ในอุเทศ (ปาติโมกข์) คือสิ่งที่รวมอยู่ในปาติโมกข์ทั้งหมด เพราะมีการรวบรวมไว้ว่า 'ผู้ใดมีอาบัติ พึงเปิดเผย' อย่างนี้. คำว่า 'สหธรรมิกัง วุจจมาโน' หมายถึง ผู้ถูกกล่าวตักเตือนด้วยสิกขาบทอันเป็นของเพื่อนพรหมจารี หรือด้วยสิกขาบทที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้ ซึ่งได้ชื่อว่า 'สหธรรมิกะ' เพราะเป็นสิ่งที่เพื่อนพรหมจารี ๕ รูปพึงศึกษา หรือเป็นของของท่านเหล่านั้น. คำนี้เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ. คำว่า 'วิรมถายัสมันโต มะมะ วจนายะ' หมายถึง ท่านทั้งหลายจงงดเว้นจากคำพูดที่ท่านกล่าวแก่ข้าพเจ้า จงอย่ากล่าวคำนั้นแก่ข้าพเจ้า. คำว่า 'วทตุ สห ธัมเมนะ' หมายถึง จงกล่าวด้วยสิกขาบทอันเป็นของเพื่อนพรหมจารี หรือจงกล่าวด้วยคำพูดที่เป็นไปพร้อมด้วยธรรม และเป็นไปเพื่อความเลื่อมใส แม้เป็นอย่างอื่นนอกเหนือจากสิกขาบท. คำว่า 'ยทิทัง' เป็นนิบาตในอรรถของการแสดงเหตุแห่งความเจริญ. ด้วยนิบาตนั้น ย่อมแสดงเหตุแห่งความเจริญของบริษัท คือคำพูดที่เป็นประโยชน์แก่กันและกัน และการให้ลุกขึ้นจากอาบัติซึ่งกันและกัน. บริษัทของพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมเจริญอย่างนี้. ส่วนที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว. คำวินิจฉัยก็เช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๐. Ayaṃ pana viseso – idaṃ kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha attānaṃ avacanīyakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, aṅgesu ca yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha avacanīyakaraṇatā daṭṭhabbāti. แต่มีความพิเศษดังนี้: สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองโกสัมพี โดยปรารภพระฉันนะเถระในเรื่องการทำตนให้เป็นผู้ว่ายาก. และในส่วนขององค์ประกอบนั้น พึงเห็นการทำตนให้เป็นผู้ว่ายากในสิกขาบทนี้ เช่นเดียวกับการดำเนินการในสิกขาบทที่ ๑๐. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ว่ายาก จบแล้ว. 13. Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā 13. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ประทุษร้ายตระกูล. Terasame gāmaṃ vā nigamaṃvāti ettha nagarampi gāme antogadhameva. Upanissāya viharatītitattha paṭibaddhacīvarādipaccayatāya taṃ nissāya vasati. Pupphadānādīhi manussānaṃ saddhaṃ vināsento kulāni dūsetīti kuladūsako. Mālāvaccharopanādayo pāpakā samācārā assāti pāpasamācāro. So bhikkhūti so kuladūsako bhikkhu. Āyasmā kho kuladūsako…pe… alaṃ te idha vāsenāti imināssa pabbājanīyakammārahataṃ dasseti. Pabbājanīyakammakato panesa yasmiṃ gāme vā nigame vā kuladūsakakammaṃ kataṃ, yasmiñca vihāre vasati, neva tasmiṃ gāme vā nigame vā carituṃ labhati, na vihāre vasituṃ. Evañca so bhikkhūtiettha soti pabbājanīyakammakato adhippeto. Chandena gacchantīti chandagāmino, esa nayo sesesu. So bhikkhūti so ‘‘chandagāmino’’tiādīni vadamāno. Tassa vacanassa paṭinissaggāya evaṃ vacanīyo, na kuladūsananivāraṇatthāya. Kuladūsanakammena hi so āpajjitabbā āpattiyo pubbeva āpanno, evaṃ panassa visumpi saṅghamajjhepi vuccamānassa appaṭinissajjato aparaṃ dukkaṭaṃ. Evañca sotiādi ito pubbe vuttañca avuttañca sabbaṃ uttānatthameva. Vinicchayakathāpi dasame vuttasadisāyeva. ในสิกขาบทที่ ๑๓ คำว่า 'หมู่บ้านหรือนิคม' นั้น แม้เมืองก็สงเคราะห์เข้าในหมู่บ้านนั่นเอง. คำว่า 'อาศัยอยู่' นั้น หมายถึงอาศัยหมู่บ้านหรือนิคมนั้นอยู่ ด้วยเหตุแห่งปัจจัยมีจีวรเป็นต้นที่ผูกพันอยู่. ผู้ทำตระกูลให้เศร้าหมอง คือผู้ทำศรัทธาของมนุษย์ให้เสื่อมเสียด้วยการให้ดอกไม้เป็นต้น และทำตระกูลให้เศร้าหมอง. ผู้มีอาจาระอันชั่วช้า คือผู้มีอาจาระอันชั่วช้า มีการปลูกต้นไม้ดอกเป็นต้น. คำว่า 'ภิกษุนั้น' หมายถึงภิกษุผู้ทำตระกูลให้เศร้าหมองนั้น. คำว่า 'ท่านผู้มีอายุผู้ทำตระกูลให้เศร้าหมอง...พอแล้วแก่ท่านด้วยการอยู่ ณ ที่นี้' นี้ แสดงว่าภิกษุนั้นควรแก่ปัพพาชนียกรรม. อนึ่ง ภิกษุผู้ถูกทำปัพพาชนียกรรมแล้วนั้น ในหมู่บ้านหรือนิคมใดที่ได้ทำกรรมทำตระกูลให้เศร้าหมองไว้ และในวิหารใดที่ตนอยู่ ย่อมไม่สามารถเที่ยวไปในหมู่บ้านหรือนิคมนั้นได้ และไม่สามารถอยู่ในวิหารนั้นได้. ในคำว่า 'ภิกษุนั้นเป็นเช่นนั้น' นี้ คำว่า 'นั้น' หมายถึงผู้ถูกทำปัพพาชนียกรรมแล้ว. คำว่า 'ผู้ไปตามฉันทะ' หมายถึงผู้ไปตามฉันทะ, วิธีนี้พึงทราบในบทที่เหลือ. คำว่า 'ภิกษุนั้น' หมายถึงภิกษุนั้นผู้กล่าวคำว่า 'ผู้ไปตามฉันทะ' เป็นต้น. พึงว่ากล่าวภิกษุนั้นอย่างนี้ เพื่อให้ละคำพูดนั้นเสีย ไม่ใช่เพื่อห้ามการทำตระกูลให้เศร้าหมอง. เพราะภิกษุนั้นได้ต้องอาบัติที่พึงต้องด้วยกรรมทำตระกูลให้เศร้าหมองนั้นมาแล้วก่อนหน้านั้น. อนึ่ง หากภิกษุนั้นถูกว่ากล่าวทั้งโดยลำพังและในท่ามกลางสงฆ์แล้วไม่ละเสีย ก็เป็นอาบัติทุกกฏอีก. คำว่า 'ภิกษุนั้นเป็นเช่นนั้น' เป็นต้น และคำที่กล่าวไว้แล้วและยังไม่ได้กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ทั้งหมด ล้วนมีความหมายชัดเจน. วินิจฉัยกถาในสิกขาบทที่ ๑๐ ก็เช่นเดียวกัน. Ayaṃ pana viseso – idaṃ sāvatthiyaṃ assajipunabbasuke bhikkhū ārabbha chandagāmitādīhi pāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, aṅgesu ca yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha chandādīhi pāpanaṃ daṭṭhabbanti. อนึ่ง ข้อแตกต่างคือ สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภภิกษุชื่ออัสสชิและปุนัพพสุกะ ในเรื่องที่นำไปสู่การประพฤติผิดด้วยฉันทาคติเป็นต้น และในองค์ประกอบทั้งหลาย พึงเห็นว่าการนำไปสู่การประพฤติผิดด้วยฉันทะเป็นต้นในที่นี้ ก็เช่นเดียวกับการดำเนินการในที่นั้น. Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ประทุษร้ายตระกูล จบแล้ว. Nigamanavaṇṇanā คำอธิบายบทสรุป. Uddiṭṭhā kho…pe… evametaṃ dhārayāmītiettha paṭhamaṃ āpatti etesanti paṭhamāpattikā, paṭhamaṃ vītikkamanakkhaṇeyeva āpajjitabbāti attho. Itare pana yathā tatiye ca catutthe ca divase hotīti ettha ‘‘tatiyako, catutthako’’ti vuccati, evaṃ yāvatatiye samanubhāsanakamme hontīti yāvatatiyakāti veditabbā. Yāvatīhanti yattakāni ahāni. Jānaṃ paṭicchādetīti jānanto paṭicchādeti. Tatthāyaṃ paṭicchādanalakkhaṇassa mātikā – āpatti ca hoti, āpattisaññī ca, pakatatto ca hoti, pakatattasaññī ca, anantarāyiko ca hoti, anantarāyikasaññī ca, pahu ca hoti, pahusaññī ca, chādetukāmo ca hoti, chādeti cāti. Tattha āpatti ca hoti, āpattisaññī cāti yaṃ āpattiṃ āpanno, sā terasannaṃ aññatarā hoti, sopi ca tattha vatthuvasena vā ‘‘idaṃ bhikkhūnaṃ na vaṭṭatī’’ti nāmamattavasena vā ‘‘ayaṃ itthannāmā āpattī’’ti āpattisaññīyeva hutvā ‘‘na dāni naṃ kassaci ārocessāmī’’ti evaṃ chādetukāmova dhuraṃ nikkhipitvā aruṇaṃ uṭṭhāpeti, channā hoti āpatti. Sace panettha anāpattisaññī vā hoti, aññāpattikkhandhasaññī vā, vematiko vā, acchannāva hoti. Pakatattoti anukkhitto samānasaṃvāsako. So ce pakatattasaññī hutvā vuttanayeneva chādeti, channā hoti. Anantarāyikoti yassa dasasu rājacoraaggiudakamanussaamanussavāḷasarīsapajīvitabrahmacariyantarāyesu ekopi natthi, so ce anantarāyikasaññī chādeti, channā hoti. Pahūti yo sakkoti bhikkhuno santikaṃ gantuñceva ārocetuñca, so ce pahusaññī hutvā chādeti, channā hoti. Chādetukāmo ca hoti, chādeti cātiidaṃ uttānameva. Sacepi hi so sabhāgaṃ disvā ‘‘ayaṃ me upajjhāyo vā ācariyo vā’’ti lajjāya nāroceti, channāva hoti. Upajjhāyādibhāvo hi idha appamāṇaṃ, sabhāgamattameva pamāṇaṃ. Ayaṃ ‘‘jānaṃ paṭicchādetī’’tipadassa saṅkhepato atthavinicchayo. ในคำว่า “อุเทศแล้ว...เราทรงจำไว้ซึ่งธรรมนี้” นั้น คำว่า “อาบัติมีในเบื้องต้นแห่งธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าปฐมาปัตติกะ” หมายความว่า อาบัติที่พึงต้องในขณะแห่งการล่วงละเมิดนั่นเอง. ส่วนอาบัติอื่น ๆ นั้น พึงทราบว่าเป็นอาบัติยาวตติยกะ คืออาบัติที่พึงต้องจนถึงกรรมสมนุภาสนะครั้งที่สาม เหมือนไข้ที่เรียกว่า “ไข้ที่เกิดในวันที่ 3” หรือ “ไข้ที่เกิดในวันที่ 4” ซึ่งเกิดขึ้นในวันที่สามหรือวันที่สี่. คำว่า “ยาวตีหัง” หมายถึงตลอดกี่วัน. คำว่า “รู้แล้วปกปิด” หมายถึงรู้แล้วปกปิด. ในคำว่า “รู้แล้วปกปิด” นี้ มีมาติกาแห่งลักษณะการปกปิดดังนี้: เป็นอาบัติด้วย, มีความสำคัญว่าเป็นอาบัติด้วย, เป็นภิกษุปกตัตตะด้วย, มีความสำคัญว่าเป็นภิกษุปกตัตตะด้วย, ไม่มีอันตรายด้วย, มีความสำคัญว่าไม่มีอันตรายด้วย, สามารถด้วย, มีความสำคัญว่าสามารถด้วย, มีความประสงค์จะปกปิดด้วย, และปกปิดด้วย. ในมาติกานั้น คำว่า “เป็นอาบัติด้วย, มีความสำคัญว่าเป็นอาบัติด้วย” หมายถึงอาบัติที่ภิกษุต้องนั้น เป็นอาบัติสังฆาทิเสสอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๑๓ สิกขาบท และภิกษุนั้นมีความสำคัญว่าเป็นอาบัติ โดยทางวัตถุว่า “สิ่งนี้ไม่ควรแก่ภิกษุ” หรือโดยทางชื่อว่า “อาบัตินี้ชื่ออย่างนี้” แล้วเป็นผู้มีความสำคัญว่าเป็นอาบัตินั่นเอง เป็นผู้มีความประสงค์จะปกปิดเท่านั้น โดยวางภาระที่จะบอกกล่าวเสีย แล้วปล่อยให้อรุณขึ้น, อาบัตินั้นชื่อว่าถูกปกปิด. หากในกรณีนี้ ภิกษุนั้นมีความสำคัญว่าไม่เป็นอาบัติ หรือมีความสำคัญว่าเป็นอาบัติกองอื่น หรือมีความสงสัย อาบัตินั้นก็ชื่อว่าไม่ถูกปกปิด. คำว่า “ภิกษุปกตัตตะ” หมายถึงภิกษุผู้ไม่ถูกอุกเขปนียกรรม และมีสังวาสเสมอกัน. หากภิกษุนั้นมีความสำคัญว่าเป็นภิกษุปกตัตตะแล้วปกปิดตามนัยที่กล่าวมา อาบัตินั้นก็ชื่อว่าถูกปกปิด. คำว่า “ไม่มีอันตราย” หมายถึงภิกษุใดไม่มีอันตรายแม้แต่อย่างเดียวในอันตราย ๑๐ ประการ คือ อันตรายจากพระราชา, โจร, ไฟ, น้ำ, มนุษย์, อมนุษย์, สัตว์ร้ายมีราชสีห์และเสือเป็นต้น, งู, ชีวิต, และพรหมจรรย์, หากภิกษุนั้นมีความสำคัญว่าไม่มีอันตรายแล้วปกปิด อาบัตินั้นก็ชื่อว่าถูกปกปิด. คำว่า “สามารถ” หมายถึงภิกษุใดสามารถไปหาภิกษุและบอกกล่าวได้, หากภิกษุนั้นมีความสำคัญว่าสามารถแล้วปกปิด อาบัตินั้นก็ชื่อว่าถูกปกปิด. คำว่า “มีความประสงค์จะปกปิดด้วย, และปกปิดด้วย” นี้เป็นคำที่ชัดเจนอยู่แล้ว. แม้หากภิกษุนั้นเห็นภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกันแล้วไม่บอกกล่าวด้วยความละอายว่า “ผู้นี้เป็นอุปัชฌาย์ของเรา” หรือ “ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา” อาบัตินั้นก็ชื่อว่าถูกปกปิด. เพราะความเป็นอุปัชฌาย์เป็นต้นในที่นี้ไม่เป็นประมาณ, แต่ความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกันเท่านั้นเป็นประมาณ. นี้คือวินิจฉัยความหมายโดยย่อของบทว่า “รู้แล้วปกปิด” Tāvatīhanti tattakāni ahāni, paṭicchāditadivasato paṭṭhāya yāva ārocitadivaso, tāva divasapakkhamāsasaṃvaccharavasena yattako kālo atikkanto, tattakaṃ kālanti attho. Akāmā parivatthabbanti na kāmena na vasena, atha kho akāmena avasena parivāsaṃ samādāya vatthabbaṃ. Tattha paṭicchannaparivāso suddhantaparivāso samodhānaparivāso cāti tividho parivāso. Tattha paṭicchannaparivāso tāva yathāpaṭicchannāya āpattiyā dātabbo. Kassaci hi ekāhappaṭicchannā āpatti hoti, kassaci dvīhādippaṭicchannā. Kassaci ekā āpatti hoti, kassaci dve vā tisso vā taduttari vā. Tasmā paṭicchannaparivāsaṃ dentena paṭhamameva vuttanayena paṭicchannabhāvaṃ ñatvā tato paṭicchannadivase ca āpattiyo ca sallakkhetvā sace ekā ekāhappaṭicchannā hoti, ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ ekāhappaṭicchanna’’nti evaṃ parivāsaṃ yācāpetvā khandhake (cūḷava. 98) āgatanayena kammavācaṃ vatvā parivāso dātabbo. Atha dvīhatīhādippaṭicchannā hoti, dvīhappaṭicchannaṃ tīhappaṭicchannaṃ catūhappaṭicchannaṃ pañcāhappaṭicchannaṃ…pe… cuddasāhappaṭicchannantievaṃ yāva cuddasadivasāni divasavasena yojanā kātabbā, pañcadasadivasappaṭicchannāyaṃ ‘‘pakkhappaṭicchanna’’nti yojanā kātabbā. Tato yāva ekūnatiṃsatimo divaso, tāva ‘‘atirekapakkhappaṭicchanna’’nti, tato māsappaṭicchannaṃ atirekamāsappaṭicchannaṃ dvemāsappaṭicchannaṃ atirekadvemāsappaṭicchannaṃ temāsappaṭicchannaṃ…pe… atirekaekādasamāsappaṭicchannanti evaṃ yojanā kātabbā. Saṃvacchare puṇṇe ‘‘ekasaṃvaccharappaṭicchanna’’nti, tato paraṃ atirekasaṃvaccharaṃ dvesaṃvaccharaṃ evaṃ yāva saṭṭhisaṃvaccharaatirekasaṭṭhisaṃvaccharappaṭicchannanti, tato vā bhiyyopi vatvā yojanā kātabbā. คำว่า “ยาวตีหัง” หมายถึงตลอดกี่วัน, คือนับตั้งแต่วันที่ปกปิดไปจนถึงวันที่บอกกล่าว หรือวันที่เปิดเผย, ตลอดระยะเวลาที่ล่วงเลยไปนั้น โดยอำนาจแห่งวัน ปักษ์ เดือน และปี ว่าล่วงไปเท่าใด ก็คือตลอดระยะเวลานั้น. คำว่า “พึงอยู่ปริวาสโดยไม่สมัครใจ” หมายถึงไม่พึงอยู่ปริวาสด้วยความสมัครใจหรือด้วยอำนาจของตน, แต่พึงสมาทานปริวาสอยู่โดยไม่สมัครใจและไม่ด้วยอำนาจของตน. ในคำว่า “พึงอยู่ปริวาสโดยไม่สมัครใจ” นั้น ปริวาสมี ๓ ชนิด คือ ปฏิจฉันนปริวาส, สุทธันตปริวาส, และสโมธานปริวาส. ในบรรดาปริวาส ๓ ชนิดนั้น ปฏิจฉันนปริวาสพึงให้ตามอาบัติที่ปกปิดไว้. เพราะบางรูปมีอาบัติที่ปกปิดไว้ ๑ วัน, บางรูปมีอาบัติที่ปกปิดไว้ ๒ วันเป็นต้น. บางรูปมีอาบัติ ๑ ตัว, บางรูปมี ๒ ตัว หรือ ๓ ตัว หรือมากกว่านั้น. เพราะฉะนั้น ผู้ให้ปฏิจฉันนปริวาสพึงทราบความเป็นอาบัติที่ปกปิดไว้ตามนัยที่กล่าวมาแล้วก่อน แล้วพึงกำหนดวันปกปิดและอาบัติเหล่านั้น. หากมีอาบัติ ๑ ตัวที่ปกปิดไว้ ๑ วัน พึงให้ภิกษุนั้นขอปริวาสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสที่สำเร็จด้วยการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อนโดยจงใจ ๑ ตัว ปกปิดไว้ ๑ วัน” ดังนี้ แล้วพึงให้ปริวาสโดยกล่าวคำกรรมวาจาตามนัยที่มาในขันธกะ (จูฬวรรค ๙๘). หากมีอาบัติที่ปกปิดไว้ ๒ วัน ๓ วันเป็นต้น พึงกำหนดโดยวันไปจนถึง ๑๔ วันว่า “ปกปิดไว้ ๒ วัน, ปกปิดไว้ ๓ วัน, ปกปิดไว้ ๔ วัน, ปกปิดไว้ ๕ วัน...ปกปิดไว้ ๑๔ วัน” ดังนี้. หากมีอาบัติที่ปกปิดไว้ ๑๕ วัน พึงกำหนดว่า “ปกปิดไว้กึ่งเดือน”. จากนั้นไปจนถึงวันที่ ๒๙ พึงกำหนดว่า “ปกปิดไว้เกินกึ่งเดือน”. จากนั้นพึงกำหนดว่า “ปกปิดไว้ ๑ เดือน, ปกปิดไว้เกิน ๑ เดือน, ปกปิดไว้ ๒ เดือน, ปกปิดไว้เกิน ๒ เดือน, ปกปิดไว้ ๓ เดือน...ปกปิดไว้เกิน ๑๑ เดือน” ดังนี้. เมื่อครบ ๑ ปี พึงกำหนดว่า “ปกปิดไว้ ๑ ปี”. จากนั้นพึงกำหนดว่า “ปกปิดไว้เกิน ๑ ปี, ปกปิดไว้ ๒ ปี” ดังนี้ไปจนถึง “ปกปิดไว้ ๖๐ ปี, ปกปิดไว้เกิน ๖๐ ปี” และพึงกล่าวเกินกว่านั้นแล้วกำหนดต่อไป Sace pana dve tisso taduttari vā āpattiyo honti, yathā ‘‘ekaṃ āpatti’’nti vuttaṃ, evaṃ ‘‘dve āpattiyo, tisso āpattiyo’’ti vattabbaṃ. Tato paraṃ pana sataṃ vā hotu, sahassaṃ vā, ‘‘sambahulā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Nānāvatthukāsupi ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ ekaṃ sukkavissaṭṭhiṃ ekaṃ kāyasaṃsaggaṃ ekaṃ duṭṭhullavācaṃ ekaṃ attakāmaṃ ekaṃ sañcarittaṃ ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ gaṇanavasena vā, ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ nānāvatthukāyo ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ vatthukittanavasena vā, ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ nāmamattavasena vā yojanā kātabbā. Tattha nāmaṃ duvidhaṃ sajātisādhāraṇaṃ sabbasādhāraṇañca, tattha saṅghādisesoti sajātisādhāraṇaṃ, āpattīti sabbasādhāraṇaṃ, tasmā ‘‘sambahulā āpattiyo āpajjiṃ ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ sabbasādhāraṇanāmavasenāpi vattuṃ vaṭṭati. Idañhi parivāsādivinayakammaṃ vatthuvasena gottavasena nāmavasena āpattivasena ca kātuṃ vaṭṭatiyeva. Tattha sukkavissaṭṭhīti vatthu ceva gottañca, saṅghādisesoti nāmañceva āpatti ca, tattha ‘‘sukkavissaṭṭhiṃ kāyasaṃsagga’’ntiādivacanenāpi ‘‘nānāvatthukāyo’’tivacanenāpi vatthu ceva gottañca gahitaṃ hoti, ‘‘saṅghādiseso’’tivacanenāpi ‘‘āpattiyo’’tivacanenāpi nāmañceva āpatti ca gahitā hoti, tasmā etesu yassa kassaci vasena kammavācā kātabbā. อนึ่ง หากมีอาบัติ ๒ หรือ ๓ หรือมากกว่านั้น พึงกล่าวว่า "อาบัติ ๒, อาบัติ ๓" เช่นเดียวกับที่กล่าวว่า "อาบัติ ๑" หลังจากนั้น ไม่ว่าจะเป็น ๑๐๐ หรือ ๑,๐๐๐ ก็พึงกล่าวว่า "เป็นจำนวนมาก" แม้ในอาบัติที่มีวัตถุต่างกัน ก็พึงประกอบการกล่าวโดยนับจำนวนว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นจำนวนมาก คือ สุกกวิสัฏฐิ ๑ กายสังสัคคะ ๑ ทุฏฐุลวาจา ๑ อัตตกาม ๑ สัญจริตตะ ๑ ที่ปกปิดไว้ ๑ วัน" หรือโดยการกล่าวถึงวัตถุว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นจำนวนมาก มีวัตถุต่างกัน ที่ปกปิดไว้ ๑ วัน" หรือโดยการกล่าวเพียงชื่อว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสสเป็นจำนวนมาก ที่ปกปิดไว้ ๑ วัน" ในบทว่า "โดยการกล่าวเพียงชื่อ" นั้น ชื่อมี ๒ อย่าง คือ ชื่อที่ทั่วไปแก่ประเภทเดียวกัน และชื่อที่ทั่วไปแก่ทั้งหมด ใน ๒ อย่างนั้น คำว่า "สังฆาทิเสส" เป็นชื่อที่ทั่วไปแก่ประเภทเดียวกัน คำว่า "อาบัติ" เป็นชื่อที่ทั่วไปแก่ทั้งหมด เพราะฉะนั้น แม้โดยชื่อที่ทั่วไปแก่ทั้งหมดว่า "ข้าพเจ้าต้องอาบัติเป็นจำนวนมาก ที่ปกปิดไว้ ๑ วัน" ก็พึงกล่าวได้ แท้จริง วินัยกรรมมีปริวาสเป็นต้นนี้ พึงทำได้โดยวัตถุ โดยโคตร โดยชื่อ และโดยอาบัติ ในบรรดาวัตถุ โคตร ชื่อ อาบัติเหล่านั้น คำว่า "สุกกวิสัฏฐิ" เป็นทั้งวัตถุและโคตร คำว่า "สังฆาทิเสส" เป็นทั้งชื่อและอาบัติ ในบรรดาวัตถุเป็นต้นเหล่านั้น แม้ด้วยคำว่า "สุกกวิสัฏฐิ กายสังสัคคะ" เป็นต้น หรือด้วยคำว่า "มีวัตถุต่างกัน" ก็ถือเอาทั้งวัตถุและโคตร แม้ด้วยคำว่า "สังฆาทิเสส" หรือด้วยคำว่า "อาบัติ" ก็ถือเอาทั้งชื่อและอาบัติ เพราะฉะนั้น พึงทำกรรมวาจาโดยอาศัยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวัตถุเป็นต้นเหล่านี้ Kammavācāpariyosāne ca sace appabhikkhuko āvāso hoti, sakkā ratticchedaṃ anāpajjantena vasituṃ, tattheva ‘‘parivāsaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmī’’ti tikkhattuṃ vattaṃ samādātabbaṃ, samādiyitvā tattheva saṅghassa ārocetvā puna āgatāgatānaṃ bhikkhūnaṃ ārocentena vattabhedañca ratticchedañca akatvā parivasitabbaṃ. Sace na sakkā hoti parivāsaṃ sodhetuṃ, nikkhittavattena vasitukāmo hoti, tattheva saṅghamajjhe, ekapuggalassa vā santike ‘‘parivāsaṃ nikkhipāmi, vattaṃ nikkhipāmī’’ti parivāso nikkhipitabbo, ekapadenāpi cettha nikkhitto hoti parivāso, dvīhi pana sunikkhittoyeva, samādānepi eseva nayo. Nikkhittakālato paṭṭhāya pakatattaṭṭhāne tiṭṭhati, athānena paccūsasamaye ekena bhikkhunā saddhiṃ parikkhittassa vihārassa parikkhepato, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamitvā mahāmaggato okkamma gumbena vā vatiyā vā paṭicchannaṭṭhāne nisīditvā antoaruṇeyeva vattaṃ samādiyitvā ārocetabbaṃ. Yampi aññaṃ bhikkhuṃ passati, tassāpi ārocetabbameva. Aruṇe uṭṭhite tassa santike vattaṃ nikkhipitvā vihāraṃ gantabbaṃ. Sace so pure aruṇeyeva kenaci karaṇīyena gato, vihāraṃ gantvā yaṃ sabbapaṭhamaṃ bhikkhuṃ passati, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Evaṃ sallakkhetvā yāva rattiyo pūrenti, tāva parivatthabbaṃ, ayaṃ saṅkhepato paṭicchannaparivāsavinicchayo, vitthāro pana samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya (cūḷava. aṭṭha. 97) vuttanayeneva veditabbo. และเมื่อจบกรรมวาจา ถ้าอาวาสมีภิกษุน้อย ก็สามารถอยู่ได้โดยไม่ขาดราตรี ในที่นั้นนั่นเอง พึงสมาทานวัตร ๓ ครั้งว่า "ข้าพเจ้าสมาทานปริวาส, ข้าพเจ้าสมาทานวัตร" ครั้นสมาทานแล้ว พึงบอกแก่สงฆ์ในที่นั้นนั่นเอง และพึงบอกแก่ภิกษุทั้งหลายที่มาถึงอีก โดยไม่ทำวัตรให้ขาดและไม่ขาดราตรี พึงอยู่ปริวาส ถ้าไม่สามารถชำระปริวาสให้บริสุทธิ์ได้ และประสงค์จะอยู่ด้วยวัตรที่วางไว้ พึงวางปริวาสในที่นั้นนั่นเอง ในท่ามกลางสงฆ์ หรือต่อหน้าบุคคลรูปเดียวว่า "ข้าพเจ้าวางปริวาส, ข้าพเจ้าวางวัตร" ในการวางนี้ แม้ด้วยบทเดียวก็ชื่อว่าวางปริวาสแล้ว แต่ด้วยสองบทก็ชื่อว่าวางไว้ดีแล้ว แม้ในการสมาทานก็มีนัยนี้เหมือนกัน ตั้งแต่เวลาที่วางวัตรแล้ว ก็ดำรงอยู่ในฐานะเป็นปรกติ หลังจากนั้น ภิกษุผู้สมาทานวัตรที่วางไว้รูปนี้ พึงสมาทานวัตรในเวลาเช้ามืด พร้อมกับภิกษุรูปหนึ่ง โดยก้าวล่วงที่ที่ก้อนดินตกสองก้อน จากขอบเขตของวิหารที่ล้อมรั้วไว้ หรือจากที่ที่ควรล้อมรั้วของวิหารที่ยังไม่ได้ล้อมรั้ว แล้วหลีกจากถนนใหญ่ ไปนั่งในที่ที่พุ่มไม้หรือรั้วบังไว้ และพึงบอกวัตรนั้นก่อนอรุณขึ้น แม้ภิกษุอื่นใดที่พบเห็น ก็พึงบอกแก่ภิกษุนั้นนั่นเอง เมื่ออรุณขึ้นแล้ว พึงวางวัตรต่อหน้าภิกษุนั้น แล้วพึงไปยังวิหาร ถ้าภิกษุนั้นกลับไปแล้วด้วยกิจบางอย่างก่อนอรุณขึ้น พึงไปยังวิหารแล้วบอกและวางวัตรแก่ภิกษุรูปแรกที่พบเห็น พึงกำหนดอย่างนี้ แล้วอยู่ปริวาสจนกว่าราตรีจะครบถ้วน นี้คือการวินิจฉัยปริวาสที่ปกปิดโดยย่อ ส่วนรายละเอียดพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา Itaresu pana dvīsu ‘‘āpattipariyantaṃ na jānāti, rattipariyantaṃ na jānātī’’ti (cūḷava. 157) imasmiṃ vatthusmiṃ khandhake anuññāto suddhantaparivāso nāma, so duvidho cūḷasuddhanto mahāsuddhantoti, duvidhopi cesa rattiparicchedaṃ sakalaṃ vā ekaccaṃ vā ajānantassa ca assarantassa ca tattha vematikassa ca dātabbo. Āpattipariyantaṃ pana ‘‘ettikā ahaṃ āpattiyo āpanno’’ti jānātu vā, mā vā, akāraṇametaṃ. Tassa dānavidhi khandhake āgato, vinicchayakathā pana vitthārato samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) vuttā. Itaro pana samodhānaparivāso nāma, so tividho hoti odhānasamodhāno agghasamodhāno missakasamodhānoti. Tattha odhānasamodhāno nāma antarāpattiṃ āpajjitvā paṭicchādentassa parivutthadivase odhunitvā makkhetvā purimāya āpattiyā mūladivasaparicchede pacchā āpannaṃ āpattiṃ samodahitvā dātabbaparivāso vuccati. Agghasamodhāno nāma sambahulāsu āpattīsu yā ekā vā dve vā tisso vā sambahulā vā āpattiyo sabbacirappaṭicchannāyo, tāsaṃ agghena samodhāya tāsaṃ rattiparicchedavasena avasesānaṃ ūnatarappaṭicchannānaṃ āpattīnaṃ dātabbaparivāso vuccati. Missakasamodhāno nāma nānāvatthukāyo āpattiyo ekato katvā dātabbaparivāso vuccati, ayaṃ tividhepi samodhānaparivāse saṅkhepakathā, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) vutto, idaṃ ‘‘parivatthabba’’nti padassa vinicchayakathāmukhaṃ. ส่วนปริวาสอีก ๒ อย่างที่เหลือนั้น ปริวาสที่ทรงอนุญาตไว้ในขันธกะ ในเรื่องนี้ว่า 'ไม่รู้ที่สุดแห่งอาบัติ ไม่รู้ที่สุดแห่งราตรี' (จุลลวรรค ๑๕๗) ชื่อว่า สุทธันตปริวาส สุทธันตปริวาสนั้นมี ๒ อย่าง คือ จูฬสุทธันตะ และมหาสุทธันตะ ปริวาสทั้ง ๒ อย่างนี้ พึงให้แก่ภิกษุผู้ไม่รู้กำหนดราตรีทั้งหมดหรือบางส่วน ผู้จำไม่ได้ และผู้สงสัยในเรื่องนั้น ส่วนที่สุดแห่งอาบัติว่า 'ข้าพเจ้าต้องอาบัติเท่านี้' จะรู้หรือไม่รู้ก็ตาม นั่นไม่เป็นเหตุ (ในการให้สุทธันตปริวาส) วิธีให้ปริวาสนั้นมาในขันธกะ ส่วนคำวินิจฉัยกล่าวไว้โดยพิสดารในสมันตปาสาทิกา (จุลลวรรค อรรถกถา ๑๐๒) ส่วนปริวาสอื่นชื่อว่า สโมธานปริวาส สโมธานปริวาสนั้นมี ๓ อย่าง คือ โอธานสโมธาน อัคฆสโมธาน และมิสสกสโมธาน ในบรรดาสามอย่างนั้น ปริวาสที่พึงให้แก่ภิกษุผู้ต้องอาบัติในระหว่างแล้วปกปิด โดยปัดทิ้งและลบล้างวันปริวาสที่อยู่มาแล้ว แล้วรวมอาบัติที่ต้องภายหลังเข้ากับกำหนดวันเดิมของอาบัติก่อน ชื่อว่า โอธานสโมธาน ปริวาสที่พึงให้โดยรวมอาบัติที่ปกปิดนานที่สุดหนึ่ง สอง สาม หรือหลายอาบัติ ในบรรดาอาบัติจำนวนมาก เข้ากับกำหนดราตรีของอาบัติเหล่านั้น โดยอาศัยกำหนดราตรีของอาบัติที่ปกปิดนานที่สุดนั้น ชื่อว่า อัคฆสโมธาน ปริวาสที่พึงให้โดยรวมอาบัติที่มีวัตถุต่างกันเข้าด้วยกัน ชื่อว่า มิสสกสโมธาน นี้คือคำกล่าวโดยย่อในสโมธานปริวาสทั้ง ๓ อย่าง ส่วนรายละเอียดกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (จุลลวรรค อรรถกถา ๑๐๒) นี้คือบทนำคำวินิจฉัยของคำว่า 'พึงอยู่ปริวาส' Uttari chārattanti parivāsato uttari cha rattiyo. Bhikkhumānattāyāti bhikkhūnaṃ mānabhāvāya, ārādhanatthāyāti vuttaṃ hoti. Paṭipajjitabbanti vattitabbaṃ. Bhikkhumānattañca panetaṃ paṭicchannāpaṭicchannavasena duvidhaṃ. Tattha yassa appaṭicchannāpatti hoti, tassa parivāsaṃ adatvā mānattameva dātabbaṃ, idaṃ appaṭicchannamānattaṃ. Yassa paṭicchannā hoti, tassa parivāsapariyosāne dātabbaṃ mānattaṃ paṭicchannamānattanti vuccati, idaṃ idha adhippetaṃ. Ubhinnampi panetesaṃ dānavidhi vinicchayakathā ca samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) vuttanayena veditabbā, ayaṃ panettha saṅkhepo. Sace ayaṃ vattaṃ nikkhipitvā paccūsasamaye samādātuṃ gacchati, sabbantimena paricchedena catūhi bhikkhūhi saddhiṃ parivāse vuttappakāraṃ padesaṃ gantvā ‘‘mānattaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmī’’ti samādiyitvā nesaṃ ārocetvā tato tesu gatesu vā agatesu vā purimanayena paṭipajjitabbaṃ. Yattha siyā vīsatigaṇoti ettha vīsatisaṅgho gaṇo assāti vīsatigaṇo. Tatrāti yatra sabbantimena paricchedena vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho atthi, tattha. Abbhetabboti abhietabbo, sampaṭicchitabbo, abbhānakammavasena osāretabboti vuttaṃ hoti. Avhātabboti vā attho. Abbhānakammaṃ pana pāḷivasena khandhake (cūḷava. 100 ādayo) vinicchayavasena samantapāsādikāyaṃ vuttaṃ. Anabbhitoti na abbhito asampaṭicchito, akatabbhānakammoti vuttaṃ hoti. Anavhātoti vā attho. Te ca bhikkhū gārayhāti ye ūnabhāvaṃ ñatvā abbhenti, te bhikkhū ca garahitabbā, sātisārā sadosā dukkaṭaṃ āpajjantīti attho. Ayaṃ tattha sāmīcīti ayaṃ tattha anudhammatā lokuttaradhammaṃ anugatā ovādānusāsanī sāmīci dhammatā. Sesamettha vuttanayamevāti. คำว่า เกินกว่านั้น ๖ ราตรี (อุตฺตริ ฉารตฺตํ) คือ เกินกว่าปริวาสไป ๖ ราตรี. คำว่า เพื่อมานัตของภิกษุ (ภิกฺขุมานตฺตาย) มีอธิบายว่า เพื่อความเป็นผู้ที่ภิกษุทั้งหลายพึงยกย่อง หรือเพื่อความยินดี (ของภิกษุทั้งหลาย). คำว่า พึงประพฤติ (ปฏิปชฺชิตพฺพํ) คือ พึงสมาทานวัตร. ก็ภิกขุมานัตนี้มี ๒ อย่าง คือ โดยอำนาจแห่งอาบัติที่ปิดบังและไม่ปิดบัง. ใน ๒ อย่างนั้น ภิกษุใดมีอาบัติที่ไม่ปิดบัง พึงให้มานัตแก่ภิกษุนั้นโดยไม่ต้องให้ปริวาส นี้ชื่อว่า อัปปฏิจฉันนมานัต. ภิกษุใดมีอาบัติที่ปิดบัง มานัตที่พึงให้ในเวลาสิ้นสุดปริวาสของภิกษุนั้น ชื่อว่า ปฏิจฉันนมานัต, ในที่นี้ประสงค์เอาปฏิจฉันนมานัตนี้. ส่วนวิธีให้และคำวินิจฉัยของมานัตทั้ง ๒ อย่างนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (จุลลวรรค อรรถกถา ๑๐๒), ส่วนในที่นี้เป็นข้อความโดยย่อ. หากภิกษุนี้วางวัตรแล้วไปเพื่อจะสมาทานในเวลาปัจจุสมัย พึงไปยังสถานที่ตามที่กล่าวไว้ในปริวาส สมาทานร่วมกับภิกษุอย่างน้อยที่สุด ๔ รูป ว่า 'ข้าพเจ้าขอสมาทานมานัต, ข้าพเจ้าขอสมาทานวัตร' ครั้นสมาทานแล้วบอกแก่ภิกษุเหล่านั้น จากนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นจะกลับไปหรือยังไม่กลับก็ตาม พึงประพฤติตามนัยก่อนนั่นแล. คำว่า ในที่ใดสงฆ์หมู่ ๒๐ พึงมี (ยตฺถ สิยา วีสติคโณ) ความว่า สงฆ์หมู่ใดมีภิกษุ ๒๐ รูป สงฆ์หมู่นั้นชื่อว่า วีสติคณะ. คำว่า ในที่นั้น (ตตฺร) คือ ในที่ใดมีภิกษุสงฆ์หมู่ ๒๐ เป็นอย่างน้อยที่สุด ในที่นั้น. คำว่า พึงเรียกเข้าพวก (อพฺเภตพฺโพ) คือ พึงรับเข้า, พึงยอมรับ, มีอธิบายว่า พึงให้เข้าสู่หมู่ด้วยอำนาจแห่งอัพภานกรรม. หรืออีกนัยหนึ่ง แปลว่า พึงเรียกมา. ส่วนอัพภานกรรมนั้น กล่าวไว้โดยพระบาลีในขันธกะ (จุลลวรรค ๑๐๐ เป็นต้น) และโดยคำวินิจฉัยในสมันตปาสาทิกา. คำว่า ยังไม่ถูกเรียกเข้าพวก (อนพฺภิโต) คือ ยังไม่ถูกรับเข้า, ยังไม่ถูกยอมรับ, มีอธิบายว่า เป็นผู้ที่ยังไม่ได้ทำอัพภานกรรม. หรืออีกนัยหนึ่ง แปลว่า ยังไม่ถูกเรียกมา. คำว่า และภิกษุเหล่านั้นพึงถูกตำหนิ (เต จ ภิกฺขู คารยฺหา) มีความหมายว่า ภิกษุเหล่าใดรู้อยู่ว่า (สงฆ์) มีจำนวนพร่อง (ไม่ครบ ๒๐) แต่ยังรับเข้าพวก ภิกษุเหล่านั้นพึงถูกตำหนิ เป็นผู้มีโทษ มีความผิด ต้องอาบัติทุกกฏ. คำว่า นี้เป็นความถูกต้องในเรื่องนั้น (อยํ ตตฺถ สามีจิ) คือ นี้เป็นความประพฤติที่สมควรในเรื่องอาบัติสังฆาทิเสสนั้น เป็นโอวาทานุสาสนีที่คล้อยตามโลกุตตรธรรม ๙ เป็นธรรมดาที่เหมาะสม. ส่วนคำที่เหลือในที่นี้ มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี Saṅghādisesavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสังฆาทิเสส จบแล้ว Aniyatakaṇḍo หมวดอนิยต 1. Paṭhamāniyatasikkhāpadavaṇṇanā 1. การพรรณนาสิกขาบทอนิยตที่ ๑ Aniyatuddese ime kho panātiādi vuttanayameva. Mātugāmenāti tadahujātāyapi jīvamānakamanussitthiyā. Eko ekāyāti eko bhikkhu mātugāmasaṅkhātāya ekāya itthiyā saddhiṃ. Rahoti cakkhussa raho. Kiñcāpi pāḷiyaṃ (pārā. 445) sotassa raho āgato, cakkhusseva pana raho ‘‘raho’’ti idha adhippeto. Sacepi hi pihitakavāṭassa gabbhassa dvāre nisinno viññū puriso hoti, neva anāpattiṃ karoti. Yattha pana sakkā daṭṭhuṃ, tādise antodvādasahatthepi okāse nisinno sacakkhuko vikkhittacittopi niddāyantopi anāpattiṃ karoti, samīpe ṭhitopi andho na karoti, cakkhumāpi nipajjitvā niddāyantopi na karoti, itthīnaṃ pana satampi na karotiyeva, tena vuttaṃ ‘‘rahoti cakkhussa raho’’ti. Paṭicchanne āsaneti kuṭṭādīhi paṭicchannokāse. Alaṃkammaniyeti kammakkhamaṃ kammayogganti kammaniyaṃ, alaṃ pariyattaṃ kammaniyabhāvāyāti alaṃkammaniyaṃ, tasmiṃ alaṃkammaniye. Yattha ajjhācāraṃ karontā sakkonti taṃ kammaṃ kātuṃ, tādiseti attho. Nisajjaṃ kappeyyāti nisajjaṃ kareyya, nisīdeyyāti attho. Ettha ca sayanampi nisajjāya eva saṅgahitaṃ. Saddheyyavacasāti saddhātabbavacanā, ariyasāvikāti attho. Nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamānoti kiñcāpi evarūpā upāsikā disvā vadati, atha kho bhikkhu nisajjaṃ paṭijānamānova tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo, na appaṭijānamānoti attho. Yena vā sāti nisajjādīsu ākāresu yena vā ākārena saddhiṃ methunādīni āropetvā sā upāsikā vadeyya, paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo, evarūpāyapi hi upāsikāya vacanamattena ākārena na kāretabboti attho. Kasmā? Yasmā diṭṭhaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpīti. Ayaṃ dhammo aniyatoti tiṇṇaṃ āpattīnaṃ yaṃ āpattiṃ vā vatthuṃ vā paṭijānāti, tassa vasena kāretabbatāya aniyato. ในอนิยตุทเทส บทว่า ime kho panātiādi พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า Mātugāmenāti ได้แก่ หญิงมนุษย์ที่มีชีวิตอยู่ แม้ที่เกิดในวันนั้น. บทว่า Eko ekāyāti ความว่า ภิกษุรูปเดียว กับหญิงคนเดียวที่เรียกว่ามาตุคาม. บทว่า Rahoti คือ ที่ลับตา. แม้ในบาลีจะมีคำว่า ที่ลับหู มาด้วยก็ตาม แต่ในสิกขาบทนี้ ประสงค์เอาที่ลับตาเท่านั้นว่าเป็น 'ที่ลับ'. เพราะว่า ถ้าบุรุษผู้รู้เดียงสานั่งอยู่ที่ใกล้ประตูห้องที่ปิดบานประตูไว้ เขาก็ไม่ทำความไม่เป็นอาบัติให้. ส่วนในที่ใดที่สามารถจะมองเห็นได้ ในที่เช่นนั้น แม้เป็นที่ว่างภายใน ๑๒ ศอก ผู้มีจักษุนั่งอยู่ แม้จะมีจิตฟุ้งซ่านหรือกำลังง่วงนอนอยู่ก็ตาม เขาก็ทำความไม่เป็นอาบัติให้ได้, ส่วนคนตาบอดแม้จะยืนอยู่ใกล้ๆ ก็ทำความไม่เป็นอาบัติให้ไม่ได้, แม้คนมีจักษุถ้านอนหลับเสีย ก็ทำความไม่เป็นอาบัติให้ไม่ได้, ส่วนพวกผู้หญิงแม้ตั้งร้อยคน ก็ไม่ทำความไม่เป็นอาบัติให้เลย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่ลับ คือ ที่ลับตา'. บทว่า Paṭicchanne āsaneti คือ ในที่ที่ปกปิดด้วยฝาเป็นต้น. บทว่า Alaṃkammaniyeti คือ ควรแก่การงาน เหมาะแก่การงาน ชื่อว่า กัมมนียะ, คำว่า Alaṃ คือ เพียงพอหรือสามารถเพื่อความเป็นกัมมนียะนั้น, ในที่ที่ควรแก่การงานนั้น. อธิบายว่า ในที่เช่นใดที่พวกผู้ทำอัชฌาจารสามารถจะทำการงานนั้นได้. บทว่า Nisajjaṃ kappeyyāti คือ พึงทำการนั่ง ได้แก่ พึงนั่ง. และในคำว่า การนั่ง นี้ รวมเอาการนอนเข้าไว้ด้วย. บทว่า Saddheyyavacasāti คือ มีคำพูดที่ควรเชื่อถือได้ อธิบายว่า เป็นอริยสาวิกา. บทว่า Nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamānoti ความว่า แม้อุบาสิกาเห็นปานนี้เห็นแล้วจะกล่าวก็ตาม แต่ภิกษุต้องถูกปรับด้วยอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาธรรม ๓ ประการ ต่อเมื่อเขารับรองการนั่งเท่านั้น ไม่ใช่เมื่อไม่รับรอง. บทว่า Yena vā sāti ความว่า อุบาสิกานั้นพึงยกเอาเมถุนธรรมเป็นต้นขึ้นกล่าวหาพร้อมกับอาการใดอาการหนึ่ง บรรดาอาการมีการนั่งเป็นต้น ภิกษุนั้นต้องถูกปรับตามอาการนั้นต่อเมื่อเขารับรองเท่านั้น, เพราะจะปรับภิกษุด้วยอาการเพียงคำพูดของอุบาสิกาแม้เห็นปานนี้ไม่ได้. เพราะเหตุไร? เพราะว่าสิ่งที่เห็นมานั้น ย่อมเป็นอย่างนั้นบ้าง เป็นอย่างอื่นบ้าง. บทว่า Ayaṃ dhammo aniyatoti ความว่า ธรรมนี้ชื่อว่า อนิยต เพราะความที่ภิกษุต้องถูกปรับตามอาบัติหรือตามวัตถุที่เขารับรอง บรรดาอาบัติ ๓ อย่างนั้น. Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha mātugāmena saddhiṃ vuttappakāre āsane nisajjakappanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, methunadhammasannissitakilesasaṅkhātena rahassādena mātugāmassa santikaṃ gantukāmatāya akkhiañjanādito paṭṭhāya sabbapayogesu dukkaṭaṃ. Gantvā tasmiṃ vā nisinne itthī nisīdatu, tassā vā nisinnāya so nisīdatu, apacchā apurimaṃyeva ubho vā nisīdantu, ubhinnaṃ nisajjāya pācittiyaṃ. Sace pana kāyasaṃsaggaṃ vā methunaṃ vā samāpajjati, tesaṃ vasena kāretabbo. Nipajjanepi eseva nayo. Vuttappakāre purise nipajjitvā aniddāyante anandhe viññupurise upacāragate sati, ṭhitassa, arahopekkhassa, aññavihitassa ca nisajjanapaccayā anāpatti. Ummattakādīnaṃ pana tīhipi āpattīhi anāpatti. Siyā sīlavipatti, siyā ācāravipatti. Yaṃ pana āpattiṃ paṭijānāti, tassā vasena aṅgabhedo ñātabbo. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระอุทยีเถระ ในเรื่องการนั่งในที่นั่งที่กล่าวมาแล้วกับมาตุคาม, เป็นอสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ, มีอาบัติทุกกฏในความพยายามทุกอย่าง ตั้งแต่การทาตาเป็นต้น ด้วยความประสงค์จะไปหามาตุคาม ด้วยความยินดีในที่ลับที่ชื่อว่ากิเลสที่อาศัยเมถุนธรรม. ไปแล้ว, เมื่อภิกษุนั้นนั่งแล้ว หญิงก็นั่ง, หรือเมื่อหญิงนั่งแล้ว ภิกษุก็นั่ง, หรือทั้งสองนั่งพร้อมกันโดยไม่ก่อนไม่หลัง, ด้วยการนั่งของทั้งสองนั้น เป็นปาจิตตีย์. แต่ถ้าถึงกายสังสรรคหรือเมถุน, พึงปรับด้วยอาบัติเหล่านั้น. แม้ในการนอนก็มีนัยเดียวกัน. เมื่อบุรุษผู้รู้เดียงสา ไม่ตาบอด ไม่หลับ ที่นอนอยู่ในลักษณะที่กล่าวมาแล้ว อยู่ในบริเวณ ๑๒ ศอก, การนั่งของภิกษุผู้ยืนอยู่, ผู้ไม่คำนึงถึงที่ลับ, และผู้มีจิตไปในอารมณ์อื่น ไม่เป็นอาบัติ. แต่สำหรับคนบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติด้วยอาบัติทั้ง ๓ อย่าง. บางทีเป็นสีลวิบัติ, บางทีเป็นอาจารวิบัติ. อนึ่ง พึงทราบการจำแนกองค์ตามอาบัติที่รับรอง. สมุฏฐานเป็นต้นก็เหมือนกับสิกขาบทปาราชิกที่ ๑ เท่านั้น. Paṭhamāniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสิกขาบทอนิยตที่ ๑ จบแล้ว. 2. Dutiyāniyatasikkhāpadavaṇṇanā 2. อรรถกถาสิกขาบทอนิยตที่ ๒. Dutiye itthīpi purisopi yo koci viññū anandho abadhiro antodvādasahatthe okāse ṭhito vā nisinno vā vikkhittopi niddāyantopi anāpattiṃ karoti. Badhiro pana cakkhumāpi, andho vā abadhiropi na karoti. Pārājikāpattiñca parihāpetvā duṭṭhullavācāpatti vuttāti ayaṃ viseso. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Samuṭṭhānādīni panettha adinnādānasadisānevāti. ในสิกขาบทอนิยตที่ ๒, ไม่ว่าหญิงหรือชาย ผู้ใดผู้หนึ่งที่เป็นผู้รู้เดียงสา ไม่ตาบอด ไม่หูหนวก ยืนอยู่หรือนั่งอยู่ในสถานที่ภายใน ๑๒ ศอก, แม้มีจิตฟุ้งซ่าน หรือกำลังง่วง ก็ทำอาบัติให้ไม่เป็นอาบัติได้. แต่คนหูหนวก แม้มีตาดี, หรือคนตาบอด แม้ไม่หูหนวก ก็ไม่ทำได้. และเว้นอาบัติปาราชิกแล้ว ได้กล่าวถึงอาบัติทุฏฐุลวาจา, นี้เป็นข้อแตกต่าง. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนเท่านั้น. อนึ่ง สมุฏฐานเป็นต้นในสิกขาบทนี้ก็เหมือนกับสิกขาบทอทินนาทานเท่านั้น. Dutiyāniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสิกขาบทอนิยตที่ ๒ จบแล้ว. Uddiṭṭhā khotiādi sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ. บทว่า Uddiṭṭhā kho เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในที่ทุกแห่ง. Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี. Aniyatavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอนิยตจบแล้ว. Nissaggiyakaṇḍo หมวดนิสสัคคีย์. Ito paraṃ pana ime kho panātiādi sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ. อนึ่ง หลังจากอนิยตุทเทสนี้ไป บทว่า ime kho pana เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในที่ทุกแห่ง. 1. Cīvaravaggo 1. วรรคจีวร. 1. Kathinasikkhāpadavaṇṇanā 1. อรรถกถาสิกขาบทกฐิน. Nissaggiyesu pana cīvaravaggassa tāva paṭhamasikkhāpade niṭṭhitacīvarasminti sūcikammapariyosānena vā, ‘‘naṭṭhaṃ vā vinaṭṭhaṃ vā daḍḍhaṃ vā cīvarāsā vā upacchinnā’’ti (pārā. 463) imesu vā yena kenaci ākārena niṭṭhite cīvarasmiṃ, cīvarassa karaṇapalibodhe upacchinneti attho. Atthatakathinassa hi bhikkhuno yāva imehākārehi cīvarapalibodho na chijjati, tāva kathinānisaṃsaṃ labhati. Ubbhatasmiṃ kathineti yaṃ saṅghassa kathinaṃ atthataṃ, tasmiñca ubbhate. Tatrevaṃ saṅkhepato kathinatthāro ca ubbhāro ca veditabbo. Ayañhi kathinatthāro nāma bhagavatā purimavassaṃvuṭṭhānaṃ anuññāto, so sabbantimena paricchedena pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭati, tasmā yattha cattāro vā tayo vā dve vā eko vā purimavassaṃ upagato, tattha pacchimavassūpagate gaṇapūrake katvā attharitabbaṃ, te ca gaṇapūrakāva honti, ānisaṃse na labhanti, tasmā sace purimavassaṃvuṭṭhānaṃ gahaṭṭhapabbajitesu yo koci dhammena samena cīvaraṃ deti ‘‘iminā kathinaṃ attharathā’’ti (mahāva. 306-309), taṃ khandhake vuttāya ñattidutiyakammavācāya kathinatthārārahassa bhikkhuno dātabbaṃ. Tena tadaheva pañca vā atirekāni vā khaṇḍāni chinditvā saṅghāṭi vā uttarāsaṅgo vā antaravāsako vā kātabbo, sesabhikkhūhipi tassa sahāyehi bhavitabbaṃ, sace katacīvarameva uppajjati, sundarameva. Acchinnāsibbitaṃ pana na vaṭṭati. Tena bhikkhunā sace saṅghāṭiyā attharitukāmo hoti, porāṇikaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharitvā navaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhahitvā ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’ti attharitabbaṃ. Uttarāsaṅgaantaravāsakesupi eseva nayo. Tato tena purimavassaṃvuṭṭhe antosīmāgate bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘atthataṃ, bhante, saṅghassa kathinaṃ, dhammiko kathinatthāro, anumodathā’’ti (pari. 413) vattabbaṃ, therānañca navānañca bahūnañca ekassa ca anurūpaṃ sallakkhetvā vattabbaṃ. Tehipi ‘‘atthataṃ, bhante, saṅghassa kathina’’nti vā ‘‘atthataṃ, āvuso, saṅghassa kathina’’nti vā vatvā ‘‘dhammiko kathinatthāro, anumodāmā’’ti vā ‘‘anumodāmī’’ti vā vattabbaṃ. Purimavassaṃvuṭṭhesupi ye anumodanti, tesaṃyeva atthataṃ hoti kathinaṃ. Te tato paṭṭhāya yāva kathinassubbhārā anāmantacāro, asamādānacāro, yāvadatthacīvaraṃ, gaṇabhojanaṃ, yo ca tattha cīvaruppādo, tasmiṃ āvāse saṅghassa uppannacīvarañcāti ime pañcānisaṃse labhanti, ayaṃ tāva kathinatthāro. Taṃ panetaṃ kathinaṃ ‘‘aṭṭhimā, bhikkhave, mātikā kathinassubbhārāya pakkamanantikā niṭṭhānantikā sanniṭṭhānantikā nāsanantikā savanantikā āsāvacchedikā sīmātikkamanantikā sahubbhārā’’ti (mahāva. 310) evaṃ vuttāsu aṭṭhasu mātikāsu aññataravasena uddharīyati, tattha vitthāravinicchayo samantapāsādikāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 310) vuttanayena veditabbo. Iti ‘‘ubbhatasmiṃ kathine’’tiiminā sesapalibodhābhāvaṃ dasseti. ก็ในบรรดานิสสัคคิยสิกขาบททั้งหลาย ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งจีวรวรรคก่อน คำว่า “เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว” หมายความว่า เมื่อการเย็บจีวรเสร็จสิ้นลง หรือด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๔ อย่างเหล่านี้ คือ จีวรหายไป จีวรเสียหายไป จีวรถูกไฟไหม้ หรือความหวังในจีวรขาดไป คือเมื่อปาลิโพธในการทำจีวรขาดไป นี้เป็นใจความ ด้วยว่า ภิกษุผู้กรานกฐินแล้ว ตราบใดที่จีวรปาลิโพธยังไม่ขาดไปด้วยอาการเหล่านี้ ตราบนั้นเธอย่อมได้อานิสงส์กฐิน คำว่า “เมื่อกฐินเดาะแล้ว” หมายถึง เมื่อกฐินที่สงฆ์กรานแล้วนั้นถูกเดาะ ในเรื่องกฐินนั้น พึงทราบการกรานกฐินและการเดาะกฐินโดยย่อดังนี้ ด้วยว่า การกรานกฐินนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาต้น และการกรานกฐินนั้น โดยกำหนดอย่างต่ำที่สุด ย่อมควรแก่ภิกษุ ๕ รูป เพราะฉะนั้น ในอาวาสใด มีภิกษุอยู่จำพรรษาต้น ๔ รูป หรือ ๓ รูป หรือ ๒ รูป หรือแม้เพียงรูปเดียว ในอาวาสนั้น พึงทำภิกษุผู้อยู่จำพรรษาหลังให้เป็นผู้ทำหมวดให้เต็ม (ครบองค์สงฆ์) แล้วจึงกราน และภิกษุผู้ทำหมวดให้เต็มเหล่านั้น เป็นเพียงผู้ทำหมวดให้เต็มเท่านั้น ย่อมไม่ได้อานิสงส์ เพราะฉะนั้น หากคฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้ใดผู้หนึ่ง ถวายจีวรแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้นโดยชอบธรรมว่า “ขอท่านทั้งหลายจงกรานกฐินด้วยจีวรผืนนี้” จีวรนั้นพึงมอบให้แก่ภิกษุผู้ควรแก่การกรานกฐิน ด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาที่ตรัสไว้ในขันธกะ ภิกษุนั้นพึงตัดผ้าให้เป็น ๕ ขันธ์ หรือมากกว่า ๕ ขันธ์ ในวันนั้นเอง แล้วทำเป็นสังฆาฏิ หรืออุตตราสงค์ หรืออันตรวาสกผืนใดผืนหนึ่ง แม้ภิกษุที่เหลือก็พึงเป็นสหาย (ช่วยขวนขวาย) ของภิกษุนั้น หากมีจีวรที่ทำสำเร็จแล้วเกิดขึ้น ก็เป็นการดี แต่ผ้าที่ยังไม่ได้ตัดและยังไม่ได้เย็บ ย่อมไม่ควร (เพื่อจะกรานกฐิน) หากภิกษุนั้นประสงค์จะกรานกฐินด้วยสังฆาฏิ พึงปัจจุทธรณ์สังฆาฏิเก่าแล้วอธิษฐานสังฆาฏิใหม่ แล้วกรานกฐินว่า “ข้าพเจ้ากรานกฐินด้วยสังฆาฏินี้” ในอุตตราสงค์และอันตรวาสก ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้ ลำดับนั้น ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้นที่อยู่ในสีมา แล้วกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม ขอท่านทั้งหลายจงอนุโมทนา” พึงพิจารณาให้เหมาะสมแล้วกล่าวแก่พระเถระ พระนวกะ ภิกษุจำนวนมาก หรือภิกษุรูปเดียว แม้ภิกษุเหล่านั้นก็พึงกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ กฐินของสงฆ์กรานแล้ว” หรือ “ท่านอาวุโส กฐินของสงฆ์กรานแล้ว” แล้วกล่าวว่า “การกรานกฐินเป็นธรรม ข้าพเจ้าทั้งหลายอนุโมทนา” หรือ “ข้าพเจ้าอนุโมทนา” ในบรรดาภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้นเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดอนุโมทนา กฐินย่อมเป็นอันกรานแล้วแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น ภิกษุเหล่านั้นนับแต่นั้นไป จนกว่าจะมีการเดาะกฐิน ย่อมได้อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้ คือ อนามันตจาร อสมาทานจาร ยาวทัตถจีวร คณโภชนะ และจีวรที่เกิดขึ้นในอาวาสนั้น (รวมถึง) จีวรที่เกิดขึ้นแก่สงฆ์ในอาวาสนั้น นี้เป็นการกรานกฐินก่อน ส่วนกฐินนั้น ย่อมถูกเดาะด้วยมาติกาอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดามาติกา ๘ อย่างที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาติกา ๘ อย่างนี้ เพื่อการเดาะกฐิน คือ ปักกมันติกะ นิฏฐานันติกะ สันนิฏฐานันติกะ นาสนันติกะ สวนันติกะ อาสาวเฉทิกะ สีมาติกกมันติกะ สหุพภาระ” พึงทราบวินิจฉัยโดยพิสดารในมาติกาเหล่านั้น ตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา ด้วยคำว่า “เมื่อกฐินเดาะแล้ว” นี้ ท่านแสดงถึงความไม่มีปาลิโพธที่เหลือ” Dasāhaparamanti dasa ahāni paramo paricchedo assāti dasāhaparamo, taṃ dasāhaparamaṃ kālaṃ dhāretabbanti attho. Adhiṭṭhitavikappitesu apariyāpannattā atirekaṃ cīvaranti atirekacīvaraṃ, cīvaraṃ nāma khomaṃ kappāsikaṃ koseyyaṃ kambalaṃ sāṇaṃ bhaṅganti etesaṃ vā tadanulomānaṃ vā aññataraṃ ayamassa jāti, pamāṇato pana taṃ vikappanupagaṃ pacchimaṃ idha adhippetaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āyāmato aṭṭhaṅgulaṃ sugataṅgulena caturaṅgulavitthataṃ pacchimaṃ cīvaraṃ vikappetu’’nti (mahāva. 358). Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘adhiṭṭhitavikappitesu apariyāpannattā’’ti, ettha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, vassikasāṭikaṃ vassānaṃ catumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ, nisīdanaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ paccattharaṇaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, kaṇḍuppaṭicchādiṃ yāva ābādhā adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ, mukhapuñchanacoḷakaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti (mahāva. 358) iminā nayena adhiṭṭhātabbavikappetabbatā jānitabbā. Tattha ticīvaraṃ adhiṭṭhahantena rajitvā kappabinduṃ datvā pamāṇayuttameva adhiṭṭhātabbaṃ, tassa pamāṇaṃ ukkaṭṭhaparicchedena sugatacīvarato ūnakaṃ vaṭṭati, lāmakaparicchedena saṅghāṭiyā tāva uttarāsaṅgassa ca dīghato muṭṭhipañcakaṃ, tiriyaṃ muṭṭhittikaṃ, antaravāsako dīghato muṭṭhipañcako, tiriyaṃ dvihatthopi vaṭṭati. Vuttappamāṇato pana atirekañca ūnakañca ‘‘parikkhāracoḷa’’nti adhiṭṭhātabbaṃ. Tattha yasmā ‘‘dve cīvarassa adhiṭṭhānāni kāyena vā adhiṭṭheti, vācāya vā adhiṭṭhetī’’ti vuttaṃ, tasmā purāṇasaṅghāṭiṃ ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharāmī’’ti paccuddharitvā navaṃ hatthena gahetvā ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti cittena ābhogaṃ katvā kāyavikāraṃ karontena kāyena vā adhiṭṭhātabbā, vacībhedaṃ katvā vācāya vā adhiṭṭhātabbā. Tatra duvidhaṃ adhiṭṭhānaṃ – sace hatthapāse hoti, ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Atha antogabbhādīsu sāmantavihāre vā hoti, ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā ‘‘etaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Esa nayo uttarāsaṅge ca antaravāsake ca. Nāmamattameva hi viseso. Tasmā sabbāni saṅghāṭiṃ uttarāsaṅgaṃ antaravāsakanti evaṃ attano attano nāmeneva adhiṭṭhātabbāni. Sace adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehi saṅghāṭiādīni karoti, niṭṭhite rajane ca kappe ca ‘‘imaṃ paccuddharāmī’’ti paccuddharitvā puna adhiṭṭhātabbāni. Idañca pana ticīvaraṃ sukhaparibhogatthaṃ parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātumpi vaṭṭati. คำว่า “ทสาหปรมะ” หมายถึง มี ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง คือมีกำหนด ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น พึงทรงไว้ซึ่งกาลมี ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่งนั้น เพราะไม่จัดเข้าในจีวรที่อธิษฐานและวิกัป จึงเป็นจีวรส่วนเกิน จีวร ได้แก่ ผ้าที่เกิดในแคว้นโขมะ หรือผ้าที่ทอด้วยฝ้าย หรือผ้าที่ทอด้วยไหม หรือผ้าที่ทอด้วยขนสัตว์ หรือผ้าที่ทอด้วยป่าน หรือผ้าที่ทอด้วยของผสม ๕ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่งใน ๖ อย่างเหล่านี้ หรืออย่างใดอย่างหนึ่งที่สมควรแก่ ๖ อย่างเหล่านั้น นี้เป็นชนิดของจีวรนั้น ส่วนโดยประมาณ จีวรที่ควรวิกัปผืนสุดท้ายในสิกขาบทนี้พึงประสงค์ถึงจีวรที่เล็กที่สุดที่ควรวิกัป อันที่จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระบาลีนี้ไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้วิกัปจีวรผืนสุดท้ายที่มีความยาว ๘ องคุลีโดยสุคตองคุลี และกว้าง ๔ องคุลี” ส่วนคำที่กล่าวไว้ว่า “เพราะไม่จัดเข้าในจีวรที่อธิษฐานและวิกัป” ในข้อนี้ พึงทราบการอธิษฐานและการวิกัปตามนัยที่กล่าวไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อธิษฐานไตรจีวร ไม่ให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้าอาบน้ำฝนตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝน หลังจากนั้นให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้านิสีทนะ ไม่ให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้าปูที่นอน ไม่ให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้าปิดฝีจนกว่าจะหายจากอาพาธ หลังจากนั้นให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้าเช็ดหน้า ไม่ให้วิกัป อนุญาตให้อธิษฐานผ้าบริขารโจฬะ ไม่ให้วิกัป” ในบรรดาจีวรเหล่านั้น ภิกษุผู้อธิษฐานไตรจีวร พึงย้อมแล้วทำกัปปะพินทุ แล้วอธิษฐานเฉพาะจีวรที่มีประมาณเหมาะสม ประมาณของจีวรนั้นโดยประมาณอย่างสูง ย่อมควรที่น้อยกว่าจีวรของพระสุคต โดยประมาณอย่างต่ำ สังฆาฏิและอุตตราสงค์มีความยาว ๕ ศอก กว้าง ๓ ศอก ส่วนอันตรวาสกมีความยาว ๕ ศอก กว้าง ๒ ศอก ก็ควร ส่วนจีวรที่เกินกว่าประมาณที่กล่าวมาแล้วและที่น้อยกว่าประมาณนั้น พึงอธิษฐานว่าเป็น “ผ้าบริขารโจฬะ” ในข้อนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “การอธิษฐานจีวรมี ๒ อย่าง คือ อธิษฐานด้วยกาย หรืออธิษฐานด้วยวาจา” เพราะฉะนั้น พึงถอนสังฆาฏิเก่าออกว่า “ข้าพเจ้าถอนสังฆาฏินี้” แล้วถือสังฆาฏิใหม่ด้วยมือ ทำความนึกในใจว่า “ข้าพเจ้าอธิษฐานสังฆาฏินี้” แล้วทำกิริยาอาการทางกาย พึงอธิษฐานด้วยกาย หรือพึงอธิษฐานด้วยวาจาโดยเปล่งวาจา การอธิษฐานนั้นมี ๒ อย่าง คือ ถ้าอยู่ในหัตถบาส พึงเปล่งวาจาว่า “ข้าพเจ้าอธิษฐานสังฆาฏินี้” ถ้าอยู่ในห้องหรือในวิหารใกล้เคียง พึงกำหนดสถานที่ที่วางไว้แล้วเปล่งวาจาว่า “ข้าพเจ้าอธิษฐานสังฆาฏินั้น” ในอุตตราสงค์และอันตรวาสกก็มีนัยอย่างเดียวกัน อันที่จริง ความแตกต่างมีเพียงชื่อเท่านั้น เพราะฉะนั้น จีวรทั้ง ๓ ผืน คือ สังฆาฏิ อุตตราสงค์ อันตรวาสก พึงอธิษฐานด้วยชื่อของตนเองอย่างนี้ หากอธิษฐานแล้วทำสังฆาฏิเป็นต้นด้วยผ้าที่เก็บไว้ เมื่อย้อมและทำกัปปะเสร็จแล้ว พึงถอนว่า “ข้าพเจ้าถอนจีวรนี้” แล้วอธิษฐานใหม่ และไตรจีวรนี้ก็ควรที่จะอธิษฐานเป็นผ้าบริขารโจฬะเพื่อความสะดวกในการใช้สอย Vassikasāṭikā anatirittapamāṇā nāmaṃ gahetvā vuttanayeneva cattāro vassike māse adhiṭṭhātabbā, tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā, vaṇṇabhedamattarattāpi cesā vaṭṭati, dve pana na vaṭṭanti. Nisīdanaṃ vuttanayena adhiṭṭhātabbameva, tañca kho pamāṇayuttaṃ ekameva, dve na vaṭṭanti. Paccattharaṇampi adhiṭṭhātabbameva, taṃ pana mahantampi ekampi bahūnipi vaṭṭanti, nīlampi pītakampi sadasampi pupphadasampīti sabbappakārampi vaṭṭati. Kaṇḍuppaṭicchādi yāva ābādho atthi, tāva pamāṇikā adhiṭṭhātabbā, ābādhe vūpasante paccuddharitvā vikappetabbā, sā ekāva vaṭṭati. Mukhapuñchanacoḷaṃ adhiṭṭhātabbameva, taṃ pana ekampi bahūnipi mahantampi vaṭṭatiyeva. Parikkhāracoḷe gaṇanā natthi, yattakaṃ icchati, tattakaṃ adhiṭṭhātabbameva. Thavikāpi parissāvanampi vikappanupagaṃ pacchimapamāṇaṃ ‘‘parikkhāracoḷa’’nti adhiṭṭhātabbameva, bahūnipi ekato katvā ‘‘imāni cīvarāni parikkhāracoḷāni adhiṭṭhāmī’’tiādinā nayena adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatiyeva. Mañcabhisi pīṭhabhisi bibbohanaṃ pāvāro kojavoti etesu pana senāsanaparikkhāratthāya dinnapaccattharaṇe ca adhiṭṭhānakiccaṃ natthiyeva. Sabbañca panetaṃ vuttappakārena adhiṭṭhitacīvaraṃ aññassa dānena, acchinditvā gahaṇena, vissāsaggāhena, hīnāyāvattanena, sikkhāpaccakkhānena, kālaṅkiriyāya, liṅgaparivattanena, paccuddharaṇenāti imehi aṭṭhahi kāraṇehi adhiṭṭhānaṃ vijahati. Ticīvaraṃ pana kaniṭṭhaṅgulinakhapiṭṭhippamāṇena chiddenāpi vijahati, tañca kho vinibbedheneva. Sace hi chiddassa abbhantare ekatantupi acchinno hoti, rakkhatiyeva. Tattha saṅghāṭiyā ca uttarāsaṅgassa ca dīghantato vidatthippamāṇassa tiriyantato aṭṭhaṅgulappamāṇassa padesassa orato chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ bhindati, antaravāsakepi dīghantato etadeva pamāṇaṃ, tiriyantena pana caturaṅgulatā veditabbā. Tiṇṇannampi vuttokāsassa parato na bhindati, tasmā chidde jāte ticīvaraṃ atirekacīvaraṭṭhāne tiṭṭhati, sūcikammaṃ katvā puna adhiṭṭhātabbaṃ. Vassikasāṭikā vassānamāsātikkamenāpi, kaṇḍuppaṭicchādi ābādhavūpasamenāpi adhiṭṭhānaṃ vijahati. Tasmā sā tato paraṃ vikappetabbā. Vikappanalakkhaṇaṃ pana sabbacīvarānaṃ vikappanasikkhāpadeyeva vaṇṇayissāma. Kevalañhi imasmiṃ okāse yaṃ evaṃ anadhiṭṭhitaṃ avikappitañca, taṃ ‘‘atirekacīvara’’nti veditabbaṃ. ผ้าอาบน้ำฝนมีประมาณไม่เกินกำหนด พึงอธิษฐานโดยถือเอาชื่อ (ผ้าอาบน้ำฝน) ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน หลังจากนั้น พึงถอนเสียแล้ววิกัปป์ไว้ และผ้านั้นแม้เพียงย้อมด้วยสีที่ทำลายวรรณะ (สีเดิม) เท่านั้น ก็ควร แต่สองผืนไม่ควร. ผ้านิสีทนะพึงอธิษฐานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล และผ้านั้นแลต้องมีขนาดได้ประมาณ ผืนเดียวเท่านั้น สองผืนไม่ควร. แม้ผ้าปูลาดก็พึงอธิษฐานนั่นแล แต่ผ้าปูลาดนั้นแม้จะใหญ่ แม้ผืนเดียว หรือแม้หลายผืนก็ควร แม้สีเขียวคราม แม้สีเหลือง แม้ที่มีชาย แม้ที่มีชายเป็นลายดอกไม้ คือควรทุกชนิด. ผ้าปิดแผล ตราบเท่าที่ยังมีอาพาธอยู่ ตราบนั้นพึงอธิษฐานผ้าที่มีขนาดได้ประมาณ เมื่ออาพาธสงบแล้ว พึงถอนเสียแล้ววิกัปป์ไว้ ผ้านั้นผืนเดียวเท่านั้นที่ควร. ผ้าเช็ดหน้าพึงอธิษฐานนั่นแล แต่ผ้าเช็ดหน้านั้นแม้ผืนเดียว แม้หลายผืน แม้ผืนใหญ่ก็ควรนั่นแล. ในผ้าบริขารโจฬะไม่มีการจำกัดจำนวน ปรารถนาเท่าใด ก็พึงอธิษฐานเท่านั้นนั่นแล. แม้ถุงบาตร แม้ผ้ากรองน้ำ ที่มีขนาดถึงขั้นวิกัปป์ได้ ซึ่งเป็นขนาดอย่างต่ำที่สุด พึงอธิษฐานว่า "ผ้าบริขารโจฬะ" นั่นแล แม้หลายผืนก็รวมเข้าด้วยกันแล้วอธิษฐานโดยนัยเป็นต้นว่า "ข้าพเจ้าอธิษฐานผ้าเหล่านี้เป็นผ้าบริขารโจฬะ" ดังนี้ ก็ควรนั่นแล. แต่ในเบาะที่นอนบนเตียง เบาะที่นั่งบนตั่ง หมอน ผ้าห่ม พรม และในผ้าปูลาดที่ถวายเพื่อประโยชน์แก่บริขารเสนาสนะ กิจคือการอธิษฐานไม่มีเลย. และผ้าจีวรทั้งหมดนั้นที่อธิษฐานไว้แล้วโดยประการที่กล่าวมานี้ ย่อมละอธิษฐานด้วยเหตุ ๘ ประการเหล่านี้ คือ ด้วยการให้แก่ผู้อื่น, ด้วยการถูกชิงเอาไป, ด้วยการถือเอาด้วยความคุ้นเคย, ด้วยการสึก, ด้วยการบอกคืนสิกขา, ด้วยการทำกาละ, ด้วยการเปลี่ยนเพศ, และด้วยการถอนอธิษฐาน. แต่ไตรจีวรย่อมละอธิษฐานแม้ด้วยช่องขาดที่มีขนาดเท่าหลังเล็บนิ้วก้อย และช่องขาดนั้นต้องทะลุถึงกันเท่านั้น. เพราะถ้าหากว่าภายในช่องขาดนั้น แม้เพียงเส้นด้ายเส้นเดียวที่ยังไม่ขาด ก็ยังรักษาอธิษฐานไว้ได้นั่นแล. ในไตรจีวรนั้น ช่องขาดในผ้าสังฆาฏิและผ้าอุตตราสงค์ ภายในระยะหนึ่งคืบจากชายด้านยาว และภายในระยะแปดนิ้วจากชายด้านกว้าง ย่อมทำลายอธิษฐาน, แม้ในผ้าอันตรวาสก ก็มีประมาณเท่านี้จากชายด้านยาว แต่จากชายด้านกว้างพึงทราบว่ามีระยะสี่นิ้ว. แม้ในผ้าทั้งสามผืนนั้น หากขาดนอกบริเวณที่กล่าวมานี้ ย่อมไม่ทำลายอธิษฐาน, เพราะเหตุนั้น เมื่อเกิดช่องขาดขึ้น ไตรจีวรย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นอติเรกจีวร เมื่อกระทำกรรมด้วยเข็มแล้ว พึงอธิษฐานใหม่. ผ้าอาบน้ำฝนย่อมละอธิษฐานแม้ด้วยการล่วงเลยเดือนแห่งฤดูฝน, ผ้าปิดแผลย่อมละอธิษฐานแม้ด้วยการหายจากอาพาธ. เพราะเหตุนั้น ผ้านั้นหลังจากนั้นพึงวิกัปป์ไว้. ส่วนลักษณะการวิกัปป์จีวรทั้งปวง เราจักพรรณนาในวิกัปปสิกขาบทนั่นแล. ก็แต่ว่าในที่นี้ ผ้าใดที่ไม่ได้อธิษฐานและไม่ได้วิกัปป์ไว้อย่างนี้ พึงทราบว่าผ้านั้นเป็น "อติเรกจีวร" Taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyanti taṃ yathāvuttajātippamāṇaṃ cīvaraṃdasāhaparamaṃ kālaṃ atikkāmayato etthantare yathā atirekacīvaraṃ na hoti, tathā akrubbato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, tañca cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti, pācittiyaṃ āpatti cassa hotīti attho. Atha vā nissajjanaṃ nissaggiyaṃ, pubbabhāge kattabbassa vinayakammassetaṃ nāmaṃ, nissaggiyamassa atthīti nissaggiyamicceva. Kiṃ taṃ? Pācittiyaṃ. Taṃ atikkāmayato saha nissaggiyena nissaggiyavinayakammaṃ pācittiyaṃ hotīti ayamettha attho. Tañca panetaṃ cīvaraṃ yaṃ divasaṃ uppannaṃ, tassa yo aruṇo, so uppannadivasanissito, tasmā cīvaruppādadivasena saddhiṃ ekādase aruṇuggamane dasāhātikkamitaṃ hoti, taṃ gahetvā saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā nissajjitabbaṃ, tatrāyaṃ nayo – saṅghassa tāva evaṃ nissajjitabbaṃ ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ dasahātikkantaṃ nissaggiyaṃ, imāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti nissajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ nissaggiyaṃ pācittiyaṃ āpanno, taṃ paṭidesemī’’ti evaṃ āpatti desetabbā. Sace dve honti, ‘‘dve’’ti vattabbaṃ, sace taduttari, ‘‘sambahulā’’ti vattabbaṃ. Nissajjanepi sace dve vā bahūni vā honti, ‘‘imāni me, bhante, cīvarāni dasāhātikkantāni nissaggiyāni, imānāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti vattabbaṃ, pāḷiṃ vattuṃ asakkontena aññathāpi vattabbaṃ. Byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati vivarati uttāniṃ karoti deseti, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyya’’nti (cūḷava. 239), iminā lakkhaṇena āpattiṃ paṭiggaṇhitvā vattabbo ‘‘passasī’’ti, ‘‘āma passāmī’’ti, ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti, ‘‘sādhu suṭṭhu saṃvarissāmī’’ti. Dvīsu pana sambahulāsu vā purimanayeneva vacanabhedo kātabbo. Desitāya āpattiyā ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, idaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno nissaggiyaṃ saṅghassa nissaṭṭhaṃ, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyyā’’ti (pārā. 464) evaṃ nissaṭṭhacīvaraṃ dātabbaṃ, dvīsu bahūsu vā vacanabhedo kātabbo. คำว่า 'นิสสัคคิยปาจิตตีย์' ในเพราะการล่วงเลยผ้านั้น มีอธิบายว่า เมื่อภิกษุล่วงเลยกาลมี ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง ซึ่งผ้าจีวรที่มีชนิดและประมาณตามที่กล่าวแล้วนั้น และในระหว่าง ๑๐ วันนี้ ภิกษุไม่กระทำโดยประการที่อติเรกจีวรจะไม่เป็น ย่อมเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ และผ้าจีวรนั้นย่อมเป็นนิสสัคคีย์ และอาบัติปาจิตตีย์ย่อมมีแก่ภิกษุนั้น อีกอย่างหนึ่ง การสละชื่อว่านิสสัคคีย์ คำนี้เป็นชื่อของวินัยกรรมที่พึงทำในเบื้องต้น เพราะวินัยกรรมคือการสละมีแก่ภิกษุนั้น จึงชื่อว่านิสสัคคีย์นั่นเอง นิสสัคคีย์นั้นคืออะไร? คือปาจิตตีย์ มีอธิบายในข้อนี้ว่า เมื่อภิกษุล่วงเลยกาลนั้น ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์ที่มีวินัยกรรมคือการสละร่วมด้วย และผ้าจีวรนั้นเกิดขึ้นในวันใด อรุณของวันนั้นย่อมชื่อว่านับเนื่องในวันเกิดแห่งจีวร เพราะเหตุนั้น เมื่ออรุณที่ ๑๑ ขึ้นมา พร้อมด้วยวันเกิดแห่งจีวร จึงชื่อว่าล่วงเลย ๑๐ วัน ภิกษุถือเอาผ้านั้นแล้ว พึงสละแก่สงฆ์ หรือแก่คณะ หรือแก่บุคคล ในการสละนั้นมีนัยดังนี้: พึงสละแก่สงฆ์ก่อนอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผ้าจีวรผืนนี้ของข้าพเจ้าล่วง ๑๐ วัน เป็นนิสสัคคีย์ ข้าพเจ้าขอสละผ้าผืนนี้แก่สงฆ์' ครั้นสละแล้ว พึงแสดงอาบัติอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ตัวหนึ่ง ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัตินั้น' ถ้ามี ๒ ตัว พึงกล่าวว่า 'เทฺว' (สอง) ถ้ามากกว่านั้น พึงกล่าวว่า 'สัมพหุลา' (หลายตัว) แม้ในการสละ ถ้ามี ๒ ผืนหรือหลายผืน พึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผ้าจีวรเหล่านี้ของข้าพเจ้าล่วง ๑๐ วัน เป็นนิสสัคคีย์ ข้าพเจ้าขอสละผ้าเหล่านี้แก่สงฆ์' ภิกษุผู้ไม่สามารถจะกล่าวเป็นภาษาบาลีได้ พึงกล่าวด้วยภาษาอื่นก็ได้ ภิกษุผู้ฉลาดผู้สามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ระลึกได้ เปิดเผย ทำให้แจ้ง แสดงอาบัติ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงรับอาบัติของภิกษุชื่อนี้' ด้วยลักษณะนี้ เมื่อรับอาบัติแล้ว พึงกล่าวว่า 'เธอเห็นหรือ?' (ผู้แสดงตอบว่า) 'ขอรับ ข้าพเจ้าเห็น' (ผู้รับกล่าวว่า) 'เธอพึงสำรวมต่อไป' (ผู้แสดงตอบว่า) 'ดีละ ข้าพเจ้าจักสำรวมให้ดี' แต่ในอาบัติ ๒ ตัว หรือหลายตัว พึงทำความต่างแห่งถ้อยคำโดยนัยก่อนนั่นแล เมื่อแสดงอาบัติแล้ว พึงคืนจีวรที่สละแล้วอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผ้าจีวรผืนนี้เป็นของนิสสัคคีย์ของภิกษุชื่อนี้ สละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้ผ้าจีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้' ในผ้า ๒ ผืน หรือหลายผืน พึงทำความต่างแห่งถ้อยคำ Gaṇassa pana nissajjantena ‘‘imāha’’nti vā ‘‘imāni aha’’nti vā vatvā ‘‘āyasmantānaṃ nissajjāmī’’ti vattabbaṃ, āpattippaṭiggāhakenāpi ‘‘suṇantu me āyasmantā, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati…pe… deseti, yadāyasmantānaṃ pattakalla’’nti vattabbaṃ, cīvaradānepi ‘‘suṇantu me āyasmantā, idaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno nissaggiyaṃ āyasmantānaṃ nissaṭṭhaṃ, yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, āyasmantā imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyyu’’nti (pārā. 466) vattabbaṃ, sesaṃ purimasadisameva. Puggalassa pana nissajjantena ‘‘imāha’’nti vā ‘‘imāni aha’’nti vā vatvā ‘‘āyasmato nissajjāmī’’ti vattabbaṃ, nissajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ nissaggiyaṃ pācittiyaṃ āpanno, taṃ paṭidesemī’’ti evaṃ āpatti desetabbā. Sace pana navakataro hoti, ‘‘āvuso’’ti vattabbaṃ, tenāpi ‘‘passasī’’ti vā ‘‘passathā’’ti vā vutte ‘‘āma, bhante’’ti vā ‘‘āma āvuso’’ti vā vatvā ‘‘passāmī’’ti vattabbaṃ, tato ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti vā ‘‘saṃvareyyāthā’’ti vā vutte ‘‘sādhu suṭṭhu saṃvarissāmī’’ti vattabbaṃ. Evaṃ desitāya āpattiyā ‘‘imaṃ cīvaraṃ āyasmato dammī’’ti dātabbaṃ, dvīsu tīsu vā pubbe vuttānusāreneva nayo veditabbo. Dvinnaṃ pana yathā gaṇassa, evaṃ nissajjitabbaṃ, tato āpattippaṭiggahaṇañca nissaṭṭhacīvaradānañca tesaṃ aññatarena yathā ekena puggalena, tathā kātabbaṃ, idaṃ pana sabbanissaggiyesu vidhānaṃ. Cīvaraṃ patto nisīdananti vatthumattameva hi nānaṃ, parammukhaṃ pana vatthu ‘‘eta’’nti nissajjitabbaṃ. Sace bahūni honti, ‘‘etānī’’ti vattabbaṃ. Nissaṭṭhadānepi eseva nayo. Nissaṭṭhavatthuṃ ‘‘dinnamidaṃ iminā mayha’’nti saññāya na paṭidentassa dukkaṭaṃ, tassa santakabhāvaṃ ñatvā lesena acchindanto sāmikassa dhuranikkhepena bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabboti. ส่วนภิกษุผู้จะสละแก่คณะ พึงกล่าวว่า 'อิมาหัง' หรือ 'อิมานิ อะหัง' แล้วพึงกล่าวว่า 'อายัสมันตานัง นิสสัชชามิ' แม้ภิกษุผู้รับอาบัติก็พึงกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ระลึกอาบัติ...เป...แสดงอาบัติ ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว' แม้ในการคืนจีวรก็พึงกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า จีวรผืนนี้เป็นนิสสัคคีย์ของภิกษุชื่อนี้ สละแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านทั้งหลายพึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้' ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น อนึ่ง ส่วนภิกษุผู้จะสละแก่บุคคล พึงกล่าวว่า 'อิมาหัง' หรือ 'อิมานิ อะหัง' แล้วพึงกล่าวว่า 'อายัสมโต นิสสัชชามิ' ครั้นสละแล้ว พึงแสดงอาบัติอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ตัวหนึ่ง ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัตินั้น' อนึ่ง ถ้า (ผู้รับอาบัติ) เป็นผู้เยาว์กว่า พึงกล่าวว่า 'อาวุโส' แม้เมื่อ (ผู้รับอาบัติ) กล่าวว่า 'เธอเห็นหรือ?' หรือ 'ท่านเห็นหรือ?' (ผู้แสดง) พึงกล่าวว่า 'ขอรับ ท่านผู้เจริญ' หรือ 'ขอรับ อาวุโส' แล้วพึงกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเห็น' หลังจากนั้น เมื่อ (ผู้รับอาบัติ) กล่าวว่า 'เธอพึงสำรวมต่อไป' หรือ 'ท่านพึงสำรวมต่อไป' พึงกล่าวว่า 'ดีละ ข้าพเจ้าจักสำรวมให้ดี' เมื่อแสดงอาบัติแล้วอย่างนี้ พึงให้จีวรว่า 'ข้าพเจ้าให้จีวรผืนนี้แก่ท่าน' ในอาบัติ ๒ หรือ ๓ ตัว พึงทราบแนวนัยตามที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง อนึ่ง การสละแก่ภิกษุ ๒ รูป พึงสละเหมือนการสละแก่คณะ หลังจากนั้น การรับอาบัติและการคืนจีวรที่สละแล้ว พึงทำโดยภิกษุรูปหนึ่งใน ๒ รูปนั้น เหมือนที่บุคคลรูปเดียวทำฉะนั้น อนึ่ง วิธีนี้เป็นวิธีปฏิบัติในนิสสัคคีย์ทั้งปวง แท้จริง ความแตกต่างมีเพียงวัตถุเท่านั้น คือ จีวร บาตร ผ้าปูนั่ง ส่วนวัตถุที่อยู่ลับหลัง พึงสละโดยกล่าวว่า 'เอตัง' ถ้ามีหลายอย่าง พึงกล่าวว่า 'เอตานิ' แม้ในการคืนวัตถุที่สละแล้ว ก็มีนัยนี้เช่นกัน ภิกษุผู้ไม่คืนวัตถุที่สละแล้ว ด้วยสำคัญว่า 'สิ่งนี้ภิกษุรูปนี้ให้แก่เรา' ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุผู้รู้ว่าสิ่งนั้นเป็นของของเขาแล้ว แย่งชิงเอาด้วยเล่ห์เหลี่ยม พึงปรับอาบัติโดยการที่เจ้าของทอดธุระแล้วให้ตีราคาพัสดุนั้น Vesāliyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha atirekacīvaradhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘dasāhaparama’’nti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, anissajjitvā paribhuñjantassa dukkaṭaṃ, yathā ca idha, evaṃ sabbattha, tasmā naṃ parato na vakkhāma. Dasāhaṃ anatikkantepi atikkantasaññino vematikassa ca dukkaṭaṃ. Atikkante anatikkantasaññinopi vematikassapi nissaggiyaṃ pācittiyameva, tathā anadhiṭṭhitāvikappitaaassajjitaanaṭṭhāvinaṭṭhaadaḍḍhāviluttesu adhiṭṭhitādisaññino. Antodasāhaṃ adhiṭṭhite vikappite vissajjite naṭṭhe vinaṭṭhe daḍḍhe acchinne vissāsena gāhite ummattakādīnañca anāpatti. Ācāravipatti, yathā ca idaṃ, evaṃ ito parānipi, ubhatopātimokkhesupi hi pārājikāni ca saṅghādisesā ca sīlavipatti, sesāpattiyo ācāravipatti, ājīvavipatti vā diṭṭhivipatti vā kāci āpatti nāma natthi. Ājīvavipattipaccayā pana ṭhapetvā dubbhāsitaṃ cha āpattikkhandhā paññattā, diṭṭhivipattipaccayā pācittiyadukkaṭavasena dve āpattikkhandhā paññattāti, idamettha lakkhaṇaṃ, iti vipattikathā idheva niṭṭhitāti, na naṃ ito paraṃ vicārayissāma. Jātippamāṇasampannassa cīvarassa attano santakatā, gaṇanupagatā, chinnapalibodhabhāvo, atirekacīvaratā, dasāhātikkamoti imānettha pañca aṅgāni. Kathinasamuṭṭhānaṃ, akiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. (สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทรงจีวรเกินกำหนด คำว่า “ทสาหปรมํ” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ, ภิกษุผู้บริโภคโดยไม่สละ ต้องอาบัติทุกกฏ และเหมือนในสิกขาบทนี้ฉันใด ในสิกขาบททั้งปวงก็ฉันนั้น เพราะฉะนั้น เราจักไม่กล่าวถึงอาบัติทุกกฏนี้อีกในสิกขาบทต่อไป แม้ยังไม่ล่วงสิบวัน แต่สำคัญว่าล่วงแล้ว หรือมีความสงสัยอยู่ (แล้วบริโภค) ต้องอาบัติทุกกฏ เมื่อล่วงสิบวันแล้ว แต่สำคัญว่ายังไม่ล่วง หรือมีความสงสัยอยู่ ก็ต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์นั่นเอง เช่นเดียวกัน ในจีวรที่ยังไม่ได้อธิษฐาน ยังไม่ได้วิกัป ยังไม่ได้สละให้ผู้อื่น ยังไม่หายไปเพราะโจร ยังไม่เสียหายเพราะปลวกเป็นต้น ยังไม่ถูกไฟไหม้ ยังไม่ถูกโจรปล้นไป แต่สำคัญว่าอธิษฐานแล้วเป็นต้น (แล้วบริโภค) ก็ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์เช่นกัน ภายในสิบวัน ในจีวรที่อธิษฐานแล้ว วิกัปแล้ว สละให้ผู้อื่นแล้ว หายไปแล้ว เสียหายแล้ว ถูกไฟไหม้แล้ว ถูกโจรปล้นไปแล้ว หรือถูกถือเอาไปด้วยความคุ้นเคย และของภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ (สิกขาบทนี้จัดเป็น) อาจารวิบัติ และสิกขาบทนี้ฉันใด สิกขาบทอื่น ๆ ที่อยู่ถัดจากนี้ไปก็ฉันนั้น (เป็นอาจารวิบัติ) แท้จริง ในปาติโมกข์ทั้งสอง (ภิกขุปาติโมกข์และภิกขุนีปาติโมกข์) อาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสส เป็นสีลวิบัติ อาบัติที่เหลือเป็นอาจารวิบัติ ชื่อว่าอาบัติที่เป็นอาชีววิบัติ หรือทิฏฐิวิบัติ นั้นไม่มีเลย อนึ่ง เพราะอาชีววิบัติเป็นปัจจัย ทรงบัญญัติอาบัติ ๖ กอง เว้นทุพภาสิต เพราะทิฏฐิวิบัติเป็นปัจจัย ทรงบัญญัติอาบัติ ๒ กอง คือปาจิตตีย์และทุกกฏ นี้เป็นลักษณะในเรื่องนี้ ดังนั้น เรื่องวิบัติจึงจบลงในสิกขาบทนี้เท่านั้น เราจักไม่พิจารณาเรื่องนี้อีกต่อไปจากสิกขาบทนี้ ความเป็นของตนของจีวรที่สมบูรณ์ด้วยชาติและประมาณ การถึงซึ่งจำนวน การมีปลิโพธขาดแล้ว การเป็นจีวรส่วนเกิน การล่วงสิบวัน เหล่านี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ (สิกขาบทนี้) มีสมุฏฐานเกิดจากกฐิน ไม่มีการกระทำ ไม่มีการพ้นด้วยสัญญา ไม่มีเจตนา เป็นอาบัติที่เกิดจากการบัญญัติ เป็นกายกรรม วจีกรรม มีจิต ๓ อย่าง มีเวทนา ๓ อย่าง Kathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องกฐิน (สิกขาบทแรก) จบแล้ว 2. Udositasikkhāpadavaṇṇanā 2. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอุโทสิตะ Dutiye niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunātiettha purimasikkhāpade viya atthaṃ aggahetvā niṭṭhite cīvarasmiṃ bhikkhunoti evaṃ sāmivasena karaṇavacanassa attho veditabbo. Karaṇavasena hi bhikkhunā idaṃ nāma kammaṃ kātabbaṃ, taṃ natthi, sāmivasena pana bhikkhuno cīvarasmiṃ niṭṭhite kathine ca ubbhate evaṃ imehi cīvaraniṭṭhānakathinubbhārehi chinnapalibodho ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyyāti evaṃ attho yujjati. Tattha ticīvarenāti ticīvarādhiṭṭhānanayena adhiṭṭhitesu saṅghāṭiādīsu yenakenaci. Vippavaseyyāti viyutto vaseyya, ‘‘gāmo ekūpacāro nānūpacāro’’tiādinā (pārā. 477) nayena pāḷiyaṃ vuttānaṃ gāmanigamananivesanaudositaaṭṭamāḷapāsādahammiyanāvāsatthakhettadhaññakaraṇaārāmavihārarukkhamūlaajjhokāsappabhedānaṃ pannarasānaṃ nikkhepaṭṭhānānaṃ yatthakatthaci nikkhipitvā tesaṃ gāmādīnaṃ bahi hatthapāsātikkamena aruṇaṃ uṭṭhāpeyyāti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.473-477-8) vutto. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho gilānassa bhikkhuno ticīvarena avippavāsasammutiṃ deti, taṃ ṭhapetvā aladdhasammutikassa bhikkhuno ekarattampi vippavāsato vuttanayeneva nissaggiyaṃ pācittiyanti veditabbaṃ, kevalaṃ idha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ rattivippavutthaṃ aññatra bhikkhusammutiyā nissaggiya’’ntiādinā nayena vacanabhedo hoti, ayaṃ pana viseso. ในสิกขาบทที่สองนี้ คำว่า “นิฏฐิตจีวรัสมิง ภิกขุนา” พึงทราบอรรถของกรณวจนะ (วิภัตติที่ ๓) โดยเป็นสามีวิภัตติ (วิภัตติที่ ๖) อย่างนี้ว่า “เมื่อจีวรของภิกษุสำเร็จแล้ว” โดยไม่ถือเอาอรรถเหมือนในสิกขาบทก่อน แท้จริง โดยกรณวจนะ อรรถว่า “กรรมชื่อนี้อันภิกษุพึงทำ” นั้นไม่มี อนึ่ง โดยสามีวิภัตติ อรรถย่อมสมควรอย่างนี้ว่า “เมื่อจีวรของภิกษุสำเร็จแล้ว และเมื่อกฐินเดาะแล้ว ด้วยการสำเร็จจีวรและการเดาะกฐินเหล่านี้ ภิกษุผู้มีปลิโพธขาดแล้ว ถ้าพึงอยู่ปราศจากไตรจีวรแม้เพียงคืนเดียว” ในบทว่า “ติจีวเรนะ” นั้น หมายถึงด้วยจีวรผืนใดผืนหนึ่งในไตรจีวรที่อธิษฐานแล้วตามนัยแห่งการอธิษฐานไตรจีวร มีสังฆาฏิเป็นต้น คำว่า “วิปปวเสยยะ” หมายถึง พึงอยู่ปราศจาก (จีวรนั้น) โดยนัยที่กล่าวไว้ในบาลีว่า “คามะ เอกูปจาโร นานูปจาโร” เป็นต้น (ปารา. ๔๗๗) คือ ภิกษุวางจีวรไว้ในที่ใดที่หนึ่งในบรรดาที่เก็บจีวร ๑๕ อย่าง มีบ้าน นิคม นิวาสสถาน อุโทสิตะ อัตตะ มาฬะ ปาสาทะ หัมมิยะ นาวา สัตถะ เขตต์ ธัญญกรณะ อาราม วิหาร รุกขมูล และอัชโฌกาสะ เป็นต้น ที่กล่าวไว้ในบาลี แล้วพึงให้แสงอรุณขึ้นภายนอกที่เหล่านั้น โดยล่วงพ้นหัตถบาสไป นี้เป็นความย่อในเรื่องนี้ ส่วนความพิสดารได้กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาแล้ว (ปารา. อรรถ. ๒.๔๗๓-๔๗๗-๘) คำว่า “เว้นไว้แต่ด้วยสมมติของภิกษุ” หมายถึง เว้นสมมติที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุผู้เป็นไข้ว่า “การอยู่ปราศจากไตรจีวรไม่เป็นอาบัติ” พึงทราบว่า ภิกษุผู้ไม่ได้รับสมมตินั้น แม้อยู่ปราศจากไตรจีวรเพียงคืนเดียว ก็ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพียงแต่ในสิกขาบทนี้ มีความแตกต่างกันในถ้อยคำตามนัยว่า “ภันเต จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้าอยู่ปราศจากแล้วตลอดคืน เว้นไว้แต่ด้วยสมมติของภิกษุ เป็นนิสสัคคีย์” เป็นต้น นี้เป็นข้อแตกต่าง Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha santaruttarena janapadacārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ (สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการจาริกไปในชนบทด้วยอันตรวาสกและอุตตราสงค์ Paññattaṃ, ‘‘aññatra bhikkhusammutiyā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, avippavutthe vippavutthasaññino ceva vematikassa ca dukkaṭaṃ. Vippavutthe vippavutthasaññinopi avippavutthasaññinopi vematikassāpi nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, tathā apaccuddhaṭaavissajjitādīsu ca paccuddhaṭavissajjitādisaññino. Antoaruṇe paccuddhaṭe pana paṭhamakathine vuttavissajjitādibhede ca anāpatti, tathā laddhasammutikassa vippavāse. Ābādhe pana vūpasante paccāgantabbaṃ, tattheva vā ṭhitena paccuddharitabbaṃ, athāpissa puna so vā añño vā ābādho kuppati, laddhakappiyameva. Adhiṭṭhitacīvaratā, anatthatakathinatā, aladdhasammutikatā, rattivippavāsoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathine vuttappakārāneva. Kevalañhi tattha anadhiṭṭhānaṃ avikappanañca akiriyā, idha appaccuddharaṇaṃ, ayaṃ visesoti. บัญญัติว่า “เว้นไว้แต่ภิกษุได้รับสมมติ” นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ ในจีวรที่ยังไม่อยู่ปราศจาก ภิกษุสำคัญว่าอยู่ปราศจากแล้วก็ดี มีความสงสัยก็ดี ต้องอาบัติทุกกฏ ในจีวรที่อยู่ปราศจากแล้ว ภิกษุสำคัญว่าอยู่ปราศจากแล้วก็ดี สำคัญว่ายังไม่อยู่ปราศจากก็ดี มีความสงสัยก็ดี ต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์นั่นเอง เช่นเดียวกัน ในจีวรที่ยังไม่ได้ปัจจุทธรณ์ ยังไม่ได้สละเป็นต้น ภิกษุสำคัญว่าปัจจุทธรณ์แล้ว สละแล้วเป็นต้น ก็ต้องอาบัติเช่นเดียวกัน แต่ในจีวรที่ปัจจุทธรณ์แล้วภายในอรุณ และในจีวรที่มีประเภทแห่งการสละเป็นต้นที่กล่าวไว้ในปฐมกฐิน ไม่เป็นอาบัติ อนึ่ง ในการอยู่ปราศจากจีวรของภิกษุผู้ได้รับสมมติ ก็ไม่เป็นอาบัติเช่นเดียวกัน แต่เมื่ออาพาธสงบลงแล้ว พึงกลับไปยังที่ที่มีจีวร หรือพึงปัจจุทธรณ์ในที่นั้นเอง หากอาพาธนั้นหรืออาพาธอื่นกำเริบขึ้นอีก ก็เป็นอันควรแล้ว ความเป็นจีวรที่อธิษฐานแล้ว ความเป็นผู้ยังไม่ได้กรานกฐิน ความเป็นผู้ยังไม่ได้รับสมมติ การอยู่ปราศจากจีวรในเวลากลางคืน เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น ก็มีประเภทที่กล่าวไว้ในปฐมกฐินนั่นเอง เพียงแต่ในปฐมกฐิน การไม่อธิษฐานและการไม่วิกัป เป็นอกิริยา ในสิกขาบทนี้ การไม่ปัจจุทธรณ์ เป็นอกิริยา นี้เป็นข้อแตกต่าง Udositasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อุทโทสิตสิกขาบทวรรณนา จบแล้ว. 3. Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā 3. อากาลจีวรสิกขาบทวรรณนา Tatiye niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunāti sāmivaseneva karaṇattho veditabbo. Akālacīvaraṃ nāma yvāyaṃ ‘‘anatthate kathine vassānassa pacchimo māso, atthate kathine pañcamāsā’’ti (pārā. 649) cīvarakālo vutto, taṃ ṭhapetvā aññadā uppannaṃ, yañca kālepi saṅghassa vā ‘‘idaṃ akālacīvara’’nti, puggalassa vā ‘‘idaṃ tuyhaṃ dammī’’tiādinā nayena dinnaṃ, etaṃ akālacīvaraṃ nāma. Uppajjeyyāti evarūpaṃ cīvaraṃ attano bhāgapaṭilābhavasena saṅghato vā suttantikādigaṇato vā ñātito vā mittato vā paṃsukūlaṃ vā attano vā dhanena (pārā. 500), atha vā pana ‘‘aṭṭhimā, bhikkhave, mātikā cīvarassa uppādāya sīmāya deti, katikāya deti, bhikkhāpaññattikāya deti, saṅghassa deti, ubhatosaṅghassa deti, vassaṃvuṭṭhasaṅghassa deti, ādissa deti, puggalassa detī’’ti (mahāva. 379) imāsaṃ aṭṭhannaṃ mātikānaṃ aññatarato uppajjeyya. Ettha ca ‘‘sīmāya dammī’’ti evaṃ sīmaṃ parāmasitvā dento sīmāya deti nāma, esa nayo sabbattha. Ettha ca sīmāti khaṇḍasīmā upacārasīmā samānasaṃvāsasīmā avippavāsasīmā lābhasīmā gāmasīmā nigamasīmā nagarasīmā abbhantarasīmā udakukkhepasīmā janapadasīmā raṭṭhasīmā rajjasīmā dīpasīmā cakkavāḷasīmāti pannarasavidhā. Tattha upacārasīmā nāma parikkhittassa vihārassa parikkhepena, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānena paricchinnā. Api ca bhikkhūnaṃ dhuvasannipātaṭṭhānato vā pariyante ṭhitabhojanasālato vā nibaddhavasanakaāvāsato vā thāmamajjhimassa purisassa dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ anto ‘‘upacārasīmā’’ti veditabbā. Sā pana āvāse vaḍḍhante vaḍḍhati, hāyante hāyati, yojanasatampi upacārasīmāva hoti. Tattha dinnalābho sabbesaṃ antosīmagatānaṃ pāpuṇāti, bhikkhunīnaṃ ārāmapavesanasenāsanāpucchanāni parivāsamānattārocanaṃ vassacchedanissayasenāsanaggāhādividhānanti idampi sabbaṃ imissāva sīmāya vasena veditabbaṃ. Lābhasīmāti yaṃ rājarājamahāmattādayo vihāraṃ kārāpetvā gāvutaṃ vā addhayojanaṃ vā yojanaṃ vā samantā paricchinditvā ‘‘ayaṃ amhākaṃ vihārassa lābhasīmā, yaṃ etthantare uppajjati, taṃ sabbaṃ amhākaṃ vihārassa demā’’ti ṭhapenti, ayaṃ lābhasīmā nāma. Kāsikosalādīnaṃ pana raṭṭhānaṃ anto bahū janapadā honti, tattha eko janapadaparicchedo janapadasīmā, kāsikosalādiraṭṭhaparicchedo raṭṭhasīmā, ekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānaṃ rajjasīmā, samuddantena paricchinno mahādīpo vā antaradīpo vā dīpasīmā, ekacakkavāḷapabbataparikkhepabbhantaraṃ cakkavāḷasīmā, sesā nidānakathāyaṃ vuttanayā eva. Tattha ‘‘khaṇḍasīmāya demā’’ti dinnaṃ khaṇḍasīmaṭṭhānaṃyeva pāpuṇāti, tato bahisīmāya sīmantarikaṭṭhānampi na pāpuṇāti. ‘‘Upacārasīmāya demā’’ti dinnaṃ pana antoparicchede khaṇḍasīmāsīmantarikāsu ṭhitānampi pāpuṇāti, samānasaṃvāsasīmāya dinnaṃ khaṇḍasīmāsīmantarikaṭṭhānaṃ na pāpuṇāti, avippavāsasīmālābhasīmāsu dinnaṃ tāsaṃ antogadhānaṃyeva pāpuṇāti, gāmasīmādīsu dinnaṃ tāsaṃ sīmānaṃ abbhantare baddhasīmaṭṭhānampi pāpuṇāti, abbhantarasīmāudakukkhepasīmāsu dinnaṃ tattha antogadhānaṃyeva pāpuṇāti, janapadasīmādīsu dinnampi tāsaṃ abbhantare baddhasīmaṭṭhānampi pāpuṇāti, tasmā yaṃ jambudīpe ṭhatvā ‘‘tambapaṇṇidīpe saṅghassa demā’’ti dīyati, taṃ tambapaṇṇidīpato ekopi gantvā sabbesaṃ saṅgaṇhituṃ labhati. Sacepi tattheva eko sabhāgo bhikkhu sabhāgānaṃ bhāgaṃ gaṇhāti, na vāretabbo. Yo pana vihāraṃ pavisitvā ‘‘asukasīmāyā’’ti avatvāva kevalaṃ ‘‘sīmāya dammī’’ti vadati, so pucchitabbo ‘‘sīmā nāma bahuvidhā, kataraṃ sandhāya vadasī’’ti, sace vadati ‘‘ahametaṃ bhedaṃ na jānāmi, sīmaṭṭhakasaṅgho gaṇhatū’’ti, upacārasīmaṭṭhehi bhājetabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า 'เมื่อภิกษุมีจีวรสำเร็จแล้ว' พึงทราบอรรถว่าเป็นการกระทำด้วยอำนาจแห่งสามีวิสัยเท่านั้น. อากาลจีวร ได้แก่ จีวรกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'เมื่อกฐินยังไม่ได้กราน เป็นเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน, เมื่อกฐินกรานแล้ว เป็น ๕ เดือน' (ปารา. ๖๔๙) ยกเว้นกาลนั้นแล้ว ผ้าที่เกิดขึ้นในกาลอื่นก็ดี และผ้าที่ทายกถวายแม้ในกาลแก่สงฆ์ว่า 'นี้เป็นอากาลจีวร' หรือถวายแก่บุคคลว่า 'ข้าพเจ้าถวายผ้านี้แก่ท่าน' เป็นต้นก็ดี ผ้านี้ชื่อว่าอากาลจีวร. คำว่า 'พึงเกิดขึ้น' คือ ผ้าเห็นปานนี้พึงเกิดขึ้นแก่ตนด้วยอำนาจการได้รับส่วนแบ่ง จากสงฆ์ก็ดี จากคณะมีคณะสุตตันติกะเป็นต้นก็ดี จากญาติก็ดี จากมิตรก็ดี หรือเป็นผ้าบังสุกุลก็ดี หรือเกิดขึ้นด้วยทรัพย์ของตนก็ดี (ปารา. ๕๐๐) อีกอย่างหนึ่ง พึงเกิดขึ้นจากมาติกา ๘ ประการนี้ประการใดประการหนึ่ง คือ 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาติกาเพื่อการเกิดขึ้นแห่งจีวร ๘ ประการนี้ คือ ถวายในสีมา, ถวายโดยกติกา, ถวายโดยการบัญญัติบิณฑบาต, ถวายแก่สงฆ์, ถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย, ถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว, ถวายโดยเจาะจง, ถวายแก่บุคคล' (มหาวรรค ๓๗๙). ในมาติกาเหล่านั้น ผู้ที่ระบุถึงสีมาแล้วถวายว่า 'ข้าพเจ้าถวายในสีมา' ชื่อว่าถวายในสีมา นัยนี้พึงทราบในมาติกาอื่นทั้งหมด. และในคำว่า 'ถวายในสีมา' นี้ สีมามี ๑๕ อย่าง คือ ขัณฑสีมา อุปจารสีมา สมานสังวาสสีมา อวิปปวาสสีมา ลาภสีมา คามสีมา นิคมสีมา นครสีมา อัพภันตรสีมา อุทุกเขปสีมา ชนบทสีมา รัฐสีมา รัชชสีมา ทีปสีมา จักกวาฬสีมา. ในสีมาเหล่านั้น อุปจารสีมา ได้แก่ สีมาที่กำหนดด้วยเครื่องล้อมของวิหารที่ล้อมไว้ หรือด้วยสถานที่ที่ควรล้อมของวิหารที่ไม่ได้ล้อมไว้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า 'อุปจารสีมา' คือ ภายในระยะชั่วก้อนดินตก ๒ ครั้งของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง จากที่ประชุมเป็นประจำของภิกษุทั้งหลายก็ดี จากโรงฉันที่ตั้งอยู่สุดเขตก็ดี จากอาวาสที่อยู่อาศัยเป็นนิตย์ก็ดี. ก็อุปจารสีมานั้น เมื่ออาวาสขยายออกไปก็ขยายตาม เมื่ออาวาสลดลงก็ลดตาม แม้ร้อยโยชน์ก็เป็นอุปจารสีมาได้. ในอุปจารสีมานั้น ลาภที่ถวายย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งปวงผู้เข้าไปในภายในสีมา. แม้เรื่องการเข้าสู่อารามของภิกษุณี การขอเสนาสนะ การบอกปริวาสและมานัต การขาดพรรษา การถือนิสัย การรับเสนาสนะเป็นต้น ทั้งหมดนี้พึงทราบด้วยอำนาจแห่งอุปจารสีมานี้เท่านั้น. ลาภสีมา ได้แก่ สีมาที่พวกพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้น สร้างวิหารแล้วกำหนดเขตโดยรอบ ๑ คาวุต หรือกึ่งโยชน์ หรือ ๑ โยชน์ แล้วตั้งไว้ว่า 'นี้เป็นลาภสีมาแห่งวิหารของพวกเรา สิ่งใดเกิดขึ้นในระหว่างนี้ ทั้งหมดนั้นพวกเราถวายแก่วิหารของพวกเรา' นี้ชื่อว่าลาภสีมา. ก็ในภายในรัฐทั้งหลายมีรัฐกาสีและรัฐโกศลเป็นต้น ย่อมมีชนบทเป็นอันมาก ในชนบทเหล่านั้น การกำหนดชนบทหนึ่งชื่อว่าชนบทสีมา การกำหนดรัฐมีรัฐกาสีและรัฐโกศลเป็นต้นชื่อว่ารัฐสีมา สถานที่ที่พระอาชญาของพระราชาองค์หนึ่งแผ่ไปชื่อว่ารัชชสีมา เกาะใหญ่หรือเกาะในระหว่างที่กำหนดด้วยที่สุดแห่งมหาสมุทรชื่อว่าทีปสีมา ภายในเครื่องล้อมคือภูเขาจักรวาลหนึ่งชื่อว่าจักรวาฬสีมา สีมาที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวไว้ในนิทานกถาแล้ว. ในสีมาเหล่านั้น ของที่ถวายว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายในขัณฑสีมา' ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในขัณฑสีมาเท่านั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมันตริกะแม้ในภายนอกสีมานั้น. ส่วนของที่ถวายว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายในอุปจารสีมา' ย่อมถึงแก่ภิกษุแม้ผู้ตั้งอยู่ในขัณฑสีมาและสีมันตริกะในภายในเขตที่กำหนดไว้. ของที่ถวายในสมานสังวาสสีมา ไม่ถึงแก่ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในขัณฑสีมาและสีมันตริกะ. ของที่ถวายในอวิปปวาสสีมาและลาภสีมา ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้นับเนื่องในภายในสีมาเหล่านั้นเท่านั้น. ของที่ถวายในคามสีมาเป็นต้น ย่อมถึงแก่ภิกษุแม้ผู้ตั้งอยู่ในพัทธสีมาในภายในสีมาเหล่านั้น. ของที่ถวายในอัพภันตรสีมาและอุทุกเขปสีมา ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้นับเนื่องในภายในนั้นเท่านั้น. ของที่ถวายในชนบทสีมาเป็นต้น แม้จะถวายแก่สงฆ์ ก็ย่อมถึงแก่ภิกษุแม้ผู้ตั้งอยู่ในพัทธสีมาในภายในสีมาเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น ของที่บุคคลยืนอยู่ในชมพูทวีปแล้วถวายว่า 'ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในเกาะตัมพปัณณิ' ภิกษุแม้รูปเดียวจากเกาะตัมพปัณณิไปแล้วก็ย่อมได้เพื่อจะรับเพื่อภิกษุทั้งปวง. แม้หากว่าภิกษุผู้เป็นสภาคกันรูปหนึ่งในชมพูทวีปนั้นเอง รับส่วนแบ่งของภิกษุผู้เป็นสภาคกันทั้งหลาย ก็ไม่ควรห้าม. ส่วนทายกใดเข้าไปสู่วิหารแล้ว ไม่กล่าวว่า 'ในสีมาชื่อโน้น' กล่าวเพียงว่า 'ข้าพเจ้าถวายในสีมา' ทายกนั้นพึงถูกถามว่า 'สีมามีหลายอย่าง ท่านหมายถึงสีมาไหน?' ถ้าเขากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าไม่ทราบความต่างกันนี้ ขอสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมาจงรับเถิด' ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในอุปจารสีมาพึงแบ่งกัน. Katikāyātiettha katikā nāma samānalābhakatikā. Sā pana evaṃ kātabbā, ekasmiṃ vihāre sannipatitehi bhikkhūhi yaṃ vihāraṃ saṅgaṇhitukāmā samānalābhaṃ kātuṃ icchanti, tassa nāmaṃ gahetvā ‘‘asuko nāma vihāro porāṇako appalābho’’ti yaṃ kiñci kāraṇaṃ vatvā ‘‘taṃ vihāraṃ iminā vihārena saddhiṃ ekalābhaṃ kātuṃ saṅghassa ruccatī’’ti tikkhattuṃ sāvetabbaṃ, ettāvatā tasmiṃ vihāre nisinnopi idha nisinnova hoti, tasmiṃ vihārepi evameva kātabbaṃ, ettāvatā idha nisinnopi tasmiṃ nisinnova hoti. Ekasmiṃ vihāre lābhe bhājiyamāne itarasmiṃ ṭhitassa bhāgaṃ gahetuṃ vaṭṭati. ในคำว่า 'โดยกติกา' นี้ คำว่า กติกา ได้แก่ กติกาที่มีลาภเสมอกัน. ก็กติกานั้นพึงทำอย่างนี้ คือ ภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันในวิหารแห่งหนึ่ง เมื่อใคร่จะสงเคราะห์วิหารใด ประสงค์จะทำให้มีลาภเสมอกัน พึงระบุชื่อวิหารนั้นแล้วกล่าวเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งว่า 'วิหารชื่อโน้นเป็นวิหารเก่า มีลาภน้อย' แล้วพึงให้สงฆ์ทราบ ๓ ครั้งว่า 'สงฆ์ชอบใจเพื่อจะทำวิหารนั้นให้มีลาภเสมอกับวิหารนี้หรือไม่?' ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุแม้ผู้นั่งอยู่ในวิหารนั้น ก็ชื่อว่าเป็นผู้นั่งอยู่ในวิหารนี้ทีเดียว แม้ในวิหารนั้นก็พึงทำอย่างนี้เหมือนกัน ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุแม้ผู้นั่งอยู่ในวิหารนี้ ก็ชื่อว่าเป็นผู้นั่งอยู่ในวิหารนั้นทีเดียว เมื่อเขากำลังแบ่งลาภในวิหารแห่งหนึ่ง ย่อมควรเพื่อจะรับส่วนแบ่งของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในวิหารอีกแห่งหนึ่ง. Bhikkhāpaññattiyāti ettha bhikkhāpaññatti nāma dāyakassa pariccāgapaññattiṭṭhānaṃ, tasmā ‘‘yattha mayhaṃ dhuvakārā karīyanti, tattha dammī’’ti vā ‘‘tattha dethā’’ti vā vutte yattha tassa pākavattaṃ vā vattati, yato vā bhikkhū niccaṃ bhojeti, yattha vā tena kiñci senāsanaṃ kataṃ, sabbattha dinnameva hoti. Sace pana ekasmiṃ dhuvakāraṭṭhāne thokatarā bhikkhū honti, ekameva vā vatthaṃ hoti, mātikaṃ āropetvā yathā so vadati, tathā gahetabbaṃ. ในบทว่า ภิกขาปัญญัตติ นี้ ชื่อว่า ภิกขาปัญญัตติ คือ ที่ตั้งแห่งการบัญญัติการสละของทายก เพราะเหตุนั้น เมื่อทายกกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายในอารามใดที่บุญกรรมอันข้าพเจ้าทำเป็นประจำย่อมเป็นไป" หรือ "ท่านทั้งหลายจงถวายในอารามนั้น" ในอารามใดวัตรแห่งภัตตาหารที่หุงแล้วของทายกนั้นย่อมเป็นไป หรือจากอารามใดทายกนั้นย่อมเลี้ยงภิกษุทั้งหลายเป็นนิตย์ หรือในอารามใดทายกนั้นได้กระทำเสนาสนะบางอย่างไว้ ในอารามทั้งหมดนั้นย่อมเป็นของที่ถวายแล้วนั่นเอง แต่ถ้าในที่อันกระทำบุญกรรมเป็นประจำแห่งหนึ่งมีภิกษุจำนวนน้อย หรือมีผ้าเพียงผืนเดียว พึงรับโดยประการที่ทายกนั้นกล่าว โดยยกมาติกาขึ้น Saṅghassa detīti ettha vihāraṃ pavisitvā ‘‘saṅghassa dammī’’ti dinnaṃ upacārasīmāgatānañca tato bahiddhāpi tehi saddhiṃ ekābaddhānañca pāpuṇāti, tasmā tesaṃ gāhake sati asampattānampi bhāgo dātabbo. Yaṃ pana bahi upacārasīmāya bhikkhū disvā ‘‘saṅghassā’’ti dīyati, taṃ ekābaddhaparisāya pāpuṇāti. Ye pana dvādasahi hatthehi parisaṃ asampattā, tesaṃ na pāpuṇāti. ในบทว่า ถวายแก่สงฆ์ นี้ วัตถุที่ถวายโดยเข้าไปในอารามแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์" ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงในสีมาอุปจาร และแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกพันเป็นอันเดียวกันกับภิกษุเหล่านั้นที่อยู่นอกสีมาอุปจารด้วย เพราะเหตุนั้น เมื่อมีผู้รับแทนของภิกษุเหล่านั้น พึงให้ส่วนแบ่งแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ยังไม่มาถึงด้วย ส่วนวัตถุใดที่ถวายโดยเห็นภิกษุทั้งหลายที่อยู่นอกสีมาอุปจารแล้วกล่าวว่า "แก่สงฆ์" วัตถุนั้นย่อมถึงแก่บริษัทผู้ผูกพันเป็นอันเดียวกัน แต่ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดที่ยังไม่มาถึงบริษัทด้วยระยะ ๑๒ ศอก วัตถุนั้นย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น Ubhatosaṅghassāti ettha pana yaṃ ubhatosaṅghassa dinnaṃ, tato upaḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ, upaḍḍhaṃ bhikkhunīnaṃ dātabbaṃ. Sacepi eko bhikkhu hoti, ekā vā bhikkhunī, antamaso anupasampannassāpi upaḍḍhameva dātabbaṃ. ‘‘Ubhatosaṅghassa ca tuyhañcā’’ti vutte pana sace dasa bhikkhū ca dasa bhikkhuniyo ca honti, ekavīsati paṭivīse katvā eko puggalassa dātabbo, dasa bhikkhusaṅghassa, dasa bhikkhunisaṅghassa ca, yena puggaliko laddho, so saṅghatopi attano vassaggena gahetuṃ labhati, kasmā? Ubhatosaṅghaggahaṇena gahitattā, ‘‘ubhatosaṅghassa ca cetiyassa cā’’ti vuttepi eseva nayo. Idha pana cetiyassa saṅghato pāpuṇakoṭṭhāso nāma natthi, ekapuggalassa pattakoṭṭhāsasamo eko koṭṭhāso hoti. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañcā’’ti vutte pana na majjhe bhinditvā dātabbaṃ, bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā dātabbaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca tuyhañcā’’ti vutte puggalo visuṃ na labhati, pāpuṇakoṭṭhāsato ekameva labhati. ‘‘Cetiyassa cā’’ti vutte pana cetiyassa eko puggalapaṭivīso labbhati. ‘‘Bhikkhūnañca bhikkhunīnañcā’’ti vuttepi na majjhe bhinditvā dātabbaṃ, puggalagaṇanāya eva vibhajitabbaṃ, tehi saddhiṃ puggalacetiyaparāmasanaṃ anantaranayasadisameva, yathā ca bhikkhusaṅghaṃ ādiṃ katvā nayo nīto, evaṃ bhikkhunisaṅghaṃ ādiṃ katvāpi netabbo. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca tuyhañcā’’ti vuttepi puggalassa visuṃ na labbhati, cetiyassa pana labbhati. ‘‘Bhikkhūnañca tuyhañcā’’ti vuttepi visuṃ na labbhati, cetiyassa pana labbhatiyeva. ในบทว่า แก่สงฆ์สองฝ่าย นี้ วัตถุใดที่ถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย พึงให้ครึ่งหนึ่งแก่ภิกษุทั้งหลาย และครึ่งหนึ่งแก่ภิกุณีทั้งหลาย แม้ถ้ามีภิกษุรูปเดียว หรือภิกุณีรูปเดียว โดยที่สุดแม้แก่สามเณร ก็พึงให้ครึ่งหนึ่งนั่นเอง แต่เมื่อกล่าวว่า "แก่สงฆ์สองฝ่ายและแก่ท่านด้วย" ถ้ามีภิกษุสิบรูปและภิกุณีสิบรูป พึงแบ่งเป็น ๒๑ ส่วน แล้วพึงให้ส่วนหนึ่งแก่บุคคล ๑๐ ส่วนแก่ภิกษุสงฆ์ และ ๑๐ ส่วนแก่ภิกุณีสงฆ์ ภิกษุใดได้ส่วนของบุคคลแล้ว ภิกษุนั้นย่อมได้ที่จะรับจากสงฆ์ด้วยตามพรรษาของตน เพราะเหตุที่รับด้วยการรับแก่สงฆ์สองฝ่าย แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่สงฆ์สองฝ่ายและแก่เจดีย์ด้วย" นัยนี้ก็เช่นกัน แต่ในที่นี้ชื่อว่าส่วนที่พึงถึงแก่เจดีย์จากสงฆ์ไม่มี ส่วนหนึ่งเท่ากับส่วนที่พึงถึงแก่บุคคลรูปเดียวย่อมมี แต่เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุสงฆ์และแก่ภิกุณีทั้งหลายด้วย" ไม่พึงแบ่งตรงกลางแล้วให้ พึงนับภิกษุและภิกุณีแล้วให้ เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุสงฆ์และแก่ภิกุณีทั้งหลายและแก่ท่านด้วย" บุคคลย่อมไม่ได้ต่างหาก ย่อมได้เพียงส่วนเดียวจากส่วนที่พึงถึง แต่เมื่อกล่าวว่า "และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้ส่วนหนึ่งเท่ากับส่วนของบุคคล แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุทั้งหลายและแก่ภิกุณีทั้งหลายด้วย" ก็ไม่พึงแบ่งตรงกลางแล้วให้ พึงแบ่งด้วยจำนวนบุคคลเท่านั้น การพิจารณาบุคคลและเจดีย์พร้อมด้วยภิกษุและภิกุณีเหล่านั้นเหมือนกับนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง และนัยที่นำไปโดยมีภิกษุสงฆ์เป็นต้นฉันใด พึงนำไปโดยมีภิกุณีสงฆ์เป็นต้นฉันนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุสงฆ์และแก่ท่านด้วย" บุคคลย่อมไม่ได้ต่างหาก แต่เจดีย์ย่อมได้ แม้เมื่อกล่าวว่า "แก่ภิกษุทั้งหลายและแก่ท่านด้วย" (บุคคล) ก็ย่อมไม่ได้ต่างหาก แต่ (ส่วนของ) เจดีย์ย่อมได้แน่นอน Vassaṃvuṭṭhasaṅghassāti ettha sace vihāraṃ pavisitvā ‘‘vassaṃvuṭṭhasaṅghassa dammī’’ti vadati, ye tattha vassacchedaṃ akatvā purimavassaṃvuṭṭhā, tesaṃ bahi sīmaṭṭhānampi pāpuṇāti, na aññesaṃ. Sace pana bahiupacārasīmāyaṃ ṭhito ‘‘vassaṃvuṭṭhasaṅghassā’’ti vadati, yatthakatthaci vuṭṭhavassānaṃ sabbesaṃ sampattānaṃ pāpuṇāti. Atha ‘‘asukavihāre vassaṃvuṭṭhassā’’ti vadati, tattha vassaṃvuṭṭhānaṃyeva yāva kathinassubbhārā pāpuṇāti. Gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya evaṃ vadati, tatra sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti, na aññesaṃ. ในบทว่า แก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว นี้ ถ้าเข้าไปในอารามแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" วัตถุนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดที่อยู่ในอารามนั้นโดยไม่ขาดพรรษาและอยู่จำพรรษาต้นแล้ว แม้เมื่อภิกษุเหล่านั้นอยู่นอกสีมาอุปจาร ก็ย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุอื่น แต่ถ้าตั้งอยู่นอกสีมาอุปจารแล้วกล่าวว่า "แก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" วัตถุนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดผู้อยู่จำพรรษาแล้วในอารามใดอารามหนึ่งโดยไม่เจาะจง และผู้มาถึงที่พึงแบ่งปันวัตถุ หรือถ้ากล่าวว่า "แก่ผู้อยู่จำพรรษาในอารามชื่อโน้น" วัตถุนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาแล้วในอารามที่ระบุชื่อนั้นเท่านั้น จนถึงเวลาเดาะกฐิน ถ้ากล่าวโดยกำหนดดังนี้เริ่มตั้งแต่วันแรกของฤดูร้อน วัตถุนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดผู้มาปรากฏอยู่เฉพาะหน้าในอารามนั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุอื่น Ādissa detīti ādisitvā paricchinditvā deti, kathaṃ? Bhikkhū ajjatanāya vā svātanāya vā yāguyā nimantetvā te ghare yāguṃ pāyetvā ‘‘imāni cīvarāni yehi mayhaṃ yāgu pītā, tesaṃ dammī’’ti vadati, yehi nimantitehi yāgu pītā, tesaṃyeva pāpuṇāti, bhattakhajjakādīhi nimantitesupi eseva nayo. ในบทว่า ถวายโดยเจาะจง คือ ถวายโดยเจาะจงและกำหนดแบ่ง ถวายอย่างไร? คือ นิมนต์ภิกษุทั้งหลายด้วยยาคูเพื่อฉันในวันนี้หรือเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ แล้วให้ภิกษุเหล่านั้นดื่มยาคูในเรือน แล้วกล่าวว่า "จีวรเหล่านี้ ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดที่ดื่มยาคูของข้าพเจ้าแล้ว" วัตถุนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นเท่านั้นที่นิมนต์แล้วและดื่มยาคูแล้ว แม้ในภิกษุทั้งหลายที่นิมนต์ด้วยข้าว ของขบเคี้ยวเป็นต้น นัยนี้ก็เช่นกัน Puggalassa detīti ‘‘idaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dammī’’ti evaṃ parammukhā vā, pādamūle ṭhapetvā ‘‘idaṃ tumhāka’’nti evaṃ sammukhā vā detīti ayamettha saṅkhepakathā, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto. Iti imāsaṃ aṭṭhannaṃ mātikāpadānaṃ vasena yaṃ akālacīvaralakkhaṇena paṭiladdhaṃ, taṃ sandhāya ‘‘akālacīvaraṃ uppajjeyyā’’ti vuttaṃ. ในบทว่า ถวายแก่บุคคล คือ ถวายโดยกล่าวว่า "จีวรนี้ ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุชื่อนี้" ลับหลังก็ดี หรือวางไว้ที่ใกล้เท้าแล้วกล่าวว่า "จีวรนี้เป็นของท่าน" ต่อหน้าก็ดี คำกล่าวนี้เป็นคำย่อในอรรถกถานี้ ส่วนความพิสดารกล่าวไว้แล้วในสมันตปาสาทิกา ด้วยอำนาจแห่งบทมาติกา ๘ บทเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "อากาลจีวรพึงเกิดขึ้น" โดยหมายถึงจีวรใดที่ได้มาด้วยลักษณะแห่งอากาลจีวร Ākaṅkhamānenāti icchamānena. Khippameva kāretabbanti sīghaṃ antodasāheyeva kāretabbaṃ. No cassa pāripūrīti no ce pāripūrī bhaveyya, yattakena kariyamānaṃ adhiṭṭhānacīvaraṃ pahoti, taṃ cīvaraṃ tattakaṃ na bhaveyya, ūnakaṃ bhaveyyāti attho. Satiyā paccāsāyāti ‘‘asukadivasaṃ nāma saṅgho cīvarāni labhissati, tato me cīvaraṃ uppajjissatī’’tiiminā nayena saṅghagaṇañātimittesu vā aññataraṭṭhānato, ‘‘paṃsukūlaṃ vā lacchāmī’’ti, ‘‘iminā vā kappiyabhaṇḍena cīvaraṃ gaṇhissāmī’’ti evaṃ vijjamānāya cīvarāsāya. Tato ce uttarīti māsaparamato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiyanti attho. Yadi panassa mūlacīvaraṃ saṇhaṃ hoti, paccāsācīvaraṃ thūlaṃ hoti, na sakkā yojetuṃ, rattiyo ca sesā honti, na tāva māso pūrati, na akāmā cīvaraṃ kāretabbaṃ, aññaṃ paccāsācīvaraṃ labhitvā eva kālabbhantare kāretabbaṃ. Sace na labhati, paccāsācīvarampi parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Atha mūlacīvaraṃ thūlaṃ hoti, paccāsācīvaraṃ saṇhaṃ, mūlacīvaraṃ parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhahitvā paccāsācīvarameva mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetabbaṃ, taṃ puna māsaparihāraṃ labhati, etenupāyena yāva na lacchati, tāva aññaṃ mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetuṃ labbhati. Imassa ‘‘idaṃ me, bhante, akālacīvaraṃ māsātikkantaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 500) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. ในบทว่า "เมื่อภิกษุประสงค์" คือ ผู้มีความประสงค์. ในบทว่า "พึงกระทำโดยเร็วพลัน" คือ พึงกระทำโดยเร็วภายในสิบวันเท่านั้น. ในบทว่า "ถ้าไม่บริบูรณ์" คือ ถ้าความบริบูรณ์ไม่พึงมี ผ้าสำหรับจีวรนั้นไม่พึงมีประมาณเท่าที่อธิษฐานจีวรที่กำลังกระทำอยู่จะพอดี ย่อมหย่อนไป ดังนี้เป็นอรรถ. ในบทว่า "เมื่อมีความหวัง" คือ ด้วยนัยนี้ว่า "ในวันชื่อโน้น สงฆ์จักได้จีวรทั้งหลาย จากจีวรเหล่านั้น จีวรจักเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า" หรือจากที่แห่งใดแห่งหนึ่งในสงฆ์ คณะ ญาติ มิตร หรือว่า "ข้าพเจ้าจักได้ผ้าบังสุกุล" หรือว่า "ข้าพเจ้าจักแลกเปลี่ยนเอาจีวรด้วยวัตถุที่ควรเหล่านี้" ดังนี้ เมื่อมีความหวังในจีวร. ในบทว่า "ถ้าเกินจากนั้น" คือ ถ้าเก็บไว้เกินกำหนดหนึ่งเดือน ย่อมเป็นนิสสัคคีย์ ดังนี้เป็นอรรถ. แต่ถ้าผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูลของภิกษุนั้นละเอียดอ่อน และผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสาหยาบ ไม่สามารถเย็บต่อกันได้ และราตรีทั้งหลายยังเหลืออยู่ และหนึ่งเดือนยังไม่เต็ม เมื่อเป็นเช่นนี้ ไม่พึงกระทำจีวรโดยไม่ประสงค์ หรือไม่จำเป็นต้องกระทำ. พึงกระทำภายในกำหนดหนึ่งเดือนโดยได้ผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสาอื่นเท่านั้น. ถ้าไม่ได้อีก ผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสาก็พึงอธิษฐานว่าเป็นผ้าบริขาร. หรือถ้าผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูลหยาบ และผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสาละเอียดอ่อน เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงอธิษฐานผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูลว่าเป็นผ้าบริขาร แล้วพึงเก็บผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสานั่นเองไว้เป็นผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูล. ผ้าสำหรับจีวรที่เป็นปัจจาสาที่กระทำเป็นผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูลแล้วเก็บไว้นั้น ย่อมได้การรักษาหนึ่งเดือนอีกครั้ง. ด้วยอุบายนี้ ตราบใดที่ยังไม่ได้ผ้าปัจจาสาที่เหมือนกัน ตราบนั้นย่อมได้ที่จะกระทำผ้าปัจจาสาอื่น ๆ เป็นผ้าสำหรับจีวรที่เป็นมูลแล้วเก็บไว้. วิธีการสละอากาลจีวรนี้ พึงทราบด้วยนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อากาลจีวรนี้ของข้าพเจ้าล่วงเดือนแล้ว เป็นนิสสัคคีย์". Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha akālacīvaraṃ paṭiggahetvā māsaṃ atikkamanavatthusmiṃ (สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติแล้วในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องแห่งการรับอากาลจีวรแล้วล่วงเลยหนึ่งเดือน. Paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ito paraṃ sabbaṃ paṭhamakathine vuttasadisameva. Kevalañhi tattha dasāhātikkamo, idha māsātikkamoti ayaṃ viseso. Sesaṃ tādisamevāti. (สิกขาบทนี้) บัญญัติแล้ว เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ. ระเบียบทั้งหมดหลังจากนี้เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในปฐมกฐินสิกขาบทนั่นเอง. จริงอยู่ ความแตกต่างคือ ในปฐมกฐินสิกขาบทนั้นเป็นการล่วงเลยสิบวัน ส่วนในตติยกฐินสิกขาบทนี้เป็นการล่วงเลยหนึ่งเดือน. ระเบียบที่เหลือพึงดูเหมือนกับปฐมกฐินสิกขาบทนั้นนั่นเอง. Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายอากาลจีวรสิกขาบทจบแล้ว. 4. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā 4. การอธิบายปุราณจีวรสิกขาบท. Catutthe aññātikāyāti na ñātikāya, mātito vā pitito vā yāva sattamaṃ yugaṃ, tāva kenaci ākārena asambaddhāyāti attho. Bhikkhuniyāti sākiyāniyo viya suddhabhikkhusaṅghe vā ubhatosaṅghe vā upasampannāya. Purāṇacīvaranti rajitvā kappaṃ katvā ekavārampi nivatthaṃ vā pārutaṃ vā, yaṃ antamaso paribhogasīsena aṃse vā matthake vā katvā maggaṃ gato hoti, ussīsakaṃ vā katvā nipanno, etampi purāṇacīvarameva. Dhovāpeyya vāti sace ‘‘dhovā’’tivācāya vadati, kāyavikāraṃ vā karoti, hatthena vā hatthe deti, pādamūle vā ṭhapeti, antodvādasahatthe okāse ṭhatvā upari vā khipati, aññassa vā hatthe peseti, tāya dhotaṃ, dhovāpitameva hoti, rajāpanākoṭāpanesupi eseva nayo. Sikkhamānāya vā sāmaṇeriyā vā upāsikāya vā hatthe dhovanatthāya deti, sā sace upasampajjitvā dhovati, evampi nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Upāsakassa vā sāmaṇerassa vā hatthe dinnaṃ hoti, so ce liṅge parivatte upasampajjitvā dhovati, daharassa bhikkhussa vā dinnaṃ hoti, sopi liṅge parivatte dhovati, nissaggiyaṃ pācittiyameva, rajāpanākoṭāpanesupi eseva nayo. ‘‘Idaṃ me, bhante, purāṇacīvaraṃ aññātikāya bhikkhuniyā dhovāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 505) iminā panettha nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ" หมายถึง ภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติทางมารดาหรือบิดาจนถึง ๗ ชั่วโคตร คือไม่เกี่ยวข้องด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า "ภิกษุณี" หมายถึง ภิกษุณีผู้บวชแล้วในภิกษุสงฆ์ล้วน หรือในสงฆ์สองฝ่าย เหมือนนางศากิยานีทั้งหลาย. คำว่า "ผ้าเก่า" หมายถึง ผ้าที่ย้อมแล้ว ทำกัปปะแล้ว นุ่งแล้วหรือห่มแล้วแม้ครั้งเดียว หรือผ้าที่แม้ที่สุดได้ใช้สอยโดยการวางบนบ่าหรือบนศีรษะแล้วเดินทางไป หรือทำเป็นหมอนหนุนศีรษะแล้วนอน ผ้านี้ก็เป็นผ้าเก่าเหมือนกัน. คำว่า "พึงให้ซัก" คือ ถ้าภิกษุพูดด้วยวาจาว่า "จงซัก" หรือทำกิริยาทางกาย หรือให้ด้วยมือของตนเองในมือของภิกษุณี หรือวางไว้ที่เท้า หรือโยนให้ในที่ภายใน ๑๒ ศอก หรือส่งไปในมือของผู้อื่น ผ้าที่ภิกษุณีนั้นซักแล้ว ก็ชื่อว่าให้ซักแล้วนั่นเอง. แม้ในการให้ย้อมและการทุบ ก็มีนัยเดียวกันนี้. ถ้าภิกษุให้ผ้าแก่สิกขมานา สามเณรี หรืออุบาสิกา เพื่อซัก และสิกขมานา สามเณรี หรืออุบาสิกานั้นบวชแล้วซัก แม้ดังนี้ก็เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์. ถ้าภิกษุให้ผ้าแก่อุบาสกหรือสามเณร และอุบาสกหรือสามเณรนั้นเปลี่ยนเพศแล้วบวชแล้วซัก หรือให้แก่ภิกษุหนุ่ม และภิกษุหนุ่มนั้นเปลี่ยนเพศแล้วซัก ก็เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์นั่นเอง. แม้ในการให้ย้อมและการทุบ ก็มีนัยเดียวกันนี้. อนึ่ง ในสิกขาบทนี้ พึงทราบวิธีสละด้วยนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผ้าเก่าผืนนี้ของข้าพเจ้า ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติซักให้แล้ว เป็นนิสสัคคีย์". Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha purāṇacīvaradhovāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ ‘‘dhovā’’tiādikāya āṇattiyā, evaṃ āṇattāya ca bhikkhuniyā uddhanasajjanādīsu sabbappayogesu bhikkhuno dukkaṭaṃ. Dhovitvā ukkhittamattaṃ pana rattamattaṃ ākoṭitamattañca nissaggiyaṃ hoti, dhovanādīni tīṇipi dve vā kārāpentassa ekena vatthunā nissaggiyaṃ, itarehi dukkaṭaṃ. Sace pana ‘‘dhovā’’ti vuttā sabbānipi karoti, dhovanapaccayāva āpatti. ‘‘Imasmiṃ cīvare yaṃ kattabbaṃ, taṃ karohī’’ti vadato pana ekavācāya pācittiyena saddhiṃ dve dukkaṭāni, bhikkhunisaṅghavasena ekatoupasampannāya dhovāpentassa anissajjitvā paribhuñjantassa, aññassa vā santakaṃ nisīdanapaccattharaṇaṃ vā dhovāpentassa, ñātikāya aññātikasaññino ceva, vematikassa ca dukkaṭaṃ, aññātikāya ñātikasaññinopi vematikassāpi nissaggiyaṃ pācittiyameva. Ito paraṃ pana evarūpesu ṭhānesu ‘‘tikapācittiya’’nti vakkhāma, sace ñātikāya sahāyā aññātikā ‘‘dhovā’’ti avuttā vā dhovati, aparibhuttaṃ vā aññaṃ vā parikkhāraṃ dhovati, sikkhamānasāmaṇeriyo vā dhovanti, anāpatti, ummattakādīnaṃ anāpattiyeva. Purāṇacīvaratā, upacāre ṭhatvā aññātikāya bhikkhuniyā āṇāpanaṃ, tassā dhovanādīni cāti imānettha tīṇi aṅgāni. Sañcarittasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้ว ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุทายีเถระ ในเรื่องการให้ซักจีวรเก่า เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอาณัตติกะ ด้วยอาณัติมีคำว่า 'จงซัก' เป็นต้น และเมื่อภิกษุณีผู้ถูกสั่งเช่นนั้น ทำประโยคทั้งปวงมีการจัดตั้งเตาเป็นต้น ภิกษุต้องอาบัติทุกกฏ. แต่เมื่อซักแล้ว เพียงแต่ยกขึ้น หรือเพียงแต่ย้อม หรือเพียงแต่ทุบ เป็นนิสสัคคีย์. เมื่อให้ทำทั้ง 3 อย่าง หรือ 2 อย่าง มีการซักเป็นต้น เป็นนิสสัคคีย์ด้วยวัตถุหนึ่ง ส่วนวัตถุที่เหลือเป็นทุกกฏ. แต่ถ้าภิกษุณีที่ถูกสั่งว่า 'จงซัก' ทำทั้งหมด อาบัติมีเพราะปัจจัยคือการซักเท่านั้น. ส่วนภิกษุผู้กล่าวว่า 'ในจีวรนี้ สิ่งใดควรทำ เธอจงทำสิ่งนั้น' ด้วยคำพูดเดียว เป็นปาจิตตีย์พร้อมกับทุกกฏ 2. สำหรับผู้ให้ภิกษุณีผู้บวชฝ่ายเดียวซัก, ผู้บริโภคโดยไม่สละ, ผู้ให้ซักจีวรของผู้อื่น หรือผ้านิสีทนะหรือผ้าปูลาด, ผู้ให้ภิกษุณีผู้เป็นญาติซัก โดยสำคัญว่าเป็นผู้ไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย เป็นทุกกฏ. ผู้ให้ภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติซัก โดยสำคัญว่าเป็นญาติ หรือสงสัย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์นั่นเอง. อนึ่ง ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป ในที่เช่นนี้ เราจะกล่าวว่า 'ติกปาจิตตีย์'. ถ้าภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติซึ่งเป็นสหายของภิกษุณีผู้เป็นญาติซัก หรือภิกษุณีที่ไม่ได้ถูกสั่งซัก หรือให้ซักผ้าใหม่ที่ยังไม่ได้ใช้ หรือบริขารอื่น หรือสิกขมานาและสามเณรีซัก ไม่เป็นอาบัติ. สำหรับคนบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติเลย. ความเป็นจีวรเก่า, การสั่งภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติโดยยืนอยู่ในหัตถบาส, และการซักเป็นต้นของภิกษุณีนั้น เหล่านี้เป็นองค์ 3 ในสิกขาบทนี้. มีสมุฏฐานเหมือนสัญจริต, เป็นกิริยา, ไม่พ้นด้วยความสำคัญ, เป็นอจิตตกะ, เป็นปัณณัตติวัชชะ, เป็นกายกรรม วจีกรรม, มี 3 จิต, มี 3 เวทนา. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าเก่า จบแล้ว. 5. Cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā 5. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับจีวร. Pañcame aññātikāyātiidaṃ vuttanayameva, tasmā ito paraṃ katthaci na vicārayissāma. Cīvaranti channaṃ aññataraṃ vikappanupagaṃ, esa nayo sabbesu cīvarappaṭisaṃyuttasikkhāpadesu. Yattha pana viseso bhavissati, tattha vakkhāma. Paṭiggaṇheyyātiettha hatthena vā hatthe detu, pādamūle vā ṭhapetu, dhammakathaṃ kathentassa vatthesu khipiyamānesu upacāraṃ muñcitvāpi upari vā khipatu, sace sādiyati, paṭiggahitameva hoti. Yassa kassaci pana anupasampannassa hatthe pesitaṃ gaṇhituṃ vaṭṭati, ‘‘paṃsukūlaṃ gaṇhissatī’’ti saṅkārakūṭādīsu ṭhapitampi paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā gahetuṃ vaṭṭatiyeva. Aññatra pārivattakāti yaṃ ‘‘antamaso harīṭakakkhaṇḍampi datvā vā dassāmī’’ti ābhogaṃ katvā vā pārivattakaṃ gaṇhāti, taṃ ṭhapetvā aññaṃ antamaso vikappanupagaṃ paṭaparissāvanampi gaṇhantassa nissaggiyaṃ hoti. Tatra ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ aññātikāya bhikkhuniyā hatthato paṭiggahitaṃ aññatra pārivattakā nissaggiya’’nti (pārā. 512) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. ในสิกขาบทที่ 5 คำว่า 'ผู้ไม่ใช่ญาติ' นี้ มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะฉะนั้น ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป เราจะไม่พิจารณาในที่ไหนๆ อีก. คำว่า 'จีวร' คือจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวร 6 ชนิด ที่ควรแก่การวิกัป. นัยนี้มีในสิกขาบทที่เกี่ยวข้องกับจีวรทั้งหมด. แต่ในสิกขาบทใดมีความพิเศษ เราจะกล่าวในสิกขาบทนั้น. ในบทว่า 'พึงรับ' นี้ มีอธิบายว่า ภิกษุณีจะให้ด้วยมือในมือก็ตาม หรือจะวางไว้ที่ใกล้เท้าก็ตาม. เมื่อภิกษุแสดงธรรมอยู่ และมีการโยนผ้ามา ภิกษุณีจะโยนให้แม้พ้นเขตหัตถบาส หรือโยนให้ข้างบนก็ตาม ถ้าภิกษุยินดี ก็ชื่อว่ารับแล้วนั่นเอง. อนึ่ง จีวรที่ส่งไปในมือของอนุปสัมบันคนใดคนหนึ่ง ย่อมควรเพื่อจะรับ. แม้จีวรที่ภิกษุณีวางไว้ที่กองขยะเป็นต้น ด้วยตั้งใจว่า 'ภิกษุจักถือเอาเป็นผ้าบังสุกุล' ภิกษุอธิษฐานว่าเป็นผ้าบังสุกุลแล้วถือเอาก็ควรแท้. คำว่า 'เว้นผ้าแลกเปลี่ยน' คือ จีวรใดที่ภิกษุรับเป็นผ้าแลกเปลี่ยน โดยให้แม้ที่สุดเพียงชิ้นสมอ หรือโดยทำความนึกไว้ว่า 'เราจักให้' เว้นจีวรนั้นแล้ว รับจีวรอื่นแม้ที่สุดผ้ากรองน้ำที่ควรแก่การวิกัป ก็เป็นนิสสัคคีย์. ในการสละนั้น พึงทราบวิธีสละตามนัยนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า รับมาจากมือของภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นผ้าแลกเปลี่ยน เป็นนิสสัคคีย์' (ปาราชิก 512). Rājagahe udāyittheraṃ ārabbha cīvarappaṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra pārivattakā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, gahaṇatthāya hatthappasāraṇādippayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti, nissajjitabbaṃ, tikapācittiyaṃ, ekatoupasampannāya ñātikāya ca aññātikasaññissa vematikassa vā dukkaṭaṃ. Vissāsaggāhe, tāvakālike, pattatthavikādimhi ca anadhiṭṭhātabbaparikkhāre, sikkhamānasāmaṇerīnaṃ hatthato gahaṇe, ummattakādīnañca anāpatti. Vikappanupagacīvaratā, pārivattakābhāvo, aññātikāya hatthato gahaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Sañcarittasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, sesaṃ catutthasadisamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้ว ณ เมืองราชคฤห์ ปรารภพระอุทายีเถระ ในเรื่องการรับจีวร. คำว่า 'เว้นผ้าแลกเปลี่ยน' นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้. เป็นอสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ. ในประโยคมีการเหยียดมือเพื่อรับเป็นต้น เป็นทุกกฏ. เพราะการได้มา เป็นนิสสัคคีย์, พึงสละ, เป็นติกปาจิตตีย์. สำหรับผู้รับจากภิกษุณีผู้บวชฝ่ายเดียว และผู้รับจากภิกษุณีผู้เป็นญาติ โดยสำคัญว่าเป็นผู้ไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย เป็นทุกกฏ. ในการถือเอาด้วยความวิสาสะ, ในการขอยืมชั่วคราว, ในบริขารที่ไม่อธิษฐานมีถุงบาตรเป็นต้น, ในการรับจากมือของสิกขมานาและสามเณรี, และในการรับจากคนบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ความเป็นจีวรที่ควรแก่การวิกัป, ความไม่เป็นผ้าแลกเปลี่ยน, และการรับจากมือของภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติ เหล่านี้เป็นองค์ 3 ในสิกขาบทนี้. มีสมุฏฐานเหมือนสัญจริต, เป็นกิริยาและอกิริยา. ส่วนที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ 4 นั่นเอง. Cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับจีวร จบแล้ว. 6. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā 6. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอจีวรต่อผู้ไม่ใช่ญาติ. Chaṭṭhe gahapatinti bhikkhūsu apabbajitamanussaṃ. Gahapatāninti bhikkhunīsu apabbajititthiṃ, esa nayo sabbesu gahapatippaṭisaṃyuttesu sikkhāpadesu. Viññāpeyyāti yāceyya vā yācāpeyya vā. Aññatra samayāti yo acchinnacīvaro vā hoti naṭṭhacīvaro vā, tassa taṃ samayaṃ ṭhapetvā aññasmiṃ viññāpanappayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Tattha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ aññātakaṃ gahapatikaṃ aññatra samayā viññāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 524) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. ในสิกขาบทที่ 6 คำว่า 'คฤหบดี' หมายถึงชายผู้ไม่ได้บวชในฝ่ายภิกษุ. คำว่า 'คฤหปตานี' หมายถึงหญิงผู้ไม่ได้บวชในฝ่ายภิกษุณี. นัยนี้มีในสิกขาบทที่เกี่ยวข้องกับคฤหบดีทั้งหมด. คำว่า 'พึงขอ' คือพึงขอเอง หรือพึงให้ขอ. คำว่า 'เว้นสมัย' คือ ภิกษุใดเป็นผู้มีจีวรถูกชิงไป หรือมีจีวรฉิบหายไป. เว้นสมัยนั้นแล้ว ในประโยคที่ให้เขารู้เพื่อจะขอในสมัยอื่น เป็นทุกกฏ. เพราะการได้มา เป็นนิสสัคคีย์. ในการสละนั้น พึงทราบวิธีสละตามนัยนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า ขอต่อคฤหบดีผู้ไม่ใช่ญาติ เว้นสมัย เป็นนิสสัคคีย์' (ปาราชิก 524). Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvaraviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. ‘‘Aññatra samayā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa ca dukkaṭaṃ. Samaye vā ñātakappavārite vā viññāpentassa, aññassa vā ñātakappavārite tassevatthāya viññāpentassa, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vikappanupagacīvaratā, samayābhāvo, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการขอจีวร. คำว่า "เว้นแต่สมัย" นี้ เป็นอนุปัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในญาติ ภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ. ภิกษุขอในสมัย หรือขอต่อญาติและผู้ปวารณา, หรือขอต่อญาติและผู้ปวารณาของผู้อื่นเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นนั้น, หรือแลกซื้อด้วยทรัพย์ของตน, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี ๔ คือ ความเป็นจีวรที่เข้าถึงการวิกัป, ความไม่มีสมัย, การขอต่อผู้ไม่ใช่ญาติ, และการได้มาด้วยการขอนั้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสิกขาบทที่ ๔. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอจีวรต่อผู้ไม่ใช่ญาติ จบแล้ว. 7. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā 7. การอธิบายตตุตตริสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยจีวรที่เกินกว่านั้น) Sattame tañceti taṃ acchinnacīvaraṃ vā naṭṭhacīvaraṃ vā. Abhihaṭṭhunti abhīti upasaggo, haritunti attho, gaṇhitunti vuttaṃ hoti. Pavāreyyāti icchāpeyya, icchaṃ ruciṃ uppādeyya, ‘‘yāvattakaṃ icchasi, tāvattakaṃ gaṇhāhī’’ti evaṃ nimanteyyāti attho, yathā vā ‘‘nekkhammaṃ daṭṭhu khemato’’ti (su. ni. 426, 1104; cūḷani. jatukaṇṇīmāṇavapucchāniddesa 67) ettha disvāti attho, evamidhāpi ‘‘abhihaṭṭhuṃ pavāreyyā’’ti upanetvā purato ṭhapento kāyena vā, ‘‘amhākaṃ dussakoṭṭhāgārato yattakaṃ icchatha, tattakaṃ gaṇhathā’’ti vadanto vācāya vā abhiharitvā nimanteyyāti attho. Santaruttaraparamanti saantaraṃ uttaraṃ paramaṃ assa cīvarassāti santaruttaraparamaṃ, nivāsanena saddhiṃ pārupanaṃ ukkaṭṭhaparicchedo assāti vuttaṃ hoti. Tato cīvaraṃ sāditabbanti tato abhihaṭacīvarato ettakaṃ cīvaraṃ gahetabbaṃ, na tato paraṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ (ตตุตตริสิกขาบท) คำว่า "ถ้าภิกษุนั้น" หมายถึง ภิกษุผู้มีจีวรถูกชิงไป หรือมีจีวรฉิบหายไป. คำว่า "เพื่อนำมาถวาย" (อภิหัฏฐุ) บทว่า "อภิ" เป็นอุปสรรค มีความหมายว่า เพื่อนำมา อธิบายว่า เพื่อรับเอา. คำว่า "พึงปวารณา" หมายถึง พึงทำให้ปรารถนา พึงทำให้เกิดความพอใจ อธิบายว่า พึงนิมนต์อย่างนี้ว่า "ท่านปรารถนาเท่าใด พึงรับเอาเท่านั้น". อีกอย่างหนึ่ง เหมือนในบทว่า "เห็นเนกขัมมะโดยความเป็นธรรมเกษม" (เนกขัมมัง ทัฏฐุ เขมะโต) ในบทนั้น คำว่า "ทัฏฐุ" มีความหมายว่า "ทิสวา" (เห็นแล้ว) แม้ในสิกขาบทนี้ คำว่า "พึงปวารณาเพื่อนำมาถวาย" ก็มีอธิบายว่า นำมาวางไว้ข้างหน้าด้วยกาย หรือกล่าวด้วยวาจาว่า "ท่านปรารถนาผ้าจากคลังผ้าของพวกข้าพเจ้าเท่าใด พึงรับเอาเท่านั้น" ดังนี้แล้วนำมานิมนต์. คำว่า "มีผ้าสบงและผ้าห่มเป็นอย่างยิ่ง" (สันตรุตตรปรมัง) หมายถึง จีวรนั้นมีผ้าสบง (อันตรวาสก) พร้อมกับผ้าห่ม (อุตตราสงค์) เป็นอย่างยิ่ง อธิบายว่า มีการนุ่งและการห่มเป็นกำหนดอย่างสูง. คำว่า "พึงยินดีจีวรจากจีวรที่เขานำมาถวายนั้น" หมายถึง พึงรับจีวรจากจีวรที่เขานำมาถวายนั้นเพียงเท่านี้ (๒ ผืน) ไม่พึงรับยิ่งกว่านั้น. Tatrāyaṃ vinicchayo – yassa adhiṭṭhitacīvarassa tīṇi naṭṭhāni, tena dve sāditabbāni, ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā aññaṃ sabhāgaṭṭhānato pariyesitabbaṃ. Yassa dve naṭṭhāni, tena ekaṃ sāditabbaṃ. Sace pana pakatiyāva santaruttarena carati, dve sāditabbāni, evaṃ ekaṃ sādiyanteneva samo bhavissati. Yassa tīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, kiñci na sāditabbaṃ. Yassa pana dvīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, ekaṃ sāditabbaṃ. Yassa ekaṃyeva hoti, tañca naṭṭhaṃ, dve sāditabbāni. Bhikkhuniyā pana pañcasu naṭṭhesu dve sāditabbāni, catūsu naṭṭhesu ekaṃ sāditabbaṃ, tīsu naṭṭhesu na kiñci sāditabbaṃ, ko pana vādo dvīsu vā ekasmiṃ vā. Yena kenaci hi santaruttaraparamatāya ṭhātabbaṃ, tato uttari viññāpanappayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Tattha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ aññātakaṃ gahapatikaṃ tatuttari viññāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 524) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. ในสิกขาบทนั้น มีวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุใดมีจีวรที่อธิษฐานไว้ ๓ ผืนหายไป พึงรับได้ ๒ ผืน นุ่ง ๑ ผืน ห่ม ๑ ผืน ส่วนอีกผืนหนึ่ง (ผ้าสังฆาฏิ) พึงแสวงหาจากที่ที่สมควร (เช่น จากญาติหรือเพื่อนสหธรรมิก). ภิกษุใดมีจีวรหายไป ๒ ผืน พึงรับได้ ๑ ผืน. แต่ถ้าโดยปกติ ภิกษุนั้นใช้เพียงผ้าสบงและผ้าห่ม (โดยไม่มีผ้าสังฆาฏิ) หากจีวรหายไป ๒ ผืน พึงรับได้ ๒ ผืน การรับ ๒ ผืนเช่นนี้ ย่อมเท่ากับการรับ ๑ ผืน (ของภิกษุผู้มีไตรจีวรครบ). ภิกษุใดมีจีวรหายไป ๑ ผืนจาก ๓ ผืน ไม่พึงรับสิ่งใดเลย. แต่ภิกษุใดมีจีวรหายไป ๑ ผืนจาก ๒ ผืน พึงรับได้ ๑ ผืน. ภิกษุใดมีจีวรเพียง ๑ ผืน และผืนนั้นหายไป พึงรับได้ ๒ ผืน. ส่วนภิกษุณีนั้น ถ้าผ้า ๕ ผืนหายไป พึงรับได้ ๒ ผืน, ถ้า ๔ ผืนหายไป พึงรับได้ ๑ ผืน, ถ้า ๓ ผืนหายไป ไม่พึงรับสิ่งใดเลย จะกล่าวไปไยถึงเมื่อหายไป ๒ ผืน หรือ ๑ ผืนเล่า. เพราะว่า ไม่ว่าใครก็ตาม พึงดำรงอยู่ในกำหนดผ้าสบงและผ้าห่มเป็นอย่างยิ่ง การพยายามขอให้เกินกว่านั้น ต้องอาบัติทุกกฏ เมื่อได้มาเป็นนิสสัคคิยะ. ในการสละนั้น พึงทราบวิธีสละตามนัยนี้ว่า "ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า ขอต่อคฤหบดีผู้ไม่ใช่ญาติเกินกว่ากำหนดนั้น เป็นนิสสัคคิยะ". Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha bahucīvaraviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Dve cīvarāni katvā ‘‘sesakaṃ āharissāmī’’ti vatvā gaṇhantassa, ‘‘sesakaṃ tuyhaṃyeva hotū’’ti vuttassa, na acchinnanaṭṭhakāraṇā dinnaṃ gaṇhantassa, vuttanayena ñātakappavārite viññāpentassa, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Tatuttaritā, acchinnādikāraṇatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการขอจีวรจำนวนมาก เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในญาติ ภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ. ภิกษุผู้รับโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจะทำจีวร ๒ ผืนแล้วจะนำส่วนที่เหลือมาคืน", ภิกษุผู้ถูกเขากล่าวว่า "ส่วนที่เหลือจงเป็นของท่านเถิด", ภิกษุผู้รับผ้าที่เขาถวายโดยไม่ใช่เพราะเหตุที่จีวรถูกชิงไปหรือฉิบหายไป, ภิกษุผู้ขอต่อญาติและผู้ปวารณาตามนัยที่กล่าวแล้ว, ภิกษุผู้แลกซื้อด้วยทรัพย์ของตน, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี ๔ คือ ความเป็นจีวรที่เกินกว่าผ้าสบงและผ้าห่มนั้น, ความเป็นผู้มีเหตุมีจีวรถูกชิงไปเป็นต้น, การขอต่อผู้ไม่ใช่ญาติ, และการได้มาด้วยการขอนั้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสิกขาบทที่ ๔. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายตตุตตริสิกขาบท จบแล้ว. 8. Upakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā 8. การอธิบายอุปักขฏสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยจีวรที่จัดเตรียมไว้) Aṭṭhame bhikkhuṃ paneva uddissāti ‘‘itthannāmassa bhikkhuno dassāmī’’ti evaṃ apadisitvā. Cīvaracetāpannanti hiraññādikaṃ cīvaramūlaṃ. Upakkhaṭaṃ hotīti sajjitaṃ hoti, saṃharitvā ṭhapitaṃ. Cetāpetvāti parivattetvā, kāretvā vā kiṇitvā vāti attho. Cīvarena acchādessāmīti vohāravacanametaṃ, itthannāmassa bhikkhuno dassāmīti ayaṃ panettha attho. Tatra ce soti yatra so gahapati vā gahapatānī vā, tatra so bhikkhu pubbe appavārito upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ceti ayamettha padasambandho. Vikappaṃ āpajjeyyāti visiṭṭhakappaṃ adhikavidhānaṃ āpajjeyya. Yathā pana tamāpajjati, taṃ dassetuṃ sādhu vatātiādimāha. Tattha sādhūti āyācane nipāto. Vatāti parivitakke. Manti attānaṃ niddisati. Āyasmāti paraṃ ālapati. Evarūpaṃ vā evarūpaṃ vāti āyatādīsu aññataraṃ. Kalyāṇakamyataṃ upādāyāti sundarakāmataṃ visiṭṭhakāmataṃ cittena gahetvā, tassa ‘‘āpajjeyya ce’’tiiminā sambandho, sace pana evarūpaṃ āpajjantassa tassa vacanena yo paṭhamaṃ adhippetato mūlaṃ vaḍḍhetvā sundarataraṃ cetāpeti, tassa payoge bhikkhuno dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Tattha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ pubbe appavāritaṃ aññātakaṃ gahapatikaṃ upasaṅkamitvā vikappaṃ āpannaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 529) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ บทว่า "bhikkhuṃ paneva uddissa" ความว่า ระบุเจาะจงว่า "เราจักถวายแก่ภิกษุชื่อนี้" ดังนี้เป็นต้น. บทว่า "cīvaracetāpannaṃ" ได้แก่ มูลค่าจีวรมีเงินเป็นต้น. บทว่า "upakkhaṭaṃ hoti" คือ จัดเตรียมไว้แล้ว คือรวบรวมเก็บไว้แล้ว. บทว่า "cetāpetvā" ความว่า แลกเปลี่ยนมา หรือให้เขาทำมา หรือซื้อมา. คำว่า "cīvarena acchādessāmi" (เราจักนุ่งห่มด้วยจีวร) นี้เป็นโวหาร แต่โดยความหมายในที่นี้คือ "เราจักถวายแก่ภิกษุชื่อนี้". บทว่า "tatra ce so" ความว่า ในที่ใดที่คฤหบดีหรือนางคฤหปตานีนั้นมีอยู่ ภิกษุนั้นไม่ได้ถูกนิมนต์ไว้ก่อน เข้าไปหาในที่นั้นแล้ว ถึงความกำหนดในจีวร นี้เป็นความเชื่อมโยงบทในที่นี้. บทว่า "vikappaṃ āpajjeyya" คือ ถึงการกำหนดเป็นพิเศษ หรือการจัดแจงที่ยิ่งขึ้นไป. ส่วนการที่ภิกษุนั้นถึงความกำหนดอย่างไร เพื่อจะแสดงอาการนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "sādhu vata" เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า "sādhu" เป็นนิบาตในอรรถว่าอ้อนวอน. บทว่า "vata" เป็นนิบาตในอรรถว่ารำพึง. บทว่า "maṃ" ทรงระบุถึงพระองค์เอง (ในที่นี้หมายถึงภิกษุผู้พูดระบุถึงตนเอง). บทว่า "āyasmā" เป็นคำเรียกผู้อื่น. บทว่า "evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā" คือ อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความยาวเป็นต้น. บทว่า "kalyāṇakamyataṃ upādāya" คือ ถือเอาด้วยใจถึงความเป็นผู้ใคร่จะได้ของดี ความเป็นผู้ใคร่จะได้ของพิเศษ บทนี้มีความเชื่อมโยงกับบทว่า "āpajjeyya ce" นี้. แต่ถ้าเมื่อภิกษุถึงความกำหนดเช่นนี้ เพราะคำพูดของภิกษุนั้น ทายกจึงเพิ่มมูลค่าจากที่ตั้งใจไว้เดิมแล้วให้แลกเปลี่ยนจีวรที่ดีกว่ามา เพราะความพยายามของทายกนั้น เป็นอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุ เมื่อได้มา เป็นนิสสัคคีย์. ในคำนั้น พึงทราบวิธีสละโดยนัยนี้ว่า "ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า เข้าไปหาคฤหบดีผู้ไม่ใช่ญาติที่ไม่ได้นิมนต์ไว้ก่อน แล้วถึงความกำหนด เป็นนิสสัคคีย์". Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvare vikappaṃ āpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Mahagghaṃ cetāpetukāmaṃ appagghaṃ vā, eteneva mūlena ‘‘aññaṃ evarūpaṃ vā dehī’’ti vadantassa, vuttanayena ñātakappavārite viññāpentassa, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Cīvare bhiyyokamyatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการถึงความกำหนดในจีวร เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย (แล้วถึงความกำหนดในจีวร) ต้องอาบัติทุกกฏ. ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้กล่าวแก่ทายกที่ต้องการจะให้แลกเปลี่ยนจีวรที่มีราคาสูงว่า "จงถวายของที่มีราคาถูกเถิด" หรือว่า "ด้วยมูลค่าเท่าเดิมนี้แหละ จงถวายจีวรอย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เถิด", แก่ภิกษุผู้ขอต่อญาติและคนปวารณาตามนัยที่กล่าวแล้ว, แก่ภิกษุผู้รับด้วยทรัพย์ของตน, และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น. องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี ๓ คือ ๑. ความเป็นผู้ใคร่จะได้ของที่ดียิ่งขึ้นในจีวร ๒. การขอต่อคนไม่ใช่ญาติ ๓. การได้จีวรมาด้วยการขอนั้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสิกขาบทที่ ๔ นั่นเอง. Upakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายอุปักขฏสิกขาบท จบแล้ว. 9. Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā 9. การอธิบายทุติยอุปักขฏสิกขาบท Navame imināva nayena attho veditabbo. Idañhi purimassa anupaññattisadisaṃ, kevalaṃ tattha ekassa pīḷā katā, idha dvinnaṃ, ayamettha viseso, sesaṃ sabbaṃ purimasadisameva. Yathā ca dvinnaṃ, evaṃ bahūnaṃ pīḷaṃ katvā gaṇhatopi āpatti veditabbā. Nissajjanavidhāne ca ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ pubbe appavārite aññātake gahapatike upasaṅkamitvā vikappaṃ āpannaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 534) iminā nayena vacanabhedo ñātabboti. ในสิกขาบทที่ ๙ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้เท่านั้น. เพราะสิกขาบทนี้คล้ายกับอนุบัญญัติของสิกขาบทก่อน (สิกขาบทที่ ๘), เพียงแต่ในสิกขาบทก่อนนั้น เป็นการทำความลำบากแก่ทายกคนเดียว, ในสิกขาบทนี้ เป็นการทำความลำบากแก่ทายกสองคน, นี้เป็นข้อแตกต่างในสิกขาบทนี้, ส่วนที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับสิกขาบทก่อนนั่นเอง. และพึงทราบว่าต้องอาบัติแก่ภิกษุผู้ทำความลำบากแก่ทายกจำนวนมากแล้วรับมา เช่นเดียวกับทายกสองคน. และในวิธีสละ พึงทราบความแตกต่างของถ้อยคำโดยนัยว่า "ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของข้าพเจ้า เข้าไปหาคฤหบดีผู้ไม่ใช่ญาติที่ไม่ได้นิมนต์ไว้ก่อนสองคน แล้วถึงความกำหนด เป็นนิสสัคคีย์" (ปารา. ๕๓๔). Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายทุติยอุปักขฏสิกขาบท จบแล้ว. 10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā 10. การอธิบายราชสิกขาบท Dasame rājabhoggoti rājato bhoggaṃ bhuñjitabbaṃ assa atthīti rājabhoggo, ‘‘rājabhogo’’tipi pāṭho, rājato bhogo assa atthīti attho. Cīvaracetāpannanti hiraññādikaṃ akappiyaṃ. Pahiṇeyyāti peseyya. Iminātiādi āgamanasuddhiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sace hi ‘‘idaṃ itthannāmassa bhikkhuno dehī’’ti peseyya, āgamanassa asuddhattā akappiyavatthuṃ ārabbha bhikkhunā kappiyakārakopi niddisitabbo na bhaveyya. Ābhatanti ānītaṃ. Na kho mayantiādi idaṃ kappiyavasena ābhatampi cīvaramūlaṃ īdisena dūtavacanena akappiyaṃ hoti, tasmā taṃ paṭikkhipitabbanti dassetuṃ vuttaṃ. Suvaṇṇaṃ rajataṃ kahāpaṇo māsakoti imāni hi cattāri nissaggiyavatthūni, muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ lohitaṅko masāragallaṃ satta dhaññāni dāsidāsakhettavatthupupphārāmaphalārāmādayoti imāni dukkaṭavatthūni ca attano vā cetiyasaṅghagaṇapuggalānaṃ vā atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭanti, tasmā taṃ sādituṃ na vaṭṭatīti dassanatthaṃ ‘‘na kho maya’’ntiādi vuttaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ บทว่า "rājabhoggo" ความว่า ผู้นั้นมีทรัพย์สมบัติที่ควรบริโภคอันได้มาจากพระราชา จึงชื่อว่า ราชโภคคะ. แม้บทว่า "rājabhogo" ก็มีปาฐะเช่นกัน ความว่า ผู้นั้นมีโภคะหรือตำแหน่งจากพระราชา. บทว่า "cīvaracetāpannaṃ" ได้แก่ มูลค่าจีวรมีเงินเป็นต้นอันเป็นอักกัปปิยวัตถุ. บทว่า "pahiṇeyya" คือ พึงส่งไป. คำว่า "iminā" เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงความบริสุทธิ์ของที่มา. เพราะถ้าส่งไปว่า "จงถวายสิ่งนี้แก่ภิกษุชื่อนี้" เพราะที่มาไม่บริสุทธิ์ ภิกษุไม่พึงระบุกัปปิยการกโดยปรารภอักกัปปิยวัตถุนั้น. บทว่า "ābhatāṃ" คือ นำมาแล้ว. คำว่า "na kho mayaṃ" เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า แม้มูลค่าจีวรที่นำมาโดยความเป็นกัปปิยะ ก็กลายเป็นอักกัปปิยะได้ด้วยคำพูดของทูตเช่นนี้ เพราะฉะนั้นจึงควรปฏิเสธมูลค่าจีวรนั้น. จริงอยู่ ทอง เงิน กหาปณะ มาสก ทั้ง ๔ นี้เป็นวัตถุแห่งนิสสัคคีย์. ส่วนมุกดา มณี ไพฑูรย์ สังข์ ศิลา ประการัง ทับทิม มสารคัลล์ ธัญชาติ ๗ อย่าง ทาสี ทาส นา ที่ดิน สวนดอกไม้ สวนผลไม้ เป็นต้น เหล่านี้เป็นวัตถุแห่งทุกกฏ ไม่ควรรับเพื่อประโยชน์แก่ตนเอง หรือเพื่อประโยชน์แก่เจดีย์ สงฆ์ คณะ และบุคคล. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าไม่ควรยินดีรับวัตถุเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "na kho mayaṃ" เป็นต้น. Cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāmāti idaṃ pana attānaṃ uddissa ābhatattā vattuṃ vaṭṭati, tasmā vuttaṃ. Kālenāti yuttapattakālena, yadā no attho hoti, tadā kappiyaṃ cīvaraṃ paṭiggaṇhāmāti attho. Veyyāvaccakaroti kappiyakārako. Niddisitabbotiidaṃ ‘‘atthi panāyasmato koci veyyāvaccakaro’’ti kappiyavacanena vuttattā anuññātaṃ. Sace pana dūto ‘‘ko imaṃ gaṇhātī’’ti vā ‘‘kassa demī’’ti vā vadati, na niddisitabbo. Ārāmiko vā upāsako vātiidaṃ sāruppatāya vuttaṃ, ṭhapetvā pana pañca sahadhammike yo koci kappiyakārako vaṭṭati. Eso kho, āvusotiidaṃ bhikkhussa kappiyavacanadassanatthaṃ vuttaṃ, evameva hi vattabbaṃ, ‘‘etassa dehī’’tiādi na vattabbaṃ. Saññatto so mayāti āṇatto so mayā, yathā tumhākaṃ cīvarena atthe sati cīvaraṃ dassati, evaṃ vuttoti attho. Dūtena hi evaṃ ārociteyeva taṃ codetuṃ vaṭṭati, neva tassa hatthe datvā gatamattakāraṇena. Sace pana ‘‘ayaṃ veyyāvaccakaro’’ti sammukhā niddiṭṭho hoti, dūto ca sammukhā eva tassa hatthe cetāpannaṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ kiṇitvā dehī’’ti gacchati, evaṃ ‘‘saññatto so mayā’’ti avuttepi codetuṃ vaṭṭati. Sace pana dūto gacchantova ‘‘ahaṃ tassa hatthe dassāmi, tumhe cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti bhikkhuno vatvā vā gacchati, aññaṃ vā pesetvā ārocāpeti, evaṃ sati itarampi codetuṃ vaṭṭatiyeva. Desanāmattameva cetaṃ ‘‘dūtenā’’ti. Yopi attanā āharitvā evaṃ paṭipajjati, tasmimpi idameva lakkhaṇaṃ. Attho me, āvuso, cīvarenāti codanālakkhaṇanidassanametaṃ. Sace hi vācāya codeti, idaṃ vā vacanaṃ yāya kāyaci bhāsāya etassa attho vā vattabbo, ‘‘dehi me, āhara me’’tiādinā nayena pana vattuṃ na vaṭṭati. Abhinipphādeyyāti evaṃ vacībhedaṃ katvā tikkhattuṃ codayamāno paṭilābhavasena sādheyya. Iccetaṃ kusalanti etaṃ sundaraṃ. คำว่า “เราย่อมรับจีวร” นี้แล ควรกล่าวได้เพราะเป็นสิ่งที่เขานำมาเพื่อตน เพราะฉะนั้นพระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้. คำว่า “กาเลนะ” หมายถึง ในเวลาที่เหมาะสม, มีอธิบายว่า เมื่อเรามีความต้องการ เราย่อมรับจีวรที่ควร (กัปปิยจีวร). คำว่า “เวยยาวัจจกร” คือ กัปปิยการก. คำว่า “พึงระบุตัว” นี้ ทรงอนุญาตแล้วเพราะทูตกล่าวด้วยกัปปิยโวหารว่า “ท่านผู้มีอายุ มีเวยยาวัจจกรของท่านบ้างไหม”. แต่ถ้าทูตกล่าวว่า “ใครจะรับเงินค่าจีวรนี้” หรือ “ข้าพเจ้าจะให้แก่ใคร” ดังนี้ ไม่พึงระบุตัว. คำว่า “อารามิก หรือ อุบาสก” นี้ ตรัสไว้โดยสมควรแก่รูปการณ์, แต่ความจริงแล้ว เว้นสหธรรมิก ๕ แล้ว กัปปิยการกคนใดคนหนึ่งก็ใช้ได้. คำว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ” นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงกัปปิยโวหารของภิกษุ, เพราะพึงกล่าวอย่างนี้เท่านั้น, ไม่พึงกล่าวว่า “จงให้แก่ผู้นั้น” เป็นต้น. คำว่า “เราได้สั่งเขาไว้แล้ว” คือ เราได้กำชับเขาไว้แล้ว, มีอธิบายว่า เราได้บอกเขาไว้แล้วว่า เมื่อท่านทั้งหลายมีความต้องการจีวร เขาจะถวายจีวร. จริงอยู่ เมื่อทูตบอกอย่างนี้แล้วเท่านั้น จึงควรเตือน (โจทก์), ไม่ใช่ควรเตือนเพียงเพราะเหตุที่ทูตให้เงินไว้ในมือของเขาแล้วไป. แต่ถ้ากัปปิยการกถูกระบุตัวต่อหน้าว่า “ผู้นี้เป็นเวยยาวัจจกร” และทูตก็ให้เงินค่าจีวรในมือของเขาต่อหน้าทีเดียวแล้วสั่งว่า “จงซื้อจีวรแล้วถวายแก่พระเถระ” ดังนี้แล้วไป, อย่างนี้ แม้ทูตไม่ได้กล่าวว่า “เราได้สั่งเขาไว้แล้ว” ก็ควรเตือนได้. แต่ถ้าทูตขณะกำลังจะไปได้กล่าวแก่ภิกษุว่า “ข้าพเจ้าจะให้เงินในมือของเขา, ท่านทั้งหลายจงรับจีวรเถิด” ดังนี้แล้วไป, หรือส่งคนอื่นมาบอก, เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้กัปปิยการกคนนอกนั้นก็ควรเตือนได้เช่นกัน. คำว่า “ด้วยทูต” นี้ เป็นเพียงการยกขึ้นเป็นตัวอย่างแห่งเทศนาเท่านั้น. แม้ทายกที่นำมาเองแล้วปฏิบัติอย่างนี้ ในทายกนั้นก็มีนัยเดียวกันนี้. คำว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ามีความต้องการจีวร” นี้ เป็นเครื่องแสดงลักษณะของการเตือน. จริงอยู่ ถ้าเตือนด้วยวาจา พึงกล่าวคำนี้ หรือกล่าวความหมายของคำนี้ด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งก็ได้, แต่ไม่ควรกล่าวโดยนัยเป็นต้นว่า “จงให้แก่เรา” “จงนำมาให้เรา”. คำว่า “พึงให้สำเร็จ” คือ เมื่อเปล่งวาจาเตือน ๓ ครั้งอย่างนี้ พึงให้สำเร็จด้วยการได้มา. คำว่า “นั่นเป็นการดี” คือ การให้สำเร็จอย่างนี้เป็นสิ่งที่ดียิ่ง. Chakkhattuparamanti bhāvanapuṃsakavacanametaṃ. Chakkhattuparamañhi tena cīvaraṃ uddissa tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ, na nisīditabbaṃ, na āmisaṃ paṭiggahetabbaṃ, na dhammo bhāsitabbo. ‘‘Kiṃkāraṇā āgatosī’’ti vutte pana ‘‘jānāhi, āvuso’’ti ettakameva vattabbaṃ. Sace nisajjādīni karoti, ṭhānaṃ bhañjati, āgatakāraṇaṃ vināseti, idaṃ kāyena codanāya lakkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Ettha ca ukkaṭṭhaparicchedena tissannaṃ codanānaṃ channañca ṭhānānaṃ anuññātattā codanāya diguṇaṃ ṭhānaṃ anuññātaṃ hoti, tasmā sace codetiyeva, na tiṭṭhati, cha codanāyo labbhanti. Sace tiṭṭhatiyeva, na codeti, dvādasa ṭhānāni labbhanti. Sace ubhayaṃ karoti, ekāya codanāya dve ṭhānāni hāpetabbāni. Tattha yo ekadivasameva punappunaṃ gantvā chakkhattuṃ codeti, sakiṃyeva vā gantvā ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’ti chakkhattuṃ vadati, tathā ekadivasameva punappunaṃ gantvā dvādasakkhattuṃ tiṭṭhati, sakiṃyeva vā gantvā tatra tatra ṭhāne tiṭṭhati, sopi sabbacodanāyo sabbaṭṭhānāni ca bhañjati, ko pana vādo nānādivasesu evaṃ karontassāti ayamettha vinicchayo. Ye pana kappiyakārake dāyako sayameva gantvā nisīdati te satakkhattumpi codetuṃ vaṭṭati. Yo pana ubhohi pi aniddiṭṭho mukhavevaṭikakappiyakārako ca parammukhakappiyakārako ca, so na kiñci vattabbo, evaṃ idha dasapi kappiyakārakā dassitā honti. คำว่า “จักขัตตุปรมัง” นี้เป็นกิริยาวิเศษณ์นปุงสกลิงค์. จริงอยู่ ภิกษุนั้นพึงยืนนิ่งเจาะจงถึงจีวรอย่างมาก ๖ ครั้ง, ไม่พึงนั่ง, ไม่พึงรับอามิส, ไม่พึงแสดงธรรม. แต่ถ้าถูกถามว่า “ท่านมาด้วยเหตุใด” พึงกล่าวเพียงว่า “ท่านจงรู้เอาเองเถิด, ท่านผู้มีอายุ”. ถ้าทำอิริยาบถมีการนั่งเป็นต้น ย่อมทำให้การยืนเสียไป, ย่อมทำให้เหตุที่มานั้นเสียไป. คำนี้ตรัสไว้เพื่อแสดงลักษณะของการเตือนด้วยกาย. และในที่นี้ เพราะทรงอนุญาตการเตือน ๓ ครั้ง และการยืน ๖ ครั้ง โดยกำหนดอย่างสูง, การยืนเป็นสองเท่าของการเตือนจึงเป็นสิ่งที่ทรงอนุญาต. เพราะฉะนั้น ถ้าเตือนอย่างเดียว ไม่ยืน, ย่อมได้การเตือน ๖ ครั้ง. ถ้าเพียงยืน ไม่เตือน, ย่อมได้การยืน ๑๒ ครั้ง. ถ้าทำทั้งสองอย่าง, พึงลดการยืน ๒ ครั้งต่อการเตือน ๑ ครั้ง. ในการเตือนและการยืนนั้น ภิกษุใดไปซ้ำๆ ในวันเดียวแล้วเตือน ๖ ครั้ง, หรือไปครั้งเดียวแล้วกล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ามีความต้องการจีวร” ๖ ครั้ง, เช่นเดียวกัน ภิกษุใดไปซ้ำๆ ในวันเดียวแล้วยืน ๑๒ ครั้ง, หรือไปครั้งเดียวแล้วยืนในที่นั้นๆ, ภิกษุนั้นย่อมทำให้การเตือนและการยืนทั้งหมดเสียไป. จะกล่าวไปไยถึงผู้ที่ทำอย่างนี้ในวันต่างๆ กัน, นี้คือวินิจฉัยในเรื่องนี้. ส่วนกัปปิยการกที่ทายกไประบุตัวเอง ควรเตือนได้ถึง ๑๐๐ ครั้งหรือหลายครั้ง. แต่กัปปิยการกที่ทั้งภิกษุและทายกไม่ได้ระบุตัว คือ มุขเวเวฏิกกัปปิยการก (ผู้เสนอตัวต่อหน้า) และปรัมมุขกัปปิยการก (ผู้เสนอตัวลับหลัง), ไม่พึงกล่าวคำอะไรกับเขาเลย. อย่างนี้ กัปปิยการกทั้ง ๑๐ ประเภทจึงเป็นอันแสดงไว้ในสิกขาบทนี้. Tato ce uttarīti vuttacodanāṭhānaparimāṇato uttari. Nissaggiyanti uttari vāyāmamānassa sabbappayogesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ atirekatikkhattuṃ codanāya atirekachakkhattuṃ ṭhānena abhinipphāditaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 539) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. Yatassa cīvaracetāpannaṃ ābhatanti yato rājato vā rājabhoggato vā assa bhikkhuno cīvaracetāpannaṃ ānītaṃ, ‘‘yatvassā’’tipi pāṭho, ayameva attho. Tatthāti tassa rañño vā rājabhoggassa vā santikaṃ, samīpatthe hi idaṃ bhummavacanaṃ. Na taṃ tassa bhikkhuno kiñci atthaṃ anubhotīti taṃ cetāpannaṃ tassa bhikkhuno appamattakampi kammaṃ na nipphādeti. Yuñjantāyasmanto sakanti āyasmanto attano santakaṃ dhanaṃ pāpuṇantu. Mā vo sakaṃ vinassāti tumhākaṃ santakaṃ mā vinassatu. Ayaṃ tattha sāmīcīti ayaṃ tattha anudhammatā lokuttaradhammaṃ anugatā, vattadhammatāti attho, tasmā evaṃ akaronto vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati. คำว่า "ยิ่งกว่านั้น" หมายถึง ยิ่งกว่ากำหนดแห่งการเตือนและการยืนที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "นิสสัคคีย์" หมายถึง เมื่อภิกษุพยายามยิ่งกว่านั้น ย่อมเป็นทุกกฏในทุกๆ ประโยค และเป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา. ในเรื่องนี้ พึงทราบวิธีสละตามนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ จีวรนี้ของข้าพเจ้า ให้สำเร็จมาด้วยการเตือนเกิน ๓ ครั้ง ด้วยการยืนเกิน ๖ ครั้ง เป็นนิสสัคคีย์" (ปร. ๕๓๙). คำว่า "ค่าจีวรของภิกษุนั้นอันบุคคลนำมาแต่ที่ใด" หมายถึง ค่าจีวรของภิกษุนั้นอันบุคคลนำมาแต่พระราชา หรือแต่ราชบริพาร (ราชภัฏ) ผู้ใด, แม้บทว่า "ยตฺวสฺสา" ก็มีปาฐะอยู่, ความหมายก็อย่างเดียวกันนี้. คำว่า "ในที่นั้น" หมายถึง ในสำนักของพระราชา หรือของราชบริพารนั้น เพราะคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถว่าใกล้. คำว่า "ค่าจีวรนั้นไม่เสวยประโยชน์อะไรแก่ภิกษุนั้นเลย" หมายถึง ค่าจีวรนั้นไม่สำเร็จกิจแม้เพียงเล็กน้อยแก่ภิกษุนั้น. คำว่า "ท่านทั้งหลายจงประกอบทรัพย์ของตน" หมายถึง ขอท่านทั้งหลายจงเข้าถึงทรัพย์อันเป็นของตน. คำว่า "ทรัพย์ของท่านทั้งหลายอย่าได้ฉิบหายเลย" หมายถึง ทรัพย์ของท่านทั้งหลายอย่าได้พินาศไปในมือผู้อื่นเลย. คำว่า "นั่นเป็นความสมควรในเรื่องนั้น" หมายถึง นั่นเป็นความประพฤติที่เหมาะสม (อนุปธรรม) อันคล้อยตามโลกุตรธรรม, มีอธิบายว่าเป็นวัตรธรรมหรือเป็นธรรมเนียม, เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ไม่ทำอย่างนี้ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏเพราะความวิบัติแห่งวัตร (วัตรเภท). Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha ‘‘ajjuṇho, bhante, āgamehī’’ti (pārā. 537) vuccamāno nāgamesi, tasmiṃ vatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakesu codanāṭhānesu atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Acodanāya laddhe, sāmikehi codetvā dinne, ummattakādīnañca anāpatti. Kappiyakārakassa bhikkhuno niddiṭṭhabhāvo, dūtena appitatā, tatuttarivāyāmo, tena vāyāmena paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภพระอุปนันทะ ณ เมืองสาวัตถี ในเรื่องที่ท่านถูกกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรอในวันนี้ก่อน" (ปร. ๕๓๗) แต่ท่านไม่รอ ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องนั้น เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ ในสถานที่ทวงถามหรือยืนรอที่หย่อนกว่ากำหนด ภิกษุผู้สำคัญว่าเกินหรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ เมื่อได้มาโดยไม่ได้ทวง เมื่อเจ้าของทวงแล้วจึงให้ และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้ที่ภิกษุชี้บอกกัปปิยการก ๑ ความเป็นผู้ที่ทูตมอบให้ ๑ ความพยายามยิ่งกว่านั้น ๑ การได้มาด้วยความพยายามนั้น ๑ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทที่ ๔ Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายราชสิกขาบท จบแล้ว. Cīvaravaggo paṭhamo. จีวรวรรคที่ ๑. 2. Eḷakalomavaggo 2. เอฬกโลมวรรค. 1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā 1. การอธิบายโกสิยสิกขาบท. Eḷakalomavaggassa paṭhame kosiyamissakanti ekenāpi kosiyaṃsunā antamaso tassa karaṇaṭṭhāne vātavegena nipātitenāpi missīkataṃ. Santhatanti same bhūmibhāge kosiyaṃsūni uparūpari santharitvā kañjiyādīhi siñcitvā kattabbatālakkhaṇaṃ. Kārāpeyya nissaggiyanti karaṇakārāpanappayogesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, kosiyamissakaṃ santhataṃ kārāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 544) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ, imasseva vacanassa anusārena ito paraṃ sabbasanthataṃ veditabbaṃ. Sakkā hi ettāvatā jānitunti na taṃ ito paraṃ dassayissāma. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งเอฬกโลมวรรค บทว่า kosiyamissakaṃ ความว่า ที่เจือด้วยเส้นไหมแม้เพียงเส้นเดียว โดยที่สุดแม้ด้วยเส้นไหมที่ลมพัดให้ตกลงในสถานที่ทำสันถัตนั้น. บทว่า santhataṃ ความว่า เครื่องลาดที่มีลักษณะอันพึงทำโดยแผ่เส้นไหมซ้อนๆ กันบนพื้นที่ราบ แล้วประพรมด้วยน้ำข้าวต้มเป็นต้น. บทว่า kārāpeyya nissaggiyaṃ ความว่า ในประโยคที่ทำเองและให้ผู้อื่นทำ เป็นทุกกฏ เป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา. และในเรื่องการสละนี้ พึงทราบวิธีสละตามนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สันถัตเจือด้วยไหมนี้ ข้าพเจ้าให้ทำแล้ว เป็นนิสสัคคีย์" (ปร. ๕๔๔) พึงทราบวิธีสละสันถัตทั้งปวงต่อจากนี้ไปตามแนวทางแห่งคำสละนี้เอง เพราะว่าเมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ก็สามารถจะทราบได้ ฉะนั้น เราจักไม่แสดงวิธีสละนั้นต่อจากนี้ไป. Āḷaviyaṃ chabbaggiye ārabbha kosiyamissakaṃ santhataṃ kārāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, attano atthāya kārāpanavasena sāṇattikaṃ, attanā vippakatapaayosāpananayena catukkapācittiyaṃ, aññassatthāya karaṇakārāpanesu aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjane ca dukkaṭaṃ. Vitānādikaraṇe, ummattakādīnañca anāpatti. Kosiyamissakabhāvo, attano atthāya santhatassa karaṇakārāpanaṃ, paṭilābho cāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayenevāti. ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ณ เมืองอาฬวี ในเรื่องการให้ทำสันถัตเจือด้วยไหม เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นสาณัตติกะด้วยอำนาจการให้ทำเพื่อประโยชน์ของตน เป็นปาจิตตีย์ ๔ ครั้ง โดยนัยแห่งการทำที่ตนเริ่มไว้ให้สำเร็จ เป็นทุกกฏในการทำเองและให้ผู้อื่นทำเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น และในการได้มาซึ่งสันถัตที่ผู้อื่นทำแล้วมาใช้สอย. ไม่เป็นอาบัติในการทำเพดานเป็นต้น และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น. องค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นสันถัตเจือด้วยไหม ๑ การทำเองหรือให้ผู้อื่นทำสันถัตเพื่อประโยชน์ของตน ๑ การได้มา ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในโธวาปนสิกขาบทนั่นแล. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายโกสิยสิกขาบท จบแล้ว. 2. Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā 2. การอธิบายสุทธกาฬกสิกขาบท. Dutiye suddhakāḷakānanti suddhānaṃ kāḷakānaṃ aññehi amissīkatānaṃ. Vesāliyaṃ chabbaggiye ārabbha tādisaṃ santhataṃ karaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ paṭhamasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๒ บทว่า suddhakāḷakānaṃ ความว่า แห่งขนเจียมดำล้วนที่ไม่ได้เจือด้วยสีอื่น. ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ณ เมืองเวสาลี ในเรื่องการทำสันถัตเช่นนั้น ที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ ๑ นั่นแล. Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสุทธกาฬกสิกขาบท จบแล้ว. 3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā 3. การอธิบายทเวภาคสิกขาบท. Tatiye dve bhāgāti dve koṭṭhāsā. Ādātabbāti gahetabbā. Gocariyānanti kapilavaṇṇānaṃ. Ayaṃ panettha vinicchayo – yattakehi kattukāmo hoti, tesu tulayitvā dve koṭṭhāsā kāḷakānaṃ gahetabbā, eko odātānaṃ, eko gocariyānaṃ. Ekassāpi kāḷakalomassa atirekabhāve nissaggiyaṃ hoti, ūnakaṃ vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๓ บทว่า dve bhāgā ความว่า ๒ ส่วน. บทว่า ādātabbā ความว่า พึงถือเอา. บทว่า gocariyānaṃ ความว่า แห่งขนเจียมสีแดงเหลือง. วินิจฉัยในสิกขาบทนี้มีดังนี้ ภิกษุต้องการจะทำด้วยขนเจียมประมาณเท่าใด ในขนเจียมเหล่านั้น พึงชั่งแล้วถือเอาขนเจียมดำ ๒ ส่วน ขนเจียมขาว ๑ ส่วน ขนเจียมสีแดงเหลือง ๑ ส่วน. หากขนเจียมดำเกินกว่า ๒ ส่วน แม้เพียงเส้นเดียว ก็เป็นนิสสัคคีย์ หากหย่อนกว่านั้น ย่อมควร. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha tādisaṃ santhataṃ karaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, kiriyākiriyaṃ, sesaṃ paṭhamasadisamevāti. Imāni pana tīṇi nissajjitvā paṭiladdhānipi paribhuñjituṃ na vaṭṭanti. ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ณ เมืองสาวัตถี ในเรื่องการทำสันถัตเช่นนั้น เป็นกิริยากิริยา ที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ ๑ นั่นแล. อนึ่ง สันถัต ๓ ชนิดนี้ แม้สละแล้วได้กลับคืนมา ก็ไม่ควรใช้สอย. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายทเวภาคสิกขาบท จบแล้ว. 4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā 4. การอธิบายฉัพพัสสสิกขาบท. Catutthe orena ce channaṃ vassānanti channaṃ vassānaṃ orimabhāge, antoti attho. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho gilānassa bhikkhuno santhatasammutiṃ deti, taṃ ṭhapetvā aladdhasammutikassa chabbassabbhantare aññaṃ santhataṃ karontassa nissaggiyaṃ hoti. ในสิกขาบทที่ ๔ บทว่า orena ce channaṃ vassānaṃ ความว่า ในส่วนภายในแห่ง ๖ ปี อธิบายว่า ภายใน. บทว่า aññatra bhikkhusammutiyā ความว่า ยกเว้นสมมติสันถัตที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุอาพาธ ภิกษุผู้ไม่ได้สมมติทำสันถัตผืนอื่นภายใน ๖ ปี เป็นนิสสัคคีย์. Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha anuvassaṃ santhataṃ kārāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra bhikkhusammutiyā’’ti ayamettha anupaññatti, sā yena laddhā hoti, tassa yāva rogo na vūpasammati, vūpasanto vā puna kuppati, tāva gatagataṭṭhāne anuvassampi kātuṃ vaṭṭati, aññassatthāya kāretuṃ, katañca paṭilabhitvā paribhuñjitumpi vaṭṭati, sesaṃ paṭhamasadisamevāti. ทรงบัญญัติปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ เมืองสาวัตถี ในเรื่องการให้ทำสันถัตทุกปี. บทว่า aññatra bhikkhusammutiyā นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้. สมมตินั้นภิกษุใดได้แล้ว ตราบใดที่โรคของภิกษุนั้นยังไม่สงบ หรือสงบแล้วแต่กลับกำเริบขึ้นอีก ตราบนั้นย่อมควรทำสันถัตแม้ทุกปีในสถานที่ที่ไปแล้วๆ. และย่อมควรให้ทำเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น และย่อมควรได้สันถัตที่เขาทำไว้แล้วมาใช้สอยด้วย ที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ ๑ นั่นแล. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายฉัพพัสสสิกขาบท จบแล้ว. 5. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā 5. การอธิบายนิสีทนสิกขาบท. Pañcame purāṇasanthataṃ nāma yattha sakimpi nisinno vā hoti nipanno vā. Samantāti ekapassato vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā chinditvā gahitaṭṭhānaṃ yathā vidatthimattaṃ hoti, evaṃ gahetabbaṃ. Santharantena pana ekadese vā santharitabbaṃ, vijaṭetvā vā missakaṃ katvā santharitabbaṃ, evaṃ thirataraṃ hoti. Anādā ceti sati purāṇasanthate aggahetvā. Asati pana aggahetvāpi vaṭṭati, aññassatthāya kāretuṃ, katañca paṭilabhitvā paribhuñjitumpi vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๕ ชื่อว่า สันถัตเก่า คือ สันถัตที่เคยนั่งหรือนอนแม้เพียงครั้งเดียว. บทว่า samantā ความว่า พึงตัดจากข้างหนึ่งเป็นรูปกลมหรือรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส แล้วถือเอาโดยประการที่ให้ได้ประมาณคืบหนึ่ง. อนึ่ง ภิกษุเมื่อจะแผ่ลาด พึงแผ่ลาดในส่วนหนึ่งก็ได้ หรือพึงสางออกแล้วทำให้ระคนกัน (กับขนเจียมใหม่) แล้วแผ่ลาดก็ได้ ทำอย่างนี้ย่อมแน่นหนายิ่งขึ้น. บทว่า anādāya ca ความว่า เมื่อมีสันถัตเก่าอยู่แต่ไม่ถือเอา. แต่เมื่อไม่มีสันถัตเก่า แม้ไม่ถือเอา ก็ย่อมควร. และย่อมควรให้ทำเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น และย่อมควรได้สันถัตที่เขาทำไว้แล้วมาใช้สอยด้วย. Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha santhatavissajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ tatiyasadisamevāti. ทรงบัญญัติปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ เมืองสาวัตถี ในเรื่องการทอดทิ้งสันถัต ที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ ๓ นั่นแล. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายนิสีทนสิกขาบท จบแล้ว. 6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā 6. การอธิบายเอฬกโลมสิกขาบท. Chaṭṭhe addhānamaggappaṭipannassāti addhānasaṅkhātaṃ dīghamaggaṃ paṭipannassa, sabbañcetaṃ vatthumattadīpanameva, yattha katthaci pana dhammena labhitvā gaṇhato doso natthi. Tiyojanaparamanti gahitaṭṭhānato tiyojanappamāṇaṃ desaṃ. Sahatthāti sahatthena, attanā haritabbānīti attho. Asante hāraketi asanteyeva aññasmimpi hārake. Sace pana atthi, taṃ gāhetuṃ vaṭṭati. Attanā pana antamaso vātābādhappaṭikāratthaṃ suttakena abandhitvā kaṇṇacchidde pakkhittānipi ādāya tiyojanaṃ ekaṃ pādaṃ atikkāmentassa dukkaṭaṃ, dutiyapādātikkame nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า “อัทธานมัคคัปปฏิปันนัสสะ” หมายถึง ผู้ที่กำลังเดินทางไกลอันชื่อว่าอัทธานะ คำทั้งหมดนี้เป็นเพียงการแสดงเรื่องราวเท่านั้น ที่ใดที่หนึ่งภิกษุรับของที่ได้มาโดยชอบธรรม ย่อมไม่มีโทษ คำว่า “ติโยชนังปรมัง” หมายถึง สถานที่ที่รับของมานั้นมีระยะทางประมาณ ๓ โยชน์ คำว่า “สหัตถา” หมายถึง ด้วยมือของตนเอง คือตนเองสามารถนำไปได้ คำว่า “อสันเต หารเก” หมายถึง ในเมื่อไม่มีผู้นำไปคนอื่นเลย แต่ถ้ามีผู้อื่นอยู่ ก็ควรให้ผู้นั้นนำไป ส่วนตนเองนั้น แม้ที่สุดเพียงเพื่อบำบัดโรคที่เกิดจากลมในหู โดยไม่ผูกด้วยด้ายเล็กๆ แล้วนำขนแกะที่ใส่ไว้ในช่องหูไปเกิน ๓ โยชน์ เพียงก้าวเดียว ก็เป็นทุกกฏ ถ้าก้าวที่สองเกินไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha tiyojanātikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakatiyojane atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Tiyojanaṃ haraṇapaccāharaṇe, vāsādhippāyena gantvā tato paraṃ haraṇe, acchinnaṃ vā nissaṭṭhaṃ vā paṭilabhitvā haraṇe, aññaṃ harāpane, antamaso suttakenapi baddhakatabhaṇḍaharaṇe, ummattakādīnañca anāpatti. Eḷakalomānaṃ akatabhaṇḍatā, paṭhamappaṭilābho, attanā ādāya vā aññassa ajānantassa yāne pakkhipitvā vā tiyojanātikkamanaṃ, āharaṇapaccāharaṇaṃ, avāsādhippāyatāti imānettha pañca aṅgāni. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปหนึ่งในเรื่องการนำของไปเกิน ๓ โยชน์ เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ ในระยะทางที่น้อยกว่า ๓ โยชน์ ถ้ามีความสำคัญว่าเกิน หรือมีความสงสัย ก็เป็นทุกกฏ ในการนำไปและนำกลับ ๓ โยชน์ ในการไปโดยมีเจตนาจะอยู่ แล้วนำไปเกินจากที่นั้น ในการได้ขนแกะที่ถูกขโมยไปแล้ว หรือที่ถูกทิ้งไปแล้วกลับมานำไป ในการให้ผู้อื่นนำไป แม้ที่สุดเพียงการนำของที่ผูกด้วยด้ายเล็กๆ ไป ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ องค์ ๕ ประการในสิกขาบทนี้คือ การที่ขนแกะยังไม่เป็นของที่ทำสำเร็จ การได้มาครั้งแรก การที่ตนเองนำไป หรือการที่ผู้อื่นนำไปใส่ในยานโดยไม่รู้ การนำไปเกิน ๓ โยชน์ การนำไปและนำกลับ การไม่มีเจตนาจะอยู่ สิกขาบทว่าด้วยขนแกะนี้มีสมุฏฐานเป็นกิริยา ไม่ใช่สัญญาวิโมกข์ เป็นอจิตตกะ เป็นปัณณัตติวัชชะ เป็นกายกรรม มีจิต ๓ อย่าง มีเวทนา ๓ อย่าง Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเอฬกโลมสิกขาบทจบแล้ว 7. Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā 7. อรรถกถาเอฬกโลมโธวาปนสิกขาบท Sattame sakkesu chabbaggiye ārabbha eḷakalomadhovāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Tattha purāṇacīvaradhovāpane vuttanayeneva sabbopi vinicchayo veditabbo. ในสิกขาบทที่ ๗ ทรงบัญญัติไว้ในแคว้นสักกะ ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเรื่องการซักขนแกะ วินิจฉัยทั้งหมดในสิกขาบทนี้พึงทราบโดยนัยเดียวกับสิกขาบทว่าด้วยการซักจีวรเก่า Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเอฬกโลมโธวาปนสิกขาบทจบแล้ว 8. Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā 8. อรรถกถาชาตรูปสิกขาบท Aṭṭhame jātarūparajatanti suvaṇṇañceva rūpiyañca, apica kahāpaṇo lohamāsakadārumāsakajatumāsakādayopi ye vohāraṃ gacchanti, sabbe te idha rajatantveva vuttā. Uggaṇheyya vāti attano atthāya diyyamānaṃ vā yatthakatthaci ṭhitaṃ vā nippariggahitaṃ disvā sayaṃ gaṇheyya vā. Uggaṇhāpeyya vāti tadeva aññena gāhāpeyya vā. Upanikkhittaṃ vā sādiyeyyāti ‘‘idaṃ ayyassa hotū’’ti evaṃ sammukhā vā, ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne mama hiraññasuvaṇṇaṃ, taṃ tuyhaṃ hotū’’ti evaṃ parammukhā ṭhitaṃ vā kevalaṃ vācāya vā hatthamuddāya vā ‘‘tuyha’’nti vatvā pariccattaṃ yo kāyavācāhi appaṭikkhipitvā cittena adhivāseyya, ayaṃ ‘‘sādiyeyyā’’ti vuccati. Sace pana cittena sādiyati, gaṇhitukāmo hoti, kāyena vā vācāya vā ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati, kāyavācāhi appaṭikkhipitvā suddhacitto hutvā ‘‘nayidaṃ amhākaṃ kappatī’’ti na sādiyati, vaṭṭati. Nissaggiyanti uggahaṇādīsu yaṃkiñci karontassa aghanabaddhesu vatthūsu vatthugaṇanāya nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Taṃ nissajjantena ‘‘ahaṃ, bhante, rūpiyaṃ paṭiggahesiṃ, idaṃ me, bhante, nissaggiyaṃ, imāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti (pārā. 584) evaṃ saṅghamajjheyeva nissajjitabbaṃ. Sace tattha koci gahaṭṭho āgacchati, ‘‘idaṃ jānāhī’’ti vattabbo. ‘‘Iminā kiṃ āhariyyatū’’ti bhaṇante pana ‘‘idaṃ nāmā’’ti avatvā ‘‘sappiādīni bhikkhūnaṃ kappantī’’ti evaṃ kappiyaṃ ācikkhitabbaṃ. Sace so āharati, rūpiyappaṭiggāhakaṃ ṭhapetvā sabbehi bhājetvā paribhuñjitabbaṃ. Rūpiyappaṭiggāhakassa pana yaṃ tappaccayā uppannaṃ, taṃ aññena labhitvā diyyamānampi antamaso tato nibbattarukkhacchāyāpi paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Sace pana so kiñci āharituṃ na icchati, ‘‘imaṃ chaṭṭehī’’ti vattabbo. Sace yattha katthaci nikkhipati, gahetvā vā gacchati, na vāretabbo. No ce chaṭṭeti, pañcaṅgasamannāgato bhikkhu rūpiyachaṭṭako sammannitabbo. Tena animittaṃ katvāva gūthaṃ viya chaṭṭetabbaṃ. Sace nimittaṃ karoti, dukkaṭaṃ āpajjati. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “ชาตรูปรชตะ” หมายถึง ทองและเงิน อีกทั้งกหาปณะ โลหะมาสก ไม้มาสก ครั่งมาสกเป็นต้น ที่ใช้ในการซื้อขายทั้งหมดนี้ ในสิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า “รชตะ” ทั้งสิ้น คำว่า “อุคคัณเหยยะ” หมายถึง ตนเองรับทองและเงินที่ผู้อื่นให้เพื่อประโยชน์แก่ตน หรือเห็นทองและเงินที่วางอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งซึ่งไม่มีใครเป็นเจ้าของ แล้วรับเอาเอง คำว่า “อุคคัณหาเปยยะ” หมายถึง ให้ผู้อื่นรับทองและเงินนั้นเพื่อประโยชน์แก่ตน คำว่า “อุปนิคขิตตัง วา สาทิเยยยะ” หมายถึง ภิกษุใดไม่ปฏิเสธด้วยกายและวาจา แต่รับด้วยใจซึ่งทองและเงินที่ผู้อื่นมอบให้ต่อหน้าว่า “ขอสิ่งนี้จงเป็นของท่าน” หรือมอบให้ลับหลังว่า “ทองและเงินของข้าพเจ้ามีอยู่ที่ชื่อนั้น ขอสิ่งนั้นจงเป็นของท่าน” หรือมอบให้ด้วยวาจาเปล่าๆ หรือด้วยการทำสัญลักษณ์มือว่า “เป็นของท่าน” ภิกษุนี้เรียกว่า “สาทิเยยยะ” แต่ถ้าภิกษุนั้นรับด้วยใจ คือมีความต้องการจะรับ แต่ปฏิเสธด้วยกายหรือวาจาว่า “สิ่งนี้ไม่ควร” หรือไม่ปฏิเสธด้วยกายและวาจา แต่มีจิตบริสุทธิ์ ไม่รับด้วยใจว่า “สิ่งนี้ไม่ควรแก่พวกเรา” ก็เป็นอันควร คำว่า “นิสสัคคิยะ” หมายถึง ในบรรดาการรับเป็นต้น ภิกษุใดทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งในวัตถุที่ยังไม่เป็นก้อน (ยังไม่สำเร็จรูป) ก็เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ตามจำนวนวัตถุนั้น เมื่อจะสละสิ่งนั้น พึงสละในท่ามกลางสงฆ์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้รับเงินทอง สิ่งนี้เป็นนิสสัคคิยะของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอสละสิ่งนี้แก่สงฆ์” ถ้ามีคฤหัสถ์คนใดมาในที่นั้น พึงบอกว่า “ท่านจงรู้สิ่งนี้” ถ้าคฤหัสถ์นั้นถามว่า “จะให้สิ่งใดนำมา” พึงบอกของที่ควรแก่ภิกษุ เช่น เนยใสเป็นต้น โดยไม่ระบุชื่อสิ่งของนั้น ถ้าคฤหัสถ์นั้นนำมา ภิกษุทั้งหลายเว้นภิกษุผู้รับเงินทองแล้ว พึงแบ่งกันบริโภคได้ ส่วนภิกษุผู้รับเงินทองนั้น สิ่งใดที่เกิดขึ้นเพราะเงินทองนั้น แม้ที่สุดเพียงร่มเงาของต้นไม้ที่เกิดจากเงินทองนั้น แม้ผู้อื่นได้มาแล้วนำมาให้ ก็ไม่ควรบริโภค แต่ถ้าคฤหัสถ์นั้นไม่ต้องการนำสิ่งใดมา พึงบอกว่า “ท่านจงทิ้งสิ่งนี้ไป” ถ้าคฤหัสถ์นั้นวางทิ้งไว้ที่ใดที่หนึ่ง หรือนำไป ก็ไม่ควรห้าม ถ้าไม่ทิ้งไป พึงสมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้ทิ้งเงินทอง ภิกษุผู้ทิ้งเงินทองนั้นพึงทิ้งไปโดยไม่ทำเครื่องหมาย เหมือนทิ้งอุจจาระ ถ้าทำเครื่องหมาย ก็เป็นทุกกฏ Rājagahe upanandaṃ ārabbha rūpiyappaṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, arūpiye rūpiyasaññino vematikassa vā, saṅghacetiyādīnaṃ atthāya gaṇhantassa, muttāmaṇiādippaṭiggahaṇe ca dukkaṭaṃ. Ratanasikkhāpadanayena nikkhipantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Jātarūparajatabhāvo, attuddesikatā, gahaṇādīsu aññatarabhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīsu siyā kiriyaṃ gahaṇena āpajjanato, siyā akiriyaṃ paṭikkhepassa akaraṇato, sesaṃ sañcaritte vuttanayamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองราชคฤห์ ปรารภพระอุปนันทะในเรื่องการรับเงินทอง เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นสาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ ในของที่ไม่ใช่เงินทอง ถ้ามีความสำคัญว่าเป็นเงินทอง หรือมีความสงสัย ในการรับเพื่อประโยชน์แก่สงฆ์ เจดีย์เป็นต้น และในการรับไข่มุก มณีเป็นต้น ก็เป็นทุกกฏ ในการวางไว้โดยนัยแห่งรัตนสิกขาบท ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ การเป็นทองและเงิน ความเป็นของที่ระบุเจาะจงตน การเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในการรับเป็นต้น ในสมุฏฐานเป็นต้น บางครั้งเป็นกิริยาเพราะอาบัติเกิดจากการรับ บางครั้งเป็นอกิริยาเพราะไม่ปฏิเสธ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสัญจริตสิกขาบท Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาชาตรูปสิกขาบทจบแล้ว 9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā 9. อรรถกถารูปียสังโวหารสิกขาบท Navame nānappakārakanti katādivasena anekavidhaṃ. Rūpiyasaṃvohāranti jātarūparajataparivattanaṃ. Purimasikkhāpadena hi nissaggiyavatthudukkaṭavatthūnaṃ paṭiggahaṇaṃ vāritaṃ, iminā parivattanaṃ. Tasmā dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthukappiyavatthūni, kappiyavatthunā ca dukkaṭavatthuṃ parivattentassa dukkaṭaṃ. Nissaggiyavatthunā pana nissaggiyavatthuṃ vā dukkaṭavatthuṃ vā kappiyavatthuṃ vā, dukkaṭavatthukappiyavatthūhi ca nissaggiyavatthuṃ parivattentassa nissaggiyaṃ hoti, taṃ purimanayānusāreneva saṅghamajjhe nissajjitabbaṃ, nissaṭṭhavatthusmiñca tattha vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๙ บทว่า นานปฺปการกํ คือ มีหลายชนิดโดยประเภทมีทองและเงินที่ทำเป็นเครื่องประดับเป็นต้น บทว่า รูปียสํโวหารํ คือ การแลกเปลี่ยนทองและเงิน เพราะในสิกขาบทก่อนได้ห้ามการรับวัตถุที่เป็นนิสสัคคิยะและวัตถุที่เป็นทุกกฏไว้แล้ว ในสิกขาบทนี้ห้ามการแลกเปลี่ยน เพราะฉะนั้น การแลกเปลี่ยนวัตถุที่เป็นทุกกฏด้วยวัตถุที่เป็นทุกกฏ หรือด้วยวัตถุที่ควร เป็นทุกกฏ แต่การแลกเปลี่ยนวัตถุที่เป็นนิสสัคคิยะด้วยวัตถุที่เป็นนิสสัคคิยะ หรือด้วยวัตถุที่เป็นทุกกฏ หรือด้วยวัตถุที่ควร หรือการแลกเปลี่ยนวัตถุที่เป็นนิสสัคคิยะด้วยวัตถุที่เป็นทุกกฏและวัตถุที่ควร เป็นนิสสัคคีย์ สิ่งนั้นพึงสละในท่ามกลางสงฆ์โดยนัยก่อนนั่นแล และในวัตถุที่สละแล้ว พึงปฏิบัติโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนั้นนั่นแล Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha rūpiyasaṃvohāravatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, yaṃ attano dhanena parivatteti, tassa vā dhanassa vā rūpiyabhāvo ceva, parivattanañcāti imānettha dve aṅgāni. Kiriyaṃ, sesaṃ anantarasikkhāpade vuttanayamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเรื่องการแลกเปลี่ยนเงินทอง เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ องค์ ๒ ประการในสิกขาบทนี้คือ ๑. ความเป็นรูปิยะแห่งวัตถุที่แลกเปลี่ยนนั้นหรือแห่งทรัพย์นั้น ๒. การแลกเปลี่ยน เป็นกิริยา ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนนั่นแล Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนารูปียสังโวหารสิกขาบท จบแล้ว 10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā 10. การพรรณนากยวิกยสิกขาบท Dasame nānappakārakanti cīvarādīnaṃ kappiyabhaṇḍānaṃ vasena anekavidhaṃ. Kayavikkayanti kayañceva vikkayañca. ‘‘Iminā imaṃ dehi, imaṃ āhara, parivattehi, cetāpehī’’ti iminā hi nayena parassa kappiyabhaṇḍaṃ gaṇhanto kayaṃ samāpajjati, attano kappiyabhaṇḍaṃ dento vikkayaṃ samāpajjati. Tasmā ṭhapetvā pañca sahadhammike yaṃ evaṃ attano kappiyabhaṇḍaṃ datvā mātu santakampi kappiyabhaṇḍaṃ gaṇhāti, taṃ nissaggiyaṃ hoti. Vuttalakkhaṇavasena saṅghagaṇapuggalesu yassa kassaci nissajjitabbaṃ, ‘‘imaṃ bhuñjitvā vā gahetvā vā idaṃ nāma āhara vā karohi vā’’ti rajanādiṃ āharāpetvā vā dhamakaraṇādiparikkhāraṃ bhūmisodhanādiñca navakammaṃ kāretvā vā santaṃ vatthu nissajjitabbaṃ, asante pācittiyaṃ desetabbameva. ในสิกขาบทที่ ๑๐ บทว่า นานปฺปการกํ คือ มีหลายชนิดโดยประเภทแห่งกัปปิยภัณฑ์มีจีวรเป็นต้น บทว่า กยวิกฺกยํ คือ การซื้อและการขาย ภิกษุผู้ถือเอากัปปิยภัณฑ์ของผู้อื่นด้วยนัยว่า 'จงให้สิ่งนี้ด้วยสิ่งนี้, จงนำสิ่งนี้มา, จงแลกเปลี่ยน, จงซื้อ' ย่อมถึงซึ่งการซื้อ ภิกษุผู้ให้กัปปิยภัณฑ์ของตน ย่อมถึงซึ่งการขาย เพราะฉะนั้น เว้นสหธรรมิก ๕ รูปเสีย ภิกษุใดให้กัปปิยภัณฑ์ของตนแล้วถือเอากัปปิยภัณฑ์แม้เป็นของมารดา ย่อมเป็นนิสสัคคีย์ พึงสละแก่สงฆ์ คณะ หรือบุคคลใดบุคคลหนึ่ง โดยลักษณะที่กล่าวมาแล้ว พึงสละวัตถุที่มีอยู่ โดยการสั่งให้นำน้ำย้อมเป็นต้นมา หรือให้ทำบริขารมีธมกรกเป็นต้น และนวกรรมมีการถากพื้นดินเป็นต้น โดยกล่าวว่า 'บริโภคสิ่งนี้แล้ว หรือถือเอาสิ่งนี้แล้ว จงนำสิ่งชื่อนี้มา หรือจงทำสิ่งชื่อนี้' เมื่อไม่มีวัตถุ พึงแสดงอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha kayavikkayavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘idaṃ kiṃ agghatī’’ti evaṃ agghaṃ pucchantassa, yassa hatthato bhaṇḍaṃ gaṇhitukāmo hoti, taṃ ṭhapetvā aññaṃ antamaso tasseva puttabhātukampi kappiyakārakaṃ katvā ‘‘iminā idaṃ nāma gahetvā dehī’’ti ācikkhantassa, ‘‘idaṃ amhākaṃ atthi, amhākañca iminā ca iminā ca attho’’ti evaṃ vatvā attano dhanena laddhaṃ gaṇhantassa, sahadhammikehi saddhiṃ kayavikkayaṃ karontassa, ummattakādīnañca anāpatti. Yaṃ attano dhanena parivatteti, yena ca parivatteti, tesaṃ kappiyavatthutā, asahadhammikatā, kayavikkayāpajjanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni. Sesaṃ rūpiyasaṃvohāre vuttanayamevāti. ทรงบัญญัติไว้ปรารภพระอุปนันทะในเมืองสาวัตถี ในเรื่องการซื้อขาย ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้ถามราคาว่า 'สิ่งนี้ราคาเท่าไร' แก่ภิกษุผู้ประสงค์จะถือเอาสิ่งของจากมือของเจ้าของสิ่งของนั้น เว้นเจ้าของนั้นเสีย แล้วบอกแก่ผู้อื่นแม้ที่สุดบุตรหรือน้องชายของเจ้าของนั้นเอง ผู้เป็นกัปปิยการก ว่า 'จงถือเอาสิ่งชื่อนี้ด้วยสิ่งนี้แล้วให้มา' แก่ภิกษุผู้กล่าวว่า 'สิ่งนี้ของเรามีอยู่ และเรามีความต้องการด้วยสิ่งชื่อนี้และสิ่งชื่อนี้' แล้วถือเอาสิ่งที่ได้มาด้วยทรัพย์ของตน แก่ภิกษุผู้ทำการซื้อขายกับเหล่าสหธรรมิก และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น องค์ ๓ ในสิกขาบทนี้คือ ๑. ความเป็นกัปปิยวัตถุแห่งวัตถุเหล่านั้น ๒. ความไม่เป็นสหธรรมิก ๓. การถึงซึ่งการซื้อขาย ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในรูปียสังโวหารสิกขาบทนั่นแล Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนากยวิกยสิกขาบท จบแล้ว Eḷakalomavaggo dutiyo. เอฬกโลมวรรค ที่ ๒ 3. Pattavaggo 3. ปัตตวรรค 1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā 1. การพรรณนาปัตตสิกขาบท Pattavaggassa paṭhame atirekapattoti anadhiṭṭhito ca avikappito ca, so ca kho ukkaṭṭhamajjhimomakānaṃ aññataro pamāṇayuttova, tassa pamāṇaṃ ‘‘aḍḍhāḷhakodanaṃ gaṇhātī’’tiādinā (pārā 602) nayena pāḷiyaṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ vinicchayo – anupahatapurāṇasālitaṇḍulānaṃ sukoṭṭitaparisuddhānaṃ dve magadhanāḷiyo gahetvā tehi taṇḍulehi anuttaṇḍulamakilinnamapiṇḍikaṃ suvisadaṃ kundamakuḷarāsisadisaṃ avassāvitodanaṃ pacitvā niravasesaṃ patte pakkhipitvā tassa odanassa catutthabhāgappamāṇo nātighano nātitanuko hatthahāriyo sabbasambhārasaṅkhato muggasūpo pakkhipitabbo, tato ālopassa anurūpaṃ yāvacarimālopappahonakaṃ macchamaṃsādibyañjanaṃ pakkhipitabbaṃ, sappitelatakkarasakañjiyādīni pana gaṇanūpagāni na honti. Tāni hi odanagatikāneva, neva hāpetuṃ, na vaḍḍhetuṃ sakkonti, evametaṃ sabbampi pakkhittaṃ sace pattassa mukhavaṭṭiyā heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, suttena vā hīrena vā chindantassa suttassa vā hīrassa vā heṭṭhimantaṃ phusati, ayaṃ ukkaṭṭho nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ ukkaṭṭhomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti, antogadhameva hoti, ayaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭho nāma patto. Ukkaṭṭhato upaḍḍhappamāṇo majjhimo. Majjhimapattato upaḍḍhappamāṇo omako. Tesampi vuttanayeneva bhedo veditabbo. Iccetesu navasu ukkaṭṭhukkaṭṭho ca omakomako cāti dve apattā, sesā satta pattā pamāṇayuttā nāma, ayametthasaṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.598 ādayo) vutto, tasmā evaṃ pamāṇayuttaṃ samaṇasāruppena pakkaṃ ayopattaṃ vā mattikāpattaṃ vā labhitvā purāṇapattaṃ paccuddharitvā antodasāhe adhiṭṭhātabbo. Sace panassa mūlato kākaṇikamattampi dātabbaṃ avasiṭṭhaṃ hoti, adhiṭṭhānupago na hoti, appaccuddharantena vikappetabbo. Tattha paccuddharaṇādhiṭṭhānalakkhaṇaṃ cīvaravagge vuttanayeneva veditabbaṃ, vikappanalakkhaṇaṃ parato vakkhāma. Sace pana koci apattako bhikkhu dasa patte labhitvā sabbe attanāva paribhuñjitukāmo hoti, ekaṃ pattaṃ adhiṭṭhāya puna divase taṃ paccuddharitvā añño adhiṭṭhātabbo, etenupāyena vassasatampi pariharituṃ sakkā. Yo panassa patto mukhavaṭṭito heṭṭhā dvaṅgulamattokāsato paṭṭhāya yatthakatthaci kaṅgusitthanikkhamanamattena chiddena chiddo hoti, so adhiṭṭhānupago na hoti. Puna chidde pākatike kate adhiṭṭhātabbo, sesaṃ adhiṭṭhānavijahanaṃ ticīvare vuttanayameva. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคว่าด้วยบาตร คำว่า “อติเรกบาตร” หมายถึงบาตรที่ยังไม่ได้อธิษฐานและยังไม่ได้วิกัปป์ บาตรนั้นเป็นบาตรที่ประกอบด้วยประมาณอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาบาตรชั้นอุกกัฏฐะ มัชฌิมะ และโอมกะ ประมาณของบาตรนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในพระบาลีด้วยนัยมีคำว่า “รับข้าวสารครึ่งอาฬหกะ” เป็นต้น (ปารา ๖๐๒) ในพระบาลีนั้นมีวินิจฉัยดังนี้ คือ พึงหุงข้าวสุกที่ไม่ได้รินน้ำข้าวออก ซึ่งตำดีแล้วและบริสุทธิ์ ไม่ดิบ ไม่แฉะ ไม่จับเป็นก้อน บริสุทธิ์ดี เหมือนกองดอกมะลิตูม ด้วยข้าวสารข้าวสาลีเก่าที่ไม่แตกหัก ๒ มาคธนาฬิกะ แล้วใส่ลงในบาตรจนหมดสิ้น พึงใส่แกงถั่วเขียวที่ปรุงด้วยเครื่องปรุงทุกอย่าง ไม่ข้นเกินไป ไม่เหลวเกินไป พอดีมือ มีประมาณเท่า ๑ ใน ๔ ส่วนของข้าวสุกนั้น จากนั้นพึงใส่กับข้าวมีปลา เนื้อ เป็นต้น ที่สมควรแก่คำข้าวแต่ละคำ ให้พอถึงคำข้าวสุดท้าย ส่วนเนยใส น้ำมัน น้ำดอง น้ำส้มสายชู เป็นต้น ไม่จัดเข้าในการนับ เพราะสิ่งเหล่านั้นมีการไปเหมือนข้าวสุกเท่านั้น ไม่สามารถทำให้ลดลงหรือเพิ่มขึ้นได้ หากข้าวสุก แกงถั่ว และกับข้าวทั้งหมดที่ใส่ลงไปนั้นตั้งอยู่เสมอด้วยรอยขีดข้างล่างของขอบปากบาตร หรือเมื่อตัดด้วยด้ายหรือป่าน ปลายข้างล่างของด้ายหรือป่านนั้นถูกต้อง บาตรนี้ชื่อว่า “อุกกัฏฐะ” หากตั้งอยู่พูนขึ้นไปล่วงเลยรอยขีดนั้น บาตรนี้ชื่อว่า “อุกกัฏฐโอมกะ” หากไม่ถึงรอยขีดนั้น คืออยู่ภายในรอยขีดเท่านั้น บาตรนี้ชื่อว่า “อุกกัฏฐุกกัฏฐะ” บาตรที่มีประมาณครึ่งหนึ่งจากบาตรอุกกัฏฐะชื่อว่า “มัชฌิมะ” บาตรที่มีประมาณครึ่งหนึ่งจากบาตรมัชฌิมะชื่อว่า “โอมกะ” แม้ความแตกต่างของบาตรเหล่านั้นก็พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ในบรรดาบาตร ๙ ชนิดเหล่านี้ บาตรอุกกัฏฐุกกัฏฐะและบาตรโอมโกมกะ ๒ ชนิดนี้ไม่เป็นบาตร ส่วนบาตรที่เหลือ ๗ ชนิดชื่อว่าเป็นบาตรที่ประกอบด้วยประมาณ ที่กล่าวมานี้เป็นสังเขปในอรรถกถาคังขาวิตรณี ส่วนพิสดารกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (ปารา. อรรถ. ๒.๕๙๘ เป็นต้น) เพราะฉะนั้น เมื่อได้บาตรเหล็กหรือบาตรดินที่ประกอบด้วยประมาณและเผาอย่างสมควรแก่สมณะแล้ว หรือเมื่อปัจจุทธรณ์บาตรเก่าแล้ว พึงอธิษฐานภายใน ๑๐ วัน หากยังมีราคาที่ต้องชำระแม้เพียง ๑ กากณิกะเหลืออยู่ บาตรนั้นไม่ควรแก่อธิษฐาน ภิกษุผู้ไม่ปัจจุทธรณ์พึงวิกัปป์ ลักษณะการปัจจุทธรณ์และการอธิษฐานพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวรรคจีวร ส่วนลักษณะการวิกัปป์เราจักกล่าวในภายหลัง หากภิกษุบางรูปที่ไม่มีบาตรได้บาตร ๑๐ ใบ และต้องการใช้สอยทั้งหมดด้วยตนเอง พึงอธิษฐานบาตรใบหนึ่งแล้วในวันรุ่งขึ้นพึงปัจจุทธรณ์บาตรนั้นแล้วอธิษฐานบาตรอื่น ด้วยอุบายนี้สามารถนำติดตัวไปได้แม้ตลอด ๑๐๐ ปี บาตรของภิกษุใดมีช่องที่ขนาดเมล็ดข้าวฟ่างหรือเมล็ดข้าวสุกลอดออกได้ ตั้งแต่ที่ว่างประมาณ ๒ องคุลีใต้ขอบปากบาตรลงไปในที่ใดที่หนึ่ง บาตรนั้นไม่ควรแก่อธิษฐาน เมื่อซ่อมแซมช่องนั้นให้เป็นปกติแล้ว พึงอธิษฐาน ส่วนการละอธิษฐานที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในไตรจีวรนั่นเอง Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha atirekapattadhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sesavaṇṇanākkamo cīvaravaggassa paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabboti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นในเรื่องการทรงบาตรเกินกำหนด โดยปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเมืองสาวัตถี เป็นการบัญญัติที่ไม่ทั่วไป ลำดับการอธิบายที่เหลือพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งวรรคจีวร Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยบาตรจบแล้ว 2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ อย่าง Dutiye ūnāni pañca bandhanāni assāti ūnapañcabandhano, nāssa pañca bandhanāni pūrentīti attho, tena ūnapañcabandhanena, itthambhūtassa lakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Tattha yasmā abandhanassāpi pañca bandhanāni na pūrenti sabbaso natthitāya, tenassa padabhājane ‘‘ūnapañcabandhano nāma patto abandhano vā ekabandhano vā’’tiādi (pārā. 613) vuttaṃ. ‘‘Ūnapañcabandhanenā’’ti ca vuttattā yassa pañcabandhano patto hoti pañcabandhanokāso vā, tassa so apatto, tasmā aññaṃ viññāpetuṃ vaṭṭati. Yasmiṃ pana patte mukhavaṭṭito heṭṭhā bhaṭṭhā dvaṅgulappamāṇā ekāpi rāji hoti, taṃ tassā rājiyā heṭṭhimapariyante pattavedhakena vijjhitvā pacitvā suttarajjukamakacirajjukādīhi vā tipusuttakena vā bandhitvā taṃ bandhanaṃ āmisassa alagganatthaṃ tipupaṭṭakena vā kenaci baddhasilesādinā vā paṭicchādetabbaṃ, so ca patto adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabbo, sukhumaṃ vā chiddaṃ katvā bandhitabbo, phāṇitaṃ jhāpetvā pāsāṇacuṇṇena bandhitumpi vaṭṭati. Yassa pana dve rājiyo vā ekāyeva vā caturaṅgulā, tassa dve bandhanāni dātabbāni. Yassa tisso vā ekāyeva vā chaḷaṅgulā, tassa tīṇi. Yassa catasso vā ekāyeva vā aṭṭhaṅgulā, tassa cattāri. Yassa pañca vā ekāyeva vā dasaṅgulā, so baddhopi abaddhopi apattoyeva, añño viññāpetabbo, esa tāva mattikāpatte vinicchayo. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า “อูนปัญจพันธนะ” หมายถึงบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ อย่าง คือเครื่องผูก ๕ อย่างของบาตรนั้นไม่บริบูรณ์ คำว่า “เตน อูนปัญจพันธเนน” (ด้วยบาตรที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ อย่างนั้น) เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งเครื่องหมายของบุคคลผู้มีลักษณะเช่นนั้น ในบทว่า “อูนปัญจพันธเนน” นั้น เพราะบาตรที่ไม่มีเครื่องผูกก็มีเครื่องผูก ๕ อย่างไม่บริบูรณ์ เพราะไม่มีเครื่องผูกโดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้นในปทภาชนีย์ของบทนั้นจึงตรัสไว้ว่า “บาตรชื่อว่าอูนปัญจพันธนะ คือบาตรที่ไม่มีเครื่องผูก หรือมีเครื่องผูกอันเดียว” เป็นต้น และเพราะตรัสไว้ว่า “อูนปัญจพันธเนน” บาตรของภิกษุใดมีเครื่องผูก ๕ อย่าง หรือมีช่องพอจะผูก ๕ อย่าง บาตรนั้นไม่เป็นบาตร เพราะฉะนั้นจึงควรขอรับบาตรอื่น หากในบาตรใดมีรอยแตกแม้รอยเดียวขนาด ๒ องคุลีอยู่ใต้ขอบปากบาตร พึงเจาะบาตรนั้นที่ปลายข้างล่างของรอยแตกนั้นด้วยสว่านเจาะบาตร แล้วเผา ผูกด้วยเชือกด้าย เชือกป่าน เป็นต้น หรือด้วยลวดดีบุก แล้วพึงปิดที่ผูกนั้นด้วยแผ่นดีบุก หรือด้วยชันหรือยางไม้ที่เหนียวแน่นเป็นต้น เพื่อไม่ให้อามิสติด บาตรนั้นพึงอธิษฐานแล้วใช้สอย หรือพึงทำช่องเล็กๆ แล้วผูก พึงเคี่ยวน้ำอ้อยแล้วผสมด้วยผงหินยา (รอยรั่ว) ก็ควร หากบาตรใดมีรอยแตก ๒ รอย หรือรอยเดียวขนาด ๔ องคุลี พึงทำเครื่องผูก ๒ อย่าง หากมีรอยแตก ๓ รอย หรือรอยเดียวขนาด ๖ องคุลี พึงทำเครื่องผูก ๓ อย่าง หากมีรอยแตก ๔ รอย หรือรอยเดียวขนาด ๘ องคุลี พึงทำเครื่องผูก ๔ อย่าง หากมีรอยแตก ๕ รอย หรือรอยเดียวขนาด ๑๐ องคุลี บาตรนั้นแม้ผูกแล้วหรือไม่ผูกก็ไม่จัดว่าเป็นบาตรเลย พึงขอรับบาตรอื่น ที่กล่าวมานี้เป็นวินิจฉัยในบาตรดินก่อน Ayopatte pana sacepi pañca vā atirekāni vā chiddāni honti, tāni ce ayacuṇṇena vā āṇiyā vā lohamaṇḍalena vā baddhāni maṭṭhāni honti, sveva paribhuñjitabbo, añño na viññāpetabbo. Atha pana ekampi chiddaṃ mahantaṃ hoti, lohamaṇḍalena baddhampi maṭṭhaṃ na hoti, patte āmisaṃ laggati, akappiyo hoti ayaṃ patto, añño viññāpetabbo. Yo pana evaṃ pattasaṅkhepagate vā ayopatte, ūnapañcabandhane vā mattikāpatte sati aññaṃ viññāpeti, payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyo hoti, nissajjitabbo. Nissajjantena saṅghamajjhe eva nissajjitabbo, tena vuttaṃ ‘‘bhikkhuparisāya nissajjitabbo’’ti. Yo ca tassā bhikkhuparisāyātiettha tehi bhikkhūhi pakatiyā eva attano attano adhiṭṭhitaṃ pattaṃ gahetvā sannipatitabbaṃ, tato sammatena pattaggāhāpakena pattassa vijjamānaguṇaṃ vatvā ‘‘bhante, imaṃ gaṇhathā’’ti thero vattabbo. Sace therassa so patto na ruccati, appicchatāya vā na gaṇhāti, vaṭṭati. Tasmiṃ pana anukampāya agaṇhantassa dukkaṭaṃ. Sace pana gaṇhāti, therassa pattaṃ dutiyattheraṃ gāhāpetvā eteneva upāyena yāva saṅghanavakā gāhāpetabbo, tena pariccattapatto pana pattapariyanto nāma, so tassa bhikkhuno padātabbo. Tenāpi so yathā viññāpetvā gahitapatto, evameva sakkaccaṃ paribhuñjitabbo. Sace pana taṃ jigucchanto adese vā nikkhipati, aparibhogena vā paribhuñjati, vissajjeti vā, dukkaṭaṃ āpajjati. ส่วนในบาตรเหล็ก แม้หากมีช่อง ๕ ช่อง หรือเกิน ๕ ช่อง ถ้าช่องเหล่านั้นเชื่อมติดกันด้วยผงเหล็ก ตะปู หรือแผ่นเหล็กกลมแล้วเรียบเนียน บาตรนั้นนั่นเองพึงใช้สอย ไม่พึงขอรับบาตรอื่น แต่หากมีช่องเดียวที่กว้าง แม้เชื่อมติดด้วยแผ่นเหล็กแล้วก็ไม่เรียบเนียน อามิสติดอยู่ในบาตร บาตรนี้ไม่ควร ไม่เป็นบาตร พึงขอรับบาตรอื่น ภิกษุใดมีบาตรเหล็กที่จัดเข้าในประเภทบาตรตามที่กล่าวมานี้ หรือมีบาตรดินที่มีเครื่องผูกหย่อนกว่า ๕ แห่ง เมื่อเป็นเช่นนั้นแล้วขอรับบาตรอื่น ย่อมเป็นทุกกฏเพราะความพยายาม และเป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา พึงสละ ผู้สละพึงสละในท่ามกลางสงฆ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสไว้ว่า “พึงสละในภิกษุบริษัท” ในบทว่า “โย จ ตัสสา ภิกขุปริสายา” นี้ พึงทราบอรรถดังนี้ คือ ภิกษุเหล่านั้นพึงถือเอาบาตรที่ตนอธิษฐานไว้ของตนๆ แล้วประชุมกัน จากนั้นภิกษุผู้ได้รับสมมติให้เป็นผู้รับบาตรพึงกล่าวคุณสมบัติที่มีอยู่ของบาตรแล้วบอกพระเถระว่า “ท่านผู้เจริญ ขอจงรับบาตรนี้” หากพระเถระไม่ชอบใจบาตรนั้น หรือไม่รับเพราะมีความปรารถนาน้อย ก็ควร แต่หากพระเถระไม่รับเพื่ออนุเคราะห์ภิกษุผู้มาขอรับบาตรนั้น ย่อมเป็นทุกกฏแก่พระเถระนั้น หากพระเถระรับ พึงให้พระเถระรูปที่ ๒ รับบาตรของพระเถระ แล้วด้วยอุบายนี้เองพึงให้รับไปจนถึงภิกษุผู้มีพรรษาน้อยที่สุดในสงฆ์ บาตรที่ภิกษุผู้มีพรรษาน้อยที่สุดในสงฆ์นั้นสละแล้วชื่อว่า “บาตรสุดท้าย” บาตรนั้นพึงให้แก่ภิกษุผู้มาขอรับบาตรนั้น ภิกษุผู้ขอรับบาตรนั้นก็พึงใช้สอยบาตรนั้นโดยเคารพ เหมือนบาตรที่ขอรับมาอย่างนั้นนั่นเอง หากรังเกียจบาตรสุดท้ายนั้นแล้วเก็บไว้ในที่ไม่ควร หรือใช้สอยอย่างไม่เหมาะสม หรือสละทิ้ง ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ Sakkesu chabbaggiye ārabbha bahū patte viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, abandhanena abandhanaṃ, ekabandhanaṃ, dubandhanaṃ, tibandhanaṃ, catubbandhanaṃ, abandhanokāsaṃ, ekadviticatubbandhanokāsaṃ cetāpeti, evaṃ ekekena pattena dasadhā dasavidhaṃ pattaṃ. Cetāpanavasena pana ekaṃ nissaggiyapācittiyasataṃ hoti. Naṭṭhapattassa, bhinnapattassa, attano ñātakappavārite, aññassa ca ñātakappavārite, tassevatthāya viññāpentassa, attano dhanena gaṇhato, ummattakādīnañca anāpatti. Adhiṭṭhānupagapattassa ūnapañcabandhanatā, attuddesikatā, akataviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเรื่องการขอซึ่งบาตรจำนวนมาก ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในชนบทชื่อสักกะ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่เป็นอาณัติ ภิกษุขอซึ่งบาตรที่ไม่มีเครื่องผูก, บาตรที่มีเครื่องผูกหนึ่ง, บาตรที่มีเครื่องผูกสอง, บาตรที่มีเครื่องผูกสาม, บาตรที่มีเครื่องผูกสี่, บาตรที่ไม่มีที่สำหรับผูก, บาตรที่มีที่สำหรับผูกหนึ่ง สอง สาม สี่ อย่างนี้ บาตรแต่ละลูกมี ๑๐ อย่าง ๑๐ ชนิด ด้วยอำนาจแห่งการขอ ย่อมเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๑๐๐ สำหรับภิกษุผู้มีบาตรหาย, ผู้มีบาตรแตก, ขอจากญาติของตนที่ปวารณาไว้, ขอจากญาติของผู้อื่นที่ปวารณาไว้, ขอเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น, ซื้อด้วยทรัพย์ของตน, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่ต้องอาบัติ ความเป็นบาตรที่ควรแก่การอธิษฐานซึ่งมีเครื่องผูกหย่อนกว่าห้า, ความเป็นผู้ระบุเจาะจงตนเอง, การขอโดยไม่ได้ปวารณา, และการได้มาด้วยการขอนั้น เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในจีวรโธวาปนสิกขาบท Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาอูนปัญจพันธนสิกขาบท จบแล้ว 3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā 3. การพรรณนาเภสัชชสิกขาบท Tatiye paṭisāyanīyānīti paṭisāyitabbāni, paribhuñjitabbānīti attho. Etena sayaṃ uggahetvā nikkhittānaṃ sattāhātikkamepi anāpattiṃ dasseti, tāni hi paṭisāyituṃ na vaṭṭanti. Bhesajjānīti bhesajjakiccaṃ karontu vā, mā vā, evaṃ laddhavohārāni. Sappi nāma gavādīnaṃ sappi, yesaṃ maṃsaṃ kappati, tesaṃ sappi. Tathā navanītaṃ. Telaṃ nāma tilasāsapamadhūkaeraṇḍakavasādīhi nibbattitaṃ. Madhu nāma makkhikāmadhumeva. Phāṇitaṃ nāma ucchurasaṃ upādāya pana apakkā vā avatthukapakkā vā sabbāpi ucchuvikati ‘‘phāṇita’’nti veditabbaṃ. Tāni paṭiggahetvāti tāni bhesajjāni paṭiggahetvā, na tesaṃ vatthūni. Etena ṭhapetvā vasātelaṃ yānettha yāvakālikavatthukāni, tesaṃ vatthūni paṭiggahetvā katāni sappiādīni sattāhaṃ atikkāmayatopi anāpattiṃ dasseti. Vasātelaṃ pana kāle paṭiggahitaṃ kāle nipakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ telaparibhogena paribhuñjituṃ anuññātaṃ, tasmā ṭhapetvā manussavasaṃ aññaṃ yaṃkañci vasaṃ purebhattaṃ paṭiggahetvā sāmaṃ pacitvā nibbattitatelampi sattāhaṃ nirāmisaparibhogena vaṭṭati. Anupasampannena pacitvā dinnaṃ pana tadahupurebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, aññesaṃ yāvakālikavatthūnaṃ vatthuṃ pacituṃ na vaṭṭatiyeva. Nibbattitasappi vā navanītaṃ vā pacituṃ vaṭṭati, taṃ pana tadahupurebhattampi sāmisaṃ paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Purebhattaṃ paṭiggahitakhīrādito anupasampannena pacitvā katasappiādīni pana tadahupurebhattaṃ sāmisānipi vaṭṭanti, pacchābhattato paṭṭhāya anajjhoharaṇīyāni, sattāhātikkamepi anāpatti. Sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbānīti sannidhiṃ katvā nidahitvā purebhattaṃ paṭiggahitāni tadahupurebhattaṃ sāmisaparibhogenāpi vaṭṭanti, pacchābhattato paṭṭhāya pana tāni ca, pacchābhattaṃ paṭiggahitāni ca sattāhaṃ nirāmisaparibhogena paribhuñjitabbānīti attho. ‘‘Paribhuñjitabbānī’’ti ca vacanato antosattāhe abbhañjanādīnaṃ atthāya adhiṭṭhahitvā ṭhapitesu anāpatti, yāvajīvikāni sāsapamadhūkaeraṇḍakaaṭṭhīni telakaraṇatthaṃ paṭiggahetvā tadaheva katatelaṃ sattāhakālikaṃ, dutiyadivase kataṃ chāhaṃ vaṭṭati, tatiyadivase kataṃ pañcāhaṃ, catutthapañcamachaṭṭhasattamadivase kataṃ tadaheva vaṭṭati. Sace yāva aruṇassa uggamanā tiṭṭhati, nissaggiyaṃ hoti, aṭṭhamadivase kataṃ anajjhoharaṇīyaṃ, anissaggiyattā pana bāhiraparibhogena vaṭṭati. Sacepi na karoti, telatthāya paṭiggahitasāsapādīnaṃ pana pāḷiyaṃ anāgatasappiādīnañca sattāhātikkame dukkaṭaṃ āpajjati. Sītudakena katamadhūkapupphaphāṇitaṃ pana phāṇitagatikameva, ambaphāṇitādīni yāvakālikāni. Yaṃ panettha sattāhakālikaṃ, taṃ nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi aruādīni vā makkhetuṃ, ajjhoharituṃ vā na vaṭṭati. Padīpe kāḷavaṇṇe vā upanetabbaṃ, aññassa bhikkhuno kāyikaparibhogaṃ vaṭṭati. Yaṃ pana nirapekkho pariccajitvā puna labhati, taṃ ajjhoharitumpi vaṭṭati. Visuṃ ṭhapitasappiādīsu, ekabhājane vā amissitesu vatthugaṇanāya āpattiyo. ในอรรถกถาสิกขาบทที่ 3 คำว่า ปฏิสายะนียานิ มีความหมายว่า สิ่งที่ควรลิ้มรส, สิ่งที่ควรบริโภค ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่าไม่มีอาบัติแม้ล่วง 7 วัน สำหรับเนยใสเป็นต้นที่ตนเองหยิบถือเก็บไว้ เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่ควรลิ้มรส คำว่า เภสัชชานิ คือสิ่งที่จะทำกิจเป็นยาหรือไม่ก็ตาม สิ่งที่ได้ชื่อว่าเภสัชอย่างนี้ ชื่อว่าเนยใส คือเนยใสของสัตว์มีโคเป็นต้น คือเนยใสของสัตว์ที่เนื้อของมันควร เนยข้นก็เช่นกัน ชื่อว่าน้ำมัน คือสิ่งที่เกิดจากงา, เมล็ดผักกาด, ต้นซาง, ละหุ่ง, ไขมันเป็นต้น ชื่อว่าน้ำผึ้ง คือน้ำผึ้งที่ตัวผึ้งทำเท่านั้น ชื่อว่าน้ำอ้อย พึงทราบว่าคือน้ำอ้อยที่ยังไม่สุก หรือสุกโดยไม่มีวัตถุอื่นเจือปน หรือผลิตภัณฑ์จากอ้อยทั้งหมด พึงทราบว่าเป็นน้ำอ้อย คำว่า รับเภสัชเหล่านั้น คือรับเภสัชเหล่านั้น ไม่ใช่รับวัตถุของเภสัชเหล่านั้น ด้วยบทนี้ เว้นน้ำมันไขมัน เภสัชใดในที่นี้มีวัตถุเป็นยาวกาลิก เนยใสเป็นต้นที่ทำโดยรับวัตถุของเภสัชเหล่านั้นมา ย่อมแสดงว่าไม่มีอาบัติแม้ล่วง 7 วัน ส่วนน้ำมันไขมันที่รับในกาล หุงต้มในกาล กรองในกาล ทรงอนุญาตให้บริโภคด้วยวิธีบริโภคน้ำมัน เพราะฉะนั้น เว้นไขมันมนุษย์ ไขมันอื่นใดก็ตาม รับในเวลาเช้าแล้ว หุงต้มเองแล้ว น้ำมันที่เกิดจากไขมันนั้น ย่อมควรบริโภคโดยไม่มีอามิสเจือปนเป็นเวลา 7 วัน ส่วนน้ำมันที่อนุปสัมบันหุงต้มแล้วถวาย ย่อมควรบริโภคพร้อมด้วยอามิสในวันนั้นในเวลาเช้า ส่วนวัตถุของยาวกาลิกอื่นไม่ควรหุงต้มเองเลย เนยใสหรือเนยข้นที่สกัดออกมาแล้ว ย่อมควรหุงต้มเอง แต่สิ่งนั้นไม่ควรบริโภคพร้อมด้วยอามิสแม้ในวันนั้นในเวลาเช้า ส่วนเนยใสเป็นต้นที่อนุปสัมบันหุงต้มแล้วทำจากน้ำนมเป็นต้นที่รับในเวลาเช้า ย่อมควรบริโภคพร้อมด้วยอามิสในวันนั้นในเวลาเช้า ตั้งแต่เวลาบ่ายเป็นต้นไปไม่ควรกลืนกิน แม้ล่วง 7 วันก็ไม่มีอาบัติ คำว่า สิ่งที่ควรบริโภคโดยการเก็บไว้ คือเภสัชที่รับในเวลาเช้าโดยการเก็บไว้ ย่อมควรบริโภคพร้อมด้วยอามิสในวันนั้นในเวลาเช้า ส่วนตั้งแต่เวลาบ่ายเป็นต้นไป เภสัชเหล่านั้นและเภสัชที่รับในเวลาบ่าย ควรบริโภคโดยไม่มีอามิสเจือปนเป็นเวลา 7 วัน และเพราะคำว่า ควรบริโภค ย่อมไม่มีอาบัติในเภสัชที่อธิษฐานไว้เพื่อประโยชน์แก่การทาถูเป็นต้นภายใน 7 วัน เมล็ดผักกาด, เมล็ดซาง, เมล็ดละหุ่ง ซึ่งเป็นยาวชีวิกะ รับมาเพื่อทำน้ำมัน น้ำมันที่ทำในวันนั้น ย่อมเป็นสัตตาหกาลิก ที่ทำในวันที่สอง ย่อมควร 6 วัน ที่ทำในวันที่สาม ย่อมควร 5 วัน ที่ทำในวันที่สี่ ห้า หก เจ็ด ย่อมควรบริโภคในวันนั้นเท่านั้น ถ้ายังคงอยู่จนอรุณขึ้น ย่อมเป็นนิสสัคคีย์ ที่ทำในวันที่แปด ไม่ควรกลืนกิน แต่เพราะไม่เป็นนิสสัคคีย์ ย่อมควรบริโภคภายนอก แม้ถ้าไม่ทำน้ำมัน ส่วนเมล็ดผักกาดเป็นต้นที่รับมาเพื่อทำน้ำมัน และเนยใสเป็นต้นที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี เมื่อล่วง 7 วัน ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ ส่วนน้ำอ้อยดอกซางที่ทำด้วยน้ำเย็น ย่อมมีคติเช่นเดียวกับน้ำอ้อย น้ำอ้อยมะม่วงเป็นต้น เป็นยาวกาลิก เภสัชใดในที่นี้เป็นสัตตาหกาลิก เภสัชนั้นแม้สละแล้วได้คืนมา ไม่ควรนำมาทาแผลเป็นต้น หรือกลืนกิน ควรใช้กับประทีปหรือทาสีดำ ย่อมควรแก่การบริโภคทางกายของภิกษุอื่น ส่วนเภสัชใดที่ภิกษุสละโดยไม่ห่วงใยแล้วได้คืนมาอีก เภสัชนั้นย่อมควรกลืนกินได้ ในเนยใสเป็นต้นที่เก็บแยกไว้ หรือในเนยใสเป็นต้นที่ไม่ได้ผสมกันในภาชนะเดียวกัน อาบัติย่อมมีตามจำนวนวัตถุ Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha sattāhaṃ atikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ cīvaravaggassa paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti. สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากในเรื่องการล่วง 7 วัน ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ 1 แห่งจีวรวรรค Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยเภสัช จบแล้ว 4. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā 4. อรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝน Catutthe māso seso gimhānanti catunnaṃ gimhamāsānaṃ eko pacchimamāso seso. Pariyesitabbanti gimhānaṃ pacchimamāsassa paṭhamadivasato paṭṭhāya yāva kattikamāsassa pacchimadivaso, tāva ‘‘kālo vassikasāṭikāyā’’tiādinā satuppādakaraṇena, saṅghassa pavāritaṭṭhānato, attano ñātakappavāritaṭṭhānato pana ‘‘detha me vassikasāṭikacīvara’’ntiādikāya viññattiyāpi pariyesitabbaṃ. Aññātakaappavāritaṭṭhāne satuppādaṃ karontassa vattabhede dukkaṭaṃ, yathā vā tathā vā ‘‘detha me’’tiādivacanena viññāpentassa aññātakaviññattisikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Katvā nivāsetabbanti gimhānaṃ pacchimaddhamāsassa paṭhamadivasato paṭṭhāya yāva kattikamāsassa pacchimadivaso, tāva sūcikammaniṭṭhānena sakimpi vaṇṇabhedamattarajanena kappabindukaraṇena ca katvā paridahitabbā. Ettāvatā gimhānaṃ pacchimo māso pariyesanakkhettaṃ, pacchimo addhamāso karaṇanivāsanakkhettampi, vassānassa catūsu māsesu sabbampi taṃ vaṭṭatīti ayamattho dassito hoti. Yo cāyaṃ gimhānaṃ pacchimo māso anuññāto, ettha katapariyesitampi vassikasāṭikaṃ adhiṭṭhātuṃ na vaṭṭati. Sace tasmiṃ māse atikkante vassaṃ ukkaḍḍhiyati, puna māsaparihāraṃ labhati, dhovitvā pana nikkhipitvā vassūpanāyikadivase adhiṭṭhātabbā. Sace satisammosena vā appahonakabhāvena vā akatā hoti. Te ca dve māse vassānassa catumāsanti cha māse parihāraṃ labhati. Sace pana kattikamāse kathinaṃ atthariyati, aparepi cattāro māse labhati, evaṃ dasa māsā honti. Tato parampi satiyā paccāsāya taṃ mūlacīvaraṃ katvā ṭhapentassa ekamāsanti evaṃ ekādasa māse parihāraṃ labhati, ito paraṃ ekāhampi na labhati. ในบทที่สี่ คำว่า 'เดือนสุดท้ายของฤดูร้อน' หมายถึง เดือนสุดท้ายหนึ่งในสี่เดือนของฤดูร้อนนั้นเหลืออยู่ คำว่า 'พึงแสวงหา' หมายถึง ตั้งแต่วันแรกของเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อนไปจนถึงวันสุดท้ายของเดือนกัตติกะ เป็นเวลาสำหรับผ้าอาบน้ำฝน ด้วยการทำให้เกิดสติ (การเตือน) เป็นต้น จากสถานที่ที่ภิกษุสงฆ์ได้รับปวารณา หรือจากสถานที่ที่ญาติหรือผู้ปวารณาของตน ก็พึงแสวงหาได้ด้วยการขอโดยตรงด้วยคำพูดว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงถวายผ้าอาบน้ำฝนแก่ข้าพเจ้า' เป็นต้น ในสถานที่ที่ไม่ใช่ญาติและไม่ได้รับปวารณา หากภิกษุทำให้เกิดสติ (เตือน) จะเป็นอาบัติทุกกฏเพราะความบกพร่องในวัตร หากภิกษุขอด้วยคำพูดว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงถวายแก่ข้าพเจ้า ไม่ว่าจะเป็นอย่างไรก็ตาม' เป็นต้น จะเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ตามสิกขาบทว่าด้วยการขอจากคนที่ไม่ใช่ญาติ คำว่า 'พึงทำและนุ่งห่ม' หมายถึง ตั้งแต่วันแรกของครึ่งเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อนไปจนถึงวันสุดท้ายของเดือนกัตติกะ พึงทำและนุ่งห่มได้ด้วยการเย็บให้เสร็จสิ้น หรือด้วยการย้อมให้สีผิดเพี้ยนเพียงเล็กน้อย หรือด้วยการทำกัปปะพินทุ ด้วยคำอธิบายเพียงเท่านี้ ความหมายที่แสดงไว้คือ เดือนสุดท้ายของฤดูร้อนเป็นเขตสำหรับการแสวงหา และครึ่งเดือนสุดท้ายเป็นเขตสำหรับการทำและนุ่งห่มด้วย และในสี่เดือนของฤดูฝน การกระทำทั้งหมดนั้นก็ย่อมควร และเดือนสุดท้ายของฤดูร้อนที่ทรงอนุญาตไว้นั้น แม้ผ้าอาบน้ำฝนที่ทำและแสวงหามาแล้ว ก็ไม่ควรจะอธิษฐานในเดือนนั้น หากเมื่อเดือนนั้นล่วงไปแล้ว ฤดูฝนถูกเลื่อนออกไป (หรือมีอธิกมาส) ก็จะได้การเก็บรักษาอีกหนึ่งเดือน แต่พึงซักแล้วเก็บไว้ และอธิษฐานในวันเข้าพรรษา หากผ้าอาบน้ำฝนยังไม่ได้ทำ (ยังไม่ได้เย็บหรือย้อม) เพราะความหลงลืม หรือเพราะมีไม่พอ (ไม่พอตามขนาดที่ระบุในสิกขาบทผ้าอาบน้ำฝน) ก็จะได้การเก็บรักษาเป็นเวลาหกเดือน คือสองเดือนนั้น (รวมเดือนอาสาฬหะที่สอง) และสี่เดือนของฤดูฝน แต่หากมีการกรานกฐินในเดือนกัตติกะ ก็จะได้การเก็บรักษาอีกสี่เดือน รวมเป็นสิบเดือน หลังจากนั้น หากยังมีความหวังในผ้าจีวรนั้น และภิกษุเก็บผ้าผืนนั้นไว้เป็นผ้าหลัก ก็จะได้การเก็บรักษาอีกหนึ่งเดือน รวมเป็นสิบเอ็ดเดือน หลังจากสิบเอ็ดเดือนนี้ไปแล้ว จะไม่ได้รับการเก็บรักษาแม้แต่วันเดียว Orena ce māso seso gimhānanti gimhānaṃ pacchimamāsassa orimabhāge yāva hemantassa paṭhamadivaso, tāvāti attho. Pariyeseyyāti etesu sattasu piṭṭhisamayamāsesu aññātakaappavāritaṭṭhānato satuppādakaraṇena pariyesantassa nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, viññāpentassa aññātakaviññattisikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, ñātakappavārite viññāpentassa tena sikkhāpadena anāpatti, satuppādaṃ karontassa iminā sikkhāpadena āpatti. Orenaddhamāso seso gimhānanti gimhānassa pacchimaddhamāsato orimabhāge ekasmiṃ addhamāse. Katvā nivāseyyāti etthantare dhammena uppannampi katvā nivāsentassa nissaggiyaṃ hoti. คำว่า 'ก่อนเดือนสุดท้ายของฤดูร้อน' หมายถึง ตั้งแต่ส่วนแรกของเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อนไปจนถึงวันแรกของฤดูหนาว คำว่า 'พึงแสวงหา' หมายถึง ในเดือนที่เป็นช่วงเวลาหลังทั้ง 7 เหล่านี้ หากภิกษุแสวงหาจากคนที่ไม่ใช่ญาติและไม่ได้รับปวารณาด้วยการทำให้เกิดสติ (เตือน) จะเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ หากภิกษุขอจากคนที่ไม่ใช่ญาติด้วยสิกขาบทว่าด้วยการขอจากคนที่ไม่ใช่ญาติ จะเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ หากภิกษุขอจากญาติหรือผู้ปวารณา จะไม่มีอาบัติด้วยสิกขาบทนั้น หากภิกษุทำให้เกิดสติ (เตือน) จะเป็นอาบัติด้วยสิกขาบทนี้ คำว่า 'ก่อนครึ่งเดือนสุดท้ายของฤดูร้อน' หมายถึง ในครึ่งเดือนหนึ่งซึ่งเป็นส่วนแรกของครึ่งเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน คำว่า 'พึงทำและนุ่งห่ม' หมายถึง ในช่วงครึ่งเดือนนี้ หากภิกษุทำและนุ่งห่มผ้าที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรม ก็จะเป็นนิสสัคคิยะ Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha vassikasāṭikapariyesanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakamāsaddhamāsesu atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ, tathā satiyā vassikasāṭikāya naggassa kāyaṃ ovassāpayato. Pokkharaṇiyādīsu pana nhāyantassa vā acchinnacīvarassa vā naṭṭhacīvarassa vā ‘‘anivatthaṃ corā harantī’’ti evaṃ āpadāsu vā nivāsayato ummattakādīnañca anāpatti. Ettha ca vassikasāṭikāya attuddesikatā, asamaye pariyesanatā, tāya ca paṭilābhoti imāni tāva pariyesanāpattiyā tīṇi aṅgāni. Sacīvaratā, āpadābhāvo, vassikasāṭikāya sakabhāvo, asamaye nivāsananti imāni nivāsanāpattiyā cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการแสวงหาผ้าอาบน้ำฝนล่วงหน้า เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป ไม่มีการสั่งการ เป็นติกปาจิตตีย์ ในกรณีที่ภิกษุมีความสำคัญว่าเกินกำหนด หรือมีความสงสัยในเดือนที่หย่อนหรือครึ่งเดือนที่หย่อน จะเป็นอาบัติทุกกฏ เช่นเดียวกับภิกษุที่ไม่มีผ้าอาบน้ำฝนแล้วปล่อยให้ร่างกายเปียกฝน แต่ไม่มีอาบัติสำหรับภิกษุที่อาบน้ำในสระน้ำเป็นต้นโดยไม่มีผ้า หรือมีจีวรถูกชิงไป หรือมีจีวรหายไป หรือนุ่งห่มผ้าอาบน้ำฝนในยามมีภัย เช่น 'โจรจะลักผ้าที่ยังไม่ได้นุ่งห่มไป' หรือสำหรับภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้ องค์ประกอบสามประการของอาบัติจากการแสวงหาคือ ความเป็นผ้าที่ระบุเพื่อตน การแสวงหาในกาลที่ไม่ควร และการได้มาซึ่งผ้าอาบน้ำฝนนั้น องค์ประกอบสี่ประการของอาบัติจากการนุ่งห่มคือ ความเป็นผู้มีจีวร ความไม่มีภัย ความเป็นของตนเองของผ้าอาบน้ำฝน และการนุ่งห่มในกาลที่ไม่ควร การเกิดขึ้นเป็นต้น (ของอาบัติ) เป็นไปตามที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการซักผ้า Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝนจบแล้ว 5. Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการชิงจีวร Pañcame sāmaṃ cīvaraṃ datvāti veyyāvaccādīni paccāsisamāno sayameva datvā. Acchindeyyāti veyyāvaccādīni akarontaṃ disvā sakasaññāya acchindantassa vatthugaṇanāya āpattiyo. Acchindāpeyyātiettha pana ‘‘acchindā’’ti āṇattiyā dukkaṭaṃ, acchindesu yattakāni āṇattāni, tesaṃ gaṇanāya āpattiyo. ในบทที่ห้า คำว่า 'ให้จีวรด้วยตนเอง' หมายถึง ให้ด้วยตนเองโดยหวังผลตอบแทน เช่น การช่วยทำกิจวัตรต่างๆ คำว่า 'พึงชิงเอา' หมายถึง เมื่อเห็นว่าเขาไม่ทำกิจวัตรเป็นต้น แล้วภิกษุชิงเอาด้วยความสำคัญว่าเป็นของตน จะเป็นอาบัติตามจำนวนวัตถุ แต่ในบทว่า 'พึงให้ชิงเอา' หากภิกษุสั่งว่า 'จงชิงเอา' จะเป็นอาบัติทุกกฏ เมื่อชิงเอาแล้ว จะเป็นอาบัติตามจำนวนจีวรที่สั่งให้ชิงเอา Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvaraacchindanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ. Anupasampanne upasampannasaññino, vematikassa, anupasampannasaññino vā, upasampannassāpi vikappanupagapacchimacīvaraṃ ṭhapetvā aññaṃ parikkhāraṃ, anupasampannassa ca yaṃkiñci acchindato vā dukkaṭaṃ. Tena tuṭṭhena vā kupitena vā dinnaṃ pana tassa vissāsaṃ vā gaṇhantassa ummattakādīnañca anāpatti. Vikappanupagapacchimacīvaratā, sāmaṃ dinnatā, sakasaññitā, upasampannatā, kodhavasena acchindanaṃ vā acchindāpanaṃ vāti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni aññatra vedanāya. Vedanā pana idha dukkhavedanāyevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการชิงจีวร เป็นบัญญัติทั่วไป มีการสั่งการ เป็นติกปาจิตตีย์ หากภิกษุชิงเอาจากอนุปสัมบัน โดยสำคัญว่าเป็นอุปสัมบัน หรือมีความสงสัย หรือสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน หรือแม้จากอุปสัมบัน หากภิกษุชิงเอาบริขารอื่นนอกจากจีวรผืนสุดท้ายที่ถึงการวิกัป หรือชิงเอาสิ่งใดๆ จากอนุปสัมบัน จะเป็นอาบัติทุกกฏ แต่ไม่มีอาบัติสำหรับภิกษุที่รับจีวรที่เขาคืนให้ด้วยความพอใจหรือความโกรธ หรือรับด้วยความคุ้นเคย หรือสำหรับภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้ องค์ประกอบห้าประการคือ ความเป็นจีวรผืนสุดท้ายที่ถึงการวิกัป การที่ตนเองเป็นผู้ให้ ความสำคัญว่าเป็นของตน ความเป็นอุปสัมบันในขณะที่ชิงเอา และการชิงเอาหรือให้ชิงเอาด้วยความโกรธ การเกิดขึ้นเป็นต้น (ของอาบัติ) เหมือนกับอทินนาทาน เว้นแต่เวทนา เวทนาในสิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนาเท่านั้น Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการชิงจีวรจบแล้ว 6. Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā 6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอเส้นด้าย Chaṭṭhe suttanti chabbidhaṃ khomasuttādiṃ vā tesaṃ anulomaṃ vā. Viññāpetvāti cīvaratthāya yācitvā. Vāyāpeyyāti ‘‘cīvaraṃ me, āvuso, vāyathā’’ti akappiyāya viññattiyā vāyāpeyya. Nissaggiyanti evaṃ vāyāpentassa yo tantavāyo cīvaravāyanatthaṃ turivemasajjanādike payoge karoti, tassa sabbappayogesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. ในสิกขาบทที่ 6 คำว่า 'เส้นด้าย' หมายถึง เส้นด้าย 6 ชนิด มีเส้นด้ายลินินเป็นต้น หรือเส้นด้ายที่สมควรแก่เส้นด้ายเหล่านั้น คำว่า 'ขอ' หมายถึง ขอเพื่อประโยชน์แก่จีวร คำว่า 'พึงให้ทอ' หมายถึง พึงให้ทอด้วยการขอที่ไม่สมควรว่า 'อาวุโส ท่านทั้งหลายจงทอจีวรให้ข้าพเจ้าเถิด' คำว่า 'นิสสัคคีย์' หมายถึง เมื่อภิกษุให้ทออยู่เช่นนี้ ช่างทอคนใดทำการเตรียมการมีจัดแจงฟืมและกระสวยเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การทอจีวร ภิกษุนั้นต้องอาบัติทุกกฏในทุกๆ ประโยค (ความพยายาม) เป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา Rājagahe chabbaggiye bhikkhū ārabbha cīvaravāyāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, viññāpitasuttaṃ viññāpitatantavāyena vāyāpentassa dīghato vidatthimatte tiriyañca hatthamatte vīte nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Iti yāva cīvaraṃ vaḍḍhati, tāva iminā pamāṇena āpattiyo vaḍḍhanti. Teneva pana aviññattiyā laddhasuttaṃ vāyāpentassa yathā pubbe nissaggiyaṃ, evaṃ idha dukkaṭaṃ. Teneva viññattañca aviññattañca vāyāpentassa sace vuttappamāṇena kedārabaddhaṃ viya cīvaraṃ hoti, akappiyasuttamaye paricchede pācittiyaṃ, itarasmiṃ tatheva dukkaṭaṃ. Tato ce ūnatarā paricchedā, sabbaparicchedesu dukkaṭāneva. Atha ekantarikena vā suttena dīghato vā kappiyaṃ tiriyaṃ akappiyaṃ katvā vītaṃ hoti, pubbe vuttappamāṇagaṇanāya dukkaṭāni. Eteneva upāyena kappiyatantavāyena akappiyasutte, kappiyākappiyehi tantavāyehi suttepi kappiye akappiye kappiyākappiye ca āpattibhedo veditabbo. Tikapācittiyaṃ, avāyāpite vāyāpitasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Cīvarasibbanaāyogakāyabandhanaaṃsabaddhakapattatthavikaparissāvanānaṃ atthāya suttaṃ viññāpentassa, ñātakappavāritehi kappiyasuttaṃ vāyāpentassa, aññassatthāya, attano dhanena, ummattakādīnañca anāpatti, cīvaratthāya viññāpitasuttaṃ, attuddesikatā, akappiyatantavāyena akappiyaviññattiyā vāyāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการให้ทอจีวร เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ เมื่อภิกษุให้ช่างทอที่ตนขอไว้ทอด้วยด้ายที่ตนขอมา เมื่อทอเสร็จได้ประมาณ 1 คืบโดยยาว และ 1 ศอกโดยกว้าง เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ตราบเท่าที่จีวรเจริญ (ยาว) ขึ้น อาบัติก็เจริญขึ้นตามประมาณนี้ แต่ถ้าให้ช่างทอคนเดียวกันนั้นทอด้วยด้ายที่ได้มาโดยไม่ได้ขอ ในกรณีนี้เป็นทุกกฏ เหมือนที่เป็นนิสสัคคีย์ในก่อน (สิกขาบทก่อน) ถ้าให้ช่างทอคนเดียวกันนั้นทอด้วยด้ายที่ขอและไม่ได้ขอผสมกัน หากจีวรนั้นเป็นเหมือนการผูกคันนาตามประมาณที่กล่าวแล้ว ในส่วนที่ทำด้วยด้ายที่ไม่สมควร เป็นปาจิตตีย์ ในส่วนที่เหลือนอกนั้นเป็นทุกกฏเหมือนกัน หากส่วนเหล่านั้นน้อยกว่าประมาณนั้น เป็นทุกกฏในทุกๆ ส่วน หรือหากทอด้วยด้ายสลับกัน หรือทอโดยให้ด้ายสมควรเป็นด้ายยืน (ตามยาว) ด้ายไม่สมควรเป็นด้ายพุ่ง (ตามขวาง) เป็นทุกกฏตามจำนวนประมาณที่กล่าวแล้วก่อน ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความต่างแห่งอาบัติในกรณีที่ให้ช่างทอที่สมควรทอด้วยด้ายที่ไม่สมควร หรือในกรณีที่ให้ช่างทอทั้งที่สมควรและไม่สมควรทอด้วยด้ายที่สมควร ไม่สมควร และทั้งสมควรและไม่สมควร เป็นติกปาจิตตีย์ เมื่อยังไม่ได้ทอ สำคัญว่าทอแล้ว หรือสงสัย เป็นทุกกฏ ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้ขอด้ายเพื่อประโยชน์แก่การเย็บจีวร อายกะ ผ้าคาดเอว อังสะ ถุงบาตร และผ้ากรองน้ำ แก่ภิกษุผู้ให้ช่างทอของญาติและผู้ปวารณาทอด้วยด้ายที่สมควร เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ด้วยทรัพย์ของตน และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้มีองค์ 3 คือ ด้ายที่ขอเพื่อประโยชน์แก่จีวร ความเป็นผู้มุ่งหมายเพื่อตนเอง การให้ช่างทอที่ไม่สมควรทอด้วยการขอที่ไม่สมควร ส่วนสมุฏฐานเป็นต้น มีนัยตามที่กล่าวแล้วในโธวาปนสิกขาบท Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอเส้นด้าย จบแล้ว 7. Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā 7. การอธิบายมหาเปสการสิกขาบท Sattame tatra ce so bhikkhūti yatra gāme vā nigame vā tantavāyā, tatra. Pubbe appavāritoti cīvarasāmikehi appavārito hutvā. Vikappaṃ āpajjeyyāti visiṭṭhakappaṃ adhikavidhānaṃ āpajjeyya. Idāni yenākārena vikappaṃ āpanno hoti, taṃ dassetuṃ idaṃ kho, āvusotiādi vuttaṃ. Tattha āyatanti dīghaṃ. Vitthatanti puthulaṃ. Appitanti ghanaṃ. Suvītanti suṭṭhu vītaṃ, sabbaṭṭhānesu samaṃ katvā vītaṃ. Suppavāyitanti suṭṭhu pavāyitaṃ, sabbaṭṭhānesu samaṃ katvā tante pasāritaṃ. Suvilekhitanti lekhaniyā suṭṭhu vilekhitaṃ. Suvitacchitanti kocchena suṭṭhu vitacchitaṃ, suṭṭhu niddhotanti attho. Piṇḍapātamattampīti ettha ca na bhikkhuno piṇḍapātadānamattena taṃ nissaggiyaṃ hoti, sace pana te tassa vacanena cīvarasāmikānaṃ hatthato suttaṃ gahetvā īsakampi āyataṃ vā vitthataṃ vā appitaṃ vā karonti, atha tesaṃ payoge bhikkhuno dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. ในสิกขาบทที่ 7 คำว่า 'ตตฺร เจ โส ภิกฺขุ' หมายถึง ในบ้านหรือนิคมใดที่มีช่างทออยู่ ณ ที่นั้น คำว่า 'ปุพฺเพ อปฺปวาริโต' หมายถึง เป็นผู้ที่เจ้าของจีวรไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน คำว่า 'วิกปฺปํ อาปชฺเชยฺยาติ' หมายถึง พึงถึงการจัดแจงเป็นพิเศษ คือการสั่งการยิ่งขึ้น บัดนี้ เพื่อจะแสดงอาการที่ภิกษุถึงการจัดแจงเป็นพิเศษนั้น จึงตรัสคำว่า 'อิทํ โข อาวุโส' เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า 'อายตํ' คือ ให้ยาว คำว่า 'วิตฺถตํ' คือ ให้กว้าง คำว่า 'อปฺปิตํ' คือ ให้แน่นทึบ คำว่า 'สุวีตํ' คือ ทอดีแล้ว คือทำให้เสมอกันในทุกส่วนแล้วทอ คำว่า 'สุปฺปวายิตํ' คือ ขึงดีแล้ว คือทำให้เสมอกันในทุกส่วนแล้วขึงไว้ที่กี่ คำว่า 'สุวิเลขิตํ' คือ กรีดดีแล้วด้วยไม้กรีด คำว่า 'สุวิตจฺฉิตํ' คือ หวีดีแล้วด้วยแปรงหวี คำว่า 'สุฏฺဌุ นิทฺโธตํ' คือ ซักฟอกดีแล้ว ในคำว่า 'ปิณฺฑปาตมตฺตมฺปิ' นี้ จีวรนั้นไม่เป็นนิสสัคคีย์แก่ภิกษุเพียงเพราะการถวายบิณฑบาต แต่ถ้าช่างทอเหล่านั้นรับด้ายจากมือของเจ้าของจีวรตามคำของภิกษุนั้นแล้วทำจีวรให้ยาวขึ้น กว้างขึ้น หรือแน่นทึบขึ้นแม้เพียงเล็กน้อย เพราะประโยค (ความพยายาม) ของช่างทอเหล่านั้น ภิกษุต้องอาบัติทุกกฏ เป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvare vikappaṃ āpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ñātakappavāritānaṃ tantavāyehi, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena, mahagghaṃ vāyāpetukāmaṃ appagghaṃ vāyāpentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Aññātakaappavāritānaṃ tantavāye upasaṅkamitvā vikappamāpajjanatā, cīvarassa attuddesikatā, tassa vacanena suttavaḍḍhanaṃ, cīvarappaṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการถึงการจัดแจงในจีวร เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นอญาติในญาติ หรือสงสัย ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุผู้ให้ช่างทอของญาติและผู้ปวารณาทอ เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น หรือด้วยทรัพย์ของตน หรือแก่ภิกษุผู้ให้ทอจีวรที่มีราคาถูกแก่ทายกผู้ประสงค์จะให้ทอจีวรที่มีราคาแพง และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้มีองค์ 4 คือ การเข้าไปหาช่างทอของอญาติผู้ไม่ได้ปวารณาแล้วถึงการจัดแจง ความเป็นจีวรมุ่งหมายเพื่อตนเอง การเพิ่มด้ายด้วยคำของภิกษุนั้น และการได้จีวรมา ส่วนสมุฏฐานเป็นต้น มีนัยตามที่กล่าวแล้วในโธวาปนสิกขาบท Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายมหาเปสการสิกขาบท จบแล้ว 8. Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā 8. การอธิบายอัจเจกจีวรสิกขาบท Aṭṭhame dasāhānāgatanti dasa ahāni dasāhaṃ, tena dasāhena anāgatā dasāhānāgatā, dasāhena asampattāti attho, taṃ dasāhānāgataṃ, accantasaṃyogavasena bhummatthe upayogavacanaṃ. Kattikatemāsikapuṇṇamanti paṭhamakattikapuṇṇamaṃ, idhāpi paṭhamapadassa anupayogatā purimanayeneva bhummatthe upayogavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yato paṭṭhāya paṭhamappavāraṇā ‘‘dasāhānāgatā’’ti vuccati, sacepi tāni divasāni accantameva bhikkhuno accekacīvaraṃ uppajjeyya, ‘‘accekaṃ ida’’nti jānamānena bhikkhunā sabbampi paṭiggahetabbanti. Tena pavāraṇāmāsassa juṇhapakkhapañcamito paṭṭhāya uppannassa cīvarassa nidhānakālo dassito hoti. Kāmañcesa ‘‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’’ntiimināva siddho, aṭṭhuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapitaṃ. Accekacīvaranti gamikagilānagabbhiniabhinavuppannasaddhānaṃ puggalānaṃ aññatarena ‘‘vassāvāsikaṃ dassāmī’’ti evaṃ ārocetvā dinnaṃ. Sace taṃ pure pavāraṇāya vibhajitaṃ, yena gahitaṃ, tena vassacchedo na kātabbo, karoti ce, taṃ cīvaraṃ saṅghikaṃ hoti. Yāva cīvarakālasamayanti anatthate kathine yāva vassānassa pacchimo māso, atthate kathine yāva pañca māsā, tāva nikkhipitabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า ทสาหานาคตัง หมายถึง สิบวันคือทสาหะ วันเพ็ญที่ยังไม่ถึงด้วยสิบวันนั้น ชื่อว่า ทสาหานาคตา หมายความว่า วันเพ็ญที่ยังไม่ถึงด้วยสิบวัน. คำว่า ตลอดสิบวันที่ยังไม่ถึงนั้น เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถสัตตมีโดยความเป็นไปแห่งการประกอบอย่างยิ่ง. คำว่า กัตติกเตมาสิกปุณณมัง คือ วันเพ็ญเดือนกัตติกะแรก (คือวันเพ็ญเดือน ๑๑). ในบทนี้ก็ดี เพราะบทแรกไม่ประกอบ จึงเป็นทุติยาวิภัตติในอรรถสัตตมีตามนัยก่อนนั่นเอง. ความนี้กล่าวแล้วว่า ตั้งแต่วันปวารณาแรกที่เรียกว่า "ทสาหานาคตา" แม้ถ้าผ้าอัจเจกจีวรเกิดขึ้นแก่ภิกษุตลอดวันเหล่านั้นอย่างยิ่ง ภิกษุผู้รู้ว่า "นี่เป็นผ้าอัจเจกจีวร" พึงรับทั้งหมด. ด้วยบทว่า "ทสาหานาคตัง กัตติกเตมาสิกปุณณมัง" นั้น ได้แสดงกาลแห่งการเก็บผ้าที่เกิดขึ้นตั้งแต่วันขึ้น ๕ ค่ำแห่งชุณหปักษ์ของเดือนปวารณา. แม้ว่ากาลแห่งการเก็บผ้านี้สำเร็จแล้วด้วยบทว่า "พึงทรงอติเรกจีวรไว้ไม่เกิน ๑๐ วัน" นั่นเอง แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทไว้โดยแสดงอรรถเหมือนของใหม่โดยอาศัยเรื่องที่เกิดขึ้น. คำว่า อัจเจกจีวร คือผ้าที่บุคคลใดบุคคลหนึ่งในบรรดาบุคคลผู้จะเดินทาง ผู้เจ็บป่วย ผู้มีครรภ์ ผู้มีศรัทธาเกิดขึ้นใหม่ ได้ถวายโดยบอกว่า "จะถวายผ้าจำพรรษา". ถ้าผ้านั้นถูกแบ่งก่อนวันปวารณา ภิกษุผู้รับแล้ว ไม่พึงทำพรรษาขาด. ถ้าทำ ผ้าจีวรนั้นเป็นของสงฆ์. คำว่า ตลอดกาลแห่งจีวร คือ เมื่อยังไม่กรานกฐิน พึงเก็บไว้ตลอดเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน (คือเดือน ๑๒). เมื่อกรานกฐินแล้ว พึงเก็บไว้ตลอด ๕ เดือน. Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha accekacīvarassa cīvarakālasamayaṃ atikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha cīvaravaggassa paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti. บัญญัติไว้ในเรื่องที่ภิกษุจำนวนมาก ณ เมืองสาวัตถี ล่วงเลยกาลแห่งผ้าอัจเจกจีวร. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทแรกแห่งวรรคว่าด้วยจีวร. Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้าอัจเจกจีวร จบแล้ว. 9. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā 9. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องมีภัย Navame upavassaṃ kho panāti ettha upavassanti upavassa, upavasitvāti vuttaṃ hoti, upasampajjantiādīsu (vibha. 570) viya hettha anunāsiko daṭṭhabbo, vassaṃ upagantvā vasitvā cāti attho. Imassa ca padassa ‘‘tathārūpesu bhikkhu senāsanesu viharanto’’tiiminā sambandho, idaṃ vuttaṃ hoti – vassaṃ upagantvā vasitvā ca tato paraṃ pacchimakattikapuṇṇamapariyosānakālaṃ yāni kho pana tāni āraññakāni…pe… antaraghare nikkhipeyyāti. Tattha āraññakānīti sabbapacchimāni āropitena ācariyadhanunā gāmassa indakhīlato paṭṭhāya pañcadhanusatappamāṇe padese katasenāsanāni. Sace pana aparikkhitto gāmo hoti, parikkhepārahaṭṭhānato paṭṭhāya minetabbaṃ. Sace vihārassa parikkhepo vā aparikkhittassa yaṃ gāmato sabbapaṭhamaṃ senāsanaṃ vā cetiyaṃ vā bodhi vā dhuvasannipātaṭṭhānaṃ vā yāva, taṃ tāva pakatimaggena minetabbaṃ, aññaṃ maggaṃ kātuṃ, amaggena vā minetuṃ na vaṭṭati. Sāsaṅkasammatānīti corādīnaṃ niviṭṭhokāsādidassanena ‘‘sāsaṅkānī’’ti sammatāni, evaṃ saññātānīti attho. Saha paṭibhayena sappaṭibhayāni, corehi manussānaṃ hataviluttākoṭitabhāvadassanato sannihitabalavabhayānīti attho. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า อุปวัสสัง โข ปน นี้ คำว่า อุปวัสสัง กล่าวคือ อุปวัสสะ, อุปวสิตวา. พึงเห็นอนุนาสิกะในที่นี้เหมือนในบทว่า อุปสัมปัชชันติ เป็นต้น (ในวิภังค์ ๕๗๐). หมายความว่า เข้าจำพรรษาแล้วอยู่แล้ว. บทนี้มีความสัมพันธ์กับบทว่า "ภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะเช่นนั้น". ความนี้กล่าวแล้วว่า เข้าจำพรรษาแล้วอยู่แล้ว หลังจากนั้นจนถึงกาลสิ้นสุดวันเพ็ญเดือนกัตติกะสุดท้าย เสนาสนะป่าเหล่านั้น...พึงเก็บไว้ในภายในบ้าน. ในบทนั้น คำว่า อารัญญกานิ คือเสนาสนะที่สร้างไว้ในป่าซึ่งเป็นที่สุดท้าย โดยธนูของอาจารย์ที่ยกขึ้นตั้งไว้ ตั้งแต่เสาเขื่อน (อินทขีล) ของหมู่บ้านไปจนถึงระยะ ๕๐๐ ธนู. แต่ถ้าหมู่บ้านนั้นไม่มีรั้ว พึงวัดตั้งแต่สถานที่ที่ควรมีรั้ว. ถ้ามีรั้วของวิหาร หรือถ้าไม่มีรั้ว พึงวัดตามทางปกติไปจนถึงเสนาสนะแรกสุด หรือเจดีย์ หรือต้นโพธิ์ หรือสถานที่ประชุมประจำที่อยู่จากหมู่บ้าน. ไม่ควรทำทางอื่น หรือวัดด้วยทางที่ไม่ใช่ทาง. คำว่า สาสังกสัมมตานิ คือสถานที่ที่ถือว่า "มีภัย" โดยการเห็นสถานที่ที่โจรเป็นต้นอาศัยอยู่ หมายความว่า เป็นที่รู้จักกันเช่นนั้น. มีภัยพร้อมด้วยความน่ากลัว คือมีภัย หมายความว่า มีภัยร้ายแรงอยู่ใกล้ โดยการเห็นสภาพที่มนุษย์ถูกโจรฆ่า ปล้น และทำร้าย. Antaraghare nikkhipeyyāti āraññakassa senāsanassa samantā sabbadisābhāgesu attanā abhirucite gocaragāme nikkhipeyya. Tañca kho satiyā aṅgasampattiyā, tatrāyaṃ aṅgasampatti – purimikāya upagantvā mahāpavāraṇāya pavārito hoti, idamekaṃ aṅgaṃ. Kattikamāsoyeva hoti, idaṃ dutiyaṃ aṅgaṃ. Pañcadhanusatikapacchimappamāṇayuttaṃ senāsanaṃ hoti, idaṃ tatiyaṃ aṅgaṃ. Ūnappamāṇe vā gāvutato atirekappamāṇe vā na labhati, yatra hi piṇḍāya caritvā bhuttavelāyameva puna vihāraṃ sakkā āgantuṃ, tadeva idhādhippetaṃ. Sāsaṅkasappaṭibhayameva hoti, idaṃ catutthaṃ aṅgaṃ hotīti. Kocideva paccayoti kiñcideva kāraṇaṃ. Tena cīvarenāti tena antaraghare nikkhittacīvarena. Vippavāsāyāti viyogavāsāya. Tato ce uttari vippavaseyyāti chārattato uttari tasmiṃ senāsane sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpeyyāti attho, tathā asakkontena pana gāmasīmaṃ okkamitvā sabhāyaṃ vā yattha katthaci vā vasitvā cīvarappavattiṃ ñatvā pakkamituṃ vaṭṭati. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho gilānassa bhikkhuno cīvarena vippavāsasammutiṃ deti, taṃ ṭhapetvā aladdhasammutikassa atirekachārattaṃ vippavasato nissaggiyaṃ hoti. คำว่า พึงเก็บไว้ในภายในบ้าน คือพึงเก็บไว้ในหมู่บ้านโคจรที่ตนพอใจ ในทุกทิศรอบเสนาสนะป่า. และพึงเก็บไว้เมื่อมีความพร้อมแห่งองค์ประกอบ. ในองค์ประกอบนั้นมีดังนี้: เข้าจำพรรษาแรกแล้วปวารณาในมหาปวารณา นี่เป็นองค์ที่หนึ่ง. เป็นเดือนกัตติกะเท่านั้น นี่เป็นองค์ที่สอง. เสนาสนะมีประมาณที่สุด ๕๐๐ ธนู นี่เป็นองค์ที่สาม. ไม่ควรในประมาณที่น้อยกว่า หรือในประมาณที่เกินกว่า ๑ คาวุต. เพราะในที่ที่สามารถกลับมายังวิหารได้อีกในเวลาที่บิณฑบาตแล้วฉันเสร็จ นั่นแหละเป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้. เป็นที่น่าสงสัยและมีภัยเท่านั้น นี่เป็นองค์ที่สี่. คำว่า ด้วยเหตุบางอย่าง คือเหตุบางอย่าง. คำว่า ด้วยจีวรนั้น คือด้วยจีวรที่เก็บไว้ในภายในบ้านนั้น. คำว่า เพื่อการอยู่ห่าง คือเพื่อการอยู่ปราศจาก. คำว่า ถ้าอยู่ห่างเกินกว่านั้น หมายความว่า ให้พ้นอรุณที่ ๗ ในเสนาสนะนั้นเกินกว่า ๖ คืน. แต่ถ้าไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ พึงก้าวล่วงเขตบ้านแล้วอยู่ ณ ที่ประชุมชน หรือที่ใดที่หนึ่ง แล้วทราบความเคลื่อนไหวของจีวรแล้วจึงจากไป. คำว่า เว้นแต่ด้วยสมมติของภิกษุ คือยกเว้นสมมติที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุผู้เจ็บป่วยเพื่ออยู่ปราศจากจีวร ภิกษุผู้ไม่ได้รับสมมติอยู่ปราศจากเกิน ๖ คืน เป็นนิสสัคคีย์. Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha cīvaravippavāsavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha cīvaravaggassa dutiyasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti. บัญญัติไว้ในเรื่องที่ภิกษุจำนวนมาก ณ เมืองสาวัตถี อยู่ปราศจากจีวร. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่สองแห่งวรรคว่าด้วยจีวร. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องมีภัย จบแล้ว. 10. Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā 10. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้าที่น้อมไปแล้ว Dasame saṅghikanti saṅghassa santakaṃ. So hi saṅghassa pariṇatattā hatthe anāruḷhopi ekena pariyāyena saṅghasantako hoti. Lābhanti labhitabbaṃ cīvarādivatthuṃ. Pariṇatanti ‘‘dassāma karissāmā’’ti vacībhedena vā hatthamuddāya vā saṅghassa ninnaṃ hutvā ṭhitaṃ. Attano pariṇāmeyyāti ‘‘idaṃ mayhaṃ dethā’’tiādīni vadanto attaninnaṃ kareyya. Sace pana saṅghassa dinnaṃ hoti, taṃ gahetuṃ na vaṭṭati, saṅghasseva dātabbaṃ. Pariṇataṃ pana sahadhammikānaṃ vā gihīnaṃ vā antamaso mātusantakampi attano pariṇāmentassa payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า สังฆิกัง คือของสงฆ์. เพราะลาภนั้นน้อมไปสู่สงฆ์แล้ว แม้ยังไม่ถึงมือ ก็เป็นของสงฆ์โดยปริยายหนึ่ง. คำว่า ลาภ คือวัตถุมีจีวรเป็นต้นที่พึงได้. คำว่า น้อมไปแล้ว คือลาภที่ตั้งอยู่โดยน้อมไปสู่สงฆ์แล้ว ด้วยการกล่าวคำว่า "จะถวาย จะทำ" หรือด้วยการทำมือ หรือด้วยการแสดงมือ. คำว่า พึงน้อมไปสู่ตน คือภิกษุผู้กล่าวคำว่า "จงถวายสิ่งนี้แก่ข้าพเจ้า" เป็นต้น พึงทำให้น้อมไปสู่ตน. แต่ถ้าเป็นของที่ถวายแก่สงฆ์แล้ว ไม่ควรรับสิ่งนั้น พึงถวายแก่สงฆ์เท่านั้น. แต่ถ้าภิกษุน้อมของที่น้อมไปแล้วของเพื่อนพรหมจารี หรือของคฤหัสถ์ หรือแม้แต่ของมารดาไปสู่ตน ด้วยความพยายาม เป็นทุกกฏ, เมื่อได้มา เป็นนิสสัคคีย์. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha pariṇāmanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, pariṇate vematikassa, apariṇate pariṇatasaññino ceva vematikassa ca, saṅghacetiyapuggalesu yassa kassaci pariṇataṃ aññasaṅghādīnaṃ pariṇāmentassa ca dukkaṭaṃ. Apariṇatasaññino, ‘‘kattha demā’’ti pucchite ‘‘yattha tumhākaṃ cittaṃ pasīdati, tattha detha, tumhākaṃ deyyadhammo paribhogaṃ vā labheyyā’’tiādīni vadantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghe pariṇatabhāvo, taṃ ñatvā attano pariṇāmanaṃ, paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti. พระวินัยบัญญัติข้อนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถีปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการน้อมลาภมาเพื่อตน เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สงสัยในลาภที่น้อมไปแล้ว (เพื่อผู้อื่น) และแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าลาภที่ยังไม่น้อมไปนั้นน้อมไปแล้ว และสงสัย และแก่ภิกษุผู้ยังลาภที่น้อมไปแล้วเพื่อสงฆ์ เจดีย์ หรือบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ให้เป็นของสงฆ์เป็นต้นอื่น ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่ายังไม่น้อมไป เมื่อถูกถามว่า “พวกเราจะถวายที่ไหน” แล้วกล่าวว่า “จงถวายในที่ที่จิตของท่านเลื่อมใส หรือในที่ที่ไทยธรรมของท่านจะพึงใช้สอยได้” เป็นต้น และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นลาภที่น้อมไปแล้วเพื่อสงฆ์ การรู้ว่าลาภนั้นน้อมไปแล้ว (เพื่อสงฆ์) แล้วน้อมมาเพื่อตน และการได้รับลาภนั้น สมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบเช่นเดียวกับสิกขาบทว่าด้วยอทินนาทาน. Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภ จบลงแล้ว. Pattavaggo tatiyo. ปัตตวรรคที่ ๓. Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในคำอธิบายปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี Nissaggiyapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายนิสสัคคิยปาจิตตีย์ จบลงแล้ว. Pācittiyakaṇḍo ปาจิตติยกัณฑ์ 1. Musāvādavaggo 1. มุสาวาทวรรค 1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายมุสาวาทสิกขาบท Pācittiyesu musāvādavaggassa paṭhame sampajānamusāvādeti pubbepi jānitvā vacanakkhaṇepi jānantasseva musāvādabhaṇane. Bhaṇanañca nāma idha abhūtassa vā bhūtataṃ, bhūtassa vā abhūtataṃ katvā kāyena vā vācāya vā viññāpanappayogo, nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Tasmā yo sampajānamusāvādaṃ vadati, tassa taṃnimittaṃ taṃhetu tappaccayā pācittiyaṃ hotīti evamettha aññesu ca īdisesu attho veditabbo. ในปาจิตติยกัณฑ์ สิกขาบทที่ ๑ แห่งมุสาวาทวรรค คำว่า “สมฺปชานมุสาวาเท” หมายถึง การพูดเท็จทั้งที่รู้ตัว คือรู้แล้วก่อนพูด และรู้ตัวในขณะที่กำลังพูด การพูดในที่นี้ หมายถึง การกระทำที่ทำให้ผู้อื่นรู้ด้วยกายหรือด้วยวาจา โดยทำให้สิ่งที่ไม่จริงเป็นจริง หรือทำให้สิ่งที่จริงเป็นไม่จริง คำนี้ (สมฺปชานมุสาวาเท) เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ ดังนั้น ภิกษุใดกล่าวคำเท็จทั้งที่รู้ตัว เพราะคำเท็จที่รู้ตัวนั้นเป็นนิมิต เป็นเหตุ เป็นปัจจัย จึงเป็นปาจิตตีย์ พึงทราบอรรถในบทนี้และบทอื่นๆ ที่คล้ายกันด้วยประการฉะนี้. Sāvatthiyaṃ hatthakaṃ sakyaputtaṃ ārabbha avajānitvā paṭijānanādivatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, uttarimanussadhammārocanatthaṃ musā bhaṇantassa pārājikaṃ, amūlakena pārājikena anuddhaṃsanatthaṃ saṅghādiseso, saṅghādisesena anuddhaṃsanatthaṃ pācittiyaṃ, ācāravipattiyā anuddhaṃsanatthaṃ dukkaṭaṃ, ‘‘yo te vihāre vasī’’tiādinā (pārā. 220) pariyāyena uttarimanussadhammārocanatthaṃ paṭivijānantassa musā bhaṇite thullaccayaṃ, appaṭivijānantassa dukkaṭaṃ, kevalaṃ musā bhaṇantassa idha pācittiyaṃ. Anupadhāretvā sahasā bhaṇantassa, ‘‘aññaṃ bhaṇissāmī’’ti aññaṃ bhaṇantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Visaṃvādanapurekkhāratā, visaṃvādanacittena yamatthaṃ vattukāmo, tassa puggalassa viññāpanapayogo cāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti. พระวินัยบัญญัติข้อนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถีปรารภเจ้าชายหัตถกะศากยบุตร ในเรื่องการปฏิเสธแล้วยอมรับเป็นต้น เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ ภิกษุผู้กล่าวคำเท็จเพื่อประโยชน์ในการประกาศคุณวิเศษของมนุษย์ เป็นปาราชิก ภิกษุผู้กล่าวคำเท็จเพื่อประโยชน์ในการกล่าวโทษด้วยปาราชิกที่ไม่มีมูล เป็นสังฆาทิเสส ภิกษุผู้กล่าวคำเท็จเพื่อประโยชน์ในการกล่าวโทษด้วยสังฆาทิเสส เป็นปาจิตตีย์ ภิกษุผู้กล่าวคำเท็จเพื่อประโยชน์ในการกล่าวโทษด้วยความวิบัติทางมารยาท เป็นทุกกฏ เมื่อกล่าวคำเท็จเพื่อประโยชน์ในการประกาศคุณวิเศษของมนุษย์ด้วยนัยยะเช่น “ผู้ใดอยู่ในวิหารของท่าน” (ปารา. ๒๒๐) หากผู้ฟังเข้าใจเรื่องนั้น เป็นถุลลัจจัย หากผู้ฟังไม่เข้าใจ เป็นทุกกฏ การกล่าวคำเท็จโดยลำพัง (โดยไม่มีเจตนาประกาศคุณวิเศษของมนุษย์เป็นต้น) ในสิกขาบทนี้ เป็นปาจิตตีย์ ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้กล่าวโดยพลันโดยไม่พิจารณา หรือผู้ตั้งใจจะพูดอย่างหนึ่ง (เช่น จีวร) แต่กลับพูดอีกอย่างหนึ่ง หรือแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๒ ประการ คือ ความตั้งใจที่จะหลอกลวง และการกระทำที่ทำให้บุคคลที่ตนต้องการจะบอกเรื่องนั้นรู้ ด้วยจิตที่ตั้งใจจะหลอกลวง สมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบเช่นเดียวกับสิกขาบทว่าด้วยอทินนาทาน. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายมุสาวาทสิกขาบท จบลงแล้ว. 2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายโอมาสวาทสิกขาบท Dutiye omasavādeti ovijjhanavacane, jātināmagottakammasippaābādhaliṅgakilesaāpattiakkosesu bhūtena vā abhūtena vā yena kenaci pārājikaṃ āpannaṃ vā anāpannaṃ vā yaṃkiñci bhikkhuṃ yāya kāyaci vācāya vā hatthamuddāya vā anaññāpadesena akkosanavacane pācittiyanti attho. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า “โอมาสวาเท” หมายถึง การกล่าวคำดูหมิ่นเหยียดหยาม อธิบายว่า เป็นปาจิตตีย์เพราะกล่าวคำด่าว่า ไม่ว่าจะเป็นเรื่องจริงหรือไม่จริง ด้วยวัตถุแห่งการด่าว่าอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น ชาติ ชื่อ โคตร การงาน ศิลปะ อาพาธ รูปร่าง กิเลส หรืออาบัติ แก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งที่ต้องปาราชิกแล้วหรือไม่ต้องก็ตาม ด้วยวาจาอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือด้วยการชี้มือ โดยไม่กล่าวอ้างถึงผู้อื่น (คือกล่าวโดยตรง). Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha omasanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tehiyeva dasahi akkosavatthūhi ‘‘santi idhekacce caṇḍālā’’tiādinā (pāci. 26) nayena aññāpadesaṃ katvā akkosantassa, ‘‘corosi gaṇṭhibhedakosī’’tiādīhi pāḷimuttakapadehi akkosantassa, yathā tathā vā anupasampannaṃ akkosantassa ca dukkaṭaṃ. Idha bhikkhunīpi anupasampannasaṅkhyaṃ gacchati. Anakkositukāmassa kevalaṃ davakamyatāya vadato sabbattha dubbhāsitaṃ. Atthadhammaanusāsanipurekkhārānaṃ, ummattakādīnañca anāpatti. Yaṃ akkosati, tassa upasampannatā, anaññāpadesena jātiādīhi akkosanaṃ, ‘‘maṃ akkosatī’’ti jānanā, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, vedanā pana idha dukkhāti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเรื่องการด่าว่า เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ. ภิกษุผู้ด่าว่าโดยอ้างถึงผู้อื่นด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านั้น เช่น "ในโลกนี้มีคนจัณฑาลบางพวก" เป็นต้น หรือผู้ด่าว่าด้วยคำที่นอกพระบาลี เช่น "เจ้าเป็นโจร เจ้าเป็นคนตัดช่องย่องเบา" เป็นต้น หรือผู้ด่าว่าอนุปสัมบันด้วยคำใดๆ ก็ตาม ต้องอาบัติทุกกฏ. ในสิกขาบทนี้ แม้ภิกษุณีก็จัดเป็นอนุปสัมบัน. สำหรับผู้ไม่ประสงค์จะด่าว่า แต่พูดไปเพราะความประสงค์จะเยาะเย้ยเท่านั้น ต้องอาบัติทุพภาสิตในทุกกรณี. สำหรับผู้ที่มุ่งประโยชน์ มุ่งธรรม มุ่งอนุสาสนี และสำหรับผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ ๔ ประการในสิกขาบทนี้คือ บุคคลที่ถูกด่าเป็นอุปสัมบัน, การด่าว่าโดยตรงด้วยชาติเป็นต้น (ไม่ใช่อ้างถึงผู้อื่น), การรู้ว่า "เขากำลังด่าเรา", และการไม่มีความมุ่งประโยชน์เป็นต้น. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน. แต่ในสิกขาบทนี้ เวทนาเป็นทุกข์. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาโอมสวาทสิกขาบทจบแล้ว. 3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā 3. อรรถกถาเปสุญญสิกขาบท Tatiye bhikkhupesuññeti bhikkhussa pesuññe, jātiādīhi akkosavatthūhi bhikkhū akkosantassa bhikkhuno sutvā vacanaṃ bhikkhuno piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā yo akkuddho, tassa bhikkhussa kāyena vā vācāya vā upasaṃhaṭe tasmiṃ pesuññakaraṇavacane pācittiyanti attho. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า "ภิกษุเปสุญญะ" หมายถึง เมื่อมีคำส่อเสียดที่นำไปสู่ภิกษุ, ภิกษุผู้ได้ยินคำด่าว่าของภิกษุที่ด่าภิกษุอื่นด้วยอักโกสวัตถุมีชาติเป็นต้น, ภิกษุนั้นนำคำส่อเสียดนั้นไปบอกแก่ภิกษุผู้ถูกด่า ไม่ว่าจะด้วยกายหรือวาจา ด้วยความประสงค์จะให้รัก หรือด้วยความประสงค์จะให้แตกกัน, ต้องอาบัติปาจิตตีย์ นี้คืออรรถะ. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha pesuññaupasaṃharaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, vuttanayeneva aññāpadesena akkosantassa vacanūpasaṃhāre vā pāḷimuttakaakkosūpasaṃhāre vā anupasampannassa ca upasaṃhāre dukkaṭaṃ. Idhāpi bhikkhunī anupasampannaṭṭhāne ṭhitā. Na piyakamyatāya, na bhedādhippāyena kevalaṃ pāpagarahitāya vadantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Jātiādīhi anaññāpadesena akkosantassa bhikkhuno sutvā vacanaṃ bhikkhussa upasaṃharaṇaṃ, piyakamyatābhedādhippāyesu aññataratā, tassa vijānanāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเรื่องการนำคำส่อเสียดไปบอก เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ. การนำคำพูดของภิกษุผู้ด่าว่าโดยอ้างถึงผู้อื่นตามนัยที่กล่าวมาแล้ว หรือการนำคำด่าว่าที่นอกพระบาลีไปบอก หรือการนำไปบอกแก่อนุปสัมบัน ต้องอาบัติทุกกฏ. ในสิกขาบทนี้ แม้ภิกษุณีก็จัดอยู่ในฐานะอนุปสัมบัน. สำหรับผู้ที่พูดไปโดยไม่ประสงค์จะให้รัก ไม่ประสงค์จะให้แตกกัน แต่เพียงประสงค์จะตำหนิคนชั่วเท่านั้น และสำหรับผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ การนำคำพูดของภิกษุผู้ด่าว่าโดยตรงด้วยชาติเป็นต้นไปบอกแก่ภิกษุ, ความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความประสงค์จะให้รักหรือความประสงค์จะให้แตกกัน, และการที่ภิกษุผู้ถูกนำไปบอกนั้นรู้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเปสุญญสิกขาบทจบแล้ว. 4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā 4. อรรถกถาปทโสธัมมสิกขาบท Catutthe padaso dhammaṃ vāceyyāti saṅgītittayaṃ anāruḷhampi rājovādatikkhindriyacatuparivattananandopanandakulumpasuttamaggakathādidhammañca saṅgītittayamāruḷhaṃ tipiṭakadhammañca padaṃ padaṃ vāceyya, padānupadaanvakkharaanubyañjanesu ekekaṃ koṭṭhāsanti attho. Pācittiyanti etesu padādīsu bhikkhuñca bhikkhuniñca ṭhapetvā yaṃkañci koṭṭhāsaṃ avasesapuggalehi saddhiṃ ekato bhaṇantassa padādigaṇanāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "พึงแสดงธรรมเป็นบทๆ" หมายถึง พึงแสดงธรรมที่เป็นพระไตรปิฎกที่สังคายนา ๓ ครั้งได้รวบรวมไว้แล้ว หรือธรรมที่ยังไม่ได้รวบรวมไว้ เช่น ราชโอวาทสูตร, ติกขินทริยสูตร, จตุปริวัตตสูตร, นันโทปนันทสูตร, กุลุมปสูตร, มรรคกถา เป็นต้น, พึงแสดงแต่ละส่วนในบรรดาบท, อนุบท, อนวัคขระ, อนุพยัญชนะ. นี้คืออรรถะ. คำว่า "ปาจิตตีย์" หมายถึง ภิกษุผู้แสดงส่วนใดส่วนหนึ่งในบรรดาบทเป็นต้นเหล่านี้ ร่วมกับบุคคลที่เหลือ (เว้นภิกษุและภิกษุณี) ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนบทเป็นต้น. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha padaso dhammavācanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ. Upasampanne anupasampannasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Anupasampannena saddhiṃ ekato uddesaggahaṇe, sajjhāyakaraṇe, tassa santike uddesaggahaṇe, yebhuyyena paguṇaganthaṃ bhaṇantassa, osārentassa ca khalitaṭṭhāne ‘‘evaṃ bhaṇāhī’’ti vacane ca ekato bhaṇantassāpi, ummattakādīnañca anāpatti. Anupasampannatā, vuttalakkhaṇaṃ dhammaṃ padaso vācanatā, ekato osāpanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni. Padasodhammasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเรื่องการแสดงธรรมเป็นบทๆ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้แสดงธรรมเป็นบทๆ แก่อุปสัมบัน โดยสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน หรือมีความสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ. การเรียนพระบาลีและอรรถกถาพร้อมกับอนุปสัมบัน, การสาธยายร่วมกัน, การเรียนจากอนุปสัมบันนั้น, การที่อนุปสัมบันนั้นสาธยายคัมภีร์ที่ชำนาญเป็นส่วนใหญ่, การที่อนุปสัมบันนั้นแสดงพระบาลีในท่ามกลางบริษัท, การกล่าวว่า "จงกล่าวอย่างนี้" ในที่ที่ผิดพลาด, การบอกให้, หรือการสาธยายพร้อมกัน, และสำหรับผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นอนุปสัมบัน, การแสดงธรรมที่มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้ว (คือธรรมที่เป็นพระไตรปิฎกที่สังคายนา ๓ ครั้งได้รวบรวมไว้แล้ว หรือธรรมที่ยังไม่ได้รวบรวมไว้ เช่น ราชโอวาทเป็นต้น) เป็นบทๆ, และการแสดงให้จบพร้อมกัน. สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานมาจากปทโสธัมมะ, เป็นกิริยา, ไม่พ้นจากอาบัติแม้ไม่มีสัญญาว่าล่วงละเมิด, ไม่มีเจตนา, เป็นอาบัติที่เกิดจากการบัญญัติ, เป็นวจีกรรม, มีจิต ๓ อย่าง, มีเวทนา ๓ อย่าง. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปทโสธัมมสิกขาบทจบแล้ว. 5. Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā 5. อรรถกถาปฐมสหเสยยสิกขาบท Pañcame anupasampannenāti bhikkhuṃ ṭhapetvā antamaso pārājikavatthubhūtena tiracchānagatenāpi. Uttaridirattatirattanti dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā rattīnaṃ upari. Sahaseyyanti sabbacchannaparicchanne yebhuyyena channaparicchanne vā senāsane pubbāpariyena vā ekakkhaṇena vā ekato nipajjanaṃ. Kappeyyāti vidaheyya sampādeyya. Tattha chadanaṃ anāhacca diyaḍḍhahatthubbedhena pākārādinā paricchinnampi sabbaparicchannamicceva veditabbaṃ, tasmā iminā lakkhaṇena samannāgato sacepi sattabhūmiko pāsādo ekūpacāro hoti, satagabbhaṃ vā catusālaṃ, yo tattha vā aññattha vā tādise tena vā aññena vā anupasampannena saha tisso rattiyo sayitvā catutthadivase atthaṅgate sūriye anupasampanne nipanne gabbhadvāraṃ pidhāya vā apidhāya vā nipajjati, paṭhamanipanno vā tasmiṃ nipajjante na vuṭṭhāti, tassa ubhinnaṃ uṭṭhahitvā nipajjanappayogagaṇanāya anupasampannagaṇanāya ca pācittiyaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 51) sabbappakārato vutto. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า "กับอนุปสัมบัน" หมายถึง เว้นภิกษุแล้ว แม้กับสัตว์เดรัจฉานผู้เป็นวัตถุแห่งปาราชิก. คำว่า "เกินสองคืนสามคืน" หมายถึง เกินกว่าสองหรือสามคืน. คำว่า "นอนร่วม" หมายถึง การนอนร่วมกันในเสนาสนะที่มุงและกั้นโดยรอบทั้งหมด หรือมุงและกั้นโดยส่วนใหญ่ ไม่ว่าจะก่อนหลังหรือพร้อมกัน. คำว่า "พึงทำ" หมายถึง พึงกระทำ พึงทำให้สำเร็จ. ในคำว่า "ที่มุงและกั้นโดยรอบทั้งหมด" นั้น แม้เสนาสนะที่กั้นด้วยกำแพงเป็นต้นสูงหนึ่งศอกครึ่ง โดยไม่ติดกับหลังคา ก็พึงทราบว่าเป็น "กั้นโดยรอบทั้งหมด" นั่นเอง. เพราะฉะนั้น วิหารที่มีลักษณะเช่นนี้ แม้เป็นปราสาท ๗ ชั้น ก็มีอุปจารเดียวกัน, หรือศาลา ๔ ทิศที่มี ๑๐๐ ห้อง ก็มีอุปจารเดียวกัน. ภิกษุใดนอนร่วมกับอนุปสัมบันนั้น หรืออนุปสัมบันอื่น ในวิหารนั้น หรือวิหารอื่นที่มีลักษณะเช่นนั้น เป็นเวลา ๓ คืน, ในวันที่ ๔ เมื่อพระอาทิตย์อัสดงคตแล้ว อนุปสัมบันนอนลงแล้ว ภิกษุนั้นปิดประตูห้องหรือไม่ปิดก็ตาม แล้วนอนลง, หรือภิกษุนั้นนอนลงก่อนแล้ว เมื่ออนุปสัมบันนั้นนอนลง ภิกษุนั้นไม่ลุกขึ้น, ภิกษุนั้นต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนความพยายามในการนอนของทั้งสอง และตามจำนวนอนุปสัมบัน. นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนรายละเอียดกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาโดยประการทั้งปวง. Āḷaviyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha anupasampannena sahaseyyavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘uttaridirattatiratta’’nti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, upasampanne anupasampannasaññino vematikassa vā upaddhacchannaparicchannādīsu ca dukkaṭaṃ. Ūnakadirattatirattaṃ vasantassa, tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasantassa, sabbacchannasabbāparicchannādīsu vasantassa, itarasmiṃ nisinne nipajjantassa, nipanne vā nisīdantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha anupasampannena saha nipajjanaṃ, catutthadivase sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองอาฬวี ปรารภภิกษุจำนวนมากในเรื่องการนอนร่วมกับอนุปสัมบัน. คำว่า "เกินสองคืนสามคืน" เป็นอนุบัญญัติในที่นี้, เป็นบัญญัติทั่วไป, ไม่ต้องอาณัติ, เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้สำคัญอุปสัมบันว่าเป็นอนุปสัมบัน หรือมีความสงสัย แล้วนอนในเสนาสนะที่มุงและกั้นเพียงครึ่งเดียวเป็นต้น ต้องอาบัติทุกกฏ. สำหรับผู้ที่อยู่ไม่ถึงสองหรือสามคืน, สำหรับผู้ที่ออกไปก่อนอรุณขึ้นในคืนที่สามแล้วกลับมาอยู่ใหม่, สำหรับผู้ที่อยู่ในเสนาสนะที่มุงโดยรอบแต่ไม่ได้กั้นโดยรอบเป็นต้น, สำหรับผู้ที่นอนลงในขณะที่อีกฝ่ายนั่งอยู่, หรือสำหรับผู้ที่นั่งลงในขณะที่อีกฝ่ายนอนอยู่, และสำหรับผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ ๓ ประการในที่นี้คือ เสนาสนะที่เป็นวัตถุแห่งปาจิตตีย์, การนอนร่วมกับอนุปสัมบันในเสนาสนะนั้น, และการที่พระอาทิตย์อัสดงคตในวันที่ ๔. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทขนแกะ. Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปฐมสหเสยยสิกขาบทจบแล้ว. 6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā 6. อรรถกถาทุติยสหเสยยสิกขาบท Chaṭṭhe mātugāmenāti antamaso tadahujātāyapi manussitthiyā. Dissamānarūpā pana yakkhipetiyo paṇḍako methunavatthubhūtā ca tiracchānitthiyo idha dukkaṭavatthukā honti. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "กับมาตุคาม" หมายถึง แม้กับหญิงมนุษย์ที่เกิดในวันนั้น. ส่วนยักษิณีและเปรตหญิงที่มีรูปปรากฏ, บัณเฑาะก์, และสัตว์เดรัจฉานเพศเมียที่เป็นวัตถุแห่งเมถุน, ในสิกขาบทนี้เป็นวัตถุแห่งอาบัติทุกกฏ. Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ anuruddhattheraṃ ārabbha mātugāmena sahaseyyavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ anantarasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ aññatra rattiparicchedā, tatra hi catutthadivase āpatti, idha pana paṭhamadivasepīti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเถระอนุรุทธะในเรื่องการนอนร่วมกับมาตุคาม. ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อน เว้นแต่กำหนดเวลาแห่งราตรี, เพราะในสิกขาบทก่อนอาบัติเกิดในวันที่ ๔, แต่ในสิกขาบทนี้เกิดในวันแรก. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทุติยสหเสยยสิกขาบทจบแล้ว. 7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā 7. อรรถกถาธัมมเทสนสิกขาบท Sattame uttarichappañcavācāhītiettha eko gāthāpādo ekā vācāti evaṃ sabbattha vācāpamāṇaṃ veditabbaṃ. Dhammaṃ deseyyāti padasodhammasikkhāpade vuttalakkhaṇaṃ dhammaṃ vā aṭṭhakathādhammaṃ vā bhāseyya. Aññatra viññunā purisaviggahenāti vinā viññunā purisena. Manussaviggahaṃ gahetvā ṭhitena pana yakkhena vā petena vā tiracchānena vā saddhiṃ ṭhitāyapi dhammaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Pācittiyanti dutiyāniyate vuttalakkhaṇena manussena vinā viññumanussitthiyā channaṃ vācānaṃ upari padādivasena dhammaṃ desentassa padādigaṇanāya, bahūnaṃ desayato mātugāmagaṇanāya ca pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า "อุตตริฉัปปัญจวาจาหิ" นี้ พึงทราบประมาณแห่งคำพูดอย่างนี้ว่า คาถาบทหนึ่งเป็นคำพูดหนึ่ง ในพระบาลีและอรรถกถาทั้งปวง. คำว่า "พึงแสดงธรรม" คือ พึงแสดงพระธรรมที่เป็นพระบาลีหรือพระธรรมที่เป็นอรรถกถา ซึ่งมีลักษณะที่กล่าวไว้ในปทโสธัมมสิกขาบท. คำว่า "เว้นบุรุษผู้รู้ผู้มีกายเป็นมนุษย์" คือ เว้นบุรุษผู้รู้. อนึ่ง ไม่ควรแสดงธรรมแก่หญิงที่อยู่ร่วมกับยักษ์ หรือเปรต หรือสัตว์เดรัจฉานที่แปลงกายเป็นมนุษย์. คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ ภิกษุผู้แสดงธรรมแก่หญิงผู้รู้เกินกว่า ๖ คำ โดยนัยแห่งบทเป็นต้น โดยปราศจากบุรุษผู้มีลักษณะที่กล่าวไว้ในอนิยตสิกขาบทที่ ๒ เป็นปาจิตตีย์ด้วยการนับบทเป็นต้น และเป็นปาจิตตีย์ด้วยการนับจำนวนหญิงเมื่อแสดงแก่หญิงหลายคน. Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha mātugāmassa dhammadesanāvatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra viññunā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, amātugāme mātugāmasaññino vematikassa vā yakkhipetipaṇḍakamanussaviggahatiracchānitthīnaṃ desentassa ca dukkaṭaṃ. Chahi vācāhi, tato vā oraṃ desentassa, vuttalakkhaṇe vā purise sati, sayaṃ vā uṭṭhāya, puna nisīditvā mātugāmassa vā uṭṭhahitvā puna nisinnassa, aññassa vā mātugāmassa desayato, ‘‘dīghanikāyo nāma bhante kimatthiyo’’ti evaṃ pana puṭṭhe sabbampi dīghanikāyaṃ desentassa, aññassatthāya vuccamānaṃ mātugāme suṇante, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇassa dhammassa channaṃ vācānaṃ upari desanā, vuttalakkhaṇo mātugāmo, iriyāpathaparivattābhāvo, kappiyakārakassābhāvo, apañhāvissajjanāti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisāneva, kevalaṃ idha kiriyākiriyaṃ hotīti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระอุทยีเถระ ในเรื่องการแสดงธรรมแก่หญิง. คำว่า "เว้นบุรุษผู้รู้" นี้ เป็นอนุปบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้แสดงธรรมแก่ผู้ไม่เป็นหญิง แต่สำคัญว่าเป็นหญิง หรือสงสัย, และผู้แสดงธรรมแก่ยักษิณี เปรตินี บัณเฑาะก์ สัตว์เดรัจฉานเพศเมียที่มีกายเป็นมนุษย์ เป็นทุกกฏ. ภิกษุผู้แสดงธรรมด้วยคำ ๖ คำ หรือน้อยกว่านั้น, หรือเมื่อมีบุรุษผู้มีลักษณะที่กล่าวไว้, หรือภิกษุผู้ลุกขึ้นแล้วนั่งลงอีก, หรือผู้แสดงธรรมแก่หญิงที่ลุกขึ้นแล้วนั่งลงอีก, หรือผู้แสดงธรรมแก่หญิงอื่น, หรือผู้แสดงพระทีฆนิกายทั้งหมดเมื่อถูกถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระทีฆนิกายชื่ออะไร มีอรรถว่าอย่างไร", หรือผู้แสดงธรรมที่กล่าวเพื่อประโยชน์แก่บุรุษอื่น แต่หญิงได้ยิน, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๕ ประการ คือ การแสดงธรรมเกิน ๖ คำ ของธรรมที่มีลักษณะที่กล่าวไว้, หญิงผู้มีลักษณะที่กล่าวไว้, การไม่มีการเปลี่ยนอิริยาบถ, การไม่มีบุรุษผู้ทำกัปปิยะ (บุรุษผู้รู้), การไม่ใช่การวิสัชนาปัญหา. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนปทโสธัมมสิกขาบทนั่นเอง เพียงแต่ในสิกขาบทนี้มีการกระทำและไม่กระทำเท่านั้น. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการแสดงธรรมจบแล้ว. 8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกอุตตริมนุสสธรรม. Aṭṭhame uttarimanussadhammanti catutthapārājike vuttalakkhaṇaṃ uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhammaṃ. Bhūtasmiṃ pācittiyanti attani jhānādidhamme sati taṃ bhikkhuñca bhikkhuniñca ṭhapetvā aññassa ārocayato pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า "อุตตริมนุสสธรรม" คือ ธรรมของอุตตริมนุษย์ คือ ของผู้ได้ฌานและของพระอริยะ ซึ่งมีลักษณะที่กล่าวไว้ในปาราชิกสิกขาบทที่ ๔. คำว่า "เป็นปาจิตตีย์เมื่อมีอยู่จริง" คือ เมื่อมีธรรมมีฌานเป็นต้นอยู่ในตน ภิกษุผู้บอกธรรมมีฌานเป็นต้นนั้นแก่ผู้อื่น (เว้นภิกษุและภิกษุณี) เป็นปาจิตตีย์. Vesāliyaṃ vaggumudātīriye bhikkhū ārabbha tesaṃ bhūtārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, nippariyāyena attani vijjamānaṃ jhānādidhammaṃ ārocentassa sace yassa āroceti, so anantarameva ‘‘ayaṃ jhānalābhī’’ti vā ‘‘ariyo’’ti vā yena kenaci ākārena tamatthaṃ jānāti, pācittiyaṃ. No ce jānāti, dukkaṭaṃ. Pariyāyena ārocitaṃ pana jānātu vā, mā vā, dukkaṭameva. Tathārūpe kāraṇe sati upasampannassa ārocayato, ādikammikassa ca anāpatti. Yasmā pana ariyānaṃ ummattakādibhāvo natthi, jhānalābhino pana tasmiṃ sati jhānā parihāyanti, tasmā te idha na gahitā. Uttarimanussadhammassa bhūtatā, anupasampannassa ārocanaṃ, taṅkhaṇavijānanā, anaññāpadesoti imānettha cattāri aṅgāni. Bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, kusalābyākatacittehi dvicittaṃ, sukhamajjhattavedanāhi dvivedananti. บัญญัติไว้ในเรื่องการบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีอยู่จริงของภิกษุเหล่านั้น โดยปรารภภิกษุทั้งหลายผู้มีปกติอยู่ริมฝั่งแม่น้ำวัคคุมุทาในเมืองเวสาลี เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ หากภิกษุผู้บอกฌานเป็นต้นอันมีอยู่จริงในตนโดยไม่เป็นปริยาย (โดยตรง) ถ้าบุคคลที่ภิกษุนั้นบอกรู้ความนั้นโดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในทันทีว่า "ผู้นี้เป็นผู้ได้ฌาน" หรือ "เป็นพระอริยะ" ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ถ้าไม่รู้ ต้องอาบัติทุกกฏ ส่วนการบอกโดยปริยายนั้น ไม่ว่าผู้ฟังจะรู้หรือไม่รู้ ก็ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น. อนาบัติแก่ภิกษุผู้บอกแก่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันเมื่อมีเหตุอันควรเช่นนั้น และแก่ภิกษุผู้เป็นอาทิกัมมิกะ. แต่เพราะพระอริยะทั้งหลายไม่มีภาวะเป็นบ้าเป็นต้น และผู้ได้ฌานทั้งหลายเมื่อมีภาวะเป็นบ้าเป็นต้น ย่อมเสื่อมจากฌาน เพราะฉะนั้น ท่านเหล่านั้นจึงไม่ถูกนับรวมในสิกขาบทนี้. ความมีอยู่จริงแห่งอุตตริมนุสสธรรม, การบอกแก่บุคคลที่มิใช่อุปสัมบัน, การรู้ในขณะนั้น, และการไม่ชี้บอกโดยอ้อม (ไม่เป็นปริยาย) เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. มีสมุฏฐานเกิดจากการบอกอุตตริมนุสสธรรม, เป็นกิริยา, ไม่มีการพ้นด้วยสัญญา, เป็นอจิตตกะ, เป็นปัณณัตติวัชชะ, เป็นกายกรรม วจีกรรม, เกิดด้วยจิต ๒ คือ กุศลจิตและอัพยากตจิต, มีเวทนา ๒ คือ สุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกอุตตริมนุสสธรรมจบลงแล้ว. 9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติหยาบ Navame bhikkhussāti pārājikaṃ anajjhāpannassa. Duṭṭhullanti kiñcāpi dvinnaṃ āpattikkhandhānametaṃ adhivacanaṃ, idha pana saṅghādisesameva adhippetaṃ. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho abhiṇhāpattikassa bhikkhuno āyatiṃ saṃvaratthāya āpattīnañca kulānañca pariyantaṃ katvā vā akatvā vā tikkhattuṃ apaloketvā katikaṃ karoti, taṃ ṭhapetvā, ayathākatikāya ‘‘ayaṃ asuciṃ mocetvā saṅghādisesaṃ āpanno’’tiādinā nayena vatthunā saddhiṃ āpattiṃ ghaṭetvā ārocentassa pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า "ภิกษุ" หมายถึงภิกษุผู้ยังไม่ถึงอาบัติปาราชิก. คำว่า "ทุฏฐุลละ" แม้จะเป็นชื่อเรียกอาบัติ ๒ กอง (คือปาราชิกและสังฆาทิเสส) แต่ในสิกขาบทนี้มุ่งหมายเอาเฉพาะอาบัติสังฆาทิเสสเท่านั้น. คำว่า "เว้นภิกษุสมมติ" หมายถึง เว้นกติกาที่สงฆ์ทำไว้เพื่อประโยชน์แก่การสำรวมในภายหน้าของภิกษุผู้ต้องอาบัติบ่อยๆ โดยกำหนดหรือไม่กำหนดขอบเขตของอาบัติและตระกูล แล้วบอกกล่าว ๓ ครั้ง. ภิกษุผู้บอกอาบัติโดยไม่เป็นไปตามกติกานั้น โดยเชื่อมโยงอาบัติเข้ากับเรื่องราวด้วยนัยมีอาทิว่า "ภิกษุนี้ทำอสุจิเคลื่อนแล้วต้องอาบัติสังฆาทิเสส" ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha duṭṭhullāpattiārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, aduṭṭhullāya duṭṭhullasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ, avasese cha āpattikkhandhe, anupasampannassa purimapañcasikkhāpadavītikkamasaṅkhātaṃ duṭṭhullaṃ vā itaraṃ aduṭṭhullaṃ vā ajjhācāraṃ ārocentassāpi dukkaṭameva. Vatthumattaṃ vā āpattimattaṃ vā ārocentassa, bhikkhusammutiparicchedaṃ anatikkamitvā ārocentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇassa bhikkhuno savatthuko saṅghādiseso, anupasampannassa ārocanaṃ, bhikkhusammutiyā abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, vedanā pana idha dukkhāyevāti. บัญญัติไว้ในเรื่องการบอกอาบัติหยาบ โดยปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ในเมืองสาวัตถี เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในอาบัติที่ไม่หยาบ หากมีสัญญาว่าเป็นอาบัติหยาบ หรือมีความสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ. ในอาบัติกองอื่นอีก ๖ กองที่เหลือ, แม้บอกอาจาระที่หยาบซึ่งนับว่าเป็นการล่วงละเมิดสิกขาบท ๕ ข้อแรกของอนุปสัมบัน หรืออาจาระที่ไม่หยาบอย่างอื่น ก็ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น. อนาบัติแก่ภิกษุผู้บอกเพียงเรื่องราว หรือบอกเพียงอาบัติ, แก่ภิกษุผู้บอกโดยไม่ล่วงเลยขอบเขตของภิกษุสมมติ, และแก่ภิกษุผู้เป็นบ้าเป็นต้น. สังฆาทิเสสที่มีเรื่องราวของภิกษุผู้มีลักษณะดังกล่าว, การบอกแก่อนุปสัมบัน, และการไม่มีภิกษุสมมติ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน, แต่เวทนาในสิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนาเท่านั้น. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกอาบัติหยาบจบลงแล้ว. 10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขุดดิน Dasame pathavinti duvidhā pathavī jātapathavī ajātapathavīti. Tattha jātapathavī suddhamissapuñjavasena tividhā, tattha suddhapathavī nāma pakatiyā suddhapaṃsu vā suddhamattikā vā. Missapathavī nāma yattha paṃsuto vā mattikāto vā pāsāṇasakkharakathalamarumbavālukāsu aññatarassa tatiyabhāgo hoti. Puñjapathavī nāma ‘‘atirekacātumāsaṃ ovaṭṭho paṃsupuñjo vā mattikāpuñjo vā’’ti (pāci. 86) vuttaṃ, vuttalakkhaṇena pana missakapuñjopi piṭṭhipāsāṇe ṭhitasukhumarajampi ca deve phusāyante sakiṃ tintaṃ catumāsaccayena tintokāso puñjapathavisaṅkhameva gacchati. Tividhāpi cesā pathavī uddhanapattapacanādivasena vā yathā tathā vā adaḍḍhā ‘jātapathavī’ti vuccati, daḍḍhā pana vuttappamāṇato adhikatarapāsāṇādimissā vā ajātapathavī nāma hoti, ko pana vādo suddhapāsāṇādibhedāya. Tattha yā ‘jātapathavī’ti vuttā, ayaṃ akappiyapathavī. Yo bhikkhu taṃ evarūpaṃ pathaviṃ sayaṃ khaṇati, khaṇanabhedanavilekhanapacanādīhi vikopeti, tassa payogagaṇanāya pācittiyaṃ. Yo pana khaṇāpeti, vuttanayeneva vikopāpeti, tassa ‘‘imaṃ padesa’’nti vā ‘‘imaṃ pathavi’’nti vā evaṃ niyametvā ‘‘khaṇa, bhindā’’tiādinā nayena āṇāpentassa āṇattiyā dukkaṭaṃ, sakiṃ āṇatte divasampi khaṇante āṇāpakassa ekameva pācittiyaṃ, sace itaro punappunaṃ āṇāpeti, vācāya vācāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "ปฐวี" ในที่นี้ ดินมี ๒ ชนิด คือ ดินที่เกิดแล้ว (ชาตปฐวี) และดินที่ยังไม่เกิด (อชาตปฐวี). ในบรรดาดิน ๒ ชนิดนั้น ดินที่เกิดแล้วมี ๓ ชนิดโดยแบ่งเป็น ดินบริสุทธิ์ ดินผสม และดินกอง. ในบรรดา ๓ ชนิดนั้น ดินบริสุทธิ์ คือ ดินผงบริสุทธิ์ หรือดินเหนียวบริสุทธิ์โดยธรรมชาติ. ดินผสม คือ ดินที่มีส่วนผสมของหิน กรวด ก้อนกรวด ทราย หรืออย่างใดอย่างหนึ่งในจำนวนนั้นเป็นหนึ่งในสามส่วน. ดินกอง คือ ดินผงที่ถูกฝนรดมาเกิน ๔ เดือน หรือดินเหนียวที่ถูกฝนรดมาเกิน ๔ เดือน ดังที่กล่าวไว้ (ในปาจิตตีย์ ๘๖). อนึ่ง ดินกองผสมที่มีลักษณะดังกล่าว และแม้แต่ผงธุลีละเอียดที่อยู่บนแผ่นหิน เมื่อฝนตกถูกครั้งหนึ่งแล้ว ภายหลัง ๔ เดือน บริเวณที่ถูกฝนรดนั้นก็จัดเป็นดินกองเท่านั้น. ดินทั้ง ๓ ชนิดนี้ ไม่ว่าจะถูกทำให้ร้อนด้วยการตั้งเตาเผาภาชนะ หรือด้วยวิธีใดๆ ก็ตาม ที่ยังไม่ถูกเผา เรียกว่า 'ชาตปฐวี' (ดินที่เกิดแล้ว). ส่วนดินที่ถูกเผาแล้ว หรือดินที่มีส่วนผสมของหินเป็นต้นเกินกว่าประมาณที่กล่าวไว้ (คือเกินหนึ่งในสามส่วน) เรียกว่า 'อชาตปฐวี' (ดินที่ยังไม่เกิด). จะกล่าวอะไรถึงดินประเภทหินบริสุทธิ์เป็นต้นเล่า. ในบรรดาดินเหล่านั้น ดินที่เรียกว่า 'ชาตปฐวี' นี้เป็นดินที่ไม่ควร (อากัปปิยปฐวี). ภิกษุใดขุดดินชนิดนั้นด้วยตนเอง หรือทำให้เสียหายด้วยการขุด การทำลาย การขูด การเผาเป็นต้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนการกระทำ. ส่วนภิกษุใดสั่งให้ขุด หรือสั่งให้ทำลายด้วยนัยดังกล่าว ต้องอาบัติทุกกฏด้วยการสั่งนั้น. หากสั่งครั้งเดียว แม้ผู้ถูกสั่งจะขุดตลอดทั้งวัน ภิกษุผู้สั่งก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์เพียงครั้งเดียว. แต่ถ้าภิกษุผู้สั่งสั่งซ้ำๆ กัน ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนคำสั่ง. Āḷaviyaṃ āḷavake bhikkhū ārabbha pathavikhaṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, pathaviyā vematikassa, apathaviyā pathavisaññino ceva vematikassa ca dukkaṭaṃ. Okāsaṃ aniyametvā ‘‘pokkharaṇiṃ khaṇa, āvāṭaṃ khaṇa, kandaṃ khaṇā’’tiādīni bhaṇantassa, ātapena sussitvā phalitakaddamaṃ vā gokaṇṭakaṃ vā heṭṭhā pathaviyā asambaddhaṃ bhijjitvā patitanaditaṭaṃ vā mahantampi naṅgalacchinnamattikāpiṇḍantievamādīni sabbañca ajātapathaviṃ vikopentassa, ‘‘imassa thambhassa āvāṭaṃ jāna, mattikaṃ dehi, mattikaṃ āhara, paṃsunā me attho, mattikaṃ kappiyaṃ karohī’’ti bhaṇantassa, asañcicca rukkhādipavaṭṭanena bhindantassa, asatiyā pādaṅguṭṭhakādīhi vilekhantassa, jātapathavibhāvaṃ vā, ‘‘khaṇāmi vā aha’’nti ajānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Jātapathavī, pathavisaññitā, khaṇanakhaṇāpanānaṃ aññataranti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti. บัญญัติไว้ในเรื่องการขุดดิน โดยปรารภภิกษุชาวอาฬวีในเมืองอาฬวี เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นสาณัตติกะ. หากสงสัยในดิน (ว่าเป็นอากัปปิยปฐวี) หรือในดินที่ไม่ใช่อากัปปิยปฐวี แต่มีสัญญาว่าเป็นดิน (อากัปปิยปฐวี) และสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ. แก่ภิกษุผู้กล่าวคำมีอาทิว่า "จงขุดสระน้ำ, จงขุดหลุม, จงขุดหัวมัน" โดยไม่กำหนดสถานที่, แก่ภิกษุผู้ทำให้ดินโคลนที่แห้งแตกเพราะแดด หรือดินโคลนที่ถูกกีบเท้าโคเหยียบจนเป็นหนาม หรือตลิ่งแม่น้ำที่พังทลายลงมาโดยไม่ติดกับพื้นดินข้างล่าง หรือก้อนดินเหนียวขนาดใหญ่ที่ถูกไถตัดเป็นต้นเหล่านี้ทั้งหมด และดินที่ยังไม่เกิด (อชาตปฐวี) ทั้งหมดเสียหาย, แก่ภิกษุผู้กล่าวโดยปริยายว่า "จงรู้หลุมสำหรับเสานี้, จงให้ดินเหนียว, จงนำดินเหนียวมา, เราต้องการดินผง, จงทำดินเหนียวให้ควร (กัปปิยะ)" แก่ภิกษุผู้ทำลายโดยไม่ตั้งใจด้วยการกลิ้งท่อนไม้เป็นต้น, แก่ภิกษุผู้ขูดด้วยนิ้วหัวแม่เท้าเป็นต้นโดยไม่ตั้งใจ, แก่ภิกษุผู้ไม่รู้ว่า "เป็นดินที่เกิดแล้ว" หรือ "เราขุดเอง", และแก่ภิกษุผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ดินที่เกิดแล้ว, การมีสัญญาว่าเป็นดิน (ที่เกิดแล้ว), และการขุดหรือสั่งให้ขุดอย่างใดอย่างหนึ่ง เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน, แต่สิกขาบทนี้เป็นอาบัติที่เกิดจากการบัญญัติ, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขุดดินจบลงแล้ว. Musāvādavaggo paṭhamo. หมวดมุสาวาทจบลงแล้ว. 2. Bhūtagāmavaggo 2. หมวดภูตคาม 1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภูตคาม Bhūtagāmavaggassa paṭhame bhūtagāmapātabyatāyāti ettha bhavanti ahesuñcāti bhūtā, jāyanti vaḍḍhanti jātā vaḍḍhitā cāti attho. Gāmoti rāsi, bhūtānaṃ gāmo, bhūtā eva vā gāmoti bhūtagāmo, patiṭṭhitaharitatiṇarukkhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Pātabyassa bhāvo pātabyatā, chedanabhedanādīhi yathāruci paribhuñjitabbatāti attho, tassaṃ bhūtagāmapātabyatāya, nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ, bhūtagāmapātabyatāhetu bhūtagāmassa chedanādipaccayā pācittiyanti attho. Tasmā yo bhikkhu pathaviudakapākārādīsu yatthakatthaci jātaṃ asukkhaṃ antamaso atisukhumatiṇampi sāsapabījakasevālampi uddharaṇacchedanavijjhanādīhi vikopeti vā pathavikhaṇane vuttanayena vikopāpeti vā pācittiyaṃ āpajjati. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งภูตคามวรรค คำว่า "ภูตคามปาตัพพยตายะ" นี้ ที่ชื่อว่า "ภูตะ" เพราะกำลังเกิด กำลังเจริญ และเพราะเกิดแล้ว เจริญแล้ว. อรรถว่า กำลังเกิด กำลังเจริญ และอรรถว่า เกิดแล้ว เจริญแล้ว. คำว่า "คามะ" คือ หมู่. หมู่แห่งภูตะ หรือภูตะนั่นแหละคือหมู่ ชื่อว่าภูตคาม. ชื่อนี้เป็นคำเรียกหญ้า ต้นไม้เป็นต้นที่เขียวสดตั้งอยู่บนดิน. ภาวะแห่งสิ่งที่พึงใช้สอย ชื่อว่าปาตัพพยตา. อรรถว่า ความเป็นสิ่งที่พึงใช้สอยได้ตามความพอใจด้วยการตัด การทำลายเป็นต้น. เพราะความเป็นสิ่งที่พึงใช้สอยแห่งภูตคามนั้น. คำว่า "ภูตคามปาตัพพยตายะ" นี้ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ. อรรถว่า เป็นปาจิตตีย์เพราะเหตุแห่งความเป็นสิ่งที่พึงใช้สอยแห่งภูตคาม คือเพราะเหตุแห่งการตัดเป็นต้นซึ่งภูตคาม. เพราะฉะนั้น ภิกษุใดทำลายหญ้าที่ละเอียดอ่อนที่สุด หรือสาหร่ายขนาดเมล็ดผักกาดที่ยังไม่แห้ง ซึ่งเกิดในที่ใดที่หนึ่งบนดิน น้ำ กำแพงเป็นต้น ด้วยการถอน การตัด การแทงเป็นต้น หรือให้ผู้อื่นทำลายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปฐวีขณนสิกขาบท ภิกษุนั้นต้องอาบัติปาจิตตีย์. Āḷaviyaṃ āḷavake bhikkhū ārabbha rukkhachindanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, bhūtagāmato viyojitamūlabījakhandhabījaphalubījaaggabījabījabījānaṃ aññataraṃ bhājanagataṃ vā rāsikataṃ vā bhūmiyaṃ ropitampi nikkhantamūlamattaṃ vā nikkhantaaṅkuramattaṃ vā sacepissa vidatthimattā pattavaṭṭi niggacchati, anikkhante vā mūle nikkhante vā mūle yāva aṅkuro harito na hoti, tāva taṃ vikopentassa dukkaṭaṃ, tathā bhūtagāmabījagāme vematikassa, abhūtagāmabījagāme bhūtagāmabījagāmasaññino ceva vematikassa ca. Ubhayattha pana atathāsaññissa, ummattakādīnañca anāpatti, asañcicca asatiyā ajānitvā vā vikopentassa, ‘imaṃ rukkha’nti evaṃ aniyametvā ‘‘rukkhaṃ chinda, valliṃ chindā’’tiādīni bhaṇantassa, ‘‘imaṃ pupphaṃ vā phalaṃ vā jāna, imaṃ dehi, imaṃ āhara, iminā me attho, imaṃ kappiyaṃ karohī’’ti bhaṇantassa ca anāpatti. Evaṃ kappiyavacanena bhūtagāmato viyojitaṃ pana bījajātaṃ puna pi ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti kāretvāva paribhuñjitabbaṃ. Evañhissa bījagāmaparimocanampi kataṃ hoti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่เมืองอาฬวี ปรารภภิกษุชาวอาฬวี ในเรื่องการตัดต้นไม้. เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นสาณัตติกะ. เมล็ดพืชอย่างใดอย่างหนึ่งที่แยกออกจากภูตคามแล้ว เช่น รากพืช ลำต้นพืช ข้อพืช ยอดพืช เมล็ดพืช ที่อยู่ในภาชนะ หรือที่กองรวมกัน, แม้ปลูกลงในดินแล้ว แต่ยังไม่มีรากงอก หรือมีเพียงหน่ออ่อนงอก, แม้ว่ายอดใบของเมล็ดพืชนั้นจะงอกออกมาประมาณหนึ่งคืบแล้วก็ตาม, หรือรากยังไม่งอก หรือรากงอกแล้วแต่หน่อยังไม่เขียวสด ตราบใดที่ยังไม่เขียวสด ภิกษุผู้ทำลายเมล็ดพืชนั้น เป็นทุกกฏ. เช่นเดียวกัน ภิกษุผู้สงสัยในภูตคามและพีชคาม (แล้วทำลาย), และผู้สำคัญว่าวัตถุที่ไม่ใช่ภูตคามและพีชคามเป็นภูตคามและพีชคาม หรือสงสัย (แล้วทำลาย) ก็เป็นทุกกฏเช่นกัน. อนึ่ง ผู้ไม่สำคัญว่าเป็นภูตคามและพีชคามในทั้งสองอย่าง (แล้วทำลาย) และผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ผู้ทำลายโดยไม่เจตนา โดยไม่มีสติ หรือโดยไม่รู้ ก็ไม่มีอาบัติ. ผู้กล่าวคำว่า "จงตัดต้นไม้ จงตัดเถาวัลย์" เป็นต้น โดยไม่เจาะจงว่า "ต้นไม้นี้", และผู้กล่าวว่า "จงรู้จักดอกไม้นี้ หรือผลไม้นี้, จงให้สิ่งนี้, จงนำสิ่งนี้มา, เราต้องการสิ่งนี้, จงทำสิ่งนี้ให้เป็นกัปปิยะ" ก็ไม่มีอาบัติ. อนึ่ง เมล็ดพืชที่แยกออกจากภูตคามแล้ว พึงบริโภคได้ก็ต่อเมื่อให้ทำเป็นกัปปิยะด้วยคำที่เป็นกัปปิยะอย่างนี้อีกครั้ง. เพราะการทำเช่นนี้เป็นการปลดเปลื้องจากความเป็นพีชคามด้วย. Kappiyaṃ karontena pana agginā vā nakhena vā satthena vā kattabbaṃ, agginā karontena ca yena kenaci agginā ekadese phusantena ‘kappiya’nti vatvāva kātabbaṃ. Satthena karontena yassa kassaci tikhiṇasatthassa antamaso sūcinakhacchedanādīnampi tuṇḍena vā dhārāya vā vedhaṃ vā chedaṃ vā dassentena tatheva kātabbaṃ. Nakhena karontena ṭhapetvā gomahiṃsādīnaṃ khure yena kenaci apūtinā manussānaṃ vā tiracchānānaṃ vā nakhena antamaso chinditvā āhaṭenāpi satthe vuttanayeneva kātabbaṃ. Tattha sacepi bījānaṃ pabbatamatto rāsi, rukkhasahassaṃ vā chinditvā ekābaddhaṃ, ucchūnaṃ vā mahābhāro bandhitvā ṭhapito hoti, ekasmiṃ bīje vā rukkhasākhāya vā ucchumhi vā kappiye kate sabbaṃ kataṃ hoti. Ucchuṃ ‘‘kappiyaṃ karissāmī’’ti tehi saddhiṃ baddhaṃ dārukaṃ vijjhati, vaṭṭatiyeva. Sace pana yāya valliyā bhāro baddho, taṃ vijjhati, na vaṭṭati. Maricapakkādīhi missetvā bhattaṃ āharanti, ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti vutte sacepi bhattasitthe vijjhati, vaṭṭatiyeva, tilataṇḍulesupi eseva nayo. Yāguyā pakkhittāni pana ekābaddhāni hutvā na santiṭṭhanti, tattha ekekaṃ vijjhitvāva kātabbaṃ. Kapiṭṭhaphalādīnaṃ anto miñjaṃ kaṭāhaṃ muñcitvā sañcarati, bhindāpetvā kappiyaṃ kāretabbaṃ. Ekābaddhā ce, kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭati. Yaṃ pana phalaṃ taruṇaṃ hoti abījaṃ yañca nibbattabījaṃ bījaṃ apanetvā paribhuñjitabbaṃ, tattha kappiyakaraṇakiccaṃ natthi. Bhūtagāmo, bhūtagāmasaññitā, vikopanaṃ vā vikopāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni pathavikhaṇanasadisānevāti. อนึ่ง การทำกัปปิยะ พึงทำด้วยไฟ หรือด้วยเล็บ หรือด้วยศัสตรา. และเมื่อทำด้วยไฟ พึงแตะต้องด้วยไฟอย่างใดอย่างหนึ่งที่ส่วนใดส่วนหนึ่ง แล้วกล่าวว่า "กัปปิยํ" (จงเป็นกัปปิยะ) ดังนี้แล้วจึงทำ. เมื่อทำด้วยศัสตรา พึงแสดงรอยแทงหรือรอยตัดด้วยปลายหรือด้วยคมของศัสตราที่คมอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ที่สุดคือเข็มและมีดตัดเล็บเป็นต้น ก็พึงทำเช่นนั้นเหมือนกัน. เมื่อทำด้วยเล็บ พึงเว้นกีบเท้าของสัตว์มีโคและกระบือเป็นต้นเสีย พึงทำด้วยเล็บของมนุษย์หรือของสัตว์เดรัจฉานที่ไม่เน่าอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ด้วยเล็บที่ตัดมาแล้วก็นำมาทำได้ตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องศัสตรานั่นเอง. ในการทำกัปปิยะนั้น แม้เมล็ดพืชจะมีกองโตเท่าภูเขา หรือต้นไม้พันต้นที่ตัดแล้วมัดรวมเป็นอันเดียวกัน หรือภาระคืออ้อยกองใหญ่ที่มัดรวมกันไว้ เมื่อทำเมล็ดพืชเพียงเมล็ดเดียว หรือกิ่งไม้เพียงกิ่งเดียว หรืออ้อยเพียงลำเดียวให้เป็นกัปปิยะแล้ว ทั้งหมดก็เป็นอันทำกัปปิยะแล้ว. เมื่อคิดว่า "เราจะทำอ้อยให้เป็นกัปปิยะ" แล้วแทงท่อนไม้ที่มัดรวมอยู่กับอ้อยเหล่านั้น ก็ควรแท้. แต่ถ้าแทงเถาวัลย์ที่ใช้มัดอ้อยนั้น ไม่ควร. เมื่อเขานำข้าวมาผสมกับพริกสุกเป็นต้นมาถวาย ในการนำมานั้น เมื่อภิกษุกล่าวว่า "จงทำกัปปิยะ" แม้ถ้าเขาแทงเมล็ดข้าวสุก ก็ควรแท้ ในงาและข้าวสารทั้งหลายก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่เมล็ดงาที่ใส่ลงในยาคู ไม่ได้รวมติดกันเป็นอันเดียวกัน ในยาคูนั้น พึงแทงทีละเมล็ดแล้วจึงทำ. ส่วนในผลมะขวิดเป็นต้น ถ้าเยื่อภายในหลุดจากกะลาแล้วกลิ้งไปมาได้ พึงให้ผ่าแล้วจึงให้ทำกัปปิยะ. ถ้าเยื่อยังติดกันเป็นอันเดียวกับกะลา จะทำที่กะลาก็ควร. อนึ่ง ผลไม้ใดที่ยังอ่อน ไม่มีเมล็ด หรือผลไม้ใดที่มีเมล็ดเกิดขึ้นแล้วแต่พึงบริโภคได้โดยนำเมล็ดออก ในผลไม้นั้นไม่มีกิจที่ต้องทำกัปปิยะ. องค์ในสิกขาบทนี้มี ๓ คือ ภูตคาม ๑ ความสำคัญว่าเป็นภูตคาม ๑ การทำลายเองหรือการให้ผู้อื่นทำลาย ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐวีขณนสิกขาบทนั่นเอง. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภูตคามจบแล้ว. 2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอัญญวาทกะ. Dutiye yamatthaṃ saṅghamajjhe vinayadharo pucchati, tato aññaṃ vadatīti aññavādako, aññenaññaṃ paṭicaraṇassetaṃ nāmaṃ. Vihesatīti vihesako, tuṇhībhāvassetaṃ nāmaṃ, tasmiṃ aññavādake vihesake. Pācittiyanti vatthudvaye pācittiyadvayaṃ vuttaṃ. Tasmā yo bhikkhu sāvasesaṃ āpattiṃ āpanno saṅghamajjhe anuyuñjiyamāno taṃ na kathetukāmo aññena vacanena aññaṃ chādento tathā tathā vikkhipati, yo ca tuṇhībhāvena viheseti, tesaṃ yaṃ bhagavatā aññavādakakammañceva vihesakakammañca anuññātaṃ, tasmiṃ saṅghena kate puna tathā karontānaṃ pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๒ พระวินัยธรถามเรื่องใดในท่ามกลางสงฆ์ ภิกษุกล่าวเรื่องอื่นจากเรื่องนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อัญญวาทกะ (ผู้กล่าวกลบเกลื่อน) คำว่า อัญญวาทกะ นี้ เป็นชื่อของการปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่ง. ภิกษุเบียดเบียน (ด้วยการนิ่ง) เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วิเหสกะ (ผู้เบียดเบียน) คำว่า วิเหสกะ นี้ เป็นชื่อของการนิ่งเฉย. ในอัญญวาทกะและวิเหสกะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสปาจิตตีย์ ๒ ตัว เพราะวัตถุ ๒ อย่าง. เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดต้องอาบัติที่มีส่วนเหลือ เมื่อถูกสอบสวนในท่ามกลางสงฆ์ ไม่ใคร่จะบอกอาบัตินั้น จึงปกปิดเรื่องอื่นด้วยคำพูดอื่น พูดเบี่ยงบ่ายไปอย่างนั้นๆ และภิกษุใดเบียดเบียนด้วยการนิ่งเฉย กรรมคืออัญญวาทกกรรมและวิเหสกกรรมใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตไว้เพื่อภิกษุเหล่านั้น เมื่อสงฆ์ทำกรรมนั้นแล้ว ภิกษุทั้งหลายผู้ยังทำอย่างนั้นอีก ย่อมเป็นปาจิตตีย์. Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha aññenaññaṃ paṭicaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, anāropite pana aññavādake vā vihesake vā tathā karontassa dukkaṭameva. Āpattiṃ āpannabhāvaṃ vā ajānantassa ‘‘kiṃ tumhe bhaṇathā’’ti pucchato, gelaññena vā, ‘‘saṅghassa bhaṇḍanādīni vā bhavissanti, adhammena vā vaggena vā nakammārahassa vā kammaṃ karissantī’’ti iminā adhippāyena na kathentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammena āropitatā, āpattiyā vā vatthunā vā anuyuñjiyamānatā, chādetukāmatāya aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ vā tuṇhībhāvo vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana siyā kiriyaṃ, siyā akiriyaṃ, dukkhavedanañca hotīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วในเรื่องการปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่ง ปรารภพระฉันนเถระที่เมืองโกสัมพี เป็นสาธารณบัญญัติ ไม่เป็นอาณัตติกะ เมื่อเป็นธรรมกรรม เป็นติกปาจิตตีย์ เมื่อเป็นอธรรมกรรม เป็นติกทุกกฏ. แต่เมื่อยังไม่ได้ยกอัญญวาทกกรรมหรือวิเหสกกรรมขึ้น ภิกษุผู้ทำอย่างนั้น เป็นทุกกฏเท่านั้น. ภิกษุผู้ไม่รู้ว่าตนต้องอาบัติแล้วถามว่า "พวกท่านพูดอะไรกัน" ดังนี้ก็ดี เพราะความเจ็บไข้ก็ดี หรือไม่บอกด้วยตั้งใจว่า "การทะเลาะเป็นต้นของสงฆ์จักมี" หรือ "สงฆ์จักทำกรรมโดยไม่เป็นธรรม หรือโดยเป็นฝักฝ่าย หรือจักทำกรรมแก่ผู้ไม่ควรแก่กรรม" ดังนี้ก็ดี และภิกษุบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. องค์ในสิกขาบทนี้มี ๓ คือ ความเป็นผู้ถูกยกกรรมขึ้นด้วยธรรมกรรม ๑ ความเป็นผู้ถูกสอบสวนด้วยอาบัติหรือด้วยวัตถุ ๑ การปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่งหรือการนิ่งเฉยด้วยประสงค์จะปกปิด ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้พึงมีได้ทั้งที่เป็นกิริยาและอกิริยา และเป็นทุกขเวทนา. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอัญญวาทกสิกขาบทจบแล้ว. 3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā 3. อรรถกถาอุชฌาปนกสิกขาบท. Tatiye yena vacanena ujjhāpenti ‘‘chandāya itthannāmo idaṃ nāma karotī’’tiādīni vadantā upasampannaṃ saṅghena sammataṃ senāsanapaññāpakādibhedaṃ tassa ayasakāmā hutvā bhikkhūhi avajānāpenti, avaññāya olokāpenti, lāmakato vā cintāpenti, taṃ vacanaṃ ujjhāpanakaṃ. Yena ca tatheva vadantā khiyyanti, sabbattha tassa avaṇṇaṃ pakāsenti, taṃ khiyyanakaṃ, tasmiṃ ujjhāpanake khiyyanake. Pācittiyanti vatthudvaye pācittiyadvayaṃ vuttaṃ. Tasmā yo sammatassa bhikkhuno ayasakāmatāya upasampannassa vadanto ujjhāpeti vā khiyyati vā, tassa pācittiyaṃ hoti. ในสิกขาบทที่ ๓ ภิกษุทั้งหลายกล่าวคำใดเพื่อให้อื่นดูหมิ่น คือกล่าวว่า "ภิกษุชื่อนี้ทำกรรมชื่อนี้เพราะความลำเอียง" เป็นต้น เป็นผู้ใคร่จะให้ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันที่สงฆ์สมมติแล้ว มีภิกษุผู้แต่งตั้งเสนาสนะเป็นต้น เสื่อมเสียชื่อเสียง ย่อมให้ภิกษุทั้งหลายดูหมิ่น ย่อมให้มองดูด้วยความดูแคลน หรือย่อมให้คิดโดยความเป็นคนเลว คำพูดนั้นชื่อว่า อุชฌาปนกะ. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายกล่าวอย่างนั้นนั่นแหละแล้วติเตียน ประกาศโทษของภิกษุนั้นในที่ทั้งปวง คำพูดนั้นชื่อว่า ขิยยนกะ. ในอุชฌาปนกะและขิยยนกะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสปาจิตตีย์ ๒ ตัว เพราะวัตถุ ๒ อย่าง. เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดใคร่จะให้ภิกษุผู้ที่สงฆ์สมมติแล้วเสื่อมเสียชื่อเสียง เมื่อพูดแก่อุปสัมบัน ย่อมให้ดูหมิ่นก็ดี ย่อมติเตียนก็ดี ภิกษุนั้นย่อมเป็นปาจิตตีย์. Rājagahe mettiyabhūmajake bhikkhū ārabbha ujjhāpanakhiyyanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, yaṃ tassa upasampannassa sammutikammaṃ kataṃ, tasmiṃ dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, anupasampannassa pana santike tathā bhaṇantassa, asammatassa ca avaṇṇaṃ yassa kassaci santike bhaṇantassa, anupasampannassa pana sammatassa vā asammatassa vā avaṇṇaṃ yassa kassacideva santike bhaṇantassa ca dukkaṭameva. Pakatiyāva chandādivasena karontaṃ ujjhāpentassa vā khiyyantassa vā, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammena sammatatā, upasampannatā, agatigamanābhāvo, tassa avaṇṇakāmatā, yassa santike vadati, tassa upasampannatā, ujjhāpanaṃ vā khiyyanaṃ vāti imānettha cha aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedanamevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเรื่องการให้ดูหมิ่นและการติเตียน ปรารภภิกษุพวกเมตติยะและภุมมชกะในกรุงราชคฤห์ เป็นสิกขาบทที่บัญญัติทั่วไป ไม่เป็นอาณัติ สมมติกรรมใดที่ทำแล้วแก่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันนั้น เมื่อสมมติกรรมนั้นเป็นธรรมกรรม เป็นติกปาจิตตีย์ เมื่อเป็นอธรรมกรรม เป็นติกทุกกฏ ส่วนภิกษุผู้กล่าวอย่างนั้นในสำนักของอนุปสัมบัน และภิกษุผู้กล่าวโทษของภิกษุผู้ไม่ได้รับสมมติในสำนักของใครๆ ก็ตาม เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุผู้กล่าวโทษของภิกษุผู้ได้รับสมมติก็ดี ไม่ได้รับสมมติก็ดี หรือของอนุปสัมบัน ในสำนักของใครๆ นั่นแหละ เป็นทุกกฏเท่านั้น สำหรับภิกษุผู้ให้ดูหมิ่นหรือติเตียนภิกษุผู้ทำอยู่ตามปกติด้วยอำนาจแห่งฉันทะเป็นต้น และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ องค์ ๖ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้ได้รับสมมติด้วยธรรมกรรม, ความเป็นอุปสัมบัน, ความไม่ลำเอียง (ไม่ถึงอคติ), ความใคร่จะกล่าวโทษภิกษุผู้ไม่ลำเอียงนั้น, ความเป็นอุปสัมบันของบุคคลที่ตนกล่าวในสำนักของเขา, การให้ดูหมิ่นหรือการติเตียน สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท อนึ่ง สิกขาบทนี้มีทุกขเวทนาเท่านั้น Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุชฌาปนกสิกขาบทจบแล้ว 4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā 4. อรรถกถาปฐมเสนาสนสิกขาบท Catutthe saṅghikanti saṅghassa santakaṃ. Mañcādīsu yokoci mañcasaṅkhepena kato sabbopi mañcoyeva, pīṭhepi eseva nayo. Yena kenaci pana coḷena vā kappiyacammena vā chaviṃ katvā ṭhapetvā manussalomaṃ tālīsapattañca yehi kehici lomapaṇṇatiṇavākacoḷehi pūretvā katasenāsanaṃ bhisīti vuccati. Tattha nisīditumpi nipajjitumpi vaṭṭati, pamāṇaparicchedopi cettha natthi. Kocchaṃ pana vākausīramuñjapabbajādīnaṃ aññataramayaṃ anto saṃvellitvā baddhaṃ heṭṭhā ca upari ca vitthataṃ paṇavasaṇṭhānaṃ majjhe sīhacammādiparikkhittaṃ hoti, akappiyacammaṃ nāmettha natthi. Senāsanañhi sovaṇṇamayampi vaṭṭati. Ajjhokāseti ettha ye avassikasaṅketā vassānamāsāti evaṃ asaññitā aṭṭha māsā, te ṭhapetvā itaresu catūsu māsesu sacepi devo na vassati. Tathāpi pakatiajjhokāse ca ovassakamaṇḍape ca santharituṃ na vaṭṭati. Yattha pana hemante vassati, tattha aparepi cattāro māse na vaṭṭati. Gimhe pana sabbattha vigatavalāhakaṃ visuddhaṃ nabhaṃ hoti, tasmā tadā kenacideva karaṇīyena gacchati, vaṭṭati. Kākādīnaṃ nibaddhavāsarukkhamūle pana kadācipi na vaṭṭati. Iti yattha ca yadā ca santharituṃ na vaṭṭati, taṃ sabbamidha ajjhokāsasaṅkhameva gatanti veditabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า สังฆิกะ คือของสงฆ์ ในบรรดาเตียงเป็นต้น เตียงชนิดใดชนิดหนึ่งที่ทำโดยนับเข้าในประเภทเตียง ทั้งหมดนั้นเป็นเตียงนั่นเอง แม้ในตั่งก็มีนัยนี้ ส่วนเสนาสนะที่ทำโดยการยัดไส้ด้วยขน ใบไม้ หญ้า เปลือกไม้ หรือผ้าชิ้นใดชิ้นหนึ่ง (เว้นขนมนุษย์และใบตาลิสปัตตะ) โดยทำเปลือกนอกด้วยผ้าหรือหนังที่ควรอย่างใดอย่างหนึ่ง เรียกว่า ภิสี (เบาะ) ในภิสีนั้น จะนั่งหรือนอนก็ควร และไม่มีการกำหนดประมาณในภิสีนี้ ส่วนโคจฉะ (ม้านั่งสาน) นั้น ทำด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งมีเปลือกไม้ หญ้าแฝก หญ้ามุญชะ หรือหญ้ากระต่ายปลัดเป็นต้น ม้วนเข้าข้างในแล้วผูกไว้ แผ่กว้างทั้งข้างล่างและข้างบน มีรูปทรงเหมือนกลองเล็ก ตรงกลางหุ้มด้วยหนังราชสีห์เป็นต้น ในโคจฉะนี้ไม่มีคำว่าหนังที่ไม่ควร จริงอยู่ เสนาสนะแม้ที่ทำด้วยทองก็ควร คำว่า ในที่แจ้ง ในสิกขาบทนี้ พึงทราบว่า เว้นเดือน ๘ เดือนที่กำหนดว่าไม่มีฝน ซึ่งไม่ได้หมายเอาเดือนฤดูฝนอย่างนี้ ในเดือน ๔ เดือนที่เหลือ ถึงแม้ฝนจะไม่ตกก็ตาม ถึงอย่างนั้นก็ไม่ควรปูลาดในที่แจ้งตามปกติและในมณฑปที่ฝนรั่ว ส่วนในชนบทใดที่ฝนตกในฤดูหนาว ในชนบทนั้นก็ไม่ควรปูลาดตลอด ๔ เดือนในฤดูหนาวนั้นด้วย ส่วนในฤดูร้อน ท้องฟ้าในชนบททั้งปวงปราศจากเมฆ สะอาด เพราะเหตุนั้น ในกาลนั้น ภิกษุไปโดยมีกิจธุระอย่างใดอย่างหนึ่ง (โดยไม่เก็บ) ย่อมควร แต่ที่โคนต้นไม้ที่พวกกาเป็นต้นอาศัยอยู่เป็นประจำ ไม่ควรในกาลไหนๆ เลย รวมความว่า สถานที่และกาลเวลาใดที่ไม่ควรปูลาด ทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าในคำว่า ที่แจ้ง ในสิกขาบทนี้เท่านั้น Santharitvāti tathārūpe ṭhāne attano vā parassa vā atthāya santharitvā. Aññassatthāya santhatampi hi yāva so tattha na nisīdati, ‘gaccha tva’nti vā na bhaṇati, tāva santhārakasseva bhāro. Santharāpetvāti anupasampannena santharāpetvā. Etadeva hi tassa palibodho hoti, upasampannena santhataṃ santhārakasseva bhāro, tañca kho yāva āṇāpako tattha na nisīdati, ‘gaccha tva’nti vā na bhaṇati. Yasmiñhi attanā santharāpite vā pakatisanthate vā upasampanno nisīdati, sabbaṃ taṃ nisinnasseva bhāro, tasmā santharāpitantveva saṅkhaṃ gacchati. Taṃ pakkamanto neva uddhareyya, na uddharāpeyyāti attanā vā uddharitvā patirūpe ṭhāne na ṭhapeyya, parena vā tathā na kārāpeyya. Anāpucchaṃ vā gaccheyyāti yo bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā lajjī hoti, attano palibodhaṃ viya maññati, tathārūpaṃ anāpucchitvā taṃ senāsanaṃ tassa aniyyātetvā nirapekkho gacchati, thāmamajjhimassa purisassa leḍḍupātaṃ atikkameyya, tassa ekena pādena leḍḍupātātikkame dukkaṭaṃ, dutiyapādātikkame pācittiyaṃ. Bhojanasālāya ṭhito pana ‘‘asukasmiṃ nāma divāvihāraṭṭhāne paññapetvā gacchāhī’’ti pesetvā tato nikkhamitvā aññattha gacchanto pāduddhārena kāretabbo. คำว่า ปูลาดแล้ว คือปูลาดแล้วในที่เช่นนั้น เพื่อประโยชน์แก่ตนหรือเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น จริงอยู่ แม้เครื่องปูลาดที่ปูลาดเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ตราบเท่าที่ภิกษุผู้สั่งนั้นยังไม่นั่งในที่นั้น หรือยังไม่บอกว่า 'ท่านจงไป' ตราบนั้นยังเป็นภาระของภิกษุผู้ปูลาดเท่านั้น คำว่า ให้ปูลาดแล้ว คือให้พวกอนุปสัมบันปูลาดให้ จริงอยู่ เครื่องปูลาดที่ให้อนุปสัมบันปูลาดให้นั้นนั่นแหละเป็นปริโพธ (ความกังวล) ของภิกษุผู้สั่ง ส่วนเครื่องปูลาดที่อุปสัมบันปูลาดให้ เป็นภาระของภิกษุผู้ปูลาดเท่านั้น และเครื่องปูลาดนั้น ตราบเท่าที่ภิกษุผู้สั่งยังไม่นั่งในที่นั้น หรือยังไม่บอกว่า 'ท่านจงไป' (ก็ยังเป็นภาระของภิกษุผู้ปูลาด) เพราะว่า ภิกษุอุปสัมบันนั่งบนเครื่องปูลาดใดที่ตนให้ปูลาดไว้ก็ดี ที่ปูลาดไว้ตามปกติก็ดี เครื่องปูลาดทั้งหมดนั้นเป็นภาระของภิกษุผู้นั่งแล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงถึงการนับว่า 'ให้ปูลาดแล้ว' นั่นเอง คำว่า เมื่อหลีกไป ไม่พึงเก็บเอง ไม่พึงให้ผู้อื่นเก็บ คือตนเองไม่เก็บแล้ววางไว้ในที่อันสมควร หรือไม่สั่งให้คนอื่นทำอย่างนั้น คำว่า หรือพึงไปโดยไม่บอกลา คือภิกษุ สามเณร หรืออารามิกใดที่เป็นผู้มีหิริ ย่อมสำคัญเสนาสนะนั้นเหมือนเป็นภาระของตน ภิกษุไม่บอกลาบุคคลเช่นนั้น ไม่มอบเสนาสนะนั้นแก่เขา แล้วไปโดยไม่มีความอาลัย (ไม่คิดจะกลับมาเก็บ) พึงล่วงเลยระยะชั่วก้อนดินตกของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง เมื่อก้าวเท้าแรกพ้นระยะชั่วก้อนดินตก เป็นทุกกฏ ก้าวเท้าที่สองพ้นไป เป็นปาจิตตีย์ ส่วนภิกษุผู้ยืนอยู่ในโรงฉัน สั่งว่า 'จงไปปูลาดในที่พักกลางวันชื่อโน้นแล้วค่อยไป' สั่งแล้วออกจากโรงฉันนั้นไปที่อื่น พึงปรับอาบัติด้วยการยกเท้า Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha santhataṃ anuddharitvā anāpucchaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, cimilikaṃ vā uttarattharaṇaṃ vā bhūmattharaṇaṃ vā taṭṭikaṃ vā cammakkhaṇḍaṃ vā pādapuñchanaṃ vā phalakapīṭhaṃ vā yaṃ vā panaññaṃ kañci dārubhaṇḍaṃ mattikābhaṇḍaṃ antamaso pattādhārakampi vuttalakkhaṇe ajjhokāse ṭhapetvā gacchantassa dukkaṭameva. Āraññakena pana asati anovassake sabbaṃ rukkhe laggetvāpi yathā vā upacikāhi na khajjati, evaṃ katvāpi gantuṃ vaṭṭati. Abbhokāsikena pana cīvarakuṭikaṃ katvāpi rakkhitabbaṃ. Attano santake, vissāsikapuggalike, uddharaṇādīni katvā gamane, otāpentassa, ‘‘āgantvā uddharissāmī’’ti gacchato, vuḍḍhatarā uṭṭhāpenti, amanusso tattha nisīdati, koci issaro gaṇhāti, sīhādayo taṃ ṭhānaṃ āgantvā tiṭṭhanti, evaṃ senāsanaṃ palibuddhaṃ hoti, tathā palibuddhe vā senāsane, jīvitabrahmacariyantarāyakarāsu āpadāsu vā gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Mañcādīnaṃ saṅghikatā, vuttalakkhaṇe dese santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, nirapekkhatā, leḍḍupātātikkamoti imānettha cha aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วปรารภภิกษุเป็นอันมากในพระเชตวัน ในเรื่องที่ภิกษุไม่เก็บเครื่องลาดและไม่บอกลาแล้วหลีกไป เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่ง เป็นติกะปาจิตตีย์ ในของส่วนบุคคลเป็นติกะทุกกฏ ภิกษุผู้ไปโดยวางผ้าปูพื้น หรือผ้าปูทับ หรือผ้าปูบนพื้น หรือเสื่อลำแพน หรือแผ่นหนัง หรือผ้าเช็ดเท้า หรือแผ่นกระดาน หรือสิ่งของที่ทำด้วยไม้ หรือสิ่งของที่ทำด้วยดิน อย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ที่สุดเพียงที่รองบาตร ในที่โล่งแจ้งที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว เป็นทุกกฏเท่านั้น. แต่สำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า เมื่อไม่มีที่กันฝน ก็ควรที่จะแขวนสิ่งของเครื่องใช้ในวัดทั้งหมดไว้บนต้นไม้ หรือทำอย่างใดอย่างหนึ่งที่ปลวกไม่กัดกิน แล้วจึงไปได้. แต่สำหรับภิกษุผู้ถือธุดงค์อยู่กลางแจ้ง ควรทำกุฏิผ้าแล้วรักษาไว้. ในกรณีที่ภิกษุเก็บเครื่องลาดเป็นต้นในของของตน หรือของบุคคลที่คุ้นเคยแล้วไป, หรือเมื่อตากแดดไว้แล้วคิดว่า “จะกลับมาเก็บ” แล้วไป, หรือภิกษุที่ถูกพระเถระผู้ใหญ่ให้ลุกขึ้น, หรืออมนุษย์มานั่งในที่นั้น, หรือผู้มีอำนาจบางคนยึดเอาไป, หรือราชสีห์เป็นต้นมาหยุดอยู่ในที่นั้น, ด้วยประการฉะนี้ เสนาสนะจึงถูกรบกวน, หรือในกรณีที่เสนาสนะถูกรบกวนเช่นนั้น, หรือในกรณีที่มีภัยอันตรายที่ทำให้ชีวิตหรือพรหมจรรย์ขาดไป, ภิกษุผู้ไปนั้น และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นของสงฆ์แห่งเตียงเป็นต้น, การปูเองหรือให้ผู้อื่นปูในที่ที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว, ความไม่ถูกรบกวน, ความไม่มีภัย, ความไม่ห่วงใย, การล่วงเลยเขตที่ก้อนดินตกถึง, เหล่านี้เป็นองค์ ๖ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับปฐมกฐินสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายปฐมเสนาสนสิกขาบทจบแล้ว. 5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายทุติยเสนาสนสิกขาบท Pañcame vihāreti gabbhe vā aññatarasmiṃ vā sabbaparicchanne vuttasenāsane. Seyyanti seyyā nāma bhisī cimilikā uttarattharaṇaṃ bhūmattharaṇaṃ taṭṭikā cammakkhaṇḍo nisīdanaṃ paccattharaṇaṃ tiṇasanthāro paṇṇasanthāroti vuttaṃ. Tattha cimilikā nāma parikammakatāya bhūmiyā vaṇṇānurakkhaṇatthaṃ katā. Uttarattharaṇaṃ nāma mañcapīṭhādīnaṃ upari attharitabbayuttakaṃ paccattharaṇaṃ. Bhūmattharaṇaṃ nāma cimilikāya sati tassā upari, asati suddhabhūmiyaṃ attharitabbā kaṭasārakādi vikati. Taṭṭikā nāma tālapaṇṇādīhi katataṭṭikā. Cammakkhaṇḍo nāma yaṃkiñci cammaṃ, sīhacammādīnañhi pariharaṇeyeva parikkhepo, senāsanaparibhoge pana akappiyacammaṃ nāma natthi. Paccattharaṇaṃ nāma pāvāro kojavoti ettakameva, sesaṃ pākaṭameva. Iti imāsu dasasu seyyāsu ekampi seyyaṃ attano vassaggena gahetvā vuttalakkhaṇe vihāre santharitvā vā santharāpetvā vā yo bhikkhu disaṃgamiko yathā ṭhapitaṃ upacikāhi na khajjati, tathā ṭhapanavasena neva uddhareyya, na uddharāpeyya, purimasikkhāpade vuttanayena anāpucchaṃ vā gaccheyya, tassa parikkhittassa ārāmassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa upacāraṃ atikkamantassa paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ. Yattha pana upacikāsaṅkā natthi, tato anāpucchāpi gantuṃ vaṭṭati, āpucchanaṃ pana vattaṃ. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า “ในวิหาร” หมายถึง ในห้อง หรือในเสนาสนะที่มุงโดยรอบทั้งหมดที่กล่าวไว้. คำว่า “เสยยะ” หมายถึง เสยยะที่ตรัสไว้ว่า หมอนอิง, ผ้าปูพื้น, ผ้าปูทับ, ผ้าปูบนพื้น, เสื่อลำแพน, แผ่นหนัง, ผ้าปูนั่ง, ผ้าห่ม, เครื่องลาดด้วยหญ้า, เครื่องลาดด้วยใบไม้. ในบรรดาเสยยะเหล่านั้น คำว่า “จิมิลิกา” หมายถึง ผ้าปูที่ทำขึ้นเพื่อรักษาความงามของพื้นดินที่ตกแต่งแล้ว. คำว่า “อุตตรัตถรณะ” หมายถึง ผ้าปูทับที่สมควรปูบนเตียงหรือตั่งเป็นต้น. คำว่า “ภูมัตถรณะ” หมายถึง เครื่องลาดที่ทำเป็นพิเศษ เช่น เสื่อหรือพรม ที่ควรปูบนผ้าปูพื้น (จิมิลิกา) หากมี, หรือควรปูบนพื้นดินเปล่าหากไม่มีผ้าปูพื้น. คำว่า “ตัฏฏิกา” หมายถึง เสื่อลำแพนที่ทำด้วยใบตาลเป็นต้น. คำว่า “จัมมขันฑะ” หมายถึง หนังใดๆ ก็ตาม, เพราะการห้ามนั้นมีเฉพาะในการถือเอาหนังราชสีห์เป็นต้นไปเท่านั้น, แต่ในการใช้สอยเสนาสนะ ไม่มีหนังที่ไม่ควรใช้. คำว่า “ปัจจัตถรณะ” หมายถึง ผ้าห่ม หรือพรมขนสัตว์ เพียงเท่านี้, ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้ว. ภิกษุใดผู้จะเดินทางไปสู่ทิศอื่น ได้ถือเอาเสยยะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเสยยะ ๑๐ อย่างเหล่านี้ ตามพรรษาของตน แล้วปูเองหรือให้ผู้อื่นปูในวิหารที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว โดยวิธีวางไว้ไม่ให้ปลวกกัดกินได้เช่นนั้น ไม่พึงเก็บเอง และไม่พึงให้ผู้อื่นเก็บ, หรือพึงไปโดยไม่บอกลาตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อน, เมื่อภิกษุนั้นก้าวล่วงเขตของอารามที่กั้นไว้ หรือก้าวล่วงบริเวณของอารามที่ไม่ได้กั้นไว้, ในก้าวแรกเป็นทุกกฏ, ในก้าวที่สองเป็นปาจิตตีย์. แต่ในที่ใดไม่มีความสงสัยเรื่องปลวกกัดกิน, จากที่นั้นก็ควรไปโดยไม่บอกลาได้, แต่การบอกลานั้นเป็นวัตร. Sāvatthiyaṃ sattarasavaggiye bhikkhū ārabbha saṅghike vihāre seyyaṃ santharitvā anuddharitvā anāpucchā pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, vuttalakkhaṇassa pana vihārassa upacāre bahi āsanne upaṭṭhānasālāya vā aparicchannamaṇḍape vā paricchanne vāpi bahūnaṃ sannipātabhūte rukkhamūle vā santharitvā vā santharāpetvā vā, mañcapīṭhañca vihāre vā vuttappakāre vihārūpacāre vā santharitvā vā santharāpetvā vā uddharaṇādīni akatvā gacchantassa dukkaṭameva. Attano santake, vissāsikapuggalike, uddharaṇādīni katvā, purimanayeneva palibuddhaṃ chaḍḍetvā gamane, yo ca ‘‘ajjeva āgantvā paṭijaggissāmī’’ti evaṃ sāpekkho nadipāraṃ vā gāmantaraṃ vā gantvā yatthassa gamanacittaṃ uppannaṃ, tattheva ṭhito kañci pesetvā vā āpucchati, nadipūrarājacorādīsu vā kenaci palibuddho na sakkoti paccāgantuṃ, tassa ca, āpadāsu ca, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇaseyyā, tassā saṅghikatā, vuttalakkhaṇe vihāre santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, anapekkhassa disāpakkamanaṃ, upacārasīmātikkamoti imānettha satta aṅgāni. Samuṭṭhānādīni anantarasikkhāpade vuttanayānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วปรารภภิกษุ ๑๗ รูปในพระเชตวัน ในเรื่องที่ภิกษุไม่เก็บเสยยะและไม่บอกลาแล้วหลีกไปจากวิหารที่เป็นของสงฆ์, เป็นบัญญัติทั่วไป, ไม่มีการสั่ง, เป็นติกะปาจิตตีย์, ในของส่วนบุคคลเป็นติกะทุกกฏ. แต่ภิกษุผู้ไปโดยไม่เก็บเครื่องลาดเป็นต้น หลังจากปูเองหรือให้ผู้อื่นปูเสยยะในที่ใกล้ภายนอกบริเวณวิหารที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว เช่น ในโรงฉัน หรือในมณฑปที่ไม่ได้กั้น หรือในมณฑปที่กั้นไว้แต่เป็นที่ประชุมของภิกษุสามเณรจำนวนมาก หรือที่โคนต้นไม้, และปูเองหรือให้ผู้อื่นปูเตียงและตั่งในวิหาร หรือในบริเวณวิหารที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว, เป็นทุกกฏเท่านั้น. ในกรณีที่ภิกษุเก็บเครื่องลาดเป็นต้นในของของตน หรือของบุคคลที่คุ้นเคยแล้ว, หรือในกรณีที่ทิ้งเสนาสนะที่ถูกรบกวนแล้วไปตามนัยก่อน, และภิกษุใดผู้มีความห่วงใยว่า “วันนี้แหละจะกลับมาดูแล” แล้วไปฝั่งแม่น้ำอื่น หรือไปหมู่บ้านอื่น, เมื่อจิตคิดจะเดินทางต่อไปเกิดขึ้นในที่ใด, ภิกษุนั้นยืนอยู่ในที่นั้นแล้วส่งใครบางคนไปบอกลา, หรือถูกภัยบางอย่างเช่น น้ำท่วม, กษัตริย์, โจร เป็นต้น รบกวนจนไม่สามารถกลับมาได้, ภิกษุนั้นและภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติในภัยเหล่านั้น. เสยยะที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว, ความเป็นของสงฆ์แห่งเสยยะนั้น, การปูเองหรือให้ผู้อื่นปูในวิหารที่มีลักษณะดังกล่าวแล้ว, ความไม่ถูกรบกวน, ความไม่มีภัย, การหลีกไปสู่ทิศอื่นของภิกษุผู้ไม่ห่วงใย, การล่วงเลยสีมาของบริเวณ, เหล่านี้เป็นองค์ ๗ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนนั่นเอง. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายทุติยเสนาสนสิกขาบทจบแล้ว. 6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā 6. คำอธิบายอนุปขัชชสิกขาบท Chaṭṭhe jānanti ‘‘anuṭṭhāpanīyo aya’’nti jānanto, tenevassa padabhājane ‘‘vuḍḍho’ti jānāti, ‘gilāno’ti jānāti, ‘saṅghena dinno’ti jānātī’’ti (pāci. 121) vuttaṃ. Vuḍḍho hi attano vuḍḍhatāya anuṭṭhāpanīyo, gilāno gilānatāya, saṅgho pana bhaṇḍāgārikassa vā dhammakathikavinayadharagaṇavācakācariyānaṃ vā bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhetvā dhuvavāsatthāya vihāraṃ sallakkhetvā sammannitvā deti, tasmā yassa saṅghena dinno, sopi anuṭṭhāpanīyo. Pubbupagatanti pubbaṃ upagataṃ. Anupakhajjāti mañcapīṭhānaṃ vā tassa vā bhikkhuno pavisantassa vā nikkhamantassa vā upacāraṃ anupavisitvā. Tattha mañcapīṭhānaṃ tāva mahallake vihāre samantā diyaḍḍho hattho upacāro, khuddake yato pahoti, tato diyaḍḍho hattho, tassa pana pavisantassa pādadhovanapāsāṇato yāva mañcapīṭhaṃ, nikkhamantassa mañcapīṭhato yāva passāvaṭṭhānaṃ, tāva upacāro. Seyyaṃ kappeyyāti tassa sambādhaṃ kattukāmatāya tasmiṃ upacāre dasasu seyyāsu ekampi santharantassa vā santharāpentassa vā dukkaṭaṃ, tattha nisīdantassa vā nipajjantassa vā pācittiyaṃ, dvepi karontassa dve pācittiyāni, punappunaṃ karontassa payogagaṇanāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า “รู้” หมายถึง รู้ว่า “ภิกษุรูปนี้ไม่ควรให้ลุกขึ้น” ด้วยเหตุนั้น ในปทภาชนีย์ของสิกขาบทนี้จึงตรัสไว้ว่า “รู้ว่าผู้มีพรรษามาก, รู้ว่าผู้อาพาธ, รู้ว่าสงฆ์ให้แล้ว”. เพราะภิกษุผู้มีพรรษามากไม่ควรให้ลุกขึ้นเพราะความเป็นผู้มีพรรษามากของตน, ภิกษุผู้อาพาธไม่ควรให้ลุกขึ้นเพราะความเป็นผู้อาพาธ, แต่สงฆ์พิจารณาเห็นความเป็นผู้มีอุปการะมากและความเป็นผู้มีคุณพิเศษของภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริก หรือพระธรรมกถึก พระวินัยธร พระอาจารย์ผู้บอกหมู่คณะ แล้วสมมติวิหารให้เพื่อประโยชน์ในการอยู่ประจำ, เพราะฉะนั้น ภิกษุใดที่สงฆ์ให้แล้ว ภิกษุนั้นก็ไม่ควรให้ลุกขึ้น. คำว่า “ปุพพุปคตะ” หมายถึง เข้าไปก่อน. คำว่า “อนุปขัชชะ” หมายถึง เข้าไปเบียด (คือ) เข้าไปในบริเวณของเตียงหรือตั่ง หรือของภิกษุนั้นผู้กำลังเข้าไป หรือกำลังออกมา. ในบรรดาเตียงและตั่งนั้น ในวิหารใหญ่ บริเวณโดยรอบคือหนึ่งศอกครึ่ง, ในวิหารเล็ก บริเวณคือหนึ่งศอกครึ่งจากด้านที่สามารถทำได้, ส่วนสำหรับภิกษุผู้กำลังเข้าไป บริเวณคือจากแผ่นหินสำหรับล้างเท้าไปจนถึงเตียงหรือตั่ง, สำหรับภิกษุผู้กำลังออกมา บริเวณคือจากเตียงหรือตั่งไปจนถึงที่ถ่ายปัสสาวะ. คำว่า “พึงปูที่นอน” หมายถึง ภิกษุผู้ปูเองหรือให้ผู้อื่นปูที่นอนอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาที่นอน ๑๐ อย่างในบริเวณนั้น ด้วยความประสงค์จะทำให้ภิกษุนั้นคับแคบ เป็นทุกกฏ, ภิกษุผู้นั่งหรือนอนในที่นั้น เป็นปาจิตตีย์, ภิกษุผู้ทำทั้งสองอย่าง เป็นสองปาจิตตีย์, ภิกษุผู้ทำซ้ำๆ เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนครั้งที่ทำ. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha anupakhajja seyyakappanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, vuttūpacārato vā bahi, upaṭṭhānasālādike vā, vihārassa upacāre vā, santharaṇasantharāpanesupi nisajjasayanesupi dukkaṭameva. Attano vā, vissāsikassa vā santake pana vihāre santharantassa, yo ca gilāno vā sītuṇhapīḷito vā pavisati, tassa ca, āpadāsu ca, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghikavihāratā, anuṭṭhāpanīyabhāvajānanaṃ, sambādhetukāmatā, upacāre nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāneva, idaṃ pana dukkhavedanamevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการเข้าไปเบียดแล้วปูที่นอน เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่งให้ทำ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในอาวาสที่เป็นของบุคคล เป็นติกะทุกกฏ หรือนอกเขตอุปจารที่กล่าวแล้ว หรือในโรงฉันเป็นต้น หรือในอุปจารของวิหาร แม้ในการปูเองหรือให้ผู้อื่นปู แม้ในการนั่งหรือนอน ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แต่ในวิหารที่เป็นของตนเอง หรือของบุคคลที่คุ้นเคย ภิกษุผู้ปู, และภิกษุใดอาพาธ หรือถูกความหนาวความร้อนเบียดเบียนแล้วเข้าไป, และภิกษุนั้น, และในคราวมีอันตราย, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นวิหารของสงฆ์, ความรู้ว่าไม่ควรให้ลุกไป, ความประสงค์จะทำให้คับแคบ, การนั่งหรือนอนในอุปจาร เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนปฐมปาราชิก สิกขาบทนี้มีทุกขเวทนาเท่านั้น. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปเบียดแล้วปูที่นอน จบลงแล้ว. 7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā 7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขับไล่ Sattame kupitoti kuddho. Anattamanoti atuṭṭhacitto. Nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā pācittiyanti ettha ye anekabhūmakā pāsādā, anekakoṭṭhakāni vā catussālāni, tādisesu senāsanesu gahetvā antarā aṭṭhapetvā ekeneva payogena atikkāmentassa ekaṃ pācittiyaṃ, ṭhapetvā ṭhapetvā nānāpayogehi atikkāmentassa dvāragaṇanāya pācittiyāni, hatthena anāmasitvā ‘nikkhamā’ti vatvā vācāya nikkaḍḍhantassāpi eseva nayo. Nikkaḍḍhāpentassa pana ‘nikkaḍḍhā’ti āṇattamatte dukkaṭaṃ, sakiṃ āṇatte pana tasmiṃ bahukepi dvāre nikkhamante itarassa ekameva pācittiyaṃ. Sace pana ‘‘ettakāni dvārāni nikkaḍḍhāhī’’ti vā, ‘‘yāva mahādvāraṃ, tāva nikkaḍḍhāhī’’ti vā evaṃ niyametvā āṇatto hoti, dvāragaṇanāya pācittiyāni. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า "กุปิโต" คือ โกรธ. คำว่า "อนัตตมโน" คือ มีจิตไม่ยินดี. ในบทว่า "พึงขับไล่เอง หรือพึงให้ผู้อื่นขับไล่ เป็นปาจิตตีย์" นี้ ในปราสาทที่มีหลายชั้น หรือในศาลา ๔ มุขที่มีหลายห้อง ในเสนาสนะเช่นนั้น ภิกษุผู้จับแล้วไม่หยุดพักไว้ในระหว่าง ขับไล่ให้พ้นไปด้วยความพยายามครั้งเดียว เป็นปาจิตตีย์ ๑ อาบัติ. ภิกษุผู้หยุดพักไว้แล้วขับไล่ให้พ้นไปด้วยความพยายามหลายครั้ง เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนประตู. แม้ภิกษุผู้ไม่จับต้องด้วยมือ กล่าวว่า "จงออกไป" แล้วขับไล่ด้วยวาจา ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน. ส่วนภิกษุผู้ให้ผู้อื่นขับไล่ เพียงแค่สั่งว่า "จงขับไล่" เป็นทุกกฏ. แต่เมื่อสั่งครั้งเดียว ผู้นั้นขับไล่ให้พ้นไปหลายประตู ภิกษุผู้สั่งนั้นเป็นปาจิตตีย์เพียง ๑ อาบัติเท่านั้น. แต่ถ้าหากสั่งโดยกำหนดว่า "จงขับไล่ไปจนถึงประตูเท่านี้" หรือ "จงขับไล่ไปจนถึงประตูใหญ่" ดังนี้ เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนประตู. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha bhikkhuṃ saṅghikā vihārā nikkaḍḍhanavatthusmiṃ บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการขับไล่ภิกษุออกจากวิหารของสงฆ์ Paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, tassa parikkhāranikkaḍḍhane, upaṭṭhānasālādikā vihārūpacārā tassa vā tassa parikkhārassa vā nikkaḍḍhane, anupasampannassa pana anupasampannaparikkhārassa vā vihārā vā vihārūpacārā vā nikkaḍḍhane nikkaḍḍhāpane ca dukkaṭameva. Tañca kho asambaddhesu parikkhāresu parikkhāragaṇanāya veditabbaṃ. Attano vā, vissāsikassa vā santakā vihārā nikkaḍḍhane, sakalasaṅghārāmatopi bhaṇḍanakārakassa vā tassa parikkhārassa vā nikkaḍḍhane nikkaḍḍhāpane vā, attano vasanaṭṭhānato alajjissa, ummattakassa, na sammāvattantānaṃ antevāsikasaavihārikānaṃ, tesaṃ parikkhārassa vā nikkaḍḍhane ca, sayaṃ ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghikavihāro, upasampannassa bhaṇḍanakārakabhāvādivinimuttatā, kopena nikkaḍḍhanaṃ vā nikkaḍḍhāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. บัญญัติไว้ เป็นบัญญัติทั่วไป มีการสั่งให้ทำ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในอาวาสที่เป็นของบุคคล เป็นติกะทุกกฏ ในการขับไล่บริขารของภิกษุนั้น, ในการขับไล่ภิกษุนั้น หรือบริขารของภิกษุนั้นออกจากอุปจารวิหาร เช่น โรงฉันเป็นต้น (เป็นทุกกฏ) ส่วนในการขับไล่อนุปสัมบัน หรือบริขารของอนุปสัมบัน ออกจากวิหาร หรือจากอุปจารวิหาร และในการให้ผู้อื่นขับไล่ ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น. และทุกกฏนั้น พึงทราบตามจำนวนบริขารที่ไม่เกี่ยวข้องกัน. ในการขับไล่ออกจากวิหารที่เป็นของตนเอง หรือของบุคคลที่คุ้นเคย, และในการขับไล่ภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาท หรือบริขารของภิกษุนั้น ออกจากอารามของสงฆ์ทั้งหมด หรือให้ผู้อื่นขับไล่, ในการขับไล่ภิกษุผู้ไม่ละอาย (อลาชี) ภิกษุวิกลจริต อันเตวาสิกและสัทธิวิหาริกผู้ไม่ประพฤติชอบ ออกจากที่อยู่ของตน, และในการขับไล่บริขารของอันเตวาสิกและสัทธิวิหาริกเหล่านั้น, และภิกษุผู้เป็นวิกลจริตเป็นต้นเอง ไม่มีอาบัติ. วิหารของสงฆ์, ความเป็นผู้พ้นจากความเป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาทเป็นต้นของอุปสัมบัน, การขับไล่ด้วยความโกรธ หรือการให้ผู้อื่นขับไล่ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทาน สิกขาบทนี้มีทุกขเวทนาเท่านั้น. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขับไล่ จบลงแล้ว. 8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกุฎีมีพื้นเวหาส Aṭṭhame uparivehāsakuṭiyāti upari acchannatalāya dvibhūmikakuṭiyā vā tibhūmikakuṭiyā vā, padabhājane pana idha adhippetaṃ kuṭiṃ dassetuṃ ‘‘majjhimassa purisassa asīsaghaṭṭā’’ti (pāci. 131) vuttaṃ. Āhaccapādakanti aṅge vijjhitvā pavesitapādakaṃ. Abhinisīdeyyāti abhibhavitvā ajjhottharitvā nisīdeyya, bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ, mañce vā pīṭhe vā nisīdeyya vā nipajjeyya vāti attho. Abhīti idaṃ pana padasobhaṇatthe upasaggamattameva, tasmā yo bhikkhu vuttalakkhaṇāya vehāsakuṭiyā sabbantimena paricchedena yāva pamāṇamajjhimassa purisassa sabbaso heṭṭhimāhi tulāhi sīsaṃ na ghaṭṭeti, ettakaṃ uccāya tulānaṃ upari ṭhapite āhaccapādake mañce vā pīṭhe vā nisīdati vā nipajjati vā, tassa anupakhajjasikkhāpade vuttanayena payogagaṇanāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า "อุปริเวหาสกุฏิยา" คือ กุฎีมีพื้นเวหาสเบื้องบน (คือ) กุฎี ๒ ชั้น หรือ ๓ ชั้น ที่มีพื้นเบื้องบนยังไม่ได้มุง หรือยังไม่ได้ปูพื้น. ส่วนในบทภาชนีย์ เพื่อแสดงกุฎีที่ประสงค์ในสิกขาบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า "ไม่กระทบศีรษะของบุรุษผู้มีกายปานกลาง". คำว่า "อาหัจจปาทกัง" คือ เตียงตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครง. คำว่า "อภินิสีเทยยะ" คือ พึงนั่งทับหรือพึงนั่งคร่อม. หรือคำนี้เป็นวจนะที่ใช้ในอรรถสัตตมีวิภัตติ (คือ) พึงนั่ง หรือพึงนอนบนเตียง หรือบนตั่ง ดังนี้เป็นอรรถ. ส่วนคำว่า "อภิ" นี้ เป็นเพียงอุปสรรคในอรรถแห่งการทำให้บทงาม. เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดนั่งหรือนอนบนเตียงหรือตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครง ซึ่งวางอยู่บนคานของกุฎีมีพื้นเวหาสที่มีลักษณะดังกล่าว สูงเพียงใดที่ศีรษะของบุรุษผู้มีกายปานกลางไม่กระทบคานเบื้องล่างทั้งหมด โดยประมาณสุดท้าย, ภิกษุนั้นเป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนความพยายาม ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปใกล้แล้วปูลาดที่นอน. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha uparivehāsakuṭiyā āhaccapādakaṃ mañcaṃ pīṭhaṃ sahasā abhinisīdanaabhinipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, attano vā, vissāsikassa vā santake vihāre, avehāsakuṭiyā, sīsaghaṭṭāya, yassa vā heṭṭhā dabbasambhārādīnaṃ nikkhittattā aparibhogaṃ hoti, uparitalaṃ vā padarasañcitaṃ sudhādiparikammakataṃ vā, tattha āhaccapādake nisīdantassa, yo ce tasmiṃ vehāsaṭṭhepi āhaccapādake ṭhito kiñci gaṇhāti vā laggati vā, yassa ca paṭāṇī dinnā hoti, pādasīsānaṃ upari āṇī pavesitā, tattha nisīdantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghiko vihāro, asīsaghaṭṭā vehāsakuṭi, heṭṭhā saparibhogaṃ, apaṭāṇidinne āhaccapādake nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการนั่งหรือนอนทับเตียงหรือตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครง ในกุฎีมีพื้นเวหาสเบื้องบนโดยพลัน. เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่งให้ทำ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในวิหารที่เป็นของบุคคล เป็นติกะทุกกฏ. ในวิหารที่เป็นของตนเอง หรือของบุคคลที่คุ้นเคย, ในกุฎีที่ไม่มีพื้นเวหาส, ในกุฎีที่ศีรษะกระทบ (คาน), หรือในกุฎีที่เบื้องล่างมีสิ่งของเครื่องใช้เป็นต้นวางอยู่ ทำให้ไม่สามารถใช้สอยได้, หรือพื้นเบื้องบนปูด้วยแผ่นกระดาน หรือฉาบทาด้วยปูนเป็นต้น, ภิกษุผู้นั่งบนเตียงตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครงในที่นั้น, และภิกษุใดแม้ในที่เวหาสนั้น ยืนอยู่บนเตียงตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครงแล้วหยิบจับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง หรือเกาะเกี่ยวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง, และภิกษุผู้นั่งบนเตียงตั่งที่มีลิ่มตอกไว้ หรือมีตะปูตอกไว้ที่ปลายเท้าและปลายศีรษะ, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. วิหารของสงฆ์, กุฎีมีพื้นเวหาสที่ศีรษะไม่กระทบ (คาน), เบื้องล่างใช้สอยได้, การนั่งหรือนอนบนเตียงตั่งที่มีเท้าสอดเข้าไปในช่องที่เจาะไว้ที่โครงที่ไม่มีลิ่มตอกไว้ เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกุฎีมีพื้นเวหาส จบลงแล้ว. 9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยวิหารใหญ่ Navame mahallakanti sassāmikaṃ. Vihāranti ullittāvallittaṃ. Yāva dvārakosātiettha dvārakoso nāma ukkaṭṭhaparicchedena piṭṭhasaṅghāṭassa sāmantā aḍḍhateyyahattho padeso. Aggaḷaṭṭhapanāyāti sakavāṭakassa dvārabandhassa niccalabhāvatthāya. Kavāṭañhi lahuparivattakaṃ vivaraṇakāle bhittiṃ āhanati, pidahanakāle dvārabandhaṃ. Tena āhanena bhitti kampati, tato mattikā calati, calitvā sithilā vā hoti patati vā, tenāha bhagavā ‘‘yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāyā’’ti. Tattha kiñcāpi ‘‘idaṃ nāma kattabba’’nti neva mātikāyaṃ, na padabhājane vuttaṃ, aṭṭhuppattiyaṃ pana ‘‘punappunaṃ chādāpesi, punappunaṃ lepāpesī’’ti (pāci. 134) adhikārato yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya punappunaṃ limpitabbo vā lepāpetabbo vāti evamattho daṭṭhabbo. Ālokasandhiparikammāyātiettha ālokasandhīti vātapānakavāṭakā vuccanti. Te vivaraṇakāle vidatthimattampi atirekampi bhittippadesaṃ paharanti, upacāro panettha sabbadisāsu labbhati, tasmā sabbadisāsu kavāṭavitthārappamāṇo okāso ālokasandhiparikammatthāya limpitabbo vā lepāpetabbo vāti ayamettha adhippāyo. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า มหัลลกะ คือ วิหารที่มีทายกผู้เป็นเจ้าของ (หมายถึง เป็นมหัลลกะเพราะมีทายกผู้เป็นเจ้าของวัด) คำว่า วิหาร คือ วิหารที่ฉาบทาภายในและภายนอก ในบทว่า ยาวทวารโกสา นั้น คำว่า ทวารโกสะ คือ ที่ซึ่งมีประมาณ ๒ ศอกคืบ โดยรอบวงกบประตู หรือกรอบประตู โดยการกำหนดอย่างยิ่ง คำว่า อัคคฬัฏฐปนายะ คือ เพื่อประโยชน์แห่งความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวของวงกบประตูพร้อมด้วยบานประตู บานประตูนั้นมีการกลับไปมาอย่างรวดเร็ว ในเวลาเปิดย่อมกระทบฝาผนัง ในเวลาปิดย่อมกระทบวงกบประตู เพราะการกระทบนั้น ฝาผนังย่อมหวั่นไหว เพราะการหวั่นไหวนั้น ดินเหนียวก็เคลื่อนไหว เคลื่อนไหวแล้วก็หลวม หรือร่วงหล่นไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ยาวทวารโกสา อัคคฬัฏฐปนายะ" (จนถึงที่รอบวงกบประตู เพื่อประโยชน์แห่งการทำให้บานประตูและวงกบประตูไม่หวั่นไหว) ในบทนั้น แม้ว่าไม่ได้ตรัสไว้ในมาติกาและปทภาชนีย์ว่า "กรรมชื่อนี้ควรทำ" แต่เพราะการตามมาแห่งบทว่า "ปุนัปปุนัง ฉาทาเปสิ ปุนัปปุนัง เลปาเปสิ" (ปาจิ. ๑๓๔) ในอรรถุปปัตติ (เรื่องราวที่เกิดขึ้น) พึงเห็นอรรถว่า พึงฉาบทาเอง หรือพึงให้ผู้อื่นฉาบทาซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนถึงที่รอบวงกบประตู เพื่อประโยชน์แห่งการทำให้บานประตูและวงกบประตูไม่หวั่นไหว ในบทว่า อาโลกะสันธิปะริกัมมายะ นั้น คำว่า อาโลกะสันธิ คือ บานหน้าต่างช่องลม บานหน้าต่างช่องลมเหล่านั้น ในเวลาเปิดย่อมกระทบส่วนแห่งฝาผนังมีประมาณหนึ่งคืบ หรือเกินกว่าหนึ่งคืบ อุปจาระในช่องลมนี้ย่อมได้ในทิศทั้งปวง เพราะเหตุนั้น ที่ซึ่งมีประมาณเท่าความกว้างของบานประตูในทิศทั้งปวง พึงฉาบทาเอง หรือพึงให้ผู้อื่นฉาบทา เพื่อประโยชน์แห่งการทำให้บานหน้าต่างช่องลมมั่นคง ดังนี้ เป็นอัธยาศัยของพระพุทธเจ้าในบทนี้ Evaṃ lepakamme yaṃ kattabbaṃ, taṃ dassetvā idāni chadane kattabbaṃ dassetuṃ dvatticchadanassātiādimāha. Tattha dvatticchadanassa pariyāyanti chadanassa dvattipariyāyaṃ, pariyāyaṃ vuccati parikkhepo, parikkhepadvayaṃ vā parikkhepattayaṃ vā adhiṭṭhātabbanti attho. Appaharite ṭhitenāti aharite ṭhitena. Haritanti cettha sattadhaññādibhedaṃ pubbaṇṇaṃ, muggamāsatilakulatthaalābukumbhaṇḍādibhedañca aparaṇṇaṃ adhippetaṃ. Yaṃ tasmiṃ khette vuttaṃ na tāva sampajjati, vasse pana patite sampajjissati, tampi haritasaṅkhameva gacchati. Tasmā tasmiṃ ṭhatvā adhiṭṭhahanto dukkaṭaṃ āpajjati. Appaharite ṭhatvā adhiṭṭhahantassāpi ayaṃ paricchedo, piṭṭhivaṃsassa vā kūṭāgārathūpikāya vā passe nisinno puriso chadanamukhavaṭṭiantena olokento yasmiṃ bhūmibhāge ṭhitaṃ bhikkhuṃ passati, yasmiñca ṭhito taṃ upari nisinnakaṃ tatheva ullokento passati, tasmiṃ ṭhātabbaṃ, tassa anto aharitepi ṭhātuṃ na labhati. Tato ce uttarīti maggena chādiyamāne tiṇṇaṃ maggānaṃ, pariyāyena chādiyamāne tiṇṇaṃ pariyāyānaṃ upari iṭṭhakasilāsudhāhi chādiyamāne iṭṭhakasilāsudhāpiṇḍagaṇanāya, tiṇapaṇṇehi chādiyamāne paṇṇagaṇanāya ceva tiṇamuṭṭhigaṇanāya ca pācittiyaṃ. เมื่อแสดงกิจที่ควรทำในการฉาบทาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงกิจที่ควรทำในการมุง จึงตรัสบทว่า ทวัตติฉะทะนัสสะ เป็นต้น ในบทนั้น คำว่า ทวัตติฉะทะนัสสะ ปริยายะ คือ การมุงรอบ ๒ ชั้น ๓ ชั้นของหลังคา คำว่า ปริยายะ หมายถึง การมุงซ้อนรอบ อรรถว่า พึงอธิษฐานการมุงซ้อนรอบ ๒ ชั้น หรือการมุงซ้อนรอบ ๓ ชั้น คำว่า อัปปะหะริเต ฐิเตนะ คือ ยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีพืชเขียว ในบทนี้ คำว่า หริตะ เป็นที่ประสงค์ถึงพืชจำพวกข้าวมีข้าวเปลือก ๗ ชนิดเป็นต้น และพืชจำพวกถั่วมีถั่วเขียว ถั่วดำ งา ถั่วเหลือง น้ำเต้า ฟักทอง เป็นต้น พืชผลใดที่ปลูกในนาที่จะสร้างวัดนั้นยังไม่สำเร็จ แต่เมื่อฝนตกลงมาจักสำเร็จ พืชผลนั้นก็ถึงซึ่งความเป็นที่นับว่าหริตะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้อธิษฐานยืนอยู่ในที่ที่มีพืชเขียวเหล่านั้น ย่อมต้องทุกกฏ ประมาณนี้คือ ของภิกษุผู้อธิษฐานยืนอยู่ในที่ที่ไม่มีพืชเขียว บุรุษผู้นั่งอยู่ข้างไม้ไผ่สันหลังคา หรือข้างยอดเจดีย์ของกูฏาคาร เมื่อมองลงไปข้างล่างด้วยปลายชายคา ย่อมเห็นภิกษุผู้ตั้งอยู่ในส่วนแห่งพื้นดินใด และภิกษุผู้ตั้งอยู่ในที่ใด เมื่อมองขึ้นไปเห็นบุรุษผู้นั่งอยู่ข้างบนด้วยปลายชายคานั้นเอง พึงยืนอยู่ในที่ที่สามารถมองเห็นกันได้นั้น ภายในประมาณนั้น แม้ในที่ที่ไม่มีพืชเขียวก็ไม่พึงยืน ถ้าเกินกว่านั้น เมื่อมุงโดยทาง (โดยตรง) เกิน ๓ ทาง เมื่อมุงโดยการมุงรอบ เกิน ๓ รอบ เมื่อมุงด้วยอิฐ หิน ปูน ย่อมเป็นปาจิตตีย์โดยจำนวนแผ่นอิฐ แผ่นหิน ก้อนปูน เมื่อมุงด้วยหญ้า ใบไม้ ย่อมเป็นปาจิตตีย์โดยจำนวนใบไม้และโดยจำนวนกำหญ้า Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha punappunaṃ chādāpanalepāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnadvattipariyāye atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Setavaṇṇādikaraṇe, dvattipariyāye vā ūnakadvattipariyāye vā, leṇaguhātiṇakuṭikādīsu, aññassatthāya, attano dhanena kārentassa, vāsāgāraṃ ṭhapetvā sesāni adhiṭṭhahantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Mahallakavihāratā, attano vāsāgāratā, uttari adhiṭṭhānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcaritte vuttanayānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่เมืองโกสัมพี ปรารภพระฉันนะเถระ ในเรื่องการให้มุง การให้ฉาบทาซ้ำแล้วซ้ำเล่า เป็นสาธารณบัญญัติ ไม่มีการสั่งให้ทำ เป็นติกปาจิตตีย์ ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเกิน หรือผู้มีความสงสัยในการมุง ๒ ชั้น ๓ ชั้นที่หย่อน ย่อมต้องทุกกฏ ในการทำสีขาวเป็นต้น ในการมุงรอบ ๒ ชั้น ๓ ชั้น หรือในการมุงที่หย่อนกว่า ๒ ชั้น ๓ ชั้น ในถ้ำ คูหา กุฎีมุงหญ้า เป็นต้น เพื่อประโยชน์ของผู้อื่น ด้วยทรัพย์ของตน ภิกษุผู้อธิษฐานอาคารที่เหลือเว้นที่พักอาศัยของตน ไม่เป็นอาบัติ องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นวิหารใหญ่ ความเป็นที่พักอาศัยของตน และการอธิษฐานยิ่งกว่า ๒ ชั้น ๓ ชั้น ส่วนสมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสัญจริต Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยมหัลลกวิหารสิกขาบท จบแล้ว 10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā 10. อรรถกถาว่าด้วยสัปปาณกสิกขาบท Dasame jānaṃ sappāṇakanti ‘‘sappāṇakaṃ eta’’nti disvā vā sutvā vā yena kenaci ākārena jānanto. Siñceyya vā siñcāpeyya vāti tena udakena sayaṃ vā siñceyya, aññaṃ vā āṇāpetvā siñcāpeyya. Tattha dhāraṃ avicchinditvā siñcantassa ekasmiṃ ghaṭe ekāva āpatti, vicchindantassa payogagaṇanāya āpattiyo. Mātikaṃ pamukhaṃ karoti, divasampi sandatu, ekāva āpatti. Tattha tattha bandhitvā aññato nentassa payogagaṇanāya āpattiyo. Bahukampi tiṇapaṇṇasākhādiṃ ekappayogena udake pakkhipantassa ekāva āpatti, ekekaṃ pakkhipantassa payogagaṇanāya āpattiyo. Idañca yaṃ evaṃ pakkhipiyamāne pariyādānaṃ gacchati, āvilaṃ vā hoti, yathā pāṇakā maranti, tādisaṃ sandhāya vuttaṃ, na mahāudakaṃ. Siñcāpane āṇattiyā dukkaṭaṃ, ekāṇattiyā bahukampi siñcatu, āṇāpakassa ekameva pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า รู้ว่ามีสัตว์ คือ รู้ว่า "น้ำนี้มีสัตว์" โดยเห็นหรือได้ยิน หรือด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า พึงรดเอง หรือพึงให้ผู้อื่นรด คือ ตนเองพึงรดด้วยน้ำที่มีสัตว์นั้น หรือสั่งผู้อื่นแล้วพึงให้รดสาด ในการรดสาดนั้น ภิกษุผู้รดโดยไม่ตัดสายน้ำ ในหม้อน้ำใบเดียว ย่อมเป็นอาบัติครั้งเดียว ภิกษุผู้รดโดยตัดสายน้ำ (คือ รดสาดโดยหยุดแล้วหยุดอีก) ย่อมเป็นอาบัติหลายครั้งโดยจำนวนแห่งประโยค ภิกษุผู้ทำร่องน้ำที่มีสัตว์ให้มุ่งหน้าไปยังที่ที่ตนต้องการ แม้จะไหลไปตลอดวัน ก็เป็นอาบัติครั้งเดียว ภิกษุผู้ผูกกั้นในที่นั้นๆ แล้วนำไปยังที่อื่น ย่อมเป็นอาบัติหลายครั้งโดยจำนวนแห่งประโยค ภิกษุผู้ใส่หญ้า ใบไม้ กิ่งไม้ เป็นต้น จำนวนมาก ลงในน้ำที่มีสัตว์ด้วยประโยคครั้งเดียว ย่อมเป็นอาบัติครั้งเดียว ภิกษุผู้ใส่ทีละอย่าง ย่อมเป็นอาบัติหลายครั้งโดยจำนวนแห่งประโยค คำว่า พหุกัมปิ ติณปัณณสาขา เป็นต้นนี้ ตรัสหมายถึงน้ำที่เมื่อใส่หญ้าเป็นต้นลงไปแล้วจะหมดไป หรือจะขุ่น จนสัตว์เล็กๆ ตาย ไม่ใช่น้ำมาก ในการให้รดสาด เพราะการสั่ง ย่อมเป็นทุกกฏ เพราะการสั่งครั้งเดียว แม้จะให้รดสาดน้ำมาก ผู้สั่งก็เป็นปาจิตตีย์ครั้งเดียวเท่านั้น Āḷaviyaṃ āḷavake bhikkhū ārabbha siñcanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, appāṇake sappāṇakasaññino, ubhosu vematikassa dukkaṭaṃ. Appāṇakasaññino, asañcicca assatiyā vā siñcantassa, ajānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Udakassa sappāṇakatā, ‘‘siñcanena pāṇakā marissantī’’ti jānanaṃ, tañca udakaṃ tādisameva, vinā vadhakacetanāya yena kenaci karaṇīyena tiṇādīnaṃ siñcananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่เมืองอาฬวี ปรารภภิกษุชาวอาฬวี ในเรื่องการรดน้ำ เป็นสาธารณบัญญัติ มีการสั่งให้ทำ ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าน้ำมีสัตว์ในน้ำที่ไม่มีสัตว์ หรือผู้มีความสงสัยในน้ำทั้งสองอย่าง ย่อมต้องทุกกฏ ภิกษุผู้มีความสำคัญว่าน้ำไม่มีสัตว์ในน้ำที่ไม่มีสัตว์ ผู้รดโดยไม่จงใจ หรือโดยไม่มีสติ ผู้ไม่รู้ว่ามีสัตว์ และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ องค์ ๔ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นน้ำมีสัตว์ การรู้ว่า "สัตว์เล็กๆ จักตายเพราะการรดน้ำ" และน้ำนั้นก็เป็นเช่นนั้น (คือเป็นน้ำที่สัตว์สามารถตายได้) การรดหญ้าเป็นต้นด้วยกิจที่ควรทำอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยปราศจากเจตนาฆ่า ส่วนสมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทาน สิกขาบทนี้เป็นปัณณัตติวัชชะ มีจิต ๓ มีเวทนา ๓ ดังนี้ Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสัปปาณกสิกขาบท จบแล้ว Bhūtagāmavaggo dutiyo. ภูตคามวรรคที่ ๒ 3. Ovādavaggo 3. โอวาทวรรค 1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā 1. อรรถกถาว่าด้วยโอวาทสิกขาบท Ovādavaggassa paṭhame asammatoti yā aṭṭhaṅgasamannāgatassa bhikkhuno bhagavatā ñatticatutthena kammena (pāci. 146) bhikkhunovādakasammuti anuññātā, tāya asammato. Ovadeyyāti bhikkhunisaṅghaṃ vā sambahulā vā ekaṃ bhikkhuniṃ vā ‘‘vassasatūpasampannāya bhikkhuniyā tadahupasampannassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kātabba’’nti ādike (cūḷava. 403) aṭṭha garudhamme ovādavasena osārento ovadeyya. Pācittiyanti ovādapariyosāne pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑ ของโอวาทวรรค คำว่า อะสัมมะโต คือ ภิกษุผู้ไม่ได้รับสมมติด้วยภิกขุนีโอวาทกสมมติใด ที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้วด้วยกรรมวาจามีญัตติเป็นที่ ๔ แก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ คำว่า พึงโอวาท คือ เมื่อนำพระบาลีมาแสดง หรือเมื่อท่องพระบาลีให้ฟัง โดยอำนาจแห่งการโอวาท ซึ่งภิกขุนีสงฆ์ หรือภิกุณีจำนวนมาก หรือภิกุณีรูปเดียว ซึ่งครุธรรม ๘ ประการมีว่า "ภิกุณีผู้บวชแล้ว ๑๐๐ พรรษา พึงไหว้ ลุกรับ ทำอัญชลีกรรม สามีจิกรรม แก่ภิกษุผู้บวชในวันนั้น" เป็นต้น คำว่า ปาจิตตีย์ คือ ย่อมเป็นปาจิตตีย์เมื่อโอวาทจบลง Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ovadanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, aññena vā dhammena bhikkhunīsu upasampannamattaṃ vā ovadato dukkaṭaṃ. Sammatassāpi tañce sammutikammaṃ adhammakammaṃ hoti, tasmiṃ adhammakamme adhammakammasaññino vagge bhikkhunisaṅghe ovadato tikapācittiyaṃ, tathā vematikassa dhammakammasaññino cāti nava pācittiyāni, samaggepi bhikkhunisaṅghena vāti adhammakammavasena aṭṭhārasa. Sace pana taṃ dhammakammaṃ hoti, ‘‘dhammakamme dhammakammasaññī samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ samaggasaññī ovadatī’’ti (pāci. 151) idaṃ avasānapadaṃ ṭhapetvā teneva nayena sattarasa dukkaṭāni, ‘‘samaggamhāyyā’’ti ca vutte aññaṃ dhammaṃ, ‘‘vaggamhāyyā’’ti ca vutte aṭṭha garudhamme bhaṇantassa, ovādañca aniyyātetvā aññaṃ dhammaṃ bhaṇantassa dukkaṭameva. Yo pana dhammakamme dhammakammasaññī samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ samaggasaññī ovadati, garudhammapāḷiṃ uddesaṃ deti, paripucchaṃ deti, ‘‘osārehi ayyā’’ti vuccamāno osāreti, pañhaṃ puṭṭho katheti, bhikkhunīnaṃ suṇamānānaṃ aññassatthāya bhaṇati, sikkhamānāya vā sāmaṇeriyā vā bhaṇati, tassa, ummattakādīnañca anāpatti. Asammatatā, bhikkhuniyā paripuṇṇūpasampannatā, ovādavasena aṭṭhagarudhammabhaṇananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการโอวาท เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ ภิกษุโอวาทภิกุณีผู้บวชแล้วใหม่ๆ ด้วยธรรมอื่น (จากครุธรรม) เป็นทุกกฏ แม้ภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้ว หากสมมติกรรมนั้นเป็นอธรรมกรรม ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นอธรรมกรรม โอวาทในภิกุณีสงฆ์ที่เป็นพวก เป็นติกปาจิตตีย์ และผู้สงสัย, ผู้สำคัญว่าเป็นธรรมกรรม (โอวาทในภิกุณีสงฆ์ที่เป็นพวก) ก็เป็นติกปาจิตตีย์เช่นกัน รวมเป็น ๙ ปาจิตตีย์ แม้ในภิกุณีสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกัน (โอวาท) ก็เป็น ๙ ปาจิตตีย์ รวมเป็น ๑๘ ปาจิตตีย์ โดยอำนาจแห่งอธรรมกรรม แต่ถ้าสมมติกรรมนั้นเป็นธรรมกรรม เว้นบทสุดท้ายที่ว่า "ในธรรมกรรม สำคัญว่าเป็นธรรมกรรม โอวาทภิกุณีสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกัน โดยสำคัญว่าพร้อมเพรียงกัน" แล้ว ด้วยนัยเดียวกันนั้น เป็นทุกกฏ ๑๗ อย่าง เมื่อภิกุณีกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้าพร้อมเพรียงกันแล้ว" แล้วภิกษุกล่าวธรรมอื่น (จากครุธรรม), เมื่อภิกุณีกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้ายังไม่พร้อมเพรียงกัน" แล้วภิกษุกล่าวครุธรรม ๘ ประการ, และไม่มอบโอวาท (ไม่สรุป) แล้วกล่าวธรรมอื่น (จากครุธรรม) เป็นทุกกฏเท่านั้น แต่ภิกษุใดสำคัญว่าเป็นธรรมกรรม โอวาทภิกุณีสงฆ์ที่พร้อมเพรียงกันโดยสำคัญว่าพร้อมเพรียงกัน, ให้อุทเทสแห่งครุธรรมปาฬิ, ให้ปริปุจฉา, เมื่อภิกุณีกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงแสดง" ก็แสดง, เมื่อถูกถามปัญหา (เกี่ยวกับครุธรรมหรือไม่เกี่ยวกับครุธรรม) ก็ตอบ, กล่าวธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นในขณะที่ภิกุณีกำลังฟัง, หรือกล่าวธรรมแก่สิกขมานาหรือสามเณรี, ภิกษุนั้นและภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นผู้ไม่ได้รับสมมติ, ความเป็นภิกุณีผู้มีอุปสมบทบริบูรณ์, การกล่าวครุธรรม ๘ ประการโดยเป็นโอวาท เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ ส่วนสมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับปทโสธรรมสิกขาบท Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาโอวาทสิกขาบท จบแล้ว 2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā 2. อรรถกถาอัฏฐังคตสิกขาบท Dutiye ovadeyyāti aṭṭhagarudhammehi vā aññena vā dhammena ovadantassa sammatassāpi pācittiyameva. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า "พึงโอวาท" คือ ภิกษุผู้โอวาทด้วยครุธรรม ๘ ประการ หรือด้วยธรรมอื่น (จากครุธรรม) แม้เป็นผู้ได้รับสมมติแล้ว ก็เป็นปาจิตตีย์เท่านั้น Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ cūḷapanthakaṃ ārabbha atthaṅgate sūriye ovadanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, sūriye atthaṅgate atthaṅgatasaññino vematikassa vā, ekatoupasampannaṃ ovadantassa ca dukkaṭaṃ. Purimasikkhāpade viya uddesādinayena anāpatti. Atthaṅgatasūriyatā, paripuṇṇūpasampannatā, ovadananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภพระจูฬปันถกะ ในเรื่องการโอวาทเมื่อพระอาทิตย์อัสดงคตแล้ว เป็นบัญญัติไม่ทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. เมื่อพระอาทิตย์ยังไม่อัสดงคต แต่สำคัญว่าอัสดงคตแล้ว หรือสงสัย และโอวาทภิกษุณีผู้บวชแล้วในฝ่ายเดียว เป็นทุกกฏ. ไม่มีอาบัติด้วยนัยแห่งการสวดปาติโมกข์เป็นต้น เหมือนในสิกขาบทก่อน. ความเป็นพระอาทิตย์อัสดงคตแล้ว, ความเป็นภิกษุณีผู้มีอุปสมบทบริบูรณ์, การโอวาท, เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับปทโสธัมมสิกขาบท. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอัฏฐังคตสิกขาบท จบแล้ว. 3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā 3. อรรถกถาภิกขุนูปัสสยสิกขาบท Tatiye bhikkhunupassayanti bhikkhuniyā ekarattaṃ vasanaṭṭhānampi. Ovadeyyāti idha garudhammehi ovadantasseva pācittiyaṃ. Sace pana asammato hoti, dve pācittiyāni. Sace pana sūriyepi atthaṅgate ovadati, tīṇi honti. Sammatassa pana rattiṃ ovadantassapi dve eva honti. Sammatattā hi bhikkhussa garudhammovādamūlakaṃ pācittiyaṃ natthi. Gilānāti na sakkoti ovādāya vā saṃvāsāya vā gantuṃ. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า 'ภิกขุนูปัสสยะ' คือ สถานที่อยู่ของภิกษุณีแม้เพียงคืนเดียว. คำว่า 'พึงโอวาท' คือ ในสิกขาบทนี้ ภิกษุผู้โอวาทด้วยครุธรรมเท่านั้น เป็นปาจิตตีย์. แต่ถ้าเป็นผู้ไม่ได้รับสมมติ เป็นปาจิตตีย์ ๒ ตัว. แต่ถ้าโอวาทเมื่อพระอาทิตย์อัสดงคตแล้วด้วย ก็เป็นปาจิตตีย์ ๓ ตัว. แต่สำหรับภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้ว แม้โอวาทในเวลากลางคืน ก็เป็นปาจิตตีย์ ๒ ตัวเท่านั้น. เพราะความเป็นผู้ได้รับสมมติของภิกษุ ปาจิตตีย์ที่มีมูลมาจากการโอวาทด้วยครุธรรมจึงไม่มี. ภิกษุณีใดไม่สามารถไปเพื่อรับโอวาทหรือเพื่ออยู่ร่วมกันได้ ภิกษุณีนั้นชื่อว่า 'เป็นไข้'. Sakkesu chabbaggiye bhikkhū ārabbha bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā ovadanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya upasampannasaññino vematikassa vā, ekatoupasampannaṃ yena kenaci, itaraṃ aññena dhammena ovadantassa ca dukkaṭaṃ. Samaye, anupasampannāya, purimasikkhāpade viya uddesādinayena ca anāpatti. Upassayūpagamanaṃ, paripuṇṇūpasampannatā, samayābhāvo, garudhammehi ovadananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyaṃ hotīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในแคว้นสักกะ ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการเข้าไปยังที่อยู่ของภิกษุณีแล้วโอวาท. คำว่า 'เว้นสมัย' นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้. เป็นบัญญัติไม่ทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. เมื่อโอวาทแก่ภิกษุณีผู้ยังไม่ได้รับอุปสมบท แต่สำคัญว่าได้รับอุปสมบทแล้ว หรือสงสัย, และโอวาทภิกษุณีผู้บวชแล้วในฝ่ายเดียวด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง, โอวาทภิกษุณีอื่น (ผู้บวชแล้วในสองฝ่าย) ด้วยธรรมอื่น (จากครุธรรม) เป็นทุกกฏ. ไม่มีอาบัติในสมัย (เวลาที่ควรไป), เมื่อโอวาทแก่ภิกษุณีผู้ยังไม่ได้รับอุปสมบท, และด้วยนัยแห่งการสวดปาติโมกข์เป็นต้น เหมือนในสิกขาบทก่อน. การเข้าไปยังที่อยู่ของภิกษุณี, ความเป็นภิกษุณีผู้มีอุปสมบทบริบูรณ์, ความไม่มีสมัย, การโอวาทด้วยครุธรรม, เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับปฐมกฐินสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยา. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาภิกขุนูปัสสยสิกขาบท จบแล้ว. 4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā 4. อรรถกถาอามิสสิกขาบท Catutthe āmisahetūti cīvarādīnaṃ aññatarahetu. Bhikkhūti sammatā bhikkhū idhādhippetā. Pācittiyanti evarūpe bhikkhū avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇantassa pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า 'เพราะเหตุแห่งอามิส' คือ เพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรเป็นต้น. ในสิกขาบทนี้ คำว่า 'ภิกษุ' หมายถึง ภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้ว. คำว่า 'ปาจิตตีย์' คือ เมื่อภิกษุกล่าวอย่างนี้ด้วยความประสงค์จะให้ภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้วเช่นนั้นเสียชื่อเสียง เป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ‘‘āmisahetu ovadantī’’ti bhaṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, asammataṃ upasampannañca, anupasampannañca sammataṃ vā asammataṃ vā evaṃ bhaṇantassa dukkaṭameva. Tattha yo bhikkhu kāle sammutiṃ labhitvā sāmaṇerabhūmiyaṃ saṇṭhito, ayaṃ sammato nāma anupasampanno. Pakatiyā cīvarādihetu ovadantaṃ pana evaṃ bhaṇantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, anāmisantaratā, avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedanamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการกล่าวว่า 'โอวาทเพราะเหตุแห่งอามิส'. เป็นบัญญัติไม่ทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ. ในธรรมกรรม เป็นติกปาจิตตีย์, ในอธรรมกรรม เป็นติกทุกกฏ. ภิกษุผู้กล่าวอย่างนี้แก่ภิกษุผู้ไม่ได้รับสมมติแต่ได้รับอุปสมบทแล้ว, และแก่สามเณรผู้ได้รับสมมติแล้วหรือไม่ได้รับสมมติแล้วก็ตาม เป็นทุกกฏเท่านั้น. ในบรรดาผู้ได้รับสมมติและไม่ได้รับสมมติเหล่านั้น สามเณรใดได้รับสมมติในเวลาเป็นภิกษุแล้วตั้งมั่นอยู่ในภูมิแห่งสามเณร สามเณรนี้ชื่อว่า 'สามเณรผู้ได้รับสมมติแล้ว'. แต่ภิกษุผู้กล่าวอย่างนี้แก่ภิกษุผู้โอวาทเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้นโดยปกติ, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ความเป็นผู้ได้รับอุปสมบทแล้ว, ความเป็นผู้ได้รับสมมติโดยธรรม, ความเป็นผู้ไม่มีอามิสในภายใน, การกล่าวอย่างนี้ด้วยความประสงค์จะให้เสียชื่อเสียง, เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนาเท่านั้น. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอามิสสิกขาบท จบแล้ว. 5. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā 5. อรรถกถาจีวรทานสิกขาบท Pañcame sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha cīvaradānavatthusmiṃ paññattaṃ, sesakathāmaggo panettha cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpade vuttanayeneva veditabbo. Tatra hi bhikkhu paṭiggāhako, idha bhikkhunī, ayaṃ viseso, sesaṃ tādisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๕ สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการให้จีวร. ส่วนแนวแห่งถ้อยคำที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในจีวรปฏิคคหณสิกขาบทนั่นเอง. เพราะในจีวรปฏิคคหณสิกขาบทนั้น ภิกษุเป็นผู้รับ, ในสิกขาบทนี้ ภิกษุณีเป็นผู้รับ, นี้คือความแตกต่าง, ส่วนที่เหลือก็เช่นเดียวกันนั่นเอง. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาจีวรทานสิกขาบท จบแล้ว. 6. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā 6. อรรถกถาจีวรสิพพนสิกขาบท Chaṭṭhe cīvaranti nivāsanapārupanupagaṃ. Sibbeyya vā sibbāpeyyā vāti ettha sayaṃ sibbantassa sūciṃ pavesetvā pavesetvā nīharaṇe pācittiyaṃ, satakkhattumpi vijjhitvā sakiṃ nīharantassa ekameva pācittiyaṃ. ‘Sibbā’ti vutto pana sacepi sabbaṃ sūcikammaṃ niṭṭhāpeti, āṇāpakassa ekameva pācittiyaṃ. Atha ‘‘yaṃ ettha cīvare kattabbaṃ, sabbaṃ taṃ tava bhāro’’ti vutto niṭṭhāpeti, tassa ārāpathe ārāpathe pācittiyaṃ. Āṇāpakassa ekavācāya sambahulānipi, punappunaṃ āṇattiyaṃ pana vattabbameva natthi. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า 'จีวร' คือ จีวรที่ควรนุ่งห่ม. ในบทว่า 'พึงเย็บเอง หรือให้ผู้อื่นเย็บ' นี้ เมื่อภิกษุเย็บเอง แทงเข็มเข้าไปแล้วดึงออก เป็นปาจิตตีย์. แม้แทงเข็มเข้าไปร้อยครั้งแล้วดึงออกครั้งเดียว ก็เป็นปาจิตตีย์เพียงครั้งเดียว. แต่ถ้าภิกษุผู้ถูกสั่งว่า 'จงเย็บ' แล้วเย็บงานเย็บทั้งหมดจนสำเร็จ แม้กระนั้น ภิกษุผู้สั่งก็เป็นปาจิตตีย์เพียงครั้งเดียว. หรือถ้าภิกษุผู้ถูกสั่งว่า 'งานที่ควรทำในจีวรนี้ทั้งหมดเป็นภาระของท่าน' แล้วเย็บจนสำเร็จ ภิกษุนั้นเป็นปาจิตตีย์ทุกๆ รอยเข็ม. สำหรับภิกษุผู้สั่ง ด้วยคำพูดเพียงครั้งเดียว ก็เป็นปาจิตตีย์จำนวนมาก. แต่ในการสั่งซ้ำๆ ไม่ต้องพูดถึงเลย. Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha cīvarasibbanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātikāya aññātikasaññino vā vematikassa vā, ekatoupasampannāya sibbantassa ca dukkaṭaṃ. Aññaṃ thavikādiparikkhāraṃ sibbantassa, ñātikāya, sikkhamānasāmaṇerīnañca cīvarampi sibbantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Aññātikāya bhikkhuniyā santakatā, nivāsanapārupanupagatā, vuttalakkhaṇaṃ sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภพระอุทายีเถระ ในเรื่องการเย็บจีวร เป็นบัญญัติไม่ทั่วไป เป็นสาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. เมื่อเย็บจีวรของภิกษุณีผู้เป็นญาติ แต่สำคัญว่าไม่ใช่ญาติ หรือสงสัย, และเย็บจีวรของภิกษุณีผู้เป็นเอกโตอุปสัมบัน เป็นทุกกฏ. เมื่อเย็บบริขารอื่นมีถุงเป็นต้น, เย็บจีวรของภิกษุณีผู้เป็นญาติ, ของสิกขมานาและสามเณรี, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ความเป็นของอันภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติครอบครอง, ความเป็นจีวรที่ควรนุ่งห่ม, การเย็บเองหรือการให้ผู้อื่นเย็บตามลักษณะที่กล่าวมาแล้ว เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสัญจริตตสิกขาบท. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาจีวรสิพพนสิกขาบท จบแล้ว. 7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā 7. อรรถกถาสังวิธานสิกขาบท Sattame saṃvidhāyāti saṃvidahitvā, gamanakāle saṅketaṃ katvāti attho. Ekaddhānamagganti ekaṃ addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ, ekato vā addhānamaggaṃ. Satthagamanīyoti satthena saddhiṃ gantabbo, sesaṃ uttānapadatthameva. Ayaṃ panettha vinicchayo – akappiyabhūmiyaṃ saṃvidahantassa saṃvidahanapaccayā tāva dukkaṭaṃ. Tattha ṭhapetvā bhikkhunupassayaṃ antarārāmaṃ āsanasālaṃ titthiyaseyyañca sesā akappiyabhūmi, tattha ṭhatvā saṃvidahantassāti attho. Saṃvidahitvā pana ‘‘ajja vā sve vā’’ti niyamitaṃ kālaṃ visaṅketaṃ akatvā, dvāravisaṅketaṃ pana maggavisaṅketaṃ vā katvāpi bhikkhuniyā saddhiṃ gacchantassa yāva āsannassāpi aññassa gāmassa ‘‘ayaṃ imassa upacāro’’ti manussehi ṭhapitaṃ upacāraṃ na okkamati, tāva anāpatti. Taṃ okkamantassa pana paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ, iti gāmūpacārokkamanagaṇanāya pācittiyāni. Addhayojanātikkame pana gāme asati addhayojanagaṇanāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า “สํวิธาย” หมายถึง การนัดหมายกันไว้ โดยทำเครื่องหมายกำหนดเวลาเมื่อจะไป คำว่า “เอกัทธานมัคคํ” หมายถึง หนทางที่นับว่าเป็นทางเดียวกัน หรือหนทางที่ไปพร้อมกัน (กับภิกษุณี) คำว่า “สัตถคามนีย” หมายถึง ควรไปพร้อมกับกองเกวียน (กองคาราวาน) ส่วนบทที่เหลือมีความหมายชัดเจนอยู่แล้ว ในสิกขาบทนี้ มีวินิจฉัยดังนี้ คือ ภิกษุผู้ตกลงนัดหมายกันในสถานที่ที่ไม่ควร ย่อมต้องอาบัติทุกกฏก่อน เพราะเหตุแห่งการนัดหมาย ในที่นั้น สถานที่อื่นนอกจากที่อยู่ของภิกษุณี, อารามภายในหมู่บ้าน, ศาลาฉันภัตตาหารในหมู่บ้าน, และที่อยู่ของเดียรถีย์ จัดเป็นสถานที่ที่ไม่ควร, หมายถึง ภิกษุผู้ตกลงนัดหมายกันในสถานที่ที่ไม่ควรเหล่านั้น อนึ่ง ภิกษุผู้ตกลงนัดหมายกันแล้ว โดยไม่ทำให้เวลาที่กำหนดไว้ว่า “วันนี้หรือพรุ่งนี้” คลาดเคลื่อนไป แม้จะทำความคลาดเคลื่อนเรื่องประตูหรือเรื่องหนทางก็ตาม แล้วไปกับภิกษุณี ตราบใดที่ยังไม่ล่วงเขตอุปจารที่มนุษย์กำหนดไว้ว่า “นี่คืออุปจารของหมู่บ้านนี้” แม้จะเป็นหมู่บ้านที่อยู่ใกล้กันมาก ก็ยังไม่มีอาบัติ แต่เมื่อล่วงเขตอุปจารนั้นไป ก้าวแรกต้องอาบัติทุกกฏ ก้าวที่สองต้องอาบัติปาจิตตีย์, ดังนั้น อาบัติปาจิตตีย์ย่อมมีตามจำนวนการล่วงเขตอุปจารของหมู่บ้าน อนึ่ง หากไม่มีหมู่บ้านเมื่อล่วงพ้นครึ่งโยชน์ไปแล้ว ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนครึ่งโยชน์ Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ekaddhānamaggappaṭipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, asaṃvidahite saṃvidahitasaññino vematikassa vā, yo ca bhikkhuniyā asaṃvidahantiyā kevalaṃ attanāva saṃvidahati, tassa dukkaṭaṃ. Samaye saṃvidahitvāpi gacchantassa, attanā asaṃvidahantassa, visaṅketena vā, āpadāsu gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dvinnampi saṃvidahitvā maggappaṭipatti, avisaṅketatā, samayābhāvo, anāpadā, gāmantarokkamanaṃ vā addhayojanātikkamo vāti imānettha pañca aṅgāni. Ekatoupasampannādīhi pana saddhiṃ mātugāmasikkhāpadena āpatti, addhānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการเดินทางไกลร่วมกัน คำว่า “เว้นไว้แต่มีสมัย” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป, ไม่มีอาณัติ, เป็นติกะปาจิตตีย์ ภิกษุผู้สำคัญว่ามีการนัดหมายกัน ทั้งที่ไม่มีการนัดหมาย หรือมีความสงสัย (ว่ามีการนัดหมายหรือไม่) และภิกษุใดนัดหมายเองโดยลำพัง โดยที่ภิกษุณีไม่ได้นัดหมายด้วย ภิกษุนั้นต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุผู้ไปแม้มีการนัดหมายกันในสมัยที่ควรไป, ภิกษุผู้ไม่ได้นัดหมายเอง, ภิกษุผู้ไปโดยมีการนัดหมายที่คลาดเคลื่อนไป, ภิกษุผู้ไปในคราวมีอันตราย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๕ ประการ คือ ภิกษุและภิกษุณีทั้งสองนัดหมายกันแล้วเดินทาง, ไม่มีการคลาดเคลื่อน, ไม่ใช่สมัยที่ควรไป, ไม่มีอันตราย, และมีการล่วงเขตหมู่บ้านอื่น หรือล่วงพ้นครึ่งโยชน์ไปแล้ว อนึ่ง ภิกษุผู้ไปกับภิกษุณีผู้เป็นเอกโตอุปสัมบันเป็นต้น ย่อมต้องอาบัติด้วยมาตุคามสิกขาบท, สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานเกิดจากทาง (อัทธานสมุฏฐาน), เป็นกิริยา, ไม่พ้นด้วยสัญญา (โนสัญญาวิโมกข์), ไม่มีเจตนา (อจิตตกะ), เป็นอาบัติที่เกิดจากการบัญญัติ (ปัณณัตติวัชชะ), เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, มีจิต ๓ อย่าง, มีเวทนา ๓ อย่าง Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย จบแล้ว 8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการลงเรือ Aṭṭhame saṃvidhāyāti kīḷāpurekkhāro saṃvidahitvā, abhiruhanakāle saṅketaṃ katvāti attho. Uddhaṃgāmininti kīḷāvasena uddhaṃ nadiyā paṭisotaṃ gacchantiṃ. Adhogāmininti tatheva adho anusotaṃ gacchantiṃ. Yaṃ pana titthappaṭipādanatthaṃ uddhaṃ vā adho vā haranti, ettha anāpatti. Aññatra tiriyaṃ taraṇāyāti upayogatthe nissakkavacanaṃ, yā tiriyaṃ taraṇā, taṃ ṭhapetvāti attho. Pācittiyanti sagāmakatīrapassena gamanakāle gāmantaragaṇanāya, agāmakatīrapassena vā yojanavitthatāya nadiyā majjhena vā gamanakāle addhayojanagaṇanāya pācittiyaṃ, samudde pana yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “สํวิธาย” หมายถึง การนัดหมายกันโดยมีเจตนาเพื่อความสนุกสนาน โดยทำเครื่องหมายกำหนดเวลาเมื่อจะขึ้นเรือ คำว่า “อุทธังคามินิง” หมายถึง เรือที่แล่นทวนน้ำขึ้นไป (ทวนกระแสน้ำ) ด้วยความสนุกสนาน คำว่า “อโธคามินิง” หมายถึง เรือที่แล่นตามน้ำลงไป (ตามกระแสน้ำ) ด้วยความสนุกสนานเช่นกัน อนึ่ง เรือที่เขานำไปเพื่อส่งยังท่าเรือที่ต้องการ ไม่ว่าจะขึ้นไปหรือลงไป ในกรณีนี้ไม่มีอาบัติ คำว่า “เว้นไว้แต่เพื่อข้ามฟาก” เป็นคำปัญจมีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) หมายถึง เว้นการข้ามฟาก อาบัติปาจิตตีย์ย่อมมีตามจำนวนหมู่บ้านเมื่อไปตามชายฝั่งที่มีหมู่บ้าน, หรือเมื่อไปตามชายฝั่งที่ไม่มีหมู่บ้าน หรือไปกลางแม่น้ำที่มีความกว้างหนึ่งโยชน์ ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนครึ่งโยชน์, ส่วนในทะเล ย่อมควรไปได้ตามสบาย Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha nāvābhiruhanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra tiriyaṃ taraṇāyā’’ti ayamettha anupaññatti, sesaṃ anantarasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการลงเรือ คำว่า “เว้นไว้แต่เพื่อข้ามฟาก” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้, ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนหน้านี้ Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการลงเรือ จบแล้ว 9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาหารที่ภิกษุณีจัดการ Navame bhikkhuniparipācitanti bhikkhuniyā paripācitaṃ, neva tassa nāttano ñātakappavāritānaṃ gihīnaṃ santike bhikkhussa guṇaṃ pakāsetvā ‘‘detha ayyassa, karotha ayyassā’’ti evaṃ nipphāditaṃ laddhabbaṃ katanti attho. Pubbe gihisamārambhāti ettha samārambhoti samāraddhaṃ, paṭiyāditassetaṃ nāmaṃ. Gihīnaṃ samārambho gihisamārambho, bhikkhuniyā paripācanato pubbe paṭhamataraṃyeva yaṃ bhikkhūnaṃ atthāya gihīnaṃ paṭiyāditabhattaṃ, ñātakappavāritānaṃ vā santakaṃ, taṃ ṭhapetvā aññaṃ jānaṃ bhuñjantassa pācittiyanti attho. Tañca kho ajjhoharaṇagaṇanāya, paṭiggahaṇe panassa dukkaṭaṃ. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ภิกขุนีปริปาจิตํ” หมายถึง อาหารที่ภิกษุณีจัดการให้ โดยที่ภิกษุณีนั้นไม่ใช่ญาติหรือผู้ปวารณาของภิกษุนั้น และไม่ใช่ญาติหรือผู้ปวารณาของตนเอง โดยที่ภิกษุณีนั้นได้กล่าวคุณของภิกษุแก่คฤหัสถ์ว่า “ท่านทั้งหลายจงถวายแก่พระผู้เป็นเจ้าเถิด, ท่านทั้งหลายจงทำแก่พระผู้เป็นเจ้าเถิด” ดังนี้ แล้วทำให้อาหารนั้นสำเร็จเป็นของที่ภิกษุพึงได้ ในคำว่า “ปุพเพคิหิสมาลัมภํ” นี้ คำว่า “สมาลัมภํ” หมายถึง อาหารที่จัดเตรียมไว้ดีแล้ว, เป็นชื่อของอาหารที่จัดเตรียมไว้ “คิหิสมาลัมภํ” คือ อาหารที่คฤหัสถ์จัดเตรียมไว้ดีแล้ว, หมายถึง ภิกษุผู้ฉันอาหารอื่นนอกจากอาหารที่คฤหัสถ์จัดเตรียมไว้เพื่อภิกษุตั้งแต่แรกเริ่มก่อนที่ภิกษุณีจะจัดการ หรืออาหารที่เป็นของญาติหรือผู้ปวารณา โดยรู้ว่าเป็นอาหารที่ภิกษุณีจัดการ ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ อาบัติปาจิตตีย์นั้นย่อมมีตามจำนวนคำที่กลืนลงไป, ส่วนการรับอาหารนั้นย่อมต้องอาบัติทุกกฏ Rājagahe devadattaṃ ārabbha bhikkhuniparipācitapiṇḍapātabhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra pubbe gihisamārambhā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ekatoupasampannāya paripācitaṃ bhuñjantassa, aparipācite paripācitasaññino, ubhayattha vematikassa ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha aparipācitasaññino, gihisamārambhe, sikkhamānasāmaṇerādīhi paripācite, pañca bhojanāni ṭhapetvā avasese, ummattakādīnañca anāpatti. Bhikkhuniyā paripācitatā, paripācitabhāvajānanaṃ, gihisamārambhābhāvo, odanādīnaṃ aññataratā, tassa ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasaasāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองราชคฤห์ ปรารภพระเทวทัต ในเรื่องการฉันบิณฑบาตที่ภิกษุณีจัดการ คำว่า “เว้นไว้แต่อาหารที่คฤหัสถ์จัดเตรียมไว้ก่อน” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป, ไม่มีอาณัติ ภิกษุผู้ฉันอาหารที่ภิกษุณีผู้เป็นเอกโตอุปสัมบันจัดการ, ภิกษุผู้สำคัญว่าอาหารที่ภิกษุณีจัดการ ทั้งที่ไม่ได้จัดการ, และภิกษุผู้มีความสงสัยในทั้งสองกรณี ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุผู้สำคัญว่าอาหารที่ภิกษุณีไม่ได้จัดการในทั้งสองกรณี, ภิกษุผู้ฉันอาหารที่คฤหัสถ์จัดเตรียมไว้, ภิกษุผู้ฉันอาหารที่สิกขมานาสามเณรีเป็นต้นจัดการ, ภิกษุผู้ฉันอาหารอื่นนอกจากโภชนะ ๕ อย่าง, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๕ ประการ คือ ภิกษุณีจัดการ, รู้ว่าภิกษุณีจัดการ, ไม่ใช่อาหารที่คฤหัสถ์จัดเตรียมไว้ก่อน, เป็นโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่างมีข้าวสุกเป็นต้น, และกลืนกินโภชนะนั้น การเกิดขึ้นเป็นต้น ย่อมเหมือนกับปฐมปาราชิก, อนึ่ง สิกขาบทนี้เป็นอาบัติที่เกิดจากการบัญญัติ (ปัณณัตติวัชชะ), มีจิต ๓ อย่าง, มีเวทนา ๓ อย่าง Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาหารที่ภิกษุณีจัดการ จบแล้ว 10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับ Dasame sabbopi kathāmaggo dutiyaaniyate vuttanayeneva veditabbo. Idañhi sikkhāpadaṃ dutiyaaniyatena ca upari upanandassa catutthasikkhāpadena ca ekaparicchedaṃ, aṭṭhuppattivasena pana visuṃ paññattanti. ในสิกขาบทที่ ๑๐ เรื่องราวทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอนิยตสิกขาบทที่ ๒ สิกขาบทนี้มีขอบเขตเดียวกันกับอนิยตสิกขาบทที่ ๒ และสิกขาบทที่ ๔ ของพระอุปนันทะในอเจลกวรรคข้างบน, แต่บัญญัติแยกต่างหากกันโดยอาศัยเรื่องราวที่เกิดขึ้น Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งในที่ลับ จบแล้ว Ovādavaggo tatiyo. โอวาทวรรคที่ ๓ 4. Bhojanavaggo 4. โภชนวรรค 1. Āvasathasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาวสถะ (ที่พัก) Bhojanavaggassa paṭhame agilānenāti addhayojanampi gantuṃ samatthena. Ekoti ekadivasiko. Āvasathapiṇḍoti ‘‘imesaṃ vā ettakānaṃ vā’’ti ekaṃ pāsaṇḍaṃ vā, ‘‘ettakamevā’’ti evaṃ bhattaṃ vā anodissa sālādīsu yattha katthaci puññakāmehi paññattaṃ bhojanaṃ. Bhuñjitabboti ekakulena vā nānākulehi vā ekato hutvā ekasmiṃ vā ṭhāne, nānāṭhānesu vā ‘‘ajja ekasmiṃ, sve ekasmi’’nti evaṃ aniyataṭṭhāne vā paññatto ekasmiṃ ṭhāne ekadivasameva bhuñjitabbo. Tato ce uttarīti dutiyadivasato paṭṭhāya tasmiṃ vā ṭhāne aññasmiṃ vā ṭhāne tesaṃ santakassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. ในวรรคว่าด้วยโภชนะ ข้อแรก บทว่า อคิลานเนนะ (ผู้ไม่เจ็บไข้) นั้น หมายถึง ผู้สามารถจะเดินทางไปได้แม้ครึ่งโยชน์ บทว่า เอกะ (หนึ่ง) หมายถึง อาหารสำหรับวันเดียว บทว่า อาวสถบิณฑะ (บิณฑบาตในอาวาส) นั้น หมายถึง โภชนะที่ผู้ปรารถนาบุญทั้งหลายจัดถวายไว้ในศาลาเป็นต้น ณ ที่ใดที่หนึ่ง โดยไม่เจาะจงว่า “สำหรับบรรดาเดียรถีย์เหล่านี้ หรือสำหรับเดียรถีย์จำนวนเท่านี้” หรือ “อาหารมีประมาณเท่านี้เท่านั้น” บทว่า พุญชิตัพโพ (พึงฉัน) นั้น หมายถึง บิณฑบาตที่จัดถวายไว้ในที่แห่งเดียว โดยตระกูลเดียว หรือหลายตระกูลรวมกัน หรือในที่หลายแห่ง โดยไม่กำหนดแน่นอนว่า “วันนี้ที่แห่งหนึ่ง พรุ่งนี้ที่แห่งหนึ่ง” พึงฉันได้ในที่แห่งเดียวเท่านั้นในวันเดียว บทว่า ตโต เจ อุตตริ (ถ้าเกินกว่านั้น) นั้น หมายถึง ตั้งแต่วันที่สองเป็นต้นไป หากรับของของตระกูลเหล่านั้นในที่นั้น หรือในที่อื่น เป็นทุกกฏ และทุกๆ คำกลืน เป็นปาจิตตีย์ Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha anuvasitvā āvasathapiṇḍabhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilānenā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, gilānassa agilānasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Gilānassa gilānasaññino, yo ca sakiṃ bhuñjati, gacchanto vā antarāmagge ekadivasaṃ, gataṭṭhāne ekadivasaṃ, paccāgantopi antarāmagge ekadivasaṃ, āgataṭṭhāne ekadivasaṃ, gamissāmī’ti ca bhuñjitvā nikkhanto kenaci upaddavena nivattitvā khemabhāvaṃ ñatvā gacchanto puna ekadivasaṃ bhuñjati, yassa vā sāmikā nimantetvā denti, yo vā bhikkhūnaṃyeva uddissa paññattaṃ, na yāvadatthaṃ paññattaṃ, ṭhapetvā vā pañca bhojanāni aññaṃ bhuñjati, tassa ca, ummattakādīnañca anāpatti. Āvasathapiṇḍatā, agilānatā, anuvasitvā paribhojananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasikkhāpadasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ผู้ฉันอาวสถบิณฑะโดยอยู่ค้างคืน บทว่า “อคิลานเนนะ” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสิกขาบทที่บัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ภิกษุอาพาธสำคัญว่าไม่อาพาธ หรือสงสัยแล้วฉัน เป็นทุกกฏ ภิกษุอาพาธสำคัญว่าอาพาธแล้วฉัน, และภิกษุผู้ฉันเพียงครั้งเดียว, ภิกษุผู้กำลังเดินทาง ฉันในระหว่างทางวันหนึ่ง, ฉันในที่ที่ไปถึงวันหนึ่ง, แม้กลับมาก็ฉันในระหว่างทางวันหนึ่ง, ฉันในที่ที่กลับมาถึงวันหนึ่ง, และภิกษุผู้ฉันแล้วออกไปโดยคิดว่า “เราจะไป” แต่กลับมาเพราะอันตรายบางอย่าง แล้วรู้ว่าปลอดภัย จึงไปอีก แล้วฉันอีกวันหนึ่ง, หรือภิกษุที่เจ้าของนิมนต์แล้วถวาย, หรือภิกษุที่ฉันอาหารที่จัดถวายโดยเจาะจงแก่ภิกษุเท่านั้น ไม่ได้จัดถวายตามความต้องการ, หรือภิกษุที่ฉันอย่างอื่นนอกจากโภชนะ ๕ อย่าง, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นอาวสถบิณฑะ, ความไม่เป็นผู้เจ็บไข้, และการฉันโดยอยู่ค้างคืน เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ Āvasathasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาวสถบิณฑะ จบแล้ว 2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคณโภชนะ Dutiye gaṇabhojaneti gaṇassa bhojane. Idha ca gaṇoti cattāro vā tatuttari vā bhikkhū, tesaṃ nimantanato vā viññattito vā laddhe odanādīnaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarabhojaneti attho. Tatthāyaṃ vinicchayo – sace hi koci cattāro bhikkhū upasaṅkamitvā yena kenaci vevacanena vā bhāsantarena vā pañcannaṃ bhojanānaṃ nāmaṃ gahetvā ‘‘odanena nimantemi, odanaṃ me gaṇhathā’’tiādinā nayena nimanteti, te ce evaṃ ekato vā nānāto vā nimantitā ekato vā nānāto vā gantvā ekato gaṇhanti, pacchā ekato vā nānāto vā bhuñjanti, gaṇabhojanaṃ hoti. Paṭiggahaṇameva hettha pamāṇaṃ. Sace odanādīnaṃ nāmaṃ gahetvā ekato vā nānāto vā viññāpetvā ca gantvā ca ekato gaṇhanti, evampi gaṇabhojanameva. Tassa duvidhassāpi evaṃ paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. Gilānasamayādīsu yadā pādānampi phalitattā na sakkā piṇḍāya carituṃ, ayaṃ gilānasamayo. Atthatakathinānaṃ pañca māsā, itaresaṃ kattikamāsoti ayaṃ cīvaradānasamayo. Yadā yo cīvare kariyamāne kiñcideva cīvare kattabbaṃ kammaṃ karoti, ayaṃ cīvarakārasamayo. Yadā addhayojanampi gantukāmo vā hoti gacchati vā gato vā, ayaṃ addhānagamanasamayo. Nāvābhiruhanasamayepi eseva nayo. Yadā gocaragāme cattāro bhikkhū piṇḍāya caritvā na yāpenti, ayaṃ mahāsamayo. Yadā yokoci pabbajito bhattena nimanteti, ayaṃ samaṇabhattasamayo, etesu samayesu bhuñjituṃ vaṭṭati. ในสิกขาบทที่สอง บทว่า คณโภชนะ (ฉันเป็นหมู่) หมายถึง การฉันโภชนะของหมู่ ในสิกขาบทนี้ คำว่า คณะ หมายถึง ภิกษุ ๔ รูป หรือเกินกว่า ๔ รูป อธิบายว่า การฉันโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ มีข้าวสุกเป็นต้น ที่ได้มาด้วยการนิมนต์ หรือด้วยการขอของภิกษุเหล่านั้น ในเรื่องนี้มีวินิจฉัยดังนี้ คือ ถ้ามีใครคนหนึ่งเข้าไปหาภิกษุ ๔ รูป แล้วนิมนต์โดยใช้คำเรียกชื่อโภชนะ ๕ อย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยคำไวพจน์ใดๆ หรือด้วยภาษาอื่นใด เช่น “ข้าพเจ้านิมนต์ด้วยข้าวสุก ขอท่านทั้งหลายจงรับข้าวสุกของข้าพเจ้า” เป็นต้น หากภิกษุเหล่านั้นที่ถูกนิมนต์อย่างนั้น ไม่ว่าจะรวมกันหรือแยกกัน ไปแล้วรับพร้อมกัน ไม่ว่าจะรวมกันหรือแยกกันฉันในภายหลัง ก็เป็นคณโภชนะ การรับเท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้ ถ้าขอโดยเรียกชื่อข้าวสุกเป็นต้น ไม่ว่าจะรวมกันหรือแยกกัน แล้วไปรับพร้อมกัน อย่างนี้ก็เป็นคณโภชนะเหมือนกัน ในการรับคณโภชนะทั้งสองประเภทนี้ เป็นทุกกฏ และทุกๆ คำกลืน เป็นปาจิตตีย์ ในสมัยที่เป็นไข้เป็นต้น เมื่อเท้าแตกจนไม่สามารถเที่ยวบิณฑบาตได้ นี้เป็นสมัยแห่งผู้เจ็บไข้ ภิกษุผู้มีผ้ากฐินแล้ว ๕ เดือน, ภิกษุอื่น (ที่ไม่มีผ้ากฐิน) เดือนกัตติกะ (เดือน ๑๒) นี้เป็นสมัยแห่งการถวายจีวร เมื่อภิกษุใดกำลังทำจีวร และทำกิจที่ควรทำในจีวรนั้น นี้เป็นสมัยแห่งการทำจีวร เมื่อภิกษุใดประสงค์จะเดินทางไปแม้ครึ่งโยชน์ หรือกำลังเดินทางไป หรือเดินทางไปแล้ว นี้เป็นสมัยแห่งการเดินทางไกล แม้ในสมัยแห่งการลงเรือ ก็มีนัยเดียวกันนี้ เมื่อภิกษุ ๔ รูป เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านโคจรแล้วไม่ยังอัตภาพให้เป็นไปได้ นี้เป็นมหาสมัย (สมัยที่ภิกษุจำนวนมากรวมกัน) เมื่อบรรพชิตใดนิมนต์ด้วยภัต นี้เป็นสมัยแห่งภัตของสมณะ การฉันคณโภชนะในสมัยเหล่านี้ ย่อมควร Rājagahe devadattaṃ ārabbha viññāpetvā bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha sattavidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, nagaṇabhojane gaṇabhojanasaññissa vematikassa vā dukkaṭaṃ. Nagaṇabhojanasaññissa pana, ye ca dve tayo ekato gaṇhanti, bahūnaṃ piṇḍāya caritvā ekato bhuñjantānaṃ, niccabhattikādīsu, pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha, ummattakādīnañca anāpatti. Gaṇabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงราชคฤห์ ปรารภพระเทวทัตผู้ขอแล้วฉัน บทว่า “อัญญตระ สมยา” นี้ เป็นอนุบัญญัติ ๗ อย่างในสิกขาบทนี้ เป็นสิกขาบทที่บัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ในอาหารที่ไม่ใช่คณโภชนะ ภิกษุสำคัญว่าเป็นคณโภชนะ หรือสงสัยแล้วฉัน เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุสำคัญว่าไม่เป็นคณโภชนะ (แล้วฉัน), และภิกษุ ๒-๓ รูป ที่รับพร้อมกัน, ภิกษุจำนวนมากที่เที่ยวบิณฑบาตแล้วฉันพร้อมกัน, ในภัตประจำ เป็นต้น, ในสิ่งอื่นทั้งหมด เว้นโภชนะ ๕ อย่าง, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นคณโภชนะ, ความไม่มีสมัย, และการกลืนกิน เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคณโภชนะ จบแล้ว 3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā 3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ Tatiye paramparabhojaneti gaṇabhojane vuttanayeneva pañcahi bhojanehi nimantitassa yena yena paṭhamaṃ nimantito, tassa tassa bhojanato uppaṭipāṭiyā vā avikappetvā vā parassa parassa bhojane. Tasmā yo bhikkhu pañcasu sahadhammikesu aññatarassa ‘‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ tuyhaṃ dammī’’ti vā ‘‘vikappemī’’ti vā evaṃ sammukhā vā ‘‘itthannāmassa dammī’’ti (pāci. 226) vā ‘‘vikappemī’’ti vā evaṃ parammukhāvā paṭhamanimantanaṃ avikappetvā pacchā nimantitakule laddhabhikkhato ekasitthampi ajjhoharati, pācittiyaṃ. Samayā vuttanayā eva. ในสิกขาบทที่ ๓ บทว่า ปรัมปรโภชนะ (การฉันอาหารที่รับนิมนต์ต่อๆ กัน) หมายถึง การฉันโภชนะของทายกคนถัดไป โดยไม่เป็นไปตามลำดับ หรือโดยไม่วิกัปป์โภชนะของทายกที่นิมนต์ก่อนๆ แก่ภิกษุที่ถูกนิมนต์ด้วยโภชนะ ๕ อย่าง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในคณโภชนะนั่นเอง เพราะฉะนั้น ภิกษุใดไม่วิกัปป์ภัตที่รับนิมนต์ครั้งแรก แล้วกลืนกินแม้ข้าวสุกคำเดียวจากภัตที่ได้มาในตระกูลที่นิมนต์ภายหลัง โดยกล่าวต่อสหธรรมิก ๕ รูป รูปใดรูปหนึ่งต่อหน้าว่า “เราให้ความหวังในภัตของเราแก่ท่าน” หรือ “เราวิกัปป์ (สละ) ความหวังในภัตของเราแก่ท่าน” หรือกล่าวลับหลังว่า “เราให้แก่ท่านชื่อนี้” หรือ “เราวิกัปป์แก่ท่านชื่อนี้” เป็นปาจิตตีย์ สมัยทั้งหลายมีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง Vesāliyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha aññatra nimantitabhojanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha tividhā anupaññatti, parivāre pana vikappanampi gahetvā ‘‘catasso anupaññattiyo’’ti (pari. 86) vuttaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, naparamparabhojane paramparabhojanasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Naparamparabhojanasaññissa pana, yo ca samaye vā vikappetvā vā ekasaṃsaṭṭhāni vā dve tīṇi nimantanāni ekato vā katvā bhuñjati, nimantanappaṭipāṭiyā bhuñjati, sakalena gāmena vā pūgena vā nimantito tesu yatthakatthaci bhuñjati, nimantiyamāno vā ‘‘bhikkhaṃ gahessāmī’’ti vadati, tassa, niccabhattikādīsu, pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha, ummattakādīnañca anāpatti. Paramparabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการฉันโภชนะที่รับนิมนต์ในที่อื่น (นอกจากตระกูลที่นิมนต์ก่อน) บทว่า “อัญญตระ สมยา” นี้ เป็นอนุบัญญัติ ๓ อย่างในสิกขาบทนี้ แต่ในปริวารท่านกล่าวไว้ว่า “อนุบัญญัติ ๔ อย่าง” โดยรวมการวิกัปป์เข้าด้วย เป็นสิกขาบทที่บัญญัติไม่ทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ในโภชนะที่ไม่ใช่ปรัมปรโภชนะ ภิกษุสำคัญว่าเป็นปรัมปรโภชนะ หรือสงสัยแล้วฉัน เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่ปรัมปรโภชนะ (แล้วฉัน), และภิกษุผู้ฉันในสมัย หรือวิกัปป์แล้วฉัน หรือฉันภัตที่ปนกันเป็นอันเดียวกัน หรือทำนิมนต์ ๒-๓ อย่างให้เป็นอันเดียวกันแล้วฉัน, ฉันตามลำดับการนิมนต์, ถูกชาวบ้านทั้งหมู่บ้าน หรือคณะนิมนต์ แล้วฉันในตระกูลใดตระกูลหนึ่งในบรรดาตระกูลเหล่านั้น, หรือถูกนิมนต์อยู่แล้วกล่าวว่า “เราจะรับภิกษา”, ภิกษุนั้น, ในภัตประจำ เป็นต้น, ในสิ่งอื่นทั้งหมด เว้นโภชนะ ๕ อย่าง, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นปรัมปรโภชนะ, ความไม่มีสมัย, และการกลืนกิน เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนสิกขาบทว่าด้วยกฐินข้อแรก แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ จบแล้ว 4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā 4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกานมาตา Catutthe pūvehīti paheṇakatthāya paṭiyattehi atirasakamodakasakkhalikādīhi yehi kehici khajjakehi. Manthehīti pātheyyatthāya paṭiyattehi yehi kehici sattutilataṇḍulādīhi. Dvattipattapūrāti mukhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhaṃ anatikkantā dve vā tayo vā pattapūrā. Tato ce uttarīti sacepi tatiyaṃ pattaṃ thūpīkataṃ gaṇhāti, mukhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhato upariṭṭhitapūvagaṇanāya pācittiyaṃ. Dvattipattapūre paṭiggahetvāti ettha yena dve gahitā honti, tena bahi bhikkhuṃ disvā ‘‘ettha mayā dve pattapūrā gahitā, tvaṃ ekaṃ gaṇheyyāsī’’ti vattabbaṃ, tenāpi aññaṃ passitvā ‘‘paṭhamaṃ āgatena dve pattapūrā gahitā, mayā eko gahito, tvaṃ mā gaṇhī’’ti vattabbaṃ. Yena paṭhamaṃ eko gahito, tassāpi paramparārocane eseva nayo. Yena pana sayameva tayo gahitā, tena aññaṃ disvā ‘‘mā kho tvaṃ ettha paṭiggaṇhīti vattabbaṃ, avadantassa dukkaṭaṃ, taṃ sutvā gaṇhantassāpi dukkaṭameva. Tato nīharitvā bhikkhūhi saddhiṃ saṃvibhajitabbanti laddhaṭṭhānato sabbāsannaṃ āsanasālaṃ vā vihāraṃ vā yattha vā pana nibaddhaṃ paṭikkamati, tattha gantvā ekaṃ pattapūraṃ attano ṭhapetvā sesaṃ bhikkhusaṅghassa dātabbaṃ. Yathāmittaṃ pana dātuṃ na labbhati. Yena eko gahito, na tena kiñci akāmā dātabbaṃ, yathāruci kātabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๔ นั้น คำว่า ด้วยขนม คือ ด้วยขนมขบเคี้ยวอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น ขนมรสเลิศยิ่ง ขนมโมทกะ ขนมกรอบ เป็นต้น ที่จัดเตรียมไว้เพื่อส่งไปเป็นของกำนัล คำว่า ด้วยข้าวสัตตู คือ ด้วยของเคี้ยวอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น ข้าวสัตตูผง ข้าวสัตตูก้อน งา ข้าวสาร เป็นต้น ที่จัดเตรียมไว้เพื่อเป็นเสบียงเดินทาง คำว่า ขนมเต็มบาตรสองหรือสามบาตร คือ ขนมที่เต็มบาตรสองหรือสามบาตร โดยไม่ล้นเส้นขอบปากบาตรด้านล่าง ถ้าเกินกว่านั้น คือ แม้รับบาตรที่สามที่พูนขึ้นเป็นรูปเจดีย์ ก็เป็นปาจิตตีย์ด้วยจำนวนขนมที่อยู่เหนือเส้นขอบปากบาตรด้านล่าง ในคำว่า พึงรับขนมเต็มบาตรสองหรือสามบาตร นี้ ภิกษุใดรับขนมเต็มบาตรสองบาตรแล้ว ภิกษุนั้นเห็นภิกษุอื่นที่ภายนอก (บ้านที่รับขนม) แล้วพึงกล่าวว่า “ในบ้านนี้ อาตมารับขนมเต็มบาตรสองบาตรแล้ว ท่านจงรับบาตรหนึ่งเถิด” ภิกษุที่สองนั้นก็เช่นกัน เมื่อเห็นภิกษุอื่นแล้ว พึงกล่าวว่า “ภิกษุที่มาถึงก่อนรับขนมเต็มบาตรสองบาตรแล้ว อาตมารับหนึ่งบาตรแล้ว ท่านอย่ารับเลย” ภิกษุใดรับหนึ่งบาตรก่อน ในการบอกต่อๆ กันไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน แต่ภิกษุใดรับสามบาตรด้วยตนเองเท่านั้น ภิกษุนั้นเมื่อเห็นภิกษุอื่นแล้ว พึงกล่าวว่า “ท่านอย่ารับในบ้านนี้เลย” ภิกษุที่ไม่กล่าวเป็นทุกกฏ ภิกษุที่ได้ยินคำนั้นแล้วยังรับ ก็เป็นทุกกฏนั่นเอง คำว่า นำออกจากที่นั้นแล้วพึงแบ่งปันกับภิกษุทั้งหลาย นั้น คือ จากสถานที่ที่ได้รับ ไปยังโรงฉันที่ใกล้ที่สุด หรือไปยังวิหาร หรือไปยังสถานที่ที่ตนเองเข้าไปเป็นประจำ ไปแล้ว พึงเก็บขนมเต็มบาตรหนึ่งบาตรไว้สำหรับตน แล้วพึงให้ที่เหลือแก่ภิกษุสงฆ์ แต่ไม่อาจให้ตามความชอบใจ (แก่มิตร) ได้ ภิกษุใดรับหนึ่งบาตรแล้ว ไม่จำเป็นต้องให้ขนมอย่างใดอย่างหนึ่งโดยไม่เต็มใจ พึงทำได้ตามความพอใจ Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha na mattaṃ jānitvā paṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakadvattipattapūre atirekasaññissa vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ūnakasaññissa pana, na paheṇakatthāya na pātheyyatthāya vā paṭiyattaṃ, tadatthāya paṭiyattasesakaṃ vā, gamane vā paṭippassaddhe, ñātakappavāritānaṃ vā dentānaṃ, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇapūvamanthatā, asesakatā, appaṭippassaddhagamanatā, anaññātakāditā, atirekappaṭiggahaṇanti imānettha pañca aṅgāni, samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากในเรื่องการรับโดยไม่รู้ประมาณ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่ต้องอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ในขนมที่น้อยกว่าสองหรือสามบาตร ภิกษุสำคัญว่าเกิน หรือสงสัยแล้วรับ เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุสำคัญว่าน้อยกว่า (สองหรือสามบาตร), หรือขนมที่ไม่ได้จัดเตรียมไว้เพื่อเป็นของกำนัล หรือไม่ได้จัดเตรียมไว้เพื่อเป็นเสบียงเดินทาง, หรือขนมที่เหลือจากการจัดเตรียมไว้เพื่อประโยชน์นั้น, หรือเมื่อกิจการเดินทางระงับแล้ว, หรือเมื่อญาติหรือผู้ที่ปวารณาไว้ถวาย, หรือภิกษุรับแลกเปลี่ยนด้วยทรัพย์ของตน, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นขนมและข้าวสัตตูที่มีลักษณะตามที่กล่าวมา, ความเป็นของไม่เหลือ, ความเป็นผู้มีกิจการเดินทางยังไม่ระงับ, ความเป็นผู้ไม่ใช่ญาติเป็นต้น, การรับเกินกว่าสองหรือสามบาตร เหล่านี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนสิกขาบทสัญจริต Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทกานมาตาจบแล้ว 5. Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายสิกขาบทปวารณาที่ ๑ Pañcame bhuttāvīti bhuttavā, yena pañcannaṃ bhojanānaṃ sāsapamattampi ajjhoharitaṃ, so evaṃ vuccati. Pavāritoti ‘‘asanaṃ paññāyati, bhojanaṃ paññāyati, hatthapāse ṭhito abhiharati, paṭikkhepo paññāyatī’’ti (pāci. 239) evaṃ pāḷiyaṃ vuttapañcaṅgavasena katappavāraṇo, katappaṭikkhepoti attho. Tattha yasmā ‘‘asanaṃ paññāyatī’’ti iminā vippakatabhojano ‘pavārito’ti vutto. Yo ca vippakatabhojano, tena kiñci bhuttaṃ, kiñci abhuttaṃ, yañca bhuttaṃ, taṃ sandhāya ‘bhuttāvī’tipi saṅkhaṃ gacchati. Tasmā ‘bhuttāvī’tivacanena visuṃ kiñci atthasiddhiṃ na passāma, ‘‘dirattatiratta’’ntiādīsu (pāci. 52) pana dirattādivacanaṃ viya pavāritapadassa parivārabhāvena byañjanasiliṭṭhatāya cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๕ นั้น คำว่า ผู้ฉันแล้ว คือ ผู้ที่ฉันแล้ว ภิกษุใดกลืนโภชนะ ๕ อย่างแม้ประมาณเท่าเมล็ดผักกาดลงไปแล้ว ภิกษุนั้นถูกเรียกว่า “ผู้ฉันแล้ว” อย่างนี้ คำว่า ผู้ปวารณาแล้ว คือ ผู้มีการปวารณาอันทำแล้ว มีการห้ามอันทำแล้ว ด้วยอำนาจแห่งองค์ ๕ ที่ตรัสไว้ในพระบาลีว่า “อาสนะปรากฏ, โภชนะปรากฏ, ยืนอยู่ในหัตถบาส, น้อมเข้ามา, การห้ามปรากฏ” ดังนี้เป็นอรรถ ในบทบาลี อาสนะปรากฏ เป็นต้นนั้น เพราะเหตุที่ผู้มีโภชนะที่ยังฉันไม่เสร็จ ถูกเรียกว่า “ผู้ปวารณาแล้ว” ด้วยองค์ที่ว่า “อาสนะปรากฏ” นี้ และภิกษุใดมีโภชนะที่ยังฉันไม่เสร็จ ภิกษุนั้นฉันบางส่วนแล้ว ยังไม่ได้ฉันบางส่วน โภชนะที่ฉันแล้วนั้น มุ่งหมายถึงการถึงซึ่งการนับว่า “ผู้ฉันแล้ว” ด้วย เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่เห็นความสำเร็จแห่งอรรถอย่างใดอย่างหนึ่งโดยเฉพาะด้วยคำว่า “ผู้ฉันแล้ว” แต่พึงทราบว่า คำว่า “ผู้ฉันแล้ว” นี้ ตรัสไว้ด้วยความเป็นบริวารแห่งบทว่า “ปวารณาแล้ว” และด้วยความเป็นคำที่สละสลวย เหมือนคำว่า “สองวัน” เป็นต้น ในบทบาลี สองวันสามวัน เป็นต้น Pavāraṇaṅgesu pana asanaṃ paññāyatīti vippakatabhojanaṃ dissati, taṃ bhuñjamāno cesa puggalo hotīti attho. Bhojanaṃ paññāyatīti pavāraṇappahonakaṃ bhojanaṃ dissati, odanādīnaṃ ce aññataraṃ paṭikkhipitabbaṃ bhojanaṃ hotīti attho. Hatthapāse ṭhitoti pavāraṇappahonakaṃ ce bhojanaṃ gaṇhitvā dāyako aḍḍhateyyahatthappamāṇe okāse ṭhito hotīti attho. Abhiharatīti so ce dāyako tassa taṃ bhojanaṃ kāyena abhisaṃharatīti attho. Paṭikkhepo paññāyatīti paṭikkhepo dissati, taṃ ce abhihaṭaṃ so bhikkhu kāyena vā vācāya vā paṭikkhipatīti attho. Evaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ vasena pavārito hoti. ต่อไป ในองค์แห่งปวารณา คำว่า “อาหารปรากฏ” นั้น คือ โภชนะที่ยังฉันไม่เสร็จปรากฏ และบุคคลนั้นกำลังฉันโภชนะนั้นอยู่ ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “โภชนะปรากฏ” นั้น คือ โภชนะที่พอแก่การปวารณาปรากฏ และโภชนะที่พึงห้ามอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาข้าวสุกเป็นต้นนั้นเป็นอยู่ ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “ยืนอยู่ในหัตถบาส” นั้น คือ ทายกผู้ให้รับโภชนะที่พอแก่การปวารณาแล้ว ยืนอยู่ในสถานที่ประมาณสองศอกครึ่ง หรือประมาณสองศอกคืบ ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “น้อมเข้ามา” นั้น คือ ทายกผู้ให้นั้นน้อมโภชนะนั้นเข้ามาด้วยกายแก่ภิกษุนั้น ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “การห้ามปรากฏ” นั้น คือ การห้ามปรากฏ และภิกษุนั้นห้ามโภชนะที่น้อมเข้ามานั้นด้วยกายก็ดี ด้วยวาจาก็ดี ดังนี้เป็นอรรถ อย่างนี้แหละ ภิกษุนั้นย่อมปวารณาแล้วด้วยอำนาจแห่งองค์ ๕ Tatrāyaṃ vinicchayo – ‘asana’ntiādīsu tāva yañca asnāti, yañca bhojanaṃ hatthapāse ṭhitena abhihaṭaṃ paṭikkhipati, taṃ odano kummāso sattu maccho maṃsanti imesaṃ aññatarameva veditabbaṃ. Tattha odano nāma sāli vīhi yavo godhumo kaṅgu varako kudrūsakoti imesaṃ sattannaṃ dhaññānaṃ taṇḍule gahetvā ‘‘bhattaṃ pacāmā’’ti vā ‘‘yāguṃ pacāmā’’ti vā yaṃkiñci sandhāya pacantu, sace uṇhaṃ vā sītalaṃ vā bhuñjantānaṃ bhojanakāle gahitagahitaṭṭhāne odhi paññāyati, odano hoti, pavāraṇaṃ janeti. Yo pana pāyāso vā ambilayāgu vā uddhanato otāritamattā abbhuṇhā sakkā hoti āvijjhitvā pivituṃ, sā yassa hatthena gahitokāsepi odhi na paññāyati, pavāraṇaṃ na janeti. Sace pana usumāya vigatāya ghanabhāvaṃ gacchati, odhiṃ dasseti, puna pavāraṇaṃ janeti, pubbe tanukabhāvo na rakkhati. Sacepi bahū paṇṇaphalakaḷīre pakkhipitvā muṭṭhimattāpi taṇḍulā pakkhittā honti, bhojanakāle ce odhi paññāyati, pavāraṇaṃ janeti. Ayāguke nimantane ‘‘yāguṃ dassāmā’’ti bhatte udakakañjikakhīrādīni ākiritvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti denti, kiñcāpi tanukā hoti, pavāraṇaṃ janetiyeva. Sace pana pakkuthitesu udakādīsu pakkhipitvā pacitvā denti, yāgusaṅgahameva gacchati. Sace yāguyāpi sāsapamattampi macchamaṃsakkhaṇḍaṃ vā nhāru vā pakkhittaṃ hoti, pavāraṇaṃ janeti. Ṭhapetvā sānulomānaṃ vuttadhaññānaṃ taṇḍule aññehi veḷutaṇḍulādīhi vā kandamūlaphalehi vā yehi kehici katabhattaṃ pavāraṇaṃ na janeti. Kummāso nāma yavehi kato. Aññehi pana muggādīhi katakummāso pavāraṇaṃ na janeti. Sattu nāma satta dhaññāni bhajjitvā kato. Antamaso kharapākabhajjitānaṃ vīhīnaṃ taṇḍule koṭṭetvā katacuṇṇampi kuṇḍakampi sattusaṅgahameva gacchati. Samapākabhajjitānaṃ pana ātapasukkhānaṃ kuṇḍakaṃ vā, ye keci taṇḍulā vā lājā vā, lājehi katabhattasattuādīni vā na pavārenti. Macchamaṃsesu sace yāguṃ pivantassa yāgusitthamattāneva dve macchakkhaṇḍāni vā maṃsakkhaṇḍāni vā ekabhājane vā nānābhājane vā denti, tāni ce akhādanto aññaṃ pavāraṇappahonakaṃ yaṃkiñci paṭikkhipati, na pavāreti. Tato ekaṃ khāditaṃ, ekaṃ hatthe vā patte vā hoti, sace aññaṃ paṭikkhipati pavāreti. Dvepi khāditāni honti, mukhe sāsapamattampi avasiṭṭhaṃ natthi, sacepi aññaṃ paṭikkhipati, na pavāreti. Yo pana akappiyamaṃsaṃ kuladūsanavejjakammauttarimanussadhammārocanasāditarūpiyādīhi nibbattaṃ akappiyabhojanañca aññaṃ kappiyaṃ vā akappiyaṃ vā khādanto paṭikkhipati, na pavāreti. ในการวินิจฉัยนี้ ในบรรดาบทว่า “อสนัง” เป็นต้นนั้น พึงทราบว่า โภชนะใดที่ภิกษุกำลังฉันอยู่ และโภชนะใดที่ผู้อยู่ในหัตถบาสนำมาให้แล้วภิกษุปฏิเสธ โภชนะนั้นพึงทราบว่าเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่างเหล่านี้ คือ ข้าวสุก กุมมาส สัตตุ ปลา เนื้อ ในบรรดาโภชนะเหล่านั้น ข้าวสุก (โอทนะ) ได้แก่ ข้าวสารของธัญชาติ ๗ อย่างเหล่านี้ คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลี (อีกชนิด) ข้าวฟ่าง ข้าวเหนียวดำ และข้าวฟ่างเล็ก นำข้าวสารเหล่านั้นมาแล้วตั้งใจจะหุงข้าวสุก หรือจะต้มยาคู หรือจะหุงต้มสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็ตาม ถ้าขณะที่ภิกษุกำลังฉันอยู่ ไม่ว่าจะร้อนหรือเย็นก็ตาม ปรากฏเป็นขอบเขต (เป็นเม็ด) ในที่ที่หยิบจับ ข้าวสุกนั้นย่อมเป็นโอทนะ ย่อมยังปวารณาให้เกิด ส่วนข้าวปายาส หรือยาคูรสเปรี้ยว ที่เพิ่งยกออกจากเตาใหม่ๆ ยังร้อนจัด สามารถรินดื่มได้ ซึ่งในที่ที่จับด้วยมือก็ไม่ปรากฏเป็นขอบเขต ยาคูนั้นย่อมไม่ยังปวารณาให้เกิด แต่ถ้าเมื่อไอน้ำหมดไปแล้ว ยาคูนั้นกลับข้นขึ้น แสดงขอบเขตได้ ย่อมยังปวารณาให้เกิดอีก ความเหลวในตอนแรกย่อมไม่คุ้มครอง (ไม่ทำให้พ้นปวารณา) แม้ถ้าใส่ผัก ผลไม้ และหน่อไม้จำนวนมาก แล้วใส่ข้าวสารลงไปเพียงกำมือเดียว แต่ถ้าขณะฉันปรากฏเป็นขอบเขต ย่อมยังปวารณาให้เกิด ในการนิมนต์ที่ไม่มีการถวายยาคู แต่ตั้งใจจะถวายยาคู จึงรินน้ำ น้ำข้าว น้ำนม เป็นต้น ลงในข้าวสุก แล้วถวายโดยกล่าวว่า “ขอท่านจงรับยาคู” แม้จะเหลว ย่อมยังปวารณาให้เกิดนั่นเอง แต่ถ้าใส่ข้าวสุกลงในน้ำเดือดเป็นต้น แล้วหุงต้มถวาย ย่อมจัดเข้าเป็นยาคูเท่านั้น แม้ในยาคู ถ้ามีชิ้นปลาหรือชิ้นเนื้อ หรือเอ็น ขนาดเท่าเมล็ดผักกาดใส่ลงไป ย่อมยังปวารณาให้เกิด ข้าวสุกที่ทำจากข้าวสารของธัญชาติ ๗ อย่างที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งเป็นไปตามลำดับ (คือข้าวสาลีเป็นต้น) เว้นจากนั้นแล้ว ข้าวสุกที่ทำจากข้าวสารไม้ไผ่เป็นต้น หรือจากหัวเผือกหัวมันผลไม้ หรือจากสิ่งอื่นใด ย่อมไม่ยังปวารณาให้เกิด กุมมาส ได้แก่ ของที่ทำจากข้าวบาร์เลย์ ส่วนกุมมาสที่ทำจากถั่วเขียวเป็นต้น ย่อมไม่ยังปวารณาให้เกิด สัตตุ ได้แก่ ของที่ทำจากธัญชาติ ๗ อย่างที่คั่วแล้ว แม้ที่สุด ผงที่ทำจากการตำข้าวสารข้าวเปลือกที่คั่วสุกอย่างหยาบๆ หรือข้าวปลายข้าว ก็จัดเข้าเป็นสัตตุเท่านั้น แต่ข้าวปลายข้าวที่คั่วสุกพอดี หรือที่ตากแดด หรือข้าวสารใดๆ หรือข้าวตอก หรือข้าวสุก สัตตุเป็นต้น ที่ทำจากข้าวตอก ย่อมไม่ยังปวารณาให้เกิด ในเรื่องปลาและเนื้อ ถ้าถวายชิ้นปลา ๒ ชิ้น หรือชิ้นเนื้อ ๒ ชิ้น ขนาดเท่าเมล็ดข้าวสุกในยาคูเท่านั้น ในภาชนะเดียวกัน หรือในภาชนะต่างกัน แก่ภิกษุผู้กำลังดื่มยาคู ถ้าภิกษุนั้นยังไม่ฉันชิ้นปลาหรือชิ้นเนื้อเหล่านั้น แต่ปฏิเสธโภชนะอื่นใดที่เพียงพอแก่การปวารณา ย่อมไม่ปวารณา ถ้าฉันชิ้นปลาหรือชิ้นเนื้อนั้นไปแล้ว ๑ ชิ้น เหลืออีก ๑ ชิ้นอยู่ในมือหรือในบาตร ถ้าปฏิเสธโภชนะอื่น ย่อมปวารณา ถ้าฉันไปแล้วทั้ง ๒ ชิ้น ไม่มีเศษปลาหรือเนื้อเหลืออยู่ในปากแม้เท่าเมล็ดผักกาด แม้ถ้าปฏิเสธโภชนะอื่น ย่อมไม่ปวารณา ส่วนภิกษุใดกำลังฉันเนื้อที่ไม่ควร หรือโภชนะที่ไม่ควรที่เกิดจากการประพฤติชั่วเพื่อทำลายตระกูล การรักษาโรค การอวดอุตตริมนุสสธรรม การรับเงินทองเป็นต้น แล้วปฏิเสธโภชนะอื่นที่ควรหรือไม่ควร ย่อมไม่ปวารณา Evaṃ yañca asnāti, yañca bhojanaṃ hatthapāse ṭhitena abhihaṭaṃ paṭikkhipanto pavāraṇaṃ janeti, taṃ ñatvā idāni yathā āpajjati, tassa jānanatthaṃ ayaṃ vinicchayo veditabbo – ‘‘asanaṃ bhojana’’nti ettha tāva yena ekasitthampi ajjhohaṭaṃ hoti, so sace pattamukhahatthesu yatthakatthaci bhojane sati sāpekkhova aññaṃ vuttalakkhaṇaṃ bhojanaṃ paṭikkhipati, pavāreti. Sace pana nirapekkho hoti, yaṃ pattādīsu avasiṭṭhaṃ, taṃ na ca ajjhoharitukāmo, aññassa vā dātukāmo, aññatra vā gantvā bhuñjitukāmo, so paṭikkhipantopi na pavāreti. ‘‘Hatthapāse ṭhito’’ti ettha pana sace bhikkhu nisinno hoti, ānisadassa pacchimantato paṭṭhāya, sace ṭhito, paṇhīnaṃ antato paṭṭhāya, sace nipanno, yena passena nipanno, tassa pārimantato paṭṭhāya dāyakassa nisinnassa vā ṭhitassa vā nipannassa vā ṭhapetvā pasāritahatthaṃ yaṃ āsannataraṃ aṅgaṃ, tassa orimantena paricchinditvā aḍḍhateyyahattho ‘hatthapāso’ti veditabbo. Tasmiṃ ṭhatvā abhihaṭaṃ paṭikkhipantasseva pavāraṇā hoti, na tato paraṃ. ‘Abhiharatī’ti hatthapāsabbhantare ṭhito gahaṇatthaṃ upanāmeti. Sace pana anantaranisinnopi bhikkhu hatthe vā ādhārake vā ṭhitaṃ pattaṃ anabhiharitvāva ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vadati, taṃ paṭikkhipato pavāraṇā natthi. Bhattapacchiṃ ānetvā purato bhūmiyaṃ ṭhapetvā evaṃ vuttepi eseva nayo. Īsakaṃ pana uddharitvā vā apanāmetvā vā ‘gaṇhathā’ti vutte taṃ paṭikkhipato pavāraṇā hoti. Bhattapacchiṃ gahetvā parivisantassa añño ‘‘ahaṃ dhāressāmī’’ti gahitamattameva karoti, parivesakoyeva pana taṃ dhāreti, tasmā sā abhihaṭāva hoti, tato dātukāmatāya gaṇhantaṃ paṭikkhipantassa pavāraṇā hoti. Sace pana parivesakena phuṭṭhamattāva hoti, itarova naṃ dhāreti, tato dātukāmatāya gaṇhantaṃ paṭikkhipantassa pavāraṇā na hoti. Kaṭacchunā uddhaṭe pana hoti, dvinnaṃ samabhārepi paṭikkhipanto pavāretiyeva. Anantarassa diyyamāne itaro pattaṃ pidahati, aññassa abhihaṭaṃ nāma paṭikkhittaṃ hoti, tasmā pavāraṇā natthi. ‘Paṭikkhepo’ti ettha vācāya abhihaṭe paṭikkhepo na ruhati, kāyena abhihaṭaṃ pana aṅgulicalanādinā kāyavikārena vā ‘‘alaṃ, mā dehī’’tiādinā vacīvikārena vā paṭikkhipato pavāraṇā hoti. ภิกษุผู้กำลังฉันโภชนะใด และปฏิเสธโภชนะใดที่ผู้อยู่ในหัตถบาสนำมาให้ ย่อมยังปวารณาให้เกิด เมื่อทราบดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อประโยชน์แก่การทราบว่าย่อมต้องอาบัติอย่างไร การวินิจฉัยนี้พึงทราบดังนี้ ในบทว่า “อสนัง โภชนัง” นั้น ก่อนอื่น ภิกษุใดได้กลืนข้าวสุกไปแล้วแม้เพียงคำเดียว ถ้าภิกษุนั้นยังมีความอาลัยในโภชนะที่อยู่ในบาตร ในปาก หรือในมือ ณ ที่ใดที่หนึ่ง แล้วปฏิเสธโภชนะอื่นที่มีลักษณะดังกล่าว ย่อมปวารณา แต่ถ้าภิกษุนั้นไม่มีความอาลัย คือไม่ประสงค์จะกลืนโภชนะที่เหลืออยู่ในบาตรเป็นต้นนั้น หรือประสงค์จะให้แก่ผู้อื่น หรือประสงค์จะไปฉันที่อื่น แม้ปฏิเสธ ย่อมไม่ปวารณา ในบทว่า “ผู้อยู่ในหัตถบาส” นั้น ถ้าภิกษุนั่งอยู่ พึงนับจากส่วนท้ายของสะโพกเป็นต้นไป ถ้าภิกษุยืนอยู่ พึงนับจากส่วนปลายของส้นเท้าเป็นต้นไป ถ้าภิกษุนอนอยู่ พึงนับจากส่วนปลายด้านข้างที่นอนเป็นต้นไป โดยเว้นมือที่เหยียดออกของทายกผู้กำลังนั่ง ยืน หรือนอน แล้วกำหนดเอาอวัยวะที่อยู่ใกล้ที่สุดของภิกษุนั้น โดยนับจากส่วนปลายด้านในของอวัยวะนั้นไป ๒ ศอกครึ่ง พึงทราบว่าเป็น “หัตถบาส” การปวารณาย่อมมีแก่ภิกษุผู้ปฏิเสธโภชนะที่นำมาให้โดยอยู่ในหัตถบาสนั้นเท่านั้น ไม่ใช่จากที่พ้นจากหัตถบาสนั้นไป คำว่า “นำมาให้” หมายถึง ผู้อยู่ภายในหัตถบาสนำเข้ามาใกล้เพื่อรับ แต่ถ้าภิกษุผู้นั่งอยู่ใกล้ๆ แม้ไม่นำบาตรที่อยู่ในมือหรือในเชิงบาตรเข้ามาใกล้ แต่กล่าวว่า “ขอท่านจงรับข้าวสุก” การปฏิเสธโภชนะนั้นย่อมไม่มีปวารณา แม้เมื่อนำกระบุงข้าวมาวางไว้ข้างหน้าบนพื้นดิน แล้วกล่าวเช่นนี้ ก็เป็นนัยเดียวกัน แต่ถ้ากล่าวว่า “ขอท่านจงรับ” โดยยกขึ้นเล็กน้อย หรือเลื่อนออกไปเล็กน้อย การปฏิเสธโภชนะนั้นย่อมมีปวารณา เมื่อผู้อื่นถือกระบุงข้าวถวายอยู่ แล้วมีอีกคนหนึ่งกล่าวว่า “ฉันจะช่วยถือ” แล้วเพียงแค่จับไว้ แต่ผู้ถวายข้าวนั่นแหละเป็นผู้ถือกระบุงนั้น ดังนั้น กระบุงนั้นจึงถือว่าถูกนำมาให้แล้ว การปฏิเสธโภชนะที่กำลังหยิบให้ด้วยความประสงค์จะให้ ย่อมมีปวารณา แต่ถ้าผู้ถวายข้าวเพียงแค่แตะต้องเท่านั้น แล้วผู้อื่นเป็นผู้ถือกระบุงนั้น การปฏิเสธโภชนะที่กำลังหยิบให้ด้วยความประสงค์จะให้ ย่อมไม่มีปวารณา ส่วนโภชนะที่ตักด้วยทัพพี ย่อมมีปวารณา แม้เมื่อผู้ถวาย ๒ คนช่วยกันถือเท่าๆ กัน ภิกษุผู้ปฏิเสธก็ย่อมปวารณา เมื่อกำลังถวายแก่ภิกษุที่อยู่ถัดไป แล้วภิกษุอีกรูปหนึ่งปิดบาตร โภชนะที่นำมาให้แก่ภิกษุอื่นนั้นชื่อว่าถูกปฏิเสธแล้ว ดังนั้น จึงไม่มีปวารณา ในบทว่า “ปฏิเสธ” นั้น การปฏิเสธโภชนะที่นำมาให้ด้วยวาจา ย่อมไม่สำเร็จ แต่การปฏิเสธโภชนะที่นำมาให้ด้วยกาย คือด้วยกิริยาอาการทางกาย เช่น การกระดิกนิ้วเป็นต้น หรือด้วยกิริยาอาการทางวาจา เช่น “พอแล้ว อย่าให้เลย” เป็นต้น ย่อมมีปวารณา Eko samaṃsakaṃ rasaṃ abhiharati, ‘‘rasaṃ paṭiggaṇhathā’’ti vadati, taṃ sutvā paṭikkhipato pavāraṇā natthi. ‘Maṃsarasa’nti vutte pana paṭikkhipato pavāraṇā hoti. ‘‘Imaṃ gaṇhathā’’ti vuttepi hotiyeva. Maṃsaṃ visuṃ katvā ‘maṃsarasa’nti vuttepi sace sāsapamattampi khaṇḍaṃ atthi, paṭikkhipato pavāraṇā hoti. Sace natthi, vaṭṭati. Kaḷīrapanasādīhi missetvā macchamaṃsaṃ pacanti, taṃ gahetvā ‘‘kaḷīrasūpaṃ gaṇhatha, panasabyañjanaṃ gaṇhathā’’ti vadati, evampi na pavāreti. Kasmā? Apavāraṇārahassa nāmena vuttattā. ‘‘Macchamaṃsaṃ byañjana’’nti vā ‘‘imaṃ gaṇhathā’’ti vā vutte pana pavāreti, ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto. Gamanādīsu pana yasmiṃ iriyāpathe pavāreti, taṃ avikopenteneva bhuñjitabbaṃ. อุบาสกคนหนึ่งนำน้ำแกงที่มีเนื้อมาถวาย กล่าวว่า "จงรับน้ำแกง" เมื่อได้ยินดังนั้น ภิกษุผู้ปฏิเสธก็ไม่มีการปวารณา แต่เมื่อกล่าวว่า "จงรับน้ำแกงเนื้อ" ภิกษุผู้ปฏิเสธก็มีการปวารณา แม้เมื่อกล่าวว่า "จงรับสิ่งนี้" ก็มีการปวารณาเช่นกัน หากแยกเนื้อออกจากน้ำแกงแล้วกล่าวว่า "จงรับน้ำแกงเนื้อ" และยังมีชิ้นเนื้อขนาดเท่าเมล็ดผักกาดอยู่ ภิกษุผู้ปฏิเสธก็มีการปวารณา แต่ถ้าไม่มี ก็ควรปฏิเสธได้ พวกเขาหุงต้มปลาและเนื้อโดยผสมกับหน่อไม้ ขนุน เป็นต้น เมื่อนำแกงนั้นมากล่าวว่า "จงรับแกงหน่อไม้ จงรับกับข้าวขนุน" แม้กล่าวอย่างนี้ก็ไม่ควรปวารณา เพราะเหตุใด? เพราะกล่าวด้วยชื่อของแกงที่ไม่ควรปวารณา แต่เมื่อกล่าวว่า "จงรับกับข้าวปลาและเนื้อ" หรือ "จงรับสิ่งนี้" ก็ควรปวารณา นี่เป็นบทสรุปในเรื่องนี้ ส่วนรายละเอียดกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา อนึ่ง ในอิริยาบถใดที่ปวารณา เช่น การเดิน พึงฉันโดยไม่เปลี่ยนอิริยาบถนั้น Anatirittanti na atirittaṃ, na adhikanti attho. Taṃ pana kappiyakatādīhi sattahi vinayakammākārehi akataṃ vā gilānassa anadhikaṃ vā hoti. Tasmā padabhājane (pāci. 239) ‘akappiyakata’ntiādi vuttaṃ, tattha yaṃ phalaṃ vā kandamūlādi vā pañcahi samaṇakappiyehi kappiyaṃ akataṃ, yañca akappiyamaṃsaṃ vā akappiyabhojanaṃ vā, etaṃ akappiyaṃ nāma, taṃ akappiyaṃ ‘‘alametaṃ sabba’’nti evaṃ atirittaṃ kataṃ akappiyakatanti veditabbaṃ. Appaṭiggahitakatanti bhikkhunā appaṭiggahitaṃyeva purimanayena atirittaṃ kataṃ. Anuccāritakatanti kappiyaṃ kāretuṃ āgatena bhikkhunā īsakampi anukkhittaṃ vā anapanāmitaṃ vā kataṃ. Ahatthapāse katanti kappiyaṃ kāretuṃ āgatassa hatthapāsato bahi ṭhitena kataṃ. Abhuttāvinā katanti yo atirittaṃ karoti, tena pavāraṇappahonakaṃ bhojanaṃ abhuttena kataṃ. Bhuttāvinā pavāritena āsanā vuṭṭhitena katanti idaṃ uttānameva. ‘‘Alametaṃ sabba’’nti avuttanti vacībhedaṃ katvā evaṃ avuttaṃ hoti. Iti imehi sattahi vinayakammākārehi yaṃ atirittaṃ kappiyaṃ akataṃ, yañca pana na gilānātirittaṃ, tadubhayampi anatirittaṃ. Atirittaṃ pana tasseva paṭipakkhanayena veditabbaṃ. คำว่า "อนติริตตะ" หมายถึง ไม่เป็นเดน ไม่เป็นส่วนเกิน อนติริตตะนั้นคืออาหารที่ยังไม่ได้ทำด้วยวินัยกรรม 7 อย่าง มีอักกัปปิยกตะเป็นต้น หรือเป็นอาหารที่ไม่เกินสำหรับคนไข้ เพราะเหตุนั้น ในปทภาชนีย์จึงตรัสคำว่า "อักกัปปิยกตะ" เป็นต้นไว้ ในบทนั้น ผลไม้หรือหัวเผือกหัวมันเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งที่ยังไม่ได้ทำให้เป็นกัปปิยะด้วยกัปปิยภัณฑ์ 5 อย่างของสมณะ และเนื้อที่ไม่ควรฉัน (หมายถึงเนื้อ 10 ชนิด) หรืออาหารที่ไม่ควรฉัน (อาหารที่ได้มาจากการประทุษร้ายตระกูลเป็นต้น) เหล่านี้ชื่อว่าอักกัปปิยะ อาหารที่ไม่ควรฉันนั้นที่ทำให้เป็นเดนด้วยคำว่า "พอแล้วทั้งหมดนี้" อย่างนี้ พึงทราบว่า "อักกัปปิยกตะ" คำว่า "อัปปฏิคคหิตกตะ" คือภิกษุทำให้เป็นเดนด้วยวิธีเดิมคือยังไม่ได้รับประเคน คำว่า "อนุจจาริตกตะ" คือภิกษุผู้มาเพื่อทำให้เป็นกัปปิยะยังไม่ได้ยกขึ้นหรือยังไม่ได้เคลื่อนไปแม้แต่น้อย คำว่า "อหัตถปาสัฏฐิเตนกตะ" คือวินัยธรผู้ยืนอยู่นอกหัตถบาสของภิกษุผู้มาเพื่อทำให้เป็นกัปปิยะได้ทำ คำว่า "อภุตตาวินากตะ" คือวินัยธรผู้ทำเดนนั้นยังไม่ได้ฉันอาหารที่เพียงพอแก่การปวารณา คำว่า "ภุตตาวินาปวาริเตน อาสนา วุฏฐิเตน กตัง" นี้เป็นสิ่งที่ชัดเจนอยู่แล้ว คำว่า "อลเมตัง สัพพัง อวุตตัง" คือไม่ได้กล่าวคำว่า "พอแล้วทั้งหมดนี้" โดยแยกคำพูด ด้วยวินัยกรรม 7 อย่างเหล่านี้ อาหารใดที่ยังไม่ได้ทำให้เป็นกัปปิยะอันเป็นเดน และอาหารใดที่ไม่ใช่เดนของคนไข้ อาหารทั้งสองอย่างนั้นชื่อว่าอนติริตตะ ส่วนอติริตตะพึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับอนติริตตะนั้นเอง Apicettha bhuttāvinā kataṃ hotīti (pāci. 239) antamaso anantaranisinnassa pattato ekampi sitthaṃ vā maṃsahīraṃ vā khāditvā katampi bhuttāvinā kataṃ hoti, yo pātova evaṃ bhuttāvī pavārito nisīdatiyeva, so upakaṭṭhepi kāle abhihaṭaṃ piṇḍaṃ bhikkhunā upanītaṃ kappiyaṃ kātuṃ labhati. Sace pana tasmiṃ kappiye kate bhuñjantassa aññaṃ āmisaṃ ākiranti, taṃ so puna kātuṃ na labhati. Yañhi akataṃ, taṃ kātabbaṃ. Yena ca akataṃ, tena ca kātabbanti (pāci. aṭṭha. 238-9) vuttaṃ, tasmā tasmiṃ bhājane kariyamāne paṭhamakatena saddhiṃ kataṃ hotīti taṃ kātuṃ na vaṭṭati. Aññasmiṃ pana bhājane tena vā aññena vā kātuṃ vaṭṭati. Evaṃ kataṃ paṭhamakatena missetvāpi bhuñjituṃ vaṭṭati, na kevalañca tassa yena pana kataṃ, taṃ ṭhapetvā aññesaṃ pavāritānampi bhuñjituṃ vaṭṭati. Yathā pana akatena missaṃ na hoti, evaṃ mukhañca hatthañca suddhaṃ katvā bhuñjitabbaṃ. Gilānātirittaṃ pana na kevalaṃ gilānassa bhuttāvasesameva, atha kho yaṃkiñci gilānaṃ uddissa ‘‘ajja vā sve vā yadā vā icchati, tadā khādissatī’’ti āhaṭaṃ, taṃ sabbaṃ ‘gilānātiritta’nti veditabbaṃ. Khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vāti yaṃkiñci yāvakālikaṃ. Khādeyya vā bhuñjeyya vā pācittiyanti ettha vuttanayena pavāritassa anatirittaṃ yaṃkiñci āmisaṃ ajjhoharaṇatthāya paṭiggaṇhato gahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. อนึ่ง ในเรื่องนี้ ที่ว่า 'ชื่อว่าอันภิกษุผู้ฉันแล้วทำ' นั้น มีอธิบายว่า โดยที่สุด แม้ฉันข้าวสุกเพียงเม็ดเดียว หรือชิ้นเนื้อเพียงชิ้นเดียวจากบาตรของภิกษุผู้นั่งอยู่ในลำดับถัดไปแล้วทำ ก็ชื่อว่าอันภิกษุผู้ฉันแล้วทำ ภิกษุใดเป็นผู้ฉันแล้วและปวารณาแล้วอย่างนี้แต่มืดค่ำ (แต่เช้าตรู่) นั่งอยู่ ภิกษุนั้นแม้เมื่อเวลาใกล้เที่ยง ย่อมได้เพื่อทำบิณฑบาตที่ภิกษุนำมาถวายให้เป็นกัปปิยะ (คือทำให้เป็นเดน) แต่ถ้าเมื่อทำเป็นกัปปิยะในอาหารนั้นแล้ว ขณะกำลังฉันอยู่ มีผู้นำอามิสอื่นมาใส่ลงไป ภิกษุนั้นย่อมไม่ได้เพื่อทำอามิสนั้นให้เป็นกัปปิยะอีก เพราะว่าอามิสใดยังไม่ได้ทำ อามิสนั้นพึงทำ และภิกษุใดยังไม่ได้ทำ ภิกษุนั้นพึงทำ ดังนี้ (อรรถกถา) กล่าวไว้ เพราะเหตุนั้น เมื่อทำในภาชนะนั้น ก็ชื่อว่าทำพร้อมกับอามิสที่ทำไว้ก่อนแล้ว จึงไม่ควรทำอามิสนั้นให้เป็นกัปปิยะ แต่ในภาชนะอื่น ภิกษุนั้นเองหรือภิกษุอื่นพึงทำได้ อามิสที่ทำอย่างนี้ แม้ผสมกับอามิสที่ทำไว้ก่อนแล้วก็ควรเพื่อจะฉัน และไม่ใช่เพียงภิกษุผู้ปวารณาที่ทำให้เป็นเดนนั้นเท่านั้นที่ควรจะฉัน แต่เว้นภิกษุผู้ทำนั้นเสีย แม้ภิกษุผู้ปวารณาแล้วเหล่าอื่นก็ควรเพื่อจะฉัน อนึ่ง พึงทำปากและมือให้สะอาดแล้วจึงฉัน โดยประการที่อามิสที่ทำแล้วจะไม่ระคนกับอามิสที่ยังไม่ได้ทำ ส่วนคิลานาติริตตะ (ของเหลือของภิกษุไข้) นั้น ไม่ใช่เพียงของที่เหลือจากการฉันของภิกษุไข้เท่านั้น แต่ที่แท้ อามิสใดๆ ที่เขานำมาถวายเจาะจงภิกษุไข้ด้วยตั้งใจว่า 'จะฉันในวันนี้ หรือในวันพรุ่งนี้ หรือในเวลาใดที่ต้องการ' อามิสทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเป็นคิลานาติริตตะ คำว่า 'อาหารขบเคี้ยวหรืออาหารบริโภค' ได้แก่ ยาวกาลิกอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบทว่า 'พึงขบเคี้ยวหรือบริโภค เป็นปาจิตตีย์' นี้ ตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว ภิกษุผู้ปวารณาแล้วรับอามิสอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอนติริตตะเพื่อประโยชน์แก่การกลืนกิน เป็นทุกกฏในเพราะการรับ เป็นปาจิตตีย์ในทุกๆ ครั้งที่กลืนกิน Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha aññatra bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘anatiritta’’nti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, yāmakālikādīni āhāratthāya gaṇhato, nirāmisāni ajjhoharato ca dukkaṭaṃ, tathā atiritte anatirittasaññino ceva vematikassa ca. Atirittasaññino pana, ‘‘atirittaṃ kārāpetvā bhuñjissāmī’’ti gaṇhantassa, aññassatthāya gaṇhantassa, yāmakālikādīni tesaṃ anuññātaparibhogavasena nirāmisāni paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pavāritabhāvo, āmisassa anatirittatā, kālena ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี โดยปรารภภิกษุหลายรูป ในเรื่องการฉันในที่อื่นนอกจากที่ปวารณา คำว่า 'อนติริตตะ' นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นอสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ ติกปาจิตตีย์ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้รับยาวกาลิกเป็นต้นเพื่อเป็นอาหาร และแก่ภิกษุผู้กลืนกินยาวกาลิกเป็นต้นที่ไม่มีอามิส และในอาหารที่เป็นเดน (อติริตตะ) เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่เป็นเดน และแก่ภิกษุผู้สงสัย แต่ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นเดน (ในอาหารที่เป็นเดน), แก่ภิกษุผู้รับโดยคิดว่า 'จะให้ทำเป็นเดนแล้วจึงจะฉัน', แก่ภิกษุผู้รับเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุอื่น, แก่ภิกษุผู้บริโภคยาวกาลิกเป็นต้นที่ไม่มีอามิสโดยอำนาจแห่งการบริโภคที่ทรงอนุญาตไว้ และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ความเป็นผู้ปวารณาแล้ว ๑ ความที่อามิสเป็นอนติริตตะ ๑ การกลืนกินในกาล ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับปฐมกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาปฐมปวารณาสิกขาบท จบแล้ว 6. Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā 6. การพรรณนาทุติยปวารณาสิกขาบท Chaṭṭhe abhihaṭṭhuṃ pavāreyyāti abhiharitvā ‘‘handa, bhikkhu khāda vā bhuñja vā’’ti evaṃ pavāreyya. Jānanti sutvā vā disvā vā tassa pavāritabhāvaṃ jānanto. Āsādanāpekkhoti āsādanaṃ codanaṃ maṅkukaraṇabhāvaṃ apekkhamāno. Bhuttasmiṃ pācittiyanti ettha abhihāre tāva dukkaṭaṃ, sace so taṃ gaṇhāti, puna abhihārakassa dukkaṭaṃ, tasmiṃ pana bhuñjante abhihārakassa tassa ajjhohāre ajjhohāre dukkaṭaṃ, bhojanapariyosāne pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า 'พึงปวารณาโดยนำมาถวาย' คือพึงนำมาถวายแล้วปวารณาอย่างนี้ว่า 'เชิญเถิด ภิกษุ ท่านจงขบเคี้ยวหรือจงบริโภค' คำว่า 'รู้' คือรู้อยู่ซึ่งความเป็นผู้ปวารณาแล้วของภิกษุนั้น โดยการได้ยินหรือการเห็น คำว่า 'มุ่งความประทุษร้าย' (อาสาทนาเปกโข) คือมุ่งการรุกราน การโจท หรือความเป็นผู้ถูกทำให้เก้อเขิน ในบทว่า 'เมื่อฉันแล้วเป็นปาจิตตีย์' นี้ ในเบื้องต้น เป็นทุกกฏเพราะการนำมาถวาย ถ้าภิกษุนั้นรับอามิสนั้น เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้นำมาถวายอีก แต่เมื่อภิกษุผู้ปวารณาแล้วนั้นกำลังฉันอยู่ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้นำมาถวายในทุกๆ ครั้งที่กลืนกิน เมื่อสิ้นสุดการฉัน เป็นปาจิตตีย์ Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha anatirittena bhojanena abhihaṭṭhuṃ pavāraṇāvatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, pavārite pavāritasaññino pācittiyaṃ. Vematikassa, yāmakālikādīni āhāratthāya abhiharantassa, tesañca paṭiggahaṇaajjhohāresu, appavārite ca pavāritasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Appavāritasaññissa pana, yo ca atirittaṃ kārāpetvā deti, ‘‘kārāpetvā vā bhuñjāhī’’ti deti, yo vā ‘‘aññassatthāya haranto gacchāhī’’ti deti, yo ca yāmakālikādīni ‘‘sati paccaye paribhuñjāhī’’ti deti, tassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pavāritatā, pavāritasaññitā, āsādanāpekkhatā, anatirittena abhihaṭṭhuṃ pavāraṇatā, bhojanapariyosānanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี โดยปรารภภิกษุรูปหนึ่ง ในเรื่องการปวารณาโดยนำอาหารที่เป็นอนติริตตะมาถวาย เป็นอสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ ในภิกษุผู้ปวารณาแล้ว ภิกษุผู้สำคัญว่าปวารณาแล้ว (นำมาถวาย) เป็นปาจิตตีย์ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สงสัย, แก่ภิกษุผู้นำยาวกาลิกเป็นต้นมาถวายเพื่อเป็นอาหาร และในเพราะการรับและการกลืนกินยาวกาลิกเป็นต้นเหล่านั้น และในภิกษุผู้ยังไม่ปวารณา เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าปวารณาแล้ว และแก่ภิกษุผู้สงสัย แต่ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่ายังไม่ปวารณา (ในภิกษุผู้ยังไม่ปวารณา), และภิกษุใดให้ทำเป็นเดนแล้วจึงให้, หรือให้โดยกล่าวว่า 'ท่านจงให้เขาทำ (เป็นเดน) แล้วจึงฉันเถิด', หรือภิกษุใดนำไปเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุอื่นแล้วให้โดยสั่งว่า 'ท่านจงไปเถิด', และภิกษุใดให้ยาวกาลิกเป็นต้นโดยกล่าวว่า 'เมื่อมีปัจจัย (เหตุจำเป็น) ท่านจงบริโภคเถิด', และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ความเป็นผู้ปวารณาแล้ว ๑ ความสำคัญว่าปวารณาแล้ว ๑ ความเป็นผู้มุ่งความประทุษร้าย ๑ ความเป็นผู้ปวารณาโดยนำอาหารที่เป็นอนติริตตะมาถวาย ๑ ความสิ้นสุดแห่งการฉัน ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาทุติยปวารณาสิกขาบท จบแล้ว 7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā 7. การพรรณนาวิกาลโภชนสิกขาบท Sattame vikāleti vigate kāle, majjhanhikātikkamanato yāva aruṇuggamanāti adhippāyo. Tasmā yo bhikkhu etasmiṃ antare yaṃkiñci vanamūlaphalaṃ upādāya āmaṃ vā pakkaṃ vā āmisasaṅkhepagataṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā ajjhoharaṇatthāya paṭiggaṇhāti, tassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า 'ในเวลาวิกาล' คือในเวลาที่ล่วงไปแล้ว มีอธิบายว่า ตั้งแต่เวลาเที่ยงล่วงแล้วไปจนถึงเวลาอรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดในระหว่างเวลานั้น รับประเคนของขบเคี้ยวหรือของบริโภคอย่างใดอย่างหนึ่ง มีรากไม้และผลไม้ในป่าเป็นต้น ไม่ว่าจะเป็นของดิบหรือของสุกก็ตาม ที่สงเคราะห์เข้าในอามิส เพื่อประโยชน์แก่การกลืนกิน เป็นทุกกฏในเพราะการรับ เป็นปาจิตตีย์ในทุกๆ ครั้งที่กลืนกิน Rājagahe sattarasavaggiye bhikkhū ārabbha vikāle bhojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, yāmakālikādīni āhāratthāya paṭiggahaṇaajjhohāresu, kāle vikālasaññissa, vematikassa ca dukkaṭaṃ, kāle kālasaññissa yāmakālikādīni sati paccaye paribhuñjantassa ummattakādīnañca anāpatti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, romaṭṭhakassa romaṭṭhaṃ, na ca bhikkhave bahimukhadvārā nīharitvā ajjhoharitabba’’nti (cūḷava. 273) anuññātanayena romaṭṭhakassāpi anāpatti. Vikālatā, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. ทรงบัญญัติในกรุงราชคฤห์ ทรงปรารภภิกษุพวก ๑๗ รูป ในเรื่องการฉันอาหารในเวลาวิกาล เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่ง เป็นปาจิตตีย์มี ๓ บท ในของยามากาลิกเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การเป็นอาหาร ในการรับประเคนและการกลืนกิน ในเวลาที่ควรฉัน แต่สำคัญว่าเป็นเวลาวิกาล และผู้ลังเลสงสัย เป็นอาบัติทุกกฏ ในเวลาที่ควรฉัน และสำคัญว่าเป็นเวลาที่ควรฉัน ของยามากาลิกเป็นต้น เมื่อมีเหตุจำเป็น ของผู้ฉัน และของคนบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ด้วยนัยที่ทรงอนุญาตว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้เคี้ยวเอื้อง เคี้ยวเอื้องได้ แต่ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงนำออกจากช่องปากภายนอกแล้วกลืนกิน” (จูฬวัคค์ 273) แม้แก่ภิกษุผู้เคี้ยวเอื้อง ก็ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ ประการเหล่านี้ คือ ความเป็นวิกาล ความเป็นยาวกาลิก การกลืนกิน การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนขนแกะ Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการฉันอาหารในเวลาวิกาล จบแล้ว 8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำของเก็บไว้ Aṭṭhame sannidhikārakanti kāro karaṇaṃ kiriyāti atthato ekaṃ, sannidhi kāro assāti sannidhikāraṃ, sannidhikārameva sannidhikārakaṃ, paṭiggahetvā ekarattiṃ vītināmitassetaṃ nāmaṃ. Tasmā evaṃ sannidhikataṃ yaṃkiñci yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā ‘ajjhoharissāmī’ti gaṇhantassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. Sacepi patto duddhoto hoti, yaṃ aṅguliyā ghaṃsantassa lekhā paññāyati, gaṇṭhikapattassa vā gaṇṭhikantare sneho paviṭṭho hoti, yo uṇhe otāpentassa paggharati, uṇhayāguyā vā gahitāya sandissati, tādise pattepi punadivase bhuñjantassa pācittiyaṃ. Yaṃ pana bhikkhu nirapekkho sāmaṇerānaṃ pariccajitvā tehi nihitaṃ labhitvā bhuñjati, taṃ vaṭṭati. Sayaṃ paṭiggahetvā apariccattameva hi dutiyadivase kappiyabhojanaṃ bhuñjantassa pācittiyaṃ. Akappiyesu pana manussamaṃse thullaccayena saddhiṃ pācittiyaṃ, sesesu pana dukkaṭena saddhiṃ. Yāmakālikaṃ sati paccaye ajjhoharato pācittiyaṃ, āhāratthāya ajjhoharato dukkaṭena saddhiṃ. Yo pana pavārito hutvā anatirittakataṃ ajjhoharati, tassa sabbavikappesu aparampi pācittiyaṃ vaḍḍhati. Sace vikāle ajjhoharati, anatirittapaccayā sabbavikappesu anāpatti, sati paccaye vikālapaccayā yāmakālikādīsu ca anāpatti. Avasesesu vikālapaccayā pācittiyaṃ vaḍḍhatiyeva. Bhikkhussa pana sannidhi bhikkhuniyā vaṭṭati, bhikkhuniyā ca sannidhi bhikkhussa vaṭṭati, bhikkhunikkhandhake (cūḷava. 421-422) anuññātattā vaṭṭatīti. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “สันนิธิการกะ” คำว่า “การะ” “กรณะ” “กิริยา” มีความหมายอย่างเดียวกัน การทำซึ่งการเก็บไว้มีอยู่แก่สิ่งนั้น จึงชื่อว่า “สันนิธิการะ” สิ่งที่เป็นสันนิธิการะนั่นเอง ชื่อว่า “สันนิธิการกะ” ชื่อนี้เป็นชื่อของอาหารที่รับประเคนแล้วล่วงราตรีหนึ่งไปแล้ว เพราะเหตุนั้น ของที่ทำเป็นของเก็บไว้เช่นนี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่ง เป็นยาวกาลิกก็ดี เป็นยามากาลิกก็ดี ภิกษุผู้รับประเคนโดยคิดว่า “เราจักกลืนกิน” ในการรับประเคน เป็นอาบัติทุกกฏ ในการกลืนกินแต่ละครั้ง เป็นอาบัติปาจิตตีย์ แม้ถ้าบาตรล้างไม่ดี ซึ่งเมื่อเอานิ้วถูแล้ว ปรากฏรอยนิ้ว หรือในระหว่างรอยต่อของบาตรที่มีรอยต่อ มีน้ำมันเข้าไปอยู่ ซึ่งเมื่อตากแดดแล้วไหลออกมา หรือเมื่อใส่ยาคูร้อนแล้วปรากฏขึ้น แม้ในบาตรเช่นนั้น ภิกษุผู้ฉันในวันรุ่งขึ้น เป็นอาบัติปาจิตตีย์ ส่วนอาหารใดที่ภิกษุไม่ห่วงใย สละให้แก่สามเณรแล้ว สามเณรเก็บไว้ ภิกษุได้มาฉัน อาหารนั้นควร แท้จริง ภิกษุผู้รับประเคนเองและยังไม่ได้สละ ซึ่งฉันอาหารที่ควรในวันรุ่งขึ้น เป็นอาบัติปาจิตตีย์ ส่วนในเนื้อที่ไม่ควร เนื้อคน เป็นปาจิตตีย์พร้อมด้วยถุลลัจจัย ส่วนในเนื้อที่เหลือ เป็นปาจิตตีย์พร้อมด้วยทุกกฏ ภิกษุผู้กลืนกินยามากาลิกเมื่อมีเหตุจำเป็น เป็นปาจิตตีย์ ภิกษุผู้กลืนกินเพื่อประโยชน์แก่การเป็นอาหาร เป็นปาจิตตีย์พร้อมด้วยทุกกฏ ส่วนภิกษุใดผู้ปวารณาแล้ว กลืนกินของที่ยังไม่ได้ทำเป็นอติเรก อาบัติปาจิตตีย์อื่นก็เพิ่มขึ้นในทุกกรณีของภิกษุนั้น ถ้ากลืนกินในเวลาวิกาล เพราะเหตุแห่งการยังไม่ได้ทำเป็นอติเรก จึงไม่มีอาบัติในทุกกรณี เมื่อมีเหตุจำเป็น เพราะเหตุแห่งเวลาวิกาล และในยามากาลิกเป็นต้น ก็ไม่มีอาบัติ ส่วนในของที่เหลือ เพราะเหตุแห่งเวลาวิกาล อาบัติปาจิตตีย์ก็เพิ่มขึ้นนั่นเอง ส่วนของที่ภิกษุเก็บไว้ ภิกษุณีควรฉันได้ และของที่ภิกษุณีเก็บไว้ ภิกษุควรฉันได้ เพราะทรงอนุญาตไว้ในภิกขุนีขันธกะ (จูฬวัคค์ 421-422) จึงควร Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ belaṭṭhasīsaṃ ārabbha sannidhikārakabhojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, sattāhakālika yāvajīvikānaṃ pana āhāratthāya paṭiggahaṇe ajjhohāre ca dukkaṭaṃ. Yathā cetāni āhāratthāya na kappanti, evaṃ yāvakālikādīhi saṃsaṭṭhānipi, vuttañhetaṃ ‘‘yāvakālikena, bhikkhave, yāmakālikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ kāle kappati, vikāle na kappatī’’tiādi (mahāva. 305). Tasmā sacepi taṃ taṃ tena tena saddhiṃ saṃsaṭṭhaṃ labhati, sace asambhinnarasaṃ vā hoti sudhotaṃ vā, yathā itarena saṃsaggo na paññāyati, attano kālānurūpena paribhuñjituṃ vaṭṭati. ทรงบัญญัติในกรุงสาวัตถี ทรงปรารภพระเถระชื่อเบลัฏฐสีสะ ในเรื่องการฉันอาหารที่ทำเป็นของเก็บไว้ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่ง เป็นปาจิตตีย์มี ๓ บท ส่วนในของสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ในการรับประเคนและการกลืนกินเพื่อประโยชน์แก่การเป็นอาหาร เป็นอาบัติทุกกฏ และของเหล่านี้ไม่ควรเพื่อประโยชน์แก่การเป็นอาหารฉันใด แม้ของที่ปนกับยาวกาลิกเป็นต้นก็ฉันนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า “ภิกษุทั้งหลาย ยามากาลิกที่รับประเคนในวันนั้นพร้อมกับยาวกาลิก ควรฉันในเวลาที่ควรฉัน ไม่ควรฉันในเวลาวิกาล” เป็นต้น (มหาวรรค 305) เพราะเหตุนั้น แม้ถ้าได้ของนั้นๆ ที่ปนกับของนั้นๆ ถ้ามีรสไม่ปนกัน หรือล้างดีแล้ว โดยที่การปนกับรสอื่นไม่ปรากฏ ควรฉันตามเวลาของตน Sace pana sambhinnarasaṃ vā hoti duddhotaṃ vā, na vaṭṭati. Yāvakālikañhi attanā saddhiṃ sambhinnarasāni tīṇipi yāmakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti, yāmakālikaṃ dvepi sattāhakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti, sattāhakālikaṃ yāvajīvikameva attano sabhāvaṃ upaneti. Tasmā tena tadahupaṭiggahitena saddhiṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā pure paṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ sattāhaṃ kappati, dvīhappaṭiggahitena chāhaṃ, tīhappaṭiggahitena pañcāhaṃ…pe… sattāhappaṭiggahitena tadaheva kappatīti veditabbaṃ. Tasmāyeva hi ‘‘sattāhakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahita’’nti avatvā ‘‘paṭiggahitaṃ sattāhaṃ kappatī’’ti vuttaṃ. Kālayāmasattāhātikkamesu cettha vikālabhojana sannidhibhesajjasikkhāpadānaṃ vasena āpattiyo veditabbā, imesu pana catūsu kālikesu yāvakālikaṃ yāmakālikanti imameva dvayaṃ antovuṭṭhañceva sannidhikārakañca, sattāhakālikaṃ yāvajīvikañca akappiyakuṭiyaṃ nikkhipitumpi vaṭṭati, sannidhimpi na janeti. Akappiyakuṭiyaṃ antovuṭṭhena pana tena saddhiṃ itaradvayaṃ tadahupaṭiggahitampi na vaṭṭati, mukhasannidhi nāma hoti, mahāpaccariyaṃ pana antovuṭṭhaṃ hotīti vuttaṃ. Tattha nāmamattameva nānākaraṇaṃ, āpatti pana dukkaṭameva. Tattha akappiyakuṭi nāma saṅghassa vā upasampannapuggalassa vā santakaṃ vasanatthāya katagehaṃ, tattha sahaseyyappahonake padese vuṭṭhaṃ yāvakālikañca yāmakālikañca saṅghikaṃ vā upasampannapuggalassa vā santakaṃ antovuṭṭhaṃ nāma hoti, tattha pakkaṃ antopakkaṃ nāma, yattha katthaci pana sayaṃ pakkaṃ sāmaṃ pakkaṃ nāma, taṃ sabbaṃ anajjhoharaṇīyaṃ. Tena tena saddhiṃ saṃsaṭṭhampi taṃgatikameva, sabbaṃ ajjhoharantassa dukkaṭaṃ. Tasmā antovuṭṭhaantopakkamocanatthaṃ bhagavatā catasso kappiyabhūmiyo (mahāva. 295) anuññātā, tāsaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 295) vutto. Yattha panetā na santi, tattha anupasampannassa santakaṃ katvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Sāmaṃ pākampi punapākaṃ vaṭṭati, asannidhikārake sannidhikārakasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Asannidhikārakasaññino, yāvakālikādīni tīṇi nidahitvā sakaṃ sakaṃ kālaṃ anatikkamitvā, yāvajīvikaṃ sadāpi sati paccaye paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Āmisaṃ, sannidhibhāvo, tassa ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti. แต่ถ้าอาหารนั้นมีรสปนกัน หรือล้างไม่ดี ก็ไม่ควรบริโภค. เพราะยาวกาลิกย่อมนำยามกาลิกเป็นต้น ๓ อย่าง ที่มีรสปนกับตนไปสู่สภาพของตน (คือควรบริโภคได้เฉพาะในเวลาเช้าตามสภาพของตน), ยามกาลิกย่อมนำสัตตาหกาลิกเป็นต้น ๒ อย่างไปสู่สภาพของตน, สัตตาหกาลิกย่อมนำยาวชีวิกไปสู่สภาพของตนเท่านั้น. เพราะฉะนั้น ยาวชีวิกที่รับประเคนในวันนั้น หรือรับประเคนไว้ก่อนแล้ว เมื่อรวมกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนในวันนั้น ย่อมควรบริโภคได้ ๗ วัน. เมื่อรวมกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมา ๒ วันแล้ว ย่อมควรบริโภคได้ ๖ วัน. เมื่อรวมกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมา ๓ วันแล้ว ย่อมควรบริโภคได้ ๕ วัน... (โดยนัยนี้) ...เมื่อรวมกับสัตตาหกาลิกที่รับประเคนมา ๗ วันแล้ว ย่อมควรบริโภคได้เฉพาะในวันนั้นเท่านั้น พึงทราบดังนี้. เพราะเหตุนั้นแล พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ยาวชีวิกที่รับประเคนพร้อมกับสัตตาหกาลิกในวันนั้น" แต่ตรัสว่า "ที่รับประเคนแล้ว ย่อมควรบริโภคได้ ๗ วัน". ในการล่วงเลยกาล ยาม และ ๗ วันนี้ พึงทราบอาบัติโดยบทบัญญัติแห่งสิกขาบทว่าด้วยวิกาลโภชนะ สันนิธิ และเภสัช. อนึ่ง ในกาลิก ๔ อย่างนี้ ยาวกาลิกและยามกาลิก ๒ อย่างนี้เท่านั้นชื่อว่าอันโตวุฏฐะ (ของที่เก็บไว้ในกุฎีที่ไม่ควร) และเป็นสันนิธิการก (ของที่ทำให้เกิดสันนิธิ). ส่วนสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ย่อมควรเก็บไว้ในกุฎีที่ไม่ควรได้ และไม่ทำให้เกิดสันนิธิ. แต่ถึงแม้จะควรเก็บไว้ในกุฎีที่ไม่ควรและไม่ทำให้เกิดสันนิธิก็ตาม เมื่อรวมกับยาวกาลิกและยามกาลิก ๒ อย่างนั้นที่เป็นอันโตวุฏฐะในกุฎีที่ไม่ควรแล้ว แม้จะรับประเคนในวันนั้น ก็ไม่ควรบริโภค ชื่อว่ามุขสันนิธิ (สันนิธิทางปาก). แต่ในอรรถกถาชื่อมหาปัจจรีกล่าวว่า ชื่อว่าอันโตวุฏฐะ. ในที่นั้น ชื่อเป็นเพียงความแตกต่างกันเท่านั้น ส่วนอาบัติเป็นทุกกฏเท่านั้น. ในคำว่า "อันโตวุฏฐะในกุฎีที่ไม่ควร" เป็นต้นนั้น กุฎีที่ไม่ควร ได้แก่ เรือนที่สร้างไว้เพื่อเป็นที่อยู่ของสงฆ์ หรือของบุคคลผู้เป็นอุปสัมบัน. ในกุฎีที่ไม่ควรนั้น ยาวกาลิกและยามกาลิกที่เป็นของสงฆ์ หรือของบุคคลผู้เป็นอุปสัมบัน ที่เก็บไว้ในที่พอจะนอนร่วมกันได้ ชื่อว่าอันโตวุฏฐะ. อาหารที่หุงต้มในที่นั้น ชื่อว่าอันโตปักกะ (ของที่หุงต้มในที่ที่ไม่ควร). ส่วนอาหารที่ภิกษุหุงต้มเองในที่ใดที่หนึ่ง ชื่อว่าสามปักกะ (ของที่หุงต้มเอง). ของทั้งหมดนั้นไม่ควรบริโภค. แม้ของที่ปนกับของเหล่านั้น ก็มีสภาพเช่นเดียวกัน. ภิกษุผู้บริโภคของทั้งหมดนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ. เพราะฉะนั้น เพื่อให้พ้นจากอันโตวุฏฐะและอันโตปักกะ พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตกัปปิยภูมิ ๔ อย่าง (มหาวัคค์ ๒๙๕). การวินิจฉัยกัปปิยภูมิเหล่านั้น ได้กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา (อรรถกถามหาวัคค์ ๒๙๕) แล้ว. อนึ่ง ในอารามใดไม่มีกัปปิยภูมิเหล่านี้ ในอารามนั้นย่อมควรบริโภคโดยทำให้เป็นของอนุปสัมบัน. แม้ของที่หุงต้มเอง ก็ย่อมควรหุงต้มซ้ำได้ (คือของที่สุกแล้ว ย่อมควรนำมาอุ่นอีกได้). ในอามิสที่ไม่เป็นสันนิธิการก ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นสันนิธิการก หรือผู้สงสัย ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่เป็นสันนิธิการก เก็บยาวกาลิกเป็นต้น ๓ อย่างไว้โดยไม่ให้ล่วงเลยกาลของตนๆ และบริโภคยาวชีวิกได้ตลอดเวลาเมื่อมีปัจจัย, ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. อามิส, สภาพที่เป็นสันนิธิ, การบริโภคอามิสนั้น, เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในที่นี้. การเกิดขึ้นเป็นต้น ย่อมเหมือนขนแกะ. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อธิบายสิกขาบทว่าด้วยสันนิธิการก จบ. 9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā 9. อธิบายสิกขาบทว่าด้วยปณีตโภชนะ Navame paṇītabhojanānīti paṇītasaṃsaṭṭhāni sattadhaññanibbattāni bhojanāni. Yathā hi ājaññayutto ratho ‘ājaññaratho’ti vuccati, evamidhāpi paṇītasaṃsaṭṭhāni bhojanāni paṇītabhojanānīti. Yehi pana paṇītehi saṃsaṭṭhāni, tāni ‘paṇītabhojanānī’ti vuccanti, tesaṃ pabhedadassanatthaṃ seyyathidaṃ sappi navanītantiādimāha, tattha sappiādīni bhesajjasikkhāpade (kaṅkhā. aṭṭha. bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā) vuttalakkhaṇeneva veditabbāni. Macchādīsu pana sabbopi ‘odako’ti (pāci. 260) vuttalakkhaṇo maccho macchoyeva. Yesaṃ pana maṃsaṃ kappati, tesaṃ maṃsañca khīradadhīni ca idhādhippetāni. Evarūpāni paṇītabhojanānīti yāni etehi sappiādīhi saṃsaṭṭhattā ‘paṇītabhojanānī’ti vuccanti, tathārūpāni paṇītabhojanāni. Agilānoti yassa tehi vināpi phāsu hoti. Attano atthāya viññāpetvāti ettha pana yo agilāno suddhāni sappiādīni bhesajjatthāya viññāpeti, so mahānāmasikkhāpadena (pāci. 303) kāretabbo, macchādīni cattāri viññāpento sūpodanaviññattiyā (pāci. 612-613) kāretabbo, sappiādīhi saṃsaṭṭhabhojanāni viññāpento iminā kāretabbo. Tatrāyaṃ vinicchayo – ‘‘sappinā bhattaṃ dehi, sappiṃ ākiritvā dehi, sappimissakaṃ katvā dehi, saha sappinā dehi, sappiñca bhattañca dehī’’ti evaṃ viññāpentassa tāva viññattiyā dukkaṭaṃ, paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhoharaṇe ajjhoharaṇe pācittiyaṃ. ‘‘Sappibhattaṃ dehī’’ti vutte pana yasmā sālibhattaṃ viya sappibhattaṃ nāma natthi, tasmā sūpodanaviññattiyā dukkaṭameva hoti. Sace pana ‘‘sappinā bhattaṃ dehī’’ti vutte bhattaṃ datvā ‘‘sappiṃ katvā bhuñjāhī’’ti navanītakhīrādīni vā kappiyabhaṇḍaṃ vā deti ‘‘iminā sappiṃ gahetvā bhuñjāhī’’ti, yathāvatthukameva. ‘‘Gosappinā bhattaṃ dehī’’ti vutte pana gosappiṃ vā detu, tasmiṃ asati purimanayena navanītādīni vā, gāviṃyeva vā detu ‘‘ito sappinā bhuñjāhī’’ti, yathāvatthukameva. Sace pana ‘‘gosappinā dehī’’ti yācito ajikāsappiādīhi deti, visaṅketaṃ. Evañhi sati aññaṃ yācitena aññaṃ dinnaṃ nāma hoti, tasmā anāpatti, esa nayo ‘‘ajikāsappinā dehī’’tiādīsupi. ‘‘Kappiyasappinā dehī’’ti vutte akappiyasappinā deti, visaṅketameva. ‘‘Akappiyasappinā dehī’’ti vutte akappiyasappināva deti, paṭiggahaṇepi paribhogepi dukkaṭameva. Iminā nayena sabbapadesu vinicchayo veditabbo. Sace pana sabbehipi sappiādīhi ekaṭṭhāne vā nānāṭṭhāne vā viññāpetvā paṭiladdhaṃ ekato sambhinnarasaṃ katvā tato kusaggena ekabindumpi ajjhoharati, nava pācittiyāni. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า ปณีตโภชนะ ได้แก่ โภชนะที่เกิดจากธัญชาติ ๗ ชนิด ที่เจือด้วยอาหารอันประณีต. เปรียบเหมือนรถที่เทียมด้วยม้าอาชาไนย เรียกว่า 'รถอาชาไนย' ฉันใด ในสิกขาบทนี้ก็ฉันนั้น โภชนะที่เจือด้วยอาหารอันประณีต ก็เรียกว่า 'ปณีตโภชนะ'. อนึ่ง โภชนะที่เจือด้วยอาหารอันประณีตใด โภชนะเหล่านั้นเรียกว่า 'ปณีตโภชนะ'. เพื่อแสดงความแตกต่างของอาหารอันประณีตเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า 'คือเนยใส เนยข้น' เป็นต้น. ในคำมีอาทิว่า 'เนยใส เนยข้น' เป็นต้นนั้น พึงทราบเนยใสเป็นต้น โดยลักษณะที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยเภสัช (อรรถกถา กังขาวิตรณี สิกขาบทว่าด้วยเภสัช) เท่านั้น. อนึ่ง ในบรรดาปลาเป็นต้น ปลาทั้งหมดที่มีลักษณะที่กล่าวไว้ว่า 'สัตว์น้ำ' (ปาจิตติยะ ๒๖๐) ก็คือปลาเท่านั้น. อนึ่ง เนื้อของสัตว์ใดที่ควรบริโภค เนื้อของสัตว์เหล่านั้น นมสด และนมส้ม ย่อมเป็นที่ประสงค์ในสิกขาบทนี้. คำว่า 'ปณีตโภชนะมีลักษณะอย่างนี้' ได้แก่ ปณีตโภชนะที่เรียกว่า 'ปณีตโภชนะ' เพราะเจือด้วยเนยใสเป็นต้นเหล่านี้. คำว่า 'ไม่เป็นไข้' ได้แก่ ภิกษุที่แม้ไม่มีสิ่งเหล่านั้นก็สบายดี. ในคำว่า 'ขอเพื่อประโยชน์แก่ตน' นั้น อนึ่ง ภิกษุใดไม่เป็นไข้ ขอเนยใสเป็นต้นที่บริสุทธิ์เพื่อประโยชน์แก่ยา ภิกษุนั้นพึงปรับด้วยสิกขาบทว่าด้วยมหานามะ (ปาจิตติยะ ๓๐๓). ภิกษุผู้ขอปลาเป็นต้น ๔ อย่าง พึงปรับด้วยสิกขาบทว่าด้วยสูโปทนวิญญัติ (ปาจิตติยะ ๖๑๒-๖๑๓). ภิกษุผู้ขอโภชนะที่เจือด้วยเนยใสเป็นต้น พึงปรับด้วยสิกขาบทนี้. ในที่นั้นมีการวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุผู้ขออย่างนี้ว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใส, จงถวายข้าวที่โรยเนยใส, จงถวายข้าวที่ทำเป็นเนยใสผสม, จงถวายพร้อมกับเนยใส, จงถวายเนยใสและข้าว" ก่อนอื่นต้องอาบัติทุกกฏเพราะการขอ, ต้องอาบัติทุกกฏเพราะการรับ, ต้องอาบัติปาจิตติยะเพราะการกลืนกิน. แต่เมื่อกล่าวว่า "จงถวายข้าวเนยใส" เพราะไม่มีข้าวเนยใสเหมือนข้าวสาลี ฉะนั้นจึงเป็นทุกกฏด้วยสิกขาบทว่าด้วยสูโปทนวิญญัติเท่านั้น. แต่ถ้าเมื่อกล่าวว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใส" แล้ว ทายกถวายข้าวแล้วกล่าวว่า "จงทำเนยใสแล้วฉันเถิด" หรือถวายเนยข้น นมสดเป็นต้น หรือถวายกัปปิยภัณฑ์แล้วกล่าวว่า "จงนำเนยใสจากสิ่งนี้แล้วฉันเถิด" ก็เป็นไปตามเรื่องเดิม (คือเป็นปาจิตติยะ). อนึ่ง เมื่อกล่าวว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใสจากโค" ทายกจะถวายเนยใสจากโคก็ได้, ถ้าไม่มีเนยใสจากโค ก็ถวายเนยข้นเป็นต้นตามนัยก่อนก็ได้, หรือจะถวายโคแล้วกล่าวว่า "จงฉันด้วยเนยใสจากโคตัวนี้" ก็เป็นไปตามเรื่องเดิม. แต่ถ้าทายกถูกขอว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใสจากโค" แล้วถวายเนยใสจากแพะเป็นต้น ก็ชื่อว่าผิดคำขอ. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ชื่อว่าถวายสิ่งอื่นจากที่ขอ ฉะนั้นจึงไม่มีอาบัติ. นัยนี้พึงทราบในกรณีที่ขอว่า "จงถวายเนยใสจากแพะ" เป็นต้นด้วย. เมื่อกล่าวว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใสที่ควร" แล้วถวายเนยใสที่ไม่ควร ก็ชื่อว่าผิดคำขอ. เมื่อกล่าวว่า "จงถวายข้าวที่เจือด้วยเนยใสที่ไม่ควร" แล้วถวายเนยใสที่ไม่ควรเท่านั้น แม้ในการรับและการบริโภค ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น. พึงทราบการวินิจฉัยในบททั้งหมดด้วยนัยนี้. อนึ่ง ถ้าภิกษุขอเนยใสเป็นต้นทั้งหมดในที่เดียวกัน หรือในที่ต่างกัน แล้วได้รับมา ทำเป็นรสปนกันรวมกัน แล้วกลืนกินแม้เพียงหยดเดียวด้วยปลายหญ้าคา ก็ต้องอาบัติปาจิตติยะ ๙ ตัว. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha paṇītabhojanaviññattivatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilāno’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, gilānassa agilānasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Gilānasaññissa, gilānakāle viññāpetvā agilānassa bhuñjato, gilānassa sesake, ñātakappavāritaṭṭhānato, aññassatthāya viññatte, attano dhanena gahite, ummattakādīnañca anāpatti. Paṇītabhojanatā, agilānatā, kataviññattiyā paṭilābho, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Addhānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการขออาหารอันประณีต. บทว่า "อคิลาโน" นี้ เป็นอนุปบัญญัติในสิกขาบทนี้, เป็นอสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ, เป็นติกปาจิตติย์. อาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้เป็นไข้ แต่สำคัญว่าไม่เป็นไข้ หรือผู้มีความสงสัย. ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นไข้, ผู้ขอในเวลาเป็นไข้แล้วฉันในเวลาไม่เป็นไข้, ผู้ขอแล้วฉันในส่วนที่เหลือของผู้เป็นไข้, ผู้ขอจากที่ของญาติหรือผู้ปวารณา, ผู้ขอเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นที่เป็นไข้, ผู้ซื้อด้วยทรัพย์ของตน, และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น. องค์ ๔ ประการในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นอาหารอันประณีต, ความเป็นผู้ไม่เป็นไข้, การได้มาด้วยการขอที่ทำแล้ว, และการกลืนกิน. สิกขาบทนี้มีสมุฏฐาน ๖, เป็นกิริยา, ไม่ใช่สัญญาวิโมกข์, เป็นอจิตตกะ, เป็นบัญญัติวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาหารอันประณีต จบแล้ว. 10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā 10. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยไม้สีฟัน Dasame adinnanti kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā gaṇhantassa hatthapāse ṭhatvā kāyakāyappaṭibaddhanissaggiyānaṃ aññatarena na dinnaṃ, appaṭiggahitakassetaṃ nāmaṃ. Appaṭiggahitakañhi bhikkhuno attano santakampi ajjhoharituṃ na vaṭṭati. Paṭiggahitaṃ antamaso vissāsikasantakampi vaṭṭati, tassa lakkhaṇaṃ vuttavipallāsena veditabbaṃ. Sace hi yo koci anupasampanno antamaso tiracchānopi bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā hatthapāse ṭhito kāyādīnaṃ aññatarena deti, tañce bhikkhunā yena kenaci sarīrāvayavena vā, tappaṭibaddhena vā, saṃhārimena ca antamaso mañcenāpi, dhāretuṃ samatthena ca antamaso atatthajātakarukkhapaṇṇenāpi, sūciyā parāmaṭṭhamattenāpi paṭiggahitaṃ, paṭiggahitameva hoti. Paṭibaddhappaṭibaddhaṃ nāma idha natthi, yampi natthukaraṇiyā diyyamānaṃ nāsikāya, akallako vā mukhena paṭiggaṇhāti, sabbaṃ vaṭṭati, ābhogamattameva hettha pamāṇaṃ. Pubbābhoge ca sati pacchā niddāyantassa patte dinnampi hatthapāse sati paṭiggahitameva hoti. Yampi ‘‘pattena paṭiggaṇhissāmī’’ti nisinnasseva hatthe patati, taṃ vaṭṭatiyeva. Abhihaṭabhājanato patitarajampi vaṭṭati, tattha ṭhitanisinnanipannānaṃ pavāraṇāsikkhāpade vuttanayeneva hatthapāso veditabbo. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "อทินนัง" คือ ของที่ไม่ได้ให้ด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากาย, วัตถุที่เนื่องด้วยกาย, และการสละ โดยที่ผู้ให้ยืนอยู่ในหัตถบาสของภิกษุผู้รับด้วยกายก็ดี ด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยกายก็ดี. คำนี้เป็นชื่อของอาหารที่ยังไม่ได้รับประเคน. อันที่จริง อาหารที่ยังไม่ได้รับประเคน แม้เป็นของของตน ภิกษุไม่ควรกลืนกิน. อาหารที่ได้รับประเคนแล้ว แม้ที่สุดเป็นของของผู้คุ้นเคย ก็ควร. ลักษณะของอาหารที่ได้รับประเคนแล้ว พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว. อันที่จริง ถ้าอนุปสัมบันคนใดคนหนึ่ง แม้ที่สุดสัตว์เดรัจฉาน ยืนอยู่ในหัตถบาสของภิกษุหรือภิกษุณี ให้ด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากาย เป็นต้น. และถ้าภิกษุรับสิ่งนั้นด้วยอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกายก็ดี, ด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยอวัยวะนั้นก็ดี, ด้วยวัตถุที่เคลื่อนย้ายได้ แม้ที่สุดด้วยเตียงก็ดี, ด้วยวัตถุที่สามารถทรงไว้ได้ แม้ที่สุดด้วยใบไม้ที่ไม่ได้เกิดในต้นไม้นั้นก็ดี, แม้เพียงด้วยการสัมผัสด้วยเข็มก็ดี, สิ่งนั้นชื่อว่าได้รับประเคนแล้วเท่านั้น. ในการรับประเคนนี้ ไม่มีวัตถุที่เนื่องด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยกาย. อนึ่ง สิ่งใดที่ให้ด้วยไม้หยอดจมูก ภิกษุรับด้วยจมูกก็ดี หรือรับด้วยปากในเมื่อไม่สบายก็ดี, สิ่งนั้นทั้งหมดควร. อันที่จริง ในการรับประเคนนี้ การตั้งใจรับเท่านั้นเป็นประมาณ. และเมื่อมีการตั้งใจรับไว้ก่อน แม้สิ่งที่ให้ในบาตรของภิกษุผู้นอนหลับอยู่ภายหลัง เมื่ออยู่ในหัตถบาส ก็ชื่อว่าได้รับประเคนแล้วเท่านั้น. อนึ่ง สิ่งใดที่ตกลงในมือของภิกษุผู้นั่งอยู่เท่านั้น โดยที่ภิกษุคิดว่า "เราจักรับด้วยบาตร", สิ่งนั้นก็ควรเท่านั้น. แม้ละอองที่ตกลงมาจากภาชนะที่นำมา ก็ควร. ในการรับประเคนนั้น หัตถบาสของภิกษุผู้ยืนอยู่ ผู้นั่งอยู่ ผู้นอนอยู่ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการปวารณา. Sace pana dāyakappaṭiggāhakesu eko ākāse hoti, eko bhūmiyaṃ, bhūmaṭṭhassa sīsena ākāsaṭṭhassa ca ṭhapetvā dātuṃ vā gahetuṃ vā pasāritahatthaṃ yaṃ āsannataraṃ aṅgaṃ, tassa orimantena hatthapāsappamāṇaṃ paricchinditabbaṃ. Sacepi eko kūpe hoti, eko kūpataṭe, eko vā rukkhe, eko pathaviyaṃ, vuttanayeneva hatthapāsappamāṇaṃ paricchinditabbaṃ. Tasmiṃ ṭhatvā sacepi dve tayo vā sāmaṇerā yaṃ majjhimo puriso ukkhipituṃ sakkoti, evarūpaṃ bhāraṃ pavaṭṭentā bhikkhuno bhūmiyaṃ ṭhapitahatthaṃ āropenti, ukkhipitvā vā bhikkhuno pasāritahatthe ekadesenāpi ṭhapenti, taṃ paṭiggahitameva hoti. Yaṃ pana piṇḍāya carantassa patte rajaṃ patati, taṃ appaṭiggahitameva hoti, tasmā paṭiggahetvāva bhikkhā gaṇhitabbā. Appaṭiggahetvā gaṇhantassa vinayadukkaṭaṃ, taṃ pana puna paṭiggahetvā bhuñjantassa anāpatti. Sace ‘‘paṭiggahetvā dethā’’ti vutte vacanaṃ assutvā vā anādiyitvā vā bhikkhaṃ dentiyeva, vinayadukkaṭā muccati, puna paṭiggahetvā aññā bhikkhā paṭiggahetabbā. Sace mahāvāto tato tato rajaṃ pāteti, na sakkā hoti bhikkhaṃ gahetuṃ, ‘‘anupasampannassa dassāmī’’ti suddhacittena ābhogaṃ katvā gaṇhituṃ vaṭṭati. Taṃ anupasampannassa datvā puna tena dinnaṃ vā tassa vissāsena vā paṭiggahetvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Assukheḷasiṅghāṇikādīsu yaṃ ṭhānato cavitvā hatthe vā patte vā patati, taṃ paṭiggahetabbaṃ, aṅgalaggaṃ paṭiggahitameva. Patantampi vocchinnañce antarā na gahetabbaṃ, uggahitakaṃ nāma hoti, taṃ pacchā paṭiggahitampi na vaṭṭati. Yaṃ pana bhesajjaṃ vā mūlaphalaṃ vā mātādīnaṃ atthāya gahetvā chāyatthāya vā phalinisākhaṃ ukkhipitvā gacchati, tato yaṃ icchati, taṃ puna paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Yo pana tattha jātakaphalinisākhāya vā valliyā vā gahetvā cāleti. Tassa tato laddhaṃ phalaṃ na vaṭṭati, durupaciṇṇadukkaṭañca āpajjati, aññassa taṃ vaṭṭati, phalirukkhaṃ pana apassayituṃ vā ālambituṃ vā vaṭṭati, paṭiggahetvā ṭhapite yaṃ aññaṃ aṅkurādi uppajjati, paṭiggahitameva taṃ. Yāva hi hatthato mutte nirapekkho na hoti, nirapekkhatāya vā hatthato na muccati, tāva na paṭiggahaṇaṃ vijahati, ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto. อนึ่ง ถ้าในบรรดาผู้ให้และผู้รับ คนหนึ่งอยู่ในอากาศ คนหนึ่งอยู่บนพื้นดิน, พึงกำหนดประมาณหัตถบาสด้วยส่วนปลายด้านในของอวัยวะที่ใกล้ที่สุดของผู้อยู่บนพื้นดิน เว้นศีรษะ และของผู้อยู่ในอากาศ เว้นมือที่เหยียดออก เพื่อจะให้หรือรับ. แม้ถ้าคนหนึ่งอยู่ในบ่อ คนหนึ่งอยู่บนขอบบ่อ, หรือคนหนึ่งอยู่บนต้นไม้ คนหนึ่งอยู่บนพื้นดิน, พึงกำหนดประมาณหัตถบาสโดยนัยที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น. แม้ถ้าสามเณรสองหรือสามรูป ยืนอยู่ในหัตถบาสนั้น กลิ้งภาระเช่นใดที่บุรุษมีกำลังปานกลางสามารถยกได้ ให้ตกลงในมือที่ภิกษุวางไว้บนพื้นดินก็ดี, หรือยกขึ้นแล้ววางลงในมือที่ภิกษุเหยียดออก แม้เพียงส่วนหนึ่งก็ดี, สิ่งนั้นชื่อว่าได้รับประเคนแล้วเท่านั้น. อนึ่ง ละอองใดที่ตกลงในบาตรของภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต, ละอองนั้นชื่อว่ายังไม่ได้รับประเคน. เพราะฉะนั้น พึงรับภิกษาด้วยการรับประเคนแล้วเท่านั้น. อาบัติวินัยทุกกฏแก่ภิกษุผู้รับโดยยังไม่ได้รับประเคน. อนึ่ง ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้รับประเคนสิ่งนั้นอีกแล้วฉัน. ถ้าเมื่อกล่าวว่า "จงประเคนแล้วให้เถิด" ผู้ให้ยังคงให้ภิกษาโดยไม่ได้ยินคำนั้นก็ดี หรือโดยไม่ใส่ใจก็ดี, ภิกษุพ้นจากวินัยทุกกฏ, พึงรับภิกษาอื่นโดยรับประเคนอีก. ถ้าลมใหญ่พัดละอองจากที่นั้นๆ ให้ตกลง, ไม่สามารถรับภิกษาได้, ควรรับโดยตั้งใจด้วยจิตบริสุทธิ์ว่า "เราจักให้แก่อนุปสัมบัน". ควรให้สิ่งนั้นแก่อนุปสัมบันแล้วรับประเคนสิ่งที่อนุปสัมบันนั้นให้กลับมาอีก หรือรับประเคนด้วยความคุ้นเคยของอนุปสัมบันนั้นแล้วฉัน. ในบรรดาน้ำตา, น้ำลาย, น้ำมูก เป็นต้น สิ่งใดที่เคลื่อนจากที่แล้วตกลงในมือหรือในบาตร, สิ่งนั้นพึงรับประเคน. สิ่งที่ติดอยู่ที่อวัยวะชื่อว่าได้รับประเคนแล้วเท่านั้น. แม้สิ่งที่ตกลงมา ถ้าขาดตอนไปในระหว่าง ไม่พึงรับ, สิ่งนั้นชื่อว่า "อุคคหิตกะ" (ของที่รับไม่ดี), สิ่งนั้นแม้รับประเคนภายหลังก็ไม่ควร. อนึ่ง ภิกษุใดถือยาหรือรากไม้ผลไม้เพื่อประโยชน์แก่บิดามารดาเป็นต้น หรือยกกิ่งไม้มีผลเพื่อประโยชน์แก่ร่มเงาแล้วไป, สิ่งใดที่ภิกษุนั้นต้องการจากสิ่งนั้น, ควรรับประเคนอีกแล้วบริโภค. อนึ่ง ภิกษุใดจับกิ่งไม้มีผลที่เกิดในที่นั้น หรือเถาวัลย์มีผลที่เกิดในที่นั้นแล้วเขย่า, ผลที่ได้จากสิ่งนั้นไม่ควรแก่ภิกษุนั้น, และย่อมต้องอาบัติทุรุปจิณณทุกกฏ. สิ่งนั้นควรแก่ภิกษุอื่น. อนึ่ง ควรพิงต้นไม้มีผล หรือจับต้องต้นไม้มีผล. ในสิ่งที่รับประเคนแล้ววางไว้ สิ่งใดที่งอกขึ้นมาใหม่เป็นหน่อเป็นต้น, สิ่งนั้นชื่อว่าได้รับประเคนแล้วเท่านั้น. อันที่จริง ตราบใดที่ภิกษุยังไม่หมดความอาลัยในอาหารที่หลุดจากมือ, หรือตราบใดที่อาหารยังไม่หลุดจากมือด้วยความหมดความอาลัย, ตราบนั้นการรับประเคนยังไม่สิ้นสุด. นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้, ส่วนพิสดารได้กล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาแล้ว. Mukhadvāranti galanāḷikaṃ. Mukhena vā hi paviṭṭhaṃ hotu, nāsikāya vā, galena ajjhoharaṇīyatāya sabbampi taṃ mukhadvāraṃ pavesitameva hoti. Āhāranti yaṃkiñci yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā sattāhakālikaṃ vā yāvajīvikaṃ vā. Sabbañhetaṃ ajjhoharaṇīyattā ‘āhāro’ti vuccati, tattha sabbampi dhaññaṃ vā dhaññānulomaṃ vā tālanāḷikerapanasalabujaalābukumbhaṇḍapussaphalatipusaphalaeḷālukasaṅkhātaṃ navavidhaṃ mahāphalañceva aparaṇṇañca, yañcaññaṃ vanamūlapattapupphaphalādi āhāratthaṃ pharati, taṃ sabbaṃ yāva majjhanhikakālo, tāva paribhuñjitabbato yāvakālikaṃ nāma. Ambapānaṃ jambupānaṃ cocapānaṃ mocapānaṃ madhukapānaṃ muddikapānaṃ sālūkapānaṃ phārusakapānanti imāni aṭṭha pānāni, yāni ca tesaṃ anulomāni vettatintiṇikamātuluṅgakapiṭṭhakosambakaramandādikhuddakaphalapānāni, etāni sabbāni anupasampannehi sītodakena madditvā katāni ādiccapākāni vā yāva rattiyā pacchimayāmaṃ nidahitvā paribhuñjitabbato yāmakālikāni nāma. Avasesesu anuññātaphalapattapuppharasesupi eseva nayo. Sappiādīni pañca bhesajjāni sattāhaṃ nidahitvā paribhuñjitabbato sattāhakālikāni nāma. Idaṃ pana yāvakālikādittayaṃ kālavimuttañca udakaṃ ṭhapetvā avasesamūlaphalāphalādi yaṃ neva khādanīyatthaṃ na bhojanīyatthaṃ pharati, taṃ yāvajīvaṃ nidahitvā sati paccaye paribhuñjitabbato yāvajīvikaṃ nāma. Āhareyyāti paveseyya. Aññatra udakadantaponāti idaṃ anāhārepi udake āhārasaññāya, dantapone ca ‘‘mukhadvāraṃ āhaṭaṃ ida’’nti saññāya kukkuccāyantānaṃ kukkuccavinodanatthaṃ vuttaṃ. Udakañhi yathāsukhaṃ pātuṃ, dantakaṭṭhañca dantaponaparibhogena paribhuñjituṃ vaṭṭati. Ṭhapetvā pana idaṃ dvayaṃ avasesaṃ ajjhoharaṇatthāya gaṇhato gahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ, sacepi dantakaṭṭharaso ajānantassa anto pavisati, pācittiyameva. คำว่า ช่องปาก หมายถึง ลำคอ (หลอดอาหาร) จริงอยู่ สิ่งที่เข้าไปทางปากก็ตาม ทางจมูกก็ตาม เพราะเป็นของที่พึงกลืนกินได้ทางลำคอ ทั้งหมดนั้นชื่อว่านำเข้าสู่ช่องปากแล้วทั้งสิ้น คำว่า อาหาร ได้แก่ ยาวัคกาลิก ยามกาลิก สัตตาหกาลิก หรือยาวชีวิก อย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเรียกว่า อาหาร เพราะเป็นของที่พึงกลืนกิน ในบรรดากาลิก 4 อย่างนั้น ธัญชาติทั้งหมด หรือสิ่งที่คล้ายธัญชาติ มหาผล 9 อย่าง คือ ตาล มะพร้าว ขนุนสุก ขนุนสำปะลอ น้ำเต้า ฟักเขียว แตงโม แตงกวา แตงไทย และอปรัณณชาติ (ถั่ว) และสิ่งอื่นใด เช่น รากไม้ ใบไม้ ดอกไม้ ผลไม้ป่า เป็นต้น ที่ทำหน้าที่เป็นอาหาร ทั้งหมดนั้นชื่อว่า ยาวกาลิก เพราะควรบริโภคได้จนถึงเวลาเที่ยง น้ำปานะ 8 อย่าง คือ น้ำมะม่วง น้ำชมพู่ น้ำกล้วยมีเมล็ด น้ำกล้วยไม่มีเมล็ด น้ำมะซาง น้ำลูกจันทน์ (หรือองุ่น) น้ำเหง้าบัว น้ำมะปราง (หรือพะยอม) และน้ำปานะที่ทำจากผลไม้เล็ก เช่น หวาย มะขาม มะนาว มะขวิด มะปราง มะหาด เป็นต้น ที่เป็นอนโลมกับน้ำปานะเหล่านั้น ทั้งหมดนั้นที่อนุปสัมบันทำให้ละลายด้วยน้ำเย็น หรือทำให้สุกด้วยแสงแดด ชื่อว่า ยามกาลิก เพราะควรเก็บไว้บริโภคได้จนถึงสิ้นปัจฉิมยามแห่งราตรี แม้ในน้ำคั้นจากผลไม้ ใบไม้ และดอกไม้ที่ทรงอนุญาตที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน เภสัช 5 มีเนยใสเป็นต้น ชื่อว่า สัตตาหกาลิก เพราะควรเก็บไว้บริโภคได้ 7 วัน ส่วนสิ่งใดที่นอกเหนือจากกาลิก 3 อย่างนี้ และน้ำซึ่งพ้นจากกาล (กาลวิมุต) เช่น รากไม้ ผลไม้น้อยใหญ่ที่เหลือ ซึ่งไม่ทำหน้าที่เป็นของเคี้ยวหรือของฉัน สิ่งนั้นชื่อว่า ยาวชีวิก เพราะควรเก็บไว้บริโภคได้ตลอดชีวิตเมื่อมีเหตุปัจจัย คำว่า พึงนำเข้า คือ พึงให้เข้าไป คำว่า ยกเว้นน้ำและไม้สีฟัน นี้ ตรัสไว้เพื่อบรรเทาความรำคาญแก่ภิกษุผู้เกิดความรำคาญด้วยสำคัญว่าเป็นอาหารในน้ำซึ่งมิใช่อาหาร และด้วยสำคัญว่า 'สิ่งนี้เรานำเข้าสู่ช่องปากแล้ว' ในไม้สีฟัน เพราะน้ำ ภิกษุควรดื่มได้ตามสบาย และไม้สีฟัน ภิกษุควรใช้สอยโดยการใช้เป็นไม้สีฟันได้ แต่ยกเว้น 2 อย่างนี้ เมื่อภิกษุรับสิ่งอื่นที่เหลือเพื่อต้องการจะกลืนกิน เป็นทุกกฏในขณะรับ เป็นปาจิตตีย์ทุกๆ ครั้งที่กลืนกิน แม้ถ้าน้ำไม้สีฟันไหลเข้าสู่ภายในโดยไม่รู้ตัว ก็เป็นปาจิตตีย์นั่นเอง Vesāliyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha adinnaṃ āhāraṃ āharaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra udakadantaponā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, paṭiggahitake appaṭiggahitasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Paṭiggahitasaññissa, udakadantapone, cattāri mahāvikaṭāni sati paccaye asati kappiyakārake sāmaṃ gahetvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Ettha dubbacopi asamatthopi kappiyakārako asantapakkheyeva tiṭṭhati, chārikāya asati sukkhadāruṃ jhāpetvā, tasmiñca asati alladāruṃ rukkhato chinditvāpi kātuṃ, mattikatthāya ca pathaviṃ khaṇitumpi vaṭṭati, idaṃ pana catubbidhampi mahāvikaṭaṃ kālodissaṃ nāma sappadaṭṭhakkhaṇeyeva sāmaṃ gahetuṃ vaṭṭati, aññadā paṭiggāhāpetvā paribhuñjitabbaṃ. Appaṭiggahitakatā, ananuññātatā, dhūmādiabbohārikābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วที่เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุรูปหนึ่ง ในเรื่องการนำอาหารที่ยังไม่ได้รับประเคนเข้าปาก คำว่า 'ยกเว้นน้ำและไม้สีฟัน' นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ ในของที่รับประเคนแล้ว ภิกษุสำคัญว่ายังไม่ได้รับประเคน หรือสงสัย เป็นทุกกฏ ภิกษุผู้สำคัญว่ารับประเคนแล้ว (ฉัน), ในน้ำและไม้สีฟัน, ในมหาพิกัด 4 อย่าง เมื่อมีเหตุปัจจัยและไม่มีกัปปิยการก ภิกษุหยิบมาฉันเอง, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ ในคำว่า 'เมื่อไม่มีกัปปิยการก' นั้น แม้กัปปิยการกผู้ว่ายาก หรือกัปปิยการกผู้ไม่สามารถ ก็จัดอยู่ในฝ่ายที่ไม่มี เมื่อไม่มีเถ้า ภิกษุเผาไม้แห้งให้เป็นเถ้าได้ และเมื่อไม่มีไม้แห้ง แม้จะตัดไม้สดจากต้นมาทำ (เถ้า) ก็ควร และเพื่อต้องการดินเหนียว จะขุดดินก็ได้ อนึ่ง มหาพิกัดทั้ง 4 อย่างนี้ ชื่อว่ากาโลทิสสะ ภิกษุควรหยิบมาเองได้เฉพาะในขณะที่ถูกงูกัดเท่านั้น ในเวลาอื่นต้องให้รับประเคนก่อนแล้วจึงฉัน องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี 4 คือ ความเป็นของที่ยังไม่ได้รับประเคน, ความเป็นของที่ไม่ได้ทรงอนุญาตไว้เป็นพิเศษ, ความไม่เป็นอัพโพหาริกวัตถุมีควันเป็นต้น, การกลืนกิน เหล่านี้เป็นองค์ 4 ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับเอฬกโลมสิกขาบท Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยไม้สีฟัน จบแล้ว Bhojanavaggo catuttho. โภชนวรรคที่ ๔ 5. Acelakavaggo 5. อเจลกวรรค 1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยชีเปลือย Acelakavaggassa paṭhame etesaṃ acelakādīnaṃ aññatitthiyānaṃ yaṃkiñci āmisaṃ ekappayogena dentassa ekaṃ pācittiyaṃ, avacchinditvā avacchinditvā dentassa payoge payoge pācittiyaṃ. ในวรรคว่าด้วยพวกชีเปลือย ข้อที่ ๑ แก่อัญญเดียรถีย์ทั้งหลายมีชีเปลือยเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งอามิสอย่างใดอย่างหนึ่ง ภิกษุผู้ให้ด้วยความพยายามครั้งเดียว เป็นปาจิตตีย์ ๑ ภิกษุผู้ให้โดยไม่ขาดสาย ไม่ขาดสาย เป็นปาจิตตีย์ทุก ๆ ความพยายาม. Vesāliyaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ ārabbha paribbājikāya dve pūve dānavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, udakadantaponaṃ dentassa, atitthiye titthiyasaññissa, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Atitthiye atitthiyasaññissa, anupasampannena dāpentassa, tesaṃ santike bhājanaṃ nikkhipitvā ‘‘idaṃ gaṇhathā’’ti bhaṇantassa, tesaṃ vā nikkhittabhājane dentassa, bāhiralepaṃ dentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Aññatitthiyatā, ananuññātatā, ajjhoharaṇīyaṃ ajjhoharaṇatthāya sahatthā anikkhittabhājane dānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองเวสาลี ปรารภพระอานนท์ผู้มีอายุ ในเรื่องการถวายขนม 2 ห่อแก่ปริพาชิกา เป็นอสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ แก่ภิกษุผู้ให้น้ำและไม้สีฟัน, แก่ผู้ที่มิใช่เดียรถีย์แต่สำคัญว่าเป็นเดียรถีย์ และแก่ผู้สงสัย เป็นทุกกฏ แก่ผู้ที่มิใช่เดียรถีย์และสำคัญว่ามิใช่เดียรถีย์, แก่ภิกษุผู้ใช้ให้อนุปสัมบันถวายแทน, แก่ภิกษุผู้วางภาชนะไว้ใกล้ๆ พวกเขาแล้วกล่าวว่า 'พวกท่านจงหยิบเอาสิ่งนี้ไปเถิด', หรือแก่ภิกษุผู้ใส่ให้ในภาชนะที่พวกเขาวางไว้, แก่ภิกษุผู้ให้เครื่องลูบไล้ภายนอก, และแก่ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี 3 คือ ความเป็นอัญเดียรถีย์, ความเป็นของที่ไม่ได้ทรงอนุญาต (ไม่ใช่เครื่องลูบไล้ภายนอก), การให้ของที่กลืนกินได้ด้วยมือของตนลงในภาชนะที่ไม่ได้วางไว้เพื่อต้องการให้เขากลืนกิน เหล่านี้เป็นองค์ 3 ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับเอฬกโลมสิกขาบท Acelakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องชีเปลือย จบแล้ว. 2. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā 2. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการไล่ไป Dutiye dāpetvā vā adāpetvā vāti yaṃkiñci āmisaṃ dāpetvā vā na dāpetvā vā. Uyyojeyyāti mātugāmena saddhiṃ hasanakīḷanarahonisajjādīni kattukāmo ‘gacchā’tiādīni vatvā uyyojeyya. Etadevāti etaṃ anācārameva paccayaṃ karitvā, na aññaṃ patirūpaṃ kāraṇaṃ. Pācittiyanti uyyojanamatte tāva dukkaṭaṃ, yadā panassa so dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vā ekena pādena vijahati, aparaṃ dukkaṭaṃ, dutiyena vijahite pācittiyaṃ. Ettha ca dassanūpacārassa ajjhokāse ṭhatvā dvādasahatthappamāṇaṃ, tathā savanūpacārassa. Sace pana antarā kuṭṭadvārapākārādayo honti, tehi antaritabhāvoyeva upacārātikkamo. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า dāpetvā vā adāpetvā vā ความว่า ให้สิ่งของอย่างใดอย่างหนึ่ง (มีข้าวยาคูเป็นต้น) หรือไม่ให้ก็ตาม. คำว่า Uyyojeyyā ความว่า ปรารถนาจะทำการหัวเราะ การเล่น และการนั่งในที่ลับเป็นต้นกับมาตุคาม จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "จงไปเถิด" แล้วส่ง (ภิกษุรูปอื่น) ไป. คำว่า Etadevā ความว่า กระทำความประพฤติไม่เหมาะสมนั้นนั่นแลให้เป็นเหตุ ไม่ใช่กระทำเหตุอื่นที่สมควรให้เป็นเหตุ. คำว่า Pācittiyaṃ ความว่า ในการส่งไปเพียงอย่างเดียว เป็นทุกกฏก่อน, แต่เมื่อใด ภิกษุผู้ถูกส่งไปนั้นละระยะที่พึงเห็นได้หรือระยะที่พึงได้ยินได้ด้วยเท้าข้างหนึ่ง เป็นทุกกฏอีกตัวหนึ่ง, เมื่อละได้ด้วยเท้าที่สอง เป็นปาจิตตีย์. และในคำว่า dassanūpacārassa นี้ ระยะที่พึงเห็นได้เมื่อยืนอยู่ในที่แจ้ง มีประมาณ ๑๒ ศอก, ระยะที่พึงได้ยินได้ ก็มีประมาณเท่านั้น. แต่ถ้าในระหว่างมีฝา ประตู และกำแพงเป็นต้น การที่ฝาเป็นต้นเหล่านั้นบังไว้นั่นแล ชื่อว่าการล่วงระยะ. Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha uyyojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, uyyojanāṇattikāya sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, ubhinnampi kalisāsanāropane dukkaṭameva, ‘‘ubho ekato na yāpessāmā’’ti evamādīhi patirūpakāraṇehi uyyojentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Anācāraṃ ācaritukāmatā, tadatthameva upasampannassa uyyojanaṃ, evaṃ uyyojitassa upacārātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการส่งไป เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นสาสณัตติกะ (มีคำสั่ง) เพราะมีการสั่งให้ส่งไป เป็นติกปาจิตตีย์, ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ, แม้แก่คนทั้งสอง (อุปสัมบันและอนุปสัมบัน) ในการกล่าวโทษ (ด้วยความโกรธ) เป็นทุกกฏเท่านั้น, แก่ภิกษุผู้ส่งไปด้วยเหตุที่สมควรเป็นต้นว่า "เราทั้งสองอยู่ร่วมกันจักไม่สำราญ" และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี ๓ คือ ๑. ความเป็นผู้ใคร่จะประพฤติอนาจาร ๒. การส่งอุปสัมบันไปเพื่อประโยชน์แก่อนาจารนั้นนั่นแล ๓. การล่วงระยะของภิกษุผู้ถูกส่งไปอย่างนั้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอทินนาทาน. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการส่งไป จบแล้ว. 3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā 3. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยสโภชนะ Tatiye saha ubhohi janehīti sabhojanaṃ, tasmiṃ sabhojane. Atha vā sabhojaneti sabhoge, rāgapariyuṭṭhitapurisassa hi itthī bhogo, itthiyā ca puriso, tenevassa padabhājane ‘‘itthī ceva hoti, puriso cā’’tiādi (pāci. 281) vuttaṃ. Anupakhajja nisajjaṃ kappeyyāti anupavisitvā nisīdeyya, yaṃ tasmiṃ kule sayanigharaṃ, tassa mahācatussālādīsu katassa mahallakassa piṭṭhasaṅghāṭato hatthapāsaṃ vijahitvā antosayanassa āsanne ṭhāne, khuddakassa vā vemajjhaṃ atikkamitvā nisīdeyyāti attho, evaṃ nisinnassa pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า saha ubhohi janehi ความว่า ชื่อว่า สโภชนะ (พร้อมด้วยคนทั้งสอง) ในตระกูลที่มีสโภชนะนั้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า sabhojane ความว่า พร้อมด้วยเครื่องบริโภค (คือหญิงและชาย), จริงอยู่ หญิงเป็นเครื่องบริโภคของชายผู้ถูกราคะครอบงำ และชายก็เป็นเครื่องบริโภคของหญิง (ผู้ถูกราคะครอบงำ), ด้วยเหตุนั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสไว้ในบทภาชนีย์ว่า "หญิงก็ดี ชายก็ดี" เป็นต้น (ปาจิ. ๒๘๑). คำว่า Anupakhajja nisajjaṃ kappeyyā ความว่า พึงเข้าไปใกล้แล้วนั่ง, ห้องนอนใดมีอยู่ในตระกูลนั้น, ในห้องนอนขนาดใหญ่ที่สร้างในเรือนหลังใหญ่มีมหาจตุสศาลาเป็นต้น พึงเว้นระยะหัตถบาสจากธรณีประตูแล้วนั่งในที่ใกล้ภายในห้องนอน หรือในห้องนอนขนาดเล็ก พึงนั่งล่วงกึ่งกลางไป นี้เป็นเนื้อความในคำนั้น, เมื่อภิกษุนั่งอย่างนี้ เป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha anupakhajja nisajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, asayanighare sayanigharasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Nasayanigharasaññissa, vuttalakkhaṇaṃ padesaṃ anatikkamitvā nisinnassa, bhikkhusmiṃ dutiyake sati, ubhosu nikkhantesu vā, vītarāgesu vā nisīdantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Avītarāgajāyampatikānaṃ sannihitatā, sayanigharatā, dutiyassa bhikkhuno abhāvo, anupakhajja nisīdananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการนั่งเบียดเสียด เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ (ไม่มีการสั่ง) เป็นติกปาจิตตีย์, ในที่ไม่ใช่ห้องนอน ภิกษุสำคัญว่าเป็นห้องนอน หรือสงสัย เป็นทุกกฏ. ภิกษุไม่สำคัญว่าเป็นห้องนอน, นั่งโดยไม่ล่วงเลยสถานที่ที่มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว, เมื่อมีภิกษุรูปที่สองอยู่ด้วย, เมื่อคนทั้งสอง (สามีภรรยา) ออกไปแล้ว หรือเมื่อคนทั้งสองเป็นผู้ปราศจากราคะแล้วนั่ง, และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์แห่งอาบัติในสิกขาบทนี้มี ๔ คือ ๑. ความที่สามีภรรยาผู้ยังไม่ปราศจากราคะอยู่ใกล้กัน ๒. ความเป็นห้องนอน ๓. ความไม่มีภิกษุรูปที่สอง ๔. การนั่งเบียดเสียดเข้าไป. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐมปาราชิก. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยสโภชนะ จบแล้ว. 4-5. Rahopaṭicchanna-rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā ๔-๕. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยระโหปฏิจฉันนะและระโหนิสัชชะ Catutthapañcamāni sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha paṭicchannāsane ca, raho ca nisajjanavatthusmiṃ paññattāni, sādhāraṇapaññattiyo, etesampi samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāneva. Seso kathānayo aniyatadvaye vuttanayeneva veditabbo. สิกขาบทที่ ๔ และ ๕ ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการนั่งในที่กำบังและในที่ลับ เป็นบัญญัติทั่วไป แม้สมุฏฐานเป็นต้นของสิกขาบทเหล่านี้ ก็เหมือนกับปฐมปาราชิกนั่นเอง. วิธีกล่าวที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอนิยต ๒ สิกขาบทนั่นเอง. Rahopaṭicchanna-rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยระโหปฏิจฉันนะและระโหนิสัชชะ จบแล้ว. 6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā 6. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยจาริตตะ Chaṭṭhe nimantitoti pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantito. Sabhatto samānoti teneva nimantanabhattena sabhatto samāno. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchāti antoupacārasīmāya dassanūpacāre bhikkhuṃ disvā yaṃ sakkā hoti pakativacanena āpucchituṃ, tādisaṃ ‘‘ahaṃ itthannāmassa gharaṃ gacchāmī’’ti vā ‘‘cārittaṃ āpajjāmī’’ti vā īdisena vacanena anāpucchitvā. Purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vāti yena bhattena nimantito, tasmiṃ bhutte vā abhutte vā. Kulesu cārittaṃ āpajjeyyāti yasmiṃ kule nimantito, tato aññāni kulāni paviseyya. Aññatra samayā pācittiyanti sace so bhikkhu vuttalakkhaṇaṃ duvidhampi samayaṃ ṭhapetvā avītivatte majjhanhike aññaṃ kulaṃ pavisati, athassa gharūpacārokkamane dukkaṭaṃ, paṭhamapādena ummāraṃ atikkamantassa aparampi dukkaṭaṃ, dutiyapādena atikkame pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า nimantito ความว่า ผู้ได้รับนิมนต์ด้วยโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง. คำว่า Sabhatto samāno ความว่า เป็นผู้มีภัตด้วยภัตที่นิมนต์นั้นนั่นแล. คำว่า Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā ความว่า เห็นภิกษุในระยะที่พึงเห็นได้ภายในเขตอุปจาระ ซึ่งสามารถจะบอกลาด้วยคำพูดปกติได้ ไม่บอกลาภิกษุเช่นนั้นด้วยคำพูดอย่างนี้ว่า "อาตมภาพจะไปบ้านของชื่อนี้" หรือว่า "จะไปเที่ยว" เป็นต้น. คำว่า Purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā ความว่า ภัตที่ตนได้รับนิมนต์นั้น จะฉันแล้วหรือยังไม่ได้ฉันก็ตาม. คำว่า Kulesu cārittaṃ āpajjeyyā ความว่า พึงเข้าไปสู่สกุลอื่นจากสกุลที่ตนได้รับนิมนต์นั้น. คำว่า Aññatra samayā pācittiyaṃ ความว่า ถ้าภิกษุนั้นเว้นสมัยทั้งสองอย่างที่มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว เข้าไปสู่สกุลอื่นในเวลาเที่ยงวันที่ยังไม่ล่วงไป, เมื่อก้าวล่วงเขตอุปจาระของเรือน เป็นทุกกฏ, เมื่อก้าวล่วงธรณีประตูด้วยเท้าข้างแรก เป็นทุกกฏอีกตัวหนึ่ง, เมื่อก้าวล่วงด้วยเท้าข้างที่สอง เป็นปาจิตตีย์. Rājagahe upanandaṃ ārabbha cārittāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘santaṃ bhikkhuṃ, anāpucchā, purebhattaṃ pacchābhattaṃ, aññatra samayā’’ti ayamettha catubbidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, animantite nimantitasaññissa, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Tasmiṃ animantitasaññissa, samaye santaṃ bhikkhuṃ āpucchitvā, asantaṃ bhikkhuṃ anāpucchitvā pavisato, aññassa gharena vā gharūpacārena vā maggo hoti, tena gacchato, antarārāmabhikkhunupassayatitthiyaseyyapaṭikkamanabhattiyagharāni gacchato, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantanasādiyanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā, bhattiyagharato aññagharappavisanaṃ, majjhanhikānatikkamo, samayassa vā āpadānaṃ vā abhāvoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่เมืองราชคฤห์ ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการเที่ยวไป (ในตระกูล) อนุปบัญญัติ ๔ อย่างในสิกขาบทนี้คือ “ไม่บอกภิกษุผู้มีอยู่, ก่อนภัต หลังภัต, เว้นไว้แต่มีสมัย” เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่ง เป็นติกปาจิตตีย์ ภิกษุสำคัญว่าตนได้รับนิมนต์ในที่ไม่ได้รับนิมนต์ หรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุไม่สำคัญว่าตนได้รับนิมนต์ในที่ไม่ได้รับนิมนต์ ภิกษุบอกภิกษุผู้มีอยู่แล้วเข้าไปในสมัย, หรือไม่บอกภิกษุผู้ไม่มีอยู่แล้วเข้าไป ภิกษุผู้ไปตามทางที่เป็นบ้านของผู้อื่น หรือเป็นเขตอุปจาระของบ้านผู้อื่น ภิกษุผู้ไปสู่อารามภายใน, ที่อยู่ของภิกษุณี, ที่นอนของเดียรถีย์, โรงฉัน, บ้านที่มีภัต ภิกษุผู้ไปเพราะมีอันตราย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ การยินดีนิมนต์ด้วยโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง, การไม่บอกภิกษุผู้มีอยู่, การเข้าไปในบ้านอื่นจากบ้านที่มีภัต, การไม่ล่วงเลยเวลาเที่ยงวัน, การไม่มีสมัยหรืออันตราย เหล่านี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับปฐมกฐินนั่นเอง, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาอกิริยา Cārittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทจาริตตะ จบแล้ว 7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā 7. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทมหานามะ Sattame catumāsappaccayapavāraṇāti cattāro māse gilānappaccayapavāraṇā, sabbañcetaṃ vatthuvasena vuttaṃ. Ayaṃ panettha attho – catumāsapavāraṇā vā hotu, punapavāraṇā vā, niccapavāraṇā vā, sabbāpi sāditabbā, ‘‘idāni mama rogo natthī’’ti na paṭikkhipitabbā, ‘‘roge pana sati viññāpessāmī’’ti adhivāsetabbāti. Tato ce uttari sādiyeyyāti ettha sace tattha rattīhi vā bhesajjehi vā paricchedo kato hoti ‘‘ettakāyeva rattiyo, ettakāni vā bhesajjāni viññāpetabbānī’’ti, atha tato rattipariyantato vā bhesajjapariyantato vā uttari, na bhesajjakaraṇīyena vā bhesajjaṃ, aññabhesajjakaraṇīyena vā aññaṃ bhesajjaṃ viññāpentassa pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า “การปวารณาปัจจัย ๔ เดือน” หมายถึง การปวารณาปัจจัยสำหรับภิกษุไข้ ๔ เดือน คำทั้งหมดนี้ตรัสไว้โดยวัตถุ อรรถะในสิกขาบทนี้คือ ไม่ว่าจะเป็นการปวารณา ๔ เดือน, หรือการปวารณาซ้ำ, หรือการปวารณาเป็นนิตย์, ทั้งหมดนั้นพึงยินดีรับได้ ไม่พึงปฏิเสธว่า “บัดนี้อาตมภาพไม่มีโรค” แต่พึงรับไว้ว่า “ถ้ามีโรค อาตมภาพจักบอก” ในบทว่า “ถ้าพึงยินดีเกินกว่านั้น” นี้ ถ้ามีการกำหนดด้วยราตรีหรือเภสัชไว้ว่า “พึงบอกราตรีเท่านี้ หรือเภสัชเท่านี้” ถ้าภิกษุบอกเภสัชที่ไม่ใช่กิจที่ควรแก่เภสัช หรือบอกเภสัชอื่นด้วยกิจที่ควรแก่เภสัชอื่น เกินกว่ากำหนดราตรีหรือกำหนดเภสัชนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ Sakkesu chabbaggiye ārabbha bhesajjaviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, natatuttari tatuttarisaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Natatuttari natatuttarisaññissa, yehi bhesajjehi pavārito, tato aññehi vā adhikatarehi vā atthe sati, yāsu ca rattīsu pavārito, tā atikkamitvāpi atthe sati yathābhūtaṃ ācikkhitvā viññāpentassa, ye ca ñātake vā puggalikappavāraṇāya pavārite vā apariyantapavāraṇāya vā pavārite, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena viññāpenti, tesaṃ, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghapavāraṇatā, tato bhesajjaviññatti, agilānatā, pariyantātikkamoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในสักกชนบท ปรารภพระฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการขอเภสัช เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่ง เป็นติกปาจิตตีย์ ภิกษุสำคัญว่าเกินกว่านั้นในสิ่งที่ไม่เกินกว่านั้น หรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุไม่สำคัญว่าเกินกว่านั้นในสิ่งที่ไม่เกินกว่านั้น เมื่อมีความต้องการเภสัชอื่น หรือเภสัชที่เกินกว่าเภสัชที่ได้รับปวารณาแล้ว เมื่อมีความต้องการแม้ล่วงเลยราตรีที่ได้รับปวารณาแล้ว บอกตามความเป็นจริงแล้วขอ ภิกษุเหล่าใดขอเพื่อประโยชน์แก่ญาติ หรือแก่บุคคลที่ได้รับปวารณาเฉพาะบุคคล หรือแก่บุคคลที่ได้รับปวารณาไม่มีกำหนด หรือเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น หรือด้วยทรัพย์ของตน, ภิกษุเหล่านั้นและภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ การปวารณาของสงฆ์, การขอเภสัชจากที่นั้น, การไม่เป็นไข้, การล่วงเลยกำหนด เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสัญจริต Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทมหานามะ จบแล้ว 8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā 8. อรรถกถาว่าด้วยอุยยุตตเสนาสิกขาบท Aṭṭhame uyyuttanti katauyyogaṃ, gāmato nikkhantanti attho. Senanti caturaṅginiṃ. Aññatra tathārūpappaccayāti tathārūpe kāraṇe asati kevalaṃ senaṃ dassanatthāya gacchato pade pade dukkaṭaṃ, dassanūpacāre ṭhatvā passato pācittiyaṃ. Dassanūpacāro nāma yattha ṭhito passati, taṃ pana vijahitvā punappunaṃ passato payoge payoge pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “อุยยุตตะ” หมายถึง ผู้ที่ยกทัพออกไปแล้ว, หมายถึง ผู้ที่ออกไปจากบ้าน คำว่า “เสนา” หมายถึง กองทัพมีองค์ ๔ คำว่า “เว้นไว้แต่มีเหตุอันสมควร” หมายถึง เมื่อไม่มีเหตุอันสมควรเช่นนั้น ภิกษุผู้ไปเพื่อดูเสนาโดยลำพัง ต้องอาบัติทุกกฏทุกย่างก้าว เมื่อยืนอยู่ในเขตที่มองเห็นแล้วดู ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ชื่อว่าเขตที่มองเห็นได้ คือที่ที่ยืนอยู่แล้วมองเห็น แต่เมื่อเว้นที่นั้นแล้วดูซ้ำแล้วซ้ำอีก ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุกครั้งที่พยายาม Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha senādassanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra tathārūpappaccayā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, hatthiādīsu ekamekaṃ dassanāya gamane vuttanayeneva dukkaṭaṃ, tathā anuyyutte uyyuttasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Anuyyuttasaññino pana, ārāme ṭhatvā attano ṭhitokāsaṃ āgataṃ, paṭipathaṃ āgacchantañca passato, tathārūpappaccaye, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Uyyuttasenaṃ dassanatthāya gamanaṃ, anuññātokāsato aññatra dassanaṃ, tathārūpappaccayassa āpadāya vā abhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana lokavajjaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการไปดูทัพ คำว่า “เว้นไว้แต่มีเหตุอันสมควร” นี้ เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ในการไปดูองค์ประกอบของกองทัพแต่ละอย่าง เช่น ช้าง เป็นต้น ย่อมเป็นทุกกฏด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เช่นเดียวกัน ในกองทัพที่ยังไม่ออกรบ แต่สำคัญว่าเป็นกองทัพที่ออกรบแล้ว หรือสงสัย ก็เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุที่สำคัญว่ายังไม่ออกรบ, ยืนอยู่ในอารามแล้วเห็นกองทัพที่มาถึงที่ตนอยู่, หรือเห็นกองทัพที่สวนทางมา, มีเหตุอันสมควร, มีอันตราย, หรือเป็นบ้า เป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การไปเพื่อดูทัพที่ออกรบแล้ว, การดูในที่อื่นจากที่อนุญาต, การไม่มีเหตุอันสมควรหรือไม่มีอันตราย เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนขนแกะ, แต่สิกขาบทนี้เป็นโลกวัชชะ, มีอกุศลจิต, มีเวทนา ๓ Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุยยุตตเสนาสิกขาบท จบแล้ว. 9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā 9. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการอยู่ในกองทัพ Navame tato ce uttarīti tirattato uttari catutthadivase atthaṅgate sūriye senāya tiṭṭhatu vā nisīdatu vā sayatu vā, sacepi ākāse iddhiyā kañci iriyāpathaṃ kappeti, pācittiyameva. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ถ้าอยู่เกินกว่านั้น” คือ ถ้าอยู่เกิน ๓ ราตรี ในวันที่ ๔ เมื่อพระอาทิตย์ตกแล้ว ไม่ว่าจะยืน นั่ง หรือนอนอยู่ในกองทัพ แม้จะทรงอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยฤทธิ์ในอากาศ ก็เป็นปาจิตตีย์เท่านั้น. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha atirekatirattaṃ senāya vasanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakatiratte atirekasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ūnakasaññissa, tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasato, gilānassa vā gilānakaraṇīyena vā vasato, paṭisenāruddhāya senāya, kenaci palibuddhassa, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Tirattātikkamo, senāya sūriyassa atthaṅgamo, gilānatādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการอยู่ในกองทัพเกิน ๓ ราตรี เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีอาณัติ เป็นติกปาจิตตีย์ ในราตรีที่ยังไม่ครบ ๓ ราตรี แต่สำคัญว่าเกิน ๓ ราตรี หรือสงสัย ก็เป็นทุกกฏ ภิกษุที่สำคัญว่ายังไม่ครบ ๓ ราตรี, ออกจากกองทัพก่อนอรุณขึ้นในราตรีที่ ๓ แล้วกลับมาอยู่ใหม่, หรืออยู่เพราะตนอาพาธ หรืออยู่เพราะกิจของคนอาพาธ, หรืออยู่ในกองทัพที่ถูกข้าศึกปิดล้อม, หรือถูกใครขัดขวาง, มีอันตราย, หรือเป็นบ้า เป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การอยู่เกิน ๓ ราตรี, การที่พระอาทิตย์ตกในกองทัพ, การไม่มีความอาพาธเป็นต้น เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนขนแกะนั่นเอง. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการอยู่ในกองทัพ จบแล้ว. 10. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā 10. อรรถกถาอุยโยธิกสิกขาบท Dasame uggantvā uggantvā ettha yujjhantīti uyyodhikaṃ, sampahāraṭṭhānassetaṃ nāmaṃ. Balassa aggaṃ jānanti etthāti balaggaṃ, balagaṇanaṭṭhānanti attho. Senāya viyūhaṃ senābyūhaṃ, senānivesassetaṃ nāmaṃ. Anīkassa dassanaṃ anīkadassanaṃ. Anīkaṃ nāma ‘‘dvādasapuriso hatthī, tipuriso asso, catuppuriso ratho’’tiiminā (pāci. 314) lakkhaṇena tayo hatthī pacchimakaṃ hatthānīkaṃ, assānīkarathānīkesupi eseva nayo. Cattāro pana āvudhahatthā purisā pacchimakaṃ pattānīkaṃ. Etesu yaṃkiñci dassanāya gacchato pade pade dukkaṭaṃ, dassanūpacāre ṭhatvā passato pācittiyaṃ, upacāraṃ pana vijahitvā punappunaṃ passato payoge payoge pācittiyaṃ. Sesaṃ uyyuttasenāsikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ, āpattibhedo panettha natthevāti. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า อุยโยธิกะ คือ สถานที่ที่รบกันโดยการรุกขึ้นไปๆ, นี้เป็นชื่อของสถานที่รบพุ่งกัน. คำว่า พลัคคะ คือ สถานที่ที่เขารู้จักส่วนยอดของกองทัพ, อธิบายว่า เป็นที่นับจำนวนพล. คำว่า เสนาพยูหะ คือ การจัดทัพ, นี้เป็นชื่อของการตั้งค่ายทัพ. คำว่า อนีกทัสสนะ คือ การดูหมู่เสนา. คำว่า อนีกะ คือ ช้าง ๑ เชือก มีคน ๑๒ คน, ม้า ๑ ตัว มีคน ๓ คน, รถ ๑ คัน มีคน ๔ คน ด้วยลักษณะนี้ ช้าง ๓ เชือก เป็นกองช้างส่วนท้าย, ในกองม้าและกองรถก็มีนัยเดียวกันนี้. ส่วนพลทหารราบ ๔ คน ผู้ถืออาวุธ เป็นกองทหารราบส่วนท้าย. ในบรรดาอุยโยธิกะ พลัคคะ และเสนาพยูหะ เหล่านี้ เมื่อภิกษุไปเพื่อจะดูสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ย่อมเป็นทุกกฏทุกย่างก้าว, เมื่อยืนอยู่ในเขตที่มองเห็นแล้วดู เป็นปาจิตตีย์, แต่เมื่อละเขตที่มองเห็นแล้วกลับไปดูซ้ำๆ เป็นปาจิตตีย์ทุกๆ ประโยค. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอุยยุตตเสนาสิกขาบทนั่นเอง, แต่ในสิกขาบทนี้ไม่มีความต่างกันแห่งอาบัติ. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุยโยธิกสิกขาบท จบแล้ว. Acelakavaggo pañcamo. อเจลกวรรคที่ ๕. 6. Surāpānavaggo 6. สุราปานวรรค 1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā 1. อรรถกถาสุราปานสิกขาบท Surāpānavaggassa paṭhame surāmerayapāneti ettha piṭṭhādīhi kataṃ majjaṃ surā, pupphādīhi kato āsavo merayaṃ, tadubhayampi bījato paṭṭhāya kusaggenāpi pivato payoge payoge pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งสุราปานวรรค คำว่า สุราเมรยปาเน นี้ น้ำเมาที่ทำด้วยแป้งเป็นต้น ชื่อว่า สุรา, น้ำเมาที่ทำด้วยดอกไม้เป็นต้น ชื่อว่า เมรัย, ภิกษุดื่มน้ำเมาทั้งสองชนิดนั้น แม้เพียงปลายหญ้าคา ตั้งแต่หยดแรกเป็นต้นไป ย่อมเป็นปาจิตตีย์ทุกๆ ประโยค. Kosambiyaṃ sāgatattheraṃ ārabbha majjapivanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, amajje majjasaññissa, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Amajjasaññissa, amajjaṃ majjavaṇṇagandharasaṃ loṇasovīrakaṃ vā suttaṃ vā pivato, vāsaggāhāpanatthaṃ īsakaṃ majjaṃ pakkhipitvā sūpādīni pacanti, tesu sūpasampākādīsu, āmalakarasādīhi amajjaṃ majjasadisaṃ ariṭṭhaṃ karonti, taṃ pivato, ummattakādīnañca anāpatti. Majjabhāvo, tassa pānañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana lokavajjaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti. (สิกขาบทนี้) ปรารภพระสาคตเถระ ณ กรุงโกสัมพี ในเรื่องการดื่มน้ำเมา เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในวัตถุที่ไม่ใช่น้ำเมา แต่สำคัญว่าเป็นน้ำเมา หรือสงสัย เป็นทุกกฏ. ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่ใช่น้ำเมา, ดื่มน้ำดองเค็ม (โลณโสวีรกะ) หรือน้ำส้มสายชู (สุตตะ) ที่ไม่ใช่น้ำเมา แต่มีสี กลิ่น รสเหมือนน้ำเมา, หรือภิกษุที่ดื่มแกงเป็นต้น ที่เขาใส่เหล้าเล็กน้อยเพื่อให้อบอวลด้วยกลิ่น, หรือภิกษุที่ดื่มยาริฏฐะที่ไม่ใช่น้ำเมา แต่มีสี กลิ่น รสเหมือนน้ำเมา ซึ่งทำด้วยน้ำมะขามป้อมเป็นต้น, หรือเป็นบ้า เป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นน้ำเมา ๑ และการดื่มน้ำเมานั้น ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนเอฬกโลมสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นโลกวัชชะ เป็นอกุศลจิต มีเวทนา ๓. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสุราปานสิกขาบท จบแล้ว. 2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā 2. อรรถกถาอังคุลิปโตทกสิกขาบท Dutiye aṅgulipatodaketi aṅgulīhi upakacchakādighaṭṭanaṃ vuccati, apica yena kenaci sarīrāvayavena hasādhippāyassa upasampannaṃ phusato pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า อังคุลิปโตทเก หมายถึง การจิ้มหรือการแหย่ด้วยนิ้วมือที่รักแร้เป็นต้น, อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุผู้มีเจตนาจะเล่นหัว ลูบคลำกายของอุปสัมบันด้วยอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่ง เป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha aṅgulipatodakena hasanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, idha pana bhikkhunīpi bhikkhussa, bhikkhu ca bhikkhuniyā anupasampanno eva, kāyappaṭibaddhādīsu sabbattha dukkaṭameva. Na hasanādhippāyassa, sati karaṇīye āmasato, ummattakādīnañca anāpatti. Hasādhippāyatā, upasampannassa kāyena kāyāmasananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānevāti. (สิกขาบทนี้) ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ณ กรุงสาวัตถี ในเรื่องการเล่นหัวด้วยการจิ้มด้วยนิ้ว เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ. แต่ในสิกขาบทนี้ ภิกษุณีก็เป็นอนุปสัมบันสำหรับภิกษุ, และภิกษุก็เป็นอนุปสัมบันสำหรับภิกษุณี, ในเรื่องที่เกี่ยวเนื่องด้วยกายเป็นต้นในที่ทั้งปวง เป็นทุกกฏเท่านั้น. ภิกษุผู้ไม่มีเจตนาจะเล่นหัว เมื่อมีกิจที่ควรทำแล้วลูบคลำอยู่, หรือเป็นบ้า เป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความมีเจตนาจะเล่นหัว ๑ การลูบคลำกายของอุปสัมบันด้วยกาย ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนปฐมปาราชิก. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอังคุลิปโตทกสิกขาบท จบแล้ว. 3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā 3. อรรถกถาหสธัมมสิกขาบท Tatiye udake hasadhammeti udakakīḷā vuccati. Tasmā yo bhikkhu uparigopphake udakeyeva gacchanto hasādhippāyo nimujjati vā ummujjati vā, tassa nimujjanādīnaṃ atthāya otarantassa hatthavāre padavāre dukkaṭaṃ, nimujjanummujjanesu payoge payoge pācittiyaṃ, nimujjitvā antoudakeyeva gacchantassa hatthavārapadavāresu, tarantassa vā yena yena aṅgena tarati, tassa tassa payoge payoge pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า อุทเก หสธัมเม หมายถึง การเล่นน้ำ. เพราะฉะนั้น ภิกษุใดเดินอยู่ในน้ำที่มีระดับเหนือข้อเท้าขึ้นไป มีเจตนาจะเล่นหัว ดำลงก็ดี โผล่ขึ้นก็ดี, เมื่อภิกษุนั้นลงไปเพื่อประโยชน์แก่การดำเป็นต้น ย่อมเป็นทุกกฏในทุกๆ ช่วงมือและช่วงเท้า, ในการดำและการโผล่ขึ้น เป็นปาจิตตีย์ทุกๆ ประโยค, เมื่อดำลงแล้วเดินไปในใต้น้ำนั่นเอง เป็นปาจิตตีย์ในทุกๆ ช่วงมือและช่วงเท้า, หรือเมื่อว่ายไป ย่อมเป็นปาจิตตีย์ในทุกๆ ประโยคแห่งอวัยวะที่ใช้ว่ายนั้นๆ. Sāvatthiyaṃ sattarasavaggiye bhikkhū ārabbha udake kīḷanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, udake ahasadhamme hasadhammasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ, tathā nāvāya kīḷato hatthena vā pādena vā kaṭṭhena vā kathalāya vā udakaṃ paharato, bhājanagataṃ udakaṃ vā kañjikādīni vā cikkhallaṃ vā khipanakīḷāya kīḷato dukkaṭaṃ. Atthajotakaṃ pana akkharaṃ chindituṃ vaṭṭati. Na hasādhippāyassa, sati karaṇīye otaritvā nimujjanādīni karontassa, pāraṃ gacchato, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Uparigopphakatā, hasādhippāyena kīḷananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti. (สิกขาบทนี้) ปรารภภิกษุพวก ๑๗ รูป ณ กรุงสาวัตถี ในเรื่องการเล่นน้ำ เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในน้ำที่ไม่มีลักษณะการเล่นหัว แต่สำคัญว่ามีลักษณะการเล่นหัว หรือสงสัย เป็นทุกกฏ. เช่นเดียวกัน ภิกษุที่เล่นด้วยเรือ, หรือตีน้ำด้วยมือก็ดี ด้วยเท้าก็ดี ด้วยท่อนไม้ก็ดี ด้วยกระเบื้องก็ดี, หรือภิกษุที่เล่นด้วยการสาดน้ำในภาชนะก็ดี น้ำส้มพะอูมเป็นต้นก็ดี โคลนก็ดี ย่อมเป็นทุกกฏ. แต่การเขียนอักษรที่แสดงเนื้อความนั้นๆ ย่อมควร. ภิกษุผู้ไม่มีเจตนาจะเล่นหัว เมื่อมีกิจที่ควรทำแล้วลงไปดำเป็นต้นก็ดี ไปสู่ฝั่งโน้นก็ดี, ในเพราะอันตรายทั้งหลายก็ดี, หรือเป็นบ้า เป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความที่น้ำมีระดับเหนือข้อเท้าขึ้นไป ๑ การเล่นด้วยเจตนาจะเล่นหัว ๑ เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนปฐมปาราชิก. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาหสธัมมสิกขาบท จบแล้ว. 4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā 4. อรรถกถาอนาทริยสิกขาบท Catutthe anādariyeti puggalassa vā dhammassa vā anādarakaraṇe. Tasmā yo bhikkhu upasampannena paññattena vuccamāno tassa vā vacanaṃ akattukāmatāya, taṃ vā dhammaṃ asikkhitukāmatāya anādariyaṃ karoti, tassa tasmiṃ anādariye pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า อนาทริเย คือ ในการทำความไม่เอื้อเฟื้อต่อบุคคลหรือต่อธรรม. เพราะฉะนั้น ภิกษุใดอันอุปสัมบันกล่าวตักเตือนอยู่ด้วยพระวินัยที่ทรงบัญญัติไว้แล้ว กระทำความไม่เอื้อเฟื้อ เพราะความเป็นผู้ไม่ใคร่จะทำตามคำของภิกษุนั้นก็ดี เพราะความเป็นผู้ไม่ใคร่จะศึกษาธรรมนั้นก็ดี, เป็นปาจิตตีย์ในความไม่เอื้อเฟื้อนั้นของภิกษุนั้น. Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha anādariyakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, upasampannena vā anupasampannena vā ‘‘idaṃ na sallekhāya saṃvattatī’’tiādinā nayena apaññattena vuccamānassa anādariyepi dukkaṭameva. Paveṇiāgataṃ pana uggahaṃ gahetvā ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho paripucchā’’ti (pāci. 344) bhaṇantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, anādariyakaraṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงโกสัมพี ปรารภพระฉันนะ ในเรื่องการกระทำความไม่เอื้อเฟื้อ เป็นสัพพัญญัตติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ. แม้ภิกษุถูกภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันหรืออนุปสัมบันกล่าวตักเตือนด้วยถ้อยคำที่มิได้บัญญัติไว้ในพระวินัย เช่น "สิ่งนี้ไม่เป็นไปเพื่อความขัดเกลา" เป็นต้น แล้วกระทำความไม่เอื้อเฟื้อ ก็ต้องทุกกฏเท่านั้น. แต่ภิกษุผู้ถือเอาการเรียนรู้ที่สืบต่อกันมาแล้วกล่าวว่า "การเรียนรู้และการสอบถามของอาจารย์พวกเราเป็นอย่างนี้" และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๒ คือ การที่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันกล่าวตักเตือนด้วยพระวินัยบัญญัติ และการกระทำความไม่เอื้อเฟื้อ. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. จบการอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่เอื้อเฟื้อ. 5. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā 5. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการทำให้กลัว Pañcame bhiṃsāpeyyāti bhiṃsāpanatthaṃ rūpādīni upasaṃhareyya, bhayānakakathaṃ vā katheyya. So pana bhāyatu vā, mā vā, itarassa pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า พึงทำให้กลัว คือ พึงนำรูปารมณ์เป็นต้นมาเพื่อประโยชน์แก่การทำให้กลัว หรือพึงกล่าวเรื่องที่น่ากลัว. ภิกษุผู้ถูกทำให้กลัวนั้นจะกลัวหรือไม่กลัวก็ตาม ภิกษุผู้ทำให้กลัวนั้นต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha bhiṃsāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ. Anupasampanne tikadukkaṭaṃ, na bhiṃsāpetukāmassa tathā karoto, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, tassa dassanasavanavisaye bhiṃsāpetukāmatāya vāyāmananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni anantarasikkhāpadasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทำให้กลัว เป็นสัพพัญญัตติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ. ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะทำให้กลัวแต่กระทำเช่นนั้น และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๒ คือ ความเป็นอุปสัมบัน และความพยายามด้วยความประสงค์จะทำให้กลัวในระยะที่มองเห็นหรือได้ยิน. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทก่อน. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. จบการอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำให้กลัว. 6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā 6. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการก่อไฟ Chaṭṭhe visibbanāpekkhoti tappitukāmo. Samādaheyyāti jāleyya, aññatra tathārūpappaccayāti padīpujjālanaṃ vā pattapacanādīsu jotikaraṇaṃ vāti evarūpaṃ paccayaṃ vinā. Tatrāyaṃ vinicchayo – sayaṃ samādahantassa araṇisaṇṭhāpanato paṭṭhāya yāva jālā na uṭṭhahati, tāva sabbappayogesu dukkaṭaṃ, jāluṭṭhāne pācittiyaṃ. Samādahāpentassa āṇattiyā dukkaṭaṃ, sakiṃ āṇattena bahumpi samādahite ekameva pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า วิสิพพนาเปกขะ คือ ผู้ประสงค์จะผิงไฟ. คำว่า พึงก่อไฟ คือ พึงจุดไฟ. คำว่า เว้นจากปัจจัยมีรูปอย่างนั้น คือ เว้นจากการจุดประทีป หรือการก่อไฟเพื่อหุงต้มบาตรเป็นต้น. ในสิกขาบทนี้มีวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุผู้ก่อไฟเอง ตั้งแต่เริ่มตั้งไม้สีไฟจนกว่าเปลวไฟจะยังไม่ลุกขึ้น ต้องทุกกฏในทุกความพยายาม, เมื่อเปลวไฟลุกขึ้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์. ภิกษุผู้ใช้ให้ผู้อื่นก่อไฟ ต้องทุกกฏเพราะอาณัติ, แม้ผู้ถูกใช้จะก่อไฟมากครั้งจากการสั่งเพียงครั้งเดียว ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์เพียงตัวเดียว. Bhaggesu sambahule bhikkhū ārabbha jotiṃ samādahitvā visibbanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilāno, aññatra tathārūpappaccayā’’ti imānettha dve anupaññattiyo, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, gilānassa agilānasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ, tathā paṭilātaṃ ukkhipantassa, tañca avijjhātaṃ ukkhipitvā yathāṭhāne ṭhapentassa. Vijjhātaṃ pana jālayato pācittiyameva. Gilānassa gilānasaññissa, aññena kataṃ vā vītaccitaṅgāraṃ vā visibbentassa, padīpajotikajantāgharādike tathārūpappaccaye, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Agilānatā, anuññātakāraṇābhāvo, visibbetukāmatā, samādahananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcaritte vuttanayeneva veditabbānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่ชนบทภัคคะ ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการก่อไฟเพื่อผิง. ในสิกขาบทนี้มีอนุปบัญญัติ ๒ ข้อ คือ "ไม่เป็นไข้" และ "เว้นจากปัจจัยมีรูปอย่างนั้น" เป็นสัพพัญญัตติ เป็นสาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้เป็นไข้แต่สำคัญว่าไม่เป็นไข้ หรือผู้ลังเลสงสัย ก่อไฟ ต้องทุกกฏ. เช่นเดียวกับภิกษุผู้ยกดุ้นฟืนที่ไฟติดแล้ว และผู้ยกดุ้นฟืนที่ไฟยังไม่ดับแล้วนำไปวางไว้ที่เดิม. แต่ภิกษุผู้จุดไฟที่ดับแล้ว ต้องอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น. ภิกษุผู้เป็นไข้และสำคัญว่าเป็นไข้, ภิกษุผู้ผิงไฟที่ผู้อื่นก่อไว้ หรือถ่านที่ปราศจากเปลวไฟแล้ว, ภิกษุผู้ก่อไฟด้วยปัจจัยมีรูปอย่างนั้น เช่น การจุดประทีป การก่อไฟในโรงอาบน้ำอุ่น เป็นต้น, ภิกษุผู้มีอันตราย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๔ คือ ความไม่เป็นไข้, การไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, ความประสงค์จะผิงไฟ, และการก่อไฟ. สมุฏฐานเป็นต้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสัญจริตสิกขาบท. Jotisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. จบการอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการก่อไฟ. 7. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā 7. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการอาบน้ำ Sattame nahāyeyyāti yo bhikkhu majjhimadese nahānadivasato paṭṭhāya addhamāse apuṇṇe aññatra samayā ‘‘nahāyissāmī’’ti cuṇṇaṃ vā mattikaṃ vā abhisaṅkharoti, tassa tato paṭṭhāya sabbappayogesu dukkaṭaṃ, nahānapariyosāne pācittiyaṃ. Samayesu pariveṇasammajjanamattampi kammasamayo, addhayojanaṃ gantukāmassa, gacchato, gatassa vā addhānagamanasamayo, sarajena vātena okiṇṇassa dvīsu vā tīsu vā udakaphusitesu kāye patitesu vātavuṭṭhisamayoti veditabbo. Sesaṃ uttānameva. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า พึงอาบน้ำ คือ ภิกษุใดในมัชฌิมประเทศ ตั้งแต่วันที่อาบน้ำแล้ว ยังไม่ถึงกึ่งเดือน เว้นจากสมัยแล้วดำริว่า "เราจะอาบน้ำ" แล้วจัดเตรียมจุณหรือดินเหนียว, ภิกษุนั้นต้องทุกกฏในทุกความพยายามตั้งแต่นั้นไป, เมื่ออาบน้ำเสร็จ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. ในบรรดาสมัยทั้งหลาย แม้เพียงการกวาดบริเวณก็เป็นกัมมสมัย, การประสงค์จะเดินทางไปกึ่งโยชน์, กำลังเดินทางไป, หรือเดินทางไปแล้ว เป็นอัทธานคัมมนสมัย, เมื่อลมมีฝุ่นพัดมาถูกกาย มีหยดน้ำ ๒ หรือ ๓ หยดตกลงมาที่กาย เป็นวาตวุฏฐิสมัย พึงทราบดังนี้. ส่วนที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว. Rājagahe sambahule bhikkhū ārabbha na mattaṃ jānitvā nahāyanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha chabbidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, atirekaddhamāse ūnakasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Atirekasaññissa, samaye vā nahāyantassa, yo vā nadīpāraṃ gacchanto vālukaṃ ukkiritvā kataāvāṭesupi nahāyati, tassa, paccantime janapade sabbesaṃ, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Majjhimadeso, ūnakaddhamāse nahānaṃ, samayānaṃ vā nadīpāragamanassa vā āpadānaṃ vā abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการอาบน้ำโดยไม่รู้ประมาณ. ในสิกขาบทนี้มีอนุปบัญญัติ ๖ อย่าง คือ "เว้นจากสมัย" เป็นสัพพัญญัตติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้สำคัญว่ายังไม่ถึงกึ่งเดือนในเวลาที่เกินกึ่งเดือนไปแล้ว หรือผู้ลังเลสงสัย อาบน้ำ ต้องทุกกฏ. ภิกษุผู้สำคัญว่าเกินกึ่งเดือนไปแล้ว (แต่ยังไม่เกิน) อาบน้ำ, หรือผู้ที่อาบน้ำในสมัยที่อนุญาต, หรือผู้ที่กำลังข้ามแม่น้ำแล้วขุดทรายทำเป็นบ่ออาบน้ำ, หรือภิกษุทั้งหมดในปัจจันตชนบท, หรือผู้มีอันตราย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ คือ ความเป็นมัชฌิมประเทศ, การอาบน้ำในเวลาที่ยังไม่ถึงกึ่งเดือน, และการไม่มีสมัยหรือการข้ามแม่น้ำหรืออันตราย. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนเอฬกโลมสิกขาบท. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. จบการอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการอาบน้ำ. 8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā 8. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการทำให้เสียสี Aṭṭhame alabhīti labho, labho eva lābho, kiṃ alabhi? Cīvaraṃ, kīdisaṃ? Navaṃ, iti ‘‘navacīvaralābhenā’’ti vattabbe anunāsikalopaṃ akatvā navaṃcīvaralābhenāti vuttaṃ, paṭiladdhanavacīvarenāti attho. Majjhe ṭhitapadadvaye panāti nipātamattaṃ. Bhikkhunāti yena laddhaṃ, tassa nidassanaṃ, sesaṃ padatthato uttānameva. Ayaṃ panettha vinicchayo – nivāsanapārupanupagaṃ cīvaraṃ labhitvā tassa niṭṭhitarajanassa yasmiṃ vā tasmiṃ vā padese kaṃsanīlena vā pattanīlena vā kaddamena vā yena kenaci kāḷakena vā morakkhimaṇḍalamaṅgulapiṭṭhīnaṃ aññatarappamāṇaṃ kappabinduṃ ādiyitvā taṃ cīvaraṃ paribhuñjitabbaṃ, anādiyitvā paribhuñjantassa pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า อลภิ คือ ได้แล้ว, ลาภะ คือ การได้, ได้อะไร? ได้จีวร, จีวรเช่นไร? จีวรใหม่. พึงกล่าวว่า "นวจีวรลาเภนะ" แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "นวํจีวรลาเภนะ" โดยไม่ลบอนุนาสิก, ความหมายคือ ด้วยการได้จีวรใหม่. คำว่า "ปนะ" ที่อยู่ระหว่างสองบทนั้นเป็นเพียงนิบาต. คำว่า "ภิกขุนา" เป็นบทที่แสดงถึงภิกษุผู้ได้จีวรนั้น. ส่วนที่เหลือมีความชัดเจนตามบทศัพท์. วินิจฉัยในสิกขาบทนี้คือ: ภิกษุได้จีวรที่ควรนุ่งหรือห่ม ซึ่งย้อมเสร็จแล้ว พึงใช้สอยจีวรนั้นโดยทำกัปปะพินทุขนาดเท่าวงตาหางนกยูงหรือหลังแมลงทับ ด้วยสีเขียวคราม (สีสนิมทองแดง) หรือสีเขียวใบไม้ หรือสีโคลน หรือสีดำอย่างใดอย่างหนึ่ง ในส่วนใดส่วนหนึ่งของจีวรนั้น. หากใช้สอยโดยไม่ทำกัปปะพินทุ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha attano cīvaraajānanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ādinne anādinnasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ādinnasaññissa, kappe naṭṭhe, kappakatokāse jiṇṇe, kappakatena akappakate saṃsibbite, pacchā āropitesu aggaḷaanuvātaparibhaṇḍesu taṃ paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttappakārassa cīvarassa akatakappakatā, na naṭṭhacīvarāditā, nivāsanaṃ vā pārupanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการไม่รู้จีวรของตน เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุผู้สำคัญว่ายังไม่ได้ทำกัปปะพินทุในจีวรที่ทำแล้ว หรือผู้สงสัย ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏ. ภิกษุผู้สำคัญว่าทำกัปปะพินทุแล้ว (ใช้สอยจีวรที่ทำแล้ว ไม่ต้องอาบัติ), เมื่อกัปปะพินทุหายไป, เมื่อที่ที่ทำกัปปะพินทุไว้เก่าคร่ำคร่าไป, เมื่อเย็บจีวรที่ทำกัปปะพินทุแล้วเข้ากับจีวรที่ยังไม่ได้ทำ, เมื่อภายหลังติดอัคคฬะ (ผ้าปะ) อนุวาตะ (ผ้าทาบขอบ) และปริภัณฑ์ (ผ้าดาดขอบ) แล้วใช้สอยจีวรนั้น, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ คือ ๑. จีวรมีประเภทดังที่กล่าวมาแล้วยังไม่ได้ทำกัปปะพินทุ ๒. ไม่ใช่จีวรที่หายเป็นต้น ๓. นุ่งหรือห่ม. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนเอฬกโลมสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาอกิริยา. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำสีให้เสีย จบแล้ว. 9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการวิกัป Navame vikappetvāti ettha dve vikappanā sammukhāvikappanā parammukhāvikappanā ca. Kathaṃ sammukhāvikappanā hoti? Cīvarānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’ti vā vatvā ‘tuyhaṃ vikappemī’ti vattabbaṃ, ayamekā sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhuñjituṃ pana vissajjetuṃ vā adhiṭṭhātuṃ vā na vaṭṭati. ‘‘Mayhaṃ santakaṃ, mayhaṃ santakāni paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ karohī’’ti (pāci. 374) evaṃ pana vutte paccuddhāro nāma hoti, tato pabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti. Aparo nayo, tatheva cīvarānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā tasseva bhikkhuno santike ‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’ti vā vatvā pañcasu sahadhammikesu aññatarassa attanā abhirucitassa yassa kassaci nāmaṃ gahetvā ‘‘tissassa bhikkhuno vikappemī’’ti vā ‘‘tissāya bhikkhuniyā, sikkhamānāya, sāmaṇerassa, tissāya sāmaṇeriyā vikappemī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ aparāpi sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā ‘‘tissassa bhikkhuno santakaṃ…pe… tissāya sāmaṇeriyā santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti, tato pabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti. ในสิกขาบทที่ ๙ ในคำว่า "วิกัปเปตฺวา" นี้ การวิกัปมี ๒ อย่าง คือ การวิกัปต่อหน้า และการวิกัปลับหลัง. การวิกัปต่อหน้าเป็นอย่างไร? ภิกษุพึงทราบความเป็นผ้าผืนเดียวหรือหลายผืน และความเป็นผ้าที่อยู่ใกล้หรืออยู่ไกล แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าวิกัปผ้าผืนนี้" หรือ "ผ้าเหล่านี้" หรือ "ผ้าผืนนั้น" หรือ "ผ้าเหล่านั้น" แล้วพึงกล่าวว่า "ข้าพเจ้าวิกัปให้ท่าน" นี้เป็นการวิกัปต่อหน้าอย่างหนึ่ง. ด้วยการวิกัปเพียงเท่านี้ ย่อมควรเพื่อเก็บรักษาไว้ แต่ยังไม่ควรเพื่อใช้สอย หรือเพื่อสละ หรือเพื่ออธิษฐาน. แต่เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า "ผ้าของข้าพเจ้า (หรือผ้าทั้งหลายของข้าพเจ้า) ท่านจงใช้สอยเถิด หรือจงสละเถิด หรือจงทำตามปัจจัย (ตามสมควร) เถิด" ชื่อว่าเป็นการปัจจุทธรณ์ (การถอนคืน). ตั้งแต่นั้นไป การใช้สอยเป็นต้น ย่อมควร. อีกนัยหนึ่ง เช่นนั้นแหละ ภิกษุพึงทราบความเป็นผ้าผืนเดียวหรือหลายผืน และความเป็นผ้าที่อยู่ใกล้หรืออยู่ไกล ในสำนักของภิกษุนั้นเอง พึงกล่าวว่า "ข้าพเจ้าวิกัปผ้าผืนนี้" เป็นต้น แล้วถือเอาชื่อของสหธรรมิก ๕ รูป รูปใดรูปหนึ่งที่ตนชอบใจ กล่าวว่า "ข้าพเจ้าวิกัปให้ภิกษุชื่อติสสะ" หรือ "ข้าพเจ้าวิกัปให้ภิกษุณีชื่อติสสา, ให้สิกขมานา, ให้สามเณร, ให้สามเณรีชื่อติสสา" นี้เป็นการวิกัปต่อหน้าอีกอย่างหนึ่ง. ด้วยการวิกัปเพียงเท่านี้ ย่อมควรเพื่อเก็บรักษาไว้ แต่การใช้สอยเป็นต้นแม้สักอย่างหนึ่งก็ยังไม่ควร. แต่เมื่อภิกษุนั้นกล่าวว่า "ผ้าของภิกษุชื่อติสสะ... (ละ)... ของสามเณรีชื่อติสสา ท่านจงใช้สอยเถิด หรือจงสละเถิด หรือจงทำตามปัจจัยเถิด" ชื่อว่าเป็นการปัจจุทธรณ์. ตั้งแต่นั้นไป การใช้สอยเป็นต้น ย่อมควร. Kathaṃ parammukhāvikappanā hoti? Cīvarānaṃ tatheva ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’ti vā vatvā ‘‘tuyhaṃ vikappanatthāya dammī’’ti vattabbaṃ. Tena vattabbo ‘‘ko te mitto vā sandiṭṭho vā’’ti. Tato itarena purimanayeneva ‘tisso bhikkhū’ti vā…pe… ‘tissā sāmaṇerī’ti vā vattabbaṃ. Puna tena bhikkhunā ‘‘ahaṃ tissassa bhikkhuno dammī’’ti vā…pe… ‘‘tissāya sāmaṇeriyā dammī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ parammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā dutiyasammukhāvikappanāyaṃ vuttanayeneva ‘‘itthannāmassa santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti, tato pabhuti paribhogādayopi vaṭṭantīti. Pattavikappanāyampi eseva nayo. Iti imāsu dvīsu vikappanāsu yāya kāyaci vikappanāya pañcasu sahadhammikesu yassa kassaci cīvaraṃ vikappetvā vuttanayena akatappaccuddhāraṃ vā yena vinayakammaṃ kataṃ, tassa vā vissāsena aggahetvā paribhuñjantassa pācittiyaṃ. การวิกัปลับหลังเป็นอย่างไร? เช่นนั้นแหละ ภิกษุพึงทราบความเป็นผ้าผืนเดียวหรือหลายผืน และความเป็นผ้าที่อยู่ใกล้หรืออยู่ไกล แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าให้เพื่อประโยชน์แก่การวิกัปแก่ท่าน". ภิกษุนั้นพึงถูกถามว่า "ใครเป็นมิตรหรือคนคุ้นเคยของท่าน?". จากนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่ง (เจ้าของผ้า) พึงกล่าวตามนัยก่อนนั่นแหละว่า "ภิกษุชื่อติสสะ" หรือ... "สามเณรีชื่อติสสา". ต่อมา ภิกษุนั้น (ผู้รับวิกัป) พึงกล่าวว่า "ข้าพเจ้าให้แก่ภิกษุชื่อติสสะ" หรือ... "ข้าพเจ้าให้แก่สามเณรีชื่อติสสา" นี้เป็นการวิกัปลับหลัง. ด้วยการวิกัปเพียงเท่านี้ ย่อมควรเพื่อเก็บรักษาไว้ แต่การใช้สอยเป็นต้นแม้สักอย่างหนึ่งก็ยังไม่ควร. แต่เมื่อภิกษุนั้นกล่าวตามนัยที่กล่าวไว้ในการวิกัปต่อหน้าอย่างที่สองว่า "ผ้าของท่านผู้มีชื่อนี้ ท่านจงใช้สอยเถิด หรือจงสละเถิด หรือจงทำตามปัจจัยเถิด" ชื่อว่าเป็นการปัจจุทธรณ์. ตั้งแต่นั้นไป การใช้สอยเป็นต้น ย่อมควร. แม้ในการวิกัปบาตรก็นัยนี้เหมือนกัน. ดังนั้น ในการวิกัป ๒ อย่างนี้ ด้วยการวิกัปอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อวิกัปจีวรให้แก่สหธรรมิก ๕ รูป รูปใดรูปหนึ่งแล้ว หากยังไม่ได้ปัจจุทธรณ์ตามนัยที่กล่าวมา หรือไม่ได้รับคืนด้วยความคุ้นเคยจากภิกษุผู้ที่ตนทำวินัยกรรมด้วย แล้วใช้สอย ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha appaccuddhāraṇaṃ paribhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, taṃ pana adhiṭṭhahantassa vā vissajjentassa vā dukkaṭaṃ, tathā paccuddhāraṇe appaccuddhāraṇasaññissa vematikassa vā. Paccuddhāraṇasaññissa pana vissāsena paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sāmaṃ vikappitassa appaccuddhāro, vikappanupagacīvaratā, paribhogoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภพระอุปนันทะที่เมืองสาวัตถี ในเรื่องการใช้สอยผ้าที่ยังไม่ได้ปัจจุทธรณ์. เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ, เป็นติกะปาจิตตีย์. แต่ภิกษุผู้อธิษฐานหรือสละผ้าที่ยังไม่ได้ปัจจุทธรณ์นั้น ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ. เช่นนั้นแหละ ในการปัจจุทธรณ์ ภิกษุผู้สำคัญว่ายังไม่ได้ปัจจุทธรณ์ หรือผู้สงสัย (แล้วใช้สอย) ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ. แต่ภิกษุผู้สำคัญว่าปัจจุทธรณ์แล้ว (แล้วใช้สอย) หรือผู้ใช้สอยโดยความคุ้นเคย (กับภิกษุที่วิกัปให้) และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ คือ การที่ผ้าที่ตนวิกัปแล้วยังไม่ได้ปัจจุทธรณ์, ความเป็นผ้าที่ควรวิกัป, และการใช้สอย. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐมกฐินสิกขาบทนั่นเอง. แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการวิกัป จบแล้ว. 10. Apanidhānasikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการซ่อนบริขาร Dasame pattanti adhiṭṭhānupagaṃ. Cīvaranti vikappanupagaṃ. Nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccati. Sūcigharaṃ nāma sasūcikaṃ vā asūcikaṃ vā. Kāyabandhanaṃ nāma paṭṭikā vā sūkarantakaṃ vā. Apanidheyyāti apanetvā nidaheyya. Hasāpekkhoti hasādhippāyo. Pācittiyanti sayaṃ apanidhentassa pācittiyaṃ, aññaṃ āṇāpentassa āṇattiyā dukkaṭaṃ, tena apanihite itarassa pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า บาตร หมายถึงบาตรที่ควรแก่การอธิษฐาน. คำว่า จีวร หมายถึงจีวรที่ควรแก่การวิกัป. คำว่า ผ้านิสีทนะ หมายถึงผ้าปูนั่งที่มีชาย. คำว่า กล่องเข็ม หมายถึงกล่องเข็มที่มีเข็มอยู่ด้วยก็ตาม ไม่มีเข็มอยู่ด้วยก็ตาม. คำว่า ประคดเอว หมายถึงประคดเอวที่เป็นแผ่น หรือประคดเอวไส้หมู. คำว่า พึงซ่อน หมายถึงพึงนำไปซ่อน. คำว่า ด้วยความหวังจะเล่นสนุก หมายถึงมีเจตนาจะเล่นสนุก. คำว่า ปาจิตตีย์ หมายถึงภิกษุผู้ซ่อนเอง เป็นอาบัติปาจิตตีย์, ภิกษุผู้สั่งให้ผู้อื่นซ่อน เป็นอาบัติทุกกฏด้วยอำนาจการสั่ง, เมื่อผู้นั้นซ่อนแล้ว ภิกษุผู้สั่งเป็นอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha apanidhānavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, vuttappakārāni pana pattādīni ṭhapetvā aññaṃ parikkhāraṃ upasampannassa vā anupasampannassa vā santakaṃ apanidhentassa dukkaṭameva. Dunnikkhittaṃ paṭisāmentassa, ‘‘dhammakathaṃ katvā dassāmī’’ti paṭisāmentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa santakānaṃ pattādīnaṃ apanidhānaṃ, vihesetukāmatā vā hasādhippāyatā vāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ที่เมืองสาวัตถี ในเรื่องการซ่อนบริขาร. เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นสาณัตติกะ, เป็นติกะปาจิตตีย์. ในอนุปสัมบัน เป็นติกะทุกกฏ. แต่ภิกษุผู้ซ่อนบริขารอื่นนอกจากบาตรเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้ว ซึ่งเป็นของอุปสัมบันหรืออนุปสัมบันก็ตาม เป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น. ภิกษุผู้เก็บรักษาบริขารที่วางไว้ไม่ดี, ภิกษุผู้เก็บรักษาด้วยตั้งใจว่า 'เราแสดงธรรมแล้วจึงจะให้', และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๒ คือ การซ่อนบาตรเป็นต้นซึ่งเป็นของอุปสัมบัน, และความเป็นผู้ใคร่จะเบียดเบียน หรือความเป็นผู้มีเจตนาจะเล่นสนุก. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท. Apanidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการซ่อนบริขาร จบแล้ว. Surāpānavaggo chaṭṭho. สุราปานวรรคที่ ๖. 7. Sappāṇakavaggo 7. สัปปาณกวรรค 1. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการจงใจฆ่าสัตว์ Sappāṇakavaggassa paṭhame pāṇoti tiracchānagatapāṇo adhippeto. Taṃ khuddakampi mahantampi mārentassa pācittiyameva, mahante pana upakkamamahantatāya akusalaṃ mahantaṃ hoti. ในสิกขาบทแรกแห่งสัปปาณกวรรค คำว่า สัตว์ หมายถึงสัตว์เดรัจฉาน. ภิกษุผู้ฆ่าสัตว์นั้น ไม่ว่าจะเป็นสัตว์เล็กหรือสัตว์ใหญ่ก็ตาม เป็นอาบัติปาจิตตีย์เท่านั้น. แต่ในสัตว์ใหญ่ อกุศลย่อมมีกำลังมาก เพราะความพยายามมีกำลังมาก. Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha pāṇaṃ jīvitā voropanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, pāṇe vematikassa, apāṇe pāṇasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Apāṇasaññissa, asañcicca, ajānantassa, namaraṇādhippāyassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sesaṃ manussaviggahe vuttanayamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภพระอุทยีเถระที่เมืองสาวัตถี ในเรื่องการพรากสัตว์จากชีวิต. เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นสาณัตติกะ. ภิกษุผู้สงสัยในสัตว์, ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่ใช่สัตว์ในสัตว์, หรือผู้สงสัย เป็นอาบัติทุกกฏ. ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่ใช่สัตว์, ผู้ไม่จงใจ, ผู้ไม่รู้, ผู้ไม่มีเจตนาจะให้ตาย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในมนุสสวิคคหสิกขาบท. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการจงใจฆ่าสัตว์ จบแล้ว. 2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยน้ำมีสัตว์ Dutiye sappāṇakanti ye pāṇakā paribhogena maranti, tehi sappāṇakaṃ, tādisañhi jānaṃ paribhuñjantassa payoge payoge pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า มีสัตว์ หมายถึงน้ำที่มีสัตว์เล็กๆ ซึ่งจะตายได้ด้วยการใช้สอย. จริงอยู่ ภิกษุผู้รู้อยู่ว่าน้ำมีสัตว์แล้วใช้สอย เป็นอาบัติปาจิตตีย์ในทุกๆ ประโยค. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha siñcanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ที่เมืองสาวัตถี ในเรื่องการรู้อยู่ว่าน้ำมีสัตว์แล้วใช้สอย. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิญจนสิกขาบทนั่นเอง. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยน้ำมีสัตว์ จบแล้ว. 3. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā 3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรื้อฟื้นอธิกรณ์ Tatiye yathādhammanti yo yassa adhikaraṇassa vūpasamāya dhammo vutto, teneva dhammena. Nihatādhikaraṇanti nihataṃ adhikaraṇaṃ, samathakkhandhake (cūḷava. 185 ādayo) satthārā vuttadhammeneva vūpasamitanti attho, vūpasamananayaṃ panassa adhikaraṇasamathesu dassayissāma. Punakammāya ukkoṭeyyāti tassa tassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘akataṃ kamma’’ntiādīni (pāci. 394) vadanto punakaraṇatthāya uccāleyya. Yathāṭhitabhāvena patiṭṭhātuṃ na dadeyya, tassevaṃ karontassa pācittiyaṃ. Yaṃ pana dhammena adhikaraṇaṃ nihataṃ, taṃ sunihatameva. Sace vippakate kamme paṭikkosati, taṃ saññāpetvā kātabbaṃ. Itarathā kammañca kuppati, kārakānañca āpatti. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า ยถาธัมมัง คือ ด้วยธรรม (วินัย) ใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อความสงบระงับแห่งอธิกรณ์ใด ด้วยธรรมนั้นนั่นเอง. คำว่า นิหตาธิกรณ์ คือ อธิกรณ์ที่ระงับแล้ว หมายความว่า อธิกรณ์ที่พระศาสดาทรงให้ระงับแล้วด้วยธรรมที่ตรัสไว้ในสมถขันธกะ (จุลลวรรค ข้อ ๑๘๕ เป็นต้น). อนึ่ง เราจักแสดงนัยแห่งการระงับอธิกรณ์นั้นในอธิกรณสมถะทั้งหลาย. คำว่า พึงรื้อฟื้นเพื่อทำกรรมอีก คือ ภิกษุไปยังสำนักของภิกษุนั้นๆ แล้วกล่าวคำมีว่า 'กรรมยังไม่ได้ทำ' เป็นต้น (ปาจิตตีย์ ข้อ ๓๙๔) พึงรื้อฟื้นเพื่อให้ทำกรรมใหม่. ไม่ยอมให้ตั้งอยู่ตามสภาพที่ตั้งอยู่แล้ว. ภิกษุผู้ทำอย่างนี้ เป็นอาบัติปาจิตตีย์. อนึ่ง อธิกรณ์ใดอันระงับแล้วโดยธรรม อธิกรณ์นั้นชื่อว่าระงับดีแล้ว. ถ้าภิกษุคัดค้านในขณะที่กรรมยังทำไม่เสร็จ พึงเกลี้ยกล่อมภิกษุนั้นให้ยินยอมแล้วจึงทำ. มิฉะนั้น กรรมย่อมกำเริบ (เสียไป) และเป็นอาบัติแก่พวกภิกษุผู้ทำกรรม. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ukkoṭanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme vematikassa, adhammakamme dhammakammasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ubhayesu adhammakammasaññissa, ‘‘adhammena vā vaggena vā akammārahassa vā kammaṃ kata’’nti jānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Yathādhammaṃ nihatabhāvo, jānanā, ukkoṭanāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ที่เมืองสาวัตถี ในเรื่องการรื้อฟื้นอธิกรณ์. เป็นสาธารณบัญญัติ, เป็นอนาณัตติกะ. ภิกษุผู้สงสัยในธรรมกรรม, ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นธรรมกรรมในอธรรมกรรม, หรือผู้สงสัย เป็นอาบัติทุกกฏ. ในกรรมทั้งสอง ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นอธรรมกรรม, ภิกษุผู้รู้อยู่ว่า 'กรรมอันสงฆ์ทำแล้วโดยไม่เป็นธรรม หรือโดยเป็นพวก (สงฆ์แตกกัน) หรือแก่บุคคลผู้ไม่ควรแก่กรรม' แล้วรื้อฟื้น, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ คือ ความเป็นอธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยธรรม, ความรู้, การรื้อฟื้น. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท. แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรื้อฟื้นอธิกรณ์ จบแล้ว. 4. Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā 4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาบัติหยาบ Catutthe duṭṭhullanti saṅghādisesaṃ adhippetaṃ, taṃ yena kenaci upāyena ñatvā paṭicchādentassa pācittiyaṃ. Sacepi ‘‘na dāni naṃ kassaci bhikkhuno ārocessāmī’’ti dhuraṃ nikkhipitvā pacchā āroceti, pācittiyaṃ, āpajjitvāva ārocessati. Sace pana evaṃ dhuraṃ nikkhipitvā paṭicchādanatthameva aññassa āroceti, sopi aññassāti etenupāyena samaṇasatampi āpajjatiyeva tāva, yāva koṭi na chijjati. Kathaṃ pana koṭi chijjati? Sace hi āpanno ekassa āroceti, sopi aññassa āroceti, so nivattitvā yenassa ārocitaṃ, tasseva āroceti, evaṃ tatiyena puggalena dutiyassa ārocite koṭi chinnā hoti. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า “ทุฏฐุลละ” มุ่งหมายถึงอาบัติสังฆาทิเสส ภิกษุผู้รู้แล้วด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วปกปิดอาบัติทุฏฐุลละนั้น เป็นปาจิตตีย์ แม้ถ้าภิกษุคิดว่า “บัดนี้ เราจักไม่บอกอาบัติทุฏฐุลละนั้นแก่ภิกษุใดๆ” แล้ววางภาระลง ภายหลังจึงบอก ก็เป็นปาจิตตีย์ คือต้องอาบัติแล้วจึงบอก อนึ่ง ถ้าภิกษุวางภาระลงอย่างนี้แล้วบอกแก่ภิกษุอื่นเพื่อประโยชน์แก่การปกปิดนั่นเอง ภิกษุอื่นนั้นก็บอกแก่ภิกษุอื่นอีก ด้วยอุบายนี้ แม้ภิกษุร้อยรูปก็ถึงอาบัติเท่านั้น ตราบเท่าที่ที่สุดยังไม่ขาด อนึ่ง ที่สุดขาดได้อย่างไร? ถ้าภิกษุผู้ต้องอาบัติบอกแก่ภิกษุรูปหนึ่ง ภิกษุรูปนั้นก็บอกแก่ภิกษุอื่น ภิกษุรูปที่สามนั้นก็กลับไปบอกแก่ภิกษุรูปที่สองนั้นนั่นเอง ซึ่งตนได้บอกแล้ว ด้วยวิธีนี้ เมื่อบุคคลที่สามบอกกลับแก่บุคคลที่สอง ที่สุดก็ขาดแล้ว Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha duṭṭhullāpattipaṭicchādanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, duṭṭhullāya āpattiyā ādipade pācittiyaṃ, itaresu dvīsu dukkaṭaṃ, aduṭṭhullāya tikadukkaṭaṃ, anupasampannassa duṭṭhulle vā aduṭṭhulle vā ajjhācāre dukkaṭameva. ‘‘Saṅghassa bhaṇḍanādīni bhavissantī’’ti (pāci. 401) vā ‘‘ayaṃ kakkhaḷo pharuso jīvitantarāyaṃ vā brahmacariyantarāyaṃ vā karissatī’’ti vā anārocentassa, patirūpaṃ bhikkhuṃ apassato, na chādetukāmassa, ‘‘paññāyissati sakena kammenā’’ti anārocentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa duṭṭhullāpattijānanaṃ, ‘‘paṭicchādetukāmatāya nārocessāmī’’ti dhuranikkhepoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasaasānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในเรื่องการปกปิดอาบัติหยาบ เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ ในอาบัติหยาบ ในบทต้นเป็นปาจิตตีย์ ในบทที่เหลือสองบทเป็นทุกกฏ ในอาบัติไม่หยาบเป็นติกทุกกฏ ในการล่วงละเมิดที่หยาบหรือไม่หยาบของอนุปสัมบันเป็นทุกกฏเท่านั้น ภิกษุผู้ไม่บอกโดยคิดว่า “การทะเลาะวิวาทเป็นต้นจักมีแก่สงฆ์” (ปาจิตตีย์ หน้า ๔๐๑) หรือคิดว่า “ภิกษุนี้เป็นคนกระด้าง หยาบคาย จักทำอันตรายแก่ชีวิต หรืออันตรายแก่พรหมจรรย์ของเรา” ภิกษุผู้ไม่เห็นภิกษุที่สมควร ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะปกปิด ภิกษุผู้ไม่บอกโดยคิดว่า “จักปรากฏด้วยกรรมของตนเอง” และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ ความรู้ซึ่งอาบัติหยาบของอุปสัมบัน, การวางภาระลงโดยคิดว่า “เราจักไม่บอกเพราะความประสงค์จะปกปิด” เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการอนุภาสนะ Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยอาบัติหยาบจบแล้ว 5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā 5. อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี Pañcame ūnavīsativassanti paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya aparipuṇṇavīsativassaṃ. Upasampādeyyāti upajjhāyo hutvā upasampādeyya. So ca puggalo anupasampannoti jānantenāpi ajānantenāpi upasampādito anupasampannova. Sace pana so dasavassaccayena aññaṃ upasampādeti, tañce muñcitvā gaṇo pūrati, sūpasampanno. Sopi yāva na jānāti, tāva tassa neva saggantarāyo na mokkhantarāyo, ñatvā pana puna upasampajjitabbaṃ. Te ca bhikkhū gārayhāti ṭhapetvā upajjhāyaṃ avasesā gārayhā honti, sabbe dukkaṭaṃ āpajjanti. Idaṃ tasmiṃ pācittiyanti yo pana upajjhāyo hutvā upasampādeti, tasmiṃyeva puggale idaṃ pācittiyaṃ veditabbaṃ. Tasmā yo ‘‘evaṃ upasampādessāmī’’ti gaṇaṃ vā ācariyaṃ vā pattaṃ vā cīvaraṃ vā pariyesati, sīmaṃ vā sammannati (pāci. 404), udakukkhepaṃ vā paricchindati, so etesu sabbakiccesu ñattiyā, dvīsu ca kammavācāsu dukkaṭāni āpajjitvā kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ āpajjati. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า “อูนวีสติวัสสัง” คือ ผู้มีอายุ ๒๐ ปีไม่บริบูรณ์ นับตั้งแต่เวลาปฏิสนธิเป็นต้นไป คำว่า “พึงให้อุปสมบท” คือ อุปัชฌาย์เป็นแล้วพึงให้อุปสมบท คำว่า “บุคคลนั้นเป็นอนุปสัมบัน” คือ ผู้ที่ให้อุปสมบทแล้ว ไม่ว่าจักรู้หรือไม่รู้ ก็เป็นอนุปสัมบันนั่นเอง อนึ่ง ถ้าภิกษุผู้ไม่เป็นภิกษุที่แท้จริงนั้น เมื่อล่วง ๑๐ พรรษาแล้ว ให้อุปสมบทแก่กุลบุตรอื่น ถ้าสงฆ์ครบองค์โดยเว้นอุปัชฌาย์นั้นแล้ว ก็เป็นผู้มีอุปสมบทดีแล้ว ภิกษุผู้ไม่เป็นภิกษุที่แท้จริงนั้น ตราบเท่าที่ยังไม่รู้ อันตรายแห่งสวรรค์และอันตรายแห่งนิพพานก็ไม่เป็นแก่ภิกษุนั้น อนึ่ง เมื่อรู้แล้ว พึงอุปสมบทอีก คำว่า “ภิกษุเหล่านั้นควรติเตียน” คือ ภิกษุที่เหลือเว้นอุปัชฌาย์แล้ว ควรติเตียน ภิกษุทั้งปวงถึงทุกกฏ คำว่า “ปาจิตตีย์ในบุคคลนั้น” คือ อนึ่ง ปาจิตตีย์นี้พึงรู้ในบุคคลผู้เป็นอุปัชฌาย์นั้นนั่นเอง ผู้เป็นแล้วให้อุปสมบท เพราะเหตุนั้น บุคคลใดคิดว่า “เราจักให้อุปสมบทอย่างนี้” แล้วแสวงหาสงฆ์ผู้ทำกรรม หรืออาจารย์ผู้บอกกรรมวาจา หรือบาตร หรือจีวร หรือสมมติสีมา หรือกำหนดเขตน้ำ อุปัชฌาย์นั้นถึงทุกกฏทั้งหลายในกิจทั้งปวงเหล่านี้ ด้วยญัตติ และด้วยกรรมวาจาสองครั้ง แล้วถึงปาจิตตีย์ในที่สุดแห่งกรรมวาจาที่สาม Rājagahe sambahule bhikkhū ārabbha ūnavīsativassaṃ upasampādanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ūnavīsativasse vematikassa, paripuṇṇavīsativasse ūnakasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha paripuṇṇasaññissa, ummattakādīnañca anāpatti. Ūnavīsativassatā, ūnakasaññitā, upasampādananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเมืองราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมากในเรื่องการให้อุปสมบทแก่ผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ ภิกษุผู้สงสัยในผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี, ภิกษุผู้สำคัญว่าหย่อนในผู้มีอายุครบ ๒๐ ปี และผู้สงสัย เป็นทุกกฏ ในบุคคลทั้งสอง ภิกษุผู้สำคัญว่าครบ ๒๐ ปี และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ ความเป็นผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี, ความสำคัญว่าหย่อน, การให้อุปสมบท เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน อนึ่ง สิกขาบทนี้เป็นปัณณัตติวัชชะ มีจิต ๓ มีเวทนา ๓ Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี จบแล้ว 6. Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā 6. อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยกองโจร Chaṭṭhe ye rājānaṃ vā vañcetvā suṅkaṃ vā pariharitukāmā corā katakammā ceva akatakammā ca maggappaṭipannā, tesu idha theyyasatthasaññino tassa theyyasatthabhāvaṃ ñatvā tena saddhiṃ saṃvidhāya gacchantassa saṃvidhāne ca gamane ca ovādavagge vuttanayena āpattivinicchayo veditabbo. ในสิกขาบทที่ ๖ โจรเหล่าใดผู้เดินทาง ผู้มีกรรมอันทำแล้วและยังไม่ทำคือการขโมย ผู้ประสงค์จะหลีกเลี่ยงภาษี หรือหลอกลวงพระราชา ในโจรเหล่านั้น ในสิกขาบทนี้ การวินิจฉัยอาบัติพึงรู้ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วในโอวาทวรรค ด้วยการนัดหมายและการไปของภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นกองโจร รู้ซึ่งความเป็นกองโจรของกองโจรนั้นแล้ว นัดหมายกับกองโจรนั้นแล้วไป Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha theyyasatthena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, manussesu asaṃvidahantesu sayameva saṃvidahitvā gacchantassa, theyyasatthe vematikassa, atheyyasatthe theyyasatthasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Atheyyasatthasaññissa, asaṃvidahitvā vā kālavisaṅketena vā, āpadāsu vā, gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Theyyasatthabhāvo, jānanaṃ, saṃvidhānaṃ, avisaṅketena gamananti imānettha cattāri aṅgāni. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในเรื่องการนัดหมายกับกองโจรแล้วเดินทางไปในทางเดียวกัน เป็นสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ ภิกษุผู้นัดหมายเองแล้วไป ในเมื่อมนุษย์ทั้งหลายไม่ได้นัดหมาย, ภิกษุผู้สงสัยในกองโจร, ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นกองโจรในที่ไม่ใช่กองโจร และผู้สงสัย เป็นทุกกฏ ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่ใช่กองโจร, ภิกษุผู้ไปโดยไม่ได้นัดหมาย หรือโดยความคลาดเคลื่อนแห่งเวลา หรือในคราวมีภัย, และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ ความเป็นกองโจร, ความรู้, การนัดหมาย, การไปโดยไม่คลาดเคลื่อน เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานแห่งกองโจร, กิริยา, สัญญาวิมุตติ, สจิตตกะ, ปัณณัตติวัชชะ, กายกรรม, วจีกรรม, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓ Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยกองโจรจบแล้ว 7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā 7. อรรถกถาปาจิตตีย์สิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย Sattame sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha mātugāmena saddhiṃ ekaddhānamaggaṃ paṭipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhānasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti. ในสิกขาบทที่ ๗ ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องที่ภิกษุรูปหนึ่งในกรุงสาวัตถีร่วมเดินทางไกลไปกับมาตุคาม ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการนัดหมายกับภิกุณี Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการนัดหมาย (กับมาตุคาม) จบแล้ว 8. Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā 8. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทของพระอริฏฐะ Aṭṭhame saggamokkhānaṃ antarāyaṃ karontīti antarāyikā, te kammakilesavipākaupavādapaññattivītikkamanavasena pañcavidhā. Tesu mudukānaṃ attharaṇādīnaṃ phasso viya itthisamphassopi vaṭṭatīti methunavītikkamane dosaṃ adisvā paññattivītikkamantarāyike sandhāya ‘‘yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti vuttaṃ. Anekapariyāyenāti ‘‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā’’tiādīhi (ma. ni. 2.42; pāci. 417; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 147) nekehi kāraṇehi. So bhikkhu bhikkhūhīti ye passanti vā suṇanti vā, tehi tikkhattuṃ evaṃ vattabbo ‘‘mā āyasmā evaṃ avaca…pe… alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti. Evaṃ vutte appaṭinissajjantassa dukkaṭaṃ, sutvā avadantānampi dukkaṭaṃ. Puna saṅghamajjhampi ākaḍḍhitvā tatheva vattabbo, tatrāpi tassa appaṭinissajjane, itaresañca avacane dukkaṭameva. Evampi appaṭinissajjanto puna ñatticatutthena kammena yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo, athassa appaṭinissajjato puna ñattiyā ca dvīhi ca kammavācāhi dukkaṭaṃ, kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ ธรรมทั้งหลายที่ทำอันตรายต่อสวรรค์และนิพพานเรียกว่าอันตรายิกธรรม อันตรายิกธรรมเหล่านั้นมี ๕ อย่าง คือ กรรม กิเลส วิบาก อุปวาทะ และการล่วงละเมิดบัญญัติ ในบรรดาอันตรายิกธรรมเหล่านั้น การสัมผัสมาตุคามก็ควร (ไม่เป็นอันตราย) เหมือนกับการสัมผัสเครื่องลาดปูที่อ่อนนุ่มเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ พระอริฏฐะจึงกล่าวว่า “ธรรมทั้งหลายที่เป็นอันตรายิกธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ เมื่อภิกษุเสพแล้วก็ไม่เป็นอันตราย” โดยไม่เห็นโทษในการล่วงละเมิดเมถุนธรรม แต่หมายถึงอันตรายิกธรรมคือการล่วงละเมิดบัญญัติ คำว่า “โดยหลายปริยาย” หมายถึงโดยเหตุหลายประการ เช่น “กามทั้งหลายเปรียบเหมือนโครงกระดูก” เป็นต้น (ม.อุ. ๒.๔๒; ปาจิ. ๔๑๗; จูฬนิ. ขัคควิสาณสูตรนิทเทส ๑๔๗) คำว่า “ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลาย” หมายถึง ภิกษุทั้งหลายที่เห็นหรือได้ยิน พึงกล่าวแก่ภิกษุนั้น ๓ ครั้งว่า “ท่านผู้มีอายุ อย่ากล่าวอย่างนั้นเลย... (เปยยาล)... ธรรมเหล่านั้นเมื่อท่านเสพแล้วก็เป็นอันตรายได้” เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นไม่ละทิ้ง ก็เป็นทุกกฏ ภิกษุทั้งหลายที่ได้ยินแล้วไม่กล่าว ก็เป็นทุกกฏ อีกครั้งหนึ่ง พึงฉุดภิกษุนั้นมากลางสงฆ์แล้วกล่าวอย่างนั้นอีก แม้ในที่นั้น หากภิกษุนั้นไม่ละทิ้ง และภิกษุอื่นไม่กล่าว ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แม้เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นยังไม่ละทิ้ง พึงสวดประกาศซ้ำจนครบ ๓ ครั้งด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา เมื่อภิกษุนั้นไม่ละทิ้งอีก ก็เป็นทุกกฏด้วยญัตติและด้วยกรรมวาจา ๒ ครั้ง เมื่อจบกรรมวาจา ก็เป็นปาจิตตีย์ Sāvatthiyaṃ ariṭṭhaṃ ārabbha pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ. Asamanubhāsiyamānassa, paṭinissajjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammatā, samanubhāsanā, appaṭinissajjananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในกรุงสาวัตถี ปรารภพระอริฏฐะ ในเรื่องที่ภิกษุไม่ละทิ้งทิฏฐิอันชั่วช้า เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่งการ เป็นติกปาจิตตีย์ หากเป็นอธรรมกรรม ก็เป็นติกทุกกฏ ภิกษุที่ยังไม่ถูกสวดประกาศ ภิกษุที่ละทิ้งแล้ว และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นธรรมกรรม การสวดประกาศ และการไม่ละทิ้ง การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการสวดประกาศ Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทของพระอริฏฐะ จบแล้ว 9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā 9. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยการร่วมบริโภคกับภิกษุผู้ถูกยกวัตร Navame tathāvādināti ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhamma’’ntiādivādinā. Akatānudhammenāti anudhammo vuccati āpattiyā adassane vā appaṭikamme vā pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge vā dhammena vinayena ukkhittakassa anulomavattaṃ disvā kataosāraṇā, so osāraṇasaṅkhāto anudhammo yassa na kato, ayaṃ akatānudhammo nāma, tādisena saddhinti attho. Sambhuñjeyya vāti āmisasambhogaṃ vā dhammasambhogaṃ vā kareyya. Saṃvaseyya vāti uposathādikaṃ saṅghakammaṃ kareyya. Saha vā seyyaṃ kappeyyāti nānūpacārepi ekacchanne nipajjeyya. Tattha āmisaparibhoge ekappayogena bahūpi dadato vā gaṇhato vā ekaṃ pācittiyaṃ, vicchindane sati payoge payoge pācittiyaṃ. Dhammasambhoge padādīhi uddisantassa vā uddisāpentassa vā padasodhamme vuttanayena, saṃvāse kammapariyosānavasena, sahaseyyāya ekasmiṃ nipanne itarassa nipajjanappayogavasena āpattiparicchedo veditabbo. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ผู้กล่าวอย่างนั้น” หมายถึงผู้กล่าวคำว่า “ธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนั้น” เป็นต้น คำว่า “ผู้ยังไม่ทำอนุธรรม” ในที่นี้ อนุธรรมหมายถึงการนำภิกษุผู้ถูกยกวัตรโดยธรรมโดยวินัยกลับเข้าหมู่สงฆ์ (โอสารณา) โดยเห็นวัตรอันสมควรของภิกษุนั้น อันเป็นผลจากการไม่เห็นอาบัติ หรือไม่แก้ไขอาบัติ หรือไม่ละทิ้งทิฏฐิอันชั่วช้า ภิกษุใดไม่ได้ทำอนุธรรมอันเป็นการนำกลับเข้าหมู่สงฆ์นั้น ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ยังไม่ทำอนุธรรม ความหมายคือร่วมกับภิกษุเช่นนั้น คำว่า “พึงร่วมบริโภค” หมายถึงพึงร่วมบริโภคอามิส หรือร่วมบริโภคธรรม คำว่า “พึงร่วมสังวาส” หมายถึงพึงทำสังฆกรรม เช่น อุโบสถเป็นต้น คำว่า “พึงร่วมเสนาสนะ” หมายถึงแม้มีอุปจารต่างกันแต่ก็นอนในที่มุงเดียวกัน ในการบริโภคอามิส หากให้หรือรับอามิสหลายอย่างด้วยการกระทำครั้งเดียว ก็เป็นปาจิตตีย์ ๑ ครั้ง หากมีการหยุดพัก การกระทำแต่ละครั้งก็เป็นปาจิตตีย์ ในการร่วมบริโภคธรรม พึงทราบการกำหนดอาบัติโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยธรรมเป็นบทๆ สำหรับผู้บอกหรือผู้ให้บอกด้วยบทเป็นต้น ในการร่วมสังวาส พึงทราบการกำหนดอาบัติโดยอาศัยการสิ้นสุดแห่งกรรม ในการร่วมเสนาสนะ เมื่อภิกษุรูปหนึ่งนอนแล้ว พึงทราบการกำหนดอาบัติโดยอาศัยการกระทำในการนอนของภิกษุอีกรูปหนึ่ง Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha ariṭṭhena bhikkhunā saddhiṃ sambhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ukkhittake vematikassa, anukkhittake ukkhittakasaññino ceva vematikassa ca dukkaṭaṃ. Ubhosu anukkhittakasaññissa, ‘‘osārito’’ti vā ‘‘taṃ diṭṭhiṃ paṭinissaṭṭho’’ti vā jānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Akatānudhammatā, jānanā, sambhogādikaraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการร่วมบริโภคกับพระอริฏฐะ เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีการสั่งการ เป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สงสัยในภิกษุผู้ถูกยกวัตร และเป็นทุกกฏแก่ภิกษุผู้สำคัญว่าภิกษุผู้ไม่ถูกยกวัตรเป็นภิกษุผู้ถูกยกวัตรและผู้สงสัยในภิกษุผู้ไม่ถูกยกวัตร ภิกษุผู้สำคัญว่าไม่ถูกยกวัตรในทั้งสองกรณี ภิกษุผู้รู้ว่า “ถูกนำกลับเข้าหมู่แล้ว” หรือ “ละทิ้งทิฏฐินั้นแล้ว” และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ องค์ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นผู้ยังไม่ทำอนุธรรม การรู้ และการกระทำร่วมบริโภคเป็นต้น การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการไม่ให้ของที่ไม่ได้ให้ สิกขาบทนี้เป็นปัณณัตติวัชชะ มีจิต ๓ อย่าง มีเวทนา ๓ อย่าง Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทว่าด้วยการร่วมบริโภคกับภิกษุผู้ถูกยกวัตร จบแล้ว 10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā 10. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทของสามเณรกัณฏกะ Dasame samaṇuddesoti sāmaṇero. Carāti gaccha. Pireti para amāmaka. Vinassāti nassa, yattha taṃ na passāma, tattha gacchāti vuttaṃ hoti. Tathānāsitantiettha saṃvāsanāsanā liṅganāsanā daṇḍakammanāsanāti tisso nāsanā. Tattha āpattiyā adassanādīsu ukkhepanā saṃvāsanāsanā nāma. Dūsako nāsetabbo (pārā. 66), mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethāti (cūḷava. 193; pārā. 384) ayaṃ liṅganāsanā nāma. ‘‘Ajjatagge te, āvuso samaṇuddesa, na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo’’ti (pāci. 429) ayaṃ daṇḍakammanāsanā nāma, ayaṃ idhādhippetā. Tena vuttaṃ ‘‘tathānāsita’’nti. Upalāpeyyāti ‘‘pattaṃ vā cīvaraṃ vā uddesaṃ vā paripucchaṃ vā dassāmī’’ti saṅgaṇheyya. Upaṭṭhāpeyyāti cuṇṇamattikādīni sādiyanto tena attano upaṭṭhānaṃ kārāpeyya. Sambhogasahaseyyā anantarasikkhāpade vuttanayā eva, tasmā āpattiparicchedopettha tasmiṃ vuttanayeneva veditabbo. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า “สมณุทเทส” หมายถึงสามเณร คำว่า “จงไป” (จระ) หมายถึงจงไป คำว่า “คนภายนอก” (ปิเร) หมายถึงคนภายนอกผู้ไม่รักใคร่ (ในพระรัตนตรัย) คำว่า “จงพินาศ” หมายถึงจงพินาศ จงไปในที่ที่เราไม่เห็นท่าน คำว่า “การขับไล่อย่างนั้น” ในที่นี้ การขับไล่ (นาสนา) มี ๓ อย่าง คือ สังวาสนาสนะ ลิงคนาสนะ และทัณฑกรรมนาสนะ ในบรรดา ๓ อย่างนั้น การขับไล่เพราะไม่เห็นอาบัติเป็นต้น ชื่อว่าสังวาสนาสนะ การขับไล่สามเณรผู้ทำความเสียหาย (ปารา. ๖๖) และการขับไล่ภิกษุณีเมตติยา (จุลฺลวคฺค ๑๙๓; ปารา. ๓๘๔) นี้ ชื่อว่าลิงคนาสนะ การขับไล่ที่ว่า “ดูก่อนสามเณร ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านไม่พึงอ้างพระผู้มีพระภาคว่าเป็นศาสดาของท่าน” (ปาจิ. ๔๒๙) นี้ ชื่อว่าทัณฑกรรมนาสนะ ซึ่งเป็นที่ประสงค์ในสิกขาบทนี้ ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า “การขับไล่อย่างนั้น” คำว่า “พึงโอ้โลม” หมายถึงพึงชักชวนว่า “เราจะให้บาตร หรือจีวร หรืออุเทศ หรือปริปุจฉา” คำว่า “พึงให้บำรุง” หมายถึงพึงยินดีผงขัดตัวเป็นต้น แล้วให้สามเณรนั้นบำรุงตน การร่วมบริโภคและการร่วมเสนาสนะมีนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนหน้านี้แล้ว เพราะฉะนั้น การกำหนดอาบัติในสิกขาบทนี้ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนั้นเช่นกัน Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha kaṇṭakasamaṇuddesaupalāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ ariṭṭhasikkhāpade vuttasadisamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการโอ้โลมสามเณรกัณฏกะ ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทของพระอริฏฐะ Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทของสามเณรกัณฏกะ จบแล้ว Sappāṇakavaggo sattamo. สัปปาณกวรรคที่ ๗ 8. Sahadhammikavaggo 8. สหธัมมิกวรรค 1. Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā 1. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสหธัมมิกะ Sahadhammikavaggassa paṭhame sahadhammikaṃ vuccamānoti imassattho dubbacasikkhāpade vutto. Etasmiṃ sikkhāpadeti etasmiṃ sikkhāpade yaṃ vuttaṃ, taṃ na tāva sikkhissāmīti attho. Pācittiyanti ettha pana anādariyabhayā lesena evaṃ vadantassa vācāya vācāya pācittiyaṃ veditabbaṃ. Sikkhamānenāti ovādaṃ sirasā sampaṭicchitvā sikkhitukāmeneva hutvā. Aññātabbanti ājānitabbaṃ. Paripucchitabbanti ‘‘imassa ko attho’’ti paripucchitabbaṃ. Paripañhitabbanti cintetabbaṃ tulayitabbaṃ. ในสิกขาบทแรกของสหธัมมิกวรรค ความหมายของคำว่า “สหธัมมิกะที่ถูกกล่าวตักเตือน” ได้กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยภิกษุผู้ว่ายากแล้ว คำว่า “ในสิกขาบทนี้” หมายถึง “ในสิกขาบทนี้ วัตรใดที่กล่าวไว้ เรายังไม่ศึกษาวัตรนั้น” คำว่า “ปาจิตตีย์” ในที่นี้ พึงทราบว่า เป็นปาจิตตีย์ทุกๆ คำพูดของภิกษุผู้กล่าวอย่างนั้นด้วยการกล่าวเลี่ยงเพราะความไม่เคารพ คำว่า “ผู้ศึกษาอยู่” หมายถึงผู้รับโอวาทด้วยเศียรเกล้าและมีความประสงค์จะศึกษา คำว่า “พึงรู้” หมายถึงพึงทำให้รู้ คำว่า “พึงสอบถาม” หมายถึงพึงสอบถามว่า “ความหมายของบทนี้คืออะไร” คำว่า “พึงพิจารณา” หมายถึงพึงตรึกตรองและเปรียบเทียบ Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha evaṃ bhaṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, ubhohipi ‘‘idaṃ na sallekhāyā’’tiādinā (pāci. 436) nayeneva appaññattena vuccamānassāpi evaṃ vadato dukkaṭameva. ‘‘Jānissāmi sikkhissāmī’’ti bhaṇantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, asikkhitukāmatāya evaṃ vacananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการกล่าวอย่างนี้ ปรารภพระเถระชื่อฉันนะ ที่เมืองโกสัมพี เป็นสัพพัญญัติ ไม่มีอาณัติ เป็นติกะปาจิตตีย์ แก่อนุปสัมบัน เป็นติกะทุกกฏ แม้เมื่อถูกกล่าวด้วยคำที่ไม่ได้บัญญัติไว้ในพระวินัย (คือในพระสูตรและพระอภิธรรม) เช่น "สิ่งนี้ไม่เป็นไปเพื่อความขัดเกลากิเลส" เป็นต้น อย่างนี้ แก่ภิกษุผู้กล่าวอย่างนั้น ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แก่ภิกษุผู้กล่าวว่า "จักรู้ จักศึกษา" และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๒ ประการ คือ การกล่าวด้วยคำที่บัญญัติไว้แก่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน และการกล่าวอย่างนี้ด้วยความไม่ประสงค์จะศึกษา การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนอาทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทสหธรรมิกะ จบแล้ว 2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทวิเลขนะ Dutiye uddissamāneti ācariyena antevāsikassa vuccamāne vā sajjhāyavasena parivattiyamāne vā. Khuddānukhuddakehīti khuddakehi ca anukhuddakehi ca. Yāvadevāti tesaṃ saṃvattanamariyādaparicchedavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – etāni hi ye uddisanti vā uddisāpenti vā sajjhāyanti vā, tesaṃ tāva saṃvattanti, yāva ‘‘kappati nu kho, na kappati nu kho’’ti kukkuccavippaṭisāro, vihesā, vicikicchā manovilekhā ca uppajjantiyeva. Atha vā yāvadevāti atisayavavatthāpanaṃ. Tassa ‘saṃvattantī’tiiminā sambandho, kukkuccāya vihesāya vilekhāya ativiya saṃvattantiyevāti vuttaṃ hoti. Sikkhāpadavivaṇṇaketi evaṃ sikkhāpadānaṃ vivaṇṇake garahaṇe pācittiyaṃ hotīti attho. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า "เมื่อถูกแสดง" คือ เมื่ออาจารย์บอกกล่าวแก่อันเตวาสิก หรือเมื่อท่องบ่นด้วยการสาธยาย คำว่า "ด้วยสิกขาบทเล็กน้อยและน้อยยิ่ง" คือ ด้วยสิกขาบทที่เล็กน้อยและที่เล็กน้อยยิ่งกว่านั้น คำว่า "เพียงใด" นี้ เป็นคำกล่าวขอบเขตของการเกิดขึ้นแห่งกุกกุจจะเหล่านั้น ความว่า สิกขาบทเล็กน้อยและน้อยยิ่งเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุเหล่าใดที่แสดงเองบ้าง ให้ผู้อื่นแสดงบ้าง สาธยายเองบ้าง ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุเหล่านั้นเพียงใด ตราบเท่าที่ความรำคาญใจ ความเดือดร้อนใจ ความสงสัย และความกังวลใจ ย่อมเกิดขึ้นแน่นอน อีกนัยหนึ่ง คำว่า "เพียงใด" นี้ เป็นการกำหนดความยิ่ง ความสัมพันธ์ของคำนั้นกับคำว่า "ย่อมเกิดขึ้น" คือ ความว่า ย่อมเกิดขึ้นอย่างยิ่งเพื่อกุกกุจจะ เพื่อความเดือดร้อนใจ เพื่อความกังวลใจ คำว่า "ในวิวัณณกะแห่งสิกขาบท" คือ ความว่า เมื่อติเตียนสิกขาบทอย่างนี้ ย่อมเป็นปาจิตตีย์ Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha vinayavivaṇṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannassa vivaṇṇane tikadukkaṭaṃ, ubhinnampi aññadhammavivaṇṇane dukkaṭameva. Na vivaṇṇetukāmassa, ‘‘iṅgha tāva suttante vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, pacchāpi vinayaṃ pariyāpuṇissasī’’ti bhaṇato, ummattakādīnañca anāpatti. Garahitukāmatā ca, upasampannassa santike sikkhāpadavivaṇṇanañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการติเตียนพระวินัย ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ที่เมืองสาวัตถี เป็นสัพพัญญัติ ไม่มีอาณัติ เป็นติกะปาจิตตีย์ เมื่อติเตียนแก่อนุปสัมบัน เป็นติกะทุกกฏ แม้เมื่อติเตียนธรรมอื่น (คือพระสูตรและพระอภิธรรม) แก่ชนทั้งสอง (อุปสัมบันและอนุปสัมบัน) ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แก่ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะติเตียน ผู้กล่าวว่า "ท่านจงเรียนพระสูตรบ้าง คาถาบ้าง พระอภิธรรมบ้าง ก่อนเถิด ภายหลังท่านจักเรียนพระวินัย" และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๒ ประการ คือ ความประสงค์จะติเตียน และการติเตียนสิกขาบทในสำนักของอุปสัมบัน การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนอาทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทวิเลขนะ จบแล้ว 3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā 3. คำอธิบายสิกขาบทโมหนะ Tatiye anvaḍḍhamāsanti anupaṭipāṭiyā addhamāse addhamāse. Uddissamāneti uposathavasena uddisiyamāne. Yañca tattha āpattiṃ āpannoti yaṃ so anācāraṃ ācaritvā aññāṇakena āpannabhāvaṃ jānāpetukāmo evamāha, tasmiṃ anācāre yaṃ āpattiṃ āpanno. Tañca yathādhammo kāretabboti aññāṇakena āpannattā mokkho natthi, yathā pana dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā taṃ āpattiṃ kāretabbo, desanāgāminiyā desāpetabbo, vuṭṭhānagāminiyā vuṭṭhāpetabboti attho. Uttari cassa moho āropetabboti yathādhammakaraṇato ca uttari ‘‘tassa te, āvuso’’tiādivacanehi ninditvā tassa puggalassa ñattidutiyakammena moho āropetabbo. Idaṃ tasmiṃ mohanake pācittiyanti yo evaṃ āropite mohe puna moheti, tasmiṃ mohanake puggale idaṃ pācittiyaṃ veditabbaṃ, na anāropite moheti attho. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า "ทุกกึ่งเดือน" คือ ทุกกึ่งเดือนตามลำดับ คำว่า "เมื่อถูกแสดง" คือ เมื่อถูกแสดงด้วยอำนาจแห่งการทำอุโบสถ คำว่า "และอาบัติใดที่เขาต้องแล้วในเรื่องนั้น" คือ อนาจารใดที่ภิกษุนั้นประพฤติแล้ว และประสงค์จะให้รู้ว่าตนต้องอาบัติด้วยความไม่รู้ จึงกล่าวอย่างนี้ อาบัติใดที่ต้องแล้วในอนาจารนั้น คำว่า "และพึงให้ทำตามธรรม" คือ เพราะต้องอาบัติด้วยความไม่รู้ จึงไม่มีการพ้นจากอาบัติ แต่พึงให้ทำอาบัตินั้นตามที่ธรรมและวินัยตั้งอยู่ คือ พึงให้แสดงอาบัติที่เป็นเทสนาคามินี พึงให้ทำอาบัติที่เป็นวุฏฐานคามินีให้พ้นไป ดังนี้ และพึงลงโมหกรรมแก่ภิกษุนั้นเพิ่มขึ้น คือ นอกจากการทำตามธรรมแล้ว พึงติเตียนภิกษุนั้นด้วยคำว่า "ดูก่อนอาวุโส ของท่านนั้น" เป็นต้น แล้วพึงลงโมหกรรมแก่ภิกษุนั้นด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา คำว่า "เป็นปาจิตตีย์ในโมหกรรมนั้น" คือ ภิกษุใดเมื่อโมหกรรมถูกลงแล้วอย่างนี้ ยังทำให้หลงอีก พึงทราบว่าปาจิตตีย์นี้ย่อมมีแก่ภิกษุผู้ถูกลงโมหกรรมนั้น ไม่ใช่เมื่อโมหกรรมยังไม่ถูกลง ดังนี้ Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha mohanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, anāropite mohe dukkaṭameva. Yena na vitthārena sutaṃ, ūnakadvattikkhattuṃ vā vitthārena sutaṃ, ye ca na mohetukāmā tesaṃ, ummattakādīnañca anāpatti. Mohāropanaṃ, mohetukāmatā, vuttanayena sutabhāvo, mohananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการทำให้หลง ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ที่เมืองสาวัตถี เป็นสัพพัญญัติ ไม่มีอาณัติ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในอธรรมกรรม เป็นติกะทุกกฏ เมื่อโมหกรรมยังไม่ถูกลง เป็นทุกกฏเท่านั้น แก่ภิกษุผู้ยังไม่เคยฟังปาติโมกข์โดยพิสดาร หรือผู้เคยฟังโดยพิสดารน้อยกว่า ๒ หรือ ๓ ครั้ง และแก่ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะทำให้หลง และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๔ ประการ คือ การลงโมหกรรม, ความประสงค์จะทำให้หลง, การเคยฟัง (ปาติโมกข์) โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว, และการทำให้หลง การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนอาทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา Mohanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทโมหนะ จบแล้ว 4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā 4. คำอธิบายสิกขาบทปหาระ Catutthe pahāraṃ dadeyyāti ettha paharitukāmatāya pahāre dinne sacepi marati, pācittiyameva. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "พึงให้การประหาร" นี้ คือ เมื่อให้การประหารด้วยความประสงค์จะประหาร แม้หากเขาตาย ก็เป็นปาจิตตีย์เท่านั้น Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha pahāradānavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, virūpakaraṇādhippāyena pana upasampannassapi kaṇṇādicchedane dukkaṭameva. Kenaci viheṭhiyamānassa pana mokkhādhippāyassa, ummattakādīnañca anāpatti. Kupitatā, na mokkhādhippāyatā, upasampannassa pahāradānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการให้การประหาร ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ที่เมืองสาวัตถี เป็นสัพพัญญัติ ไม่มีอาณัติ เป็นติกะปาจิตตีย์ แก่อนุปสัมบัน เป็นติกะทุกกฏ แต่เมื่อมีเจตนาจะทำให้เสียโฉม แม้แก่ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบัน การตัดหูเป็นต้น ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แต่แก่ภิกษุผู้ถูกใครบางคนเบียดเบียนอยู่ มีเจตนาจะให้พ้น และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ความโกรธ, ความไม่ประสงค์จะให้พ้น (จากการเบียดเบียน), และการให้การประหารแก่อุปสัมบัน การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนปฐมปาราชิก แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา Pahārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทปหาระ จบแล้ว 5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายสิกขาบทตลสัตติกะ Pañcame talasattikaṃ uggireyyāti pahāradānākāraṃ dassento kāyaṃ vā kāyappaṭibaddhaṃ vā uccāreyya. Ettha ca uggiraṇapaccayā pācittiyaṃ. Sace pana uggiritvā viraddho pahāraṃ deti, na paharitukāmatāya dinnattā dukkaṭameva, tena pahārena hatthādīsu yaṃkiñci bhijjati, dukkaṭameva. Sesamettha sabbaṃ purimasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า "พึงเงื้อตลสัตติกะ" คือ แสดงอาการจะให้การประหาร พึงเงื้อกาย หรือวัตถุที่เนื่องด้วยกาย ในสิกขาบทนี้ เพราะเหตุแห่งการเงื้อ เป็นปาจิตตีย์ แต่หากเงื้อแล้วพลาดไปให้การประหาร เพราะให้ด้วยความไม่ประสงค์จะประหาร ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น หากอวัยวะใดๆ เช่น มือเป็นต้น แตกหักด้วยการประหารนั้น ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น ส่วนที่เหลือทั้งหมดในสิกขาบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนนั่นเอง Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทตลสัตติกะ จบแล้ว 6. Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā 6. คำอธิบายสิกขาบทอมูลกะ Chaṭṭhe amūlakenāti diṭṭhādimūlavirahitena. Anuddhaṃseyyāti codeyya vā codāpeyya vā. Pācittiyanti sace cuditako taṅkhaṇaññeva ‘‘codeti ma’’nti jānāti, codakassa pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "ด้วยอาบัติสังฆาทิเสสที่ไม่มีมูล" คือ ด้วยอาบัติสังฆาทิเสสที่ปราศจากมูลเหตุ เช่น การเห็นเป็นต้น คำว่า "พึงโจท" คือ พึงโจทเอง หรือพึงให้ผู้อื่นโจท คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ หากผู้ถูกโจทรู้ในขณะนั้นเองว่า "เขาโจทเรา" ก็เป็นปาจิตตีย์แก่ผู้โจท Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃsanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ācāravipattiyā vā diṭṭhivipattiyā vā anuddhaṃsane dukkaṭaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ. Tathāsaññissa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, saṅghādisesassa amūlakatā, anuddhaṃsanā, taṅkhaṇavijānanāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการโจทด้วยอาบัติสังฆาทิเสสที่ไม่มีมูล ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ที่เมืองสาวัตถี เป็นสัพพัญญัติ เป็นสอาณัติกะ เป็นติกะปาจิตตีย์ เมื่อโจทด้วยอาบัติที่เกิดจากความวิบัติทางอาจาระ หรือความวิบัติทางทิฏฐิ เป็นทุกกฏ แก่อนุปสัมบัน เป็นติกะทุกกฏ แก่ภิกษุผู้มีความสำคัญอย่างนั้น (ว่าเป็นอาบัติสังฆาทิเสส) และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๔ ประการ คือ ความเป็นอุปสัมบัน, ความที่สังฆาทิเสสไม่มีมูล, การโจท, และการรู้ในขณะนั้น การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนอาทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทอมูลกะ จบแล้ว 7. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā 7. คำอธิบายสิกขาบทสัญจิจจะ Sattame kukkuccaṃ upadaheyyāti ‘‘ūnavīsativasso tvaṃ maññe’’tiādīni (pāci. 466) bhaṇanto uppādeyya. Evaṃ aññasmiṃ uppādanapaccaye asati sañcicca uppādentassa vācāya vācāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า "พึงยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น" คือ พึงกล่าวคำว่า "เราเข้าใจว่าท่านมีอายุหย่อน ๒๐ ปี" เป็นต้น แล้วยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น เมื่อไม่มีเหตุอื่นที่จะยังความรังเกียจให้เกิดขึ้นอย่างนี้ ภิกษุผู้จงใจยังความรังเกียจให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นปาจิตตีย์ทุกๆ วาจา Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha kukkuccauppādanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ. Nauppādetukāmassa, kevalaṃ hitesitāya tathā vadantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, aphāsukāmatā, kukkuccuppādananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni anantarasadisānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องวัตถุที่ทำให้เกิดความรังเกียจ เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัติกะ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในอนุปสัมบันเป็นติกะทุกกฏ ภิกษุผู้ไม่ประสงค์จะให้เกิดความรังเกียจ ผู้พูดอย่างนั้นด้วยความปรารถนาดีเท่านั้น และผู้มีจิตวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นผู้มีอุปสมบทแล้ว ความประสงค์จะให้เกิดความไม่สบายใจ และการทำให้เกิดความรังเกียจ สมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบเหมือนสิกขาบทก่อนๆ Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทสัญจิจจะ จบแล้ว 8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทอุปัสสุติ Aṭṭhame vivādāpannānanti bhaṇḍanakalahehi vivaḍḍhitaṃ vivādādhikaraṇaṃ āpannānaṃ. Upassutinti sutisamīpaṃ, yattha ṭhatvā sakkā hoti tesaṃ vacanaṃ sotuṃ, tattha tiṭṭheyyāti attho. ‘‘Tattha sossāmī’’ti codetukāmatāya gacchato pade pade dukkaṭaṃ, turitagamanepi ohīyamānepi eseva nayo. Yattha pana ṭhito suṇāti, tattha ṭhitassa pācittiyaṃ, attano ṭhitokāsaṃ āgantvā tesu mantayamānesupi ukkāsitvā, ‘‘ahaṃ etthā’’ti vā vatvā jānāpetabbaṃ, evaṃ akarontassāpi savane pācittiyameva. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า ‘ผู้ถึงแล้วซึ่งการวิวาท’ นั้น คือผู้ถึงแล้วซึ่งอธิกรณ์อันเกิดจากการวิวาทที่เพิ่มพูนด้วยการทะเลาะวิวาทและการกระทบกระทั่งกัน คำว่า ‘อุปัสสุติ’ คือ ใกล้ที่ที่ได้ยิน ความว่า ยืนอยู่ในที่ใด พึงได้ยินคำพูดของภิกษุเหล่านั้นได้ พึงยืนอยู่ในที่นั้น ภิกษุผู้ไปโดยคิดว่า ‘เราจักฟังในที่นั้น’ ด้วยความประสงค์จะโจท ย่อมต้องทุกกฏทุกย่างก้าว แม้ในการไปอย่างรีบร้อน หรือในการถอยกลับ ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในที่ใดแล้วได้ยิน ย่อมต้องปาจิตตีย์ในที่ที่ยืนอยู่นั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นมายังที่ที่ตนยืนอยู่และกำลังปรึกษากันอยู่ พึงทำให้ภิกษุเหล่านั้นรู้ด้วยการไอ หรือพูดว่า ‘เราอยู่ที่นี่’ แม้ภิกษุผู้ไม่ทำอย่างนั้น ก็ต้องปาจิตตีย์เพราะการฟังนั่นเอง Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha upassutiṭṭhānavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, ‘‘imesaṃ sutvā oramissāmi viramissāmi vūpasamissāmi attānaṃ parimocessāmī’’ti (pāci. 473) gacchato, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, codanādhippāyo, savananti imānettha tīṇi aṅgāni. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ idaṃ pana siyā kiriyaṃ, siyā akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องวัตถุคือการยืนแอบฟัง เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นอนาณัติกะ เป็นติกะปาจิตตีย์ ในอนุปสัมบันเป็นติกะทุกกฏ ภิกษุผู้ไปโดยคิดว่า ‘เราจักฟังคำของภิกษุเหล่านี้แล้วจักงดเว้น จักเว้นขาด จักสงบระงับ จักเปลื้องตนให้พ้น’ และผู้มีจิตวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นผู้มีอุปสมบทแล้ว ความประสงค์จะโจท และการฟัง อนึ่ง สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานเหมือนไถยสัตถสิกขาบท บางคราวเป็นกิริยา บางคราวไม่เป็นกิริยา เป็นสัญญาวิมอกซ์ มีเจตนา เป็นโลกวัชชะ เป็นกายกรรม เป็นวจีกรรม มีอกุศลจิต มีทุกขเวทนา Upassutisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทอุปัสสุติ จบแล้ว 9. Kammappaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทกัมมัปปฏิพาหนะ Navame dhammikānaṃ kammānanti dhammena vinayena satthusāsanena katānaṃ apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakammanti imesaṃ catunnaṃ kammānaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepato kammavinicchayo – tatra apalokanakammaṃ nāma samaggassa saṅghassa anumatiyā taṃ taṃ vatthuṃ kittetvā ‘‘ruccati saṅghassā’’ti tikkhattuṃ sāvetvā kattabbaṃ kammaṃ vuccati. Samaggasseva pana saṅghassa anumatiyā ekāya ñattiyā kattabbaṃ kammaṃ ñattikammaṃ nāma. Ekāya ñattiyā ceva anussāvanāya ca kattabbaṃ kammaṃ ñattidutiyakammaṃ nāma. Ekāya pana ñattiyā tīhi ca anussāvanāhi kattabbaṃ kammaṃ ñatticatutthakammaṃ nāma. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า ‘กรรมอันเป็นธรรม’ นั้น คือกรรม ๔ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ อปโลกนกรรม ญัตติกรรม ญัตติทุติยกรรม ญัตติจตุตถกรรม ที่ทำโดยธรรม โดยวินัย โดยพระพุทธานุศาสน์ การวินิจฉัยกรรมโดยย่อในกรรมเหล่านั้น มีดังนี้ ในกรรมเหล่านั้น อปโลกนกรรม ได้แก่ กรรมที่พึงทำโดยการบอกกล่าววัตถุนั้นๆ แล้วให้สงฆ์ทราบ ๓ ครั้งว่า ‘สงฆ์พอใจหรือไม่’ ด้วยความเห็นชอบของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน อนึ่ง ญัตติกรรม ได้แก่ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติครั้งเดียว ด้วยความเห็นชอบของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันนั่นเอง ญัตติทุติยกรรม ได้แก่ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติครั้งเดียวและด้วยอนุสาวนาครั้งเดียว อนึ่ง ญัตติจตุตถกรรม ได้แก่ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติครั้งเดียวและด้วยอนุสาวนา ๓ ครั้ง Tesu apalokanakammaṃ (pari. 496; pari. aṭṭha. 495-496) pañca ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ bhaṇḍukammaṃ brahmadaṇḍaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha kaṇṭakasāmaṇerassa nāsanā viya nissāraṇā, tādisaṃyeva sammāvattantaṃ disvā pavesanā ‘osāraṇā’ti veditabbā. Pabbajjāpekkhassa kesacchedanāpucchanaṃ bhaṇḍukammaṃ (mahāva. 98) nāma. Mukharassa bhikkhuno bhikkhū duruttavacanehi ghaṭṭentassa ‘‘itthannāmo bhikkhu mukharo bhikkhū duruttavacanehi ghaṭṭento viharati, so bhikkhu yaṃ iccheyya, taṃ vadeyya, bhikkhūhi itthannāmo bhikkhu neva vattabbo, na ovādānusāsaniṃ kattabbo, na ovaditabbo’’ti ‘‘saṅghaṃ, bhante, pucchāmi ‘itthannāmassa bhikkhuno brahmadaṇḍassa dānaṃ ruccati saṅghassā’ti, dutiyampi pucchāmi, tatiyampi pucchāmi ‘itthannāmassa, bhante, bhikkhuno brahmadaṇḍassa dānaṃ ruccati saṅghassā’’’ti evaṃ kattabbaṃ kammaṃ brahmadaṇḍaṃ (cūḷava. 445) nāma. Yaṃ pana bhagavatā bhikkhunīnaṃ ūruṃ vivaritvā dassanādivatthūsu ‘‘avandiyo so, bhikkhave, bhikkhu bhikkhunisaṅghena kātabbo’’ti (cūḷava. 411) evaṃ avandiyakammaṃ anuññātaṃ, yaṃ bhikkhunīhi ‘‘ayye, asuko nāma ayyo bhikkhunīnaṃ appasādanīyaṃ dasseti, etassa ayyassa avandiyakaraṇaṃ ‘ruccati bhikkhunisaṅghassā’’’ti evaṃ upassaye nisinnāheva bhikkhunīhi kattabbaṃ, evarūpaṃ kammaṃ yasmā tassa kammaṃyeva lakkhaṇaṃ na osāraṇādīni, tasmā kammalakkhaṇanti vuccati. Idañca kammalakkhaṇaṃ nāma bhikkhunimūlakaṃ paññattaṃ, apica bhikkhūnampi labbhati, tasmā bhikkhūhipi acchinnacīvarakādīnaṃ cīvarādīni vā dentehi, paribhuñjitabbāni apanetabbānipi vatthūni paribhuñjantehi vā, apanentehi vā, tathārūpaṃ vā dhammikaṃ katikaṃ karontehi tikkhattuṃ sāvetvā apalokanakammaṃ kātabbaṃ, sabbañhetaṃ kammalakkhaṇameva pavisati, iti apalokanakammaṃ pañca ṭhānāni gacchati. ในกรรมเหล่านั้น อปโลกนกรรมย่อมถึง ๕ ฐาน คือ โอสารณะ นิสสารณะ ภัณฑุกรรม พรหมทัณฑ์ และกัมมลักขณะ ในฐานเหล่านั้น นิสสารณะ พึงทราบว่าเหมือนการนาสนะสามเณรกัณฏกะ ส่วนการรับเข้าหมู่เมื่อเห็นสามเณรนั้นประพฤติชอบแล้ว พึงทราบว่า ‘โอสารณะ’ การขออนุญาตปลงผมของผู้มุ่งบรรพชา ชื่อว่า ภัณฑุกรรม กรรมที่พึงทำอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุชื่อนี้เป็นผู้ปากร้าย มักกระทบกระทั่งภิกษุทั้งหลายด้วยวาจาอันไม่ดี ภิกษุนั้นพึงพูดสิ่งที่ตนปรารถนา ภิกษุทั้งหลายไม่พึงพูดกับภิกษุชื่อนี้ ไม่พึงทำโอวาทานุศาสนี ไม่พึงให้โอวาท’ ดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ว่า การให้พรหมทัณฑ์แก่ภิกษุชื่อนี้ สงฆ์พอใจหรือไม่ ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สอง... ข้าพเจ้าขอถามเป็นครั้งที่สามว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การให้พรหมทัณฑ์แก่ภิกษุชื่อนี้ สงฆ์พอใจหรือไม่’ กรรมที่พึงทำอย่างนี้ ชื่อว่า พรหมทัณฑ์ อนึ่ง อวันทิยกรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตแก่ภิกษุณีทั้งหลายในเรื่องวัตถุมีอาทิว่า การเปิดเผยต้นขาให้ดูว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้น ภิกษุณีสงฆ์พึงทำให้เป็นผู้ไม่ควรไหว้’ ซึ่งภิกษุณีทั้งหลายพึงทำโดยนั่งอยู่ในอุปัสสยะนั่นเองอย่างนี้ว่า ‘แม่เจ้า ท่านชื่อนี้แสดงสิ่งที่ไม่น่าเลื่อมใสแก่ภิกษุณีทั้งหลาย การทำอวันทิยกรรมแก่ท่านผู้นี้ ภิกษุณีสงฆ์พอใจหรือไม่’ กรรมเช่นนั้น เพราะกรรมนั้นเองเป็นลักษณะ ไม่ใช่โอสารณะเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า กัมมลักขณะ อนึ่ง กัมมลักขณะนี้ บัญญัติโดยมีภิกษุณีเป็นมูลเหตุ แต่ก็มีได้แม้แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย เพราะฉะนั้น แม้ภิกษุทั้งหลายเมื่อจะให้จีวรเป็นต้นแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีจีวรอันถูกชิงไปเป็นต้น หรือเมื่อจะบริโภค หรือจะนำออกไปซึ่งวัตถุที่ควรบริโภคหรือควรนำออกไป หรือเมื่อจะทำกติกาอันเป็นธรรมเช่นนั้น พึงประกาศให้ทราบ ๓ ครั้งแล้วทำอปโลกนกรรม กรรมทั้งหมดนี้ย่อมเข้าในกัมมลักขณะนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ อปโลกนกรรมย่อมถึง ๕ ฐาน Ñattikammaṃ pana nava ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ uposathaṃ pavāraṇaṃ sammutiṃ dānaṃ paṭiggahaṃ paccukkaḍḍhanaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, itthannāmo itthannāmassa āyasmato upasampadāpekkho, anusiṭṭho so mayā, yadi saṅghassa pattakallaṃ, itthannāmo āgaccheyya, ‘āgacchāhī’ti vattabbo’’ti (mahāva. 126) evaṃ upasampadāpekkhassa osāraṇā osāraṇā nāma. ‘‘Suṇantu me āyasmantā, ayaṃ itthannāmo bhikkhu dhammakathiko, imassa neva suttaṃ āgacchati, no suttavibhaṅgo, so atthaṃ asallakkhetvā byañjanacchāyāya atthaṃ paṭibāhati, yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, itthannāmaṃ bhikkhuṃ vuṭṭhāpetvā avasesā imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasameyyāmā’’ti evaṃ ubbhāhikavinicchaye (cūḷava. 233) dhammakathikassa bhikkhuno nissāraṇā nissāraṇā nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, ajjuposatho…pe… uposathaṃ kareyyā’’ti evaṃ uposathakammavasena ṭhapitā ñatti uposatho nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, ajja pavāraṇā pannarasī, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho pavāreyyā’’ti (mahāva. 210) evaṃ pavāraṇākammavasena ṭhapitā ñatti pavāraṇā nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, itthannāmo itthannāmassa upasampadāpekkho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmaṃ anusāseyya’’nti, ‘‘yadi saṅghassa pattakallaṃ, itthannāmo itthannāmaṃ anusāseyyā’’ti (mahāva. 126) evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā sammannituṃ ṭhapitā ñatti sammuti nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno nissaggiyaṃ saṅghassa nissaṭṭhaṃ, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyyā’’ti (pārā. 464) evaṃ nissaṭṭhacīvarapattādīnaṃ dānaṃ dānaṃ nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati vivarati uttāniṃ karoti deseti, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyya’’nti, tena vattabbo ‘passasī’ti, ‘āma, passāmī’ti, ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti (cūḷava. 239) evaṃ āpattippaṭiggaho paṭiggaho nāma. ‘‘Suṇantu me āyasmantā āvāsikā, yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, idāni uposathaṃ kareyyāma, pātimokkhaṃ uddiseyyāma, āgame kāle pavāreyyāmā’’ti (mahāva. 240) evaṃ katappavāraṇappaccukkaḍḍhanā paccukkaḍḍhanā nāma. Tiṇavattārakasamathe (cūḷava. 212) sabbasaṅgāhikañatti, ekekasmiṃ pakkhe ekekā ñatti cāti tissopi ñattiyo kammalakkhaṇaṃ nāma. Iti ñattikammaṃ nava ṭhānāni gacchati. ญัตติกรรม ย่อมไปสู่ฐาน ๙ ประการ คือ โอสารณะ (การรับเข้า) นิสสารณะ (การให้ออก) อุโบสถ ปวารณา สมมติ ทาน ปฏิคคหะ (การรับอาบัติ) ปัจจุกกัฑฒนะ (การดึงกลับ) และกัมมลักขณะ (ลักษณะแห่งกรรม). ในฐาน ๙ ประการนั้น การรับเข้าซึ่งผู้มุ่งอุปสมบท ด้วยญัตติว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของท่านผู้มีอายุชื่อนี้ ข้าพเจ้าได้สั่งสอนเขาแล้ว ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ผู้มีชื่อนี้พึงมา พึงกล่าว (กะเขา) ว่า จงมาเถิด' ดังนี้ ชื่อว่า โอสารณะ. การให้ออกซึ่งภิกษุผู้เป็นธรรมกถึก ในอุพพาหิกวินิจฉัย ด้วยญัตติว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้เป็นธรรมกถึก สุตตะย่อมไม่มาสู่ (คลองปาก) ของภิกษุนี้ สุตตวิภังค์ก็ไม่มา ภิกษุนั้นไม่กำหนดอรรถแล้ว ย่อมคัดค้านอรรถด้วยเงาแห่งพยัญชนะ ถ้าความพร้อมเพรียงของท่านผู้มีอายุทั้งหลายถึงพร้อมแล้ว เราทั้งหลายพึงให้ภิกษุชื่อนี้ลุกออกไปแล้ว พึงระงับอธิกรณ์นี้' ดังนี้ ชื่อว่า นิสสารณะ. ญัตติที่ตั้งไว้ด้วยอำนาจแห่งอุโบสถกรรมว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันอุโบสถ... พึงทำอุโบสถ' ดังนี้ ชื่อว่า อุโบสถ. ญัตติที่ตั้งไว้ด้วยอำนาจแห่งปวารณากรรมว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันปวารณา ๑๕ ค่ำ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว พระสงฆ์พึงปวารณา' ดังนี้ ชื่อว่า ปวารณา. ญัตติที่ตั้งไว้เพื่อสมมติตนเองหรือผู้อื่นว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของท่านผู้มีอายุชื่อนี้ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ข้าพเจ้าพึงสั่งสอนผู้มีชื่อนี้' หรือว่า 'ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ผู้มีชื่อนี้พึงสั่งสอนผู้มีชื่อนี้' ดังนี้ ชื่อว่า สมมติ. การให้ซึ่งจีวรและบาตรเป็นต้นที่สละแล้วว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า จีวรผืนนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ สละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว สงฆ์พึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้' ดังนี้ ชื่อว่า ทาน. การรับอาบัติว่า 'ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ระลึกได้ เปิดเผย ทำให้ตื้น แสดงอาบัติอยู่ ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ข้าพเจ้าพึงรับอาบัติของภิกษุชื่อนี้' (จากนั้น) พึงกล่าว (กะภิกษุนั้น) ว่า 'เธอเห็นหรือ?' (ภิกษุนั้นตอบว่า) 'ขอรับ ผมเห็น' (แล้วพึงกล่าวว่า) 'เธอพึงสำรวมต่อไป' ดังนี้ ชื่อว่า ปฏิคคหะ. การดึงกลับซึ่งปวารณาที่ทำแล้วว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นผู้อยู่ประจำอาวาส ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมเพรียงของท่านผู้มีอายุทั้งหลายถึงพร้อมแล้ว บัดนี้เราทั้งหลายพึงทำอุโบสถ พึงสวดปาติโมกข์ พึงปวารณาในกาลที่มาถึง' ดังนี้ ชื่อว่า ปัจจุกกัฑฒนะ. ญัตติที่ประมวลไว้ทั้งหมดในติณวัตถารกสมถะ และญัตติอย่างละหนึ่งในแต่ละฝ่าย รวมเป็นญัตติทั้ง ๓ แม้เหล่านี้ ชื่อว่า กัมมลักขณะ. ญัตติกรรม ย่อมไปสู่ฐาน ๙ ประการ ด้วยประการฉะนี้ Ñattidutiyakammaṃ satta ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ sammutiṃ dānaṃ uddhāraṃ desanaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha bhikkhūnaṃ alābhāya parisakkanādikehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgatassa upāsakassa saṅghena asambhogakaraṇatthaṃ pattanikkujjanavasena nissāraṇā nissāraṇā nāma. Tasseva sammāvattantassa pattukkujjanavasena osāraṇā ca veditabbā, sā khuddakakkhandhake vaḍḍhalicchavivatthusmiṃ (cūḷava. 265-266) vuttā. Sīmāsammuti ticīvarena avippavāsasammutisanthatasammutibhattuddesakasenāsanaggāhāpakabhaṇḍāgārikacīvarappaṭiggāhakayāgubhājakaphalabhājakakhajjabhājakaappamattakavissajjakasāṭiyaggāhapakapattaggāhāpakaārāmikapesakasāmaṇerapesakasammutīti etāsaṃ sammutīnaṃ vasena sammuti veditabbā. Kathinacīvaramatakacīvaradānavasena dānaṃ veditabbaṃ. Kathinuddhāravasena uddhāro veditabbo. Kuṭivatthuvihāravatthudesanāvasena desanā veditabbā. Yā pana tiṇavatthārakasamathe (cūḷava. 212 ādayo) ekasmiṃ pakkhe ekā, ekasmiṃ pakkhe ekāti dve ñattidutiyakammavācā vuttā, yā ca mohāropanādīsu kammavācā (pāci. 446) vuttā, tāsaṃ vasena kammalakkhaṇaṃ veditabbaṃ, iti ñattidutiyakammaṃ satta ṭhānāni gacchati. ญัตติทุติยกรรมย่อมถึง ๗ ฐาน คือ โอสารณะ (การนำเข้า) นิสสารณะ (การนำออก) สมมติ ทาน อุทธาระ (การถอน) เทสนา (การแสดง) และกัมมลักขณะ (ลักษณะแห่งกรรม). ในบรรดา ๗ ฐานนั้น การนำออกซึ่งอุบาสกผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ มีการพยายามเพื่อไม่ให้ภิกษุได้ลาภเป็นต้น โดยการคว่ำบาตร เพื่อไม่ให้สงฆ์ร่วมบริโภคด้วย ชื่อว่า นิสสารณะ. และการนำเข้าซึ่งอุบาสกนั้นเองผู้ประพฤติชอบ โดยการหงายบาตร พึงทราบ. การนำออกและการนำเข้านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในขุททกขันธกะ ในเรื่องวัฑฒลิจฉวี. สมมติพึงทราบโดยอำนาจแห่งสมมติเหล่านี้ คือ สีมาสมมติ, ติจีวเรนอวิปปวาสสมมติ, สันถตสมมติ, ภัตตุทเทสกสมมติ, เสนาสนคาหาปกสมมติ, ภัณฑาคาริกสมมติ, จีวรปฏิคคาหกสมมติ, ยาคูภาชกสมมติ, ผลภาชกสมมติ, ขัชชภาชกสมมติ, อัปปมัตตกวิสัชชกสมมติ, สาฏิยคาหาปกสมมติ, ปัตตคาหาปกสมมติ, อารามิกเปสกสมมติ, สามเณรเปสกสมมติ. ทานพึงทราบโดยอำนาจแห่งการให้ผ้ากฐินและผ้าบังสุกุล. อุทธาระพึงทราบโดยอำนาจแห่งการถอนกฐิน. เทสนาพึงทราบโดยอำนาจแห่งการแสดงที่ตั้งกุฎีและที่ตั้งวิหาร. ส่วนญัตติทุติยกรรมวาจา ๒ อย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในติณวัตถารกสมถะ คือ อย่างละหนึ่งในแต่ละฝ่าย และกรรมวาจาที่ตรัสไว้ในโมหารปนะเป็นต้น พึงทราบกัมมลักขณะโดยอำนาจแห่งกรรมวาจาเหล่านั้น. ญัตติทุติยกรรมย่อมถึง ๗ ฐานดังนี้. Ñatticatutthakammampi satteva ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ sammutiṃ dānaṃ niggahaṃ samanubhāsanaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha tajjanīyakammādīnaṃ (cūḷava. 1 ādayo) sattannaṃ kammānaṃ vasena nissāraṇā, tesaṃyeva kammānaṃ paṭippassambhanavasena osāraṇā ca veditabbā, bhikkhunovādakasammutivasena (pāci. 146-147) sammuti, parivāsadāna(caūḷava. 102) mānattadānavasena (cūḷava. 105) dānaṃ, mūlāyapaṭikassanavasena (cūḷava. 110) niggaho, ukkhittānuvattikā, aṭṭha yāvatatiyakā, ariṭṭho (pāci. 417), caṇḍakāḷī (pāci. 709) cāti ime te yāvatatiyakāti imāsaṃ ekādasannaṃ samanubhāsanānaṃ vasena samanubhāsanā, upasampadākammaabbhānakammavasena kammalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Iti ñatticatutthakammaṃ satta ṭhānāni gacchati. ญัตติจตุตถกรรมก็ย่อมถึง ๗ ฐานเช่นกัน คือ โอสารณะ (การนำเข้า) นิสสารณะ (การนำออก) สมมติ ทาน นิคคหะ (การข่ม) สมนุภาสนะ (การว่ากล่าวตักเตือน) และกัมมลักขณะ (ลักษณะแห่งกรรม). ในบรรดา ๗ ฐานนั้น นิสสารณะพึงทราบโดยอำนาจแห่งกรรม ๗ อย่าง มีตัชชนียกรรมเป็นต้น. และโอสารณะพึงทราบโดยอำนาจแห่งการระงับกรรมเหล่านั้นเอง. สมมติพึงทราบโดยอำนาจแห่งภิกขุนีโอวาทกสมมติ. ทานพึงทราบโดยอำนาจแห่งการให้ปริวาสและการให้มานัต. นิคคหะพึงทราบโดยอำนาจแห่งการดึงกลับสู่มูล. สมนุภาสนะพึงทราบโดยอำนาจแห่งการสมนุภาสนะ ๑๑ อย่างเหล่านี้ คือ ภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร, ภิกษุผู้ถูกสมนุภาสนะ ๓ ครั้ง ๘ รูป, พระอริฏฐะ, และภิกษุณีจัณฑกาลี. กัมมลักขณะพึงทราบโดยอำนาจแห่งอุปสัมปทากรรมและอัพภานกรรม. ญัตติจตุตถกรรมย่อมถึง ๗ ฐานดังนี้. Imesu pana catūsu kammesu apalokanakammaṃ apaloketvāva kātabbaṃ, ñattikammādivasena na kātabbaṃ. Ñattikammampi ekaṃ ñattiṃ ṭhapetvāva kātabbaṃ, apalokanakammādivasena na kātabbaṃ. Ñattidutiyakammaṃ pana apaloketvā kātabbampi atthi akātabbampi, tattha sīmāsammuti sīmāsamūhananaṃ (mahāva. 139-140, 144 ādayo) kathinacīvaradānaṃ kathinuddhāro kuṭivatthudesanā vihāravatthudesanāti imāni cha kammāni garukāni apaloketvā kātuṃ na vaṭṭanti, ñattidutiyakammavācaṃ sāvetvāva kātabbāni. Avasesā terasa sammutiyo senāsanaggāhāpakamatakacīvaradānasammutiyo cāti etāni lahukammāni apaloketvāpi kātuṃ vaṭṭanti, ñattikammādivasena pana na kātabbāneva. Ñatticatutthakammampi sakalakkhaṇeneva kātabbaṃ, na sesakammavasena. Evaṃ attano attano lakkhaṇeneva vatthuñattianussāvanāsīmāparisāsampattiyā katāni etāni kammāni dhammena vinayena satthusāsanena katattā dhammo etesu atthīti dhammikāni nāma honti, iti etesaṃ dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjantassa vācāya vācāya pācittiyaṃ. ในกรรม ๔ อย่างเหล่านี้ อปโลกนกรรมพึงทำด้วยการอปโลกน์เท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอำนาจแห่งญัตติกรรมเป็นต้น. แม้ญัตติกรรมพึงทำด้วยการตั้งญัตติครั้งเดียวเท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอำนาจแห่งอปโลกนกรรมเป็นต้น. ส่วนญัตติทุติยกรรม มีทั้งที่พึงทำด้วยการอปโลกน์และที่ไม่พึงทำด้วยการอปโลกน์. ในบรรดากรรมเหล่านั้น การสมมติสีมา การถอนสีมา การให้ผ้ากฐิน การเดาะกฐิน การแสดงที่กุฎี การแสดงที่วิหาร กรรม ๖ อย่างเหล่านี้ เป็นกรรมหนัก ไม่ควรทำด้วยการอปโลกน์ พึงทำด้วยการประกาศญัตติทุติยกรรมวาจาเท่านั้น. ส่วนสมมติ ๑๓ อย่างที่เหลือ และสมมติผู้แจกเสนาสนะและสมมติการให้ผ้าบังสุกุล กรรมเบาเหล่านี้ ควรทำด้วยการอปโลกน์ก็ได้ แต่ไม่พึงทำด้วยอำนาจแห่งญัตติกรรมเป็นต้นเลย. แม้ญัตติจตุตถกรรมพึงทำด้วยลักษณะของตนเท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอำนาจแห่งกรรมที่เหลือ. กรรมเหล่านี้ที่ทำด้วยลักษณะของตนๆ ด้วยความพร้อมแห่งวัตถุ ญัตติ อนุสาวนา สีมา และบริษัท ย่อมชื่อว่าเป็นธรรมิกะ เพราะทำโดยธรรม โดยวินัย โดยพระศาสนาของพระศาสดา เพราะมีธรรมอยู่ในกรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ให้ฉันทะในกรรมที่เป็นธรรมิกะเหล่านั้นแล้ว ภายหลังถึงซึ่งธรรมคือการติเตียน ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุกๆ วาจา. Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha khīyanadhammāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme vematikassa, adhammakamme dhammakammasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Adhammakammasaññissa, ‘‘adhammena vā vaggena vā nakammārahassa vā kammaṃ karontī’’ti ñatvā khīyantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammatā, dhammakammasaññitā, chandaṃ datvā khīyananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāneva, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้บัญญัติแล้วในเรื่องที่ภิกษุฉัพพัคคีย์ในกรุงสาวัตถีถึงซึ่งธรรมคือการติเตียน เป็นบัญญัติทั่วไป ไม่มีอาณัติ. ในธรรมิกกรรม ผู้สงสัย, ในอธรรมิกกรรม ผู้สำคัญว่าเป็นธรรมิกกรรม, และผู้สงสัย ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ. ผู้สำคัญว่าเป็นอธรรมิกกรรม, ผู้ติเตียนเพราะรู้ว่า "พวกเขากำลังทำกรรมโดยไม่เป็นธรรม หรือโดยเป็นพวก หรือแก่ผู้ไม่ควรแก่กรรม", และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นธรรมิกกรรม, ความสำคัญว่าเป็นธรรมิกกรรม, การให้ฉันทะแล้วติเตียน เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการถือเอาของที่เขาไม่ให้ แต่สิกขาบทนี้มีทุกขเวทนา. Kammappaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขัดขวางกรรม จบแล้ว. 10. Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไปโดยไม่ให้ฉันทะ. Dasame vinicchayakathāyāti yāva ārocitaṃ vatthu avinicchikaṃ, ñattiṃ vā ṭhapetvā kammavācā aniṭṭhāpitā, tāva vinicchayakathā vattamānā nāma hoti. Yo bhikkhu etasmiṃ antare kammaṃ kopetukāmatāya parisāya hatthapāsaṃ vijahati, tassa vijahane dukkaṭaṃ, vijahite pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "ในวินิจฉัยกถา" นั้น ตราบใดที่เรื่องที่แจ้งแล้วยังไม่ถูกวินิจฉัย หรือตั้งญัตติแล้วยังไม่จบกรรมวาจา ตราบนั้น ชื่อว่าวินิจฉัยกถายังดำเนินอยู่. ภิกษุใดในระหว่างนั้น มีความประสงค์จะให้กรรมเสียไป จึงละหัตถบาสของบริษัทไป เมื่อละไป ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ เมื่อละไปแล้ว ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha chandaṃ adatvā pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme vematikassa, adhammakamme dhammakammasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Adhammakammasaññissa pana, yo ca ‘‘saṅghassa bhaṇḍanādīni vā bhavissanti, adhammena vā vaggena vā nakammārahassa vā kammaṃ karissantī’’ti (pāci. 483) ñatvā, gilāno vā hutvā, gilānassa vā karaṇīyena, uccārādīhi vā pīḷito, na ca kammaṃ kopetukāmo ‘‘puna paccāgamissāmī’’ti gacchati, tassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vinicchayakathāya vattamānatā, dhammakammatā, dhammakammasaññitā, samānasīmāyaṃ ṭhitatā, samānasaṃvāsakatā, kopetukāmatāya hatthapāsavijahananti imānettha cha aṅgāni. Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในกรุงสาวัตถี ในเรื่องการหลีกไปโดยไม่ให้ฉันทะ เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ ในธรรมิกกรรม ของผู้สงสัย, ในอธรรมิกกรรม ของผู้สำคัญว่าเป็นธรรมิกกรรม และของผู้สงสัย เป็นอาบัติทุกกฏ. ส่วนในอธรรมิกกรรม ของผู้สำคัญว่าเป็นอธรรมิกกรรม, และภิกษุใดรู้ว่า 'การทะเลาะวิวาทเป็นต้นจักมีแก่สงฆ์ หรือสงฆ์จักทำกรรมโดยไม่เป็นธรรม หรือโดยเป็นวรรค หรือแก่ผู้ไม่ควรแก่กรรม' แล้วไป, หรือเป็นไข้, หรือมีกิจของภิกษุไข้, หรือถูกปวดอุจจาระเป็นต้นเบียดเบียน และไม่ประสงค์จะให้กรรมกำเริบ โดยคิดว่า 'เราจักกลับมาอีก' แล้วไป, ภิกษุนั้น และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. องค์ ๖ ในสิกขาบทนี้ คือ ความที่วินิจฉัยกถายังดำเนินอยู่, ความเป็นธรรมิกกรรม, ความสำคัญว่าเป็นธรรมิกกรรม, ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน, ความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน, การละหัตถบาสด้วยความประสงค์จะให้กรรมกำเริบ. มีสมุฏฐานเหมือนสมนุภาสนสิกขาบท, เป็นกิริยาและอกิริยา, สัญญาเป็นวิโมกข์, สจิตตกะ, โลกวัชชะ, กายกรรม วจีกรรม, อกุศลจิต, ทุกขเวทนา. Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไปโดยไม่ให้ฉันทะ จบแล้ว. 11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā 11. คำอธิบายทุพพละสิกขาบท. Ekādasame samaggena saṅghenāti samānasaṃvāsakena samānasīmāyaṃ ṭhitena saṅghena saddhiṃ cīvaraṃ datvā. Yathāsanthutanti yo yo mittasandiṭṭhasambhattavasena santhuto, tassa tassāti attho. Pācittiyanti evaṃ saṅghena saddhiṃ sayameva senāsanapaññāpanādivasena sammatassa bhikkhuno cīvaraṃ datvā pacchā khīyantassa vācāya vācāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า 'ด้วยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน' คือ ให้จีวรพร้อมกับสงฆ์ผู้มีสังวาสเสมอกัน ผู้ตั้งอยู่ในสีมาเดียวกัน. คำว่า 'ตามที่คุ้นเคย' หมายความว่า คุ้นเคยด้วยอำนาจความเป็นมิตร ความเป็นผู้เคยเห็นกัน และความเป็นผู้คบหากัน แก่ภิกษุนั้นๆ. คำว่า 'ปาจิตตีย์' คือ ภิกษุผู้ให้จีวรแก่ภิกษุผู้ที่สงฆ์สมมติแล้วด้วยหน้าที่เป็นผู้ปูลาดเสนาสนะเป็นต้นด้วยตนเองพร้อมกับสงฆ์อย่างนี้ ภายหลังติเตียน ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์ทุกๆ วาจา. Rājagahe chabbaggiye ārabbha cīvaraṃ datvā pacchā khīyanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, cīvaraṃ ṭhapetvā aññaṃ vissajjiyavebhaṅgiyaṃ parikkhāraṃ datvā pacchākhīyantassa dukkaṭaṃ, vissajjiyavebhaṅgiyo nāma ṭhapetvā pañca garubhaṇḍāni avaseso. Rāsivasena hi pañca garubhaṇḍāni vuttāni, tattha ārāmo ārāmavatthūti ekaṃ, vihāro vihāravatthūti dutiyaṃ, mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohananti tatiyaṃ, lohakumbhī lohabhāṇakaṃ lohavārako lohakaṭāhaṃ vāsi parasu kuṭhārī kudālo nikhādananti catutthaṃ, valli veḷu muñjaṃ pabbajaṃ tiṇaṃ mattikā dārubhaṇḍaṃ mattikābhaṇḍanti pañcamaṃ. Etāni hi pañca saṅghasantakāni neva saṅghassa, na gaṇapuggalānaṃ vissajjetuṃ vā vibhajituṃ vā vaṭṭanti, vissajjitavibhattānipi saṅghikāneva honti. Thāvarena pana thāvaraṃ, itarena ca akappiyena mahagghakappiyena vā itaraṃ saṅghassa upakāraṃ sallakkhetvā kappiyaparivattanena parivattetuṃ vaṭṭati, varasenāsanādīnaṃ saṃrakkhaṇatthaṃ lāmakāni vissajjetuṃ vissajjetvā paribhuñjituñca vaṭṭati. Ettha ca purimesu tīsu rāsīsu agarubhaṇḍaṃ nāma kiñci natthi, catutthe lohakumbhī arañjarasaṇṭhānaṃ lohabhāṇakaṃ lohakaṭāhanti imāni tīṇi antamaso pasatamattaudakaggaṇhanakānipi garubhaṇḍāni. Lohavārako pana kāḷalohatambalohakaṃsalohavaṭṭalohānaṃ yena kenaci kato sīhaḷadīpe pādaggaṇhanako bhājetabbo, pādo ca nāma magadhanāḷiyā pañcanāḷimattaṃ gaṇhāti, tato atirekaṃ garubhaṇḍaṃ, imāni tāva pāḷiyaṃ āgatāni lohabhājanāni. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ในกรุงราชคฤห์ ในเรื่องการให้จีวรแล้วภายหลังติเตียน เป็นสาธารณบัญญัติ อนาณัตติกะ ในธรรมิกกรรม เป็นติกปาจิตตีย์. เว้นจีวรแล้ว ให้บริขารอื่นที่ควรสละและควรแบ่ง ภายหลังติเตียน เป็นอาบัติทุกกฏ. ที่ชื่อว่าบริขารที่ควรสละและควรแบ่ง คือบริขารที่เหลือเว้นครุภัณฑ์ ๕ อย่าง. ด้วยว่าครุภัณฑ์ ๕ อย่าง ท่านกล่าวไว้โดยหมวดหมู่ ในบรรดาครุภัณฑ์เหล่านั้น อารามและที่ดินอาราม เป็นอย่างที่ ๑. วิหารและที่ดินวิหาร เป็นอย่างที่ ๒. เตียง ตั่ง ฟูก หมอน เป็นอย่างที่ ๓. หม้อเหล็ก อ่างเหล็ก ภาชนะตักน้ำเหล็ก กระทะเหล็ก มีดถาก ขวาน มีดโต้ จอบ สิ่ว เป็นอย่างที่ ๔. เถาวัลย์ ไม้ไผ่ หญ้าปล้อง หญ้าแฝก หญ้า ดินเหนียว เครื่องไม้ เครื่องดิน เป็นอย่างที่ ๕. ด้วยว่าครุภัณฑ์ ๕ อย่างเหล่านี้เป็นของสงฆ์ ไม่ควรสละหรือแบ่งให้แก่สงฆ์อื่น หรือแก่คณะและบุคคล แม้ที่สละหรือแบ่งไปแล้วก็ยังคงเป็นของสงฆ์อยู่นั่นเอง. แต่ควรแลกเปลี่ยนครุภัณฑ์ที่ถาวรกับของถาวร และแลกเปลี่ยนของอื่นกับของที่ไม่เป็นกัปปิยะ หรือของที่เป็นกัปปิยะที่มีราคาสูง โดยพิจารณาถึงประโยชน์แก่สงฆ์ ด้วยการแลกเปลี่ยนที่สมควร. เพื่อประโยชน์ในการรักษาเสนาสนะที่ประณีตเป็นต้น ควรสละของเลว และเมื่อสละแล้วจะบริโภคก็ควร. ในบรรดาหมวดครุภัณฑ์ ๓ หมวดแรกนี้ สิ่งที่ไม่เป็นครุภัณฑ์ไม่มีเลย. ในหมวดที่ ๔ หม้อเหล็ก อ่างเหล็กที่มีรูปทรงเหมือนตุ่ม กระทะเหล็ก ๓ อย่างนี้ แม้จะจุน้ำได้เพียงหนึ่งฟายมือ ก็เป็นครุภัณฑ์. ส่วนภาชนะตักน้ำเหล็กที่ทำด้วยเหล็กดำ ทองแดง สำริด หรือเหล็กหล่อชนิดใดชนิดหนึ่ง ในเกาะลังกา ภาชนะที่จุน้ำได้หนึ่งบาท ควรแบ่งได้. และที่ชื่อว่าหนึ่งบาทนั้น จุได้ ๕ นาฬิกาตามมาตรามาคธนาฬิกา ที่เกินกว่านั้นเป็นครุภัณฑ์. ภาชนะเหล็กเหล่านี้มาในพระบาลีก่อน. Pāḷiyaṃ pana anāgatānipi bhiṅgārapaṭiggahauḷuṅkadabbikaṭacchupāti taṭṭakasarakasamuggaaṅgārakapalladhūmakaṭacchuādīni khuddakānipi garubhaṇḍāneva, ayapatto ayathālakaṃ tambalohathālakanti imāni pana bhājanīyāni, kaṃsalohavaṭṭalohabhājanavikati saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭā vā vaṭṭati, puggalikaparibhogena na vaṭṭati. Ṭhapetvā pana taṃ bhājanavikatiṃ aññasmimpi kappiyalohabhaṇḍe añjanī añjanisalākā natthudānaṃ kaṇṇamalaharaṇī sūci khuddako pipphaliko khuddakaṃ ārakaṇṭakaṃ kuñcikā tāḷaṃ kattarayaṭṭhi vedhako bhindivālako yathātathāghanakatalohaṃvippakatalohabhaṇḍañca sabbaṃ bhājanīyaṃ. Dhūmanettaphāladīparukkhadīpakapallikaolambakadīpaitthipurisatiracchānarūpakāni pana aññāni vā bhitticchadanakavāṭādīsu upanetabbāni, antamaso lohakhilakaṃ upādāya sabbānipi lohabhaṇḍāni garubhaṇḍāniyeva, attanā laddhāni pariharitvāpi puggalikaparibhogena na paribhuñjitabbāni, saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭāni vā vaṭṭanti, tipubhaṇḍepi eseva nayo. Khīrapāsāṇamayāni taṭṭakasarakādīni garubhaṇḍāniyeva. ส่วนเครื่องใช้ที่ไม่ได้มาในพระบาลี เช่น เต้าน้ำ กระโถน กระบวย ทัพพี จ่า ถาด จาน จอกน้ำ ผอบ กระเบื้องรองถ่านไฟ จ่าพ่นควัน เป็นต้น แม้เป็นของเล็กน้อย ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น. ส่วนบาตรเหล็ก ถาดเหล็ก ถาดทองแดง เหล่านี้ ควรแบ่งปันได้. ภาชนะที่ทำจากสำริดหรือเหล็กหล่อ จะใช้สอยแบบของสงฆ์ หรือเป็นของที่คฤหัสถ์ทำถวายพิเศษ ก็ควร, แต่จะใช้สอยแบบของส่วนตัว ไม่ควร. เว้นภาชนะเหล่านั้นแล้ว ในเครื่องเหล็กที่ควรอย่างอื่น เช่น ตลับยาหยอดตา ไม้ป้ายยาหยอดตา กล้องยานัตถุ์ ไม้แคะหู เข็ม มีดเล็ก เหล็กแหลม ลูกกุญแจ แม่กุญแจ ปลอกไม้เท้า ส้อม เหล็กแท่ง และเครื่องเหล็กที่ยังทำไม่เสร็จ ไม่ว่าจะทำไว้อย่างไร ทั้งหมดนั้นควรแบ่งปันได้. ส่วนกล้องสูบควัน ผาลไถ เชิงตะเกียง จานรองตะเกียง โคมแขวน รูปหญิง รูปชาย รูปสัตว์ หรือเครื่องใช้อื่นๆ ที่ควรติดไว้ที่ฝาผนัง หลังคา และบานประตูเป็นต้น แม้ที่สุดแต่ตะปูเหล็ก เครื่องเหล็กทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น. แม้ตนเองได้มาและเก็บรักษาไว้ ก็ไม่ควรใช้สอยแบบของส่วนตัว, จะใช้สอยแบบของสงฆ์ หรือเป็นของที่คฤหัสถ์ทำถวายพิเศษ ก็ควร. แม้ในเครื่องดีบุก (และตะกั่ว) ก็มีนัยเดียวกันนี้. จาน จอกน้ำ เป็นต้น ที่ทำจากหินสีขาวเหมือนน้ำนม ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น. Ghaṭako pana telabhājanaṃ vā pādaggaṇhanakato atirekameva garubhaṇḍaṃ, suvaṇṇarajataārakūṭajātiphalikabhājanāni gihivikaṭānipi na vaṭṭanti. Senāsanaparibhoge pana āmāsampi anāmāsampi sabbaṃ vaṭṭati. ส่วนหม้อน้ำหรือภาชนะใส่น้ำมัน ที่มีขนาดเกินกว่าภาชนะที่จุน้ำได้หนึ่งบาทเท่านั้น เป็นครุภัณฑ์. ภาชนะทอง ภาชนะเงิน ภาชนะทองเหลือง ภาชนะแก้วผลึกแท้ แม้เป็นของที่คฤหัสถ์ทำถวายพิเศษ ก็ไม่ควรใช้สอย. ส่วนในการใช้สอยเสนาสนะ เครื่องใช้ทั้งหมด ไม่ว่าที่ควรสัมผัสหรือที่ไม่ควรสัมผัส ก็ย่อมควรใช้สอยได้. Vāsiyādīsu pana yāya vāsiyā dantakaṭṭhacchedanaucchutacchanamattato aññaṃ mahākammaṃ kātuṃ na sakkā, ayaṃ bhājanīyā. Sesā yena kenaci ākārena katā garubhaṇḍaṃ, parasu pana antamaso vejjānaṃ sirāvedhakopi garubhaṇḍameva, tathā kuṭhārī. Yā pana āvudhasaṅkhepena katā, ayaṃ anāmāsā, kudālo daṇḍabandhanikhādanaṃ vā agarubhaṇḍaṃ nāma natthi. Sammuñjanidaṇḍakhaṇanakaṃ pana adaṇḍakaṃ phalamattakameva, yaṃ sakkā sipāṭikāya pakkhipitvā pariharituṃ, taṃ bhājanīyaṃ. Sikharampi nikhādaneneva saṅgahitaṃ, yehi manussehi vihāre vāsiādīni dinnāni honti, te ce ghare daḍḍhe vā vilutte vā ‘‘detha no, bhante, upakkhare, puna āharissāmā’’ti vadanti, dātabbā. Sace haranti, na vāretabbā, anāharantāpi na codetabbā. ส่วนในบรรดาขวานเป็นต้น ขวานอันใดที่ใช้ตัดไม้สีฟันหรือปอกเปลือกอ้อยเท่านั้น ไม่สามารถทำงานใหญ่อื่นได้ ขวานนี้ควรแบ่งปันได้ ขวานที่เหลือไม่ว่าทำด้วยรูปทรงใดๆ ก็เป็นครุภัณฑ์ ส่วนขวาน แม้ที่สุดขวานสำหรับเจาะเส้นเลือดของหมอ ก็เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น มีดโต้ก็เป็นครุภัณฑ์เช่นกัน ส่วนมีดอันใดที่ทำเป็นรูปอาวุธ มีดนี้เป็นของไม่ควรจับต้อง จอบ หรือสิ่วที่มีด้ามจับ ไม่ชื่อว่าเป็นอครุภัณฑ์ (คือเป็นครุภัณฑ์นั่นเอง) ส่วนสิ่วสำหรับเจาะด้ามไม้กวาดที่ไม่มีด้าม เป็นเพียงใบสิ่วเท่านั้น สิ่วอันใดที่สามารถใส่ไว้ในถุงเล็กเพื่อพกพาไปได้ สิ่วอันนั้นควรแบ่งปันได้ แม้สิ่วปลายแหลมก็รวมอยู่ในสิ่วแล้ว มนุษย์เหล่าใดถวายขวานเป็นต้นไว้ในวิหาร ถ้ามนุษย์เหล่านั้นกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อบ้านของข้าพเจ้าถูกไฟไหม้หรือถูกปล้น ขอจงให้เครื่องใช้มีขวานเป็นต้นแก่ข้าพเจ้าเถิด จะนำมาคืนอีก' ดังนี้ ก็ควรให้ ถ้าพวกเขานำมาคืน ก็ไม่ควรห้าม แม้ผู้ที่ไม่ได้นำมาคืน ก็ไม่ควรทวงถาม Kammārataṭṭakāracundakāranaḷakāramaṇikārapattabandhakānaṃ adhikaraṇimuṭṭhisaṇḍāsatulādīni sabbāni lohamayāni upakaraṇāni saṅghe dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍāni. Tipukoṭṭakasuvaṇṇakāracammakāraupakaraṇesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso, tipukoṭṭakaupakaraṇesu tipucchedanakasatthakaṃ, suvaṇṇakāraupakaraṇesu suvaṇṇacchedanakasatthakaṃ, cammakāraupakaraṇesu kataparikammacammacchedanakhuddakasatthanti imāni bhājanīyāni. Nhāpitatunnakāraupakaraṇesupi ṭhapetvā mahākattariṃ mahāsaṇḍāsaṃ mahāpipphalikañca sabbaṃ vaṭṭati, itarāni garubhaṇḍāni. ทั่ง, ค้อน, คีม, ตราชู เป็นต้น เครื่องมือที่ทำด้วยโลหะทั้งหมดของช่างเหล็ก ช่างทำถาด ช่างกลึง ช่างสาน ช่างเจียระไนพลอย และช่างซ่อมบาตร เป็นครุภัณฑ์ตั้งแต่เวลาที่ถวายแก่สงฆ์เป็นต้นไป แม้ในเครื่องมือของช่างบุดีบุก ช่างทอง และช่างฟอกหนัง ก็มีนัยเดียวกันนี้เอง แต่มีความต่างกันดังนี้ คือ ในบรรดาเครื่องมือของช่างบุดีบุก มีดเล็กสำหรับตัดดีบุก, ในเครื่องมือของช่างทอง มีดเล็กสำหรับตัดทอง, ในเครื่องมือของช่างฟอกหนัง มีดเล็กสำหรับตัดหนังที่ทำบริกรรมแล้ว มีดเล็กเหล่านี้ควรแบ่งปันได้ แม้ในเครื่องมือของช่างกัลบกและช่างเย็บผ้า เว้นกรรไกรใหญ่ คีมใหญ่ และมีดใหญ่แล้ว เครื่องใช้นอกนั้นทั้งหมดควรแบ่งปันได้ เครื่องใช้อื่นๆ (กรรไกรใหญ่เป็นต้น) เป็นครุภัณฑ์ Valliādīsu vettavalliādikā yā kāci aḍḍhabāhuppamāṇā valli saṅghassa dinnā vā tatthajātakā vā rakkhitagopitāva garubhaṇḍaṃ, sā saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate sace atirekā hoti, puggalikakammepi upanetuṃ vaṭṭati, suttamakacivākanāḷikerahīracammamayā rajjukā vā yottāni vā vāke ca nāḷikerahīre ca vaṭṭetvā katā ekavaṭṭā vā dvivaṭṭā vā saṅghassa santakā garubhaṇḍaṃ. Suttaṃ pana avaṭṭetvā dinnaṃ makacivākanāḷikerahīrā ca bhājanīyā. Yehi panetāni rajjukādīni dinnāni honti, te attano karaṇīyena harantā na vāretabbā. ในบรรดาเถาวัลย์เป็นต้น เถาหวายเป็นต้นอันใดอันหนึ่งที่มีขนาดครึ่งแขน ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือที่เกิดในที่ดินของสงฆ์นั้น ที่มีการรักษาคุ้มครองไว้เท่านั้น เป็นครุภัณฑ์ เถาวัลย์นั้นเมื่อทำกิจของสงฆ์และกิจของเจดีย์เสร็จแล้ว ถ้าเหลืออยู่ จะนำไปใช้ในกิจส่วนตัวก็ควร เชือกเล็กๆ หรือเชือกหนังที่ทำด้วยด้าย ปอ ใยมะพร้าว และหนัง หรือเชือกที่ฟั่นด้วยปอและใยมะพร้าว จะเป็นเชือกเกลียวเดียวหรือสองเกลียวก็ตามที่เป็นของสงฆ์ เป็นครุภัณฑ์ ส่วนด้ายที่ยังไม่ได้ฟั่น และปอและใยมะพร้าวที่ถวายโดยยังไม่ได้ฟั่น ควรแบ่งปันได้ ส่วนทายกเหล่าใดถวายเชือกเล็กๆ เป็นต้นเหล่านี้ไว้ ไม่ควรห้ามทายกเหล่านั้นที่นำไปใช้ในกิจธุระของตน Yo koci aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍakamattopi veḷu saṅghassa dinno vā tatthajātako vā rakkhitagopito garubhaṇḍaṃ, sopi saṅghassa kamme ca cetiyakamme ca kate atireko puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Pādaggaṇhanakatelanāḷi pana kattarayaṭṭhi upāhanadaṇḍako chattadaṇḍo chattasalākāti idamettha bhājanīyabhaṇḍaṃ, daḍḍhagehamanussā gaṇhitvā gacchantā na vāretabbā. ไม้ไผ่อันใดอันหนึ่งแม้มีขนาดเท่าด้ามเข็มยาวแปดนิ้ว ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือที่เกิดในที่ดินของสงฆ์นั้น ที่มีการรักษาคุ้มครองไว้ เป็นครุภัณฑ์ ไม้ไผ่นั้นแม้เมื่อทำกิจของสงฆ์และกิจของเจดีย์เสร็จแล้ว ถ้าเหลืออยู่ จะให้ในกิจส่วนตัวก็ควร ส่วนกระบอกน้ำมันที่จุน้ำมันได้ ๑ บาท, ไม้เท้า, ไม้สำหรับแขวนรองเท้า, ด้ามร่ม, ซี่ร่ม ทั้งหมดนี้ในบรรดาไม้ไผ่นี้ เป็นของควรแบ่งปันได้ ไม่ควรห้ามพวกมนุษย์ที่บ้านถูกไฟไหม้ซึ่งถือเอาไม้ไผ่ไป Muñjañca pabbajañca avasesañca chadanatiṇaṃ muṭṭhippamāṇampi chadanatiṇasaṅkhepagatesu tālapaṇṇādīsu yaṃkiñci ekapaṇṇampi saṅghassa dinnaṃ vā tatthajātakaṃ vā bahiārāme saṅghike tiṇavatthusmiṃ jātakaṃ vā rakkhitagopitaṃ garubhaṇḍaṃ, tampi saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Daḍḍhagehamanussā gahetvā gacchantā na vāretabbā, aṭṭhaṅgulappamāṇopi rittakapotthako garubhaṇḍameva. หญ้ามุงจา หญ้าปัพพชะ และหญ้ามุงหลังคาที่เหลือ แม้มีประมาณเพียงกำมือเดียว หรือในบรรดาใบตาลเป็นต้นที่สงเคราะห์เข้าในหญ้ามุงหลังคา แม้เพียงใบเดียว ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือที่เกิดในที่ดินของสงฆ์นั้น หรือที่เกิดในที่ดินอันเป็นทุ่งหญ้าของสงฆ์ภายนอกอาราม ที่มีการรักษาคุ้มครองไว้เท่านั้น เป็นครุภัณฑ์ หญ้านั้นแม้เมื่อทำกิจของสงฆ์และกิจของเจดีย์เสร็จแล้ว ถ้าเหลืออยู่ จะให้ในกิจส่วนตัวก็ควร ไม่ควรห้ามพวกมนุษย์ที่บ้านถูกไฟไหม้ซึ่งถือเอาหญ้าไป ใบลานเปล่าแม้มีขนาดแปดนิ้ว ก็เป็นครุภัณฑ์แท้ Mattikā pakatimattikā vā hotu pañcavaṇṇā vā sudhā vā sajjurasakaṅguṭṭhasilesādīsu vā yaṃkiñci dullabhaṭṭhāne ānetvā vā dinnaṃ tatthajātakaṃ vā rakkhitagopitaṃ tālapakkamattaṃ garubhaṇḍaṃ hoti, tampi saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Hiṅguhiṅgulakaharitālamanosilañjanādīni pana bhājanīyāni. ดินเหนียว จะเป็นดินเหนียวธรรมดา ดินเหนียวห้าสี หรือปูนขาวก็ตาม หรือในบรรดายางสน รงทอง และยางไม้เป็นต้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่นำมาจากที่ที่หายากแล้วถวาย หรือที่เกิดในที่นั้น ที่มีการรักษาคุ้มครองไว้ มีประมาณเท่าผลตาลสุก เป็นครุภัณฑ์ ดินเหนียวและยางไม้นั้นแม้เมื่อทำกิจของสงฆ์และกิจของเจดีย์เสร็จแล้ว ถ้าเหลืออยู่ จะให้ในกิจส่วนตัวก็ควร ส่วนหิงคุ (มหาหิงคุ์) หิงคุลักกะ (ชาด) หริตาล (หรดาล) มโนศิลา และอัญชนะเป็นต้น ควรแบ่งปันได้ Dārubhaṇḍe yo koci veḷumhi vuttappamāṇo dārubhaṇḍako saṅghassa dinno vā tatthajātako vā rakkhitagopito garubhaṇḍaṃ, api ca sabbāpi dāruveḷucammapāsāṇādivikati dārubhaṇḍena saṅgahitā, tattha mañcapīṭhehi asaṅgahitāni āsandikādīni antamaso coḷena vā palālehi vā paṇṇehi vā katapīṭhaṃ upādāya sabbāni āsanāni. ในบรรดาเครื่องไม้ ไม้อันใดอันหนึ่งที่มีขนาดตามที่กล่าวไว้ในเรื่องไม้ไผ่ ที่ถวายแก่สงฆ์ หรือที่เกิดในที่ดินของสงฆ์นั้น ที่มีการรักษาคุ้มครองไว้ เป็นครุภัณฑ์ อนึ่ง เครื่องใช้ที่ทำด้วยไม้ ไม้ไผ่ หนัง และหินเป็นต้นทั้งหมด สงเคราะห์เข้าในเครื่องไม้ ในบรรดาเครื่องไม้นั้น อาสันดิกะ (ตั่งสี่เหลี่ยม) เป็นต้น ที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในเตียงและตั่ง แม้ที่สุดที่นั่งทั้งหมดที่ทำด้วยผ้า ฟาง หรือใบไม้เป็นต้น Vaṅkaphalakaṃ dīghaphalakaṃ cīvaradhovanaphalakaṃ ghaṭṭanaphalakaṃ ghaṭṭanamuggaro dantakaṭṭhacchedanagaṇṭhikā daṇḍamuggaro nāvā ambaṇaṃ rajanadoṇi udakapaṭicchako dārumayo vā dantamayo vā veḷumayo vā sapādakopi apādakopi samuggo mañjūsā pādaggaṇhanakato atirekappamāṇo karaṇḍo udakadoṇi udakakaṭāhaṃ uḷuṅko kaṭacchupānīyasarāvaṃ pānīyasaṅkhoti etesu yaṃkiñci saṅghe dinnaṃ garubhaṇḍaṃ. Saṅkhathālakaṃ pana bhājanīyaṃ, tathā dārumayo udakatumbo. แผ่นไม้โค้ง แผ่นไม้ยาว แผ่นไม้สำหรับซักจีวร แผ่นไม้สำหรับทุบผ้า ไม้ค้อนสำหรับทุบผ้า ท่อนไม้เล็กสำหรับตัดไม้สีฟัน ไม้ค้อนที่มีด้าม รางไม้รูปเรือ อ่างน้ำ รางย้อม ภาชนะรองน้ำ ผอบ หีบ หรือกล่องที่ทำด้วยไม้ งาช้าง หรือไม้ไผ่ จะมีเท้าหรือไม่มีเท้าก็ตาม ที่มีขนาดเกินกว่ากล่องที่จุน้ำได้ ๑ บาท รางน้ำ กระทะน้ำ กระบวย ทัพพี จานน้ำดื่ม สังข์น้ำดื่ม ในบรรดาเครื่องไม้เหล่านี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ถวายแก่สงฆ์ เป็นครุภัณฑ์ ส่วนถ้วยสังข์ควรแบ่งปันได้ กระบอกน้ำที่ทำด้วยไม้ก็เช่นกัน Pādakathalikamaṇḍalaṃ dārumayaṃ vā hotu coḷapaṇṇādimayaṃ vā sabbaṃ garubhaṇḍaṃ. Ādhārako pattapidhānaṃ tālavaṇṭaṃ bījanī caṅkoṭakaṃ pacchi yaṭṭhisammuñjanī muṭṭhisammuñjanīti etesupi yaṃkiñci khuddakaṃ vā mahantaṃ vā dāruveḷupaṇṇacammādīsu yena kenaci kataṃ garubhaṇḍameva. แผ่นกลมสำหรับรองเท้า จะทำด้วยไม้ก็ตาม ทำด้วยผ้าหรือใบไม้เป็นต้นก็ตาม ทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ เชิงรองบาตร ฝาบาตร พัดใบตาล พัดโบก ผอบ ตะกร้า ไม้กวาดมีด้าม ไม้กวาดกำมือ ในบรรดาของเหล่านี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งจะเล็กหรือใหญ่ก็ตาม ที่ทำด้วยไม้ ไผ่ ใบไม้ หรือหนังเป็นต้น ด้วยวัสดุอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นครุภัณฑ์ทั้งสิ้น Thambhatulāsopānaphalakādīsu yaṃkiñci dārumayaṃ vā pāsāṇamayaṃ vā gehasambhārūpagaṃ yo koci kaṭasārako yaṃkiñci bhūmattharaṇaṃ yaṃkiñci akappiyacammaṃ, sabbaṃ saṅghikaṃ garubhaṇḍaṃ, bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭati. Eḷakacammaṃ pana paccattharaṇagatikaṃ hoti, tampi garubhaṇḍameva, kappiyacammāni bhājanīyāni, kurundiyaṃ pana sabbaṃ mañcappamāṇaṃ cammaṃ garubhaṇḍanti vuttaṃ. ในบรรดาเสา คาน แผ่นกระดานบันไดเป็นต้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ทำด้วยไม้ก็ดี ที่ทำด้วยหินก็ดี เป็นส่วนประกอบของอาคาร เสื่อลำแพนหรือเครื่องปูลาดใดๆ เครื่องปูพื้นใดๆ หนังที่ไม่ควรใช้ปูลาดใดๆ ทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ของสงฆ์ ควรทำเป็นเครื่องปูพื้น แต่หนังแกะเป็นของสำหรับปูทับ หนังแกะนั้นก็เป็นครุภัณฑ์เท่านั้น หนังสัตว์ที่ควรใช้เป็นของแบ่งได้ แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า หนังสัตว์ทั้งหมดที่มีขนาดเท่าเตียงนอนเป็นครุภัณฑ์ Udukkhalaṃ musalaṃ suppaṃ nisadaṃ nisadapoto pāsāṇadoṇi pāsāṇakaṭāhaṃ sabbaṃ kasibhaṇḍampi garubhaṇḍaṃ, sabbaṃ cakkayuttayānaṃ garubhaṇḍameva. Mañcapīṭhānaṃ pādā ca aṭaniyo ca vāsiparasuādīnaṃ daṇḍā cāti etesu yaṃkiñci aniṭṭhitaṃ bhājanīyaṃ, tacchitamaṭṭhaṃ pana garubhaṇḍaṃ hoti, anuññātavāsiyā daṇḍo chattaṃ muṭṭhipaṇṇaṃ kattarayaṭṭhi upāhanā araṇisahitaṃ dhammakaraṇo pādaggaṇhanakato anatirittaṃ āmalakatumbaṃ āmalakaghaṭo lābukatumbaṃ lābukaghaṭo visāṇatumbanti sabbametaṃ bhājanīyaṃ, tato paraṃ garubhaṇḍaṃ. ครก สาก กระด้ง หินบดยา ลูกหินบดยา รางหิน กระทะหิน เครื่องมือเกษตรทั้งหมดก็เป็นครุภัณฑ์ ยานพาหนะที่มีล้อทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์เท่านั้น ขาเตียงและตั่ง และกรอบเตียง และด้ามของผึ่งและขวานเป็นต้น ในบรรดาของเหล่านี้ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ยังไม่สำเร็จรูปเป็นของแบ่งได้ แต่ของที่ถากและขัดเกลาแล้วเป็นครุภัณฑ์ ด้ามผึ่งที่ทรงอนุญาต ร่ม พัดใบตาลที่ถือด้วยมือ ไม้เท้า รองเท้า เครื่องสีไฟพร้อมทั้งไม้สี เครื่องกรองน้ำ กระบอกมะขามป้อม กระบอกน้ำเต้า กระบอกเขาสัตว์ ที่มีขนาดไม่เกินหนึ่งบาท ทั้งหมดนี้เป็นของแบ่งได้ นอกเหนือจากนั้นเป็นครุภัณฑ์ Hatthidanto vā yaṃkiñci visāṇaṃ vā atacchitaṃ yathāgatameva bhājanīyaṃ, tehi katamañcapīṭhapādādīsu purimasadisova vinicchayo. Tacchitaniṭṭhitopi hiṅgukaraṇḍako añjanikaraṇḍako gaṇṭhikā vidho añjanī añjanisalākā udakapuñchanīti idaṃ sabbaṃ bhājanīyameva. งาช้างก็ดี เขาสัตว์ใดๆ ก็ดี ที่ยังไม่ได้ถากตามสภาพเดิมเป็นของแบ่งได้ การวินิจฉัยในขาเตียงและตั่งเป็นต้นที่ทำด้วยสิ่งเหล่านั้นก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ตลับหิงคุที่ถากและขัดเกลาเสร็จแล้ว ตลับยาหยอดตา ลูกดุม ลูกกระเดื่อง กล้องยาหยอดตา ไม้ป้ายยาหยอดตา ผ้าเช็ดน้ำ ทั้งหมดนี้เป็นของแบ่งได้เท่านั้น Mattikābhaṇḍe sabbaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ghaṭapiṭharādikulālabhājanaṃ, pattakaṭāhaṃ aṅgārakaṭāhaṃ dhūmadānakaṃ dīparukkhako dīpakapallikā cayaniṭṭhakā chadaniṭṭhakā thupikāti sabbaṃ garubhaṇḍaṃ, etesu pana vuttanayesu garubhaṇḍesu yaṃkiñci veḷuādiṃ attano atthāya gaṇhantena samakaṃ vā atirekaṃ vā phātikammaṃ katvā gahetabbaṃ. Pādaggaṇhanakato anatirittappamāṇo pana ghaṭako patto thālakaṃ kañcanako kuṇḍikāti idamettha bhājanīyaṃ, yathā ca mattikābhaṇḍe evaṃ lohabhaṇḍepi kuṇḍikā bhājanīyakoṭṭhāsameva bhajati. Iti yaṃ bhājanīyaṃ vissajjanīyampi taṃ evaṃ vissajjiyavebhaṅgiyasaṅkhātaṃ aññaṃ parikkhāraṃ datvā khīyantassa dukkaṭaṃ, itaraṃ pana dātumeva na vaṭṭati. Issaravatāya dento thullaccayaṃ āpajjati, theyyacittena gaṇhanto bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbo. Yathā ca aññaṃ parikkhāraṃ datvā khīyantassa dukkaṭaṃ, tathā saṅghena asammatassa cīvaraṃ vā aññaṃ vā parikkhāraṃ datvā khīyantassa dukkaṭameva, anupasampanne sabbattha tikadukkaṭaṃ. Pakatiyā pana chandādivasena (pāci. 488) karontaṃ disvā ‘‘ko attho tassa dinnena, laddhāpi vinipātessati, na sammā upanessatī’’ti khīyantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, saṅghena saddhiṃ vikappanupagacīvaradānaṃ, pacchā khīyitukāmatāya khīyanāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. ในบรรดาเครื่องใช้ดินเผา ภาชนะดินเผาของช่างหม้อ เช่น หม้อ ไห เป็นต้น ที่มนุษย์ใช้สอยทั้งหมด กระทะสำหรับอบบาตร กระทะใส่ถ่านไฟ กล้องพ่นควัน เชิงเทียน ถ้วยประทีป อิฐก่อ อิฐมุงหลังคา ยอดเจดีย์ ทั้งหมดเป็นครุภัณฑ์ แต่ในบรรดาครุภัณฑ์ที่กล่าวมานี้ ภิกษุผู้ถือเอาไม้ไผ่เป็นต้นสิ่งใดสิ่งหนึ่งเพื่อประโยชน์แก่ตน พึงถือเอาโดยทำปาฏิกรรมให้เท่ากันหรือเกินกว่า แต่หม้อ บาตร ถาด ขันน้ำ คนโท ที่มีขนาดไม่เกินหนึ่งบาท เป็นของแบ่งได้ในที่นี้ และคนโทในเครื่องใช้ดินเผาเป็นส่วนของที่แบ่งได้ฉันใด คนโทในเครื่องใช้โลหะก็เป็นส่วนของที่แบ่งได้ฉันนั้น ดังนั้น สิ่งใดที่แบ่งได้ ก็เป็นของสละได้เช่นกัน การให้บริขารอื่นที่เรียกว่าวิสัชชิยเวภังคีย์แล้วติเตียน เป็นทุกกฏ แต่บริขารอื่นไม่ควรให้เลย ภิกษุผู้ให้โดยมีอำนาจ ย่อมต้องอาบัติถุลลัจจัย ภิกษุผู้ถือเอาด้วยจิตคิดขโมย พึงให้ประเมินราคาของนั้นแล้วชดใช้ และเช่นเดียวกับการให้บริขารอื่นแล้วติเตียนเป็นทุกกฏ ฉันใด การให้จีวรหรือบริขารอื่นแก่ภิกษุที่สงฆ์ยังไม่ได้สมมติแล้วติเตียน ก็เป็นทุกกฏฉันนั้น แก่ผู้ที่ยังไม่เป็นอุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏในทุกกรณี แต่ภิกษุผู้ติเตียนโดยเห็นภิกษุผู้ทำตามปกติด้วยอำนาจฉันทะเป็นต้นว่า "ให้แก่ภิกษุนั้นจะมีประโยชน์อะไรเล่า ถึงได้ไปก็จักทำลายเสีย จักไม่ใช้สอยให้ถูกต้อง" และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นอุปสัมบัน, การได้รับสมมติโดยธรรม, การให้จีวรที่เข้าถึงการวิกัปกับสงฆ์, การติเตียนด้วยความประสงค์จะติเตียนในภายหลัง เหล่านี้เป็นองค์สี่ในที่นี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทาน แต่ข้อนี้มีเวทนาเป็นทุกข์ Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยของเบา จบแล้ว 12. Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā 12. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภ Dvādasame sabbaṃ tiṃsakakaṇḍe pariṇāmanasikkhāpade vuttanayameva. Ayameva hi viseso, tattha attano pariṇāmitattā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, idha puggalassa pariṇāmitattā suddhikapācittiyanti. ในสิกขาบทที่ ๑๒ นี้ ทุกอย่างเหมือนกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภในติงสกกัณฑ์ แต่มีความแตกต่างกันดังนี้ ในสิกขาบทนั้น เพราะน้อมลาภมาเพื่อตน จึงเป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ในสิกขาบทนี้ เพราะน้อมลาภมาเพื่อบุคคล จึงเป็นสุทธิกปาจิตตีย์ Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการน้อมลาภ จบแล้ว Sahadhammikavaggo aṭṭhamo. สหธรรมิกวรรคที่ ๘ 9. Ratanavaggo 9. รัตนวรรค 1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในพระราชวัง Ratanavaggassa paṭhame khattiyassāti khattiyajātikassa, muddhābhisittassāti khattiyābhisekena muddhani abhisittassa. Anikkhanto rājā itoti anikkhantarājakaṃ, tasmiṃ anikkhantarājake, sayanighareti attho. Ratanaṃ vuccati mahesī, niggatanti nikkhantaṃ, aniggataṃ ratanaṃ itoti aniggataratanakaṃ, tasmiṃ aniggataratanake, sayanighareti attho. Indakhīlaṃ atikkameyyāti ettha attano āgatabhāvaṃ ajānāpetvā sayanigharassa ummāraṃ paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmentassa dukkaṭaṃ, dutiyaṃ pācittiyaṃ. ในสิกขาบทแรกแห่งรัตนวรรค คำว่า "ของกษัตริย์" หมายถึง ผู้มีชาติเป็นกษัตริย์ คำว่า "ผู้ได้รับการอภิเษกแล้ว" หมายถึง ผู้ได้รับการอภิเษกด้วยการหลั่งน้ำอภิเษกของกษัตริย์บนพระเศียร คำว่า "พระราชาไม่ออกไปจากที่นี้" หมายถึง ห้องบรรทมที่มีพระราชาประทับอยู่ยังไม่ออกไป คำว่า "รัตนะ" หมายถึง พระมเหสี คำว่า "ออกไปแล้ว" หมายถึง รัตนะที่ออกไปแล้ว คำว่า "รัตนะยังไม่ออกไปจากที่นี้" หมายถึง ห้องบรรทมที่มีพระมเหสีประทับอยู่ยังไม่ออกไป ในคำว่า "พึงก้าวล่วงธรณีประตู" นี้ ภิกษุผู้ก้าวล่วงธรณีประตูห้องบรรทมด้วยเท้าแรกโดยไม่ให้เขารู้ว่าตนมา ต้องอาบัติทุกกฏ ก้าวล่วงด้วยเท้าที่สองเป็นปาจิตตีย์ Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ ārabbha rañño antepurappavisanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, paṭisaṃvidite appaṭisaṃviditasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Paṭisaṃviditasaññissa, na khattiyassa vā, na khattiyābhisekena abhisittassa vā, ubhosu vā, ubhinnaṃ vā aññatarasmiṃ nikkhante sayanigharaṃ pavisantassa, asayanighare, ummattakādīnañca anāpatti. Khattiyatā, abhisittatā, ubhinnampi sayanigharato anikkhantatā, appaṭisaṃviditatā, indakhīlātikkamoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระอานนท์ ในเรื่องการเข้าไปในพระราชวังของพระราชา เป็นบัญญัติที่ไม่ทั่วไป, ไม่ต้องอาณัติ, เป็นติกปาจิตตีย์ เมื่อมีการบอกให้รู้แล้ว แต่สำคัญว่ายังไม่ได้บอกให้รู้ หรือสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุผู้สำคัญว่ามีการบอกให้รู้แล้ว, หรือไม่ใช่กษัตริย์, หรือกษัตริย์ที่ยังไม่ได้รับการอภิเษก, หรือเมื่อทั้งสอง (พระราชาและพระมเหสี) ออกไปแล้ว, หรือเมื่อคนใดคนหนึ่งในสองคนออกไปแล้ว เข้าไปในห้องบรรทม, หรือเข้าไปในที่ที่ไม่ใช่ห้องบรรทม, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นกษัตริย์, การได้รับการอภิเษก, การที่ทั้งสองยังไม่ออกไปจากห้องบรรทม, การไม่ได้รับการบอกให้รู้, การก้าวล่วงธรณีประตู เหล่านี้เป็นองค์ห้าในที่นี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทกฐินข้อแรก แต่ข้อนี้เป็นกิริยากิริยา Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในพระราชวัง จบแล้ว 2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยรัตนะ Dutiye ratananti muttādidasavidhaṃ. Ratanasammatanti yaṃkiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ. Ajjhārāme vāti parikkhittassa antopaṭikkhepe aparikkhittassa dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ anto. Ajjhāvasatheti parikkhittassa antopaṭikkhepe, aparikkhittassa musalapātabbhantare. Ayaṃ panettha vinicchayo – jātarūparajataṃ attano atthāya uggaṇhantassa vā uggaṇhāpentassa vā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Saṅghagaṇapuggalacetiyanavakammānaṃ atthāya dukkaṭaṃ, avasese muttādiratane sabbesampi atthāya dukkaṭameva. Kappiyavatthuṃ vā akappiyavatthuṃ vā antamaso mātusantakampi bhaṇḍāgārikasīsena paṭisāmentassa pācittiyaṃ, tādisaṃ pana attano santakaṃ katvā paṭisāmetuṃ vaṭṭati. ‘‘Idaṃ paṭisāmethā’’ti vutte pana ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhipitabbaṃ. Sace kupitā pātetvā gacchanti, palibodho nāma hoti, paṭisāmetabbaṃ. Vihāre kammaṃ karontā vaḍḍhakīādayo vā rājavallabhā vā ‘‘yaṃkiñci upakaraṇaṃ vā sayanabhaṇḍaṃ vā paṭisāmetvā dethā’’ti vadanti, chandenapi bhayenapi na kātabbameva, guttaṭṭhānaṃ pana dassetuṃ vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า รัตนะ คือ รัตนะ ๑๐ ชนิด มีไข่มุกเป็นต้น คำว่า รัตนะที่สมมติ คือ สิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งเป็นเครื่องใช้สอยภายในและเครื่องใช้สอยภายนอกของมนุษย์ทั้งหลาย คำว่า ในอาราม หรือ คือ ภายในเขตที่กั้นไว้ของอารามที่กั้นไว้ หรือภายในที่ที่ก้อนดิน ๒ ก้อนตกถึงกันของอารามที่ไม่ได้กั้นไว้ คำว่า ในที่อยู่ หรือ คือ ภายในเขตที่กั้นไว้ของบ้านที่กั้นไว้ หรือภายในที่ที่สากตกถึงกันของบ้านที่ไม่ได้กั้นไว้ การวินิจฉัยในสิกขาบทนี้มีดังนี้ คือ ทองและเงิน ภิกษุผู้เก็บเอง หรือผู้ให้ผู้อื่นเก็บเพื่อประโยชน์แก่ตนเอง เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ เพื่อประโยชน์แก่สงฆ์ คณะ บุคคล เจดีย์ หรือการงานใหม่ เป็นทุกกฏ ในรัตนะที่เหลือ มีไข่มุกเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่ทั้งหมด เป็นทุกกฏเท่านั้น ภิกษุผู้เก็บรักษาวัตถุที่ควร หรือวัตถุที่ไม่ควร แม้กระทั่งของมารดา โดยความเป็นผู้เป็นเจ้าหน้าที่คลัง เป็นปาจิตตีย์ แต่การเก็บรักษาวัตถุเช่นนั้น โดยทำให้เป็นของตนเอง ย่อมควร แต่เมื่อมีผู้กล่าวว่า “จงเก็บรักษาสิ่งนี้” พึงปฏิเสธว่า “ไม่ควร” หากพวกเขาโกรธแล้วทิ้งไป ย่อมเป็นเครื่องกังวล พึงเก็บรักษาไว้ ช่างไม้เป็นต้น หรือข้าราชบริพารผู้สนิทสนมกับพระราชา ผู้ทำงานอยู่ในวิหาร กล่าวว่า “จงเก็บรักษาเครื่องมือ หรือเครื่องนอนสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้วมอบให้” ไม่พึงทำด้วยความพอใจหรือด้วยความกลัวเลย แต่พึงแสดงที่ปลอดภัยให้ดูได้ Ajjhārāmaajjhāvasathesupi yādise ṭhāne ‘‘bhikkhūhi vā sāmaṇerehi vā gahitaṃ bhavissatī’’ti āsaṅkā uppajjati, tādiseyeva ṭhāne uggahetvā vā uggahāpetvā vā saññāṇaṃ katvā nikkhipitabbaṃ, ‘‘yassa bhaṇḍaṃ naṭṭhaṃ, so āgacchatū’’ti ca ācikkhitabbaṃ. Atha yo āgacchati, so ‘‘kīdisaṃ te bhaṇḍaṃ naṭṭha’’nti pucchitabbo, sace saññāṇena sampādeti, dātabbaṃ. No ce, ‘vicināhī’ti vattabbo. Tamhā āvāsā pakkamantena patirūpānaṃ bhikkhūnaṃ hatthe, tesu asati patirūpānaṃ gahapatikānaṃ hatthe nikkhipitvā pakkamitabbaṃ. Yo pana neva pakkamati, na sāmikaṃ passati, tena thāvaraṃ senāsanaṃ vā cetiyaṃ vā pokkharaṇiṃ vā kāretabbo. Sace dīghassa addhuno accayena sāmiko āgacchati, taṃ dassetvā ‘anumodāhī’ti vattabbo. Sace nānumodati, ‘‘dehi me dhana’’nti codeti, samādapetvā dātabbaṃ. แม้ในอารามและที่อยู่ ในที่เช่นใด ความสงสัยย่อมเกิดขึ้นว่า “ภิกษุหรือสามเณรจักถือเอาไปแล้ว” ในที่เช่นนั้นนั่นแล พึงเก็บเอง หรือให้ผู้อื่นเก็บ ทำเครื่องหมายแล้วเก็บไว้ และพึงประกาศว่า “ของใครหาย ผู้นั้นจงมา” ครั้นเมื่อผู้ใดมา พึงถามผู้นั้นว่า “ของของท่านที่หายไปนั้นเป็นเช่นไร” หากเขาทำให้ตรงกับเครื่องหมายได้ พึงให้ หากไม่ได้ พึงบอกว่า “จงค้นหาต่อไป” ภิกษุผู้ประสงค์จะจากอาวาสนั้นไป พึงมอบไว้ในมือของภิกษุผู้สมควร หากไม่มีภิกษุเหล่านั้น พึงมอบไว้ในมือของคฤหัสถ์ผู้สมควรแล้วจากไป ส่วนภิกษุใดไม่จากไป และไม่เห็นเจ้าของ ภิกษุนั้นพึงสร้างเสนาสนะที่มั่นคง หรือเจดีย์ หรือสระน้ำ หากเจ้าของมาเมื่อเวลาล่วงเลยไปนาน พึงแสดงสิ่งนั้นให้ดูแล้วบอกว่า “จงอนุโมทนาเถิด” หากเขาไม่อนุโมทนา และทวงว่า “จงให้ทรัพย์ของฉัน” พึงทำให้ครบถ้วนแล้วให้ Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha ratanauggaṇhanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra ajjhārāmā vā, ajjhāvasathā vā’’ti ayamettha duvidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, anuññātaṭṭhāne anādariyena uggahetvā anikkhipantassa dukkaṭaṃ. Anuññātaṭṭhāne gahetvā nikkhipantassa, yaṃ hoti āmāsaṃ ratanasammataṃ, taṃ vissāsaṃ vā tāvakālikaṃ vā uggaṇhantassa, paṃsukūlasaññāya gaṇhato, ummattakādīnañca anāpatti. Ananuññātakaraṇaṃ, parasantakatā, vissāsaggāhapaṃsukūlasaññānaṃ abhāvo, uggahaṇaṃ vā uggahāpanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการเก็บรัตนะ คำว่า “เว้นในอาราม หรือในที่อยู่” นี้ เป็นอนุบัญญัติ ๒ อย่างในสิกขาบทนี้ เป็นบัญญัติทั่วไป เป็นบัญญัติที่มีอาณัติ ภิกษุผู้เก็บในที่ที่ทรงอนุญาตแล้วโดยไม่เคารพ และไม่เก็บไว้ เป็นทุกกฏ ภิกษุผู้เก็บในที่ที่ทรงอนุญาตแล้วและเก็บไว้ ภิกษุผู้เก็บวัตถุที่ควรสัมผัสที่สมมติว่าเป็นรัตนะ โดยความคุ้นเคย หรือชั่วคราว ภิกษุผู้ถือเอาด้วยสำคัญว่าเป็นผ้าบังสุกุล และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การกระทำในที่ที่ไม่ได้อนุญาต, ความเป็นของผู้อื่น, การไม่มีความสำคัญว่าคุ้นเคยหรือผ้าบังสุกุล, การเก็บเอง หรือการให้ผู้อื่นเก็บ เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อ Ratanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องรัตนะ จบแล้ว 3. Vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā 3. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล Tatiye santaṃ bhikkhuṃ anāpucchāti idaṃ cāritte vuttanayameva. Vikāleti majjhanhikātikkamato paṭṭhāya antoaruṇe, etasmiṃ antare ‘‘vikāle gāmappavesanaṃ āpucchāmī’’ti vā, ‘‘gāmaṃ pavisissāmī’’ti vā anāpucchitvā asati tathārūpe accāyike karaṇīye parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa, aparikkhittassa upacāraṃ okkamantassa paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ. Sacepi sambahulā kenaci kammena gāmaṃ pavisanti, sabbehi aññamaññaṃ āpucchitabbaṃ. ‘‘Tasmiṃ gāme taṃ kammaṃ na sampajjatī’’ti aññaṃ gāmaṃ gacchantānaṃ puna āpucchanakiccaṃ natthi. Sace pana ussāhaṃ paṭippassambhetvā vihāraṃ gacchantā antarā aññaṃ gāmaṃ pavisitukāmā honti, āpucchitabbameva. Kulaghare vā āsanasālāyaṃ vā bhattakiccaṃ katvā telabhikkhāya vā sappibhikkhāya vā caritukāmena sace passe bhikkhu atthi, āpucchitabbo, asante ‘natthī’ti gantabbaṃ. Vīthiṃ otaritvā pana bhikkhuṃ disvāpi āpucchanakiccaṃ natthi. Yo pana gāmamajjhena maggo hoti, sace tena gacchantassa ‘‘telādīnaṃ atthāya carissāmī’’ti cittaṃ uppajjati, passe bhikkhuṃ disvā āpucchitabbaṃ. Maggā anokkamma carantassa pana āpucchanakiccaṃ natthi, okkamantassa vuttanayeneva pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า “ไม่บอกภิกษุผู้มีอยู่” นี้ เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยจาริต คำว่า “วิกาล” คือ ตั้งแต่เวลาเที่ยงวันล่วงไปจนถึงอรุณขึ้น ในระหว่างนี้ ภิกษุผู้ไม่บอกว่า “ข้าพเจ้าขอบอกลาเพื่อเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล” หรือ “ข้าพเจ้าจักเข้าไปในบ้าน” เมื่อไม่มีกิจรีบด่วนเช่นนั้น ภิกษุผู้ก้าวล่วงเขตที่กั้นไว้ของบ้านที่กั้นไว้ หรือภิกษุผู้ก้าวล่วงเข้าไปในเขตอุปจารของบ้านที่ไม่ได้กั้นไว้ เป็นทุกกฏในก้าวแรก เป็นปาจิตตีย์ในก้าวที่สอง แม้ภิกษุจำนวนมากเข้าไปในบ้านด้วยกิจบางอย่าง ภิกษุทั้งหมดพึงบอกกันและกัน เมื่อกิจนั้นไม่สำเร็จในบ้านนั้น ภิกษุผู้จะไปยังบ้านอื่น ไม่จำเป็นต้องบอกอีก แต่หากภิกษุผู้ละความพยายามแล้วกำลังกลับวิหาร และในระหว่างทางประสงค์จะเข้าไปในบ้านอื่น พึงบอกอีกนั่นแล เมื่อทำกิจภัตตาหารในตระกูล หรือในโรงฉันแล้ว ภิกษุผู้ประสงค์จะเที่ยวบิณฑบาตเพื่อน้ำมัน หรือเพื่อเนยใส หากมีภิกษุอยู่ข้างๆ พึงบอก หากไม่มี พึงคิดว่า “ไม่มี” แล้วไปได้ แต่เมื่อลงสู่ถนนแล้ว แม้เห็นภิกษุ ก็ไม่จำเป็นต้องบอก ส่วนทางใดที่เป็นทางผ่านกลางบ้าน หากจิตของภิกษุผู้กำลังเดินไปตามทางนั้น เกิดขึ้นว่า “จักเที่ยวบิณฑบาตเพื่อน้ำมันเป็นต้น” พึงบอกภิกษุที่อยู่ข้างๆ เมื่อเห็น แต่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตโดยไม่แวะออกจากทาง ไม่จำเป็นต้องบอก ส่วนภิกษุผู้แวะออกจากทาง เป็นปาจิตตีย์ตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha vikāle gāmappavesanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘santaṃ bhikkhu’’nti ca ‘‘anāpucchā’’ti ca ‘‘aññatra tathārūpā accāyikā karaṇīyā’’ti ca imā panettha tisso anupaññattiyo, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, kāle vikālasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Kālasaññino pana, yo ca accāyike vā karaṇīye, santaṃ vā āpucchitvā, asantaṃ vā anāpucchitvā pavisati, antarārāmabhikkhunupassayatitthiyaseyyapaṭikkamanesu vā aññataraṃ gacchati, tassa, gāmena maggo hoti, tena gacchato, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchatā, anuññātakāraṇābhāvo, vikāle gāmappavisananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล คำว่า “ภิกษุผู้มีอยู่” และ “ไม่บอกลา” และ “เว้นแต่กิจรีบด่วนเช่นนั้น” เหล่านี้เป็นอนุบัญญัติ ๓ อย่างในสิกขาบทนี้ เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ เป็นติกปาจิตตีย์ ภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นวิกาลในเวลากาล และผู้มีความสงสัย เป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุผู้สำคัญว่าเป็นกาล ภิกษุใดเข้าไปในบ้านด้วยกิจรีบด่วน หรือบอกลาภิกษุผู้มีอยู่ หรือไม่บอกลาภิกษุผู้ไม่มีอยู่ หรือไปยังที่ใดที่หนึ่งในบรรดาอารามภายใน, ที่อยู่ของภิกษุณี, ที่นอนของเดียรถีย์, โรงฉันในบ้าน ภิกษุนั้นผู้เดินไปตามทางซึ่งเป็นทางผ่านบ้าน ภิกษุผู้เข้าไปในบ้านเพราะภัยอันตราย และภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การไม่บอกลาภิกษุผู้มีอยู่, การไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, การเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยผ้ากฐินนั่นแล แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยา-อกิริยา Vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาล จบแล้ว 4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā 4. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องซองเข็ม Catutthe bhedanameva bhedanakaṃ, taṃ assa atthīti bhedanakaṃ. Tasmā evarūpe sūcighare karaṇakārāpanesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena pana taṃ bhinditvā pācittiyaṃ desetabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า “เภทนกะ” คือ การผ่าออกนั่นเอง เพราะมีสิ่งนั้นอยู่ จึงเรียกว่า “เภทนกะ” เพราะฉะนั้น การทำเองหรือให้ผู้อื่นทำซองเข็มเช่นนี้ เป็นทุกกฏ แต่เมื่อได้มา พึงผ่าซองเข็มนั้นแล้วแสดงอาบัติปาจิตตีย์ Sakkesu sambahule bhikkhū ārabbha bahusūcigharaviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, attanā vippakataṃ attanā vā, parehi vā, parehi vippakatampi attanā vā, parehi vā pariyosāpetvā labhantassa catukkapācittiyaṃ. Aññassatthāya karaṇakārāpanesu, aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjane dukkaṭaṃ. Gaṇṭhike araṇike vidhe añjaniyā añjanisalākāya vāsijaṭe udakapuñchaniyāti etesu yaṃkiñci aṭṭhiādīhi karontassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sūcigharatā, aṭṭhimayāditā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในแคว้นสักกะ ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องการขอซองเข็มจำนวนมาก เป็นสาธารณบัญญัติ มีอาณัติ หากภิกษุทำซองเข็มที่ยังไม่เสร็จของตนเองให้เสร็จเอง หรือให้ผู้อื่นทำให้เสร็จ หรือซองเข็มที่ยังไม่เสร็จของผู้อื่น ตนเองทำให้เสร็จ หรือให้ผู้อื่นทำให้เสร็จ แล้วได้มา เป็นปาจิตตีย์ ๔ ตัว การทำเองหรือให้ผู้อื่นทำเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น หรือได้ซองเข็มที่ผู้อื่นทำแล้วมาใช้สอย เป็นทุกกฏ การทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาสิ่งเหล่านี้ คือ ลูกดุม ไม้สีไฟ สายรัดเอว กล่องยาหยอดตา ไม้ป้ายตา ด้ามขวาน ผ้าเช็ดน้ำ ด้วยกระดูกเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติแก่ภิกษุผู้ทำ และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ความเป็นซองเข็ม ความเป็นของที่ทำด้วยกระดูกเป็นต้น การทำเองเพื่อประโยชน์ของตน หรือการให้ผู้อื่นทำ หรือการได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทสังฆาทิเสสว่าด้วยการประพาส Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องซองเข็มจบแล้ว 5. Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā 5. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องเตียงและตั่ง Pañcame mañcanti masārakādīsu aññataraṃ. Pīṭhampi tādisameva, taṃ pana mañco viya atidīghaṃ, āsandiko viya ca samaṃ caturassaṃ na hoti. Chedanakaṃ bhedanakasadisameva. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า 'เตียง' หมายถึงเตียงอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเตียงมีมาสารกะเป็นต้น ส่วน 'ตั่ง' ก็เช่นเดียวกัน แต่ตั่งนั้นไม่ยาวเกินไปเหมือนเตียง และไม่เป็นสี่เหลี่ยมจัตุรัสเท่ากันเหมือนอาสนะสูง คำว่า 'เฉทนกะ' เหมือนกับ 'เภทนกะ' Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha ucce mañce sayanavatthusmiṃ paññattaṃ, pamāṇikaṃ karontassa, pamāṇātikkantaṃ labhitvā chinditvā yathā pamāṇameva upari dissati, evaṃ nikhaṇitvā vā, uttānaṃ vā katvā, aṭṭakaṃ vā bandhitvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pamāṇātikkantamañcapīṭhatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha dve aṅgāni. Sesaṃ sabbaṃ sūcigharasikkhāpadasadisamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระอุปนันทะ ในเรื่องการนอนบนเตียงสูง ภิกษุผู้ทำเตียงหรือตั่งตามขนาด หรือได้เตียงหรือตั่งที่เกินขนาดมาแล้วตัดให้เหลือขนาดที่ปรากฏอยู่บนพื้นดินเท่านั้น โดยการฝังลงไป หรือหงายขึ้น หรือผูกติดกับโครงแล้วใช้สอย ย่อมไม่มีอาบัติ และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ความเป็นเตียงหรือตั่งที่เกินขนาด การทำเองเพื่อประโยชน์ของตน หรือการให้ผู้อื่นทำ หรือการได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ ส่วนที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับสิกขาบทเรื่องซองเข็ม Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องเตียงและตั่งจบแล้ว 6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā 6. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องเตียงและตั่งที่ยัดด้วยนุ่น Chaṭṭhe tūlaṃ onaddhametthāti tūlonaddhaṃ, cimilikaṃ pattharitvā tūlaṃ pakkhipitvā upari cimilikāya onaddhanti vuttaṃ hoti. Uddālanakaṃ bhedanakasadisameva. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า 'ตูลนัทธะ' หมายถึงสิ่งที่มีนุ่นยัดอยู่ กล่าวคือ การปูผ้าหยาบแล้วใส่นุ่นลงไป แล้วหุ้มด้วยผ้าหยาบอีกผืนหนึ่งบนเตียงหรือตั่ง คำว่า 'อุททาลนกะ' เหมือนกับ 'เภทนกะ' Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha tūlonaddhakārāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, āyoge kāyabandhane aṃsabaddhake pattatthavikāya parissāvane bimbohane, aññena kataṃ tūlonaddhaṃ paṭilabhitvā uddāletvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Bimbohanañcettha sīsappamāṇameva vaṭṭati, sīsappamāṇaṃ nāma yassa vitthārato tīsu koṇesu dvinnaṃ antaraṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti, majjhe muṭṭhiratanaṃ, dīghato diyaḍḍharatanaṃ vā dviratanaṃ vā. Tūlonaddhamañcapīṭhatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha dve aṅgāni. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการให้ทำเตียงหรือตั่งที่ยัดด้วยนุ่น การทำเองหรือให้ผู้อื่นทำและใช้สอยสิ่งของที่ยัดด้วยนุ่น เช่น ผ้าประคตเข่า ประคตเอว สายสะพาย ถุงบาตร ผ้ากรองน้ำ หรือหมอน หรือได้เตียงหรือตั่งที่ยัดด้วยนุ่นที่ผู้อื่นทำมาแล้วรื้อออกแล้วใช้สอย ย่อมไม่มีอาบัติ และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ในที่นี้ หมอนที่มีขนาดเท่าศีรษะเท่านั้นที่ควรใช้ หมอนขนาดเท่าศีรษะคือหมอนที่มีความกว้างระหว่างมุมสองมุมในสามมุมเป็นหนึ่งคืบสี่นิ้ว ตรงกลางเป็นหนึ่งกำมือ และมีความยาวหนึ่งศอกครึ่งหรือสองศอก ความเป็นเตียงหรือตั่งที่ยัดด้วยนุ่น การทำเองเพื่อประโยชน์ของตน หรือการให้ผู้อื่นทำ หรือการได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องเตียงและตั่งที่ยัดด้วยนุ่นจบแล้ว 7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā 7. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้านิสีทนะ Sattame nisīdananti santhatasadisaṃ santharitvā ekasmiṃ ante sugatavidatthippamāṇaṃ dvīsu ṭhānesu phāletvā katāhi tīhi dasāhi yuttassa parikkhārassetaṃ nāmaṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า 'นิสีทนะ' นี้เป็นชื่อของบริขารที่ปูลาดเหมือนผ้าปูลาด และมีชายสามชายที่ทำโดยการผ่าออกสองแห่งที่ปลายด้านหนึ่ง ขนาดเท่าคืบของพระสุคต Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha appamāṇikāni nisīdanāni dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘dasā vidatthī’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, pamāṇikaṃ vā ūnakaṃ vā karontassa, aññena kataṃ pamāṇātikkantaṃ paṭilabhitvā chinditvā paribhuñjantassa, vitānādīsu yaṃkiñci karontassa, ummattakādīnañca anāpatti. Nisīdanassa pamāṇātikkantatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha dve aṅgāni. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทรงผ้านิสีทนะที่ไม่มีขนาด คำว่า 'ชายผ้าหนึ่งคืบ' นี้เป็นอนุบัญญัติในสิกขาบทนี้ เป็นอสาธารณบัญญัติ ภิกษุผู้ทำผ้านิสีทนะตามขนาดหรือน้อยกว่าขนาด หรือได้ผ้านิสีทนะที่ผู้อื่นทำเกินขนาดมาแล้วตัดให้พอดีแล้วใช้สอย หรือทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาสิ่งมีเพดานเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ และแก่ภิกษุผู้วิกลจริตเป็นต้น ความเป็นผ้านิสีทนะที่เกินขนาด การทำเองเพื่อประโยชน์ของตน หรือการให้ผู้อื่นทำ หรือการได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้านิสีทนะจบแล้ว 8. Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadavaṇṇanā 8. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้าปิดฝี Aṭṭhame kaṇḍuppaṭicchādinti adhonābhiubbhajāṇumaṇḍalaṃ kaṇḍupīḷakaassāvathullakacchābādhānaṃ paṭicchādanatthaṃ anuññātaṃ cīvaraṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า 'ผ้าปิดฝี' หมายถึงจีวรที่ทรงอนุญาตไว้สำหรับปิดฝี หนองไหล หรือโรคผิวหนังที่มีสะเก็ดใหญ่ ซึ่งอยู่ใต้สะดือและเหนือมณฑลเข่าทั้งสองข้าง Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha appamāṇikāyo kaṇḍuppaṭicchādikāyo dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sesaṃ nisīdane vuttanayeneva veditabbanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทรงผ้าปิดฝีที่ไม่มีขนาด เป็นสาธารณบัญญัติ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทเรื่องผ้านิสีทนะ Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยกัณฑุปปฏิจฉาทิสิกขาบทจบแล้ว. 9. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā 9. อรรถกถาว่าด้วยวัสสิกสาฏิกสิกขาบท Navame sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha appamāṇikāyo vassikasāṭikāyo dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ nisīdane vuttanayamevāti. ในสิกขาบทที่ ๙ นั้น บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภพระฉัพพัคคีย์ เพราะเรื่องการทรงผ้าอาบน้ำฝนที่ไม่มีประมาณ. ส่วนคำที่ควรกล่าวในสิกขาบทนี้ที่เหลือ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในนิสีทนสิกขาบทนั่นเอง. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยวัสสิกสาฏิกสิกขาบทจบแล้ว. 10. Nandasikkhāpadavaṇṇanā 10. อรรถกถาว่าด้วยนันทสิกขาบท Dasame sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ nandaṃ ārabbha sugatacīvarappamāṇaṃ cīvaraṃ dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sesaṃ nisīdane vuttanayamevāti. ในสิกขาบทที่ ๑๐ บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภท่านพระนันทะ เพราะเรื่องการทรงจีวรมีประมาณเท่าจีวรของพระสุคต. เป็นสาธารณบัญญัติ. ส่วนที่เหลือเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในนิสีทนสิกขาบทนั่นเอง. Nandasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยนันทสิกขาบทจบแล้ว. Ratanavaggo navamo. รัตนวรรคที่ ๙. Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี Suddhapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสุทธปาจิตตีย์จบแล้ว. Pāṭidesanīyakaṇḍo ปาฏิเทสนียกัณฑ์ 1. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā 1. อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๑ Pāṭidesanīyesu paṭhame antaragharaṃ paviṭṭhāyāti vacanato sace tassā antarārāmādīsu ṭhatvāpi dadamānāya hatthato sayaṃ rathiyābyūhasiṅghāṭakagharānaṃ aññatarasmiṃ ṭhitopi gaṇhāti, doso natthi. Tassā pana rathiyādīsu ṭhatvā dadamānāya, rathiyādīsu vā, antarārāmādīsu vā ṭhatvāpi yaṃkiñci āmisaṃ ajjhoharaṇatthāya gaṇhato paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyaṃ. Tassa desetabbākāro gārayhaṃ āvusotiādinā nayena sikkhāpade dassitoyeva. ในปาฏิเทสนียสิกขาบททั้งหลาย ในสิกขาบทที่ ๑ เพราะคำว่า 'เข้าไปสู่ภายในบ้าน' ดังนี้ หากภิกษุรับจากมือของภิกษุณีนั้นผู้ยืนอยู่ในที่ทั้งหลายมีภายในอารามเป็นต้น แม้ตนเองจะยืนอยู่ในที่ใดที่หนึ่งในบรรดาถนน ตรอก สี่แยก หรือบ้าน ก็ไม่มีโทษ. แต่ถ้าภิกษุรับอามิสอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อประโยชน์แก่การกลืนกิน จากภิกษุณีนั้นผู้ยืนอยู่ในถนนเป็นต้น หรือตนเองยืนอยู่ในถนนเป็นต้น หรือในที่ทั้งหลายมีภายในอารามเป็นต้นแล้วรับ ย่อมเป็นทุกกฏในเพราะการรับ เป็นปาฏิเทสนียะในทุกๆ คำที่กลืนกิน. อาการที่พึงแสดงอาบัตินั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้แล้วในสิกขาบทนั่นเอง โดยนัยเป็นต้นว่า 'อาวุโส สิ่งนี้เป็นของที่น่าตำหนิ'. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha aññātikāya bhikkhuniyā antaragharaṃ paviṭṭhāya hatthato āmisaṃ paṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, yathā cetaṃ, tathā sesānipi, tikapāṭidesanīyaṃ, yāmakālikādīsu paṭiggahaṇepi ajjhoharaṇepi dukkaṭaṃ, ekatoupasampannāya yāvakālikepi tatheva, ñātikāya aññātikasaññivematikānampi eseva nayo. Ñātikasaññino pana, ñātikāya vā dāpentiyā, upanikkhipitvā vā dadamānāya, yā ca antarārāmabhikkhunupassayatitthiyaseyyapaṭikkamanesu ṭhatvā gāmato bahi nīharitvā, yāmakālikādīni vā ‘‘sati paccaye paribhuñjā’’ti deti, tassa, sikkhamānasāmaṇerīnañca hatthato gahetvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Paripuṇṇūpasampannatā, aññātikatā, antaraghare ṭhitāya hatthato sahatthā paṭiggahaṇaṃ, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปหนึ่ง ในเรื่องการรับอามิสจากมือภิกษุณีผู้ไม่ใช่ญาติที่เข้าไปสู่ภายในบ้าน เป็นอสาธารณบัญญัติ เป็นอนาณัตติกะ. สิกขาบทนี้เป็นเช่นไร แม้สิกขาบทที่เหลือก็เป็นเช่นนั้น. เป็นติกปาฏิเทสนียะ. ในการรับก็ดี ในการกลืนกินก็ดี ซึ่งยามากาลิกเป็นต้น เป็นทุกกฏ. แม้ในยาวกาลิก (ที่รับ) จากมือของภิกษุณีผูุปสมบทฝ่ายเดียว ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. แม้ในภิกษุณีผู้เป็นญาติ สำหรับภิกษุผู้มีความสำคัญว่าไม่ใช่ญาติและผู้มีความสงสัย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนภิกษุผู้มีความสำคัญว่าเป็นญาติ (รับจากมือภิกษุณีผู้เป็นญาติ) ก็ดี, หรือภิกษุณีผู้เป็นญาติให้ผู้อื่นให้ก็ดี, หรือวางไว้ใกล้ๆ แล้วให้ก็ดี, และภิกษุณีใดที่ยืนอยู่ในที่ทั้งหลายมีภายในอาราม ที่พักภิกษุณี ที่อยู่เดียรถีย์ และที่พักแรม แล้วนำออกไปภายนอกหมู่บ้าน แล้วให้ยามากาลิกเป็นต้นว่า “เมื่อมีปัจจัย จงใช้สอยเถิด” ดังนี้ก็ดี, ภิกษุผู้รับจากมือของภิกษุณีนั้น และจากมือของสิกขมานาและสามเณรีทั้งหลายแล้วใช้สอยก็ดี, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้นก็ดี ไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้อุปสมบทครบถ้วน ๑, ความเป็นผู้ไม่ใช่ญาติ ๑, การรับด้วยมือของตนจากมือของภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในภายในบ้าน ๑, ความเป็นยาวกาลิก ๑, การกลืนกิน ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับเอฬกโลมสิกขาบท. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๑ จบแล้ว. 2. Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā 2. อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๒ Dutiye idha sūpantiādi vosāsanākāradassanaṃ. Apasakka tāva bhaginītiādi apasādetabbākāradassanaṃ. Tatrāyaṃ vinicchayo – ekenāpi bhikkhunā anapasādite ajjhoharaṇatthāya āmisaṃ gaṇhantānaṃ paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyanti. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า อิทะ สูปัง เป็นต้น เป็นการแสดงอาการสั่งการ. คำว่า อปสักกะ ตาวะ ภคินี เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่พึงรุกราน (ห้าม). ในสิกขาบทนั้น มีวินิจฉัยดังนี้ คือ เมื่อภิกษุแม้รูปเดียวไม่รุกราน (ไม่ห้าม) ภิกษุทั้งหลายผู้รับอามิสเพื่อประโยชน์แก่การกลืนกิน เป็นทุกกฏในเพราะการรับ เป็นปาฏิเทสนียะในทุกๆ คำที่กลืนกิน. Rājagahe chabbaggiye ārabbha bhikkhuniyā vosāsantiyā nanivāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapāṭidesanīyaṃ, ekatoupasampannāya vosāsantiyā nanivārentassa dukkaṭaṃ, tathā anupasampannāya upasampannasaññino vematikassa ca. Anupasampannasaññino, pana yo ca attano vā bhattaṃ dāpentiyā, aññesaṃ vā bhattaṃ dentiyā, yaṃ vā na dinnaṃ, taṃ dāpentiyā, yattha vā na dinnaṃ, tattha, sabbesaṃ vā samakaṃ dāpentiyā, sikkhamānāya vā sāmaṇeriyā vā vosāsantiyā paṭiggahetvā bhuñjati, tassa, pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha, ummattakādīnañca anāpatti. Paripuṇṇūpasampannatā, pañcabhojanatā, antaraghare anuññātapakārato aññathā vosāsanā, anivāraṇā, ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisānīti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองราชคฤห์ ปรารภพระฉัพพัคคีย์ เพราะเรื่องที่ภิกษุณีสั่งการแล้วไม่ห้าม. เป็นติกปาฏิเทสนียะ. เมื่อภิกษุณีผู้อุปสมบทฝ่ายเดียวสั่งการอยู่ ภิกษุผู้ไม่ห้าม เป็นทุกกฏ. ในอนุปสัมบัน (สิกขมานา/สามเณรี) ผู้ที่ภิกษุสำคัญว่าเป็นอุปสัมบัน หรือสงสัย ก็เป็นอย่างนั้นเหมือนกัน. ส่วนภิกษุผู้สำคัญในอนุปสัมบันว่าเป็นอนุปสัมบัน (แล้วรับฉัน) ก็ดี, และภิกษุใดรับฉันในเมื่อภิกษุณีสั่งให้ให้โภชนะของตนก็ดี, สั่งให้ให้โภชนะของคนอื่นก็ดี, สั่งให้ให้โภชนะที่เขายังไม่ได้ให้ก็ดี, สั่งให้ให้ในที่ที่เขายังไม่ได้ให้ก็ดี, สั่งให้ให้แก่ภิกษุทั้งหมดโดยส่วนเสมอกันก็ดี, หรือสิกขมานาหรือสามเณรีสั่งการอยู่แล้วรับฉันก็ดี, ภิกษุนั้นไม่ต้องอาบัติในอามิสทั้งปวงยกเว้นโภชนะ ๕, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้นไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้อุปสมบทครบถ้วน ๑, ความเป็นโภชนะ ๕ (๑), การสั่งการโดยประการอื่นจากที่ทรงอนุญาตไว้ในภายในบ้าน ๑, การไม่ห้าม ๑, การกลืนกิน ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับกฐินสิกขาบท. Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๒ จบแล้ว. 3. Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā 3. อรรถกถาว่าด้วยปาฏิเทสนียสิกขาบทที่ ๓ Tatiye sekkhasammatānīti laddhasekkhasammutikāni. Pubbe animantitoti gharūpacārokkamanato paṭhamataraṃ upacāraṃ anokkamanteyeva pubbe animantito. Agilāno nāma yo sakkoti piṇḍāya carituṃ. Pāṭidesanīyanti gharūpacāraṃ okkamitvā āmisaṃ gaṇhantassa paṭiggahaṇe tāva dukkaṭaṃ, taṃ gahetvā yatthakatthaci bhuñjantassa ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyanti. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า เสกขสมมตานิ คือ ที่ได้รับสมมติว่าเป็นเสกขะ. คำว่า ปุพเพ อนิมันติโต คือ ผู้ที่ยังไม่ได้ถูกนิมนต์ไว้ก่อน คือก่อนแต่การก้าวล่วงเข้าไปสู่เขตบ้านนั่นเอง ชื่อว่ายังไม่ได้ถูกนิมนต์ไว้ก่อน. ที่ชื่อว่า อคิลาโน คือ ผู้ที่สามารถจะเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตได้. คำว่า ปาฏิเทสนียัง คือ เมื่อภิกษุก้าวล่วงเข้าไปสู่เขตบ้านแล้วรับอามิส เป็นทุกกฏในเพราะการรับก่อน, เมื่อรับอามิสนั้นแล้วฉันในที่ใดที่หนึ่ง เป็นปาฏิเทสนียะในทุกๆ คำที่กลืนกิน. Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha na mattaṃ jānitvā paṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘pubbe animantito, agilāno’’ti imā panettha dve anupaññattiyo, tikapāṭidesanīyaṃ, yāmakālikādīsu paṭiggahaṇepi ajjhohārepi dukkaṭaṃ, tathā asekkhasammate sekkhasammatasaññino vematikassa ca. Asekkhasammatasaññino, pana yo ca pubbe nimantito vā gilāno vā aññassa vā tesaṃ ghare paññattaṃ bhikkhaṃ gaṇhāti, yassa ca gharato nīharitvā, āsanasālādīsu vā bhikkhuṃ adisvā paṭhamaṃyeva nīharitvā, dvāramūle vā ṭhapitaṃ denti, tassa taṃ bhuñjantassa, niccabhattake, salākabhatte, pakkhike, uposathike, pāṭipadike, yāmakālikādiṃ ‘‘sati paccaye paribhuñjā’’ti dinnaṃ paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sekkhasammatatā, pubbe animantitatā, agilānatā, gharūpacārokkamanaṃ, ṭhapetvā niccabhattakādīni aññaṃ āmisaṃ gahetvā bhuñjananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องที่ไม่รู้จักประมาณในการรับ คำว่า “ไม่ได้ถูกนิมนต์ไว้ก่อน, ไม่เป็นไข้” เป็นอนุปบัญญัติ 2 ข้อในสิกขาบทนี้ เป็นปาฏิเทสนียะประเภทติกะ ในการรับยามากาลิกเป็นต้น แม้ในการรับและแม้ในการกลืนกินก็เป็นอาบัติทุกกฏ เช่นเดียวกับในตระกูลที่มิได้รับสมมติว่าเป็นเสกขะ แต่สำคัญว่าเป็นเสกขะ หรือสงสัยแล้วรับและฉัน ก็เป็นทุกกฏเช่นกัน ส่วนภิกษุที่สำคัญในตระกูลที่มิได้รับสมมติว่าเป็นเสกขะว่ามิได้รับสมมติว่าเป็นเสกขะแล้วรับและฉัน, และภิกษุใดที่ถูกนิมนต์ไว้ก่อน หรือเป็นไข้ หรือรับภิกษาที่จัดไว้ในบ้านของตระกูลเหล่านั้นของผู้อื่น, และภิกษุที่ชาวบ้านนำภิกษาออกจากบ้านแล้วนำไปถวายที่ศาลาฉันเป็นต้น หรือที่ประตูบ้าน โดยไม่เห็นภิกษุ หรือนำออกไปก่อนที่จะเห็นภิกษุ แล้วถวาย, ภิกษุนั้นฉันภิกษานั้น, และภิกษุที่ฉันนิจภัต, สลากภัต, ปักขิกภัต, อุโบสถิกภัต, ปาฏิปทิกภัต, และภิกษุที่ฉันอามิสที่ถวายโดยกล่าวว่า “เมื่อมีปัจจัย (ความจำเป็น) จงฉันเถิด” แล้วฉัน, และภิกษุบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์ 5 ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นผู้ที่สมมติว่าเป็นเสกขะ, ความเป็นผู้ที่ไม่ได้ถูกนิมนต์ไว้ก่อน, ความเป็นผู้ไม่เป็นไข้, การก้าวล่วงเข้าไปสู่บริเวณบ้าน, และการรับอามิสอื่นนอกจากนิจภัตเป็นต้นแล้วฉัน สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับเอฬกโลมสิกขาบท Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ 3 จบลงแล้ว 4. Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā 4. คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ 4 Catutthe yāni kho pana tāni āraññakānītiādi cīvaravippavāsasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ. Pubbe appaṭisaṃviditanti ettha yaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā ārāmaṃ vā ārāmūpacāraṃ vā pavisitvā ‘‘itthannāmassa, bhante, kulassa khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā āhariyissatī’’ti (pāci. 573) ārocitaṃ, taṃ pacchā yathāārocitameva vā āhariyatu, tassa parivāraṃ katvā aññaṃ vā tena saddhiṃ bahukampi, ‘‘itthannāmaṃ kulaṃ paṭisaṃviditaṃ katvā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā gahetvā gacchatī’’ti sutvā aññāni vā kulāni tehi saddhiṃ āharantu, taṃ sabbaṃ paṭisaṃviditaṃ nāma. Yaṃ pana evaṃ anārocitaṃ anāhaṭañca, taṃ appaṭisaṃviditaṃ nāma. Agilāno nāma yo sakkoti piṇḍāya gantuṃ. Pāṭidesanīyanti evarūpaṃ antamaso ārāmamajjhena gacchantehi addhikehi dinnampi ārāme vā ārāmūpacāre vā paṭiggahetvā ajjhoharantassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyanti. ในสิกขาบทที่ 4 คำว่า “ยานิ โข ปน ตานิ อารญฺญกานิ” เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการอยู่ปราศจากจีวร คำว่า “ไม่ได้แจ้งไว้ก่อน” ในที่นี้มีวินิจฉัยดังนี้ คือ ของขบเคี้ยวหรือโภชนะใดที่หญิงหรือชาย หรือคฤหัสถ์ หรือบรรพชิต เข้าไปในอารามหรือบริเวณอารามแล้วแจ้งว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตระกูลชื่อโน้นจะนำของขบเคี้ยวหรือโภชนะมาถวาย” ของนั้นภายหลังจะนำมาตามที่แจ้งไว้นั่นเอง หรือจะนำของอื่นจำนวนมากมาพร้อมกับของนั้นโดยทำเป็นบริวารของของนั้นก็ได้ หรือเมื่อได้ยินว่า “ตระกูลชื่อโน้นได้แจ้งไว้แล้วจะนำของขบเคี้ยวหรือโภชนะไป” แล้วตระกูลอื่นจะนำมาพร้อมกับตระกูลเหล่านั้นก็ได้ ของทั้งหมดนั้นชื่อว่าแจ้งไว้ก่อนแล้ว ส่วนของที่ไม่ได้แจ้งและไม่ได้นำมาอย่างนี้ ชื่อว่าไม่ได้แจ้งไว้ก่อน คำว่า “ไม่เป็นไข้” หมายถึง ผู้ที่สามารถไปบิณฑบาตได้ ที่ชื่อว่า “ปาฏิเทสนียะ” หมายถึง เมื่อภิกษุรับของขบเคี้ยวหรือโภชนะเช่นนี้ แม้ที่พวกนักเดินทางผู้เดินไปทางกลางอารามถวายให้ในอารามหรือบริเวณอาราม เป็นทุกกฏในการรับ และเป็นปาฏิเทสนียะในทุกๆ การกลืนกิน Sakkesu sambahule bhikkhū ārabbha ārāme core paṭivasante anārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilāno’’ti ayamettha ekā anupaññatti, tikapāṭidesanīyaṃ, yāmakālikādīsu āhāratthāya paṭiggahaṇepi ajjhohārepi dukkaṭameva, tathā paṭisaṃvidite appaṭisaṃviditasaññino vematikassa ca, paṭisaṃviditasaññino, pana gilānassa, yo ca paṭisaṃviditaṃ katvā āhaṭaṃ vā gilānāvasesakaṃ vā bahārāme vā paṭiggahitaṃ, tatthajātakameva vā mūlaphalādiṃ, yāmakālikādīsu vā yaṃkiñci ‘‘sati paccaye paribhuñjā’’ti laddhaṃ paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Yathāvuttaāraññakasenāsanatā, yāvakālikassa atatthajātakatā, agilānatā, agilānāvasesakatā, appaṭisaṃviditatā, ajjhārāme paṭiggahaṇaṃ, ajjhoharaṇanti imānettha satta aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นที่แคว้นสักกะ ปรารภภิกษุจำนวนมาก ในเรื่องที่ไม่ได้บอกแจ้งเมื่อมีพวกโจรอาศัยอยู่ในอาราม คำว่า “ไม่เป็นไข้” เป็นอนุปบัญญัติข้อหนึ่งในสิกขาบทนี้ เป็นปาฏิเทสนียะประเภทติกะ ในการรับเพื่อประโยชน์แก่การเป็นอาหารในยามากาลิกเป็นต้น แม้ในการรับและแม้ในการกลืนกินก็เป็นอาบัติทุกกฏนั่นเอง เช่นเดียวกับในของที่แจ้งไว้ก่อนแล้ว แต่สำคัญว่าไม่ได้แจ้งไว้ก่อน หรือสงสัยแล้วรับและฉัน ก็เป็นทุกกฏเช่นกัน ส่วนภิกษุที่สำคัญในของที่แจ้งไว้ก่อนแล้วว่าแจ้งไว้ก่อนแล้วรับและฉัน, และภิกษุที่เป็นไข้แล้วรับและฉัน, และภิกษุใดที่ฉันของที่แจ้งไว้ก่อนแล้วนำมา หรือของที่เหลือจากคนไข้ หรือของที่รับภายนอกอาราม หรือรากไม้ผลไม้เป็นต้นที่เกิดในอารามนั้นเอง หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งในยามากาลิกเป็นต้นที่ได้รับโดยกล่าวว่า “เมื่อมีปัจจัย จงฉันเถิด” แล้วฉัน, ภิกษุนั้นและภิกษุบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ องค์ 7 ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นเสนาสนะป่าตามที่กล่าวไว้, ความเป็นของยาวกาลิกที่ไม่ได้เกิดในที่นั้น, ความเป็นผู้ไม่เป็นไข้, ความเป็นของที่ไม่ใช่ของเหลือจากคนไข้, ความเป็นของที่ไม่ได้แจ้งไว้ก่อน, การรับภายในอาราม, และการกลืนกิน สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทปาฏิเทสนียะที่ 4 จบลงแล้ว Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในคำอธิบายปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี Pāṭidesanīyavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายปาฏิเทสนียะจบแล้ว Sekhiyakaṇḍo หมวดเสขิยะ 1. Parimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนุ่งให้เป็นปริมณฑล Sekhiyesu paṭhame parimaṇḍalanti samantato maṇḍalaṃ. Sikkhā karaṇīyāti ‘‘evaṃ nivāsessāmī’’ti ārāmepi antaragharepi sabbattha sikkhā kātabbā, ettha ca yasmā vattakkhandhake vuttavattānipi sikkhitabbattā sekhiyāneva honti, tasmā pārājikādīsu viya paricchedo na kato. Cārittavinayadassanatthañca ‘‘yo pana bhikkhu olambento nivāseyya, dukkaṭa’’nti evaṃ āpattināmena avatvā ‘‘sikkhā karaṇīyā’’ti evaṃ sabbasikkhāpadesu pāḷi āropitā, padabhājane (pāci. 576) pana ‘‘āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā sabbattha anādariyakaraṇe dukkaṭaṃ veditabbaṃ. ในบรรดาเสขิยสิกขาบททั้งหลาย ในสิกขาบทที่ 1 คำว่า "ปริมณฑล" คือ เป็นวงกลมโดยรอบ คำว่า "พึงทำความศึกษาว่า" คือ พึงศึกษาว่า "เราจักนุ่งอย่างนี้" พึงศึกษาในที่ทุกแห่งทั้งในอารามและแม้ในละแวกบ้าน อนึ่ง ในเสขิยสิกขาบทนี้ เพราะแม้แต่ข้อวัตรที่ตรัสไว้ในวัตตขันธกะก็เป็นสิ่งที่พึงศึกษา จึงเป็นเสขิยะนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้ทำการกำหนดจำนวนไว้เหมือนในปาราชิกเป็นต้น และเพื่อแสดงถึงจาริตตวินัย พระบาลีจึงถูกยกขึ้นไว้ในสิกขาบททั้งปวงว่า "พึงทำความศึกษาว่า" โดยไม่ตรัสด้วยชื่อแห่งอาบัติว่า "ภิกษุใดนุ่งผ้าให้ห้อยลง ต้องอาบัติทุกกฏ" อย่างนี้ แต่เพราะในบทภาชนีย์ตรัสไว้ว่า "เป็นอาบัติทุกกฏ" เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าในสิกขาบททั้งปวง เมื่อทำด้วยความไม่เอื้อเฟื้อ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ Idāni parimaṇḍalanti ettha nābhimaṇḍalaṃ paṭicchādetvā jāṇumaṇḍalassa heṭṭhā jaṅghaṭṭhikato paṭṭhāya aṭṭhaṅgulamattaṃ nivāsanaṃ otāretvā nivāsentena parimaṇḍalaṃ nivatthaṃ nāma hoti, evaṃ anivāsetvā anādariyena purato vā pacchato vā olambetvā nivāsentassa dukkaṭaṃ. Na kevalañca tasseva, ye caññe ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā gihinivatthaṃ nivāsenti, hatthisoṇḍakaṃ macchavālakaṃ catukkaṇṇakaṃ tālavaṇṭakaṃ satavalikaṃ nivāsenti, saṃvalliyaṃ nivāsentī’’ti khandhake (cūḷava. 280) nivāsanadosā vuttā, tathā nivāsentassapi dukkaṭameva. บัดนี้ ในบทว่า "ปริมณฑล" นี้ ภิกษุผู้ปิดวงสะดือ และนุ่งผ้าอันตรวาสกโดยลดลงจากวงเข่า เริ่มตั้งแต่กระดูกแข้งลงไปประมาณ 8 นิ้ว ชื่อว่านุ่งเป็นปริมณฑล หากไม่นุ่งอย่างนี้ แต่กลับนุ่งด้วยความไม่เอื้อเฟื้อ โดยปล่อยให้ห้อยลงข้างหน้าหรือข้างหลัง ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ และไม่ใช่เป็นอาบัติทุกกฏเฉพาะแก่ภิกษุนั้นเท่านั้น แม้แก่ภิกษุอื่นผู้นุ่งอย่างนั้น ก็เป็นอาบัติทุกกฏนั่นเอง เพราะในขันธกะตรัสโทษแห่งการนุ่งไว้ว่า "สมัยนั้น ภิกษุฉัพพัคคีย์นุ่งแบบคฤหัสถ์ นุ่งแบบงวงช้าง แบบหางปลา แบบสี่มุม แบบพัดตาล แบบมีกลีบมาก และนุ่งแบบผ้าถุง" Tattha hatthisoṇḍakaṃ nāma nābhimūlato hatthisoṇḍasaṇṭhānaṃ olambakaṃ katvā nivatthaṃ coḷikaitthīnaṃ nivāsanaṃ viya. Macchavālakaṃ nāma ekatodasantaṃ ekato pāsantaṃ olambetvā nivatthaṃ. Catukkaṇṇakaṃ nāma upari dve, heṭṭhato dveti evaṃ cattāro kaṇṇe dassetvā nivatthaṃ. Tālavaṇṭakaṃ nāma tālavaṇṭākārena sāṭakaṃ olambetvā nivatthaṃ. Satavalikaṃ nāma dīghasāṭakaṃ anekakkhattuṃ obhujitvā ovaṭṭikaṃ karontena nivatthaṃ, vāmadakkhiṇapassesu vā nirantaraṃ valiyo dassetvā nivatthaṃ. Sace pana jāṇuto paṭṭhāya ekā vā dve vā valiyo paññāyanti, vaṭṭati. Saṃvalliyanti mallakammakārādīhi viya kacchaṃ bandhitvā nivatthaṃ. Evaṃ nivāsetuṃ gilānassāpi maggappaṭipannassāpi na vaṭṭati. Yampi maggaṃ gacchantā ekaṃ vā dve vā kaṇṇe ukkhipitvā antaravāsakassa upari lagganti, anto vā ekaṃ kāsāvaṃ tathā nivāsetvā bahi aparaṃ nivāsenti, sabbaṃ na vaṭṭati. ในบรรดาการนุ่งห่มเหล่านั้น ที่ชื่อว่า "แบบงวงช้าง" คือ การนุ่งห่มโดยทำผ้าให้ห้อยลงเป็นรูปงวงช้างจากโคนสะดือ เหมือนการนุ่งห่มของสตรีชาวโจฬะ. ที่ชื่อว่า "แบบหางปลา" คือ การนุ่งห่มโดยปล่อยชายผ้าข้างหนึ่งให้เป็นชายห้อยลง และอีกข้างหนึ่งให้เป็นห่วงห้อยลง. ที่ชื่อว่า "แบบสี่มุม" คือ การนุ่งห่มโดยแสดงมุมสี่มุม คือ สองมุมข้างบนและสองมุมข้างล่าง. ที่ชื่อว่า "แบบพัดตาล" คือ การนุ่งห่มโดยปล่อยผ้าให้ห้อยลงเป็นรูปพัดตาล. ที่ชื่อว่า "แบบมีกลีบมาก" คือ การนุ่งห่มโดยพับผ้าผืนยาวหลายครั้งให้เป็นกลีบ หรือนุ่งห่มโดยแสดงกลีบผ้าให้ต่อเนื่องกันที่สีข้างซ้ายและขวา. แต่ถ้ามีกลีบผ้าปรากฏเพียงหนึ่งหรือสองกลีบจากเข่าลงไป ก็เป็นอันใช้ได้. ที่ชื่อว่า "แบบขัดเขมร" คือ การนุ่งห่มโดยขัดเขมรเหมือนพวกนักมวยหรือพวกกรรมกรเป็นต้น. การนุ่งห่มอย่างนี้ไม่ควรแม้แก่ภิกษุอาพาธหรือภิกษุผู้เดินทาง. อนึ่ง การที่ภิกษุผู้เดินทางยกชายผ้าขึ้นข้างหนึ่งหรือสองข้างแล้วเหน็บไว้เหนือผ้าอันตรวาสก หรือนุ่งห่มผ้ากาสาวะผืนหนึ่งไว้ข้างในอย่างนั้น แล้วนุ่งห่มอีกผืนหนึ่งไว้ข้างนอก ทั้งหมดนั้นไม่ควร. Gilāno pana antokāsāvassa ovaṭṭikaṃ dassetvā aparaṃ upari nivāsetuṃ labhati, agilānena dve nivāsentena saguṇaṃ katvā nivāsetabbāni. Iti imaṃ khandhake paṭikkhittañca olambakañca sabbaṃ vivajjetvā vuttalakkhaṇasampannaṃ nibbikāraṃ parimaṇḍalaṃ nivāsetabbaṃ, tathā anivāsetvā yaṃkiñci vikāraṃ karontassa dukkaṭaṃ. แต่ภิกษุอาพาธย่อมได้รับอนุญาตให้นุ่งห่มผ้าอันตรวาสกโดยแสดงกลีบผ้า แล้วนุ่งห่มผ้าอีกผืนหนึ่งทับข้างบน. ภิกษุผู้ไม่อาพาธเมื่อนุ่งห่มผ้าสองผืน พึงนุ่งห่มโดยทำให้เป็นชั้น. เพราะฉะนั้น พึงละเว้นการนุ่งห่มทั้งหมดนี้ที่ถูกห้ามไว้ในขันธกะ และการนุ่งห่มที่ปล่อยให้ห้อยลง แล้วพึงนุ่งห่มให้เป็นปริมณฑลโดยไม่มีความผิดเพี้ยน และประกอบด้วยลักษณะที่กล่าวมาแล้ว. หากไม่นุ่งห่มอย่างนั้น แต่กลับกระทำการผิดเพี้ยนประการใดประการหนึ่ง ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ. ‘‘Nidānaṃ puggalaṃ vatthu’’ntiādike (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā ) pana vinicchaye surusurukārakaṃ kosambiyaṃ paññattaṃ, sāmisena hatthena pānīyathālakasasitthakapattadhovanapaṭisaṃyuttadvayaṃ bhaggesu sambahule bhikkhū ārabbha, sesāni sabbāneva sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha olambetvā nivāsanādivatthusmiṃ paññattāni. Sūpodanaviññattiyaṃ dhammadesanādīsu ca gilānavasena ekā anupaññatti, sabbāni sādhāraṇapaññattiyo, anāṇattikāni, sabbesu dukkaṭameva, añño āpattibhedo natthi, vipattivicāraṇā vuttāyeva, samuṭṭhānādīni sabbesaṃ avasāne dassayissāma. Anāpattimattaṃ pana aṅgañca sabbattha vattabbaṃ, tayidaṃ vuccati. Imasmiṃ tāva sikkhāpade asañcicca, assatiyā, ajānantassa, gilānassa, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. อนึ่ง ในวินิจฉัยที่เริ่มต้นด้วย "นิทาน บุคคล วัตถุ" (กังขาวิตรณีอรรถกถา ปฐมปาราชิกวรรณนา) สิกขาบทว่าด้วยการทำเสียงซูดซาด (สุรุสุรุกรกะ) บัญญัติไว้ที่เมืองโกสัมพี. สิกขาบทสองข้อที่เกี่ยวข้องกับการล้างบาตรด้วยมือเปื้อนอาหารและน้ำล้างบาตรที่มีข้าวสารปนอยู่ บัญญัติไว้ที่เมืองภัคคะ โดยปรารภภิกษุจำนวนมาก. ส่วนสิกขาบทเสขิยะที่เหลือทั้งหมด บัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการนุ่งห่มที่ปล่อยให้ห้อยลงเป็นต้น. ในสิกขาบทว่าด้วยการขอแกงและข้าวสวย และในสิกขาบทว่าด้วยการแสดงธรรมเป็นต้น มีอนุปบัญญัติหนึ่งข้อโดยอาศัยความเป็นอาพาธ. สิกขาบทเสขิยะทั้งหมดเป็นบัญญัติทั่วไป (สำหรับภิกษุและภิกษุณี) เป็นอนาณัตติกะ (คือสั่งให้คนอื่นทำแทนไม่ได้) ในสิกขาบททั้งหมดเป็นอาบัติทุกกฏเท่านั้น ไม่มีอาบัติประเภทอื่น. การพิจารณาความวิบัติได้กล่าวไว้แล้ว. เราจักแสดงสมุฏฐานเป็นต้นของสิกขาบททั้งหมดในตอนท้าย. อนึ่ง พึงกล่าวถึงอนาบัติและองค์ประกอบในสิกขาบททั้งหมด. สิ่งนั้นจะกล่าวต่อไป. ในสิกขาบทนี้ ภิกษุผู้นุ่งห่มโดยไม่จงใจ, โดยไม่มีสติ, โดยไม่รู้, โดยอาพาธ, ในคราวมีอันตราย, และภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. Tattha asañciccāti ‘‘aparimaṇḍalaṃ nivāsessāmī’’ti evaṃ asañcicca, atha kho ‘‘parimaṇḍalaṃyeva nivāsessāmī’’ti virajjhitvā aparimaṇḍalaṃ nivāsentassa anāpatti. Assatiyāti aññāvihitassāpi tathā nivāsentassa anāpatti. Ajānantassāti parimaṇḍalaṃ nivāsetuṃ ajānantassa anāpatti, apica nivāsanavattaṃ uggahetabbaṃ. Yo pana sukkhajaṅgho vā hoti mahāpiṇḍikamaṃso vā, tassa sāruppatthāya aṭṭhaṅgulādhikampi otāretvā nivāsetuṃ vaṭṭati. Gilānassāti yassa jaṅghāya vā pāde vā vaṇo hoti, tassa ukkhipitvā vā otāretvā vā nivāsetuṃ vaṭṭati. Āpadāsūti vāḷā vā corā vā anubandhanti, evarūpāsu āpadāsu anāpatti. Ummattakādayo vuttanayā eva. Anādariyaṃ, anāpattikāraṇābhāvo, aparimaṇḍalanivāsananti imānettha tīṇi aṅgāni. Yathā cettha, evaṃ sabbattha purimāni dve tattha tattha vuttappaṭipakkhakaraṇañcāti tīṇiyeva honti, tasmā ito paraṃ tānipi avatvā anāpattimattameva vakkhāmāti. ในบรรดาคำว่า "ไม่จงใจ" เป็นต้นนั้น คำว่า "ไม่จงใจ" คือ การนุ่งห่มโดยไม่จงใจว่า "เราจักนุ่งห่มโดยไม่เป็นปริมณฑล" แต่กลับนึกว่า "เราจักนุ่งห่มให้เป็นปริมณฑลเท่านั้น" แล้วพลาดพลั้งไปนุ่งห่มโดยไม่เป็นปริมณฑล ย่อมไม่มีอาบัติ. คำว่า "ไม่มีสติ" คือ ภิกษุผู้มีจิตไปในอารมณ์อื่นแล้วนุ่งห่มอย่างนั้น ย่อมไม่มีอาบัติ. คำว่า "ไม่รู้" คือ ภิกษุผู้ไม่รู้วิธีนุ่งห่มให้เป็นปริมณฑล ย่อมไม่มีอาบัติ. อนึ่ง พึงเรียนวัตรในการนุ่งห่ม. แต่ภิกษุใดมีแข้งผอม หรือมีเนื้อน่องใหญ่ เพื่อความเหมาะสมแก่ภิกษุนั้น ย่อมควรที่จะนุ่งห่มโดยหย่อนลงไปเกิน ๘ นิ้ว. คำว่า "อาพาธ" คือ ภิกษุใดมีแผลที่แข้งหรือที่เท้า ย่อมควรที่จะนุ่งห่มโดยยกขึ้นหรือหย่อนลง. คำว่า "ในคราวมีอันตราย" คือ เมื่อสัตว์ร้ายหรือโจรติดตามมา ในคราวมีอันตรายเช่นนี้ ย่อมไม่มีอาบัติ. ภิกษุวิกลจริตเป็นต้น ก็มีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ความไม่เอื้อเฟื้อ, การไม่มีเหตุแห่งอนาบัติ, และการนุ่งห่มโดยไม่เป็นปริมณฑล เหล่านี้เป็นองค์ประกอบสามประการในสิกขาบทนี้. เหมือนในสิกขาบทนี้ องค์ประกอบสองประการแรก และการกระทำที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนั้นๆ รวมเป็นสามประการเท่านั้นในสิกขาบทเสขิยะทั้งหมด. เพราะฉะนั้น ตั้งแต่สิกขาบทนี้เป็นต้นไป เราจักไม่กล่าวถึงองค์ประกอบเหล่านั้นอีก แต่จักกล่าวถึงเฉพาะอนาบัติเท่านั้น. จบสิกขาบทที่หนึ่ง. 2. Dutiyaparimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการห่มผ้าให้เป็นปริมณฑล สิกขาบทที่สอง Dutiye ‘‘na, bhikkhave, gihipārutaṃ pārupitabba’’nti (cūḷava. 280) evaṃ paṭikkhittaṃ gihipārutaṃ apārupitvā ubho kaṇṇe samaṃ katvā pārupanaṃ parimaṇḍalapārupanaṃ nāma, tattha yaṃkiñci setapaṭapārutaṃ paribbājakapārutaṃ ekasāṭakapārutaṃ surāsoṇḍapārutaṃ antepurikapārutaṃ mahājeṭṭhapārutaṃ kuṭippavesakapārutaṃ brāhmaṇapārutaṃ pāḷikārakapārutanti evamādi parimaṇḍalalakkhaṇato aññathā pārutaṃ, sabbametaṃ gihipārutaṃ nāma. Tasmā yathā setapaṭā aḍḍhapālakanigaṇṭhā pārupanti, yathā ca ekacce paribbājakā uraṃ vivaritvā dvīsu aṃsakūṭesu pāvuraṇaṃ ṭhapenti, yathā ca ekasāṭakā manussā nivatthasāṭakassa ekena antena piṭṭhiṃ pārupitvā ubho kaṇṇe ubhosu aṃsakūṭesu ṭhapenti, yathā ca surāsoṇḍādayo sāṭakena gīvaṃ parikkhipitvā ubho ante ure vā olambenti, piṭṭhiyaṃ vā khipanti, yathā ca antepurikāyo akkhitārakamattaṃ dassetvā oguṇṭhitaṃ pārupanti, yathā ca mahājeṭṭhā dīghasāṭakaṃ nivāsetvā tasseva ekenantena sakalasarīraṃ pārupanti, yathā ca kassakā khettakuṭiṃ pavisantā sāṭakaṃ paliveṭhetvā upakacchake pakkhipitvā tasseva ekenantena sarīraṃ pārupanti, yathā ca brāhmaṇā ubhinnaṃ upakacchakānaṃ antare sāṭakaṃ pavesetvā aṃsakūṭesu pakkhipanti, yathā ca pāḷikārako bhikkhu ekaṃsapārupanena pārutaṃ vāmabāhuṃ vivaritvā cīvaraṃ aṃsakūṭe āropeti, evaṃ apārupitvā sabbepi ete, aññe ca evarūpe pārupanadose vajjetvā nibbikāraṃ parimaṇḍalaṃ pārupitabbaṃ. Tathā apārupitvā ārāme vā antaraghare vā anādarena yaṃkiñci vikāraṃ karontassa dukkaṭaṃ, anāpatti purimasadisāyeva, yathā cettha, evaṃ sabbattha. Yattha pana viseso bhavissati, tattha vakkhāmāti. ในสิกขาบทที่ ๒ การห่มผ้าโดยทำชายทั้งสองให้เสมอกัน ชื่อว่าการห่มแบบปริมณฑล โดยไม่ห่มอย่างคฤหัสถ์ที่ทรงห้ามไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงห่มอย่างคฤหัสถ์' (จุลวรรค ๒๘๐) ในบรรดาการห่มนั้น การห่มอย่างใดอย่างหนึ่งที่ผิดไปจากลักษณะปริมณฑล เช่น การห่มอย่างคนนุ่งขาว การห่มอย่างปริพาชก การห่มอย่างคนมีผ้าผืนเดียว การห่มอย่างคนขี้เมา การห่มอย่างนางใน การห่มอย่างช่างไม้ใหญ่ การห่มอย่างคนเข้ากระท่อมนา การห่มอย่างพราหมณ์ การห่มอย่างภิกษุผู้จัดแถวสงฆ์ เป็นต้น ทั้งหมดนี้ชื่อว่าการห่มอย่างคฤหัสถ์ เพราะฉะนั้น ภิกษุไม่ห่มอย่างที่พวกนิครนถ์นุ่งขาวผู้รักษาครึ่งตัวห่ม และไม่ห่มอย่างที่ปริพาชกบางพวกเปิดอกแล้ววางผ้าห่มไว้บนบ่าทั้งสองข้าง และไม่ห่มอย่างที่พวกมนุษย์ผู้มีผ้าผืนเดียวห่มหลังด้วยชายผ้าที่นุ่งแล้วข้างหนึ่ง แล้ววางชายทั้งสองไว้บนบ่าทั้งสองข้าง และไม่ห่มอย่างที่พวกคนขี้เมาเป็นต้นพันคอด้วยผ้าแล้วปล่อยชายทั้งสองห้อยลงที่อก หรือโยนไปข้างหลัง และไม่ห่มอย่างที่พวกนางในเปิดให้เห็นเพียงดวงตาแล้วห่มคลุมศีรษะ และไม่ห่มอย่างที่พวกช่างไม้ใหญ่นุ่งผ้าผืนยาวแล้วห่มร่างกายทั้งหมดด้วยชายผ้าข้างหนึ่ง และไม่ห่มอย่างที่พวกชาวนาเมื่อเข้าไปในกระท่อมนา พันผ้าแล้วสอดไว้ใต้รักแร้ แล้วห่มร่างกายด้วยชายผ้าข้างหนึ่ง และไม่ห่มอย่างที่พวกพราหมณ์สอดผ้าไว้ระหว่างรักแร้ทั้งสองข้างแล้ววางไว้บนบ่า และไม่ห่มอย่างที่ภิกษุผู้จัดแถวสงฆ์เปิดแขนซ้ายที่ห่มเฉวียงบ่าแล้วพาดจีวรไว้บนบ่า เมื่อไม่ห่มอย่างนั้น และเว้นโทษในการห่มทั้งหมดเหล่านี้และโทษในการห่มอย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้แล้ว พึงห่มให้เป็นปริมณฑลโดยไม่ผิดเพี้ยน ภิกษุผู้ไม่ห่มอย่างนั้นแล้วทำอาการผิดเพี้ยนอย่างใดอย่างหนึ่งในอารามหรือในบ้านด้วยความไม่เคารพ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ อนาบัติเหมือนสิกขาบทก่อนนั่นเอง อนึ่ง ในสิกขาบทนี้เป็นอย่างไร ในสิกขาบททั้งปวงก็เป็นอย่างนั้น ส่วนสิกขาบทใดจะมีข้อแตกต่าง เราจักกล่าวในสิกขาบทนั้น 3-4. Suppaṭicchannasikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปกปิดดี ในสิกขาบทที่ ๓ และ ๔ Tatiye suppaṭicchannoti suṭṭhu paṭicchanno, gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā anuvātantena gīvaṃ paṭicchādetvā ubho kaṇṇe samaṃ katvā paṭisaṅgharitvā yāva maṇibandhaṃ paṭicchādetvā antaraghare gamissāmīti attho, tathā akatvā pana jāṇuṃ vā uraṃ vā vivaritvā gacchantassa dukkaṭaṃ. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า สุปฺปฏิจฺฉนฺโน คือ ปกปิดดีแล้ว มีความหมายว่า 'จักเข้าไปในบ้าน' โดยกลัดลูกดุม (หรือสอดชายผ้าเข้าห่วง) ปกปิดคอด้วยชายผ้าที่เป็นริมจีวร ทำชายทั้งสองให้เสมอกัน ม้วนเก็บปกปิดจนถึงข้อมือ ส่วนภิกษุผู้ไม่ทำอย่างนั้น เปิดเข่าหรืออกแล้วเดินไป ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ Catutthe galavāṭakato paṭṭhāya sīsaṃ, maṇibandhato paṭṭhāya hatthe, piṇḍikamaṃsato paṭṭhāya pāde vivaritvā sesaṃ chādetvā nisinno suppaṭicchanno nāma hoti, ettha pana vāsūpagatassa anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๔ ภิกษุผู้นั่งปกปิดส่วนที่เหลือทั้งหมด โดยเปิดศีรษะตั้งแต่หลุมคอขึ้นไป เปิดมือตั้งแต่ข้อมือลงไป เปิดเท้าตั้งแต่เนื้อน่องลงไป ชื่อว่า สุปฺปฏิจฺฉนฺโน ส่วนในสิกขาบทนี้ ภิกษุผู้เข้าไปอาศัยอยู่ (ในบ้าน) ย่อมไม่มีอาบัติ 5-6. Susaṃvutasikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสำรวมดี ในสิกขาบทที่ ๕ และ ๖ Pañcame susaṃvutoti hatthaṃ vā pādaṃ vā akīḷāpento suvinītoti attho. Chaṭṭhepi eseva nayo. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า สุสํวุโต มีความหมายว่า เป็นผู้ได้รับการฝึกฝนดีแล้ว โดยไม่เล่นมือหรือเท้า ในสิกขาบทที่ ๖ ก็มีนัยเดียวกัน 7-8. Okkhittacakkhusikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทอดสายตาลง ในสิกขาบทที่ ๗ และ ๘ Sattame okkhittacakkhūti heṭṭhā khittacakkhu hutvā purato yugamattaṃ bhūmibhāgaṃ pekkhamāno, ekasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā hatthiassādiparissayābhāvaṃ oloketuṃ vaṭṭati. Aṭṭhamepi eseva nayo. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า โอกขิตตจักขุ คือ เป็นผู้มีสายตาทอดลงต่ำ มองดูพื้นที่ข้างหน้าประมาณหนึ่งชั่วแอก อนึ่ง การยืนอยู่ในที่แห่งหนึ่ง เพื่อมองดูว่าไม่มีอันตรายจากช้าง ม้า เป็นต้น ย่อมควร ในสิกขาบทที่ ๘ ก็มีนัยเดียวกัน 9-10. Ukkhittakasikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ยกจีวร ในสิกขาบทที่ ๙ และ ๑๐ Navame ukkhittakāyāti ukkhepena, itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, ekato vā ubhato vā ukkhittacīvaro hutvāti attho, anto indakhīlato paṭṭhāya evaṃ na gantabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า อุกฺขิตฺตกายา เป็นตติยาวิภัตติในอิตถัมภูตลักขณะด้วยอรรถว่าการยกขึ้น มีความหมายว่า เป็นผู้มีจีวรยกขึ้นข้างเดียวหรือทั้งสองข้าง ไม่พึงเดินอย่างนี้ตั้งแต่ภายในเสาเขื่อนประตูบ้านเป็นต้นไป Dasame nisinnakāle dhamakaraṇaṃ nīharantenāpi cīvaraṃ anukkhipitvāva nīharitabbaṃ, vāsūpagatassa pana anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๑๐ แม้ภิกษุผู้จะนำธมกรก (เครื่องกรองน้ำ) ออกในขณะนั่ง ก็พึงนำออกโดยไม่ยกจีวรขึ้น อนึ่ง ภิกษุผู้เข้าไปอาศัยอยู่ (ในบ้าน) ย่อมไม่มีอาบัติ 11-12. Ujjagghikasikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการหัวเราะเสียงดัง ในสิกขาบทที่ ๑๑ และ ๑๒ Ekādasame ujjagghikāyāti mahāhasitaṃ hasantoti attho. Idhāpi hi itthambhūtalakkhaṇeyeva karaṇavacanaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า อุชฌัคฆิกาย มีความหมายว่า หัวเราะเสียงดัง อนึ่ง ในสิกขาบทนี้ก็เป็นตติยาวิภัตติในอิตถัมภูตลักขณะนั่นเอง Dvādasamepi eseva nayo. Ubhayattha hasanīyasmiṃ vatthusmiṃ mihitamattaṃ karontassa anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๑๒ ก็มีนัยเดียวกัน ในสิกขาบททั้งสองนั้น ภิกษุผู้ยิ้มเพียงเล็กน้อยในเรื่องที่ควรหัวเราะ ย่อมไม่มีอาบัติ 13-14. Uccasaddasikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการมีเสียงเบา ในสิกขาบทที่ ๑๓ และ ๑๔ Terasame appasaddoti na uccāsaddamahāsaddo hutvā. Cuddasamepi eseva nayo. Ayaṃ panettha appasaddatāparicchedo – sace dvādasahatthe gehe ādimhi saṅghatthero, majjhe dutiyatthero, ante tatiyattheroti evaṃ nisinnesu yaṃ saṅghatthero dutiyattherena saddhiṃ manteti, dutiyatthero ca tassa saddaṃ suṇāti, kathañca vavatthapeti. Tatiyatthero pana saddameva suṇāti, kathaṃ na vavatthapeti, ettāvatā appasaddo hoti. Sace pana tatiyatthero kathañca vavatthapeti, mahāsaddo nāma hoti. ในสิกขาบทที่ ๑๓ คำว่า อัปปสัทโท คือ ไม่เป็นผู้มีเสียงสูงและเสียงดัง ในสิกขาบทที่ ๑๔ ก็มีนัยเดียวกัน อนึ่ง การกำหนดประมาณของเสียงเบาในสิกขาบทนี้มีดังนี้ หากในเรือนขนาด ๑๒ ศอก พระสังฆเถระนั่งอยู่ตอนต้น, พระทุติยเถระนั่งอยู่ตรงกลาง, พระตติยเถระนั่งอยู่ตอนท้าย อย่างนี้ ในบรรดาพระเถระที่นั่งอยู่ เรื่องที่พระสังฆเถระปรึกษากับพระทุติยเถระ และพระทุติยเถระได้ยินเสียงของท่าน และสามารถแยกแยะคำพูดได้ ส่วนพระตติยเถระได้ยินเพียงเสียง แต่ไม่สามารถแยกแยะคำพูดได้ ด้วยประมาณเท่านี้ ชื่อว่าเสียงเบา หากแต่พระตติยเถระสามารถแยกแยะคำพูดได้ด้วย ชื่อว่าเสียงดัง 15…Pe…20. kāyappacālakādisikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการแกว่งกายเป็นต้น ในสิกขาบทที่ ๑๕ ถึง ๒๐ Ito paresu chasu kāyappacālakanti kāyaṃ cāletvā cāletvā, esa nayo sabbattha. Tasmā kāyādīni paggahetvā niccalāni ujukāni ṭhapetvā gantabbañceva nisīditabbañca, nisīdanappaṭisaṃyuttesu tīsu vāsūpagatassa anāpatti. ในสิกขาบท ๖ ข้อถัดจากนี้ คำว่า กายัปปจาลกัง คือ แกว่งกายไปมา นัยนี้มีอยู่ทั่วไปในบทว่า พาหุปปจาลกัง เป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงยึดกายเป็นต้นไว้ให้มั่นคง ไม่ให้ไหวติง ให้ตรง แล้วพึงเดินและพึงนั่ง ในสิกขาบท ๓ ข้อที่เกี่ยวกับการนั่ง ภิกษุผู้เข้าไปอาศัยอยู่ (ในบ้าน) ย่อมไม่มีอาบัติ 21-22. Khambhakatasikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเท้าแขน ในสิกขาบทที่ ๒๑ และ ๒๒ Ekavīsadvāvīsesu khambhakatoti kaṭiyaṃ hatthaṃ ṭhapetvā katakhambho. ในสิกขาบทที่ ๒๑ และ ๒๒ คำว่า ขัมภกโต คือ เป็นผู้ทำอาการเท้าแขนด้วยการวางมือบนสะเอว 23-24. Oguṇṭhitasikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการคลุมศีรษะ ในสิกขาบทที่ ๒๓ และ ๒๔ Tevīsacatuvīsesu oguṇṭhitoti sasīsaṃ pāruto. ในสิกขาบทที่ ๒๓ และ ๒๔ คำว่า โอคุณฐิโต คือ เป็นผู้ห่มคลุมศีรษะ 25. Ukkuṭikasikkhāpadavaṇṇanā 25. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งกระโหย่ง Pañcavīse ukkuṭikā vuccati paṇhiyo ukkhipitvā aggapādeheva, aggapāde vā ukkhipitvā paṇhīhiyeva bhūmiyaṃ phusantassa gamanaṃ, karaṇavacanaṃ panettha vuttalakkhaṇameva. ในสิกขาบทที่ ๒๕ คำว่า อุกกุฏิกา หมายถึง การเดินโดยยกส้นเท้าขึ้นแล้วใช้ปลายเท้าเท่านั้น หรือยกปลายเท้าขึ้นแล้วใช้ส้นเท้าเท่านั้นสัมผัสพื้น อนึ่ง กรณวิภัตติในสิกขาบทนี้ก็มีลักษณะตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง 26. Pallatthikasikkhāpadavaṇṇanā 26. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งรัดเข่า Chabbīse na pallatthikāyāti hatthapallatthikāya vā dussapallatthikāya vā na nisīditabbaṃ. Anādarena nisīdantassa dukkaṭaṃ, vāsūpagatassa pana idhāpi purimesu ca dvāvīsacatuvīsesu anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๒๖ คำว่า น ปัลลัตถิกาย คือ ไม่พึงนั่งรัดเข่าด้วยมือ หรือไม่พึงนั่งรัดเข่าด้วยผ้า ภิกษุผู้นั่งด้วยความไม่เคารพ ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ อนึ่ง ภิกษุผู้เข้าไปอาศัยอยู่ (ในบ้าน) ย่อมไม่มีอาบัติในสิกขาบทนี้ และในสิกขาบทที่ ๒๒ และ ๒๔ ที่กล่าวมาแล้ว Chabbīsatisāruppasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยความเหมาะสม ๒๖ ข้อ จบแล้ว 27. Sakkaccapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā 27. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับด้วยความเคารพ Bhojanappaṭisaṃyuttesu paṭhame sakkaccanti satiṃ upaṭṭhāpetvā. ในบรรดาสิกขาบทที่เกี่ยวกับโภชนะ ในสิกขาบทที่ ๑ คำว่า สักกัจจัง คือ ตั้งสติไว้ 28. Pattasaññīpaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā 28. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับโดยมีความสำคัญในบาตร Dutiye patte saññā pattasaññā, sā assa atthīti pattasaññī, attano bhājane upanibaddhasaññī hutvāti attho. ในสิกขาบทที่ ๒ ความสำคัญในบาตร ชื่อว่า ปัตตสัญญา ความสำคัญนั้นมีแก่ภิกษุนั้น เหตุนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่า ปัตตสัญญี มีความหมายว่า เป็นผู้มีความสำคัญจดจ่ออยู่ในภาชนะของตน 29. Samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā 29. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับภัตที่มีแกงเท่ากัน Tatiye samasūpako nāma yattha muggamāsehi vā kulatthādīhi vā kato hatthahāriyo sūpo bhattassa catutthabhāgappamāṇo hoti, tato hi adhikaṃ gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Ṭhapetvā pana sūpaṃ avasesā sabbāpi sūpeyyabyañjanavikati rasaraso nāma hoti, tasmiṃ rasarase, ñātakānaṃ vā pavāritānaṃ vā aññassatthāya vā attano dhanena vā idha anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๓ ที่ชื่อว่า สมาสูปกะ คือ แกงที่ทำด้วยถั่วเขียว ถั่วมาส หรือถั่วกุลัตถะเป็นต้น อันพึงนำไปได้ด้วยมือ มีประมาณเท่าส่วนที่ ๔ ของภัต เพราะว่าภิกษุผู้รับแกงยิ่งกว่านั้น ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ ส่วนแกงที่เหลือทั้งหมด เว้นแกง (ถั่ว) แล้ว ชื่อว่า รสรสะ (รสอันเลิศ) ในรสรสะนั้น หรือเพื่อประโยชน์แก่ญาติ หรือผู้ที่ปวารณาไว้ หรือเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุอื่น หรือด้วยทรัพย์ของตน ในสิกขาบทนี้ไม่มีอาบัติ 30…Pe…32. samatittikasikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับภัตเสมอปากบาตร Catutthe samatittikanti samapuṇṇaṃ samabharitaṃ adhiṭṭhānupagapattassa antomukhavaṭṭilekhaṃ anatikkamitvā racitaṃ. Piṇḍapātanti yaṃkiñci yāvakālikaṃ. Anadhiṭṭhānupage pana yāvakālikaṃ yāmakālikādīni ca yatthakatthaci thūpīkatānipi vaṭṭanti, yaṃ pana dvīsu pattesu gahetvā ekaṃ pūretvā vihāraṃ harati, yaṃ vā pakkhipiyamānaṃ pūvaucchukkhaṇḍaphalāphalādi heṭṭhā orohati, takkolavaṭaṃsakādayo vā upari ṭhapetvā diyyanti, yañca paṇṇe vā thālake vā pakkhipitvā pattamatthake ṭhapitaṃ hoti, na taṃ thūpīkataṃ nāma, tasmā taṃ sabbaṃ vaṭṭati. Idha pana gilānassāpi anāpatti natthi, tasmā tenapi samatittikoyeva gahetabbo. Sabbattha pana paṭiggahetumeva na vaṭṭati, paṭiggahitaṃ pana suppaṭiggahitaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati. Pañcamachaṭṭhāni vuttanayāneva. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า สมาติตติกะ หมายถึง ภัตที่จัดวางไว้เต็มเสมอกัน ไม่ล่วงเลยเส้นขอบปากบาตรด้านในของบาตรที่อธิษฐานไว้ คำว่า บิณฑบาต หมายถึง อาหารยาวกาลิกอย่างใดอย่างหนึ่ง ส่วนอาหารยาวกาลิกและอาหารยามกาลิกเป็นต้น ที่พูนขึ้นเป็นกองในภาชนะใดๆ ที่ไม่ได้อธิษฐานไว้ ก็ย่อมควร ส่วนอาหารใดที่รับมาในบาตรสองใบ แล้วเติมให้เต็มบาตรหนึ่งนำไปยังวิหาร หรืออาหารใด เช่น ขนม อ้อย ผลไม้เล็กใหญ่เป็นต้น ที่เมื่อใส่ลงไปแล้วเลื่อนตกลงไปข้างล่าง หรือใบตักกะละและเครื่องประดับศีรษะเป็นต้น ที่วางไว้ข้างบนแล้วถวาย และอาหารใดที่ใส่ในใบไม้หรือถาดเล็กๆ แล้ววางไว้บนปากบาตร อาหารนั้นไม่ชื่อว่าพูนเป็นกอง เพราะฉะนั้น อาหารทั้งหมดนั้นย่อมควร แต่ในสิกขาบทนี้ แม้ภิกษุไข้ก็ไม่มีอนาบัติ เพราะฉะนั้น แม้ภิกษุไข้นั้นก็พึงรับแต่เพียงเสมอปากบาตรเท่านั้น แต่ในทุกกรณี การรับภัตที่พูนเป็นกองนั้นไม่ควร ส่วนภัตที่รับมาแล้วอย่างดี ย่อมควรเพื่อบริโภค สิกขาบทที่ ๕ และ ๖ ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง 33-34. Sapadānasikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการรับภัตตามลำดับ Sattame sapadānanti tattha tattha odhiṃ akatvā anupaṭipāṭiyā. Yo pana aññesaṃ vā dento, aññabhājane vā ākiranto tato tato omasati, tassa, uttaribhaṅgañca uppaṭipāṭiyā gaṇhantassāpi idha anāpatti. Aṭṭhamaṃ vuttanayameva. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า สปทานะ หมายถึง การไม่ทำขอบเขตในที่นั้นๆ แต่รับไปตามลำดับ ส่วนภิกษุใดเมื่อให้แก่ผู้อื่น หรือเมื่อเทลงในภาชนะอื่น แล้วหยิบจากที่นั้นๆ หรือภิกษุผู้รับกับข้าวโดยไม่เป็นไปตามลำดับ ในสิกขาบทนี้ไม่มีอาบัติ สิกขาบทที่ ๘ ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง 35. Thūpakatasikkhāpadavaṇṇanā 35. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ทำภัตให้พูนเป็นกอง Navame thūpakatoti matthakato vemajjhatoti attho. Yo pana parittake sese ekato saṅkaḍḍhitvā omadditvā bhuñjati, tassāpi anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า ถูปกโต มีความหมายว่า จากยอด หรือจากตรงกลาง ส่วนภิกษุใดรวบรวมภัตที่เหลือเพียงเล็กน้อยเข้าด้วยกัน แล้วกดให้เป็นยอดแล้วฉัน ภิกษุนั้นก็ไม่มีอาบัติ 36. Odanappaṭicchādanasikkhāpadavaṇṇanā 36. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปกปิดข้าวสุก Dasame yassa bhattasāmikā māghātasamayādīsu byañjanaṃ paṭicchādetvā denti, yo ca na bhiyyokamyatāya paṭicchādeti, tesaṃ anāpatti, gilānassa pana anāgatattā āpattiyeva. ในสิกขาบทที่ ๑๐ เจ้าของภัตถวายกับข้าวโดยปกปิดไว้ในเวลาที่ประกาศห้ามฆ่าสัตว์เป็นต้น และภิกษุใดไม่ปกปิดไว้เพราะความอยากได้มาก ภิกษุเหล่านั้นไม่มีอาบัติ ส่วนภิกษุไข้ เพราะไม่ได้กล่าวไว้ จึงต้องอาบัติแน่นอน 37. Sūpodanaviññattisikkhāpadavaṇṇanā 37. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอแกงและข้าวสุก Ekādasame ñātakānaṃ vā pavāritānaṃ vā aññassatthāya attano dhanenāti idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า เพื่อญาติ หรือผู้ปวารณาไว้ หรือเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น หรือด้วยทรัพย์ของตน นี้ เป็นส่วนที่เพิ่มเข้ามาในอนาบัติวาร 38. Ujjhānasaññīsikkhāpadavaṇṇanā 38. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้มีความสำคัญในการเพ่งโทษ Dvādasame ujjhāne saññā ujjhānasaññā, sā assa atthīti ujjhānasaññī. Idhāpi gilāno na muccati, ‘‘dassāmī’’ti vā, ‘‘dāpessāmī’’ti vā olokentassa pana, na ujjhānasaññissa ca anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๑๒ ความสำคัญในการเพ่งโทษ ชื่อว่า อุชฌานสัญญา ความสำคัญนั้นมีแก่ภิกษุนั้น เหตุนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่า อุชฌานสัญญี ในสิกขาบทนี้ แม้ภิกษุไข้ก็ไม่พ้นจากอาบัติ ส่วนภิกษุที่มองดูด้วยคิดว่า 'เราจะให้' หรือ 'เราจะให้เขาให้' และภิกษุที่ไม่มีความสำคัญในการเพ่งโทษ ย่อมไม่มีอาบัติ 39. Kabaḷasikkhāpadavaṇṇanā 39. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคำข้าว Terasame nātimahantanti mayūraṇḍaṃ atimahantaṃ, kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddakaṃ, tesaṃ vemajjhappamāṇaṃ. Mūlakhādanīyādibhede pana sabbakhajjake phalāphale ca anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๑๓ คำว่า ไม่ใหญ่เกินไป คือ ไข่นกยูงใหญ่เกินไป ไข่ไก่เล็กเกินไป ขนาดกลางของไข่เหล่านั้นเป็นประมาณ ส่วนในของขบเคี้ยวทุกชนิดมีของขบเคี้ยวที่เป็นรากเป็นต้น และในผลไม้เล็กใหญ่ ย่อมไม่มีอาบัติ 40. Ālopasikkhāpadavaṇṇanā 40. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคำข้าวกลม Cuddasame parimaṇḍalanti adīghaṃ. Idha pana khajjakaphalāphalehi saddhiṃ uttaribhaṅgepi anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๑๔ คำว่า ปริมาณฑละ หมายถึง ไม่ยาว แต่ในสิกขาบทนี้ ในของขบเคี้ยว ผลไม้เล็กใหญ่ และกับข้าวที่เหลือ ย่อมไม่มีอาบัติ 41-42. Anāhaṭasikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่นำเข้าปาก Pannarasame anāhaṭeti anāharite, mukhadvāraṃ asampatteti attho. Soḷasame sabbahatthanti sakalaṃ hatthaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๕ คำว่า อนาหเฏ มีความหมายว่า ยังไม่นำมา ยังไม่ถึงช่องปาก ในสิกขาบทที่ ๑๖ คำว่า สัพพะหัตถัง หมายถึง มือทั้งหมด 43. Sakabaḷasikkhāpadavaṇṇanā 43. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการพูดพร้อมคำข้าว Sattarasame sakabaḷenāti ettha yattakena vacanaṃ aparipuṇṇaṃ hoti, tattake sati kathentassa āpatti. Yo pana dhammaṃ kathento hariṭakādīni mukhe pakkhipitvā katheti, yattakena vacanaṃ aparipuṇṇaṃ na hoti, tattake mukhamhi sati vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๑๗ คำว่า พร้อมด้วยคำข้าว ในสิกขาบทนี้ ภิกษุผู้พูดเมื่อมีคำข้าวอยู่ในปากเท่าที่ทำให้คำพูดไม่ชัดเจน ย่อมเป็นอาบัติ ส่วนภิกษุใดเมื่อแสดงธรรม ใส่ผลสมอเป็นต้นไว้ในปากแล้วแสดงธรรม เมื่อมีผลสมอเป็นต้นอยู่ในปากเท่าที่ทำให้คำพูดไม่บกพร่อง ย่อมควร 44. Piṇḍukkhepakasikkhāpadavaṇṇanā 44. อรรถกถาปิณฑุกเขปกสิกขาบท Aṭṭhārasame piṇḍukkhepakanti piṇḍaṃ ukkhipitvā ukkhipitvā, idhāpi khajjakaphalāphalesu anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๑๘ คำว่า ปิณฑุกเขปกะ หมายถึง โยนคำข้าวขึ้นๆ แม้ในสิกขาบทนี้ ในของขบเคี้ยวและผลไม้เล็กใหญ่ ย่อมไม่มีอาบัติ 45. Kabaḷāvacchedakasikkhāpadavaṇṇanā 45. อรรถกถากพฬาวัจเฉทกสิกขาบท Ekūnavīsatime kabaḷāvacchedakanti kabaḷaṃ avacchinditvā avacchinditvā, idha khajjakaphalāphalehi saddhiṃ uttaribhaṅgepi anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๑๙ คำว่า กพฬาวัจเฉทกะ หมายถึง กัดคำข้าวให้ขาดๆ ในสิกขาบทนี้ ในของขบเคี้ยว ผลไม้เล็กใหญ่ และแม้ในกับข้าว ย่อมไม่มีอาบัติ 46. Avagaṇḍakārakasikkhāpadavaṇṇanā 46. อรรถกถาอวกัณฑการกสิกขาบท Vīsatime avagaṇḍakārakanti makkaṭo viya gaṇḍe katvā katvā, idha phalāphalamattake anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๒๐ คำว่า อวกัณฑการกะ หมายถึง ทำที่กระพุ้งแก้มให้ตุ่ยเหมือนลิง ในสิกขาบทนี้ ในเพียงผลไม้เล็กใหญ่ ย่อมไม่มีอาบัติ 47. Hatthaniddhunakasikkhāpadavaṇṇanā 47. อรรถกถาหัตถนิทธุนกสิกขาบท Ekavīsatime hatthaniddhunakanti hatthaṃ niddhunitvā niddhunitvā, anāpattiyaṃ panettha ‘‘kacavaraṃ chaḍḍento hatthaṃ niddhunātī’’ti (pāci. 623) idaṃ adhikaṃ. ในสิกขาบทที่ ๒๑ คำว่า หัตถนิทธุนกะ หมายถึง สะบัดมือๆ อนึ่ง ในอนาปัตติวาระแห่งสิกขาบทนี้ คำว่า "เมื่อทิ้งหยากเยื่อ ย่อมสะบัดมือ" นี้ เป็นคำที่เกินมา 48. Sitthāvakārakasikkhāpadavaṇṇanā 48. อรรถกถาสิตถาวการกสิกขาบท Dvāvīsatime sitthāvakārakanti sitthāni avakiritvā avakiritvā, idhāpi ‘‘kacavaraṃ chaḍḍento sitthaṃ chaḍḍayatī’’ti (pāci. 623) idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ. ในสิกขาบทที่ ๒๒ คำว่า สิตถาวการกะ หมายถึง โปรยเมล็ดข้าวสุกๆ แม้ในสิกขาบทนี้ คำว่า "เมื่อทิ้งหยากเยื่อ ย่อมทิ้งเมล็ดข้าวสุก" นี้ เป็นคำที่เกินมาในอนาปัตติวาระ 49. Jivhānicchārakasikkhāpadavaṇṇanā 49. อรรถกถาชิวหานิจฉารกสิกขาบท Tevīsatime jivhānicchārakanti jivhaṃ nicchāretvā nicchāretvā. ในสิกขาบทที่ ๒๓ คำว่า ชิวหานิจฉารกะ หมายถึง แลบลิ้นออกๆ 50-51. Capucapukārakasikkhāpadavaṇṇanā ๕๐-๕๑. อรรถกถาจปุจปุการกสิกขาบท Catuvīsatime capucapukārakanti capu capūti evaṃ saddaṃ katvā katvā. Pañcavīsatimepi eseva nayo. ในสิกขาบทที่ ๒๔ คำว่า จปุจปุการกะ หมายถึง ทำเสียงดังจปุจปุอย่างนี้ๆ แม้ในสิกขาบทที่ ๒๕ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน 52…Pe…54. hatthanillehakādisikkhāpadavaṇṇanā ๕๒...เป...๕๔. อรรถกถาหัตถนิลเลหกสิกขาบทเป็นต้น Chabbīsatime hatthanillehakanti hatthaṃ nillehitvā nillehitvā. Bhuñjantena hi aṅgulimattampi nillehituṃ na vaṭṭati. Ghanayāguphāṇitapāyāsādike pana aṅgulīhi gahetvā aṅguliyo mukhe pavesetvā bhuñjituṃ vaṭṭati, sattavīsatimaaṭṭhavīsatimesupi eseva nayo. Tasmā ekaṅguliyāpi patto na nillehitabbo, ekaoṭṭhopi ca jivhāya na nillehitabbo, oṭṭhamaṃsehi eva pana gahetvā anto pavesetuṃ vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๒๖ คำว่า หัตถนิลเลหกะ หมายถึง เลียมือๆ ด้วยว่า ภิกษุเมื่อฉัน ไม่ควรเลียแม้เพียงนิ้วมือ แต่ในของฉันมีข้าวยาคูข้น น้ำอ้อย และข้าวปายาสเป็นต้น ภิกษุใช้นิ้วมือหยิบแล้วสอดนิ้วมือเข้าในปากฉัน ควรอยู่ แม้ในสิกขาบทที่ ๒๗ และ ๒๘ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น แม้ด้วยนิ้วมือเดียว ก็ไม่พึงขูดบาตร และไม่พึงเลียแม้ริมฝีปากข้างเดียวด้วยลิ้น แต่ควรใช้เนื้อริมฝีปากนั่นเองรวบรวมแล้วสอดเข้าข้างใน 55. Sāmisasikkhāpadavaṇṇanā 55. อรรถกถาสามิสสิกขาบท Ekūnatiṃsatime na sāmisenāti etaṃ paṭikūlavasena paṭikkhittaṃ, tasmā saṅghikampi puggalikampi gihisantakampi attano santakampi saṅkhopi sarāvakampi thālakampi na gahetabbameva, gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Sace pana hatthassa ekadeso āmisamakkhito na hoti, tena padesena gahetuṃ vaṭṭati, idha ‘‘dhovissāmīti vā, dhovāpessāmīti vā paṭiggaṇhātī’’ti (pāci. 631) idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ. ในสิกขาบทที่ ๒๙ คำว่า น สามิเสน นี้ พระองค์ทรงห้ามไว้โดยความเป็นของปฏิกูล เพราะเหตุนั้น แม้สังข์ ถ้วยน้ำ หรือถาดน้ำ ซึ่งเป็นของสงฆ์ก็ดี ของส่วนบุคคลก็ดี ของคฤหัสถ์ก็ดี ของตนเองก็ดี ไม่พึงจับเลย เมื่อจับ ย่อมเป็นทุกกฏ แต่ถ้าส่วนหนึ่งของมือไม่เปื้อนอาหาร ควรจับด้วยส่วนนั้น ในสิกขาบทนี้ คำว่า "รับด้วยตั้งใจว่า จะล้างเอง หรือจะให้ผู้อื่นล้าง" นี้ เป็นคำที่เกินมาในอนาปัตติวาระ 56. Sasitthakasikkhāpadavaṇṇanā 56. อรรถกถาสสิตถกสิกขาบท Tiṃsatime ‘‘uddharitvā vā bhinditvā vā paṭiggahe vā nīharitvā vā chaḍḍetī’’ti idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ. Tattha uddharitvā vāti sitthāni udakato uddharitvā, ekasmiṃ ṭhāne rāsiṃ katvā udakaṃ chaḍḍeti. Bhinditvā vāti sitthāni bhinditvā udakagatikāni katvā chaḍḍeti. Paṭiggahe vāti paṭiggahena paṭicchantānaṃ paṭiggahe chaḍḍeti. Nīharitvāti bahi nīharitvā chaḍḍeti, evaṃ chaḍḍentassa anāpatti. ในสิกขาบทที่ ๓๐ คำว่า "ตักออกแล้ว หรือบดแล้ว หรือรับไว้ในกระโถน หรือนำออกไปแล้ว จึงทิ้ง" นี้ เป็นคำที่เกินมาในอนาปัตติวาระ ในคำเหล่านั้น คำว่า อุทฺธริตฺวา คือ ตักเมล็ดข้าวสุกขึ้นจากน้ำ ทำเป็นกองไว้ในที่แห่งหนึ่งแล้วทิ้งน้ำเปล่า คำว่า ภินฺทิตฺวา คือ บดเมล็ดข้าวสุกให้ละเอียดไปกับน้ำแล้วทิ้ง คำว่า ปฏิคฺคเห คือ ทิ้งในกระโถนของผู้ที่คอยรับด้วยกระโถน คำว่า นีหริตฺวา คือ นำออกไปข้างนอกแล้วทิ้ง เมื่อทิ้งอย่างนี้ ย่อมไม่มีอาบัติ Tiṃsabhojanappaṭisaṃyuttasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสิกขาบท ๓๐ ในโภชนปฏิสังยุต จบแล้ว 57. Chattapāṇisikkhāpadavaṇṇanā 57. อรรถกถาฉัตตปาณิสิกขาบท Dhammadesanāpaṭisaṃyuttesu paṭhame yaṃkiñci chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi. So taṃ chattaṃ yatthakatthaci sarīrāvayave ṭhapetvāpi yāva hatthena na muñcati, tāvassa dhammaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Sace panassa añño chattaṃ dhāreti, passe vā ṭhitaṃ hoti, hatthato apagatamatte chattapāṇi nāma na hoti, tassa desetuṃ vaṭṭati. Dhammaparicchedo cettha padasodhamme vuttanayeneva veditabbo. ในบรรดาสิกขาบทที่เกี่ยวกับการแสดงธรรม ในสิกขาบทที่ ๑ บุคคลใดมีร่มอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ในมือ บุคคลนั้นชื่อว่า ฉัตตปาณิ ตราบใดที่เขายังไม่ปล่อยร่มนั้นจากมือ แม้จะวางร่มนั้นไว้ที่ส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกายก็ตาม ตราบนั้นไม่ควรแสดงธรรมแก่เขา แต่ถ้าผู้อื่นกั้นร่มให้เขา หรือร่มตั้งอยู่ข้างๆ เพียงแค่ร่มพ้นจากมือไป เขาก็ไม่ชื่อว่าฉัตตปาณิ ควรแสดงธรรมแก่เขาได้ อนึ่ง ในสิกขาบทที่เกี่ยวกับการแสดงธรรมเหล่านี้ พึงทราบการกำหนดขอบเขตของธรรมโดยนัยที่กล่าวไว้ในปทโสธรรมสิกขาบทนั่นเอง 58-59. Daṇḍapāṇisikkhāpadavaṇṇanā ๕๘-๕๙. อรรถกถาทัณฑปาณิสิกขาบท Dutiye daṇḍo nāma majjhimassa purisassa catuhatthappamāṇo, daṇḍapāṇibhāvo panassa chattapāṇimhi vuttanayeneva veditabbo. Tatiyepi eseva nayo. Asiṃ sannahitvā ṭhitopi hi satthapāṇisaṅkhyaṃ na gacchati. ในสิกขาบทที่ ๒ ที่ชื่อว่า ไม้เท้า คือไม้เท้าที่มีประมาณ ๔ ศอกของบุรุษขนาดกลาง ส่วนความเป็นผู้ถือไม้เท้าของเขา พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในฉัตตปาณิสิกขาบทนั่นเอง แม้ในสิกขาบทที่ ๓ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยว่า แม้บุคคลผู้คาดหรือสะพายดาบยืนอยู่ ก็ไม่ถึงการนับว่าเป็นสัตถปาณิ 60. Āvudhapāṇisikkhāpadavaṇṇanā 60. อรรถกถาอาวุธปาณิสิกขาบท Catutthe sabbāpi dhanuvikati saddhiṃ saravikatiyā āvudhanti veditabbā, tasmā saddhiṃ vā sarena dhanuṃ gahetvā, suddhadhanuṃ vā suddhasaraṃ vā sajiyadhanuṃ vā nijjiyadhanuṃ vā gahetvā ṭhitassa vā nisinnassa vā dhammaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Sace panassa dhanu khandhepi paṭimukkaṃ hoti, yāva na gaṇhāti, tāva vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๔ พึงทราบว่า ธนูทุกชนิดพร้อมด้วยลูกศรทุกชนิด ชื่อว่า อาวุธ เพราะเหตุนั้น ไม่ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ยืนอยู่หรือนั่งอยู่ผู้ถือธนูพร้อมด้วยลูกศรก็ดี ถือธนูล้วนๆ ก็ดี ถือลูกศรล้วนๆ ก็ดี ถือธนูที่มีสายก็ดี ถือธนูที่ไม่มีสายก็ดี แต่ถ้าธนูสวมหรือสะพายอยู่ที่บ่าของเขา ตราบใดที่เขายังไม่จับด้วยมือ ตราบนั้นควรแสดงธรรมได้ 61-62. Pādukasikkhāpadavaṇṇanā ๖๑-๖๒. อรรถกถาปาทุกาสิกขาบท Pañcame pādukāruḷhassāti chattadaṇḍake aṅgulantarikaṃ appavesetvā kevalaṃ akkantassa vā, pavesetvā ṭhānavasena paṭimukkassa vā. Chaṭṭhepi eseva nayo. Idha pana yvāyaṃ paṇhikabandhaṃ omuñcitvā ṭhānavasena ‘‘omukko’’ti vuccati, tassāpi na vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า ปาทุการุฬฺหสฺส หมายถึง แก่บุคคลผู้เหยียบรองเท้าที่มีหูคีบโดยไม่สอดนิ้วเท้าเข้าระหว่างนิ้วเท้า หรือแก่บุคคลผู้สวมโดยสอดนิ้วเท้าเข้าแล้วยืนอยู่ แม้ในสิกขาบทที่ ๖ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แต่ในสิกขาบทนี้ บุคคลใดสวมรองเท้าหุ้มส้นแล้วยืนอยู่ ซึ่งเรียกว่า โอมุกกะ แม้แก่บุคคลนั้น ก็ไม่ควรแสดงธรรม 63. Yānasikkhāpadavaṇṇanā 63. อรรถกถายานสิกขาบท Sattame sacepi dvīhi janehi hatthasaṅghāṭena gahito, sāṭake vā ṭhapetvā vaṃsena vayhati, ayutte vā vayhādike yāne visaṅkharitvā vā ṭhapite cakkamattepi nisinno hoti, yānagatotveva saṅkhaṃ gacchati. Sace pana dvepi ekayāne nisinnā honti, vaṭṭati. Visuṃ nisinnesupi ucce yāne nisinnena nīce nisinnassa desetuṃ vaṭṭati, samappamāṇepi vaṭṭati, tathā purime nisinnena pacchime nisinnassa. Pacchime pana uccatarepi nisinnena desetuṃ na vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๗ ถ้าหากบุคคลใดถูกคนสองคนยกไปโดยประสานมือกัน, หรือถูกหามไปโดยวางไว้ในผ้าแล้วใช้ไม้ไผ่หาม, หรือนั่งอยู่ในยานเช่นเกวียนเป็นต้นที่ไม่ได้เทียมด้วยโคหรือม้า, หรือนั่งอยู่บนเพียงล้อรถที่รื้อแล้ววางไว้, บุคคลนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็น "ยานคตะ" เท่านั้น. แต่ถ้าทั้งสอง (ผู้แสดงธรรมและผู้ฟังธรรม) นั่งอยู่ในยานลำเดียวกัน ก็ควร (แสดงธรรม). ในบรรดาบุคคลผู้นั่งแยกกัน ภิกษุผู้นั่งอยู่ในยานที่สูงกว่า ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้นั่งอยู่ในยานที่ต่ำกว่า. แม้ในยานที่มีขนาดความสูงเท่ากันก็ควร. ภิกษุผู้นั่งอยู่ในยานที่อยู่ข้างหน้า ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้นั่งอยู่ในยานที่อยู่ข้างหลังอย่างนั้นเหมือนกัน. แต่ในทางกลับกัน ภิกษุผู้นั่งอยู่ในยานที่อยู่ข้างหลัง แม้ในยานที่สูงกว่า ก็ไม่ควรแสดงธรรม. 64. Sayanasikkhāpadavaṇṇanā 64. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้ไปในที่นอน. Aṭṭhame sayanagatassāti antamaso kaṭasārakepi pakatibhūmiyampi nipannassa uccepi mañce vā pīṭhe vā bhūmippadese vā ṭhitena nisinnena vā desetuṃ na vaṭṭati. Sayanagatena pana sayanagatassa uccatare vā samappamāṇe vā nipannena desetuṃ vaṭṭati. Nipannena pana ṭhitassa vā nisinnassa vā nipannassa vā, nisinnena ca ṭhitassa vā nisinnassa vā, ṭhitena ṭhitasseva vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า "สยนคตสฺส" คือแก่บุคคลผู้เอนกายอยู่ แม้บนเสื่อ หรือบนพื้นดินปกติ, ไม่ควรแสดงธรรมด้วยภิกษุผู้ยืนอยู่หรือนั่งอยู่ แม้บนเตียง หรือตั่ง หรือบนพื้นที่ดินที่สูงกว่า. แต่ภิกษุผู้ไปในที่นอน ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ไปในที่นอน โดยเอนกายอยู่บนที่นอนที่สูงกว่าหรือมีขนาดเท่ากัน. แต่ภิกษุผู้เอนกายอยู่ ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ยืนอยู่, หรือผู้ที่นั่งอยู่, หรือผู้ที่เอนกายอยู่. และภิกษุผู้ที่นั่งอยู่ ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ยืนอยู่, หรือผู้ที่นั่งอยู่. ภิกษุผู้ยืนอยู่ ควรแสดงธรรมแก่บุคคลผู้ยืนอยู่เท่านั้น. 65. Pallatthikasikkhāpadavaṇṇanā 65. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้นั่งรัดเข่า. Navame hatthapallatthikādīsu yāya kāyaci nisinnassa desetuṃ na vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๙ แก่บุคคลผู้นั่งรัดเข่าอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดาการนั่งรัดเข่าด้วยมือเป็นต้น ไม่ควรแสดงธรรม. 66. Veṭhitasikkhāpadavaṇṇanā 66. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผู้โพกศีรษะ. Dasame veṭhitasīsassāti dussaveṭhena vā moḷiādīhi vā yathā kesanto na dissati, evaṃ veṭhitasīsassa, tenevassa anāpattiyaṃ ‘‘kesantaṃ vivarāpetvā desetī’’ti (pāci. 643) vuttaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "เวฐิตสีสสฺส" คือแก่บุคคลผู้มีศีรษะที่โพกแล้วด้วยผ้าโพก หรือด้วยมวยผมเป็นต้น โดยอาการใดที่โพกแล้วขอบเขตปลายผมไม่ปรากฏ. เพราะเหตุนั้นเอง ในอนาปัตติวาระของสิกขาบทนี้ จึงตรัสไว้ว่า "เปิดขอบเขตปลายผมแล้วจึงแสดง". 67. Oguṇṭhitasikkhāpadavaṇṇanā 67. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการคลุมศีรษะ Ekādasame oguṇṭhitasīsassāti sasīsaṃ pārutassa, anāpattiyaṃ panettha ‘‘sīsaṃ vivarāpetvā desetī’’ti (pāci. 644) adhikaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๑ บทว่า "โอคุณฐิตสีสัสสะ" นั้น หมายถึงแก่บุคคลผู้ห่มคลุมกายพร้อมด้วยศีรษะ. ในบทอนาบัติในสิกขาบทนี้ คำว่า "สีสัง วิวราเปตฺวา เทเสติ" (แสดงโดยเปิดศีรษะ) นี้เป็นบทที่เกินมา. 68. Chamāsikkhāpadavaṇṇanā 68. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนั่งบนพื้นดิน Dvādasame chamāyaṃ nisīditvāti bhūmiyaṃ nisīditvā. Āsaneti antamaso vatthampi tiṇānipi santharitvā nisinnassa. ในสิกขาบทที่ ๑๒ บทว่า "ฉมายํ นิสีทิตฺวา" นั้น หมายถึงนั่งบนพื้นดิน. บทว่า "อาสเน" นั้น หมายถึงแก่บุคคลผู้นั่งโดยปูลาดแม้ผ้าหรือแม้หญ้าอย่างน้อยที่สุด. 69. Nīcāsanasikkhāpadavaṇṇanā 69. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยที่นั่งต่ำ Terasame ucce āsaneti antamaso bhūmippadesepi unnatappadese nisinnassa. ในสิกขาบทที่ ๑๓ บทว่า "อุจฺเจ อาสเน" นั้น หมายถึงแก่บุคคลผู้นั่งในที่สูง แม้ในพื้นที่ดินที่สูงอย่างน้อยที่สุด. 70. Ṭhitasikkhāpadavaṇṇanā 70. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยืน Cuddasame na ṭhito nisinnassāti sace therassa upaṭṭhānaṃ gantvā ṭhitaṃ daharaṃ āsane nisinno mahāthero pañhaṃ pucchati, na kathetabbaṃ. Gāravena pana theraṃ ‘‘uṭṭhahitvā pucchā’’ti vattuṃ na sakkā, tasmā ‘‘passe ṭhitassa bhikkhuno kathessāmī’’ti kathetuṃ vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๑๔ บทว่า "น ฐิโต นิสินฺนสฺส" นั้น ถ้าพระมหาเถระผู้นั่งอยู่บนอาสนะถามปัญหาแก่ภิกษุหนุ่มผู้ยืนอยู่ซึ่งไปถึงที่บำรุงของพระเถระแล้ว, ไม่พึงบอก. แต่ด้วยความเคารพ ไม่สามารถจะกล่าวแก่พระเถระได้ว่า "จงลุกขึ้นถามเถิด", เพราะเหตุนั้น พึงบอกโดยคิดว่า "เราจักบอกแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ข้างๆ". 71. Pacchatogamanasikkhāpadavaṇṇanā 71. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเดินตามหลัง. Pannarasame sace purato gacchanto pañhaṃ pucchati, tassa taṃ akathetvā ‘‘pacchimassa bhikkhuno kathessāmī’’ti kathetabbaṃ. Saddhiṃ uggahitadhammaṃ pana sajjhāyituṃ, samadhurena vā gacchantassa kathetuṃ vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๑๕ ถ้าบุคคลผู้เดินไปข้างหน้าถามปัญหา, ไม่พึงบอกปัญหานั้นแก่เขา พึงบอกโดยคิดว่า "เราจักบอกแก่ภิกษุผู้เดินตามหลัง". แต่เพื่อสาธยายธรรมที่ได้เรียนมาพร้อมกัน หรือแก่บุคคลผู้เดินไปเสมอกัน พึงบอกได้. 72. Uppathenagamanasikkhāpadavaṇṇanā 72. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเดินไปในทางที่ไม่ใช่ทาง. Soḷasame na uppathenāti ettha sace dvepi sakaṭamaggasmiṃ ekekacakkapathena vā uppathena vā samadhuraṃ gacchanti, vaṭṭati. ในสิกขาบทที่ ๑๖ ในบทว่า "น อุปฺปเถน" นี้ ถ้าทั้งสอง (ผู้แสดงธรรมและผู้ฟังธรรม) เดินไปเสมอกันในทางเกวียน หรือด้วยรอยล้อเกวียนแต่ละรอย หรือด้วยทางที่ไม่ใช่ทาง, ควร (แสดงธรรม). 73. Ṭhitouccārasikkhāpadavaṇṇanā 73. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยืนถ่ายอุจจาระ. Sattarasame ‘‘asañciccā’’ti anāpattiyaṃ sace paṭicchannaṭṭhānaṃ gacchantassa sahasā uccāro vā passāvo vā nikkhamati, asañcicca kato nāma hoti. ในสิกขาบทที่ ๑๗ ในบทอนาบัติ บทว่า "อสญฺจิจฺจ" นั้น ถ้าอุจจาระหรือปัสสาวะไหลออกไปโดยพลันแก่บุคคลผู้กำลังไปสู่ที่กำบัง, ชื่อว่ากระทำโดยไม่เจตนา. 74. Hariteuccārasikkhāpadavaṇṇanā 74. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระลงบนของเขียว. Aṭṭhārasame yampi jīvamānarukkhassa mūlaṃ pathaviyaṃ dissamānaṃ gacchati, sākhā vā bhūmilaggā gacchati, sabbaṃ haritasaṅkhātameva. Khandhe nisīditvā pana appaharitaṭṭhāne pātetuṃ vaṭṭati. Sace appaharitaṭṭhānaṃ olokentasseva sahasā nikkhamati, gilānaṭṭhāne ṭhito hoti, ‘‘appaharite kato haritaṃ ottharatī’’ti (pāci. 652) idamettha anāpattiyaṃ adhikaṃ. Tattha sacepi appaharitaṃ alabhantena tiṇaṇḍupakaṃ vā palalaṇḍupakaṃ vā ṭhapetvā kato pacchā haritaṃ ottharati, vaṭṭatiyeva. Kheḷena cettha siṅghāṇikāpi saṅgahitā. ในสิกขาบทที่ ๑๘ สิ่งใดก็ตามที่เป็นรากของต้นไม้ที่ยังมีชีวิตปรากฏอยู่บนพื้นดิน หรือกิ่งไม้ที่ติดอยู่กับพื้นดิน, ทั้งหมดนั้นชื่อว่าของเขียวเท่านั้น. แต่พึงนั่งบนลำต้นแล้วถ่ายลงในที่ที่ไม่มีของเขียวได้. ถ้าอุจจาระหรือปัสสาวะไหลออกไปโดยพลันในขณะที่กำลังมองหาที่ที่ไม่มีของเขียว, ชื่อว่าอยู่ในฐานะของคนไข้. คำว่า "กระทำในที่ไม่มีของเขียวแล้วท่วมของเขียว" นี้เป็นบทที่เกินมาในบทอนาบัติในสิกขาบทนี้. ในกรณีนั้น แม้ถ้าภิกษุผู้ไม่ได้ที่ที่ไม่มีของเขียว วางขดหญ้าหรือขดฟางแล้วกระทำ (ถ่าย) ภายหลังท่วมของเขียว, ก็ยังพึงกระทำได้. และในสิกขาบทนี้ น้ำลายก็สงเคราะห์เข้ากับน้ำมูกด้วย. 75. Udakeuccārasikkhāpadavaṇṇanā 75. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถ่ายอุจจาระลงในน้ำ. Ekūnavīsatime na udaketi etaṃ paribhogaudakameva sandhāya vuttaṃ, vaccakuṭisamuddādiudakesu pana aparibhogesu anāpatti. Deve vassante samantato udakoghe jāte anudakaṭṭhānaṃ alabhantena udake kātuṃ vaṭṭati, idhāpi ‘‘thale kato udakaṃ ottharatī’’ti (pāci. 654) idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ, sesaṃ sabbasikkhāpadesu uttānameva. ในสิกขาบทที่ ๑๙ บทว่า "น อุทเก" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงน้ำที่พึงใช้สอยเท่านั้น, แต่ในน้ำที่ไม่พึงใช้สอย เช่น น้ำในส้วม น้ำในทะเล เป็นต้น เป็นอนาบัติ. เมื่อฝนตก เมื่อน้ำหลากเกิดขึ้นโดยรอบ ภิกษุผู้ไม่ได้ที่ที่ไม่มีน้ำ พึงถ่ายลงในน้ำได้. ในสิกขาบทนี้ก็เช่นกัน คำว่า "กระทำบนบกแล้วท่วมน้ำ" นี้เป็นบทที่เกินมาในบทอนาบัติ. ส่วนที่เหลือในสิกขาบททั้งปวงก็ชัดเจนแล้ว. Samuṭṭhānādidīpanatthāya panettha idaṃ pakiṇṇakaṃ – ujjagghikauccāsaddappaṭisaṃyuttāni cattāri, sakabaḷena mukhena byāharaṇaṃ ekaṃ, chamānīcāsananisinnaṭhitapacchatogamanauppathagamanappaṭisaṃyuttāni pañcāti imāni dasa sikkhāpadāni samanubhāsanasamuṭṭhānāni, ekekamettha kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedanaṃ. Sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedanaṃ. Chattapāṇidaṇḍapāṇisatthapāṇiāvudhapāṇipādukāupāhanayānasayanapallatthikaveṭhitaoguṇṭhitanāmakāni ekādasa dhammadesanāsamuṭṭhānāni, kiriyākiriyāni, saññāvimokkhāni, sacittakāni, lokavajjāni, vacīkammāni, akusalacittāni, dukkhavedanāni. Sesāni tepaṇṇāsa paṭhamapārājikasamauṭṭhānādibhedānīti. เพื่อแสดงสมุฏฐานเป็นต้น ในเสขิยสิกขาบทนี้ นี้เป็นวินิจฉัยเบ็ดเตล็ด – สิกขาบท ๔ ข้อที่เกี่ยวด้วยการหัวเราะและการส่งเสียงดัง, สิกขาบท ๑ ข้อว่าด้วยการพูดด้วยปากที่มีคำข้าว, สิกขาบท ๕ ข้อที่เกี่ยวด้วยการนั่งบนพื้นดิน การนั่งบนที่ต่ำ การยืน การเดินตามหลัง การเดินไปนอกทาง รวมเป็นสิกขาบท ๑๐ ข้อเหล่านี้ มีสมุฏฐานเหมือนสมนุภาสนะ. แต่ละข้อในสิกขาบทเหล่านี้ เป็นกิริยา, มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, เป็นทุกขเวทนา. สิกขาบทว่าด้วยการขอแกงและข้าวสุก มีสมุฏฐานเหมือนเถยยสัตถะ, เป็นกิริยา, มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, เป็นทุกขเวทนา. สิกขาบท ๑๑ ข้อที่มีชื่อว่า การถือร่ม การถือไม้เท้า การถือศาสตรา การถืออาวุธ การสวมรองเท้า การสวมรองเท้า การนั่งยาน การนอน การนั่งชันเข่า การโพกศีรษะ การคลุมศีรษะ มีสมุฏฐานเหมือนธรรมเทศนา, เป็นกิริยาและอกิริยา, มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นวจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, เป็นทุกขเวทนา. สิกขาบทที่เหลือ ๕๓ ข้อ มีประเภทมีสมุฏฐานเหมือนปฐมปาราชิกเป็นต้น. Ekūnavīsatidhammadesanāpaṭisaṃyuttasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบท ๑๙ ข้อที่เกี่ยวด้วยการแสดงธรรม จบแล้ว. Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี Sekhiyavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายเสขิยวัตร จบแล้ว. Adhikaraṇasamathavaṇṇanā คำอธิบายอธิกรณ์สมถะ Adhikaraṇasamathesu sattāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uddesaṃ āgacchantīti āpattādhikaraṇasaṅkhātāsu ca avasesādhikaraṇattayapaccayāsu ca āpattīsu parisuddhabhāvaṃ pucchanatthaṃ uddisitabbataṃ āgacchanti. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samanatthañceva vūpasamanatthañca sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā. Tatrāyaṃ vinicchayo – adhikaraṇesu tāva ‘‘dhammo’’ti vā, ‘‘adhammo’’ti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāya āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṃ, nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma. ในอธิกรณ์สมถะทั้งหลาย บทว่า "สัตตะ" นั้น เป็นการกำหนดจำนวนของอธิกรณ์สมถะเหล่านั้น. ชื่อว่า อธิกรณ์สมถะ เพราะระงับและสงบอธิกรณ์ทั้งหลาย. บทว่า "อุเทสํ อาคจฺฉนฺติ" นั้น หมายถึงย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงยกขึ้นแสดง เพื่อประโยชน์แก่การถามถึงความเป็นผู้บริสุทธิ์ในอาบัติทั้งหลายที่นับว่าเป็นอาปัตตาธิกรณ์ และในอาบัติทั้งหลายที่เป็นปัจจัยแห่งอธิกรณ์ ๓ ที่เหลือ. บทว่า "อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ" นั้น หมายถึงที่เกิดขึ้นแล้วๆ คือที่เกิดขึ้นแล้ว ที่เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า "อธิกรณานํ" นั้น หมายถึงแห่งอธิกรณ์ ๔ อย่างเหล่านี้ คือ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์. บทว่า "สมถาย วูปสมาย" นั้น หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การระงับและเพื่อประโยชน์แก่การสงบ. พึงให้สัมมุขาวินัย... (ละไว้)... ติณวัตถารกะ. พึงให้อธิกรณ์สมถะ ๗ อย่างเหล่านี้. ในอธิกรณ์สมถะเหล่านั้น นี้คือวินิจฉัย – ในบรรดาอธิกรณ์ทั้งหลายก่อน การโต้เถียงใดของภิกษุทั้งหลายผู้โต้เถียงกันด้วยวัตถุ ๑๘ อย่างว่า "เป็นธรรม" หรือ "ไม่เป็นธรรม", นี้ชื่อว่าวิวาทาธิกรณ์. การโจทใด คือการว่ากล่าวและการฟ้องร้อง ของภิกษุทั้งหลายผู้โจทกันด้วยสีลวิบัติ หรือด้วยอาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาชีววิบัติ, นี้ชื่อว่าอนุวาทาธิกรณ์. กองอาบัติ ๗ อย่าง คือ ๕ อย่างที่มาในมาติกา และ ๒ อย่างที่มาในวิภังค์, นี้ชื่อว่าอาปัตตาธิกรณ์. การกระทำกรรม ๔ อย่างของสงฆ์ มีอปโลกนกรรมเป็นต้นใด, นี้ชื่อว่ากิจจาธิกรณ์. Tattha vivādādhikaraṇaṃ (cūḷava. 228) dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca, sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ, tasmiṃyeva vā, aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati, evaṃ sammamāne ca pana tasmiṃ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā vinayasammukhatā puggalasammukhatā ayaṃ sammukhāvinayo nāma. Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā, sametabbassa vatthuno bhūtatā dhammasammukhatā, yathā taṃ sametabbaṃ, tathevassa samanaṃ vinayasammukhatā, yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasamane panettha saṅghasammukhatā parihāyati, evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati. ในอธิกรณ์เหล่านั้น วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัยและเยภุยยสิกา. เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยเท่านั้น วิวาทาธิกรณ์ที่เกิดขึ้นในวิหารใด หรือในวิหารนั้นเอง หรือในระหว่างทางของภิกษุทั้งหลายผู้กำลังไปเพื่อระงับในที่อื่น หรือในที่ที่ไปถึงแล้วมอบให้แก่สงฆ์, ในที่นั้น เมื่อสงฆ์ไม่สามารถระงับได้ ย่อมระงับด้วยการตัดสินของบุคคลผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกาในที่นั้นเอง. และเมื่ออธิกรณ์นั้นระงับไปอย่างนี้ ความเป็นผู้พร้อมหน้าสงฆ์ ความเป็นผู้พร้อมหน้าธรรม ความเป็นผู้พร้อมหน้าวินัย ความเป็นผู้พร้อมหน้าบุคคลใด, นี้ชื่อว่าสัมมุขาวินัย. และในสัมมุขตาเหล่านั้น ความเป็นผู้พร้อมหน้าของสงฆ์ผู้กระทำกรรมด้วยอำนาจความพร้อมเพรียงของสงฆ์ ชื่อว่าสังฆสัมมุขตา. ความเป็นจริงของเรื่องที่พึงระงับ ชื่อว่าธัมมสัมมุขตา. การระงับอธิกรณ์นั้นโดยประการใด การระงับโดยประการนั้นนั่นเอง ชื่อว่าวินยสัมมุขตา. ความเป็นผู้พร้อมหน้าของคู่กรณีทั้งสอง คือผู้โต้เถียงและผู้ถูกโต้เถียง ชื่อว่าปุคคลสัมมุขตา. แต่ในการระงับด้วยอุพพาหิกาในอธิกรณ์นี้ สังฆสัมมุขตาย่อมเสื่อมไป. วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยเท่านั้นก่อนอย่างนี้. Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti, tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannitvā tena guḷhakavivaṭṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṃ gāhetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva, yaṃ pana yebhuyyasikakammassa karaṇaṃ. Ayaṃ yebhuyyasikā nāma, evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati. ก็หากแม้ด้วยอาการอย่างนี้ อธิกรณ์ยังไม่ระงับ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติด้วยอุพพาหิกา ย่อมมอบอธิกรณ์นั้นให้แก่สงฆ์นั่นเอง โดยกล่าวว่า 'พวกเราไม่สามารถระงับได้' เมื่อมอบให้ดังนั้น สงฆ์สมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้ให้จับสลาก แล้วให้ภิกษุนั้นจับสลากโดยวิธีอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาการจับสลาก ๓ อย่าง คือ คูฬหกะ วิวฏะ และสกัณณชัปปกะ ในบริษัทที่ประชุมกัน เพราะความเป็นผู้มากของธรรมวาทีทั้งหลาย ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าวอย่างไร อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนั้น ย่อมชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและเยภุยยสิกา. ในสมถะ ๒ อย่างนั้น สัมมุขาวินัยมีนัยตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง ส่วนการทำเยภุยยสิกกรรมใด นี้ชื่อว่าเยภุยยสิกา. วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่างนี้ ด้วยประการฉะนี้. Anuvādādhikaraṇaṃ (cūḷava. 236) catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi, ‘‘ayaṃ nāmettha āpattī’’ti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati, tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva. Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti, dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati. Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena gate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti. Tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti, dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati. อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยสติวินัย ด้วยอมูฬหวินัย และด้วยตัสสปาปิยสิกา เมื่ออนุวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัยนั่นเอง ภิกษุใดฟ้องร้อง และภิกษุใดถูกฟ้องร้อง เมื่อฟังคำของภิกษุเหล่านั้นแล้ว หากไม่มีอาบัติบางอย่าง ก็ให้ภิกษุทั้งสองขอขมาแล้ว หากมีอาบัติ ก็วินิจฉัยว่า 'อาบัติชื่อนี้มีในเรื่องนี้' ดังนี้แล้ว ย่อมระงับ ในการระงับนั้น ลักษณะของสัมมุขาวินัยมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แต่เมื่อใด สงฆ์ให้สติวินัยแก่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ผู้ถูกฟ้องร้องด้วยสีลวิบัติที่ไม่มีมูล ผู้ขอสติวินัย ด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา เมื่อนั้น ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยสติวินัย แต่เมื่อให้สติวินัยแล้ว การฟ้องร้องของใครๆ ในบุคคลนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นอีก เมื่อใด ภิกษุผู้เป็นบ้า กระทำอัชฌาจารอันไม่สมควรแก่สมณะด้วยอำนาจแห่งความเป็นบ้า ถูกภิกษุทั้งหลายโจทว่า 'ท่านระลึกอาบัติเห็นปานนี้ได้หรือ' แม้กล่าวว่า 'อาวุโส เรื่องนี้ข้าพเจ้าทำไปเพราะเป็นบ้า ข้าพเจ้าจำอาบัตินั้นไม่ได้' ก็ยังถูกภิกษุทั้งหลายโจทอยู่เช่นนั้น จึงขออมูฬหวินัยเพื่อไม่ให้ถูกโจทอีก และสงฆ์ให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุนั้นด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา เมื่อนั้น ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยอมูฬหวินัย แต่เมื่อให้อมูฬหวินัยแล้ว การฟ้องร้องของใครๆ ในบุคคลนั้นเพราะเหตุนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นอีก Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati, sace chinnamūlo, sayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ kammaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hoti, evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati. แต่เมื่อใด สงฆ์คิดว่า 'หากภิกษุนี้ยังมีรากไม่ขาด (ยังไม่ขาดจากความเป็นภิกษุ) ก็จักได้โอสารณะ (การนำเข้าหมู่) ด้วยการประพฤติชอบ หากมีรากขาดแล้ว (ขาดจากความเป็นภิกษุแล้ว) การทำลายภิกษุนั้นก็จักมีเอง' แล้วย่อมทำตัสสปาปิยสิกกรรมด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา แก่บุคคลผู้เลวทรามเพราะมีบาปมาก ผู้ถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิก หรือด้วยอาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก ผู้ปกปิดเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่ง เมื่อนั้น ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยตัสสปาปิยสิกา อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่างนี้ Āpattādhikaraṇaṃ (cūḷava. 239) tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi, yadā pana ekassa vā bhikkhuno, nissaggiyavaṇṇanāyaṃ vuttanayena saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā, sesaṃ vuttanayameva. Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhatā parihāyati. อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยปฏิญญาตกรณะ และด้วยติณวัตถารกะ การระงับของอาปัตตาธิกรณ์นั้นด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียวย่อมไม่มี แต่เมื่อใด ภิกษุแสดงอาบัติเบาแก่ภิกษุรูปหนึ่ง หรือในท่ามกลางสงฆ์หรือคณะ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในนิสสัคคิยวัณณนา เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยปฏิญญาตกรณะ ในสัมมุขาวินัยนั้นก่อน ความเป็นผู้เผชิญหน้ากันของภิกษุผู้แสดงอาบัติและภิกษุผู้รับอาบัติ ชื่อว่าปุคคละสัมมุขตา ส่วนที่เหลือมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ในเวลาแสดงอาบัติ ความเป็นผู้เผชิญหน้ากับสงฆ์ของบุคคลและคณะย่อมเสื่อมไป Yā panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno’’ti ca, ‘‘passasī’’ti, ‘‘āma passāmī’’ti ca paṭiññā, tāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ karissāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷatthāya vāḷatthāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā niddampi okkamantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihippaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti, evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati. ปฏิญญาใดในอาปัตตาธิกรณ์นี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติชื่อนี้' และ 'ท่านเห็นหรือ' 'ขอรับ ข้าพเจ้าเห็น' การกระทำว่า 'ท่านพึงสำรวมในภายหน้า' ด้วยปฏิญญานั้น ชื่อว่าปฏิญญาตกรณะ ในอาบัติสังฆาทิเสส การขอปริวาสเป็นต้น ชื่อว่าปฏิญญา การให้ปริวาสเป็นต้น ชื่อว่าปฏิญญาตกรณะ แต่เมื่อภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาทซึ่งมี ๒ ฝ่าย กระทำอัชฌาจารอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมากแล้ว เมื่อความละอายเกิดขึ้นอีก เห็นโทษในการให้ทำอาบัติแก่กันและกันว่า 'หากพวกเราจักทำอาบัติเหล่านี้แก่กันและกัน อธิกรณ์นั้นก็อาจจะถึงซึ่งความหยาบกระด้าง ความรุนแรงได้' เมื่อใด ย่อมทำติณวัตถารกกรรม เมื่อนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยติณวัตถารกะ ในติณวัตถารกสมถะนั้น ภิกษุทั้งหลายเท่าใดที่อยู่ในหัตถบาส แม้ภิกษุทั้งหลายที่เข้าถึงการหลับโดยไม่แสดงความเห็นของตนว่า 'กรรมนี้ไม่เป็นที่พอใจแก่ข้าพเจ้า' ก็มีอยู่ อาบัติทั้งปวงของภิกษุทั้งหมด เว้นถุลลวัชชะและอาบัติที่เกี่ยวเนื่องกับคฤหัสถ์ ย่อมออกจากอาบัติ อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่างนี้ Kiccādhikaraṇaṃ (cūḷava. 242) ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Iti imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti, tena vuttaṃ ‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’ti. Ayamettha vinicchayanayo, vitthāro pana samathakkhandhake āgatoyeva, vinicchayopissa samantapāsādikāyaṃ vutto. กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างเดียว คือด้วยสัมมุขาวินัยนั่นเอง อธิกรณ์ ๔ อย่างเหล่านี้ ย่อมระงับด้วยสมถะ ๗ อย่างเหล่านี้ ตามสมควร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า 'สัมมุขาวินัยพึงให้เพื่อระงับ เพื่อสงบอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ...เป...ติณวัตถารกะ' นี้เป็นวินิจฉัยนัยในอรรถกถาแห่งกังขาวิตรณีนี้ ส่วนนัยพิสดารมาแล้วในสมถขันธกะนั่นเอง และวินิจฉัยของนัยพิสดารนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาแล้ว Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhāti tesu sattasu adhikaraṇasamathesu kaccittha parisuddhā, natthi vo kiñci samathehi vūpasametabbanti pucchāmi, etena sabbāpattīhi parisuddhabhāvo pucchito hoti. ข้าพเจ้าถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้าถามว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือในสมถะแห่งอธิกรณ์ ๗ อย่างเหล่านั้น ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือ มีอธิกรณ์บางอย่างที่ควรระงับด้วยสมถะทั้งหลายของท่านทั้งหลายไม่มีแล้วหรือ' ด้วยบทว่า 'ตตฺถายสฺมนฺเต ปุจฺฉามิ กจฺจิตฺถ ปริสุทฺธา' นี้ ความเป็นผู้บริสุทธิ์จากอาบัติทั้งปวงย่อมถูกถามแล้ว Uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānantiādi nigamanavacanaṃ. Tattha ettakanti ettakaṃ sikkhāpadaṃ. Suttāgatanti sutte pātimokkhe āgataṃ. Suttapariyāpannanti tattheva antogadhaṃ. Anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchatīti addhamāse addhamāse uposathavasena uddisitabbataṃ āgacchati. Samaggehīti kāyasāmaggivasena samaggehi. Sammodamānehīti cittasāmaggivasena ekajjhāsayatāya suṭṭhu modamānehi. Avivadamānehīti aṭṭhārasasu vivādavatthūsu aññataravasenāpi avivadamānehi. Sikkhitabbanti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ avītikkamantehi adhisīlasikkhā sampādetabbā. Antarantarā pana yaṃ na vuttaṃ, taṃ sabbaṃ purime purime sikkhāpade vuttattā ceva uttānatthattā cāti. คำว่า 'อุทฺทิฏฺฐํ โข อายสฺมนฺโต นิทานํ' เป็นต้น เป็นคำสรุป ในคำสรุปนั้น คำว่า 'เอตฺตกํ' หมายถึง สิกขาบทมีประมาณเท่านี้ คำว่า 'สุตฺตาคตํ' หมายถึง มาแล้วในปาติโมกข์ที่ชื่อว่าสูตร คำว่า 'สุตฺตปริยาปนฺนํ' หมายถึง สงเคราะห์เข้าไว้ในปาติโมกข์นั้นเอง คำว่า 'อนฺวฑฺฒมาสํ อุทฺเทสํ อาคจฺฉติ' หมายถึง ย่อมถึงซึ่งความเป็นสิ่งที่พึงแสดงโดยอำนาจแห่งการทำอุโบสถทุกกึ่งเดือน คำว่า 'สมคฺเคหิ' หมายถึง ผู้พร้อมเพรียงกันด้วยกายสามัคคี คำว่า 'สมฺโมทมาเนหิ' หมายถึง ผู้ยินดีอย่างยิ่งด้วยความเป็นผู้มีอัธยาศัยเดียวกันด้วยจิตตสามัคคี คำว่า 'อวิวทมาเนหิ' หมายถึง ผู้ไม่วิวาทกันด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิวาทวัตถุ ๑๘ อย่าง คำว่า 'สิกฺขิตพฺพํ' หมายถึง อธิสีลสิกขาอันภิกษุทั้งหลายผู้ไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้นๆ พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์ ส่วนคำใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ในระหว่างๆ คำทั้งหมดนั้นไม่ได้กล่าวไว้เพราะได้กล่าวไว้ในสิกขาบทก่อนๆ และเพราะมีความหมายชัดเจนแล้ว ดังนี้แล. Adhikaraṇasamathavaṇṇanā niṭṭhitā. อธิกรณสมถวัณณนา จบแล้ว. Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในปาติโมกขวัณณนาแห่งกังขาวิตรณี Bhikkhupātimokkhavaṇṇanā niṭṭhitā. ภิกขุปาติโมกขวัณณนา จบแล้ว. Namo tassa bhagavato arahato sammasambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. Bhikkhunīpātimokkhavaṇṇanā ภิกขุนีปาติโมกขวัณณนา Pārājikakaṇḍo ปาราชิกกัณฑ์ Bhikkhunīnaṃ hitatthāya, pātimokkhaṃ pakāsayi; Yaṃ nātho, tassa dāneso, sampatto vaṇṇanākkamo. พระโลกนาถทรงประกาศปาติโมกข์ใด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ภิกษุณีทั้งหลาย บัดนี้ ลำดับแห่งอรรถกถาอธิบายปาติโมกข์นั้น ได้มาถึงแล้วโดยชอบ. Sādhāraṇapārājikaṃ ปาราชิกทั่วไป 1…Pe…4. methunadhammasikkhāpadavaṇṇanā 1...เป...4. คำอธิบายสิกขาบทเมถุนธรรม Tattha suṇātu metiādīnaṃ bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva attho veditabbo. Kevalañhi, bhante, ayyetiādivasena tasmiñca idha ca abhilāpamattameva liṅgabhedamattañca viseso. Yasmā ca bhikkhuniyā sikkhāpaccakkhānaṃ nāma natthi, tasmā bhikkhunīnaṃ ‘‘sikkhāsājīvasamāpannā sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti avatvā yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyāti vuttaṃ. Tattha chandasoti methunarāgappaṭisaṃyuttena chandena ceva ruciyā ca. Chande pana asati balakkārena padhaṃsitāya anāpatti, tasmā yā paripuṇṇūpasampadā bhikkhunī manussāmanussatiracchānajātīsu purisaubhatobyañjanakapaṇḍakānaṃ yassa kassaci sajīvassa vā nijjīvassa vā santhatassa vā asanthatassa vā akkhāyitassa vā yebhuyyena akkhāyitassa vā aṅgajātassa attano vaccamaggapassāvamaggamukhesu tīsu yatthakatthaci santhate vā asanthate vā pakativātena asaṃphuṭṭhe allokāse antamaso tilaphalamattampi padesaṃ chandaso paveseti, parena vā pavesiyamānā pavesanapaviṭṭhaṭṭhitauddharaṇesu yaṃkiñci sādiyati, ayaṃ pārājikā hoti. Sesamettha ito paresu ca sādhāraṇasikkhāpadesu vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. ในภิกขุนีปาติโมกข์นั้น พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์แห่งบททั้งหลายมีคำว่า “สุณาตุ เม” เป็นต้น. ความแตกต่างมีเพียงการใช้ถ้อยคำว่า “ภันเต” (ท่านผู้เจริญ) “อัยเย” (ท่านผู้เป็นเจ้า) เป็นต้น ในภิกขุปาติโมกข์นั้นและในภิกขุนีปาติโมกข์นี้ และความแตกต่างเพียงเพศเท่านั้น. และเพราะการสละสิกขาของภิกษุณีไม่มีอยู่ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ตรัสว่า “ภิกษุณีทั้งหลายผู้เข้าถึงสิกขาและสาชีพ ไม่สละสิกขา ไม่เปิดเผยความอ่อนแอ” แต่ตรัสว่า “อนึ่ง ภิกษุณีใดเสพเมถุนธรรมด้วยความพอใจ”. ในคำว่า “ฉันทโส” นั้น หมายถึงด้วยความพอใจและความยินดีที่ประกอบด้วยราคะในเมถุน. อนึ่ง หากไม่มีความพอใจ แต่ถูกข่มขืนย่ำยี ย่อมไม่มีอาบัติ. ฉะนั้น ภิกษุณีผู้มีอุปสมบทสมบูรณ์แล้ว ผู้ใดนำอวัยวะเพศของบุรุษ อุภโตพยัญชนก หรือบัณเฑาะก์ ไม่ว่าจะเป็นมนุษย์ อมนุษย์ หรือสัตว์เดรัจฉาน ไม่ว่าจะมีชีวิตหรือไม่มีชีวิต ไม่ว่าจะถูกห่อหุ้มหรือไม่ถูกห่อหุ้ม ไม่ว่าจะถูกสุนัขหรือสุนัขจิ้งจอกกัดกินหรือไม่ถูกกัดกิน หรือถูกกัดกินโดยส่วนมาก เข้าไปในทวารทั้งสามของตน คือ ทวารหนัก ทวารเบา หรือปาก ณ ที่ใดที่หนึ่ง ไม่ว่าจะถูกห่อหุ้มหรือไม่ถูกห่อหุ้ม ในที่เปียกชื้นที่ลมธรรมชาติไม่พัดผ่าน แม้เพียงเท่าเมล็ดงา ด้วยความพอใจ หรือเมื่อผู้อื่นนำเข้าไปแล้ว ยินดีในอาการใดอาการหนึ่งในการนำเข้า การเข้าถึง การหยุดอยู่ หรือการนำออก ภิกษุณีนั้นเป็นปาราชิก. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้และในสิกขาบททั่วไปที่ตามมา พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว. Asādhāraṇapārājikaṃ ปาราชิกไม่ทั่วไป 5. Ubbhajāṇumaṇḍalikāsikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายสิกขาบทอุพภชาณุมัณฑลิกา Asādhāraṇesu pana catunnaṃ tāva pārājikānaṃ paṭhame avassutāti kāyasaṃsaggarāgena tintā, kilinnāti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Purisapuggalassāti kāyasaṃsaggaṃ samāpajjituṃ viññussa manussajātikassa purisasaṅkhātassa puggalassa. Adhakkhakanti attano akkhakānaṃ adho. Ubbhajāṇumaṇḍalanti jāṇumaṇḍalānaṃ upari, ettha ca ubbhakapparampi ubbhajāṇumaṇḍaleneva saṅgahitaṃ. Āmasananti āmajjanaṃ phuṭṭhokāsaṃ anatikkamitvā tattheva saṅghaṭṭanaṃ. Parāmasananti ito cito ca sañcaraṇaṃ. Gahaṇanti gahitamattaṃ. Chupananti asaṅghaṭṭetvā phuṭṭhamattaṃ. Paṭipīḷananti aṅge gahetvā nippīḷanaṃ. Sādiyeyyāti yā bhikkhunī attano yathāparicchinne kāye purisassa etaṃ āmasanādiṃ sādiyati, sayaṃ vā pana tena kāyena purisassa yaṃkiñci kāyappadesaṃ sādayamānā chupati, ayaṃ ubbhajāṇumaṇḍalikā nāma pārājikāti ayamettha saṅkhepo. ในบรรดาปาราชิกที่ไม่ทั่วไป 4 สิกขาบทนั้น ในสิกขาบทที่ 1 คำว่า “อวัสสุตา” หมายถึง เปียกชุ่มด้วยราคะในการสัมผัสกาย คำว่า “กิลินนา” ก็มีความหมายเช่นเดียวกัน. ในบทที่สองก็มีนัยเดียวกัน. คำว่า “ปุริสปุคคัสสะ” หมายถึง บุคคลผู้เป็นมนุษย์เพศชาย ผู้รู้เดียงสา สามารถเข้าถึงการสัมผัสกายได้. คำว่า “อธักขกัง” หมายถึง ใต้กระดูกไหปลาร้าของตน. คำว่า “อุพภชาณุมัณฑลัง” หมายถึง เหนือหัวเข่า และในสิกขาบทนี้ แม้ส่วนที่อยู่เหนือข้อศอกก็สงเคราะห์เข้าในคำว่า “อุพภชาณุมัณฑละ” ด้วย. คำว่า “อามาสนัง” หมายถึง การลูบคลำอย่างแรง หรือการเสียดสีอย่างแรงในที่ที่ถูกสัมผัสโดยไม่เลยไปจากที่นั้น. คำว่า “ปะรามาสนัง” หมายถึง การลูบคลำไปมา. คำว่า “คหณัง” หมายถึง การจับไว้เฉยๆ. คำว่า “ฉุปะนัง” หมายถึง การแตะต้องเฉยๆ โดยไม่เสียดสีอย่างแรง. คำว่า “ปะฏิปีฬะนัง” หมายถึง การบีบขยำโดยจับอวัยวะ. คำว่า “สาทยเยยยะ” หมายถึง ภิกษุณีใดพอใจการสัมผัสเป็นต้นนั้นของบุรุษในส่วนแห่งกายของตนที่กำหนดไว้ หรือตนเองพอใจสัมผัสส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งกายของบุรุษด้วยส่วนแห่งกายที่กำหนดไว้นั้น ภิกษุณีนั้นชื่อว่า “อุพภชาณุมัณฑลิกา” เป็นปาราชิก. นี้เป็นบทสรุปในที่นี้. ‘‘Nidānaṃ puggalaṃ vatthu’’ntiādike (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) tena vitthāravinicchaye yasmā sabbāneva asādhāraṇapaññattiyo honti, tasmā ito paṭṭhāya santiṃ anupaññattiṃ vatvā sādhāraṇapaññattīti vā asādhāraṇapaññattīti vā na vakkhāma, āṇattiyaṃ yattha āṇatti natthi, tattha kiñci avatvā yattha atthi, tattheva vakkhāma, vipattivicāraṇā vuttāyeva. ในวินิจฉัยโดยพิสดารมีคำว่า “นิทาน บุคคล วัตถุ” เป็นต้น (อรรถกถา กังขาวิตรณี ปฐมปาราชิกวรรณนา) เพราะสิกขาบททั้งหมดเป็นอสาธารณบัญญัติ ฉะนั้น ตั้งแต่สิกขาบทนี้เป็นต้นไป เราจะไม่กล่าวถึงอนุปบัญญัติที่มีอยู่ว่าเป็นสาธารณบัญญัติหรืออสาธารณบัญญัติอีกต่อไป. ในส่วนของอาณัติ (คำสั่งห้าม) สิกขาบทใดไม่มีอาณัติ เราจะไม่กล่าวอะไรเลยในสิกขาบทนั้น แต่จะกล่าวเฉพาะในสิกขาบทที่มีอาณัติเท่านั้น. การพิจารณาความวิบัติได้กล่าวไว้แล้ว. Avasesaṃ pana sabbattha vattabbaṃ, tayidaṃ vuccati, idaṃ tāva sikkhāpadaṃ sāvatthiyaṃ sundarīnandaṃ ārabbha kāyasaṃsaggaṃ samāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ekatoavassute yathāparicchinnena kāyena purisassa kāyaṃ, ubhatoavassutepi kāyena kāyappaṭibaddhaṃ, yathāparicchinnakāyappaṭibaddhena vā avasesakāyena vā tassa kāyaṃ āmasantiyā thullaccayaṃ, yakkhapetapaṇḍakatiracchānagatamanussaviggahānaṃ ubhatoavassute yathāparicchinnena kāyena kāyaṃ āmasantiyāpi thullaccayaṃ, sace pana purisassa kāyasaṃsaggarāgo natthi, pārājikakkhettepi thullaccayameva. Avasese pana kāyappaṭibaddhena kāyappaṭibaddhādibhede, methunarāgagehasitapemesu ca sabbattha dukkaṭaṃ. Asañcicca, assatiyā, ajānantiyā, asādiyantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Aṅgāni samuṭṭhānādīni ca bhikkhupātimokkhe kāyasaṃsagge vuttanayeneva veditabbānīti. ส่วนที่เหลือพึงกล่าวไว้ในทุกสิกขาบท และสิ่งนี้จะกล่าวต่อไป. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภสุนทรีนันทา ในเรื่องการเข้าถึงการสัมผัสกาย. เมื่อฝ่ายหนึ่ง (ภิกษุณี) มีความกำหนัดด้วยราคะในการสัมผัสกาย การที่ภิกษุณีสัมผัสกายของบุรุษด้วยส่วนแห่งกายที่กำหนดไว้ ย่อมเป็นถุลลัจจัย. แม้เมื่อทั้งสองฝ่าย (บุรุษและภิกษุณี) มีความกำหนัด การที่ภิกษุณีสัมผัสวัตถุที่เนื่องด้วยกายด้วยกาย หรือด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยกายที่กำหนดไว้ หรือด้วยส่วนที่เหลือของกายของบุรุษนั้น ย่อมเป็นถุลลัจจัย. แม้เมื่อทั้งสองฝ่าย (ยักษ์, เปรต, บัณเฑาะก์, สัตว์เดรัจฉาน และมนุษย์) มีความกำหนัด การที่ภิกษุณีสัมผัสกายด้วยส่วนแห่งกายที่กำหนดไว้ ย่อมเป็นถุลลัจจัย. แต่ถ้าบุรุษไม่มีราคะในการสัมผัสกาย แม้ในเขตปาราชิกก็เป็นเพียงถุลลัจจัยเท่านั้น. ส่วนในกรณีอื่นๆ เช่น วัตถุที่เนื่องด้วยกายและวัตถุที่เนื่องด้วยกายเป็นต้น และในเรื่องราคะในเมถุนและความรักที่อาศัยเรือน ย่อมเป็นทุกกฏในทุกกรณี. การกระทำโดยไม่ตั้งใจ, โดยไม่มีสติ, โดยไม่รู้, โดยไม่ยินดี, และสำหรับผู้มีจิตวิปลาสเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบและสมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทกายสังคัคคะในภิกขุปาติโมกข์. Ubbhajāṇumaṇḍalikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทอุพภชาณุมัณฑลิกา จบแล้ว. 6. Vajjappaṭicchādikāsikkhāpadavaṇṇanā 6. คำอธิบายสิกขาบทวัชชปฏิจฉาทิกา Dutiye gaṇassāti aññāsaṃ bhikkhunīnaṃ. Ṭhitāti saliṅge ṭhitā. Cutāti kālaṅkatā. Nāsitāti liṅganāsanāya sayaṃ vā naṭṭhā, aññehi vā nāsitā. Avassaṭāti titthāyatanaṃ saṅkantā. Pubbevāhaṃ ayye aññāsinti idaṃ tassā vacanakāladassanaṃ, saliṅge ṭhitāya pana pārājikabhāvaṃ ñatvā ‘‘na dāni naṃ kassaci ārocessāmī’’ti dhure nikkhittamatteyeva ayaṃ vajjappaṭicchādikā nāma pārājikā hotīti. ในสิกขาบทที่สอง คำว่า “คณัสสะ” หมายถึง ของภิกษุณีรูปอื่น. คำว่า “ฐิตา” หมายถึง ดำรงอยู่ในเพศของตน. คำว่า “จุตา” หมายถึง มรณภาพแล้ว. คำว่า “นาสิตา” หมายถึง ถูกทำลายเพศแล้ว คือตนเองทำลายเพศ หรือผู้อื่นทำลายเพศ. คำว่า “อวัสสฏา” หมายถึง เปลี่ยนไปเข้ารีตเดียรถีย์. คำว่า “ปุพเพวาหัง อัยเย อัญญาสิง” นี้เป็นคำที่แสดงเวลาที่ภิกษุณีผู้ปกปิดกล่าว (หมายถึง เพื่อแสดงว่านางรู้แล้วตั้งแต่ตอนที่ตัดสินใจจะปกปิดอาบัติ จึงกล่าวว่า “สลิเง ฐิตายะ ปะนะ” เป็นต้น). อนึ่ง ภิกษุณีใดรู้ว่าภิกษุณีผู้ดำรงอยู่ในเพศของตนต้องอาบัติปาราชิกแล้ว และเพียงแค่ตั้งใจว่าจะไม่บอกเรื่องนั้นแก่ใครอีก ภิกษุณีนั้นชื่อว่า “วัชชปฏิจฉาทิกา” เป็นปาราชิก. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha nevaattanāpaṭicodanā nagaṇassa ārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha sappāṇakavaggamhi duṭṭhullāpattippaṭicchādanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ. Tatra hi pācittiyaṃ, idha pārājikanti ayameva viseso, sesaṃ tādisamevāti. (สิกขาบทนี้) บัญญัติไว้ที่เมืองสาวัตถี โดยปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องที่นางไม่โจทตนเองและไม่บอกแก่คณะ. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทปกปิดอาบัติชั่วหยาบในสัปปาณกวรรค. ความแตกต่างมีเพียงว่าในสิกขาบทนั้นเป็นปาจิตตีย์ แต่ในสิกขาบทนี้เป็นปาราชิก. ส่วนที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. Vajjappaṭicchādikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทวัชชปฏิจฉาทิกา จบแล้ว. 7. Ukkhittānuvattikāsikkhāpadavaṇṇanā 7. คำอธิบายสิกขาบทอุกขิตตานุวัตติกา Tatiye ukkhittanti āpattiyā adassanādīsu ukkhittaṃ. Dhammenāti bhūtena vatthunā. Vinayenāti codetvā sāretvā. Satthusāsanenāti idhāpi codetvā sāretvā karaṇameva satthusāsanaṃ nāma. Anādaranti yena saṅghena ukkhepaniyakammaṃ kataṃ, tasmiṃ vā, tattha pariyāpannagaṇe vā ekapuggale vā tasmiṃ vā kamme ādaravirahitaṃ, sammāvattanāya avattamānanti attho. Appaṭikāranti paṭikārarahitaṃ, anosāritanti attho. Akatasahāyanti ekakammādike saṃvāse saha ayanabhāvena samānasaṃvāsakā bhikkhū sahāyā nāma, yassa pana so saṃvāso tehi saddhiṃ natthi na tena te sahāyā katā honti, iti so akatasahāyo nāma, taṃ akatasahāyaṃ, samānasaṃvāsakabhāvaṃ anupagatanti attho. Tamanuvatteyyāti taṃ ukkhittakaṃ ukkhittakabhāveyeva ṭhitaṃ bhikkhuṃ yā bhikkhunī yaṃdiṭṭhiko so hoti, tāya diṭṭhiyā gahaṇabhāvena anuvatteyya. Sā bhikkhunī bhikkhunīhi saṅghabhedasikkhāpadādīsu vuttanayena visuṃ saṅghamajjhe ca vuccamānā taṃ vatthuṃ appaṭinissajjantī samanubhāsanakammapariyosāne ukkhittānuvattikā nāma pārājikā hotīti. ในสิกขาบทที่สาม คำว่า “อุกขิตตัง” หมายถึง ถูกยกวัตรเพราะไม่เห็นอาบัติเป็นต้น. คำว่า “ธัมเมนะ” หมายถึง ด้วยเรื่องที่เป็นจริง. คำว่า “วินะเยนะ” หมายถึง ด้วยการโจทและเตือนให้ระลึกถึงอาบัติ. คำว่า “สัตถุสาสะเนนะ” หมายถึง ในสิกขาบทนี้ก็เช่นกัน การโจทและเตือนให้ระลึกถึงอาบัติเท่านั้นที่เรียกว่าคำสอนของพระศาสดา. คำว่า “อนาทะรัง” หมายถึง ไม่มีความเอื้อเฟื้อ ไม่ประพฤติโดยชอบต่อสงฆ์ที่ทำอุกเขปนียกรรมนั้น หรือต่อคณะที่รวมอยู่ในสงฆ์นั้น หรือต่อบุคคลคนเดียว หรือต่อกรรมอุกเขปนียกรรมนั้น. คำว่า “อัปปะฏิกาลัง” หมายถึง ไม่มีการทำคืน. คำว่า “อะโนสาริตัง” หมายถึง ยังไม่ได้รับการสวดถอนเข้าสู่หมู่สงฆ์. คำว่า “อะกะตะสะหายัง” หมายถึง ภิกษุทั้งหลายผู้มีสังวาสเสมอกัน เพราะมีการกระทำร่วมกันเป็นต้น ย่อมชื่อว่าเป็นสหาย. แต่ภิกษุใดไม่มีสังวาสนั้นร่วมกับภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่ได้ถูกทำให้เป็นสหายโดยภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงชื่อว่า “อะกะตะสะหายะ” (ผู้ไม่มีสหาย). หมายถึง ภิกษุผู้ไม่มีสหายนั้น ผู้ไม่เข้าถึงความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน. คำว่า “ตะมะนุวัตเตยยะ” หมายถึง ภิกษุณีใดพึงประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้น ซึ่งยังคงอยู่ในสภาพผู้ถูกยกวัตร โดยยึดถือทิฏฐิที่ภิกษุนั้นถืออยู่. ภิกษุณีนั้นเมื่อถูกภิกษุณีทั้งหลายกล่าวตักเตือนต่างหากหรือในท่ามกลางสงฆ์ โดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทสังฆเภทเป็นต้น หากไม่ละทิ้งเรื่องนั้นหรือทิฏฐินั้น เมื่อสิ้นสุดการสมนุภาสนกรรมแล้ว ย่อมเป็นปาราชิกชื่อว่า “อุกขิตตานุวัตติกา”. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha ukkhittānuvattanavatthusmiṃ paññattaṃ, ñattiyā dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi dve thullaccayā, ‘‘yassā nakkhamati, sā bhāseyyā’’ti evaṃ yya-kārappattāya tatiyakammavācāya pārājikaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, sesaṃ saṅghabhedasikkhāpadādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร ด้วยญัตติเป็นทุกกฏ ด้วยกรรมวาจาสองครั้งเป็นถุลลัจจัยสอง ด้วยกรรมวาจาครั้งที่สามที่ถึงอักษร "ยะ" (คือ "ผู้ใดไม่เห็นด้วย ผู้นั้นพึงกล่าว") อย่างนี้ เป็นปาราชิก ในอธรรมกรรมเป็นติกทุกกฏ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์เป็นต้นนั่นแล Ukkhittānuvattikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทอุกขิตตานุวัตติกา จบแล้ว. 8. Aṭṭhavatthukāsikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทอัฏฐวัตถุกา Catutthe avassutāti lokassādamittasanthavavasena kāyasaṃsaggarāgena tintā. Ayameva hi attho sīhaḷamātikāṭṭhakathāyaṃ vutto, samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 675) panassa vicāraṇā katā, dutiyapadepi eseva nayo. Purisapuggalassa hatthaggahaṇaṃ vātiādīsu pana yaṃ purisapuggalena hatthe gahaṇaṃ kataṃ, taṃ ‘‘purisapuggalassa hatthaggahaṇa’’nti vuttaṃ, eseva nayo saṅghāṭikaṇṇaggahaṇepi. Hatthaggahaṇanti ettha ca yassa kassaci apārājikakkhettabhūtassa aṅgassa gahaṇaṃ hatthaggahaṇaṃ, yassa kassaci nivatthassa vā pārutassa vā gahaṇaṃ saṅghāṭikaṇṇaggahaṇaṃ. Santiṭṭheyya vātiādīsu kāyasaṃsaggasaṅkhātassa asaddhammassa paṭisevanatthāya purisassa hatthapāse santiṭṭheyya vā, tattha ṭhitā sallapeyya vā, purisena vā ‘‘itthannāmaṃ ṭhānaṃ āgacchā’’ti vuttā taṃ saṅketaṃ gaccheyya, tassa vā purisassa abbhāgamanaṃ sādiyeyya, yena kenaci vā paṭicchannaṃ okāsaṃ paviseyya, purisassa hatthapāse ṭhatvā kāyaṃ upasaṃhareyyāti evamattho daṭṭhabbo. Ayampi pārājikāti yathā purimāyo, evaṃ ayampi bhikkhunī etassa kāyasaṃsaggasaṅkhātassa asaddhammassa paṭisevanatthāya etāni aṭṭha vatthūni paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā pūretvā aṭṭhavatthukā nāma pārājikā hotīti. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "อวสฺสุตา" (มีใจกำหนัด) คือเปียกชุ่มด้วยกายสังสัคคราคะ (ความกำหนัดในการสัมผัสกาย) ด้วยอำนาจแห่งความสนิทสนมเป็นมิตรที่ชาวโลกยินดี อรรถนี้แลอันสีหลมาติกาอรรถกถาได้กล่าวไว้แล้ว แต่ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (ปาจิ. อรรถ. ๖๗๕) ได้มีการพิจารณาอรรถนั้นไว้แล้ว แม้ในบทที่สอง (คือ อวสฺสุตสฺส) ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่ในบทว่า "ปุริสปุคฺคลสฺส หตฺถคฺคหณํ วา" เป็นต้นนั้น การจับที่มืออันบุรุษบุคคลทำแล้ว การจับนั้นเรียกว่า "ปุริสปุคฺคลสฺส หตฺถคฺคหณํ" (การจับมือของบุรุษบุคคล) แม้ในการจับชายผ้าสังฆาฏิก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน และในบทว่า "หตฺถคฺคหณํ" นี้ การจับอวัยวะใดๆ ที่ไม่เป็นเขตแห่งปาราชิก เรียกว่า "หตฺถคฺคหณํ" (การจับมือ) การจับผ้าที่นุ่งหรือผ้าที่ห่มของบุคคลใดๆ เรียกว่า "สงฺฆาฏิกณฺณคฺคหณํ" (การจับชายผ้าสังฆาฏิ) ในบทว่า "สนฺติฏฺเฐยฺย วา" เป็นต้นนั้น พึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า เพื่อเสพอสัทธรรมที่กล่าวคือการสังสัคคะด้วยกาย พึงยืนอยู่ในหัตถบาสของบุรุษ หรือยืนอยู่ในที่นั้นแล้วพึงเจรจา หรืออันบุรุษกล่าวว่า "จงมาสู่ที่ชื่อนี้" แล้วพึงไปยังที่นัดหมายนั้น หรือพึงยินดีการมาสู่ที่เฉพาะหน้าของบุรุษนั้น หรือพึงเข้าไปในที่ลับใดๆ หรือยืนอยู่ในหัตถบาสของบุรุษแล้วพึงน้อมกายเข้าไปใกล้ คำว่า "อายมฺปิ ปาราชิกา" (ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิก) คือ ภิกษุณีนี้ก็เป็นปาราชิกชื่อว่า "อัฏฐวัตถุกา" (มีวัตถุ ๘ ประการ) โดยการทำให้วัตถุ ๘ ประการเหล่านี้บริบูรณ์โดยลำดับหรือโดยย้อนลำดับ เพื่อเสพอสัทธรรมที่กล่าวคือการสังสัคคะด้วยกายนั้น เหมือนภิกษุณีทั้งหลายในกาลก่อนฉะนั้น Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha aṭṭhamaṃ vatthuṃ paripūraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, saṅketagamane pade pade dukkaṭaṃ, purisassa hatthapāsaṃ okkantamatte thullaccayaṃ, purisassa abbhāgamanasādayamānepi dukkaṭaṃ. Hatthapāsokkamane thullaccayaṃ, sesesu ekekasmiṃ thullaccayameva, aṭṭhame paripuṇṇe pārājikaṃ. Ekekasmiṃ pana vatthusmiṃ satakkhattumpi vītikkante tā āpattiyo desetvā muccati, apicettha gaṇanūpikā āpatti veditabbā, ‘‘idāni nāpajjissāmī’’ti hi dhuranikkhepaṃ katvā desitā gaṇanūpikā, desitagaṇanaṃ upeti, pārājikassa aṅgaṃ na hoti. Tasmā yā ekaṃ āpannā dhuranikkhepaṃ katvā desetvā puna kilesavasena āpajjati, punapi deseti, evaṃ aṭṭhamaṃ paripūrentīpi pārājikā na hoti. Yā pana āpajjitvā ‘‘punapi aññaṃ vatthuṃ āpajjissāmī’’ti saussāhāva deseti, tassā sā āpatti agaṇanūpikā, desitāpi adesitā hoti, pārājikassa aṅgaṃ hoti. Asañcicca, assatiyā, ajānantiyā asādiyantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Kāyasaṃsaggarāgo, saussāhatā, aṭṭhamassa vatthussa pūraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทำให้วัตถุที่ ๘ บริบูรณ์ ในการไปยังที่นัดหมาย เป็นทุกกฏในทุกๆ ย่างก้าว เพียงสักว่าก้าวล่วงเข้าไปในหัตถบาสของบุรุษ เป็นถุลลัจจัย แม้เมื่อยินดีการมาสู่ที่เฉพาะหน้าของบุรุษ ก็เป็นทุกกฏ ในการก้าวล่วงเข้าไปในหัตถบาส เป็นถุลลัจจัย ในวัตถุที่เหลือแต่ละอย่าง เป็นถุลลัจจัยเท่านั้น เมื่อวัตถุที่ ๘ บริบูรณ์ เป็นปาราชิก แต่เมื่อล่วงละเมิดวัตถุแต่ละอย่างแม้ตั้งร้อยครั้ง ก็พ้นจากอาบัติได้ด้วยการแสดงอาบัติเหล่านั้น อนึ่ง ในสิกขาบทนี้ พึงทราบอาบัติที่เข้าถึงการนับ เพราะอาบัติที่แสดงแล้วด้วยการทอดธุระว่า "บัดนี้เราจักไม่ล่วงละเมิดอีก" ชื่อว่าอาบัติที่เข้าถึงการนับ ย่อมเข้าถึงการนับว่าแสดงแล้ว ไม่เป็นองค์แห่งปาราชิก เพราะฉะนั้น ภิกษุณีใดต้องอาบัติอย่างหนึ่งแล้ว ทอดธุระแสดงอาบัติแล้ว กลับต้องอีกด้วยอำนาจแห่งกิเลส แล้วแสดงอีก แม้ทำให้วัตถุที่ ๘ บริบูรณ์อย่างนี้ ก็ไม่เป็นปาราชิก แต่ภิกษุณีใดต้องอาบัติแล้ว แสดงอาบัติด้วยความเป็นผู้มีความพยายามนั่นเองว่า "เราจักล่วงละเมิดวัตถุอื่นอีก" อาบัตินั้นของภิกษุณีนั้นไม่เข้าถึงการนับ แม้แสดงแล้วก็ชื่อว่ายังไม่ได้แสดง เป็นองค์แห่งปาราชิก อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้ไม่จงใจ ผู้ไม่มีสติ ผู้ไม่รู้ ผู้ไม่ยินดี และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ ประการ คือ กายสังสัคคราคะ, ความเป็นผู้มีความพยายาม, และการทำให้วัตถุที่ ๘ บริบูรณ์ มีสมุฏฐานเช่นเดียวกับสมนุภาสนะ, เป็นกิริยาและอกิริยา, มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น, เป็นสจิตตกะ, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม เป็นวจีกรรม, เป็นอกุศลจิต, มีเวทนา ๒ Aṭṭhavatthukāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาอัฏฐวัตถุกสิกขาบท จบแล้ว Uddiṭṭhā kho ayyāyo aṭṭha pārājikā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā cattāro, ime cattāroti evaṃ pātimokkhuddesamaggena aṭṭha pārājikā dhammā uddiṭṭhāti evamettha attho veditabbo, sesaṃ bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayamevāti. คำว่า "อุทฺทิฏฺฐา โข อัยฺยาโย อฏฺฐ ปาราชิกา ธมฺมา" (ท่านทั้งหลาย สิกขาบทปาราชิก ๘ สิกขาบท ได้ถูกยกขึ้นแสดงแล้ว) คือปาราชิก ๔ ที่ทรงบัญญัติปรารภภิกษุทั้งหลาย ซึ่งเป็นสาธารณะ (แก่ภิกษุณีด้วย) และปาราชิก ๔ เหล่านี้ (ที่เป็นอสาธารณะ) พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า "สิกขาบทปาราชิก ๘ สิกขาบท ได้ถูกยกขึ้นแสดงแล้ว" โดยทางแห่งการยกขึ้นแสดงปาติโมกข์อย่างนี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์นั่นแล Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในกังขาวิตรณีอรรถกถาปาติโมกข์ Bhikkhunipātimokkhe ในภิกขุนีปาติโมกข์ Pārājikavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาหมวดปาราชิก จบแล้ว Saṅghādisesakaṇḍo สังฆาทิเสสกัณฑ์ 1. Ussayavādikāsikkhāpadavaṇṇanā 1. การพรรณนาอุสสยวาทิกสิกขาบท Saṅghādisesesu paṭhame ussayavādikāti mānussayavasena kodhussayavasena aḍḍakaraṇatthāya vinicchayamahāmattānaṃ santike vivadamānā. Gahapatinā vātiādīhi ṭhapetvā pañca sahadhammike avasesā gahaṭṭhapabbajitā saṅgahitā. Ayaṃ bhikkhunī paṭhamāpattikanti ādimhi paṭhamaṃ āpatti etassāti paṭhamāpattiko, vītikkamakkhaṇeyeva āpajjitabboti attho, taṃ paṭhamāpattikaṃ. Āpannāti aḍḍapariyosāne āpannā. Bhikkhuniṃ saṅghato nissāretīti nissāraṇīyo, taṃ nissāraṇīyaṃ. Saṅghādisesanti evaṃnāmakaṃ. ในสังฆาทิเสสข้อที่ ๑ คำว่า "อุสฺสยวาทิกา" คือภิกษุณีผู้เมื่อโต้เถียงกันอยู่ต่อหน้าวินิจฉัยมหาอำมาตย์ เพื่อประโยชน์แก่การทำคดี ด้วยอำนาจแห่งมานะที่พอกพูน หรือด้วยอำนาจแห่งความโกรธที่พอกพูน เว้นสหธรรมิก ๕ จำพวกแล้ว คฤหัสถ์และบรรพชิตที่เหลือถูกสงเคราะห์เข้าด้วยบทว่า "คหปตินา วา" เป็นต้น คำว่า "อยํ ภิกฺขุนี ปฐมาปตฺติกา" (ภิกษุณีนี้มีอาบัติในลำดับแรก) คือ อาบัติที่ต้องในเบื้องต้นเป็นครั้งแรกของภิกษุณีนั้น ชื่อว่า "ปฐมาปตฺติกา" อรรถว่า เป็นอาบัติที่พึงต้องในขณะแห่งการล่วงละเมิดนั่นเอง อาบัตินั้นชื่อว่า "ปฐมาปตฺติกา" คำว่า "อาปนฺนา" (ต้องแล้ว) คือ ต้องแล้วในเวลาจบการพิจารณาคดี อาบัติที่ย่อมให้เคลื่อนออกไปจากสงฆ์ ชื่อว่า "นิสฺสารณียะ" (ควรขับออก) อาบัตินั้นชื่อว่า "นิสฺสารณียะ" อาบัติชื่อว่า "สังฆาทิเสส" มีชื่ออย่างนี้ Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha ussayavādikavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, ‘‘aḍḍaṃ karissāmī’’ti yaṃkiñci dutiyikaṃ vā sakkhiṃ vā sahāyaṃ vā pariyesantiyā pariyesane dukkaṭaṃ, yattha ṭhitāya ‘‘aḍḍaṃ kātuṃ gacchāmī’’ti cittaṃ uppajjati, tato paṭṭhāya gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, yatthakatthaci antamaso bhikkhunupassayaṃ āgatepi vohārike disvā attano kathaṃ ārocentiyā dukkaṭaṃ. Itarena attano kathāya ārocitāya bhikkhuniyā thullaccayaṃ, paṭhamaṃ itarena pacchā bhikkhuniyā ārocanepi eseva nayo. Sace pana bhikkhunī taṃ vadati ‘‘mama ca tava ca kathaṃ tvaṃyeva ārocehī’’ti, so attano vā kathaṃ paṭhamaṃ ārocetu, tassā vā, paṭhamārocane bhikkhuniyā dukkaṭaṃ, dutiye thullaccayaṃ, tena evaṃ vuttāya bhikkhuniyā ārocanepi eseva nayo. Sace pana bhikkhunī aññena kathāpeti, tatrāpi eseva nayo. Yathā vā tathā vā hi ārociyamāne paṭhamārocane bhikkhuniyā dukkaṭaṃ, dutiye thullaccayaṃ. Ubhinnaṃ pana kathaṃ sutvā vohārikehi vinicchaye kate aḍḍapariyosānaṃ nāma hoti, tasmiṃ aḍḍapariyosāne bhikkhuniyā jayepi parājayepi saṅghādiseso. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องอุสสยวาทิกา (การโต้เถียงด้วยความถือตัว) เป็นอาบัติที่ต้องด้วยการสั่ง เมื่อภิกษุณีแสวงหาเพื่อนคนที่สอง หรือพยาน หรือสหายใดๆ ด้วยคิดว่า "เราจักทำคดี" การแสวงหานั้นเป็นทุกกฏ เมื่อจิตคิดว่า "เราจักไปทำคดี" เกิดขึ้นแก่ภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในที่ใด ตั้งแต่ที่นั้นเป็นต้นไป เมื่อภิกษุณีเดินไป เป็นทุกกฏทุกย่างก้าว เมื่อภิกษุณีเห็นผู้พิพากษาที่มายังที่ใดที่หนึ่ง แม้ที่สุดคืออุปัสสยะของภิกษุณี แล้วบอกเรื่องของตน เป็นทุกกฏ เมื่ออุบาสกอื่นบอกเรื่องของตนแล้ว ภิกษุณีเป็นถุลลัจจัย แม้ในการที่อุบาสกอื่นบอกก่อนแล้วภิกษุณีบอกทีหลัง ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่ถ้าภิกษุณีบอกอุบาสกนั้นว่า "เรื่องของฉันและของเธอ เธอจงบอกเองเถิด" อุบาสกนั้นจะบอกเรื่องของตนก่อน หรือจะบอกเรื่องของภิกษุณีนั้นก่อนก็ได้ ในการบอกครั้งแรก ภิกษุณีเป็นทุกกฏ ในครั้งที่สองเป็นถุลลัจจัย แม้ในการที่ภิกษุณีถูกอุบาสกนั้นกล่าวอย่างนี้แล้วบอก ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน แต่ถ้าภิกษุณีให้ผู้อื่นบอก แม้ในกรณีนั้นก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน เพราะเมื่อให้บอกไม่ว่าด้วยอาการใดๆ ในการบอกครั้งแรก ภิกษุณีเป็นทุกกฏ ในครั้งที่สองเป็นถุลลัจจัย แต่เมื่อผู้พิพากษาฟังเรื่องของคนทั้งสองแล้วตัดสินคดี ชื่อว่า "อัฑฒปริโยสานะ" (การถึงที่สุดแห่งคดี) เมื่อคดีถึงที่สุดนั้น ไม่ว่าภิกษุณีจะชนะหรือแพ้ ก็เป็นสังฆาทิเสส Yā pana paccatthikamanussehi dūtaṃ vā pahiṇitvā, sayaṃ vā āgantvā ‘‘ehi, ayye’’ti ākaḍḍhiyamānā gacchati, yā vā upassaye aññehi kataṃ anācāraṃ anodissa ācikkhantī rakkhaṃ yācati, yāya ca kiñci avuttā vohārikā aññato sutvā sayameva aḍḍaṃ pariyosāpenti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Aññehi anākaḍḍhitāya aḍḍakaraṇaṃ, aḍḍapariyosānanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyamevāti. แต่ภิกษุณีใดถูกมนุษย์ผู้เป็นปฏิปักษ์ส่งทูตไป หรือมาเองแล้วฉุดไปว่า "มาเถิด ท่านผู้เจริญ" แล้วไป หรือภิกษุณีใดบอกอนาจารที่ผู้อื่นทำในอุปัสสยะโดยไม่ระบุตัว แล้วขอความคุ้มครอง และภิกษุณีใดที่ผู้พิพากษาไม่ได้ถูกบอกอะไรเลย แต่ได้ยินจากผู้อื่นแล้วตัดสินคดีเอง ภิกษุณีนั้นและภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น เป็นอนาบัติ ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๒ ประการ คือ การทำคดีโดยไม่ถูกผู้อื่นฉุดไป และการถึงที่สุดแห่งคดี สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับกฐินสิกขาบทข้อแรก แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาเท่านั้น Ussayavādikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการกล่าวโต้เถียงด้วยความถือตัว (อุสสยวาทิกา) จบลงแล้ว. 2. Corivuṭṭhāpikāsikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยังหญิงโจรให้บวช Dutiye yāya pañcamāsagghanakato paṭṭhāya yaṃkiñci parasantakaṃ avaharitaṃ, ayaṃ corī nāma, taṃ coriṃ. Vajjhaṃ viditanti tena kammena ‘‘vadhārahā aya’’nti evaṃ viditaṃ. Anapaloketvāti anāpucchā. Gaṇanti mallagaṇabhaṭiputtagaṇādikaṃ. Pūganti dhammagaṇaṃ. Seṇinti gandhikaseṇidussikaseṇiādikaṃ. Yattha yattha hi rājāno gaṇādīnaṃ gāmanigame niyyātenti ‘‘tumheva ettha anusāsathā’’ti, tattha tattha teyeva issarā honti, tasmā te sandhāya idaṃ vuttaṃ. Ettha ca rājānaṃ vā gaṇādike vā apaloketvāpi bhikkhunisaṅgho apaloketabbova. Aññatra kappāti titthiyesu vā aññabhikkhunīsu vā pabbajitapubbā kappā nāma, taṃ ṭhapetvā aññaṃ upasampādentiyā gaṇaācarinī pattacīvarapariyesanesu sīmāsammutiyā ñattiyā ca dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayaṃ, kammavācāpariyosāne saṅghādiseso. ในสิกขาบทที่ ๒ หญิงใดได้ขโมยสิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งเป็นของผู้อื่น มีค่าตั้งแต่ ๕ มาสกขึ้นไป หญิงนี้ชื่อว่าโจร. หญิงโจรนั้น พึงรู้ว่าควรฆ่า คือเป็นที่รู้กันหรือเป็นที่เลื่องลือว่า "หญิงนี้ควรแก่การฆ่า" เพราะกรรมคือการขโมยนั้น. คำว่า "โดยไม่บอกกล่าว" คือโดยไม่ขออนุญาต. คำว่า "คณะ" หมายถึง คณะของพวกมัลละ คณะของพวกภฏบุตร เป็นต้น. คำว่า "หมู่" หมายถึง หมู่ผู้มีธรรม (คือหมู่ชนที่นับถือพระพุทธศาสนา). คำว่า "สมาคม" หมายถึง สมาคมพ่อค้าน้ำหอม สมาคมพ่อค้าผ้า เป็นต้น. ในที่ใดๆ ที่พระราชาทั้งหลายทรงมอบหมายบ้านและนิคมแก่คณะเป็นต้นว่า "พวกท่านเท่านั้นจงปกครองหรือจงบริหารในบ้านนี้หรือในนิคมนี้" ในที่นั้นๆ คณะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละย่อมเป็นผู้มีอำนาจ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า "คณะ" เป็นต้นนี้ โดยมุ่งหมายถึงคณะเป็นต้นผู้มีอำนาจเหล่านั้น. ในเรื่องนี้ แม้จะบอกกล่าวพระราชาหรือคณะเป็นต้นแล้ว ก็ยังพึงบอกกล่าวภิกษุณีสงฆ์อยู่ดี. คำว่า "เว้นจากผู้ควร" หมายถึง หญิงผู้เคยบวชมาแล้วในกาลก่อนในพวกเดียรถีย์หรือในภิกษุณีอื่น ชื่อว่าผู้ควร. เว้นหญิงผู้ควรนั้นแล้ว ภิกษุณีผู้ยังหญิงอื่น (ที่ไม่ควรแก่การบวช) ให้อุปสมบท ย่อมเป็นทุกกฏเพราะการแสวงหาคณะ การแสวงหาอาจาริณี การแสวงหาบาตรและจีวร การสมมติสีมา และญัตติ. เป็นถุลลัจจัยด้วยกรรมวาจา ๒ ครั้ง. เป็นสังฆาทิเสสเมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha coriṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, coriyā vematikāya dukkaṭaṃ, tathā acoriyā corisaññāya ceva vematikāya ca. Acorisaññāya, ajānantiyā, apaloketvā vuṭṭhāpentiyā, kappaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Coritā, corisaññitā, aññatra anuññātakāraṇā vuṭṭhāpananti, imānettha tīṇi aṅgāni. Corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการยังหญิงโจรให้บวช. ในหญิงโจร หากภิกษุณีผู้ยังหญิงให้บวชด้วยความสงสัย เป็นทุกกฏ. ในหญิงที่ไม่ใช่โจร หากภิกษุณีผู้ยังหญิงให้บวชด้วยสำคัญว่าเป็นโจรและด้วยความสงสัย ก็เป็นอาบัติทุกกฏเช่นเดียวกัน. ภิกษุณีผู้ยังหญิงให้บวชด้วยสำคัญว่าไม่ใช่โจร, ด้วยไม่รู้ว่าเป็นโจร, ด้วยบอกกล่าวพระราชาเป็นต้นแล้ว, ด้วยยังหญิงผู้ควรแก่การบวชให้บวช, และภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ความเป็นหญิงโจร, ความเป็นผู้สำคัญว่าเป็นโจร, การยังหญิงให้บวชเว้นเหตุที่ทรงอนุญาต, เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สิกขาบทนี้มีสมุฏฐานว่าด้วยการยังหญิงโจรให้บวช, เป็นกิริยากิริยะ, มีสัญญาเป็นเครื่องพ้น, มีจิต, เป็นปัณณัตติวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓. Corivuṭṭhāpikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยังหญิงโจรให้บวช จบลงแล้ว. 3. Ekagāmantaragamanasikkhāpadavaṇṇanā 3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไปสู่บ้านอื่นโดยลำพัง Tatiye gāmantarantiādīsu sakagāmato tāva nikkhamantiyā anāpatti, nikkhamitvā pana aññaṃ gāmaṃ gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, ekena pādena itarassa gāmassa parikkhepe vā upacāre vā atikkante thullaccayaṃ, dutiyena atikkantamatte saṅghādiseso, tato nikkhamitvā puna sakagāmaṃ pavisantiyāpi eseva nayo. Sace pana khaṇḍapākārena vā vaticchiddena vā bhikkhunivihārabhūmiṃyeva sakkā hoti pavisituṃ, evaṃ pavisamānāya kappiyabhūmiyā paviṭṭhā nāma hoti, tasmā vaṭṭati. Bahigāme ṭhatvā yaṃkiñci sakagāmaṃ vā paragāmaṃ vā akappiyabhūmiṃ padasā pavisantiyā āpattīti ayamettha saṅkhepo. ในสิกขาบทที่ ๓ ในบทบาลีว่า "กามันตรัง" เป็นต้น ก่อนอื่น ภิกษุณีผู้กำลังออกจากบ้านของตน ยังไม่มีอาบัติ. แต่เมื่อออกไปแล้ว ภิกษุณีผู้กำลังไปสู่บ้านอื่น ทุกย่างก้าวเป็นทุกกฏ. เมื่อล่วงเลยกำแพงหรือบริเวณของบ้านอื่นด้วยเท้าข้างหนึ่ง เป็นถุลลัจจัย. เมื่อล่วงเลยไปเพียงเท่านั้นด้วยเท้าที่สอง เป็นสังฆาทิเสส. เมื่อออกจากบ้านอื่นนั้นแล้ว กำลังกลับเข้าไปในบ้านของตนอีก ก็มีนัยเดียวกันนี้. แต่หากสามารถเข้าไปในเขตวิหารของภิกษุณีได้ด้วยกำแพงที่ขาดหรือช่องโหว่ ภิกษุณีผู้เข้าไปเช่นนั้นชื่อว่าเข้าไปในพื้นที่ที่ควร เพราะเหตุนั้นจึงควร. ภิกษุณีผู้ยืนอยู่นอกบ้านแล้วกำลังเดินเท้าเข้าไปในบ้านของตนหรือบ้านของผู้อื่นด้วยพื้นที่ที่ไม่ควร เป็นอาบัติ. นี้เป็นบทสรุปในอรรถกถาชื่อกังขาวิตรณีนี้. Nadipāragamane vuttalakkhaṇāya nadiyā dutiyikaṃ vinā paratīraṃ gacchantiyā vā antarānadiyaṃ dutiyikāya saddhiṃ bhaṇḍitvā puna orimatīrameva paccuttarantiyā vā paṭhamapādaṃ uddharitvā tīre ṭhapitakkhaṇe thullaccayaṃ, dutiyapāduddhāre saṅghādiseso. Iddhisetuyānanāvāhi pana paratīraṃ otarituṃ, nahānādikāraṇena ca otiṇṇāya orimatīraṃ padasāpi paccuttarituṃ vaṭṭati. ในวิภังค์ว่าด้วยการข้ามฝั่งแม่น้ำ ของภิกษุณีผู้กำลังไปสู่ฝั่งโน้นโดยไม่มีสหายคนที่สองในแม่น้ำที่มีลักษณะที่ตรัสไว้แล้ว หรือของภิกษุณีผู้ทะเลาะหรือวิวาทกับสหายในกลางแม่น้ำแล้วกำลังข้ามกลับมายังฝั่งนี้เท่านั้น ในขณะที่ยกเท้าข้างแรกขึ้นแล้ววางลงที่ฝั่ง เป็นถุลลัจจัย. ในขณะที่ยกเท้าที่สองขึ้น เป็นสังฆาทิเสส. แต่ภิกษุณีผู้ลงไปสู่ฝั่งโน้นด้วยฤทธิ์, สะพาน, ยานพาหนะ, เรือ หรือผู้ลงไปแล้วเพราะเหตุแห่งการอาบน้ำเป็นต้น ย่อมควรที่จะกลับขึ้นมายังฝั่งนี้แม้ด้วยเท้า. Rattivippavāse ‘‘purearuṇeyeva dutiyikāya hatthapāsaṃ okkamissāmī’’ti ābhogaṃ vinā ekagabbhepi dutiyikāya hatthapāsātikkame ṭhatvā aruṇaṃ uṭṭhāpentiyā āpatti. ในเรื่องการอยู่ปราศจากสหายในเวลากลางคืน ภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในที่ที่ล่วงหัตถบาสของสหาย แม้ในห้องเดียวกัน โดยไม่มีความตั้งใจว่า "เราจักเข้าไปในหัตถบาสของสหายก่อนอรุณขึ้นนั่นเอง" แล้วยังอรุณให้ขึ้น เป็นอาบัติ. Ekā vā gaṇamhāti ettha pana ekā bhikkhunīpi gaṇoyeva. Ohīyeyyāti avahīyeyya, dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vā vijaheyyāti attho. Tasmā indakhīlātikkamato paṭṭhāya bahigāme rukkhathambhasāṇipākārādiantaritabhāvenāpi dutiyikāya dassanūpacāre vijahite sacepi savanūpacāro atthi, āpattiyeva. Ajjhokāse pana dūrepi dassanūpacāro hoti, tattha maggamūḷhasaddena viya dhammassavanārocanasaddena viya ca ‘ayye’ti saddāyantiyā saddassavanātikkame āpattiyeva. Sace pana maggaṃ gacchantī ohīyitvā ‘‘idāni pāpuṇissāmī’’ti saussāhā anubandhati, vaṭṭati. แต่ในบทว่า "เอกา วา คณัมหา" นี้ แม้ภิกษุณีรูปเดียวก็เป็นคณะนั่นเอง. คำว่า "พึงถูกทิ้งไว้ข้างหลัง" คือพึงล้าหลังไป, มีอรรถว่า พึงละทิ้งทัศนูปจาร (เขตที่พึงเห็น) หรือสวนูปจาร (เขตที่พึงได้ยิน). เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่การก้าวล่วงธรณีประตูบ้านเป็นต้นไป ในภายนอกบ้าน แม้ด้วยความเป็นผู้มีต้นไม้ เสา ม่าน และกำแพง เป็นต้น กั้นขวางอยู่ เมื่อละทิ้งทัศนูปจารของเพื่อนภิกษุณีแล้ว แม้ว่าสวนูปจารจะยังมีอยู่ก็ตาม ก็เป็นอาบัติอยู่นั่นเอง. แต่ในที่แจ้ง แม้ในที่ไกลก็มีทัศนูปจาร, ในที่แจ้งนั้น เมื่อล่วงเขตที่พึงได้ยินเสียงของภิกษุณีผู้ส่งเสียงเรียกอยู่ว่า 'แม่เจ้า' เหมือนเสียงของคนหลงทาง หรือเหมือนเสียงประกาศให้ฟังธรรม ก็เป็นอาบัติอยู่นั่นเอง. แต่ถ้าภิกษุณีผู้กำลังไปตามทาง ล้าหลังอยู่ แล้วมีความอุตสาหะว่า 'บัดนี้เราจักตามไปให้ทัน' หากติดตามไป ย่อมควร. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha gāmantaragamanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘ekā vā nadipāra’’ntiādikā ettha tividhā anupaññatti, pure aruṇe sakagāmato nikkhamitvā aruṇuggamanakāle gāmantarapariyāpannaṃ nadipāraṃ okkamanantiyā pana catassopi āpattiyo ekakkhaṇeyeva honti. Vuttampi cetaṃ – (สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติแล้วในเรื่องการไปสู่บ้านอื่น ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในสิกขาบทนี้ มีอนุบัญญัติ ๓ อย่าง มี "เอกา วา นทีปารัง" เป็นต้น. แต่สำหรับภิกษุณีผู้ออกจากบ้านของตนก่อนอรุณขึ้น แล้วก้าวลงสู่ฝั่งแม่น้ำอีกฟากหนึ่งซึ่งนับเนื่องในบ้านอื่นในเวลาอรุณขึ้น อาบัติทั้ง ๔ ย่อมมีในขณะเดียวกันนั่นเอง. และข้อนี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า - ‘‘Sikkhāpadā buddhavarena vaṇṇitā; Saṅghādisesā caturo bhaveyyuṃ; Āpajjeyya ekapayogena sabbā; Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479); "สิกขาบททั้งหลายอันพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐทรงพรรณนาไว้แล้ว สังฆาทิเสส ๔ พึงมี (ภิกษุณี) พึงต้องอาบัติทั้งหมดนั้นด้วยความพยายามครั้งเดียว ปัญหานี้อันท่านผู้ฉลาดทั้งหลายคิดกันแล้ว" ดังนี้ (ปริวาร ๔๗๙). Etenupāyena tiṇṇaṃ, dvinnañca ekatobhāvo veditabbo. Dutiyikāya pana pakkantāya vā vibbhantāya vā kālaṅkatāya vā pakkhasaṅkantāya vā āpadāsu vā gāmantaragamanādīni karontiyā ummattikādīnañca anāpatti. Antarāyena ekatobhāvo, gāmantaragamanādīsu aññataratāpajjanaṃ, āpadāya abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti. โดยนัยนี้ พึงทราบความเป็นอันเดียวกันของอาบัติ ๓ อย่าง และ ๒ อย่าง. แต่ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุณีผู้กระทำการไปสู่บ้านอื่นเป็นต้น ในเมื่อเพื่อนภิกษุณีหลีกไปแล้ว หรือสึกไปแล้ว หรือตายไปแล้ว หรือไปสู่ฝ่ายอื่น (เดียรถีย์) แล้ว หรือในเพราะอันตรายทั้งหลาย และแก่ภิกษุณีบ้าเป็นต้น. องค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้เดียวโดยไม่มีอันตราย ๑, การถึงความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในการไปสู่บ้านอื่นเป็นต้น ๑, ความไม่มีอันตราย ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐมปาราชิก แต่สิกขาบทนี้เป็นปัณณัตติวัชชะ มีจิต ๓ มีเวทนา ๓ ดังนี้. Ekagāmantaragamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไปสู่บ้านอื่นโดยลำพัง จบแล้ว. 4. Ukkhittakaosāraṇasikkhāpadavaṇṇanā 4. การอธิบายอุกขิตตกโอสารณสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยการรับภิกษุณีผู้ถูกยกวัตรเข้าหมู่) Catutthe ukkhittanti āpattiyā adassanādīsu ukkhittaṃ. Anaññāya gaṇassa chandanti tasseva kārakasaṅghassa chandaṃ ajānitvā. Osāreyyāti osāraṇakammaṃ kareyya. Tassā evaṃ karontiyā, gaṇapariyesane sīmāsammutiyā ñattiyā ca dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayaṃ, kammavācāpariyosāne saṅghādiseso. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "อุกขิตตัง" คือ ผู้ถูกยกวัตรแล้วเพราะเหตุมีการไม่เห็นอาบัติเป็นต้น. คำว่า "โดยไม่รู้ฉันทะของคณะ" คือ โดยไม่รู้ฉันทะของคณะสงฆ์ผู้ทำกรรมนั้นนั่นเอง. คำว่า "พึงรับเข้าหมู่" คือ พึงทำโอสารณกรรม (กรรมรับเข้าหมู่). เมื่อภิกษุณีนั้นทำอยู่อย่างนั้น เป็นทุกกฏในการแสวงหาคณะ ในการสมมติสีมา และเพราะญัตติ, เป็นถุลลัจจัยด้วยกรรมวาจา ๒ หน, เป็นสังฆาทิเสสในเวลาจบกรรมวาจา. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evaṃ osāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, tikasaṅghādisesaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, kārakasaṅghaṃ vā āpucchitvā, gaṇassa vā chandaṃ jānitvā, vatte vā vattantiṃ, asante kārakasaṅghe osārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Dhammakammena ukkhittatā, aññatra anuññātakāraṇā osāraṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni saṅghabhedasikkhāpade vuttanayāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti. (สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติแล้วที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการรับเข้าหมู่เช่นนั้น, เป็นสังฆาทิเสสที่มี ๓ จังหวะ, ในอธรรมกรรม เป็นทุกกฏ ๓ อย่าง. ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุณีผู้รับเข้าหมู่โดยบอกกล่าวสงฆ์ผู้ทำกรรมแล้ว หรือรู้ฉันทะของคณะแล้ว หรือแก่ภิกษุณีผู้ประพฤติอยู่ในวัตร หรือในเมื่อไม่มีสงฆ์ผู้ทำกรรม และแก่ภิกษุณีบ้าเป็นต้น. องค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้ถูกยกวัตรโดยธรรมกรรม ๑, การรับเข้าหมู่เว้นจากเหตุที่ทรงอนุญาต ๑. สมุฏฐานเป็นต้น มีนัยตามที่กล่าวไว้ในสังฆเภทสิกขาบทนั่นเอง แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยะ ดังนี้. Ukkhittakaosāraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายอุกขิตตกโอสารณสิกขาบท จบแล้ว. 5. Bhojanappaṭiggahaṇapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā 5. การอธิบายโภชนปฏิคคหณสิกขาบทที่ ๑ Pañcame avassutāti chandarāgena tintā. Avassutassāti tādisasseva. Khādeyya vā bhuñjeyya vāti ettha paṭiggahaṇe thullaccayaṃ, ajjhohāre ajjhohāre saṅghādiseso. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า "อวัสสุตา" คือ ผู้เปียกชุ่มแล้วด้วยฉันทราคะ. คำว่า "อวัสสุตัสสะ" คือ ของบุรุษผู้เป็นเช่นนั้นนั่นเอง. ในบทว่า "พึงเคี้ยวหรือพึงฉัน" นี้ เป็นถุลลัจจัยในการรับ, เป็นสังฆาทิเสสในทุกๆ คำกลืน. Sāvatthiyaṃ sundarīnandaṃ ārabbha avassutāya avassutassa hatthato āmisappaṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ekatoavassute paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre thullaccayaṃ, yakkhapetapaṇḍakatiracchānagatamanussaviggahānaṃ hatthato ubhatoavassutepi sati eseva nayo. Tattha pana ekatoavassute sati dukkaṭaṃ, sabbattha udakadantaponaggahaṇepi paribhogepi dukkaṭameva. Ubhosu anavassutesu, ‘‘anavassuto’’ti vā ñatvā gaṇhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Udakadantaponato aññaṃ ajjhoharaṇīyaṃ, ubhatoavassutatā, sahatthā gahaṇaṃ, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti. (สิกขาบทนี้) ทรงบัญญัติแล้วที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีสุนทรีนันทา ในเรื่องการรับอามิสจากมือของบุรุษผู้เปียกชุ่ม (ด้วยราคะ) ของภิกษุณีผู้เปียกชุ่ม. เมื่อฝ่ายเดียวเปียกชุ่ม เป็นทุกกฏในการรับ เป็นถุลลัจจัยในทุกๆ คำกลืน. แม้ในกรณีรับจากมือของยักษ์ เปรต บัณเฑาะก์ และสัตว์เดรัจฉานร่างมนุษย์ เมื่อเปียกชุ่มทั้งสองฝ่าย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่ในกรณีเหล่านั้น เมื่อฝ่ายเดียวเปียกชุ่ม เป็นทุกกฏ, ในทุกกรณี แม้ในการรับและการบริโภคน้ำและไม้สีฟัน ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น. ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุณีผู้รับในเมื่อทั้งสองฝ่ายไม่เปียกชุ่ม หรือรับโดยรู้ว่า "เขาไม่เปียกชุ่ม" และแก่ภิกษุณีบ้าเป็นต้น. องค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ คือ ของที่พึงกลืนกินอื่นจากน้ำและไม้สีฟัน ๑, ความเปียกชุ่มทั้งสองฝ่าย ๑, การรับด้วยมือของตน ๑, การกลืนกิน ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐมปาราชิก. Bhojanappaṭiggahaṇapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายโภชนปฏิคคหณสิกขาบทที่ ๑ จบแล้ว. 6. Bhojanappaṭiggahaṇadutiyasikkhāpadavaṇṇanā 6. การอธิบายโภชนปฏิคคหณสิกขาบทที่ ๒ Chaṭṭhe yato tvanti yasmā tvaṃ. Iṅghāti uyyojanatthe nipāto. Ayampīti yā evaṃ uyyojeti, sā evaṃ uyyojanena ca tena vacanena itarissā paṭiggahaṇena ca dukkaṭāni, ajjhohāragaṇanāya thullaccayāni ca āpajjitvā bhojanapariyosāne saṅghādisesaṃ āpajjati. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "ยโต ตฺวํ" คือ เพราะเหตุใด ท่าน. คำว่า "อิงฺฆ" เป็นนิบาตในอรรถชักชวน. คำว่า "อยมฺปิ" คือ ภิกษุณีใดชักชวนอย่างนี้ ภิกษุณีนั้นต้องอาบัติทุกกฏทั้งหลายเพราะการชักชวนอย่างนี้ และเพราะคำพูดนั้น และเพราะการรับของภิกษุณีอีกรูปหนึ่ง และต้องอาบัติถุลลัจจัยทั้งหลายตามจำนวนคำกลืน แล้วต้องอาบัติสังฆาทิเสสในเวลาจบการฉัน. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha evaṃ uyyojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikameva, purisassa vā yakkhādīnaṃ vā hatthato udakadantaponappaṭiggahaṇuyyojane ca tesaṃ paribhoge ca dukkaṭaṃ, esa nayo yakkhādīnaṃ hatthato avasesaggahaṇatthaṃ uyyojane, tesaṃ gahaṇe, ajjhohāre ca. Bhojanapariyosāne pana thullaccayaṃ. ‘‘Anavassuto’’ti ñatvā vā, ‘‘kupitā na paṭiggaṇhatī’’ti vā, ‘‘kulānuddayatāya na paṭiggaṇhatī’’ti vā uyyojentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Manussapurisatā, aññatra anuññātakāraṇā, ‘‘khādanīyaṃ bhojanīyaṃ gahetvā bhuñjā’’ti uyyojanā, tena vacanena gahetvā itarissā bhojanapariyosānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการชักชวนอย่างนี้. เป็นสิกขาบทที่มีการสั่งใช้เท่านั้น. ในกรณีที่ชักชวนให้รับน้ำและไม้สีฟันจากมือของบุรุษ หรือยักษ์เป็นต้น และในการบริโภคน้ำและไม้สีฟันเหล่านั้น เป็นทุกกฏ. มีนัยเดียวกันนี้ในการชักชวนให้รับอาหารที่เหลือจากน้ำและไม้สีฟันจากมือของยักษ์เป็นต้น และในการรับอาหารเหล่านั้น และในการกลืนกิน. แต่เมื่อการฉันเสร็จสิ้นลง เป็นถุลลัจจัย. ภิกษุณีผู้ชักชวนโดยสำคัญว่า "บุรุษนั้นไม่มีราคะกำเริบ" หรือ "โกรธจึงไม่รับ" หรือ "สงสารตระกูลจึงไม่รับ" หรือภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ๑. ความเป็นบุรุษมนุษย์, ๒. การชักชวนว่า "จงรับของเคี้ยวของฉันแล้วฉันเถิด" เว้นเหตุที่ทรงอนุญาต, ๓. ภิกษุณีอีกรูปหนึ่งรับเพราะคำพูดนั้น และการฉันเสร็จสิ้นลง. การเกิดขึ้นเป็นต้น มีนัยเช่นเดียวกับอทินนาทาน. Bhojanappaṭiggahaṇadutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยการรับอาหาร จบลงแล้ว. 7-8-9. Sañcarittādisikkhāpadavaṇṇanā ๗-๘-๙. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อเป็นต้น Sattamaaṭṭhamanavamasikkhāpadānaṃ sañcarittādittaye vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. การวินิจฉัยในสิกขาบท ๓ หมวด คือ สิกขาบทที่ ๗, ๘, ๙ ว่าด้วยการเป็นสื่อเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น. Sañcarittādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อเป็นต้น จบลงแล้ว. 10. Sikkhaṃpaccācikkhaṇasikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกคืนสิกขา Dasame kiṃnumāva samaṇiyoti kiṃnu imā eva samaṇiyo. Tāsāhanti tāsaṃ ahaṃ. Yāvatatiyakapadattho bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. nigamanavaṇṇanā), avasesavinicchayo ca tattheva saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo, idaṃ pana sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷibhikkhuniṃ (pāci. 709) ārabbha ‘‘buddhaṃ paccācikkhāmī’’tiādivacanavatthusmiṃ paññattaṃ, evaṃ vacanameva cettha catūsu aṅgesu paṭhamaṃ aṅganti ayaṃ viseso, sesaṃ tādisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "กึ นุ อิมาว สมณิโย" หมายถึง "หญิงเหล่านี้เป็นสมณะหรือหนอ". คำว่า "ตาสาหํ" หมายถึง "เราของหญิงเหล่านั้น". อรรถแห่งบทว่า "ยาวตติยกะ" พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์ (อรรถกถาคัมภีร์กังขาวิตรณี ตอนท้าย) และการวินิจฉัยที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาสิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์ในที่นั้นนั่นเอง. แต่สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีชื่อจัณฑกาลี (ปาจิ. ๗๐๙) ในเรื่องการกล่าวคำว่า "เราบอกคืนพระพุทธเจ้า" เป็นต้น. และการกล่าวคำอย่างนี้เท่านั้นเป็นองค์แรกในองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ นี้เป็นข้อแตกต่าง, ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยเดียวกันนั้น. Sikkhaṃpaccācikkhaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการบอกคืนสิกขา จบลงแล้ว. 11. Adhikaraṇakupitasikkhāpadavaṇṇanā 11. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการโกรธในอธิกรณ์ Ekādasame kismiñcideva adhikaraṇeti catunnaṃ aññatarasmiṃ. Paccākatāti parājitā. Idampi sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha ‘‘chandagāminiyo ca bhikkhuniyo’’tiādivacanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ dasame vuttanayeneva veditabbanti. ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า "กิสฺมิญฺจิเทว อธิกรเณ" หมายถึง อธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอธิกรณ์ ๔. คำว่า "ปจฺจากตา" หมายถึง แพ้แล้ว. สิกขาบทนี้ก็บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจัณฑกาลี ในเรื่องการกล่าวคำว่า "ภิกษุณีทั้งหลายผู้ลำเอียงด้วยฉันทาคติ" เป็นต้น. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๐ นั่นเอง. Adhikaraṇakupitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการโกรธในอธิกรณ์ จบลงแล้ว. 12. Pāpasamācārapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā 12. คำอธิบายสิกขาบทที่ ๑ ว่าด้วยความประพฤติชั่ว Dvādasame saṃsaṭṭhāti pabbajitānaṃ ananulomena gihīnaṃ koṭṭanapacanasāsanaharaṇādinā kāyikavācasikena missībhūtā. Pāpo kāyikavācasiko ācāro etāsanti pāpācārā. Pāpo kittisaddo etāsanti pāpasaddā. Pāpo ājīvasaṅkhāto siloko etāsanti pāpasilokā. Bhikkhunisaṅghassa vihesikāti aññamaññissā kamme kariyamāne paṭikkosanena vihesikā. Vajjappaṭicchādikāti khuddānukhuddakassa vajjassa paṭicchādikā. ในสิกขาบทที่ ๑๒ คำว่า "สํสฏฺฐา" หมายถึง ภิกษุณีทั้งหลายที่คลุกคลีด้วยกายกรรมและวจีกรรมที่ไม่สมควรแก่บรรพชิต เช่น การตำข้าว หุงต้ม การส่งข่าวสารเป็นต้น ของคฤหัสถ์. ภิกษุณีทั้งหลายที่มีกายกรรมและวจีกรรมอันชั่วช้า จึงชื่อว่า "ปาปาจารา" (ผู้มีอาจาระชั่ว). ภิกษุณีทั้งหลายที่มีชื่อเสียงอันชั่วช้า จึงชื่อว่า "ปาปสัททา" (ผู้มีเสียงชั่ว). ภิกษุณีทั้งหลายที่มีความเลื่องลืออันชั่วช้าอันนับว่าเป็นการเลี้ยงชีพ จึงชื่อว่า "ปาปสิโลกา" (ผู้มีกิตติศัพท์ชั่ว). คำว่า "ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส วิเหสิกา" หมายถึง ผู้เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ด้วยการคัดค้านเมื่อมีการทำกรรมแก่กันและกัน. คำว่า "วชฺชปฏิจฺฉาทิกา" หมายถึง ผู้ปิดบังความผิดเล็กน้อย. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha saṃsaṭṭhavihāravatthusmiṃ paññattaṃ, sesametthāpi dasame vuttanayeneva veditabbaṃ, samanubhāsanakammakāle pana dvetisso ekato samanubhāsitabbāti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการอยู่คลุกคลี. ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๐ นั่นเอง. แต่ในเวลาทำกรรมสมานุภาสนะ พึงสมานุภาสนะภิกษุณี ๒-๓ รูปพร้อมกัน. Pāpasamācārapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทที่ ๑ ว่าด้วยความประพฤติชั่ว จบลงแล้ว. 13. Pāpasamācāradutiyasikkhāpadavaṇṇanā 13. คำอธิบายสิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยความประพฤติชั่ว Terasame evaṃ vadeyyāti tā samanubhaṭṭhā bhikkhuniyo evaṃ vadeyya. Evācārāti evaṃācārā, yādiso tumhākaṃ ācāro, tādiso ācāroti attho, esa nayo sabbattha. Uññāyāti avaññāya nīcaṃ katvā jānanāya. Paribhavenāti ‘‘kiṃ imā karissantī’’ti evaṃ paribhavitvā jānanena. Akkhantiyāti asahanatāya, kodhenāti attho. Vebhassiyāti balavantassa bhāvena, attano balappakāsanena samutrāsenāti attho. Dubbalyāti tumhākaṃ dubbalabhāvena, sabbattha uññāya ca paribhavena cāti evaṃ samuccayattho daṭṭhabbo. Viviccathāti nānā hotha, ananulomikaṃ kāyikavācasikasaṃsaggaṃ pajahathāti attho. ในสิกขาบทที่ ๑๓ คำว่า "เอวํ วเทยฺยา" หมายถึง ภิกษุณีเหล่านั้นที่ถูกสมานุภาสนะแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้. คำว่า "เอวาจารา" หมายถึง "พวกเธอมีอาจาระอย่างนี้, อาจาระของพวกเธอเป็นเช่นใด, อาจาระของพวกเธอก็เป็นเช่นนั้น" นี้เป็นอรรถะ, มีนัยเดียวกันในทุกที่. คำว่า "อุญฺญาย" หมายถึง ด้วยการดูหมิ่น, ด้วยการรู้โดยทำให้ต่ำต้อย. คำว่า "ปริภเวน" หมายถึง ด้วยการรู้โดยดูถูกว่า "หญิงเหล่านี้จะทำอะไรได้" หรือ "จะทำอะไรได้เล่า". คำว่า "อกฺขนฺติยา" หมายถึง ด้วยความไม่อดทน, คือด้วยความโกรธ. คำว่า "เวภสฺสิยา" หมายถึง ด้วยความเป็นผู้มีวาจาแข็งกร้าว, คือด้วยการแสดงอำนาจของตน, ด้วยการข่มขู่พวกเธอ. คำว่า "ทุพฺพลฺยา" หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ไม่มีกำลังของพวกเธอ. ในบทว่า "อุญฺญาย" เป็นต้นทั้งหมด พึงเห็นอรรถะรวมกันว่า "ด้วยการดูหมิ่นและด้วยการดูถูก". คำว่า "วิวฺจถ" หมายถึง "พวกเธอจงแยกกันอยู่, จงละการคลุกคลีด้วยกายกรรมและวจีกรรมที่ไม่สมควรแก่ภิกษุณี" นี้เป็นอรรถะ. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha ‘‘saṃsaṭṭhāva, ayye, tumhe viharatha, mā tumhe nānā viharitthā’’ti uyyojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesametthāpi dasame vuttanayeneva veditabbanti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการชักชวนว่า "ท่านทั้งหลายจงอยู่คลุกคลีกันเถิด, ท่านทั้งหลายอย่าแยกกันอยู่เลย". ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๐ นั่นเอง. Pāpasamācāradutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทที่ ๒ ว่าด้วยความประพฤติชั่ว จบลงแล้ว. 14. Saṅghabhedakādisikkhāpadavaṇṇanā 14. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์เป็นต้น Saṅghabhedādīsu catūsu vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Kevalañhi bhikkhunī saṅghaṃ na bhindati, bhedāya pana parakkamati ceva anuvattati ca. Uddiṭṭhā kho ayyāyo sattarasa saṅghādisesā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā satta, asādhāraṇā dasāti evaṃ sattarasa. Ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabbanti bhikkhuniyā hi āpattiṃ chādentiyāpi parivāso nāma natthi, chādanapaccayāpi na dukkaṭaṃ āpajjati, tasmā chādetvāpi achādetvāpi ekaṃ pakkhamānattameva caritabbaṃ. Taṃ bhikkhunīhi attano sīmaṃ sodhetvā vihārasīmāya vā, sodhetuṃ asakkontīhi khaṇḍasīmāya vā sabbantimena paricchedena catuvaggaṃ gaṇaṃ sannipātāpetvā dātabbaṃ. Sace ekā āpatti hoti, ekissā vasena, sace dve vā tisso vā sambahulā vā ekavatthukā vā nānāvatthukā vā, tāsaṃ tāsaṃ vasena bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttavatthugottanāmaāpattibhedesu yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ ādāya yojanā kātabbā. การวินิจฉัยในสิกขาบท ๔ มีสังฆเภทเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. เพราะว่า โดยส่วนตัวแล้ว ภิกษุณีย่อมไม่ทำลายสงฆ์ แต่ย่อมพยายามเพื่อความแตกแยก และย่อมคล้อยตาม (ผู้ทำลายสงฆ์). คำว่า สังฆาทิเสสธรรม ๑๗ ประการที่ท่านทั้งหลายยกขึ้นแสดงแล้วนั้น คือ สิกขาบทที่เป็นสาธารณะ ๗ ประการที่ทรงบัญญัติปรารภภิกษุทั้งหลาย และสิกขาบทที่ไม่เป็นสาธารณะ ๑๐ ประการ รวมเป็น ๑๗ ประการอย่างนี้. คำว่า พึงประพฤติปักขมานัตในอุภโตสงฆ์ ความว่า เพราะภิกษุณีแม้ปกปิดอาบัติไว้ ก็ไม่มีชื่อว่าปริวาส และไม่ถึงอาบัติทุกกฏเพราะปัจจัยคือการปกปิดนั้น, เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะปกปิดหรือไม่ได้ปกปิด ก็พึงประพฤติปักขมานัตเพียงอย่างเดียวเท่านั้น. ปักขมานัตนั้น ภิกษุณีทั้งหลายพึงชำระสีมาของตนแล้วให้ในวิหารสีมา หรือเมื่อไม่สามารถจะชำระวิหารสีมาได้ ก็พึงให้ในขัณฑสีมา โดยให้คณะ ๔ รูปเป็นอย่างน้อยประชุมกันแล้วจึงให้. หากมีอาบัติเดียว พึงทำกรรมวาจาด้วยอำนาจอาบัติเดียวนั้น, หากมีอาบัติ ๒ หรือ ๓ หรือมากรูป หรือมีวัตถุเดียวกัน หรือมีวัตถุต่างกัน พึงนำเอาวัตถุ โคตร ชื่อ และประเภทแห่งอาบัติที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์นั้นๆ ตามที่ต้องการ มาประกอบเข้า (ในกรรมวาจา). Tatridaṃ paṭhamāpattivasena mukhamattanidassanaṃ – tāya āpannāya bhikkhuniyā bhikkhunisaṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vuḍḍhānaṃ bhikkhunīnaṃ pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassavacanīyo ‘‘ahaṃ, ayye, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ ussayavādaṃ, sāhaṃ, ayye, saṅghaṃ ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ yācāmī’’ti, evaṃ tikkhattuṃ yācāpetvā byattāya bhikkhuniyā paṭibalāya saṅgho ñāpetabbo – ในเรื่องนั้น นี้คือการแสดงเพียงตัวอย่างด้วยอำนาจอาบัติแรก - ภิกษุณีผู้ต้องอาบัตินั้น พึงเข้าไปหาสงฆ์ภิกษุณี ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุณีผู้มีพรรษาแก่กว่า นั่งกระโหย่ง ประนมมือ แล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'แม่เจ้า ดิฉันต้องอาบัติอุสสยวาท ๑ ตัว, แม่เจ้า ดิฉันนั้นขอปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวนั้นต่อสงฆ์' พึงให้ขออย่างนี้ ๓ ครั้ง แล้วภิกษุณีผู้ฉลาดผู้สามารถ พึงประกาศให้สงฆ์ทราบว่า - ‘‘Suṇātu me, ayye, saṅgho, ayaṃ itthannāmā bhikkhunī ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ ussayavādaṃ, sā saṅghaṃ ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ yācati, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmāya bhikkhuniyā ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ dadeyya, esā ñatti. 'แม่เจ้า ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน ภิกษุณีชื่อนี้มีชื่ออย่างนี้ ต้องอาบัติอุสสยวาท ๑ ตัว, เธอขอปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวนั้นต่อสงฆ์, ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้ปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวแก่ภิกษุณีชื่อนี้, นี้เป็นญัตติ. ‘‘Suṇātu me, ayye, saṅgho, ayaṃ itthannāmā bhikkhunī…pe… dutiyampi…pe… tatiyampi etamatthaṃ vadāmi, suṇātu me, ayye, saṅgho…pe… sā bhāseyya. Dinnaṃ saṅghena itthannāmāya bhikkhuniyā ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ. Khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti. 'แม่เจ้า ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน ภิกษุณีชื่อนี้...ฯลฯ... แม้ครั้งที่สอง...ฯลฯ... แม้ครั้งที่สาม ดิฉันขอกราบเรียนเนื้อความนี้ แม่เจ้า ขอสงฆ์จงฟังดิฉัน...ฯลฯ... เธอพึงกล่าว (สวดกรรมวาจาจนจบ). สงฆ์ให้ปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวแก่ภิกษุณีชื่อนี้แล้ว. สงฆ์เห็นชอบ (การให้นั้น) เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ดิฉันทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้'. Kammavācāpariyosāne ‘‘vattaṃ samādiyāmi, mānattaṃ samādiyāmī’’ti samādiyitvā saṅghassa ārocetvā nikkhittavattena tāva vasitukāmāya tattheva saṅghamajjhe vā pakkantāsu bhikkhunīsu ekabhikkhuniyā vā dutiyikāya vā santike ‘‘vattaṃ nikkhipāmi, mānattaṃ nikkhipāmī’’ti nikkhipitabbaṃ. Aññissā pana āgantukāya santike ārocetvā nikkhipitabbaṃ, nikkhittakālato paṭṭhāya pakatattaṭṭhāne tiṭṭhati, tato purearuṇeyeva catūhi bhikkhunīhi taṃ bhikkhuniṃ gahetvā gāmūpacārato ca bhikkhūnaṃ vihārūpacārato ca dve leḍḍupāte atikkamitvā mahāmaggā okkamma gumbavatiādīhi paṭicchanne okāse nisīditabbaṃ. Catūhi bhikkhūhipi tattha gantabbaṃ, gantvā bhikkhunīnaṃ avidūre visuṃ nisīditabbaṃ. Atha tāya bhikkhuniyā vuttanayeneva vattaṃ samādiyitvā bhikkhunisaṅghassa tāva evaṃ ārocetabbaṃ – ในเวลาจบกรรมวาจา ภิกษุณีสมาทานว่า 'ดิฉันสมาทานวัตร ดิฉันสมาทานมานัต' แล้วบอกแก่สงฆ์, สำหรับภิกษุณีผู้ใคร่จะอยู่ด้วยวัตรที่ทอดทิ้งไว้ก่อน พึงทอดทิ้งในที่นั้นเอง หรือในท่ามกลางสงฆ์ หรือเมื่อภิกษุณีทั้งหลายหลีกไปแล้ว พึงทอดทิ้งในสำนักของภิกษุณีรูปเดียวหรือภิกษุณีผู้เป็นเพื่อนว่า 'ดิฉันทอดทิ้งวัตร ดิฉันทอดทิ้งมานัต'. อนึ่ง พึงบอกแก่ภิกษุณีอาคันตุกะอื่นแล้วจึงทอดทิ้ง, ตั้งแต่เวลาที่ทอดทิ้งแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นผู้ปกติ, หลังจากนั้น ก่อนอรุณขึ้นนั่นเอง ภิกษุณี ๔ รูปพึงพาภิกษุณีนั้นไป นั่งในที่ที่ปกปิดด้วยพุ่มไม้เป็นต้น โดยก้าวล่วงเขตอุปจารหมู่บ้านและเขตอุปจารวิหารของภิกษุทั้งหลายไป ๒ ช่วงก้อนดิน และหลีกออกจากทางใหญ่. แม้ภิกษุ ๔ รูปก็พึงไปในที่นั้น, เมื่อไปถึงแล้ว พึงนั่งแยกต่างหากในที่ไม่ไกลจากภิกษุณีทั้งหลาย. ลำดับนั้น ภิกษุณีนั้นสมาทานวัตรโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง แล้วพึงบอกแก่ภิกษุณีสงฆ์ก่อนอย่างนี้ว่า - ‘‘Ahaṃ, ayye, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ ussayavādaṃ, sāhaṃ saṅghaṃ ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ yāciṃ, tassā me saṅgho ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ adāsi, sāhaṃ mānattaṃ carāmi, vedayāmahaṃ, ayye, ‘vedayatī’ti maṃ saṅgho dhāretū’’ti. 'แม่เจ้า ดิฉันต้องอาบัติอุสสยวาท ๑ ตัว, ดิฉันนั้นได้ขอปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวนั้นต่อสงฆ์, สงฆ์ได้ให้ปักขมานัตเพื่ออาบัติอุสสยวาท ๑ ตัวนั้นแก่ดิฉันแล้ว, ดิฉันนั้นกำลังประพฤติมานัต, แม่เจ้า ดิฉันขอแจ้งให้ทราบ ขอสงฆ์จงจำดิฉันว่าเป็นผู้แจ้งให้ทราบเถิด'. Tato bhikkhusaṅghassa santikaṃ gantvā evaṃ ārocetabbaṃ ‘‘ahaṃ, ayyā, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ…pe… vedayāmahaṃ, ayyā, ‘vedayatī’ti maṃ saṅgho dhāretū’’ti. Ārocetvā bhikkhunisaṅghasseva santike nisīditabbaṃ, tato paṭṭhāya bhikkhūsu vā, dutiyikaṃ ṭhapetvā bhikkhunīsu vā pakkantāsupi ubhatosaṅghe mānattaṃ ciṇṇameva hoti. Yāva aruṇaṃ na uṭṭhahati, tāva yaṃ paṭhamaṃ passati bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā, tassā ārocetabbaṃ. Uṭṭhite aruṇe vattaṃ nikkhipitvā upassayaṃ gantabbaṃ, evaṃ pañcadasa aruṇā gahetabbā. จากนั้น พึงเข้าไปหาภิกษุสงฆ์แล้วบอกอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ดิฉันต้องอาบัติ ๑ ตัว...ฯลฯ... ท่านเจ้าข้า ดิฉันขอแจ้งให้ทราบ ขอสงฆ์จงจำดิฉันว่าเป็นผู้แจ้งให้ทราบเถิด'. ครั้นบอกแล้ว พึงนั่งในสำนักของภิกษุณีสงฆ์นั่นเอง, ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป แม้เมื่อภิกษุทั้งหลายหลีกไปแล้ว หรือเมื่อภิกษุณีทั้งหลาย (ยกเว้นภิกษุณีเพื่อน) หลีกไปแล้วก็ตาม มานัตก็เป็นอันประพฤติแล้วในอุภโตสงฆ์. ตราบเท่าที่อรุณยังไม่ขึ้นเพียงใด พึงบอกแก่ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดที่เห็นเป็นรูปแรกเพียงนั้น. เมื่ออรุณขึ้นแล้ว พึงทอดทิ้งวัตรแล้วไปยังที่พัก (อุปัสสยะ), พึงถือเอาอรุณ ๑๕ ครั้ง ด้วยอาการอย่างนี้. Anikkhittavattāya pana āgantukesu asati catunnaṃ bhikkhūnañca bhikkhunīnañca devasikaṃ ārocetvā, āgantukesu sati sabbesampi āgantukānaṃ ārocentiyā pañcadasa divasāni pārivāsikakkhandhake (cūḷava. 75 ādayo) vuttanayeneva sammā vattitabbanti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 75 ādayo) vutto, ciṇṇamānattāya bhikkhuniyāti yadā evaṃ ciṇṇamānattā bhikkhunī hoti, athassā yattha siyā vīsatigaṇo bhikkhunisaṅghoti vuttanayeneva abbhānakammaṃ kātabbaṃ, sesaṃ uttānamevāti. ส่วนภิกษุณีผู้ไม่ได้ทอดทิ้งวัตร เมื่อไม่มีอาคันตุกะ พึงบอกแก่ภิกษุ ๔ รูปและภิกษุณี ๔ รูปทุกวัน, เมื่อมีอาคันตุกะ พึงบอกแก่อาคันตุกะแม้ทั้งหมด, พึงประพฤติโดยชอบตลอด ๑๕ วัน โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในปริวาสิกขันธกะ (จุลวรรค ข้อ ๗๕ เป็นต้น) นั่นเอง. นี้เป็นสังเขปในเรื่องนี้, ส่วนความพิสดารกล่าวไว้แล้วในสมันตปาสาทิกา (อรรถกถาจุลวรรค ข้อ ๗๕ เป็นต้น). คำว่า ภิกษุณีผู้ประพฤติมานัตแล้ว ความว่า เมื่อใดภิกษุณีเป็นผู้ประพฤติมานัตแล้วอย่างนี้, เมื่อนั้น พึงทำอัพภานกรรมแก่เธอโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า 'ในที่ใดพึงมีภิกษุณีสงฆ์คณะ ๒๐ รูป' ดังนี้เป็นต้น. ส่วนที่เหลือตื้น (เข้าใจง่าย) ทั้งนั้น. Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในกังขาวิตรณี อรรถกถาปาติโมกข์ Bhikkhunipātimokkhe ในภิกขุณีปาติโมกข์ Saṅghādisesavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสังฆาทิเสส จบแล้ว. Nissaggiyakaṇḍo นิสสัคคิยกัณฑ์ 1. Pattasannicayasikkhāpadavaṇṇanā 1. ปัตตสันนิจยสิกขาบทวัณณนา Nissaggiyesu ādivaggassa tāva paṭhame pattasannicayaṃ kareyyāti pattasannidhiṃ kareyya, ekāhaṃ anadhiṭṭhahitvā vā avikappetvā vā adhiṭṭhānupagaṃ pattaṃ ṭhapeyyāti attho. ในบรรดานิสสัคคิยสิกขาบท สิกขาบทแรกในวรรคต้นนั้น คำว่า "พึงทำปัตตสันนิจยะ" คือ พึงทำความเก็บสะสมบาตร พึงเก็บบาตรที่ยังไม่ได้อธิษฐานหรือวิกัปไว้เกินหนึ่งวัน ซึ่งควรแก่อธิษฐาน นี้เป็นอรรถะ Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha pattasannicayavatthusmiṃ paññattaṃ, sesakathāmaggo bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo, tatra hi dasāhātikkame āpatti, idha ekāhātikkameti ettakameva tassa ca imassa ca nānākaraṇaṃ, sesaṃ tādisamevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการเก็บสะสมบาตร โดยปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ในกรุงสาวัตถี ส่วนเรื่องราวที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์ เพราะในสิกขาบทนั้นมีอาบัติเมื่อล่วง ๑๐ วัน แต่ในสิกขาบทนี้มีอาบัติเมื่อล่วง ๑ วัน ความแตกต่างกันมีเพียงเท่านี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบเช่นเดียวกัน Pattasannicayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. ปัตตสันนิจยสิกขาบทวัณณนา จบแล้ว 2. Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā 2. อกาลจีวรสิกขาบทวัณณนา Dutiye akālacīvaranti atthate kathine kathinamāsehi, anatthate cīvaramāsato aññasmiṃ kāle uppannaṃ, yaṃ vā pana kālepi ādissa dinnaṃ. Ādissa dinnaṃ nāma ‘‘sampattā bhājentū’’ti vatvā vā, ‘‘idaṃ gaṇassa, idaṃ tumhākaṃ dammī’’ti vatvā vā, dātukāmatāya pādamūle ṭhapetvā vā dinnaṃ. Iccetaṃ akālacīvaraṃ ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhahitvā bhājāpentiyā payoge dukkaṭaṃ, yaṃ attanā laddhaṃ, taṃ nissaggiyaṃ hoti. Nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi yathādāneyeva upanetabbaṃ, aññasmimpi evarūpe sikkhāpade eseva nayo. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า อกาลจีวร คือ จีวรที่เกิดขึ้นในกาลอื่นจากเดือนแห่งกฐิน เมื่อกฐินกรานแล้ว หรือจากเดือนแห่งจีวร เมื่อกฐินไม่ได้กราน หรือจีวรใดที่เขาถวายเจาะจงแม้ในกาล. ที่ชื่อว่า ถวายเจาะจง คือ ถวายโดยกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายที่มาถึงแล้วจงแบ่งกันเถิด' หรือกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถวายสิ่งนี้แก่คณะ ถวายสิ่งนี้แก่พวกท่าน' หรือวางไว้ที่ใกล้เท้าด้วยความประสงค์จะถวาย. เมื่อภิกษุณีอธิษฐานอกาลจีวรนั้นว่าเป็น 'กาลจีวร' แล้วให้แบ่งไป ในประโยคเป็นทุกกฏ, จีวรใดที่ตนได้มา จีวรนั้นเป็นนิสสัคคีย์. แม้เมื่อได้รับจีวรที่สละแล้วคืนมา ก็พึงนำไปใช้ในที่ที่เขาถวายไว้นั่นเอง, ในสิกขาบทอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha akālacīvaraṃ ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhahitvā bhājanavatthusmiṃ paññattaṃ, akālacīvare vematikāya, kālacīvare akālacīvarasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhosu kālacīvarasaññāya, ummattikādīnañca anāpatti. Akālacīvaratā, tathāsaññitā, ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhāya lesena bhājāpanaṃ, paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเรื่องการให้แบ่งอกาลจีวร โดยอธิษฐานว่าเป็น 'กาลจีวร' โดยปรารภพระถุลลนันทาในกรุงสาวัตถี, เป็นทุกกฏแก่ภิกษุณีผู้มีความสงสัยในอกาลจีวร และแก่ภิกษุณีผู้มีความสำคัญว่าเป็นอกาลจีวรในกาลจีวร และมีความสงสัย (ในกาลจีวรนั้น). ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุณีผู้มีความสำคัญว่าเป็นกาลจีวรในจีวรทั้งสอง และแก่ภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น. ความเป็นอกาลจีวร, ความสำคัญอย่างนั้น, การอธิษฐานว่าเป็น 'กาลจีวร' แล้วให้แบ่งไปด้วยเลศ, การได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอทินนาทาน. Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องผ้าอกาลจีวร จบแล้ว. 3. Cīvaraparivattanasikkhāpadavaṇṇanā 3. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการแลกเปลี่ยนผ้า Tatiye handāti gaṇha. Acchindeyyāti sayaṃ acchindantiyā bandhitvā ṭhapitesu bahūsupi ekāpatti, itaresu vatthugaṇanāya āpattiyo. Acchindāpane pana ekāya āṇattiyā bahūsu acchinnesupi ekāvāpatti. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า หันทะ คือ จงรับเอา. คำว่า พึงชิงเอา คือ เมื่อชิงเอาเอง แม้ในผ้าหลายผืนที่มัดรวมกันไว้ เป็นอาบัติเดียว, ในผ้าอื่นจากที่มัดรวมกันไว้ เป็นอาบัติตามจำนวนวัตถุ. แต่ในการใช้ให้ชิงเอา แม้จะชิงเอาผ้าไปได้มากด้วยการสั่งครั้งเดียว ก็เป็นอาบัติเดียวเท่านั้น. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha cīvaraṃ parivattetvā acchindanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, aññasmiṃ parikkhāre tikadukkaṭaṃ, anupasampannāya cīvarepi tikadukkaṭameva. Yā pana tāya vā diyyamānaṃ, tassā vā vissāsaṃ gaṇhāti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Upasampannatā, parivattitacīvarassa vikappanupagatā, sakasaññāya acchindanaṃ vā acchindāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. บัญญัติแล้วในเรื่องการชิงเอาผ้าที่แลกเปลี่ยนแล้ว โดยปรารภพระถุลลนันทา ณ เมืองสาวัตถี มีการสั่ง เป็นติกปาจิตตีย์ ในบริขารอื่น เป็นติกทุกกฏ แม้ในผ้าของอนุปสัมบัน ก็เป็นติกทุกกฏเท่านั้น แต่ภิกษุณีใดรับผ้าที่ของเจ้าของให้ หรือรับด้วยความคุ้นเคยกับเจ้าของนั้น แก่ภิกษุณีนั้น และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นอุปสัมบัน, ความที่ผ้าที่แลกเปลี่ยนแล้วควรแก่การวิกัป, การชิงเอาเอง หรือการให้ชิงเอาด้วยสำคัญว่าเป็นของตน องค์ ๓ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนการลักทรัพย์ แต่สิกขาบทนี้มีโทษหนัก. Cīvaraparivattanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการแลกเปลี่ยนผ้า จบแล้ว. 4. Aññaviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā 4. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการขอสิ่งอื่น Catutthe viññāpetvāti jānāpetvā, ‘‘idaṃ nāma āharā’’ti yācitvā vā. Aññaṃ viññāpeyyāti yaṃ pubbe ‘‘kinte, ayye, aphāsu, kiṃ āhariyatū’’ti vuttāya viññāpitaṃ, taṃ paṭikkhipitvā tañceva aññañca gahetukāmā tato aññaṃ viññāpeyya, tassā viññattiyā dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า ให้รู้ (วิญญาเปตวา) คือ ทำให้รู้ หรือขอว่า 'จงนำสิ่งชื่อนี้มา'. คำว่า พึงขอสิ่งอื่น คือ สิ่งใดที่ขอไว้ก่อนแล้ว เมื่อถูกถามว่า 'แม่เจ้า ท่านไม่สบายเป็นอะไร จะให้นำอะไรมาถวาย' ภิกษุณีนั้นปฏิเสธสิ่งนั้นแล้ว ประสงค์จะรับทั้งสิ่งนั้นและสิ่งอื่น จึงขอสิ่งอื่นจากสิ่งนั้น, เป็นทุกกฏเพราะการขอของภิกษุณีนั้น, เป็นนิสสัคคีย์เพราะการได้มา. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha aññaṃ viññāpetvā aññaṃ viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anaññe dvikadukkaṭaṃ. Anaññe anaññasaññāya pana, tasmiṃ appahonte puna taññeva, aññenapi atthe sati tena saddhiṃ aññañca, yañca viññattaṃ, tato ce aññaṃ samagghataraṃ hoti, imaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā suddhaṃ aññameva ca viññāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Lesena gahetukāmatā, aññassa viññāpanaṃ, paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti. บัญญัติแล้วในเรื่องการขอสิ่งอื่นหลังจากขอสิ่งหนึ่งแล้ว โดยปรารภพระถุลลนันทา ณ เมืองสาวัตถี เป็นติกปาจิตตีย์ ในสิ่งที่ไม่ใช่สิ่งอื่น เป็นทวิกทุกกฏ แต่ในสิ่งที่ไม่ใช่สิ่งอื่น โดยสำคัญว่าไม่ใช่สิ่งอื่น, เมื่อสิ่งนั้นไม่พอ ก็ขอสิ่งนั้นอีก, เมื่อมีความต้องการสิ่งอื่น ก็ขอสิ่งอื่นพร้อมกับสิ่งนั้น, และสิ่งใดที่ขอไปแล้ว ถ้าสิ่งอื่นมีราคาถูกกว่า ภิกษุณีผู้แสดงอานิสงส์นี้แล้วขอสิ่งอื่นล้วน ๆ, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความประสงค์จะรับด้วยเลศ, การขอสิ่งอื่น, การได้มา องค์ ๓ เหล่านี้มีอยู่ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนการเป็นสื่อ. Aññaviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการขอสิ่งอื่น จบแล้ว. 5. Aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā 5. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการให้ผู้อื่นซื้อสิ่งอื่น Pañcame aññaṃ cetāpetvāti attano kappiyabhaṇḍena ‘‘idaṃ nāma āharā’’ti aññaṃ parivattāpetvā. Aññaṃ cetāpeyyāti ‘‘evaṃ me idaṃ datvā aññampi āharissatī’’ti maññamānā ‘‘na me iminā attho, idaṃ nāma me āharā’’ti tato aññaṃ cetāpeyya. Tassā cetāpanappayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena tena vā aññena vā mūlena āhaṭaṃ nissaggiyaṃ hoti, sesaṃ catutthasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า ให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่น (อัญญัง เจตาเปตวา) คือ ให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นด้วยกัปปิยภัณฑ์ของตน โดยสั่งว่า 'จงนำสิ่งชื่อนี้มา'. คำว่า พึงให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่น คือ ภิกษุณีคิดว่า 'เมื่อเขาให้สิ่งนี้แก่เราอย่างนี้แล้ว เขาจะนำสิ่งอื่นมาให้ด้วย' จึงสั่งว่า 'เราไม่มีความต้องการสิ่งนี้ จงนำสิ่งชื่อนี้มาให้เรา' ดังนี้แล้ว ให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นจากสิ่งนั้น. เป็นทุกกฏในประโยคที่ให้แลกเปลี่ยนของภิกษุณีนั้น, เมื่อได้สิ่งที่เขานำมาด้วยกัปปิยภัณฑ์นั้นหรือด้วยมูลค่าอื่นมา เป็นนิสสัคคีย์, ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๔. Aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการให้ผู้อื่นซื้อสิ่งอื่น จบแล้ว. 6. Paṭhamasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā 6. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการให้ผู้อื่นซื้อของสงฆ์ ข้อที่ ๑ Chaṭṭhe aññadatthikenāti aññassatthāya dinnena. Aññuddisikenāti aññaṃ uddisitvā dinnena. Saṅghikenāti saṅghassa pariccattena. Parikkhārenāti kappiyabhaṇḍena. Aññaṃ cetāpeyyāti ‘‘idaṃ nāma paribhuñjeyyāthā’’ti yaṃ uddisitvā niyametvā yo parikkhāro dinno, tato aññaṃ parivattāpeyya, tassā payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ บทว่า อัญญทัตถิเกนะ (ด้วยของที่ผู้อื่นให้เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น) ได้แก่ ของที่ผู้อื่นให้เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น. บทว่า อัญญุททิสิเกนะ (ด้วยของที่ผู้อื่นให้โดยเจาะจง) ได้แก่ ของที่ผู้อื่นให้โดยเจาะจงสิ่งอื่น. บทว่า สังฆิเกนะ (ด้วยของสงฆ์) ได้แก่ ของที่ถวายแก่สงฆ์. บทว่า ปริกฺขาเรนะ (ด้วยบริขาร) ได้แก่ ด้วยสิ่งของที่ควรแก่สมณะ (กัปปิยภัณฑ์). บทว่า อัญญัง เจตาเปยยะ (พึงให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่น) ได้แก่ บริขารใดที่ให้โดยเจาะจงและกำหนดว่า “ท่านทั้งหลายจงบริโภคสิ่งชื่อนี้” พึงให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นจากบริขารนั้น. ในความพยายามของภิกษุณีนั้น เป็นทุกกฏ, เมื่อได้มา เป็นนิสสัคคีย์. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha tādisena parikkhārena aññaṃ cetāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anaññadatthike dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana anaññadatthikasaññāya, sesakaṃ upanentiyā, ‘‘tumhehi etadatthāya dinno, amhākañca iminā nāma attho’’ti sāmike apaloketvā upanentiyā, yadā bhikkhuniyo vihārampi chaḍḍetvā pakkamanti, evarūpāsu āpadāsu upanentīnaṃ, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ catutthasadisamevāti. ทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ปรารภภิกษุณีจำนวนมากในกรุงสาวัตถี ในเรื่องการให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นด้วยบริขารเช่นนั้น เป็นติกปาจิตตีย์. ในของที่ไม่ใช่ของที่ผู้อื่นให้เพื่อประโยชน์เฉพาะอย่าง เป็นทวิกทุกกฏ. แต่ในของนั้น ด้วยความสำคัญว่าเป็นของที่ไม่ใช่ของที่ผู้อื่นให้เพื่อประโยชน์เฉพาะอย่าง, เมื่อภิกษุณีนำของที่เหลือไป, เมื่อภิกษุณีบอกกล่าวแก่เจ้าของว่า “ท่านทั้งหลายให้สิ่งนี้เพื่อประโยชน์นี้ และพวกเรามีความต้องการสิ่งชื่อนี้” แล้วนำไป, เมื่อภิกษุณีทั้งหลายละทิ้งแม้แต่วิหารแล้วจากไป ในภัยพิบัติเช่นนั้น เมื่อภิกษุณีทั้งหลายนำไป และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๔. Paṭhamasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสังฆิกเจตาปนะที่ ๑ จบแล้ว. 7. Dutiyasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā 7. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสังฆิกเจตาปนะที่ ๒. Sattame saññācikenāti sayaṃ yācitakenāpi. Etadevettha nānākaraṇaṃ, sesaṃ chaṭṭhasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๗ บทว่า สัญญาจิเกนะ ได้แก่ ด้วยของที่ขอเอง. ข้อนี้เท่านั้นเป็นความแตกต่างในสิกขาบทนี้ ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๖. Dutiyasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทสังฆิกเจตาปนะที่ ๒ จบแล้ว. 8. Paṭhamagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā 8. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทคณิกเจตาปนะที่ ๑. Aṭṭhame mahājanikenāti gaṇassa pariccattena, idamettha chaṭṭhato nānākaraṇaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ บทว่า มหาชนิเกนะ ได้แก่ ด้วยของที่สละให้แก่หมู่คณะ ข้อนี้เป็นความแตกต่างจากสิกขาบทที่ ๖ ในสิกขาบทนี้. Paṭhamagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทคณิกเจตาปนะที่ ๑ จบแล้ว. 9. Dutiyagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā 9. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทคณิกเจตาปนะที่ ๒. Navame saññācikenāti idaṃ aṭṭhamato atirittaṃ, sesaṃ dvīsupi chaṭṭhasikkhāpadasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๙ บทว่า สัญญาจิเกนะ ข้อนี้เป็นส่วนที่เกินมาจากสิกขาบทที่ ๘ ส่วนที่เหลือในสิกขาบททั้งสองนี้เหมือนกับสิกขาบทที่ ๖. Dutiyagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทคณิกเจตาปนะที่ ๒ จบแล้ว. 10. Puggalikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā 10. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทปุคคลิกเจตาปนะ. Dasame puggalikenāti ekabhikkhuniyā pariccattena. Saññācikenāti sayaṃ yācitakena ca. Aññaṃ cetāpeyyāti yaṃ uddisitvā dinnaṃ, tato aññaṃ cetāpentiyā payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. ในสิกขาบทที่ ๑๐ บทว่า ปุคคลิเกนะ ได้แก่ ด้วยของที่สละให้แก่ภิกษุณีรูปเดียว. บทว่า สัญญาจิเกนะ ได้แก่ ด้วยของที่ขอเอง. บทว่า อัญญัง เจตาเปยยะ ได้แก่ ของใดที่เขาถวายโดยเจาะจง ในความพยายามของภิกษุณีผู้ให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นจากของนั้น เป็นทุกกฏ เมื่อได้มา เป็นนิสสัคคีย์. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha tādisena parikkhārena aññaṃ cetāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ chaṭṭhasadisamevāti. ทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ปรารภพระถุลลนันทาในกรุงสาวัตถี ในเรื่องการให้แลกเปลี่ยนสิ่งอื่นด้วยบริขารเช่นนั้น ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๖. Puggalikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทปุคคลิกเจตาปนะ จบแล้ว. Pattavaggo paṭhamo. ปัตตวรรคที่ ๑. 11. Garupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā 11. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทครุบาวรณะ. Dutiyassa paṭhame garupāvuraṇanti sītakāle pāvuraṇaṃ. Catukkaṃsaparamanti kaṃso nāma catukkahāpaṇiko hoti, tasmā soḷasakahāpaṇagghanakaṃ. Cetāpetabbanti ṭhapetvā sahadhammike ca ñātakappavārite ca aññena kismiñcideva guṇe parituṭṭhena ‘‘vadethāyye, yenattho’’ti vuttāya viññāpetabbaṃ. Tato ce uttarīti tatuttari viññāpentiyā dukkaṭaṃ, paṭiladdhaṃ nissaggiyaṃ hoti. ในสิกขาบทที่ ๑ ของวรรคที่ ๒ บทว่า ครุบาวรณัง คือ ผ้าห่มในเวลาหนาว. บทว่า จตุกกังสปรมัง ความว่า กังสะหนึ่งมีค่า ๔ กหาปณะ เพราะฉะนั้น (ผ้าห่มนั้น) จึงมีค่า ๑๖ กหาปณะ. บทว่า เจตาเปตัพพัง ความว่า ยกเว้นสหธรรมิกและญาติผู้ปวารณาแล้ว ภิกษุณีพึงขอจากผู้อื่นผู้ยินดีในคุณอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งกล่าวว่า 'ท่านแม่เจ้า สิ่งใดที่ต้องการ จงบอกเถิด'. หากขอเกินกว่านั้น ภิกษุณีผู้ขอต้องอาบัติทุกกฏ ผ้าห่มที่ได้มาเป็นนิสสัคคีย์. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha rājānaṃ kambalaṃ viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakacatukkaṃse dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana ūnakasaññāya, catukkaṃsaparamaṃ cetāpentiyā, ñātakappavārite vā, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena, mahagghaṃ cetāpentaṃ appagghaṃ cetāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Garupāvuraṇatā, atirekacatukkaṃsatā, ananuññātaṭṭhāne viññatti, paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti. ทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการขอผ้ากัมพลจากพระราชา เป็นติกปาจิตตีย์. ในผ้าห่มที่มีค่าน้อยกว่า ๔ กังสะ เป็นทวิกทุกกฏ. แต่ในผ้าห่มที่มีค่าน้อยกว่านั้น ด้วยความสำคัญว่ามีค่าน้อยกว่า, หรือภิกษุณีขอผ้าห่มที่มีค่าไม่เกิน ๔ กังสะ, หรือขอจากญาติและผู้ปวารณา, หรือขอเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น, หรือขอด้วยทรัพย์ของตน, หรือเมื่อทายกต้องการจะให้ซื้อผ้าห่มที่มีค่ามาก แต่ภิกษุณีให้ซื้อผ้าห่มที่มีค่าน้อย, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ. ความเป็นผ้าห่มหนัก, ความเป็นผ้าห่มที่มีค่าเกิน ๔ กังสะ, การขอในสถานที่ที่มิได้ทรงอนุญาต, การได้มา เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสัญจริตตสิกขาบท. Garupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทครุบาวรณะ จบแล้ว. 12. Lahupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā 12. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทลหุบาวรณะ. Dutiye lahupāvuraṇanti uṇhakāle pāvuraṇaṃ. Aḍḍhateyyakaṃsaparamanti dasakahāpaṇagghanakaṃ, sesaṃ paṭhamasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๒ บทว่า ลหุบาวรณัง คือ ผ้าห่มในเวลาที่ร้อน. บทว่า อัฑฒเตยยกังสปรมัง คือ ผ้าห่มที่มีค่า ๑๐ กหาปณะ ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๑ เท่านั้น. Lahupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทลหุบาวรณะ จบแล้ว. Ito parāni imasmiṃ vagge aṭṭha, tatiyavagge dasāti imāni aṭṭhārasa sikkhāpadāni bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbānīti. สิกขาบทที่เหลือจากนี้อีก ๘ สิกขาบทในวรรคนี้ และ ๑๐ สิกขาบทในวรรคที่ ๓ รวมเป็น ๑๘ สิกขาบทเหล่านี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์นั่นแล. Jātarūpavaggo tatiyo. ชาตรูปวรรคที่ ๓. Uddiṭṭhā kho ayyāyo tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā aṭṭhārasa, asādhāraṇā dvādasāti evaṃ tiṃsa. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. บทว่า อุททิฏฐา โข อัยยาโย ตึส นิสสัคคิยา ปาจิตติยา ธัมมา ความว่า สิกขาบท ๓๐ เหล่านี้ คือ สิกขาบทที่เป็นสาธารณะ ๑๘ และที่ไม่เป็นสาธารณะ ๑๒ ซึ่งบัญญัติปรารภภิกษุทั้งหลาย รวมเป็น ๓๐ ด้วยประการฉะนี้. ส่วนที่เหลือในสิกขาบททั้งปวงนั้นชัดเจนอยู่แล้ว. Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya bhikkhunipātimokkhe ในภิกขุนีปาติโมกข์ แห่งอรรถกถาปาติโมกข์ ชื่อกังขาวิตรณี. Nissaggiyapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถานิสสัคคิยปาจิตตีย์ จบแล้ว. Pācittiyakaṇḍo ปาจิตตียกัณฑ์. 1. Lasuṇavaggo 1. ลสุณวรรค. 1. Lasuṇasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกระเทียม Pācittiyesu lasuṇavaggassa tāva paṭhame lasuṇanti magadharaṭṭhe jātaṃ āmakaṃ bhaṇḍikalasuṇameva, na ekadvitimiñjakaṃ. Tañhi ‘‘khādissāmī’’ti paṭiggaṇhantiyā dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. ในบรรดาสิกขาบทปาจิตตีย์ ในสิกขาบทที่หนึ่งของวรรคว่าด้วยกระเทียม คำว่า กระเทียม นั้น คือ กระเทียมที่มีกลีบมากที่เป็นของดิบที่เกิดในแคว้นมคธเท่านั้น ไม่ใช่กระเทียมที่มีกลีบเดียว สองกลีบ หรือสามกลีบ. ภิกษุณีผู้รับกระเทียมนั้นด้วยคิดว่า "จักฉัน" ต้องอาบัติทุกกฏ. เมื่อกลืนกินแต่ละคำ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha lasuṇaṃ harāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, alasuṇe dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana alasuṇasaññāya, palaṇḍuke, bhañjanake, haritake, cāpalasuṇe, sūpasampāke, maṃsasampāke, telasampāke, sāḷave, uttaribhaṅge, ummattikādīnañca anāpatti. Āmakalasuṇañceva, ajjhoharaṇañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการให้ผู้อื่นนำกระเทียมไป เป็นติกปาจิตตีย์. ในกระเทียมที่ไม่ใช่กระเทียม เป็นทุกกฏ ๒. แต่ในกระเทียมที่ไม่ใช่กระเทียมนั้น หากสำคัญว่าไม่ใช่กระเทียม, หรือในหอมหัวใหญ่, ในหอมแดง, ในต้นหอม, ในกระเทียมต้น, ในการปรุงแกงด้วยกระเทียม, ในการปรุงเนื้อด้วยกระเทียม, ในการปรุงน้ำมันด้วยกระเทียม, ในของเชื่อมที่ใส่กระเทียม, ในเครื่องเคียงที่ใส่กระเทียม, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ความเป็นกระเทียมดิบ และการกลืนกิน เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ. Lasuṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยกระเทียม. 2. Sambādhalomasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยขนในที่ลับ Dutiye sambādheti paṭicchannokāse, upakacchakesu ca muttakaraṇe cāti attho. Saṃharāpeyyāti ettha khurasaṇḍāsakattariādīsu yena kenaci saṃharāpentiyā payogagaṇanāya pācittiyaṃ, na lomagaṇanāya. ในสิกขาบทที่สอง คำว่า สัมพาเธ หมายถึง ในที่ที่ปกปิด, ในรักแร้ และในอวัยวะที่ทำปัสสาวะ. ในบทว่า พึงให้กำจัดนั้น ภิกษุณีผู้ให้กำจัดด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น มีดโกน แหนบ กรรไกร เป็นต้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนประโยค ไม่ใช่ตามจำนวนเส้นขน. Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha sambādhe lomaṃ saṃharāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, attano atthāya aññaṃ āṇāpentiyā sāṇattikaṃ, āpattibhedonatthi. Ābādhapaccayā, ummattikādīnañca anāpatti. Ābādhābhāvo, sambādhe lomasaṃharaṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni bhikkhuniyā saddhiṃ ekaddhānamaggagamanasikkhāpadasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการให้กำจัดขนในที่ลับ เป็นสิกขาบทที่มีการสั่งสำหรับภิกษุณีผู้สั่งผู้อื่นเพื่อประโยชน์ของตน. ไม่มีความแตกต่างของอาบัติ. เพราะเหตุแห่งอาพาธ และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. การไม่มีอาพาธ และการกำจัดขนในที่ลับ เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการเดินทางร่วมกับภิกษุณี. Sambādhalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยขนในที่ลับ. 3. Talaghātakasikkhāpadavaṇṇanā 3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการตีด้วยฝ่ามือ Tatiye talaghātaketi antamaso uppalakesarenāpi muttakaraṇassa talaghātane muttakaraṇamhi pahāradāne pācittiyanti attho. ในสิกขาบทที่สาม คำว่า ตลฆาตกะ หมายถึง การตีภายนอกอวัยวะที่ทำปัสสาวะ แม้ด้วยเกสรดอกบัว หรือการตีที่อวัยวะที่ทำปัสสาวะ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ dve bhikkhuniyo ārabbha talaghātakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, purimanayeneva sāṇattikaṃ, āpattibhedo natthi. Ito paraṃ pana yattha natthi, tattha avatvāva gamissāma. Ābādhapaccayā gaṇḍaṃ vā vaṇaṃ vā paharantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Ābādhābhāvo, muttakaraṇe pahāradānaṃ, phassasādiyananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณี ๒ รูป ในเรื่องการตีอวัยวะที่ทำปัสสาวะ เป็นสิกขาบทที่มีการสั่งด้วยนัยก่อนเท่านั้น. ไม่มีความแตกต่างของอาบัติ. หลังจากสิกขาบทนี้ไป สิกขาบทใดที่ไม่มีความแตกต่างของอาบัติ เราจักไม่กล่าวถึง. เพราะเหตุแห่งอาพาธ ภิกษุณีผู้ตีฝีหรือแผล และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. การไม่มีอาพาธ, การตีที่อวัยวะที่ทำปัสสาวะ, และการยินดีในสัมผัสของการตี เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับปาราชิกสิกขาบทที่หนึ่ง. Talaghātakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการตีด้วยฝ่ามือ. 4. Jatumaṭṭhakasikkhāpadavaṇṇanā 4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยไม้เท้าขัดมัน Catutthe jatumaṭṭhaketi jatunā kate maṭṭhadaṇḍake. Vatthuvasenetaṃ vuttaṃ, kāmarāgena pana uppalakesarampi pavesentiyā āpatti. ในสิกขาบทที่สี่ คำว่า ชตุมัฏฐกะ หมายถึง ไม้เท้าที่ขัดมันซึ่งทำด้วยครั่ง. คำนี้กล่าวโดยอาศัยเรื่อง. แต่ภิกษุณีผู้สอดใส่แม้เกสรดอกบัวเพราะกามราคะ ต้องอาบัติ. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha jatumaṭṭhakasādiyanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ tatiyasadisamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการยินดีในไม้เท้าขัดมันที่ทำด้วยครั่ง ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๓. Jatumaṭṭhakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยไม้เท้าขัดมัน. 5. Udakasuddhikasikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการชำระด้วยน้ำ Pañcame udakasuddhikanti muttakaraṇassa dhovanaṃ. Ādiyamānāyāti karontiyā. Dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabbanti dvīsu aṅgulīsu ekekaṃ katvā dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabbaṃ. Taṃ atikkāmentiyāti sace dhovanakāle rāgavasena vitthārato tatiyāya aṅguliyā aggapabbaṃ, gambhīrato ekissāva aṅguliyā tatiyapabbaṃ paveseti pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า อุทกสุทธิกะ คือ การล้างอวัยวะปัสสาวะ. คำว่า อาทิยมานาย คือ ภิกษุณีผู้กระทำ. คำว่า พึงสอดเข้าไปได้เพียงสองข้อนิ้วมือเป็นอย่างยิ่ง คือ ในนิ้วมือสองนิ้ว พึงทำนิ้วละหนึ่งข้อ แล้วสอดเข้าไปได้เพียงสองข้อนิ้วมือเป็นอย่างยิ่ง. คำว่า เมื่อสอดล่วงเลยข้อนั้นไป คือ หากในเวลาล้าง ด้วยอำนาจราคะ สอดปลายนิ้วที่สามเข้าไปโดยกว้าง หรือสอดข้อนิ้วที่สามของนิ้วเดียวเข้าไปโดยลึก ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sakkesu aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha atigambhīraṃ udakasuddhikaṃ ādiyanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakadvaṅgulapabbe dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana ūnakasaññāya, dvaṅgulapabbaparamaṃ ādiyantiyā, ābādhapaccayā atirekampi, ummattikādīnañca anāpatti, sesaṃ tatiyasadisamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่แคว้นสักกะ ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการล้างด้วยน้ำที่ลึกเกินไป เป็นติกปาจิตตีย์. ในการสอดเข้าไปน้อยกว่าสองข้อนิ้วมือ ต้องอาบัติทุกกฏ ๒. แต่ในกรณีนั้น หากสำคัญว่าน้อยกว่าแล้วสอดเข้าไปเพียงสองข้อนิ้วมือ หรือเพราะเหตุแห่งอาพาธสอดเข้าไปเกินกว่านั้น และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๓. Udakasuddhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการชำระด้วยน้ำ. 6. Upatiṭṭhanasikkhāpadavaṇṇanā 6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยืนพัด Chaṭṭhe bhuñjantassāti pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhuñjato. Pānīyenāti suddhena vā udakena, takkādīsu vā aññatarena. Vidhūpanenāti yāya kāyaci bījaniyā. Upatiṭṭheyyāti yā etesu dvīsu aññataraṃ gahetvā hatthapāse tiṭṭhati, tassā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า ภุญชันตัสสะ คือ ภิกษุผู้ฉันโภชนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่าง. คำว่า ปานิเยนะ คือ ด้วยน้ำเปล่า หรือด้วยเครื่องดื่มอย่างใดอย่างหนึ่งมีน้ำส้มสายชูหรือน้ำนมเปรี้ยวเป็นต้น. คำว่า วิธูปเนนะ คือ ด้วยพัดอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า อุปติฏเฐยยะ คือ ภิกษุณีใดถือเอาอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนี้แล้ว ยืนอยู่ในหัตถบาสของภิกษุนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha bhuñjantassa evaṃ tiṭṭhanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, hatthapāsaṃ vijahitvā khādanīyaṃ khādantassa upatiṭṭhantiyā dukkaṭaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ. ‘‘Imaṃ pivatha, iminā bījathā’’ti evaṃ dentiyā vā, dāpentiyā vā, anupasampannaṃ vā upatiṭṭhāpanatthaṃ āṇāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Bhuñjantassa bhikkhuno hatthapāse ṭhānaṃ, pānīyassa vā vidhūpanassa vā gahaṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการยืนพัดภิกษุผู้ฉันอยู่เช่นนั้น เป็นติกปาจิตตีย์. ภิกษุณีผู้ยืนพัดภิกษุผู้ฉันของขบเคี้ยวโดยพ้นหัตถบาส ต้องอาบัติทุกกฏ. แก่อนุปสัมบัน ต้องอาบัติทุกกฏ ๓. ภิกษุณีผู้ให้เอง หรือให้ผู้อื่นให้ หรือสั่งอนุปสัมบันให้ยืนพัด โดยกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงดื่มน้ำนี้ จงพัดด้วยพัดนี้" และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. การยืนอยู่ในหัตถบาสของภิกษุผู้ฉันอยู่ และการถือเครื่องดื่มหรือพัด เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ. Upatiṭṭhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. จบคำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการยืนพัด. 7. Āmakadhaññasikkhāpadavaṇṇanā 7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยธัญพืชดิบ Sattame viññatvāti antamaso mātarampi yācitvā. Bhuñjeyyāti ajjhohareyya. Ettha ca viññatti ceva bhojanañca pamāṇaṃ, tasmā sayaṃ viññatvā aññāya bhajjanādīni kārāpetvā vā, aññāya viññāpetvā sayaṃ bhajjanādīni katvā vā paṭiggahaṇato paṭṭhāya yāva dantehi saṃkhādanaṃ, tāva pubbappayogesu dukkaṭāni, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า วิญญัตวา คือ แม้แต่มารดา ก็ขอแล้ว. คำว่า ภุญเชยยะ คือ พึงกลืนกิน. ในสิกขาบทนี้ การขอและการฉันเป็นเกณฑ์. เพราะฉะนั้น ภิกษุณีผู้ขอเองแล้วให้ผู้อื่นทำกรรมมีคั่วเป็นต้น หรือให้ผู้อื่นขอแล้วตนเองทำกรรมมีคั่วเป็นต้น ตั้งแต่รับมาจนถึงเคี้ยวด้วยฟัน ในความพยายามเบื้องต้นทั้งปวง ต้องอาบัติทุกกฏ. เมื่อกลืนกินแต่ละคำ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha āmakadhaññaṃ viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sayaṃ vā aññāya vā aviññattiyā laddhaṃ bhajjanādīni katvā vā kāretvā vā bhuñjantiyā dukkaṭaṃ, aññāya viññattiyā laddhaṃ pana sayaṃ bhajjanādīni katvāpi kāretvāpi bhuñjantiyā dukkaṭameva. Ābādhe sati sedakammādīnaṃ atthāya viññāpentiyā, aviññattiyā labbhamānaṃ navakammatthāya sampaṭicchantiyā, ñātakappavāritaṭṭhāne muggamāsādiaparaṇṇaṃ viññāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sattannaṃ dhaññānaṃ aññatarassa viññāpanaṃ vā viññāpāpanaṃ vā, paṭilābho, bhajjanādīni katvā vā kāretvā vā ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni addhānamaggasikkhāpadasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเมืองสาวัตถี ในเรื่องแห่งการขอธัญพืชดิบ ภิกษุณีผู้ฉันธัญพืชดิบที่ได้มาโดยไม่ได้ขอเองหรือให้ผู้อื่นขอ โดยทำกรรมมีคั่วเป็นต้นเอง หรือให้ผู้อื่นทำ ต้องอาบัติทุกกฏ แต่ภิกษุณีผู้ฉันธัญพืชดิบที่ได้มาโดยการขอของผู้อื่น โดยทำกรรมมีคั่วเป็นต้นเอง หรือให้ผู้อื่นทำ ก็ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น ภิกษุณีผู้ขอเพื่อประโยชน์แก่การทำกรรมมีอบเหงื่อเป็นต้น เมื่อมีอาพาธ ผู้รับธัญพืชดิบที่ได้มาโดยไม่ได้ขอ เพื่อประโยชน์แก่การงานใหม่ ผู้ขอถั่วเขียว ถั่วดำเป็นต้น อันเป็นพืชตระกูลถั่ว ในที่ที่ญาติหรือผู้ปวารณาอยู่ และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การขอเอง หรือให้ผู้อื่นขอธัญพืชอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาธัญพืช ๗ ชนิด การได้มา การทำกรรมมีคั่วเป็นต้นเอง หรือให้ผู้อื่นทำ แล้วกลืนกิน นี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับอัทธานมัคคสิกขาบท Āmakadhaññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องธัญพืชดิบ จบแล้ว 8. Paṭhamauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā 8. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการทิ้งอุจจาระเป็นต้น ครั้งที่ ๑ Aṭṭhame saṅkāranti kacavaraṃ. Vighāsanti yaṃkiñci paribhuttāvasesaṃ ucchiṭṭhodakampi dantakaṭṭhampi, aṭṭhikacalakesu pana vattabbameva natthi. Tirokuṭṭe vā tiropākāre vāti yassakassaci kuṭṭassa vā pākārassa vā parato. Chaḍḍeyya vā chaḍḍāpeyya vāti sabbānipetāni ekato chaḍḍentiyā ekappayoge ekāpatti, sakiṃ āṇattiyā bahukepi chaḍḍite ekāva. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า "สังการัง" คือ หยากเยื่อ คำว่า "วิฆาสัง" คือ สิ่งที่เหลือจากการบริโภคอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้แต่น้ำล้างปาก หรือไม้สีฟัน แต่ในเรื่องกระดูกและเศษอาหารที่คายออกมา ไม่ต้องกล่าวถึงเลย คำว่า "ติโรกุฏเฏ วา ติโรปากาเร วา" คือ พ้นกำแพงหรือพ้นรั้วของบ้านหรือวิหารใดๆ คำว่า "ฉฑเฑยยะ วา ฉฑฑาเปยยะ วา" คือ ภิกษุณีผู้ทิ้งอุจจาระเป็นต้นทั้งหมดเหล่านี้รวมกันในความพยายามครั้งเดียว ต้องอาบัติครั้งเดียว แม้ทิ้งมากโดยการสั่งครั้งเดียว ก็ต้องอาบัติครั้งเดียวเท่านั้น Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha uccāraṃ tirokuṭṭe chaḍḍanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, bhikkhussa dukkaṭaṃ, oloketvā vā avalañje vā chaḍḍentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Uccārādibhāvo, anolokanaṃ, valañjanaṭṭhānaṃ, tirokuṭṭatiropākāratā, chaḍḍanaṃ vā chaḍḍāpanaṃ vāti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งในเมืองสาวัตถี ในเรื่องแห่งการทิ้งอุจจาระพ้นกำแพง มีการสั่งเป็นเหตุ แก่ภิกษุ ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุณีผู้ทิ้งโดยมองดู หรือทิ้งในที่ไม่ควรใช้สอย และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ความเป็นอุจจาระเป็นต้น, การไม่มองดู, สถานที่ควรใช้สอย, ความเป็นพ้นกำแพงพ้นรั้ว, การทิ้งเองหรือให้ผู้อื่นทิ้ง นี้เป็นองค์ ๕ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสัญจริตตสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา Paṭhamauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการทิ้งอุจจาระเป็นต้น ครั้งที่ ๑ จบแล้ว 9. Dutiyauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā 9. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการทิ้งอุจจาระเป็นต้น ครั้งที่ ๒ Navame hariteti khette vā nāḷikerādiārāme vā yatthakatthaci ropimaharitaṭṭhāne. Tāni vatthūni chaḍḍentiyā vā chaḍḍāpentiyā vā purimanayeneva āpatti, tādise ṭhāne nisīditvā antamaso udakaṃ pivitvā matthakacchinnaṃ nāḷikerampi chaḍḍentiyā āpattiyeva. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า "หริเต" คือ ในนา หรือในสวนมะพร้าวเป็นต้น หรือในที่ที่ปลูกพืชเขียวสดที่ใดที่หนึ่ง ภิกษุณีผู้ทิ้งสิ่งเหล่านั้นเอง หรือให้ผู้อื่นทิ้ง ก็ต้องอาบัติด้วยนัยก่อนนั่นเอง แม้ภิกษุณีผู้ทิ้งมะพร้าวที่ถูกตัดยอดแล้ว โดยนั่งในที่เช่นนั้นแล้วดื่มน้ำ ก็ต้องอาบัติเช่นกัน Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha uccārādīni harite chaḍḍanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, bhikkhuno dukkaṭaṃ, bhikkhuniyāpi nikkhittabīje khette yāva aṅkuro na uṭṭhahati, tāva dukkaṭaṃ, aharite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana aharitasaññāya chaḍḍitakhette vā, sāmike apaloketvā vā chaḍḍentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ aṭṭhamasadisamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติแล้วปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเมืองสาวัตถี ในเรื่องแห่งการทิ้งอุจจาระเป็นต้นในที่เขียวสด มีการสั่งเป็นเหตุ เป็นติกปาจิตตีย์ แก่ภิกษุ ต้องอาบัติทุกกฏ แม้แก่ภิกษุณีผู้ทิ้งในนาที่หว่านเมล็ดพืชแล้ว ตราบใดที่หน่อยังไม่งอก ต้องอาบัติทุกกฏ ในที่ไม่เขียวสด มีทุกกฏ ๒ ครั้ง แต่ในที่นั้น หากมีความสำคัญว่าไม่เขียวสด หรือในนาที่ทิ้งแล้ว หรือภิกษุณีผู้ทิ้งโดยบอกเจ้าของแล้ว และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๘ นั่นเอง Dutiyauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการทิ้งอุจจาระเป็นต้น ครั้งที่ ๒ จบแล้ว 10. Naccagītasikkhāpadavaṇṇanā 10. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการฟ้อนรำขับร้อง Dasame naccanti antamaso moranaccampi. Gītanti antamaso dhammabhāṇakagītampi. Vāditanti antamaso udakabherivāditampi. Dassanāyāti etesu yaṃkiñci dassanāya gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, yattha ṭhitā passati vā suṇāti vā, ekappayoge ekāpatti, taṃ taṃ disaṃ olokentiyā payoge payoge āpatti. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "นัจจัง" คือ แม้การฟ้อนรำของนกยูง คำว่า "คีตัง" คือ แม้เสียงขับร้องของพระธรรมกถึก คำว่า "วาทิตัง" คือ แม้เสียงกลองน้ำ คำว่า "ทัสสนายะ" คือ ภิกษุณีผู้ไปเพื่อดูสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาการฟ้อนรำขับร้องประโคมเหล่านี้ ต้องอาบัติทุกกฏทุกย่างก้าว ภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในที่ใดแล้วดูหรือฟัง ในความพยายามครั้งเดียว ต้องอาบัติครั้งเดียว ภิกษุณีผู้มองดูทิศนั้นๆ ในความพยายามแต่ละครั้ง ต้องอาบัติแต่ละครั้ง Rājagahe chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha naccādīni dassanāya gamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sayaṃ tāni vatthūni karontiyā, aññaṃ vā āṇāpentiyā, ‘‘cetiyassa upahāraṃ dethā’’ti īdisena pariyāyena vā bhaṇantiyā, ‘‘cetiyassa upahāraṃ karomā’’ti vā vutte ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchantiyā ca pācittiyamevāti sabbaaṭṭhakathāsu (pāci. aṭṭha. 835-837) vuttaṃ, bhikkhuno sabbattha dukkaṭaṃ. ‘‘Tumhākaṃ cetiyassa upaṭṭhānaṃ karomā’’ti vutte pana ‘‘upaṭṭhānakaraṇaṃ nāma sundara’’nti īdisaṃ pariyāyaṃ bhaṇantiyā, ārāme ṭhatvā passantiyā vā suṇantiyā vā, tathā attano ṭhitokāsaṃ āgantvā payojitaṃ paṭipathaṃ gacchantiyā sammukhībhūtaṃ salākabhattādike sati karaṇīye gantvā, āpadāsu vā samajjaṭṭhānaṃ pavisitvāpi passantiyā vā suṇantiyā vā, ummattikādīnañca anāpatti. Naccādīnaṃ aññataratā, aññatra anuññātakāraṇā gamanaṃ, dassanaṃ vā savanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana lokavajjaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการไปเพื่อดูการฟ้อนรำเป็นต้น. ภิกษุณีผู้กระทำการฟ้อนรำเป็นต้นนั้นเอง หรือผู้สั่งให้ผู้อื่นกระทำ หรือผู้กล่าวด้วยปริยายเช่นนี้ว่า 'พวกท่านจงถวายเครื่องบูชาแก่เจดีย์' หรือเมื่อมีผู้กล่าวว่า 'พวกเราจะถวายเครื่องบูชาแก่เจดีย์' แล้วรับรองว่า 'ดีแล้ว' ย่อมเป็นปาจิตตีย์ทั้งสิ้น ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งปวง (ปาจิ. อรรถ. 835-837). ส่วนภิกษุเป็นทุกกฏในทุกกรณี. แต่เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'พวกเราจะบำรุงเจดีย์ของท่าน' แล้วภิกษุณีกล่าวด้วยปริยายเช่นนี้ว่า 'การบำรุงนั้นดี' หรือภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในอารามแล้วเห็นหรือได้ยิน หรือผู้เห็นหรือได้ยินการฟ้อนรำเป็นต้นที่จัดขึ้นเมื่อมาถึงที่อยู่ของตน หรือผู้เห็นหรือได้ยินการฟ้อนรำเป็นต้นที่ปรากฏตรงหน้าขณะเดินไปตามทาง หรือผู้ไปเพื่อกิจที่ควรทำ เช่น การรับสลากภัตเป็นต้น หรือผู้เข้าไปในสถานที่จัดงานเทศกาลเพราะมีอันตราย แล้วเห็นหรือได้ยิน หรือภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ: การเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งของการฟ้อนรำเป็นต้น, การไปเพื่อเหตุอื่นจากเหตุที่ได้รับอนุญาต, การเห็นหรือการได้ยิน. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนเอฬกโลมสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นโลกวัชชะ, มีจิตเป็นอกุศล, มีเวทนา ๓. Naccagītasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องการฟ้อนรำขับร้อง จบแล้ว Lasuṇavaggo paṭhamo. ลสุณวรรคที่ ๑ 2. Rattandhakāravaggo 2. รัตตันธการวรรค 1. Rattandhakārasikkhāpadavaṇṇanā 1. อรรถกถาว่าด้วยรัตตันธการสิกขาบท Andhakāravaggassa paṭhame rattandhakāreti rattiandhakāre. Appadīpeti pajjotacandasūriyaaggīsu ekekenāpi anobhāsite. Purisenāti santiṭṭhituṃ sallapituñca viññunā manussapurisena saddhiṃ. Santiṭṭheyya vāti hatthapāse ṭhitamattāya pācittiyaṃ. Sallapeyyāti tattha ṭhatvā gehasitakathaṃ kathentiyāpi pācittiyameva. ในรัตตันธการสิกขาบทที่ ๑ แห่งอัณฑการวรรค คำว่า 'รัตตันธกาเร' หมายถึง ในเวลากลางคืนที่มืดมิด. คำว่า 'อัปปทีเป' หมายถึง ในสถานที่ที่ไม่มีแสงสว่างจากดวงประทีป แสงจันทร์ แสงอาทิตย์ หรือแสงไฟอย่างใดอย่างหนึ่งส่องถึง. คำว่า 'ปุริเสนะ' หมายถึง กับบุรุษผู้รู้เดียงสา เพื่อยืนอยู่ด้วยกันหรือพูดคุยกัน. คำว่า 'สันติฏเฐยยะ' หมายถึง ภิกษุณีผู้เพียงแค่ยืนอยู่ในระยะหัตถบาส ย่อมเป็นปาจิตตีย์. คำว่า 'สัลลเปยยะ' หมายถึง ภิกษุณีผู้ยืนอยู่ในระยะนั้นแล้วพูดคุยเรื่องทางโลก ย่อมเป็นปาจิตตีย์เช่นกัน. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha evaṃ santiṭṭhanavatthusmiṃ paññattaṃ, purisassa hatthapāsaṃ vijahitvā, yakkhādīnaṃ hatthapāsaṃ avijahitvāpi santiṭṭhantiyā, sallapentiyā vā dukkaṭaṃ, yaṃkiñci viññuṃ dutiyaṃ gahetvā evaṃ karontiyā, arahopekkhāya, aññavihitāya, ummattikādīnañca anāpatti. Rattandhakāratā, purisassa hatthapāse ṭhānaṃ vā sallapanaṃ vā, sahāyābhāvo, rahopekkhatāti imānettha cattāri aṅgāni. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่ง ในเรื่องการยืนอยู่ใกล้บุรุษเช่นนี้. ภิกษุณีผู้ยืนอยู่ใกล้หรือพูดคุยโดยพ้นจากระยะหัตถบาสของบุรุษ หรือโดยไม่พ้นจากระยะหัตถบาสของยักษ์เป็นต้น ย่อมเป็นทุกกฏ. ภิกษุณีผู้กระทำเช่นนี้โดยมีสหายผู้รู้เดียงสาคนใดคนหนึ่ง หรือผู้กระทำโดยไม่คำนึงถึงสถานที่ลับตา หรือผู้มีจิตใจจดจ่ออยู่กับอารมณ์อื่น หรือภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๔ ประการในสิกขาบทนี้คือ การอยู่ในเวลากลางคืนที่มืดมิด, การยืนอยู่หรือพูดคุยในระยะหัตถบาสของบุรุษ, การไม่มีสหาย, และการไม่คำนึงถึงสถานที่ลับตา. มีสมุฏฐานเหมือนเถยยสัตถสิกขาบท, เป็นกิริยา, พ้นจากอาบัติด้วยสัญญา, มีเจตนา, เป็นโลกวัชชะ, เป็นกายกรรม, เป็นวจีกรรม, มีจิตเป็นอกุศล, มีเวทนา ๓. Rattandhakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายรัตตันธการสิกขาบทจบลงแล้ว. 2. Paṭicchannokāsasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายปฏิจฉันโนกาสสิกขาบท Dutiye paṭicchanne okāseti kuṭṭādīsu yena kenaci paṭicchanne, idamevettha nānattaṃ. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า 'ปฏิจฉันเน โอกาเส' หมายถึง ในสถานที่ที่ถูกปกปิดด้วยสิ่งปกปิดอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น กำแพงเป็นต้น. ในสิกขาบทนี้ มีเพียงคำนี้เท่านั้นที่แตกต่าง. Paṭicchannokāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายปฏิจฉันโนกาสสิกขาบทจบลงแล้ว. 3. Ajjhokāsasallapanasikkhāpadavaṇṇanā 3. คำอธิบายอัชโฌกาสสัลลปนสิกขาบท Tatiye ajjhokāseti nānaṃ, sesaṃ ubhayatthāpi paṭhamasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า 'อัชโฌกาเส' เท่านั้นที่แตกต่าง, ส่วนที่เหลือในสิกขาบททั้งสองนี้เหมือนกับสิกขาบทแรก. Ajjhokāsasallapanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายอัชโฌกาสสัลลปนสิกขาบทจบลงแล้ว. 4. Dutiyikauyyojanasikkhāpadavaṇṇanā 4. คำอธิบายทุติยิกุโยชนสิกขาบท Catutthe rathikāyāti racchāyaṃ. Byūheti anividdharacchāyaṃ. Siṅghāṭaketi caccare. Nikaṇṇikaṃ vā jappeyyāti kaṇṇamūle kiñci jappeyya. Uyyojeyyāti anācāraṃ caritukāmatāya ‘‘gaccha tva’’nti dutiyikaṃ uyyojeyya. Pācittiyanti purimanayeneva tāva santiṭṭhanādīsu tīṇi pācittiyāni, uyyojentiyā pana uyyojane ca hatthapāsavijahane ca dukkaṭaṃ, vijahite pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า 'รถิกายะ' หมายถึง บนถนนหลวง. คำว่า 'พยูเหติ' หมายถึง ในถนนที่ไม่ได้ทะลุปรุโปร่ง. คำว่า 'สิงฆาฏเก' หมายถึง ที่ทางสี่แพร่งหรือทางแยก. คำว่า 'นิกัณณิกัง วา ชัปเปยยะ' หมายถึง กระซิบอะไรบางอย่างใกล้หู. คำว่า 'อุโยเชยยะ' หมายถึง ส่งภิกษุณีผู้เป็นสหายไป โดยกล่าวว่า "เธอไปเถิด" เพราะต้องการประพฤติอนาจาร. คำว่า 'ปาจิตตีย์' หมายถึง ตามนัยก่อนหน้านี้ มีปาจิตตีย์ ๓ ประการในการยืนอยู่เป็นต้น ก่อนที่จะส่งไป. แต่สำหรับภิกษุณีผู้ส่งไป ย่อมเป็นทุกกฏในการส่งไปและการละทิ้งระยะหัตถบาส (ของภิกษุณีที่ถูกส่งไป), เมื่อละทิ้งระยะหัตถบาสแล้ว ย่อมเป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evaṃ santiṭṭhanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ purimattayasadisameva. Anāpattiyaṃ pana ‘‘na anācāraṃ ācaritukāmā, sati karaṇīye dutiyikaṃ bhikkhuniṃ uyyojetī’’ti (pāci. 852) ettakaṃ adhikanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการยืนอยู่ใกล้บุรุษเช่นนี้, ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบท ๓ ข้อแรก. แต่ในกรณีที่ไม่มีอาบัติ มีข้อความเพิ่มเติมว่า 'ไม่ประสงค์จะประพฤติอนาจาร, ส่งภิกษุณีผู้เป็นสหายไปเมื่อมีกิจที่ควรทำ' (ปาจิ. ๘๕๒) เพียงเท่านี้. Dutiyikauyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายทุติยิกุโยชนสิกขาบทจบลงแล้ว. 5. Anāpucchāpakkamanasikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายอนาปุจฉาปักกมนสิกขาบท Pañcame purebhattanti aruṇuggamanaṃ upādāya yāva majjhanhikaṃ. Āsaneti pallaṅkassokāsabhūte. Sāmike anāpucchāti tasmiṃ kule yaṃkiñci viññuṃ manussaṃ anāpucchā. Pakkameyyāti ettha channassa anto nisīditvā anovassakaṃ ajjhokāse upacāraṃ atikkāmentiyā paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiye pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า 'ปุเรภัตตัง' หมายถึง ตั้งแต่เวลาอรุณขึ้นจนถึงเที่ยงวัน. คำว่า 'อาสเน' หมายถึง ในสถานที่ที่เหมาะแก่การนั่งขัดสมาธิ. คำว่า 'สามิเก อนาปุจฉา' หมายถึง โดยไม่บอกกล่าวแก่บุรุษผู้รู้เดียงสาคนใดคนหนึ่งในตระกูลหรือบ้านนั้น. คำว่า 'ปักกเมยยะ' ในที่นี้ หมายถึง ภิกษุณีผู้ที่นั่งอยู่ภายในที่มุงบังแล้วก้าวล่วงพ้นจากบริเวณที่ไม่ถูกฝน (คือบริเวณที่มุงบัง) หรือผู้ที่ก้าวล่วงพ้นจากเขตอุปจาระ ๑๒ ศอกในที่โล่งแจ้ง ย่อมเป็นทุกกฏในก้าวแรก และเป็นปาจิตตีย์ในก้าวที่สอง. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha anāpucchā pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, pallaṅkassa anokāse dukkaṭaṃ, tathā āpucchite anāpucchitasaññāya ceva vematikāya ca. Āpucchitasaññāya pana, asaṃhārime, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Purebhattatā, antaraghare nisajjā, āsanassa pallaṅkokāsatā, aññatra anuññātakāraṇā anāpucchanaṃ, vuttaparicchedātikkamoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่ง ในเรื่องการจากไปโดยไม่บอกกล่าว, เป็นติกปาจิตตีย์. ในสถานที่ที่ไม่เหมาะแก่การนั่งขัดสมาธิ ย่อมเป็นทุกกฏ. เช่นเดียวกัน เมื่อได้บอกกล่าวแก่เจ้าของแล้ว แต่ยังมีความสำคัญผิดว่ายังไม่ได้บอกกล่าว หรือมีความสงสัยแล้วจากไป ย่อมเป็นทุกกฏ. แต่เมื่อได้บอกกล่าวแล้ว แต่มีความสำคัญว่าได้บอกกล่าวแล้ว หรือนั่งอยู่ในสถานที่ที่ไม่สามารถเคลื่อนย้ายได้แล้วจากไปโดยไม่บอกกล่าว หรือภิกษุณีผู้ป่วยไข้แล้วจากไปโดยไม่บอกกล่าว หรือจากไปโดยไม่บอกกล่าวเพราะมีอันตราย หรือภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๕ ประการในสิกขาบทนี้คือ การเป็นเวลาปุเรภัตต์, การนั่งอยู่ภายในเรือน, สถานที่นั่งนั้นเหมาะแก่การนั่งขัดสมาธิ, การไม่บอกกล่าวโดยเหตุอื่นจากเหตุที่ได้รับอนุญาต, และการก้าวล่วงพ้นขอบเขตที่กล่าวไว้. มีสมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกฐินสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา. Anāpucchāpakkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายอนาปุจฉาปักกมนสิกขาบทจบลงแล้ว. 6. Anāpucchāabhinisīdanasikkhāpadavaṇṇanā 6. คำอธิบายอนาปุจฉาอภินิสีทนสิกขาบท Chaṭṭhe pacchābhattanti majjhanhike vītivatte yāva sūriyassa atthaṅgamā. Abhinisīdeyya vāti ādimhi nisīditvā gacchantiyā ekā āpatti, anisīditvā nipajjitvāva gacchantiyāpi ekā, nisīditvā nipajjantiyā dve. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า 'ปัจฉาภัตตัง' หมายถึง ตั้งแต่เวลาเที่ยงวันล่วงไปจนถึงเวลาที่พระอาทิตย์อัสดง. คำว่า 'อภินิสีเทยยะ' เป็นต้น ในพระบาลีนี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุณีผู้ที่นั่งแล้วจากไป ย่อมมีอาบัติหนึ่ง. ภิกษุณีผู้ที่ไม่ได้นั่ง แต่เพียงนอนแล้วจากไป ย่อมมีอาบัติหนึ่ง. ภิกษุณีผู้ที่นั่งแล้วนอน ย่อมมีอาบัติสอง. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha āsane abhinisīdanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ pañcamasadisameva. Yathā pana tattha asaṃhārime, evamidha dhuvapaññatte anāpattīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการนั่งในอาสนะ, ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๕. แต่ข้อแตกต่างคือ ในสิกขาบทนั้น (สิกขาบทที่ ๕) ในสถานที่ที่ไม่สามารถเคลื่อนย้ายได้ ย่อมไม่มีอาบัติ, เช่นเดียวกัน ในสิกขาบทนี้ ในสถานที่ที่จัดไว้ถาวร ย่อมไม่มีอาบัติ. Anāpucchāabhinisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายอนาปุจฉาอภินิสีทนสิกขาบทจบลงแล้ว. 7. Anāpucchāsantharaṇasikkhāpadavaṇṇanā 7. คำอธิบายอนาปุจฉาสันถรณสิกขาบท Sattame vikāleti atthaṅgate sūriye. Seyyanti antamaso paṇṇasanthārampi, sesaṃ chaṭṭhasadisameva. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า 'วิกาเล' หมายถึง เมื่อพระอาทิตย์อัสดงแล้ว. คำว่า 'เสยยัง' หมายถึง แม้แต่เครื่องลาดที่ทำจากใบไม้. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๖. Idaṃ pana sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vikāle kulāni upasaṅkamitvā sāmike anāpucchitvā seyyaṃ santharitvā abhinisīdanavatthusmiṃ paññattaṃ, anāpattiyañcettha dhuvapaññattaṃ nāma natthīti. แต่สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการเข้าไปยังตระกูลในเวลาวิกาล โดยไม่บอกกล่าวแก่เจ้าของ แล้วปูลาดเครื่องนอนและนั่งลง. และในสิกขาบทนี้ ในกรณีที่ไม่มีอาบัติ ไม่มีสิ่งที่เรียกว่า 'สถานที่ที่จัดไว้ถาวร'. Anāpucchāsantharaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายอนาปุจฉาสันถรณสิกขาบทจบลงแล้ว. 8. Paraujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการติเตียนผู้อื่น Aṭṭhame duggahitena dūpadhāritenāti yaṃ vuttaṃ, tato aññathā gahitena ca upadhāritena ca. Paranti ‘‘ahaṃ kirayye ayyaṃ na sakkaccaṃ upaṭṭhahāmī’’tiādinā (pāci. 869) nayena upasampannaṃ ujjhāpentiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า 'ด้วยการถือผิดและจำผิด' หมายถึง คำพูดใดที่กล่าวไว้แล้ว แต่ถูกถือเอาและจำเอาไปในลักษณะอื่นจากคำพูดนั้น. คำว่า 'ผู้อื่น' หมายถึง ภิกษุณีผู้ติเตียนภิกษุณีผู้เป็นอุปสัมบันด้วยนัยมีอาทิว่า 'ท่านผู้เจริญ ดิฉันไม่ได้บำรุงท่านผู้เจริญโดยเคารพเลย' ดังนี้ ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha evaṃ paraṃ ujjhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, ummattikādīnaṃyeva anāpatti. Duggahitatā, ujjhāpanaṃ, yaṃ ujjhāpeti, tassā upasampannatāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่ง ในเรื่องการติเตียนผู้อื่นเช่นนี้, เป็นติกปาจิตตีย์. เป็นติกทุกกฏแก่อนุปสัมบัน. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้นเท่านั้น. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ การถือผิด, การติเตียน, และภิกษุณีที่ถูกติเตียนนั้นเป็นอุปสัมบัน. มีสมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท, แต่สิกขาบทนี้มีเวทนาเป็นทุกข์. Paraujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการติเตียนผู้อื่น จบ. 9. Paraabhisapanasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสาปแช่งผู้อื่น Navame abhisapeyyāti sapathaṃ kareyya. Tattha ‘‘niraye upapajjāmi, niraye upapajjatū’’tievamādīni vadamānā nirayena abhisapati nāma, akkosatīti attho. ‘‘Gihinī homi, gihinī hotū’’tievamādīni vadamānā brahmacariyena. Tassā vācāya vācāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า "พึงสาปแช่ง" หมายถึง พึงกระทำการสาปแช่ง. ในการสาปแช่งนั้น ภิกษุณีผู้กล่าวคำมีอาทิว่า "ขอให้ดิฉันไปเกิดในนรกเถิด, ขอให้เขาไปเกิดในนรกเถิด" ชื่อว่าสาปแช่งด้วยนรก, หมายถึงด่า. ภิกษุณีผู้กล่าวคำมีอาทิว่า "ขอให้ดิฉันเป็นคฤหัสถ์เถิด, ขอให้เขาเป็นคฤหัสถ์เถิด" ชื่อว่าสาปแช่งด้วยพรหมจรรย์. ภิกษุณีนั้นต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุกคำพูด. Sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha evaṃ abhisapanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, tiracchānayoniyā vā pettivisayena vā manussadobhaggena vā abhisapane dukkaṭaṃ. Atthadhammānusāsanipurekkhārānaṃ ummattikādīnañca anāpatti. Nirayena vā brahmacariyena vā abhisapanaṃ, upasampannatā, atthadhammapurekkhārādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni aṭṭhamasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการสาปแช่งอย่างนี้ โดยปรารภภิกษุณีจัณฑกาลีในกรุงสาวัตถี. ต้องอาบัติปาจิตตีย์หมวด ๓. ต้องอาบัติทุกกฏหมวด ๓ แก่ผู้สาปแช่งอนุปสัมบัน. ต้องอาบัติทุกกฏในการสาปแช่งด้วยกำเนิดเดรัจฉาน, ด้วยเปรตวิสัย, หรือด้วยความอับโชคของมนุษย์. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้มีอรรถะ ธรรม และอนุสาสนีเป็นที่ตั้ง, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น. องค์ประกอบ ๓ อย่างในสิกขาบทนี้คือ การสาปแช่งด้วยนรกหรือพรหมจรรย์, ภิกษุณีที่ถูกสาปแช่งเป็นอุปสัมบัน, และความไม่มีอรรถะและธรรมเป็นที่ตั้งเป็นต้น. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทที่ ๘. Paraabhisapanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสาปแช่งผู้อื่น จบ. 10. Rodanasikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการร้องไห้ Dasame vadhitvāti hatthādīhi paharitvā, ubhayaṃ karontiyāva pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "ทุบตีแล้ว" หมายถึง ตีด้วยมือเป็นต้น. ภิกษุณีผู้กระทำทั้งสองอย่าง (ทุบตีและร้องไห้) เท่านั้นจึงต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha attānaṃ vadhitvā rodanavatthusmiṃ paññattaṃ, kevalaṃ vadhantiyā vā rodantiyā vā dukkaṭameva. Ñātirogabhogabyasanehi phuṭṭhāya kevalaṃ rodantiyā eva na vadhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Attānaṃ vadhanañceva, rodanañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisāni, idaṃ pana kiriyamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการทุบตีตนเองแล้วร้องไห้ โดยปรารภภิกษุณีจัณฑกาลีในกรุงสาวัตถี. ภิกษุณีผู้ทุบตีอย่างเดียวหรือร้องไห้อย่างเดียว ต้องอาบัติทุกกฏเท่านั้น. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้ถูกความพินาศแห่งญาติ โรค และโภคทรัพย์กระทบแล้วร้องไห้อย่างเดียว ไม่ได้ทุบตี, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น. องค์ประกอบ ๒ อย่างในสิกขาบทนี้คือ การทุบตีตนเองและการร้องไห้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยการสวดสมนุภาสน์, แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาเท่านั้น. Rodanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการร้องไห้ จบ. Rattandhakāravaggo dutiyo. รัตตันธการวรรคที่ ๒. 3. Naggavaggo 3. นัคควรรค 1. Naggasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเปลือยกาย Naggavaggassa paṭhame naggāti anivatthā vā apārutā vā. Evañhi nahāyantiyā sabbappayogesu dukkaṭaṃ, nahānapariyosāne pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งนัคควรรค คำว่า "เปลือยกาย" หมายถึง ไม่นุ่งผ้าหรือไม่ได้ห่มผ้า. ภิกษุณีผู้เปลือยกายอาบน้ำอย่างนี้ ต้องอาบัติทุกกฏในความพยายามทั้งปวง, และต้องอาบัติปาจิตตีย์เมื่ออาบน้ำเสร็จ. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha evaṃ nahānavatthusmiṃ paññattaṃ, udakasāṭikacīvare acchinne vā naṭṭhe vā, ‘‘mahagghaṃ idaṃ disvā corāpi hareyyu’’nti evarūpāsu āpadāsu vā nahāyantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Naggatā, anuññātakāraṇābhāvo, nahānapariyosānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการอาบน้ำอย่างนี้ โดยปรารภภิกษุณีจำนวนมากในกรุงสาวัตถี. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้เปลือยกายอาบน้ำในกรณีที่ผ้าอาบน้ำถูกชิงไปหรือหายไป, หรือในภัยพิบัติเช่นนี้ว่า "ผ้าอาบน้ำนี้มีราคาแพง, พวกโจรอาจจะเอาไปได้เมื่อเห็นเข้า", และผู้เป็นบ้าเป็นต้น. องค์ประกอบ ๓ อย่างในสิกขาบทนี้คือ การเปลือยกาย, การไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, และการอาบน้ำเสร็จ. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนเจียม. Naggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเปลือยกาย จบ. 2. Udakasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำ Dutiye sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha appamāṇikāyo udakasāṭikāyo dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha sabbaṃ ratanavagge nisīdanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti. ในสิกขาบทที่ ๒ ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการทรงผ้าอาบน้ำที่ไม่ได้ขนาด โดยปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ในกรุงสาวัตถี. ส่วนที่เหลือทั้งหมดในสิกขาบทนี้พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทนิสีทนะในรัตนวรรค. Udakasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำ จบ. 3. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā 3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร Tatiye visibbetvāti dussibbitaṃ punasibbanatthāya visibbetvā. Anantarāyikinīti dasasu antarāyesu ekekasmimpi asati. Aññatra catūhapañcāhāti visibbitadivasato pañca divase atikkāmetvā ‘‘neva sibbissāmi, na sibbāpanāya ussukkaṃ karissāmī’’ti dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า "แก้แล้ว" หมายถึง แก้จีวรที่เย็บไม่ดีเพื่อจะเย็บใหม่. คำว่า "ไม่มีอันตราย" หมายถึง ไม่มีอันตรายอย่างใดอย่างหนึ่งในอันตราย ๑๐ อย่าง. คำว่า "เว้น ๔-๕ วัน" หมายถึง เมื่อล่วงเลย ๕ วันนับจากวันที่แก้จีวรแล้ว ภิกษุณีนั้นตั้งใจว่า "เราจะไม่เย็บเอง, เราจะไม่ขวนขวายเพื่อให้เขาเย็บ" เพียงสักว่าวางธุระ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha cīvaraṃ visibbetvā na sibbanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, tathā ubhinnampi aññasmiṃ parikkhāre. Yā pana antarāyikinī vā hoti, pariyesitvā vā kiñci na labhati, karontī vā pañcāhaṃ atikkāmeti, tassā ca, gilānāya ca, āpadāsu ca, ummattikādīnañca anāpatti. Nivāsanapārupanupagacīvaratā, upasampannāya santakatā, sibbanatthāya visibbanaṃ vā visibbāpanaṃ vā, aññatra anuññātakāraṇā pañcāhātikkamo, dhuranikkhepoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการแก้จีวรแล้วไม่เย็บ โดยปรารภภิกษุณีถุลลนันทาในกรุงสาวัตถี. ต้องอาบัติปาจิตตีย์หมวด ๓. ต้องอาบัติทุกกฏหมวด ๓ แก่อนุปสัมบัน, และทั้งสอง (อุปสัมบันและอนุปสัมบัน) ก็ต้องอาบัติทุกกฏในบริขารอื่นที่ไม่ใช่จีวรเช่นกัน. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้มีอันตราย, หรือผู้แสวงหาแล้วไม่ได้อะไร, หรือผู้กำลังทำอยู่แต่ล่วงเลย ๕ วันไป, และผู้ป่วย, และผู้มีภัย, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น. องค์ประกอบ ๕ อย่างในสิกขาบทนี้คือ จีวรที่ควรนุ่งห่ม, เป็นของภิกษุณีผู้เป็นอุปสัมบัน, การแก้หรือให้แก้เพื่อเย็บ, การล่วงเลย ๕ วันโดยไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, และการวางธุระ. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยการสวดสมนุภาสน์. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร จบ. 4. Saṅghāṭicārasikkhāpadavaṇṇanā 4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปด้วยผ้าสังฆาฏิ Catutthe pañca ahāni pañcāhaṃ, pañcāhameva pañcāhikaṃ. Saṅghāṭīnaṃ cāro saṅghāṭicāro, paribhogavasena vā otāpanavasena vā saṅghaṭitaṭṭhena ‘saṅghāṭī’ti laddhanāmaṃ ticīvaraṃ, udakasāṭikā, saṃkaccikāti imesaṃ pañcannaṃ cīvarānaṃ parivattananti attho. Atikkāmeyya pācittiyanti chaṭṭhe aruṇuggamane ekasmiṃ cīvare vuttanayena aparivattite ekā āpatti, pañcasu pañca. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า "๕ วัน" คือ ๕ วัน. ๕ วันนั่นแหละเรียกว่า "ปัญจาหิกะ". คำว่า "สังฆาฏิจาระ" คือ การเที่ยวไปด้วยผ้าสังฆาฏิ. หมายถึง การผลัดเปลี่ยนจีวร ๕ ผืนเหล่านี้คือ ไตรจีวร, ผ้าอาบน้ำ, และผ้าพันอก ซึ่งได้ชื่อว่า "สังฆาฏิ" เพราะเป็นผ้าที่เย็บต่อกัน โดยการใช้สอยหรือการตากแดด. คำว่า "พึงล่วงเลยไป ต้องอาบัติปาจิตตีย์" หมายถึง เมื่ออรุณขึ้นในวันที่ ๖ หากจีวรผืนใดผืนหนึ่งไม่ได้ผลัดเปลี่ยนตามที่กล่าวไว้ ก็ต้องอาบัติ ๑ ตัว, ถ้าไม่ได้ผลัดเปลี่ยนทั้ง ๕ ผืน ก็ต้องอาบัติ ๕ ตัว. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha cīvaraṃ nikkhipitvā santaruttarena janapadacārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, pañcāhānatikkante dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana anatikkantasaññāya, pañcamaṃ divasaṃ pañca cīvarāni nivāsentiyā vā pārupantiyā vā otāpentiyā vā, gilānāya, ‘‘idaṃ me cīvaraṃ mahagghaṃ īdise corabhaye na sakkā dhāretu’’nti evarūpāsu āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Pañcannaṃ cīvarānaṃ aññataratā, pañcāhātikkamo, anuññātakāraṇābhāvo, aparivattananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องการทิ้งจีวรไว้แล้วเที่ยวจาริกไปในชนบทด้วยผ้าอันตรวาสกและอุตตราสงค์ โดยปรารภภิกษุณีจำนวนมากในกรุงสาวัตถี. ต้องอาบัติปาจิตตีย์. ในการผลัดเปลี่ยนที่ยังไม่ล่วงเลย ๕ วัน ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้ล่วงเลยไปโดยสำคัญว่ายังไม่ล่วงเลย, หรือผู้กำลังนุ่ง, ห่ม, หรือตากจีวร ๕ ผืนในวันที่ ๕, และผู้ป่วย, และผู้มีภัยเช่นนี้ว่า "จีวรผืนนี้ของดิฉันมีราคาแพง, ไม่สามารถจะทรงไว้ได้ในภัยจากโจรเช่นนี้", และผู้เป็นบ้าเป็นต้น. องค์ประกอบ ๔ อย่างในสิกขาบทนี้คือ จีวรอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๕ ผืน, การล่วงเลย ๕ วัน, การไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, และการไม่ผลัดเปลี่ยน. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสิกขาบทกฐิน. Saṅghāṭicārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปด้วยผ้าสังฆาฏิ จบ. 5. Cīvarasaṅkamanīyasikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการส่งจีวรไป Pañcame cīvarasaṅkamanīyanti saṅkametabbaṃ cīvaraṃ, aññissā santakaṃ anāpucchā gahitaṃ puna paṭidātabbaṃ pañcannaṃ aññataraṃ cīvaranti attho. Dhāreyyāti sace taṃ nivāseti vā pārupati vā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า “จีวรสังกามานียะ” หมายถึง จีวรที่พึงเปลี่ยนมือ ซึ่งเป็นของภิกษุณีอื่นที่ตนถือเอามาโดยไม่ได้บอกกล่าว และพึงส่งคืนในภายหลัง เป็นจีวรผืนใดผืนหนึ่งในบรรดาจีวร ๕ ผืน. คำว่า “ธาเรยยะ” คือ หากภิกษุณีนั้นนุ่งหรือห่มจีวรนั้น เป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha bhikkhuniyā cīvaraṃ ādāya anāpucchā pārupanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ. Yā pana tāya vā dinnaṃ, taṃ vā āpucchā, acchinnanaṭṭhacīvarikā vā hutvā, ‘‘idaṃ me cīvaraṃ mahagghaṃ īdise corabhaye na sakkā dhāretu’’nti evarūpāsu āpadāsu vā dhāreti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Cīvarasaṅkamanīyatā, upasampannāya santakatā, anuññātakāraṇābhāvo, dhāraṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่ง ในเรื่องการห่มจีวรของภิกษุณีอื่นที่ตนถือเอามาโดยไม่ได้บอกกล่าว เป็นติกปาจิตตีย์ สำหรับอนุปสัมบันเป็นติกทุกกฏ. อนึ่ง ภิกษุณีใดห่มจีวรที่เจ้าของให้แล้ว หรือห่มโดยบอกกล่าวแก่เจ้าของ หรือห่มในเมื่อเป็นผู้มีจีวรถูกชิงไปหรือมีจีวรหายไป หรือห่มในยามมีภัยเช่นว่า “จีวรผืนนี้มีราคามาก ในภัยจากโจรเช่นนี้ไม่สามารถทรงไว้ได้” ดังนี้เป็นต้น ในอาบัติเช่นนี้ สำหรับภิกษุณีนั้นและภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๔ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นจีวรที่พึงเปลี่ยนมือ, ความเป็นของภิกษุณีผู้เป็นอุปสัมบัน, ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, และการทรงไว้. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนปฐมกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา. Cīvarasaṅkamanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยจีวรสังกามานียะ จบแล้ว. 6. Gaṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā 6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคณะจีวร. Chaṭṭhe gaṇassāti bhikkhunisaṅghassa. Cīvaralābhanti vikappanupagampi pacchimaṃ labhitabbaṃ cīvaraṃ. Antarāyaṃ kareyyāti yathā te dātukāmā na denti, evaṃ parakkameyya. Pācittiyanti sace tassā vacanena te na denti, bhikkhuniyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า “แห่งคณะ” หมายถึง แห่งภิกษุณีสงฆ์. คำว่า “ลาภจีวร” หมายถึง จีวรที่ควรได้ แม้เป็นจีวรอย่างต่ำที่สุดที่ถึงขั้นวิกัปได้. คำว่า “พึงทำอันตราย” หมายถึง พึงพยายามโดยประการที่ทายกเหล่านั้นแม้ประสงค์จะถวายก็ไม่ถวาย. คำว่า “ปาจิตตีย์” คือ หากทายกเหล่านั้นไม่ถวายเพราะคำพูดของภิกษุณีนั้น เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีนั้น. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha gaṇassa cīvaralābhantarāyakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, aññasmiṃ parikkhāre dukkaṭaṃ, sambahulānaṃ pana ekabhikkhuniyā vā cīvaralābhepi dukkaṭameva. ‘‘Samagghakāle dassathā’’ti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā nivārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Vikappanupagapacchimatā, saṅghassa pariṇatabhāvo, vinā ānisaṃsadassanena antarāyakaraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการทำอันตรายลาภจีวรของคณะ. หากทำอันตรายบริขารอื่น เป็นทุกกฏ. อนึ่ง แม้ในการทำอันตรายลาภจีวรของภิกษุณีหลายรูปหรือของภิกษุณีรูปเดียว ก็เป็นทุกกฏเช่นกัน. สำหรับภิกษุณีที่ห้ามโดยแสดงอานิสงส์ว่า “พวกท่านจักถวายในเวลาที่ของมีราคาถูก” และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นจีวรอย่างต่ำที่ถึงขั้นวิกัปได้, ความเป็นของที่น้อมไปเพื่อสงฆ์, และการทำอันตรายโดยไม่แสดงอานิสงส์. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท. Gaṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยคณะจีวร จบแล้ว. 7. Paṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā 7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขัดขวาง. Sattame dhammikaṃ cīvaravibhaṅganti samaggena saṅghena sannipatitvā karīyamānaṃ cīvaravibhaṅga. Paṭibāheyyāti paṭisedheyya, evaṃ paṭisedhentiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า “การแบ่งจีวรโดยธรรม” หมายถึง การแบ่งจีวรที่สงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันประชุมแล้วกระทำอยู่. คำว่า “พึงขัดขวาง” หมายถึง พึงห้าม. เมื่อภิกษุณีห้ามอยู่เช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha dhammikaṃ cīvaravibhaṅgaṃ paṭibāhanavatthusmiṃ paññattaṃ, dhammike vematikāya, adhammike dhammikasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha adhammikasaññāya, ānisaṃsaṃ dassetvā paṭibāhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Cīvaravibhaṅgassa dhammikatā, dhammikasaññitā, vinā ānisaṃsena paṭibāhananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการขัดขวางการแบ่งจีวรโดยธรรม. ในการแบ่งโดยธรรม หากมีความสงสัย, ในการแบ่งโดยไม่เป็นธรรม หากสำคัญว่าเป็นธรรม และมีความสงสัย เป็นทุกกฏ. ในทั้งสองกรณี หากสำคัญว่าไม่เป็นธรรม หรือห้ามโดยแสดงอานิสงส์ หรือสำหรับภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นธรรมของการแบ่งจีวร, ความสำคัญว่าเป็นธรรม, และการขัดขวางโดยไม่แสดงอานิสงส์. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท. Paṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขัดขวาง จบแล้ว. 8. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้จีวร. Aṭṭhame samaṇacīvaranti kappakataṃ nivāsanapārupanupagaṃ, evarūpaṃ ṭhapetvā pañca sahadhammike mātāpitaro ca yassa kassaci gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā pariccajitvā dentiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “สมณจีวร” หมายถึง จีวรที่ทำกัปปะแล้ว หรือจีวรที่ทำกัปปะพินทุแล้ว อันควรแก่นุ่งและห่ม. ภิกษุณีผู้สละให้จีวรเช่นนี้แก่คฤหัสถ์หรือบรรพชิตคนใดคนหนึ่งก็ตาม เว้นแต่สหธรรมิก ๕ และบิดามารดา เป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha agārikassa samaṇacīvaradānavatthusmiṃ paññattaṃ, bhikkhuno dukkaṭaṃ. Mātāpitūnaṃ pariccajitvāpi, aññesaṃ tāvakālikameva dentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Samaṇacīvaratā, ṭhapetvā sahadhammike ca mātāpitaro ca aññesaṃ dānaṃ, atāvakālikatāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการให้สมณจีวรแก่คฤหัสถ์. สำหรับภิกษุ เป็นทุกกฏ. สำหรับภิกษุณีที่ให้แก่บิดามารดาแม้โดยสละขาด หรือให้แก่ผู้อื่นเพียงชั่วคราว และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นสมณจีวร, การให้แก่ผู้อื่นเว้นสหธรรมิกและบิดามารดา, และการให้โดยไม่ใช่เป็นการให้ชั่วคราว. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนสัญจริตสิกขาบท. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้จีวร จบแล้ว. 9. Kālaatikkamanasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการล่วงเลยกาล. Navame dubbalacīvarapaccāsāyāti dubbalāya cīvarapaccāsāya, ‘‘sace sakkoma dassāmā’’ti ettakamattaṃ sutvā uppāditāya āsāyāti attho. Cīvarakālasamayaṃ atikkāmeyyāti vassaṃvuṭṭhabhikkhunīhi kālacīvare bhājiyamāne ‘‘āgameyyātha, ayye, atthi saṅghassa cīvarapaccāsā’’ti vatvā taṃ cīvaravibhaṅgaṃ cīvarakālaṃ atikkāmeyya, tassā anatthate kathine vassānassa pacchimamāsaṃ, atthate kathine kathinubbhāradivasaṃ atikkāmentiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ด้วยความหวังจีวรที่มีกำลังน้อย” หมายถึง ด้วยความหวังที่เกิดขึ้นจากการได้ยินเพียงคำพูดว่า “ถ้าพวกเราสามารถ ก็จะถวาย”. คำว่า “พึงให้ล่วงเลยกาลจีวร” หมายถึง เมื่อภิกษุณีทั้งหลายผู้จำพรรษาแล้วกำลังแบ่งกาลจีวรอยู่ ภิกษุณีนั้นกล่าวว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย โปรดรอเถิด สงฆ์ยังมีความหวังในจีวรอยู่” แล้วพึงให้การแบ่งจีวรนั้นล่วงเลยกาลจีวรไป. เมื่อกฐินไม่ได้กราน เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีผู้ให้ล่วงเลยเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน. เมื่อกฐินกรานแล้ว เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีผู้ให้ล่วงเลยวันถอนกฐิน. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha dubbalacīvarapaccāsāya cīvarakālasamayaṃ atikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, dubbalacīvare vematikāya, adubbalacīvare dubbalacīvarasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha adubbalacīvarasaññāya, kiñcāpi ‘na sakkomā’ti vadanti, ‘‘idāni pana tesaṃ kappāso vā uppajjissati, saddho vā puriso āgamissati, tasmiṃ āgate addhā dassantī’’ti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā nivārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Dubbalacīvaratā, dubbalasaññitā, vinā ānisaṃsena nivāraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการให้ล่วงเลยกาลจีวรด้วยความหวังจีวรที่มีกำลังน้อย. ในจีวรที่มีกำลังน้อย หากมีความสงสัย, ในจีวรที่มีกำลังไม่น้อย หากสำคัญว่ามีกำลังน้อย และมีความสงสัย เป็นทุกกฏ. ในทั้งสองกรณี หากสำคัญว่ามีกำลังไม่น้อย หรือแม้ทายกจะกล่าวว่า “พวกเราไม่สามารถถวายได้” แต่ภิกษุณีห้ามโดยแสดงอานิสงส์ว่า “บัดนี้ฝ้ายของทายกเหล่านั้นจักเกิดขึ้น หรือบุรุษผู้มีศรัทธาจักมา เมื่อเขามาแล้ว พวกเขาก็จักถวายแน่นอน” หรือสำหรับภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. องค์ประกอบ ๓ ประการในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นจีวรที่มีกำลังน้อย, ความสำคัญว่าจีวรมีกำลังน้อย, และการห้ามโดยไม่แสดงอานิสงส์. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนอทินนาทานสิกขาบท. Kālaatikkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการล่วงเลยกาล จบแล้ว. 10. Kathinuddhārasikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถอนกฐิน. Dasame dhammikaṃ kathinuddhāranti sabbāsaṃ bhikkhunīnaṃ akālacīvaraṃ dātukāmena upāsakena yattako atthāramūliko ānisaṃso, tato adhikaṃ vā samakaṃ vā datvā yācitena samaggena bhikkhunisaṅghena yaṃ kathinaṃ ñattidutiyakammena antarā uddharīyati, tassa so uddhāro ‘dhammiko’ti vuccati, evarūpaṃ kathinuddhāranti attho. Paṭibāheyyāti nivāreyya, tassa evarūpaṃ kathinuddhāraṃ nivārentiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า dhammikaṃ kathinuddhāraṃ (การถอนกฐินโดยธรรม) หมายความว่า อุบาสกผู้ประสงค์จะถวายอากาลจีวรแก่ภิกษุณีทั้งปวง ได้ถวายปัจจัยอันเป็นอานิสงส์ที่มีมูลมาจากการกรานกฐินเท่าใด หรือมากกว่านั้น หรือเท่ากัน แล้วขอให้ภิกษุณีสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันถอนกฐินนั้นด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาในระหว่าง การถอนกฐินของสงฆ์นั้น เรียกว่า โดยธรรม การถอนกฐินเห็นปานนี้ เป็นอรรถของคำว่า kathinuddhāraṃ คำว่า paṭibāheyyā หมายถึง พึงห้าม ภิกษุณีผู้ห้ามการถอนกฐินเห็นปานนั้น เป็นปาจิตตีย์ Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha kathinuddhāraṃ paṭibāhanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ sattame vuttanayeneva veditabbanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการขัดขวางการถอนกฐิน ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๗ Kathinuddhārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการถอนกฐิน จบแล้ว Naggavaggo tatiyo. นัคควรรค ที่ ๓ จบ 4. Tuvaṭṭavaggo 4. ตุวัตตวรรค 1. Ekamañcatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā 1. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการนอนบนเตียงเดียวกัน Tuvaṭṭavaggassa paṭhame tuvaṭṭeyyunti nipajjeyyuṃ. Tāsu pana ekāya vā nipannāya aparā nipajjatu, dvepi vā saheva nipajjantu, dvinnampi pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งตุวัตตวรรค คำว่า tuvaṭṭeyyuṃ หมายถึง พึงนอน อนึ่ง ในภิกษุณีเหล่านั้น เมื่อรูปหนึ่งนอนแล้ว อีกรูปหนึ่งพึงนอน หรือพึงนอนพร้อมกันทั้งสองรูปก็ตาม เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีทั้งสองรูป Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha dvinnaṃ ekamañce tuvaṭṭanavatthusmiṃ paññattaṃ, sace pana ekāya nipannāya ekā nisīdati, ubho vā nisīdanti, tāsaṃ, ummattikādīnañca anāpatti. Ekamañcatā, dvinnaṃ tuvaṭṭananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีหลายรูป ในเรื่องการนอนบนเตียงเดียวกันของภิกษุณีสองรูป แต่ถ้าหากรูปหนึ่งนอนแล้ว อีกรูปหนึ่งนั่ง หรือถ้านั่งด้วยกันทั้งสองรูป สำหรับภิกษุณีเหล่านั้น และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ องค์ประกอบในสิกขาบทนี้มี ๒ ประการ คือ ความเป็นเตียงเดียวกัน ๑ การนอนของภิกษุณีสองรูป ๑ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนสิกขาบทขนเจียม Ekamañcatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการนอนบนเตียงเดียวกัน จบแล้ว 2. Ekattharaṇatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā 2. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการนอนด้วยผ้าปูและผ้าห่มผืนเดียวกัน Dutiye ekaṃ attharaṇañceva pāvuraṇañca etāsanti ekattharaṇapāvuraṇā, saṃhārimānaṃ pāvārattharaṇakaṭasārakādīnaṃ ekaṃ antaṃ attharitvā ekaṃ pārupitvā tuvaṭṭentīnametaṃ adhivacanaṃ. Pācittiyanti taṃyeva attharitvā taṃ pārupitvā nipajjantīnaṃ pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๒ ภิกษุณีทั้งหลายที่มีผ้าปูและผ้าห่มผืนเดียวกัน ชื่อว่า เอกัตถรณปาวุรณา คำนี้เป็นชื่อเรียกภิกษุณีทั้งหลายผู้ปูปลายข้างหนึ่งแล้วห่มปลายข้างหนึ่งนอน ด้วยผ้าห่ม ผ้าปู เสื่อ และเครื่องลาดที่ทำด้วยหญ้าเป็นต้น ชนิดที่เคลื่อนย้ายได้ คำว่า pācittiyaṃ หมายความว่า ภิกษุณีทั้งหลายผู้ห่มผ้าผืนนั้นแล้วนอนบนผ้าที่ปูผืนนั้น เป็นปาจิตตีย์ Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha evaṃ tuvaṭṭanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, attharaṇe vā pāvuraṇe vā ekasmiṃ dukkaṭaṃ, nānattharaṇapāvuraṇe dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana nānattharaṇapāvuraṇasaññāya, vavatthānaṃ dassetvā nipajjantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ paṭhamasadisamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีหลายรูป ในเรื่องการนอนในลักษณะเช่นนั้น เป็นติกปาจิตตีย์ ในผ้าปูหรือผ้าห่มผืนเดียว เป็นทุกกฏ ในผ้าปูและผ้าห่มต่างหากกัน เป็นทวิกทุกกฏ แต่ในผ้าปูและผ้าห่มต่างหากกันนั้น สำหรับภิกษุณีผู้มีความสำคัญว่าเป็นผ้าปูและผ้าห่มต่างหากกัน นอนโดยแสดงเขตแดนไว้ และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ ส่วนที่เหลือเหมือนสิกขาบทที่ ๑ Ekattharaṇatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการนอนด้วยผ้าปูและผ้าห่มผืนเดียวกัน จบแล้ว 3. Aphāsukaraṇasikkhāpadavaṇṇanā 3. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการทำให้ไม่สบาย Tatiye aphāsunti ‘‘iminā imissā aphāsu bhavissatī’’ti anāpucchā purato caṅkamanaṭṭhānanissajjādayo vā uddisauddisāpanaparipucchanasajjhāyaṃ vā karontiyā caṅkamane nivattanagaṇanāya, ṭhānādīsu payogagaṇanāya, uddesādīsu padagaṇanāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า aphāsuṃ หมายความว่า ภิกษุณีผู้กระทำการเดินจงกรม การยืน และการนั่งเป็นต้น หรือการให้เรียน การให้ผู้อื่นสอน การสอบถาม และการสาธยายข้างหน้า โดยไม่บอกกล่าว ด้วยคิดว่า 'ด้วยการกระทำนี้ ความไม่สบายจักมีแก่ภิกษุณีรูปนี้' เป็นปาจิตตีย์ ตามจำนวนรอบที่กลับไปกลับมาในการเดินจงกรม ตามจำนวนประโยคในการยืนเป็นต้น และตามจำนวนบทในการให้เรียนเป็นต้น Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha sañcicca aphāsukaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, na aphāsukāmatāya, āpucchā purato caṅkamanādīni karontiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Upasampannatā, aphāsukāmatā, aphāsukaraṇaṃ, anāpucchananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyaṃ, dukkhavedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการแกล้งทำให้ไม่สบาย เป็นติกปาจิตตีย์ ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ สำหรับภิกษุณีผู้ไม่ได้มุ่งจะทำให้ไม่สบาย ภิกษุณีผู้บอกกล่าวแล้วจึงกระทำการเดินจงกรมเป็นต้นข้างหน้า และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ องค์ประกอบในสิกขาบทนี้มี ๔ ประการ คือ ความเป็นอุปสัมบัน ๑ ความเป็นผู้ใคร่จะทำให้ไม่สบาย ๑ การทำให้ไม่สบาย ๑ การไม่บอกกล่าว ๑ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนสิกขาบทอทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยะ เป็นทุกขเวทนา Aphāsukaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการทำให้ไม่สบาย จบแล้ว 4. Naupaṭṭhāpanasikkhāpadavaṇṇanā 4. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการไม่พยาบาล Catutthe dukkhitanti gilānaṃ. Sahajīvininti saddhivihāriniṃ. Neva upaṭṭhaheyyāti tassā upaṭṭhānaṃ sayaṃ vā akarontiyā, parehi vā akārentiyā dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า dukkhitaṃ หมายถึง ผู้เจ็บป่วย คำว่า sahajīviniṃ หมายถึง สัทธิวิหาริณี คำว่า neva upaṭṭhaheyyā หมายความว่า ภิกษุณีผู้ไม่พยาบาลสัทธิวิหาริณีนั้นด้วยตนเอง หรือไม่ใช้ให้ผู้อื่นพยาบาล เป็นปาจิตตีย์ ทันทีที่ทอดทิ้งภาระ Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha dukkhitaṃ sahajīviniṃ anupaṭṭhānavatthusmiṃ paññattaṃ, antevāsiniyā vā anupasampannāya vā dukkaṭaṃ, dasasu aññatarantarāye sati pariyesitvā alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Gilānatā, saddhivihāritā, anuññātakāraṇābhāvo, upaṭṭhāne dhuranikkhepoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการไม่พยาบาลสัทธิวิหาริณีผู้เจ็บป่วย ในอันเตวาสินีก็ดี ในอนุปสัมบันก็ดี ผู้เจ็บป่วย เป็นทุกกฏ เมื่อมีอันตรายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอันตราย ๑๐ ประการ สำหรับภิกษุณีผู้แสวงหา (คนพยาบาล) แล้วไม่ได้ ภิกษุณีผู้เจ็บป่วยเอง ในคราวมีอันตราย และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่เป็นอาบัติ องค์ประกอบในสิกขาบทนี้มี ๔ ประการ คือ ความเป็นผู้เจ็บป่วย ๑ ความเป็นสัทธิวิหาริณี ๑ ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต ๑ การทอดทิ้งภาระในการพยาบาล ๑ การเกิดขึ้นเป็นต้น เหมือนสิกขาบทสมนุภาสนะ Naupaṭṭhāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการไม่พยาบาล จบแล้ว 5. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā 5. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการขับไล่ Pañcame upassayaṃ datvāti sakavāṭabaddhaṃ attano puggalikavihāraṃ datvā. Nikkaḍḍheyyāti bahūnipi dvārāni ekappayogena nikkaḍḍhentiyā ekā āpatti, nānāpayogehi payogagaṇanāya āpattiyo, āṇattiyampi eseva nayo. Sace pana ‘‘imañcimañca dvāraṃ atikkāmehī’’ti āṇāpeti, ekāya āṇattiyā eva dvāragaṇanāya āpattiyo. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า upassayaṃ datvā หมายถึง ให้วิหารส่วนตัวของตนที่ติดบานประตู คำว่า nikkaḍḍheyyā หมายความว่า ภิกษุณีผู้ขับไล่ออกไปแม้ผ่านประตูหลายบานด้วยความพยายามครั้งเดียว เป็นอาบัติหนึ่ง ถ้าขับไล่ด้วยความพยายามหลายครั้ง เป็นอาบัติหลายตัวตามจำนวนความพยายาม แม้ในคำสั่งก็มีนัยนี้เหมือนกัน แต่ถ้าสั่งว่า 'จงให้ผ่านประตูชื่อนี้และชื่อนี้ไป' ดังนี้ เป็นอาบัติหลายตัวตามจำนวนประตู ด้วยคำสั่งเพียงครั้งเดียวเท่านั้น Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha etādise vatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, akavāṭabaddhato dukkaṭaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, sakavāṭabaddhato vā akavāṭabaddhato vā ubhinnampi parikkhāranikkaḍḍhane dukkaṭameva, sesaṃ saṅghikavihāranikkaḍḍhanasikkhāpade vuttanayamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องเช่นนี้ เป็นติกปาจิตตีย์ จากวิหารที่ไม่ได้ติดบานประตู เป็นทุกกฏ ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ ในการฉุดคร่าบริขารของทั้งอุปสัมบันและอนุปสัมบัน จากวิหารที่ติดบานประตูก็ดี ที่ไม่ได้ติดบานประตูก็ดี เป็นทุกกฏเท่านั้น ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวแล้วในสิกขาบทว่าด้วยการขับไล่ออกจากวิหารของสงฆ์ Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการขับไล่ จบแล้ว 6. Saṃsaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā 6. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการคลุกคลี Chaṭṭhaṃ uttānapadatthameva. Sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha saṃsaṭṭhavihāravatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha paṭhamaariṭṭhasikkhāpade vuttavinicchayasadisamevāti. สิกขาบทที่ ๖ มีเนื้อความแห่งบทตื้นเท่านั้น ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภพระจัณฑกาลี ในเรื่องการอยู่คลุกคลี ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้ เหมือนกับข้อวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในอริฏฐสิกขาบทที่ ๑ Saṃsaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการคลุกคลี จบแล้ว 7. Antoraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā 7. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายในรัฐ Sattame antoraṭṭheti yassa vijite viharati, tassa raṭṭhe. Asatthikā cārikanti vinā satthena gacchantiyā, gāmantaragaṇanāya, agāmake araññe addhayojanagaṇanāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า “ในภายในรัฐ” หมายถึง ในรัฐของพระราชาที่ภิกษุณีนั้นอาศัยอยู่. คำว่า “เที่ยวจาริกไปโดยไม่มีพวกพ่อค้า” หมายถึง ภิกษุณีผู้เดินทางไปโดยไม่มีกองเกวียน (หรือเพื่อนร่วมทาง) เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนหมู่บ้านที่ผ่านไป, และในที่ที่ไม่มีหมู่บ้าน (ในป่า) เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนทุกๆ ครึ่งโยชน์. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vuttanayeneva desacārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ. Satthena saha gacchantiyā, kheme appaṭibhaye, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Antoraṭṭhatā, akhematā, anuññātakāraṇābhāvo, cārikaṃ pakkamananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีหลายรูป เนื่องด้วยเรื่องการหลีกไปจาริกในชนบทโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. สำหรับภิกษุณีผู้เดินทางไปกับกองเกวียน, เดินทางไปในที่ปลอดภัยไม่มีภัย, ในคราวมีอันตราย, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นภายในรัฐ, ความไม่ปลอดภัย, ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, และการหลีกไปจาริก. สมุฏฐานเป็นต้น พึงทราบโดยนัยเดียวกับเอฬกโลมสิกขาบท. Antoraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายในรัฐ จบแล้ว. 8. Tiroraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายนอกรัฐ Aṭṭhame tiroraṭṭheti yassa vijite viharati, taṃ ṭhapetvā aññassa raṭṭhe. Sesaṃ sattame vuttanayeneva veditabbaṃ, nagaraṃ panettha rājagahanti. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “ติโรรัฐ” หมายถึง ในรัฐของพระราชาอื่น นอกเหนือจากรัฐของพระราชาที่ภิกษุณีนั้นอาศัยอยู่. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยเดียวกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๗. แต่ในสิกขาบทนี้ เมืองที่บัญญัติคือเมืองราชคฤห์. Tiroraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายนอกรัฐ จบแล้ว. 9. Antovassasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายในพรรษา Navame antovassanti purimaṃ vā temāsaṃ, pacchimaṃ vā temāsaṃ avasitvā tassa vassassa antoyeva. Idha sattāhakaraṇīyena vā kenaci ubbaḷhāya vā āpadāsu vā gacchantiyā ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ aṭṭhamasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “ภายในพรรษา” หมายถึง ภายในพรรษานั้นเอง โดยที่ยังมิได้อยู่จำพรรษาต้น ๓ เดือน หรือพรรษาหลัง ๓ เดือน. ในสิกขาบทนี้ ภิกษุณีผู้ไปเพราะสัตตาหกรณียะ, หรือถูกใครๆ เบียดเบียน (ให้ต้องออกไป), หรือในคราวมีอันตราย, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยนัยเดียวกับสิกขาบทที่ ๘. Antovassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเที่ยวไปในภายในพรรษา จบแล้ว. 10. Cārikanapakkamanasikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่หลีกไปจาริก Dasame vassaṃvuṭṭhāti purimaṃ vā temāsaṃ, pacchimaṃ vā temāsaṃ vuṭṭhā. Chappañcayojanānīti ettha pavāretvā pañca yojanāni gantumpi vaṭṭati, chasu vattabbameva natthi. Sace pana tīṇi gantvā teneva maggena paccāgacchati, na vaṭṭati, aññena āgantuṃ vaṭṭati. ‘‘Vuttappamāṇaṃ addhānaṃ na gacchissāmī’’ti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า “อยู่จำพรรษาแล้ว” หมายถึง อยู่จำพรรษาต้น ๓ เดือน หรือพรรษาหลัง ๓ เดือนแล้ว. ในบทว่า “๖ หรือ ๕ โยชน์” นี้ มีวินิจฉัยว่า เมื่อปวารณาแล้ว แม้จะเดินทางไปถึง ๕ โยชน์ ก็ควร, ในระยะ ๖ โยชน์ ไม่ต้องพูดถึง (คือควรแน่นอน). แต่ถ้าเดินทางไป ๓ โยชน์แล้วกลับมาทางเดิม ไม่ควร, ควรกลับมาทางอื่น. เมื่อภิกษุณีคิดว่า “เราจักไม่เดินทางไกลตามกำหนดที่กล่าวแล้ว” แล้ววางธุระเสีย (ไม่ไป) เป็นปาจิตตีย์. Rājagahe sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vassaṃ vasitvā cārikaṃ apakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ. Antarāye sati, pariyesitvā dutiyikaṃ bhikkhuniṃ alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Vassaṃvuṭṭhatā, anuññātakāraṇābhāvo, pañcayojanānatikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana akiriyaṃ, dukkhavedananti. ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุณีหลายรูป ในเรื่องการไม่หลีกไปจาริกหลังจากอยู่จำพรรษาแล้ว. เมื่อมีอันตราย, เมื่อแสวงหาภิกษุณีเพื่อนร่วมทางไม่ได้, เมื่อเจ็บไข้, ในคราวมีอันตราย, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นผู้อยู่จำพรรษาแล้ว, ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต, ความไม่ล่วงเลย ๕ โยชน์. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนปฐมปาราชิก แต่สิกขาบทนี้เป็นอกิริยา เป็นทุกขเวทนา. Cārikanapakkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่หลีกไปจาริก จบแล้ว. Tuvaṭṭavaggo catuttho. ตุวัฏฏวรรคที่ ๔ จบ. 5. Cittāgāravaggo 5. จิตตาคารวรรค 1. Rājāgārasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยราชอาคาร Cittāgāravaggassa paṭhame rājāgāranti rañño kīḷanagharaṃ. Cittāgāranti kīḷanacittasālaṃ. Ārāmanti kīḷanaupavanaṃ. Uyyānanti kīḷanuyyānaṃ. Pokkharaṇinti kīḷanapokkharaṇiṃ. Dassanāyāti ‘‘etesu yaṃkiñci passissāmī’’ti gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, yattha ṭhatvā passati, tattha padaṃ anuddharitvā pañcāpi passantiyā ekāva āpatti. Sace pana taṃ taṃ viloketvā passati, gīvaṃ parivattanappayogagaṇanāya āpattiyo, na ummīlanagaṇanāya. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งจิตตาคารวรรค คำว่า ราชอาคาร ได้แก่ เรือนประพาสของพระราชา. คำว่า จิตตาคาร ได้แก่ ศาลาภาพเขียนที่เที่ยวเล่น. คำว่า อาราม ได้แก่ สวนป่าที่เที่ยวเล่น. คำว่า อุทยาน ได้แก่ สวนอุทยานที่เที่ยวเล่น. คำว่า สระโบกขรณี ได้แก่ สระโบกขรณีที่เที่ยวเล่น. คำว่า เพื่อดู หมายถึง ภิกษุณีผู้เดินไปด้วยตั้งใจว่า “เราจักดูสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาสถานที่เหล่านี้” ต้องอาบัติทุกกฏทุกย่างก้าว. ในที่ใดยืนดูอยู่ ในที่นั้นเมื่อไม่ยกเท้าขึ้นแล้วดูทั้ง ๕ อย่าง ต้องอาบัติเดียวเท่านั้น. แต่ถ้าเหลียวดูที่นั้นๆ ย่อมเป็นอาบัติโดยนับตามจำนวนการเหลียวคอ ไม่ใช่นับตามจำนวนการลืมตา. Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha cittāgāraṃ dassanāya gamanavatthusmiṃ paññattaṃ, bhikkhussa sabbattha dukkaṭaṃ, avaseso vinicchayo naccadassanasikkhāpade vuttanayeneva veditabboti. ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการไปเพื่อดูจิตตาคาร. สำหรับภิกษุต้องอาบัติทุกกฏในทุกกรณี. การวินิจฉัยที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในนัจจทัสสนสิกขาบทนั่นเอง. Rājāgārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยราชอาคาร จบแล้ว. 2. Āsandiparibhuñjanasikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการใช้สอยอาสันที Dutiye āsandī nāma atikkantappamāṇā vuccati. Pallaṅko nāma saṃhārimena vāḷena katoti vutto. Paribhuñjeyyāti ettha pana nisīdananipajjanappayogagaṇanāya pācittiyaṃ veditabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๒ ที่ชื่อว่า อาสันที หมายถึง ตั่งที่มีขนาดเกินประมาณ (มีเท้าสูงเกิน ๘ นิ้วพระสุคต). ที่ชื่อว่า บัลลังก์ หมายถึง ตั่งที่ทำด้วยรูปสัตว์ร้ายที่เคลื่อนย้ายได้ (ตามที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์). ในบทว่า พึงใช้สอย นี้ พึงทราบว่า เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนครั้งที่นั่งและที่นอน. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha āsandipallaṅkaparibhogavatthusmiṃ paññattaṃ, āsandiyā pāde chinditvā, pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Āsandipallaṅkatā, nisīdanaṃ nipajjanaṃ vāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีหลายรูป ในเรื่องการใช้สอยอาสันทีและบัลลังก์. สำหรับภิกษุณีผู้ตัดเท้าอาสันทีเสีย, ผู้ทำลายรูปสัตว์ร้ายที่บัลลังก์เสียแล้วใช้สอย, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นอาสันทีหรือบัลลังก์ ๑, การนั่งหรือการนอน ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนเอฬกโลมสิกขาบท. Āsandiparibhuñjanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการใช้สอยอาสันที จบแล้ว. 3. Suttakantanasikkhāpadavaṇṇanā 3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปั่นด้าย Tatiye suttanti channaṃ aññataraṃ. Kanteyyāti ettha yattakaṃ hatthena añchitaṃ hoti, tasmiṃ takkamhi veṭhite ekā āpatti. Idañhi sandhāya padabhājanīye (pāci. 988) ‘‘ujjavujjave’’ti vuttaṃ. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า ด้าย ได้แก่ ด้ายชนิดใดชนิดหนึ่งในบรรดา ๖ ชนิด. ในบทว่า พึงปั่น นี้ ด้ายมีประมาณเท่าใดที่ดึงมาด้วยมือ เมื่อพันเข้าที่แกนปั่นนั้น เป็นอาบัติหนึ่ง. เพราะหมายถึงการพันเข้าที่แกนปั่นนี้แล ในปทภาชนีย์จึงกล่าวว่า “อุชชะวุชชะเว” (ทุกๆ ครั้งที่พัน). Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha suttaṃ kantanavatthusmiṃ paññattaṃ, kantanato pubbe kappāsavicinanaṃ ādiṃ katvā sabbappayogesu hatthavāragaṇanāya dukkaṭaṃ. Kantitasuttaṃ kantantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Akantitatā, kantananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. ทรงบัญญัติไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการปั่นด้าย. ก่อนการปั่น ตั้งแต่การเลือกฝ้ายเป็นต้นไป ในการกระทำทุกอย่าง ต้องอาบัติทุกกฏโดยนับตามจำนวนครั้งที่ใช้มือ. สำหรับภิกษุณีผู้ปั่นด้ายที่ปั่นแล้ว, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. องค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ คือ ความเป็นด้ายที่ยังไม่ได้ปั่น ๑, การปั่น ๑. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนเอฬกโลมสิกขาบท. Suttakantanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการปั่นด้าย จบแล้ว. 4. Gihiveyyāvaccasikkhāpadavaṇṇanā 4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำเวยยาวัจจะของคฤหัสถ์ Catutthe gihiveyyāvaccanti gihīnaṃ veyyāvaccaṃ. Sacepi hi mātāpitaro attano kiñci kammaṃ akārāpetvā tesaṃ yāgupacanādīni karonti, pubbappayogesu payogagaṇanāya dukkaṭāni āpajjitvā yāguādīsu bhājanagaṇanāya, khādanīyādīsu pūvagaṇanāya pācittiyaṃ āpajjati. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า เวยยาวัจจะของคฤหัสถ์ หมายถึง การขวนขวายรับใช้พวกคฤหัสถ์. จริงอยู่ แม้จะเป็นมารดาบิดา หากภิกษุณีไม่ให้ท่านเหล่านั้นทำกิจของตนเอง แต่กลับไปทำกิจมีการต้มยาคูเป็นต้นให้แก่ท่านเหล่านั้น ย่อมต้องอาบัติทุกกฏในบุพประโยคทั้งหลายโดยนับตามจำนวนประโยค และต้องอาบัติปาจิตตีย์ในยาคูเป็นต้นโดยนับตามจำนวนภาชนะ, ในของขบเคี้ยวเป็นต้นโดยนับตามจำนวนขนม. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha gihīnaṃ veyyāvaccakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, manussehi saṅghassa yāgupāne vā bhatte vā cetiyapūjāya vā karīyamānāya tesaṃ sahāyabhāvena yāgupacanādīni, attano veyyāvaccakarassa ca tāniyeva karontiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Gihiveyyāvaccakaraṇaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti. ปรารภภิกษุณีจำนวนมากในกรุงสาวัตถี บัญญัติแล้วในเรื่องการทำกิจของคฤหัสถ์ แก่ภิกษุณีผู้ทำกิจมีการหุงข้าวต้มเป็นต้น โดยความเป็นผู้ช่วยเหลือเมื่อมนุษย์กำลังทำข้าวต้มหรือข้าวสวย หรือบูชาเจดีย์เพื่อสงฆ์ และแก่ภิกษุณีผู้ทำกิจเหล่านั้นให้แก่ผู้ทำกิจของตน และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การทำกิจของคฤหัสถ์, ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนแกะนั่นเอง. Gihiveyyāvaccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการทำกิจของคฤหัสถ์ จบแล้ว. 5. Adhikaraṇasikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอธิกรณ์ Pañcame adhikaraṇanti catunnaṃ aññataraṃ. Pācittiyanti idha cīvarasibbane viya dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ, ekāhampi parihāro natthi. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า อธิกรณ์ ได้แก่ อธิกรณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอธิกรณ์ ๔ คำว่า ปาจิตตีย์ ได้แก่ ในสิกขาบทนี้ เมื่อวางธุระลงแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นปาจิตตีย์ เหมือนในสิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวร แม้การผ่อนผันวันหนึ่งก็ไม่มี. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha adhikaraṇaṃ navūpasamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha cīvarasibbanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti. ปรารภภิกษุณีถุลลนันทาในกรุงสาวัตถี บัญญัติแล้วในเรื่องการไม่ระงับอธิกรณ์ การวินิจฉัยที่เหลือในสิกขาบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยการเย็บจีวรนั่นเอง. Adhikaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอธิกรณ์ จบแล้ว. 6. Bhojanadānasikkhāpadavaṇṇanā 6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้อาหาร Chaṭṭhe sahatthāti kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā nissaggiyena vā ṭhapetvā pañcasahadhammike avasesānaṃ aññatra udakadantaponā yaṃkiñci ajjhoharaṇīyaṃ dadantiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า ด้วยมือของตน ได้แก่ ด้วยกาย หรือด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยกาย หรือด้วยการสละทิ้ง ภิกษุณีผู้ให้ของที่ควรกลืนกินอย่างใดอย่างหนึ่ง เว้นน้ำและไม้สีฟัน แก่บุคคลที่เหลือจากสัทธัมมิก ๕ รูป ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha agārikassa khādanīyabhojanīyadānavatthusmiṃ paññattaṃ, udakadantapone dukkaṭaṃ. Yā pana dāpeti na deti, upanikkhipitvā deti, bāhiralepaṃ deti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Aññatra udakadantaponā ajjhoharaṇiyaṃ, ṭhapetvā pañca sahadhammike aññassa sahatthā dānanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. ปรารภภิกษุณีถุลลนันทาในกรุงสาวัตถี บัญญัติแล้วในเรื่องการให้ของขบเคี้ยวและอาหารแก่คฤหัสถ์ ในการให้น้ำและไม้สีฟัน ย่อมเป็นทุกกฏ ส่วนภิกษุณีใดให้ผู้อื่นให้ ไม่ให้เอง, วางไว้ใกล้แล้วให้, ให้เครื่องลูบไล้ภายนอก, แก่ภิกษุณีนั้น และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การให้ของที่ควรกลืนกิน เว้นน้ำและไม้สีฟัน, การให้ด้วยมือของตนแก่บุคคลอื่น เว้นสัทธัมมิก ๕ รูป เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ. Bhojanadānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้อาหาร จบแล้ว. 7. Āvasathacīvarasikkhāpadavaṇṇanā 7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยจีวรประจำที่พัก Sattame āvasathacīvaranti ‘‘utuniyo bhikkhuniyo paribhuñjantū’’ti dinnacīvaraṃ. Anissajjitvāti catutthe divase dhovitvā aññissā antamaso sāmaṇeriyāpi utuniyā adatvā. Pācittiyanti evaṃ anissajjitvā paribhuñjantiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า จีวรประจำที่พัก ได้แก่ จีวรที่ถวายโดยกล่าวว่า "ขอภิกษุณีผู้มีฤดูจงใช้สอยเถิด" คำว่า ไม่สละ ได้แก่ ในวันที่ ๔ ซักแล้วไม่ให้แก่ภิกษุณีอื่น แม้แก่สามเณรีผู้มีฤดู คำว่า ปาจิตตีย์ ได้แก่ ภิกษุณีผู้ใช้สอยโดยไม่สละอย่างนี้ ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha āvasathacīvaraṃ anissajjitvā paribhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, nissajjite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana nissajjitasaññāya, puna pariyāyena vā, aññāsaṃ utunīnaṃ abhāvena vā, acchinnanaṭṭhacīvarikāya vā, āpadāsu vā paribhuñjantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Āvasathacīvaratā, catutthadivasatā, dhovitvā anissajjanaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการใช้จีวรประจำที่พักโดยมิได้สละเสีย เป็นติกปาจิตตีย์. ในจีวรที่สละแล้ว เป็นทุกกฏสอง. อนึ่ง ในจีวรที่สละแล้วนั้น หากภิกษุณีสำคัญว่าเป็นจีวรที่สละแล้ว หรือใช้ในคราวอื่นอีก หรือเพราะไม่มีภิกษุณีอื่นที่มีฤดู หรือเป็นภิกษุณีมีจีวรถูกชิงไปหรือหายไป หรือใช้ในคราวมีอันตราย หรือเป็นภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นจีวรประจำที่พัก, ความเป็นวันที่สี่, การซักแล้วไม่สละ, และการไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาตไว้ เหล่านี้เป็นองค์สี่ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทกฐิน, สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา. Āvasathacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยจีวรประจำที่พัก จบแล้ว. 8. Āvasathavihārasikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยวิหารที่พัก Aṭṭhame āvasathanti kavāṭabaddhavihāraṃ. Anissajjitvāti rakkhaṇatthāya adatvā, ‘‘idaṃ jaggeyyāsī’’ti evaṃ anāpucchitvāti attho. Cārikaṃ pakkameyya pācittiyanti ettha sakagāmato aññaṃ gāmaṃ ekarattivāsatthāyapi pakkamantiyā parikkhittassa āvasathassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa upacāraṃ paṭhamapādena atikkantamatte dukkaṭaṃ, dutiyena pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่แปด คำว่า อาวสถะ หมายถึง วิหารที่มีบานประตูปิดได้. คำว่า อนิสสัชชิตวา คือ ไม่ได้มอบหมายเพื่อการรักษา, ความหมายคือ ไม่ได้สั่งว่า 'ท่านจงรักษาวิหารนี้ไว้' ดังนี้. ในคำว่า 'พึงจาริกไป เป็นปาจิตตีย์' นั้น เมื่อภิกษุณีจาริกไปสู่หมู่บ้านอื่นจากหมู่บ้านของตน แม้เพื่อพักค้างคืนเดียว เมื่อล่วงเขตของอาวาสที่กั้นไว้ หรือล่วงบริเวณของอาวาสที่ไม่ได้กั้นไว้ เพียงแค่ก้าวแรก เป็นทุกกฏ, ก้าวที่สอง เป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha āvasathaṃ anissajjitvā cārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, akavāṭabaddhe dukkaṭaṃ, nissajjite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana nissajjitasaññāya, sati antarāye, paṭijaggikaṃ pariyesitvā alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Sakavāṭabaddhatā, vuttanayena pakkamanaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisānīti, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการจาริกไปโดยมิได้สละอาวาส เป็นติกปาจิตตีย์. ในอาวาสที่ไม่มีบานประตูปิดได้ เป็นทุกกฏ. ในอาวาสที่สละแล้ว เป็นทุกกฏสอง. อนึ่ง ในอาวาสที่สละแล้วนั้น หากภิกษุณีสำคัญว่าเป็นอาวาสที่สละแล้ว หรือเมื่อมีอันตรายแล้วแสวงหาผู้ดูแลไม่ได้ หรือเป็นภิกษุณีอาพาธ หรือในคราวมีอันตราย หรือเป็นภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นอาวาสที่มีบานประตูปิดได้, การจาริกไปตามที่กล่าวไว้, และการไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาตไว้ เหล่านี้เป็นองค์สามในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทกฐิน, สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา. Āvasathavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยวิหารที่พัก จบแล้ว. 9. Tiracchānavijjāpariyāpuṇanasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเรียนเดรัจฉานวิชา Navame tiracchānavijjanti yaṃkiñci bāhirakaṃ anatthasaṃhitaṃ hatthiassarathadhanutharusippaāthabbaṇakhilanavasīkaraṇasosāpanamantāgadappayogādibhedaṃ parūpaghātakaraṃ vijjaṃ. Pariyāpuṇeyyāti ettha yassa kassaci santike taṃ padādivasena pariyāpuṇantiyā padagaṇanāya ceva akkharagaṇanāya ca pācittiyanti. ในสิกขาบทที่เก้า คำว่า เดรัจฉานวิชา หมายถึง วิชาภายนอกที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ใดๆ ที่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น มีประเภทต่างๆ เช่น วิชาช้าง, วิชาม้า, วิชารถ, วิชาธนู, วิชาดาบ, วิชาอาถรรพณ์, วิชาขิลนะ, วิชาทำให้เป็นที่รัก, วิชาทำให้ผอม, วิชาปรุงยาพิษเป็นต้น. ในคำว่า 'พึงเรียน' นั้น เมื่อภิกษุณีเรียนเดรัจฉานวิชานั้นจากใครก็ตาม โดยวิธีเรียนเป็นบทๆ เป็นต้น เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนบทและตามจำนวนอักษร. Tiracchānavijjāpariyāpuṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเรียนเดรัจฉานวิชา จบแล้ว. 10. Tiracchānavijjāvācanasikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสอนเดรัจฉานวิชา Dasame vāceyyāti padaṃ viseso. Ubhayampi sāvatthiyaṃ chabbaggiyā ceva sambahulā bhikkhuniyo ca ārabbha tiracchānavijjaṃ pariyāpuṇanavācanavatthusmiṃ paññattaṃ. Lekhe, dhāraṇāya ca, guttatthāya ca yakkhaparittanāgamaṇḍalādike sabbaparitte, ummattikādīnañca anāpatti. Tiracchānavijjatā, pariyāpuṇanavācanā, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dvīsupi tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisānīti. ในสิกขาบทที่สิบ คำว่า 'พึงสอน' เป็นข้อแตกต่าง. สิกขาบททั้งสองนี้บัญญัติไว้ ณ เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์และภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการเรียนและการสอนเดรัจฉานวิชา. ในการเขียน, การทรงจำ, และเพื่อประโยชน์ในการคุ้มครองตนเอง เช่น การป้องกันภูตผีปีศาจ, การทำมณฑลกันงูเป็นต้น ในการป้องกันทั้งปวง, และสำหรับภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. ความเป็นเดรัจฉานวิชา, การเรียนและการสอน, และการไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาตไว้ เหล่านี้เป็นองค์สามในสิกขาบททั้งสองนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยบทธรรม, สิกขาบทนี้เป็นกิริยากิริยา. Tiracchānavijjāvācanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการสอนเดรัจฉานวิชา จบแล้ว. Cittāgāravaggo pañcamo. จิตตาคารวรรคที่ห้า. 6. Ārāmavaggo 6. อารามวรรค 1. Ārāmapavisanasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในอาราม Ārāmavaggassa paṭhame sabhikkhukaṃ ārāmanti yattha bhikkhū rukkhamūlepi vasanti, taṃ padesaṃ. Anāpucchāti ettha bhikkhusāmaṇeraārāmikesu yaṃkiñci anāpucchā, parikkhittassa ārāmassa parikkhepaṃ atikkamantiyā, aparikkhittassa upacāraṃ okkamantiyā paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ 1 แห่งอารามวรรค คำว่า อารามที่มีภิกษุ หมายถึง สถานที่ที่ภิกษุทั้งหลายอาศัยอยู่ แม้ที่โคนไม้. ในคำว่า อนาปุจฺฉา นี้ หมายถึง การไม่บอกลาใครคนใดคนหนึ่งในบรรดาภิกษุ สามเณร หรือคนเฝ้าอาราม. เมื่อภิกษุณีก้าวล่วงรั้วแห่งอารามที่มีรั้วล้อม หรือย่างเหยียบเข้าสู่อุปจารแห่งอารามที่ไม่มีรั้วล้อม ในก้าวแรกเป็นทุกกฏ ในก้าวที่สองเป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anāpucchā ārāmaṃ pavisanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā’’ti ca ‘‘jānaṃ sabhikkhuka’’nti ca imānettha dve anupaññattiyo, sabhikkhuke vematikāya, abhikkhuke sabhikkhukasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana duvidhepi abhikkhukasaññāya, santaṃ bhikkhuṃ āpucchā pavisantiyā, paṭhamappaviṭṭhānaṃ vā bhikkhunīnaṃ sīsaṃnulokikāya, yattha vā bhikkhuniyo sannipatitā, tattha ‘‘tāsaṃ santikaṃ gacchāmī’’ti saññāya, ārāmena vā maggo hoti, tena gacchantiyā, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Sabhikkhukārāmatā, sabhikkhukasaññitā, vuttaparicchedātikkamo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samanubhāsanasamauṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการเข้าไปสู่อารามโดยไม่บอกลา. อนุปบัญญัติ 2 ข้อในสิกขาบทนี้คือ 'ไม่บอกลาภิกษุผู้มีอยู่' และ 'รู้ว่าเป็นอารามที่มีภิกษุ'. เมื่อภิกษุณีสงสัยในอารามที่มีภิกษุ หรือสำคัญว่าเป็นอารามที่มีภิกษุในอารามที่ไม่มีภิกษุ และสงสัย เป็นทุกกฏ. อนึ่ง ในอารามทั้งสองประเภทนั้น หากภิกษุณีสำคัญว่าเป็นอารามที่ไม่มีภิกษุ หรือบอกลาภิกษุผู้มีอยู่แล้วเข้าไป หรือเดินตามหลังภิกษุณีที่เข้าไปก่อนโดยมองดูศีรษะ (เดินตามกันไปไม่ขาดสาย) หรือเข้าไปในที่ที่ภิกษุณีทั้งหลายประชุมกันด้วยความสำคัญว่า 'เราจะไปสู่สำนักของภิกษุณีเหล่านั้น' หรือมีทางเดินผ่านอารามแล้วเดินไปตามทางนั้น หรือในคราวมีอันตราย หรือเป็นภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ 4 ในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นอารามที่มีภิกษุ, ความสำคัญว่าเป็นอารามที่มีภิกษุ, การล่วงพ้นเขตที่กล่าวไว้, และการไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาตไว้. สมุฏฐานเหมือนสมนุภาสนสิกขาบท, เป็นกิริยากิริยา, สัญญาวิมุตติ, สจิตตกะ, ปัณณัตติวัชชะ, กายกรรม, วจีกรรม, ติจิตตะ, ติเวทนา. Ārāmapavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาอารามปวิสนสิกขาบท จบแล้ว. 2. Bhikkhuakkosanasikkhāpadavaṇṇanā 2. การพรรณนาภิกขุอักโกสนสิกขาบท Dutiye akkoseyyāti dasannaṃ akkosavatthūnaṃ aññatarena sammukhā vā parammukhā vā akkoseyya. Paribhāseyyāti bhayamassa upadaṃseyya. Pācittiyanti tassā evaṃ karontiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ 2 คำว่า พึงด่า คือ พึงด่าด้วยวัตถุแห่งการด่าอย่างใดอย่างหนึ่งใน 10 อย่าง ทั้งต่อหน้าหรือลับหลัง. คำว่า พึงขู่ คือ พึงแสดงความน่ากลัวแก่ภิกษุนั้น. คำว่า เป็นปาจิตตีย์ คือ เมื่อภิกษุณีทำเช่นนั้น เป็นปาจิตตีย์. Vesāliyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha āyasmantaṃ upāliṃ akkosanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, atthadhammaanusāsanipurekkhārāya, ummattikādīnañca anāpatti. Upasampannatā, akkosanaparibhāsanaṃ, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการด่าท่านพระอุบาลี เป็นติกปาจิตตีย์. ในอนุปสัมบัน เป็นติกทุกกฏ. สำหรับภิกษุณีผู้มุ่งหมายอรรถ ธรรม และคำสั่งสอน, และสำหรับภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ 3 ในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นอุปสัมบัน, การด่าและการขู่, ความไม่มีอรรถปุเรกขารตาเป็นต้น. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา. Bhikkhuakkosanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาภิกขุอักโกสนสิกขาบท จบแล้ว. 3. Gaṇaparibhāsanasikkhāpadavaṇṇanā 3. การพรรณนาคณปริภาสนสิกขาบท Tatiye caṇḍikatāti kuddhā. Gaṇanti bhikkhunisaṅghaṃ. Paribhāseyyāti ettha ‘‘bālā etā abyattā etā, netā jānanti kammaṃ vā kammadosaṃ vā kammasampattiṃ vā kammavipattiṃ vā’’ti evaṃ yattha katthaci paribhāsantiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ 3 คำว่า จัณฑิกา คือ โกรธ. คำว่า คณะ คือ ภิกษุณีสงฆ์. ในคำว่า พึงขู่ นั้น เมื่อภิกษุณีขู่ในที่ใดที่หนึ่ง (ไม่ว่าจะต่อหน้าหรือลับหลัง) ว่า 'ภิกษุณีเหล่านี้โง่เขลา ภิกษุณีเหล่านี้ไม่ฉลาด ภิกษุณีเหล่านี้ไม่รู้จักกรรม หรือโทษของกรรม หรือความสมบูรณ์แห่งกรรม หรือความวิบัติแห่งกรรม' ดังนี้ เป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha gaṇaṃ paribhāsanavatthusmiṃ paññattaṃ, sambahulā vā ekaṃ vā anupasampannaṃ vā paribhāsantiyā dukkaṭaṃ. Sesaṃ dutiyasadisamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภพระถุลลนันทา ในเรื่องการขู่คณะ. เมื่อภิกษุณีขู่ภิกษุณีหลายรูป หรือรูปเดียว หรืออนุปสัมบัน เป็นทุกกฏ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ 2 นั่นเอง. Gaṇaparibhāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาคณปริภาสนสิกขาบท จบแล้ว. 4. Pavāritasikkhāpadavaṇṇanā 4. การพรรณนาปวาริตสิกขาบท Catutthe gaṇabhojane vuttanayena nimantitā, pavāraṇāsikkhāpade vuttanayena pavāritā veditabbā. Pācittiyanti tassā purebhattaṃ ṭhapetvā yāguñceva sesāni ca tīṇi kālikāni aññaṃ yaṃkiñci āmisaṃ ajjhoharaṇatthāya paṭiggaṇhantiyā gahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ 4 คำว่า ผู้ที่ได้รับนิมนต์ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคณโภชนสิกขาบท, คำว่า ผู้ที่ปวารณาแล้ว พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในปวารณาสิกขาบท. คำว่า เป็นปาจิตตีย์ คือ เมื่อภิกษุณีนั้นรับอามิสอื่นใดนอกจากยาคูและกาลิกะ 3 อย่างที่เหลือ เพื่อจะกลืนกินในเวลาเช้า (ก่อนเที่ยง) ในการรับเป็นทุกกฏ ในการกลืนกินแต่ละคำเป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha aññatra bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, tīṇi kālikāni āhāratthāya paṭiggaṇhantiyāpi ajjhoharantiyāpi dukkaṭaṃ. Yā pana nimantitā appavāritā yāguṃ pivati, sāmike apaloketvā bhuñjati, tīṇi kālikāni sati paccaye paribhuñjati, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Nimantitā vā pavāritā vā taṃ ubhayaṃ vā, purebhattaṃ vuttalakkhaṇassa āmisassa ajjhohāro, sāmikānaṃ anāpucchananti imānettha tīṇi aṅgāni. Addhānasamuṭṭhānaṃ, nimantitāya anāpucchā bhuñjantiyā āpattisambhavato siyā kiriyākiriyaṃ, pavāritāya kappiyaṃ kāretvāpi akāretvāpi paribhuñjantiyā āpattisambhavato siyā kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการฉันในที่อื่น (นอกจากที่นิมนต์). เมื่อภิกษุณีรับหรือฉันกาลิกะ 3 อย่างเพื่อเป็นอาหาร เป็นทุกกฏ. ส่วนภิกษุณีใดที่ถูกนิมนต์แล้วแต่ยังไม่ได้ปวารณา ดื่มยาคู หรือบอกลาเจ้าของแล้วจึงฉัน หรือบริโภคกาลิกะ 3 อย่างเมื่อมีปัจจัย (เหตุจำเป็น) ภิกษุณีนั้นและภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ 3 ในสิกขาบทนี้คือ การกลืนกินอามิสที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ก่อนเที่ยง โดยที่ถูกนิมนต์แล้ว หรือปวารณาแล้ว หรือทั้งสองอย่าง และการไม่บอกลาเจ้าของ. สมุฏฐานเหมือนอัทธานสิกขาบท, สำหรับภิกษุณีที่ถูกนิมนต์แล้วไม่บอกลาแล้วฉัน เนื่องจากมีความเป็นไปได้ที่จะเป็นอาบัติ จึงอาจเป็นกิริยากิริยา, สำหรับภิกษุณีที่ปวารณาแล้วจะให้ทำกัปปิยะหรือไม่ก็ตามแล้วบริโภค เนื่องจากมีความเป็นไปได้ที่จะเป็นอาบัติ จึงอาจเป็นกิริยา, ไม่ใช่สัญญาวิมุตติ, อจิตตกะ, ปัณณัตติวัชชะ, กายกรรม, วจีกรรม, ติจิตตะ, ติเวทนา. Pavāritasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาปวาริตสิกขาบท จบแล้ว. 5. Kulamaccharinīsikkhāpadavaṇṇanā 5. การพรรณนากุลมัจฉรินีสิกขาบท Pañcame kule maccharo kulamaccharo, kulamaccharo etissā atthi, kulaṃ vā maccharāyatīti kulamaccharinī. Assāti yā īdisī bhaveyya. Pācittiyanti tassā ‘‘yaṃ kulaṃ bhikkhunīnaṃ paccaye dātukāmaṃ, kathaṃ nāma tattha bhikkhuniyo na gaccheyyu’’nti bhikkhunīnaṃ vā santike kulassa, ‘‘kathaṃ nāma ime tāsaṃ kiñci na dajjeyyu’’nti kulassa vā santike bhikkhunīnaṃ avaṇṇaṃ bhāsantiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ 5 ความตระหนี่ในตระกูล ชื่อว่า กุลมัจฉระ, ภิกษุณีใดมีความตระหนี่ในตระกูล หรือย่อมตระหนี่ในตระกูล ภิกษุณีนั้นชื่อว่า กุลมัจฉรินี. คำว่า อสฺสา คือ ภิกษุณีใดพึงเป็นเช่นนี้. คำว่า เป็นปาจิตตีย์ คือ เมื่อภิกษุณีนั้นดำริว่า 'ตระกูลใดปรารถนาจะถวายปัจจัยแก่ภิกษุณีทั้งหลาย ทำอย่างไรภิกษุณีทั้งหลายจะไม่พึงไปในตระกูลนั้น' แล้วกล่าวโทษของตระกูลในสำนักของภิกษุณีทั้งหลาย หรือดำริว่า 'ทำอย่างไรคนเหล่านี้จะไม่พึงถวายสิ่งใดสิ่งหนึ่งแก่ภิกษุณีเหล่านั้น' แล้วกล่าวโทษของภิกษุณีทั้งหลายในสำนักของตระกูล เป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha kulamaccharāyanavatthusmiṃ paññattaṃ. Amaccharāyitvā santaṃyeva ādīnavaṃ ācikkhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Bhikkhunīnaṃ alābhakāmatā, kulassa vā santike bhikkhunīnaṃ bhikkhunīnaṃ vā santike kulassa avaṇṇabhaṇananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่ง ในเรื่องการตระหนี่ในตระกูล. เมื่อภิกษุณีไม่ตระหนี่แต่บอกโทษที่มีอยู่จริง และสำหรับภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ. องค์ 2 ในสิกขาบทนี้คือ ความเป็นผู้ปรารถนาความเสื่อมลาภของภิกษุณีทั้งหลาย, การกล่าวโทษของภิกษุณีทั้งหลายในสำนักของตระกูล หรือการกล่าวโทษของตระกูลในสำนักของภิกษุณีทั้งหลาย. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับอทินนาทานสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา. Kulamaccharinīsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ตระหนี่ตระกูล จบแล้ว. 6. Abhikkhukāvāsasikkhāpadavaṇṇanā 6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาวาสที่ไม่มีภิกษุ Chaṭṭhe sace bhikkhunupassayato addhayojanabbhantare ovādadāyakā bhikkhū na vasanti, maggo vā akhemo hoti na sakkā anantarāyena gantuṃ, ayaṃ abhikkhuko nāma āvāso. Tattha ‘‘vassaṃ vasissāmī’’ti senāsanapaññāpanapānīyaupaṭṭhāpanādīni karontiyā dukkaṭaṃ, saha aruṇuggamanā pācittiyaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 144 ādayo) vutto. ในสิกขาบทที่ ๖ ถ้าพวกภิกษุผู้ให้โอวาทไม่อยู่ภายในกึ่งโยชน์จากที่อยู่ของภิกษุณี หรือว่าทางไม่ปลอดภัย ไม่สามารถจะไปได้โดยไม่มีอันตราย อาวาสนี้ชื่อว่าอภิกขุกะ (อาวาสที่ไม่มีภิกษุ). ในอาวาสนั้น เมื่อภิกษุณีกระทำการจัดเสนาสนะ การตั้งน้ำดื่มเป็นต้น ด้วยตั้งใจว่า 'เราจักอยู่จำพรรษา' ต้องอาบัติทุกกฏ, พร้อมกับการขึ้นแห่งอรุณ เป็นปาจิตตีย์. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในสิกขาบทนี้, ส่วนรายละเอียดกล่าวไว้ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (ปาจิ. อรรถ. ๑๔๔ เป็นต้น). Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha abhikkhuke āvāse vassaṃ vasanavatthusmiṃ paññattaṃ, yattha pana vassūpagatā bhikkhū pakkantā vā honti vibbhantā vā kālaṅkatā vā pakkhasaṅkantā vā tattha vasantiyā, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Abhikkhukāvāsatā, vassūpagamanaṃ, aruṇuggamananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก เพราะเรื่องการอยู่จำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ. แต่ในอาวาสใด ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าจำพรรษาแล้ว หลีกไปเสียก็ดี สึกเสียก็ดี มรณภาพเสียก็ดี ไปสู่พวกอื่นเสียก็ดี ภิกษุณีผู้อยู่ในอาวาสนั้น, ในอันตรายทั้งหลาย, และภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ความเป็นอาวาสที่ไม่มีภิกษุ, การเข้าจำพรรษา, การขึ้นแห่งอรุณ เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับเอฬกโลมสิกขาบท (สิกขาบทว่าด้วยขนแกะ). Abhikkhukāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยอาวาสที่ไม่มีภิกษุ จบแล้ว. 7. Apavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā 7. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ปวารณา Sattame vassaṃvuṭṭhāti purimaṃ vā pacchimaṃ vā temāsaṃ vuṭṭhā. Ubhatosaṅgheti bhikkhunisaṅghe ceva bhikkhusaṅghe ca. Ayaṃ panettha vinicchayakathā – bhikkhunīhi cātuddaseyeva sannipatitvā ‘‘suṇātu me, ayye, saṅgho, ajja pavāraṇā cātuddasī, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho pavāreyyā’’ti evaṃ sabbasaṅgāhikañattiṃ vā, ‘‘tevācikaṃ pavāreyyā’’ti evaṃ tevācikañattiṃ vā, sati antarāye ‘‘dvevācikaṃ, ekavācikaṃ, samānavassikaṃ pavāreyyā’’ti evaṃ dvevācikādiñattiṃ vā ṭhapetvā sabbasaṅgāhikañatti ce ṭhapitā, ‘‘saṅghaṃ, ayye, pavāremi diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantu maṃ ayyāyo anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti (cūḷava. 427) evaṃ sakiṃ vā, ‘‘dutiyampi, ayye, saṅghaṃ…pe… tatiyampi, ayye, saṅghaṃ…pe… paṭikarissāmī’’ti evaṃ dvattikkhattuṃ vā vatvā paṭipāṭiyā pavāretabbaṃ. Tevācikāya ñattiyā vacanaṃ na hāpetabbaṃ, dvevācikādīsu vaḍḍhetuṃ vaṭṭati, hāpetuṃ na vaṭṭati. Evaṃ bhikkhunisaṅghe pavāretvā tattheva ekā bhikkhunī bhikkhunikkhandhake (cūḷava. 427) vuttena ñattidutiyakammena bhikkhunisaṅghassatthāya bhikkhusaṅghaṃ pavāretuṃ sammannitabbā. Tāya sammatāya bhikkhuniyā pannarase bhikkhunisaṅghaṃ ādāya bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo ‘‘bhikkhunisaṅgho ayya bhikkhusaṅghaṃ pavāreti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyya bhikkhusaṅgho bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissati, dutiyampi ayya…pe… tatiyampi ayya…pe… passanto paṭikarissatī’’ti evaṃ pavāretabbaṃ. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า วสฺสํวุฏฺฐาติ คือ ผู้อยู่จำพรรษาแล้วตลอดไตรมาสต้นหรือไตรมาสหลัง. คำว่า อุภโตสงฺเฆติ คือ ทั้งในภิกษุณีสงฆ์และในภิกษุสงฆ์. นี้เป็นวินิจฉัยกถาในสิกขาบทนี้ — ภิกษุณีทั้งหลายพึงประชุมกันในวัน ๑๔ ค่ำนั่นเอง แล้วตั้งญัตติสัพพสังคาหิกะ (ญัตติที่รวมสงฆ์ทั้งหมด) อย่างนี้ว่า 'แม่เจ้าทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันปวารณา ๑๔ ค่ำ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณา' ดังนี้ หรือตั้งญัตติเตวาจิกะว่า 'พึงปวารณา ๓ ครั้ง' ดังนี้, เมื่อมีอันตราย พึงตั้งญัตติทเววาจิกะ ญัตติเอกวาจิกะ หรือญัตติสมานวัสสิกะ (ปวารณาพร้อมกับผู้มีพรรษาเท่ากัน) อย่างนี้ว่า 'พึงปวารณา ๒ ครั้ง, ๑ ครั้ง หรือพึงปวารณาพร้อมกับผู้มีพรรษาเท่ากัน' ดังนี้. หากตั้งญัตติสัพพสังคาหิกะไว้ พึงกล่าวว่า 'แม่เจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าขอปวารณาต่อสงฆ์ ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอแม่เจ้าทั้งหลายจงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวข้าพเจ้า เมื่อข้าพเจ้าเห็นอยู่ จักทำคืน' ดังนี้ครั้งเดียว หรือกล่าวว่า 'แม่เจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าขอปวารณาต่อสงฆ์เป็นครั้งที่ ๒... เป็นครั้งที่ ๓... จักทำคืน' ดังนี้ ๒ หรือ ๓ ครั้ง แล้วพึงปวารณาตามลำดับ. ในญัตติเตวาจิกะ ไม่พึงลดคำ (การกล่าวปวารณา), ในญัตติทเววาจิกะเป็นต้น จะเพิ่มขึ้น (เป็น ๓ ครั้ง) ควรอยู่ แต่จะลดลงไม่ควร. เมื่อภิกษุณีทั้งหลายปวารณาในภิกษุณีสงฆ์อย่างนี้แล้ว ในที่นั้นเอง ภิกษุณีรูปหนึ่งพึงได้รับสมมติด้วยญัตติทุติยกรรมตามที่กล่าวไว้ในภิกขุนีขันธกะ เพื่อประโยชน์แก่ภิกษุณีสงฆ์ เพื่อจะปวารณาต่อภิกษุสงฆ์. ภิกษุณีผู้ได้รับสมมตินั้น พึงพาภิกษุณีสงฆ์เข้าไปหาภิกษุสงฆ์ในวัน ๑๕ ค่ำ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมมือแล้ว พึงกล่าวคำนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ขอปวารณาต่อภิกษุสงฆ์ ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอภิกษุสงฆ์จงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวภิกษุณีสงฆ์ เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน, ท่านเจ้าข้า แม้ครั้งที่ ๒... แม้ครั้งที่ ๓... เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน' พึงปวารณาอย่างนี้. Sace pañcavaggo bhikkhunisaṅgho na pūrati, catūhi vā tīhi vā gaṇañattiṃ ṭhapetvā, dvīhi vinā ñattiyā aññamaññaṃ pavāretabbaṃ. Ekāya ‘‘ajja me pavāraṇā’’ti adhiṭṭhātabbaṃ. ถ้าภิกษุณีสงฆ์ปัญจวรรคไม่ครบ (คือไม่ถึง ๕ รูป) เมื่อมี ๔ รูป หรือ ๓ รูป พึงตั้งญัตติคณะแล้วปวารณา, เมื่อมี ๒ รูป พึงปวารณาต่อกันและกันโดยไม่ต้องมีญัตติ. เมื่อมีรูปเดียว พึงอธิษฐานว่า 'วันนี้เป็นวันปวารณาของเรา'. Vihāraṃ pana gantvā ‘‘bhikkhuniyo, ayya, bhikkhusaṅghaṃ pavārenti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyya bhikkhusaṅgho bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘ahaṃ, ayya, bhikkhusaṅghaṃ pavāremi diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatu maṃ, ayya, bhikkhusaṅgho anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ. แต่เมื่อไปสู่วิหารแล้ว พึงกล่าว ๓ ครั้งอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีทั้งหลายขอปวารณาต่อภิกษุสงฆ์ ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอภิกษุสงฆ์จงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวภิกษุณีทั้งหลาย เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน' และว่า 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าขอปวารณาต่อภิกษุสงฆ์ ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอภิกษุสงฆ์จงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวข้าพเจ้า เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน'. Sace bhikkhusaṅgho na pūrati, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, ayye pavāreti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantu ayyā bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissatī’’ti ca, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, ayyaṃ pavāreti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyyo bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissatī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ. ถ้าภิกษุสงฆ์ไม่ครบ (คือมีจำนวนไม่ถึงสงฆ์) พึงกล่าว ๓ ครั้งอย่างนี้ว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ขอปวารณาต่อท่านผู้เจริญทั้งหลาย ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวภิกษุณีสงฆ์ เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน' และว่า 'ท่านเจ้าข้า ภิกษุณีสงฆ์ขอปวารณาต่อท่านผู้เจริญ ด้วยสิ่งที่ได้เห็น หรือได้ยิน หรือรังเกียจ ขอท่านผู้เจริญจงอาศัยความเอ็นดูว่ากล่าวภิกษุณีสงฆ์ เมื่อเห็นอยู่ จักทำคืน'. Ubhinnaṃ aparipūriyā ‘‘bhikkhuniyo, ayyā, ayye pavārenti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantāyyā bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘bhikkhuniyo, ayya, ayyaṃ pavārenti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyyo bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘ahaṃ, ayyā, ayye pavāremi diṭṭhena vā sutena vā…pe… vadantu maṃ, ayyā, anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca, ‘‘ahaṃ, ayya, ayyaṃ pavāremi diṭṭhena vā sutena vā…pe… vadatu maṃ, ayyo, anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ. Sabbāheva hi iminā nayena ubhatosaṅghe pavāritā hoti, yā pana vassaṃvuṭṭhā ‘‘ubhatosaṅghe evaṃ na pavāressāmī’’ti dhuraṃ nikkhipati, tassā saha dhuranikkhepena pācittiyaṃ. เมื่อสงฆ์ทั้งสองฝ่ายไม่ครบจำนวน พึงกล่าวอย่างนี้ ๓ ครั้งว่า “ภิกษุณีทั้งหลาย ท่านเจ้าข้า ขอท่านทั้งหลายจงปวารณาด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว หรือได้ยินแล้ว หรือรังเกียจแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงกล่าวแก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วยความเอ็นดู ภิกษุณีทั้งหลายเห็นแล้วจักแก้ไข” และ “ภิกษุณีทั้งหลาย ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงปวารณาด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว หรือได้ยินแล้ว หรือรังเกียจแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงกล่าวแก่ภิกษุณีทั้งหลายด้วยความเอ็นดู ภิกษุณีทั้งหลายเห็นแล้วจักแก้ไข” และ “ข้าพเจ้า ท่านเจ้าข้า ขอปวารณาต่อท่านทั้งหลายด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว หรือได้ยินแล้ว... ขอท่านทั้งหลายจงกล่าวแก่ข้าพเจ้าด้วยความเอ็นดู ข้าพเจ้าเห็นแล้วจักแก้ไข” และ “ข้าพเจ้า ท่านเจ้าข้า ขอปวารณาต่อท่านด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว หรือได้ยินแล้ว... ขอท่านจงกล่าวแก่ข้าพเจ้าด้วยความเอ็นดู ข้าพเจ้าเห็นแล้วจักแก้ไข” ภิกษุณีทั้งปวงย่อมเป็นผู้ปวารณาแล้วในสงฆ์สองฝ่ายด้วยวิธีนี้ ส่วนภิกษุณีใดอยู่จำพรรษาแล้ว วางธุระว่า “เราจักไม่ปวารณาในสงฆ์สองฝ่ายอย่างนี้” เมื่อเธอวางธุระพร้อมกันนั่นเอง เป็นปาจิตตีย์ Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vassaṃ vasitvā na pavāraṇāvatthusmiṃ paññattaṃ. Antarāye pana sati, pariyesitvā bhikkhū alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Vassaṃvuṭṭhatā, na ubhatosaṅghe pavāraṇā, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเรื่องการไม่ปวารณาหลังจากอยู่จำพรรษาแล้ว แต่เมื่อมีอันตราย ภิกษุณีผู้แสวงหาภิกษุไม่ได้, ผู้เจ็บป่วย, ผู้มีอันตรายต่างๆ, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การอยู่จำพรรษาแล้ว, การไม่ปวารณาในสงฆ์สองฝ่าย, และการไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสมนุภาสนสิกขาบท Apavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ปวารณา จบแล้ว 8. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยโอวาท Aṭṭhame ovādāyāti garudhammassavanatthāya. Saṃvāsāyāti uposathapucchanatthāya ceva pavāraṇatthāya ca. Pācittiyanti ‘‘etesaṃ atthāya na gacchāmī’’ti dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า เพื่อโอวาท หมายถึง เพื่อฟังครุธรรม คำว่า เพื่ออยู่ร่วม หมายถึง เพื่อสอบถามวันอุโบสถและเพื่อปวารณา คำว่า เป็นปาจิตตีย์ หมายถึง ในขณะที่วางธุระว่า “เราจักไม่ไปเพื่อประโยชน์แก่โอวาทและการอยู่ร่วมเหล่านี้” เป็นปาจิตตีย์ Sakkesu chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha ovādāya agamanavatthusmiṃ paññattaṃ. Antarāye pana sati, pariyesitvā dutiyikaṃ alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Ovādasaṃvāsānaṃ atthāya agamanaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana akiriyaṃ, dukkhavedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ แคว้นสักกะ ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ในเรื่องการไม่ไปเพื่อโอวาท แต่เมื่อมีอันตราย ภิกษุณีผู้แสวงหาสหายไม่ได้, ผู้เจ็บป่วย, ผู้มีอันตรายต่างๆ, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การไม่ไปเพื่อประโยชน์แก่โอวาทและการอยู่ร่วม, และการไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับปฐมปาราชิก แต่สิกขาบทนี้เป็นอกิริยา มีทุกขเวทนา Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยโอวาท จบแล้ว 9. Ovādūpasaṅkamanasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปหาเพื่อโอวาท Navame anvaddhamāsanti addhamāse addhamāse. Uposathapucchakanti uposathapucchanaṃ. Ovādūpasaṅkamananti ovādatthāya upasaṅkamanaṃ. Taṃ atikkāmentiyāti ettha bhikkhunīhi terase vā cātuddase vā ārāmaṃ gantvā ‘‘ayaṃ uposatho cātuddaso pannaraso’’ti pucchitabbaṃ, uposathadivase nidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayena ovādūpasaṅkamanaṃ yācitabbaṃ. Yā bhikkhunī vuttappakāre kāle tadubhayaṃ na karoti, sā taṃ atikkāmeti nāma, tassā ‘‘uposathampi na pucchissāmi, ovādampi na yācissāmī’’ti dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า ทุกกึ่งเดือน หมายถึง ทุกกึ่งเดือนๆ คำว่า การสอบถามวันอุโบสถ หมายถึง การสอบถามวันอุโบสถ คำว่า การเข้าไปหาเพื่อโอวาท หมายถึง การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ในคำว่า เมื่อล่วงเลยสิ่งนั้น นี้ ภิกษุณีทั้งหลายพึงไปสู่อารามในวัน ๑๓ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำ แล้วสอบถามว่า “วันนี้เป็นวันอุโบสถ ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ” และในวันอุโบสถ พึงขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทตามนัยที่กล่าวไว้ในนิทานวัณณนา ภิกษุณีใดไม่กระทำทั้งสองอย่างนั้นในเวลาที่กล่าวมาแล้ว ภิกษุณีนั้นชื่อว่าล่วงเลยสิ่งนั้น เมื่อเธอวางธุระว่า “เราจักไม่สอบถามวันอุโบสถ และจักไม่ขอการเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท” ในขณะที่วางธุระนั้นเอง เป็นปาจิตตีย์ Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha uposathaovādānaṃ apucchanaayācanavatthusmiṃ paññattaṃ, anāpatti aṭṭhamasadisāyeva. Uposathovādānaṃ apucchanaayācanāyaṃ dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเรื่องการไม่สอบถามและไม่ขอโอวาท การไม่มีอาบัติย่อมเหมือนกับสิกขาบทที่ ๘ นั่นเอง การวางธุระในการไม่สอบถามและไม่ขออุโบสถและโอวาท, และการไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสมนุภาสนสิกขาบท Ovādūpasaṅkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปหาเพื่อโอวาท จบแล้ว 10. Pasākhejātasikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยฝีที่เกิดที่ปสาขะ Dasame pasākheti nābhiyā heṭṭhā jāṇumaṇḍalānaṃ uparipadese. Tato hi yasmā rukkhassa sākhā viya ubho ūrū pabhijjitvā gatā, tasmā so ‘‘pasākho’’ti vuccati, tasmiṃ pasākhe. Gaṇḍanti yaṃkiñci gaṇḍaṃ. Rudhitanti vaṇaṃ. Bhedāpeyya vātiādīsu sace ‘‘bhinda phālehī’’ti sabbāni āṇāpeti, so ca tatheva karoti, cha dukkaṭāni cha ca pācittiyāni. Athāpi ‘‘yaṃkiñci ettha kattabbaṃ, taṃ sabbaṃ karohī’’ti evaṃ āṇāpeti, so ca sabbānipi bhedanādīni karoti, ekavācāya cha dukkaṭāni cha ca pācittiyāni. Sace pana bhedanādīsu ekaṃyeva ‘‘idaṃ nāma karohī’’ti āṇāpeti, so ca sabbāni karoti. Yaṃ āṇattaṃ, tasseva karaṇe pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า ปสาขะ หมายถึง ในที่ระหว่างใต้สะดือและเหนือมณฑลเข่า เพราะเหตุที่ต้นขา ๒ ข้างแยกออกไปเหมือนกิ่งไม้ ฉะนั้นที่นั้นจึงเรียกว่า “ปสาขะ” ในปสาขะนั้น คำว่า ฝี หมายถึง ฝีใดๆ คำว่า แผล หมายถึง แผล ในบทว่า พึงให้ผ่า เป็นต้น หากสั่งให้ทำทั้งหมดว่า “จงเจาะ จงผ่า” และชายนั้นก็ทำตามนั้น ย่อมเป็นทุกกฏ ๖ และปาจิตตีย์ ๖ อนึ่ง หากสั่งว่า “สิ่งใดพึงทำในแผลนี้ จงทำสิ่งนั้นทั้งหมด” และชายนั้นก็ทำทั้งหมด มีการเจาะเป็นต้น ด้วยคำพูดเดียว ย่อมเป็นทุกกฏ ๖ และปาจิตตีย์ ๖ แต่หากสั่งให้ทำเพียงอย่างเดียวในบรรดาการเจาะเป็นต้นว่า “จงทำสิ่งนี้ชื่อนี้” และชายนั้นทำทั้งหมด เป็นปาจิตตีย์เพราะการทำเฉพาะสิ่งที่สั่งนั้น Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha pasākhe jātaṃ gaṇḍaṃ purisena bhedāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, apaloketvā vā viññuṃ vā yaṃkañci dutiyikaṃ gahetvā evaṃ karontiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Pasākhe jātatā, anapalokanaṃ, dutiyikābhāvo, purisena bhedādīnaṃ kārāpananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปหนึ่งในเรื่องการให้ชายผ่าฝีที่เกิดที่ปสาขะ ภิกษุณีผู้บอกกล่าวแล้ว หรือพาเพื่อนผู้รู้ความคนใดคนหนึ่งไปด้วยแล้วกระทำอย่างนี้, และผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การที่ฝีเกิดที่ปสาขะ, การไม่บอกกล่าว, การไม่มีสหาย, และการให้ชายผ่าเป็นต้น เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาอกิริยา Pasākhejātasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยฝีที่เกิดที่ปสาขะ จบแล้ว Ārāmavaggo chaṭṭho. อารามวรรคที่ ๖ 7. Gabbhinīvaggo 7. คัพภินีวรรค 1. Gabbhinīsikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงมีครรภ์ Gabbhinivaggassa paṭhame ‘‘gabbhinī’’ti jānitvā upajjhāyāya vuṭṭhāpentiyā gaṇapariyesanādīsu ca ñattikammavācādvaye ca dukkaṭaṃ, kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งคัพภินีวรรค เมื่ออุปัชฌาย์รู้อยู่ว่าหญิงนั้นมีครรภ์แล้วให้บรรพชา ในการแสวงหาคณะเป็นต้น และในญัตติกับกรรมวาจา ๒ ครั้ง เป็นทุกกฏ เมื่อจบกรรมวาจา เป็นปาจิตตีย์ Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha gabbhiniṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, gabbhiniyā vematikāya agabbhiniyā gabbhinisaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhosu agabbhinisaññāya, ummattikādīnañca anāpatti. Gabbhinitā, ‘gabbhinī’ti jānanaṃ, vuṭṭhāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเรื่องการให้อุปสมบทหญิงมีครรภ์ เมื่อให้อุปสมบทหญิงมีครรภ์ผู้มีความสงสัย, หญิงไม่มีครรภ์ผู้สำคัญว่ามีครรภ์, และผู้มีความสงสัย (ในหญิงไม่มีครรภ์) เป็นทุกกฏ เมื่อให้อุปสมบทหญิงทั้งสอง (มีครรภ์และไม่มีครรภ์) ผู้สำคัญว่าไม่มีครรภ์, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ การมีครรภ์, การรู้ว่ามีครรภ์, และการให้อุปสมบท เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ การเกิดขึ้นเป็นต้น ย่อมเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยอทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นปัณณัตติวัชชะ, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓ Gabbhinīsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงมีครรภ์ จบแล้ว 2. Pāyantīsikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงให้นมบุตร Dutiye pāyantinti thaññaṃ pāyamānaṃ, yaṃ pāyeti, tassa mātā vā, dhāti vā. Idaṃ vatthumattamevettha viseso, sesaṃ paṭhamasikkhāpadasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า “หญิงให้นมบุตร” หมายถึง หญิงผู้กำลังให้ดื่มน้ำนม หรือมารดาหรือแม่นมของเด็กที่ตนให้ดื่มน้ำนม ในสิกขาบทนี้ มีเพียงเรื่องวัตถุเท่านั้นที่เป็นข้อแตกต่าง ส่วนที่เหลือย่อมเหมือนกับสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง Pāyantīsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงให้นมบุตร จบแล้ว 3. Paṭhamasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā 3. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาสิกขาบทที่ ๑ Tatiye dve vassānīti pavāraṇāvasena dve saṃvaccharāni. Chasu dhammesūti pāṇātipātāveramaṇiādīsu vikālabhojanāveramaṇipariyosānesu chasu sikkhāpadesu. Asikkhitasikkhanti padabhājane (pāci. 1077) vuttanayeneva adinnasikkhaṃ vā kupitasikkhaṃ vā. Sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyyāti tesu chasu dhammesu sikkhanato, te vā sikkhāsaṅkhāte dhamme mānanato evaṃladdhanāmaṃ anupasampannaṃ upasampādeyya. Pācittiyanti paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า “สองปี” หมายถึง สองปีโดยอำนาจแห่งการปวารณา คำว่า “ในธรรม ๖ ประการ” หมายถึง ในสิกขาบท ๖ ประการ มีเจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น และมีเจตนางดเว้นจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาลเป็นที่สุด คำว่า “สิกขมานาผู้มีสิกขาอันยังไม่ได้ศึกษา” หมายถึง สิกขาที่ยังไม่ได้ให้ หรือสิกขาที่ให้แล้วแต่เสียไปแล้ว ตามนัยที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ (ปาจิ. ๑๐๗๗) คำว่า “พึงให้อุปสมบทแก่สิกขมานา” หมายถึง พึงให้อุปสมบทแก่หญิงผู้ไม่เป็นอุปสัมบัน ซึ่งได้ชื่อว่าสิกขมานาเพราะศึกษาในธรรม ๖ ประการเหล่านั้น หรือเพราะเคารพในธรรมเหล่านั้นที่นับว่าเป็นสิกขา คำว่า “เป็นปาจิตตีย์” หมายถึง เป็นปาจิตตีย์เมื่อจบกรรมวาจา ตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha evarūpaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ. Dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Vuttanayena asikkhitasikkhatā, dhammakammatā, kammavācāpariyosānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhame vuttanayānevāti. สิกขาบทนี้ บัญญัติไว้ในเรื่องการให้อุปสมบทสิกขมานาผู้มีรูปอย่างนี้ โดยปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเมืองสาวัตถี ในกรรมที่เป็นธรรม เป็นติกปาจิตตีย์ ในกรรมที่ไม่เป็นธรรม เป็นติกทุกกฏ แก่ภิกษุณีผู้อุปสมบทสิกขมานาผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้วในธรรม ๖ ประการ ตลอด ๒ ปี และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นสิกขมานาผู้ยังไม่ได้ศึกษา, ความเป็นกรรมที่เป็นธรรม, และความสิ้นสุดแห่งกรรมวาจา การเกิดขึ้นเป็นต้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง Paṭhamasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาบทที่ ๑ จบแล้ว 4. Dutiyasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā 4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาบทที่ ๒ Catutthe saṅghena asammatanti yassā saṅghena antamaso upasampadāmāḷakepi padabhājane (pāci. 1086) vuttā upasampadāsammuti na dinnā hoti, taṃ imā dvepi mahāsikkhamānā nāma. Idha saṅghena sammataṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ tatiye vuttasadisameva, idaṃ pana kiriyākiriyaṃ hotīti. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า “อันสงฆ์ยังไม่สมมติ” นั้น หมายถึงสิกขมานาใดที่สงฆ์ยังไม่ได้ให้สมมติเพื่ออุปสมบทตามที่กล่าวไว้ในปทภาชนีย์ (ปาจิตตีย์ ๑๐๘๖) แม้ในโรงอุปสมบท สิกขมานา ๒ รูปนี้ชื่อว่า มหาสิกขมานา ในสิกขาบทนี้ ภิกษุณีผู้อุปสมบทสิกขมานาที่สงฆ์สมมติแล้ว และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๓ แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา Dutiyasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสิกขมานาบทที่ ๒ จบแล้ว 5. Paṭhamagihigatasikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยครองเรือนบทที่ ๑ Pañcame gihigatanti purisantaragataṃ, idhāpi idaṃ vatthumattameva viseso. Ūnadvādasavassañca paripuṇṇasaññāya vuṭṭhāpentiyā kiñcāpi anāpatti, sā pana anupasampannāva hoti. Sesaṃ paṭhamasikkhāpadasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า “หญิงผู้เคยครองเรือน” หมายถึง หญิงผู้ไปสู่สำนักของชาย ในสิกขาบทนี้ ก็เป็นเพียงเรื่องวัตถุเท่านั้นที่เป็นข้อแตกต่าง แม้ภิกษุณีผู้อุปสมบทหญิงที่มีอายุหย่อนกว่า ๑๒ ปี ด้วยสำคัญว่าครบแล้ว แม้จะไม่มีอาบัติ แต่หญิงนั้นก็ยังไม่เป็นอุปสัมบัน ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง Paṭhamagihigatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยครองเรือนบทที่ ๑ จบแล้ว 6-7. Dutiyatatiyagihigatasikkhāpadavaṇṇanā ๖-๗. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยครองเรือนบทที่ ๒ และ ๓ Chaṭṭhe sabbaṃ tatiye vuttanayena. Sattamepi sabbaṃ catutthe vuttanayeneva veditabbanti. ในสิกขาบทที่ ๖ ทั้งหมดพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๓ ในสิกขาบทที่ ๗ ทั้งหมดพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๔ นั่นเอง Dutiyatatiyagihigatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยหญิงผู้เคยครองเรือนบทที่ ๒ และ ๓ จบแล้ว 8. Paṭhamasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā 8. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีบทที่ ๑ Aṭṭhame sahajīvininti saddhivihāriniṃ. Neva anuggaṇheyyāti sayaṃ uddesādīhi nānuggaṇheyya. Na anuggaṇhāpeyyāti ‘‘imissā, ayye, uddesādīni dehī’’ti evaṃ na aññāya anuggaṇhāpeyya. Pācittiyanti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๘ คำว่า “สหชีวินี” หมายถึง สัทธิวิหาริณี คำว่า “ไม่พึงอนุเคราะห์เอง” หมายถึง ไม่พึงอนุเคราะห์เองด้วยการบอกอุเทศเป็นต้น คำว่า “ไม่พึงให้ผู้อื่นอนุเคราะห์” หมายถึง ไม่พึงให้ภิกษุณีอื่นอนุเคราะห์ด้วยคำว่า “ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงบอกอุเทศเป็นต้นแก่ภิกษุณีรูปนี้เถิด” ดังนี้ คำว่า “เป็นปาจิตตีย์” หมายถึง เป็นปาจิตตีย์ในขณะที่ทอดทิ้งธุระนั้นแล้ว Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evarūpe vatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha tuvaṭṭavagge dukkhitasahajīvinisikkhāpade vuttasadisamevāti. สิกขาบทนี้ บัญญัติไว้ในเรื่องราวเช่นนี้ โดยปรารภพระถุลลนันทาในเมืองสาวัตถี ส่วนที่เหลือในสิกขาบทนี้เหมือนกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีผู้ลำบากในตุวัฏฏวรรคนั่นเอง Paṭhamasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีบทที่ ๑ จบแล้ว 9. Nānubandhanasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ติดตาม Navame vuṭṭhāpitaṃ pavattininti vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ yāya upasampāditā, taṃ upajjhāyininti attho. Nānubandheyyāti cuṇṇena mattikāya dantakaṭṭhena mukhodakenāti evaṃ tena tena karaṇīyena na upaṭṭhaheyya. Pācittiyanti nānubandhissanti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า “อุปัชฌาย์ผู้อุปสมบทให้” หมายถึง อุปัชฌาย์ผู้ที่อุปสมบทให้ (แก่สิกขมานา) คำว่า “ไม่พึงติดตาม” หมายถึง ไม่พึงบำรุงด้วยกิจที่ควรทำเหล่านั้น เช่น จุณ ดินเหนียว ไม้สีฟัน น้ำล้างหน้า เป็นต้น คำว่า “เป็นปาจิตตีย์” หมายถึง เป็นปาจิตตีย์ในขณะที่ทอดทิ้งธุระด้วยตั้งใจว่าจะไม่ติดตาม Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha nānubandhanavatthusmiṃ paññattaṃ. Bālaṃ pana alajjiniṃ vā ananubandhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Vuṭṭhāpitappavattinitā, dve vassāni ananubandhane dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana akiriyaṃ, dukkhavedananti. สิกขาบทนี้ บัญญัติไว้ในเรื่องการไม่ติดตาม โดยปรารภภิกษุณีจำนวนมากในเมืองสาวัตถี แต่แก่ภิกษุณีผู้ไม่ติดตามอุปัชฌาย์ผู้เป็นคนเขลาหรือผู้ไม่มีความละอาย, แก่ภิกษุณีผู้ป่วย, ในคราวมีอันตราย, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นอุปัชฌาย์ผู้อุปสมบทให้, การละทิ้งธุระในการไม่ติดตามตลอด ๒ ปี, และการไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับปฐมปาราชิก แต่สิกขาบทนี้เป็นอกิริยา และมีทุกขเวทนา Nānubandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่ติดตาม จบแล้ว 10. Dutiyasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสหชีวินีบทที่ ๒ Dasame neva vūpakāseyyāti na gahetvā gaccheyya. Na vūpakāsāpeyyāti ‘‘imaṃ, ayye, gahetvā gacchāhī’’ti aññaṃ na āṇāpeyya. Pācittiyanti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า “ไม่พึงนำไปเอง” หมายถึง ไม่พึงพาไปเอง คำว่า “ไม่พึงให้ผู้อื่นนำไป” หมายถึง ไม่พึงสั่งภิกษุณีอื่นว่า “ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงพาภิกษุณีรูปนี้ไปเถิด” คำว่า “เป็นปาจิตตีย์” หมายถึง เป็นปาจิตตีย์ในขณะที่ทอดทิ้งธุระนั้นแล้ว Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha sahajīviniyā avūpakāsanavatthusmiṃ paññattaṃ. Sati pana antarāye, pariyesitvā dutiyikaṃ alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Sahajīvinitā, vūpakāsavūpakāsāpane dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti. สิกขาบทนี้ บัญญัติไว้ในเรื่องการไม่นำสหชีวินีไป โดยปรารภพระถุลลนันทาในเมืองสาวัตถี แต่เมื่อมีอันตราย, เมื่อแสวงหาเพื่อนไม่ได้, แก่ภิกษุณีผู้ป่วย, ในคราวมีอันตราย, และแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบทนี้ มีองค์ ๓ ประการ คือ ความเป็นสหชีวินี, การละทิ้งธุระในการนำไปเองหรือการให้ผู้อื่นนำไป, และการไม่มีเหตุที่ได้รับอนุญาต การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสมนุภาสนสิกขาบท Dutiyasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยสัทธิวิหาริณีบทที่ ๒ จบแล้ว Gabbhinīvaggo sattamo. ครรภิณีวรรคที่ ๗ 8. Kumāribhūtavaggo 8. กุมารีภูตวรรค 1-2-3. Paṭhamakumāribhūtādisikkhāpadavaṇṇanā ๑-๒-๓. คำอธิบายสิกขาบทที่ ๑ เป็นต้นว่าด้วยกุมารีภูต Kumāribhūtavaggassa paṭhamadutiyatatiyāni tīhi gihigatasikkhāpadehi sadisāneva. Yā pana tā sabbapaṭhamā dve mahāsikkhamānā, tā atikkantavīsativassāti veditabbā. Tā hi gihigatā vā hontu, agihigatā vā, sammutikammādīsu ‘‘sikkhamānā’’icceva vattabbā, ‘‘gihigatā’’ti vā ‘‘kumāribhūtā’’ti vā na vattabbā. Gihigatāya dasavassakāle sikkhāsammutiṃ datvā dvādasavassakāle upasampadā kātabbā, ekādasavassakāle datvā terasavassakāle kātabbā, dvādasaterasacuddasapannarasasoḷasasattarasaaṭṭhārasavassakāle sikkhāsammutiṃ datvā vīsativassakāle upasampadā kātabbā. Aṭṭhārasavassakālato paṭṭhāya ca panāyaṃ ‘‘gihigatā’’tipi ‘‘kumāribhūtā’’tipi vattuṃ vaṭṭati. Yā panāyaṃ ‘‘kumāribhūtā’’ti vuttā sāmaṇerī, sā ‘‘gihigatā’’ti na vattabbā, ‘‘kumāribhūtā’’icceva vattabbā. Sikkhāsammutidānavasena pana sabbāpi ‘‘sikkhamānā’’ti vattuṃ vaṭṭatīti. สิกขาบทที่ ๑, ๒ และ ๓ ในกุมารีภูตวรรค เหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยคฤหัสถ์ผู้ไปแล้ว ๓ สิกขาบทนั่นเอง แต่สิกขมานา ๒ รูปแรกนั้น พึงทราบว่าเป็นผู้มีอายุเกิน ๒๐ ปีแล้ว สิกขมานาเหล่านั้นจะเป็นผู้ที่ชายอื่นเคยร่วมประเวณีด้วยแล้วหรือไม่ก็ตาม ในสมมติกรรมเป็นต้น พึงเรียกว่า “สิกขมานา” เท่านั้น ไม่พึงเรียกว่า “คฤหัสถ์ผู้ไปแล้ว” หรือ “กุมารีภูต” แก่หญิงที่ชายอื่นเคยร่วมประเวณีด้วยแล้ว พึงให้สิกขาสมมติเมื่ออายุ ๑๐ ปี และพึงให้อุปสมบทเมื่ออายุ ๑๒ ปี ให้เมื่ออายุ ๑๑ ปี พึงทำเมื่ออายุ ๑๓ ปี ให้สิกขาสมมติเมื่ออายุ ๑๒, ๑๓, ๑๔, ๑๕, ๑๖, ๑๗, ๑๘ ปี พึงให้อุปสมบทเมื่ออายุ ๒๐ ปี และตั้งแต่เมื่ออายุ ๑๘ ปีเป็นต้นไป สิกขมานานี้พึงเรียกว่า “คฤหัสถ์ผู้ไปแล้ว” ก็ได้ “กุมารีภูต” ก็ได้ แต่สามเณรีที่เรียกว่า “กุมารีภูต” นั้น ไม่พึงเรียกว่า “คฤหัสถ์ผู้ไปแล้ว” พึงเรียกว่า “กุมารีภูต” เท่านั้น แต่โดยอำนาจแห่งการให้สิกขาสมมติ สิกขมานาทั้งหมดก็พึงเรียกว่า “สิกขมานา” ได้ Paṭhamakumāribhūtādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทที่ ๑ เป็นต้นว่าด้วยกุมารีภูต จบแล้ว 4. Ūnadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā 4. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาหย่อน ๑๒ Catutthe ūnadvādasavassāti upasampadāvasena aparipuṇṇadvādasavassā. Pācittiyanti upajjhāyā hutvā vuṭṭhāpentiyā vuttanayeneva dukkaṭāni antarā, kammavācāpariyosāne pācittiyanti. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า “ผู้มีพรรษาหย่อน ๑๒” หมายถึง ผู้มีพรรษาไม่ครบ ๑๒ โดยอำนาจแห่งการอุปสมบท คำว่า “เป็นปาจิตตีย์” หมายถึง ภิกษุณีผู้อุปสมบทโดยเป็นอุปัชฌาย์ มีทุกกฏในระหว่างตามนัยที่กล่าวมาแล้ว และเป็นปาจิตตีย์เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง Ūnadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาหย่อน ๑๒ จบแล้ว 5. Paripuṇṇadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā 5. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาครบ ๑๒ Pañcame saṅghena asammatāti yassā saṅghena padabhājane (pāci. 1132) vuttā vuṭṭhāpanasammuti na dinnā. Sesaṃ ubhayatthāpi mahāsikkhamānāsikkhāpadadvayasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า "อันสงฆ์ยังไม่สมมติ" คือ แก่ภิกษุณีรูปใด สงฆ์ยังมิได้ให้สมมติเพื่ออุปสมบทที่กล่าวไว้ในบทภาชนีย์ (ปาจิ. ๑๑๓๒) ส่วนที่เหลือในสิกขาบททั้งสองนี้ ก็เหมือนกับสิกขาบท ๒ บทของมหาสิกขมานาทุกประการ Paripuṇṇadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้มีพรรษาครบ ๑๒ จบแล้ว 6. Khīyanadhammasikkhāpadavaṇṇanā 6. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการติเตียน Chaṭṭhe alaṃ tāva te ayye vuṭṭhāpitenāti vuccamānāti vuṭṭhāpanasammutiyā yācitāya saṅghena upaparikkhipitvā ‘‘yasmā bālā abyattā ca alajjinī ca hoti, tasmā alaṃ tāva tuyhaṃ upasampāditenā’’ti evaṃ nivārīyamānā. Pacchā khīyanadhammanti pacchā aññāsaṃ byattānaṃ lajjinīnaṃ vuṭṭhāpanasammutiṃ diyyamānaṃ disvā ‘‘ahameva nūna bālā’’tiādīni bhaṇamānā yattha katthaci khīyeyya. Pācittiyanti evaṃ khīyanadhammaṃ āpajjantiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า "ดูก่อนแม่เจ้า ยังไม่ควรให้เธออุปสมบทก่อน" คือ เมื่อขอสมมติเพื่ออุปสมบทแล้ว สงฆ์พิจารณาดูแล้ว ถูกห้ามว่า "เพราะเธอเป็นคนโง่เขลา ไม่ฉลาด และไม่มีความละอาย เพราะฉะนั้น ยังไม่ควรให้เธออุปสมบทก่อน" ดังนี้ คำว่า "มีปกติเพ่งโทษในภายหลัง" คือ ภายหลังเห็นสมมติเพื่ออุปสมบทที่สงฆ์ให้แก่ภิกษุณีรูปอื่นผู้ฉลาดและมีความละอายแล้ว กล่าวคำมีอาทิว่า "เรานี่แหละคงเป็นคนโง่เขลา" แล้วเพ่งโทษในที่ใดที่หนึ่ง คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีผู้เข้าถึงการเพ่งโทษอย่างนี้ Sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha evaṃ khīyanadhammaṃ āpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, pakatiyā chandādīnaṃ vasena karontīnaṃ khīyantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Vuṭṭhāpanasammutiyā yācanaṃ, upaparikkhitvā na chandādivasena paṭikkhittāya ‘‘sādhū’’ti paṭissavo, pacchākhīyananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจัณฑกาลี ในเรื่องที่เข้าถึงการเพ่งโทษอย่างนี้ อนึ่ง ภิกษุณีผู้เพ่งโทษโดยปกติเพราะอำนาจฉันทะเป็นต้น และภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การขอสมมติเพื่ออุปสมบท, การรับรองว่า "ดีแล้ว" แก่ภิกษุณีผู้ถูกห้ามโดยสงฆ์พิจารณาแล้ว ไม่ใช่เพราะอำนาจฉันทะเป็นต้น, และการเพ่งโทษในภายหลัง เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทอทินนาทาน แต่สิกขาบทนี้เป็นทุกขเวทนา Khīyanadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการติเตียน จบแล้ว 7-8. Sikkhamānanavuṭṭhāpanapaṭhamadutiyasikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่อุปสมบทสิกขมานา บทที่ ๑ และ ๒ Sattame sā pacchāti sikkhamānāya upasampadāya yāciyamānāya sā bhikkhunī evaṃ vatvā laddhe cīvare pacchā asati antarāye ‘‘neva vuṭṭhāpessāmi, na vuṭṭhāpanāya ussukkaṃ karissāmī’’ti dhuraṃ nikkhipeyya, tassā saha dhuranikkhepena pācittiyanti. Aṭṭhamepi eseva nayo. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า "ภิกษุณีนั้นภายหลัง" คือ เมื่อสิกขมานาขออุปสมบทแล้ว ภิกษุณีนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้จีวรแล้ว ภายหลังเมื่อไม่มีอันตราย พึงละความพยายามว่า "เราจักไม่อุปสมบทให้, เราจักไม่ทำความขวนขวายเพื่ออุปสมบท" ดังนี้ คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ เป็นปาจิตตีย์พร้อมกับการละความพยายามนั้น ในสิกขาบทที่ ๘ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน Ubhayampi sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha etesu vatthūsu paññattaṃ, dvīsupi sati antarāye, pariyesitvā alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Ubhayattha ‘‘evāhaṃ taṃ vuṭṭhāpessāmī’’ti paṭiññā, ākaṅkhitanipphatti, pacchā dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti. สิกขาบททั้งสองนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องเหล่านี้ ในสิกขาบททั้งสองนี้ เมื่อมีอันตราย, เมื่อแสวงหาแล้วไม่ได้, เมื่อเจ็บป่วย, ในคราวมีอันตราย, และแก่ภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ ในสิกขาบททั้งสองนี้ การรับรองว่า "เราจักอุปสมบทให้เธออย่างนี้", ความสำเร็จตามที่ปรารถนา, การละความพยายามในภายหลัง, และการไม่มีเหตุที่สงฆ์อนุญาต เหล่านี้เป็นองค์ ๔ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการสวดประกาศ Sikkhamānanavuṭṭhāpanapaṭhamadutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่อุปสมบทสิกขมานา บทที่ ๑ และ ๒ จบแล้ว 9. Sokāvāsasikkhāpadavaṇṇanā 9. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้เป็นที่อยู่แห่งความโศก Navame sokāvāsanti saṅketaṃ katvā āgacchamānā purisānaṃ antosokaṃ pavesetīti sokāvāsā, taṃ sokāvāsaṃ. Atha vā gharaṃ viya gharasāmikā ayampi purisasamāgamaṃ alabhamānā sokaṃ āvisati, iti yaṃ āvisati, svāssā āvāso hotīti sokāvāsā. Tenevassa padabhājane (pāci. 1160) ‘‘sokāvāsā nāma paresaṃ dukkhaṃ uppādeti, sokaṃ āvisatī’’ti dvidhā attho vutto. Pācittiyanti evarūpaṃ vuṭṭhāpentiyā vuttanayeneva kammavācāpariyosāne upajjhāyāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๙ คำว่า "เป็นที่อยู่แห่งความโศก" คือ (สิกขมานา) ผู้ทำนัดหมายแล้วไม่มา ย่อมนำความโศกเข้าสู่ภายในของบุรุษทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "เป็นที่อยู่แห่งความโศก" (โสกาวาสา) อีกอย่างหนึ่ง เหมือนเจ้าของบ้านเข้าสู่บ้าน สิกขมานานี้ก็เหมือนกัน เมื่อไม่ได้การประชุมกับบุรุษ ย่อมเข้าสู่ความโศก เพราะเหตุนั้น ความโศกใดที่เธอเข้าถึง ความโศกนั้นย่อมเป็นที่อยู่ของเธอ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า "เป็นที่อยู่แห่งความโศก" ด้วยเหตุนั้น ในบทภาชนีย์ (ปาจิ. ๑๑๖๐) จึงกล่าวอรรถของคำว่า "โสกาวาสา" ไว้ ๒ อย่างว่า "ชื่อว่าโสกาวาสา คือ ย่อมยังทุกข์ของผู้อื่นให้เกิดขึ้น, ย่อมเข้าสู่ความโศก" คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ เป็นปาจิตตีย์แก่อุปัชฌาย์ผู้ให้อุปสมบทสิกขมานาผู้มีลักษณะเช่นนี้ โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว เมื่อจบกรรมวาจา Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evarūpaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Ajānantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sokāvāsatā, jānanaṃ, vuṭṭhāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni gabbhinivuṭṭhāpanasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการให้อุปสมบทสิกขมานาผู้มีลักษณะเช่นนี้ แก่ภิกษุณีผู้ไม่รู้, และแก่ภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การเป็นผู้เป็นที่อยู่แห่งความโศก, การรู้, การให้อุปสมบท เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบทหญิงมีครรภ์ทุกประการ Sokāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้เป็นที่อยู่แห่งความโศก จบแล้ว 10. Ananuññātasikkhāpadavaṇṇanā 10. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ไม่ได้รับอนุญาต Dasame mātāpitūhīti vijātamātarā ca janakapitarā ca. Sāmikenāti yena pariggahitā, tena. Ananuññātanti upasampadatthāya ananuññātaṃ. Dvikkhattuñhi bhikkhunīhi āpucchitabbaṃ, pabbajjākāle ca upasampadākāle ca, bhikkhūnaṃ pana sakiṃ āpucchitepi vaṭṭati. Tasmā yā upasampadākāle anāpucchā upasampādeti, tassā vuttanayeneva pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๐ คำว่า "มารดาบิดา" คือ มารดาผู้ให้กำเนิดและบิดาผู้ให้กำเนิด คำว่า "สามี" คือ สามีที่เธอถูกครอบครองแล้ว คำว่า "ไม่ได้รับอนุญาต" คือ ไม่ได้รับอนุญาตเพื่อประโยชน์แก่อุปสมบท อันที่จริง ภิกษุณีพึงบอกกล่าว ๒ ครั้ง คือในเวลาบรรพชาและในเวลาอุปสมบท แต่สำหรับภิกษุทั้งหลาย แม้บอกกล่าวครั้งเดียวก็ควร เพราะฉะนั้น ภิกษุณีอุปัชฌาย์รูปใดให้อุปสมบทโดยไม่บอกกล่าวในเวลาอุปสมบท, เป็นปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีนั้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha ananuññātavuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Apaloketvā vuṭṭhāpentiyā, tesaṃ atthibhāvaṃ ajānantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Anapalokanaṃ, atthibhāvajānanaṃ, vuṭṭhāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Ananuññātasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการให้อุปสมบทสิกขมานาผู้ไม่ได้รับอนุญาต แก่ภิกษุณีผู้ให้อุปสมบทโดยบอกกล่าวแล้ว, แก่ภิกษุณีผู้ไม่รู้ว่ามารดาบิดาสามีเหล่านั้นยังมีชีวิตอยู่, และแก่ภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ การไม่บอกกล่าว, การรู้ว่ายังมีชีวิตอยู่, การให้อุปสมบท เหล่านี้เป็นองค์ ๓ ในสิกขาบทนี้ มีสมุฏฐานเกิดจากอนนุญาต, เป็นกิริยาและอกิริยา, ไม่ใช่สัญญาวิโมกข์, ไม่มีเจตนา, เป็นปัณณัตติวัชชะ, เป็นกายกรรมและวจีกรรม, มีจิต ๓, มีเวทนา ๓ Ananuññātasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีผู้ไม่ได้รับอนุญาต จบลงแล้ว 11. Pārivāsikasikkhāpadavaṇṇanā 11. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการให้ฉันทะที่ใช้แล้ว Ekādasame pārivāsikachandadānenāti pārivāsiyena chandadānena. Tattha catubbidhaṃ pārivāsiyaṃ parisapārivāsiyaṃ rattipārivāsiyaṃ chandapārivāsiyaṃ ajjhāsayapārivāsiyanti. ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า "ด้วยการให้ฉันทะที่ใช้แล้ว" คือ ด้วยการให้ฉันทะที่ใช้แล้ว ในคำนั้น ปาริวาสิกะมี ๔ อย่าง คือ ปริสปาริวาสิกะ, รัตติปาริวาสิกะ, ฉันทปาริวาสิกะ, อัชฌาสยปาริวาสิกะ Tattha parisapārivāsiyaṃ nāma bhikkhū kenacideva karaṇīyena sannipatitā honti, atha megho vā uṭṭhahati, ussāraṇā vā karīyati, manussā vā ajjhottharantā āgacchanti, bhikkhū ‘‘anokāsā mayaṃ, aññatra gacchāmā’’ti chandaṃ avissajjitvāva uṭṭhahanti, idaṃ parisapārivāsiyaṃ nāma, kiñcāpi parisapārivāsiyaṃ, chandassa pana avissaṭṭhattā kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. ในบรรดาปาริวาสิกะเหล่านั้น ปริสปาริวาสิกะ คือ ภิกษุทั้งหลายประชุมกันด้วยกิจบางอย่าง ครั้นแล้ว ฝนก็ตั้งขึ้น หรือมีการขับไล่ผู้คน หรือผู้คนก็เข้ามาเบียดเสียด ภิกษุทั้งหลายจึงปรึกษากันว่า "พวกเราไม่มีโอกาสแล้ว, เราไปที่อื่นกันเถิด" แล้วก็ลุกไปโดยยังไม่ได้สละฉันทะ นี้ชื่อว่า ปริสปาริวาสิกะ ถึงแม้จะเป็นปริสปาริวาสิกะ แต่เพราะยังไม่ได้สละฉันทะ จึงควรทำกรรม Puna bhikkhū ‘‘uposathādīni karissāmā’’ti rattiṃ sannipatitvā ‘‘yāva sabbe sannipatanti, tāva dhammaṃ suṇissāmā’’ti ekaṃ ajjhesanti, tasmiṃ dhammakathaṃ kathenteyeva aruṇo uggacchati. Sace ‘‘cātuddasikaṃ uposathaṃ karissāmā’’ti nisinnā, ‘‘pannaraso’’ti kātuṃ vaṭṭati. Sace pannarasikaṃ kātuṃ nisinnā, pāṭipade anuposathe uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Aññaṃ pana saṅghakiccaṃ kātuṃ vaṭṭati, idaṃ rattipārivāsiyaṃ nāma. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายประชุมกันในเวลากลางคืน โดยคิดว่า "เราจักทำอุโบสถเป็นต้น" แล้วอาราธนาภิกษุรูปหนึ่งว่า "ตราบใดที่ภิกษุทั้งหมดยังมาประชุมกันไม่ครบ ตราบนั้นเราจักฟังธรรม" เมื่อภิกษุนั้นกำลังแสดงธรรมอยู่ อรุณก็ขึ้น ถ้าพวกเธอตั้งใจจะทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ก็ควรทำเป็น ๑๕ ค่ำ ถ้าพวกเธอตั้งใจจะทำอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ก็ไม่ควรทำอุโบสถในวันปาฏิบทซึ่งไม่ใช่วันอุโบสถ แต่ควรทำสังฆกรรมอื่นได้ นี้ชื่อว่า รัตติปาริวาสิกะ Puna bhikkhū ‘‘kiñcideva abbhānādisaṅghakammaṃ karissāmā’’ti sannisinnā honti, tatreko nakkhattapāṭhako bhikkhu evaṃ vadati ‘‘ajja nakkhattaṃ dāruṇaṃ, mā idaṃ kammaṃ karothā’’ti. Te tassa vacanena chandaṃ vissajjetvā tattheva nisinnā honti, athañño āgantvā ‘‘nakkhattaṃ patimānentaṃ, attho bālaṃ upajjhagā (jā. 1.1.49), kiṃ nakkhattena karothā’’ti vadati, idaṃ chandapārivāsiyañceva ajjhāsayapārivāsiyañca. Etasmiṃ pārivāsiye puna chandapārisuddhiṃ anāharitvā kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati, idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘pārivāsikachandadānenā’’ti. Pācittiyanti evaṃ vuṭṭhāpentiyā vuttanayeneva kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมกัน โดยคิดว่า "เราจักทำสังฆกรรมมีอัพภานเป็นต้นบางอย่าง" ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้รู้ตำรานักษัตรรูปหนึ่งกล่าวอย่างนี้ว่า "วันนี้ฤกษ์ไม่ดี, พวกท่านอย่าทำกรรมนี้เลย" ภิกษุเหล่านั้นก็สละฉันทะตามคำของภิกษุนั้น แล้วก็นั่งอยู่ที่นั่น ครั้นแล้ว ภิกษุรูปอื่นมาถึงแล้วกล่าวว่า "ประโยชน์ได้ล่วงเลยคนโง่เขลาผู้มัวรอฤกษ์ยามไปแล้ว (ชา. ๑.๑.๔๙), พวกท่านจะทำอะไรด้วยฤกษ์ยามเล่า" นี้ชื่อว่า ฉันทปาริวาสิกะ และอัชฌาสยปาริวาสิกะ ในปาริวาสิกะนี้ ไม่ควรทำกรรมโดยไม่นำฉันทะบริสุทธิ์มาอีก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภปาริวาสิกะนี้ จึงตรัสว่า "ด้วยการให้ฉันทะที่ใช้แล้ว" คำว่า "เป็นปาจิตตีย์" คือ เป็นปาจิตตีย์แก่อุปัชฌาย์ผู้ให้อุปสมบทสิกขมานาผู้มีลักษณะเช่นนี้ โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว เมื่อจบกรรมวาจา Rājagahe thullanandaṃ ārabbha evaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Chandaṃ avissajjetvāva avuṭṭhitāya parisāya vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Pārivāsikachandadānatā, vuṭṭhāpananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni gambhinisikkhāpadasadisānevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุณีถุลลนันทา ในเรื่องการให้อุปสมบทด้วยฉันทะที่ใช้แล้วเช่นนี้. แก่ภิกษุณีผู้ให้อุปสมบทแก่บริษัทที่ยังไม่ลุกไปโดยยังไม่ได้สละฉันทะ, และแก่ภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ความเป็นผู้ให้ฉันทะที่ใช้แล้ว, การให้อุปสมบท เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยภิกษุณีมีครรภ์. Pārivāsikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องปริวาส จบแล้ว. 12. Anuvassasikkhāpadavaṇṇanā 12. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอุปสมบททุกปี. Dvādasame anuvassanti anusaṃvaccharaṃ. Evaṃ vuṭṭhāpentiyāpi vuttanayeneva pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๒ คำว่า "anuvassaṃ" คือ ทุกปี. แม้แก่ภิกษุณีผู้ให้อุปสมบทอย่างนี้ ก็เป็นปาจิตตีย์ โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anuvassaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Ekantarikaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Anuvassatā, vuṭṭhāpananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni ekādasame vuttanayānevāti. สิกขาบทนี้บัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการอุปสมบททุกปี. ภิกษุณีผู้อุปสมบทให้เว้นปี ย่อมเป็นอนาบัติ. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น. การอุปสมบททุกปี และการอุปสมบท นี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. การเกิดขึ้นเป็นต้น ย่อมเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑๑ นั่นเอง. Anuvassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอุปสมบททุกปี จบแล้ว. 13. Ekavassasikkhāpadavaṇṇanā 13. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอุปสมบทปีเว้นปี. Terasame ekantarikaṃ ekaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ dvādasamena sadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๑๓ ภิกษุณีผู้อุปสมบทให้ปีเว้นปีหนึ่งรูป ย่อมเป็นอนาบัติ. อนาบัติแก่ภิกษุณีผู้เป็นบ้าเป็นต้น. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๑๒ นั่นเอง. Ekavassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องอุปสมบทปีเว้นปี จบแล้ว. Kumāribhūtavaggo aṭṭhamo. กุมารีภูตวรรค ที่ ๘. 9. Chattupāhanavaggo 9. ฉัตตุปาหนวรรค. 1. Chattupāhanasikkhāpadavaṇṇanā 1. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องร่มและรองเท้า. Chattavaggassa paṭhame chattupāhananti padabhājane (pāci. 1178-1182) vuttalakkhaṇaṃ chattañca upāhanāyo ca. Dhāreyyāti paribhogavasena maggagamane ekappayogeneva divasampi dhārentiyā ekā āpatti. Sace pana tādisaṃ ṭhānaṃ patvā chattampi apanāmetvā upāhanāpi omuñcitvā punappunaṃ dhāreti, payogagaṇanāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑ แห่งฉัตตวรรค คำว่า "chattupāhanaṃ" คือ ร่มและรองเท้าที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ในบทวิเคราะห์. คำว่า "dhāreyya" คือ เมื่อเดินทางไกลเพื่อความมุ่งหมายในการใช้สอย ภิกษุณีผู้ทรงไว้ด้วยความพยายามเพียงครั้งเดียวตลอดวัน มีอาบัติหนึ่ง. แต่ถ้าถึงสถานที่เช่นนั้นแล้ว ลดร่มลงหรือถอดรองเท้าออกแล้วทรงไว้บ่อยๆ เป็นปาจิตตีย์ตามจำนวนความพยายาม. Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha chattupāhanadhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilānā’’ti ayamettha anupaññatti, chattasseva upāhanānaṃyeva vā dhāraṇe dukkaṭaṃ, agilānāya tikapācittiyaṃ, gilānāya dvikadukkaṭaṃ. Gilānasaññāya pana, ārāme ārāmūpacāre dhārentiyā, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Ubhinnaṃ dhāraṇaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ ณ กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทรงร่มและรองเท้า. คำว่า "agilānā" นี้เป็นอนุปัญญัติในสิกขาบทนี้. ในการทรงร่มอย่างเดียว หรือรองเท้าอย่างเดียว เป็นทุกกฎ. เป็นติกปาจิตตีย์แก่ภิกษุณีผู้ไม่เป็นไข้. เป็นทวิกทุกกฎแก่ภิกษุณีผู้เป็นไข้. แต่ไม่มีอาบัติแก่ภิกษุณีผู้มีความสำคัญว่าเป็นไข้, แก่ภิกษุณีผู้ทรงไว้ในอารามหรือในอุปจารแห่งอาราม, ในอันตรายทั้งหลาย, และแก่ภิกษุณีผู้วิกลจริตเป็นต้น. การทรงไว้ทั้งสองอย่าง, ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต เหล่านี้เป็นองค์ ๒ ในสิกขาบทนี้. สมุฏฐานเป็นต้น เหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยขนเจียม. Chattupāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องร่มและรองเท้า จบแล้ว. 2. Yānasikkhāpadavaṇṇanā 2. อรรถกถาว่าด้วยสิกขาบทเรื่องยาน. Dutiye yānenāti vayhādinā. Etthāpi orohitvā punappunaṃ abhiruhantiyā payogagaṇanāya pācittiyaṃ. Anāpattiyaṃ ‘‘ārāme ārāmūpacāre’’ti natthi, sesaṃ paṭhame vuttanayeneva veditabbanti. ในสิกขาบทที่ ๒ คำว่า yānenā ได้แก่ ด้วยยานมีคานหามเป็นต้น. แม้ในสิกขาบทนี้ เมื่อภิกษุณีลงแล้วขึ้น (ยาน) บ่อยๆ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนประโยค. ในอนาบัติไม่มีคำว่า 'ในอาราม หรือในอุปจารแห่งอาราม', ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง. Yānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยยาน จบแล้ว. 3. Saṅghāṇisikkhāpadavaṇṇanā 3. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับเอว (สังฆาณิ). Tatiye saṅghāṇinti yaṃkiñci kaṭūpagaṃ. Dhāreyyāti kaṭiyaṃ paṭimuñceyya. Etthāpi omuñcitvā omuñcitvā dhārentiyā payogagaṇanāya pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๓ คำว่า saṅghāṇiṃ ได้แก่ เครื่องประดับที่ติดกับเอวอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า dhāreyya คือ พึงสวมเข้าที่เอว. แม้ในสิกขาบทนี้ เมื่อภิกษุณีถอดออกแล้วสวมใส่บ่อยๆ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ตามจำนวนประโยค. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha saṅghāṇiṃ dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ. Ābādhapaccayā kaṭisuttaṃ dhārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, idaṃ pana akusalacittanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ในเรื่องการทรงเครื่องประดับเอว. ภิกษุณีผู้ทรงสายรัดเอวเพราะปัจจัยคืออาพาธ และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แต่สิกขาบทนี้ (เป็นอาบัติแก่ภิกษุณีผู้ทรงเครื่องประดับ) ด้วยอกุศลจิต. Saṅghāṇisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับเอว จบแล้ว. 4. Itthālaṅkārasikkhāpadavaṇṇanā 4. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับสตรี. Catutthe itthālaṅkāranti sīsūpagādīsu aññataraṃ yaṃkiñci piḷandhanaṃ. Idha tassa tassa vasena vatthugaṇanāya āpatti veditabbā. ในสิกขาบทที่ ๔ คำว่า itthālaṅkāraṃ ได้แก่ เครื่องประดับอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเครื่องประดับมีเครื่องประดับศีรษะเป็นต้น. ในสิกขาบทนี้ พึงทราบอาบัติโดยการนับวัตถุด้วยอำนาจแห่งเครื่องประดับนั้นๆ. Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha itthālaṅkāraṃ dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ābādhapaccayā kiñcideva dhārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ vuttasadisamevāti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ในเรื่องการทรงเครื่องประดับสตรี. ภิกษุณีผู้ทรงเครื่องประดับบางอย่างเพราะปัจจัยคืออาพาธ และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. Itthālaṅkārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับสตรี จบแล้ว. 5. Gandhavaṇṇakasikkhāpadavaṇṇanā 5. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยของหอมและเครื่องย้อม (คันธะและวัณณกะ). Pañcame gandhavaṇṇakenāti yenakenaci gandhena ca vaṇṇakena ca. Idha gandhādiyojanato paṭṭhāya pubbapayoge dukkaṭaṃ, nahānapariyosāne pācittiyaṃ. Ābādhapaccayā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ catutthasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๕ คำว่า gandhavaṇṇakena ได้แก่ ด้วยของหอมและเครื่องย้อมอย่างใดอย่างหนึ่ง. ในสิกขาบทนี้ เป็นอาบัติทุกกฏในบุพประโยคเริ่มตั้งแต่การประสมของหอมเป็นต้น เป็นอาบัติปาจิตตีย์ในเวลาอาบน้ำเสร็จ. เพราะปัจจัยคืออาพาธ และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๔ นั่นเอง. Gandhavaṇṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยของหอมและเครื่องย้อม จบแล้ว. 6. Vāsitakasikkhāpadavaṇṇanā 6. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องอบ (วาสิตกะ). Chaṭṭhe vāsitakenāti gandhavāsitakena. Piññākenāti tilapiṭṭhena. Sesaṃ pañcamasadisamevāti. ในสิกขาบทที่ ๖ คำว่า vāsitakena คือ ด้วยของที่อบด้วยของหอม. คำว่า piññākena คือ ด้วยแป้งงา. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๕ นั่นเอง. Vāsitakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยเครื่องอบ จบแล้ว. 7. Bhikkhuniummaddāpanasikkhāpadavaṇṇanā 7. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการให้ภิกษุณีนวด (อุมมัททาปนะ). Sattame ummaddāpeyyāti ubbaṭṭāpeyya. Parimaddāpeyyāti sambāhāpeyya. Ettha ca hatthaṃ amuñcitvā ubbaṭṭane ekāva āpatti, mocetvā mocetvā ubbaṭṭane payogagaṇanāya āpattiyo. Sambāhanepi eseva nayo. ในสิกขาบทที่ ๗ คำว่า ummaddāpeyya คือ พึงให้ขัดถู. คำว่า parimaddāpeyya คือ พึงให้บีบนวด. และในสิกขาบทนี้ ในการขัดถูโดยไม่ปล่อยมือ มีอาบัติเพียงตัวเดียว, ในการขัดถูโดยปล่อยมือแล้วปล่อยมืออีก (แล้วขัดถูใหม่) มีอาบัติหลายตัวตามจำนวนประโยค. แม้ในการบีบนวดก็มีนัยนี้เหมือนกัน. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha bhikkhuniyā ummaddāpanaparimaddāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Idha maggagamanaparissamopi gelaññaṃ, corabhayādīhi sarīrakampanādayopi āpadā. Sesaṃ catutthe vuttanayeneva veditabbanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการให้ภิกษุณีขัดถูและบีบนวด. ภิกษุณีอาพาธ, ในคราวมีอันตราย, และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้ แม้ความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางก็จัดเป็นความอาพาธ. แม้อาการมีตัวสั่นเป็นต้นเพราะภัยจากโจรเป็นต้น ก็จัดเป็นอันตราย. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๔ นั่นเอง. Bhikkhuniummaddāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการให้ภิกษุณีนวด จบแล้ว. 8-9-10. Sikkhamānaummaddāpanādisikkhāpadavaṇṇanā ๘-๙-๑๐. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการให้สิกขมานานวดเป็นต้น. Aṭṭhamanavamadasamesupi sikkhamānāya sāmaṇeriyā gihiniyāti ettakameva nānaṃ. Sesaṃ sattamasadisamevāti. แม้ในสิกขาบทที่ ๘, ๙ และ ๑๐ มีความต่างกันเพียงคำว่า sikkhamānāya, sāmaṇeriyā, gihiniyā เท่านั้น. ส่วนที่เหลือเหมือนกับสิกขาบทที่ ๗ นั่นเอง. Sikkhamānaummaddāpanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการให้สิกขมานานวดเป็นต้น จบแล้ว. 11. Anāpucchāsikkhāpadavaṇṇanā 11. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการไม่บอกกล่าว (อนาปุจฉา). Ekādasame bhikkhussa puratoti na abhimukhamevāti attho, idaṃ pana upacāraṃ sandhāya kathitanti veditabbaṃ. Tasmā bhikkhussa upacāre antamaso chamāyapi ‘‘nisīdāmi, ayyā’’ti anāpucchitvā nisīdantiyā pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๑ คำว่า bhikkhussa purato มิใช่หมายถึงเพียงแค่ข้างหน้าเท่านั้น, แต่พึงทราบว่าคำนี้ตรัสหมายถึงเขตอุปจาระ. เพราะเหตุนั้น ภิกษุณีไม่บอกกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าจะนั่ง' แล้วนั่งในเขตอุปจาระของภิกษุ แม้ที่สุดบนพื้นดิน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anāpucchā nisīdanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, āpucchite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ āpucchitasaññāya, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Bhikkhussa anāpucchā, upacāre nisajjā, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการนั่งโดยไม่บอกกล่าว. มีปาจิตตีย์ ๓ อย่าง (ติกปาจิตตีย์). เมื่อบอกกล่าวแล้ว (แต่ภิกษุยังไม่อนุญาต) มีทุกกฏ ๒ อย่าง (ทวิกทุกกฏ). ภิกษุณีผู้สำคัญว่าบอกกล่าวแล้ว, ภิกษุณีอาพาธ, ในคราวมีอันตราย, และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ คือ ๑. การไม่บอกกล่าวภิกษุ ๒. การนั่งในเขตอุปจาระ ๓. ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับกฐินสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา. Anāpucchāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการไม่บอกกล่าว จบแล้ว. 12. Pañhāpucchanasikkhāpadavaṇṇanā 12. การพรรณนาสิกขาบทว่าด้วยการถามปัญหา (ปัญหะปุจฉนะ). Dvādasame anokāsakatanti ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne pucchāmī’’ti evaṃ akataokāsaṃ, tasmā suttante okāsaṃ kārāpetvā vinayaṃ vā abhidhammaṃ vā pucchantiyā pācittiyaṃ. Sesesupi eseva nayo, sabbaso akārite pana vattabbameva natthi. ในสิกขาบทที่ ๑๒ คำว่า anokāsakataṃ คือ ผู้ที่ยังไม่ได้ทำโอกาสอย่างนี้ว่า 'ข้าพเจ้าจะถามในที่ชื่อโน้น'. เพราะเหตุนั้น ภิกษุณีผู้ขอโอกาสในพระสูตรแล้วถามพระวินัยหรือพระอภิธรรม ต้องอาบัติปาจิตตีย์. แม้ในสิกขาบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่เมื่อไม่ได้ขอโอกาสโดยประการทั้งปวง ก็ไม่มีคำที่จะต้องกล่าว. Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anokāsakataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchanavatthusmiṃ paññattaṃ. Tattha tattha okāsaṃ kārāpetvā pucchantiyā, anodissa okāsaṃ kārāpetvā yattha katthaci pucchantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Bhikkhussa anokāsakārāpanaṃ, pañhaṃ pucchananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติขึ้นในกรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุณีจำนวนมาก ในเรื่องการถามปัญหาต่อภิกษุผู้ยังไม่ได้ให้โอกาส. ภิกษุณีผู้ขอโอกาสในปกรณ์นั้นๆ แล้วถาม, ภิกษุณีผู้ขอโอกาสโดยไม่ระบุ (ปกรณ์) แล้วถามในที่ใดที่หนึ่ง, และภิกษุณีมีภิกษุณีบ้าเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๒ คือ ๑. การไม่ให้ภิกษุทำโอกาส ๒. การถามปัญหา. สมุฏฐานเป็นต้นเหมือนกับปทโสธัมมสิกขาบท แต่สิกขาบทนี้เป็นกิริยาและอกิริยา. Pañhāpucchanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการถามปัญหาสำเร็จแล้ว. 13. Asaṃkaccikasikkhāpadavaṇṇanā 13. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่มีผ้าพันอก Terasame asaṃkaccikāti adhakkhakaubbhanābhimaṇḍalasaṅkhātassa sarīrassa paṭicchādanatthaṃ anuññātasaṃkaccikavirahitā. Gāmaṃ paviseyyāti ettha parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa upacāraṃ atikkamantiyā vā okkamantiyā vā paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiye pācittiyaṃ. ในสิกขาบทที่ ๑๓ คำว่า อสํกจฺจิกา (ไม่มีผ้าพันอก) คือ ภิกษุณีผู้ปราศจากผ้าพันอกที่ทรงอนุญาตไว้เพื่อปกปิดร่างกายส่วนที่เรียกว่าใต้กระดูกไหปลาร้าทั้งสองข้างและเหนือสะดือ. ในคำว่า “พึงเข้าไปสู่บ้าน” นี้ เมื่อล่วงเขตกำแพงของบ้านที่มีกำแพงล้อม หรือเมื่อล่วงหรือก้าวล่วงเขตอุปจาระของบ้านที่ไม่มีกำแพงล้อม ในก้าวแรกเป็นทุกกฏ ในก้าวที่สองเป็นปาจิตตีย์. Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha asaṃkaccikāya gāmaṃ pavisanavatthusmiṃ paññattaṃ. Yassā pana saṃkaccikacīvaraṃ acchinnaṃ vā naṭṭhaṃ vā, tassā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Asaṃkaccikatā, vuttaparicchedātikkamo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติปรารภภิกษุณีรูปหนึ่งในเมืองสาวัตถี ในเรื่องการเข้าไปสู่บ้านโดยไม่มีผ้าพันอก. แต่ภิกษุณีผู้มีผ้าพันอกถูกชิงไปหรือหายไป, ภิกษุณีอาพาธ, มีอันตราย, และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่มีอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๓ คือ ๑. ความเป็นผู้ไม่มีผ้าพันอก ๒. การล่วงเลยเขตที่กล่าวไว้ ๓. ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยขนแกะ. Asaṃkaccikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการไม่มีผ้าพันอกสำเร็จแล้ว. Chattupāhanavaggo navamo. ฉัตตุปาหนวรรคที่ ๙. 10…Pe…16. musāvādādivaggo ๑๐...เป็นต้น...๑๖. มุสาวาทวรรคเป็นต้น Musāvādādisikkhāpadavaṇṇanā คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยมุสาวาทเป็นต้น Ito paresu musāvādavaggādīsu sattasu vaggesu bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva vinicchayo veditabboti. ในวรรค ๗ วรรคที่เหลือ คือ มุสาวาทวรรคเป็นต้นจากวรรคฉัตตุปาหนะนี้ไป พึงทราบการวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาภิกขุปาติโมกข์นั่นเอง. Soḷasamavaggo. วรรคที่ ๑๖. Uddiṭṭhā kho ayyāyo chasaṭṭhisatā pācittiyā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā sattati, asādhāraṇā channavutīti evaṃ chasaṭṭhisatā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. คำว่า “ท่านทั้งหลาย สิกขาบทปาจิตตีย์ ๑๖๖ สิกขาบทได้แสดงแล้ว” คือ สิกขาบทที่ทรงบัญญัติปรารภภิกษุ สิกขาบทที่ใช้ร่วมกัน ๗๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ไม่ใช้ร่วมกัน ๙๖ สิกขาบท รวมเป็น ๑๖๖ สิกขาบท. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งเป็นความชัดเจนแล้ว. Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี Bhikkhunipātimokkhe ในภิกขุนีปาติโมกข์ Suddhapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทปาจิตตีย์ล้วนสำเร็จแล้ว. Tatrāyaṃ saṅkhepato asādhāraṇasikkhāpadesu samuṭṭhānavinicchayo – giraggasamajjā cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇī itthālaṅkāro gandhavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhuniādīhi ummaddanaparimaddanāti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni lokavajjāni akusalacittāni. Ayaṃ panettha adhippāyo, vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti. Avasesāni sacittakāni paṇṇattivajjāneva. Corivuṭṭhāpanaṃ gāmantaraṃ ārāmasikkhāpadaṃ gabbhinivagge ādito paṭṭhāya satta, kumāribhūtavagge ādito paṭṭhāya pañca purisādisaṃsaṭṭhaṃ pārivāsikachandadānaṃ anuvassavuṭṭhāpanaṃ ekantarikavuṭṭhāpananti imāni ekūnavīsati sikkhāpadāni sacittakāni paṇṇattivajjāni. Avasesāni sacittakāni lokavajjānevāti. ในสุทธปาจิตต์นั้น การวินิจฉัยสมุฏฐานโดยย่อในอสาธารณสิกขาบททั้งหลายมีดังนี้ คือ สิกขาบทว่าด้วยการประชุมบนยอดเขา, สิกขาบทว่าด้วยจิตตาคาร, สิกขาบทว่าด้วยสังฆาณี, สิกขาบทว่าด้วยเครื่องประดับของหญิง, สิกขาบทว่าด้วยเครื่องหอมและเครื่องย้อม, สิกขาบทว่าด้วยแป้งหอม, สิกขาบทว่าด้วยการให้ภิกษุณีเป็นต้นบีบนวด สิกขาบท ๑๐ เหล่านี้ เป็นอจิตตกะ เป็นโลกวัชชะ เป็นอกุศลจิต. อธิบายในสิกขาบทเหล่านี้มีดังนี้ คือ เพราะเป็นอาบัติที่พึงต้องได้แม้ไม่มีเจตนา จึงเป็นอจิตตกะ แต่เมื่อมีเจตนาแล้ว เพราะเป็นอาบัติที่พึงต้องด้วยอกุศลจิตเท่านั้น จึงเป็นโลกวัชชะและเป็นอกุศลจิต. สิกขาบทที่เหลือเป็นสจิตตกะ เป็นบัญญัติวัชชะเท่านั้น. สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบทแก่นางโจร, สิกขาบทว่าด้วยการไปสู่หมู่บ้านอื่น, สิกขาบทว่าด้วยอาราม, ๗ สิกขาบท ตั้งแต่ต้นในคัพภินีวรรค, ๕ สิกขาบท ตั้งแต่ต้นในกุมารีภูตวรรค, สิกขาบทว่าด้วยการคลุกคลีกับบุรุษเป็นต้น, สิกขาบทว่าด้วยการให้ฉันทะแก่ภิกษุณีผู้ควรอยู่ปริวาส, สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบททุกปี, สิกขาบทว่าด้วยการให้อุปสมบทเว้นปี สิกขาบท ๑๙ เหล่านี้ เป็นสจิตตกะ เป็นบัญญัติวัชชะ. สิกขาบทที่เหลือเป็นสจิตตกะ เป็นโลกวัชชะเท่านั้น. Pāṭidesanīyakaṇḍo ปาฏิเทสนียกัณฑ์ 1. Sappiviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอเนยใส Pāṭidesanīyesu paṭhame sappinti pubbe vuttavinicchayaṃ pāḷiāgataṃ (pāci. 1230) gosappiādimeva. Viññāpetvā bhuñjeyyāti ettha ‘‘viññattiyā paṭiladdhaṃ bhuñjissāmī’’ti gahaṇe dukkaṭaṃ, gahitassa ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyaṃ. ในปาฏิเทสนียะข้อที่ ๑ คำว่า สปฺปิ (เนยใส) ได้แก่ เนยใสที่เกิดจากแม่โคเป็นต้น ซึ่งมีวินิจฉัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว และมาในพระบาลี (ปาจิ. ๑๒๓๐) โดยตรง. ในคำว่า “ขอมาแล้วพึงฉัน” นี้ ในการรับด้วยตั้งใจว่า “จะฉันเนยใสที่ได้มาจากการขอ” เป็นทุกกฏ, ในทุกๆ คำกลืนที่ฉันเนยใสที่รับมาแล้ว เป็นปาฏิเทสนียะ. Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha sappiṃ viññāpetvā bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilānā’’ti ayamettha anupaññatti, tikapāṭidesanīyaṃ, gilānāya dvikadukkaṭaṃ. Yā pana gilānā gilānasaññā, gilānakāle vā viññāpetvā pacchā agilānā hutvā bhuñjati, gilānāya vā sesakaṃ, ñātakappavāritaṭṭhānato vā viññattaṃ, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena gahitaṃ bhuñjati, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇasappitā, anuññātakāraṇābhāvo, viññatti, ajjhohāroti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni addhānasadisānīti. สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเรื่องที่ภิกษุณีฉัพพัคคีย์ขอเนยใสฉันในเมืองสาวัตถี. คำว่า “อคิลานา” (ผู้ไม่เจ็บไข้) นี้ เป็นอนุปัญญัติในสิกขาบทนี้, มีติกปาฏิเทสนียะ, สำหรับภิกษุณีผู้อาพาธ มีทุกลทุกกฏ. ส่วนภิกษุณีผู้อาพาธ มีความสำคัญว่าอาพาธ, หรือขอในเวลาอาพาธแล้วภายหลังหายอาพาธจึงฉัน, หรือฉันเนยใสที่เป็นของเหลือของภิกษุณีผู้อาพาธ, หรือขอจากสำนักของญาติและคนปวารณา, หรือขอเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น, หรือฉันเนยใสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ของตน, ภิกษุณีนั้น และภิกษุณีวิกลจริตเป็นต้น ไม่ต้องอาบัติ. ในสิกขาบทนี้มีองค์ ๔ คือ ๑. ความเป็นเนยใสที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ ๒. ความไม่มีเหตุที่ทรงอนุญาต ๓. การขอ ๔. การกลืนกิน. การเกิดขึ้นเป็นต้นเหมือนกับสิกขาบทว่าด้วยการเดินทางไกล. Sappiviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอเนยใส จบแล้ว. 2. Telaviññāpanādisikkhāpadavaṇṇanā 2. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอน้ำมันเป็นต้น Dutiyādīsupi telādīni pubbe vuttavinicchayāni pāḷiyaṃ (pāci. 1236) āgatāneva, pāḷiyaṃ anāgatesu pana aṭṭhasupi dukkaṭameva. Sesaṃ sabbattha paṭhame vuttasadisamevāti. แม้ในสิกขาบทที่ ๒ เป็นต้น น้ำมันเป็นต้น มีการวินิจฉัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว ที่มาในพระบาลี (ปาจิ. ๑๒๓๖) โดยตรงนั่นเอง, ส่วนในวัตถุ ๘ อย่างที่ไม่ได้มาในพระบาลี เป็นทุกกฏเท่านั้น. ข้อที่เหลือทั้งหมดในทุกแห่งเหมือนกับที่กล่าวไว้ในสิกขาบทที่ ๑ นั่นเอง. Telaviññāpanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการขอน้ำมันเป็นต้น จบแล้ว. Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในคำอธิบายปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี Bhikkhunipātimokkhe ในภิกขุนีปาติโมกข์ Pāṭidesanīyavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายปาฏิเทสนียะ จบแล้ว. 1. Parimaṇḍalādisikkhāpadavaṇṇanā 1. คำอธิบายสิกขาบทว่าด้วยการนุ่งห่มให้เรียบร้อยเป็นต้น Ito paraṃ pana sekhiyāni ceva adhikaraṇasamathā ca sabbapakārato bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbāti. อนึ่ง หลังจากนี้ สิกขาบทในเสขิยะและอธิกรณ์สมถะทั้งหลาย โดยประการทั้งปวง พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในคำอธิบายภิกขุปาติโมกข์นั่นเอง. Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya ในคำอธิบายปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี Bhikkhunipātimokkhavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายภิกขุนีปาติโมกข์ จบแล้ว. Nigamanakathā นิคมกถา Ettāvatā ca – ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ และ - Vaṇṇanaṃ pātimokkhassa, soṇattherena yācito; Vinaye jātakaṅkhānaṃ, kaṅkhāvitaraṇatthiko. การพรรณนาพระปาติโมกข์นี้ อันพระโสณเถระอาราธนาแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การข้ามพ้นความสงสัยของบุคคลผู้มีความสงสัยเกิดขึ้นแล้วในพระวินัย ข้าพเจ้าผู้ประสงค์จะให้ข้ามพ้นความสงสัย Ārabhiṃ yamahaṃ sabbaṃ, sīhaḷaṭṭhakathānayaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissitaṃ. ได้เริ่มพรรณนาไว้ทั้งหมด โดยอาศัยนัยแห่งอรรถกถาสีหล และอาศัยแนวทางแห่งการบอกเล่าของพระเถระผู้อยู่ในมหาวิหาร Nissāya sā ayaṃ niṭṭhaṃ, gatā ādāya sabbaso; Sabbaṃ aṭṭhakathāsāraṃ, pāḷiyatthañca kevalaṃ. การพรรณนานั้นนี้ ได้ถึงความสำเร็จแล้ว โดยถือเอาสาระแห่งอรรถกถาทั้งปวง และเนื้อความแห่งพระบาลีโดยสิ้นเชิง Na hettha taṃ padaṃ atthi, yaṃ virujjheyya pāḷiyā; Mahāvihāravāsīnaṃ, porāṇaṭṭhakathāhi vā. ในอรรถกถานี้ไม่มีบทใดที่จะขัดแย้งกับพระบาลี หรือกับอรรถกถาโบราณของพระเถระผู้อยู่ในมหาวิหารเลย. Yasmā tasmā akatvāva, ettha kaṅkhaṃ hitesinā; Sikkhitabbāva sakkaccaṃ, kaṅkhāvitaraṇī ayaṃ. เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาประโยชน์ ไม่พึงทำความสงสัยในอรรถกถานี้เลย พึงศึกษากังขาวิตรณีนี้โดยเคารพเถิด. Yathā ca niṭṭhaṃ sampattā, kaṅkhāvitaraṇī ayaṃ; Dvāvīsati bhāṇavārapaamāṇāya pāḷiyā. และกังขาวิตรณีนี้ได้ถึงความสำเร็จแล้ว ด้วยถ้อยคำมีประมาณ ๒๒ ภาณวาร ฉันใด Evaṃ anantarāyena, niṭṭhaṃ kalyāṇanissitā; Aciraṃ sabbasattānaṃ, yantu sabbe manorathāti. ฉันนั้น ขอความปรารถนาทั้งปวงอันอาศัยกุศลของสัตว์ทั้งปวง จงถึงความสำเร็จโดยไม่มีอันตรายโดยไม่ช้าเถิด Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasuviniggatamadhaurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ kaṅkhāvitaraṇī nāma pātimokkhavaṇṇanā – การพรรณนาพระปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณีนี้ อันพระเถระผู้มีนามที่พระอาจารย์ทั้งหลายตั้งให้ว่า พุทธโฆสะ ผู้ประดับด้วยศรัทธา ปัญญา และความเพียรที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง ผู้สมบูรณ์ด้วยหมู่แห่งคุณมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนเป็นต้น ผู้สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น ผู้ประกอบด้วยความเฉลียวฉลาดในปัญญา ผู้มีอานุภาพแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระศาสนาของพระศาสดาอันต่างด้วยพระไตรปิฎกปริยัติพร้อมทั้งอรรถกถา ผู้เป็นมหาไวยากรณ์ ผู้ประกอบด้วยความงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะและประเสริฐซึ่งเปล่งออกมาอย่างสะดวกอันเกิดจากความสมบูรณ์แห่งฐานกรณ์ ผู้กล่าวคำที่ควรและคำที่สละสลวย ผู้เป็นยอดแห่งนักปราชญ์ ผู้เป็นมหากวี ผู้เป็นเครื่องประดับแห่งวงศ์ของพระเถระทั้งหลายผู้อยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์พระเถระ ผู้มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรมอันต่างด้วยคุณมีอภิญญา ๖ เป็นต้น มีปฏิสัมภิทาเป็นบริวาร ผู้มีปัญญาอันกว้างขวางและบริสุทธิ์ ได้รจนาไว้แล้ว — Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ; Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlavisuddhiyā. ขอการพรรณนานี้จงดำรงอยู่ในโลก แสดงนัยแห่งความบริสุทธิ์แห่งศีลแก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางออกจากโลก Yāva ‘‘buddho’’ti nāmampi, suddhacittassa tādino; Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti. ตราบเท่าที่แม้พระนามว่า "พุทโธ" ของพระมหามุนีผู้มีพระทัยบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ยังเป็นไปอยู่ในโลก. Kaṅkhāvitaraṇī-aṭṭhakathā niṭṭhitā. อรรถกถากังขาวิตรณี จบแล้ว.
Vietnamese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi