1

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者。

---

สุโพธาลงฺการฏีกา

易解修辞学注

---

คนฺถารมฺภกถา

序言

---

โย [Pg.1] ปาทนีรชวโรทรราธิเตน,โลกตฺตเยน’วิกเลน นิรากุเลน;

วิญฺญาปยี นิรุปเมยฺยตมตฺตโน ตํ,วนฺเท มุนินฺทมภิวนฺทิย วนฺทนียํ.

彼以足莲之殊胜，令三界圆满安稳，并彰显自身之无与伦比；我今敬礼彼应敬之牟尼主。

---

ปตฺโต สปตฺตวิชโย ชยโพธิมูเล,สทฺธมฺมราชปทวึ ยทนุคฺคเหน;

สตฺตาปสตฺต วิปุลามลสคฺคุณสฺส,สทฺธมฺมสารรตนสฺส นมตฺถุ ตสฺส.

他于菩提树下战胜敌军，仗其恩光，证得正法王位；礼敬彼正法宝藏，其具足广大无垢之善德，能令受苦众生得安乐。

---

โย ภาชนตฺตมภิสมฺภุณิ สคฺคุณสฺส,ตสฺสาปิ ธมฺมรตนสฺส มหารหสฺส;

สมฺภาวิตํ สสิรสาหิตสนฺนเตหิ,สมฺภาวยามิ สิรสา คณมุตฺตมํ ตํ.

他成为善德之器，亦是珍贵法宝之器；我以头顶礼彼至上僧伽，其为恭敬顶礼者所尊重。

---

เย’นนฺตตนฺตรตนากรมนฺถเนน,มนฺถา’จโลลฺลสิตญาณวเรน ลทฺธา;

สารา มตาติ สุขิตา สุขยนฺติ จญฺเญ,เต เม ชยนฺติ คุรโว คุรโว คุเณหิ.

彼等搅动无尽法宝之海，以如曼陀罗山般闪耀之殊胜智慧而获得精髓；他们自得安乐亦令他者安乐；愿我之师，以其功德而受尊敬者，常胜不败！

---

๑. โทสาวโพธ ปฐมปริจฺเฉท

1. 过患之明解 第一章

---

รตนตฺตยปฺปณามวณฺณนา

三宝礼敬之释义

---

๑.

1.

---

มุนินฺทวทนมฺโภช-คพฺภสมฺภวสุนฺทรี;

สรณํ ปาณินํ วาณี, มยฺหํ ปีณยตํ มนํ.

从牟尼主(Muninda)莲华般之口中生出之妙语，是众生之皈依处；愿其令我心意愉悦。

---

๑. อถายํ [Pg.2] คนฺถกาโร คนฺถารมฺเภ ปุพฺพปโยคานุพนฺธสภาวสิทฺธิกวิคุโณเปตานํ ยติโปตานํ ตทุปายนฺตรวิรตา กมนฺตราเปตปรกฺกมสมฺภเวนาธิคตพฺยสนสตมุปลพฺภ ทยาสญฺชาตรสรสหทยตาย ตทุปายภูตํ พนฺธลกฺขณํ วิรจยิตุกาโมภิมตสิทฺธินิมิตฺตมตฺตโนธิคตสทฺธมฺมเทวตานุสฺสรณํ ตาว ทสฺเสตุมาห ‘‘มุนินฺเท’’จฺจาทิ. นนุ ‘‘พนฺธลกฺขณํ วิรจยิตุกาโม’’ติ วุตฺตํ, กิเมตฺถ ลกฺขณกรเณน อทิฏฺฐลกฺขณาปิ ทิสฺสนฺติ พนฺธนฺตาติ? สจฺจํ, ตถาปิ เต ฆุณกฺขรปฺปกาสา ตพฺพิทูนํ ปโยคานุสาริโน วา สิยุํ, ปุพฺเพ กตสตฺถปริจยา วา สิยุนฺติ วิญฺเญยฺยํ. วาณี มยฺหํ มนํ ปีณยตนฺติ สมฺพนฺโธ. วาณีติ วา สรสฺสตฺยปรนามเธยฺยา กาจิ เทวตา, สา สพฺพาวทาตา ยถิจฺฉิตตฺถสาธนปุณฺฑรีกคพฺเภ นิสีทตีติ โลกวาโท. วาณีติ ปน ปจฺจุหวิรเหนาภิมตสิทฺธินิพนฺธเนกตาโณ สมฺมาสมฺพุทฺธภาสิโต สทฺธมฺโม, ตโตเยวายํ เทวตา รุปฺปเต. ตตฺถ สรสฺสติยา ยถา’สตฺตา ชาตาย มโนสมฺปีณนนฺติ โลโก, สทฺธมฺมเทวตาย ตุ มโนปีณนํ, ตสฺสา สพฺพวชฺชรหิตายจฺจนฺตนิมฺมลาย นิรนฺตรตฺถเนกตาณปฺปวตฺติยา มนโส สมฺปีณนํ. เตน จ ปสฺสทฺธิ, ตาย ปน สุขํ, เตนาปิ สมาธิ, สมาธิสมฺภเวน ยถาภูตาวโพธสมฺภวโต วิจิตฺตาเนกสทฺทตฺถวิเสสา ปฏิภนฺตฺยนายาเสน, ตโต จ ยถิจฺฉิตสิทฺธินิปฺผตฺตีติ วงฺกวุตฺติยา ตปฺปสาทมาสีสติ.

1. 于是，这位作者在著作之初，看到一些学人，虽有宿慧与勤勉，却因方法不当而屡遭挫败，备受困扰。作者见此，心生悲悯，欲撰写一部阐明构作法(bandhalakkhaṇaṃ)的著作，作为助其成功之法门。为求所愿成就，他首先以“牟尼主”等偈来忆念自己所证之正法天女。或许有人会问：既然说“欲撰写一部阐明构作法的著作”，为何还要制定法则呢？因为我们也能看到未曾学习过法则的人在进行创作。答：确实如此。然而，应当知道，他们的创作或许如蛀木成字般纯属偶然，或许是效仿了此道专家的作法，又或许是他们先前已有经论素养。“愿其令我心意愉悦”是此偈与全书的连接。此处的“语”(vāṇī)，或指名为萨拉洒蒂(Sarassatī)的某位天女，世间传说她通体洁白，安住于能满足所愿的白莲胎中。然而，此处的“语”实为正法，乃正自觉者所说，因其远离障碍，是成就所愿的唯一依怙，这位天女正是由此正法所化现。世人认为萨拉洒蒂能随众生根机令其心意愉悦，而正法天女之所以能令心意愉悦，是因为她远离一切过失、极其清净、恒常作为唯一依怙而流布。通过正法获得轻安，由轻安生起快乐，由快乐得定，由定而有如实觉知，由此不费力地呈现出种种奇妙的文句义理，进而成就所愿。因此，作者以委婉的方式祈求她的加持。

---

กึวิสิฏฺโฐจฺจาห [Pg.3] ‘‘มุนินฺเท’’จฺจาทิ. อุโภ โลเก มุนาติ ชานาตีติ มุนิ, อินฺทติ ปรมิสฺสริยํ ปวตฺเตติ สพฺพตฺถาติ อินฺโท, มุนิ จ โส อินฺโท จ, มุนีนํ อินฺโทติ วา มุนินฺโท, สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ตโตยํ ตสฺส นิมิตฺตกสญฺญา. วิชฺชมาเนสุปิ ปริยายสทฺเทสฺวญฺเญสุ กวิกามิตสฺสตฺถสฺเสกนฺตวาจกตฺเตโน’ จิตฺยสมฺโปสโกยํ มุนินฺทสทฺโท, ตถา หิ โย อุภยโลกชานเนน มุนีนํ ปรมิสฺสริยปุคฺคลานมฺปิ ปรมิสฺสริยํ วตฺเตติ, โส ปรํ ปีเณติ เหตุภาเวน’ตฺเร’ตฺยุ’จิตเมว, ตถา ปทนฺตรานมฺปิ โอจิตฺยํ โปเสติ. ตถา หิ ตาทิสสฺส วทนารวินฺโททเร สมฺภวา สุนฺทรี, ตโตเยว ปฏิสรณํ, ตสฺมา จ มโน ปีเณตีติ. ตสฺส วทนํ, ตมิว มุนินฺทวทนํ, อมฺโภชํ. ตเมว วา ลกฺขิสํโยคิตาทิสธมฺเมน’มฺโภชํ, ปทุมํ. ตสฺส คพฺโภ. ตตฺถ สมฺภเวน ปวตฺติยา, อุปฺปตฺติยา วา สุนฺทรี นิรวชฺชา เทวตา. วาจา ปน โทสเลเสนาป’สมฺผุฏฺฐาว นิรวชฺชา, ตถา จ วกฺขติ ‘‘คุณาลงฺการสํยุตฺตา’’ อิจฺจาทิ. ตโตวายํ สรณํ ปาณินํ สตฺตานํ ปฏิภานาทิคุณวิเสสาวหตฺตมตฺเตน ปฏิสรณภูตา เทวตา. วาจา ปน สพฺพุปทฺทวนิวารเณน สพฺพหิตสุขสมฺปทาสมฺปาทเนนจฺจนฺตปฏิสรณภูตา. สภาวนปุํสกตฺตา เจตฺถ น ลิงฺคปริวตฺตนํ. มยฺหนฺติ เอกวจเนนตฺตโน นิรภิมานต’มาเนติ สชฺชนมาจารํ. อภินฺนปทสิเลโส จายํ, สพฺพตฺเถวาวีกตสทฺทปฺปโยคโต. สิเลโส จายํ วงฺกวุตฺติยา สพฺพตฺถ สิรึ โปเสติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘วงฺกวุตฺตีสุ โปเสติ, สิเลโส ตุ สิรึ ปร’’นฺติ. อยเมตฺถ สงฺเขเปน นเยน อตฺถวณฺณนา. วิตฺถารนเยน ปน นานปฺปกาเรนตฺโถ สํวณฺเณตุํ สกฺกา. ตถา สติ คนฺถคารโวปิ สิยาติ ปกาโรยเมวพฺภุปคโต.

为何特别说“牟尼主”(muninda)等？能了知两世间者为“牟尼”(muni)；能于一切处行使至上主权者为“主”(inda)；他既是牟尼又是主，或为诸牟尼之主，故称“牟尼主”，即正等觉者。此乃对其名号的诠释。即使有其他同义词，但“牟尼主”一词能完全表达诗人所欲之义，极为适切，故受青睐。的确，他以了知两世间之智，于诸牟尼及具至上主权之人中行使至上主权，并作为(众生安乐的)因由而令他人愉悦，故此称谓实为恰当，亦能衬托其他文句。的确，从彼莲花般的口中生出的美妙言教，是皈依处，因此能令心意愉悦。他的面容，即牟尼主的面容，犹如莲花(ambhoja)。或因其具足吉祥等特质，其本身即是莲花(paduma)。从其花蕊中，生起了美妙无瑕的女神(devatā，指佛语)。而言教(vācā)则远离丝毫过失，故为无瑕，如后文将说：“具足功德庄严”等。因此，这位女神，仅因能带来辩才等特殊功德，即成为有情众生的皈依处。而言教则因能防止一切灾患、成就一切利乐，而成为究竟的皈依处。此处，由于(ambhoja)固有的中性，故无性的转换。通过单数的“我”(mayhaṃ)，作者显示了自身的无我慢，此为善人之行仪。这是一种不分语词的双关语(abhinnapadasileso)，因其处处使用意义深奥的词语。此双关语通过曲折的表达方式(vaṅkavutti)处处增添光彩，如后文将说：“双关语于曲折语中，增添无上光彩。”以上为对此处要义的简要解释。若详细解释，则其义可从多方面阐述，但那样会使篇幅过大，故采用此种方式。

---

๑. สุปริสุทฺธพุทฺธิโคจรปรมวิจิตฺตคนฺถการโกยมาจริย- สงฺฆรกฺขิตมหาสามิปาโท [Pg.4] สปิฏกตฺตยสพฺพสตฺถปาราวตรเณน สญฺชาตานปฺปกปีติสุขมนุภวํ ปฏิปตฺติปฏิเวธสาสนทฺวยสฺส ปริยตฺติมูลกตฺตา เยน เกนจิ ปริยาเยน ตสฺสา ปริยตฺติยา อตฺถาวโพเธน ‘‘อปฺเปว นาม สาธุชนํ ปริโตเสยฺย’’มิติ ตทธิคโมปายภูตมิทํ ปกรณมารภนฺโต คนฺถารมฺเภ อิฏฺฐเทวตาย ปณามกรณํ สตาจารานุรกฺขณตฺถํ, วิเสสโต อภิมตคนฺถสฺสานนฺตราเยน ปริสมตฺติยา จ การณมิติ อิฏฺฐเทวตานุสฺสรณํ, คนฺถนฺตรารมฺภปฏิกฺเขปกชนปฏิพาหนปุพฺพกานิ อภิธานาภิเธยฺยกรณปฺปการปโยชนานิ จ ทสฺเสนฺโต ‘‘มุนินฺทวทนมฺโภช…เป… ปริสฺสโม’’ติ คาถตฺตยมาห. เอตฺถ ปฐมคาถาย อิฏฺฐเทวตาสงฺขาตรตนตฺตยปฺปณาโม ทสฺสิโต, ทุติยคาถาย อารมฺภปฏิกฺเขปกชนา นิเสธิตา, ตติยคาถาย อภิธานาทิกํ ทสฺสิตํ. ตถา หิ โลกุตฺตรธมฺมนิสฺสิตปริยตฺติสงฺขาตสพฺพญฺญุภารติยา มโนสมฺปีณนาสีสนาปเทเสน อตฺตโน นิสฺเสสธมฺมรตเน ปสาโท ปกาสิโต. โส ปน ธมฺมปฺปสาโท ตทวินาภาวโต พุทฺธสงฺเฆสุปิ สิทฺโธติ รตนตฺตยวิสยํ ปณามํ วงฺกวุตฺติยา ทสฺเสติ. โส หิ อตฺถโต ปณามกฺริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา. เอตฺถ ผลํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

1. 这位作者，阿阇梨僧护(Saṅgharakkhita)大长老，其智境极为清净，是此绝妙论典的作者。他已渡达三藏及一切论典的彼岸，体验到无量的喜悦与安乐。由于行(paṭipatti)与证(paṭivedha)二教法以教理(pariyatti)为根本，他为了“愿能令善人欢喜”，希望他们能通过某种方式理解教理的意义，而开始撰写这部作为通达教理之方法的论典。在著作之初，为守护善人之行仪，特别是为了使所著之论能无障碍地圆满完成，他忆念所敬奉的本尊(iṭṭhadevatā)，向其致敬。同时，为了预先驳斥可能反对另启新论之人，并开示（本书的）名称(abhidhāna)、所诠义(abhidheyya)、作者(karaṇa)、方式(pakāra)及旨趣(payojana)，他说了三首偈颂：“牟尼主莲华面……（中略）……勤劳。”其中，第一首偈颂开示了对被称为“本尊”的三宝的礼敬；第二首偈颂驳斥了反对开篇之人；第三首偈颂开示了名称等。的确，作者以“愿（此论）令心意愉悦”为由，宣示了自己对于依止出世间法、被称为“教理”的“一切知者之语”(sabbaññubhāratī)，即对于完整的法宝的净信。而此法净信，因与佛、僧不可分离，故亦成就于佛、僧之中。因此，他以曲折的表达方式(vaṅkavutti)显示了对三宝的礼敬。此礼敬在义理上即是能完成礼敬行为的善思。其果报已在下文说明。

---

ปุน สนฺเตสุ รามสมฺมาทฺยลงฺกาเรสุ ปิฏฺฐปิสนํ วิย โหตีทํ อลงฺการกรณนฺติ วทนฺตา วิรุทฺธวาทิโน รามสมฺมาทีนมตฺถิภาวํ อุพฺภาเวตฺวา เต สุทฺธมาคธิกา น วฬญฺเชนฺตีติ อิมินา ปฏิสิทฺธา. นิรากรณผลญฺหิ คนฺถสฺส นิทฺโทสภาโวว. อปิจ สทฺทาลงฺการอตฺถาลงฺการทีปเกน อลงฺการสทฺเทน [Pg.5] คนฺถสรีรสงฺขาตสญฺญิโน สญฺญาสงฺขาตอภิธานญฺจ อลงฺการสทฺทสฺส สทฺทาลงฺการาทฺยภิเธยฺยญฺจ สุทฺธมาคธิกตฺตํ วตฺวา อลงฺการสทฺทสฺส วิเสสนภูตอนุรูปสทฺโทปาทาเนน พุทฺธวจนสฺส อุปโยคตฺตํ มาคธิกโวหาเรน ภวตีติ คมฺยมานตฺตา กรณปฺปการญฺจ อลงฺการคนฺถปฺปวตฺติยา อตฺถาลงฺการาทินิสฺสิตตฺตา อิมินา อลงฺการสทฺเทเนว อลงฺการสงฺขรณสงฺขาตปฺปโยชนญฺจ ทสฺเสติ.

再者，对于那些说“（既然已有罗摩(Rāma)等人的修辞论著，再写一部）犹如研磨已成之粉，多此一举”的反对者，作者以“彼等论著非纯正摩揭陀语”为由，驳斥了他们。驳斥的成果即是证明本论的无过失性。此外，通过能阐明声庄严(saddālaṅkāra)与义庄严(atthālaṅkāra)的“庄严”(alaṅkāra)一词，（作者）开示了本书的名称(abhidhāna)、以声庄严等为所诠义(abhidheyya)，并说明了本书的纯正摩揭陀语特性。又因采用与“庄严”一词相应的修饰语，显示了佛语可以摩揭陀语运用，由此可知其著作方式(karaṇappakāra)。再者，修辞论著的流传有赖于义庄严等，故此“庄严”一词亦开示了其旨趣(payojana)，即名为“庄严之构成”(alaṅkārasaṅkharaṇa)。

---

สตฺถปฺปโยชนานํ สาธฺยสาธนลกฺขโณ สมฺพนฺโธ ปน สมฺพนฺธสฺส นิสฺสยภูตสตฺถปฺปโยชนานํ ทสฺสเนเนว ตนฺนิสฺสิตตฺตา สยมฺปิ วุตฺโต โหติ. วุตฺตํ หิ–

论著与旨趣的关系，其特征是能成办与所成办。然而，关系的所依之处是论著与旨趣，仅仅通过展示论著与旨趣，关系自身也被说到了，因为它依赖于论著与旨趣。正如所说——

---

‘‘สตฺถํ ปโยชนญฺเจว, อุโภ สมฺพนฺธนิสฺสยา;

วุตฺตา ตํวุตฺติยาเยว, วุตฺโต ตนฺนิสฺสิโตปิ โส’’ติ.

“论著与旨趣，两者皆为关系之所依；当其被说出，依彼而生者亦被说出。”

---

ตสฺสตฺโถ– สมฺพนฺธนิสฺสยา สมฺพนฺธสฺส อาธารภูตา สตฺถํ, ปโยชนญฺจ อุโภ วุตฺตา, ตํวุตฺติยาเยว เตสํ อุภินฺนํ กถเนเนว ตนฺนิสฺสิโต เต นิสฺสาย ปวตฺโต โสปิ สมฺพนฺโธ วุตฺโต ภวตีติ.

其义是——关系之所依，即关系的基础——论著与旨趣，两者都已说明。通过对这两者的叙述，依附于它们并由此而生的关系，也就可以说是被说明了。

---

เอตฺถ อภิธานกถนํ โวหารสุขตฺถํ, อภิเธยฺยาทิกถนํ ปน เตหิ ยุตฺตานํเยว คนฺถานํ สุพุทฺธิปุพฺพกาทีนํ อุปาเทยฺยตฺตญฺจ ตพฺพิปรีตานํ อุมฺมตฺตกวจนาทีนมิวอนุปาเทยฺยตฺตญฺจ ปกาสนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺหิ –

在此，说明名称是为了便于使用，而说明所诠义等，则是为了表明：那些与所诠义等相应的典籍，例如善慧等论，是应受取的；而那些与所诠义等不相应的典籍，例如狂言等，是不应受取的。如是说：

---

‘‘สมฺพนฺธานุคุโณปายํ, ปุริสตฺถาภิธายกํ;

วีมํสาธิคตํ วากฺย-มโตนธิคตํ ปร’’นฺติ.

“关系相应法，诠说丈夫利；审察所证言，非此则非得。”

---

ตสฺสตฺโถ– สมฺพนฺธานุคุโณปายํ สาธิยสาธนลกฺขณสมฺพนฺธสฺส นิสฺสยภูตวาจฺจวาจกานํ สมฺพนฺธิภูตานํ อญฺญมญฺญานุรูปคุณปริชานเน การณภูตํ ปุริสตฺถาภิธายกํ จตุพฺพิธธมฺมอตฺถกามโมกฺขสงฺขาตานํ ปุริสตฺถานํ วาจกภูตํ [Pg.6] วากฺยํ ‘‘เอกาขฺยาโต ปทจฺจโย, สิยา วากฺยํ สการโก’’ติ วุตฺตลกฺขณมชฺฌปติตวากฺยสมุทาโยเปตํ มหาวากฺยสรูปสตฺถํ วีมํสาธิคตํ ญาณคติลกฺขณอุปปริกฺขาย อธิคตํ อธิปฺเปตํ, อโต ปรํ วุตฺตลกฺขณสตฺถโต อญฺญํ อนธิคตํ นาธิปฺเปตนฺติ. อิทํ ปเนตฺถ คาถานํ นิกฺเขปปฺปโยชนํ.

其义为：与关系相应的法门，是了知能成所成相之关系的所依——能诠与所诠——此二相关者相互相应之功德的原因；诠说丈夫利，是作为诠说由法、义、欲、解脱所构成的四种丈夫利的能诠；言，是包含在“一动词为句，具作者”此定义中的句子集合，是具有大句子形式的论著；审察所证，是经由以智行为特征的考察所证得、所意欲的；因此，除了上述具有此特征的论著外，其他则非所证得、非所意欲。此即此处偈颂的安置目的。

---

โลเก ปทุมคพฺเภ วสนฺติยา สพฺพงฺคธวลาย ยถิจฺฉิตตฺถสาธิกาย สรสฺสตีนามิกาย เทวตาย ‘‘วาณี’’ติ โวหารโต อิมินา อตฺเถน โยเชตฺวา อภินฺนปทสิเลสาลงฺการวเสน วุตฺตตฺตา ปทตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพ – มุนินฺทสฺส โสภาสุคนฺธาทิคุณโยคโต มุขสทิสสฺส, โน เจ มุขสงฺขาตอมฺโภชสฺส คพฺเภ อุทเร สมฺภเวน ปวตฺติยา อุปฺปตฺติยา วา สุนฺทรี นิทฺโทสา, โสภนา วา ปาณินํ สรณํ อโตเยว อหิตาปนยนหิตาวหตฺเถน สพฺพสตฺตานํ ปฏิสฺสรณภูตา วาณี ยถาวุตฺตคุโณเปตา สรสฺสตีเทวตา, โน เจ สพฺพญฺญุภารตีติ วุตฺตสทฺธมฺมรตนํ มยฺหํ มนํ คนฺถวิรจเน พฺยาวฏสฺส เม จิตฺตํ ปีณยตํ อภิมตตฺถสมฺปาทเนน ปีณยตูติ.

世间人称居住在莲花胎中、全身洁白、能成办所愿的萨拉洒蒂(Sarassatī)天女为“妙音”(Vāṇī)。由于（偈颂中的词语）是以不分离词语的双关修辞(abhinnapadasilesālaṅkāra)而说，故应结合此义理解其词义如下：此“妙音”，因其出自具足美妙、芬芳等功德而犹如莲花的牟尼主之口——而非出自名为“口”的莲花胎——由相续或生起而有，是美妙、无过失的，或为众生的庄严归宿；又因其能除不益、引来利益，而成为一切有情的庇护所。（此偈颂中的“妙音”是指）具有如上所述功德的萨拉洒蒂天女，而非名为“一切知者之言”(sabbaññubhāratī)的正法之宝。愿她能令我这正致力于论著写作的人，因所愿之义的达成而心生欢喜。

---

อุภยโลกชานนโต มุนิ จ โส อินฺทภาวปวตฺตนโต อินฺโท เจติ กมฺมธารเยน วา, อคาริยมุนิอนคาริยมุนิเสขมุนิอเสขมุนีนํ จตุนฺนํ ปญฺจโม หุตฺวา อินฺโทติ ฉฏฺฐีตปฺปุริเสน วา มุนินฺโท. เทวตาปกฺเข วทนมิว วทนนฺติ อมฺโภเช, สทฺธมฺมปกฺเข อมฺโภชมิว อมฺโภชนฺติ วทเน จ อุปจาเรน คหิเต กมฺมธารโย. มุนินฺทสฺส วทนมฺโภชมิติ จ, ตสฺส คพฺโภติ จ, ตสฺมึ สมฺภโวติ จ, เตน สุนฺทรีติ จ วากฺยํ. วาณิยา วิเสสนตฺเตปิ เอกนฺตนปุํสกตฺตา สรณสทฺทสฺส น ลิงฺคปริวตฺตนภาโว. ปาณินนฺติ รสฺสตฺตํ, ทีฆสฺส พฺยภิจารตฺตา. มยฺหนฺติ เอกวจเนน อตฺตโน สาธุคุโณทยการณํ [Pg.7] นิรติมานตํ ทีเปติ. สนฺเตสุปิ อญฺเญสุ ชินปริยาเยสุ มุนินฺทสทฺโท อิฏฺฐมโนสมฺปีณนอมฺโภชตุลฺยตาสุนฺทริตฺตสรณตฺตสงฺขาตานํ อตฺถนฺตรานํ โอจิตฺยํ โปเสตีติ ปยุตฺโต. ตถา หิ ตาทิสสฺส มุขํ อมฺโภชตุลฺยํ, ตสฺมึ มุโขทเร สมฺภวา สุนฺทรี, ตโตเยว ปาณินํ สรณํ. ตสฺมาเยว มโนสมฺปีณเน ปฏุตฺตํ สุพฺยตฺตมิติ โอจิตฺยํ โหติ. โลเก ปตฺถฏมิทโมจิตฺยมาทรณียํ โหติ. ตสฺมิญฺหิ อุตฺตมกวโยเยว อุปเทสกาติ. วุตฺตญฺหิ –

知晓两界故为牟尼，因其主宰故为因陀罗(Inda)，此为同位语复合词的解说；或因其为在家牟尼、出家牟尼、有学牟尼、无学牟尼此四者之上的第五位主宰，故称牟尼主，此为第六格属格复合词的解说。于天神方面，莲花犹如面容；于正法方面，面容犹如莲花。两者皆以譬喻的方式构成同位语复合词。可解为“牟尼主之莲花面容”、“其胎藏”、“于其中所生”、“因此而庄严”等句。虽为妙音之形容词，然因“皈依”一词恒为中性，故无词性变化。“有情”(pāṇinaṃ)一词用短音，因长音不合常规。以单数“我”(mayhaṃ)一词，显示了作为自身善德生起之因的无我慢。虽有其余诸佛名号，然“牟尼主”一词，因其恰当地含摄了令心欢喜、如莲花般美丽、堪为皈依等义，故被使用。确实，彼之面容犹如莲花，于此面容之胎藏中所生者是庄严的，因此成为有情之皈依。正因如此，能令心欢喜之义才如此明显而恰当。世间广传之此恰当性是值得尊重的，因唯有最优秀的诗人才堪为导师。如是说——

---

‘‘โอจิตฺยํ นาม วิญฺเญยฺยํ, โลเก วิขฺยาตมาทรา;

ตตฺโถปเทสปฺปภวา, สุชนา กวิปุงฺควา’’ติ.

“恰当性应知，世间广受尊；彼中教导源，善士与诗尊。”

---

นิมิตฺตวณฺณนา

相之释义

---

๒.

2.

---

รามสมฺมาทฺยลงฺการา, สนฺติ สนฺโต ปุราตนา;

ตถาปิ ตุ วฬญฺเชนฺติ, สุทฺธมาคธิกา น เต.

罗摩三摩等文饰，善美古老诚然在；然纯正摩揭陀语者，彼等皆不予采用。

---

๒. อเถวมภิคตามิตสิทฺธิสมฺปทาปาทเนกจตุรปรมิฏฺฐเทวตา- ภาวรูปิตสทฺธมฺมรตนสฺโส’ ปทสฺสิตนิปจฺจกาเรน อิฏฺฐเทวตาปูชํ ทสฺเสตฺวา ‘‘นนุ พนฺธลกฺขณมตฺถิเยว ปุพฺพกํ, ตสฺมา กิมเนน ปิฏฺฐปิสเนเน’’ติ ลกฺขณนฺตรารมฺภปฏิกฺเขปกชนปฏิพาหนปุพฺพกมภิเธยฺยปฺปโยชน- สมฺพนฺเธ ทสฺเสตุมาห ‘‘รามสมฺเม’’จฺจาทิ. รามสมฺมาทีนํ รามสมฺมปภุตีนํ ปุพฺพาจริยานํ, รามสมฺมาทโย วา ตํสมฺพนฺธโต. ภวติ หิ ตํสมฺพนฺธโต ตพฺโพหาโร ยถา กิญฺจิปิ เวชฺชสตฺถํ ‘‘พิมฺพิสาโร’’ติ. อลงฺการา ภูสาวิเสสา, พนฺธาลงฺการปฏิปาทกตฺเถน อลงฺการขฺยา คนฺถวิเสสา วา. สนฺโต โสภนา. ทฺเวปิ ปุรา ปุพฺพกาเล ภวา ปุราตนา, โปราณิกา. อุโภปิ สนฺติ. ยชฺชปิ สํวิชฺชนฺติ. ตถาปิ ตูติ นิปาตสมุทาโยยํ [Pg.8] วิเสสาภิธานารมฺเภ. เอวํ สนฺเตปีติ อตฺโถ. สุทฺธมาคธิกาติ มคเธสุ ภวา, ตตฺถ วิทิตา วา มคธา, สทฺทา. เต เอเตสํ สนฺติ, เตสุ วา นิยุตฺตาติ มาคธิกา. สุทฺธา จ สกฺกฏาทิภาสิตกาลุสิยาภาเวน วิสุทฺธา, อสมฺมิสฺสา วา อปริจิตตฺตา เต มาคธิกา จาติ สุทฺธมาคธิกา, ยติโปตา. เต ยถาวุตฺเต อลงฺกาเร อาภรณวิเสเส น วฬญฺเชนฺติ, ปสาธนวิเสเส นานุภวนฺติ. คนฺถวิเสเส ปน อุคฺคหณธารณาทิวเสน อตฺตโน สุทฺธมาคธิกตฺตา, รามสมฺมาทีนญฺจ สกฺกฏาทิภาวโตติ อยเมตฺถ สทฺทตฺโถ. ภาวตฺถเลโสเปตฺถ ปริปูรติ, ตถาวิธปตีติโยคโต. สุทฺธมาคธิกา อตฺตโน ปริสุทฺธภาเวน ปุพฺเพ โสภนาปิ เต อลงฺการา อิทานิ มลคฺคหิตภาวปฺปตฺตา ‘‘กึ เตหิ มลคฺคหิเตหิ อมฺหาทิสานํ สุทฺธสตฺตาน’’นฺติ น วฬญฺเชนฺตีติ.

2. 如是，在以谦恭之态展示了对所愿天神的崇拜之后——此天神乃是以能带来无量成就圆满与众多四波罗蜜的天神之相所象征的正法宝藏——为了驳斥那些反对开启另一作法特征的人（他们说：“作诗的法则难道不是自古就有了吗？既然如此，何必再多此一举呢？”），并阐明所说义、目的与关联，作者说“罗摩三摩”等。“罗摩三摩(Rāmasamma)等人”，是指以罗摩三摩为首的古代阿阇梨，或因与他们相关而如此称呼。因为通过关联而产生那样的称呼是存在的，就像某部医典被称为“频婆娑罗(Bimbisāra)”一样。“文饰”(Alaṅkārā)是指特殊的装饰品，或因阐述诗歌的文饰手法而被称为“文饰”的特殊论著。“善”(Santo)是庄严美好的意思。两者都是“古老”(purātanā)的，即生于往昔的、古代的。两者都存在，即使它们确实存在。“然而”(Tathāpi tu)这个虚词组合用于开始特殊的论述，意思是“即便如此”。“纯正摩揭陀语者”(Suddhamāgadhikā)：生于摩揭陀(Magadha)国或在那里为人所知的，是摩揭陀语的词汇。拥有这些词汇或使用它们的人，就是摩揭陀语者。而“纯正”(suddhā)是指因没有受到梵语(sakkaṭa)等语言的污染而清净，或因不混杂而不为人所熟悉。那些摩揭陀语者就是纯正摩揭陀语者，即行者们(yatipotā)。他们不使用如前所述的“文饰”，即特殊的装饰品；不采用特殊的修饰手法。至于特殊的论著，由于他们自身是纯正摩揭陀语者，而罗摩三摩等人则使用梵语等，这便是此处的字面意思。此处的言外之意也得以圆满，因为与如此的信念相符。纯正摩揭陀语者，凭借其纯净的本质，[认为]即使那些文饰过去很美好，如今也已染污，故说：“我等纯净者，何用那些染污之物？”因此不使用它们。

---

‘‘ปตียมานํ ปน กิญฺจิ วตฺถุ,อตฺเถว วาณีสุ มหากวีนํ;

ยํ ตํ ปสิทฺธาวยวาติริตฺต-มาภาติ ลาวณฺยมิวงฺคนาสู’’ติ.

“然而在大诗人的言语中，确实存在某种可被领会之物，它超越了众所周知的组成部分而闪耀，犹如女子身上的魅力。”

---

หิ วุตฺตํ.

诚如所说。

---

๒. สนฺโต วิญฺญูหิ ปสตฺถตฺตา โสภนา ปุราตนา ปุพฺพกาลสมฺภูตา รามสมฺมาทฺยลงฺการา รามสมฺมาทีหิ อาจริเยหิ วิรจิตตฺตา, เตสํ ตํสมฺพนฺธโต ตพฺโพหารสทิสนามตฺตา วา รามสมฺมาทโย นาม อลงฺการา กิสฺมิญฺจิ เวชฺชสตฺเถ ‘‘พิมฺพิสาโร’’ติ โวหาโร วิย. อลงฺการา ภูสาวิเสสา, อลงฺการตฺตปฏิปาทนโต อลงฺการนามิกา คนฺถวิเสสา วา สนฺติ กิญฺจาปิ วิชฺชนฺติ, ตถาปิ ตุ เอวํ สนฺเตปิ สุทฺธมาคธิกา สกฺกฏปากตาทีสุ อญฺญภาสาสุ ปริจยาภาวโต เกวลมาคธิกา เต รามสมฺมาทิเก อลงฺกาเร น วฬญฺเชนฺติ ปสาธนวเสน, อุคฺคหณธารณาทิวเสน [Pg.9] น เสวนฺติ. มคเธสุ ภวา, เตสุ วา วิทิตา มคธา, สทฺทา. เต เอเตสํ อตฺถิ, เตสุ นิยุตฺตาติ วา มาคธิกา. สุทฺธสทฺโท มคธวิเสสโน, มาคธิกวิเสสโน วา โหติ. สทฺทานํ ตาทิสปตีติวิเสสโยคโต ภาวตฺถเลโสปิ อิธ ทิปฺปติ. ตถา หิ สุทฺธมาคธิกา อตฺตโน สุทฺธตฺตา เตสํ วินฺยาเสน โสภนตฺเต สติปิ ภาสาย ปุราตนตฺตา อปริสุทฺโธติ อวมญฺญมานา น วฬญฺเชนฺตีติ. วตฺติจฺฉิตสฺสตฺถสฺส อุปตฺถมฺภกภูโต ภาวตฺถเลโสปิ มหากวีนํ วจเนสุเยว ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตํ หิ–

2. 因被智者所赞而善、因生于往昔而古老的罗摩三摩(Rāmasammādi)等文饰，因由罗摩三摩等阿阇梨所创作，或因与他们相关、名称类似，故称罗摩三摩等文饰，犹如某些医书中称“频婆娑罗(Bimbisāra)”一般。文饰是殊胜的装饰品，或因阐述文饰之法而被称为“文饰”的特殊论著，虽然确实存在，但即使如此，纯正的摩揭陀语者因不熟悉梵语(sakkaṭa)、俗语(pākata)等其他语言，而仅使用摩揭陀语，故不使用那些罗摩三摩等文饰，不以之为庄严，不以学习、忆持等方式来运用它们。生于摩揭陀(Magadha)国，或在该国为人所知的，是摩揭陀语词；拥有或使用这些语词的人，是摩揭陀语者。“纯正”一词是“摩揭陀”的形容词，或是“摩揭陀语者”的形容词。由于词语与此种特殊的愉悦感相结合，此处亦显现出一种微妙的言外之意。确实，纯正的摩揭陀语者因其自身的纯正，即使那些文饰的编排优美，也因其语言古老而轻视为“不纯”，故不予采用。应当看到，这种作为所欲表达意义之支撑的言外之意，唯有在大诗人的言语中方能得见。如是说——

---

‘‘ปตียมานํ ปน กิญฺจิ วตฺถุ,อตฺเถว วาณีสุ มหากวีนํ;

ยํ ตํ ปสิทฺธาวยวาติริตฺต-มาภาติ ลาวณฺยมิวงฺคนาสู’’ติ.

“然而在大诗人的言语中，确有某种可领会之物，它超越了那些为人熟知的部分而闪耀，犹如女子身上的魅力。”

---

ตสฺสตฺโถ – มหากวีนํ ปูชิตกวีนํ วาณีสุ วจนวิเสเสสุ ปตียมานํ คมฺมมานํ ยํ กิญฺจิ วตฺถุ โย โกจิ อตฺถเลโส อตฺเถว อตฺถิ เอว, ตํ วตฺถุ องฺคนาสุ วนิตาสุ ปสิทฺธาวยวาติริตฺตํ หตฺถปาทาทิปากฏสรีราวยวโต อธิกํ ลาวณฺยมิว มโนโคจรีภูตสุนฺทรตฺตํ วิย ปสิทฺธาวยวาติริตฺตํ ปกาสสทฺทาวยวโต อธิกํ หุตฺวา อาภาติ ทิปฺปตีติ.

其义为：在大诗人或受尊敬之诗人的言语，即其特殊的表达中，任何可被领会或理解的事物，任何细微的意义，都确实存在。那事物，犹如女子身上的魅力——那超越了手足等为人熟知的、显在的身体部位，如同成为心之所缘的美——它也同样超越了为人熟知的、显在的语词部分而闪耀、发光。

---

อภิธานาทิวณฺณนา

词汇论等释义

---

๓.

3.

---

เตนาปิ นาม โตเสยฺย-เมเต’ลงฺการวชฺชิเต;

อนุรูเปนา’ลงฺกาเร-เน’สเมโส ปริสฺสโม.

因此，愿我能以适宜的文饰，取悦那些无文饰者；此番努力正是为他们而作。

---

๓. เตเนจฺจาทิ. เยน เต อลงฺกาเร น วฬญฺเชนฺติ, เตน การเณน อลงฺการวชฺชิเต อาภรเณหิ, คนฺถวิเสเสหิ วา รหิเต, อลงฺการา วา ยถาวุตฺตวชฺชิตา เยหิ [Pg.10] เต, เอเต ยติโปเต เอสํ ยติโปตานํ อนุรูเปน อิทานิ วิรจิยมานตฺตาภินวภาวโต, ทสพลวทนกมลมชฺฌวาสิตภาสิตวิรจิตภาวโต จ อนุจฺฉวิเกน อลงฺกาเรน อาภรเณน, อลงฺการสตฺเถน วา โตเสยฺยํ อปินาม ยถิจฺฉิตปสาธนวเสน, สวนธารณาทิวเสน วา วฬญฺชเนน สนฺตุฏฺเฐ กเรยฺยํ อปฺเปว นาม ยนฺนูนาติ เอโส ปริสฺสโม อยํ อมฺหากํ ตาทิสสนฺตุฏฺฐิชนกาลงฺการปกรณปฺปโยโค.

3. “因此”等等。因为他们不使用那些文饰，由于这个原因，（说他们）“无文饰”，即没有装饰品或特殊的论著，或者说他们舍离了如前所述的文饰。“这些”年轻修行人，“为他们”这些年轻修行人，“以适宜的”——因其现在新近写成，且由十力者莲口中所出、芬芳之言所构成，故是相称的——“文饰”，即装饰品，或关于文饰的论著，“愿我能取悦”，即但愿我能通过如其所愿的庄严方式，或通过听闻、受持等运用方式，使他们感到满足。“此番努力”是指我们这部能带来如此满足的文饰论著的运用。

---

อลงฺกโรนฺติ อตฺตภาวมเนนาติ อลงฺกาโร, อาภรณํ หารเกยูราทิ. อลงฺกโรนฺติ พนฺธสรีรมเนนาติ อลงฺกาโรติมินา ปน อลงฺการสทฺเทน ปสาทาทโย สทฺทาลงฺการา, สภาววุตฺยาทโย จ อตฺถาลงฺการา นานปฺปการา สงฺคหิตา, เยหิ สทฺทตฺถสงฺขาตํ พนฺธสรีรํ โสภเต, ยถา หิ ปุริสสรีเร หารเกยูราทฺยลงฺกาโร นฺยสฺยเต, เยน โสภเต, ตถา พนฺธสรีเรปิ สทฺทาลงฺการา, อตฺถาลงฺการา จ นิกฺขิปียนฺติ, ยโต โสภเต. เตเนว วกฺขติ ‘‘ตํ ตุ ปาเปนฺตุลงฺการา, วินฺทนียตรตฺตน’’นฺติ จ, ‘‘อตฺถาลงฺการสหิเต’’จฺจาทิกญฺจ.

“人们以此装饰自身”，故名为“文饰”(alaṅkāra)，即项链、臂钏等饰品。“人们以此装饰文句之身”，故名为“文饰”。然而，“文饰”一词也包含了各种音韵文饰(saddālaṅkārā)，如明晰(pasāda)等，以及意义文饰(atthālaṅkārā)，如自然描绘(sabhāvavutti)等，它们能使由音与义构成的文句之身变得优美。正如在人的身体上佩戴项链、臂钏等文饰而显得优美一样，在文句之身上也安置音韵文饰和意义文饰，从而变得优美。因此将会说到：“文饰能导向更易得之宝”，以及“具足意义文饰”等等。

---

อลงฺการวิธานภาเวน ตุ พนฺธสรีรมฺปิ ตทตฺถิยา อลงฺกาโร, ตถา ตปฺปฏิปาทกํ สุโพธาลงฺการนามเธยฺยสตฺถํ อลงฺกตปฏิปาทกตฺเตน มงฺคลสุตฺตนฺติ วิย. วกฺขติ หิ ‘‘คนฺโถปิ กวิวาจาน-มลงฺการปฺปกาสโก’’ จฺจาทิ. อตฺร อุจฺจเต –

然而，就作为文饰的方法而言，文句之身本身为了那个目的也可称为“文饰”；同样地，阐述此理的、名为《善解文饰》(Subodhālaṅkāra)的论著，因其阐明了被修饰之物，也（可被称为“文饰”），就像（阐明吉祥的）《吉祥经》一样。因为将会说到：“论著亦是彰显诗人言语文饰者”等等。于此，有说：

---

‘‘มุขฺโยลงฺการสทฺโทยํ, สทฺทตฺถาลงฺกติสฺสิโต;

สามตฺถิยา ตฺวธิฏฺฐาเน, ตถา สตฺเถปิ ตพฺพตี’’ติ.

“此‘文饰’一词，主要依于音与义之修饰；然依其能力，亦转用于其所依（文句之身），以及论著之上。”

---

อเนนสฺสาภิเธยฺยาทีนิ [Pg.11] วุจฺจนฺติ. อภิธียเต อิติ อภิเธยฺยํ, สมุทิเตน สตฺเถน วจนียตฺโถ. โส จ สรีราลงฺการวิภาคกปฺปนาย เตสํ ปฏิปาทนํ. สุโพธาลงฺกาเรน หิ เต ปฏิปาทียนฺติ. เยน จ โย ปฏิปาทียติ, ตสฺสายมตฺโถ ภวตีติ อภิเธยฺยสตฺโถปิ. ทสฺสิตเมว ตุ สรีราลงฺการสงฺขรณํ ปโยชนํ, ตํ นิสฺสาย สุโพธาลงฺการปฺปวตฺติโต. ยสฺส หิ ยมุทฺทิสฺส ปวตฺติ โหติ, ตํ ตสฺส ปโยชนํ, ตํ ปน กวิตฺตกิตฺติปสิทฺธาทิลกฺขณํ, ปรมฺปราย ตทตฺถตาย สุโพธาลงฺการสงฺขรณสฺส. สตฺถปโยชนานํ, สาธิยสาธนลกฺขโณ สมฺพนฺโธ ตุ นิสฺสยปทสฺสินา ทสฺสิโตเยว. ยถาห –

以此，其“所诠”(abhidheyya)等被说明。“所诠”是指应当被说明的，也就是以完整的论著来表达需要说明的内容。它指的是为了说明文体与修辞的分类安排，对它们的阐明，因为这些内容是通过《善解文饰》(Subodhālaṅkāra)来阐明的。通过什么方式阐明什么内容，其意义就在于此，因此“所诠”也可以说是论典之义。至于整理文体与修辞的功用，已经说明过了，这是《善解文饰》得以展开的依据。凡是为某个目的而展开，那个目的就是它的功用，这种功用具有诗歌创作、名声、成就等特征，并且通过传承，其目的在于《善解文饰》的整理。至于论典和功用之间的关系，是所成与能成的关系，这一点已经由明示其所依之语所阐明。例如说：

---

‘‘สตฺถํ ปโยชนญฺเจว, อุโภ สมฺพนฺธนิสฺสยา;

วุตฺตาตํวุตฺติยาเยว, วุตฺโต ตนฺนิสฺสิโตปิ โส’’ติ.

“论典与功用，二者互为关联与所依；因其义已说，故依于彼者亦已说。”

---

อภิเธยฺยาทิกถนญฺจ ตํสมงฺคิสฺเสว จ วีมํสาวิเสสสมงฺคีนมุปาทียมานตฺตา, อญฺญาทิสสฺส ปน อุมฺมตฺตกวจนาทิโน วิย เหยฺยตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ –

并且，关于“所诠”等的论述，是为具足特殊审察力者所采纳的；而其他如疯人之言等，则应被舍弃。正如所说：

---

‘‘สมฺพนฺธานุคุโณปายํ, ปุริสตฺถาภิธายกํ;

วีมํสาธิคตํ วากฺย-มโตนธิคตํ ปร’’นฺติ.

“随顺关联之方便，阐明人生之目的；言语须经审察而得，非此则不为所取。”

---

วากฺยนฺติ เจตฺถ วากฺยลกฺขโณเปตมนฺตรวากฺยสนฺนิจยํ มหาวากฺยสรูปํ สตฺถเมวาธิปฺเปตํ.

此处所说的“言语”，是指具备言语之相、由内在言语集合而成、具有大言语形态的论典本身。

---

๓. เยน เต เต อลงฺกาเรน วฬญฺเชนฺติ, เตน การเณน อลงฺการวชฺชิเต อาภรณวิเสเสหิ, คนฺถวิเสเสหิ วา วชฺชิเต, เต วิรหิเต เยหิ เอเต สุทฺธมาคธิเก เอสํ สุทฺธมาคธิกานํ อนุรูเปน อภินวภาวโต มาคธิกสรูปํ อนุคตรูเปน, ทสพลภาสิตวิรจิตตฺตา วา อนุกูเลน อลงฺกาเรน อาภรณวิเสเสน, คนฺถวิเสเสน วา โตเสยฺยํ อลงฺการวฬญฺชาปเนน, คนฺถวิเสเส อุคฺคหณธารณาทิการาปเนน [Pg.12] วา สนฺตุฏฺเฐ กเรยฺยํ อปินาม ยํนูน สุนฺทรมิติ, เอโส ปริสฺสโม อยํ มม อลงฺการปกรณปฺปโยโค. อปินามาติ เอตฺถ อิติสทฺโท คมฺยมาโน.

3. 因为他们使用那些修辞，所以，对于那些缺少特殊饰品或特殊著作、远离这些的纯正摩揭陀语者，为了这些纯正摩揭陀语者，我愿以适合他们的方式——因其崭新且随顺摩揭陀语的形态，又因其是十力者所说所作——以合宜的修辞、特殊的饰品或特殊的著作来取悦他们；或通过运用修辞，或通过让他们学习、受持特殊著作等来使他们满意。“啊，这真是美好！”——这便是我的努力，我作此修辞论的意趣。此处的“apināma”（或许）应理解为含有“iti”（如是想）之义。

---

อลงฺกาเรหิ วชฺชิตา, อลงฺการา วชฺชิตา เยหิ วาติ จ. รูปสฺส อนุ อนุรูปํ, รูปํ อนุคตํ อนุรูปํ วา, เตน อนุรูเปน. อลงฺกโรนฺติ อตฺตภาวมเนเนติ อลงฺกาโร, หารเกยูราทิ อาภรณปกฺเข, คนฺถปกฺเข ตุ อลงฺกโรนฺติ พนฺธสรีรมเนเนติ อลงฺกาโร. อิมินา มุขฺยภาเวน ปสาทาทิสทฺทาลงฺการา จ สภาววุตฺยาทิอตฺถาลงฺการา จ ปวุจฺจนฺติ. อมุขฺยโต ปน อิเมสํ ทฺวินฺนํ อลงฺการานมธิฏฺฐานภูตพนฺธสรีรมฺปิ, ตถา มงฺคลสุตฺตรตนสุตฺตาทิโวหาโร วิย อลงฺการปกาสกํ ‘‘สมฺมา พุชฺฌนฺติ ทฺวิปฺปการา อลงฺการา อเนเน’’ติ อิมินา อตฺเถน ลทฺธสุโพธาลงฺการวรนามเธยฺยสตฺถมฺปิ วุจฺจติ. วุตฺตมิทเมว –

“远离修辞”，或“修辞所远离者”。“随顺于色”为“随色”(anurūpa)，或“色所随行”为“随色”，因此为“以随色”。“以此装饰自身”，故为“修辞”(alaṅkāra)，在饰品方面，如项链、臂钏等；在著作方面，“以此装饰其结构”，故为“修辞”。以此，主要被称为“修辞”的是明净(pasāda)等音韵文饰和自性语(sabhāvavutti)等意义文饰。次要方面，此二种修辞所依附的结构本身，以及如《吉祥经》、《宝经》等言说，也像能阐明修辞的论典一样，以“由此能正确理解两种修辞”之义，而获得《善解文饰》这一殊胜名称的论典，亦被称为“修辞”。此即所说：

---

‘‘มุขฺโยลงฺการสทฺโทยํ, สทฺทตฺถาลงฺกติสฺสิโต;

สามตฺถิยา ตฺวธิฏฺฐาเน, ตถา สตฺเถปิ ตพฺพตี’’ติ.

“此‘修辞’一词，主要依于声与义之庄严；然依其功能，亦转用于所依处及论典。”

---

เอตฺถ สามตฺถิยํ นาม ตทาธารตปฺปฏิปาทกตฺตโวหารโต ตทาเธยฺยตปฺปฏิปาทนียํ น ภวติ เจ, อญฺญํ กึ ภวตีติ อญฺญถานุปปตฺติลกฺขณเมวาติ.

此处所谓“功能”，即是“非此则不成立”(aññathānupapatti)之相。也就是说，就其所依处与能阐明者之言说而言，若非其所含与所应阐明者，则此言说便不成立，“若非如此，还能为何？”

---

๔.

4.

---

เยสํ น สญฺจิตา ปญฺญา-เนกสตฺถนฺตโรจิตา;

สมฺโมหพฺภาหตาเว’เต, นาวพุชฺฌนฺติ กิญฺจิปิ.

彼等未曾积集通达多部论典之慧，为愚痴所击，故而一无所解。

---

๕.

5.

---

กึ เตหิ ปาทสุสฺสูสา, เยสํ นตฺถิ คุรูนี’ห ;

เย ตปฺปาทรโชกิณฺณา, เต’ว สาธูวิเวกิโน.

于此无有师长者，承事师足有何用？唯有遍染师足尘者，方为善士具抉择。

---

๔-๕. เอวํ ลกฺขณารมฺภปฏิกฺเขปกชนปฏิพาหนปุพฺพกมภิเธยฺยาทิกํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สตฺถโตว สพฺพตฺถ คุณโทสวิเวจนํ. อโตเยว วุจฺจติ –

4-5. 如此，在首先驳斥了对此论开篇的反对者，并展示了“所诠”等之后，现在当从论典本身来辨别一切功过。因此说：

---

‘‘สพฺพตฺถ [Pg.13] สตฺถโตเยว, คุณโทสวิเวจนํ;

ยํ กโรติ วินา สตฺถํ, สาหสํ กิมโตธิก’’นฺติ.

“于一切处辨功过，唯依论典而成立；若离论典而妄为，有何鲁莽过于此？”

---

ตสฺมา คุณโทสวิภาควิจารณํ นาม ตพฺพิทูนํเยว, นาสตฺถญฺญูนํ ปุริสปสูนํ. ตถา จาห –

是故，审察功过之分，唯属于通晓此论者，而不属于不知论典、如人形之兽者。如是说——

---

‘‘คุณโทสมสตฺถญฺญู, ชโน วิภชเต กถํ;

อธิกาโร กิมนฺธสฺส, รูปเภโทปลทฺธิย’’นฺติ.

“不知论典之人，如何能分辨功过？盲者于辨别色相差别，有何能力？”

---

เยเนวํ, เตเนตฺถ คุณโทสทสฺสเน ปสนฺนาเนกสตฺถจกฺขุเยวาธิคโต, นญฺโญ ตพฺพิปรีโตตฺยนฺวยพฺยติเรกวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘เยส’’นฺติอาทิคาถาทฺวยมาห. ตตฺถ เยสนฺติ อนิยมุทฺเทโส, เยหีติ อตฺโถ. เยหิ น สญฺจิตา น ราสิกตา, นานาสนฺตานวุตฺตินีปิ เอกตฺตนเยน เอกสฺมึ สนฺตาเน น วาสิตา นปริภาวิตาติ วุตฺตํ โหติ. กา สา? ปญฺญา เหยฺโยปาเทยฺยวิเวกรูปา. กีทิสีติ อาห ‘‘อเนกสตฺถนฺตโรจิตา’’ติ. อเนกสฺมึ ติปิฏกตกฺกพฺยากรณาลงฺการสตฺถาทิเก สตฺถนฺตเร อุจิตา สวนธารณาทิวเสน ปริจิตา สายํ ปญฺญา เยสํ น สญฺจิตาติ ปกตํ. เอเตติ ยถาอุทฺทิฏฺฐานํ นิยมวจนํ. สมฺโมหพฺภาหตาติ ยถาวุตฺตายาติสยวติยา ปญฺญายาภาวโต พลปฺปตฺเตน โมเหน อพฺภาหตา วิเสเสน ปหตา, เอวสทฺทิตา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ยโต เอวํ, ตสฺมาปิ กิญฺจิปิ เหยฺโยปาเทยฺยรูปํ ยํ กิญฺจิเทว อฏฺฐานานิโยชกตาทิสคุรุปาทสุสฺสูสานิสฺสยปฏิลทฺธวิเวกปญฺญาติ- สยาลาเภน นาวพุชฺฌนฺติ, น ชานนฺตีตฺยตฺโถ. ยโต อาลสิยาทิโทสเลสปริคฺคโหปิ สตตาจริยเสวนวเสน สิโรวิกิณฺณตาทิสคุรุปาทปงฺกชมฺพุชปรายโน จิเรนปิ กาเลน นานาวิธสตฺถนฺตรกตปริจยพเลน ปปฺโปติ ตาทิสํ ปญฺญาเวยตฺติยํ. เตเนวาห ภควา –

正因如此，于此观察功德过失时，唯有具足清净多论之眼者方能通达，而非与此相反之人。为以顺、逆方式显示此义，而说“彼等”(yesaṃ)等二偈。其中，“彼等”(yesaṃ)为不定指称，意为“由某些人”(yehi)。由某些人而未曾积集、未曾集成，虽流转于不同相续，亦未曾于一相续中以统一方式熏习、修习，此即偈颂所言。是何者？是辨别应舍应取之慧。其相如何？偈言“通达多部论典”。于三藏、因明(takka)、声明(byākaraṇa)、修辞(alaṅkāra)等众多论典中，通过听闻、受持等方式而熟习，此慧若未为彼等所积集，即是此况。“此等”(ete)一词，是确定之言，指前述之人。所谓“为愚痴所击”(Sammohabbhāhatā)，意指因缺乏前述殊胜之慧，而被强盛之愚痴所特为伤害、击败。正因如此，彼等因未能获得依止于承事善知识师长之足而得的抉择慧之殊胜成就，故而对任何应舍应取之事，如于不当之处强行安立等，丝毫不能了悟，即不能知晓。然而，纵有为懒惰等些微过失所染者，若能恒常侍奉阿阇梨，以师长莲足之尘遍洒其首，经长时日，以熟习多种论典之力，亦能获得如是智慧善巧。为此，世尊说：

---

‘‘นิหียติ [Pg.14] ปุริโส นิหีนเสวี,น จ หาเยถ กทาจิ ตุลฺยเสวี;

เสฏฺฐมุปนมํ อุเทติ ขิปฺปํ,ตสฺมา’ตฺตโน อุตฺตริตรํ ภเชถา’’ติ.

“亲近卑劣者，其人必衰退；与同等者交，从不致衰退；亲近贤胜者，能迅速提升；是故当亲近，胜于己之人。”

---

ตโต เอตาทิโส ปญฺญวาเยเวตฺถ คุณโทสวิภาควิเวจเน อธิการี, นญฺโญ ตพฺพิปรีโต ปุริสปสูติ อยเมตฺถาธิปฺปาโย. รุฬฺโห อตฺถวิเสโส. เตนาห ‘‘กึ เตหิ ปาทสุสฺสูสา, เยสํ นตฺถิ คุรูนิหา’’ติ. อิหาติ อิมสฺมึ โลเก เยสํ ชนานํ คุรูนํ กาตพฺพา ปาทสุสฺสูสา ปาทปริจริยา นตฺถิ, เตหิ ชเนหิ ยถาวุตฺตนเยน ปญฺญาเวยตฺติยรสานภิญฺเญหิ กึ ปโยชนํ, เลสมตฺตมฺปิ นตฺถิ, อนธิคตาเยเวตฺถ เอเตติ อธิปฺปาโย. อิทานิ พฺยติเรกมุเขน อาห ‘‘เย’’ติอาทิ. เย ปุพฺเพ กตปุญฺญตาทิสมฺปตฺติสมฺปนฺนา ตปฺปาทรเชหิ เตสํ คุรูนํ ปาทธูลีหิ โอกิณฺณา โอนทฺธา ควจฺฉิตา, เตว สาธู ยถาวุตฺตนเยน ปญฺญาเวยตฺติเยน อภิญฺญาตา สชฺชนา เอว วิเวกิโน เหยฺโยปาเทยฺยคุณโทสวิภาคนิยมนปญฺญาสมฺปตฺติสมงฺคิโน โหนฺติ, เตเยเวตฺถ คุณโทสวิเวจเน อธิคตาติ อธิปฺปาโย. สา จายํ คุรุปาทสุสฺสูสา วิสิฏฺฐาทเรน กรณียาติ วงฺกวุตฺติยา ตทภฺยาเส สาธุชเน นิโยเชติ.

是故，唯有此等具慧者方有资格于此辨别抉择功过，而非其他与此相反、如人形之兽者，此即此处之意趣。此中特殊之义已成定说。因此说：“于此无有师长者，承事师足有何用？”此中‘于此’(iha)指于此世间。若人无有应行之师长足下承事之礼，对彼等不解智慧善巧之味者，有何益处？丝毫也无。意即彼等于此一无所获。如今以对显方式说‘彼等’(ye)等句。彼等往昔具足福德等成就，为彼等师长之足尘所洒、所覆、所遍者，彼等贤善之人，依前述方式，以智慧善巧而为人所知，方为真正的善人，具足辨别、规定应舍应取、功过之慧的成就，唯彼等方能通达此中功过之辨，此即其意。此师足承事之礼，当以殊胜敬意行之，作者乃以委婉之言，劝勉善人修习此行。

---

๔-๕. เย สกลสตฺถปริจิตญฺญาณปาฏวา ยทิ โทสมาโรปยนฺติ, เตสํ ตทฺโทสนิรากรณํ วินา ปเทสาวโพธนมตฺเตน ปณฺฑิตมานีนํ วจนสฺสาคุรุกรณํ วงฺกวุตฺติยา ทสฺเสนฺโต จ ตํทฺวาเรเนว อตฺตโน อนญฺญสาธารณคุรุคารวตํ สาธุชเนหิ ปรมาทเรน สมฺปาเทตพฺพมิติ ทสฺเสตุํ ‘‘เยสํ…เป… กิโน’’ติ คาถาทฺวยมาห. อเนกสตฺถานํ [Pg.15] ติปิฏกตกฺกพฺยากรณาทีนํ อเนเกสํ คนฺถานํ อนฺตเร ตตฺวตฺถสงฺขาตอพฺภนฺตเร อุจิตา สวนอุคฺคหณธารณาทิวเสน ปริจิตา ปญฺญา สุตมยา ปญฺญา เยสํ เยหิ น สญฺจิตา, ทฺวินฺนเมกกฺขเณ ปวตฺติยาภาเวปิ อุปจิตสมูหภาวโต, ปุพฺพกาลิกปญฺญาย อปรกาลิกปญฺญาย อนนฺตรอาเสวนาทิปจฺจยลาภโต อวตฺถพาหุลฺลปวตฺติโต วา สญฺจิตพฺพาปิ น ราสิกตา. เอเต อีทิสปญฺญาปาฏวรหิตา อิเม สมฺโมหพฺภาหตา ปญฺญาปาฏวาภาวโต พลปฺปตฺเตน โมเหน วิเสเสน ปหตา เอว กิญฺจิปิ เหยฺโยปาเทยฺยํ นาวพุชฺฌนฺติ. น เอเก อเนเกติ จ, เต จ เต สตฺถา เจติ จ, เตสมนฺตรมิติ จ, ตสฺมึ อุจิตาติ จ สมฺโมเหน อพฺภาหตาติ จ วิคฺคโห. เตน วุตฺตํ–

4-5. 为以委婉之言显示，对于那些仅凭片面理解便自诩为智者之人，若他们对通晓一切论典、具足智巧者加以指责，却又不能驳斥其所谓的过失，则当轻视其言论；并借此显示，善人当以最高敬意成就对师长无与伦比的敬重，故说“彼等……”(yesaṃ…pe… kino)等二偈。于三藏、因明、声明等众多论典的众多典籍之内核，即名为“真实义”(tatvattha)的阿邦答勒(abbhantara)中，通过听闻、领会、受持等方式而熟习的智慧，即闻所成慧，未为彼等所积集。虽二者（智慧与所缘）不同时生起，然因积集为一整体，或由前时之慧为后时之慧提供无间、重复等缘，或由众多心境相续而转起，本应积集，却未集成。此等缺乏如是智慧善巧之人，因无智慧善巧，故为已得势力的愚痴所特为伤害，对任何应舍应取之事皆不能了悟。其语法分析(viggaha)如下：“非一”(na eke)即“多”(aneke)；“彼等”(te)与“彼论典”(te satthā)；“彼等之中”(tesaṃ antaraṃ)；“于其中娴熟”(tasmiṃ ucitā)；以及“为愚痴所击”(sammohena abbhāhatā)。因此说——

---

‘‘คุณโทสมสตฺถญฺญู, ชโน วิภชเต กถํ;

อธิกาโร กิมนฺธสฺส, รูปเภโทปลทฺธิย’’นฺติ.

“不知论典者，如何能分辨功过？盲者于辨别色相差别，有何能力？”

---

ตสฺสตฺโถ – อสตฺถญฺญู ชโน คุณโทสํ กถํ วิภชเต. ตถา หิ รูปเภโทปลทฺธิยํ นีลปีตาทิรูปวิเสสาวโพธเน อนฺธสฺส อธิกาโร อภิมุขกรณํ กึ โหติ, น ภวตฺเยว, ตสฺมา อเนกสตฺถนฺตรคตสุปฺปสนฺนปญฺญาจกฺขุนา เอว คุณโทสวิเวจนํ ภวติ, ตทภาเว น ภวตฺเยว. อิทเมว วุจฺจเต–

其义为——不通晓论典的人如何能辨别功过？正如对于色相差别之认知，盲人于青黄等色相之辨别有何能力？实无能力。因此，唯有通达多种论典、具备清净智慧之眼者，方能辨别功过，若无此，则不可能。这就是所谓的——

---

‘‘สพฺพตฺถ สตฺถโตเยว, คุณโทสวิเวจนํ;

ยํ กโรติ วินา สตฺถํ, สาหสํ กิมโตธิก’’นฺติ.

“于一切处辨别功过，唯依于论典；若无论典而擅行，有何比此更鲁莽？”

---

ตสฺสตฺโถ – สพฺพตฺถ คุณโทสวิเวจนํ สตฺถโตเยว โหติ, สตฺถํ วินา สตฺโถจิตตาทิสปญฺญํ วินา ยํ กโรติ คุณาคุณวิภาคํ กโรติ, ยํ กรณํ อตฺถิ, อโตธิกํ สาหสํ กึ อาสุํ กิริยา อนุปปริกฺขนกิริยา นตฺเถว.

其义为——于一切处，功过之辨别唯依于论典。若无论典，亦无适于论典之智慧等，而自行分辨功过，此行，有何比此更鲁莽？实无有比此更仓促、未经考察之行。

---

อิห [Pg.16] อิมสฺมึ โลเก เยสํ อกตปุญฺญานํ ชนานํ คุรูนํ

于此世间，那些未积福德之人，对于师长，

---

‘‘ปิโย ครุ ภาวนีโย,วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา,โน จา’ฏฺฐาเน นิโยชโก’’ติ.

“可爱、可敬、可培育，能言、能忍、说甚深，不于非处强行安排。”

---

นิทฺทิฏฺฐคุโณเปตานํ อาจริยานํ กาตพฺพา ปาทสุสฺสูสา ปาทปริจริยา นตฺถิ, เตหิ กึ ปโยชนํ. เย กตปุญฺญา ชนา ตปฺปาทรโชกิณฺณา เตสํ คุรูนํ ปาทรเชหิ ควจฺฉิตา, เตว สาธู ชนา เอว วิเวกิโน กลฺยาณมิตฺตคุรุปาสนาหิ อธิคตวิสิฏฺฐวิเวกพุทฺธิโน ภวนฺติ, เต เอว วิเวกํ ชานนฺตีติ ภาโว. โสตุมิจฺฉา สุสฺสูสา, ตํ นิสฺสาย กตฺตพฺพปาทปริจริยาปิ ตทตฺถิยา สุสฺสูสา นาม โหติ. ปาเทสุ สุสฺสูสาติ จ, เตสํ ปาทาติ จ, เตสุ รชานีติ จ, เตหิ โอกิณฺณาติ จ วิคฺคโห. สิสฺสานํ สกลาภิพุทฺธิยา คุรุปฏิพทฺธตฺตา อตฺตโน คุณโต อธิกตราเยว เสวิตพฺพา. วุตฺตญฺหิ ภควตา –

对于具足所述功德的阿阇梨，若不行应行的足下侍奉与足下承事，则于彼等何益？那些已积福德的人，为师长足尘所覆，彼等方是贤善之人、有辨别力者。他们因亲近善知识与师长而获得殊胜的辨别智慧，他们才了知辨别，此是其义。欲闻之心为“敬奉”，依此而行的足下承事，亦因其意而名为“敬奉”。其文法分析为：于足下敬奉、彼等之足、于彼等之尘、为彼等所覆。弟子的一切增上慧皆系于师长，故应侍奉功德胜于己者。诚如世尊所言——

---

‘‘นิหียติ ปุริโส นิหีนเสวี,น จ หาเยถ กทาจิ ตุลฺยเสวี;

เสฏฺฐมุปนมํ อุเทติ ขิปฺปํ,ตสฺมา’ตฺตโน อุตฺตริตรํ ภเชถา’’ติ.

“亲近卑劣者，人必趋下劣；亲近等同者，则无有退失；趋近殊胜者，人迅速提升；是故当亲近，胜于己之人。”

---

๖.

6.

---

กพฺพนาฏกนิกฺขิตฺต-เนตฺตจิตฺตา กวิชฺชนา;

ยํกิญฺจิ รจยนฺเต’ตํ, น วิมฺหยกรํ ปรํ.

“诗人将眼与心，投入诗歌与戏剧；彼等所作任何诗文，亦非特别令人惊奇。”

---

๗.

7.

---

เตเย’ว ปฏิภาวนฺโต, โส’ว พนฺโธ สวิมฺหโย;

เยน โตเสนฺติ วิญฺญูเย, ตตฺถาปฺย’วิหิตาทรา.

“唯有反思，其 रचना 方令人惊奇；彼等以此令智者欢喜，于此亦不懈怠。”

---

๖-๗. เอวเมตฺถานฺวยพฺยติเรกวเสนาธิคเต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘กึ อมฺหากํ กพฺพนาฏกปริจยาภาเวรจนาวิเสสาภิโยโคปชนิตปริสฺสเมนา’’ติ โอลีนวุตฺติโน โสตุชเน สมุสฺสาเหติ [Pg.17] ‘‘กพฺพนาฏกา’’ติอาทินา. กวิปฺปโยคสงฺขาโต พนฺโธว กวิโน อิทนฺติ กพฺพํ. มุตฺตกาทิวากฺยสฺวมุตฺติกาทฺยวยวสภาวา อนฺตรวากฺยสมุทายสมฺปนฺนํ วุตฺตชาติเภทภินฺนํ ปชฺชมยํ คชฺชมยํ ปชฺชคชฺชมยํ จมฺปูนามกญฺจ, มหาวากฺยรูปํ มหากพฺพญฺจ, ตํ ปน มหากพฺพํ สคฺเคหิ สคฺคนามเกหิ ปริจฺเฉทวิเสเสหิ พนฺธฺยเต กรียตีติ สคฺคพนฺโธติ ปวุจฺจติ. ตสฺส ตุ ลกฺขณํ ‘‘สคฺคพนฺธสฺส มุขํ อิฏฺฐาสีสนํ สิยา ปณาโม วา พนฺธสมฺพนฺธิโน กสฺสจิ อตฺถสฺส นิทฺเทโส วา’’ติอาทินา อเนกธา วณฺเณนฺติ. ตํ ยถา?

6-7. 如此通过顺逆推理显示其义后，今为激励那些心生退怯的听众——他们会说：“我们不熟悉诗歌与戏剧，致力于特殊创作而产生的辛劳又有何用？”——而说“诗歌与戏剧”等。诗人之创作，名为“结合”，此即“诗(kabba)”。其体裁多样，有如独咏等句，自有其独咏等部分之性质，由内在句群构成，分为韵文体、散文体、韵散混合体及名为“占布体(campū)”者，亦有大句形式的“大诗(mahākabba)”。此大诗由名为“章(sagga)”的特定章节构成，故称“分章体(saggabandha)”。其特征，有多方面释义，如：“分章体之开篇，或为祈求吉祥之祝福，或为敬礼，或为对与作品相关之某事的解释”等。此云何？

---

‘‘สคฺคพนฺโธ มหากพฺพ-มุจฺจเต ตฺวสฺส ลกฺขณํ;

ปณาโม วตฺถุนิทฺเทโส, อาสีสาปิ จ ตมฺมุขํ.

“分章体称为大诗，其特征如下：开篇为敬礼、事之解释，或亦为祝福。”

---

อิติหาสกถุพฺภูตํ, สนฺตสนฺนิสฺสยมฺปิ วา;

จตุวคฺคผลายตฺตํ, จตุโรทาตฺตนายกํ.

“或源于历史故事，或依于贤善之人；以四类成果为所依，以聪慧高尚者为主角。”

---

ปุรณฺณวุตุเสลินฺทุ-สวิตูทยวณฺณนํ;

อุยฺยานสลิลกฺกีฬา, มธุปานรตุสฺสวํ.

“描绘城池、海洋、季节、山峦、月亮、太阳之升起；以及园林、水戏、饮酒、宴乐之欢庆。”

---

วิปฺปลมฺภวิวาเหหิ, กุมาโรทยวฑฺฒิหิ;

มนฺตทูตปฺปยานาชิ-นายกาภฺยูทเยหิปิ.

“包含离别与婚嫁，王子之诞生与成长；以及谋略、使者、出征、战斗与主角之胜利。”

---

อลงฺกตมสํขิตฺต-รสภาวนิรนฺตรํ;

นาติวิตฺถิณฺณสคฺเคหิ, ปิยวุตฺตสุสนฺธิภิ.

“文辞庄严不简略，滋味情态相续不断；篇章不过于冗长，韵文悦耳衔接美妙。”

---

สพฺพตฺถ ภินฺนสคฺคนฺเต-หุเปตํ โลกรญฺชกํ;

กพฺพํ กปฺปนฺตรฏฺฐายิ, ชายเต สาธฺวลงฺกตี’’ติ.

“各章结尾韵文各异，能令世人欢喜；此诗善巧庄严，得以传颂至另一劫。”

---

ตตฺถ อิติหาสกถุพฺภูตนฺติ ปุราวุตฺตกถาสนฺนิสฺสยํ. สนฺตสนฺนิสฺสยนฺติ อิตรโสภนาธิกรณคุณราชจริตาทินิสฺสยํ วา. จตุวคฺคผลายตฺตนฺติ ธมฺมาทิจตุวคฺคผลายตฺตํ. ธมฺโม [Pg.18] นาม อพฺภูทยนิพฺพานเหตุโก. อตฺโถ นาม วิชฺชาภุมฺยาทีนํ ยถาญฺญายมชฺชนํ, อชฺชิตานญฺจ รกฺขณํ. กาโม นาม นิรโย วิสโย ปโยโค. โมกฺโข นาม สพฺพสํสารทุกฺขนิวตฺติ. จตุโรทาตฺตนายกนฺติ อุสฺสาหสตฺติมนฺตสตฺติปภูสตฺติโยเคน จตุโร กุสโล จาคาติสยาทิโยเคน อุทาตฺโต อุทาโร นายโก วิปกฺโข, ปฏิปกฺโข จ ยตฺถ, ตํ. มธุ นาม สุรา. วิปฺปลมฺโภ วิรโห. มนฺโต นีติเวทีหิ สห การียนิจฺฉโย. ทูโต สนฺธานปฺปวตฺโต ปุริโส. ปยานํ สงฺคามาทินิมิตฺตคมนํ. อาชิ สนฺธฺยาภาเว วิคฺคโห. อสงฺขตฺตรสภาวนิรนฺตรนฺติ อสํขิตฺตา พหุตฺตา รสา สิงฺคารวีราทโย, ภาวา รติอุสฺสาหาทโย, เตหิ นิรนฺตรํ ปตฺถฏํ. ปิยวุตฺตสุสนฺธิภีติ ปิยานิ สุติสุภคานิ วุตฺตานิ อินฺทวชิราทีนิ อญฺญมญฺญสมฺพนฺธสํสคฺคตาย โสภโน สนฺธิ อญฺญมญฺญสงฺคหา เยสํ สคฺคานํ, เตหีติ.

此处，“源于历史故事”(itihāsakathubbhūtaṃ)是指依据古代传说。“依于贤善之人”(santasannissayaṃ)是指以其他善德、国王传记等为所依。“以四类成果为所依”(catuvaggaphalāyattaṃ)是指依于法等四类成果。法(dhammo)，是增上生与涅槃之因。利(attho)，是如理获得学问、土地等，并守护已得之物。欲(kāmo)，是（感官）境界及其运用之所依。解脱(mokkho)，是止息一切轮回之苦。“聪慧高尚的主角”(caturodāttanāyakaṃ)是指：主角因具备奋发力、谋略力、威力而聪慧、善巧；因具备超胜的布施等而高尚、慷慨；其中亦有对立者与敌对者。蜜(madhu)，即是酒。离别(vippalambho)，即是分离。谋略(manto)，是与精通策略者共决要事。使者(dūto)，是促成和议之人。出征(payānaṃ)，是因战争等而前往。战争(āji)，是在无和议时之战斗。“庄严、不简略、滋味与情态相续”(alaṅkatamasaṃkhitta-rasabhāvanirantaraṃ)是指：不简略、众多的滋味(rasa)，如爱欲、英勇等；情态(bhāva)，如爱恋、奋发等，以此相续不断。“以悦耳之韵文与美妙之衔接”(piyavuttasusandhibhi)是指：悦耳动听的韵文，如因陀罗金刚韵(indavajira)等，以及因彼此关联组合而有美妙衔接的篇章。

---

ปุนปิ ยถาวุตฺเตสุ องฺเคสุ นครวณฺณนาทีสุ กิญฺจ ยถาสมฺภวํ มธุปานาทิรหิตมฺปิ ตญฺญูนํ มโน รญฺเชติ อุปาทิยเตว สพฺภีติ ทสฺเสตุมาห–

再者，为开示此义——即在如前所述的城市描述等部分中，即便可能缺少饮酒等细节，只要为贤善者所接受，就能愉悦知者之心——而说：

---

‘‘กพฺพํ น ทุสฺสตงฺเคหิ, นฺยูนมปฺยตฺร เกหิจิ;

พนฺธงฺคสมฺปทา ตญฺญู, กามมาราธยนฺติ เจ’’ติ.

“诗作不因某些部分有缺而受损；只要其结构要素圆满，就必能取悦知者。”

---

ปุนปิ –

又：

---

‘‘คุณโต ปฐมํ วตฺวา, นายกํ เตน สตฺตุโน;

นิรากรณมิจฺเจส, มคฺโค ปกติสุนฺทโร.

“首先称颂主角的功德，并以此驳斥敌人，此乃自然美好的方法。

---

วํสวีรสุตาทีนิ, วณฺณยิตฺวา ริปุสฺสปิ;

ตชฺชยา นายกุกฺกํส-กถนญฺจ สุเขติ โน’’ติ อาหุ.

他们说：“描述了敌人的家世、英勇、学识等之后，再通过战胜他来称颂主角的卓越，这也令我们愉悦。”

---

สพฺพมฺเปตํ [Pg.19] สทฺธมฺมามตรสปานสรสหทยานํ สมฺผปฺปลาปวิปุลวิสปฺปเวโสปทฺทุตกพฺพนาฏกปรมฺมุขานํ สตตจริตสญฺจริตรตนภาชนานํ สปฺปุริสานํ กึ หทยเขโทปชนิตปริสฺสเมเนติ ตทนุรูปเมโวปทสฺสิตนฺติ.

这一切都是为了那些以正法甘露为饮、心如明湖，厌离空谈与广布之诗剧所带来的困扰，且恒常奉行善行、堪为宝器之善人。又何须以令心疲惫之功？只需展示与之相应者即可。

---

นาฏกํ นาม ภรตาทินาฏฺยสตฺเถ นานปฺปการนิรูปิตรูปํ กปฺปํ, ตํลกฺขเณกเทสภูตลกฺขณานิ ปกรณาทีนิ นว รูปกานิ. นาฏิกา จ เอตฺเถวาวรุมฺภนฺติ. กพฺพญฺจ นาฏกญฺจ, เตสุ นิกฺขิตฺตํ ฐปิตํ เนตฺตญฺจ จิตฺตญฺจ เยหีติ วิคฺคโห. เก เต? กวิโน. ตตฺถ นิกฺขิตฺตเนตฺตจิตฺตวจเนน สุตสฺส จินฺตนญฺจ อูหาโปหมุเขน ยถุคฺคหิตนิยามํ, อวิปรีตตฺถนิจฺฉยนํ, นิจฺฉิตสฺส ภาวนา, นิรนฺตราภิโยโค จ ทสฺสิโต. กพฺพนาฏกวจเนน สุตํ, จินฺติตํ, ภาวิตญฺจ ทสฺสิตํ. สุเต ทสฺสิเต ตนฺนิสฺสยํ สุตมยญาณมฺปิ ทสฺสิตเมว สิยาติ. ‘‘กพฺพนาฏกนิกฺขิตฺตเนตฺตจิตฺตา’’ติ อิมินา สุตจินฺตาภาวนานุกฺกเมน สมฺปาทิตปญฺญาปาฏวานํ กพฺพรจนาย สามตฺถิยํ ทสฺเสติ. โหติ หิ ตาทิสานํ ตํสุตาทิ พนฺธนการณํ. วุตฺตญฺหิ –

所谓戏剧(nāṭakaṃ)，乃婆罗多(Bharata)等人之戏剧论典中所阐释的、具有各种形式的体裁。其部分特征构成了《本事剧》(pakaraṇa)等九种戏剧形式的特征。《小剧》(nāṭikā)亦包含在内。“诗与剧，眼与心投入安放于其中者”，此乃其语法分析。彼等为谁？诗人。此处，“投入眼心”一词，表明了听闻之后，通过推敲思择如实把握规则，无误地抉择义理；抉择之后，加以修习；以及持续不断的努力。“诗与剧”一词，表明了闻、思与修。既已表明听闻，其所依之闻所成慧也必然已被表明。“于诗与剧中投入眼心”，以此表明，通过闻、思、修之次第而成就敏锐智慧者，具有创作诗歌之能力。对于此等人，听闻等确实是创作之因缘。诚如所言：

---

‘‘สาภาวิกี จ ปฏิภา,สุตญฺจ พหุ นิมฺมลํ;

อมนฺโท จาภิโยโคยํ,เหตุ โหติห พนฺธเน’’ติ.

“天生的才智，广博清净的听闻，以及不懈的努力，在此成为创作的因缘。”

---

ยํกิญฺจีติ อตฺตโน จิตฺตารุฬฺหํ ยํกิญฺจิ พนฺธชาตํ. อิมินา ปน อนิยมวจเนน อตฺตโน ตตฺถ อาทราภาวํ ทีเปติ. รจยนฺติ กโรนฺติ. เอตํ เตหิ รจิตํ พนฺธชาตํ ปรํ อจฺจนฺตเมว วิมฺหยกรํ น โหติ, ตาทิโสปายสมฺปตฺติสมฺปนฺนสฺส อุเปยฺยสมฺปตฺติสพฺภาวโต อนจฺฉริยเมวาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ เตสุ กพฺพนาฏเกสุ รจนาวิเสสเอกนฺโตปายภูเตสุ อวิหิตาทราอปิ สุตาทิวเสน อกตาทราปิ [Pg.20] เย สปฺปุริสา ปญฺญวนฺโต เยน พนฺธวิเสเสน วิญฺญู คุณโทสวิทุโน สตฺถญฺญุโน ปณฺฑิตชเน โตเสนฺติ ปีเณนฺติ. โตเสนฺติเยว หิ เต ตาทิเส สาภาวิกิปฏิภาวิรเหปิ เอตาทิเสสุ อตฺเถสุ สุตจินฺตาภาวนาวเสน วายมนฺตา. วุตฺตญฺหิ –

“任何”，即心中生起的任何作品。通过这种不确定的说法，显示出自己对此不予重视。他们创作，他们制作。他们所创作的这些作品，对于具备如此方便成就者而言，因其目标成就已然存在，故并非极其令人惊叹，不足为奇，此即其义。在那些诗与剧中，即使有些人对作为特殊创作之唯一方便的它们不予重视，或因听闻等而未加关注，但那些身为善人、有智慧者，却能以某种特殊创作，令智者、善恶明辨者、论典通晓者、贤者们欢喜满足。他们确实能令此等人欢喜，即使缺乏天生才智，亦能于此类事上，通过闻、思、修而努力。诚如所言——

---

‘‘น วิชฺชตี ยชฺชปิ ปุพฺพวาสนา-คุณานุพนฺธิ ปฏิภานมพฺภุตํ;

สุเตน วาจุ’สฺสหเนนุปาสิตา,ธุวํ กโรตฺเยว กมปฺยนุคฺคห’’นฺติ.

“即使没有与往昔习气之德相应的奇特才智，但通过听闻或言语的努力而修习，也必定会带来某种助益。”

---

ปฏิภาวนฺโต เหยฺโยปาเทยฺยปริจฺเฉทลกฺขณปญฺญาย ปญฺญวนฺโต นาม, เตเยว สปฺปุริสา. สวิมฺหโย ‘‘กีทิสายํ, ตาทิโสปายนฺตรรหิตานมฺปิ เอตาทิโส พนฺโธ สิยา’’ติ วิมฺหเยน สห วตฺตมาโนปิ. โสว พนฺโธ ตเมว พนฺธนํ ตาทิโสปายสมฺปตฺติวิรเหโนเปยฺยสมฺปตฺติยา สพฺภาวโต, นาญฺโญติ.

具足才智者，即以辨别应舍应取为特征之智慧而被称为有智慧者，彼等即是善人。他感到惊讶：“此为何等作品？即使无有彼等其他方便，亦能有如此作品耶？”他心怀惊异。那样的作品就是那样的作品，而非其他，此乃因即使缺乏方便之成就，亦有目标之成就存在故。

---

๖-๗. อิทานิ กพฺพนาฏเกสุ อปริจิตานมมฺหากํ คนฺถรจนาสภาวาวโพโธว กุโตติ โอสกฺกนฺเต ‘‘กพฺพนาฏกา’’ทิคาถาทฺวเยน สมุสฺสาเหติ. กพฺพนาฏกนิกฺขิตฺตเนตฺตจิตฺตา กพฺพนาฏเกสุ สุตานุโลกนจินฺตาภาวนาวเสน ฐปิตเนตฺตจิตฺตา กวิชฺชนา กพฺพการกา ยํ กิญฺจิ อตฺตโน อภิมตํ รจยนฺติ กโรนฺติ, เอตํ พนฺธนํ ปรํ อติสเยน น วิมฺหยกรํ อจฺฉริยกรํ น โหติ, นิรนฺตราภิโยคโต สิทฺโธปายมูลปญฺญาสมฺปทาย อุเปยฺยภูตคนฺถสงฺขรณํ ภวตฺเยวาติ อธิปฺปาโย. กวิโน อิทํ กพฺพนฺติ จ, นฏกสฺส อิทํ นาฏกํ, นจฺจคีตาทิ. อิธ ปน ตปฺปฏิปาทกกถาปกาสกคนฺโถ นาฏกํ นาม. กพฺพญฺจ นาฏกญฺจาติ จ, กพฺพนาฏเกสุ นิกฺขิตฺตํ เนตฺตจิตฺตํ เยหีติ จ [Pg.21] วิคฺคโห. เย ชนา ตตฺถ เตสุ กพฺพนาฏเกสุ อวิหิตาทราปิ สวนธารณาทิวเสน อกตสมฺภมา เอว วิญฺญู เยน คนฺถรจนาวิเสเสน โตเสนฺติ ปีเณนฺติ, เตเยว ปฏิภาวนฺโต ปฏิภานสงฺขาตปญฺญวนฺโต ภวนฺติ. โสว พนฺโธ สวิมฺหโย อญฺเญสํ อุปฺปชฺชมานวิมฺหเยน สหิโต. ปฏิภา เอเตสํ อตฺถีติ จ, สห วิมฺหเยน วตฺตตีติ จ, อวิหิโต อาทโร เยหีติ จ วิคฺคโห. พาหิรสตฺถาภิโยคาภาเวปิ ปุพฺพวาสนาภาเวปิ อิห นิรนฺตราภิโยคํ กโรนฺโต ตาทิสสามตฺถิยํ สาเธตีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ –

6-7. 如今，对于不熟悉诗与剧的我们，当心生“从何处获得对著作本质的理解呢？”之念而退缩时，作者以“诗与剧”等二颂来鼓励我们。将眼心投入诗与剧中者，即通过听闻、观察、思惟、修习而将眼心安放于诗与剧中的诗人、作者，他们创作任何自己喜爱的作品，这种创作并非极其令人惊叹、奇异。其义为：通过持续努力，以已成就之方便为根本的智慧，作为目标之著作的编纂必然发生。“此乃诗人之作”，故为诗；“此乃演员之作”，故为戏剧，如舞蹈、歌唱等。然于此处，阐明其内容之典籍被称为戏剧。“诗与剧”，及“彼等将眼心投入诗与剧中者”，此乃其语法分析。彼等人，即使对诗与剧不予重视，通过听闻、忆持等方式而未加勤勉，然其身为智者，能以某种特殊著作令他人欢喜满足，彼等即是具足才智者，被称为具足名为“辩才”之智慧者。那样的创作是令人惊奇的，伴随着在他人心中生起的惊异。“才智于彼等中存在”，“与惊异同行”，及“彼等不予重视”，此乃其语法分析。即使无有对外部论典之勤习，亦无往昔之习气，然于此处持续努力者，亦能成就如是能力，此即所言之义。诚如所言——

---

‘‘น วิชฺชตี ยชฺชปิ ปุพฺพวาสนา-คุณานุพนฺธิ ปฏิภานมพฺภุตํ;

สุเตน วาจุ’สฺสหเนนุปาสิตา,ธุวํ กโรตฺเยว กมปฺยนุคฺคห’’นฺติ.

“即使没有与往昔习气之德相应的奇特才智，但通过听闻或言语的努力而修习，也必定会带来某种助益。”

---

ตสฺสตฺโถ – ยทิ ปุพฺพวาสนาคุณานุพนฺธี อตีตชาติยา ปริจยวาสนาคุณสฺส อนุพลปฺปทานวเสน อนุพนฺโธ ยสฺสตฺถิ, ตาทิสํ อพฺภุตํ ปฏิภานํ น วิชฺชติปิ, ตถาปิ สุเตน สวเนน อุสฺสหเนน ปคุณกรณาทิวาจุสฺสหเนน วา อุปาสิตา กตคุรุปาสนา วาจา กมปิ อนุคฺคหํ กิญฺจิปิ ปญฺญาปาฏวํ ธุวํ เอกนฺเตน กโรติ เอวาติ.

其义为：即使没有与往昔习气之德相应的奇特才智——即没有那种通过辅助过去生中熟习之习气功德而相应的奇特才智，然而，通过听闻，或通过努力（如熟练言辞等之努力），或已侍奉师长之言辞，也必定、必然地会带来某种助益，即某种智慧的敏锐。

---

เอตฺถ กพฺพํ นาม มุตฺตกกุลกาทิวากฺยวเสน จ อวยวสภาเวหิ เตสํเยว อนฺตรวากฺยาวยวสมูเหหิ ปริปุณฺณํ วุตฺตวิเสเสหิ ปเภทคตํ เกวลํ ปชฺชมยํ วา คชฺชมยํ วา จมฺปูติขฺยาตปชฺชคชฺชมยํ วาติ มหาวากฺยสภาเวน จ ติฏฺฐติ. นาฏกํ นาม ภรตาทินฏสตฺถคตนานปฺปการทสฺสิตสภาวํ. กพฺพญฺจ อิเธว ทสฺสิตลกฺขณโต เอกเทสยุตฺตปฺปกรณาทินวรูปกานิ จ นาฏิกา จ ภวนฺติ. กพฺพลกฺขณํ ปน เอวํ ทฏฺฐพฺพํ–

此处所谓“诗作”(kabba)，是指由单节诗(muttaka)、组诗(kulaka)等语句构成，或由其自身分句的集合而成的完整、具有特定区别分类的表述，可以是纯粹的韵文，或纯粹的散文，或名为“香蒲”(campū)的韵文散文混合体，并具有长句的性质。所谓“戏剧”(nāṭaka)，是指具有依照婆罗多(Bharata)等人的戏剧论典所展示的各种性质。而诗作，以及符合此处所示特征、由部分情节构成的剧作(prakaraṇa)等新形式和戏剧小品(nāṭikā)也属此类。诗作的特征则应如是理解：

---

‘‘สคฺคพนฺโธ [Pg.22] มหากพฺพ-มุจฺจเต ตฺวสฺส ลกฺขณํ;

ปณาโม วตฺถุนิทฺเทโส, อาสีสาปิ จ ตมฺมุขํ.

“由章回组成者，称为‘大诗’(mahākabba)；其特征是：礼敬、主旨陈述，以及祝愿，也作为其开端。

---

อิติหาสกถุพฺภูตํ, สนฺตสนฺนิสฺสยมฺปิ วา;

จตุวคฺคผลายตฺตํ, จตุโรทาตฺตนายกํ.

源自历史故事，或以善人为依止；依赖于四类之果，有聪慧高尚的主人公。

---

ปุรณฺณวุตุเสลินฺทุ-สวิตูทยวณฺณนํ;

อุยฺยานสลิลกฺกีฬา, มธุปานรตุสฺสวํ.

描述城市、海洋、时节、山脉、月亮、日出；花园、水上嬉戏、饮酒、爱情节庆。

---

วิปฺปลมฺภวิวาเหหิ, กุมาโรทยวฑฺฒิหิ;

มนฺตทูตปฺปยานาชิ-นายกาภฺยูทเยหิปิ.

以分离与婚姻，以王子的诞生与成长；以谋略、使者、远征、战斗，以及主人公的成功为内容。

---

อลงฺกตมสํขิตฺต-รสภาวนิรนฺตรํ;

นาติวิตฺถิณฺณสคฺเคหิ, ปิยวุตฺตสุสนฺธิภิ.

以修辞装饰，不简略，情味(rasa)与情感(bhāva)连贯；章回不过于冗长，言辞悦人，衔接良好。

---

สพฺพตฺถ ภินฺนสคฺคนฺเต-หุเปตํ โลกรญฺชกํ;

กพฺพํ กปฺปนฺตรฏฺฐายิ, ชายเต สาธฺวลงฺกตี’’ติ.

处处以变化的章回结尾，能愉悦世人；诗作善加修饰，可流传至劫末。”

---

ตสฺสตฺโถ – สคฺคพนฺโธ สคฺคสงฺขาเตหิ ปริจฺเฉทวิเสเสหิ พนฺโธ ‘‘มหากพฺพ’’นฺติ อุจฺจเต. อสฺส ลกฺขณํ ตุ วุจฺจเตติ สมฺพนฺโธ กากกฺขิโคฬกนเยน ตมฺมุขํ ตสฺส กพฺพสฺส อาทิ ปน ปณาโม เทวตานมสฺสนํ วา, วตฺถุนิทฺเทโส –

其义为：“由章回组成”，即由名为“章回”(sagga)的特定章节(pariccheda)所组成，被称为“大诗”。“其特征则说”这一关联，是依“乌鸦眼珠之理”(kākakkhigoḷakanāya)。该诗的开端，则是礼敬，或对天神的敬拜，或是主旨陈述——

---

‘‘อสฺตฺยุตฺตรสฺยาํ ทิคิ เทวตาตฺม,หิมาลโย นาม นคาธิราช?;

ปูวาปเรง วารินิธี วิคาหฺย,สฺถิต? ปถิฌา อิว มานทณฺฑ?’’.

“北方有天神之灵，喜马拉雅山王擎。东西两海遥相渡，俨然大地标准衡。”

---

อิจฺจาทิพนฺธสมฺพนฺธิโน กสฺสจิ วตฺถุโน ทสฺสนํ, อาสีสาปิ ‘‘มยฺหํ ปีณยตํ มน’’ มิจฺจาทิอิฏฺฐาสีสนํ วา ภวติ.

（如上偈颂）即是展示与此类开篇相关的某一主题，或是如“愿我的心愉悦”等所期望的祝愿。

---

อิติหาสกถุพฺภูตํ ปุราวุตฺตกถาสนฺนิสฺสยํ วา สนฺตสนฺนิสฺสยมฺปิ โสภนานมฺปิ ราชจริยาทินิสฺสยํ วา จตุวคฺคผลายตฺตํ [Pg.23] โลกิยโลกุตฺตรสุขการณํ ธมฺโม, วิชฺชาภูมิอาทีนํ สญฺจโย, สญฺจิตานํ รกฺขา จ อตฺโถ, อปายสํวตฺตนิกปญฺจกามคุณสงฺขาโต กาโม, สพฺพทุกฺขา นิวตฺติเหตุ โมกฺโข จาติ จตุวคฺคผลาธีนํ จตุโรทาตฺตนายกํ อุสฺสาหสตฺติมนฺตสตฺติปภูสตฺติโยคโต จตุโร ทกฺโข จาคาติสยาทิโยเคน อุทาตฺโต อุฬาโร สปกฺโข, วิปกฺโข วา นายโก ยตฺถ, ตํ ยถาวุตฺตํ ปุรณฺณวุตุเสลินฺทุ-สวิตูทยวณฺณนํ ปุรํ นครํ, อณฺณวํ สาครํ, อุตุ เหมนฺตวสนฺตาทิอุตุ, เสลํ ปพฺพโต, อินฺทุสวิตูทโย จนฺทสูริยานํ อุทโย จาติ อิเมสํ วณฺณนํ ยตฺถ, ตํ. สวิตาติ เอตฺถ ตุปจฺจยนฺโต. อุยฺยานสลิลกฺกีฬามธุปานรตุสฺสวํ อุยฺยานกีฬาสุราปานรติกีฬาสงฺขาโต อุสฺสโว ยตฺถ, ตํ วิปฺปลมฺภวิวาเหหิ ทาราวิโยคทารปริคฺคเหหิ จ กุมาโรทยวฑฺฒิหิ กุมารุปฺปตฺติกุมารวฑฺฒีหิ จ มนฺตทูตปฺปยานาชินายกาภฺยูทเยหิ นีติชานนปญฺญา มนฺโต, สนฺธานการโก ทูโต, ยุทฺธาภิคมนํ ปยานํ, ยุทฺธสงฺขาโต อาชิ, สปกฺขนายกสฺส อภิวฑฺฒิสงฺขาโต อภฺยูทโย จาติ อิเมหิ อลงฺกตํ สชฺชิตํ อสํขิตฺต…เป… นฺตรํ อสํขิตฺตา วิตฺถารา รสา สิงฺคาราทโย อฏฺฐ ภาวา รติอุสฺสาหาทโย จาติ อิเมหิ นิรนฺตรํ วิตฺถิณฺณํ ปิยวุตฺตสุสนฺธิภิ สุติสุภเคหิ อินฺทวชิราทีหิ วุตฺเตหิ ปุพฺพาปรสมฺพนฺธปริจฺเฉทตาย โสภนา สนฺธิ เยสํ สคฺคานํ, เตหิ สพฺพตฺถ สพฺพสฺมึ ปริจฺเฉเท ภินฺนสคฺคนฺเตหิ ภินฺนสคฺคา ปริโยสานา เยสํ, เตหิ นาติวิตฺถิณฺณสคฺเคหิ นาติวิตฺถารสคฺคสงฺขาเตหิ ปริจฺเฉเทหิ อุเปตํ ยุตฺตํ สาธฺวลงฺกติ โสภนาลงฺการวนฺตํ กพฺพํ โลกรญฺชกํ ตํ สมานํ กปฺปนฺตรฏฺฐายิ กปฺปนิรนฺตรฏฺฐายิ กปฺปนฺตเร ฐายิ วา ชายเต. เอตฺถ มธุปานาทิรหิตปุรวณฺณนาทโยปิ ตญฺญูนํ จิตฺตํ อาราเธติ เจ, ตํปฺยทุฏฺฐํ. วุตฺตญฺหิ –

其内容源自历史故事，或依据古代传说，或依据善人，或依据君王等的美好操行；其成果依于四类目的：法，即世间与出世间之乐的因；义，即明地等的积集与守护；欲，即导向恶趣的五种感官欲乐；解脱，即止息一切苦的因。其主人公聪慧而高尚：因奋发力、谋略力与统率力而聪慧，因极度慷慨等而高尚卓越；其中可描述己方或敌方的主人公。如前所述，其中描述城市、海洋、时节、山岳、月升日出。此处的“savitā”一词以“tu”为后缀。其中有园林嬉戏、水上嬉戏、饮酒、欢爱等节庆。以恋人别离与婚姻，以王子的诞生与成长，以谋略、使者、出征、战斗及主人公的成功等事加以庄严。谋略是了知策略的智慧，使者是缔结和约者，出征是前往战斗，战斗即战争，主人公的成功即己方主将的兴盛。以此等修饰，内容详实，情味(rasa)与情感(bhāva)连贯。情味有爱欲等八种，情感有喜悦、奋发等。其篇章(sagga)不过于冗长，由悦耳的韵律（如因陀罗伐耆罗(Indavajirā)等）构成，前后衔接优美。各章结尾富于变化。如此善加修饰的诗作(kabba)能取悦世人，流传一劫乃至劫末。于此，即使对城市的描述等缺少了饮酒等内容，但若能取悦鉴赏家，亦非过失。如是说：

---

‘‘กพฺพํ [Pg.24] น ทุสฺสตงฺเคหิ, นฺยูนมปฺยตฺร เกหิจิ;

พนฺธงฺคสมฺปทา ตญฺญู, กามมาราธยนฺติ เจ’’ติ.

“诗篇不因其某些部分有所欠缺而败坏；只要其结构圆满，能取悦鉴赏家即可。”

---

ตสฺสตฺโถ – อตฺร อิเมสุ กพฺพงฺเคสุ มชฺเฌ เกหิจิ องฺเคหิ เกหิจิ อวยเวหิ นฺยูนมปิ อูนมปิ, นิสทฺโทตฺรตพฺภาเว. กพฺพํ น ทุสฺสติ, ตํ ปน อทุสฺสนํ พนฺธงฺคสมฺปทา รจิตปุรวณฺณนาทิองฺคสมฺปทา ตญฺญู กพฺพญฺญู ชเน กามํ อิจฺฉานุรูปํ เจ อาราธยนฺติ, เอวํ สนฺเต ภวติ. ปุนปิ นายกวณฺณนาสุ สปกฺขนายกํ วณฺเณตฺวา เตน นิรากรณภาวมฺปิ. โน เจ, ปจฺจตฺถิกํ วณฺเณตฺวา อตฺตโน นายเกน ตสฺสาภิภวนมฺปิ วณฺเณตุํ วฏฺฏติ. วุตฺตญฺหิ –

其含义是：在此诗篇的组成部分中，即使某些部分有所欠缺或不足（此处的“ni”音表示欠缺之义），诗篇本身也不会败坏。只要其结构圆满，如对城邑等的描绘圆满，能随意取悦鉴赏家、知晓诗篇者，那么这种无过失便能成立。此外，在描写主人公时，可以先描写己方主人公，再描写其如何击败敌人。若不如此，亦可先描写敌方，再描写己方主人公如何战胜彼等。正如所说——

---

‘‘คุณโต ปฐมํ วตฺวา, นายกํ เตน สตฺตุโน;

นิรากรณมิจฺเจส, มคฺโค ปกติสุนฺทโร.

“首先赞扬主人公的功德，以此击败敌人，此乃自然之美道。

---

วํสวีรสุตาทีนิ, วณฺณยิตฺวา ริปุสฺสปิ;

ตชฺชยา นายกุกฺกํส-กถนญฺจ สุเขติ โน’’ติ.

即使描写敌人的家族、英勇、子嗣等，若能以其战胜来彰显主人公的卓越，亦能令我等喜悦。”

---

๘.

8.

---

พนฺโธ จ นาม สทฺทตฺถา, สหิตา โทสวชฺชิตา;

ปชฺชคชฺชวิมิสฺสานํ, เภเทนา’ยํ ติธา ภเว.

所谓“结构”(bandha)，即言语与意义结合，且无过失；依韵文、散文及混合体之分，此有三种。

---

๘. เอวเมเตหิ โสตุชนสมุสฺสาหนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กตฺตุมิจฺฉิตพนฺโธติ วุตฺตํ พนฺธสฺส ลกฺขณํ กตฺตุมารภเต ‘‘พนฺโธ จา’’ติอาทิ. โทสวชฺชิตา โทเสหิ สทฺทนิสฺสิเตหิ, อตฺถนิสฺสิเตหิ จ วิโรเธหิ วชฺชิตา ปริจฺจตฺตา, เต วา วชฺชิตา เยหิ, สทฺทตฺถา สหิตา เอกีภูตา. วุตฺตลกฺขณา เยหิ เต ปุพฺพาจริเยหิ สหิตา วุจฺจนฺติ. สหิตานํ ภาโว สหทยหิลาทการณํ สาธฺยํ สาหิจฺจํ. อิติ โทสวชฺชิเต สหิเต สทฺทตฺเถ ปสิทฺธภาเวน อนุวทิตฺวา พนฺโธ นาม สภาววุตฺติวงฺกวุตฺติอลงฺการวุตฺติวเสน ติวิโธปีติ อปฺปสิทฺธํ พนฺธสรีรํ วิธียเต ยถา ‘‘โย กุณฺฑลี, โส เทวทตฺโต’’ติ. จสทฺโทวตฺตพฺพนฺตรสฺส สมุจฺจโย, กิญฺจีติ อตฺโถ.

8. 如此通过这些言辞激励听者之后，现在开始阐述在“所欲作之结合”(kattumicchitabandha)中所说的“结合”(bandha)的特征，即以“结合者……”等开始。无过失者，即远离了依声和依义的过失与矛盾，或说，那些被舍弃的（过失），以及声与义结合为一者。具有上述特征者，被古代导师们称为“善合”(sahita)。善合的状态是令有心者欢喜的原因，是应达成的“文学”(sāhicca)。如此，在以广为人知的方式转述了无过失、善合的声与义之后，所谓“结合”，依其自然叙述、曲折叙述与修饰叙述之分而有三种。因此，“结合体”(bandhasarīraṃ)得以完全确立，如同“戴耳环者，即是提婆达多”一样。“ca”字是其他应说之事的集合，意为“以及”。

---

ตตฺถ [Pg.25] ชาติคุณกฺริยาทพฺพลกฺขโณ สทฺทานมตฺโถ มุขฺโย จตุพฺพิโธ โหติ. มุขฺยสฺสตฺถสฺส จตุพฺพิธตฺตา ติวิเธสุ สทฺเทสุ ตพฺพาจโก จตุพฺพิโธ โหติ ชาติสทฺโท คุณสทฺโท กฺริยาสทฺโท ทพฺพสทฺโทติ. ติวิโธ หิ สทฺโท วาจโก ลกฺขณิโก พฺยญฺชโกติ พฺยาปารเภเทน. พฺยาปาโร จ นาม สทฺทสฺส’ตฺถปฺปตีติการิตฺตเมว. โส หิ ติวิโธ มุขฺโย ลกฺขโณ พฺยญฺชนสภาโว เจติ. ตตฺถ ชาตฺยาทินิรนฺตรตฺถวิสโย สทฺทพฺยาปาโร มุขฺโย. โสเยว อภิธาติ อุจฺจเต. ตํพฺยาปารวา อพฺยวหิตชาตฺยาทิสเกหิ ตมตฺถํ มุขฺยภาเวน โย วทติ โคอาทิโก, โส วาจโก. สทฺทนฺตรตฺถวิสยนิทฺทิฏฺโฐ สทฺทพฺยาปาโร ลกฺขโณ. สา ทุวิธา สุทฺธา, อุปจารมิสฺสา เจติ. ตตฺถ สุทฺธา ยถา ‘‘โค มุจฺจตุ, มญฺจา อุคฺโฆเสนฺติ, คงฺคายํ โฆโส’’ติ. เอตฺถ โคสทฺเทน วิเสสนํ โคตฺตสามญฺญเมโวจฺจเต, น ตุ โคพฺยตฺติ. วุตฺตญฺหิ –

其中，词语的主要义有四种特征：种性(jāti)、性质(guṇa)、动作(kriyā)和实体(dabba)。由于主要义有四种，在三种词语中，其表达者亦有四种：种性词(jātisadda)、性质词(guṇasadda)、动作词(kriyāsadda)和实体词(dabbasadda)。词语依其作用(byāpāra)之分，有三种：直接表达(vācaka)、指示(lakkhaṇika)和暗示(byañjaka)。所谓作用，即是词语使意义得以理解。此作用有三种：主要(mukhya)、指示(lakkhaṇa)和暗示(byañjana)的性质。其中，词语直接针对种性等意义的作用是主要的。此即被称为“直接表达”(abhidhā)。凡是凭借此作用，用不间断的种性等词语直接表达该义的，如“牛”等，即是直接表达者(vācaka)。词语指向其他词语之义的作用称为指示作用(lakkhaṇa)。此有二种：纯粹指示(suddhā)和比喻指示(upacāramissā)。其中，纯粹指示例如“释放牛”、“床在叫”、“恒河里有喧闹声”。在此，以“牛”一词所说者，是作为属性的牛之共相(gottasāmañña)，而非牛之个体(gobyatti)。诚如所说——

---

‘‘วิเสสฺยํนาภิธา คจฺเฉ, ขีณสตฺติ วิเสสเน’’ติ.

“直接表达不至被限定者(visesya)，因其力已尽于限定词(visesana)上。”

---

สามญฺญสฺส พฺยาปกตฺตา, อสรีรตฺตา จ. ตตฺถ พนฺธนโมจนานิ น สมฺภวนฺตีติ อตฺตโน นิสฺสยภูตา โคพฺยตฺติ อากฑฺฒียเต, ตถา มญฺจานมุคฺโฆสนํ น สมฺภวตีติ อตฺตโน อุคฺโฆสนกฺริยาสิทฺธฺยตฺถํ มญฺจสมงฺคิโน ปุริสา อากฑฺฒียนฺติ. ตถา คงฺคาสทฺทวาจฺจสฺส ชลปฺปวาหสฺส โฆสปฺปตฺยากรตา น สมฺภวตีติ คงฺคาสทฺโท อตฺตโนภิเธยฺยสฺโสทกปฺปวาหสฺส นิกฏํ ตฏํ ลกฺเขติ. อุปจารสฺสาเนกปฺปการตฺตา อุปจารมิสฺสา ลกฺขณาปฺยเนกธา สิยา. ยถา กตฺถจิ การเณ การียมุปจริยเต, ยถา ‘‘อายุ ฆต’’นฺติ. กตฺถจิ การณการิยานมเภโท ยถา ‘‘อายุเยเวท’’นฺติ. กตฺถจิ [Pg.26] อุปมาเน อุปเมยฺยมุปจรียเต, ยถา ‘‘โค พาหิโก’’ติ. กตฺถจิ อเภโท เตสํ, ยถา ‘‘โคเยวาย’’นฺติ. กตฺถจิ ตทาธารตาย ตํพฺยปเทโส, ยถา ‘‘ปทีปฏฺฐา กปลฺลิกา ปทีโป’’ติ. กตฺถจิ ตํกมฺมสมฺพนฺธา ตํพฺยปเทโส, ยถา ‘‘อวฑฺฒกีปิ วฑฺฒกี อย’’นฺติ. กตฺถจิ สํสามิสมฺพนฺธา, ยถา ‘‘ราชสมฺพนฺธี ปุริโส ราชาย’’นฺติ. กตฺถจิ อวยเว สมุทายพฺยปเทโส, ยถา ‘‘ปเฏกเทเส ปฏสทฺโท’’ อิจฺจาทิ.

由于共相(sāmañña)是遍布的且无实体(asarīra)，故其束缚(bandhana)与解脱(mocana)不可能存在，因此将作为其所依的牛个体(gobyatti)牵引过来。同样地，床的喧闹(ugghosana)不可能存在，因此为了成就其喧闹之作用，将与床相关的人(mañcasamaṅgino purisā)牵引过来。同样地，“恒河”(gaṅgā)一词所指的水流(jalappavāha)不可能产生喧闹，因此“恒河”一词指示其所指的水流附近的河岸(taṭa)。由于比喻(upacāra)有多种形式，比喻指示(upacāramissā lakkhaṇā)亦有多种。例如，有时以因称果，如说“酥油(ghata)即寿命”。有时原因与结果无别，如说“阿输吠陀(āyurveda)即是寿命”。有时以喻体称本体，如说“愚者(bāhika)是牛”。有时两者无别，如说“此即是牛”。有时因其依处而称呼，如说“灯座上的陶片是灯”。有时因其行为关系而称呼，如说“此人即使不是木匠也是木匠”。有时因其主从关系，如说“与国王相关的人是国王”。有时以部分指代整体，如说‘在布的一角说“布”字’等等。

---

ลกฺขณาย นิสฺสโย สทฺโท ลกฺขณิโก. พฺยญฺชนสภาโว ปน ปรปริยาโย สทฺทสฺส ตติโย พฺยาปาโร. ตสฺส นิสฺสโย สทฺโท พฺยญฺชนโก. อิจฺเจตํ ติณฺณํ สทฺทานํ วเสน อตฺโถปิ ติวิโธ โหติ วาจฺโจ ลกฺขณิโย พฺยงฺคฺโยติ. ตตฺถ พฺยงฺคฺโยเยวตฺโถ พนฺธสตฺถา วุจฺจเต. เตเนว ปธานพฺยงฺคฺโย พนฺโธ อุตฺตโม, อปธานพฺยงฺคฺโย มชฺฌิโม, อพฺยงฺคฺโย อธโม, พฺยงฺคฺเยน วินา พนฺโธ นิชฺชีโว สิยาติ ปุพฺพาจริยานํ ปวตฺติ, สภาววุตฺติ พนฺโธปิ ตุ นิชฺชีโวติ นาสงฺกนีโย. ยสฺมา กวีนํ โลกโวหารโกสลฺลํ สภาววุตฺติเยว คเมติ. โย หิ สกลโลกฏฺฐิตึ น ชานาติ, โส กวิเยว น โหตีติ.

指示作用(lakkhaṇā)的所依之词是指示词(lakkhaṇika)。而暗示的自性(byañjanasabhāva)，则是词语的第三种作用，即间接表达(parapariyāya)。其所依之词是暗示词(byañjanaka)。因此，依此三种词语，义亦有三种：直接义(vācca)、指示义(lakkhaṇiya)和暗示义(byaṅgya)。其中，唯有暗示义被称为“结合”(bandha)的精髓。因此，以主要暗示(padhānabyaṅgya)为特征的“结合”是最好的(uttama)，以次要暗示(apadhānabyaṅgya)为特征的是中等的(majjhima)，没有暗示(abyangya)的是低劣的(adhama)。若无暗示，“结合”则如无生命(nijjīva)——此乃古代导师们(pubbācariya)的传统说法。然而，自然叙述(sabhāvavutti)的“结合”亦不应被认为是没有生命的，因为诗人的世俗语言技巧(lokavohārakosalla)正是通过自然叙述来展现的。若有人不了解整个世界的存在方式(sakalalokaṭṭhiti)，他便不能被称为诗人。

---

อเถตฺถ ติวิธมฺปิ อตฺถํ ตาทิสชนาวโพธตฺถํ สมุทาหริสฺสาม ‘‘มุนินฺทวทนมฺโภเช’’ตฺยาทิ. เอตฺถ วาณีสทฺทสฺส สทฺธมฺมสงฺขาโต อตฺโถ วาจฺจตฺโถ. วาณี นาม เจตนา, ตสฺสํ ยาว เทวตตฺถํ นาโรปฺยเต, ตาว ตปฺปตี อตฺตโน มโนสมฺปีณนอาสีสนา น สํคจฺฉตีติ วากฺยสามตฺถิยาเยว วาณิยํ สายโมจิตฺยเภเทน เทวตาสทฺทสฺส อาโรปิโตตฺโถ ลกฺขณิโย. ตถา วทนสทฺทสฺสาปิ มุขํ วาจฺจตฺโถ. อมฺโภชสทฺทสฺส สมาโรปิโตตฺโถ ลกฺขณิโย. มโนสมฺปีณนสฺส ตุ อญฺญถา อนุปปตฺติยา ปสฺสทฺธฺยาทิกฺกเมน ยถาภูตาวโพธสมฺภวา อนายาเสน [Pg.27] วิจิตฺตาเนกสทฺทตฺถปฏิภาเนน คนฺถปริสมตฺติสงฺขาตา ยถิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติ โหเตว, อยํ พฺยงฺคฺยตฺโถ. ตพฺพาจกา สทฺทา วาจกลกฺขณิกพฺยญฺชกา โหนฺตีติ เอวํ สพฺพตฺถ สทฺทตฺถวิจาโร คนฺตพฺโพ.

在此，为令此类人理解，我们将举例说明此三种义，如“圣主面莲”(munindavadanambhoje)等。此处，“语”(vāṇī)一词的直接义，是名为“正法”(saddhamma)之义。“语”即是思(cetanā)，于其中，若不赋予天神之义，则无法达成其内心满足之愿望。因此，仅凭语句之力，依循适宜性，在“语”中赋予“天神”一词的意义，即是指示义(lakkhaṇiya)。同样，“面”(vadana)一词的直接义是“脸”。“莲”(ambhoja)一词所赋予的意义是指示义。至于内心满足，因其无法以他法达成，故通过轻安等次第，如实了知得以生起，毫不费力，以对种种奇妙声义的领悟力，名为“著作圆满”的所欲之义得以成就，此即暗示义(byaṅgya)。表达这些意义的词语，即是直接表达词、指示词与暗示词。如是，于一切处，皆应探究词与义。

---

ตเมวํ ยถาวุตฺตพนฺธสรีรํ กติวิธมิจฺจาห ‘‘ปชฺเช’’จฺจาทิ. อยํ ยถาวุตฺโต พนฺโธ พนฺธสรีรํ ติธา ภเว ติปฺปกาเรน สิยา, นาธิกํ นาปฺยูนํ. กถํ? ปชฺชคชฺชวิมิสฺสานํ เภเทน ปชฺชสภาวาทีนํ วิเสเสน ติธา ภเวติ ปกตํ. ตตฺถ ปชฺชํ นาม อมฺเหหิเยว วิรจิตวุตฺโตทยาขฺเย ฉนฺทสิ นิรูปิตา วุตฺตชาติปฺปเภทา จตุปฺปทิกตฺถา นิรูปิโต มุตฺตกาทิปิ วุตฺตชาติปฺปกาโรเยว. เตเนเวตฺถ เตสมทสฺสนํ. เตสุ เอกคาถา นิฏฺฐิตตฺถา สปฺปธานา คาถนฺตรานิรเปกฺขา มุตฺตกํ, เอกกฺริยาทาเนน อญฺญมญฺญสาเปกฺขา นิฏฺฐิตตฺถา ปจฺเจกํ อนิฏฺฐิตตฺถา คาถา กุลกํ, นานาภิตฺติโย ภินฺนกิริโย สปฺปธานา คาถา โกโส วิย ฐปิตา โกโส, เอกภิตฺติปโทสาทิกํ วณฺเณตุํ สมุทาเยน ปวตฺตา ภินฺนกฺริยา คาถา สงฺฆาโต, โสปิ จตุพฺพิโธ ปชฺชปฺปกาโร ยถาวุตฺตสคฺคพนฺโธวาติ วิญฺญาตพฺพํ. คชฺชํ นาม ปาทสนฺนิฏฺฐานรหิโต สฺยาทฺยนฺตตฺยาทฺยนฺตปฺปพนฺโธ. ตสฺส ตุ ทฺเว ปการา อาขฺยายิกา, กถาติ. วิมิสฺสํ ปชฺชคชฺชมยํ นาฏกปฺปกรณาทิ, จมฺปู ชาตกมาลาทิกา จ.

这如前所述的文体(bandhasarīra)，可分为几种？即说“诗体”(pajja)等。这个如前所述的文体，有三种，不多也不少。怎么分呢？以诗体、散体(gajja)、混合体(vimissa)的差别，因诗体性质等的不同而分为三种，如是安立。其中，诗体即由我等所作《韵律学》(Vuttodaya)一书中已阐明之韵律种类，四句偈之义已明，穆塔迦(muttaka)等亦是韵律之类别。因此在此不予展示。于彼等中，一首偈颂意义完备，自身独立不依赖其他偈颂的，称为穆塔迦；以一个动词连接，互相依赖而意义完备，但每一首偈颂本身意义不完备的，称为俱罗迦(kulaka)；主题多样，动词各异，自身独立的一组偈颂如库藏般被放置在一起，称为拘舍(koso)；为描述同一主题或过失等，许多动词各异的偈颂组合在一起，称为僧伽多(saṅghāto)；这四种诗体形式，当知亦如前述之《天界篇》(Saggabandha)等。散体即无韵脚规定，首尾相连之文。其有两种：叙事体(ākhyāyikā)与故事体(kathā)。混合体即诗体和散体混合，如戏剧(nāṭaka)、仪式剧(prakaraṇa)等，以及章甫(campū)体裁、《本生鬘》(Jātakamālā)等。

---

๘. อิทานิ สญฺชานนาภิลาสีนํ อลงฺการนิสฺสิตํ พนฺธสรีรํ, โสว พนฺโธติ อธิกตํ, ‘‘โย กุณฺฑลี, โส เทวทตฺโต’’ติ ปสิทฺธกุณฺฑลิตฺตานุวาเทน อปฺปสิทฺธสฺส เทวทตฺตตฺตวิธานํ วิย ทสฺเสนฺโต ‘‘พนฺโธ’’จฺจาทิมาห. ตตฺถ พนฺโธ นาม จ พนฺธนํ ปน. โทสวชฺชิตา สทฺทตฺถนิสฺสิตโทเสหิ ปริจฺจตฺตา, เต วา วชฺชิตา เอเตหิ ตาทิสา. สหิตา อญฺญมญฺญานุรูปตฺเถน สหภาวํ คตา. สทฺทตฺถา สทฺโท, [Pg.28] อตฺโถ จ. เอวํปกาเรหิ ตุ อีทิสสทฺทตฺถานํ วิญฺญูนํ ตุฏฺฐิชนกอญฺญมญฺญานุรูปคุณสหิตานํ ภาโวติ วจนตฺเถน ‘‘สาหิจฺจ’’มิติ วทนฺติ. สทฺทตฺถาติ เอตฺถ สทฺทตฺถานํ กึ นานากรณนฺติ? สทฺโท ปน อตฺถปฺปตีติยํ อตฺตโน มุขฺยพฺยาปารํ ลกฺขณพฺยาปารํ พฺยญฺชนสภาวพฺยาปารญฺเจติ ติวิธํ พฺยาปารเภเทน. กมโต วาจโก ลกฺขณิโก พฺยญฺชนโก เจติ ติวิโธ. ตถา อตฺโถปิ วาจฺโจ ลกฺขณิโย พฺยงฺคฺโย เจภิ ติวิโธ. อตฺร ตุ วาจโก สทฺโท อตฺตนา ทีเปตพฺพมุขฺยตฺถสฺส ชาติคุณกฺริยาทพฺพเภเทน จตุพฺพิธตฺตา สยมฺปิ ชาติคุณกฺริยาทพฺพสทฺทวเสน จตุพฺพิโธ. วาจกสทฺทสฺส มุขฺยพฺยาปาโร ‘‘อภิธา’’ติ จ โวหรียติ. โส มุขฺยพฺยาปาโร ชาตฺยาทีหิ อพฺยวหิตตฺเถว วตฺตเต. ตถา หิ ‘‘โค นีลํ ปาจโก วิสาณิ’’จฺจาโท โคอาทิสทฺทานํ มุขฺยพฺยาปาโร โคปิณฺฑนีลปฏปาจกกตฺตุสิงฺคีติ ทพฺพานํ วิเสสนภูตชาติคุณกฺริยาทพฺเพสฺเวว ปวตฺตติ, น ปน ชาตฺยาทีนํ นิสฺสยภูตโคปิณฺฑาทีสูติ. วุตฺตํ หิ–

8. 如今，对于那些渴望理解修辞(alaṅkāra)的人来说，作品的体裁(bandhasarīra)是依赖修辞的。这种作品体裁(bandha)被视为主要论题，就像通过众所周知的“戴耳环者即提婆达多(Devadatta)”来确立不为人知的提婆达多身份一样，所以才说“作品体裁”等等。这里所说的“作品体裁”，就是“束缚”的意思。它没有过失，即摆脱了依附于声音和意义的过失，或者说，这些过失已被舍弃。它具有“相应”性，即声音和意义彼此协调而共存。声音和意义，就是声音和意义。像这样，智者们称这种使人欢喜、具有彼此协调之优点的声音和意义的状态为“相应”(sāhicca)。说到声音和意义，这里声音和意义有什么不同呢？声音在表达意义时，有三种作用上的差别：主要作用(mukhyabyāpāra)、象征作用(lakkhaṇabyāpāra)和暗示作用(byañjanasabhāvabyāpāra)。因此，声音也相应地分为直指的(vācako)、象征的(lakkhaṇiko)和暗示的(byañjanako)三种。同样，意义也有三种：直指义(vācco)、象征义(lakkhaṇiyo)和暗示义(byaṅgyo)。在此，直指的声音，它所应显示的根本意义有种类(jāti)、性质(guṇa)、动作(kriyā)、实体(dabba)这四种分别，因此声音本身也分为种类声、性质声、动作声和实体声这四种。直指声的主要作用被称为“直指”(abhidhā)。这种主要作用只在没有被间隔的种类等含义上起作用。例如，“牛、青色、煮饭者、有角者”等词语的主要作用，只在作为牛个体、青色布匹、煮饭者、有角者等实体的限定性种类、性质、动作、实体上起作用，而不在作为种类等依托的牛个体等事物上起作用。经中说：

---

‘‘วิเสสฺยํ นาภิธา คจฺเฉ, ขีณสตฺติ วิเสสเน’’ติ.

“直指作用在限定词上已穷尽其力，无法抵达被限定的事物。”

---

ตสฺสตฺโถ – วิเสสเน วิเสสนภูตชาตฺยาทิมฺหิ ขีณสตฺติ ขีณพฺยาปารวตี อภิธา มุขฺยพฺยาปาโรว วิเสสฺยํ ทพฺพํ น คจฺเฉ น ปาปุณาตีติ.

其义为：直指作用(abhidhā)，其在作为限定词的种类等属性上已穷尽其力，无法抵达被限定的事物(dabba)。

---

ชาตฺยาทีนํ นิสฺสยโคปิณฺฑาทิกํ อภิธา น วทติ เจ, เอวญฺจ สติ ‘‘โค คจฺฉติ, นีลํ นิวาเสติ, ปาจโก อาคจฺฉติ, สิงฺคี ธาวติ’’จฺจาทีสุ ชาตฺยาทิวิสิฏฺฐโคปิณฺฑาทีนํ โคอาทิสทฺทสฺส กถํ วาจกตฺตํ ยุชฺชตีติ? ทพฺพาธีนชาติคุณาทีสุ วุตฺเตสุ ตพฺพิสิฏฺฐสฺส ทพฺพสฺส ปริยายโต วาจกตฺตา. นิปฺปริยายโต ปน สุทฺธลกฺขณพฺยาปารสฺเสว วิสโย. ลกฺขณพฺยาปาโรปิ สุทฺโธ อุปจารมิสฺโสติ ทุวิโธ. [Pg.29] ตตฺถ สุทฺโธ ลกฺขณพฺยาปาโร ชาตฺยาทิวชฺชิตตฺถวิสโย. ตถา หิ ‘‘โค คจฺฉติ, นีลํ นิวาเสติ, ปาจโก อาคจฺฉติ, สิงฺคี ธาวติ, มญฺจา อุคฺโฆเสนฺติ, คงฺคายํ โฆโส’’ตฺยาทีสุ ชาติคุณกฺริยาสิงฺคทพฺพมญฺจคงฺคาทีนํ คมนาทีหิ โยคาสมฺภวโต ชาติคุณาทโย อติกฺกมฺม ยถากฺกมํ คมนนิวาสนอาคมนธาวนอุคฺโฆสนโฆสาทีนํ นิสฺสยภูตโคปิณฺฑาทโย ปรามสติ.

如果直指作用不表达种类等所依的牛个体等事物，那么在“牛行走、穿青色衣、厨师到来、有角者奔跑”等语句中，牛等词语如何能具有直指作用呢？这是因为当说到依附于实体的种类、性质等时，词语通过间接方式成为这些实体的表达者。但直接方式仅涉及纯粹象征作用的范围。象征作用(lakkhaṇabyāpāra)又分为纯粹的和带有隐喻(upacāra)的两种。其中，纯粹的象征作用以排除种类等属性的事物为对象。例如在“牛行走、穿青色衣、厨师到来、有角者奔跑、床榻呼喊、恒河上的牧村”等语句中，由于种类、性质、动作、有角之物、床、恒河等不可能与行走等行为相关联，这些词语就超越种类、性质等，依次指向作为行走、穿衣、到来、奔跑、呼喊、居住等行为所依的牛个体等具体事物。

---

มิสฺโส ตุ อุปจารเภเทน พหุวิโธ. ตถา หิ กตฺถจิ การเณ การิยมุปจรียเต, ยถา ‘‘อายุฆต’’นฺติ, เอตฺถ อายุวฑฺฒนการณภูเต ฆเต การิยภูตอายุโน โวหาโร อาโรปิโต โหติ. อุปริปิ อุปจาโร ยถาโยคํ โยเชตพฺโพ. อตํสภาเว หิ ตํสภาวาโรปนํ อุปจาโร. กตฺถจิ การณการิยานมเภโท, ยถา ‘‘อายุเยว ฆต’’นฺติ. กตฺถจิ อุปเมยฺยอุปมาโนปจาโร, ยถา ‘‘โค พาหิโก’’ติ. กตฺถจิ อุปมานอุปเมยฺยานมเภโท, ยถา ‘‘โคเยวายํ พาหิโก’’ติ. กตฺถจิ ตทาธารตาย ตทูปจาโร, ยถา ‘‘ปทีปฏฺฐา กปลฺลิกา ปทีโป’’ติ. กตฺถจิ กฺริยาสมฺพนฺเธน ตํพฺยปเทโส, ยถา ‘‘อวฑฺฒกีปิ วฑฺฒกี อย’’นฺติ. กตฺถจิ สํสามิสมฺพนฺเธน ตํพฺยปเทโส, ยถา ‘‘ราชวลฺลโภปิ ราชา อย’’นฺติ. กตฺถจิ อวยเว สมุทายพฺยปเทโส, ยถา ‘‘ปโฏ ทฑฺโฒ’’ติ. อิมินา มุเขน อุปจารเภโท ทฏฺฐพฺโพ. พฺยญฺชนสภาวพฺยาปาโร เอว ‘‘ธน’’นฺติ จ วุจฺจติ, ตสฺส ตติยพฺยาปารสฺส วิสโย ตาทิสวากฺยเมว วาติ ทฏฺฐพฺโพ.

混合的（转喻）则因譬喻方式不同而种类繁多。具体来说，有时以因喻果，例如“寿酥油”(āyughataṃ)，此处是在作为增寿之因的酥油上，安立了作为果的寿命之称。其他譬喻也应如理运用。于非彼自性之物上安立彼自性，即是譬喻。有时因果无别，例如“寿即是酥油”。有时于被喻体转喻喻体，例如“婆希迦是牛”。有时喻体与被喻体无别，例如“此婆希迦即是牛”。有时以能依转喻所依，例如“灯碟是灯”。有时通过行为关系来指代，例如“此非木匠亦是木匠”。有时通过主从关系来指代，例如“此王之宠臣亦是王”。有时以部分指代整体，例如“布烧了”。应由此门径得见譬喻的种种差别。暗示自性作用亦被称为“财富”(dhana)，而这第三种作用的范围，当知即是此类语句本身。

---

เอตฺถ พฺยงฺคฺยตฺถํ พนฺธสฺส ชีวิตมิติ จ, พฺยงฺคฺยตฺถปธานํ พนฺธมุตฺตมนฺติ จ, พฺยงฺคฺยตฺถปธานรหิตํ มชฺฌิมนฺติ จ, อพฺยงฺคฺยพนฺธํ อธมมิติ จ วทนฺติ. โหนฺติ เจตฺถ –

于此，言：“暗示义是文构之生命”，“以暗示义为主的文构为上等”，“不以暗示义为主的为中等”，“无暗示义的文构为下等”。于此有偈——

---

อตฺถปฺปตีติยํ สทฺท-พฺยาปาโร ติวิโธ ภเว;

มุขฺโย ลกฺขณพฺยญฺชน-สภาโว จาติ เอตฺถ ตุ.

于义显现中，语之作用有三；于此，即主要、转喻与暗示之自性。

---

อภิธาปรปริยาโย, [Pg.30] พฺยาปาโร ปฐโม ภเว;

ธนนฺตาปรปริยาโย, พฺยาปาโร ตติโย ปุน.

“说示”(abhidhā)为第一作用之别名；复次，“财富”(dhana)为第三作用之别名。

---

มุขฺโย นิรนฺตรตฺเถสุ, ลกฺขณา ตุ ติโรหิเต;

อตฺเถ’ตโร ตุ วากฺยสฺส, อตฺเถเยว ปวตฺตติ.

主要作用于无间义，转喻则于隐蔽义；其他作用则仅于句义中转起。

---

พฺยาปารสฺส ปเภเทน, ติธา สทฺโทปิ วาจโก;

ลกฺขณิโก พฺยญฺชโกติ, ตทตฺโถปิ ติธา มโต.

依作用之差别，语亦有三：即直指词、转喻词与暗示词；其义亦被认为有三。

---

วาจฺโจ ลกฺขณิโย พฺยงฺคฺโย-จฺเจวํ สทฺเทสุ วาจโก;

ชาติคุณกฺริยาทพฺพ-เภเทน โส จตุพฺพิโธ.

所说义(vācca)、所转喻义(lakkhaṇiya)、所显发义(byaṅgya)——如是，于诸语中，直指词(vācaka)依种类、德、作用、实物之差别而有四种。

---

วาจฺจตฺถสฺส จตุทฺธาว, ภินฺนตฺตา ชาติอาทิโต;

ชาตฺยาทีนํ ปเภเทน, ตถา ลกฺขณิโก มโต.

因所说义由种类等而分为四种，同样，转喻词亦被认为依种类等之差别而有差别。

---

อุปจารพหุตฺเตน, เภเท สติปิ ตสฺส ตุ;

พฺยญฺชโก ตุ อนญฺญตฺตา, วิสุํ เตหิ น วุจฺจตีติ.

彼（转喻词）虽因譬喻众多而有差别，然暗示词因其非他性，故不与彼等分别说。

---

ลกฺขณโต เอวํ เวทิตพฺพํ – ‘‘มุนินฺทวทนมฺโภเช’’ ตฺยาทิคาถายํ วทนสทฺทสฺส มุขตฺโถ วาจฺจตฺโถ, อาโรปิตอมฺโภชตฺโถ ลกฺขณิยตฺโถ. อมฺโภชสทฺทสฺส ปทุมตฺโถ วาจฺจตฺโถ, อุปจริตมุขตฺโถ ลกฺขณิยตฺโถ. วาณิสทฺทสฺส สทฺธมฺมสงฺขาโต อตฺโถ วาจฺจตฺโถ, อาโรปิตเทวตาอตฺโถ ลกฺขณิยตฺโถ. เอตฺถ อาสีสนา นาม ยถาวุตฺตนเยน ปุญฺญาติสยตา, ตโต อิธ อภิมตตฺถพาธกากุสลนิวารณญฺจ กุสลานมนุพลปฺปทานญฺจ ตโต กายจิตฺตปีฬาวิคโม จ ตโต สุขปฺปฏิลาโภ จ ตโต จิตฺตสมาธานญฺจ ตโตเยว อเนกวิธตฺถาวโพโธ จ ตโต อภิมตคนฺถปริสมตฺติ จ ภวตีตฺยยํ วากฺยสามตฺถิยโต ลทฺธตฺโถ พฺยงฺคฺยตฺโต. ตํตํอตฺถปฺปกาสกา สทฺทา วาจกลกฺขณิกพฺยญฺชนกา นาม ภวนฺติ. เอวํ สทฺทสทฺทตฺถวิจาโร เวทิตพฺโพ.

应如是知其相——于“牟尼王面莲”(munindavadanambhoje)等偈中，“面”(vadana)一词，口义是所说义，所安立之莲花义是所转喻义。“水生”(ambhoja)一词，莲花义是所说义，所譬喻之面义是所转喻义。“语”(vāṇi)一词，名为正法之义是所说义，所安立之天女义是所转喻义。于此，所谓“祝愿”(āsīsanā)，即如前所说之殊胜福德，由此能遮止障碍所欲义之不善，并资助诸善，由此远离身心之苦，由此获得安乐，由此心意安定，由此了悟多种义，由此圆满所欲之论——此乃由句力所得之义，是为所显发义。显示彼彼义之语，名为直指词、转喻词、暗示词。应如是辨析语与语义。

---

อิทานิ [Pg.31] ปกาสิตพนฺธสฺส เภทํ วทติ ‘‘ปชฺชา’’ทินา. อยํ วุตฺตลกฺขโณ พนฺโธ ปชฺชคชฺชวิมิสฺสานํ เภเทน คาถาจุณฺณิยตทุภยมิสฺสานํ วเสน ติธา ภเว. สทฺโท จ อตฺโถ เจติ จ, สหภาวํ อิตา ปตฺตาติ จ, โทเสหิ วชฺชิตา, โทเส วา วชฺชิตา เยหีติ จ, ปชฺชญฺจ คชฺชญฺจ วิมิสฺสญฺเจติ จ วิคฺคโห. อิห ปชฺชํ นาม มุตฺตกกุลกโกสกสงฺฆาตวเสน จตุปฺปเภทํ ฉนฺทสิ นิทฺทิฏฺฐวุตฺตวิเสสวิรจิตํ จตุปฺปทิกคาถาพนฺธํ. ตตฺถ มุตฺตกํ นาม นิฏฺฐิตตฺถา สปฺปธานา เอกา คาถา, กุลกํ นาม ปจฺเจกมนิฏฺฐิตตฺถา อญฺญมญฺญสาเปกฺขา เอกกฺริยาทฺวาริกา นานาคาถา, โกสโก นาม นานาวิธวณฺณนาภูมิกา ภินฺนกฺริยาทฺวารปฺปวตฺตา สปฺปธานา คาถาราสิ, สงฺฆาโต นาม สญฺจฺยากาลาทิเอกวณฺณนาภูมินิสฺสิตา ภินฺนกฺริยาสมุทาเยน ปวตฺตา คาถา. คชฺชํ นาม อนิยตปโท อาขฺยายิกากถาวเสน ทฺวิปฺปเภโท สฺยาทฺยนฺตตฺยาทฺยนฺโต วจนปฺปพนฺโธ. มิสฺโส ปน อิเมหิ ทฺวีหิ สํมิสฺโส นาฏกปกรณาทิ จ ชาตกมาลาทิจมฺปู จ.

今以“偈颂”等句，说已明文构之差别。此已说相之文构，依偈颂、散文、混合之别，以偈、散文、彼二者混合之方式，而有三种。其语源分析为：“语与义”、“达于俱有”、“离过失”、“过失为彼所离”，以及“偈颂、散文与混合”。于此，所谓偈颂，乃依独绝偈、集组偈、库藏偈、合集偈之方式而有四种差别，是于韵律学中依所定格律而作之四句偈体文构。其中，独绝偈，是义理完足、自为主体之单首偈。集组偈，是诸偈各自义理未完，相依相待，以一作用为门。库藏偈，是基于多种释义，以不同作用为门而转起之自为主体的偈集。合集偈，是依于结集时间等单一释义，以不同作用之集合而转起之偈。所谓散文，是句式不定，依小说、故事之方式而有二种差别，为有韵散文与纯散文之言语结构。而混合者，则为此二者之混合，如戏剧、传奇等，以及如《本生鬘》之锦蒲体。

---

๙.

9.

---

นิพนฺโธ จา’นิพนฺโธ จ, ปุน ทฺวิธา นิรุปฺปเต;

ตํ ตุ ปาเปนฺตฺย’ลงฺการา, วินฺทนียตรตฺตนํ.

著作(nibandha)与非著作(anibandha)，复分为二种；诸庄严(alaṅkāra)则令其达到更可喜之境。

---

๙. เอวํ ติปฺปการํ พนฺธสรีรํ วตฺวา อิทานิ อญฺญถาปิ ทสฺเสตุมาห ‘‘นิพนฺโธจา’นิพนฺโธ จ, ปุน ทฺวิธา นิรุปฺปเต’’ อิติ. ปุน ภิยฺโย ยถาวุตฺโต ปชฺชมยพนฺโธ ทฺวิธา ทฺวิปฺปกาเรน นิรุปฺปเต นิจฺฉียเต. กถํ? นิพนฺโธ จ ตเทกเทสภูเตหิ มุตฺตกาทีหิ จตูหิ สคฺคพนฺธาทิวเสน พนฺโธ จ อนิพนฺโธ จ เกวลํ มุตฺตกวเสนาติ เอวํ ทฺวิธา นิรุปฺปเต อิติ ปกตํ. นนุ ตสฺเสตสฺส ยถาวุตฺตวาติมยสฺส สกฺกฏํ ปากตํ อปพฺภํโส เปสาจิกํ มิสฺสญฺเจติ ปญฺจวิธตฺตํ วตฺวา ‘‘สกฺกฏํ นาม เทวตาภาสา. ปากตํ จตุพฺพิธํ สกฺกเฏหิ วณฺณญฺญตฺตมตฺเตน อุปฺปนฺนตฺตา [Pg.32] มหินฺทสินฺธวาทิ ตพฺภวํ, ตสฺสมํ หิริหรกมลาทิ, มหารฏฺฐาทิเทสปสิทฺธํ เทสียํ, ตพฺภวาทีหิ สมฺมิสฺสํ มิสฺสํ. อาภีราทีนํ วาจา อปพฺภํโส, โส จ ปากตํ วิย จตุพฺพิโธ, ติวิโธ จ นาครอุปนาครวุทฺธเภเทน. ปิสาจานํ วจนํ เปสาจิกํ. สพฺเพสํ วเสน มิสฺส’’นฺติ สกฺกฏาทีนํ ลกฺขณํ วุตฺตํ. ตถา ‘‘สิงฺคารปฺปธานนจฺจสงฺขาตลาสฺยาทีนํ ปฏิปาทกตฺเถน ลาสฺยาทิกมภินยปฺปธานตฺตา ทสฺสนียํ, อิตรํ กพฺพํ สวนีย’’นฺติ ทุวิธํ วุตฺตํ, เอวํ ปุพฺพาจริเยหิ ภาสาเภเทน วุตฺตํ ปญฺจวิธตฺตํ, วินิโยคเภเทน วุตฺตํ ทุวิธตฺตญฺจ อิธ กสฺมา น วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตถาปิ ตเทวมิธานุปโยคิตาย น วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

9. 说了三种系缚之体(bandhasarīra)后，现在为了以另一种方式说明，而说：“有系缚(nibandha)与无系缚(anibandha)，再分为二种”。如是，前面所说的偈颂体系缚(pajjamayabandha)，再以两种方式，即二种类别而确立(niruppate)。如何确立？有系缚，是指由作为其一部分的孤立偈(muttaka)等四种，以长篇诗(saggabandha)等方式而系缚；无系缚，则仅以孤立偈的方式。如此，此系缚被确立为两种，这是通常的说法(pakata)。难道不是说过，前面所说的瓦提摩(vātimaya)有五种：梵语(sakkaṭa)、俗语(pākata)、讹变语(apabbhaṃsa)、鬼语(pesācika)和混合语(missa)吗？“梵语是天神语言。俗语分四种：因与梵语在音韵上稍有差异而产生的，如摩哂陀(Mahinda)语、信度(Sindhava)语等，是为源生语(tabbhava)；与梵语相似的，如诃梨诃罗(Harihara)、迦摩罗(Kamala)等，是为等同语(tassama)；在大国(Mahāraṭṭha)等地通行的，是为地方语(desīya)；与源生语等混合的，是为混合语。阿毗罗(Ābhīra)等所说的是讹变语，它也像俗语一样分四种，又按城市(nāgara)、半城市(upanāgara)、乡村(vuddha)分为三类。毕舍遮(Pisāca)的语言是鬼语。所有这些混合就是混合语”——这样说明了梵语等的特征。又如“以艳情(siṅgāra)为主的舞蹈(nacca)、配乐舞蹈(lāsya)等，因为侧重表演(abhinaya)而悦目(dassanīya)；其他诗(kabba)则悦耳(savanīya)”分为两类。古师(pubbācariya)这样按语言差异说了五类，按运用差别说了两类，此处为何不说呢？诚然，但须知，彼等于此无用，故而不说。

---

เอวมลงฺการาธิฏฺฐานภาเวน ปฐมํ พนฺธสรีรํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ หารเกยูราทินา ปุริสสรีรมิว พนฺธสรีรํ สทฺทาลงฺการอตฺถาลงฺกาเรหิ วินฺทนียตรํ โหตีติ ทสฺเสตุมาห ‘‘ตํ ตุ’’ อิจฺจาทิ. ตุสทฺโท วิเสสวจนิจฺฉายํ. ตํ พนฺธสรีรํ ตุ อลงฺการา อลงฺกริยติ ตํ พนฺธสรีรเมเตหีติ ปสาทาทโย สทฺทาลงฺการา, สภาววุตฺยาทโย อตฺถาลงฺการา จ วินฺทนียตรตฺตนํ อติสเยน วินฺทนียภาวํ อสฺสาทนียภาวํ ปาเปนฺติ นยนฺติ. สพฺพถา นิทฺโทสภูตานํ สทฺทตฺถานํ อญฺญมญฺญานุรูปโต สหิตภาเวน ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตํ ตาทิสปุริสสรีรมิว วินฺทนียมฺปิ สมานํ อลงฺกาเรหิ ปสาธิเต สติ อจฺจนฺตเมว วินฺทนียํ สิยาติ อธิปฺปาโย.

如是，首先说明了作为庄严(alaṅkāra)之所依(adhiṭṭhāna)的系缚之体(bandhasarīra)后，现在为了说明“系缚之体犹如人之身体，通过项链(hāra)、臂钏(keyūra)等而更美，亦通过音庄严(saddālaṅkāra)与义庄严(atthālaṅkāra)而更可爱(vindanīyatara)”，而说“彼则(taṃ tu)”等。‘则(tu)’字，意在区别。彼系缚之体，则由庄严——即悦意(pasāda)等音庄严与如实说(sabhāvavutti)等义庄严——引至更可爱之境(vindanīyatarattanaṃ)，即可赏味之境。其意为：完全无过(niddosa)之声与义，因彼此相称而和谐，具足最上之文采(vaṇṇapokkharatā)，犹如彼人之身体，虽本已可爱，若加以庄严，则成至为可爱。

---

๙. ปุนปิ ตสฺเสว พนฺธสฺส เภทํ กเถตุํ ‘‘นิพนฺโธ จา’’ทิมาห. ปุน นิพนฺโธ จ มุตฺตกาทีหิ จตูหิ อวินาภาวโต มหากพฺพาทิสภาเวน นิรนฺตรํ กตฺวา พนฺโธ จ อนิพนฺโธ จ เกวลํ มหากพฺพาทิสภาเวน มุตฺตกตฺตา อนิรนฺตรํ กตฺวา พนฺโธ จาติ โสว พนฺโธ ทฺวิธา นิรุปฺปเต นิจฺฉียเต. [Pg.33] ปุนปิ โส พนฺโธ สกฺกฏปากตอปพฺภํ สเปสาจิกมิสฺสภาสาเภเทน ปญฺจวิโธ. สิงฺคารปธานนจฺจสงฺขาตลาสฺยาทีนํ ทสฺสนปฺปธานตฺตา ตาทิสํ นจฺจํทสฺสนียํ, ตทญฺญํ กพฺพํ สวนียมิติ วฬญฺชนเภทโต ทุวิโธ จ โหติ. โส สพฺโพปิ ปโยชนาภาวโต อิห น คหิโต. ตตฺถ สกฺกฏํ นาม เทวตาภาสา. ตโต เกหิจิ อกฺขเรหิ ภินฺนํ ปากตํ นาม. ตํ ปน ตพฺภวตสฺสมเทสิยมิสฺสวเสน จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ สกฺกฏโต วณฺณญฺญตฺตมตฺเตน นิพฺพตฺตํ ตพฺภวํ นาม, ตํ มหินฺทสินฺธวาทิ. ตสฺสมํ หิริหรกมลาทิ. เทเส ปสิทฺธํ เทสิยํ. มิสฺสํ นาม ตพฺภวาทีหิ สมฺมิสฺสํ. อปพฺภํโส นาม โคปาลกาทีนํ วาจา, โส จ ตพฺภวาทีหิ จตุพฺพิโธ, นาครอุปนาครวุทฺธเภเทน ติวิโธ จ โหติ. ปิสาจานํ วจนํ เปสาจิกํ. เตหิ สกฺกฏาทีหิ สมฺมิสฺสํ มิสฺสํ นาม โหติ. อิทานิ อีทิสปฺปเภทวนฺตพนฺธสฺส อลงฺกาเรน โสภนตฺตํ วตฺตุํ ‘‘ตํ ตุ’’จฺจาทิมาห. ตํ ตุ ตํ ปน วุตฺตปฺปการํ พนฺธสรีรํ อลงฺการา ปสาทาทิสทฺทาลงฺการา, สภาววุตฺยาทิอตฺถาลงฺการา จ วินฺทนียตรตฺตนํ อติสยปสาทนียตฺตํ ปาเปนฺติ. นิรนฺตรํ พนฺโธ นิพนฺโธติ จ, น นิพนฺโธ อนิพนฺโธติ จ, อติสเยน วินฺทนีโย วินฺทนียตโร, ตสฺส ภาโว วินฺทนียตรตฺตนนฺติ จ วิคฺคโห.

9. 为了再次说明该系缚的分类，而说“有系缚(nibandha)”等。再者，有系缚，是指由孤立偈(muttaka)等四种不可分离，以大诗(mahākabba)等体性而为连续的系缚；无系缚(anibandha)，则仅因其孤立性(muttakattā)而为非连续的系缚。如是，该系缚被确立(niruppate)为二种。再者，该系缚又根据梵语(sakkaṭa)、俗语(pākata)、讹变语(apabbhaṃsa)、鬼语(pesācika)和混合语(missa)的差别分为五种。由于以艳情(siṅgāra)为主的舞蹈(nacca)、配乐舞蹈(lāsya)等侧重于观赏，此类舞蹈是悦目的(dassanīya)，其他的诗(kabba)则是悦耳的(savanīya)，根据其运用方式的差别，又可分为两种。所有这些因为于此无益(payojanābhāva)，故不予采纳。其中，梵语是天神之语。与此相比在某些音节上有所差异的，名为俗语。俗语又根据源生语(tabbhava)、等同语(tassama)、地方语(desiya)和混合语(missa)分为四种。其中，从梵语仅通过音韵变化而产生的名为源生语，例如摩哂陀(Mahinda)语、信度(Sindhava)语等。等同语如诃梨诃罗(Hirihara)、迦摩罗(Kamala)等。在地方流行的名为地方语。混合语是与源生语等混合的语言。讹变语是牧童(gopālaka)等人所说的话，它也可根据源生语等分为四种，又可根据城市(nāgara)、半城市(upanāgara)、乡村(vuddha)的差别分为三种。毕舍遮(Pisāca)的语言名为鬼语。与梵语等混合的名为混合语。现在，为了说明具有此类分别的系缚因庄严而美，而说“彼则(taṃ tu)”等。“彼则”，即是前面所说的系缚之体，由庄严——即悦意(pasāda)等音庄严与如实说(sabhāvavutti)等义庄严——引至更可爱之境(vindanīyatarattanaṃ)，即极其悦意之境。“连续的系缚为有系缚”，“非有系缚为无系缚”，“极其可爱者为更可爱者，其状态为更可爱之境”，此为语基分析(viggaha)。

---

๑๐.

10.

---

อนวชฺชํ มุขมฺโภช-มนวชฺชา จ ภารตี;

อลงฺกตาว โสภนฺเต, กึ นุ’เต นิรลงฺกตา?

无过之莲面，无过之言语；唯庄严乃美，不庄严岂然？

---

๑๐. ตเมว สมตฺเถติ ‘‘อนวชฺช’’ มิจฺจาทินา. อนวชฺชํ อญฺญมญฺญานุรูปาธิกตเนตฺตกณฺณาทิอวยเวน ปิฬกติลกกาฬกาทฺยนาหตาย จ สุนฺทรภาวโต อครหิตํ มุขมฺโภชํ วทนารวินฺทญฺจ ตถา อนวชฺชา ปทาทิโทสานภิภูตาย สุนฺทรภาเวน อครหิตา ภารตี จ วาณี อุปจารโต ตปฺปฏิปาทนีโย อตฺโถ จาติ เอเต อลงฺกตาว [Pg.34] มุขํ ติลกตาฑงฺกาทินาลงฺกาเรน, สทฺทตฺถา สทฺทาลงฺการอตฺถาลงฺกาเรหิ ปสาธิตา สชฺชิตา เอว, นิรลงฺกตา ตถา อปสาธิตา อสชฺชิตา โสภนฺเต กึ นุ, น โสภนฺเตวาติ วิตกฺเกมีติ อตฺโถ. นุอิติ วิตกฺเก.

10. 以“无过失(anavajja)”等偈颂来支持此义。“无过失的”莲面(mukhambhoja)，是指眼、耳等诸根相互匀称，且不为粉刺(piḷaka)、痣(tilakakāḷaka)等所损，因其美好而无可指摘的面容(vadanāravinda)；同样，“无过失的”言语(bhāratī)，是指不为语病(padādidosa)等过失所染，因其美好而无可指摘的话语(vāṇī)，以及由转喻(upacāra)而言，其所表达的义理。此二者，唯经庄严方显其美：面容以额饰(tilaka)、耳环(tāḍaṅka)等庄严，声与义以音庄严(saddālaṅkāra)与义庄严(atthālaṅkāra)修饰整治。未经庄严，即未经修饰整治者，岂能美乎？其意为：“（不，）彼等不美，我作是思。”“nu”字，用于推测。

---

๑๐. ตเมว ‘‘อนวชฺช’’ มิจฺจาทินา สมตฺเถติ. วณฺณสณฺฐานาทิอวยวสมฺปตฺติยา จ ปิฬกติลกกาฬกาทิโทสรหิตตฺตา จ อนินฺทิตํ มุขมฺโภชญฺจ อนวชฺชา ปทโทสวากฺยโทสอตฺถโทเสหิ อมิสฺสตฺตา อครหิตา ภารตี วาณี จ อเภโทปจาเรน ตปฺปฏิปาทนียตฺโถ จาติ อิเม อลงฺกตาว กุณฺฑลติลกาทิอาภรเณหิ จ สทฺทาลงฺการอตฺถาลงฺกาเรหิ จ สชฺชิตา เอว, นิรลงฺกตา เตหิ อวิภูสิตา โสภนฺเต กึ นุ, น โสภนฺเตติ มญฺเญ. นตฺถิ อวชฺชมสฺสาติ จ, มุขเมว อมฺโภชมิติ จ วิคฺคโห. กิมิติ ปฏิเสเธ, นุอิติ วิตกฺเกติ.

10. 以“无过失”等（词）证实了这一点。因具备色泽、形相等部分的优点，且无粉刺、胎记、黑痣等过失，故（面容）无有可呵责，此面如莲花；又因不混杂词过、句过、义过，故言语（bhāratī vāṇī）无过失、无可呵责；以及通过无差别转喻所表达的意义——此等本身即已庄严，如同以耳环、额饰等饰品，以及以声庄严和义庄严所装饰一般。若无此等装饰，未被庄严，难道还会庄严吗？我认为不会庄严。其词义分析为：“彼无过失”，以及“面即莲花”。“kiṃ”用于否定，“nu”用于思量。

---

๑๑.

11.

---

วินา คุรูปเทสํ ตํ, พาโล’ลงฺกตฺตุมิจฺฉติ;

สมฺปาปุเณ น วิญฺญูหิ, หสฺสภาวํ กถํ นุ โส?

愚者无师教，妄图自庄严；岂不为智者，所笑而蒙羞？

---

๑๑. อลงฺกรณญฺจ เตสํ วินา คุรูปเทเสน กโรนฺโต วินา ปหาสํ นาปรํ วิเสสมธิคจฺฉตีติ ทสฺเสตุํ สิเลสาลงฺการมาห ‘‘วินา’’ติอาทิ. คุรูนํ ปสาธโนปาโยปเทสกานํ, อลงฺการการโณปาโยปเทสกานํ วา อุปเทสํ ‘‘เอตฺถ เอวํ กเต โสเภยฺยา’’ติ อุปทิสนํ วินา ปริจฺจชฺช มุขสฺส, พนฺธสฺส จ อลงฺกรณานภิญฺญตาย พาโล อญฺญาณโก โย โกจิ ปุคฺคโล ตํ มุขํ, พนฺธํ วา อลงฺกตฺตุํ อนุรูปวเสน สชฺเชตุํ อิจฺฉติ อธิปฺเปติ, โส ตาทิโส อญฺญาณปุคฺคโล วิญฺญูหิ ตพฺพิทูหิ ปณฺฑิตชเนหิ หสฺสภาวํ อวหาสํ กถํ เกน [Pg.35] ปกาเรน น สมฺปาปุเณยฺย. ‘‘กิมิทํ อญฺญาณปุริเสน กริยตี’’ติ หสนฺเตวาติ อธิปฺปาโย. นุอิติ วิตกฺเก.

11. 为显示“对彼等进行装饰时，若无师长教导，则除了招致嘲笑外，不能获得其他特别之处”，（作者）以“若无”等句表达了双关庄严。师长，即教导装饰方法者，或教导庄严方法者，若舍弃其“于此处如是做，方能庄严”的教导，某个愚昧无知的个人（puggala）因不熟悉装饰面容与（文辞）篇章的技巧，却意欲以相应方式装饰那面容或（文辞）篇章，如此无知的个人，怎能不被智者、内行、贤者所嘲笑、讥讽呢？其意为：“此无知之人所做何事？”而遭嘲笑。“nu”用于思量。

---

๑๑. อิทานิ ปทาทิโทสรหิตพนฺธสรีรสฺส อลงฺกาเรหิ ภูสนมปิ คุรูปเทสสหิตเมว เสฏฺฐนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘วินา คุรูปเทส’’ มิจฺจาทิสิเลสาลงฺการมาห. พาโล มุขาทิสรีราลงฺกาเร, พนฺธาลงฺกาเร วา อสมตฺโถ โย โกจิ คุรูปเทสํ วินา สรีราลงฺการกรณสฺส, พนฺธาลงฺการกรณสฺส วา อนุรูโปปเทสมนฺตเรน ตํ สรีรํ, พนฺธํ วา อลงฺกตฺตุํ ติลกตาฑงฺกาทีหิ, สทฺทาลงฺการอตฺถาลงฺกาเรหิ วา สชฺเชตุํ อิจฺฉติ เจ, โส วิญฺญูหิ ตทุภยญฺญูหิ หสฺสภาวํ อวหสิตพฺพตํ กถํ น สมฺปาปุเณ, ปาปุณาตฺเยว, ตสฺมา คุรูหิ สาทรโต อุคฺคณฺหิตฺวา กตฺตพฺพนฺติ ภาโว.

11. 如今，为显示“即便是对无词过等过失的篇章主体，以庄严进行装饰，亦须有师长教导方为最胜”，（作者）说了“无有师长教导”等双关庄严。某个于面容等身体庄严，或于篇章庄严无能的愚者，若无师长教导，无相应指导，而意欲以额饰、耳环等装饰那身体，或以声庄严、义庄严等装饰那篇章，他怎能不被了知此二者的智者所嘲笑、讥讽呢？必然会招致嘲笑。是故，其意为：应恭敬地从师长学习后方可为之。

---

๑๒.

12.

---

คนฺโถปิ กวิวาจาน-มลงฺการปฺปกาสโก;

ยาติ ตพฺพจนียตฺตํ, ตพฺโพหารูปจารโต.

论著亦然，显诗人言辞之庄严；因其转喻之用法，故得庄严之称谓。

---

๑๒. นนุ สทฺทคมฺมา, อตฺถคมฺมา จ อลงฺการาติ คนฺโถ กถนฺติ อาห ‘‘คนฺโถปี’’ติอาทิ. กวิวาจานํ กวิปฺปโยคานํ สมุทายรูปานํ, ปฏิปาทนียตาย ตพฺพจนียานญฺจ อตฺถานํ อลงฺการปฺปกาสโก อลงฺการานํ ยถาวุตฺตานํ วิภาวิโต คนฺโถปิ กิริยากปฺปสงฺขาตํ สตฺถมฺปิ ตพฺพจนียตฺตํ เตน อลงฺการสทฺเทน วาจฺจตํ ยาติ อุปคจฺฉติ. กินฺติ อาห ‘‘ตพฺโพหารูปจารโต’’ติ. ตสฺส กตโวหารสฺส อลงฺการสทฺทสฺส, ตสฺมึ วา มณฺฑนวิเสเส ปวตฺตสฺส อลงฺการโวหารสฺส อุปจรณํ โสยมิตฺยเภเทน ปริกปฺปนํ อุปจาโร. กสฺมา? ปฏิปาทนียปฏิปาทกานํ อเภทวเสน การเณ การียสฺส อุปจริยโตติ อธิปฺปาโย.

12. 庄严岂不是由声所知、由义所知吗？论著如何（是庄严）呢？（作者）说“论著亦然”等。阐明诗人言辞（即诗人用法的集合体）以及因应被表达而由彼（言辞）所称的意义之庄严的论著，即阐明如前所述的庄严的论著，乃至被称为“行为规范”的论典，也获得由彼“庄严”一词所称的性质。为何如此？（作者）说：“因彼语词的转喻”。转喻，即是将已成惯例的“庄严”一词，或用于特定装饰的“庄严”语词，以“此即是彼”的方式无差别地加以设想。为何？其意为：因能诠与所诠无差别，故将果转喻于因。

---

๑๒. อิทานิ [Pg.36] สทฺทาลงฺการอตฺถาลงฺการคนฺโถ กถมลงฺกาโรติ อาห ‘‘คนฺโถ’’จฺจาทิ. กวิวาจานํ กวีหิ วุตฺตวากฺยสงฺขาตานํ, อุปจารโต ตปฺปฏิปาทนียอตฺถสงฺขาตานญฺจ กวิปฺปโยคานํ อลงฺการปฺปกาสโก สทฺทตฺถาลงฺการปฺปกาสโก คนฺโถอปิ กิริยากปฺปสงฺขาตํ สตฺถมฺปิ ตพฺโพหารูปจารโต ตสฺส อลงฺกาโรติ กตโวหารสฺส อลงฺการสทฺทสฺส การเณ การียูปจาเรน ตพฺพจนียตฺตํ เตน อลงฺการสทฺเทน วตฺตพฺพตํ ยาติ. อปิสทฺโท อลงฺการมเปกฺขติ. อลงฺกาเร ปกาเสติ, อลงฺการานํ วา ปกาสโกติ จ, เตน วจนีโย, ตสฺส ภาโวติ จ วิคฺคโห. เอตฺถ ภาโวติ วาจฺจวาจกสมฺพนฺโธ. ตสฺส สทฺทาทิอลงฺการสฺส โวหาโรติ จ, ตพฺโพหารสฺส อลงฺการสทฺทสฺส อุปจาโรติ จ วากฺยนฺติ.

12. 如今，（有人问：）阐明声庄严与义庄严的论著如何是庄严呢？（作者）以“论著”等句作答。阐明诗人用法——即诗人所说的语句，以及由转喻所表达的应诠释之义——的庄严者，即阐明声义庄严的论著，乃至被称为“行为规范”的论典，也因彼“庄严”语词的惯用，通过“果转喻于因”的转喻，而获得由彼“庄严”一词所称的性质。“亦”（api）字关联到“庄严”。其词义分析为：“阐明庄严”，或“庄严的阐明者”；以及“由彼所称”，“彼之性质”。此处的“性质”指所诠与能诠的关系。此句（的含义是）：“彼声等庄严的语词”，以及“彼语词即‘庄严’一词的转喻”。

---

๑๓.

13.

---

ทฺวิปฺปการา อลงฺการา, ตตฺถ สทฺทตฺถเภทโต;

สทฺทตฺถา พนฺธนามาว, ตํสชฺชิตตทาวลิ.

庄严有二种，依声义而分；声义即篇章，为彼所饰缀。

---

๑๓. อิทานิ ยถาวุตฺตอลงฺการานํ ปเภทํ, ตปฺปสงฺกญฺจ ตํพนฺธสรีรญฺจ เหฏฺฐา วุตฺตมฺปิ เอกโต สมฺพนฺเธตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ทฺวิปฺปการา’’ทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ตสฺมึ กิริยากปฺปสงฺขาเต คนฺเถ, ตสฺมึ วา พนฺธาลงฺการาธิกาเร อลงฺการา ยถาวุตฺตา ทฺวิปฺปการา โหนฺติ. กถํ? สทฺทเภทโต, อตฺถเภทโต จ, สทฺทาลงฺการา อตฺถาลงฺการาติ อลงฺการา ทฺวิปฺปการา โหนฺตีติ อตฺโถ. เยสํ เภเทน เต ทฺวิปฺปการา, เต สทฺทา, อตฺถา จ. ‘‘พนฺโธ’’ อิติ วุตฺตํ นามํ ยสฺสา อาวลิยา สา พนฺธนามา เอว. ตํสชฺชิตตทาวลิ เตหิ อลงฺกาเรหิ สชฺชิตา ปกาสิตา ตํสชฺชิตา, เตสํ สทฺทตฺถานํ อาวลิ สมุทายา, มหาวากฺยํ, อนฺตรวากฺยํ วา. ปริปุณฺโณ พนฺโธ มหาวากฺยํ, มุตฺตกาทโยวยวา อนฺตรวากฺยานิ, ตํสชฺชิตตทาวลิกํ ปสิทฺธภาเวน อนุวทิตฺวา อปฺปสิทฺธา สทฺทตฺถา วิธียนฺเต.

13. 如今，为将如前所述的庄严之分类，与下文所述及的、与之相关的彼篇章主体结合起来一并展示，故开篇说“有二种”等。于此，于此被称为“行为规范”的论典中，或于此篇章庄严的章节中，庄严如前所述，有二种。如何（分）？由声之差别与义之差别，即声庄严与义庄严，是故庄严有二种。依彼等之差别而有二种，彼等即声与义。彼序列之名为“篇章”，故名“篇章”。“由彼所饰之彼序列”，即由彼等庄严所装饰、所阐明，此即“由彼所饰”；彼声义之序列、集合体，即大句或中句。圆满的篇章为大句，独立偈等部分为中句。复述因由彼（庄严）所装饰的彼（声义）序列而著名的（声义）后，再规定未被建立的声义。

---

๑๓. อิทานิ [Pg.37] ยถาวุตฺตอลงฺการานํ อวุตฺตเภทญฺจ ตทาธาราธิกตํ ยถาวุตฺตพนฺธสรีรญฺจ เอกโต ทสฺเสตุํ ‘‘ทฺวิปฺปกาเร’’จฺจาทิมาห. ตตฺถ ตสฺมึ กิริยากปฺปสงฺขาเต อลงฺการคนฺเถ, โน เจ, อลงฺการาธิกาเร วา อลงฺการา วกฺขมานาลงฺการา สทฺทตฺถเภทโต สทฺทาลงฺการอตฺถาลงฺการเภเทน ทฺวิปฺปการา โหนฺติ, เยสํ เภเทน อลงฺการา ภินฺนา, เต สทฺทตฺถา พนฺธนามาว. ตํสชฺชิตตทาวลิ เตหิ สทฺทตฺถาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา, เตสํ สทฺทตฺถานํ มหากพฺพาทิสมุทายรูปา ปฏิปาฏิพนฺโธติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘พนฺโธ’’ อิติ นามํ ยสฺเสติ จ, เตหิ สทฺทตฺถาลงฺกาเรหิ สชฺชิตาติ จ, เตสํ สทฺทตฺถานํ อาวลีติ จ สมาโส.

13. 如今为同时开示前述之庄严(alaṅkāra)、其未述之差别，以及作为其基础的前述之篇章主体(bandhasarīra)，故说“二种”等。此中，于名为“行规定”(kiriyākappa)之庄严论(alaṅkāragantha)中，或于庄严之章节(alaṅkārādhikāra)中，将说之庄严(alaṅkāra)依声与义之别，有声庄严(saddālaṅkāra)与义庄严(atthālaṅkāra)二种。庄严因其（声与义）之别而有别，此声与义即是“篇章”(bandha)之名。由彼声义庄严所饰，彼声与义之次第结构，其形式为《大 काव्य》(Mahākabba)等之总集，此即所谓“篇章”。而“其名为‘篇章’”、“由彼声义庄严所饰”、“彼声与义之序列”，此为复合词(samāsa)之解析。

---

๑๔.

14.

---

คุณาลงฺการสํยุตฺตา, อปิ โทสลวงฺกิตา;

ปสํสิยา น วิญฺญูหิ, สา กญฺญา วิย ตาทิสี.

虽与功德(guṇa)及庄严(alaṅkāra)相应，然为微瑕(dosalava)所染，智者(viññū)亦不赞赏，犹如彼少女(kaññā)。

---

๑๔. เอวํ คุเณน อลงฺกาเรน สชฺชิตาปิ สา สทฺทตฺถาวลิ อปฺปเกนปิ โทเสน สํยุตฺตา สตี อสมฺผุสิตพฺพาว วิญฺญูหิ สิยาติ ทสฺเสตุมาห ‘‘คุณ’’ อิจฺจาทิ. สทฺทาลงฺการาขฺเยน คุเณน, อตฺถาลงฺกาเรน จ สํยุตฺตาปิ วิเสเสน สชฺชิตาปิ สทฺทตฺถาวลิ โทสลเวน โทสเลเสนาปิ องฺกิตา อภิลญฺฉิตา สตี วิญฺญูหิ คุณโทสวิภาควิทูหิ ปณฺฑิตปุริเสหิ น ปสํสิยา เนว ปสํสิตพฺพา. กาวิยาติ อาห ‘‘กญฺญา วิยตาทิสี’’ติ. ยถา หิ กญฺญา ทสวสฺสิกา สนฺนทฺธโยพฺพนาภิมุขภาเวน ชนนยนมโนวิลุพฺภินีคุเณน, อาภรณวิเสเสน จาลงฺกตา เกนจิ กุฏฺฐโทสเลเสน องฺกิตา วิญฺญูนํ อสมฺผุสนียา สิยา, ปเควาปรา, เอวเมว สทฺทตฺถาวลิปิ อปฺปเกนปิ สทฺทรูเปน, อตฺถลกฺขเณน จ โทเสน กุฏฺฐกปฺเปน วชฺชนียา เอว วิญฺญูนํ, ปเคว พหุนาติ วุตฺตํ โหติ.

14. 为示彼声义之鬘(saddatthāvali)虽以此等功德(guṇa)与庄严(alaṅkāra)所饰，然若与些许过失(dosa)相应，智者(viññū)亦实不应触碰，故说“功德”等。声义之鬘虽与名为“声庄严”(saddālaṅkāra)之功德及义庄严(atthālaṅkāra)相应，虽经特殊装饰，然若为些许乃至丝微过失(dosalava/dosalesa)所染，为知功德过失分别之智者(viññū)贤人(paṇḍitapurisa)所不赞，实不应赞。于诗作(kāviya)中，云“犹如彼少女”等。譬如十岁少女(dasavassikā kaññā)，因其青春初至之态，具悦人眼目心意之德，复以殊胜饰物(ābharaṇavisesa)庄严，然若染有些许麻风(kuṭṭha)之疾，则为智者所不应触，何况其他。如是，声义之鬘纵有少许声之形式(saddarūpa)或义之特征(atthalakkhaṇa)上如麻风病般之过失，亦实为智者所应远离，何况众多（过失），此其所说义。

---

๑๔. เอวํ [Pg.38] สทฺทตฺถานํ คุณีภูเตหิ อลงฺกาเรหิ สชฺชิตา สทฺทตฺถาวลิ เกนจิ ปทาทิโทเสน อภิลกฺขิตา เจ, อปฺปสตฺถาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘คุณาลงฺการิ’’จฺจาทิมาห. คุณาลงฺการสํยุตฺตา อปิ สทฺทาลงฺการสงฺขาตคุเณน, อตฺถาลงฺกาเรน จ วิเสเสน ยุตฺตาปิ สา สทฺทตฺถาวลิ โทสลวงฺกิตา ปทโทสาทินา อณุมตฺเตนปิ โทเสน องฺกิตา ยุตฺตา สหิตา ตาทิสี คุณาลงฺการสํยุตฺตาปิ โทสลวงฺกิตา กญฺญา วิย ทสวสฺสิกา โยพฺพนปฺปตฺตา วนิตาว วิญฺญูหิ คุณโทสปริกฺขเกหิ น ปสํสิยา น ปสํสิตพฺพา. ยถา หิ ทสวสฺสิกา อิตฺถี ปิยสภาวสณฺฐิตา มนุญฺเญหิ คุเณหิ, โสภนานุรูปคีเวยฺยาทิอาภรณวิเสเสหิ ยุตฺตาปิ ทิสฺสมาเนน เกนจิ เสตกุฏฺฐลเวน ยุตฺตา สมานา คุณโทสปริกฺขเกหิ ทสฺสนียา น โหติ, เอวํ วุตฺตปฺปการาปิ พนฺธปทฺธติ กุฏฺฐตุลฺเยน เกนจิ ปทาทิโทเสน ยุตฺตา วิญฺญูหิ อสฺสาทนียาติ อธิปฺปาโย. โทสานํ ลโว, เตน องฺกิตาติ จ, สา วิย ทิสฺสตีติ ตาทีสีติ จ วิคฺคโห.

14. 如是，为示声义之鬘(saddatthāvali)虽以已成附属功德之庄严所饰，然若为字句等过失(padādidosa)所染，则为不善，故说“功德庄严”等。彼声义之鬘虽与功德庄严相应，虽特别与名为声庄严(saddālaṅkāra)之功德及义庄严相应，然若为微瑕所染，为字句过失等乃至微尘许之过失所染、所相应、所具有，则彼虽与功德庄严相应，亦如为微瑕所染之十岁已届青春之少女，不为审察功过之智者所赞，不应赞。譬如十岁女子，虽具可爱天性、悦意功德，并配有华美相称之项链等殊胜饰物，然若带有可见之些许白癞(setakuṭṭha)，则于审察功过者眼中并不可爱。如是，前述类型之篇章体式(bandhapaddhati)，若带有如白癞般之字句等过失，于智者亦不可品味，此其意趣。“过失之微尘”、“为彼所染”、“如彼可见”，此为（复合词之）解析。

---

๑๕.

15.

---

เตน โทสนิราโสว, มหุสฺสาเหน สาธิโย;

นิทฺโทสา สพฺพถา สา’ยํ, สคุณา น ภเวยฺย กึ.

是故，应以大勤勇(mahussāha)成就过失之断除。此作若全然无过(niddosā)，岂不具足功德(saguṇā)？

---

๑๕. ยโต เอวํ, เตน ตสฺมา การณา มหุสฺสาเหน มหตา วายาเมน โทสานํ ปทโทสาทีนมนตฺถนิมิตฺตานํ นิราโสว สตฺถทิฏฺฐิยา สตฺถปฺปภาวโต ปริจฺจาโคเยว สาธิโย สาเธตพฺโพ, ‘‘วิญฺญูหี’’ติ เสโส. เอวํ โทสนิราเส โก คุโณ อุปลพฺภตีติ เจ. สพฺพถา สพฺพปฺปกาเรน นิทฺโทสา โทเสหิ นิคฺคตา สายํ สทฺทตฺถาวลิ สคุณา สทฺทาลงฺการสงฺขาเตหิ คุเณหิ สหิตา น ภเวยฺย กึ, ภวตฺเยว, คุณรหิตํ ตํอลงฺกตมนุปาเทยฺยํ สิยาติ อธิปฺปาโย.

15. 以是之故，应以大勤勇(mahussāha)、大努力(mahant vāyāma)，成就对字句过失(padadosa)等无益之因的诸过失之断除，即依论典之见(satthadiṭṭhi)与论典之力(satthappabhāva)而彻底舍弃。此应由“智者”（成就），此为应补充之语。若问：如是断除过失，有何功德可得？（答曰：）此声义之鬘(saddatthāvali)若于一切处、以一切方式皆无过失、远离过失，具足名为声庄严(saddālaṅkāra)等功德，岂不成就耶？必然成就。其意趣谓：无功德者，虽经修饰，亦不可取。

---

๑๕. เตน [Pg.39] ยโต โทสยุตฺตา วิญฺญูหิ อนุปาเทยฺยา, ตสฺมา มหุสฺสาเหน อธิกวายาเมน โทสนิราโสว ปทโทสาทีนํ นิรากรณเมว สาธิโย อเนกสตฺถวิสยาย ปญฺญาย วิญฺญูหิ สาเธตพฺโพ, เอวํ สติ สพฺพถา สพฺพากาเรน นิทฺโทสา โทสรหิตา สา อยํ สทฺทตฺถาวลิ สคุณา สทฺทาลงฺการสงฺขาเตหิ คุเณหิ ยุตฺตา น ภเวยฺย กึ, คุณยุตฺตา ภเวยฺยาติ อธิปฺปาโย. โทสานํ นิราโสติ จ, นตฺถิ โทสา เอติสฺสา, นิคฺคตา โทเสหิ วาติ จ, สห คุเณหิ วตฺตมานาติ จ วิคฺคโห.

15. 是故，因有过者不为智者所取，故应以大勤勇(mahussāha)、增上之努力(adhikavāyāma)，成就过失之断除，即字句过失(padadosa)等之遣除。此当由智者以通达众多论典领域之慧而成就。如是，此声义之鬘(saddatthāvali)于一切处、以一切相皆无过失、远离过失，与名为声庄严(saddālaṅkāra)等功德相应，岂不成就耶？其意趣谓：应与功德相应。“过失之断除”、“于此无过失”或“已离诸过失”、“与诸功德共存”，此为（复合词之）解析。

---

๑๖.

16.

---

สา’ลงฺการวิยุตฺตาปิ, คุณยุตฺตา มโนหรา;

นิทฺโทสา โทสรหิตา, คุณยุตฺตา วธู วิย.

彼作虽无庄严(alaṅkāra)，然具功德(guṇa)而悦人心意(manoharā)；无过(niddosā)、离失(dosarahitā)、具功德，犹如新妇(vadhū)。

---

๑๖. กึการณเมวํภูโต โทสปริจฺจาเคน คุณาทาเนน พนฺโธติ อาห ‘‘สา’ลงฺกาเร’’จฺจาทิ. สา สทฺทตฺถาวลิ อลงฺกาเรหิ วิยุตฺตาปิ สตี นิทฺโทสา สพฺพปฺปกาเรน โทเสหิ นิคฺคตา คุเณหิ สทฺทาลงฺการสงฺขาเตหิ สํยุตฺตา ชนานมานนฺทสนฺโทหาภิสนฺทเนกเหตุตาย มโน หรติ อตฺตโน สนฺติกมากฑฺฒตีติ มโนหรา โหตีติ. ตตฺโถทาหรณมาห ‘‘โทสรหิตา คุณยุตฺตา วธู วิยา’’ติ. ยถา เยน เกนจิปิ โทเสน วิรหิตา วธู มนาปจาริตาทีหิ คุณวิเสเสหิ สํยุตฺตา สตี เกนจิ อาภรเณน อมณฺฑิตา อปสาธิตาปิ กินฺนาม มธุรา กวีนํ ปสาธนํ กินฺนาม มโนหรา โหติ, เอวมยํ สทฺทตฺถาวลิปิ มโนหรา โหตีติ อตฺโถ.

16. 为何篇章(bandha)须如是舍过取德？（为答此问，）故说“彼作虽无庄严”等。彼声义之鬘(saddatthāvali)虽无庄严，然以一切方式无过、离失，与名为声庄严(saddālaṅkāra)等功德相应，因其为引生众人无量欢喜之流的众多原因，能夺人心意、引至自身旁，故为“悦意”(manoharā)。于此举例，云“犹如离失、具德之新妇”。譬如新妇，远离任何过失，具足悦意之行仪等殊胜功德，虽无任何饰物庄严、修饰，何以不甜美？何以不为诗人之饰物？何以不悦意？如是，此声义之鬘亦悦意，此其义。

---

๑๖. อิทานิ โทสปริจฺจาเคน คุณาทาเน ปโยชนํ ทสฺเสติ ‘‘สา’ลงฺการวิยุตฺเต’’จฺจาทินา. สา สทฺทตฺถาวลิ อลงฺกาเรหิ วิยุตฺตา สตีปิ นิทฺโทสา สพฺพปฺปกาเรน โทสรหิตา คุณยุตฺตา ตโตเยว คุณีภูตา สทฺทาลงฺกาเรน ยุตฺตา โทสรหิตา ทุพฺพณฺณทุสฺสณฺฐานาทิโทเสหิ [Pg.40] ปริจฺจตฺตา คุณยุตฺตา หทยงฺคมคุณยุตฺตา วธู วิย องฺคนา วิย มโนหรา สาธุชเน อาราเธติ.

16. 现在，为说明舍弃过失、采纳功德的利益，（作者）以“彼虽无文采”等句阐明。此《声义鬘论》(Saddatthāvali)，纵无文采修饰，然无过失，即彻底远离过失，且具足功德。是故，其具足品质，赋有声韵之美，远离丑陋、畸形等过失，具足动人心弦之功德，犹如新娘，犹如女子，令人心悦，能令善人欢喜。

---

๑๗.

17.

---

ปเท วากฺเย ตทตฺเถ จ, โทสา เย วิวิธา มตา;

โสทาหรณเมเตสํ, ลกฺขณํ กถยามฺย’หํ.

于词、于句及其义理中，所认为的种种过失；我将连同示例，阐述其等之特征。

---

๑๗. ยโต เอวํ คุณาลงฺการสํยุตฺตายปิ โทสลวงฺกิตาย วิญฺญูนมนาทรณียตา, อลงฺการวิยุตฺตาปิ โทสาภาเวน คุณยุตฺตาย มโนหรตา, เอวมนตฺถาวหสฺสาปิ โทสสฺส ปริหริตพฺพตา สตฺถทิฏฺฐิยา, ตสฺมา เต โทเส ทสฺเสตุํ ปฏิชานาติ ‘‘ปเท’’ติอาทินา. เตสํ ปทานํ วากฺยานํ อตฺโถ ตทตฺโถ, ตสฺมึ. อุทาหรียติ ลกฺขฺยภาเวนาติ อุทาหรณํ, สห อุทาหรเณหีติ โสทาหรณํ. ลกฺขิยติ ลกฺขิยมเนนาติ ลกฺขณํ.

17. 正因如此，一部作品纵然具足功德与文采，若有些微过失，亦不为智者所重；反之，纵无文采修饰，若无过失且具足功德，亦能令人喜爱。同理，纵使是无害的过失，依圣教之见，亦当避免。是故，为开示彼等过失，（作者）以“于词”等句宣示。彼等词句之义为“其义”，即“于其义中”。“因其作为目标被援引”，故为“示例”(udāharaṇa)；“与示例一起”，故为“连同示例”(sodāharaṇa)；“以此为标识”或“被此标识”，故为“特征”(lakkhaṇa)。

---

๑๗. เอวํ อลงฺการยุตฺตาปิ อปฺปเกน โทเสน ยุตฺตพนฺธสฺส อนุปาเทยฺยตฺตา, อลงฺการอลงฺกรเณ อสติปิ โทสรหิเต วิญฺญูหิ อุปาเทยฺยตฺตา จ มุขฺยสฺส โทสปริหารสฺส อวสฺสํ กตฺตพฺพตฺตา อิทานิ อธิคตโทเส ทสฺเสตุํ ปฏิชานาติ ‘‘ปเท วากฺเย’’จฺจาทินา. ปเท นามาทิจตุพฺพิธปเท จ, วากฺเย ‘‘สฺยาทฺยนฺตตฺยาทฺยนฺตานํ จโย วากฺยํ สการกกิริยา’’ติ วุตฺตลกฺขเณ วากฺเย จ, ตทตฺเถ จ เตสํ ปทวากฺยานํ อตฺเถ จ วิวิธา อเนกปฺปการา เย โทสา วิญฺญูหิ โทสภาเวน มตา เญยฺยา, เอเตสํ ปทาทิโทสานํ โสทาหรณํ อุทาหรณสหิตํ ลกฺขณํ อหํ กถยามิ. เอตฺถ จ–

17. 因此，作品纵然具足文采，但因微小过失亦不为所取；纵无文采修饰，若无过失，仍为智者所采纳。由于避免过失是首要且必须之事，现在（作者）为开示所要阐述的过失，而宣说“于词、于句”等。于词，即名等四种词；于句，即具足“由名词格词尾与动词词尾构成的词语组合，包含作者与动词”此等特征的句子；及其义，即彼等词句之义中，凡智者认为是过失的种种类型，皆当了知。我将连同示例，说明此等词等过失之特征。于此——

---

‘‘ปทํ จตุพฺพิธํ วุตฺตํ, นามาขฺยาโตปสคฺคิกํ;

นิปาตกญฺจ ตญฺญูหิ, อสฺโส ขลฺวาภิธาวตี’’ติ.

“词有四类已宣说，名、动、前缀与小品；智者皆知此分类，如‘马确实在奔跑’。”

---

วุตฺตนิยาเมน ปทํ ตาว ทฏฺฐพฺพํ. อุทาหรียนฺติ ลกฺขิยภาเวนาติ อุทาหรณานีติ จ, สห อุทาหรเณนาติ โสทาหรณนฺติ [Pg.41] จ, ลกฺขียติ ลกฺขิยมเนนาติ จ วิคฺคโห.

应依照所说的规则首先观察词。“因其作为目标被援引”，故为“示例”(udāharaṇa)；“与示例一起”，故为“连同示例”(sodāharaṇa)；“以此为标识”或“被此标识”，此乃其解析。

---

ปทโทสอุทฺเทส

语词过失纲要

---

๑๘.

18.

---

วิรุทฺธตฺถนฺตราฌตฺถ-กิลิฏฺฐานิ วิโรธิ จ;

เนยฺยํ วิเสสนาเปกฺขํ, หีนตฺถกมนตฺถกํ.

义相违、义冗、染污、抵触；应引、待修饰、义劣、无义。

---

วากฺยโทสอุทฺเทส

语句过失纲要

---

๑๙.

19.

---

โทสา ปทาน, วากฺยาน-เมกตฺถํ ภคฺครีติกํ;

ตถา พฺยากิณฺณคามฺมานิ, ยติหีนํ กมจฺจุตํ;

อติวุตฺตมเปตตฺถํ, สพนฺธผรุสํ ตถา

词语与语句之过失有：重说、破格、杂乱、粗鄙、失律、失序、过说、离义，以及结构粗涩。

---

วากฺยตฺถโทสอุทฺเทส

句义过失纲要

---

๒๐.

20.

---

อปกฺกโม’จิตฺยหีนํ, ภคฺครีติ สสํสยํ;

คามฺมํ ทุฏฺฐาลงฺกตีติ, โทสา วากฺยตฺถนิสฺสิตา.

失序、失宜、破格、可疑；粗鄙、恶饰，此等为依于句义之过失。

---

ปทโทสาทิอุทฺเทสวณฺณนา

语词过失等纲要释义

---

๑๘-๑๙-๒๐. อิทานิ ยถาปฏิญฺญาเต โทเส อุทฺทิสติ ‘‘วิรุทฺธตฺถนฺตร’’ อิจฺจาทินา. วิรุทฺธํ อตฺถนฺตรํ ยสฺส ตํ วิรุทฺธตฺถนฺตรํ. กึ ตํ? ปทํ. เอวมุปริปิ ยถาโยคํ. อธิโก อตฺโถ วิเสสฺยสฺส เยน ตํ อธฺยตฺถํ. นียติ อวุตฺโต เหตุ เอตฺถ อานียตีติ เนยฺยํ. โทสา ปทานนฺติ เยหิ โทเสหิ ปทานิ ทุฏฺฐานิ, เต วิรุทฺธตฺถนฺตรตาทโย ปทานํ โทสาติ อตฺโถ. เอวมุปริปิ ยถาโยคํ. วากฺยานํ โทสาติ สมฺพนฺโธ. ภคฺคา รีติ กโม ยสฺมึ ตํ ภคฺครีติกํ, วากฺยํ. อปกฺกมตาทโย วากฺยตฺถโทสา, วากฺยตฺถานํ โทสโต. วากฺยํ ทุฏฺฐํ สิยาติ วากฺยเมว วิเสสฺยเต. เตน สพฺพตฺถ นปุํสกลิงฺเคน นิทฺเทโส.

18-19-20. 现在，按照先前承诺，以“义相违”(viruddhatthantara)等来指出过失。其有相违之他义者，是为“义相违”。那是什么？是语词。以上其余部分也应按适合的情况类推。“义冗”(adhyattha)是指其意义对于被修饰者而言过多者。“应引”(neyya)是指其中引入了未言之理者。所谓“语词的过失”，是指那些使语词有缺陷的过失，即义相违等，此等是语词的过失之义。以上其余部分也应按适合的情况类推。此与“语句的过失”相连接。“破格”(bhaggarītika)是指其风格与次第破碎的语句。失序等是句义之过失，因其为句义上的缺陷。语句可能是有缺陷的，即语句本身被修饰。因此，处处都以中性词性来作解释。

---

๑๘-๑๙-๒๐. อิทานิ กเถตพฺพภาเวน ปฏิญฺญาเต โทเส อุทฺทิสนฺโต ‘‘วิรุทฺธ…เป… นิสฺสิตา’’ติ อาห. กวีหิ อิจฺฉิตตฺถโต [Pg.42] วิรุทฺโธ อญฺญตฺโถ ยสฺส ปทสฺสาติ ตํ วิรุทฺธตฺถนฺตรํ นาม. วิเสสฺยสฺส อธิกตฺถภาวกรณโต อฌตฺถํ นาม. กวีหิ อิจฺฉิตตฺถสฺสาวีกรเณ อวิสทตฺตา กิลิฏฺฐํ นาม. เทสกาลกลาทีนํ วิรุทฺธตฺตา วิโรธิ นาม. อญฺญมาหริตฺวา วตฺตพฺพโต เนยฺยํ นาม. วิเสสนํ ปตฺวาว สาตฺถกภาวปฺปตฺติโต วิเสสนาเปกฺขํ นาม. วิเสสฺยสฺส หีนตาปาทนโต หีนตฺถกํ นาม. อตฺถรหิตตฺตา อนตฺถกํ นามาติ อิเม อฏฺฐ ปทนิสฺสิตตฺตา ปทโทสา นาม.

18-19-20. 现在为了说明应当指出的过失，所以宣说“相违……乃至……依止”等。诗人们所期望的意义相反，而表达其他意义的语词，称为“义相违”(viruddhatthantara)。由于使被修饰的事物显得意义更重，所以称为“义冗”(ajhattha)。由于未能清楚地表达诗人们所期望的意义，所以称为“染污”(kiliṭṭha)。由于与处所、时间、技艺等相违背，所以称为“抵触”(virodhi)。需要引用其他意义才能说明，所以称为“应引”(neyya)。只有获得修饰才能变得有意义，所以称为“待修饰”(visesanāpekkha)。由于使被修饰的事物显得低劣，所以称为“义劣”(hīnatthaka)。由于毫无意义，所以称为“无义”(anatthaka)。这八种过失因为依止于语词而产生，所以称为“语词之过”(padadosa)。

---

วุตฺตตฺถสฺเสว ปุน วจนโต เอกตฺถํ นาม. ภินฺนกฺกมตฺตา ภคฺครีติกํ นาม. ตถา สมฺโมหการณตฺตา พฺยากิณฺณํ นาม. วิสิฏฺฐวจนวิรหโต คามฺมํ นาม. ยติสมฺปตฺติวิรหโต ยติหีนํ นาม. ปทตฺถกฺกมโต จุตตฺตา กมจฺจุตํ นาม. โลกิยํ โวหารมติกฺกมฺม วุตฺตตฺตา อติวุตฺตํ นาม. สมุทายตฺถโต อปคตตฺตา อเปตตฺถํ นาม. พนฺธผรุสยุตฺตตฺตา พนฺธผรุสํ นาม, เตน สหิตํ สพนฺธผรุสนฺติ อิเม นว วากฺยานํ ตถา โทสา นาม. เอตฺถ ตถาสทฺโท ‘‘โทสา’’ติ ปทํ อุปสํหรติ.

重复已说之义，名为“重说”(ekattha)。因文句结构断裂，名为“破格”(bhaggarītika)。因其为迷惑之因，名为“杂乱”(byākiṇṇa)。因缺少优美文辞，名为“粗鄙”(gāmma)。因缺少音节停顿，名为“失律”(yatihīna)。因脱离词义次第，名为“失序”(kamaccuta)。因超出世俗惯用语，名为“过说”(ativutta)。因脱离整体之义，名为“离义”(apetattha)。因与结构粗涩相应，名为“结构粗涩”(bandhapharusa)。此九种亦是语句之过失。在此，“如是”(tathā)一词，是与“过失”(dosā)一词相连接。

---

อปคตกฺกมตฺตา อปกฺกมํ นาม. อุจิตภาวสฺส ปริหีนตฺตา โอจิตฺยหีนํ นาม. ภินฺนวิภตฺติกฺกมตฺตา ภคฺครีติ นาม. สํสยชนนโต สสํสยํ นาม. ทุปฺปตีติกรตฺตา คามฺมํ นาม. ทูสิตาลงฺการตฺตา ทุฏฺฐาลงฺกติ นามาติเม ฉ วากฺยตฺถนิสฺสิตตฺตา วากฺยตฺถโทสา นาม.

因远离次第，名为“失序”(apakkama)。因失去适宜之态，名为“失宜”(ocityahīna)。因格位次第破碎，名为“破格”(bhaggarīti)。因产生疑惑，名为“可疑”(sasaṃsaya)。因其难以理解，名为“粗鄙”(gāmma)。因修饰被玷污，名为“恶饰”(duṭṭhālaṅkati)。此六种因依止于句义，名为“句义之过”(vākyatthadosa)。

---

อญฺโญ อตฺโถ อตฺถนฺตโร. วิรุทฺโธ อตฺถนฺตโร ยสฺสาติ วิคฺคโห. โทสปกาสกปทมฺปิ โทสโต อพฺยติริตฺตตฺตา โทโส นาม. เอวํ สนฺเตปิ สมาเสน ปทสฺส คหิตตฺตา นปุํสกํ โหติ. เอเสวนโย อิโต ปเรสุปิ. วิเสสฺยสฺส อธิโก อตฺโถ ยสฺส ตํ, กิลิฏฺฐํ วิย กิลิฏฺฐํ. ยถา หิ มลคฺคหิโต อาทาโส อตฺตโน กิลิฏฺฐตฺตา [Pg.43] มุขาทีนํ ปกาสเน อวิสโท โหติ, เอวมธิปฺเปตตฺถปฺปกาสเน อสมตฺถํ ปทํ กิลิฏฺฐํ นาม. วิโรโธ อสฺส อตฺถีติ วิโรธิ. นียติ อวุตฺโต เหตุ เอตฺถาติ เนยฺยํ. วิเสสเน อเปกฺขา ยสฺส ตํ. หีโน วิเสสฺยสฺส อตฺโถ เยน ตํ. นตฺถิ อตฺโถ ยสฺส ตนฺติ วิคฺคโห.

另一义是为“他义”(atthantara)。“其有相违之他义者”，是为“义相违”(viruddhatthantara)的解析。揭示过失的语词，也因与过失无异，故称为过失。即使如此，由于以复合词形式把握语词，故为中性。此理亦适用于其后诸处。其意义对于被修饰者而言过多的词语，(即是“义冗”)。如同“染污”(kiliṭṭha)一般，(此词亦是)“染污”。正如被污垢沾染的镜子，因其自身染污，故不能清晰地映现面容等；同样地，在表达所期之义时无能的语词，即称为“染污”。“其有相违者”，是为“抵触”(virodhi)。“于此引入未说之理者”，是为“应引”(neyya)。“其有待于修饰者”，是为“待修饰”(visesanāpekkha)。“因此而使被修饰者之义低劣者”，是为“义劣”(hīnatthaka)。“其无有意义者”，是为“无义”(anatthaka)的解析。

---

ปทโทสานํ อนญฺญตฺเตปิ วิกปฺปนาเภทโต ‘‘ปทานํ โทสา’’ติ วุตฺตํ, ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ. วากฺยานํ โทสาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เอโก อตฺโถ ยสฺส ตํ. ภคฺคารีติ กโม ยสฺส ตํ. วิสุํ วิสุํ อากิณฺณํ พฺยากิณฺณํ. คาเม ภโว คามฺโม, อพฺยตฺตานํ โวหาโร. ตปฺปกาสกปทมฺปิ อุปจารโต คามฺมํ นาม. ยติ หีนา เอตฺถาติ ยติหีนํ. กมโต จุตํ กมจฺจุตํ. อติกฺกมฺม วุตฺตํ อติวุตฺตํ. อตฺถโต อเปตํ อเปตตฺถํ. พนฺเธ ผรุสํ ผรุสตา ยตฺถ ตํ. อปคโต กโม ยสฺมา ตํ. โอจิตฺยํ หีนํ ยตฺถ ตํ. ภคฺคา รีติ ยตฺถ ตํ. สห สํสเยน วตฺตตีติ ตํ. คามฺมํ วุตฺตนยเมว. ทุฏฺฐา ทูสิตา อลงฺกติ อลงฺกาโร ยตฺถ ตํ. วากฺยานํ อตฺโถ, ตนฺนิสฺสิตา วากฺยตฺถนิสฺสิตาติ วิคฺคโห. เอตฺถ อนตฺถกาเปตตฺถโทสทฺวยํ ปทวากฺยโต ภินฺนํ, อญฺญํ ภคฺครีติโทสทฺวยํ, คามฺมทฺวยํ, กมจฺจุตอปกฺกมทฺวยญฺจ วากฺยวากฺยตฺถโต ภินฺนํ.

语词之过，虽非（与过失）有异，然因分别之不同而说为“语词之过”，如同“石像之身”一般。“语句之过”于此亦是同理。“其义为一者”，是为“重说”。“其风格次第破碎者”，是为“破格”。“处处散乱者”，是为“杂乱”。“生于乡村者”，是为“粗鄙”，即无知者之言说。表达此意之语词，亦由转喻而称“粗鄙”。“于此音节有缺者”，是为“失律”。“从次第脱离者”，是为“失序”(kamaccuta)。“超越而说者”，是为“过说”。“从义理脱离者”，是为“离义”。“其结构有粗涩者”，是为“结构粗涩”。“次第已离者”，是为“失序”(apakkama)。“适宜性有缺者”，是为“失宜”。“风格破碎者”，是为“破格”。“与疑惑共存者”，是为“可疑”。“粗鄙”如前已说。“其修饰被玷污者”，是为“恶饰”。“语句之义，依止于彼者”，是为“依止句义”(vākyatthanissita)的解析。在此，“无义”与“离义”二过，区别于语词与语句（之过）；另有“破格”二过、“粗鄙”二过、以及“失序”(kamaccuta)与“失序”(apakkama)二过，区别于语句与句义（之过）。

---

ปทโทสนิทฺเทสวณฺณนา

词过失解释释义

---

๒๑.

21.

---

วิรุทฺธตฺถนฺตรํ ตญฺหิ, ยสฺส’ญฺญตฺโถ วิรุชฺฌติ;

อธิปฺเปเต ยถา เมโฆ, วิสโท สุขเย ชนํ.

意义相违者，其异义与所欲表达之义相悖；譬如清净之云，能令众生喜悦。

---

๒๑. อโถทฺเทสกฺกเมน ปทาทิโทเส อุทาหรติ ‘‘วิรุทฺธิ’’ จฺจาทินา. หิ ยสฺมา การณา, ปสิทฺธิยํ วา หิสทฺโท. ยสฺส ปทสฺส อญฺโญ อธิปฺเปตโต อปโร อตฺโถ อธิปฺเปเต วตฺตุมิจฺฉิเต อตฺเถ วิรุชฺฌตีติ อนุวทิตฺวา ตสฺมา [Pg.44] ตํ ‘‘วิรุทฺธตฺถนฺตร’’นฺติ วิธียเต. ‘‘ยเถ’’ตฺยุทาหรติ. ยถา อิทํ วิรุทฺธตฺถนฺตรํ, ตถา อญฺญมฺปิ ตาทิสํ ทฏฺฐพฺพํ. น ตฺวิทเมเวติ ยถาสทฺทสฺส อตฺโถ. เมโฆ วิสโท สุขเย ชนนฺติ. วิสํ อุทกํ, ตํ ททาตีติ วิสโท เมโฆ วาริวโห ชนํ โลกํ สุขเย สุขยตีติ กวิจฺฉิตตฺโถ. วิสสทฺโท ครฬสฺส จ วาจโก สิยาติ ครฬโท เมโฆ มารยติ, น ปน สุขยตีติ ‘‘วิสโท’’ติ วิเสสนปทสฺส วิรุทฺธตา.

21. 然后，依照概要的次第，举出词等过失中的“相违”等例子。“hi”字是因为这个原因，或者“hi”字用于惯常用法。当某个词语，其异义与所欲表达的、意欲言说的意义相违背时，（此义）被转述，因此它被规定为“意义相违”。以“譬如”为例。正如这个“意义相违”，其他类似的也应如此看待。“譬如”一词的意思并非仅限于此。“清净之云令众生喜悦”。“visa”是水，给予水者即是“visado”，即降雨之云使世人喜悦，这是诗人所欲表达的意义。“visa”一词也可以指毒药，因此“给予毒药之云”会致人死亡，而非使人喜悦，所以形容词“visado”存在矛盾。

---

๒๑. อิทานิ อุทฺทิฏฺฐานุกฺกเมน วิรุทฺธตฺถนฺตราทีนํ สลกฺขณลกฺขิยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิรุทฺธิ’’จฺจาทิมาห. ยสฺส ปทสฺส อญฺญตฺโถ กวิจฺฉิตตฺถโต อญฺโญ อตฺโถ อธิปฺเปเต อิจฺฉิตตฺเถ หิ ยสฺมา วิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ ปทํ วิรุทฺธตฺถนฺตรํ นาม. ปสิทฺธิยํ วา หิสทฺโท. ตถา เหส อปฺปสิทฺธํ วิรุทฺธตฺถนฺตรํ ‘‘ยสฺส อญฺญตฺโถ อธิปฺเปเต วิรุชฺฌตี’’ติ ปกาเสตฺวา ตสฺมึ ปกาสิตตฺถวิสเย วตฺตติ. ‘‘ตํ หี’’ติ โยชิตตฺตา ‘‘ยสฺส อญฺญตฺโถ อธิปฺเปเต วิรุชฺฌตี’’ติ ลกฺขณํ ปสิทฺธภาเวน อนุวทิตฺวา ตํ วิรุทฺธตฺถนฺตรนฺติ อนุวทิตพฺพอปฺปสิทฺธวิรุทฺธตฺถนฺตรํ วิธียเต, ยถา ‘‘โย กุณฺฑลี, โส เทวทตฺโต’’ติ. อุปริ ปสิทฺธานุวาเทน อปฺปสิทฺธวิธานเมว ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ยถา…เป… ชน’’นฺติ อุทาหรณํ ลกฺขิยํ ทสฺเสติ. ยถา ‘‘เมโฆ วิสโท’’จฺจาทิ วิรุทฺธตฺถนฺตรสฺส อุทาหรณํ, เอวมีทิสมญฺญมฺปิ อิมสฺสุทาหรณํ, น เกวลํ ‘‘เมโฆ’’จฺจาทิเมว ภวตีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาสทฺโท เจตฺถ อิวสทฺทปริยายตฺเถปิ อุทาหรณตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, อุปริปฺเยวํ. เมโฆ อมฺพุธโร วิสโท วิสสงฺขาตํ ชลํ ททนฺโต ชนํ สุขเย สุขยตีติ กวีหิ อธิปฺเปตตฺโถ. เอตฺถ วิสสทฺทสฺส ครฬสงฺขาตสปฺปวิสวาจกตฺตา, ‘‘วิสํ ททาตีติ วิสโท’’ติ เอตฺถ วิสสฺส อุทกวิสานํ สาธารณตฺตา วิสทายโก เมโฆ นาเสติเยว, น สุขยตีติ กวินา [Pg.45] อธิปฺเปตสฺส สุขการณสฺส เมฆวิเสสนวิสสทฺทสฺส วิรุทฺธอญฺญตฺถตาติ วิสปทํ วิรุทฺธตฺถนฺตรโทเสน ทุฏฺฐนฺติ.

21. 现在，依照所概述的次第，为显示“意义相违”等（词过失）的自相和所相，（作者）说“相违”等。某个词语，其异义与诗人所欲表达的、意欲言说的意义相违背，因此那个词语就叫做“意义相违”。或者“hi”字表示惯用义。同样地，这个未被公认的“意义相违”，在说明“其异义与所欲表达之义相违背”后，就在所说明的意义范畴内成立。由于连接了“那正是”，通过公认的方式重述“其异义与所欲表达之义相违背”这一特征，从而规定了未被公认的“意义相违”，如同“那个戴耳环的人就是提婆达多(Devadatta)”。以上是通过公认的重述方式来规定未被公认者，应当这样看待。“譬如……世人”这个例子说明了所相。正如“清净之云”等是“意义相违”的例子，同样地，其他这类例子也是如此，并非仅指“云”等而已，这是所说的意思。此处“譬如”一词，即使在“如同”一词的同义词中，也应理解为例子之义，上文亦是如此。云，即降雨者，“visado”（清净），给予名为“visa”的水，使世人喜悦，这是诗人们所欲表达的意义。在此，由于“visa”一词也指名为“garaḷa”的蛇毒，而“给予‘visa’者即是‘visado’”，在此“visa”对水和毒是共通的，因此给予“visa”的云只会带来毁灭，而非喜悦，这与诗人所欲表达的、作为快乐原因的云的修饰语“visado”的意义相违背，所以“visa”一词因“意义相违”的过失而被指摘。

---

๒๒.

22.

---

วิเสสฺยมธิกํ เยนา’-ธฺยตฺถเมตํ ภเว ยถา;

โอภาสิตาเสสทิโส,ขชฺโชโต’ยํ วิราชเต.

若使被修饰语增益，此即“增益义”过失，譬如：此萤火虫，普照诸方，熠熠生辉。

---

๒๒. เยน ปเทน วิเสสฺยํ วิเสสิตพฺพํ อปรํ ปทํ อตฺถวเสน อธิกํ ภวตีตฺยนุวทิตฺวา เอตํ อฌตฺถํ ภเวติ วิธียเต. ‘‘ยเถ’’ตฺยุทาหรติ ‘‘โอภาสิเต’’จฺจาทิ. เอวมุปริปิ สุวิญฺเญยฺยํ. โอภาสิตา ทีปิตา อเสสา นิขิลา ทิสาเยน โสยํ ขชฺโชโต วิราชเต ทิปฺปติ. เอตฺถ ขชฺโชตสฺสาขิลทิสาภาคาวภาสนมติวุตฺตีติ อธิกตฺถํ.

22. 当某个词语使被修饰的另一个词在意义上变得增益时，转述说此即“增益义”(ajhattha)。以“譬如”为例，即“普照”等。同样地，以上也容易理解。“普照”即是照亮、使明亮，所有、全部的方位都被照亮，此萤火虫闪耀光芒。在此，萤火虫照亮所有方位的说法是夸张，因此是“增益义”。

---

๒๒. เยน วิเสสนปเทน วิเสสฺยํ วิเสสิตพฺพํ ปทํ อตฺถวเสน อธิกํ โหติ, เอตํ ยถาวุตฺตลกฺขโณเปตํ ปทํ อฌตฺถํ ภเว อฌตฺถํ นาม ปทโทโส ภเว. ยถา ตสฺสุทาหรณเมวํ. โอภาสิตาเสสทิโส โชติตสพฺพทิโส อยํ ขชฺโชโต อยํ โชติริงฺคโณ วิราชเต ทิปฺปติ. เอตฺถ วิเสสฺยสฺส ขชฺโชตสฺส สกลทิโสภาสนสฺส อฌตฺถตฺตา ‘‘โอภาสิตาเสสทิโส’’ติ วิเสสนปทํ อฌตฺถปทโทโส นาม. โอภาสิตา อเสสทิสา เยนาติ วิคฺคโห.

22. 当修饰词使被修饰的词在意义上显得过分时，这种符合上述特征的词语，即是名为“增益义”(ajhattha)的词过失。譬如其例子就是这样。“普照诸方”，即照亮所有方位，此萤火虫，此萤火虫，闪耀光芒。在此，由于被修饰语萤火虫照亮所有方位是“增益义”，所以“普照诸方”这个修饰词即是名为“增益义”的词过失。“普照诸方”的分解是：所有方位都被其照亮。

---

๒๓.

23.

---

ยสฺส’ตฺถาวคโม ทุกฺโข,ปกตฺยาทิวิภาคโต;

กิลิฏฺฐํ ตํ ยถา ตาย,โส’ยมาลิงฺคฺยเต ปิยา.

若其意义因词根等之分别而难以理解，那即是“晦涩”(kiliṭṭha)过失，譬如：他被那亲爱的女子拥抱。

---

๒๓. ปกตฺยาทิวิภาคโตติ [Pg.46] ปจฺจยา ปฐมํ กรียตีติ ปกติ. อาทิสทฺเทน ปจฺจยาทีนํ ปริคฺคโห. ปกตฺยาทีนํวิภาคโต วิภชนโต, ‘‘อยํ ปกติ, อยํ ปจฺจโย, อยมาเทโส’’ติอาทินา ปกติปจฺจยวิภาคกปฺปนโตติ วุตฺตํ โหติ. ปีเณตีติ ปี, ตาย ปิยา วลฺลภาย โสยํ สามี อาลิงฺคฺยเต สิลิสฺสเต. เอตฺถ ‘‘ปิยา’’ติ กิลิฏฺฐํ.

23. “因词根等之分别”，即是说，首先被造作的因缘即是“词根”(pakati)。“等”字包含词缀(paccaya)等。通过分别“词根”等，即通过区分“这是词根，这是词缀，这是替换”(ādesa)等，这样说明了“词根”和“词缀”的分类安排，这是所说的意思。“pī”（使满足），因此他被那亲爱的、可爱的女子拥抱、缠绕。在此，“piyā”一词是“晦涩”(kiliṭṭha)过失。

---

๒๓. ยสฺส ปทสฺส อตฺถาวคโม อตฺถาวโพโธ ปกตฺยาทิวิภาคโต ‘‘อยํ ปกติ, อยํ ปจฺจโย, อยมาเทโส’’ติอาทินา ปกตฺยาทีนํ วิภชนชานเนน, ‘‘ปกตฺยาทิ นาม กิ’’นฺติ คเวสนโต วา ทุกฺโข, ตํ กิลิฏฺฐํ นาม. ยถา ตสฺสุทาหรณเมวํ. ตาย ปิยา วนิตาย โส อยํ วลฺลโภ อาลิงฺคฺยเต สิลิสฺสเต. ปจฺจยา ปฐมํ กรียตีติ ปกติ. สา อาทิ เยสํ ปจฺจยานํ, เตสํ วิภาโคติ วากฺยํ. ปีเณตีติ ปี, นารี. ตาย ปิยา เอตฺถ ปิยาสงฺขาตาย วลฺลภาย กถเน ปีสทฺทสฺส อวิสทตฺตา ‘‘ปิยา’’ติ ปทํ กิลิฏฺฐํ.

23. 某个词语，若其意义的理解或领悟，因“词根”(pakati)等之分别——即通过区分“这是词根，这是词缀”(paccaya)，这是替换(ādesa)等方式，或因探究“何为词根等”而变得困难，那它就叫做“晦涩”(kiliṭṭha)过失。譬如其例子就是这样。他，这位可爱的男子，被那亲爱的女子拥抱、缠绕。首先被造作的因缘即是“词根”。此句（pakatyādivibhāgato）即是对以本性为首的词缀等进行分别。“pī”（使满足），指女人。在此，在谈论被称为“亲爱的”的可爱女子时，由于“pī”这个词不清晰，所以“piyā”一词是“晦涩”过失。

---

๒๔.

24.

---

ยํ กิลิฏฺฐปทํ มนฺทา-ภิเธยฺยํ ยมกาทิกํ;

กิลิฏฺฐปทโทเสว, ตมฺปิ อนฺโต กรียติ.

凡是“晦涩词”(kiliṭṭhapada)，意义晦涩(mandābhidheyya)，或双关语(yamaka)等；它也被归入“晦涩词过失”之中。

---

๒๔. อิทานิ ยมกาทิกมนธิปฺเปตมฺปิ กิลิฏฺเฐเยว อนฺโตคธํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ย’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ยนฺติ อนิยมวจนํ, ตสฺส นิยมวจนํ ยมกาทิกนฺติ. ยมกมาทิ ยสฺส ปเหฬิกาชาตสฺส ตํ ยมกาทิกํ. กีทิสนฺติ อาห ‘‘กิลิฏฺฐปท’’นฺติอาทิ. กิลิฏฺฐานิ อปฺปตีตโทสสภาเว ฐิตตาย มลิตานฺยวิสทานิ ปทานิ ยสฺส ตํ กิลิฏฺฐปทํ. มนฺโท อปฺปโก อภิเธยฺโย อตฺโถ ยสฺส ตํ มนฺทาภิเธยฺยํ, ตาทิสํ ตมฺปิ ยมกาทิกํ กิลิฏฺฐปทโทเสเยว ยถาวุตฺเต อนฺโต อพฺภนฺตเร กรียติ วิธียติ [Pg.47] ตตฺเถว ปกฺขิปียติ, กิลิฏฺฐปทโทสโต น พฺยติริจฺจตีติ อธิปฺปาโย.

24. 现在，为显示即使非所意指的双关语(yamaka)等亦被包含在染污(kiliṭṭha)中，（作者）说“凡是”等。其中，“凡是”为不定之词，其确定之词为“双关语等”。以双关语为首的谜语类，即是“双关语等”。是怎样的呢？（作者）说“染污词”等。其词语因住于不悦意过失之自性而污浊、不清晰，即是“染污词”。其所说义少，即是“义少者”。像这样的双关语等，也被置于、规定、投入如前所述的染污词过失的内部(anto)，即阿邦答勒(abbhantare)中。其意为：不外于染污词过失。

---

๒๔. อิทานิ อนธิปฺเปตมปิ ยมกาทึ กิลิฏฺฐโทเสเยว อนฺโตกรณพฺยาเชน อาวีกโรนฺโต อาห ‘‘ยํ กิลิฏฺเฐ’’จฺจาทิ. กิลิฏฺฐปทํ อปฺปตีตโทเสน มิสฺสกตฺตา อวิสทปทํ มนฺทาภิเธยฺยํ อปฺปกาภิเธยฺยํ ยํ ยมกาทิกํ ยํ ยมกปฺปเหฬิกาชาตมตฺถิ, ตมฺปิ กิลิฏฺฐปทโทเสเยว ยถาวุตฺตกิลิฏฺฐปทโทเสเยว อนฺโต กรียติ อพฺภนฺตเร กรียติ, กิลิฏฺฐปทโทสโต อพฺยติริตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. กิลิฏฺฐานิ ปทานิ ยสฺส, มนฺโท อภิเธยฺโย ยสฺส, ยมกํ อาทิ ยสฺส ปเหฬิกาชาตสฺส, กิลิฏฺฐปทานํ โทโสติ วิคฺคโห.

24. 现在，（作者）以将非所意指的双关语(yamaka)等包含在染污(kiliṭṭha)过失中为由而阐明，说“凡是染污的”等。染污词，因与不悦意过失混合，故为不清晰之词，其所说义少、所说义浅。凡是双关语等，凡是双关语谜语类，它也被置于如前所述的染污词过失的内部(anto)，即阿邦答勒(abbhantare)中。其意为：不外于染污词过失。其释语(viggaha)为：“其词语是染污的”（即染污词）；“其所说义是少的”（即义少者）；“其谜语类以双关语为首”（即双关语等）；“染污词的过失”（即染污词过失）。

---

๒๕.

25.

---

ปตีตสทฺทรจิตํ, สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ;

ปสาทคุณสํยุตฺตํ, ยมกํ มต’เมทิสํ.

由悦意词构成，词语连接流畅，与明净之德相应，如是双关语(yamaka)方为所许。

---

๒๕. โหตุ กามมนภิมตเมทิสํ ยมกาทิกํ, กิญฺจรหิ อภิมตนฺติ อาห ‘‘ปตีติ’’จฺจาทิ. อตฺตโน วจนียตฺถปฺปตีตวเสน วาจกาปิ สทฺทา ปตีตาเยว นามาติ ปตีเตหิ ปสิทฺเธหิ สทฺเทหิ ปาฏิปทิเกหิ รจิตํ กตํ ปตีตสทฺทรจิตํ. สิลิฏฺฐา อญฺญมญฺญาลิงฺคเนน มฏฺฐา ปทานํ สฺยาทฺยนฺตาทีนํ สนฺธโย สนฺธนา ยสฺส ตํ สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ. ปตีตสทฺทรจิตตฺตาเยว ปสาทสงฺขาเตน คุเณน สทฺทาลงฺกาเรน สํยุตฺตํ สมฺมเทโวเปตํ เอทิสํ ยถาวุตฺตคุณาสยํ รมณียํ ยมกํ มตํ อภิมตนฺติ อตฺโถ.

25. “诚然，此等双关语(yamaka)等非所意许，然何者为所意许？”（作者）说“由悦意”等。因其所说之义悦意，故能说之词亦名“悦意”。因此，由悦意的、著名的词与语基所构成，即是“由悦意词构成”。“词语连接流畅”，是指其词语（如格等结尾）的连接，因互相结合而平滑。正因其“由悦意词构成”，故与名为“明净”之德，即言语庄严(saddālaṅkāra)，相应(saṃyutta)且圆满具足。其义为：如是具备所述功德、令人愉悦的双关语，方为所许、所意许。

---

๒๕. อิทานิ อธิคเตสุ ยมเกสุ อีทิสํ ยมกมิฏฺฐมิติ สิสฺสานํ อุปทิสนฺโต อาห ‘‘ปตีเต’’จฺจาทิ. ปตีตสทฺทรจิตํ ‘‘อิมสฺสตฺถสฺสายํ วาจโก’’ติ ปตีเตหิ ปสิทฺเธหิ สทฺเทหิ รจิตํ ปาฏิปทิเกหิ กตํ สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ สิลิฏฺฐา สฺยาทฺยนฺตาทิปทานํ สนฺธโย ยสฺส ตํ [Pg.48] ปสาทคุณสํยุตฺตํ ปตีตสทฺทรจิตตฺตาเยว ปสาทสงฺขาเตน สทฺทาลงฺการคุเณน สํยุตฺตํ อีทิสํ เอวํภูตํ คุณาธิกโต รมณียํ อุปริ วกฺขมานยมกสทิสํ ยมกํ มตํ วิญฺญูหิ อภิมตํ. ปตีตา จ เต สทฺทา จ, เตหิ รจิตํ, สิลิฏฺฐา ปทานํ สนฺธโย ยสฺส, ปสาโทติ คุโณ สทฺทาลงฺกาโร, เตน สํยุตฺตนฺติ วิคฺคโห.

25. 如今，于已通晓的双关语中，为向弟子们开示“如是双关语为所喜爱”，（作者）说“由悦意”等。“由悦意词构成”，即由“此为此义之能说者”这样悦意的、著名的词与语基所构成。“词语连接流畅”，即其格等结尾之词语的连接流畅。“与明净之德相应”，即正因其“由悦意词构成”，故与名为“明净”的言语庄严之德相应(saṃyutta)。如是，此双关语因功德殊胜而令人愉悦，如同下文将述之双关语，为智者所许、所意许。其释语(viggaha)为：“彼等词亦悦意，由彼等所构成”；“其词语之连接流畅”；“明净，即言语庄严之德，与彼相应”。

---

๒๖.

26.

---

อพฺยเปตํ พฺยเปต’ญฺญ-มาวุตฺตาเนกวณฺณชํ;

ยมกํ ตญฺจ ปาทาน-มาทิมชฺฌนฺตโคจรํ.

无间、有间及其他，由多音重复而生；此双关语(yamaka)，遍及偈颂句首、中、尾。

---

๒๖. อิทานิ ตํ ยถาวุตฺตมภิมตํ ทสฺเสตุมุปกฺกมเต ‘‘อพฺยเปเต’’จฺจาทินา. อาวุตฺตา อธิวุตฺตา ปุนปฺปุนุจฺจารณุเปตา อเนเกสํ ปติรูปตฺตา, พหุวณฺณา สรพฺยญฺชนรูปา, น เอโก วณฺโณ ตสฺสานุปฺปาสตฺตา, ตถา จ วกฺขติ ‘‘วณฺณาวุตฺติ ปโร ยถา’’ติ, เตหิ ชาตํ ยมกนฺติ วิญฺญายเต. กติวิธํ ตํ วิกปฺปียตีติ อาห ‘‘อพฺยเปตํ พฺยเปตญฺญ’’นฺติ. ตตฺถ ยํ วณฺณนฺตราพฺยวหิตํ วณฺณสมุทาเยน วุตฺตํ. ตทพฺยเปตํ ยมกํ. ยํ ตุ พฺยวหิตํ, ตํ พฺยเปตํ. ยํ ปน อุภยมิสฺสํ, ตํ อญฺญํ อปรํ อพฺยเปตพฺยเปตนฺติ ติธา ยมกํ ตาว วิกปฺปียเต. ตเมตํ ติวิธํ ยมกํ วิสยวิภาคนิรูปนายํ อาทิ จ มชฺโฌ จ อนฺโต จ โคจโร วิสโย ยสฺเสติ อาทิมชฺฌนฺตโคจรํ วิญฺเญยฺยํ. เกสํ ปาทานํ? ปจฺเจกํ จตุนฺนํคาถาวยวานํ. สาเปกฺขตฺเตปิ สมาโส คมฺมกตฺตา.

26. 现在，（作者）以“无间”等开始，着手阐述如前所述的所意许者。“重复”(āvuttā)，即增说、具足反复念诵，因其适合于多种（语境），故为多音，即元音与辅音之形式，而非单一音，因后者为随韵(anuppāsa)。如（后文）将说：“音之重复为另一（修辞）”。由彼等（多音重复）所生，当知为双关语(yamaka)。其分别有几种？（作者）说“无间、有间及其他”。其中，由音群所说，无他音间隔者，是为无间双关语。有间隔者，是有间。而兼具二者，则为其他，即无间有间（混合），如是双关语暂分三种。为确定此三类双关语之范围，当知“其范围为句首、中、尾”，即以句首、中、尾为其行境、范围。是何者之句？是每一偈颂的四个组成部分。虽有相待关系，但（此）复合词因能表意而是成立的。

---

ตตฺถ ปาทจตุกฺกสฺส อาทิมชฺฌนฺตภาวีนํ ยมกานํ ยาวนฺโต ปการา สมฺภวนฺติ, เต มูลา สตฺต. กถํ? เอกสฺมึเยว ปาเท กฺวจิ อาทิยมกํ, กฺวจิ มชฺฌยมกํ, กฺวจิ อนฺตยมกํ, กฺวจิ มชฺฌนฺตยมกํ, กฺวจิ มชฺฌาทิยมกํ, กฺวจิ อาทฺยนฺตยมกํ, กฺวจิ สพฺพยมกนฺติ. เอวํ ปจฺเจกํ มูลภูตา สตฺตาติ [Pg.49] จตูสุ อฏฺฐวีสติ โหนฺติ. ปาทาทิยมกญฺจ ปฐมปาทาทิยมกมพฺยเปตํ ตถา ทุติยตติยจตุตฺถปาทาทิยมกมพฺยเปตํ ปฐมทุติยปาทาทิยมกมพฺยเปตํ ปฐมตติยปาทาทิยมกมพฺยเปตํ ปฐมจตุตฺถปาทาทิยมกมพฺยเปตนฺติอาทินา อเนกธา ปสํสนฺติ. ยทา จ สพฺพโตยมกํ, ตทา มหายมกาทโย วิกปฺปา ชายนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

其中，于四句（偈）中，在句首、中、尾出现的双关语(yamaka)，所有可能之类别，根本有七种。云何？于一句之中，或为句首双关，或为句中双关，或为句尾双关，或为句中句尾双关，或为句中句首双关，或为句首句尾双关，或为全句双关。如是，每一（句）根本有七种，故于四（句）中有二十八种。句首双关亦可多方分别，如：无间第一句句首双关，及无间第二、三、四句句首双关；无间第一、二句句首双关，无间第一、三句句首双关，无间第一、四句句首双关等。当有遍于全偈的双关语时，当知会产生大双关语等分别。

---

๒๖. อิทานิ อภิมตยมกํ ทีเปติ ‘‘อพฺยเปเต’’จฺจาทินา. อาวุตฺเตหิ ปุนปฺปุนํ วุตฺเตหิ อเนกวณฺเณหิ สมุทายรูปตฺตา อเนเกหิ สรพฺยญฺชนสรีเรหิ วณฺเณหิ ชาตํ ยมกํ อญฺเญหิ วณฺเณหิ อพฺยวหิตตฺตา อพฺยเปตํ, วณฺณนฺตเรหิ พฺยวหิตตฺตา พฺยเปตํ, อุภยมิสฺสกตฺตา เตหิ อญฺญํ อพฺยเปตพฺยเปตญฺจาติ ติวิธํ โหติ. ตญฺจ ยมกํ วิสยวิภาคนิยเมน คาถาปาทานํ อาทิโคจรํ มชฺฌโคจรํ อนฺตโคจรมิติ ติวิธํ โหติ. เอตฺถ จสทฺโท วตฺตพฺพนฺตเร ปวตฺตติ, วตฺตพฺพนฺตรํ นาม ยถาวุตฺตอพฺยเปตาทิเภทโต อญฺญํ วตฺตพฺพตาย สมุขีภูตํ ปาทานํ อาทิมชฺฌาวสานนฺตรํ, อุปนฺยาโส วากฺยารมฺโภติ จ เอตสฺเสว นามํ. วิสทิเสน วณฺเณน อเปตํ พฺยเปตํ. ตพฺพิปรีตมพฺยเปตํ. อพฺยเปตญฺจ พฺยเปตญฺจ อญฺญญฺจาติ สมาหารทฺวนฺโท. อเนเก จ เต วณฺณา จ, อาวุตฺตาเยว อเนกวณฺณา, เตหิ ชาตํ, อาทิ จ มชฺโฌ จ อนฺโต จ, เต โคจรา ยสฺสาติ วิคฺคโห.

26. 如今，以“abyapete”等句阐明所欲说之双叠(yamaka)。由反复诵说之众多音节(vaṇṇa)——即众多之元音与辅音——所构成，由此而生之双叠，因不为其他音节所间隔，故称“无间”(abyapeta)；因被其他音节所间隔，故称“有间”(byapeta)；因二者混合，故称“其他”(añña)，即“无间有间”，此为三种。该双叠复依范围划分之规定，有偈颂句首、句中、句末三种行境。此处“ca”字，转入其他所说之事。所谓“其他所说之事”，即于前述“无间”等区别之外，作为当说之事而现前，与句之首、中、尾相邻者，亦名“引言”(upanyāso)或“句首”(vākyārambho)。为相异之音节所离，是为“有间”。与此相反，是为“无间”。“Abyapetañca byapetañca aññañcāti”是集合式持业释(samāhāradvanda)。其释义(viggaho)为：众多之音节，即是“多音节”(anekavaṇṇā)；由彼等所生。初、中、后，此等为其所行境者。

---

ตตฺถ ปาทจตุกฺกสฺส อาทิมชฺฌาวสาเนสุ ลพฺภมานยมกเภทา เอเกกสฺมึ ปาเท สตฺต สตฺต ภวนฺติ. กถํ? ปาทาทิยมกํ ปาทมชฺฌยมกํ ปาทนฺตยมกํ มชฺฌนฺตยมกํ มชฺฌาทิยมกํ อาทฺยนฺตยมกํ สพฺพโตยมกนฺติ เอวํ ปจฺเจกํ สตฺต สตฺต กตฺวา จตูสุ มูลภูตยมกา อฏฺฐวีส [Pg.50] ภวนฺติ. เอตฺถ ปาทาทิยมกาทิกมฺปิ อพฺยเปตปฐมปาทาทิยมกํ ตถา ทุติยตติยจตุตฺถปาทาทิยมกมิติ จ อพฺยเปตปฐมทุติยปาทาทิยมกํ ตถา ปฐมตติยปาทาทิยมกํ ปฐมจตุตฺถปาทาทิยมกมิติ จ อพฺยเปตทุติยตติยปาทาทิยมกํ ตถา ทุติยจตุตฺถปาทาทิยมกมิติ จ อพฺยเปตตติยจตุตฺถปาทาทิยมกมิติ จ เอวมพฺยเปตปาทาทิยมกา ทส โหนฺติ. ตถา พฺยเปตาปิ ทสาติ วีสติ, อพฺยเปตปฐมปาทมชฺฌยมกํ ตถา ทุติยปาทมชฺฌยมกมิจฺจาทินา มชฺฌยมกมฺปิ วีสติวิธํ โหติ. อพฺยเปตปฐมปาทนฺตยมกํ ตถา ทุติยปาทนฺตยมกมิจฺจาทินา อนฺตยมกมฺปิ วีสติวิธํ. สํสคฺคเภทโต ปน อเนกวิธํ โหติ.

于此，四句偈之首、中、尾可得之双叠差别，于每一句中各有七种。云何为七？句首双叠(pādādiyamaka)、句中双叠(pādamajjhayamaka)、句尾双叠(pādantayamaka)、中尾双叠(majjhantayamaka)、中首双叠(majjhādiyamaka)、首尾双叠(ādyantayamaka)、遍一切双叠(sabbatoyamaka)。如是，每一句各作七种，于四句中，根本双叠格有二十八种。此处，句首双叠等，亦有“无间第一句句首双叠”，及“无间第二、三、四句句首双叠”；亦有“无间第一、二句句首双叠”，及“无间第一、三句句首双叠”、“无间第一、四句句首双叠”；亦有“无间第二、三句句首双叠”，及“无间第二、四句句首双叠”；亦有“无间第三、四句句首双叠”。如是，“无间句首双叠”有十种。同理，“有间”亦有十种，共为二十。“无间第一句句中双叠”及“第二句句中双叠”等，“句中双叠”亦有二十种。“无间第一句句尾双叠”及“第二句句尾双叠”等，“句尾双叠”亦有二十种。然依组合之不同，则有多种。

---

อพฺยเปตปฐมปาทาทิยมกวณฺณนา

无间第一句句首双叠格释义

---

๒๗.

27.

---

สุชนา’สุชนา สพฺเพ, คุเณนาปิ วิเวกิโน;

วิเวกํ น สมายนฺติ, อวิเวกิชนนฺติเก.

所有善人与不善人，虽因其德而有辨别力，然于无辨别力者之面前，则不能得其辨别。

---

๒๗. ‘‘สุชนา’’อิจฺจาทิ. สุชนา สชฺชนา, อสุชนา อสชฺชนาติ เอเต สพฺเพ อุภยปกฺขปาติโน วิเสสา ชนา คุเณน สีลาทินา กรณภูเตน, เหตุภูเตน วา วิเวกิโนปิ สาธูสุ ลพฺภมานานมสาธูสฺวนุปลพฺภนโต ปุถุภูตาปิ อวิเวกีนํ ชนานํ อนฺติเก สมีเป เตสํ สนฺนิธาเน วิเวกํ วิภาคํ น สมายนฺติ นปาปุณนฺติ, วิภาควิชานนปญฺญาเวกลฺเลน จ วิเวกิโนปิ ชนา เต เอกโต กตฺวา ปสฺสนฺตีติ. อิทํ ปฐมปาทาทิยมกมพฺยเปตํ.

27. “善人(Sujanā)”等句。善人(sujanā)即贤善之人(sajjanā)，不善人(asujanā)即不贤善之人(asajjanā)。此等一切分属两派之特殊众人，虽因戒等功德为工具或原由而有辨别力，且虽因（某些特质）于善人中可得而于不善人中不可得，故而有别，然于无辨别力者之近处、面前、跟前，则不能得、不能达于辨别(viveka)与区分(vibhāga)。并且，因（无辨别力者）缺乏辨别之智，故见此等有辨别力之人亦混为一体。此即“无间第一句句首双叠”。

---

๒๗. อิทานิ อพฺยเปตปฐมปาทาทิยมกสฺส มุขมตฺตํ ทสฺเสตุมาห ‘‘สุชนิ’’จฺจาทิ. สุชนา สาธุชนา, อสุชนา อสาธุชนา เจติ สพฺเพ อุภยปกฺขิกา สีลาทินา, ปาณาติปาตาทินา คุเณน เหตุนา วิเวกิโน อปิ สาธูสุ [Pg.51] ปาณาติปาตาทีนํ, อสาธูสุ สีลาทีนํ อปฺปวตฺติโต คุเณน ปุถุภูตาปิ อวิเวกิชนนฺติเก วิเวกญาณรหิตานํ ชนานํ สนฺติเก วิเวกํ วิภาคํ น สมายนฺติ น ปาปุณนฺติ. วิเวโก วินาภวนเมเตสมตฺถีติ วิเวกิโน. เอตฺถ วิสโยปจาเรน วิเวโกติ ปญฺญา, น วิเวกิโนติ อวิเวกิโน, เตเยว ชนา, เตสํ อนฺติกมิติ จ วิคฺคโห. อิทํ อพฺยเปตปฐมปาทาทิยมกํ.

27. 如今，为示“无间第一句句首双叠”之开端，而说“sujanā”等句。善人(sujanā)即贤善之人(sādhujanā)，不善人(asujanā)即不贤善之人(asādhujanā)，此等一切皆属两派。虽因戒等或杀生等特质(guṇa)为因而有辨别力，且虽因杀生等于善人中不转起、戒等于不善人中不转起之特质而有别，然于无辨别力者——即于无辨别智之人——面前，则不能得、不能达于辨别(viveka)与区分(vibhāga)。其释义(viggaho)为：“辨别”(viveka)即分离(vinābhāvana)，此为彼等所有，故为“有辨别力者”(vivekino)。此处，依所缘转喻，“辨别”(viveka)即是慧(paññā)；“非有辨别力者”(na vivekino)即是“无辨别力者”(avivekino)，即是彼等人；“于彼等之近处”(tesaṃ antikaṃ)。此即“无间第一句句首双叠”。

---

อพฺยเปตปฐมทุติยปาทาทิยมกวณฺณนา

无间断第一第二句首双叠格释义

---

๒๘.

28.

---

กุสลา’กุสลา สพฺเพ, ปพลา’ปพลา’ถวา;

โน ยาตา ยาว’โหสิตฺตํ, สุขทุกฺขปฺปทา สิยุํ.

一切善与不善法，或强或弱；只要尚未失效，便能带来乐与苦。

---

๒๘. ‘‘กุสลา’’อิจฺจาทิ. ปพลา อาเสวนปฺปฏิลาภวเสน พลวนฺโต จ. อถาติ อนนฺตรตฺเถ นิปาโต. อปพลา ตทภาวโต ทุพฺพลา จ สพฺเพ กุสลากุสลา ธมฺมา ยาว ยตฺตกํ กาลํ อโหสิตฺตํ วินา อุปฺปตฺติมตฺตํ ผลทานาสมฺภวโต เกวลํ ‘‘อโหสี’’ติ วจนียตฺถนิมิตฺตมตฺตกมฺมภาเวน อโหสิกมฺมตฺตํ โน ยาตา น สมฺปตฺตา, ตาว ตตฺตกํ กาลํ สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ตํ ปทนฺตีติ สุขทุกฺขปฺปทา สิยุํ. ยาว สํสารปวตฺติ, ตาว สุขทุกฺขทายกา โหนฺตีติ. อิทํ ปฐมทุติยปาทาทิยมกมพฺยเปตํ.

28. “善”等等。强大，是因获得修习而有力。‘或’(atha)是表示‘其次’义的不变词。弱小，是因无此而无力。所有善与不善法，只要尚未达到失效业的状态——即因无法给予果报，而仅是生起，仅是作为被称为‘已发生’(ahosī)之业的状态——那么在那个时候，它们就会带来快乐和痛苦，所以是‘乐苦之施与者’。只要轮回流转，它们就会是乐与苦的给予者。这是无间断第一第二句首双叠格。

---

๒๘. ปพลา อาเสวนาทิปจฺจยลาเภน พลวนฺโต วา อถ อปพลา ตทภาเวน ทุพฺพลา วา สพฺเพ กุสลากุสลา อโหสิตฺตํ ผลทานาภาวโต ปวตฺติมตฺตตํ ยาว ยตฺตกํ กาลํ โน ยาตา อปฺปตฺตา, ตาว ตตฺตกํ สุขทุกฺขปฺปทา ยถากฺกมํ สุขทุกฺขปทายิโน สิยุํ ภวนฺติ. อิทํ อพฺยเปตปฐมทุติยปาทาทิยมกํ. กุสลปฏิปกฺขา อกุสลา. ‘‘อโหสี’’ติ วตฺตพฺพสฺส ภาโว อโหสิตฺตํ. ‘‘เอหิปสฺสิโก’’ติอาทีสุ วิย กฺริยาปทโตปิ ณาทิปจฺจยา โหนฺติ.

28. 强大，是因获得修习等缘而有力；或者弱小，是因无此而无力。一切善与不善法，只要尚未达到失效的状态——即因不给与果报而仅是存续——便会依次成为乐与苦的给予者。这是无间断第一第二句首双叠格。不善是善的对立面。“失效”(ahosittaṃ)是“应被称为‘已发生’”(ahosī'ti vattabbassa)的状态(bhāvo)。就像在“来见”(Ehipassiko)等词中，ṇā等后缀也可来自[动词]词根。

---

อพฺยเปตปฐมทุติยตติยปาทาทิยมกวณฺณนา

无间断第一第二第三句首双叠格释义

---

๒๙.

29.

---

สาทรํ สา ทรํ หนฺตุ, วิหิตา วิหิตา มยา;

วนฺทนา วนฺทนามาน-ภาชเน รตนตฺตเย.

愿我虔诚地对作为礼敬与恭敬之容器的三宝(Ratanattaya)所作的、此特别有益的礼敬，能摧毁忧苦。

---

๒๙. ‘‘สาทร’’มิจฺจาทิ. [Pg.52] วนฺทนา ทฺวารตฺตโยปทสฺสิยมานา มาโน จ ปูชา, เตสํ ภาชเน อาธารภูเต รติชนนาทินา อตฺเถน รตนสงฺขาตานํ พุทฺธาทีนํ ตเย สมูหภูเต รตนตฺตเย สาทรํ อาทรสหิตํ กตฺวา มยา วิหิตา กตา, วิหิตา อลํสํสารทุกฺขวิสฏนิรากรณโต วิเสเสน หิตา ปธฺยา สา วนฺทนา โส ปณาโม ทรํ ทรถํ กายจิตฺตปริฬาหํ หนฺตุ หึสตุ. มยาติ วุตฺตตฺตา เมติ อตฺถโต วิญฺญายติ. อิทํ ปน ปฐมทุติยตติยปาทาทิยมกมพฺยเปตํ.

29. “虔诚”等等。于三宝(Ratanattaya)前，我虔诚地作礼。三宝是佛等三者的集合，因能生起喜悦等义而被称为“宝”，是经由三门所显现的礼敬与恭敬或供养的容器与基础。此礼敬，此致敬，是特别有益的，因为它能完全去除轮回之苦的蔓延。愿它摧毁忧苦，即身心的苦恼与热恼。因为文中说了‘由我’(mayā)，故从义理上可知是‘我的’(me)。这即是无间断第一第二第三句首双叠格。

---

๒๙. วนฺทนามานภาชเน ทฺวารตฺตเยน วิธิยมานปณามปูชานํ อาธารภูเต รตนตฺตเย รติชนนาทิอตฺเถน รตนสงฺขาตานํ พุทฺธาทีนํ ตเย มยา ยา วนฺทนา สาทรํ อาทรสหิตํ วิหิตา กตา, วิหิตา โลกิย โลกุตฺตร สมฺปตฺติสาธนโต วิเสเสน หิตา สา วนฺทนา ทรํ มยฺหํ กายจิตฺตทรถํ หนฺตุ วินาเสตุ. อิทํ อพฺยเปตปฐมทุติยตติยปาทาทิยมกํ. สห อาทเรน วตฺตมานํ สาทรํ, กฺริยาวิเสสนํ. เอตฺถ กฺริยา นาม วิหิตาสทฺเทน นิทฺทิฏฺฐกรณํ. กรณญฺหิ วิหิตาสทฺทสฺส วุตฺตกมฺมตฺเตปิ อญฺญถานุปปตฺติลกฺขณสามตฺถิยโต ภิชฺชิตฺวา วิชฺชมานํ ‘‘อกาสิ’’นฺติ กฺริยาย สมฺพนฺธมุเปนฺตํ กมฺมญฺจ โหติ, ภาเว วิหิตสฺส ยุปจฺจยนฺตสฺส นปุํสกตฺตา นปุํสกญฺจ, สตฺตาย เอกตฺตา เอกวจนญฺจ ตพฺพิเสสนตฺตา สาทรสทฺโทปิ นปุํสกทุติเยกวจโน โหติ.

29. 于三宝(Ratanattaya)前——三宝是佛等三者的集合，因能生起喜悦等义而被称为“宝”，是经由三门所行之礼敬与供养的基础——我虔诚恭敬所作的礼敬，此礼敬因能成就世间与出世间之圆满而特别有益，愿此礼敬摧毁、灭除我身心的忧苦。这是无间断第一第二第三句首双叠格。“虔诚”(sādaraṃ)是“与恭敬俱行”之义，为动状语。此处的“行”(kriyā)是指由“所作”(vihita)一词所表示的“作为”(karaṇaṃ)。此“作为”，虽是“所作”一词所表达的业(kamma)，但依“义不容他”之理进行分析，它亦是与潜在动词“作”(akāsi)相关联的业。又，“所作”(vihita)一词在表示抽象行为时，由yu后缀构成，故为中性；因其体性为一，故为单数。作为它的修饰词，“虔诚”(sādara)一词也因此是中性、第二格、单数。

---

‘‘วิเสสฺเย [Pg.53] ทิสฺสมานา ยา,ลิงฺคสงฺขฺยาวิภตฺติโย;

ตุลฺยาธิกรเณ ภิยฺโย,กาตพฺพา ตา วิเสสเน’’ติ.

在被修饰语中出现的性、数、格，在同格的修饰语中也应如此。

---

หิ วุตฺตํ. เอวํ กฺริยาวิเสสเน คหิเต สามตฺถิยโต ‘‘มยา’’ติ ตติยนฺตสฺส ปฐมนฺตตฺตํ, ‘‘วนฺทนา’’ติ ปฐมนฺตสฺส ฉฏฺฐุนฺตญฺจ โหติ. วนฺทนา จ มาโน จ, เตสํ ภาชนํ. ติณฺณํ สมูโห ตยํ, รตนานํ ตยนฺติ จ วิคฺคโห.

确实如是说。如是，当作为动状语来理解时，依其文义，第三格的“由我”(mayā)应转为第一格，第一格的“礼敬”(vandanā)应转为第六格。“礼敬与恭敬，是它们的容器”。其语法分析(viggaho)为：“三者之集合为三”，以及“宝之三者”。

---

อพฺยเปตจตุกฺกปาทาทิยมกวณฺณนา

不离四句首字双韵偈释义

---

๓๐.

30.

---

กมลํ ก’มลํ กตฺตุํ-วนโท วนโท’มฺพรํ;

สุคโต สุคโต โลกํ, สหิตํ สหิตํ กรํ.

莲花庄严水，施护者、云庄严虚空；善逝庄严世间，令其圆满具益。

---

๓๐. ‘‘กมล’’มิจฺจาทิ. กมลํ อรวินฺทํ กํ ชลํ อลงฺกตฺตุํ สชฺชนตฺถาย โหติ, วิกสิตารวินฺทสนฺโทหสมฺภาวิโตทกสฺส วาปาทีสุ ตาทิสรมณียตฺตสมฺปตฺติสมฺภวโต, อวนํ รกฺขํ ททาติ สสฺสสมฺปตฺยาทิการณภาเวนาติ อวนโท. วนํ ชลํ ททาติ น ตุจฺโฉติ วนโท เมโฆ อมฺพรํ อากาสํ ชลธารภารภริตมฺพรกุหรสฺส ทสฺสนียตาคุณโยคโต อลํกตฺตุนฺติ อธิกตํ. สหิตํ สมฺปุณฺณํ หิตํ อภิวุทฺธึ กรํ กโรนฺโต สุฏฺฐุ คทตีติ สุคโต มญฺชุภาณี ปุพฺพพุทฺธา วิย เนกฺขมฺมาทินา กามจฺฉนฺทาทิเก ปชหนฺโต คนฺตฺวา อรหตฺตมคฺเคน สวาสนสกลกิเลเส สมุจฺฉินฺทิตฺวา โสภนํ นิพฺพานปุรํ คโตติ วา สุคโตติ วุตฺโต โส มหามุนิ อตฺตโน อปริมิตปารมิตาสิมฺปกจคลิตติลกภาเวน โลกํ โลกตฺตยํ, สหิตํ โลกนฺติ วา โยชนียํ อลงฺกตฺตุํ อลํกรณายาติ. อิทํ ปาทจตุกฺกาทิยมกมพฺยเปตํ.

30. “‘莲花’等词。‘莲花’（kamalaṃ）即红莲（aravinda），能装饰水（kaṃ jalaṃ）以为庄严，或因其盛开时红莲丛中水光潋滟，令池塘等处具足如是庄严相；‘施护者’（avanado），因其作为丰收等之因，而给予庇护；‘施水者’（vanado），指云，施予水而非空，能庄严天空，因其满载水流之腹而具可观之德；‘善逝’（sugato）者，谓其善说（suṭṭhu gadati），行圆满利益（sahitaṃ sampuṇṇaṃ hitaṃ）而令其增长，亦如过去诸佛，以出离等法舍离爱欲等，以阿罗汉道断尽一切烦恼习气，抵达美妙涅槃城；此大牟尼因其无量波罗蜜之精粹已然圆满，庄严三界（lokaṃ lokattayaṃ），或可连结为庄严‘具足利益之世界’（sahitaṃ lokaṃ）。此乃不离四句首字双韵偈。

---

๓๐. กมลํ [Pg.54] ปทุมํ กํ ชลํ อลงฺกตฺตุํ ปญฺจวิธปทุมสญฺฉนฺนสฺส อุทกสฺส รมณียตฺตา สชฺเชตุํ โหติ. อวนโท กาเล วุฏฺฐิสมฺปทาย สสฺสสมฺปทาทีนํ การณตฺตา อารกฺขํ เทนฺโต วนโท เมโฆ อมฺพรํ อากาสํ อลงฺกตฺตุํ ชลธารภารภริตมฺพรกุจฺฉิยา ทสฺสนียตฺตา สชฺเชตุํ โหติ, สหิตํ สมฺปุณฺณํ หิตํ อภิวุฑฺฒึ กรํ กโรนฺโต สุคโต จิตฺรกถี สุนฺทรํ นิพฺพานํ คโต วา โส สุคโต โส ตถาคโต โลกํ โลกตฺตยํ, สหิตํ โลกํ วา อลงฺกตฺตุํ จิตฺรกถาทิการเณหิ ตาทิสสฺส อญฺญสฺส จ โลกรามเณยฺยสฺสาภาวา สชฺเชตุํ โหติ. สพฺพปทตฺถานํ สตฺตาพฺยภิจาริตฺตา โหตีติ คมฺมํ. ตโตเยว สพฺเพ ปฐมนฺตภวนกฺริยาย ยุชฺชนฺตีติ วทนฺติ. อิทํ อพฺยเปตจตุกฺกปาทาทิยมกํ.

30. 莲花（padumaṃ）能装饰水，因五种莲花覆盖而水面悦目。“施护者”（avanado），因其及时降雨，作为丰收等之因，而施予庇护；“施水者”（vanado），即云，因其满载水流之腹而具可观之德，能庄严天空。“善逝”（sugato），言辞善巧（citrakathī），或已达美妙涅槃，行圆满利益而令其增长；彼善逝、彼如来能庄严三界（lokaṃ lokattayaṃ），或庄严“具足利益之世界”（sahitaṃ lokaṃ），因世间无有他物能与之媲美。应知一切词义皆与存在不可分离。因此，（语法家）说一切（主词）皆与第一格（主格）的存在动词相应。此为不离四句首字双韵偈。

---

๓๑.

31.

---

อพฺยเปตาทิยมก-สฺเสโส เลโส นิทสฺสิโต;

เญยฺยานิ’มาเยว ทิสา-ย’ญฺญานิ ยมกานิปิ.

不离首字双韵偈，此其所示之法；应知其他双韵偈，亦循此道而解。

---

๓๑. อิจฺเจวมภิมตยมเก อพฺยเปตปาทาทิยมกสฺส ทิสามตฺตํ ทสฺเสตฺวา อุปสํหรติ ‘‘อพฺยเปเต’’จฺจาทินา. อพฺยเปตสฺส อพฺยวหิตสฺส จตุนฺนํ ปาทานํ อาโท, อาทิภูตสฺส วา ยมกสฺส เอโส ยถาวุตฺโต เลโส โกจิเทว เภโท นิทสฺสิโต วิกปฺปิโต. อปรานิปิ กึ น วิกปฺปิยนฺตีติเจติ อาห ‘‘เญยฺยานิ’’จฺจาทิ. อิมาย ทิสาย อิมินา อุปาเยน มคฺเคเนว อญฺญานิ วุตฺตโต อปรานิ ทุติยปาทาทิยมกตติยปาทาทิยมกจตุตฺถปาทาทิยมกาทีนิ อพฺยเปตานิปิ ปฐมทุติยปาทาทิยมกปฐมตติยปาทาทิยมกานิปิ พฺยเปตานิ, ปฐมจตุตฺถทุติยตติยปาทาทิยมกาทีนิปิ อพฺยเปตพฺยเปตานิ, ตถา มชฺฌนฺตปาทยมกานิ เญยฺยานิ ชานิตพฺพานิ, วิญฺญูนํ ตาทิสาย ทิสาย ทสฺสิตตฺตาติ. ตตฺถ จ –

31. 如此，于合意双韵偈中，仅开示不离句首双韵偈之方向后，以“不离”等偈颂总结。“不离”者，即未被间隔。此乃对四句之首，或对首字双韵偈，如前所述，所示现、所分别之某种差别而已。若问：“为何其他不加分别？”故说“应知”等。循此方向、此方法、此途径，除已说者外，其他如第二句首双韵偈、第三句首双韵偈、第四句首双韵偈等不离者，及第一、二句首双韵偈，第一、三句首双韵偈等已离者，乃至第一、四句与第二、三句首双韵偈等不离已离相间者，以及句中、句末双韵偈，皆应了知，因已为智者开示此方向故。其中——

---

‘‘คุณาคุเณน [Pg.55] สห เต, สาธโว’สาธโว ชนา;

วิคาหนฺเต สมํ นาถ, จิตฺตํ จิตฺเต กถํ นุ เต’’.

世尊，善人与恶人，具德与不具德，如何能平等进入汝心？汝心实奇妙！

---

อิจฺจาทินา ทุติยปาทาทิยมกาทีนิ อพฺยเปตานิ,

如是等，为不离第二句首双韵偈等。

---

‘‘ปิเยน วจสา สพฺเพ,ปิเยน’ปฺปิยภาณิโน;

ปาทานเต ชิโนกาสิ,โส ธมฺโม หนฺตุ โว’ปฺปิยํ’’.

以爱语待一切，纵说不悦语者；胜者令其足下伏，愿彼法灭汝不悦。

---

อิจฺจาทินา ปฐมทุติยปาทาทิยมกาทีนิ อพฺยเปตานิ,

如是等，为不离第一、二句首双韵偈等。

---

‘‘ส’มลํ สมลํ กตฺตุํ, สุจิรํสุจิ รํชเย;

สุจิรํ สุจิรํคํ ตํ, ส’มลํ สมลํภิ โย’’.

以垢染造垢染，令极清净者欢喜；彼久远清净身，谁得垢染与垢染。

---

อิจฺจาทินา ปฐมจตุตฺถทุติยตติยปาทาทิยมกาทีนิ อพฺยเปตพฺยเปตานิ,

如是等，为第一、四句与第二、三句首之不离已离相间双韵偈等。

---

‘‘มโนหร หร กฺเลสํ, ชิน เจโตภวํ มม;

นนุ ตฺวํ ปารมีสารา-มตภาวิตโมสธํ’’.

悦意者，去除烦恼；胜者，去除我心生之苦。汝岂非由波罗蜜精华之甘露所修成之药？

---

อิจฺจาทินา มชฺฌปาทยมกานิ,

如是等，为句中双韵偈。

---

‘‘สาธุนา รํชย ชย-ทฺธนินา’ปูรยิ มหึ;

โย ตํ ชินวรํ ธีร-มตฺถกาโมสิ เจ ตุวํ’’.

以善妙令欢喜，以胜利声充满大地；若汝智者欲求义，彼尊胜者汝当喜。

---

อิจฺจาทินา อนฺตปาทยมกานิ ชานิตพฺพานิ.

如是等，应知为句末双韵偈。

---

๓๑. เอวํ อภิมตยมเกน อพฺยเปตยมกานมุปายาทีนิ นิคเมนฺโต อาห ‘‘อพฺยเปติ’’จฺจาทิ. อพฺยเปตาทิยมกสฺส วิสทิสวณฺเณหิ อพฺยวหิตาทิยมกสฺส, อพฺยเปตปาทาทิยมกสฺส วา เอโส เลโส ‘‘สุชนิ’’จฺจาทิโก อปฺปโกทาหรณนโย นิทสฺสิโต นิทฺทิฏฺโฐ. อญฺญานิ ยมกานิปิ อิมาเยว ทิสาย อิมินา นเยเนว เญยฺยานิ วิญฺญูหิ ญาตพฺพานิ. อาโท ยมกํ, อาทิภูตํ วา ยมกํ, อพฺยเปตญฺจ ตํ อาทิยมกญฺจาติ วากฺยํ. เอวํ ทสฺสิเตน [Pg.56] อิมินา กเมน อพฺยเปตทุติยปาทาทิยมกาทโย ญาตพฺพาติ อธิปฺปาโย.

31. 如是，于合意双韵偈中，总结不离双韵偈等之方法时，说“不离”等偈。“不离首字双韵偈”，即由不同音节而不间断之首字双韵偈，或“不离句首双韵偈”，其法如“善人”等，仅以少量范例之方式开示、指明。其他双韵偈，智者亦应循此方向、此方法而知。“首字双韵偈”，即最初之双韵偈，或根本之双韵偈，此句义为“不离之首字双韵偈”。其意为：应以此所示之次第，了知不离第二句首双韵偈等。

---

ตตฺถ อพฺยเปตทุติยปาทาทิยมกเมวํ เวทิตพฺพํ –

其中，不离第二句首双韵偈应如是知——

---

คุณาคุเณน สห เต, สาธโว’สาธโว ชนา;

วิคาหนฺเต สมํ นาถ, จิตฺตํ จิตฺเต กถํ นุ เต.

世尊，善人与恶人，具德与不具德，如何能平等进入汝心？汝心实奇妙！

---

โภ นาถ เต ตุยฺหํ จิตฺเต สาธโว อสาธโว เต ชนา คุณาคุเณน สกสกคุเณน อคุเณน จ สห สมํ เอกชฺฌํ กถํ นุ วิคาหนฺเต, จิตฺตํ อจฺฉริยํ สุชนทุชฺชเนสุ สมเมตฺตา อจฺฉริยาติ อธิปฺปาโย.

世尊，于汝心中，彼善人恶人，具各自之德与不德，如何能平等一同进入？心实奇妙！其意为：于善人恶人，平等之慈心，实为奇妙。

---

อพฺยเปตปฐมทุติยปาทาทิยมกเมวํ ทฏฺฐพฺพํ –

不离第一、二句首双韵偈应如是见——

---

ปิเยน วจสา สพฺเพ, ปิเยน’ปฺปิยภาณิโน;

ปาทานเต ชิโนกาสิ, โส ธมฺโม หนฺตุ โว’ปฺปียํ.

以爱语待一切，纵说不悦语者；胜者令其足下伏，愿彼法灭汝不悦。

---

ชิโน อปฺปิยภาณิโนปิ สพฺเพ ชเน ปิเยน เยน วจสา ปาทานเต อกาสิ, โส ธมฺโม โว อปฺปิยํ หนฺตุ. เอตฺถ อปิสทฺทปริยายสฺส ปิสทฺทสฺส คหิตตฺตา ยติภงฺโค นตฺถิ.

胜者纵然对言语不悦者，亦以悦意之语使其悉皆俯首，愿此法消除汝等之不悦。此处因取了“api”词的同义词“pi”，故无韵律中断。

---

ปฐมจตุตฺถทุติยตติยปาทาทิอพฺยเปตพฺยเปตยมกเมวํ ทฏฺฐพฺพํ –

第一与第四、第二与第三句首之不离、已离双声，当如是观——

---

ส’มลํ สมลํ กตฺตุํ, สุจิรํสุจิ รํชเย;

สุจิรํ สุจิรํคํ ตํ, ส’มลํ สมลํภิ โยติ.

有垢之我应作无垢，以净妙光长时欢喜；彼具恒久清净身者，已证无垢寂静涅槃。

---

เอตฺถ ‘‘สมลํ สมลํ, สุจิรํ สุจิร’’นฺติ วิสทิสวณฺเณหิ อพฺยวหิตตฺตา อพฺยเปตํ, ‘‘สมลํ สมล’’นฺติ ปุพฺพปรยุคฬํ ‘‘กตฺตุ’’มิติ ภินฺนวณฺเณหิ, ‘‘สุจิรํ สุจิร’’นฺติ ปุพฺพปรยุคฬํ ‘‘ชเย’’ติ ภินฺนวณฺเณหิ จ พฺยวหิตตฺตา พฺยเปตญฺจ โหติ. สุจิรํสุจิ โสภนรํสินา อุจิ ยุตฺโต โย ชิโน สํ [Pg.57] สนฺตึ นิพฺพานํ สมลํภิ อลภิ, อลํ อจฺจนฺตํ อติสเยน สุจิรํคํ วิสุทฺธเทหํ ตํ ชินํ สมลํ ชลฺลิกาสงฺขาเตน, ราคาทิกุจฺฉิตสงฺขาเตน วา มเลน สหิตํ สํ อตฺตานํ อลํกตฺตุํ นิมฺมลํ กตฺวา สชฺเชตุํ สุจิรํ สุจิรกาลํ รํชเย อตฺตนิ อภิรมาเปยฺย.

此处，“samalaṃ samalaṃ”与“suciraṃ suciraṃ”，因未被相异音节所隔，故为“不离”；而“samalaṃ samalaṃ”前后双词被“kattuṃ”此相异音节所隔，“suciraṃ suciraṃ”前后双词被“jaye”此相异音节所隔，故亦为“已离”。[此偈义为：]具净妙光辉、可喜可乐之胜者，已善得寂静涅槃。彼胜者身躯极为清净，恒久不变。有垢（即尘垢，或贪等鄙秽之垢）之身，当庄严之，令其无垢，并长时令自心欢喜。

---

ปาทมชฺฌยมกเมวํ ทฏฺฐพฺพํ –

句中双声当如是观——

---

มโนหร หร กฺเลสํ, ชิน เจโตภวํ มม;

นนุ ตฺวํ ปารมีสารา-มตภาวิตโมสธนฺติ.

悦意者，请除烦恼！胜者，请除我心生之苦！汝岂非由波罗蜜精华培育而成之不死甘露药？

---

มโนหร ชิน มม เจโตภวํ กฺเลสํ สนฺตาปํ หร อปนย, ตฺวํ ปารมีสารามตภาวิตํ โอสธํ ทิพฺโพสธํ นนุ.

悦意之胜者啊，请去除我心生之烦恼与热恼。您确实是由波罗蜜精华与甘露所培育而成之神药。

---

ปาทนฺตยมกเมวํ ทฏฺฐพฺพํ –

句末双声当如是观——

---

สาธุนา รํชย ชย-ทฺธนินา’ปูรยิ มหึ;

โย ตํ ชินวรํ ธีร-มตฺถกาโมสิ เจ ตุวนฺติ.

彼以善妙胜利之声充满大地；智者，汝若求义利，当令彼最胜尊欢喜。

---

โย ชินวโร สาธุนา ชยทฺธนินา เวเนยฺยชยโฆเสน มหึ อาปูรยิ, ธีรํ ตํ ชินวรํ ตุวํ สปฺปุริส เจ อตฺถกาโม อสิ, รํชย อภิรมาเปหิ. อิมินา นิทฺทิฏฺฐยมเกเหว อวเสสา ตติยปาทาทิยมกาทโย วิญฺเญยฺยา.

彼最胜尊以善妙之胜利声，即调伏有缘者之胜利声，充满大地。善男子，汝若求义利，当令彼贤智最胜尊欢喜。以这些已示之双声为例，其余如第三句首双声等，皆应可知。

---

๓๒.

32.

---

อจฺจนฺตพหโว เตสํ,เภทา สมฺเภทโยนิโย;

ตตฺถาปิ เกจิ สุกรา,เกจิ อจฺจนฺตทุกฺกรา.

彼等种类极繁多，其源出于相混杂；其中有些易于作，有些则为极难者。

---

๓๒. กึ ปน สากลฺเลน น วิกปฺปิตานีติ อาห ‘‘อจฺจนฺติ’’จฺจาทิ. เตสํ วิกปฺปานํ สมฺเภโท สงฺกโร มิสฺสตฺตมุจฺจารณปฺปกาโร โยนิ ปภโว เยสํ เต สมฺเภทโยนิโย, เภทา ปการา อจฺจนฺตพหโว อติสเยน พหุลา ยถาวุตฺตนเยน สมฺภวนฺติ, ตตฺถาปิ เตสุ วิกปฺเปสุปิ เกจิ วิกปฺปา สุเขน กรียนฺติ ปยุชฺชนฺตีติ [Pg.58] สุกรา, ตพฺพิปรีโต จ เกจิ วิกปฺปา อจฺจนฺตทุกฺกรา. อิติ ทฺวิธา สงฺคยฺหนฺติ, เตสุ สุกรานํ เกสญฺจิ อภิมตยมกานํ มุขมตฺตํ ทสฺสิตํ. อิทานิ ทุกฺกรานํ เกสญฺจิ มุขมตฺตํ น สพฺพเมวํ เวทิตพฺพํ.

32. 然则为何不全部加以辨别？故云“极其繁多”等。彼等辨别之混杂、交错、混合、发音方式为其根源、所出，故称“混杂为源”。其类别、样式极其繁多，依前述方法而生。于彼等辨别中，有些辨别易于作成与运用，故称“易作者”；与此相反，有些辨别则极其难作。如是分为二类。于易作者中，已开示某些合意双声之门径。今于难作者中，亦仅示其门径，当知并非全部如此。

---

สมุนฺนเตน เต สตา,กถํ น เต น เต สิยุํ;

ยโต นเตนเตปิ’โต,สิยุํ น เต นเต สุภา.

贤善而崇高之您，（诸善法）岂能不属于您？因您之故，无论谦下与否，彼等善法无不归属；于谦下时，彼等善法岂不更显光辉？

---

อิทํ ปาทจตุกฺกมชฺฌยมกมพฺยเปตพฺยเปตเมกรูปํ ทุกฺกรํ.

此为四句句中双声，属不离、已离之单一形式，是难作者。

---

น ภาสุรา เตปิ สุรา วิภูสิตา,ตถาสุรา ภูริ สุราปราชิตา;

สภาสุ ราชาปิ ตถา สุราชิโต,ยถา สุราชนฺติ สุราวินิสฺสฏา.

纵然装饰华丽，彼等天神亦不辉耀；众多阿修罗因酒而败，亦复如是。于诸会中，纵然善饰之王，其光辉亦不如远离酒者之闪耀。

---

อิทํ จตุกฺกปาทมชฺฌยมกเมกรูปพฺยเปตํ.

此为四句句中双声，属单一形式之已离类。

---

๓๒. สพฺพมิทมนุทฺทิสิตฺวา ลกฺขณาติเทเสน นิคมนํ กิมตฺถมิจฺจาสงฺกายมาห ‘‘อจฺจนฺเต’’จฺจาทิ. เตสํ ยมกานํ สมฺเภทโยนิโย ปเภทุปฺปตฺติการณภูตา เภทา อุจฺจาวจปการา อจฺจนฺตพหโว, ตตฺถาปิ เตสุปิ เกจิ ยมกา สุกรา สุสาธิยา, เกจิ อจฺจนฺตทุกฺกรา อติสเยน ทุสฺสาธิยา. สมฺเภโท โยนิ เยสนฺติ วิคฺคโห.

32. 总括说明这一切之后，为遣除“以特征类推作结，究竟有何意义”之疑，故说“极其”等偈。彼等双声之“混杂为源”，意指其类别生起之因，即高下不同之种类，极其繁多。于彼等双声中，有些易于成就，是为“易作者”；有些则极其难成，是为“难作者”。“混杂为其源”，此乃复合词之分析。

---

อิห สุกรสฺส อุปทิสิตตฺตา ทุกฺกรยมกปเวโสปายมตฺตมุปทิสียเต –

此处因已开示易作者，故仅说进入难作双声之方便法门——

---

‘‘มนํ มนํ สตฺถุ ทเทยฺย เจ โย,มนํ มนํ ปีณยต’สฺส สตฺถุ;

มนํ มนํ เตน ทเทยฺย เจ น,มนํ มนํป’สฺส น สาธุปุชฺช’’นฺติ.

若人能以心，片刻献导师，导师之心亦将愉悦彼之心。是故若不能，刹那复刹那，以心作奉献，彼心纵片刻，亦非善者敬。

---

อิทํ ปาทจตุกฺกาทิยมกเมกรูปํ อพฺยเปตพฺยเปตํ.

此为四句句首双声，属不离、已离之单一形式。

---

โย [Pg.59] ปุคฺคโล มนํ อตฺตโน จิตฺตํ สตฺถุ ชินสฺส มนํ ขณมตฺตมฺปิ ทเทยฺย เจ, สตฺถุ มุนินฺทสฺส มนํ จิตฺตํ อสฺส ปุคฺคลสฺส มนํ จิตฺตํ ปีณยติ สมฺปีเณติ, เตน ตสฺมา มนํ มนํ จิตฺตํ จิตฺตํ ทเทยฺย เจ น ยทิ โน ทเทยฺย, อสฺส ปุคฺคลสฺส มนํ จิตฺตํ มนํปิ มุหุตฺตมฺปิ สาธุปุชฺชํ สาธูหิ ปูชิตพฺพํ น ภวติ.

若有个人能将自心，哪怕仅一刹那，奉献于导师胜者，则导师牟尼之主的心，能令此人之心欢喜、满足。是故，若彼不能刹那复刹那地奉献其心，则此人之心，纵然片刻，亦不为善士所敬。

---

‘‘สมุนฺนเตน เต สตา,กถํ น เต น เต สิยุํ;

ยโต นเต’นเตปิ’โต,สิยุํ น เต นเต สุภา’’ติ.

贤善而崇高之您，（诸善法）岂能不属于您？因您之故，无论谦下与否，彼等善法无不归属；于谦下时，彼等善法岂不更显光辉？

---

อิทํ ปาทจตุกฺกมชฺฌยมกเมกรูปมพฺยเปตพฺยเปตํ.

此为四句句中双声，属不离、已离之单一形式。

---

ยโต เยน การเณน เต ตุยฺหํ สตา โสภเนน สมุนฺนเตน สมฺมา อุนฺนเตน เหตุนา นเตปิ อวนเตปิ อนเตปิ อนวนเตปิ เต เต สุภา เต เต โสภนา น น สิยุํ, ภวนฺเตว, อโต เตน การเณน เต สุภา เต โสภนา นเต อวนเต กถํ น สิยุํ, ภวนฺเตว.

“因”者，即“因由”。因您贤善、崇高、真正崇高之故，无论谦下（屈身）或不谦下（不屈身），彼等善法、彼等美好品质无有不存，实则恒存。是故，因彼之故，彼等善法、美好品质于谦下时，岂有不存之理？实则恒存。

---

‘‘ชินํ ปณาโมนตสชฺชนํ ชนํ,คุเณ นิเวเสนฺตมสชฺชนํ’ชนํ;

เวเนยฺยเนตฺเต คุณภาชนํ ชนํ,นเม มเมนฺตํ ขลุ สชฺชนํชน’’นฺติ.

我敬礼彼胜者，彼令善人俯首敬，令非善人住功德，为应度者之引导，为诸功德之容器，视诸众生为我所，实乃善人之明目。

---

อิทํ ปาทจตุกฺกนฺตยมกเมกรูปมพฺยเปตพฺยเปตยมกํ ทุกฺกรํ.

此为四句句末双声，属不离、已离之单一形式，是难作者。

---

ปณาโมนตสชฺชนํ ปณามิตุกาโมนตสาธุชนวนฺตํ ชนํ เวเนยฺยชนํ อสชฺช ปมาทมกตฺวา คุเณ สีลาทิคุเณ นิเวเสนฺตํ นิโยเชนฺตํ เวเนยฺยเนตฺเต อญฺชนํ อญฺชนภูตํ คุณภาชนํ คุณานมาธารภูตํ สชฺชนํชนํ อิมินา การเณน สาธุชนานํ อญฺชนภูตํ ชนํ สาธุชนํ ขลุ เอกนฺเตน มเมนฺตํ มมายนฺตํ นํ ชินํ นเม นมามิ.

我礼敬彼胜者，善人向其俯首致敬；彼令可调伏者不放逸地安住于戒等功德，如可调伏者之眼的眼药，是功德的容器；彼确实完全地视我为己有，是善人之眼药与善人。

---

‘‘สาภาสุ [Pg.60] สาภา ภุวเน ชินสฺส,สาภาย สา ภาสติเยว ชาตุ;

สาภาย สา ภาติ น เจ กถํ น,สาภา สสาภานมติจฺจ ภาตี’’ติ.

于世间诸光明中，有胜者之光明，彼因其光而恒常照耀；若非其光照耀，何以能超越具光明者而照耀？

---

อิทํ ปาทจตุกฺกาทิยมเกกรูปพฺยเปตํ.

此为四足偈首字双关，属单一形式离合对。

---

ภุวเน สตฺตโลเก สาภาสุ วิชฺชมานาภาสุ ชินสฺส สาภา โสภนา อาภา สาภาย วิชฺชมานาย, โสภนาย วา อาภาย อาภาโต ชาตุ เอกนฺเตน ภาสติเยว ทิปฺปเตว, สา ชินาภา สาภาย วิชฺชมานาภาโต อธิกา หุตฺวา เจ น ภาติ ยทิ น ภาสติ, สสาภานํ วิชฺชมานโสภนาภานํ พฺรหฺมาทีนํ สาภา โสภนาภาโย อติจฺจ อติกฺกมฺม กถํ น ภาติ, ภาสติเยว.

于世间有情界中，于现有的光明中，胜者的美好光明，因其现有的光明，或因其美好光明，确实总是照耀闪耀。如果胜者的光明不比现有的光明更胜，亦不照耀，那么它又怎能超越具有美好光明的梵天等而照耀呢？它当然会照耀。

---

‘‘น ภาสุรา เตปิ สุรา วิภูสิตา,ตถาสุรา ภูริ สุราปราชิตา;

สภาสุ ราชาปิ ตถา สุราชิโต,ยถา สุราชนฺติ สุราวินิสฺสฏา’’ติ.

那些装饰华丽的天神也不光彩，同样，因饮酒而战败的众多阿修罗；同样，装饰华丽的国王在集会中，不如远离饮酒之人光彩照人。

---

อิทํ ปาทจตุกฺกมชฺฌยมเกกรูปพฺยเปตํ.

此为四足偈中字双关，属单一形式离合对。

---

สุราวินิสฺสฏา สุราปานโต อปคตา ชนา ยถา สุราชนฺติ, ตถา วิภูสิตา วิเสเสน อลงฺกตา เตปิ สุรา เต เทวา อปิ น ภาสุรา โสภมานา น โหนฺติ, ตถา เอวํ สุราปราชิตา สุราปานเหตุ ปราชิตภาวํ ปตฺตา ภูริ อสุรา พหโว เวปจิตฺติอาทโย อสุราปิ น ภาสุรา น โสภนฺติ, ตถา เอวํ สุราชิโต สุฏฺฐุ อลงฺกโต ราชาปิ สภาสุ น ภาสุโร.

如同远离饮酒之人般光彩照人，同样，那些装饰华丽的天神亦不光彩，不闪耀。同样，因饮酒而战败的众多阿修罗，如韦巴吉帝(Vepacitti)等，亦不光彩，不闪耀。如是，即使是装饰华丽的国王，在集会上亦不光彩。

---

‘‘ชินาณตฺติยํ [Pg.61] โย’หิตาสา สิตาสา,อวสฺสํว เต โหนฺตฺย’ตาสา หตาสา;

อโต สพฺพปาเป สตาสา วตาสา,กโรนฺเตว สนฺติสฺสิตา สามิตาสา’’ติ.

若人于胜者教令中，安住希望，清净希望，彼等必定无畏，已断希望；因此，于一切罪恶中，怀有恐惧，渴望德行，他们确实依止于寂静，渴望主宰。

---

อิทํ ปาทจตุกฺกนฺตยมกเมกรูปพฺยเปตํ.

此为四足偈末字双关，属单一形式离合对。

---

เย สปฺปุริสา ชินาณตฺติยํ พุทฺธสฺส วินยปญฺญตฺติสงฺขาตาณตฺติยํ โอหิตาสา อวีติกฺกมวเสน ปติฏฺฐิตอาสา โหนฺติ สิตาสา ปริสุทฺธาสา, เต สาธโว หตาสา อนุกฺกเมน หตตณฺหา อวสฺสํว เอกนฺเตเนว อตาสา ภยรหิตา ยโต โหนฺติ, อโต ตสฺมา สพฺพปาเป สพฺพากุสเล สตาสา ภยสหิตา วตาสาว นิรวชฺชวตาภิลาสวนฺโต สาธุชนา สนฺติสฺสิตา สนฺตินิสฺสิตาโย สามิตาสา สามิภาวาสาโย กโรนฺเตว.

那些善人，在胜者的教令中，即佛陀的律藏规定中，因不违越而安住希望，且希望清净。他们已断除希望，即逐渐地断除渴爱，因此必定是无畏的。所以，那些善人，对于一切罪恶、一切不善，怀有恐惧，渴望无过失的德行，他们确实依止于寂静，生起主宰之希望。

---

๓๓.

33.

---

ยมกํ ตํ ปเหฬี จ, เนกนฺตมธุรานิ’ติ;

อุเปกฺขิยนฺติ สพฺพานิ, สิสฺสเขทภยา มยา.

双关语和谜语，并非全然悦耳；我因弟子疲倦恐惧，而舍置一切。

---

๓๓. นนุ ยมกํ นาม กวีนํ สามตฺถิยวิเสสสูจกนฺติ ตตฺถ ตํ โสปโยคํ, ปเหฬิกา จ โสปโยคา กีฬาวิโนทเน สมฺพาธฏฺฐานมนฺตเน ปรพฺยาโมหเน จ, ตสฺมา ตตฺถ กถมุเปกฺขา ภวโตติ อาห ‘‘ยมก’’นฺติอาทิ. ตํ ยถาวุตฺตํ ยมกญฺจ สุกรทุกฺกรปฺปเภทํ. ปเหฬิกา ปน ปุพฺพาจริเยหิ โสฬส นิทฺทิฏฺฐา สมาคตาวญฺจิตาทิกา. ตตฺถิทํ ลกฺขณํ –

33. 难道双关语不是诗人才能的一种特殊体现吗？它在那里的确有用，谜语也一样，可以用来娱乐消遣、在拥挤处商议、以及迷惑他人。因此，怎么能对这种情况漠不关心呢？所以说“双关语”等等。正如前面所说，双关语有容易和困难之分。至于谜语，则被先前的导师们归纳为十六种，例如聚集、欺骗等。以下是它的定义——

---

สมาคตา นาม สิยา, คุฬฺหตฺถา ปทสนฺธินา;

วญฺจิตาญฺญตฺถ รุฬฺเหน, ยตฺถ สทฺเทน วญฺจนา.

因词语连接而意义隐晦者，名为聚集谜；若以他处常用之词欺骗者，名为欺骗谜。

---

อุกฺกนฺตาติพฺยวหิต-ปฺปโยคา [Pg.62] โมหการินี;

สิยา ปมุสฺสิตา ยสฺสา, ทุพฺโพธตฺถา ปทาวลิ.

因过度分隔之词语运用而迷惑者，名为极晦谜；若其词语排列难以理解者，名为遗忘谜。

---

สมานรูปา’มุขฺยตฺถา-โรปาหิตปทา สิยา;

ผรุสา ปจฺจยาทีหิ, ชาตสทฺทา กถญฺจิปิ.

以同形之词强加非主要意义者，名为同形谜；以词缀等构成而略显生硬之词，名为粗涩谜。

---

สงฺขฺยาตา นาม สงฺขฺยานํ, ยตฺถ พฺยาโมหการณํ;

อญฺญถา’ภาสเต ยตฺถ, วากฺยตฺโถ สา ปกปฺปิตา.

若计数反成迷惑之因者，名为数算谜；若语句意义以他种方式显现者，名为构设谜。

---

สา นามนฺตริกา ยสฺสา, นาเม นานตฺถกปฺปนา;

นิภูตา’วฏฺฐิตญฺญตฺถา, ตุลฺยตฺถสุติเหตุโต.

若于名字中设定不同意义者，名为名字间隔谜；因听到相似意义而将真实意义确立于他处者，名为隐伏谜。

---

สมานสทฺทา สา อิฏฺฐ-สทฺทปริยายสาธิตา;

สมฺมุฬฺหา มูฬฺหตาเยว, นิทฺทิฏฺฐตฺถาปิ สาธุกํ.

若以悦耳之词的同义词达成者，名为同音谜；若虽已善示其义，仍因愚痴而迷惑者，名为迷惑谜。

---

ยสฺสา สมฺพนฺธพาหุลฺยา, นามํ สา ปาริหาริกี;

เอกจฺฉนฺนา ภเว พฺยญฺชา-เธยฺยํ นิสฺสยโคปนา.

若因关联众多者，名为关联谜；隐藏所依（而显能依）者，名为单重隐藏谜。

---

สา ภเว อุภยจฺฉนฺนา, ยสฺสา อุภยโคปนา;

สํกิณฺณา นาม สา ยสฺสา, นานาลกฺขณสงฺกโรติ.

若隐藏两者者，名为双重隐藏谜；若其特征混杂者，名为混杂谜。

---

โทสตฺเตปิ เจสํ สพฺเพสํ อุกฺกนฺตาทีสุ โทสภาเว นาโรปิตพฺพา. เอสา หิ ‘‘พหุคุเณ ปณมติ’’จฺจาทินา วากฺยสํกิณฺณนาเมน น วุตฺตา, ปกปฺปิตา จ สํสยโทสปริหาเรน ‘‘ยาเต ทุติยํ นิลย’’นฺติ อาทินา นิทฺทิฏฺฐา.

即使所有这些（谜语）都有过失之嫌，也不应将极晦等（谜语本身）视为过失。此（过失）并未以“礼敬具多功德者”等句子的“语句混杂”之名而说，而“构设谜”则是为了避免疑惑之过，以“到达第二住所”等方式来指明。

---

‘‘ปภวา’นตวิตฺติณฺณา, ตวา’ณา มหตี สติ;

จิราย ชยตํ นาถ, ปหุตผลสาธนี’’ติ.

源头无尽，广布，你的教令与大念；愿导师长久胜利，成就丰硕果报。

---

อยํ สมาคตา.

此为聚集谜。

---

‘‘ภทฺทเมโว’ปเสเวยฺย, [Pg.63] วิธูตมทกิพฺพิสํ;

สมฺปาปเย ปุรํ เขมํ, ส ทนฺโต’ตฺตนิเสวิน’’นฺติ.

应亲近贤善者，彼已除骄慢与罪垢；彼已调伏者，将引导自我修习者，到达安稳之城。

---

อยํ วญฺจิตา.

此为欺骗谜。

---

ปมุสฺสิตาทโย ตุ ลกฺขณานุสาเรน, ตตฺโถทาหรณานุสาเรน จ เวทิตพฺพา.

至于遗忘谜等，则应依照其特征及示例来理解。

---

เอวํ ปุพฺพาจริเยหิ ปริกปฺปิตา ปเหฬิกา เจติ เอตานิ สพฺพานิ เอกนฺเตน นิยเมน น มธุรานิ อตฺถรสสฺส วา สทฺทรสสฺส วา กสฺสจิ อภาเวน อสฺสาทิตพฺพานิ น โหนฺตีติ อิมินา การเณน สิสฺสานมุปฺปนฺโน เขโทเยว ภยํ ตโต เตสํ เขทโต วา อุปฺปนฺนภยโต มยา อุเปกฺขิยนฺตีติ สมฺพนฺธนียํ.

如是，先前诸师所构想的谜语等，凡此一切，因缺乏义味或声味而无可品尝，故并非全然悦耳。以此因缘，弟子们生起疲厌，此即是怖畏。是故，因他们的疲厌或由此而生的怖畏，我舍置彼等——应如是理解其关联。

---

๓๓. เอวํ สุกรทุกฺกรวเสน ทุวิธตฺตํ วตฺวา กวีนํ สามตฺถิยปฺปกาสเน สปฺปโยชนยมกานญฺจ, กีฬาวิโนทเน สมฺพาธฏฺฐานสมฺมนฺตเน ปรพฺยาโมหเน จาติ อิเมสุ สปฺปโยชนานญฺจ ปเหฬิกานมวจเน การณํ นิทฺทิสติ ‘‘ยมก’’มิจฺจาทินา. ตํ ยมกํ ยถาวุตฺตํ สุกรทุกฺกราทิเภทํ ยมกชาตญฺจ ปเหฬิ จ ปุพฺพาจริเยหิ นิทฺทิฏฺฐา สมาคภาทิกา ปเหฬิกา จ อิติ อิมานิ สพฺพานิ เอกนฺตมธุรานิ น อิติ อสฺสาเทตพฺพสฺส อตฺถรสสฺส, สทฺทรสสฺส วา นิยมโต อภาวา เอกนฺเตน อมธุรานิ, อิติ อิมินา การเณน จ สิสฺสเขทภยา สิสฺสานํ อสหนสงฺขาตาย อสหเนน ชาตาย วา ภีติยา จ มยา อุเปกฺขียนฺติ. สิสฺสานํ เขโทเยว ภยํ, สิสฺสเขทโต อุปฺปนฺนํ วา ภยํ, ตโตติ วิคฺคโห.

33. 如此说明了易行与难行两种情况后，为了展示诗人的能力，以及双关(yamaka)在娱乐消遣、在拥挤之处商议、迷惑他人等方面的适当用途，并且为了说明不讲述谜语(paheḷikā)的原因，用“双关”等词语来指明。那双关，如前所说，有易行难行等分类，以及双关的种类和谜语，还有先前的导师们所指出的“聚集”(samāgatā)等谜语，所有这些，并非全然美妙，因为必定缺乏可品味的义味或声味，故而全然不美妙。又因为害怕弟子们疲劳，或因难以忍受而生起的畏惧，我舍弃了它们。弟子们的疲劳即是畏惧，或从弟子们的疲劳中生起的畏惧，此即其释义。

---

เอตฺถ ปเหฬิกา เอวํ ทฏฺฐพฺพา –

此处谜语应当如此理解——

---

สมาคตา จ วญฺจิตุ-กฺกนฺตา ปมุสฺสิตาปิ จ;

สมานรูปา ผรุสา, สงฺขฺยาตา จ ปกปฺปิตา.

聚集、欺骗、极晦、遗忘；同形、粗涩、数算、构设。

---

อโถปิ [Pg.64] นามนฺตริกา, นิภูตา จ ปเหฬิกา;

อโถ สมานสทฺทา จ, สมฺมุฬฺหา ปาริหาริกี;

เอกจฺฉนฺโนภยจฺฉนฺนา, สํกิณฺณาติ จ โสฬสาติ.

此外，名相、隐语、同音、困惑、戏弄；一覆、双覆、混杂，如是十六种。

---

ตตฺริทํ ลกฺขณํ –

此中相状如下——

---

สมาคตา นาม สิยา, คุฬฺหตฺถา ปทสนฺธินา;

วญฺจิตาญฺญตฺถ รุฬฺเหน, ยตฺถ สทฺเทน วญฺจนา.

所谓“聚集”，即因词语连接而义理隐晦。所谓“欺骗”，即以他处惯用之词，于此处生起欺骗。

---

อุกฺกนฺตาติพฺยวหิต-ปฺปโยคา โมหการินี;

สิยา ปมุสฺสิตา ยสฺสา, ทุพฺโพธตฺถา ปทาวลิ.

所谓“极晦”，即因过度分隔的运用而生起迷惑。所谓“遗忘”，即其词句排列之义理难以理解。

---

สมานรูปา’มุขฺยตฺถา-โรปาหิตปทา สิยา;

ผรุสา ปจฺจยาทีหิ, ชาตสทฺทา กถญฺจิปิ.

所谓“同形”，即因将表达主要义理之词，依托某种相似性，强加于非主要义理而形成。所谓“粗涩”，即因词缀等，以某种方式生起词语。

---

สงฺขฺยาตา นาม สงฺขฺยานํ, ยตฺถ พฺยาโมหการณํ;

อญฺญถา’ภาสเต ยตฺถ, วากฺยตฺโถ สา ปกปฺปิตา.

若在某个谜语中，即使提及计数，却反而成为迷惑之因，则称为“数算”。若在某个谜语中，语句之义或整体之义以另一种方式显现或被理解，则称为“构设”。

---

สา นามนฺตริกา ยสฺสา, นาเม นานตฺถกปฺปนา;

นิภูตา’วฏฺฐิตญฺญตฺถา, ตุลฺยตฺถสุติเหตุโต.

所谓“名相”，即其名称中，或所用之称谓中，能生起多种义理的构想，或多种所指的构想。所谓“隐语”，即因同义之声，或因使用同义词，而固定于他义。

---

สมานสทฺทา สา อิฏฺฐ-สทฺทปริยายสาธิตา;

สมฺมุฬฺหา มูฬฺหตาเยว, นิทฺทิฏฺฐตฺถาปิ สาธุกํ.

所谓“同音”，即以所欲之词的同义词，或以所欲之义的异名达成。所谓“困惑”，即即使义理已妥善指明，或已显示其义，仍因愚痴而生起迷惑。

---

ยสฺสา สมฺพนฺธพาหุลฺยา, นามํ สา ปาริหาริกี;

เอกจฺฉนฺนา ภเว พฺยญฺชา-เธยฺยํ นิสฺสยโคปนา.

所谓“戏弄”，即其谜语在创作时，所显示的名称因关联众多而生起。所谓“一覆”，即通过暗示所指，并隐藏所依而生起。

---

สา ภเว อุภยจฺฉนฺนา, ยสฺสา อุภยโคปนา;

สํกิณฺณา นาม สา ยสฺสา, นานาลกฺขณสงฺกโรติ.

所谓“双覆”，即其运用中，两者皆被隐藏，即所依与所指皆被隐藏。所谓“混杂”，即其具有多种特征的混合，即“聚集”等多种特征的混合。

---

อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – ปทสนฺธินา ปทานํ สนฺธานโต คุฬฺหตฺถา อปากฏตฺถา สมาคตา นาม สิยา. คุฬฺหตฺถาติ ปสิทฺธานุวาเทน อปสิทฺธา สมาคตา วิธียเต. อิโต ปรมฺปิ อนุวาทานุวาทฺยภาโว เอวํ เวทิตพฺโพ. ยตฺถ ปเหฬิกายํ อญฺญตฺถ รุฬฺเหน สทฺเทน อญฺญสฺมึ อตฺเถ ปสิทฺเธน รุฬฺหิสทฺเทน วญฺจนา วญฺจิตา นาม สิยา.

此处所述之义——因字词连接而使词义隐晦、不明确者，称为“聚集谜”。所谓‘隐义’，即用已知的说法来规定未知的聚集谜。此后凡是类似的转述和被转述关系都应如此理解。若谜语中，以在别处惯用的词语，或以在其他含义上已确立的词语来生起欺骗，则称为‘欺骗谜’。

---

อติพฺยวหิตปฺปโยคา [Pg.65] อติสเยน อนฺตริตปยุชฺชมานปทยุตฺตา ตโตเยว โมหการินี สมฺโมหการิกา ปเหฬิกา อุกฺกนฺตา นาม. ยสฺสา ปเหฬิกาย ปทาวลิ ปทปนฺติ ทุพฺโพธตฺถา ทุรนุโพธาภิเธยฺยา, สา ปมุสฺสิตา นาม.

若因过度分隔之词语运用而迷惑者，它本身即是迷惑之因，这样的谜语名为“极晦谜”。凡是谜语的词语排列难以理解，表达的含义难以理解的，名为“遗忘谜”。

---

อมุขฺยตฺถาโรปาหิตปทา อปฺปธานตฺเถ มุขฺยตฺถปกาสกสทฺทานํ กิญฺจิ สธมฺมํ นิสฺสาย อาโรปนโต อุปฏฺฐิตปทยุตฺตา สมานรูปา นาม สิยา. ปจฺจยาทีหิ ปจฺจยาเทสาทีหิ กถญฺจิปิ เยน เกนจิ ปกาเรน ชาตสทฺทา นิปฺผนฺนสทฺทา ผรุสา นาม.

所谓“同形谜”，即因将表达主要义理的词语，依托某种相似性，强加于非主要义理而形成。所谓“粗涩谜”，即以词缀、替换等种种方式，通过任何途径产生的词语。

---

ยตฺถ ยสฺสํ ปเหฬิกายํ สงฺขฺยานํ คณนํ วุตฺตมปิ พฺยาโมหการณํ โหติ, สา ปเหฬิกา สงฺขฺยาตา นาม สิยา. ยตฺถ ยสฺสํ ปเหฬิกายํ วากฺยตฺโถ สมุทายตฺโถ อญฺญถา อญฺเญน ปกาเรน อาภาสเต วิญฺญายเต, สา ปกปฺปิตา นาม.

若在某个谜语中，即使说了数字计算，却反而成为困惑的原因，那么这个谜语名为“数算谜”。若在某个谜语中，语句的意思或整体的意思以另一种方式显现和被理解，那么这个谜语名为“构设谜”。

---

ยสฺสา ปเหฬิกาย นาเม ปยุตฺตาภิธาเน นานตฺถกปฺปนา วิวิธาภิเธยฺยกปฺปนา สมฺภวติ, สา ปเหฬิกา นามนฺตริกา นาม. ตุลฺยตฺถสุติเหตุโต สมานตฺถสทฺทานํ ปโยคเหตุยา อวฏฺฐิตญฺญตฺถา ปติฏฺฐิตอญฺญตฺถา โหติ, สา นิภูตา นาม.

若一谜语，其名称在使用时能产生多种意义的构想及种种不同所指的构想，此谜语名为“名相谜”。由于听到相似的意义，或由于使用同义词，而确立或固定了另一层含义，此谜语名为“隐语谜”。

---

ยา ปเหฬิกา อิฏฺฐสทฺทปริยายสาธิตา อิจฺฉิตตฺถสทฺทสฺส เววจเนหิ นิปฺผาทิตา โหติ, สา สมานสทฺทา นาม. สาธุกํ นิทฺทิฏฺฐตฺถาปิ ทสฺสิตอตฺถยุตฺตาปิยา มูฬฺหตาเยว สมฺโมหภาวตฺถํ เอว ภวติ, สา สมฺมุฬฺหา นาม.

若一谜语，是藉由所欲言词的同义词，即藉由所欲意义之词的异名而构成，此谜语名为“同音谜”。即使其意义已被妥善指明，且符合所开示的义理，但仍因愚痴而导致错乱，此谜语名为“困惑谜”。

---

ยสฺสา ปเหฬิกาย วิรจเน นามํ ทสฺสิยมานํ นามํ สมฺพนฺธพาหุลฺยา สมฺพนฺธสฺส พหุลภาวโต ภวติ, สา ปาริหาริกี นาม. ยสฺสา อาเธยฺยํ พฺยญฺช อภิพฺยญฺชิย ปกาเสตฺวา [Pg.66] นิสฺสยโคปนา อาธารคุตฺติ ภวติ, สา เอกจฺฉนฺนา นาม.

若一谜语，其构成是因所显示的名称具有繁多的关联，此谜语名为“戏弄谜”。若一谜语，其内容经由暗示而彰显，但其所依却被隐藏，此谜语名为“一覆谜”。

---

ยสฺสา ปโยเค อุภยโคปนา อุภินฺนมาธาราเธยฺยานํ โคปนา ภวติ, สา อุภยจฺฉนฺนา นาม. ยสฺสา นานาลกฺขณสงฺกโร สมาคตาทินานาวิธลกฺขณานํ สงฺกโร โหติ, สา สํกิณฺณา นาม สิยา.

若一谜语，其在使用时隐藏了两者，即同时隐藏了所依与内容，此谜语名为“双覆谜”。若一谜语，其混杂了多种特征，即混合了“聚集”等种种不同特征，此谜语名为“混杂谜”。

---

อิทานิ สมาคตาทีนํ ลกฺขิยํ กเมน เอวํ ญาตพฺพํ –

现在，应当依次了知“聚集”等的范例——

---

‘‘ปภวา’นตวิตฺติณฺณา, ตวา’ณา มหตี สตี;

จิราย ชยตํ นาถ, ปหุตผลสาธินี’’ติ.

“导师啊，您那从源头弯曲而广布、伟大且能成就丰硕果实的威德，愿其长久胜利！”

---

อยํ สมาคตา.

此为“聚集”。

---

นาถ ตว ปภวโต ปฏฺฐาย นตวิตฺติณฺณา โอณตวเสน ปตฺถฏา, เอวํ สติ นที วิย ทิสฺสติ. ปภว ปกฏฺฐตฺต โสภาวนฺต. โภ นาถ ตว ตุยฺหํ มหตี สตี มหนฺตี สมานา อาณา อานตวิตฺติณฺณา อตฺตนิ นเตสุ ชเนสุ ปตฺถฏา ปหุตผลสาธินี พหุลตฺถนิปฺผาทนี จิราย จิรกาลํ ชยตํ อุกฺกํสภาเวน ปวตฺตตุ. เอตฺถ ปภวอานตอิติสนฺธินา อตฺโถ คุฬฺโห.

导师啊，从您的源头开始，弯曲而广布，如此看来，宛如河流一般。“源头”(pabhava)意为卓越、庄严。导师啊，您的伟大威德，即伟大的威德，弯曲而广布于那些谦逊的人们之中，成就丰硕的果实，产生众多的利益，愿其长久地以卓越之相持续。此处因“源头”(pabhava)与“弯曲”(ānata)的连读，义理隐晦。

---

‘‘ภทฺทเมโว’ปเสเวยฺย, วิธูตมทกิพฺพิสํ;

สมฺปาปเย ปุรํ เขมํ, ส ทนฺโต’ตฺตนิเสวิต’’นฺติ.

“应亲近贤善者，（他）已去除骄慢与罪垢；彼调伏者能令亲近自己者，到达安稳之城。”

---

อยํ วญฺจิตา.

此为“欺瞒”（vañcitā）。

---

วิธูตมทกิพฺพิสํ วินาสิตมทโทสํ ภทฺทเมว มนฺทปิย – ภทฺทชาติเกสุ หตฺถีสุ ภทฺทชาติกหตฺถิเมว อุปเสเวยฺยาติ วุตฺตํ วิย ทิสฺสติ. ภทฺทเมว อุตฺตมปุริสเมว เสเวยฺยาติ อตฺโถ. เสวนํ กิมตฺถนฺติ เจ? หตฺถิปกฺเข ทนฺโต สิกฺขิโต โส หตฺถิ อตฺตนิเสวิตํ อตฺตานํ ภชิตํ ชนํ เขมํ นิพฺภยํ ปุรํ นครํ สมฺปาเปติ. ปุริสปกฺเข ปน [Pg.67] ทนฺโต ทมิโต โส อริยปุคฺคโล อตฺตนิเสวิตํ อตฺตานมุปเสวิตํ ชนํ เขมํ นิทฺทุกฺขํ ปุรํ นิพฺพานปุรํ ปาเปติ. เอตฺถ กวิจฺฉิตอุตฺตมตฺถโต อญฺเญน หตฺถิอตฺเถ รุฬฺเหน สทฺเทน วญฺจนา นาม.

“已去除骄慢与罪垢”（vidhūtamadakibbisaṃ）即“已灭尽骄慢与过失”。“唯贤善”（bhaddameva）即“为迟钝者所喜爱”——如同所说“于良种象中，应唯亲近良种之象”。其义是：应唯亲近最上之人。若问亲近何为？于象而言，彼调伏、善教之象，能令亲近、侍奉自己者，到达安稳无畏之城。于人而言，彼调伏、制御之圣者（ariyapuggala），能令亲近、侍奉自己者，到达安稳无苦之涅槃城。此处，以一个惯用于象之义、而非诗人所欲之最高义的词语，构成了名为“欺瞒”（vañcanā）的辞格。

---

‘‘พหุคุเณ ปณมติ, ทุชฺชนานํปฺยยํ ชโน;

หิตํ ปมุทิโต นิจฺจํ, สุคตํ สมนุสฺสร’’นฺติ.

“此人礼敬多德者，亦礼敬恶人；（他）恒常欢喜，（你当）为利益故忆念善逝。”

---

อยํ อุกฺกนฺตา. อิมสฺสตฺโถ อุปริ อาคมิสฺสติ.

此为“越格”（ukkantā）。其义理将于后文阐明。

---

พฺยากิณฺณโทสตฺเต สติปิ ปเหฬิการุฬฺหตฺตา เอสา อิฏฺฐา. วุตฺตญฺหิ ‘‘ปเหฬิกายมารุฬฺหา, น หิ ทุฏฺฐา กิลิฏฺฐตา’’ติ. อิห สมฺพนฺธีปทานํ อฏฺฐานฏฺฐาปเนน พฺยวหิตตฺตํ โหติ.

即使有过失之混杂，但因其为谜语之惯例，此亦为可取。诚如所言：“依于谜语，则晦涩不为过失。”此处，相关词语因不当放置而相互分隔。

---

‘‘มุขผุลฺลํ คิงฺคมกํ, นิยุรุคฺคตฺถนุนฺนตํ;

ปฏจฺจรี วรํ โปโส, ภีรุยา ธารยนฺติยา’’ติ.

“面花、金刚宝、臂钏、胸衣、顶饰。衣衫褴褛之男子，胜过佩戴此物之怯懦女。”

---

อยํ ปมุสฺสิตา.

此为“隐僻”（pamussitā）。

---

มุขผุลฺลํ ติลกาทึ คิงฺคมกํ เอวํนามกํ ปสาธนํ นิยุรุคฺคตฺถนุนฺนตํ นิยุรํ วลยํ, อุคฺคตฺถนํ ปโยธรปฏํ, อุนฺนตํ นลาฏปฏาทิกํ, มุขโต อุนฺนตาภรณญฺจ ธารยนฺติยา ภีรุยา อิตฺถิยา ปฏจฺจรี ชิณฺณวตฺถนิวาสี โปโส ปุริโส วรํ อุตฺตโม. เอตฺถ พหุปโยครหิเตหิ สทฺเทหิ รจิตตฺตา อตฺถสฺส ทุรวโพธตา.

“面花”（mukhaphullaṃ）即吉祥痣等，“金刚宝”（giṅgamakaṃ）即如此名称之饰品，“臂钏”（niyuraṃ）即手镯，“胸衣”（uggatthanaṃ）即乳房之布，“顶饰”（unnataṃ）即额头之布等，以及脸上高耸之饰品——穿着破旧衣服的男子，胜过佩戴这些饰品的胆怯女子。此处因使用众多不常用之词语，致使义理难以理解。

---

‘‘นว’คฺครตนาน’สฺมึ, ทิสฺสนฺติ รตนากเร;

ปุริสาเนตฺถ อฏฺฐนฺนํ, อฏฺฐา’สาธารณา’ปร’’นฺติ.

“于此宝藏中，得见九种胜宝。此处八种为八种人所独有，另一种则（为众人所）有。”

---

อยํ สมานรูปา.

此为“同喻”（samānarūpā）。

---

อสฺมึ รตนากเร อคฺครตนานิ นว ทิสฺสนฺติ, เอตฺถ อิเมสุ รตเนสุ อฏฺฐ รตนานิ อฏฺฐนฺนํ ปุริสานํ อสาธารณานิ, อปรํ รตนํ สาธารณํ. อิมานิ นว โลกุตฺตรานิ จิตฺตีกตาทิอตฺเถน ‘‘รตนานี’’ติ จ ตปฺปภโว สมฺมาสมฺพุทฺโธ [Pg.68]‘‘อากโร’’ติ จ กปฺปิโตติ อมุขฺยตฺเถสุ รตนาทิสทฺทานมาโรปนํ โหติ.

于此宝藏中可见九种最胜珍宝，其中八种珍宝为八种人所独有，另一种珍宝则是共同的。这九种都是出世间的，因为具有值得重视等意义，所以称为“珍宝”，而从这里产生的正自觉者，则称为“宝藏”。在这里，珍宝等词语都是在非本义上转用。

---

‘‘วินฺทนฺติ เทวคนฺธพฺพา, หิมวนฺตมหาตเล;

รสวนฺเต สเร สตฺต, น นาคาปิ อุโปสถา’’ติ.

“天神与乾闼婆于雪山（Himavanta）大地，得七美味之湖；纵然守布萨之龙族亦不得。”

---

อยํ ผรุสา.

此为“粗犷”（pharusā）。

---

หิมวนฺตมหาตเล หิมาลยสฺส มตฺถเก รสวนฺเต โสทเก สตฺต สเร อโนตตฺตาทิเก เทวคนฺธพฺพา วินฺทนฺติ เสวนฺติ, อุโปสถา นาคาปิ น วินฺทนฺติ. อยมปรตฺโถ. หิมวนฺตมหาตเล จนฺทรํสิยุตฺเต มหาปาสาทตเล เทวคนฺธพฺพา กีฬมานา คนฺธพฺพา รสวนฺเต มธุรคุณยุตฺเต สตฺต สเร วีณาย ฉชฺชาทิเก สตฺต สเร วินฺทนฺติ, นาคาปิ อริยาปิ อุโปสถาปิ อุปวุตฺถาปิ น วินฺทนฺติ นานุภวนฺติ. เอตฺถ ทิพฺพนฺตีติ เทวา. อุโปสโถ เอเตสมตฺถีติ อุโปสถาติ วิคฺคโห. ลกฺขณกฺกมโต ปสิทฺธปจุรปโยคโต อญฺญทตฺถา เยน เกนจิ เลเสน ปจฺจยาทีนํ ชาตสทฺทสฺส อตฺถิตา.

于雪山（Himavanta）大地，即喜马拉雅山之巅，有七个具味、含水之湖，如阿耨达池（Anotatta）等，天神与乾闼婆寻得并享用，而守布萨之龙族亦不得。此为另一义。于雪山大地，月光所照之大殿堂上，天神与乾闼婆嬉戏，彼乾闼婆得闻具味、有甜美特质之七声，即毗奈耶琴之“舍时调”（chajja）等七音，而龙族、圣者、守布萨者、持戒者皆不得闻、不得体验。此处，“天”（deva）是因其嬉戏（dibbanti）而得名。“有布萨”（uposatho etesam atthi），此为“布萨者”（uposathā）之语法分析。从特征、次第、通行之广用，以及由任何细微因缘而生的词语，其意义皆可成立。

---

‘‘คีตสทฺเท สรา ทฺเว ทฺเว, ทฺเว ฉชฺชญฺญตฺร ฉสฺสรา;

ปญฺจวณฺณํ ยถา จกฺขุ, ฉพฺพณฺณา นาสิกา ตถา’’ติ.

“歌声之词有二元音，二音，除舍时调外有六音；眼如五色，鼻亦六色。”

---

อยํ สงฺขฺยาตา.

此为“计数”（saṅkhyātā）。

---

คีตสทฺเท สรา ทฺเว โหนฺติ, ฉชฺช’ญฺญตฺร ฉชฺชโต อญฺญตฺร ฉชฺชํ วชฺเชตฺวา อุสโภ คนฺธาโร มชฺฌิโม ปญฺจโม เธวโต นิสาโทติ. เอตฺถ ยุคฬโต ทฺเว ทฺเว ฉสฺสรา ฉสรวนฺโต. ยถา จกฺขุ ปญฺจวณฺณํ โหติ, ตถา เอวํ นาสิกา ฉพฺพณฺณา โหติ, คีตสทฺเท อีการอการสรทฺวยสพฺภาวโต จ ฉชฺชํ ฐเปตฺวา อุสภาทีสุ สรานํ ติวิธตฺตา จ ‘‘จกฺขู’’ติ สรพฺยญฺชนวเสน ปญฺจวณฺณานํ สพฺภาวโต จ ‘‘นาสิกา’’ติ ฉนฺนํ สพฺภาวโต จ เอวํ วุตฺตํ. เอตฺถ วุตฺตสงฺขฺยาคีตาทิสทฺทสนฺนิฏฺฐานโต สมฺโมหการินี โหติ.

在“歌声”（gītasadda）一词中有二元音，除“舍时调”（chajja）外，有“ ऋषभ”（usabha）、“gāndhāra”、“madhyama”、“pañcama”、“dhaivata”、“niṣāda”。此处，此六音成双作对，具六声。譬如“眼”（cakkhu）有五“色”（字母），“鼻”（nāsikā）亦有六“色”（字母）。如此说，是因“歌声”（gītasadde）一词中有ī（伊）与a（阿）二元音之故，亦因除去“舍时调”后，“ ऋषभ”等音有三种之故，亦因“眼”（cakkhu）一词依元音与辅音有五字母之故，亦因“鼻”（nāsikā）一词有六（字母）之故。此处，所述及之计数、歌声等词语的确定，会令人迷惑。

---

‘‘ปาตุ [Pg.69] โว อุทิโต ราชา, สิริมา รตฺตมณฺฑโล;

สกนฺติคหนกฺขตฺต-สงฺฆยุตฺโต สุลกฺขโณ’’ติ.

“愿升起之王护佑您，吉祥且具赤红圆盘；与光辉密集之星群相伴，具足好相。”

---

อยํ ปกปฺปิตา.

此为“构想”（pakappitā）。

---

สิริมา สิริมนฺโต รตฺตมณฺฑโล อนุรตฺตชนปทมณฺฑโล, อนุรตฺตอมจฺจมณฺฑโล วา สกนฺติคหนกฺขตฺตสงฺฆยุตฺโต สกสฺส อตฺตโน อนฺเต สมีเป คหเนหิ อวิรเฬหิ ขตฺตสงฺเฆหิ ขตฺติยสมูเหหิ ยุตฺโต สํยุตฺโต สุลกฺขโณ ปสตฺถปุริสลกฺขโณ อุทิโต ปสิทฺโธ ราชา นรินฺโท โว ตุมฺเห ปาตุ รกฺขตูติ อยํ อนธิปฺเปตตฺโถ. สิริมา ‘‘ลกฺขิยา วาสฏฺฐานตฺตา’’ติ วุตฺตตฺตา สิริมนฺโต รตฺตมณฺฑโล อุคฺคมเน รตฺตมณฺฑโล สกนฺติคหนกฺขตฺตสงฺฆยุตฺโต กนฺติสหิเตหิ คหนกฺขตฺตตารคเณหิ ยุตฺโต สุลกฺขโณ สุฏฺฐุ สสลกฺขโณ อุทิโต อุคฺคโต ราชา จนฺโท โว ตุมฺเห ปาตูติ อุภยปกฺขสฺส สาธารณคุณคุณีปทปริคฺคเหน อิธ วากฺยตฺถสฺส อญฺญถา ทิสฺสมานตา โหติ.

“吉祥”（sirimā）即具祥瑞者；“赤红圆盘”（rattamaṇḍalo）即国土人民皆爱戴，或大臣之众皆爱戴；“与光辉密集之星群相伴”（sakantigahanakkhattasaṅghayutto）即与在自己身边密集之刹帝利众、武士群相应；“具足好相”（sulakkhaṇo）即具足可赞叹之人相；“升起”（udito）即声名远播；“王”（rājā）即人主。愿彼护佑汝等——此非所欲之义。“吉祥”（sirimā），因经说为“吉祥天女之住处”，故为具祥瑞者；“赤红圆盘”（rattamaṇḍalo）即升起时圆盘为赤色；“与光辉密集之星群相伴”（sakantigahanakkhattasaṅghayutto）即与具光辉之密集星群相伴；“具足好相”（sulakkhaṇo）即善具兔相；“升起”（udito）即升起；“王”（rājā）即月亮。愿彼护佑汝等——此处，因采用了对双方而言共通的、描述品德及其拥有者的词语，句义便呈现出别样面貌。

---

‘‘วุจฺจตา’โท อิสิตฺเย’โก, สุมหนฺโตปการวา;

สนาตโน จ น อิสิ, น สขา น สนาตโน’’ติ.

“最初被称为‘仙人’者，具足极大助益；他既非古老亦非仙人，既非朋友亦非永恒。”

---

อยํ นามนฺตริกา.

此为“藏名”（nāmantarikā）。

---

เอโก อาโท ปุพฺเพ ‘‘อิสี’’ติ วุจฺจติ, สุมหนฺโตปการวา อติมหนฺโตปการสมนฺนาคโต สนาตโน จ สสฺสโต จ โหติ, ตถาปิ น อิสิ อิสิ นาม น โหติ, น สขา มิตฺโตปิ น โหติ, น สนาตโน สสฺสโตปิ น โหติ, อยํ คมฺยมานตฺโถ. สุมหา อติมหนฺโต เอโก อาโท นามาทิมฺหิ อิสีติ วุจฺจติ, อนฺโต มชฺเฌ ปการวา ป-กาเรน สมนฺนาคโต, สนาตโน จ สสฺสโต จ โหติ, อิสิปิ นาม น โหติ, มิตฺโตปิ น โหติ, โส นาตโน ตนอิติ อกฺขรทฺวยรหิโต น [Pg.70] โหติ. อาทิมชฺฌานํ วุตฺตตฺตา อนฺเตติ ญายติ, ‘‘อิสิปตนวิหาโร’’ติ คเหตพฺพํ. ตตฺถ อิสิปตนนาเมน อิสิอาทีนํ คมฺยมานตฺถตฺตา นานตฺถกปฺปนา โหติ.

往昔，有一最初者被称为“仙人”，他有大助益，具足极大助益，既古老又永恒。即便如此，他并非名为仙人的仙人，不是同伴或朋友，也非古老永恒者，此是应理解之义。有一伟大、极伟大者，其最初被称为“仙人”，中间具足“pa”音之助益，既古老又永恒。他并非名为仙人者，亦非朋友，他不是“nātano”（非古老者），不是没有“tanai”这两个音节的。因已说初与中，故可知其后，应理解为“仙人堕处(Isipatana)精舍”。于此，由“仙人堕处”之名，因仙人等词的所指之义可被推知，故有各种意义的构想。

---

‘‘ธาวนฺตํ อุทยา อตฺถํ, มุหุตฺตํ น นิวตฺตติ;

น จนฺทมณฺฑลํ เอตํ, นาปิ อาทิจฺจมณฺฑล’’นฺติ.

从生起至坏灭而奔行，刹那不返回；这既不是月轮，也不是日轮。

---

อยํ นิภูตา.

此已平息。

---

อุทยา อุทยโต ปภุติ อตฺถํ ยาว อตฺถํ ธาวนฺตํ ชวนฺตํ มุหุตฺตํ มุหุตฺตกาลํ น นิวตฺตติ น ปุนาวตฺตติ. เอตํ จนฺทมณฺฑลมฺปิ น โหติ, อาทิจฺจมณฺฑลมฺปิ น โหติ. อุทยา ปฏิสนฺธิโต อตฺถํ ยาวจุติ. ธาวนฺตนฺติ อายุกิจฺจโต อายุจนฺทาทีนมตฺถานํ, ตปฺปกาสกสทฺทานญฺจ ตุลฺยตฺตา เอตฺถ ปติฏฺฐิตจนฺทาทิอตฺถนฺตรานํ สมฺภโว.

从生起，即从生起之时起，至坏灭，即直到坏灭之时，奔行、疾驰，片刻之时亦不回转，不复返。这既不是月轮，也不是日轮。“从生起”指从结生，“至坏灭”指直到死亡。所谓“奔行”，是因寿命的作用，以及寿命、月亮等事物和揭示它们的词语之间具有相似性，故于此，有成立月亮等其他事物的意义之可能。

---

‘‘เทวึ กิตฺติมหีนามํ, กฬารตฺถวฺหยํ ปุรึ;

หิตฺวา น สริ โส ธีโร, กโรนฺโตปฺยุ’ยฺยมวฺหย’’นฺติ.

那位智者舍弃了名为吉提玛希(Kittimahī)的王后，与名为迦拉罗陀(Kaḷāratthavhaya)的城市，即使做着名为“勤勇”的事，亦不忆念。

---

อยํ สมานสทฺทา.

此为同音词。

---

กิตฺติมหีนามํ กิตฺติมหีนํ ทฺวินฺนํ นาเมน สมนฺนาคตํ เทวึ อคฺคมเหสึ กฬารตฺถวฺหยํ ปุรึ กฬารอตฺถานํ ทฺวินฺนํ นาเมน สมนฺนาคตํ ปุรึ นครญฺจ โส ธีโร หิตฺวา ปริจฺจชิตฺวา อุยฺยมวฺหยํ อุยฺยมนาเมน สมนฺนาคตํ กโรนฺโต อปิ น สริ สมฺปตฺตึ นานุสริ, ยโสธราเทวิญฺจ กปิลวตฺถุปุริญฺจ หิตฺวา วีริยสงฺขาตปธานํ กโรนฺโต มหาสตฺโต สมฺปตฺตึ น สริ, เอตฺถาภิมตยโสธราทิสทฺทานํ ปริยาเยหิ กิตฺติมหีสทฺทาทีหิ รจิตตา.

具足“kitti”（名声）与“mahī”（大地）二名之义的王后，即首席王后；以及具足“kaḷāra”与“attha”（事）二名之义的城市。那位智者舍弃、抛弃了她们，即使做着名为“勤勇”的事，亦不忆念、不追忆那份成就。大士舍弃了耶输陀罗(Yasodharā)王后与迦毗罗卫(Kapilavatthu)城，做着名为精勤的“精进”(vīriya)，亦不忆念那份成就。于此，是以“吉提玛希”等词作为同义词，构成了所意指的“耶输陀罗”等词。

---

‘‘จตุทฺทิสามุขา พนฺธา, จตฺตาโร สินฺธวา สยํ;

ปริภุญฺชนฺติ นิกฺขิตฺตํ, ติณํ มชฺเฌ ยถาสุข’’นฺติ.

四匹辛度马(sindhavā)，面向四方而被拴住；它们随意享用放置在中间的草料。

---

อยํ สมฺมุฬฺหา.

此为迷惑。

---

สินฺธวา [Pg.71] จตฺตาโร อสฺสา จตุทฺทิสามุขา ยถา จตุทฺทิสาสมฺมุขา โหนฺติ, ตถา พนฺธา มชฺเฌ นิกฺขิตฺตํ ติณํ สยํ ยถาสุขํ ปริภุญฺชนฺติ, อญฺญมญฺญํ ปิฏฺฐึ กตฺวา พนฺธา วิย ขายติ, เต ปน สมฺมุขํ กตฺวา พนฺธา โหนฺติ. เอตฺถ ‘‘จตุทฺทิสามุขาพนฺธา’’ติ นิทฺทิฏฺฐตฺตา ปิฏฺฐึ กตฺวา พนฺธาติ สมฺมุฬฺหตา โหติ.

四匹辛度马(sindhavā)被拴住，以便它们面向四个方向。它们随意享用放置在中间的草料。这看起来像是它们背靠背地被拴住，但实际上它们是面对面地被拴住的。于此，因指明“面向四方而被拴住”，便产生了“背靠背地被拴住”的迷惑。

---

‘‘ชโน ชีวนชานนฺท-กรพนฺธุสฺส ภาสิตํ;

สกฺกโรนฺโตว ปปฺโปติ, ปุญฺญาริกฺขยโคจเร’’ติ.

世人若恭敬“令水生者喜悦之亲族”所说，便能到达“福德之敌灭尽”的境地。

---

อยํ ปาริหาริกี.

此为间接谜。

---

ชีวนชานนฺทกรพนฺธุสฺส ชีวนโต อุทกโต ชาตานํ ปทุมานํ อานนฺทกรสฺส สูริยสฺส พนฺธุสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภาสิตํ วจนํ สกฺกโรนฺโต ปูเชนฺโต ชโน ปุญฺญาริกฺขยโคจเร ปุญฺญานํ ปฏิปกฺขตฺตา ปุญฺญาริสงฺขาตานํ อกุสลานํ ขยสฺส นิมิตฺตภูตํ นิพฺพานมารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺเน มคฺคผเล ปปฺโปติ ปาปุณาติ. เอตฺถ ชีวนชานํ อานนฺทกรสฺส พนฺธุสฺเสติ จ, ปุญฺญารีนํ ขยนิมิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺเตติ จ อิมินา พุทฺโธ มคฺคผลา จ ปารมฺปริเยน สมฺพนฺเธน วุตฺตาติ สมฺพนฺธานํ พาหุลฺลภาโว.

“令从生命（即水）而生的莲花喜悦者的亲族”，即令莲花喜悦的太阳之亲族——正自觉者，人们恭敬、供养其所说之言，以作为“福德之敌”（因与福德对立，故称福德之敌）的不善法灭尽之相的涅槃为所缘，便能证得所生起的道与果。于此，通过“令水生者喜悦之亲族”以及“以福德之敌的灭尽之相为所缘而转起”等语，佛陀及道果是以间接关系而说，故此中有多重关联。

---

‘‘น คณฺหาติ มหนฺตมฺปิ, สทฺทํ น จ วิภูสนํ;

จตุปฺปทสฺส กสฺสาปิ, กณฺโณยํ น กิลาผโล’’ติ.

它不接收巨大的声音，也不接受装饰；任何四足兽的这只耳朵，确实不是无果的。

---

อยํ เอกจฺฉนฺนา.

此为单层隐藏。

---

กสฺสาปิ จตุปฺปทสฺส กณฺโณ มหนฺตมฺปิ สทฺทํ น คณฺหาติ, อารมฺมณํ น กโรติ, วิภูสนมฺปิ น คณฺหาติ. ตถาปิ อยํ กณฺโณ อผโล น กิล, สผลโต นิปฺผโล น โหติ กิร. อสฺสกณฺโณ รุกฺโข. เอตฺถ กณฺโณติ อาเธยฺยํ กตฺวา ตทาธารสฺส อวจนโต นิสฺสยคุตฺติ.

任何四足兽的耳朵，即使是巨大的声音也不接收，不作为所缘，也不接受装饰。即便如此，这耳朵确实并非无果，它是有果的。这是马耳树(Assakaṇṇa)。于此，将“耳”作为被支持物，因未言及其支持者（马），故为“支持者之隐藏”。

---

‘‘อลงฺกโรนฺโต [Pg.72] ภุวนํ, สสฺสิริโก สเทวกํ;

กสฺมึ สญฺชาตสํวทฺโธ, โก เกน นุปลิมฺปตี’’ติ.

庄严着包含天神的世界，光彩熠熠；于何处出生长大？何者不被何者所染？

---

อยํ อุภยจฺฉนฺนา.

此为双层隐藏。

---

สสฺสิริโก สเทวกํ ภุวนํ อลงฺกโรนฺโตติ พุทฺโธ วิย ขายติ. ภุวนํ ภุวนสงฺขาตํ กํ ชลํ สทา เอว อลงฺกโรนฺโต สสฺสิริโก ลกฺขิยสมนฺนาคโต กสฺมึ ชเล สญฺชาตสํวทฺโธ โก กตโร เกน ชเลน น อุปลิมฺปติ น ลิมฺปติ. ปทุโมติ วิสชฺชนํ. ปทุโม หิ ปุํนปุํสกลิงฺโค. อิห ชลปทุมานํ ทฺวินฺนมฺปิ ฉาทิตตฺตา อุภยจฺฉนฺนา นาม.

“庄严着包含天神的世界，光彩熠熠”，此句看似佛陀。〔实则指：〕恒常庄严着名为“bhuvana”的水，光彩熠熠、具足祥瑞，于何水中出生长大？是何物，不被何水所染、所沾？答案是：莲花(paduma)。“Paduma”一词，实通阳性与中性。于此，因水与莲花二者皆被隐藏，故名为“双层隐藏”。

---

‘‘อาโท โสเยว โย อนฺเต, มชฺฌิมสฺสาทิ มชฺฌิโม;

สิทฺธนฺตาทีสุ วตฺตนฺตํ, อสงฺขตปทํ วทา’’ติ.

最初的即是最终的，中间的开端即是中间；请说出那通行于宗义等中、无为的言词。

---

อยํ สํกิณฺณา.

此为混杂。

---

อนฺเต อวสาเน โย โหติ, อาโทปิ โสเยว โหติ, มชฺฌิมสฺส อาทิภูโต มชฺฌิโม เอว โหติ, สิทฺธํ นิปฺผนฺนํ ตาทีสุ อริเยสุ วตฺตนฺตํ อสงฺขตปทํ วท กเถหีติ อยมปรตฺโถ. อาโท อาทิมฺหิ โสเยว สกาโร เอว อนฺเต ปริโยสาเน โย ยกาโรเยว, มชฺฌิโม มชฺฌิมวณฺโณ มชฺฌิมสฺส สทฺทสฺส อาทิ มกาโร, สิทฺธนฺตาทีสุ มตสมยกาลาทีสุ วตฺตนฺตํ วาจกภาเวน ปวตฺตนฺตํ อสงฺขตปทํ สงฺขตโต อญฺญตฺตา อสงฺขตภูตํ ปญฺญตฺตึ วท กเถหีติ. สมยสทฺโท หิ นามปญฺญตฺติ. เอตฺถ สิทฺธนฺตสทฺเทน อาทิสทฺทสฺส สงฺคหิตตฺตา ตาทิอตฺโถ ลพฺภตีติ อตฺถสฺส คุฬฺหตาย สมาคตาลกฺขเณน จ ‘‘โส’’ติ ‘‘โย’’ติ ‘‘อสงฺขตปท’’นฺติ อญฺญตฺถรุฬฺหสทฺเทน วญฺจิตตฺตา วญฺจิตาลกฺขเณน จ สมยสทฺเท นานตฺถกปฺปนโต นามนฺตริกาลกฺขเณน จาติ ตีหิปิ ลกฺขเณหิ มิสฺสิโตติ. เสเสสุปิ สํกิณฺณตฺตํ เอวเมว [Pg.73] เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตลกฺขณานุสาเรเนว สมาคตาทีนํ อนฺวตฺถสญฺญตา เวทิตพฺพา.

在终点与究竟处者，在开始处亦是彼；中间的开端，即是中间。请讲述那在圣者(tādī)中存在的、已成就的、已圆满的无为法(asaṅkhatapada)，此是另一种解释。最初，在开始处，就是“萨”(sa)音；最后，在究竟处，就是“亚”(ya)音；中间的音节，即是中间词的开始“摩”(ma)。请讲述那在宗义(siddhanta)、见解(mata)、时节(samaya)、时期(kāla)等之中，以表述方式运作的无为法(asaṅkhatapada)，它因异于有为法而是无为的状态，是一种概念安立(paññatti)。“时节”(samaya)一词实为一种名相安立(nāmapaññatti)。此处，由于“宗义”(siddhanta)一词包含了“等”(ādi)字，故可获得“如是者”(tādī)之义。又因其义理深奥，具有“会集”的特征；以及“彼”(so)、“此”(yo)、“无为法”(asaṅkhatapada)等在其他语境中常见的词语造成误导，具有“欺瞒”的特征；以及“时节”(samaya)一词的多重含义，具有“名相间隔”的特征，故此（解释）被这三种特征所混淆。其余的混杂之处亦应如是理解。于各处所说的特征，应依此了知“会集”等词语的真实含义。

---

๓๔.

34.

---

เทสกาลกลาโลก-ญายาคมวิโรธิ ยํ;

ตํ วิโรธิปทํ เจ’ต-มุทาหรณโต ผุฏํ.

违逆处、时、艺、世间、理、教者；此违逆之句，由例证而彰明。

---

๓๔. ‘‘เทสิ’’จฺจาทิ. เทโส ถลชลเทสาทิ. กาโล รตฺตินฺทิโว. กลา นจฺจคีตาทโย. โลโก จราจรภูตปฺปวตฺติ. ญาโย ยุตฺติ. อาคโม อิธ พุทฺธวจนํ. อญฺญตฺถ ตุ สุติธมฺมสํหิตา, เต จ. เตหิ วิโรโธ อสฺส อตฺถีติ เทส…เป… วิโรธิ. ยนฺติ อนุวทิตฺวา. ตํ วิโรธิปทนฺติ วิธียเต. เอตญฺจ ปทํ อุทาหรณโต ลกฺขิยโต ผุฏํ ปากฏํ. ยโต ชลชาทีนํ ถลาทีสุ ปาตุภาวาทิ, รตฺยาทีสุ สมฺภวนฺตานํ กุสุมาทีนํ ทิวาทีสุ สมฺภโว จ, ‘‘นจฺจคีตาทิจตุสฏฺฐิยา กลาสุ ภินฺนฉชฺโช นาม สตฺตสโร’’ติอาทินา กลาสตฺถาภิหิตลกฺขณาติกฺกมวิโรโธ จ, ‘‘อคฺคิสีตโล, นิสฺสาโร ขทิโร’’ติอาทินา โลกสีมาติกฺกโม จ, วุตฺตายปา’นรุปฺปตฺตสมุปฺปตฺติยา มิทฺธสฺส รูปภาวาปาทนาทิญายวิโรโธ จ, ยถาสกมาคเมน วิโรโธ จ สุเขน จ สกฺกา ปากฏตฺตา วิญฺญาตุํ, ตโต สพฺพเมตํ โนทาหฏนฺติ อธิปฺปาโย.

34. “处”(Desa)等。“处”指陆地、水域等地。“时”(Kāla)指昼夜。“艺”(Kalā)指舞蹈、歌唱等。“世间”(Loka)指有情与无情的生起流转。“理”(Ñāya)指道理。“教”(Āgama)在此指佛陀言教，他处则指经藏与律藏等。若有与这些（处、时等）相违者，即称为“处……乃至……相违”。在复述了“何者”(yaṃ)之后，便安立此名为“相违句”(virodhipada)。此句由例证与特征而明显昭著。例如，水中生物在陆地显现等；夜间开放的花朵在白昼绽放；以及‘在六十四艺中，名为“破初音”(bhinnachajja)的七音阶’等，此乃违背技艺论著所说之特征；又如‘火是冷的，无髓的儿茶树(khadira)’等，此乃超越世间常理；以及将经中所说为无色法的昏沉(middha)归为色法等，此乃违背正理；以及各自信奉之教义间的相违，皆因其显著而易于理解，因此这一切皆不举例，此乃其意趣。

---

๓๔. เอวํ ยมกปเหฬิกานมทสฺสเน การณํ วตฺวา อิทานิ อุทฺเทสกฺกเมน สมฺปตฺตวิโรธิโทสํ ‘‘เทสกาลิ’’จฺจาทินา วทติ. ยํ ปทํ เทโส ถลชลปพฺพตาทิ. กาโล รตฺตินฺทิโว เหมนฺตาทิวเสน ติวิโธ, วสนฺตาทิวเสน ฉพฺพิโธ. กลา นจฺจคีตาทิจตุสฏฺฐิ. โลโก ถาวรชงฺคมภูตปวตฺติสงฺขาโต. ญาโย ยุตฺติ. อาคโม อิห พุทฺธวจนํ, อญฺญตฺถ ปน สุติธมฺมสํหิโต จ. เตหิ วิโรโธ อสฺส อตฺถีติ เทส…เป… วิโรธิ. ตํ วิโรธิปทํ นาม. [Pg.74] เอตํ วิโรธิปทํ อุทาหรณโต ลกฺขิยโต ผุฏํ ปริพฺยตฺตํ. วสฺสิกชาติสุมนาทีนํ ชลชาทิภาโว จ, ปทุมกุมุทาทีนํ ถลชาทิภาโว จ, รตฺติอาทีสุ ลพฺภมานานํ กุมุทาทีนํ ทิวาทีสุ สมฺภโว จ, นจฺจคีตาทิจตุสฏฺฐิยา กลาสุ ‘‘ฉชฺโช อุสโภ คนฺธาโร มชฺฌิโม ปญฺจโม เธวโต นิสาโท’’ติ ทสฺสิตสตฺตสรานเมกเทสสฺส ฉชฺชสฺส ภินฺนสตฺตสโร ฉชฺโช นามาติ สมุทายวเสน โวหารกรณาทีหิ สตฺถาคตตํ, ลกฺขณาติกฺกมญฺจ, ‘‘อคฺคิ สีตโล, จนฺทนํ อุณฺหํ, ขทิรรุกฺโข นิสฺสาโร, เอรณฺโฑ สสาโร’’ อิจฺจาทินา โลกมริยาทาติกฺกโม จ, มิทฺธสฺส อรูปภาวุปปตฺติยา วุตฺตายปิ รูปภาวสาธนสทิสยุตฺติวิโรธิกถนญฺจ, ยถาสกมาคมมติกฺกมฺม กถนญฺจาติ สพฺเพสํ วิรุทฺธสภาวสฺส ปากฏตฺตา อุทาหรณํ น ทสฺสยิสฺสามาติ อธิปฺปาโย. อิเมสเมว เทสาทิวิโรธีนมวิรุทฺธตฺตํ เอตฺเถว วิโรธิปทโทสปริหาเร ‘‘โพธิสตฺตปฺปภาเวนา’’ติจฺจาทินา ทิสฺสติ. เทส…เป… คเมหิ วิโรโธ, โส อสฺส อตฺถีติ เทส…เป… วิโรธิ. นินฺทายํ อยมสฺสตฺถีติ วิวจฺฉิตา.

34. 在说明了不见双关语和谜题的原因后，现在按照纲要的顺序，以“处、时”等来说明相违的过失。“处”(desa)指的是陆地、水域、山岳等。“时”(kāla)依冬、夏等分为三季，或依春季等分为六季。“技艺”(kalā)指的是歌舞等六十四种。“世间”(loka)指不动生物与活动生物的流转。“道理”(ñāya)指的是理则。“教”(āgama)在此处指佛语，在其他语境中则指经藏、律藏。如果与这些相违，就称为“处……乃至……相违”。此即名为“相违句”。这些相违之处，可通过举例和特征来清楚、明白地了解。例如：素馨花等应生于陆地，却生于水中；莲花、睡莲等应生于水中，却生于陆地；于夜晚可见之睡莲等，却于白昼出现；在歌舞等六十四种技艺中，所显示的七音阶——“初音(chajja)、牛音(usabha)、乾陀罗音(gandhāra)、中音(majjhima)、第五音(pañcama)、提婆音(dhevata)、尼沙陀音(nisāda)”，其中初音(chajja)被称作“破七音初音”，此乃集合称谓等，违背了音律学的原则，并超越了其特征；又例如说“火是冷的，檀香是热的，儿茶树(khadira)没有树心，蓖麻树(eraṇḍa)有树心”等，这是违背世间常理的说法；以及，昏沉(middha)虽已被说为是无色法，却又提出与之相违的、类似于证明其为色法的道理；还有各自违背自身经典之论述等等——因所有这些自性相违之事已甚明显，故不再举例说明，此乃作者之意图。这些处等相违之处，本身并非绝对相违，故在补救此相违之处的过失时，即以“因菩萨威力”(bodhisattappabhāvena)等来说明。与处……教(āgama)等相违，如果存在这些过失，就称为“处……相违”。所谓“应受谴责”(nindāyaṃ)，即指此类过失，已明确辨析。

---

๓๕.

35.

---

ย’ทปฺปตีต’มานีย, วตฺตพฺพํ เนยฺยมาหุ ตํ;

ยถา สพฺพาปิ ธวลา, ทิสา โรจนฺติ รตฺติยํ.

凡有未明之义理，引导诠释方是宜；犹如皎月升夜空，四方皆沐清辉里。

---

๓๕. ‘‘ย’’มิจฺจาทิ. อปฺปตีตํ สทฺทโต, อตฺถโต วา อนธิคตํ นหฺยญฺญถาวคโม คนฺถนฺตราภาวโต. วกฺขติ หิ ‘‘ทุลฺลภาวคตี สทฺท-สามตฺถิยวิลงฺฆินี’’ติ. ยํ กิญฺจิ ปทํ สมานีย อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ, ตํ เนยฺยมาหุ. ยเถตฺยุทาหรติ. สพฺพาปิ สกลาปิ ทิสา ปุพฺพทิสาทโย ทส ทิสา รตฺติยํ รชนฺยํ ธวลา อุชฺชลา โรจนฺติ ทิปฺปนฺตีติ เอตฺตเก นิทฺทิฏฺเฐ จนฺทมรีจิโน เอตฺถ เนยฺยตฺตํ.

35. “何”(Yaṃ)等词，是指不熟悉字面意义，或不了解其含义，因无其他理解方式，亦无其他文本可供参考。因为将会说“超越词语能力范围的理解，是难以获得的”。任何词语，若需汇集并引入才能说明，则称之为“待诠释”(neyya)。例如：所有方向，即东方等十个方向，在夜晚(rattiyaṃ)，在黑夜中(rajanyaṃ)，是洁白明亮的(dhavalā)，闪耀的(ujjalā)，发光的(rocanti dippanti)。既然已如此明确指出，那么在此处，月亮的光辉(candamarīci)就属于“待诠释”(neyya)范畴。

---

๓๕. อิทานิ เนยฺยโทสมุทาหรติ ‘‘ย’’มิจฺจาทินา. ยํ ปทํ อปฺปตีตํ ปทนฺตเรน, เตนาภิหิตตฺเถน วา ‘‘อิมสฺสตฺโถย’’มิติ [Pg.75] อวิญฺญาตํ อานีย วตฺตพฺพํ, ตโตเยว ปทนฺตรมานีย วตฺตพฺพํ โหติ, ตํ เนยฺยมาหุ ‘‘เนยฺยโทโส’’ติ โปราณา อาหุ. ยถา ตตฺโถทาหรณมีทิสํ ‘‘สพฺพาปิ ธวลา ทิสา โรจนฺติ รตฺติย’’นฺติ. สพฺพาปิ ทิสา ปุพฺพทกฺขิณาทโย ทส ทิสา ธวลา เสตา รตฺติยํ รชนฺยํ โรจนฺติ ทิปฺปนฺติ. เอตฺถ ทิสาย วิเสสนํ ธวลคุณํ เกลาสกูฏสุธาภิตฺติจนฺทรํสิอาทีสุ กุโต สญฺชาตมิติ อนิจฺฉิตตฺตา อญฺญนิวตฺตนตฺถํ จนฺทกิรณาทิวาจกปทํ อาเนตฺวา ธวลตา อิมิเนติ วตฺตพฺพตฺตา ธวล ปทํ เนยฺยโทเสน ทุฏฺฐํ โหติ. ปตีตํ วิญฺญาตํ, น ปตีตํ อปฺปตีตํ. เอตฺถ อกาโร ปสชฺชปฏิเสเธ.

35. 现在以“yaṃ”等词来说明“待诠释过失”(neyyadosa)。若一词语(pada)，其义不显，无法借由其他词语或其自身所指来理解，而必须引入另一词语加以说明时，古人称此为“待诠释”(neyya)，此即“待诠释过失”(neyyadosa)。例如，此处的例子是：“一切白色的方向在夜间闪耀”。所有方向，如东、南等十方，在夜晚(rattiyaṃ)呈现白色(dhavalā, setā)而闪耀(rocanti, dippanti)。在此，“方向”的修饰语“白色”(dhavala)这一属性，不知是来自凯拉萨(kelāsa)山顶、石灰墙(sudhābhitti)还是月光(candaraṃsi)等，因其来源不定，为排除其他可能，须引入表示月光之类的词语来说明“白色”的来源，因此“白色”一词便有“待诠释过失”。“易解”(patītaṃ)即“已知”(viññātaṃ)，“不易解”(na patītaṃ)即“待诠释”(appatītaṃ)。此处的“a”用于否定(pasajjapaṭisedha)。

---

๓๖.

36.

---

เนทิสํ พหุ มญฺญนฺติ, สพฺเพ สพฺพตฺถ วิญฺญุโน;

ทุลฺลภา’วคตี สทฺท-สามตฺถิยวิลงฺฆินี.

一切智者于一切处，皆不重视此类(待诠释)言说；超越词语及其功能之领悟，实为难得。

---

๓๖. อปฺปตีตํ นิจฺฉนฺติ วิญฺญูติ ทสฺเสตุมาห ‘‘เน’’ติอาทิ. อีทิสํ อนนฺตเร วุตฺตปฺปการํ เนยฺยํ สพฺเพปิ วิญฺญุโน เญยฺยวิทู สพฺพตฺถ คชฺชาทิเก น พหุ มญฺญนฺติ น สมฺภาเวนฺติ นปฺปยุชฺชนฺติ. กึ น พหุมญฺญนฺตีติ เจ อาห ‘‘ทุลฺลภา’’ติอาทิ. ตถา หิ อวคตี อตฺถาวคโม สทฺทํ วาจกํ, สามตฺถิยญฺจ ญายํ วิลงฺฆยติ จชติ อนุปทสฺสนโตติ สทฺทสามตฺถิยวิลงฺฆินี ทุลฺลภา น ลภฺยเต. ญาโยปตฺโถ วา สทฺโทปตฺโถ วา โยตฺโถ น โหติ. โส นปฺปตียเต ยถา มนสิ อวฏฺฐิตมตฺเตนาติ อตฺโถ. ตสฺมา สทฺทโต, อตฺถโต วา ปตีตพฺพมเนยฺยํ, ตพฺพิปรีตํ เนยฺยนฺติ วิญฺเญยฺยํ.

36. 为示智者不欲(用)不显之义，故说“na”等。如是，于前所说之“待诠释”(neyya)，一切智者、知所应知者，于散文等一切处，皆不重视、不推崇、不使用。若问：“为何不重视？”答曰：“难得”等。诚然，领悟，即对意义的理解，若超越言语(vācaka)及其功能(sāmatthiya)——亦即正理(ñāya)，舍弃而不彰显，则此“超越言语功能之领悟”为难得、不可得。若一意义，既非由正理所支持，亦非由言语所支持，则此义不会仅因存于(作者)心中而被理解。是故，当知可从言语或意义直接理解者为“非待诠释”(aneyya)，与此相违者为“待诠释”(neyya)。

---

๓๖. อิมํ อปฺปตีตปทํ วิญฺญูหิ นาภิมตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เนทิส’’มิจฺจาทิ. อีทิสํ ยถาวุตฺตปฺปการํ เนยฺยํ สพฺเพ วิญฺญุโน สพฺพตฺถ คชฺชปชฺชาทิเก น พหุ มญฺญนฺติ น สมฺภาเวนฺติ นปฺปโยเชนฺติ. อวคตี อตฺถาวโพโธ สทฺทสามตฺถิยวิลงฺฆินี [Pg.76] สทฺทสงฺขาตวาจกญฺจ สามตฺถิยสงฺขาตญายญฺจ อติกฺกมฺม ปวตฺตินี ทุลฺลภา ตาทิสปโยคาภาวโต ทุลฺลภา โหติ. โย อตฺโถ สทฺทาคโต, ญายาคโต วา น โหติ, โส กตฺตุโน มนสิ ปติฏฺฐิตมตฺเตน ปตีโต น โหตีติ ตํ ปทํ เนยฺยโทสมิติ สพฺเพ กวิโน ปริหรนฺตีติ อธิปฺปาโย. พหุมานํ กโรนฺตีติ วากฺเย พหุมญฺญนฺตีติ นามธาตุ. สทฺทสามตฺถิยํ วิลงฺฆยติ สีเลนาติ สทฺทสามตฺถิยวิลงฺฆินี.

36. 为示智者不赞同此不显之词，故说“na īdisaṃ”等。如是，于前所说之“待诠释”(neyya)，一切智者于散文、韵文等一切处，皆不重视、不推崇、不使用。领悟，即对意义的理解，若超越名为“言语”的能诠(vācaka)及名为“功能”的正理(ñāya)而转起，则为难得；因无如是用法，故为难得。若一意义，非源于言语，亦非源于正理，则此义不会仅因存于作者心中而被理解。是故，一切诗人(kavi)皆避免此具“待诠释过失”之词，此即其意。于“bahumānaṃ karonti”(致以尊重)句中，“bahumaññanti”(重视)为名动词。“saddasāmatthiyaṃ vilaṅghayati sīlena iti saddasāmatthiyavilaṅghinī”(其性超越言语功能，故为超越言语功能者)。

---

๓๗.

37.

---

สิยา วิเสสนาเปกฺขํ,ยํ ตํ ปตฺวา วิเสสนํ;

สาตฺถกํ ตํ ยถา ตํ โส,ภิยฺโย ปสฺสติ จกฺขุนา.

或有词语需修饰，得此修饰义乃彰；犹如彼人以眼见，则见更明。

---

๓๗. ‘‘สิยา’’อิจฺจาทิ. ยํ ปทํ วิเสสนํ ปตฺวา อตฺเถน สห วตฺตตีติ สาตฺถกํ. นิพฺพิเสสนนฺตุ วุตฺตตฺถเมว โหติ. ตํ วิเสสนาเปกฺขํ สิยา. ‘‘ตํ ยเถ’’ตฺยาทินา อุทาหรติ. ‘‘ปสฺสตี’’ติ วุตฺเต ‘‘จกฺขุนา’’ติ ลพฺภเตว.

37. “siyā”(或有)等。若一词语，在获得修饰语(visesana)后，能与意义相应，即为“有义”(sātthaka)。若无修饰语，则仅有其字面之义。此类词语即可能为“待修饰”(visesanāpekkhaṃ)。以“taṃ yathā”(犹如彼)等为例。当说“看见”(passati)时，“以眼”(cakkhunā)之义已可得知。

---

๓๗. ‘‘สิยา’’มิจฺจาทิ. ยํ ปทํ วิเสสนํ ปตฺวา สาตฺถกํ อตฺถสหิตํ, ตทภาเว นิรตฺถกํ โหติ, ตํ วิเสสนาเปกฺขํ นาม สิยา. ตํ ยถา ตสฺโสทาหรณเมวํ ‘‘ตํ โส ภิยฺโย ปสฺสติ จกฺขุนา’’ติ. โส ปุริโส ตํ ปุริสํ ภิยฺโย เยภุยฺยสา จกฺขุนา ปสฺสติ. เอตฺถ ‘‘ปสฺสตี’’ติ วุตฺเตเยว ‘‘จกฺขุนา’’ติ ญายติ. จกฺขุนาติ วิเสสฺยปทํ วิเสสนํ ลทฺธาว สาตฺถกํ โหติ. วิเสสเน อเปกฺขา อสฺสาติ จ, สห อตฺเถน วตฺตมานํ สาตฺถกมิติ จ สมาโส.

37. “siyā”(或有)等。若一词语，在获得修饰语(visesana)后，便具意义(sātthakaṃ)，即与意义相应，若无修饰语则无意义，此词即可称为“待修饰”(visesanāpekkhaṃ)。例如，其例为：“so taṃ bhiyyo passati cakkhunā”(彼以眼更见彼)。即彼人以眼更常见彼人。在此，仅说“看见”(passati)，便可知是“以眼”(cakkhunā)。而“以眼”(cakkhunā)一词，在获得其所修饰的词后，方有意义。“visesane apekkhā assā iti visesanāpekkhaṃ”(其于修饰语有所期待，故为待修饰)，及“saha atthena vattamānaṃ iti sātthakaṃ”(与意义共存，故为有义)，此为复合词之解析。

---

๓๘.

38.

---

หีนํ กเร วิเสสฺยํ ยํ, ตํ หีนตฺถํ ภเว ยถา;

นิปฺปภีกตขชฺโชโต, สมุเทติ ทิวากโร.

若有词语使被修饰者低劣，则该词具有低劣义，例如：令萤火虫黯然失色，太阳升起。

---

๓๘. ‘‘หีน’’มิจฺจาทิ[Pg.77]. ยํ วิเสสนปทํ วิเสสฺยํ วิเสสิตพฺพํ หีนํ ลามกํ กเร กเรยฺย, ตํ วิเสสนปทํ หีนตฺถํ หีโน อตฺโถ ยสฺส ตํ หีนตฺถํ นาม ภเวยฺย. ‘‘ยถา’’อิตฺยาทินา อุทาหรติ. นิปฺปภีกโต ขชฺโชโต เยน โส ทิวากโร ปภากโร สมุเทติ อุปคจฺฉตีติ. เอตฺถ ขชฺโชตปฺปภาปหรเณ น ถุติ ทิวากรสฺสาติ.

38. “hīna”(低劣)等。若一修饰词(visesanapada)，使其所修饰之词(visesya, visesitabba)显得低劣(hīna)、卑下(lāmaka)，则此修饰词即可称为“有低劣义”(hīnatthaṃ)，即其义为低劣。以“yathā”(例如)等为例。“nippabhīkato khajjoto yena so divākaro pabhākaro samudeti upagacchati”(令萤火虫失其光者，彼太阳、光明作者升起、出现)。在此，夺去萤火虫之光，于太阳并非赞颂。

---

๓๘. ‘‘หีนํ กเร’’จฺจาทิ. ยํ ปทํ วิเสสฺยํ หีนํ กโรติ, ตํ หีนตฺถํ ภเว. ยถา ตตฺโถทาหรณเมวํ ‘‘นิปฺปภีกตขชฺโชโต, สมุเทติ ทิวากโร’’ติ. ปภารหิตกตา ขชฺโชตา เยน โส ทิวากโร สูริโย สมุเทติ อุคฺคจฺฉติ. ‘‘นิปฺปภีกตขชฺโชโต’’ติ อิมินา วิเสสเนน ลามกาโลกลทฺธยุตฺตสฺส ขชฺโชปนกสฺส อภิภวนปฺปกาสนํ สหสฺสรํสิโน นินฺทาเยว, น ถุตีติ วิเสสฺยํ หีนตฺถํ โหติ. หีโน อตฺโถ ยสฺเสติ จ, นตฺถิ ปภา เอเตสนฺติ จ, นิปฺปภา กตาติ จ, นิปฺปภีกตา ขชฺโชตา เยนาติ จ วิคฺคโห.

38. “hīnaṃ kare”(使低劣)等。若一词语使其所修饰之词(visesya)低劣，则该词具有低劣义(hīnatthaṃ)。例如，其例为：“nippabhīkatakhajjoto, samudeti divākaro”(令萤火虫黯然失色，太阳升起)。“pabhārahitakatā khajjotā yena so divākaro sūriyo samudeti uggacchati”(令萤火虫之光尽失者，彼太阳、日轮升起)。以“nippabhīkatakhajjoto”(令萤火虫黯然失色)此一修饰语，彰显了仅具微弱光芒之萤火虫被压制，此于千光者(太阳)实为贬损，而非赞颂，是故被修饰词(太阳)带有低劣义。其解析为：“hīno attho yassa”(其义低劣)，“natthi pabhā etesaṃ”(彼等无光)，“nippabhā katā”(被夺去光芒)，以及“nippabhīkatā khajjotā yena”(萤火虫被彼夺去光芒)。

---

๓๙.

39.

---

ปาทปูรณมตฺตํ ยํ, อนตฺถมิติ ตํ มตํ;

ยถา หิ วนฺเท พุทฺธสฺส, ปาทปงฺเกรุหมฺปิจ.

若仅为填充音节，当知彼词为无义。例如：“我实(hi)礼敬佛陀之莲足，亦(ca)复(api)如是。”

---

๓๙. หิ อปิ จสทฺทานํ ปาทปูรณมตฺตตฺตา อนตฺถกตฺตํ. วิเสสนวิเสสฺยปทโทโส.

39. “hi”、“api”、“ca”等词，因仅为填充音节，故无意义。此为修饰词与被修饰词之过失。

---

๓๙. ‘‘ปาทปูรณิ’’จฺจาทิ. ยํ ปทํ ปาทปูรณมตฺตํ จตุตฺถํสสงฺขาตสฺส ปาทสฺส ปูรณมตฺตเมว โหติ, ตํ อนตฺถมิติ มตํ ญาตํ. ยถาสทฺโท วุตฺตตฺโถ. พุทฺธสฺส ปาทปงฺเกรุหํ ปาทมฺพุชํ วนฺเทติ. เอตฺถ หิ อปิจาติ อิเมสํ สมตฺตนาทิอตฺเถสุ อปฺปวตฺติโต เกวลํ ปาทปูรณมตฺตโต อนตฺถกตฺตํ. มตฺตสทฺโท อวธารเณ. วิเสสนวิเสสฺยปทโทโส.

39. “补足句”等。若某词仅为补足句，即仅为补足偈颂的四分之一，则被认为无义，此乃共识。“如”一词其义已说。他礼敬佛陀的莲花足。于此，`hi`与`api ca`等词，因未用于其‘完成’等义，仅为补足句，故无义。`matta`一词用于限定。此为能修饰词与所修饰词之过失。

---

ปทโทสนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

词过失解释之释义 终。

---

วากฺยโทสนิทฺเทสวณฺณนา

句过失解释之释义

---

๔๐.

40.

---

สทฺทโต อตฺถโต วุตฺตํ, ยตฺถ ภิยฺโยปิ วุจฺจติ;

ตเมกตฺถํ ยถา’ภาติ, วาริโทวาริโท อยํ.

由声或由义已说，复于何处更说；彼为“一义”，犹如：此云，此云闪耀。

---

๔๐. ‘‘สทฺทโต’’อิจฺจาทิ. สทฺทโต วาจเกน ตสฺมึเยวตฺเถ ตสฺเสว สทฺทสฺส ปุน ปโยคโต อตฺถโต อภิเธยฺเยน ปุพฺพปฏิปาทิกสฺเสว วตฺถุสฺสาวิเสเสน ปุน ปฏิปาทนโต วุตฺตํ ปยุตฺตํ ยํ ปทตฺถรูปํ ยตฺถ ยสฺมึ วากฺเย ภิยฺโยปิ วุจฺจติ ปุนปิ ปยุชฺชเต, ตเมกตฺถนฺติ อนุวทิตฺวา ‘‘ยเถ’’จฺจาทินา วิธียเต. วารึ ททาตีติ วาริโท. อยํ วาริโท เมโฆ อาภาติ ทิปฺปตีติ. ชลทานมตฺตาเปกฺขาย อิทํ สทฺทโต เอกตฺถํ.

40. “由声”等。由声，即由能说者，于同一义中重复使用同一词；由义，即由所说者，无差别地复述先前已阐明之事；即所说、所用之词句形式，于何句中复说、复用，复述为“一义”后，以“如”等词规定之。“施予水者，故为云”。此云，即雨云，闪耀、发光。仅就施水而言，此乃由声之“一义”。

---

๔๐. อิทานิ อุทฺทิฏฺฐกฺกเมน วากฺยโทสํ นิทฺทิสติ ‘‘สทฺทโต’’จฺจาทินา. สทฺทโต วาจเกน อตฺถโต อภิเธยฺเยน วุตฺตํ ปยุตฺตํ ยํ ปทตฺถรูปํ ยตฺถ ยสฺมึ วากฺเย ภิยฺโยปิ ปุนปิ วุจฺจติ ยุชฺชเต, ตํ วากฺยํ เอกตฺถํ นาม โทโส. อุทาหรณํ ‘‘ยถิ’’จฺจาทิ. วาริโท ชลทายโก อยํ วาริโท เมโฆ อาภาติ ทิปฺปติ. สมฺปตฺติสาธกํ ‘‘ชลทายโก’’จฺจาทิวิเสสนํ วินา ชลทานมตฺตสฺส วุตฺตตฺตา สทฺทโต เอกตฺถํ นาม โหติ.

40. 今依所示次第，以“由声”等词指示句过失。由声，即由能说者；由义，即由所说者；所说、所用之词句形式，于何句中复说、复用，彼句即为名“一义”之过失。其例为“如”等。云，施水者，此云，即雨云，闪耀、发光。因无“施水者”等成就义理之能修饰词，仅说施水之事，故成名“由声之一义”。

---

ยถา จ

又如：

---

๔๑.

41.

---

ติตฺถิยงฺกุรพีชานิ, ชหํ ทิฏฺฐิคตานิ’ห;

ปสาเทติ ปสนฺเน โส, มหามุนิ มหาชเน.

于此舍弃外道之芽种，即诸邪见；彼大牟尼令已净信之大众，更生净信。

---

๔๑. ติตฺถิยสงฺขาตานํ องฺกุรานํ พีชานิ อุปฺปตฺติเหตุภูตานิ ทิฏฺฐิคตานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ชหํ ชหนฺโต ทูรีกโรนฺโต โส มหามุนิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อิห โลเก อตฺตนิ ปสนฺเน ปสาทพหุเล มหาชเน ปสาเทตีติ อปรมุทาหรณํ. [Pg.79] ปสาทสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส ‘‘ปสนฺเน ปสาเทตี’’ติ วุตฺตตฺตา อิทมตฺถโต เอกตฺถํ.

41. 名为外道之苗芽的种子，即作为生起之因的六十二种邪见，彼大牟尼、正等觉者舍弃、远离之，于此世间，于自身已净信、多净信之大众中，令生净信，此为另一例。因名为“净信”之义，由“于净信者”与“令净信”所说，故此为由义之“一义”。

---

๔๑. ‘‘ติตฺถิยิ’’จฺจาทิ. โส มหามุนิ ติตฺถิยงฺกุรพีชานิ ติตฺถิยสงฺขาตานํ องฺกุรานํ อุปฺปตฺติการณภูตานิ ทิฏฺฐิคตานิ สสฺสตาทิเภทภินฺนา ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย ชหํ ชหนฺโต อปเนนฺโต อิห โลเก ปสนฺเน อตฺตนิ ปสนฺเน มหาชเน ปสาเทติ. ปสนฺนสทฺเทน วุตฺตปฺปสาทสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส ปสาเทตีติ กฺริยาปเทนปิ วุตฺตตฺตา สทฺเท ภินฺเนปิ อตฺถโต เอกนฺติ อตฺถโต เอกตฺถสฺสุทาหรณํ. ติตฺถิยา เอว องฺกุรานิ, เตสํ พีชานิ, ทิฏฺฐีสุ คตานิ, ทิฏฺฐิโย เอว คตานีติ วา วิคฺคโห.

41. “外道”等。彼大牟尼舍弃外道之芽种，即作为名为外道之苗芽生起之因的、有常见等区别的六十二种邪见，远离之，于此世间，于自身已净信之大众中，令生净信。由`pasanna`（已净信）一词所说之名为‘净信’的意义，复由动词`pasādeti`（令净信）所说，故虽词有别，其义则一，此即由义‘一义’之例。或可分析为：‘外道即是苗芽’，‘彼等之种子’，‘于诸见中行’，或‘诸见即所行’。

---

๔๒.

42.

---

อารทฺธกฺกมวิจฺเฉทา, ภคฺครีติ ภเว ยถา;

กาปิ ปญฺญา, โกปิ คุโณ, ปกตีปิ อโห ตว.

因已开始的次第中断，则成“破碎格”。犹如：汝慧为某种，德为某种，性亦然，呜呼！

---

๔๒. อารทฺโธ วตฺตุมุปกฺกมนฺโต, กโม วจนปฏิปาฏิ. ตสฺส วิจฺเฉโท ภงฺโค, ตโต. ‘‘ยเถ’’ติอาทินา อุทาหรติ. อวุตฺตสฺสปิ ปสาทวสา อชฺฌาหาโรติ. มหามุนิ ตว เต ปญฺญา กาปิ สาติสยตฺตา อนิทฺธาริตํ สภาววิเสสา กาจิเยว, อโห ปวตฺตมานายปิ วสภาวสฺสานิทฺธาริตตฺตา อจฺฉริยนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ กาปิ โกปีติ สพฺพนามปทกฺกมสฺส ปกตีติ เอตฺถ วิจฺฉินฺนตฺตา ภคฺครีติ.

42. “已始”者，着手宣说也；“次第”者，言说之顺序也。其“中断”即破坏，由此产生过失。以“如”等词举例。虽未明言，亦由文义明了而补充。其义为：大牟尼，汝之慧，因其超胜，自性之差别未定，故为“某种”；呜呼！纵然现行，其自在性亦未定，故为稀有。于此，`kāpi`、`kopi`等代词之次第，至`pakatī`处中断，故为“破碎格”。

---

๔๒. ‘‘อารทฺธกฺกมิ’’จฺจาทิ. อารทฺธกฺกมวิจฺเฉทา วตฺถุมารทฺธปทกฺกมสฺส วิจฺเฉทเหตุ ภคฺครีติ ภเว ภคฺครีติวากฺยโทโส ภวติ. อุทาหรติ ‘‘ยถิ’’จฺจาทิ. มหามุนิ ตว ตุยฺหํ ปญฺญา สาติสยภูตา ปญฺญา กาปิ วจนวิสยาติกฺกนฺตตฺตา กาปิเยว. คุโณ สีลสมาธิอาทิอนญฺญสาธารณคุณสมูโห โกปิ ปมาณปริคฺคหสฺส เกนจิ [Pg.80] เลเสนปิ กตฺตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา โกปิเยว. ปกตีปิ อจินฺเตยฺยภูตา ปกตีปิ เอวเมว อโห วิชฺชมานานํเยว ปญฺญาทีนํ สภาวาวโพธสฺส ทุกฺกรตา อจฺฉริยา. กาปิ โกปีติ ปทกฺกมสฺส ‘‘ปกตี’’ติ เอตฺถ สุญฺญตฺตา รีติภงฺโค. อารทฺโธเยว กโม, ตสฺส วิจฺเฉโท, ภคฺคา รีติ อสฺส, เอตฺถ วาติ วิคฺคโห.

42. “已始次第”等。因已开始的次第中断，即作为已开始之词语次第中断之因，则有‘破碎格’，即‘破碎格’句过失。以‘如’等词举例。大牟尼，汝之慧，即超胜之慧，因超越言说范围，故为‘某种’。德，即戒、定等不共功德之总集，因无法以任何方式衡量把握，故为‘某种’。性，即不可思议之性，亦复如是。呜呼！即便是存在之慧等，其自性之了知亦甚难，实为稀有。`kāpi`、`kopi`之词语次第，于`pakatī`处空缺，故为格之破碎。其分析为：‘已开始之次第’，‘彼之中断’，‘彼之格破碎’，或如是。

---

๔๓.

43.

---

ปทานํ ทุพฺพินิกฺเขปา, พฺยาโมโห ยตฺถ ชายติ;

ตํ พฺยากิณฺณนฺติ วิญฺเญยฺยํ, ตทุทาหรณํ ยถา.

因诸词放置不当，于何处产生迷惑；彼应知为“散乱”，其例如下。

---

๔๓. ‘‘ปทาน’’มิจฺจาทิ. ยตฺถ ยสฺมึ วากฺเย ปทานํ สฺยาทฺยนฺตาขฺยาติกานํ ทุพฺพินิกฺเขปา ทุฏฺฐปนโต พฺยาโมโห สํมุฬฺหตา ชายติ อุปฺปชฺชติ, ตํ วากฺยํ พฺยากิณฺณนฺติ วิญฺเญยฺยํ ญาตพฺพํ. ตสฺส พฺยากิณฺณสฺส อุทาหรณํ ลกฺขิยํ ‘‘ยเถ’’ติ ทสฺเสติ. ยถา อิทํ, ตถา อญฺญมฺปีติ อตฺโถ.

43. “诸词”等。于何句中，因名词、动词等诸词放置不当、安置恶劣，而产生迷惑、错乱，彼句应知为‘散乱’。为示彼‘散乱’之例，以‘如’一词说明。其义为：如此例，其他亦然。

---

๔๓. ‘‘ปทานิ’’จฺจาทิ. ปทานํ สฺยาทฺยนฺตตฺยาทฺยนฺตปทานํ ทุพฺพินิกฺเขปา ทุฏฺฐปนโต ยตฺถ วากฺเย พฺยาโมโห สํโมโห ชายติ, ตํ พฺยากิณฺณโทโสติ วิญฺเญยฺยํ. ตทุทาหรณํ ตสฺส พฺยากิณฺณโทสสฺส ลกฺขิยํ ยถา อิมินา วกฺขมานนเยน.

43. “诸词”等。因名词、动词等诸词放置不当、安置恶劣，于何句中产生迷惑、错乱，应知彼为‘散乱’之过失。彼‘散乱’过失之例，如下文将说之理趣。

---

๔๔.

44.

---

พหุคุเณ ปณมติ, ทุชฺชนานํ ปฺยยํ ชโน;

หิตํ ปมุทิโต นิจฺจํ, สุคตํ สมนุสฺสรํ.

此人恒常欢喜，忆念善逝，礼敬于具多功德、亦为恶人作利益者。

---

๔๔. พหุอนนฺตตฺตา พหุภูเต คุเณ สีลาทิเก สมนุสฺสรํ สมฺมเทว อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย อนุสฺสรนฺโต คุณวิสยสตึ ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺโต เตเนว การเณน ปมุทิโต หฏฺฐปหฏฺโฐ อยํ ชโน สพฺโพปิ โลโก ทุชฺชนานํ สุชเนตรานมฺปิ เทวทตฺตาทีนํ นิจฺจํ กาลํ หิตํ สุคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปณมติ นมสฺสตีติ อยํ อตฺโถ กวิวญฺจิโต. ตตฺถ ‘‘พหุคุเณ ปณมตี’’ตฺยาทิ พฺยวหิตปทปฺปโยคา โมโห ชายตีติ พฺยากิณฺณํ.

44. 由于正确地、一再生起地忆念无量、众多的戒等功德，令功德所缘之念现前，因此心生欢喜踊跃。这一切世间人，乃至善人以外的恶人如提婆达多(Devadatta)等，亦恒常敬礼、顶礼于有利乐的善逝、正等觉者——此乃诗人所欲表达之义。于此，因“礼敬具多功德者”等词语的间隔使用而产生迷惑，故为“杂乱”之过。

---

๔๔. ‘‘พหุคุเณ’’จฺจาทิ. [Pg.81] พหุคุเณ อนนฺตตฺตา พหุภูเต สีลสมาธิอาทิคุเณ สมนุสฺสรํ วิเสสโต อนุสฺสรนฺโต ปมุทิโต ตโตเยว ปหฏฺโฐ อยํ ชโน สตฺตนิกาโย ทุชฺชนานมฺปิ อสปฺปุริสานมฺปิ นิจฺจํ สตตํ หิตํ มิตฺตภูตํ สุคตํ สพฺพญฺญุํ ปณมติ วนฺทติ. เอตฺถ ปทานํ อฏฺฐานปโยคโต พฺยากิณฺณตฺตํ ปทตฺถานุสาเรเนว คมฺยเต.

44. “具多功德”等句。忆念无量、众多的戒、定等功德，特别是忆念此，故而欢喜，由此欣悦。此众生群体，乃至恶人、非善士，亦恒常礼敬、顶礼于如友朋般有利乐的善逝、一切知者。此处，因词语错置而造成的杂乱，应仅依词义来理解。

---

๔๕.

45.

---

วิสิฏฺฐวจนา’เปตํ, คามฺมํ’ตฺย’ภิมตํ ยถา;

กญฺเญ กามยมานํ มํ, น กามยสิ กึ นฺวิ’ทํ.

远离殊胜言语，被视为粗俗，譬如：“少女啊，我爱慕你，你为何不爱慕我？这是什么？”

---

๔๕. วิสิฏฺฐสฺส กสฺสจิ อตฺถสฺส วจนโต กถนโต อเปตํ ปริจฺจตฺตํ. กญฺเญอิตฺยามนฺตนํ. อหํ ตํ อิจฺฉามิ, ตาทิสํ มํ ตฺวํ กสฺมา นิจฺฉสิ, อิทํ กึ นุ อิติ คามิกชนวจนตฺตา ‘‘กญฺญิ’’จฺจาทิกํ คามฺมํ.

45. 因言说中缺乏殊胜之义，故为舍弃。“少女”是称呼语。“我欲求你，你为何不欲求我这样的人？这是什么？”由于是乡野之人的言语，故“少女”等词被视为粗俗。

---

๔๕. ‘‘วิสิฏฺเฐ’’จฺจาทิ. วิสิฏฺฐวจนาเปตํ ปิยภูเตน อุตฺติวิเสเสน วิเสสิตพฺพสฺส กถนโต ปริหีนํ วากฺยํ ‘‘คามฺมโทส’’นฺติ กวีหิ อภิมตํ. อุทาหรติ ‘‘ยถิ’’จฺจาทิ. กญฺเญ เห กญฺเญ กามยมานํ มํ ตุวํ อิจฺฉยมานํ มํ น กามยสิ ตฺวํ น อิจฺฉสิ, อิทํ กึ นุ. อีทิเส อิจฺฉาวิฆาเต วุจฺจมาเน เอวํ–

45. “殊胜”等句。缺乏殊胜言语，即语句因未能以可爱、殊胜的言语来表达应予特定说明之义，故被诗人认为是“粗俗之过”。举例说“譬如”等。少女啊，少女啊，我爱慕着你，你却不爱慕我；我渴求着你，你却不渴求我，这是为何呢？当欲求受阻时，便会如是说——

---

‘‘ยาจนา มทียา ตว การณายํ,ทิเน ทิเน นิปฺผลตํ อุเปติ;

ทกฺโข สทา มานินิมานภงฺเค,ส มนฺมโถนฺยตฺร คโต มโต นุ’’อิติ วิย.

“我因你而作的恳求，日复一日地归于徒劳；那常善于摧毁傲慢女子之傲慢的爱神，是去了别处，还是已死去了呢？”

---

ปิยตฺถสฺส กถนาภาวโต ‘‘กญฺเญ’’ตฺยาทิกํ วจนํ มิลกฺขุกานํ วจนตฺตา คามฺมํ. เอตฺถ กญฺญาสทฺโท ทสวสฺสิกาย วตฺตตีติ นิยโม นตฺถิ. วิสิฏฺฐสฺส อตฺถสฺส วจนโต อเปตนฺติ วากฺยํ.

因未表达可爱之义，且为边鄙之人的言语，故“少女”等词是粗俗的。此处，并无规定“少女”一词必指十岁女孩。此句是“缺乏殊胜之义的表达”。

---

๔๖.

46.

---

ปทสนฺธานโต กิญฺจิ, ทุปฺปตีติกรํ ภเว;

ตมฺปิ คามฺมํตฺย’ภิมตํ, ยถา ยาภวโต ปิยา.

若因词语连接，而导致某种不良的理解，那亦被视为粗俗，譬如“yābhavato piyā”（为行淫者所爱）。

---

๔๖. ‘‘ปเท’’จฺจาทิ. ปทสนฺธานโต ปุพฺพาปรานํ ปทานํ สนฺธิวเสน ยํ กิญฺจิ วากฺยํ ทุฏฺฐุ อสุติสุภคํ ปตีติมวโพธํ กโรตีติ กรํ ภเว, ตมฺปิ ยถาวุตฺตํ คามฺมนฺตฺยภิมตํ. ยถาตฺยุทาหรติ. ภวโต ยา กาจิ วนิตา ปิยา โหตีติ เอโกตฺโถ. ยภ เมถุเน. ยภนํ ยาโภ. โส วิชฺชเต ยสฺส โส ยาภวา. ตสฺส ยาภวโต ปิยาอิตฺยปิ ภวติ.

46. “词语”等句。因前后词语连接，若有任何语句导致恶劣、不悦耳的理解，那也被认为是如前所述的粗俗。举例：其一义为“于您，任何女子之所爱”。（另一义为：）词根‘yabh’义为行淫。‘yabhanaṃ’即‘yābho’。有此行为者为‘yābhavā’。其所有格为‘yābhavato’，故亦可成“为行淫者所爱”之义。

---

๔๖. ‘‘ปทสนฺธานิ’’จฺจาทิ. กิญฺจิ วากฺยํ ปทสนฺธานโต ปุพฺพาปรปทานํ ฆฏนโต ทุปฺปตีติกรํ ภเว อสพฺภภูตทุฏฺฐตฺถสฺส ปกาสโก โหติ, ตมฺปิ คามฺมนฺติ ยถาวุตฺตคามฺมโทเสน ทูสิตนฺติ สพฺเพหิ กวีหิ อภิมตํ ญาตํ. ยถาติ อุทาหรติ. ภวโต ภวนฺตสฺส ยา กาจิ อิตฺถี ปิยา ภวตีติ อยํ กวินา อิจฺฉิตตฺโถ. ยาภวโต เมถุนวนฺตสฺส ปิยาติปิ อตฺโถ. ‘‘ยภ เมถุเน’’ติ หิ ธาตุ. ยภนํ ยาโภ, โส อสฺส อตฺถีติ ยาภวา, ตสฺส ยาภวโตติ คหิเต อโสตพฺพตฺตา ทุปฺปตีติกรตา. ทุฏฺฐาเยว ปตีติ อวโพโธ, ตํ กโรตีติ วิคฺคโห.

46. “词语连接”等句。某些语句因前后词语连接组合，会产生不良理解，揭示了不雅、恶劣的含义，此亦被所有诗人认为已为前述“粗俗之过”所染污。举例：诗人所欲之义为“于您，任何女子之所爱”。但亦有“为行淫者所爱”之义。词根‘yabh’义为行淫。‘yabhanaṃ’即‘yābho’，有此行为者为‘yābhavā’。当取其所有格‘yābhavato’时，因其不悦耳而导致不良理解。其构词解析为：它导致了恶劣的理解。

---

๔๗.

47.

---

วุตฺเตสุ สูจิเต ฐาเน, ปทจฺเฉโท ภเว ยติ;

ยํ ตาย หีนํ ตํ วุตฺตํ, ยติหีนนฺติ สา ปน.

于已说、已示之处，词语切分应为句读（yati）；凡有缺此句读者，则被称为“句读失当”。而彼句读……

---

๔๗. ‘‘วุตฺเตสฺวิ’’จฺจาทิ. วุตฺเตสุ ฉนฺโทสตฺถปรินิทฺทิฏฺเฐสุ อนุฏฺฐุภาทีสุ สูจิเต ฐาเน ‘‘เอตฺถยตี’’ติ ฉนฺโทวิจิติยา ปกาสิตฏฺฐาเน ปทานํ สฺยาทฺยนฺตานํ เฉโท วิจฺฉิติ วิภาโค อนุวาโท ยํ ยติ ภเวติ วิธียติ. ตาย [Pg.83] ยติยา หีนํ ปริหีนํ วิรุทฺธํ ยํ วากฺยํ, ตํ ยติหีนนฺติ วุตฺตํ, ‘‘ยมนํ วิราโม ยติ, สา หีนา เอตฺถา’’ติ กตฺวา. ปนาติ วิเสเส, สา ยติ ปนาติ สมฺพนฺโธ.

47. “于已说”等句。于韵律论中所指定的阿奴图跋(Anuṭṭhubh)等韵律中，于音韵分析所示“此处为句读”之处，对以‘syā’等结尾的词语进行切分、断开、划分、重复，此即规定为句读（yati）。若有语句于此句读有缺、不足或相违，则被称为“句读失当”，此乃因“止息（yamanaṃ）、间歇（virāmo）即句读，于此有缺失”之故。‘pana’一词表特殊义，与‘sā yati pana’（而彼句读）相关联。

---

๔๗. ‘‘วุตฺเตสฺว’’จฺจาทิ. วุตฺเตสุ ฉนฺโทสตฺเถ นิทฺทิฏฺฐอนุฏฺฐุภาทีสุ สูจิเต ฐาเน ‘‘อยเมตฺถ ยตี’’ติ ปกาสิเต ฐาเน ปทจฺเฉโท สฺยาทฺยนฺตตฺยาทฺยนฺตาทีนํ ปทานํ วิจฺเฉโท ยติ นาม ภเว, ตาย ยติยา ยํ วากฺยํ หีนํ อภิมตฏฺฐาเน วณฺณวิจฺเฉเทน ปริหีนํ, ตํ วากฺยํ ยติหีนนฺติ ยติหีนโทเสน ทุฏฺฐนฺติ วิญฺญูหิ วุตฺตํ.

47. “于已说”等句。于韵律论中所指定的阿奴图跋(Anuṭṭhubh)等韵律中，于标明“此为句读之处”的位置，对以‘syā’、‘tyā’等结尾的词语进行切分，即名为句读（yati）。若有语句于应有句读之处，因音节切分而有缺失，智者则称此语句为“句读失当”，即已为“句读失当”之过所染。

---

๔๘.

48.

---

ยติ สพฺพตฺถ ปาทนฺเต, วุตฺตฑฺเฒ จ วิเสสโต;

ปุพฺพาปราเนกวณฺณ-ปทมชฺเฌปิ กตฺถจิ.

句读（yati）遍在于所有句末，尤其于半偈之处；亦有时在于前后多音节词语的中间。

---

๔๘. ‘‘ยติ’’จฺจาทิ. สพฺพตฺถ ปาทนฺเต สพฺพสฺมึ จตุตฺถํสสงฺขาตานํ คาถาปาทานํ อนฺเต อวสาเน จ วิเสสโต วิเสเสน เอกนฺเตน วุตฺตฑฺเฒ จ วุตฺตานํ ปาททฺวยสงฺขาเต อฑฺเฒ จ, ตทวสาเน จาติ อธิปฺปาโย. ‘‘สิยา’’ติ เสโส. นนุ ‘‘ปทจฺเฉโท’’ติ วุตฺตตฺตา ปทมชฺเฌ ยติ น โหเตวาติ เจติ อาห ‘‘ปุพฺพ’’อิจฺจาทิ. กตฺถจิ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน, น สพฺพตฺถ. ปุพฺพาปราเนกวณฺณปทมชฺเฌปิ ยตีติ สมฺพนฺโธ. ปุพฺเพ จ อปเร จ ปุพฺพาปเร. อเนเก วณฺณา อเนกวณฺณา. ปุพฺพาปเร อเนกวณฺณา ยสฺส ตํ ตถา. ตญฺจ ตํ ปทญฺจ, ตสฺส มชฺเฌปิ.

48. “句读”等句。遍在于所有句末，即于所有计为四分之一部分的偈颂句（gāthāpāda）之末尾、终了处。并尤其、确定无疑地在于半偈，即计为双句之半偈的终了处，此为其意。省略了“应有”。（问：）难道不是因为说了“词语切分”，故词语中间绝无句读吗？（答：）对此而说“前后”等句。即在某些地方，并非所有地方。（句义）关联为“句读亦在前后多音节词语的中间”。‘Pubbāpare’即‘pubbe ca apare ca’（前与后）。‘Anekavaṇṇā’即‘aneke vaṇṇā’（多音节）。具有前后多音节者即是此词。此词之中间亦然。

---

๔๘. อิทานิ ยติมฺหิ ลพฺภมานํ สพฺพวิสยํ ทสฺเสติ ‘‘ยติ’’จฺจาทินา. สา ปน ยติ สพฺพตฺถ ปาทนฺเต จตุตฺถํสสงฺขาตคาถาปาทานํ อนฺเต จ วิเสสโต นิยมโต วุตฺตฑฺเฒ จ วุตฺตานํ ปาททฺวยสงฺขาเต อฑฺเฒ จ, ตทวสาเน จาติ อธิปฺปาโย. กตฺถจิ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน ปุพฺพาปราเนกวณฺณปทมชฺเฌปิ ปุพฺพาปรภูตอเนกวณฺณสมนฺนาคตปทานํ มชฺเฌ [Pg.84] จ สิยา. ปทจฺเฉทสฺส ‘‘ยตี’’ติ วุตฺตตฺตา ปทมชฺเฌ น โหตีติ สงฺกาปริหรณตฺถํ ‘‘ปุพฺพาปราเนกวณฺณปทมชฺเฌ’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ ปาทนฺโต, วุตฺตฑฺโฒ, ปทมชฺฌญฺจ ยติฏฺฐานนฺติ. ปทมชฺเฌเยว ลพฺภมานา ยติ กตฺถจิ โหติ, ทฺวกฺขรตฺยกฺขรปทมชฺเฌ ปน น โหติ.

48. 现在以“休止”(yati)等词来显示在休止中可得的一切范围。该休止遍及所有句末，即于称作四分之一分的偈句(gāthāpāda)之末，尤其规定于已说之半偈(aḍḍha)，即于称作两句的半偈之末，此为其意。在某些地方，也可能出现在由前后多音节构成的词语中间。因为词语的切分(padaccheda)被称为“休止”，为消除“词语中间不会出现休止”的疑惑，故说“前后多音节词语的中间”。此处，句末、半偈末以及词语中间，是为休止之处。仅在词语中间可得的休止，在某些地方才有，但不会出现在双音节或三音节词语的中间。

---

ตตฺโถทาหรณปจฺจุทาหรณานิ ยถา –

于此，其正例与反例如下：

---

๔๙.

49.

---

ตํ นเม สิรสา จามี-กรวณฺณํ ตถาคตํ;

สกลาปิ ทิสา สิญฺจ-ตีว โสณฺณรเสหิโย.

我以头顶礼那位金色光辉的如来(Tathāgata)；他仿佛以金色的光芒遍洒所有方向。

---

๔๙. อุทาหรียตีติ อุทาหรณํ. ปฏิปกฺขมุทาหรณํ ปจฺจุทาหรณํ. จามีกรสฺเสว สุวณฺณสฺส วิย วณฺโณ ยสฺส ตํ ตถาคตํ สิรสา นมามิ. กีทิสํ? โย ตถาคโต สกลาปิ ทิสา สพฺพาเยว ทส ทิสา โสณฺณรเสหิ จามีกรวณฺณตฺตา รเสหิ สุวณฺณรเสหิ สิญฺจตีว สิญฺจตีติ มญฺเญ, ตํ ตถาคตนฺติ อเปกฺขเต. เอตฺถ ปุพฺพปาทนฺเต วุตฺตฑฺเฒ จ นิยตา ยติ. จามีกรสทฺโท เจตฺถ จตุรกฺขโร. ตตฺถ จามีอิติ ปุพฺพภาโค, กรอิติ ปโร. เอตฺถ ปุพฺพาปราเนกวณฺณปทมชฺเฌ ยติ. สิญฺจตีติ เอตฺถ ปน ปุพฺพาปราเนกวณฺณปทมชฺฌตฺตาภาวา สิญฺจอิตฺยตฺร ยติ ทุฏฺฐาติ. อิทํ ปจฺจุทาหรณํ.

49. “被举出为例”，是为例证(udāharaṇa)。与正例相对者，是为反例(paccudāharaṇa)。我以头顶礼那位拥有如纯金(suvaṇṇa)色泽的如来。是怎样的呢？是那位以金色之液，即因其为金色故，以黄金之液，仿佛遍洒所有方向，即所有十方，我如是想，（礼敬）那位如来，此为关联。此处，在前句之末与已说之半偈处，休止是固定的。“cāmīkara”一词在此是四音节。其中“cāmī”是前部分，“kara”是后部分。此处在前后多音节词语的中间有休止。然而在“siñcati”一词中，由于不具备前后多音节词语中间的性质，故于“siñca”处的休止是错误的。这是一个反例。

---

๔๙. ตตฺถ ปาทนฺตวุตฺตฑฺเฒสุ ยติยา ปากฏตฺตา ตสฺมึ ปทมชฺเฌ ยติยา อุทาหรณปจฺจุทาหรณานิ อิฏฺโฐทาหรณปฏิปกฺโขทาหรณานิ ยถา. ‘‘ตํ นเม’’จฺจาทิ. โย ตถาคโต สกลาปิ ทิสา โสณฺณรเสหิ สุวณฺณรสธาราหิ สิญฺจตีว สิญฺจติ มญฺเญ, อิวสทฺโท วิตกฺเก. จามีกรวณฺณํ สุวณฺณวณฺณสทิสฉวิวณฺณํ ตํ ตถาคตํ สิรสา นเม. เอตฺถ ‘‘จามีกรวณฺณ’’นฺติ ยติยา จามีติ อกฺขรทฺวยมติกฺกมฺม ฐิตตฺตา อนฺเตปิ กรอิติ อกฺขรทฺวเยนานูนตฺตา [Pg.85] ปทจฺเฉทสฺส ปุพฺพาปรวณฺณานมเนกตฺตมิติฏฺโฐทาหรณํ. สิญฺจตีติ ปเท สิญฺจาติ วณฺณทฺวยมติกฺกมฺม ยติยา ทิสฺสมานตฺเตปิ ติอิติ ปรภาเค เอกวณฺณตฺตา อเนกวณฺณาภาโวติ ปจฺจุทาหรณํ. เอตฺถ อเนกวณฺณตฺตํ ปทวเสเนว ญาตพฺพํ. จามีกรสฺส วณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺส โสติ วิคฺคโห.

49. 于此，因句末与已说之半偈处的休止是明显的，故于该词语中间的休止，其正例与反例，即合宜之例与相对之例如下。“Taṃ name”等。那位如来仿佛以金色之液，以黄金之液流，遍洒所有方向，我如是想，“iva”一词表推测。我以头顶礼那位肤色如黄金之色的如来。此处于“cāmīkaravaṇṇa”，因休止于“cāmī”之后，越过二音节而立，且末尾“kara”亦不少于二音节，故词语切分前后音节众多，是为合宜之例。于“siñcati”一词，休止虽见于“siñca”之后，越过二音节，但后半部分“ti”仅为一音节，故无众多音节，是为反例。此处，众多音节之性，当依词语本身而知。其语法分析(viggaha)为：“Cāmīkarassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa so”（彼之色如黄金之色）。

---

๕๐.

50.

---

สโร สนฺธิมฺหิ ปุพฺพนฺโต, วิย โลเป วิภตฺติยา;

อญฺญถา ตฺว’ญฺญถา ตตฺถ, ยาเทสาทิ ปราทิ’ว.

于连声(sandhi)中，当格(vibhatti)省略时，元音如前词之末；否则，则不然，于彼处，y-音置入等如后词之首。

---

๕๐. ‘‘สโร’’จฺจาทิ. วิภตฺติยา โลเป สติ สนฺธิมฺหิ สํหิตายํ กตายํ สโร ปรปทาทิภูโต ปุพฺพนฺโต วิย ปุพฺพปทสฺส อนฺตภูโต โย สโร, โส วิย โหติ, อเนกวณฺณตฺตาภาเวปิ ตโต วิหิตยติยา เนวตฺถิ ภงฺโคติ อธิปฺปาโย. อญฺญถา ตุ วิภตฺติยา อโลเป ตุ สติ สํหิตายํ กตายํ ปุพฺพปทนฺตภูโต สโร เจ, อญฺญถา อญฺเญน ปกาเรน โหติ, ปรปทสฺสาทิสโร วิย โหตีติ อตฺโถ. ตํ วิภตฺติยา สทฺธึ วิหาย กตยติยา นตฺถิ ภงฺโคติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ตสฺสํ ยติยํ ยาเทสาทิ อิวณฺณาทีนํ กาตพฺโพ ยการาเทสาทิ ปราทิว ปรปทสฺส อาทิสโร วิย โหติ. กตยาเทสาทิสหิตํ พฺยญฺชนํ วิหาย กตาย ยติยา นตฺถิ ภงฺโคติ อธิปฺปาโย.

50. “元音”等。当格(vibhatti)省略时，于连声(sandhi)即结合(saṃhitā)中，（后词词首的）元音，如同前词之末的元音。其意为：即使不具众多音节之性，于其后所作之休止亦无破损。否则，当格未省略而作结合时，若有前词之末的元音，则以另一种方式存在，其意为：如同后词之首的元音。其意为：将其与格一同舍弃后所作的休止，亦无破损。于彼休止中，对i-元音等所作之y-音置入(y-ādesa)等，如后词之首。其意为：将带有已作之y-音置入等的辅音舍弃后所作的休止，亦无破损。

---

๕๐. อิทานิ เหฏฺฐา วุตฺตสฺส วิรุทฺธตฺเตปิ ยติภงฺคาภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สโร’’จฺจาทิ. วิภตฺติยา โลเป สนฺธิมฺหิ สติ สโร สนฺธิสโร ปุพฺพนฺโต วิย ปุพฺพปทสฺส อนฺโต วิย โหติ, อญฺญถา ตุ วิภตฺติยา อโลเป สํหิตายํ กตายํ อญฺญถา โหติ, ปุพฺพปทนฺตภูโต สโร ปรปทสฺส อาทิสโร วิย โหติ. ตตฺถ ยติยํ ยาเทสาทิ [Pg.86] อิวณฺณาทีนํ กตฺตพฺพยการาเทสาทิ ปราทิว ปรปทสฺส อาทิสโร วิย โหติ, ปุพฺพนฺตสทิสสรมติกฺกมิตฺวาปิ ปรปทาทิสรสทิสวณฺณมาคมฺม ตํ อนติกฺกมิตฺวาปิ ปรปทาทิสรสทิสยาเทสาทิมติกฺกมิตฺวาปิ ยติยา ปยุตฺตาย สติ อเนกวณฺณตฺตาภาเวปิ ยติภงฺโค น โหตีติ อธิปฺปาโย. ปุพฺพสฺส อนฺโตติ จ, โย จ โส อาเทโส จ, โส อาทิ ยสฺส มการาทิโนติ จ, ปรสฺส อาทีติ จ วากฺยํ.

50. 现在，为显示即使与前述相违，亦无休止破损，故说“元音”等。当格省略而有连声时，其连声元音如同前词之末；否则，当格未省略而作结合时，则不然，前词之末的元音如同后词之首的元音。于彼休止中，对i-元音等所作之y-音置入等，如后词之首。其意为：即使越过了如同前词之末的元音，或达到如同后词之首的元音而不越过它，或越过了如同后词之首的y-音置入等，当使用休止时，即便不具众多音节之性，亦无休止破损。“前词之末”、“彼替换，是为m等之首”、以及“后词之首”，是为（复合词的）分析句(vākya)。

---

๕๑.

51.

---

จาที ปุพฺพปทนฺตาว, นิจฺจํ ปุพฺพปทสฺสิตา;

ปาทโย นิจฺจสมฺพนฺธา, ปราทีว ปเรน ตุ.

ca等词恒常依附于前词，如前词之末；而pa等词恒常连接于后词，如后词之首。

---

๕๑. นิจฺจํ อนวรตํ ปุพฺพปทํ สิตา นิสฺสิตา จาที จการาทโย นิปาตา ปุพฺพสฺส ปทสฺส อนฺตา อวยวา วิย โหนฺติ, เต อนฺโต กตฺวา ยติ กาตพฺพาติ อธิปฺปาโย. ปเรน ปรปเทน นิจฺจสมฺพนฺธา สตตโยคิโน, ตุสทฺโท อฏฺฐานปฺปยุตฺโต, ปาทโย ตุ ปราทีว ปรปทสฺส อาที อวยวา วิย โหนฺติ, ตํ วิหาย ปุพฺพปทนฺเต ยติ กาตพฺพาติ อธิปฺปาโย.

51. 恒常不断依附于前词的ca等小品词(nipāta)，如同前词的末尾部分，其意为：应将它们包含在内而作休止。与后词恒常相连、持续结合的pa等词（“tu”字在此处为赘词），则如同后词的开头部分，其意为：应将其舍弃而在前词之末作休止。

---

๕๑. ‘‘จาทิ’’จฺจาทิ. นิจฺจํ สตตํ ปุพฺพปทสฺสิตา ปุพฺพปทํ นิสฺสาย ปวตฺตา จาที จการาทินิปาตา ปุพฺพปทนฺตาว ปุพฺพปทสฺส อนฺตา อวยวา วิย โหนฺติ, ปเรน ปรปเทน นิจฺจสมฺพนฺธา นิรนฺตรโยคิโน ปาทโย ตุ ปาทิอุปสคฺคา ปน ปราทีว ปรปทสฺส อาที อวยวาวิย โหนฺติ. จาทโย อาคมฺม เต พหิ กตฺวาปิ ปาทโย อาคมฺม เต อนฺโต กตฺวาปิ ปวตฺโต วิราโม ยติภงฺโคติ อธิปฺปาโย. โจอาทิ เยสนฺติ จ, ปุพฺพปทํ สิตาติ จ, โป อาทิ เยสนฺติ จ, นิจฺจํ สมฺพนฺธาติ จ วิคฺคโห. เอตฺถ จ ตคฺคุณสํวิญฺญาณตฺตา จการปการาทีนมฺปิ ปริคฺคโห.

51. “Cādi”等等。恒常依附于前词的ca等小品词(nipāta)，如同前词的末尾部分；与后词恒常相连的pa等前缀(upasagga)，如同后词的开头部分。其意为：若将ca等词排除在外而作停顿，或将pa等词包含在内而作停顿，所产生的休止即是破坏音步(yatibhaṅga)。“ca是其首者”、“依附前词者”、“pa是其首者”以及“恒常相连者”，这些是其语基分析(viggaha)。在此，由于了知其性质，也涵盖了ca、pa等词。

---

สพฺพตฺโถทาหรณานิ ยถา

一切处的例子如下：

---

๕๒.

52.

---

นเม ตํ สิรสา สพฺโพ-ปมาตีตํ ตถาคตํ;

ยสฺส โลกคฺคตํ ปตฺต-สฺโส’ปมา น หิ ยุชฺชติ.

我以头顶礼彼超越一切譬喻的如来；他已达世间之顶，故无有譬喻能与之相称。

---

๕๓.

53.

---

มุนินฺทํ ตํ สทา วนฺทา-มฺย’นนฺตมติ’มุตฺตมํ;

ยสฺส ปญฺญา จ เมตฺตา จ, นิสฺสีมาติ วิชมฺภติ.

我常礼敬彼牟尼主(Muninda)，具无限慧、最为上者；其智慧与慈悲，彰显无边。

---

๕๒-๕๓. สพฺพตฺถาติ [Pg.87] ปุพฺพนฺตสทิสาทีสุ. ‘‘นเมต’’นฺติอาทิคาถาทฺวเย ปทตฺโถ ปากโฏ, อธิปฺปาโย ตุ ยโต โลกคฺคตํ ปตฺโต, ตโต สพฺโพปมาตีโต, ยโต ปญฺญาเมตฺตา โลเก นิรนฺตรมิว วตฺตนฺติ, ตโต อนนฺตมติ, อุตฺตโม จาติ. เอตฺถ ‘‘สพฺพา อุปมา’’ติ สมาสํ กตฺวา วิภตฺติโลเป สํหิตายญฺจ กตายํ ปรปทาทิอุกาโร ปุพฺพปทนฺตพฺพการฏฺฐอกาโร วิย โหตีติ สพฺโพ อิจฺจตฺร ปาทนฺตยติ. ปตฺตสฺโสปมา อิจฺจตฺร ยการาเทสสฺส ปราทิสทิสภาโว วิย โหติ, วิภตฺติยา อโลเป สํหิตายํ กตายํ สวิภตฺติยา อกาโร ปรปทาทิ อุกาโร วิย โหตีติ ตํวิภตฺติยา ปสิทฺธํ วิหาย ปตฺตอิจฺจตฺร ปาทนฺตยติ. ตถา วนฺทามฺยนนฺตอิจฺจตฺร ยการาเทสสฺส ปราทิสทิสภาโว วิหิโตติ มฺยสทฺทํ วชฺเชตฺวา วนฺทาอิจฺจตฺร ปาทนฺตยติ. ปุพฺพปทสฺสิตานํ จาทีนํ ปุพฺพปทนฺตสทิสตา วุตฺตาติ เมตฺตา จาติ จสทฺทโต ยติ, อปรปทสมฺพนฺธา ปาทโย ปรปทาทิสทิสา โหนฺตีติ นิสฺสีมาติ เอตฺถ นิสทฺทํ วิหาย ตโต อาทิมฺหิ ยติ.

52-53.“一切处”(sabbattha)是指在类似前词词尾等情况中。在“礼敬彼”(Name taṃ)等两首偈颂中，词义是明显的，其意则为：因为已达世间之顶，故超越一切譬喻；因为智慧与慈悲在世间如恒流转，故具无限慧，且为最上者。于此，在“sabbā upamā”中，作复合词、省略格尾并作连音后，后词词首的u音如同前词词尾-bba-中的a音，因此在“sabbo”处为音步之末。在“pattassopamā”处，y音的替换(yakārādesa)如同后词之首；当格尾不省略而作连音时，带格尾的a音如同后词词首的u音，因此舍弃该格尾的常规处理，在“patta”处为音步之末。同样，在“vandāmyananta”处，y音的替换已规定为如同后词之首，故省去“mya”音，在“vandā”处为音步之末。已说依附于前词的ca等词如同前词词尾，故在“mettā cā”的ca字后有休止(yati)；与后词相连的pa等词如同后词词首，故在“nissīmā”处，将ni音节置于音步之外，从其后开始休止。

---

๕๒-๕๓. สพฺพตฺถ ยถาวุตฺตปุพฺพนฺตสทิสสราทีสุ ปญฺจสุ อุทาหรณานิยถา. ‘‘นเม ต’’มิจฺจาทิ, โลกคฺคตํ ปตฺตสฺส ยสฺส พุทฺธสฺส อุปมา น หิ ยุชฺชติ สกลปทตฺถานํ อติกฺกมฺม ฐิตตฺตา น หิ ยุชฺชติ. สพฺโพปมาตีตํ ตํ ตถาคตํ สิรสา นเม นมามิ. สพฺโพติ เอตฺถ โอการสฺส ปุพฺพปทนฺตสรสทิสตฺตา ตโต ปราย ยติยา จ สฺโสปมาติ ปรปทาทิสทิสํ [Pg.88] วณฺณมนติกฺกมฺม ฐิตาย ยติยา จ อุทาหรณํ.

52-53.在所有如前所述的五种情况中，如类似前词词尾的元音等，例子如下。“礼敬彼”(Name taṃ)等偈：对于已达世间之顶的佛陀，任何譬喻都不相称，因为他已超越一切词义而安住，故不相称。我以头顶礼敬(name namāmi)彼超越一切譬喻的如来。于此，“sabbo”中的o音，因其类似前词词尾的元音，其后的休止(yati)是其一例；“ssopamā”处，休止安立于不超越类似后词词首之音的位置，此亦为例。

---

‘‘มุนินฺเท’’จฺจาทิ. ยสฺส สมฺพุทฺธสฺส ปญฺญา จ เมตฺตา จนิสฺสีมา อนนฺตสตฺตอนนฺตเญยฺยวิสยกรณโต สีมารหิตา อติวิชมฺภติ. อนนฺตมตึ อุทยพฺพยสมฺภเวปิ เญยฺยสฺสานนฺตตฺตา วิสยิมฺหิ วิสยโวหาเรน อนนฺตปญฺญาย สมนฺนาคตํ อุตฺตมํ ตโต เอว ปวรํ ตํ มุนินฺทํ สทา วนฺทามิ, ยาเทสสฺส ปราทิสทิสตฺตา ตมนาคมฺม ยติ ภวติ. เมตฺตาจนิสฺสีมาติ เอตฺถ จาทีนํ ปุพฺพปทนฺตสทิสตฺตาจ ปาทีนํ ปรปทาทิสทิสตฺตา จ ‘‘จา’’ติ ‘‘นี’’ติ อิเมสมฺปิ ยติ ภวติ.

“牟尼主”(Muninda)等偈。彼正等觉者(Sambuddha)的智慧与慈悲，因以无量有情与无量所知为所缘，故无有边际、极为显扬。我常礼敬彼牟尼主，他具足无限慧(anantamati)，即是说，纵有生灭，然因所知境无限，故由所知转称能知，谓其具足无限智慧；他亦是最上者(uttama)，因此是卓越者(pavara)。由于y音的替换(yādesa)如同后词之首，故休止(yati)发生于其前。在“mettācanissīmā”处，因ca等词如同前词词尾，pa等词如同后词词首，故在“cā”后与“ni”后亦有休止。

---

จาทิปาทีสุ ปจฺจุทาหรณานิ ยถา

ca等词与pa等词的反例如下：

---

๕๔.

54.

---

มหาเมตฺตา มหาปญฺญา, จ ยตฺถ ปรโมทยา;

ปณมามิ ชินํ ตํ ป-วรํ วรคุณาลยํ.

大慈与大慧，于彼处有最上之增长；我顶礼彼胜者，最卓越者，殊胜功德之所依。

---

๕๔. ‘‘มหา’’อิจฺจาทิ. ยตฺถาติ ยสฺมึ ชิเน. ปรโมทยาติ มหาเมตฺตาทโย อุกฺกฏฺฐาภิวุฑฺฒิโย. ตโตเยว วรคุณาลยํ, เตเนว ปวรํ อุตฺตมํ ตํ ชินนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ปุพฺพปทนิสฺสิตํ จการํ ปรปทาทิภูตํ กตฺวา ตโต ปุพฺเพ กตา ยติ จ, ปรปทาทิสมฺพนฺธปการํ ปุพฺพปทนฺตภูตํ กตฺวา ปการโต ปรํ กตา ยติ จ วิรุทฺธาติ อุภยตฺถ ปจฺจุทาหรณํ.

54. “大”(Mahā)等偈。“何处”(yattha)是指在哪位胜者(jina)处。“最上增长”(paramodaya)是指大慈等卓越的增长(ukkaṭṭhābhivuḍḍhi)。因此是“殊胜功德之所依”(varaguṇālaya)，并因此是“卓越者”(pavara)、最上者，与“彼胜者”(taṃ jinaṃ)相关联。于此，将依附于前词的ca字当作后词之首，并于其前作休止(yati)，以及将与后词词首相连的pa字当作前词之尾，并于pa字后作休止，此二者皆相违逆，故于两处皆为反例(paccudāharaṇa)。

---

๕๔. จาทิปาทีสุ วิสยภูเตสุ ปจฺจุทาหรณํ ยถา. ‘‘มหาเมตฺติ’’จฺจาทิ. ยตฺถ ยสฺมึ ชิเน มหาเมตฺตา จ มหาปญฺญา จ อิมา ปรโมทยา อุกฺกฏฺฐาภิวุฑฺฒิโย โหนฺติ. วรคุณาลยํ อุตฺตมคุณากรํ ปวรํ ตโตเยว อุตฺตมํ ตํ ชินํ ปณมามิ. เอตฺถ จการํ ปรปทาทึ กตฺวา ปการํ ปุพฺพปทนฺตํ กตฺวา ยติยา ปวตฺตตฺตา ‘‘จ ยตฺถ, ตํ ปา’’ติทฺวยมปิ ปจฺจุทาหรณํ.

54. 当ca等词与pa等词作为主题时，反例如下。“大慈”(Mahāmettā)等偈。于何处，即于彼胜者(jina)处，有大慈与大慧，此二者为最上之增长(paramodayā)，即卓越的增长(ukkaṭṭhābhivuḍḍhi)。我顶礼(paṇamāmi)彼胜者，他是殊胜功德之所依(varaguṇālaya)、最上功德之宝藏(uttamaguṇākara)、卓越者(pavara)，因此亦是最上者(uttama)。于此，因将ca字作为后词之首、将pa字作为前词之尾而施行休止(yati)，故“ca yattha”与“taṃ pā”二者皆为反例(paccudāharaṇa)。

---

๕๕.

55.

---

ปทตฺถกฺกมโต [Pg.89] มุตฺตํ, กมจฺจุตมิทํ ยถา;

เขตฺตํ วา เทหิ คามํ วา, เทสํ วา มม โสภนํ.

脱离词义顺序者，此即“顺序错乱”(kamaccuta)，譬如：请赐予我美好的田地，或村庄，或地方。

---

๕๕. ‘‘ปท’’อิจฺจาทิ. ปทานํ อตฺถกฺกมโต มุตฺตํ คฬิตํ กมจฺจุตมิทนฺติ วิธียเต. เขตฺตํ วา อิจฺจาทินา อรุจิโตยํ ยาจนกฺกโม วตฺตุโน อวิญฺญุตํ คเมติ. โย หิ เขตฺตมฺปิ ทาตุํ นิจฺฉติ, กถํ โส คามาทิกํ ทสฺสตีติ.

55. “词”(Pada)等偈。脱离(muttaṃ)、错失(gaḷitaṃ)词义顺序者，此被规定为“顺序错乱”(kamaccuta)。“田地或”等，这种请求顺序(yācanakkama)不当，显示了说话者的不识时务(aviññutā)。因为，若有人连田地都不愿给，他又怎会给村庄等呢？

---

๕๕. ‘‘ปทตฺถิ’’จฺจาทิ. ปทตฺถกฺกมโต ปทานํ อตฺถกฺกมโต มุตฺตํ คฬิตํ อิทํ วากฺยํ กมจฺจุตํ นาม. อุทาหรติ ‘‘ยถิ’’จฺจาทิ. มม โสภนํ เขตฺตํ วา คามํ วา เทสํ วา ชนปทํ วา เทหิ. เอตฺถ เขตฺตมิจฺจาทิ ยาจนกฺกโม วตฺตุโน อวิญฺญุภาวํ วินา อุจิตปทตฺถกฺกมํ นปฺปกาเสติ, ตถา หิ เขตฺตมปิ ทาตุมนิจฺฉนฺโต คามนิคมชนปทาทึ กถํ ทสฺสตีติ กมหานิ.

55. “词义”(Padattha)等。脱离(muttaṃ)、错失(gaḷitaṃ)词义顺序(padatthakkama)的语句，名为“顺序错乱”(kamaccuta)。举例为“譬如”(yathā)等偈：请赐予我美好的田地，或村庄，或地方，或国土(janapada)。于此，“田地”等请求顺序(yācanakkama)，除了显现说话者的不识时务(aviññubhāva)之外，并未展示出恰当的词义顺序。诚然，连田地都不愿给予者，又如何会给予村庄、城镇(nigama)、国土等呢？此即顺序之缺失(kamahāni)。

---

๕๖.

56.

---

โลกิยตฺถ’มติกฺกนฺตํ, อติวุตฺตํ มตํ ยถา;

อติสมฺพาธ’มากาส-เมติสฺสา ถนชมฺภเน.

超越世间义，是为过言，譬如：于其乳房扩张时，虚空亦极拥挤。

---

๕๖. ‘‘โลกิ’’จฺจาทิ. โลเก วิทิโต โลกิโย, ตํ โลกิยตฺถมภิเธยฺยํ อติกฺกนฺตํ อนนุวุตฺตํ ยํ ตํ อติวุตฺตํ มตนฺติ วิธียเต. ยเถตฺยาทินา อุทาหรติ. เอติสฺสา วนิตาย ถนานํ ปโยธรานํ ชมฺภเน พฺยาปเน อากาสํ คคนํ อติสมฺพาธํ อจฺจนฺตปฺปกํ.

56. “世间”（loki）等。世间所知者（loke vidito）为世间（lokiyo），超越该世间义（lokiyattha）、不合世间义（ananuvutta）者，此即被认为是过言（ativutta）。以“譬如”（yathā）等词举例。于此女子（vanitā）乳房（thana / payodhara）扩张（jambhana / byāpana）时，虚空（ākāsa / gagana）亦极度拥挤（atisambādha / accantappaka）。

---

๕๖. ‘‘โลกิยตฺถิ’’จฺจาทิ. โลกิยตฺถํ โลเก ปสิทฺธมภิเธยฺยํ อติกฺกนฺตํ กถนากาเรน อติกฺกมิตํ วากฺยํ อติวุตฺตมิติ มตํ. อุทาหรติ ‘‘ยถิ’’จฺจาทิ. เอติสฺสา ถนชมฺภเน ถนานํ วิชมฺภเน อากาสํ อติสมฺพาธํ อโนกาสํ. เอตฺถ ปโยธรานํ มหนฺตตฺตํ วทามาติ โลเก มหนฺตนฺติ [Pg.90] ปสิทฺธํ คคนมปิ อติกฺกนฺตตฺตา วากฺยมติวุตฺตโทเสน ทูสิตํ.

56. “世间义”（lokiyattha）等。超越世间公认含义（loke pasiddhamabhidheyya）的言说语句，被认为是过言（ativutta）。以“譬如”（yathā）等词举例。于其乳房增大（thanajambhane）、乳房伸展（thanānaṃ vijambhane）时，虚空（ākāsa）亦极拥挤（atisambādha）、无有空间（anokāsa）。此处，为言乳房（payodhara）之巨大（mahantatta），而超越了世间公认巨大之虚空（loke mahantanti pasiddhaṃ gaganaṃ），故此语句因过言（ativutta）之过失（dosa）而受染污（dūsita）。

---

๕๗.

57.

---

สมุทายตฺถโต’เปตํ, ตํ อเปตตฺถกํ ยถา;

คาวิปุตฺโต พลีพทฺโธ, ติณํ ขาที ปิวี ชลํ.

离于集义者，是为离义语，譬如：牛子、力牛，食草饮水。

---

๕๗. ‘‘สมุทายิ’’จฺจาทิ. สมุทายสฺส ปกรณโต ปทสนฺธิโน วากฺยสฺส อตฺโถ อภิเธยฺยํ องฺคงฺคิภูตํ กฺริยาการกสมฺพนฺธีวิเสสลกฺขณํ สํโวหาริกํ, ตโต อเปตํ อปคตํ สุญฺญํ, วินา ปทตฺถมตฺเตน ตสฺส กตฺถจิ พฺยภิจาราภาวโต เอตาทิสํ ยํ ตมเปตตฺถกนฺติ วิธิ. น หิ ‘‘คาวิปุตฺโต’’จฺจาทีสุ สมุทายตฺโถ สมฺภวติ.

57. “集”（samudāya）等。集义，即由文脉（pakaraṇa）或词语组合（padasandhi）而成的语句（vākya）之义（attha / abhidheyya），具有部分与整体（aṅgaṅgibhūta）、作用与作者关系（kriyākārakasambandhī）之特殊相（visesalakkhaṇa），是世俗通用（saṃvohārika）的。离于（apetaṃ）、远离（apagataṃ）、空于（suññaṃ）此集义，仅有词语本身之义（padatthamattena），因其（词义）在任何地方皆无矛盾，如是者即被定为离义语（apetatthaka）。诚然，于“牛子”（gāviputta）等词中，集义（samudāyattha）实不生起。

---

๕๗. ‘‘สมุทายิ’’จฺจาทิ. สมุทายตฺถโต วิเสสนวิเสสฺยภูตกฺริยาการกสมฺพนฺเธหิ ยุตฺตวากฺยสงฺขาตปทสมุทายสฺส สมฺพนฺธปทตฺตา โวหารานุรูปอตฺถโต อเปตํ อปคตํ, อวยวตฺถมตฺตสฺส วา สพฺพตฺถ ลพฺภมานตฺตา สมุทายตฺถโต สุญฺญํ, ตํ วากฺยํ อเปตตฺถกํ นาม. ยถิจฺจาทินา อุทาหรติ ‘‘คาวิปุตฺโต พลีพทฺโธ อุสโภ ติณํ ขาทิ, ชลํ ปิวี’’ติ. เอตฺถ อวยวตฺถมตฺเตน วินา สมุทาเยน คมฺยมานสฺส กสฺสจิ วิเสสตฺถสฺส อภาวา สมุทายตฺถโต อปคตํ นาม โหติ.

57. “集”（samudāya）等。所谓离于集义（samudāyattha），即是离于（apetaṃ / apagataṃ）由修饰与被修饰（visesanavisesyabhūta）、作用与作者关系（kriyākārakasambandha）等关联而构成、符合惯用之义（vohārānurūpaattha）的词语组合（padasamudāya）；或因仅有部分义（avayavattha）遍处可得，故空于（suññaṃ）集义，彼语句即名为离义语（apetatthaka）。以“譬如”（yathā）等词举例：“牛子（gāviputta）、力牛（balībaddha）、公牛（usabha）食草（tiṇaṃ khādi）、饮水（jalaṃ pivī）。”此处除部分义（avayavattha）外，无有由集（samudāya）而可知之任何特殊义（visesattha），故名为离于集义（samudāyatthato apagataṃ）。

---

๕๘.

58.

---

พนฺเธ ผรุสตา ยตฺถ, ตํ พนฺธผรุสํ ยถา;

ขรา ขิลา ปริกฺขีณา, เขตฺเต ขิตฺตํ ผลตฺย’ลํ.

于文句中有粗涩者，是为句粗涩，譬如：粗硬之桩已尽，于田中播种，能充分结果。

---

๕๘. ‘‘พนฺเธ’’จฺจาทิ. [Pg.91] ขราอิจฺจาทิกํ พนฺธผรุสํ สุติสุภคตฺตาภาวโต ขรา กกฺกสา ขิลา ขาณุกาทโย ปริกฺขีณา ขยํ ปตฺตา ยโต, ตสฺมา เขตฺเต เกทาเร ขิตฺตํ วุตฺตํ อลมจฺจนฺตํ ผลติ นิปฺผชฺชติ. วากฺยโทโส.

58. “文句”（bandhe）等。“粗硬”（kharā）等语，因听闻不悦耳（sutisubhagattābhāvato）而为句粗涩（bandhapharusaṃ）。粗硬（kharā）即粗糙（kakkasā），桩（khilā）即木桩等（khāṇukādayo），已尽（parikkhīṇā）即已达毁坏（khayaṃ pattā）。因此（tasmā），于田地（khette / kedāre）中所播之种（khittaṃ / vuttaṃ），能充分（alaṃ）、极致（accantaṃ）地结果（phalati）、成就（nipphajjati）。此为语句之过失。

---

๕๘. ‘‘พนฺเธ’’จฺจาทิ. พนฺเธ พนฺธสรีเร ผรุสตา สุติสุขตาภาวโต ผรุสภาโว ยตฺถ วากฺเย ภวติ, ตํ วากฺยํ พนฺธผรุสํ นาม โหติ. ยถาติ อุทาหรติ. ขรา กกฺกสา ขิลา ขาณุกาทโย ปริกฺขีณา ยสฺมา ขีณา โหนฺติ, ตสฺมา เขตฺเต ขิตฺตํ วุตฺตํ พีชํ อลํ อติสเยน ผลติ นิปฺผชฺชติ.

58. “文句”（bandhe）等。于文句（bandhe）中，即文句之体（bandhasarīre）中，因听闻不安乐（sutisukhatābhāvato）而有粗涩相（pharusabhāvo），凡语句中有此相者，彼语句即名为句粗涩（bandhapharusaṃ）。以“譬如”（yathā）举例。粗硬（kharā）即粗糙（kakkasā），桩（khilā）即木桩等（khāṇukādayo），已尽（parikkhīṇā）即是已毁坏（khīṇā honti）。因此（tasmā），于田中（khette）所播之种（khittaṃ / vuttaṃ bījaṃ），能充分（alaṃ）、卓越（atisayena）地结果（phalati）、成就（nipphajjati）。

---

วากฺยโทสนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

语句过失的解释之释义终。

---

วากฺยตฺถโทสนิทฺเทสวณฺณนา

句义过失解释的释义

---

๕๙.

59.

---

เญยฺยํ ลกฺขณมนฺวตฺถ-วเสนา’ปกฺกมาทินํ;

อุทาหรณเมเตสํ, ทานิ สนฺทสฺสยามฺย’หํ.

离去等之相，当随义而知；如今我将展示彼等之例证。

---

๕๙. ‘‘เญยฺย’’มิจฺจาทิ. อปกฺกมาทีนํ ยถาอุทฺทิฏฺฐานํ ลกฺขียติ อุทาหรณมเนนาติ อตฺเถน ลกฺขณํ อนฺวตฺถวเสน อปคโต กโม ยตฺถ ตํ อปกฺกมนฺติอาทินา อตฺถานุคมนวเสน เญยฺยํ วิญฺญาตพฺพํ. อิทานิ วากฺยโทเส นิทฺทิสิตฺวา อวสรปฺปตฺเต อิมสฺมึ กาเล เอเตสํ อปกฺกมาทีนํ อุทาหรณํ ลกฺขิยํ อหํ สนฺทสฺสยามิ ปกาเสสฺสามิ.

59. “应知”等。如前所述，离去等之相，当依随义而知，即依循“次第已失之处，即为离去”等义理而知；所谓“相”，其义为“范例由此而被标识”。如今，在指出了句中过失之后，于此适当时机，我将展示并阐明此等离去等之例证。

---

๕๙. อิทานิ อุทฺทิฏฺฐานุกฺกเมน อปกฺกมาทิอตฺถโทสานิ วิภาเวติ ‘‘เญยฺย’’มิจฺจาทินา. อปกฺกมาทีนํ อปกฺกโมจิตฺยหีนาทีนํ ลกฺขณํ อปกฺกมาทิวิสยพุทฺธิยา อวิปรีตวุตฺติยา ปวตฺติการณํ อนฺวตฺถวเสน อปคโต กโม ยตฺถิจฺจาทิวจนตฺถานุคตญาณวเสน เญยฺยํ ญาตพฺพํ, วิสุํ ลกฺขณํ น วทามาติ วุตฺตํ โหติ. อิทานิ อหํ เอเตสํ อปกฺกมาทีนํ อุทาหรณํ ลกฺขิยํ สนฺทสฺสยามิ. อตฺถานุคตมนฺวตฺถํ อนฺวตฺถสฺส ญาณสฺส วโสติ วิคฺคโห.

59. 如今依所说顺序，以“应知”等句辨析离去等义过失。离去等（即离去、不当等）之相，是令对离去等为对象之智不颠倒运作的生起之因，当依随义，即依循“次第已失之处”等言说之义理的智力而知；此即是说：“我不另外说明其相”。如今我将展示此等离去等之例证。随义(anvattha)即随顺于义，其分解(viggaho)为“随义之智力”。

---

ตตฺถาปกฺกมํ ยถา

其中，离去之例，如下：

---

๖๐.

60.

---

ภาวนาทานสีลานิ, สมฺมา สมฺปาทิตานิ’ห;

โภคสคฺคาทินิพฺพาน-สาธนานิ น สํสโย.

修习、布施与持戒，于此善巧已成就；财富、天界乃至涅槃之因，无疑。

---

๖๐. ‘‘ภาวนา’’อิจฺจาทิ. [Pg.92] สมฺมา อโลภาทิเหตุสมฺปตฺติยา สกฺกจฺจํ สมฺปาทิตานิ นิปฺผาทิตานิ. เอตฺถ โภคสคฺคาทินิพฺพานานํ เหตโว ยถากฺกมํ ทานสีลภาวนาโย, น ตุ ภาวนาทานสีลานิ.

60. “修习”等。由于不贪等因之具足，而恭敬地成就、完成。在此，财富、天界乃至涅槃之因，次第是布施、持戒、修习，而非修习、布施与持戒。

---

๖๐. ตตฺถ เตสุ อปกฺกมาทีสุ อปกฺกมํ ยถา อปกฺกมสฺโสทาหรณเมวํ. โอจิตฺยหีนํ ยถาตฺยาทีสุปิ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ภาวนิ’’จฺจาทิ. อิห อิมสฺมึ อตฺตภาเว สมฺมา สมฺปาทิตานิ อโลภาทิเหตุสมฺปตฺติยา สกฺกจฺจํ สมฺปาทิตานิ ราสิกตานิ ภาวนาทานสีลานิ โภคสคฺคาทินิพฺพานสาธนานิ อุปโภคปริโภคานิ, สคฺคุปฺปตฺติอายุอาโรคฺยาทีนิ, นิพฺพานญฺเจติ เอเตสํ สาธกานิ. น สํสโย สทิสวิสทิสวิปากทาเน สํสโย นาม นตฺถิ. เอตฺถ โภคสคฺคนิพฺพานานํ เหตุภูตา ปน กมโต ทานสีลภาวนาโย ภวนฺตีติ ผลกฺกมสฺส เหตุกฺกมํ วิรุทฺธมิติ กมาเปตํ นาม โหติ.

60. 在离去等过失中，“离去之例，如下”意为此乃离去之例证；“不当之例，如下”等亦应如是理解。“修习”等。于此自身中，由于不贪等因之具足，恭敬地成就、积聚之修习、布施与持戒，是财富、天界乃至涅槃之成就具，即受用、消费，天界之生起、寿命、健康等，以及涅槃，彼等之成就具。无疑，于给予相似、不相似之异熟时，实无有疑。然而，成为财富、天界、涅槃之因者，次第是布施、持戒、修习，果之次第与因之次第相违，此即名为次第离去。

---

โอจิตฺยหีนํ ยถา

不当之例，如下：

---

๖๑. ปูชนียตโร โลเก, อห’เมโก นิรนฺตรํ.มเยกสฺมึ คุณา สพฺเพ, ยโต สมุทิตา อหุํ.

61. 世间中，唯我一人，恒常最应受供养。因为一切功德，皆汇聚于我一人。

---

๖๑. ‘‘ปูชนียิ’’จฺจาทิ. ยโต ยสฺมา การณา สพฺเพ คุณา สีลาทโย เอกสฺมึ เกวเล มยิ เอว สมุทิตา ราสิภูตา อหุํ อเหสุํ, ตสฺมา การณา อิมสฺมึ สตฺตโลเก เอโก เกวโล อหเมว นิรนฺตรํ สตตํ ปูชนียตโร อติสเยน ปุชฺโชติ. เอวมตฺตปสํสนมรุจิตํ สปฺปุริสสฺส.

61. “最应受供养者”等。因为一切功德，即戒等，皆汇聚、积聚于我一人身上，故于此有情世间，唯我一人，恒常、持续地最应受供养，即极应受供养。如是自我称赞，不为善士所喜。

---

๖๑. ‘‘ปูชนียตเร’’จฺจาทิ. [Pg.93] ยโต ยสฺมา สพฺเพ คุณา สีลาทโย เอกสฺมึ มยิ อทุติเย มยิ เอว สมุทิตา ราสิภูตา อหุํ อเหสุํ, ตสฺมา โลเก สตฺตโลเก เอโก อทุติโย อหเมว นิรนฺตรํ สตตํ ปูชนียตโร อติสเยน ปูชนีโย. เอวํ อตฺตปฺปสํสนโต อุจิตตาย ปริหานีติ โอจิตฺยหีนํ นาม.

61. “最应受供养者”等。因为一切功德，即戒等，皆汇聚、积聚于我独一无二之身中，故于世间，即有情世间中，唯我一人，恒常、持续地最应受供养，即极应受供养。如是自我称赞，因其失当，故名为不当。

---

ยถา จ

又如：

---

๖๒.

62.

---

ยาจิโตหํ กถํ นาม, น ทชฺชามฺยปิ ชีวิตํ;

ตถาปิ ปุตฺตทาเนน, เวธเต หทยํ มม.

我既被求，岂能不施，乃至生命？然因施子，我心颤动。

---

๖๒. ‘‘ยาจิโต’’อิจฺจาทิ. เอตฺถ ‘‘ยทิ ยาจึสุ, ชีวิตมฺปิ ยาจกานํ ทชฺชามี’’ติ ทสฺสิโตทารตายานุจิตํ ปุตฺตทาเน หทยปเวธนกถนํ เวสฺสนฺตรสฺส ยชฺเชวมโวจ.

62. “被乞求”等。在此，鉴于韦桑达拉(Vessantara)曾言“若有乞求，我连生命亦将施予乞求者”所展现的慷慨，其讲述于施子时心之颤动，乃为不当。

---

๖๒. ยถา จ, เอวมฺปิ โอจิตฺยหีนสฺส อุทาหรณํ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘ยาจิโต’’จฺจาทิ. ยาจิโต ยาจเกหิ ยาจิโต อหํ ชีวิตมปิ กถํ นาม น ทชฺชามิ, ตถาปิ เอวํ ทานชฺฌาสเย สติปิ ปุตฺตทาเนน มม หทยํ เวธเต กมฺปเต. เอตฺถ เวสฺสนฺตรสฺส ‘‘ยทิ ยาเจยฺยุํ, ชีวิตมปิ ยาจกานํ ทชฺชามี’’ติ กตปฏิญฺญาย ปุตฺตทาเนน หทยกมฺปนสฺส กถนํ จาคาติสยโยคสงฺขาตอุทารคุณสฺส อนนุจฺฉวิกนฺติ โอจิตฺยหีนํ.

62. 又如，此亦应视为不当之例，即“被乞求”等句。我被乞求者所乞求，岂能不施生命？即使有如是布施之意乐，然因施子，我心亦颤动、摇动。在此，韦桑达拉(Vessantara)曾作誓言：“若有乞求，我连生命亦将施予乞求者。”其后讲述因施子而心颤动，与名为“极度舍弃”之慷慨功德不相称，故为不当。

---

ภคฺครีติ ยถา

破律之例，如下：

---

๖๓.

63.

---

อิตฺถีนํ ทุชฺชนานญฺจ, วิสฺสาโส โนปปชฺชเต;

วิเส สิงฺคิมฺหิ นทิยํ, โรเค ราชกุลมฺหี จ.

女人与恶人，不应信任；于毒、有角者、河流、疾病、王族中亦然。

---

๖๓. ‘‘อิตฺถีน’’มิจฺจาทิ. โนปปชฺชเต น ยุชฺชติ. เอตฺถ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐิยา ปริจฺจาเคน วิเสอิจฺจาทินา อาธาเร สตฺตมีนิทฺเทโส [Pg.94] อตฺถรีติยา ภงฺโค. อาโท มชฺเฌ จ จการปริจฺจาคา สทฺทรีติยา ภงฺโค, รีตีนํ อนนฺตตฺตา ภงฺคาปฺยนนฺตา. อุทาหรณํ ตุ ทิสามตฺตํ.

63. “女人”等。不应，即不合宜。在此，因舍弃表示关联之第六格，而以“于毒”等语表示处所之第七格，故为义律之破坏。开头与中间舍弃“ca”字，故为声律之破坏。因律无尽，故破亦无尽。此例仅为指示方向。

---

๖๓. ‘‘อิตฺถีน’’มิจฺจาทิ. อิตฺถีนญฺจ ทุชฺชนานญฺจ วิสฺสาโส สหวาสาทีหิ วิสฺสาโส โนปปชฺชเต อนตฺถสํสยานิวตฺติการณตฺตา น ยุชฺชติ. วิเส ครเฬ จ สิงฺคิมฺหิ สิงฺควติ มหึ สาโท จ นทิยญฺจ โรเค วฑฺฒมานเก โรเค จ ราชกุลมฺหิ จ วธพนฺธนาทิการเก ราชกุเล จ วิสฺสาโส โนปปชฺชเต. เอตฺถ อาโท สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐิยา อารภิตฺวา ตํ ปหาย สตฺตมิยา วุตฺตตฺตา อตฺถรีติ จ, อาทิมชฺเฌสุ จสทฺทปริจฺจาคโต สทฺทรีติ จ ภินฺนา. จสทฺทํ ปยุญฺชนฺเตน อาโท เอว วา อนฺเต เอว วา ปจฺเจกํ วา โยเชตพฺพํ โหติ. อีทิโส ปโยโค รีติภงฺโค นาม โหติ. รีตีนํ พหุตฺตา รีติภงฺคโทสาปิ พหุวิธา. อิทํ ปน มุขมตฺตนิทสฺสนํ.

63. “女人”等。女人与恶人，以及因同住等而生的信任，不应，因其不能止息祸患与疑虑，故不恰当。于毒中，即毒药中；于有角者中，即有角之牛等中；于河流中；于疾病中，即增长之疾病中；于王族中，即导致杀戮、束缚等之王族中，信任皆不应。在此，开头以关联之第六格开始，舍弃彼而以第七格言说，故义律被破坏；开头与中间舍弃“ca”字，故声律被破坏。使用“ca”字者，应只置于开头，或只置于结尾，或分别置于各处。如是之用法即名为破律。因律繁多，故破律之过失亦多种多样。此仅为指示其首要者。

---

สสํสยํ ยถา

含疑之例，如下：

---

๖๔.

64.

---

มุนินฺทจนฺทิมาโลก-รสโลลวิโลจโน;

ชโน’วกฺกนฺตปนฺโถ’ว, โคปทสฺสนปีณิโต.

有情之眼，因贪著于牟尼主明月之光味而摇曳，犹如已入正道者，见牛迹而心喜。

---

๖๔. ‘‘มุนินฺทิ’’จฺจาทิ. [Pg.95] จนฺทิมา วิย จนฺทิมา, มุนินฺโทเยว จนฺทิมา, ตสฺส อาโลกนํ ทสฺสนํ, อาโลโก ปกาโส วา, ตสฺมึ รโส อนุราโค, เตน โลลานิ จปลานิ โลจนานิ อกฺขีนิ ยสฺส โส ชโน อวกฺกนฺโต โอกฺกนฺโต ปวิฏฺโฐ ปนฺโถ มคฺโค เยน อวกฺกนฺตปนฺโถ เอว คุนฺนํ รํสีนํ, อิฏฺฐตฺถนิปฺผตฺติสูจกภาเวน โคปทตฺถสฺส วา ปทสฺสเนน ปีณิโต มุทิโตติ เอตฺถ โครูปสฺส ปทสฺสเนนาติปิ วิญฺญายตีติ สนฺเทโห.

64. “牟尼王”等。牟尼王即是月，犹如月亮。其眼目因贪著于其光辉或光耀而摇曳不定之人，已入正道。因见功德之光，或因见作为所愿成就之征兆的牛迹而喜悦。此处，亦可解为因见牛形，故有此疑。

---

๖๔. ‘‘มุนินฺทิ’’จฺจาทิ. มุนินฺทจนฺทิมาโลกรสโลลวิโลจโน มุนินฺทสงฺขาตสฺส จนฺทิมสฺส อาโลเก ทสฺสเน ปาตุภาเว วา รเสน อาลเยน จญฺจลเนตฺโต ชโน อวกฺกนฺตปนฺโถว โอติณฺณมคฺโคว พุทฺธสฺส ทสฺสนตฺถาย มคฺคโมติณฺโณติ อธิปฺปาโย. โคปทสฺสนปีณิโต โคสงฺขาตรํสิปทสฺสเนน, อภิมงฺคลสมฺมตโคปทสฺสเนน วา สนฺตุฏฺโฐ โหติ. เอตฺถ โคปทสฺสเนนาติ จ อตฺถสฺส คมฺยมานตฺตา วิญฺญาตุํ สํสโย อุปฺปชฺชตีติ สสํสยํ นาม. อวกฺกนฺโต ปนฺโถ เยนาติ จ, คุนฺนํ รํสีนํ, คาวสฺส วา ปทสฺสนนฺติ จ, โคปทสฺสเนน ปีณิโตติ จ วิคฺคโห.

64. “牟尼王”等。“因贪著于牟尼王月之光、见或显现之味（即执著）而眼目摇曳不定之人”，即是“已入道者”，其意为“为见佛陀而入道”。“因见牛而喜悦”，即因见名为“牛”之光芒，或因见被视为吉祥的牛而满足。此处，“因见牛”一语，因其义可被理解，故生疑惑，此即所谓“有疑”。“道为其所入”、“功德之光，或牛之所见”及“因见牛而喜悦”，此皆为词语的解释。

---

๖๕.

65.

---

วากฺยตฺถโต ทุปฺปตีติ-กรํ คามฺมํ มตํ ยถา;

โปโส วีริยวาโส’ยํ, ปรํ หนฺตฺวาน วิสฺสมิ.

从句义上难以理解者，被认为是粗俗的，例如：此人是精进之所住，杀敌之后我将休息。

---

๖๕. ‘‘วากฺย’’อิจฺจาทิ. ปรํ สตฺตุํ หนฺตฺวาน ปหริตฺวา วีริยวา สูโร โสยํ โปโส ปุริโส วิสฺสมิ วิสฺสตฺโถ. อยมตฺโถ ตาว น ทุปฺปตีโต. ปรํ อจฺจนฺตํ หนฺตฺวาน วีริยวา อุจิตสมฺภโว โสยํ โปโส วิสฺสมีติ ทุปฺปตีโตยมตฺโถ.

65. “语句”等。“杀敌、击敌后，此有精进力的勇士，已无所畏”。此义尚不难解。“彻底杀敌后，此有精进力、出身合宜之人，得以休息”，此义则难解。

---

๖๕. อนฺวตฺถวเสน ลกฺขณสฺส อปากฏตฺตา สลกฺขณํ ลกฺขิยมุทาหรติ ‘‘วากฺยตฺถโต’’จฺจาทินา. วากฺยตฺถโต ทุปฺปตีติกรํ วิรุทฺธปฺปกาสกํ คามฺมนฺติ มตํ. ยถาติ อุทาหรติ. ปรํ สตฺตุํ หนฺตฺวาน มาเรตฺวาน วีริยวา สูโร โส อยํ โปโส วิสฺสมิ วิคตปริสฺสโม อโหสิ, อยมตฺโถ อิฏฺโฐ. ปรํ อติสเยน หนฺตฺวาน วีติกฺกมํ กตฺวา วีริยวา อุปจิตสมฺภโว อุปจิตสุกฺโก โส อยํ ปุริโส วายาเมน วิสฺสมิ วิคตวายาโม อโหสีติ. อิมสฺสตฺถสฺส อสพฺภารหตฺตา คามฺมตฺตํ. วีริยํ อุสฺสาโห สมฺภโว วา อสฺส อตฺถีติ วิคฺคโห.

65. 因随义的特征不明显，故以“从句义”等句，举出具有其特征的所诠为例。从句义上难以理解、表达矛盾者，被认为是粗俗的。例如：“杀敌之后，此有精进力的勇士得以休息，消除疲劳”，此义是可取的。“过度杀敌，犯下过失后，此有精进力、积集善业之人，因努力而得以休息，不再努力”，此义因不合宜而为粗俗。“其人有精进，即努力或潜能”，此为词语的解释。

---

๖๖.

66.

---

ทุฏฺฐาลงฺกรณํ [Pg.96] เตตํ, ยตฺถาลงฺการทูสนํ;

ตสฺสาลงฺการนิทฺเทเส, รูปมาวีภวิสฺสติ.

彼即是恶庄严，其中有庄严之过失；其相状将在庄严的解释中显现。

---

๖๖. ‘‘ทุฏฺฐา’’อิจฺจาทิ. ยตฺถ ยสฺมึ วากฺเย อลงฺการานํ ทูสนํ วิกฏตา, เอตนฺตุ ทุฏฺฐาลงฺกรณํ ทุฏฺฐาลงฺกรณํ นาม, ตสฺส ทุฏฺฐาลงฺการสฺส รูปํ สรูปํ อลงฺการนิทฺเทเส ตํนามเก ปริจฺเฉเท อาวีภวิสฺสติ ปกาสิสฺสติ, ตตฺเถว ตํ ทสฺสยิสฺสามีติ อธิปฺปาโย.

66. “恶庄严”等。于何句中有庄严的过失或扭曲，此即名为恶庄严。此恶庄严的相状、自性，将在名为“庄严的解释”的章中显现、阐明。其意为：我将于彼处展示之。

---

๖๖. ‘‘ทุฏฺฐาลงฺกริ’’จฺจาทิ. ยตฺถ วากฺเย อลงฺการทูสนํ อลงฺการานํ วิโรโธ โหติ, เอตํ วากฺยตฺถนิสฺสิตํ เอตํ วากฺยํ ทุฏฺฐาลงฺกรณํ ทุฏฺฐาลงฺกาโร นาม, ตสฺส ทุฏฺฐาลงฺกรณโทโสปลกฺขิตวากฺยสฺส รูปํ สรูปํ ลกฺขิยํ อลงฺการนิทฺเทเส อลงฺการานํ นิทสฺสนฏฺฐานภูเต ปริจฺเฉเท อาวีภวิสฺสติ. เอตฺถ วุตฺเตปิ ปุน ตตฺถาปิ วตฺตพฺพํ สิยาติ น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อุทฺเทเส ‘‘ทุฏฺฐาลงฺกตี’’ติ วตฺวา อิทานิ ‘‘ทุฏฺฐาลงฺกรณ’’นฺติ วจนํ อลงฺกติ อลงฺกรณอลงฺการสทฺทานํ ตุลฺยตฺถตฺตา น วิรุชฺฌติ.

66. “恶庄严”等。于句中有庄严之过失，即庄严之矛盾，此依句义之句，名为恶庄严。彼为恶庄严之过所标识的句子的相状、自性、所诠，将在作为庄严示例之处的“庄严的解释”章中显现。此处不述，意谓纵使此处已述，彼处仍须再述。总说中言“恶庄严”(duṭṭhālaṅkati)，今言“恶庄严”(duṭṭhālaṅkaraṇa)，因 alaṅkati、alaṅkaraṇa、alaṅkāra 三词意义相同，故不相违。

---

๖๗.

67.

---

กโต’ตฺร สงฺเขปนยา มยา’ยํ,โทสานเมสํ ปวโร วิภาโค;

เอโส’ว’ลํ โพธยิตุํ กวีนํ,ตมตฺถิ เจ เขทกรํ ปรมฺปิ.

于此，我已简要地作此等过失之殊胜分类。此足以启悟诗人，纵有其他恼人之过亦然。

---

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิปาทวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร

圣僧护大长老尊者所造《善解庄严论》中

---

โทสาวโพโธ นาม

名为过失之理解

---

ปฐโม ปริจฺเฉโท.

第一章。

---

๖๗. เอวํ ‘‘โสทาหรณเมเตสํ, ลกฺขณํ กถยามฺยห’’นฺติ กตปฏิญฺญานุรูปํ ปฏิปชฺช ทานิ ‘‘กโตตฺริ’’จฺจาทินา นิกฺขิปนนยํ สงฺขิปติ. อตฺร อิมสฺมึ อธิกาเร, ปริจฺเฉเท [Pg.97] วา เอสํ ยถาวุตฺตานํ โทสานํ ปทโทสาทีนํ ปวโร อุตฺตโม วิภาโค วิภชนํ สงฺเขปนยา สงฺเขปกฺกเมน, น วิตฺถารโต, ยโต อปริสงฺขฺเยยฺยานํ นตฺถิ ปริยนฺโต มยา กโต นิฏฺฐาปิโต. นนุ ‘‘สงฺเขปนยา’’ติ วุตฺตตฺตา ปุราตเนหิ ทีปิตา สนฺติ พหู โทสา, เต ปริจฺจตฺตา สิยุนฺติ? เอตฺถ วุจฺจเต, วิตฺถารกฺกมสฺส อนธิปฺเปตตฺตา ‘‘สงฺเขปนยา’’ติ วุตฺตํ, น ปน สพฺพถา ปริจฺจาเคน. ตถา หิ–

67. 如是，为履行“我将举例说明此等之特征”的承诺，现以“于此，我已作”等句总结。于此主题或章中，对上述语词之过等过失，我已以简要而非详尽的方式，作了此殊胜的分类，因为无量之过失无穷无尽，我已完成此说。然，或谓因言“简要地”，古人所示之诸多过失，岂非被舍弃耶？对此当说：言“简要地”，因无意详述，而非全然舍弃。即如——

---

‘‘นิหนฺตุ โสยํ ชลิตํ, ปตงฺโค อริปาวก’’นฺติอาทีนํ

“愿此飞蛾，杀灭燃烧之敌火”等句中，

---

อกฺขมตฺถนฺตราทิกํ วิรุทฺธตฺถนฺตรานุคตนฺติ จ. เอตฺถ หิ ปตงฺคสทฺเทน โชติริงฺคณสงฺขาตมตฺถนฺตรมสมตฺถมิจฺฉิตตฺเถ ‘‘วจนฺติ คณฺฑา’’ตฺเยวมาทิกํ อมงฺคลอปยุตฺตปทาทิกํ กิลิฏฺเฐ อนฺโตคธนฺติ จ.

不合宜的异义等，则归入“伴随矛盾异义”中。此处，“飞蛾”(pataṅga)一词，其“萤火虫”之异义，于所欲表达之义上并不恰当。又如“彼等言疮”等不祥、不当之语，则归入“染垢”之中。

---

คชเหสาทิ สมฺพนฺธทูสิตํ โลกวิโรธิ, โสคตาคมาทีสุ ปสิทฺธํ รูปกฺขนฺธาทิกมญฺญตฺร วุตฺตํ อปฺปตีตํ นาม. อิทํ อาคมวิโรธิอิติ, สมฺพนฺธทูสิตปฺปตีตาทิกํ วิโรธิมฺหิ ปวิฏฺฐนฺติ จ, อาเนตพฺพเหตุตฺตา เหตฺวเปกฺขํ เนยฺยโต น พฺยติริจฺจตีติ จ.

“象鸣”等关联之过，是与世间相违。于善逝教典等中熟知之色蕴等，于他处说及，则名为“不解”。此即与圣教相违。关联之过、不解等，皆归入“矛盾”之中。又因其为应引入之因，故“待因”不异于“应推知”。

---

‘‘เทโว โวหรตุ กฺเลสํ, ราหุขินฺโน ทิวากโร’’

“愿天驱散烦恼，罗睺所苦之日。”

---

อิจฺจาทิกํ อสามตฺถฺยาภิเธยฺยาทิกํ โอจิตฺยหีเน สงฺคหิตนฺติ จ. ชิคุจฺฉอสพฺภสํสูจกอตฺถนฺตรกญฺจ คามฺมํ ทุปฺปตีติกเร สงฺคยฺหตีติ จ. ( ) สพนฺธผรุสเมเวติ จ.

如此等等，因表达无力等，皆归入“不合宜”之中。又，暗示令人厌恶、不雅之异义，以及粗俗者，皆归入“难解”之中。又，仅是“关联粗语”。

---

เอตฺถ ปน โอจิตฺยหีนทุปฺปตีติกรานํ วากฺยตฺถโทสตฺเตปิ ผนฺธผรุสสฺส จ วากฺยโทสตฺเต ปทปทตฺถานํ โทสโต วากฺยเมว ทุฏฺฐํ สิยา, วากฺยญฺจ ปเทหิ วิริจฺจเต, ปเท ทุฏฺเฐ วากฺยตฺโถ จ ทุฏฺโฐ สิยา. ปทโทสโต วากฺยวากฺยตฺถานํ นานาภาวาภาวญาปนตฺถํ อสามตฺถิยาภิเธยฺยาทิกํ ปทํ โอจิตฺยหีนาทิวากฺยตฺถโทสาทีสุ [Pg.98] อนฺโต กถิตํ. ตถา หิ ปุราตเนหิ วิรุทฺธตฺถนฺตราทีหิ ปเทหิ วิรจิตํ วากฺยํ วิรุทฺธนฺติอาทินา พหูนิ ทุฏฺฐานิ วากฺยานิ ทสฺสิตานิ. ‘‘หริสมานยี’’ติ เอตฺถ หปุพฺพํ ริส’มานยีติ อิจฺฉิตตฺถา ปริ ภฏฺฐํ ภฏฺฐํ. นานตฺถมปฺปสิทฺเธหิ ยุตฺตํ คุฬฺหํ, ยถา ‘‘สกฺโก สหสฺสคู’’ติ. อิติ ภฏฺฐคุฬฺหตฺถาทโย ปสาทาลงฺการวิรุทฺธาติ จ.

此处，即使因不合宜、难解而致句义有缺陷，或因音韵粗糙而致语句有缺陷，然因词语及词义之缺陷，语句本身亦可能有缺陷。语句由词语构成，若词语有缺陷，句义亦将有缺陷。为阐明词语缺陷与语句、句义缺陷之间有无差异，故将表达无力等词语（缺陷），归入不合宜等句义缺陷之中。例如，古人已用含义相反等词语组成的语句，以“互相矛盾”等为例，展示了许多有缺陷的语句。如“Harisamānayī”，此处因“ha”置于“risa”之前，所欲之义便已失落。又如用多义、不常用词语组成的隐晦句，例如“sakko sahassagū”。如此，意义失落、隐晦等，皆与清晰流畅及文采修饰相违。

---

วากฺเยปิ วิสนฺธิกมิหานุปโยคีติ จ, วากฺยนฺตโรปคตํ วากฺยํ วากฺยคพฺภํ, วากฺยนฺตรปทสมฺมิสฺสํ ‘‘อปาถฺยเมโส ทิสฺสติ, เวชฺชํ ขาทตฺยนารต’’มิจฺจาทิกํ วากฺยสํกิณฺณญฺจ พฺยากิณฺเณ สโมหิตนฺติ จ.

又，语句中连音不当；以及插入其他语句的语句，即“语句之胎”（或“语句中之语句”）；又如“此人似不宜行道，医生常食（不净物）”等语句，与其他语句的词语混杂，此等“语句混杂”皆归入“散乱”之中。

---

‘‘กาจุยฺยาเน มยา ทิฏฺฐา, วลฺลรี ปญฺจปลฺลวา;

ปลฺลเว ปลฺลเว มุธา, ยสฺสา กุสุมมญฺจรี’’ติ.

“曾见某园中，五叶之藤蔓；叶叶徒然生，其花簇无用。”

---

อิทมวาจกํ ปเหฬิกาย ปมุสฺสิตาสนฺนิสฺสิตนฺติ จ, ตตฺถ จ กวินา อุยฺยานสทฺเทน เคหํ, ลตาวาจินา วลฺลรีสทฺเทน องฺคนา, ปลฺลวสทฺเทน กรจรณทสนจฺฉทา, มญฺจรีสทฺเทน นขโสภา ทนฺตกนฺติโย จ วตฺตุมิจฺฉิตา, วากฺยตฺเถปิ ปทุมินีนํ รตฺติยมุนฺนิทฺทตาทิกํ วิรุทฺธํ วิโรธินิลีนนฺติ จ นาตฺยนุญฺญาตา, น ตุ สพฺพถา ปริจฺจาเคน. เอโสว เอวํ ยถาวุตฺตนเยน นิฏฺฐาปิโต อยํ สงฺเขปนโย เอว กวีนํ ปณฺฑิตชนานํ เขทกรํ ‘‘กถํ นาม พนฺเธปีทิสํ สติ สนฺตี’’ติ เอวมาสุหโนปชนํ ปรํ ปทโทเส อสาธุสนฺทิทฺธปริยาย เญยฺยอปฺปตีตตฺถอปฺปโยชก ทุพฺโพธเทสิยาทิกํ, วากฺยโทเส อธิกอูนภคฺคจฺฉนฺทาทิกํ, วากฺยตฺถโทเส อุปกฺกโมปสํหารวิสมญฺเจติ อิจฺเจวมาทิกมปรมฺปิ ทูสนํ อตฺถิ เจ ยทิ ภเวยฺย, ตมฺปิ โพธยิตุมวคเมตุํ อลํ สมตฺถํ ยถาวุตฺตโทสานุสาเรน พุทฺธิมนฺเตหิ สกฺกา อูหิตุนฺติ.

此为不表义之谜语，依赖于暗示与联想。诗人欲以“花园”一词指代房屋，以表藤蔓之“藤蔓”一词指代女子，以“嫩芽”一词指代手足、牙齿、嘴唇，以“花簇”一词指代指甲光泽与牙齿光泽。在句义上，“莲花夜间绽放”等矛盾之意，以及隐藏于矛盾中者，并非完全不被允许，亦非全然摒弃。正如所述，此简略之法，足以令诗人学者感到困扰，生起“在创作中怎会有此等（过失）存在？”之念。此外，若有其他过失，例如词语上的过失：不善巧、歧义、需由同义词推知、意义不显、无用、难解、方言等；语句上的过失：增词、减词、破韵等；句义上的过失：开篇与结尾不一致等，若有此等过失，智者亦能依照上述过失加以辨识领会。

---

เอวํ [Pg.99] วทโต จ คนฺถการสฺสายมธิปฺปาโย – เย โทสา วิภาคโส น วุตฺตา, เต มยา คนฺถคารวภยา สงฺเขปิตา, ลกฺขณโต ตุ สงฺคหิตา. น หิ เตสมนฺตํ โก ชหาเปติ.

编者如此说，其意图是：那些未详细分别说明的过失，我因惧怕篇幅过长而加以简略，但已在特征方面加以归纳。确实无人能使其穷尽。

---

ตตฺถ สทฺทสตฺถวิรุทฺธมสาธุ. ยํ กฺริยาทินิมิตฺตมุปาทาย อตฺถนฺตเรปิ วตฺตเต, ตํ สญฺญาภาเวเนว ปยุตฺตํ สนฺทิทฺธํ, ยถา ‘‘รวิมฺหิหิมหา’’ติ, อิทํ ปน วิเสสนตฺเถ สาธุ โหติ. ปสิทฺธสญฺญาสทฺทสฺส ปริยายนฺตเรน ปริกปฺปิตปทํ ปริยายเญยฺยํ, ยถา ‘‘วฬวามุเขเน’’ติ เอตฺถ ‘‘อสฺสวนิตานเนน’’ อิติ. ยํ อจฺจนฺตาพฺยภิจารีภาเวน วิเสสฺยสฺส คุณํ วทติ, ตํ อปฺปตีตตฺถํ, ยถา ‘‘กณฺหมสี’’ติ. อธิคตตฺถานุปโยคํ อปฺปโยชกํ, ยถา ‘‘อติเผนิลํ สาครมลงฺฆี’’ติ. ‘‘มนุญฺญทฺธนโย ปาเท, ขาทโย กนิ ภนฺติ เต’’ อิจฺจาทิโก ทุพฺโพโธ, กนิ กญฺเญ ขาทโย คคฺฆริกา. ‘‘อิเม ลาวณฺยตลฺลา เต, คลฺลา โลลวิโลจเน’’อิจฺจาทิโก เทสิโย, ตลฺโล ชลาสยวิเสโส, คลฺโล กโปโล. ‘‘สคฺคเสวีนํ ริปูนมิตฺถีนมกงฺกโณ ปาณิ. เนตฺตมนญฺชน’’นฺติอาทิกํ อธิกํ. ‘‘อกงฺกโณ ปาณี’’ติอาทินา เวธพฺยสฺส คมฺมมานตฺตา ‘‘สคฺคเสวีน’’นฺติ อธิกนฺติ. ยตฺถ วตฺตพฺพสฺส อูนตา, ตํ อูนํ, ยถา ‘‘ติโลกติลกํ มุนิ’’นฺติอาทิ. เอตฺถ ‘‘วนฺทามี’’ติ อูนํ, ฉนฺโทภงฺคานฺวิตํ วโจ ภคฺคจฺฉนฺทํ ปากฏํ. อารมฺภาวสาเนน วิสมํ อุปกฺกโมปสํหารวิสมํ, ตํ ปน อารทฺธกฺกมปริจฺจาเคนาปเรน นิกฺขิปนํ เวทิตพฺพํ.

其中，与语法相违者为“不善巧”(asādhu)。若一词基于动作等原因可用于他义，却仅作为名称使用，则为“歧义”(sandiddhaṃ)，如“ravimhihimahā”；但若用于修饰义，则为善巧。对已确立的名词，以另一同义词构想词语，为“同义词推知”(pariyāyañeyyaṃ)，例如以“assavanitānanena”（母马之面）代“vaḷavāmukhena”（马口）。陈述对象固有属性者，其义“不显”(appatītatthaṃ)，如“黑墨”(kaṇhamasī)。对所证之义无用者，为“无用”(appayojakaṃ)，如“越过泡沫极盛之海”。“Manuññaddhanayo pāde, khādayo kani bhanti te”等，为“难解”(dubbhodho)，其中kani指“少女”(kaññe)，khādayo指“脚铃”(gaggharikā)。“Ime lāvaṇyatallā te, gallā lolavilocane”等，为“方言”(desiyo)，其中tallo指“一种水池”(jalāsayaviseso)，gallo指“脸颊”(kapolo)。“天人之敌的妇女手中无镯”、“眼中无膏”等，为“赘余”(adhikaṃ)。因“手中无镯”等已暗示寡妇之境，故“天人之敌”为赘余。所应说之义有欠缺，为“缺略”(ūnaṃ)，如“三界之饰，牟尼”，此处省略了“我敬礼”(vandāmi)。与韵律相悖之言，为“破韵”(bhaggacchandaṃ)，此乃显而易见。开篇与结尾不一致，为“首尾不应”(upakkamopasaṃhāravisamaṃ)，此当理解为放弃已开始之次第而另起炉灶。

---

อิติ สุโพธาลงฺกาเร มหาสามินามิกาฏีกายํ

如是在《善显修辞论》大长老释论中

---

โทสาวโพธปริจฺเฉโท.

过失觉了章。

---

๖๗. เอวํ ‘‘โสทาหรณเมเตสํ, ลกฺขณํ กถยามฺยห’’นฺติ กตปฏิญฺญานุรูปํ สมฺปาเทตฺวา อิทานิ ‘‘กโตตฺเร’’จฺจาทินา นิคเมนฺโต โทเส สงฺขิปติ. อตฺร อิมสฺมึ อธิกาเร, [Pg.100] ปริจฺเฉเท วา เอสํ โทสานํ ยถาวุตฺตปทโทสาทีนํ ปวโร ลกฺขณาวิโรธลกฺขิยโต อุตฺตโม วิภาโค อสงฺกรโต วิภชนํ สงฺเขปนยา วิตฺถาราปนิยสงฺเขปกฺกเมน มยา กโต วุตฺโต เอโสว ยถาวุตฺโต เอโส สงฺเขปกฺกโม เอว กวีนํ วิรจยนฺตานํ เขทกรํ พนฺธสรีเร อีทิสํ อีทิสปฺปโยคํ กถํ นาม กโรมีติ เอวํ ปวตฺตเขทมุปฺปาทยนฺตํ ปรมฺปิ อสาธุสนฺทิทฺธาทิ อญฺญมฺปิ ทูสนมตฺถิ เจ, ตํ สพฺพํ โพธยิตุํ โพเธตุํ อลํ สมตฺโถ โหติ. นิยติ อวุตฺโตปิ อตฺโถ เอเตนาติ จ, สงฺเขโป จ โส นโย จาติ วิคฺคโห.

67. 如是，在完成了“我将说明这些具有例证的特征”(sodāharaṇametesaṃ, lakkhaṇaṃ kathayāmyahaṃ)这一承诺后，现在以“何等为三”(katotre)等语句来总结过失。在此主题(adhikāre)或章(paricchede)中，关于这些如前所述的词语过失等，其最殊胜的区分，在于其不与特征相违的特质，即以不混杂的方式，用详略交替的简略法加以阐述。我所说的此简略法，正如所述，正是令诗人们在创作时感到困扰，生起“在作品中如何能作此等运用？”之念的原因。若还有其他如不善巧、歧义等过失，此法也足以阐明。即使未明说之义，亦能由此推知；“简略”即是此“方法”，此乃其分析。

---

อิหานิทฺทิฏฺฐํ

此处未明说者

---

‘‘นิหนฺตุ โสยํ ชลิตํ, ปตงฺโค อริปาวก’’นฺติอาทิกํ

“愿此飞蛾摧毁燃烧的敌火”等。

---

อกฺขมตฺถนฺตราทิกํ วิรุทฺธตฺถนฺตเร อนุปตตฺตา น วุตฺตํ, เอตฺถ สูริยวาจโก ปตงฺคสทฺโท โชติริงฺคณวาจโกปิ โหตีติ วตฺตุมิจฺฉิตอมิตฺตคฺคิวินาเส อสมตฺถญฺญตฺโถ โหติ.

因其落入相违之义，故未提及不适宜的异义(atthantara)等。此处，“飞蛾”(pataṅga)一词既可指太阳(sūriya)，亦可指萤火虫(jotiriṅgaṇa)，故其所欲表达的摧毁敌火(amittaggivināse)之义，便成了无能(asamattha)之义。

---

‘‘วจนฺติ คณฺฑิ’’จฺจาทิกํ อาคเม อปฺปสิทฺธํ ลกฺขณมตฺเตน สาธิยํ. อปฺปยุตฺตปทาทิโทโส กิลิฏฺฐปทโทเส อนฺโตคโธ โหตีติ น วุตฺโต.

“空无犍稚”(Vacanti gaṇḍi)等语，在圣典(āgama)中不为人知，仅凭其特征即可成立。不当用词(appayuttapada)等过失，因已包含在晦涩词(kiliṭṭhapada)的过失中，故未另说。

---

คชเหสาตุรงฺคโกญฺจนาทาทิสมฺพนฺธทูสิตญฺจ. ชินาคมาทีสุ ปสิทฺธรูปกฺขนฺธาทิกมญฺญตฺร ปยุตฺตมปฺปตีตนฺนามาตีทํ ทฺวยํ ยถากฺกมํ โลกวิโรธมาคมวิโรธญฺจ โหตีติ วิโรธิปเท อนฺโตคธํ โหติ. เหตฺวเปกฺขํ อาเนตพฺพเหตุตฺตา เนยฺเย อนฺโตคธนฺติ น วุตฺตํ.

与象(gaja)、嘶鸣(hesā)、马(turaṅga)、鹤(koñca)等相关的过失(dūsita)亦然。在佛典(Jināgama)等处广为人知的色蕴(rūpakkhandha)等，若使用在其他地方，采用不显明(appatīta)或不悦耳(anāmā)的名称，这两种情况分别会造成世间相违(lokavirodha)和圣教相违(āgamavirodha)，因此都包含在相违词(virodhipada)之中。至于需待原因者(hetvapekkhaṃ)，因其需被引导故，已包含在应引导(neyya)中，故未另说。

---

‘‘เทโว โวหรตุ กฺเลสํ, ราหุขินฺโน ทิวากโร’’

“愿天驱散烦恼，罗睺所苦的太阳。”

---

อิจฺจาทิกํ อสมตฺถาภิธายิจฺจาทิ โอจิตฺยหีเน อนฺโตคธนฺติ น วุตฺตํ. เอตฺถ ทิวากโร สยํ ราหุคหิโต อญฺเญสํ กิเลสาปนยเน [Pg.101] อสมตฺโถติ ตมสามตฺถิยํ วิเสสนภูเตน ‘‘ราหุขินฺโน’’ติ ปเทน ญายติ.

像这类表达能力不足(asamatthābhidhāyi)等的过失，因已包含在不合宜(ocityahīna)之中，故未另说。此处，日天子(divākaro)自身被罗睺(rāhu)所擒(rāhugahito)，无力消除他人烦恼(kilesāpanayane asamattho)，其无能(asāmatthiyaṃ)便由修饰词“罗睺所困”(rāhukhinno)一词而得知。

---

ชิคุจฺฉาวมงฺคลอสพฺภานํ ติณฺณมญฺญตฺรสฺส โชตกํ วาจกํ วา อตฺถนฺตรํ วา คามฺมํ ทุปฺปตีติกรตฺตา วากฺยตฺถคามฺมโทเสเยว อนฺโตคธนฺติ น วุตฺตํ. ทุรุจฺจารณภูตลกฺขณํ กฏฺฐํ พนฺธผรุสโต อพฺยติริตฺตนฺติ น วุตฺตนฺติ. ‘‘หริสมานยี’’ติ วตฺตพฺเพ หปุพฺพํ ริส’มานยิอิจฺจาทิกํ อิจฺฉิตตฺถโต ปริภฏฺฐตฺตา ภฏฺฐญฺจ ‘‘สกฺโก สหสฺสคู’’อิจฺจาทิกํ อปสิทฺธวิสเย ปริยุตฺตคุฬฺหญฺเจติ อิเม อตฺถคุฬฺหาทโย ปสาทาลงฺการวิรุทฺธตฺตา ปสาทคุณาทาเนเนว ปริจฺจตฺตาติ น วุตฺตํ. เอตฺถ หิ สหสฺสํ คาโว จกฺขูนิ อสฺสาติ สหสฺสคูติ สกฺกสฺส นามํ คุฬฺหํ นาม โหติ.

厌恶、不吉祥与不雅，这三者或指示、或表达其他意义，或因令人不悦而显得粗俗，这些皆已包含在语句意义的粗俗过失中，故未另说。难以发音、粗硬的特征，因与结构粗糙(bandhapharusa)的过失无异，故未另说。例如，应说“带来喜悦”(Harisamānayī)，却说成“喜悦之前带来愤怒”(hapubbaṃ risa”mānayi)等等，因其偏离了期望的意义，故为错谬；又如“拥有千眼的帝释”(sakko sahassagū)等等，因其在不为人知的领域中使用而隐晦。这些意义隐晦(atthaguḷha)等过失，因与明净(pasāda)的修辞相悖，仅因选取明净之品质而被舍弃，故未另说。此处，“sahassaṃ gāvo cakkhūni assāti sahassagūti”(千是牛群或眼睛，故为千眼者)是帝释(Sakka)的隐晦之名。

---

วากฺยโทเสปิ วิสนฺธิวากฺยํ อิธ อนุปโยคิตฺตา น วุตฺตํ. วากฺยมชฺฌปติตวากฺยยุตฺตํ วากฺยคพฺภญฺจ, วากฺยนฺตรปทสมฺมิสฺสํ.

在语句过失中，不连贯的语句(visandhivākya)因在此处不适用，故未另说。语句中插入其他语句的复合句(vākyagabbha)，以及语句之间词语混杂(vākyantarapadasammissaṃ)的情况亦然。

---

‘‘อปาถฺยเมโส ทิสฺสติ, เวชฺชํ ขาทตฺยนารตํ’’

“此不宜之物被见，他不断地吃医生。”

---

อิจฺจาทิกํ วากฺยสํกิณฺณญฺจ พฺยากิณฺเณ อนฺโตคธนฺติ น วุตฺตํ. เอตฺถ เอโส ภิสกฺโก อนารตํ นิจฺจํ อปาถฺยํ โรคสฺส อหิตํ ทิสฺสติ วทติ. เอโส โรคี อนารตํ สตตํ อปาถฺยํ อหิตํ ขาทติ. เวชฺชํ ภิสกฺกํ ทิสฺสติ กุชฺฌติ. เอวํ อเนกวากฺเยหิปิ สนฺธิวากฺยํ สํกิณฺณํ นาม.

像这类语句杂糅(vākyasaṃkiṇṇa)的过失，因已包含在混淆(byākiṇṇa)的过失中，故未另说。此处，这位医生(bhisakka)不断地、总是说些不合适的、对病有害的话。这位病人(rogī)不断地、总是吃些不合适的、有害的东西。他看到医生(vejjaṃ bhisakkaṃ)就生气。像这样，能与多个句子连接的句子，就称为杂糅(saṃkiṇṇa)。

---

‘‘กาจุยฺยาเน มยา ทิฏฺฐา, วลฺลรี ปญฺจปลฺลวา;

ปลฺลเว ปลฺลเว มุธา, ยสฺสา กุสุมมญฺจรี’’ติ.

“曾见园中葛，新枝五叶发；叶间徒有蕊，枉自作繁花。”

---

อิทมวาจกํ ปเหฬิกาสุ ปมุสฺสิตาสนฺนิสฺสิตมิติ น วุตฺตํ. นนุ เจตฺถ อตฺตนา ปเหฬิกาย อทสฺสิตตฺตา อวาจกสฺส ปมุสฺสิตาย อนฺโตคธกรณํ อสิทฺเธน อสิทฺธสาธนนฺติ? นยิทเมวํ, ‘‘อุเปกฺขิยนฺติ สพฺพานิ, สิสฺสเขทภยา มยา’’ติ จ อุปริ กิลิฏฺฐปทโทสปริหาเร ‘‘ปเหฬิกายมารุฬฺหา, น หิ ทุฏฺฐา กิลิฏฺฐตา’’ติ เจติ อิมินา [Pg.102] ปุราตเนหิ นิทฺทิฏฺฐโสฬสปเหฬิกาโยปิ ทสฺสิตาติ สิทฺเธน อสิทฺธสาธนํ โหติ. ตตฺถ กวินา อุยฺยานสทฺเทน เคหญฺจ ลตาปริยายวลฺลรีสทฺเทน องฺคนา จ ปลฺลวสทฺเทน กรจรณาธรา จ มญฺจรีสทฺเทน นขทนฺตกนฺติโย จ วตฺตุมิจฺฉิตา.

此无言暗示(avācaka)未被提及为谜语(paheḷikā)中的隐晦(pamussita/āsannissita)。难道不是因为自己没有展示谜语，而想用无言暗示(avācaka)或隐晦(pamussita)来证明未成立的道理吗？并非如此。正如“我舍弃一切，因为害怕弟子感到厌倦”(upekkhiyanti sabbāni, sissakhedabhayā mayā)以及上文为避免晦涩词(kiliṭṭhapada)过失而说的“沉浸于谜语，实无晦涩过”(paheḷikāyamāruḷhā, na hi duṭṭhā kiliṭṭhatā)等，通过这些古人所指出的十六个谜语(soḷasapaheḷikā)，也已显示此理，因此这是用已成立的道理来证明未成立的道理。在此，诗人想用“园”(uyyāna)字来表示房屋(geha)，用“藤蔓”(vallarī)这个与蔓草同义的词来表示女子(aṅganā)，用“新叶”(pallava)来表示手、脚和嘴唇(karacaraṇādharā)，用“花穗”(mañcarī)来表示指甲和牙齿的光泽(nakhadantakantiyo)。

---

วากฺยตฺถโทเสปิ ปทุมินีนํ รตฺติยํ ปพุชฺฌนาทิกํ วิรุทฺธํ วิโรธิปเทเยว อนฺโตคธตฺตา น วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘กโตตฺร สงฺเขปนยา’’ติ วุตฺตํ, น ปน เตสํ สพฺพถา ปริจฺจตฺตตฺตาติ. เอตฺถ โอจิตฺยหีนทุปฺปตีติกรานํ ทฺวินฺนํ วากฺยตฺถโทสตฺเต สติ พนฺธผรุสสฺส วากฺยโทสตฺเต สติ วิโรธิโน ปทโทสตฺเต สติ ‘‘อสมตฺถาภิธายิ’’อาทิปทํ, ‘‘ชิคุจฺฉาทิตฺตยปกาสกา’’ทิปทํ, กฏฺฐปทํ, ปทุมินีนํ รตฺติยํ ผุลฺลตาทิ วากฺยตฺถญฺเจติ อิเม จตฺตาโร โทสา ภินฺนชาติเกสุ โอจิตฺยาทีสุ กถํ สงฺคหิตาติ? สจฺจํ, ตถาปิ ปทานํ ทุฏฺฐตฺเต สติ วากฺยวากฺยตฺถานมทุฏฺฐตา นาม นตฺถีติ ปทโทเสน สนฺธิวากฺยวากฺยตฺถโทสานมนญฺญตฺตํ สิสฺสานํ ญาปนตฺถํ ปทโทสาทิกํ วากฺยตฺถโทสาทีสุ สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิมินาเยว ปุราตเนหิ วิรุทฺธตฺถนฺตราทิปเทหิ วิจริตํ วากฺยํ วิรุทฺธนฺติอาทินา ทุฏฺฐานิ พหูนิ วากฺยานิ ทสฺสิตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

在语句意义(vākyattha)的过失中，莲花(paduminī)在夜晚开放等相违(viruddha)之处，因其已包含在相违词(virodhipada)的过失中，故未另说。这是为了表明“此处略说”(katotra saṅkhepanayā)，而非全然舍弃。此处，若有不合宜(ocityahīna)与令人不悦(duppatītika)这两种语句意义(vākyattha)的过失，有结构粗糙(bandhapharusa)的语句过失，或有相违(virodhi)的字词过失，例如“表达能力不足”(asamatthābhidhāyi)等词语、“指示厌恶等三者”(jigucchādittayapakāsakā)等词语、粗硬(kaṭṭha)的字句，以及莲花在夜晚开放等语句意义——这四种过失，如何能被包含在不同种类的不合宜(ocitya)等之中呢？诚然，即便如此，当词语(pada)存在过失时，语句(vākya)和语句意义(vākyattha)便不可能没有过失。因此，为令弟子了知词语的过失与语句及语句意义的过失并无二致，故应知词语过失等皆可包含在语句意义过失等之中。由此可知，古人(purātana)以“意义相违”(viruddhatthantara)等词语所考察的语句，以及以“相违”(viruddha)等所指出的诸多错误语句，皆应如此理解。

---

อิมาเยว คาถาย ‘‘ตมตฺถิ เจ เขทกรํ ปรมฺปี’’ติ เอตฺถ ปรสทฺเทนอสาธุสนฺทิทฺธปริยายเญยฺยาปฺปตีตตฺถอปฺปโยชก- ทุพฺโพธเทสิยาทิปทโทเส จ อธิกอูนภคฺคจฺฉนฺทาทิวากฺยโทเส จ อุปกฺกโมปสํหารวิสมสงฺขาเต วากฺยตฺถโทเส จ ปริคฺคณฺหาติ. เอตฺถ สทฺทสตฺถวิรุทฺธมสาธุ นาม. กฺริยานิปฺผตฺติการณมุปาทาย อตฺถนฺตเร ปวตฺตนามํ วิเสสนตฺเถน วินา สญฺญาภาชเน ปยุตฺตํ สนฺทิทฺธํ นาม, ยถา ‘‘รวิมฺหิ หิมหา’’ติ. เอตฺถ หิมหา รวีติ วิเสสเน กเต โทโส [Pg.103] นตฺถิ. ปสิทฺธสญฺญาสทฺทสฺส ปริยายนาเมน กปฺปิตปทํ ปริยายเญยฺยํ นาม, ยถา ‘‘วฬวามุขสฺส อสฺสวนิตานน’’นฺติ. อติสยา วินา ภาวิตตฺเถน วิเสสฺยสฺส คุณวาจกํ ปทํ อปฺปตีตตฺถํ นาม, ยถา ‘‘กณฺหมสี’’ติ. อธิคตตฺตานุปโยคิปทํ อปฺปโยชกํ นาม, ยถา ‘‘อติเผนิลํ สาครมลงฺฆี’’ติ. อปฺปสิทฺธวจนํ ทุพฺโพธํ นาม, ยถา–

仅以此偈“若有其他恼人事”为例，此中“其他”(para)一词，涵摄了不善、含糊、迂回、义晦、无用、难解、方言等词过，以及增、减、破韵等句过，还有开篇与结尾不一的句义过。于此，与声明学相违，名为“不善”。无限定词而用于他义，名为“含糊”，例如“日中有雪”。若作“雪日”之限定，则无过。以常用名词的同义词所造之词，名为“迂回”，例如“牝马之面为雌马之颜”。在无特殊意义的情况下，用以形容名词的品质词，名为“义晦”，例如“黑墨”。于已解之义无用之词，名为“无用”，例如“跨越泡沫甚多之海”。不常用之语，名为“难解”，例如：

---

‘‘มนุญฺญทฺธนโย ปาเท, ขาทโย กนิ ภนฺติ เต’’ติ.

“少女(kani)啊，你足上悦耳作响的脚铃(khādayo)闪耀。”

---

กนิ เห กญฺเญ เต ตวปาเท มนุญฺญทฺธนโย มโนหรสทฺทสมนฺนาคตา ขาทโย คคฺฆริกา ภนฺติ ทิพฺพนฺตีติ. กิสฺมิญฺจิ เทเสเยว สิทฺธนามํ เทสิยํ นาม. ยถา–

（此偈义为：）少女(kani)啊，你足上悦耳作响的脚铃(khādayo, gaggharikā)闪耀(bhanti, dibbanti)。仅在某些地方成立之名，名为“方言”。例如：

---

‘‘อิเม ลาวณฺยตลฺลา เต, คลฺลา โลลวิโลจเน’’ติ.

“眼波流转者啊，你这些脸颊(gallā)是美的池塘(lāvaṇyatallā)。”

---

เห โลลวิโลจเน เต ตว อิเม คลฺลา กโปลา ลาวณฺยตลฺลา มนุญฺญตลฺลา ชลาสยวิเสสา ภวนฺติ. เกนจิ เลเสน ปกาสิตมตฺถมุปาทาย ปยุตฺตมธิกํ นาม. ยถา–

（此偈义为：）眼波流转者啊，你这些脸颊(gallā)即面颊(kapolā)，是美的池塘(lāvaṇyatallā)，是可爱的池塘(manuññatallā)，是特别的水池。于已由某种方式表明之义，复用他词，名为“增益”。例如：

---

‘‘ตฺวยิ ราชติ ราชินฺท, ริปูนํ สคฺคเสวินํ;

ถีนํ อกงฺกโณ ปาณิ, สิยา เนตฺตมนญฺชน’’นฺติ.

“王中之王，在你光耀之时，敌人往生天界，其妻手无镯，眼无妆。”

---

เอตฺถ ‘‘อกงฺกโณ ปาณิ, เนตฺตมนญฺชน’’นฺติ อิมินาเยวถีนํ วิธวตฺตํ คมฺยมานํ โหตีติ ตปฺปกาสนตฺถํ ปยุตฺตํ ‘‘สคฺคเสวิน’’นฺติ อิทํ อธิกํ นาม. วตฺตพฺพยุตฺตโต อูนํ วากฺยํ อูนํ นาม. ‘‘ติโลกติลกํ มุนิ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘วนฺทามี’’ติ วตฺตพฺพสฺส อวุตฺตตฺตา อูนํ. ฉนฺโทหานิสํยุตฺตํ ภคฺคจฺฉนฺทํ นาม. อิทํ เตสํ เตสํ ฉนฺทานํ อกฺขรคณนโต อูนาธิกวเสน ปากฏํ โหติ. อาทฺยนฺตโต วิสมํ อุปกฺกโมปสํหารวิสมํ นาม. อิทํ อารทฺธกฺกมํ ปริจฺจชิตฺวา กมนฺตเรน นิยมนฺติ เวทิตพฺพํ.

于此，“手无镯，眼无妆”已能令人了知其寡妇之境，故为表明此义而用的“享天乐”一词，名为“增益”。应说而未说之句，名为“减损”。如“三界之严饰，牟尼”，此处因未说应说的“我敬礼”，故为“减损”。与韵律失误相应，名为“破韵”。此由各韵律的音节数增减而显明。首尾不一，名为“开篇与结尾不一”。此应知为舍弃已开始的次第，而依他次第而行。

---

อิติ สุโพธาลงฺการนิสฺสเย

《善觉庄严论》义疏中

---

ปฐโม ปริจฺเฉโท.

第一章。

---

๒. โทสปริหาราวโพธปริจฺเฉทวณฺณนา

2. 除过觉悟章释义

---

๖๘.

68.

---

กทาจิ กวิโกสลฺลา, วิโรโธ สกโลปฺย’ยํ;

โทสสงฺขฺยมติกฺกมฺม, คุณวีถึ วิคาหเต.

有时因诗人巧慧，此一切过失，超越过失之数，步入功德之道。

---

๖๙.

69.

---

เตน วุตฺตวิโรธาน-มวิโรโธ ยถา สิยา;

ตถา โทสปริหารา-วโพโธ ทานิ นียเต.

因此，为使所说之过失无违碍，如是，除过之觉悟今当阐述。

---

๖๘-๖๙. อิจฺเจวํ [Pg.104] โทสวิภาคํ ปริจฺฉิชฺช อิทานิ ยถาวุตฺตโทสปริหารกฺกมมุปทิสิตุมาห ‘‘กทาจี’’ตฺยาทิ. สกโลปิ อยํ วิโรโธ วิรุทฺธตฺถนฺตราทิกโต น โกจิ เอโก เอว โทเสสุ, โทสานํ วา สงฺขฺยํ คณนํ โทสภาวํ อติกฺกมฺม ปริจฺฉิชฺช คุณานํ วีถึ ปทวึ คุณสภาวตํ วิคาหเต อพฺภุปคจฺฉติ กทาจิ, น สพฺพทา. กวิโน ปยุชฺชกสฺส โกสลฺลา ตาทิสวิสยปริคฺคหลกฺขณเนปุญฺญการณา, น ตุ ยถา ตถา เจติ. ‘‘เตเน’’จฺจาทิ. เยเนวํ, เตน การเณน วุตฺตานํ วิรุทฺธตฺถนฺตราทีนํ วิโรธานํ ยถา เยน ปกาเรน อวิโรโธ นิทฺโทสตา สิยา ภเวยฺย, ตถา เตน ปกาเรน โทสานํ ปริหาโร ทูรีกรณํ อวพุชฺฌติ ญายติ เอเตนาติ อวโพโธ, ตสฺส อวโพโธ, ตนฺนามิโก ปริจฺเฉโท อิทานิ นียเต อานียเต วุจฺจเตติ อตฺโถ.

68-69. 如是区分过失之部类后，今为教示如前所说之除过次第，故说“有时”等（偈）。此一切过失，从意义相违等而言，并非仅一过失，或超越过失之数、计算、过失之性，有时（非恒常）会进入功德之道、功德之位、功德之性。因诗人（即使用者）之巧慧，乃把握此类特殊领域之善巧因，而非随意为之。“因此”等（偈）。正因如此，为使所说之意义相违等过失，能以某种方式无违碍、无过失，如是，以彼方式，过失之去除（即远离）得以了知，此即“觉悟”；以此为名之章，今当阐述。

---

๖๘-๖๙. เอวํ โทสวิภาคํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อิทานิ ยถาวุตฺตโทสานํ ปริหารตฺถมารภนฺโต ‘‘กทาจี’’ตฺยาทิมาห. สกโลปิ อยํ วิโรโธ ปทโทสาทิโก โทสสงฺขฺยํ โทสานํ, โทเสสุ วา คณนํ โทสภาวํ อติกฺกมฺม กทาจิ กวิโกสลฺลา กวิโน พฺยากรณาภิธานฉนฺโทอลงฺกติอาทีสุ ปริจยลกฺขเณน ปญฺญาปาฏเวน ยโต คุณวีถึ คุณปทวึ เกวลํ คุณสภาวํ วิคาหเต อพฺภุปคจฺฉติ, เตน การเณน วุตฺตวิโรธานํ ยถาวุตฺตปทโทสาทิวิโรธานํ อวิโรโธ อวิรุทฺธตา ยถา [Pg.105] สิยา เยน ปกาเรน ภเวยฺย, ตถา เตน ปกาเรน โทสปริหาราวโพโธ ยถาวุตฺตปทโทสาทิสมฺพนฺธิโน ปริหรณกฺกมสฺส อวโพธการณตฺตา ตนฺนามิกปริจฺเฉโท อิทานิ ลทฺธาวสเร นียเต วุจฺจเต. ยถาวุตฺตโทสา กวิสามตฺถิเยน นิทฺโทสตฺตํ ภชนฺติ, ตสฺส สามตฺถิยสฺส อุปเทสํ ทสฺสามาติ อธิปฺปาโย.

68-69. 如是辨别过失之部类后，今为去除如前所说之过失，故开始说“有时”等（偈）。此一切过失，即词过等，超越过失之数，或过失之计算、过失之性，有时因诗人之巧慧，即诗人凭借在语法、词汇、韵律、修辞等之熟练所具之敏锐智慧，故能进入功德之道、功德之位、纯粹功德之性。因此，为使所说之过失，即如前所说之词过等过失，能以某种方式无违碍、无矛盾，如是，以彼方式，除过之觉悟，即因能觉悟如前所说之词过等相关之去除次第，故此名为“除过觉悟”之章，今于得机时阐述。如前所说之过失，因诗人能力而变得无过失，此意在开示彼能力。

---

ปทโทสปริหารวณฺณนา

语病消除释义

---

ตตฺถ วิรุทฺธตฺถนฺตรสฺส ปริหาโร ยถา –

此处，意义矛盾之消除，如下——

---

๗๐.

70.

---

วินฺทนฺตํ ปากสาลีนํ, สาลีนํ ทสฺสนา สุขํ;

ตํ กถํ นาม เมโฆ’ยํ, วิสโท สุขเย ชนํ.

见熟稻而得乐者，此清澈之云，岂能悦彼人？

---

๗๐. ‘‘วินฺทนฺต’’มิจฺจาทิ. ปาเกน ปริณตภาเวน สาลีนํ ยุตฺตานํ, มนุญฺญานํ วา สาลีนํ รตฺตสาลิอาทีนํ สาลิชาตีนํ ทสฺสนา สุขํ เจตสิกํ โสมนสฺสํ วินฺทนฺตํ ตํ ชนํ วิสโท อยํ เมโฆ อมฺพุโท กถํ นาม สุขเยติ. เอตฺถ ตาทิสสฺส ชนสฺส อสุขปฺปทานํ ครฬสฺส เมฆสฺสานุรูปนฺติ วิรุทฺธตฺถนฺตรตา ปริหฏา.

70. “得”等句。因见通过成熟而适宜的稻谷，或悦人的红稻等稻种，而获得心乐与喜悦的彼人，此清澈之水云（ambudo）如何能令其快乐？于此，对那样的人施加不快，对云而言是不相称的，犹如毒物一般，因此意义的矛盾得以消除。

---

๗๐. ตตฺถ วิรุทฺธตฺถนฺตรสฺส ปริหาโร ยถา เอวํ. ‘‘วินฺทนฺติ’’จฺจาทิ. ปากสาลีนํ ปริณาเมน ยุตฺตานํ, มนุญฺญานํ วา สาลีนํ รตฺตสาลิอาทีนํ ทสฺสนา ทสฺสนเหตุ สุขํ เจตสิกโสมนสฺสํ วินฺทนฺตํ อนุโภนฺตํ ตํ ชนํ ตํ กสฺสกชนํ วิสโท ชลทายโก อยํ เมโฆ กถํ นาม สุขเย, น สุขยเตว. ตาทิสสฺส ชนสฺส ทุกฺขทานํ ครฬทายกสฺส เมฆสฺสาปิ อนุรูปมิติ วิรุทฺธญฺญตฺโถ อปนีโต โหติ. ปาเกน สาลิโนติ วิคฺคโห. สุขํ กโรตีติ สุขเยติ นามธาตุ.

70. 此处，消除意义矛盾的方法亦是如此。“得”等句。因见已成熟、适宜的稻谷，或悦人的红稻等，而体验到心乐与喜悦的彼人，即彼农夫，此清澈的施水之云，如何能令其快乐？它根本不能令其快乐。对那样的人施加痛苦，甚至与施毒之云亦相称，因此矛盾之义得以消除。“以熟稻”是其语法分析。“使其快乐”（sukkaye）是由名词（sukha）形成的动词。

---

ยถา วา –

又如——

---

๗๑.

71.

---

วินายโกปิ [Pg.106] นาโคสิ,โคตโมปิ มหามติ;

ปณีโตปิ รสาเปโต,จิตฺตา เม สามิ เต คติ.

调御者亦是龙象，乔达摩(Gotama)亦大智者；胜妙者亦离味，主啊，汝行令我心奇。

---

๗๑. ‘‘วินายโกปิ’’จฺจาทิ. วีนํ ปกฺขีนํ นายโก, ครุโฬ, สตฺเต วิเนตีติ วินายโก, วุทฺโธ, ภควา จ. ตตฺถ ยทา วินายโก ครุโฬ, ตทา ตุ นาโค ปนฺนโคสีติ วิรุทฺธํ, ปกฺขนฺตเร ตฺววิรุทฺธํ ภควโต อาคุสฺส ราคาทิโน อภาวโต. อิเมสํ คุนฺนํ อติสเยน โค โคตโม หีนปสุ, โคตมวํสาวติณฺณตฺตา โคตโม ภควา จ. หีนปสุ จ ตฺวํ มหามติ อสีติ วิรุทฺธํ อจฺจนฺตหีนปสุโน มหติยา ปญฺญาย อภาวโต. ปกฺขนฺตเร ตุ น พฺยาฆาโต. ปณีโต มธุโร รโส, อุตฺตโม จ สุคโต. ตตฺถ มธุรรสโต อเปโต อปคโตสีติ วิรุชฺฌติ, ภควโต ตุ รเสหิ สิงฺคาราทีหิ อเปโตติ ยุชฺชติ. เม มม. สามีติ อามนฺตนํ. เต ตว คติ ปวตฺติ จิตฺตา อพฺภุตาติ. เอตฺถ วิรุทฺธตฺถนฺตรํ วิโรธาลงฺการํ สิลาฆนียนฺติ เตน ตํ ปริหฏํ.

71. “调御者”等句。鸟类之主，即金翅鸟(garuḷa)；能调伏众生，故称调御者，亦指佛陀、世尊。此处，若调御者指金翅鸟，则与龙（或蛇）相矛盾；但在另一种解释中则不矛盾，因世尊已无过失（如贪等）。在诸牛（go）中，最卓越者为乔达摩（gotama，最胜牛）；（go亦指）劣等牲畜。又因降生于乔达摩族，故世尊亦称乔达摩。而说“你是劣等牲畜，且是大智慧者”则相矛盾，因极劣等牲畜不可能有大智慧。但在另一种解释中则无妨碍。胜妙者（paṇīta）指甘美的味道，亦指最上者、善逝。此处，若指“远离甘美的味道”则相矛盾；但若指世尊远离爱欲等诸味，则说得通。“Me”指“我的”。“Sāmi”是称呼语。“Te”指“你的”，“gati”指行状，“cittā”指奇妙。此处，意义矛盾构成了值得称赞的矛盾修辞法，因此该矛盾得以消除。

---

๗๑. ยถา วา อุตฺตโทสสฺส ปริหาโร อีทิโส วา. ‘‘วินายโก’’จฺจาทิ. เห สามิ ตฺวํ วินายโกปิ ครุโฬปิ นาโคสิ ปนฺนโค อสิ. โน เจ, วินายโกปิ สตฺเต วิเนนฺโต เอว นาโคสิ นิกฺกิเลโส อสิ. โคตโมปิ ปสุตโมปิ มหามติ มหาปญฺญวาสิ. โน เจ, โคตโมปิ โคตฺตโต โคตโมเยว มหามติ มหาปญฺญวาสิ. ปณีโตปิ มธุโรปิ รสาเปโต มธุรรสโต อปคโตสิ. โน เจ, ปณีโตปิ อุตฺตโม เอว รสาเปโต สิงฺคาราทิรสโต อปคโตสิ. เต ตุยฺหํ คติ ปวตฺติ เม มยฺหํ จิตฺตา อจฺฉริยา. [Pg.107] เอตฺถ ครุฬสฺส นาคตฺตญฺจ ปสุตมสฺส ปญฺญวนฺตตฺตญฺจ ปณีตสฺส นิรสตฺตญฺจ วิรุทฺธํ, ตถาปิ อญฺญปกฺขสฺส อวิรุทฺธตฺตา วิรุทฺธตฺถนฺตรโทโส ปสตฺเถน วิรุทฺธาลงฺกาเรน นิรากโต. วีนํ ปกฺขีนํ นายโก, ครุโฬ. สตฺเต วิเนตีติ วินายโก, พุทฺโธ. นตฺถิ อาคุ เอตสฺสาติ นาโค, พุทฺโธ. คุนฺนมติสเยน โคตโม, ปสุ. มหตี มติ อสฺสาติ มหามติ, พุทฺโธ. ปธานตฺตํ นีโต ปณีโต, มธุโร รโส. รสโต อเปโตติ รสาเปโต, พุทฺโธติ วิคฺคโห.

71. 又如，或如此消除所述之过失。“调御者”等句。主啊，您既是调御者、金翅鸟，亦是龙、是蛇。若非如此解，您作为调御者调伏众生，故是无烦恼（nikkilesa）之龙（nāga）。您是乔达摩，亦是最胜的牲畜，是大智者，具大智慧。若非如此解，您依种姓为乔达摩，是大智者，具大智慧。您是胜妙者、甘美者，亦远离甘味。若非如此解，您是胜妙者、最上者，亦远离爱欲等味。您的行状令我心奇。此处，金翅鸟是龙，最胜的牲畜有智慧，胜妙者无味，此乃矛盾。然因另一方面的解释并不矛盾，故意义矛盾之过失，由贴切的矛盾修辞法所遣除。鸟（vī）之主（nāyaka）为金翅鸟。调伏众生，故为调御者，即佛陀。无过失（āgu）者，故为龙（nāga），即佛陀。在诸牛（go）中最为卓越，故为乔达摩（gotama）；亦指牲畜。有大智慧（mahā mati），故为大智者，即佛陀。达到卓越（padhānattaṃ nīto），故为胜妙者（paṇīto）；亦指甘味。远离诸味，故为离味者，即佛陀，此为词语分析。

---

อฌตฺถสฺส ยถา –

如隐含义——

---

๗๒.

72.

---

กถํ ตาทิคุณาภาเว,โลกํ โตเสติ ทุชฺชโน;

โอภาสิตาเสสทิโส,ขชฺโชโต นาม กึ ภเว.

若无彼等德，恶人何悦众？遍照诸方者，萤火岂能是？

---

๗๒. ‘‘กถ’’มิจฺจาทิ. ทุชฺชโน ตาทิโน คุณา โลกํ โตเสนฺติ, ตาทีนํ คุณานํ อตฺตนิ อภาเว สติ โลกํ สตฺตโลกํ กถํ โตเสติ, น โตเสตีติ อตฺโถ. วุตฺตเมวตฺถนฺตเรน สาเธติ ‘‘ขชฺโชโต นาม โอภาสิตา ทีปิตา อเสสทิสา เยน ตถาวิโธ กึ ภเว, น ภเวยฺย ตาทิโน คุณสฺส อภาวโต’’ติ. เอตฺถ ขชฺโชตสฺส อธิกตฺถภาเวน สิโต โอภาสิตาเสสทิสตฺตโทโส ‘‘กถํ ตาทิคุณาภาเว’’ติอาทิวโจภงฺคิยา ปริหโฏ.

72. “如何”等句。恶人若无那样的德行，如何能令世间（即有情世间）欢喜？意即不能令其欢喜。复以另一义理成之：“萤火虫岂能是遍照、燃亮所有方位者？它不能是，因其缺乏那样的德行。”此处，对萤火虫赋予“遍照所有方位”此一过分之义的过失，通过“若无彼等德”等句的巧妙言辞而得以消除。

---

๗๒. อฌตฺถสฺส ยถาติ เอตฺถ ปริหาโร อชฺฌาหาโร, เอวมุปริปิ. ‘‘กถิ’’จฺจาทิ. ทุชฺชโน คุณหีนชโน ตาทิคุณาภาเว สนฺโตสชนนการณานํ ตาทิสานํ สีลาทิคุณานํ [Pg.108] อตฺตนิ อวิชฺชมานตฺเต สติ โลกํ สตฺตโลกํ กถํ โตเสติ, น โตเสติเยว, ตถา หิ ขชฺโชโต นาม โอภาสิตาเสสทิโส กึ ภเว, น ภวตฺเยว. เอตฺถ ขชฺโชตสฺส สกลทิโสภาสนสงฺขาตมธิกตฺถโทโส ‘‘กถํ ตาทิคุณาภาเว’’จฺจาทิวากฺยลีลาย นิรากโต. ตาที จ เต คุณา เจติ วิคฺคโห.

72. 于“如隐含义”此处，（过失的）消除是依靠文义的补充，以上亦然。“如何”等句。恶人，即无德之人，若自身不存在能令众生满足的戒等德行，如何能令世间，即有情世间欢喜？根本不能令其欢喜。诚然，萤火虫岂能是遍照所有方位者？根本不能是。此处，萤火虫能遍照所有方位这一夸大之义的过失，通过“若无彼等德”等句的行文之妙而得以遣除。“彼等德”是其语法分析。

---

๗๓.

73.

---

ปเหฬิกายมารุฬฺหา, น หิ ทุฏฺฐา กิลิฏฺฐตา;

ปิยา สุขา’ลิงฺคิตํ ก-มาลิงฺคติ นุ โน อิติ.

置于谜语中，染垢非过失；（谜曰：）为爱人所拥，何人不受乐？

---

๗๓. ‘‘ปเหฬิกายํ’’อิจฺจาทิ. กิลิฏฺฐตา กิลิฏฺฐปทโทโส ปเหฬิกาย วิสเย อารุฬฺหา สหี น หิ โน ทุฏฺโฐ สิยา. กีทิสีติ อาห ‘‘ปิเย’’จฺจาทิ. อิตีติ นิทสฺสเน. ปิยา วลฺลภาย อาลิงฺคิตํ กํ ชนํ สุขํ กายิกํ เจตสิกญฺจ โน อาลิงฺคติ น สํยุชฺชติ นุ. นุอิติ ปริวิตกฺเก นิปาโต. เอตฺถ ปิยาติ กิลิฏฺฐํ ปเหฬิกาย สมาโรเปน ปริหฏํ.

73. “于谜语中”等句。染垢，即染垢词语之过失，若置于谜语的范畴中，则实非过失。是何种（谜语）？曰“爱人”等句。“iti”（ इति）用于示例。为爱人（vallabhā）所拥抱的何人，身心之乐不与之结合呢？“nu”是表示疑问的助词。此处，“piyā”（爱人）一词的染垢义，通过置入谜语中而得以消除。

---

๗๓. ‘‘ปเหฬิเก’’จฺจาทิ. กิลิฏฺฐตา กิลิฏฺฐปทโทสสงฺขาตา ปเหฬิกายํ วิสเย อารุฬฺหา เจ, น หิ ทุฏฺฐา ทุฏฺฐา น โหติ. กิมุทาหรณํ? ปิยา สุขาลิงฺคิตํ กมาลิงฺคติ นุ โน อิติ, อิติสทฺทสฺส นิทสฺสนตฺถตฺตา เสสอุทาหรณานเมตมุปลกฺขณนฺติ ญาตพฺพํ. โน เจ, เอวํปการานมุทาหรณานมปริคฺคเหตพฺพตฺตา อิติสทฺโท ปการตฺโถติ. ปิยา วลฺลภาย อาลิงฺคิตํ อุปคุหิตํ กํ นาม ชนํ สุขํ กายิกมานสิกํ โน อาลิงฺคติ นุ, อาลิงฺคเตวาติ. เอตฺถ ปิยาติ กิลิฏฺฐปทํ ปเหฬิกายมาโรปเนน นิรากตํ โหติ.

73. “谜语”等句。污秽，即所谓污秽词语的过失，若用于谜语的范畴，则不成其为过失。有何例证？“为爱人所拥，何人不感乐？”由于“iti”一词意在举例，应知这是其余例子的代表。若非如此，因无法包含所有这类例子，“iti”一词则表示种类。被亲爱者，即被爱人所拥抱，哪个人不会感受到身体和心理的快乐呢？必然会感受到。此处，“piyā”这一污秽词语通过置于谜语中而被消除了。

---

๗๔.

74.

---

ยมเก โน ปโยเชยฺย, กิลิฏฺฐปท’มิจฺฉิเต;

ตโต ยมก’มญฺญํ ตุ, สพฺพเมตํมยํ วิย.

不应在所欲双关中，使用污秽词；此外所有双关，皆似由其构成。

---

๗๔. ‘‘ยมเก’’จฺจาทิ. [Pg.109] ตโต อญฺญนฺติ อิจฺฉิตยมกโต อญฺญํ. ตุอิติ วิเสสโชตโก. เอตํมยํ วิยาติ เอเตน กิลิฏฺฐปเทน นิพฺพตฺตํ วิย.

74. “双关”等句。“此外”是指不同于所欲双关。“Tu”是表示区别的助词。“皆似由其构成”意指如同由这污秽词所产生。

---

๗๔. ‘‘ยมเก’’จฺจาทิ. กิลิฏฺฐปทํ อิจฺฉิเต ยมเก อิฏฺฐยมเก โน ปโยเชยฺย นปฺปยุชฺเชยฺย, ตโต อิฏฺฐยมกโต อญฺญํ สพฺพํ ยมกํ ปน เอตํมยํ วิย อิมินา กิลิฏฺฐปทโทเสน กตํ วิย โหติ. เอตฺถ อิฏฺฐยมกํ วุตฺตนเยน ญาตพฺพํ, เอเตน นิพฺพตฺตํ เอตํมยนฺติ วิคฺคโห.

74. “双关”等句。不应在所欲双关中运用污秽词，即不应使用；此外，除了所欲双关以外的所有双关，都好像是由这种污秽词的过失所造成的。此处，所欲双关应按前述方式理解，“由此产生者，即是其构成”是词语的分析。

---

เทสวิโรธิโน ยถา –

地域相违者，例如——

---

๗๕.

75.

---

โพธิสตฺตปฺปภาเวน, ถเลปิ ชลชานฺย’หุํ;

นุทนฺตานิ’ว สุจิรา-วาสกฺเลสํ ตหึ ชเล.

因菩萨威德力，陆地亦生水生花；似驱水中久住苦。

---

๗๕. ‘‘โพธิสตฺเต’’จฺจาทิ. โพธิสตฺตสฺส มายาเทวิยา สุตสฺส วกฺขมานสฺส วิเสสสฺส ตทุปฺปนฺนทิเน สมฺภวา ปภาเวน ปุญฺญปฺปภาวโต ชลชานิ อมฺพุชานิ ถเลปิ อหุํ อเหสุํ อจินฺตนียตฺตา ปุญฺญปฺปภาวสฺส. กึ ปน วาปฺยาทีสุ กึ กโรนฺตาว ตหึ ตสฺมิญฺจ ชเล สุจิรํ สพฺพทาว อาวสนมาวาโส เตน ชาโต กฺเลโส ตํ นุทนฺตานิว ทูรโต ชหนฺตานิเวติ. อจินฺตนียตฺตา ปุญฺญปฺปภาวสฺส อีทิสมฺปิ อจฺฉริยมโหสีติ น เทสวิโรโธ.

75. “菩萨”等句。因菩萨，即摩耶夫人(Māyādevī)之子，其殊胜事迹将于后述，于其出生之日，因其福德威力不可思议，故水生之莲花亦于陆地生起。何况在池塘等处呢？它们仿佛在驱除、远离那水中因长久居住而产生的烦恼。因福德威力不可思议，如此奇迹亦得以发生，故无地域相违之过。

---

๗๕. โพธิสตฺตปฺปภาเวน โพธิสตฺตสฺส อจินฺเตยฺยานุภาเวน ชลชานิ ชลชสทิสตฺตา ตนฺนามกานิ ปทุมเกรวาทีนิ ตหึ ชเล วิสยตฺเตน ปสิทฺเธ ตสฺมึ อุทเก สุจิราวาสกฺเลสํ อติจิรํ นิวาสโต ชาตอายาสํ นุทนฺตานิ อิว จชนฺตานิ อิว ถเลปิ อหุํ อเหสุํ, วาปิอาทีสุ กา กถา. เอตฺถ ชลชานํ ถลุปฺปตฺติกถนสงฺขาตํ เทสวิโรธํ อจินฺเตยฺยปุญฺญปฺปภาเวน อีทิสานํ [Pg.110] อจฺฉริยานํ ปาตุภาวโต ‘‘โพธิสตฺตปฺปภาเวนา’’ติ อิมินา นิรากโรติ. โพธิยํ จตุมคฺคปญฺญายํ สตฺโตติ จ, ตสฺส ปภาโวติ จ, สุจิรํ อาวาโสติ จ, เตน ภูโต กฺเลโสติ จ วากฺยํ.

75. 因菩萨(Bodhisatta)威德力，即菩萨不可思议之神力，水生之物(jalajāni)，即莲花(paduma)、白睡莲(kerava)等，在以水域为领域的彼水中，仿佛驱除、舍弃因长久居住所产生的疲惫，竟亦于陆地生起，何况池塘等处。此处，讲述水生之物于陆地生起，此所谓地域相违(desavirodha)之过，因不可思议之福德力能显现此类奇迹，故以“因菩萨威德”一语消除之。词语分析如下：“于菩提(bodhi)，即四道智，心存向往之有情(satto)”；“其威力”；“长久居住”；“因此而生之烦恼”。

---

กาลวิโรธิโน ยถา –

时间相违者，例如——

---

๗๖.

76.

---

มหานุภาวปิสุโน, มุนิโน มนฺทมารุโต;

สพฺโพตุกมยํ วายิ, ธุนนฺโต กุสุมํ สมํ.

大威德之预兆，牟尼之微风；遍应时节而吹拂，平等摇落众花。

---

๗๖. ‘‘มหา’’อิจฺจาทิ. มนฺโท มุทุภูโต มารุโต อยํ สพฺโพตุกํ สพฺเพสุ อุตูสุ ปุปฺผนกํ กุสุมํ ปุปฺผํ สมํ เอกโต กตฺวา ธุนนฺโต วิกิรนฺโต มุนิโน มุนิสทิสตฺตา ภวิสฺสนฺตมุนิภาเวน จ โพธิสตฺตสฺส, มุนิโนเยว วา สมฺมาสมฺโพธิสมธิคมสมเย มหานุภาวสฺส ปิสุโน สูจโก วายิ ปวายตีติ. เอตฺถ ยทฺยเปกทา สพฺโพตุกาสมฺภโว นานาอุตูสุ นานากุสุมสฺส สมฺภวา, ตถาปิ ภควโต มหานุภาวปิสุนมีทิสเมกปทิกํ สมฺภวตีติ กาลวิโรโธ อิมินา ปริหโฏ.

76. “大”等句。此微弱轻柔之风，将一切季节中绽放之花，平等地汇集一处，摇动、吹散。此风乃牟尼(muni)之风，即菩萨之风，因其与牟尼相似，且未来将成为牟尼；或是在牟尼（佛陀）证得正等正觉(sammāsambodhi)之时，作为其大威力(mahānubhāva)的预兆与表征而吹拂。此处，虽然不同季节的不同花朵不可能同时出现，然而，作为世尊(Bhagavā)大威力的预兆，如此奇迹亦能于同一时刻发生，因此时间相违(kālavirodha)之过由此得以消除。

---

๗๖. ‘‘มหานุภาเว’’จฺจาทิ. อยํ มนฺทมารุโต อจณฺฑสมีรโณ สพฺโพตุกํ วสนฺตาทีสุ สพฺพอุตูสุ วิกสนฺตํ กุสุมํ ปุปฺผชาตํ สมํ เอกโต กตฺวา ธุนนฺโต กมฺเปนฺโต มุนิโน เอกนฺตภาวิตฺตา มุนิสงฺขาตสฺส โพธิสตฺตสฺส, สมฺมาสมฺโพธิสมธิคมสมเย ภูตตฺตา มุนิโน สพฺพญฺญุโน วา มหานุภาวปิสุโน มหนฺตํ ปุญฺญปฺปภาวํ ปกาเสนฺโต วายิ สมฺปวายีติ. เอตฺถ นานากาเล สมฺภวนฺตานมฺปิ กุสุมานํ เอกกาเล สมฺภวสฺส กาลวิโรธตฺเตปิ ภควโต ปุญฺญานุภาโว ตาทิสมจฺฉริยเมกกฺขเณ ชเนตุํ สมตฺโถติ กาลวิโรธํ ‘‘มหานุภาวปิสุโน’’ติ อิมินา นิรากโรติ. มหานุภาวสฺส, มหานุภาวํ วา ปิสุโนติ วากฺยํ.

76. “大威力”等句。此微弱而非强烈之风，将春季等所有时节盛开之花，平等地汇集一处，摇动、震动着。此风乃牟尼(muni)之风，即菩萨(Bodhisatta)之风，因其已达独处修行之境而被称为牟尼；或是在证得正等正觉(sammāsambodhi)之时，作为牟尼（佛陀）——即一切智者(sabbaññu)——大威力(mahānubhāva)的预兆，彰显其巨大福德威力(puññappabhāva)而吹拂。此处，虽然不同时节产生的花朵同时出现，似有时间相违(kālavirodha)之过，但世尊(Bhagavā)的福德威力(puññānubhāva)能够在一瞬间产生如此奇迹，因此以“大威力之预兆”(mahānubhāvapisuno)一语消除了时间相违。词语分析为：“大威力的预兆”或“预示大威力”。

---

กลาวิโรธิโน ยถา –

艺术相违者，例如——

---

๗๗.

77.

---

นิมุคฺคมนโส [Pg.111] พุทฺธ-คุเณ ปญฺจสิขสฺสปิ;

ตนฺติสฺสรวิโรโธ โส, น สมฺปีเณติ กํ ชนํ.

五髻仙人纵潜心，佛陀功德沐浴身；琴弦之声虽相违，谁人闻之不欢欣？

---

๗๗. ‘‘นิมุคฺคิ’’จฺจาทิ. พุทฺธสฺส คุเณ สีลาทิเก อปริมาเณ นิมุคฺคํ โอคาฬฺหํ มนํ จิตฺตํ ยสฺส ตสฺส ปญฺจสิขสฺส คนฺธพฺพเทวปุตฺตสฺสปิ วีณาย ตนฺติยา สโร กิริยากาลมานลกฺขณวิลมฺพิตทุตมชฺฌเภทภินฺโน ฉชฺชาทิโก ตสฺส วิโรโธ กลาสตฺถปรินิทฺทิฏฺฐกมเวสมํ กํ ชนํ น สมฺปีเณติ, ปีเณติเยว. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โลกิยคุณานุพนฺธพุทฺธีนํ วิกฺเขปปฺปวตฺติปิ ตถาวิธํ ปีเณตีติ. ‘‘พุทฺธคุเณ นิมุคฺคมนโส’’ติ อิมินา กลาวิโรโธ ปริหโฏ.

77. “沉浸”等句。对于佛陀戒行等无量功德，其心已深深沉浸其中的五髻乾闼婆天子(Pañcasikha gandhabbadevaputta)，他以维纳琴(vīṇā)弹奏，其琴弦之声，虽有违于由动作、时间、节拍所规定，由慢、快、中等节奏所区分，以及由六调(chajja)等音阶所构成的艺术理论(kalāsattha)之和谐，但又有谁人听闻而不喜悦呢？必然会令人喜悦。即使是那些心系于正等正觉者(Sammāsambuddha)世间功德(lokiyaguṇa)而心生散乱之人，亦能被此乐音所取悦。以“心已沉浸于佛陀功德”(Buddhaguṇe nimuggamanaso)一语，消除了艺术相违(kalāvirodha)之过。

---

๗๗. ‘‘นิมุคฺคิ’’จฺจาทิ. พุทฺธคุเณ สพฺพญฺญุโน วิมฺหยชนกสีลาทิคุณสมฺภาเร นิมุคฺคมนโส โอติณฺณจิตฺตสฺส ปญฺจสิขสฺสปิ คนฺธพฺพเทวปุตฺตสฺสาปิ โส ตนฺติสฺสรวิโรโธ วีณาย ตนฺติยา ฆฏฺฏนกิริยา, อทฺธมตฺติกาทิกาโล, หตฺถาทีนํ สนฺนิเวสลกฺขโณ มาโนติ อิเมหิ ตีหิ ลกฺขเณหิ ยุตฺตสฺส มนฺทสีฆมชฺฌิมปฺปมาเณหิ ภินฺนสฺส ฉชฺชาทิสตฺตสรสฺส กลาสตฺถาคตกฺกมสฺส วินาสสงฺขาโต วิโรโธ กํ ชนํ น สมฺปีเณติ, สมฺปีเณติ เอว. เอตฺถ อกนฺติยา การณภูโต กลาสตฺถาคตกฺกมภงฺโค โลกุตฺตรพุทฺธคุณานุคตพุทฺธิยา ชาโตติ โส ภงฺโค ‘‘นิมุคฺคมนโส พุทฺธคุเณ’’ติ วุตฺตตฺตา ปีติยา การณเมเวติ น วิโรโธ. นิมุคฺโค มโน อสฺสาติ จ, ตนฺติยา สโรติ จ, เตสํ วิโรโธติ จ วากฺยํ.

77. “心沉溺”等。对于全知者(Sabbaññu)佛陀的功德，那令人惊叹(vimhayajanaka)的戒(sīla)等功德藏(guṇasambhāra)，心已沉溺、心已浸入的五髻(Pañcasikha)乾闼婆天子，其琴弦之声的相违——即由维纳琴(vīṇā)琴弦的拨动、半拍(addhamattikā)等时节、手等安布之相所构成的量度，具备此三相，并以慢、快、中等量度区分的、以do音(chajja)等七音(sattasara)构成的艺术论(kalāsattha)所规定之次第的破坏，此即相违，怎能不使人苦恼呢？确实使人苦恼。于此，作为不快(akanti)之因的艺术论规定次第的破坏，是因随顺出世间(lokuttara)佛陀功德之慧而生，故此破坏，因已说“心沉溺于佛陀功德”，实为喜悦(pīti)之因，故非相违。此为“心已沉溺”(Nimuggo mano assā’ti)、“琴弦之声”(tantiyā saro’ti)及“彼等之相违”(tesaṃ virodho’ti)的句解。

---

โลกวิโรธิโน ยถา –

与世间相违者，如：

---

๗๘.

78.

---

คณเย [Pg.112] จกฺกวาฬํ โส, จนฺทนายปิ สีตลํ;

สมฺโพธิสตฺตหทโย, ปทิตฺตงฺคารปูริตํ.

心系正觉者，视充满炽燃炭火的轮围世界，比檀香更为清凉。

---

๗๘. ‘‘คณเย’’จฺจาทิ. จนฺทนาย อปิ สีตลํ คณเย จินฺเตสิ. กินฺตํ? ปทิตฺตงฺคารปูริตํ จกฺกวาฬํ. โก โส? สมฺโพธิยํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ สตฺตํ ปริพทฺธํ หทยํ จิตฺตํ ยสฺส โส. สพฺพญฺญุตญฺญาณานุพนฺธพุทฺธิโน หิ ตาทิโส มโนพนฺโธติ น โลกวิโรโธ.

78. “思量”等。甚至比檀香更清凉，如此思量。什么？充满炽燃炭火的轮围世界。谁？心系于正觉、一切智智者。因为追随一切智智的智者，其心是如此相系的，这并不与世间相违。

---

๗๘. ‘‘คณเย’’จฺจาทิ. สมฺโพธิสตฺตหทโย สพฺพญฺญุตญฺญาเณ อาสตฺตจิตฺโต โส โพธิสตฺโต ปทิตฺตงฺคารปูริตํ อาทิตฺตงฺคาเรหิ ปริปุณฺณํ จกฺกวาฬํ จกฺกวาฬคพฺภํ จนฺทนายปิ จนฺทนโต อปิ สีตลํ อติสีตลํ กตฺวา คณเย จินฺเตยฺยาติ. อิฏฺฐตฺถลุทฺธสฺส จิตฺตปฺปวตฺติยา อีทิสตฺตา อคฺคิโน จนฺทนโตปิ อธิกสีตตฺตกปฺปนา ‘‘จนฺทนํ สีตลํ, อคฺคิ อุณฺโห’’ติ ปวตฺตโลกสีมาย วิรุทฺธา น โหติ. สมฺโพธิยํ สตฺตหทยํ ยสฺเสติ จ, ปทิตฺตานิ องฺคารานีติ จ, เตหิ ปูริตนฺติ จ วิคฺคโห.

78. “思量”等。心专注于一切智智的正觉菩萨，会将充满炽燃炭火、被燃尽之炭火填满的轮围世界内部，视为比檀香更清凉、极其清凉而思量。由于心念趋向所乐之境的特性，将火构想为比檀香更清凉，与“檀香清凉，火是热的”这一世间通行界定并不相违。此为“心系正觉者”、“炽燃之炭火”及“彼所充满”的解析。

---

ญายวิโรธิโน ยถา –

与正理相违者，如：

---

๗๙.

79.

---

ปริจฺจตฺตภโวปิ ตฺว-มุปนีตภโว อสิ;

อจินฺตฺยคุณสาราย, นโม เต มุนิปุงฺคว.

纵已舍弃诸有，你却能带来福乐；具难思功德精髓，礼敬您牟尼中雄。

---

๗๙. ‘‘ปริจฺจตฺเต’’จฺจาทิ. มุนิปุงฺคว มุนีนํ อุตฺตม ปริจฺจตฺโต วิสฏฺโฐ ภโว สุคติทุคฺคติสงฺขาโต เยนาติ ปริจฺจตฺตภโวปิ ตฺวํ อุปนีโต อานีโต ปวตฺติโต ภโว วุฑฺฒิ เยนาติ อุปนีตภโว อสิ. ตสฺมา การณา อจินฺตฺยคุณสาราย เต นโม อตฺถูติ เสโส. อีทิสํ น ญายวิรุทฺธเมวํวิธตฺตา มุนิปุงฺควสฺส.

79. “已舍离”等。牟尼中雄(Munipuṅgava)，诸牟尼中的至上者！“已舍离有(pariccattabhava)”者，即已舍弃、已抛弃名为善趣、恶趣之“有”者。而你，“已带来有(upanītabhava)”者，即已带来、引来、转起名为增长(vuḍḍhi)之“有”者。是故，余句为“具难思功德精髓者，我礼敬你”。此说不违背正理，因牟尼中雄本性即是如此。

---

๗๙. ‘‘ปริจฺจตฺเต’’จฺจาทิ. มุนิปุงฺคว มุนิเสฏฺฐ ตฺวํ ปริจฺจตฺตภโวปิ อปนีตสุคติทุคฺคติภโวปิ อุปนีตภโว โลกสฺสานีตอภิวุทฺธิโก อสิ ภวสิ, อจินฺตฺยคุณสาราย ตโต เอว จินฺตาวิสยาติกฺกนฺตสารคุณสฺส เต ตุยฺหํ นโม อตฺถูติ สพฺพาการโต ภวสฺส ปริจฺจตฺตตฺตา อตฺตนิ อวิชฺชมานํ [Pg.113] สุคติภวํ โลกสฺส เทตีติ เอตํ ญายาคตํ น โหตีติ ปฏิภาติ, ตถาปิ จ สพฺพญฺญูนํ ปวตฺติ อีทิสาเยวาติ ญายวิโรโธ นิรากโต. อจินฺตฺยา คุณสารา ยสฺมินฺติ วิคฺคโห.

79. “已舍离”等。牟尼中雄(Munipuṅgava)、牟尼中的最胜者！你虽已舍离有(pariccattabhava)，即已去除善趣、恶趣之有，却为世间带来增长(abhivuddhika)，是为“带来有(upanītabhava)”。是故，“具超越思虑范围之精髓功德的你，我礼敬你”。从各方面看，已舍离有、自身不存在善趣之有，却能给予世间，此事看似不合道理。然一切知者(sabbaññū)之行事本即如此，故与正理的相违已被遣除。此为“于其身中有难思功德精髓”的解析。

---

อาคมวิโรธิโน ยถา –

与圣教相违者，如：

---

๘๐.

80.

---

เนวาลปติ เกนาปิ, วจีวิญฺญตฺติโต ยติ;

สมฺปชานมุสาวาทา, ผุเสยฺยาปตฺติทุกฺกฏํ.

行者(yati)不与任何人交谈，然因语表及故意妄语，会触犯恶作(dukkaṭa)罪。

---

๘๐. ‘‘เนเว’’ติอาทิ. ยตีติ ภิกฺขุ เกนาปิ สห เนวาลปติ น วทตฺเยว, ตถาปิ วจีวิญฺญตฺติโต โจปนวาจาสงฺขาเตน วจีวิญฺญตฺติเหตุนา ปวตฺติโต สมฺปชานนฺตสฺส มุสาวาทโต การณา อาปตฺติทุกฺกฏํ ‘‘สมฺปชานมุสาวาทสฺส โหตี’’ติ วุตฺตทุกฺกฏาปตฺติ ผุเสยฺย อาปชฺชตีติ. เอตฺถ อนาลปโต วจีวิญฺญตฺติยา กถํ มุสาวาโทติ อภิธมฺมาปนฺนวิโรโธ นตฺถิ, อปรวจนตฺเถ ตฺวีทิโส วิรุชฺฌตีติ.

80. “不”等。行者(yati)即比丘，他不与任何人交谈，一言不发。即便如此，由名为“隐藏话语”(copanavācā)的语表之因的语表，以及由已发生的故意妄语之因，他会触犯在“有故意妄语”中所说的恶作(dukkaṭa)罪。于此，“不语者如何由语表而构成妄语”，此说与阿毗达摩(abhidhamma)所许并无相违，然在其他言说义理上则有此相违。

---

๘๐. ‘‘เนวิ’’จฺจาทิ. ยติ สมโณ เกนาปิ เกนจิ สทฺธึ เนวาลปติ โน ภาสติ, ตถาปิ วจีวิญฺญตฺติโต โจปนวาจาสงฺขาตวิญฺญตฺติการณา ปวตฺตนโต สมฺปชานมุสาวาทา สมฺปชานนฺตสฺส มุสาภณนโต อาปตฺติทุกฺกฏํ ทุกฺกฏาปตฺตึ ผุเสยฺย อาปชฺเชยฺยาติ. เอตฺถ อนาลปนฺตสฺส วจีวิญฺญตฺติโต มุสาวาโท กถํ สมฺภวตีติ อภิธมฺมาปนฺนวิโรโธ, ‘‘สนฺตึ อาปตฺตึ นาวิกเรยฺย, สมฺปชานมุสาวาท’สฺส โหตี’’ติ นิทานุทฺเทเส นิทฺทิฏฺฐวจีทฺวาเร อกิริยสมุฏฺฐานา ทุกฺกฏาปตฺติ โหตีติ อาคมวิโรโธ นิรากโต. มุสาภณนํ วินา อาปตฺติ กถํ ภวตีติ? ยถา กาเล อวสฺสมานเมฆโต สญฺชาตทุพฺภิกฺขํ ‘‘เมฆกตํ ทุพฺภิกฺข’’นฺติ วตฺตพฺพํ โหติ, เอวํ กเถตพฺพกาเล อกถนโต สญฺชาตา วจีทฺวาเร อกิริยสมุฏฺฐานา ทุกฺกฏาปตฺติปิ [Pg.114] ตโต สญฺชาตาติ วตฺตพฺพา โหติ. สมฺปชานนฺตสฺส มุสาวาโทติ จ, อาปตฺติเยว ทุกฺกฏนฺติ จ วากฺยํ.

80. “不”等。行者(yati)、沙门(samaṇa)不与任何人交谈、不说话。即便如此，由名为“隐藏话语”(copanavācā)的表识之因的发生，以及由故意妄语，他会触犯恶作(dukkaṭa)罪。于此，“不语者如何由语表而有妄语”，此说与阿毗达摩(abhidhamma)所许相违。然因《缘起诵》(Nidānuddesa)中已指明：“若不揭示已有的罪，则成故意妄语”，此为由语门无作而生的恶作罪，故与圣教(āgama)的相违已被遣除。问曰：不作妄语，如何成罪？譬如，当雨时云不雨而生饥馑，可说“此饥馑为云所作”；如是，当说时不说，由语门无作而生的恶作罪，亦可说由彼而生。此为“故意妄语”及“罪即恶作”的句解。

---

เนยฺยสฺส ยถา –

应引申义者，如：

---

๘๑.

81.

---

มรีจิจนฺทนาเลป-ลาภา สีตมรีจิโน ;

อิมา สพฺพาปิ ธวลา, ทิสา โรจนฺติ นิพฺภรํ.

由清凉光(sītamarīci)者(月亮)获得光焰(marīci)旃檀涂香，所有此等洁白方所，皆极光耀。

---

๘๑. ‘‘มรีจี’’ตฺยาทิ. สีตมรีจิโน จนฺทสฺส มรีจิโย ทีธิติโย เอว จนฺทนํ, ตสฺส อาเลโป อุปเทโห, ตสฺส ลาเภน อิมา สพฺพาปิ ทิสา นิพฺภรมติสยํ ธวลา เสตา โรจนฺตีติ นตฺเถตฺถ เนยฺยตา มรีจิยา สทฺโทปาตฺตตฺถาย ตุ.

81. “光焰”等。清凉光(sītamarīci)者月亮的光焰(marīci)、光线(dīdhiti)即是旃檀，其涂抹(ālepa)即是涂香(upadeha)。由获得此，所有此等方所皆极度、超胜地洁白(dhavalā)、素白(setā)而光耀。于此，对“光焰(marīci)”一词并无应引申义(neyyatā)，仅是其字面所取之义。

---

๘๑. ‘‘มรีจิ’’จฺจาทิ. สีตมรีจิโน จนฺทสฺส มรีจิจนฺทนาเลปลาภา มรีจิสงฺขาตจนฺทนาเลปสฺส ปฏิลาภโต อิมา สพฺพาปิ ทิสา นิพฺภรมติสยํ ธวลา เสตา โรจนฺติ ทิพฺพนฺตีติ. ทิสานํ ธวลการณสฺส ‘‘มรีจิจนฺทนาเลปลาภา สีตมรีจิโน’’ติ วุตฺตตฺตา เนยฺยโทโส น ปติฏฺฐาติ, จนฺทนมิว จนฺทนํ, มรีจิโยเยว จนฺทนมิติ จ, ตสฺส อาเลโปติ จ, ตสฺส ลาโภติ จ วิคฺคโห.

81. “摩利支”等等。从清凉光芒的月亮获得光芒檀香涂香，即因获得此名为“摩利支”的檀香涂香，所有这些方向都极其洁白、明亮、照耀。由于“从清凉光芒的月亮获得摩利支檀香涂香”已说明了方向洁白的原因，故“所引导”之过失不成立。其解析为：檀香如同檀香，光芒即是檀香，此为彼之涂香，此为彼之获得。

---

ยถา วา –

犹如——

---

๘๑.

81.

---

มโนนุรญฺชโน มาร-งฺคนาสิงฺคารวิพฺภโม;

ชิเนนา’สมนุญฺญาโต, มารสฺส หทยานโล.

魔女娇媚姿，悦意惑人心；胜者不认可，魔罗心火炽。

---

๘๒. ‘‘มโน’’จฺจาทิ. มนํ ปสฺสนฺตานมนุสฺสรนฺตานญฺจ จิตฺตํ อนุรญฺเชตีติ มโนนุรญฺชโน, มารงฺคนานํ สิงฺคารกโต วิพฺภโม วิลาโส ชิเนน อสมนุญฺญาโต อพฺภุปคโต มารสฺส วสวตฺติโน หทยานโล หทยคฺคิ ชาโต. โสโก เจตฺถ อนลตฺเถ นิรุปฺปิโต ตสฺส [Pg.115] ตาทิสตฺถานติวตฺตนโต, การณนฺตุปจาเรนาติ. เอตฺถ ยชฺชปิ มารงฺคนาปราชโย น สทฺโทปาตฺตตฺโถ, ตถาปิ ‘‘สิงฺคารวิพฺภโม มารสฺส หทยคฺคี’’ติ วุตฺเต สามตฺถิยา มารงฺคนาปราชโย คมฺยเต, ตถาวิธสฺส มารโสกสฺส มารงฺคนาปราชยาพฺยภิจารโต. เนเวทิสสฺส เนยฺยตา, วงฺกวุตฺตีทิสี คุโณเยว พนฺธสฺส.

82. “心”等。令见者、忆念者之心愉悦，故称“悦意”。魔女由情爱所作的娇媚姿态与风情，不为胜者所认可、所接受，成为自在主魔罗的心火、心焰。此处，忧愁被譬喻为火，因其不离彼状态，此乃因喻。在此，虽然没有词语直接表达魔女的失败，但当说“娇媚姿态是魔罗的心焰”时，通过文义即可推知魔女的失败，因为魔罗的此等忧愁必然伴随着魔女的失败。此非“所引导”之过失，如此曲折的表达方式正是作品的优点。

---

๘๒. วตฺตพฺพสฺส ญาโยปาตฺตตฺตา เนยฺยโทสปริหารตฺถมุทาหรติ ‘‘มโน’’จฺจาทิ. มโนนุรญฺชโน ทสฺสนสวนานุสฺสรณํ กโรนฺตานํ ชนานํ จิตฺตมตฺตนิ อนุรญฺชนฺโต มารงฺคนาสิงฺคารวิพฺภโม มารวธูนํ รติกีฬาเหตุภูตกามปตฺถนาสงฺขาตสิงฺคาเรน กตลีลา ชิเนน ชิตปญฺจมาเรน สตฺถุนา อสมนุญฺญาโต อนพฺภุปคโต อสมฺปฏิจฺฉิโต มารสฺส วสวตฺติโน หทยานโล หทยคฺคิ อโหสีติ. อนลตฺเตน กปฺปิตการิยภูโต โสโก มารงฺคนาสิงฺคารวิพฺภมสงฺขาตการเณน สทฺธึ อเภทกปฺปนาย ‘‘คุโฬ เสมฺหํ, ติปุสํ ชโร’’ติอาทีสุ วิย ตุลฺยาธิกรณภาเวน วุตฺโต โหติ. เอตฺถ กิญฺจาปิ มารงฺคนานํ ปราชยวาจโก สทฺโท นตฺถิ, ตถาปิ ‘‘สิงฺคารวิพฺภโม มารสฺส หทยานโล’’ติ วุตฺเต มารงฺคนาปราชยํ วินา ตาทิสโสกุปฺปตฺติการณสฺส อนธิคตตฺตา อญฺญถานุปปตฺติลกฺขณสามตฺถิเยน ตาสํ ปราชโย ปกาสิโต โหตีติ อีทิสวงฺกวุตฺติยา พนฺธคุณตฺตา เนยฺยโทโส นิรากโต โหตีติ. มโน อนุรญฺเชตีติ จ, มารงฺคนานํ สิงฺคาโรติ จ, เตน กโต วิพฺภโมติ จ วากฺยํ.

82. 为避免因义理需推导而产生的“所引导”之过失，举“心”等为例。令见、闻、忆念之人，心生愉悦，故为“悦意”。魔女的情爱姿态与风情——即魔女们以作为情爱游戏之因的爱欲渴求所作的嬉戏——不为已降服五魔的导师、胜者所认可、所接受、所赞同，成为自在主魔罗的心火、心焰。被譬喻为火的果法——忧愁，与名为“魔女的情爱姿态与风情”的因法，通过不加区别的设定，如同“糖浆是痰，铅是热病”等句，以同格关系被讲述。此处，虽然没有直接言说魔女失败的词语，但当说“情爱姿态与风情是魔罗的心火”时，因若无魔女的失败，则此等忧愁生起之因便不可得，故以“非此不可”的文义，彰显了她们的失败。由于此等曲折表达是作品的优点，故“所引导”之过失得以排除。其解析为：“令心愉悦”、“魔女的情爱姿态”、“由此所作的风情”。

---

วิเสสนาเปกฺขสฺส ยถา –

对于修饰语缺失的（过失），譬如——

---

๘๓.

83.

---

อปยาตาปราธมฺปิ, อยํ เวรี ชนํ ชโน;

โกธปาฏลภูเตน, ภิยฺโย ปสฺสติ จกฺขุนา.

此敌之人，纵使他人已无过失，亦以嗔火赤眸，更甚注视之。

---

๘๓. ‘‘อปยาเต’’จฺจาทิ. [Pg.116] อยํ เวรี ชโน อปยาตาปราธมฺปิ ชนนฺติ สมฺพนฺโธ. อปยาโต อปคโต อปราโธ ยสฺส ตํ, โกเธน ปาฏลภูเตน เสตรตฺเตน. อิมินา วิเสสนาเปกฺขโทโส ปริหโฏ.

83. “远离”等等。‘此怀恨者，即使对方已无过失，（仍注视）那人’——这是（句子的）关联方式。‘远离’是指过错已经从某人那里消失。‘因愤怒而变得红白相间’。通过这种（修饰语的使用），避免了修饰语缺失的过失。

---

๘๓. ‘‘อปยาติ’’จฺจาทิ. อยํ เวรี ชโน อปยาตาปราธมฺปิ อปคตาปราธมฺปิ ชนํ โกธปาฏลภูเตน โกเธน ภูตเสตโลหิตวณฺณยุตฺเตน จกฺขุนา ภิยฺโย เยภุยฺเยน ปสฺสตีติ. ‘‘ปสฺสตี’’ติ วจนสฺส วิชฺชมานตฺเตปิ ‘‘จกฺขุนา’’ติ วิเสสฺยวจนํ ‘‘โกธปาฏลภูเตนา’’ติ วิเสสนสฺส ลพฺภมานตฺตา สาตฺถกํ โหตีติ วิเสสนาเปกฺขโทโส นิรากโตติ. อปยาโต อปคโต อปราโธ อสฺมาติ จ, โกเธน ปาฏลภูตนฺติ จ วิคฺคโห.

83. “离去”等。此怀恨者，即使对方过失已离去，仍以因愤怒而变作红白之色的眼睛，更加注视之。虽然已有“见”一词，但“以眼”这个被修饰词，因其能与“因怒而变红白”这个修饰词相连而获得意义，故而有其作用，因此“修饰语缺失”之过失得以排除。其解析为：“过失已从彼离去”，以及“因怒而变红白”。

---

หีนตฺถสฺส ยถา –

对于含义低劣的（过失），譬如——

---

๘๔.

84.

---

อปฺปกานมฺปิ ปาปานํ,ปภาวํ นาสเย พุโธ;

อปิ นิปฺปภตานีต-ขชฺโชโต โหติ ภาณุมา.

智者当灭微小罪恶之势力，犹如烈日令萤火失其光。

---

๘๔. ‘‘อปฺปกาน’’มิจฺจาทิ. พุโธ ปณฺฑิตโปโส อปฺปกานํ ปาปานมฺปิ กิมุตมธิกานํ ปภาวํ อานุภาวํ นาสเย อปฺปวตฺตึ ปาเปยฺย. ตํ อตฺถนฺตรนฺยาเสน สาเธติ. ภาณุมา สูริโย นิปฺปภตํ อานีโต ขชฺโชโต เยน ตถาวิโธ อปิ โหติ. ‘‘มนฺทปฺปโภ อย’’นฺติ โชติริงฺคณมฺปิ โนเปกฺขติ จกฺกวาฬกุหรานุจริตมหานุภาโวปีติ. เอตฺถ อปีตฺยาทินา วโจภงฺคิยา หีนตฺถโทโส ปริหโฏ.

84. “少恶”等。智者、贤人，应摧毁微小罪恶的力量、影响，使其不复生起，更何况大的罪恶。他用“义转”修辞法来证明此理。太阳也能使萤火虫失去光芒。即使太阳有遍行宇宙洞穴的大威力，它也不会因萤火虫“此光微弱”而轻视之。此处，通过“也”等词语的转折，避免了“义劣”之过失。

---

๘๔. ‘‘อปฺปกานิ’’จฺจาทิ. พุโธ ปญฺญวา อปฺปกานมฺปิ อติมนฺทานมฺปิ ปาปานํ อกุสลานํ ปภาวํ วิปากทานสามตฺถิยสงฺขาตานุภาวํ นาสเย อโหสิกมฺมตาปาทเนน นาเสยฺย, [Pg.117] พหูนํ ปาปานํ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตมตฺถมตฺถนฺตรนฺยาสาลงฺกาเรน สมตฺเถติ อปิจฺจาทิ. ภาณุมา สูริโย นิปฺปภตานีตขชฺโชโต อปิ นิปฺปภตมาปาทิตโชติริงฺคเณหิ สมนฺนาคโตปิ โหตีติ. หีนปภาโว โหติ ขชฺโชปนเก ปหาย อตฺตโน อาโลกํ กโรนฺโต น โหตีติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ อปิ นิปฺปภติจฺจาทิวจนวิลาสวเสน หีนปกฺขํ คเหตฺวาปิ สูริยอุทารตฺตสฺเสว โปสิตตฺตา ‘‘นิปฺปภตานีตขชฺโชโต’’ติ วิเสสนปทํ หีนตฺถโทสํ น นิสฺสยติ. นตฺถิ ปภา เยสนฺติ จ, เตสํ ภาโวติ จ, ตํ อานีตา ขชฺโชตา เยเนติ จ วิคฺคโห.

84. “微小之事”等。有智慧的智者，即使对极微小的恶、不善业，也应通过使其成为无效业的方式，摧毁其能导致果报的力量，更何况众多恶业。为支持此义，以“义转”庄严法阐述，如“也”等。太阳也能使萤火虫失去光芒，即伴随着被其夺去光芒的萤火虫。其意为：太阳并非是舍弃萤火虫，仅照耀自身，而成为光芒微弱者。此处，通过“也使……无光”等语句的文采，虽然提及了较弱的一方，但正因如此才彰显了太阳的宏伟，故“使萤火虫无光”这一修饰语不含“义劣”之过失。其解析为：“彼等无光”、“彼等之状态”、“萤火虫为彼所致”。

---

อนตฺถสฺส ยถา –

对于无意义的（过失），譬如——

---

๘๕.

85.

---

น ปาทปูรณตฺถาย, ปทํ โยเชยฺย กตฺถจิ;

ยถา วนฺเท มุนินฺทสฺส, ปาทปงฺเกรุหํ วรํ.

不应为凑足诗节而随意用词；例如：我顶礼牟尼主之胜莲足。

---

๘๕. ‘‘น ปาเท’’จฺจาทิ. เอตฺถ วนฺเทอิจฺจาโท เหฏฺฐา วิย ปาทปูรณสฺส กสฺสจิ อภาเวน อนตฺถาภาโว.

85. “不应凑足”等。此中，“礼敬”等句，如同前文，因为没有任何补足诗节的词，所以没有无意义的情况。

---

๘๕. ‘‘น ปาทิ’’จฺจาทิ. ปาทปูรณตฺถาย คาถาปาทานํ ปูรณสงฺขาตปโยชนตฺถาย ปทํ นามาทิกํ กตฺถจิ น โยเชยฺย วิญฺญูติ, ยถา นิรตฺถกปทาโยชเน อุทาหรณเมวํ ‘‘มุนินฺทสฺส วรํ ปาทปงฺเกรุหํ วนฺเท’’ติ. เหฏฺฐา ทุฏฺโฐทาหรเณ วิย ปาทปูรณตฺถํ กสฺสจิ ปทสฺส อโยชิตตฺตา สาตฺถกปเทหิ นิรตฺถกโทโส นิรากโตติ. มุทุนิมฺมลโสภาทิสาธารณคุณโยคโต ปงฺเกรุหสทิสํ อุปจารโต ปงฺเกรุหํ นาม. ปาทเมว ปงฺเกรุหนฺติ วิคฺคโห. วิเสสนวิเสสฺยปทโทสปริหาโร.

85. “不应凑足”等。为了补足诗节，在填充诗句时，智者不应随意添加词语，比如为了凑数而添加无意义的名词等。例如：“我顶礼圣尊者的妙足莲华”。不像前面举的错误例子，此处因为没有为了补足诗节而使用任何词语，所以通过有意义的词语，排除了无意义的过失。因为具有柔软、清净、光辉等共同的优点，所以用莲花来比喻，称为“莲花足”。“足即是莲花”是一种解析。这是对形容词与被形容词之过失的避免。

---

๘๖.

86.

---

ภยโกธปสํสาทิ-วิเสโส ตาทิโส ยทิ;

วตฺตุํ กามียเต โทโส,น ตตฺเถ’กตฺถตากโต.

若欲表达怖畏、瞋恚、赞叹等特殊情况，则（即使）有（重复的）词语，也不会因意义重复而有过失。

---

๘๖. ‘‘ภเย’’จฺจาทิ. [Pg.118] ภยญฺจ จิตฺตุตฺราโส โกโธ จ โทโส ปสํสา จ ถุติ, ตา อาทิ ยสฺส ตุริตาทิโน โส ตาทิโส วิเสโส ยทิ วตฺตุํ กามียเต อิจฺฉียเต, ตตฺถ ตสฺมึ ภยาทิวิเสเส วิสเย เอกตฺถตาย เอกตฺถภาเวน กโต โทโส นตฺถิ.

86. “怖畏”等。怖畏是心的战栗，瞋恚是瞋恨，称赞是赞叹。如果想要描述以这些开头的急速等特质，那么，对于这些怖畏等特质来说，不会有因意义重复而造成的过失。

---

๘๖. อิทานิ วากฺยโทสปริหารตฺถมารภติ ‘‘ภยโกเธ’’จฺจาทิ. ภยโกธปสํสาทิ จิตฺตุตฺราสปฏิฆถุติอาทีหิ สมนฺนาคโต ตาทิโส วิเสโส วตฺตุํ ยทิ กามียเต เจ วิญฺญูหิ อิจฺฉียเต, ตตฺถ ภยโกธาทิเก วิเสเส เอกตฺถตากโต เอกตฺถภาเวน กโต โทโส วากฺยโทโส น ภวติ. ภยาทิวิเสเส วตฺตุมิจฺฉิเต ปุพฺพุจฺจาริตปทสฺส ปุนุจฺจารเณ เอกตฺถโทโส น โหตีติ อธิปฺปาโย. ภยญฺจ โกโธ จ ปสํสา จาติ จ, ตา อาทิ ยสฺส ตุริตโกตูหลอจฺฉราหาสโสกปสาทสงฺขาตสฺส อตฺถวิเสสสฺเสติ จ วิคฺคโห. ตคฺคุณสํวิญฺญาณอญฺญปทตฺถสมาสตฺตา ภยาทีสุ กถิตมปิ คเหตฺวา ปุนปฺปุนํ กถนมวิโรธํ. เอโก อตฺโถ เยสํ ปทาทีนํ เต เอกตฺถา, เตสํ ภาโว เอกตฺถตา, ตาย กโตติ วิคฺคโห.

86. 现在为了避免语句的过失，开始解释“怖畏与瞋恚”等。如果智者想要表达具有怖畏、瞋恚、赞叹等特性，以及内心恐惧、抗拒、赞扬等特质的特殊含义，那么，对于怖畏等特殊含义，不会有因意义重复而造成的语句过失。当想要表达怖畏等特殊含义时，重复先前说过的词语并不会造成意义重复的过失，这是本意。‘怖畏、瞋恚、赞叹等’，是“等”字的含义，它指代急速、好奇、响指、欢笑、悲伤、欣喜等各种特殊含义。因为是具有其特质的复合词，即使在怖畏等词中重复陈述也不矛盾。‘意义重复’是指那些词语等具有同一意义，它们的这种状态，由此造成（过失）——这是其解析。

---

ยถา –

譬如——

---

๘๗.

87.

---

สปฺโป สปฺโป อยํ หนฺท, นิวตฺตตุ ภวํ ตโต;

ยทิ ชีวิตุกาโม’สิ, กถํ ตมุปสปฺปสิ.

这是蛇！这是蛇！唉！尊者请从那里退回！如果你想活命，为何靠近它？

---

๘๗. ‘‘ยเถ’’ตฺยุทาหรติ ‘‘สปฺโป’’อิจฺจาทิ. ‘‘อยํ สปฺโป สปฺโป’’ติ ภเยนาเมฑิตํ หนฺทาติ เขเท ตโต ตมฺหา ฐานา, สปฺปโต วา ภวํ ภวนฺโต นิวตฺตตุ คตมคฺคาภิมุโข อาวตฺตตุ. ตํ ฐานํ, สปฺปํ วา. นตฺเถตฺถ เอกตฺถตาโทโส ภเยนาเมฑิตปฺปโยคโต.

87. 譬如说“蛇”等词。因恐惧，此人重复说“这是蛇、这是蛇”，表达了惊恐。尊者请从那个地方，或者从蛇那里退回，转向来时的路。那个地方，或者蛇。这里没有意义重复的过失，因为这是由于恐惧而重复使用（语句）。

---

๘๗. ‘‘สปฺโป’’จฺจาทิ. [Pg.119] หนฺท นฏฺโฐ วต, อยํ สปฺโป สปฺโป ภวํ ตโต ฐานโต, สปฺปโต วา นิวตฺตตุ อาวตฺตตุ ยทิ ชีวิตุกาโม อสิ, ตํ ฐานํ, สปฺปํ วา กถมุปสปฺปสิ กถมุปคจฺฉสีติ. ภเย อาเมฑิตวจนตฺตา เอกตฺถตาโทโส นตฺถิ, ชีวิตุกาโมสีติ เอตฺถ พินฺทุโลโป.

87. “蛇”等等。唉，你真是要丧命了！这是蛇，这是蛇，尊者请从那个地方退开，或者从蛇那里转身离开。如果你想活命，为何靠近那个地方，或者那条蛇？为何走近它？因为是在恐惧中重复言说，所以没有意义重复的过失。在‘jīvitukāmosīti’（如果你想活命）一词中，此处有鼻音点（bindu）的省略。

---

ปทโทสปริหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

词语过失避免释义 终。

---

วากฺยโทสปริหารวณฺณนา

避免文句过失释义

---

ภคฺครีติโน ยถา –

如文风破裂般——

---

๘๘.

88.

---

โย โกจิ รูปาติสโย,กนฺติ กาปิ มโนหรา;

วิลาสาติสโย โกปิ,อโห พุทฺธมโหทโย.

无论何种形色之超胜，无论何种悦意之光辉；无论何种仪态之超胜，啊，佛陀之伟大兴盛！

---

๘๘. ‘‘โย’’อิจฺจาทิ. รูปสฺส อนุพฺยญฺชเนหิ อนุพฺยญฺชิตพาตฺตึสวรปุริสลกฺขโณปโสภิตสฺส พฺยามปฺปภาเกตุมาลาวิราชิตสฺส อติสโย อาธิกฺกํ วาจาโคจรภาวาติกฺกเมน อวจนียตฺตา โย โกจิเยว. มโน อเนกโลกสฺส จิตฺตํ หรตีติ มโนหรา จิตฺตมวหรนฺตี กนฺติ โสภา กาปิ อวจนปถา กาปิเยว. วิลาสสฺส คตฺยาทิโน อติสโย วจนปถาติกฺกนฺโต โกปิเยว, ตสฺมา พุทฺธสฺส มหนฺโต อุทโย อภิวุฑฺฒิ อโห อพฺภุโตติ. เอตฺถ กึสทฺเทนารทฺธา รีติ น กตฺถจิ ภคฺคา.

88. “无论何种”等等。形色之超胜与卓越，乃由三十二殊胜大人相所庄严、诸随形好所显发、一寻光与光环所照耀，因其超越言语境界而不可言说，故为‘无论何种’。能夺多世间之心，故为‘悦意’；那摄受心意之光辉与美丽，因超越言语之道，故为‘无论何种’。行止等仪态之超胜，超越言语之道，故为‘无论何种’。是故，佛陀之伟大兴盛与增长，啊，稀有！于此，以‘何’(kiṃ)字开始之文风，无任何一处破裂。

---

๘๘. ‘‘โย โกจิ’’จฺจาทิ. รูปาติสโย สุปฺปหิฏฺฐิตปาทตาทิทฺวตฺตึสปุริสลกฺขเณหิ โสภิตสฺส จิตฺตงฺคุลิตาทิอสีติอนุพฺยญฺชเนหิ [Pg.120] อลงฺกตสฺส พฺยามปฺปภาเกตุมาลาหิ อุชฺชลสฺส รูปกายสฺส อาธิกฺยํ โย โกจิเยว มโนโคจรภาวํ วินา วจนวิสยาติกฺกนฺตตฺตา โย โกจิเยว. มโนหรา โลกสฺส จิตฺตํ หรนฺตี กนฺติ โสภา กาปิเยว วจีวิสยาติกฺกนฺตตฺตา กาปิเยว. วิลาสาติสโย วิสยภูตปิยภาวสงฺขาตสฺส คมนาทิวิลาสสฺส อาธิกฺยมฺปิ โกปิเยว วุตฺตการเณเนวโกปิเยว. ตโต พุทฺธมโหทโย พุทฺธสฺส มหาภิวุทฺธิสงฺขาโต อุทโย อโห อจฺฉริโยติ. เอตฺถ สพฺพนามิเกน กึ สทฺเทน วตฺตุมารทฺธกฺกโม น กตฺถจิ ภินฺโนติ ภคฺครีติโทโส นตฺถีติ.

88. “无论何种”等等。形色之超胜，即以足平安立等三十二大人相所庄严，以八十随形好所装饰，以一寻光与光环所辉耀之色身的卓越，因其超越心境、言语之范围，故为‘无论何种’。悦意，即那摄受世间人心之光辉与美丽，因超越言语境界，故为‘无论何种’。仪态之超胜，即那作为所缘而令人喜爱的行止等仪态之卓越，亦因前述理由，故为‘无论何种’。是故，佛陀之伟大兴盛，即佛陀之巨大增长，啊，稀有！于此，以代词‘何’(kiṃ)字开始之叙述次第，无任何一处破裂，故无文风破裂之过失。

---

๘๙.

89.

---

อพฺยาโมหกรํ พนฺธํ, อพฺยากิณฺณํ มโนหรํ;

อทูรปทวินฺยาสํ, ปสํสนฺติ กวิสฺสรา.

不生迷惑之文句，不杂乱而悦人心；词语排列不远置，诗中之王皆赞叹。

---

๘๙. ‘‘อพฺยาโมห’’อิจฺจาทิ. นตฺถิ ทูรเมสนฺติ อทูรานิ, ตานิเยว ปทานิ, เตสํ วินฺยาโส ยาถาวโต ฐปนํ ยสฺส ตํ. ตโตเยว อพฺยากิณฺโณ อสมฺมิสฺโส จ. โส อพฺยากิณฺณตาย เอว มโนหโร จาติ อพฺยากิณฺณํ มโนหรํ. เตเนว ‘‘อยเมตฺถ อตฺโถ อยํ วา’’ติ เอวํ พฺยาโมหํ น กโรตีติ อพฺยาโมหกโร, ตํ. ปสาทาลงฺการาลงฺกิตํ พนฺธํ. กวีนํ อิสฺสรา ปธานา. เย กนิฏฺฐงฺคุลิคณนานิฏฺฐา, เต ปสํสนฺติ ถุวนฺติ ตาทิสพนฺธคุณสฺสาติสยปสํสารหภาเวน.

89. “不生迷惑”等等。‘不远’(adūra)即无距离，这些词语的排列(vinyāso)是如实的安立，此即指该文句。因此它是不杂乱、不混淆的。正因其不杂乱，故而悦人心，此即‘不杂乱而悦人心’。因此它不会产生‘此义为是，或为彼’之类的迷惑，故为‘不生迷惑’。指那以明净(pasāda)之庄严所庄严的文句。‘诗中之王’(kavissarā)即诗人之主、首领。那些可用小指计数者（即顶尖诗人），他们赞叹、称扬，因如是文句之功德极应赞叹。

---

๘๙. ‘‘อพฺยาโมเห’’จฺจาทิ. อทูรปทวินฺยาสํ นามาทิปทานํ โวหารกาเล อทูรสมฺพนฺโธ ยถา สิยา, ตถา ปฏิปาฏิยา ปทฏฺฐปเนน สมนฺนาคตํ อพฺยากิณฺณํ, ตโตเยว อญฺญสมฺพนฺธีปเทหิ อสมฺมิสฺสํ มโนหรํ, ตโตเยว วิญฺญูนํ จิตฺตมาราเธนฺตํ อพฺยาโมหกรํ ‘‘อิมสฺสตฺโถ อิมสฺสตฺโถ เอโส เอโส วา’’ติ สํสยมนุปฺปาเทนฺตํ พนฺธํ ปสาทาลงฺการสํยุตฺตํ พนฺธนํ กวิสฺสรา กวีนํ [Pg.121] ปธานา ปณฺฑิภชนา, กนิฏฺฐงฺคุลิยา คณิตพฺพา อคฺคกวิโนติ อธิปฺปาโย. ปสํสนฺติ โถเมนฺติ. พฺยาโมหํ น กโรตีติ อพฺยาโมหกโร. วิ อากิณฺโณ พฺยากิณฺโณ, น พฺยากิณฺโณ อพฺยากิณฺโณ. นตฺถิ ทูรํ เยสํ, ตานิเยว ปทานิ, เตสํ วินฺยาโส ฐปนํ ยสฺส พนฺธสฺสาติ วิคฺคโห.

89. “不生迷惑”等等。‘词语不远置’(adūrapadavinyāsaṃ)，是指在使用名词等词语时，其关联不远，如是依序排列词语而构成，故为‘不杂乱’；因此不与其他相关词语混淆，故为‘悦人心’；因此能令智者心生欢喜，不产生‘此义为是，或为彼’之疑惑，故为‘不生迷惑’之文句，是与明净之庄严相应(saṃyutta)的文句。‘诗中之王’(kavissarā)是诗人之首领、为智者所敬奉者，意指以小指可数之顶尖诗人。他们赞叹、称扬。不生迷惑，故为‘不生迷惑’(abyāmohakaro)。‘杂乱’(byākiṇṇo)即是杂乱，‘不杂乱’(abyākiṇṇo)即是不杂乱。其释义(viggaho)为：彼等词语无有距离，此文句即是彼等词语之排列安立。

---

ยถา –

如：

---

๙๐.

90.

---

นีลุปฺปลาภํ นยนํ,พนฺธุกรุจิโร’ธโร;

นาสา เหมงฺกุโส เตน,ชิโนยํ ปิยทสฺสโน.

眼如青莲般光辉，唇似红花般红润；鼻若黄金之钩，故此胜者实喜见(piyadassano)。

---

๙๐. ‘‘ยเถ’’ตฺยุทาหรติ ‘‘นีลุปฺปลาภ’’มิจฺจาทิ. ยสฺส ชินสฺส นยนํ เนตฺตํ นีลุปฺปลาภํ อินฺทีวรทฺวยนิภํ, อธโร อธโรฏฺโฐ พนฺธุกมิว พนฺธุกกุสุมมิว รุจิโร กนฺโต, นาสา นาสิกา สยํ เหมงฺกุโส สุวณฺณงฺกุโสเยว, เตน การเณน อยํ ชิโน ปิยํ มธุรํ ทสฺสนมสฺสาติ ปิยทสฺสโน. อีทิโส น พฺยากิณฺณโทโส, อพฺยากิณฺโณ ปสาโทเยวาติ.

90. 以“如”举例，即“眼如青莲”等等。彼胜者之眼，即其双目，有青莲之光辉，如一对青莲花；其下唇，即下嘴唇，如红花(bandhuka)般红润可爱；其鼻，即鼻梁，本身即是金钩(hemaṅkuso)。以此因缘，此胜者为喜见(piyadassano)，即其容貌可爱、甜美。如是则无杂乱之过失，不杂乱即是明净(pasāda)。

---

๙๐. อิทานิ พฺยากิณฺณโทสปริหารํ ปริหรติ ‘‘นีลุปฺปลิ’’จฺจาทินา. นยนํ ยสฺส เนตฺตยุคฬํ นีลุปฺปลาภํ นีลุปฺปลทลสทิสํ, อธโร อธโรฏฺโฐ พนฺธุกรุจิโร พนฺธุกปุปฺผมิว มนุญฺโญ, นาสา นาสิกา เหมงฺกุโส สุวณฺณงฺกุโสเยว, เตน การเณน อยํ ชิโน ปิยทสฺสโน มนุญฺญทสฺสโน โหตีติ. เอตฺถ ปสาทาลงฺกาเรน ยุตฺตตฺตา น พฺยากิณฺณโทโส. อาภาสทฺโท นิภาสทฺโท วิย อิวตฺโถ. โน เจ, ปภาปริยาโย วา โหติ. พนฺธุกมิว รุจิโรติ จ, ปิยํ ทสฺสนํ ยสฺเสติ จ วิคฺคโห. อิห ทสฺสนสฺส กตฺตุภูตสาธุชนสมฺพนฺธตฺเตปิ วิสยตฺเตเนว [Pg.122] ชินสมฺพนฺโธ โหตีติ อญฺญปทตฺเถน ตถาคโต คหิโตติ.

90. 如今，以“青莲”等句避免杂乱之过失。彼之眼，即其双目，有青莲之光辉，如青莲花瓣；其下唇，即下嘴唇，如红花(bandhuka)般悦意；其鼻，即鼻梁，本身即是金钩(hemaṅkuso)。以此因缘，此胜者为喜见(piyadassano)，即见者悦意。于此，因与明净之庄严相应，故无杂乱之过失。‘Ābha’一词如‘nibha’一词，有‘如’(iva)之义。不然，亦可为‘光辉’(pabhā)之同义词。其释义(viggaho)为‘如红花般红润’及‘其见可喜’。于此，‘见’虽与作为能见者之善人相关，然仅以所见境之方式与胜者相关，是故如来乃以异 पद义(aññapadattha)被理解。

---

๙๑.

91.

---

สมติกฺกนฺตคามฺมตฺต-กนฺตวาจาภิสงฺขตํ;

พนฺธนํ รสเหตุตฺตา, คามฺมตฺตํ อติวตฺตติ.

由已超越粗俗之可爱言语所构成；此文句因是妙味之因，故能超越粗俗。

---

๙๑. ‘‘สมติกฺกนฺติ’’จฺจาทิ. สมฺมา อติกฺกนฺตํ นิคฺคตํ. คามฺมสฺส ภาโว คามฺมตฺตํ. ยาสํ กนฺตานํ มธุรานํ วาจานํ ตาหิ อภิสงฺขตํ รจิตํ พนฺธนํ รสสฺส มาธุริยสฺส เหตุตฺตา การณภาเวน คามฺมตฺตํ ยถาวุตฺตํ อติวตฺตติ อติกฺกมติ.

91. “超越”等等。‘完全超越’(samatikkantaṃ)即是出离。‘粗俗’(gāma)之状态即是‘粗俗性’(gāmmattaṃ)。由彼等可爱、甜美之言语所构成、所创作之文句，因其是妙味、甜美之因，故能超越如前所说之粗俗性。

---

๙๑. ‘‘สมติ’’จฺจาทิ. สมติกฺกนฺตคามฺมตฺตกนฺตวาจาภิสงฺขตํ วิเสสโต อติกฺกนฺตคามฺมภาวาหิ กนฺตวาจาหิ รจิตํ พนฺธนํ มุตฺตกาทิพนฺธนํ รสเหตุตฺตา ปณฺฑิตานํ ปีติรสสฺส การณตฺตา ยถาวุตฺตคามฺมโทสํ อติวตฺตติ อติกฺกมฺม ปวตฺตตีติ. สมฺมา อติกฺกนฺตํ คามฺมตฺตํ ยาสํ, ตาหิเยว กนฺตวาจาหิ อภิสงฺขตนฺติ จ, รสสฺส เหตุ, ตสฺส ภาโวติ จ วิคฺคโห.

91. “超越”等等。‘由完全超越粗俗之可爱言语所构成’(Samatikkantagāmmatta-kantavācābhisaṅkhataṃ)，是指由特别超越粗俗状态之可爱言语所创作的文句，如散文(muttaka)等；因是妙味之因，即是智者欢喜之味(pītirasa)的原因，故能超越前述之粗俗过失而行。其释义(viggaho)为：‘彼等（言语）之粗俗性已被完全超越’，且‘由彼等可爱言语所构成’，以及‘是妙味之因’，‘此即其状态’。

---

ยถา –

如：

---

๙๒.

92.

---

ทุโนติ กามจณฺฑาโล,โส มํ สทย นิทฺทโย;

อีทิสํ พฺยสนาปนฺนํ,สุขีปิ กิมุเปกฺขเส.

慈悲者啊，那无悲悯的爱欲贱民折磨我；你虽安乐，为何对陷入如此不幸的我置之不理？

---

๙๒. ‘‘ยเถ’’ตฺยุทาหรติ. กามาตุรา กาจิ วนิตา อตฺตโน ปิยํ ปตึ วิรวติ ‘‘ทุโนติ’’จฺจาทินา. ทยาย สห ปวตฺตีติ สทยอิติ อนุนยวเสน ปิยสฺส อามนฺตนํ, สานุนยามนฺตนญฺหิ ตโตนุคฺคหาภิกงฺขายมจฺจนฺตมุจิตํ, โส กาโม กนฺทปฺโป เอว จณฺฑาโล อกณฺโฑ [Pg.123] วา อสยฺโหปตาปาวหตฺตา. กาเม จณฺฑาลตฺตาโรปนญฺจ อุจิตเมว ยโตเนน กยิรมานมสหนมุปตาปมสหมานา ตํ ปริภวนฺตํ วิปฺปลปติ, นิทฺทโย นิกฺกรุโณ, อิทมปิ อุจิตมุปตาเป นิกฺกรุณานํ ตาทิสี คตีติ. มํ ทุโนติ อธิกมุปตาเปติ นิทฺทยตฺตา, น ภวนฺตํ, เตเนว ภวํ สุขี. อิมินา อญฺญาสตฺตตํ ตสฺส ทีเปติ. ยทิ นาญฺญาสตฺโตสิ, นาหเมกากินี ภวามิ. อสหายานญฺหิ ปฏิสตฺตโว โหนฺติ. เอกากิตฺตาเยวาหมปฺปฏิสรณตฺตาเนน ทุสามีติ ตว กามํ ตฺวํ สุขี โหสิ. สนาถานํ ตาทิสี วุตฺตีติ เอวํ สุขีปิ ตฺวํ อีทิสํ พฺยสนมาปนฺนํ กึ กสฺมา อุเปกฺขเสติ. เอวมยํ วงฺกวุตฺติยา อตฺตโน, ตํ วิสยมนุภวนฺตสฺส จ วิมุขตฺตํ นิทสฺเสตีตีทิสํ น คามฺมํ.

92. 他以“如”为例。一位为情欲所苦的女子，对她心爱的丈夫哭诉道：“折磨”等。“慈悲者啊”（sadaya）是说“与慈悲同行”，这是以温婉的方式称呼爱人，因为在渴望得到对方恩惠时，这种温婉的称呼最为恰当。那情欲，即爱神（kandappo），就是贱民（caṇḍāla），或无缘由（akaṇḍo），因为它带来无法忍受的痛苦。将“贱民”之名加于情欲也是恰当的，因为她无法忍受由它带来的难忍之苦，故而斥责那轻视她的人。“无悲悯”（niddayo）即无慈悲（nikkaruṇo），这也恰当，因为在折磨（他人时），无悲悯者的行径就是如此。“他折磨我”，即因其无悲悯而更加折磨我，而不是你，因此你是安乐的。她以此表明他钟情于他人。“如果你不钟情于他人，我就不会是独自一人。因为无伴侣者，便有敌人。正因我孤身无依，才被它折磨，你尽管安乐好了。”（暗示）有依靠的人不会是这种境况。“既然你如此安乐，为何对陷入这般不幸的我置之不理？”就这样，她以这种曲折的言辞，既显示了自己的（处境），也显示了他对那境界的超然体验，这样的（文句）不粗俗。

---

๙๒. คามฺมโทสปริหาเร ลกฺขิยํ ทสฺเสติ ‘‘ทุโนติ’’จฺจาทิ. กามตณฺหาภิภูตา องฺคนา อตฺตโน วลฺลภํ นิสฺสาย เอวํ วิลปติ ‘‘สทย เห การุณิก โส กามจณฺฑาโล โส อนงฺคนีโจ นิทฺทโย นิกฺการุณิโก มํ ทุโนติ ปีเฬติ, สุขีปิ มม วิย อนาถภาวาภาวโต สุขิโตปิ ตฺวํ อีทิสํ พฺยสนาปนฺนํ เอวํ กามจณฺฑาเลน อการุเณน กตอสยฺหสนฺตาปสงฺขาตพฺยสนมนุปฺปตฺตํ มํ กิมุเปกฺขเส กสฺมา อุทาสีโนสี’’ติ. อตฺตโน ทุกฺขาตุรตฺตา ทุกฺขทูรีกรณํ การุณิกานํเยว วิสยนฺติ ‘‘สทเย’’ติ อนุนยวเสน อามนฺตนุจิตํ อตฺตโน ทุกฺขาตุรตํ โปเสตุํ ปีฬาการเก กาเม จณฺฑาลตฺตาโรปนญฺจ นิทฺทยตฺตกถนญฺจ อุจิตเมว อตฺตนิ อุเปกฺขกตฺตา. สุขีปีติ อิมินา ตสฺส ปรวิสยาสตฺตตาย อติจารํ อพฺภุปคเมติ. เอวํ วงฺกวุตฺติยา อตฺตโน วลฺลเภ สานุราคตฺตญฺจ อตฺตนิ ตสฺส ตทภาวตฺตญฺจ ทสฺเสตีติ. ‘‘กญฺเญ กามยมานํ มํ, น กามยสิ กึนฺวิท’’นฺติ เอตฺถ วิย อิห คามฺมโทโส นตฺถีติ [Pg.124] คามฺมโทสปริหารมิทํ. กาโมเยว จณฺฑาโล กามจณฺฑาโล, สห ทยาย โย วตฺตตีติ จ, นตฺถิ ทยา อสฺเสติ จ, สุขมสฺส อตฺถีติ จ วิคฺคโห. อปิสทฺโท อกฺขเม.

92. 为避免粗俗之过，他以“折磨”等句为例。被爱欲征服的女子，依偎着她的爱人，如此哀叹道：“慈悲者啊！那爱欲贱民，那卑劣的无形（爱神），无悲悯、无慈悲地折磨我、压迫我！你虽安乐——因不像我这样无依无靠而安乐——但见我陷入如此不幸，遭受那无悲悯的爱欲贱民所施加的难忍之苦，为何还袖手旁观，为何如此冷漠呢？”因自身为痛苦所折磨，而消除痛苦正是慈悲者的本分，故以“慈悲者啊”温婉地称呼是恰当的。为凸显自身的苦楚，将那痛苦的根源——爱欲——比作贱民，并说它无悲悯，也甚为恰当，因为（她的爱人）对她漠不关心。“你虽安乐”一语，暗示了他钟情于他人、行为不忠之过。如此以曲折之言，既显示了自己对爱人的深情，也显示了爱人对自己的无情。此处如“少女啊，我爱慕你，你为何不爱慕我呢？”一例，并无粗俗之过，故此是为避免粗俗之过。“爱欲即贱民”，故为“爱欲贱民”；“与慈悲同行者”；“无有慈悲者”；“有安乐者”，此乃其分析。`api`一词用于不堪忍受之义。

---

๙๓.

93.

---

ยติหีนปริหาโร, น ปุเน’ทานิ นียเต;

ยโต น สวนุพฺเพคํ, เหฏฺฐา เยตํ วิจาริตํ.

破格律之过失的避免，今不再举出；因（于此）听闻无碍，此义已在下文论及。

---

๙๓. ‘‘ยติ’’จฺจาทิ. วิจาริตนฺติ ‘‘ตํ นเม สิรสา จามี-กรวณฺณํ ตถาคต’’นฺติอาทินา เหฏฺฐา ปกาสิตนฺติ อตฺโถ.

93. “Yati”等句。所谓“论及”，其义为：如“我以头顶礼，彼金色如来”等句，已在下文阐明。

---

๙๓. ‘‘ยติหีนิ’’จฺจาทิ. ยโต ยสฺมา สวนุพฺเพคํ ‘‘โทสานมุทฺเทสกฺกเมน โทสปริหารกฺกโม น วุตฺโต’’ติ เอวํ วิญฺญูนมุปฺปชฺชมานํ อิมสฺส คนฺถสฺส สวนาสหนํ นตฺถิ, ตโต ยติหีนปริหาโร ยติหีนโทสสฺส ปริหรณวเสน ปวตฺตมุทาหรณํ อิทานิ ปุน น นียเต นาหรียเตติ. อิมินาธิคตมาโท วุตฺตตฺถเมว สมตฺเถติ. เหฏฺฐา เยตํ วิจาริตนฺติ เอวํ ยติหีนโทสปริหรณํ เหฏฺฐา อนนฺตรปริจฺเฉเท วิจาริตํ ‘‘ตํ นเม สิรสา จามี-กรวณฺณํ ตถาคต’’นฺติอาทินา ปกาสิตนฺติ. อาโท ยติหีนโทสปาตุภาเวเยว ปริหารกฺกมสฺสาปิ ทสฺสิตตฺตา อิหาทสฺสเนปิ คนฺถสฺส อูนตา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ยติ หีนา เอตฺเถติ จ, ตสฺส ปริหาโรติ จ, สวเน อุพฺเพคนฺติ จ วิคฺคโห.

93. “破格律之过失”等句。“因（于此）听闻无碍”，是说：由于不会有智者生起“未按过失列举的顺序说明避免过失的方法”这样的烦恼，而对此论著听不下去，因此，现在不再重复举出避免破格律之过失的例子。此句证实了开头所说的意义。“此义已在下文论及”，是说避免破格律之过失的方法，已在下文紧邻的章中，以“我以头顶礼，彼金色如来”等句阐明。其意为：因最初出现破格律之过失时，就已显示了避免的方法，故此处即便不再显示，论著也无缺失。“格律于此有缺”、“对其之避免”、“听闻时有碍”，此乃其分析。

---

กมจฺจุตสฺส ยถา –

如次序错乱之过：

---

๙๔.

94.

---

อุทารจริโต’สิ ตฺวํ, เตเนวา’ราธนา ตฺวยิ;

เทสํ วา เทหิ คามํ วา, เขตฺตํ วา มม โสภนํ.

汝德行高尚，故我祈请于汝；请赐我国土，或村庄，或良田。

---

๙๔. ‘‘อุทาร’’อิจฺจาทิ. อุทารํ อุทารตฺตํ จาคาติสยสมฺพนฺธโต จริตํ อติคุณปวตฺติ ยสฺสาติ วิคฺคโห. เอตฺถ อุจิตตฺตา [Pg.125] เทสาทีนํ ยาจนกฺกมสฺส กมจฺจุตสฺส ปริหาโรยํ.

94. “Udāra”等句。其分析为：其人之德行（caritaṃ）高尚（udāraṃ），此高尚（udārattaṃ）乃因与殊胜布施相关，是为超胜之品行。此处，因请求国土等事物的次序得当，故此为例句乃为避免次序错乱之过。

---

๙๔. ‘‘อุทาริ’’จฺจาทิ. ตฺวํ ปุญฺญวนฺต อุทารจริโตสิ จาคาติสยโยคโต วิสารทปวตฺติยุตฺโตสิ, เตเนว เตน การเณเนว อาราธนา มม ยาจนา ตฺวยิ โหติ. เทสํ วาชนปทํ วา, โน เจ, คามํ วา สํวสถํ วา, โน เจ, โสภนํ เขตฺตํ วา เกทารํ วา มม เทหีติ อนุปุพฺพํ หีนปทตฺถยาจนา ทายกสฺส ทานสฺสาปิ ยาจกสฺส อิจฺฉิตตฺถปฏิลาภสฺสาปิ อนุรูปตฺตา กมจฺจุตโทสมปเนติ. อุทารํ จริตํ อสฺสาติ วิคฺคโห.

94. “Udāra”等句。有福者啊，汝德行高尚，因具殊胜布施而行为自信，正因如此，我向你祈请。“请赐我国土或邦国，若不能，则赐村庄或住所，若再不能，则赐我良田或耕地。”如此依次请求价值递减之物，既与施者之布施相符，也与求者获得所愿之物相合，故能去除次序错乱之过。“其人德行高尚”，此乃其分析。

---

อติวุตฺตสฺส ยถา –

如增益语之过：

---

๙๕.

95.

---

มุนินฺทจนฺทสมฺภูต-ยโสราสิมรีจินํ;

สกโลปฺย’ยมากาโส,นา’วกาโส วิชมฺภเน.

由牟尼王之月所生之盛誉光聚，纵使整个虚空，亦不足其遍照。

---

๙๕. ‘‘มุนินฺท’’อิจฺจาทิ. มุนินฺโทเยว จนฺโท, ตโต สมฺภูตา ปาตุภูตา, ยโสราสี เอว มรีจิโย, ตาสํ. อยํ สกโล อากาโสปิ คคนเมว, น ตสฺเสโก ปเทโส. วิชมฺภเน พฺยาปเน นาวกาโส ตาทิสตฺตา ตาสํ มรีจินนฺติ นาติวุตฺตํ.

95. “Muninda”等句。牟尼王即是月，从彼而生、显现；盛誉之聚即是光芒，（此句乃言）彼等（光芒）。此整个虚空，即是苍穹，而非仅其一隅。于扩展、遍布时，（整个虚空）亦无余地，彼等光芒之体性即是如此，故非增益语。

---

๙๕. ‘‘มุนินฺทิ’’จฺจาทิ. มุนินฺทจนฺทสมฺภูตยโสราสิมรีจินํ มุนินฺทสงฺขาตจนฺทโต ปาตุภูตานํ กิตฺติสมูหสงฺขาตกิรณานํ วิชมฺภเน พฺยาปเน อยํ สกโลปิ อากาโส นาวกาโส น โอกาโส โหตีติ. เหตุผลาทิเอเกกการเณนาปิ อปฺปเมยฺยานํ สพฺพญฺญุคุณานํ ปวตฺติยา อปฺปเมยฺยสามญฺญภูตากาสสฺส นิรวกาสสฺส อิว กถนมุจิตนฺติ อติวุตฺตโทโส อิห น ภวติ. จนฺโท อิว [Pg.126] จนฺโท, มุนินฺโท เอว จนฺโท, ตโต สมฺภูตานํเยว ยสานํ ราสี จ ตา มรีจิโย จาติ วิคฺคโห.

95. “牟尼主”等（句）。从名为牟尼主(Muninda)之月亮所生起之名誉光芒的扩展与遍布中，此整个虚空亦无空间，亦无余地。即使仅以因果等单一原因，由于无量一切智功德之生起，故言说无量普遍虚空如同无空间般，亦属恰当，此处无言过其实之过患。“月亮如月亮”、“牟尼主即是月亮”、“从彼处所生之名誉堆积与彼等光芒”，此乃其分解（词义）。

---

๙๖.

96.

---

วากฺยํ พฺยาปนฺนจิตฺตานํ, อเปตตฺถํ อนินฺทิตํ;

เตนุ’มฺมตฺตาทิกานํ ตํ, วจนา’ญฺญตฺร ทุสฺสติ.

心意败坏者之言语，无义而无过失；因此，彼言语，若非疯癫者等所说，则于他处有染污。

---

๙๖. ‘‘วากฺย’’มิจฺจาทิ. พฺยาปนฺนํ นฏฺฐํ อยถาปวตฺตํ จิตฺตํ เยสํ, เตสํ. วากฺยํ วากฺยลกฺขโณเปตํ. อเปโต อปคโต สุญฺโญ อตฺโถ อภิเธยฺยํ สํโวหาริกํ ยสฺส, ตํ. อนินฺทิตํ อหีฬิตํ. เตน ยถาวุตฺเตน การเณน. ตํ วากฺยํ อุมฺมตฺโต ธาตุกฺโขภาทินา ขิตฺตจิตฺโต, โส อาทิ เยสํ พาลาทีนํ เตสํ วจนา อสงฺคตาย วาจาย อญฺญตฺร อญฺญสฺมึ อพฺยาปนฺนจิตฺตวิสเย ทุสฺสติ ทุฏฺฐํ ชายเต, อุมฺมตฺตาทีนํเยว ตถาวิธาย วาจาย อุจิตตฺตาติ.

96. “言语”等（句）。心意败坏、丧失、行为不正者，彼等（之言语）。言语者，具言语之相者。无义者，谓其义理、所指、世俗义已离去、空无者。无过失者，谓不被谴责者。因此，如前所述之原因，彼言语，若非疯癫者（因四大不调等而心乱者）以及愚痴者等所说的不相应言语，而在其他心意未败坏者之境域中，则会染污，成为过失，因唯有此类言语适于疯癫者等。

---

๙๖. ‘‘วากฺย’’มิจฺจาทิ. พฺยาปนฺนจิตฺตานํ วิรุทฺธภาวมาปนฺนจิตฺตานํ วากฺยํ สฺยาทฺยนฺตตฺยาทฺยนฺตปทสมุทายรูปํ วากฺยํ อเปตตฺถํ อปคตสมุทายตฺถํ อนินฺทิตํ วิญฺญูหิ ครหิตํ น โหติ, เตน การเณน อุมฺมตฺตาทิกานํ อุมฺมตฺตเวทนฏฺฏาทีนํ วจนาญฺญตฺร วจนํ วินา อนุมฺมตฺตาทิวจเน ตํ สมุทายตฺถสมฺพนฺธรหิตํ วจนํ ทุสฺสติ โทสทุฏฺฐํ โหติ. พฺยาปนฺนํ จิตฺตํ เยสนฺติ จ, อเปโต อตฺโถ อสฺสาติ จ, อุมฺมตฺโต อาทิ เยสนฺติ จ วิคฺคโห.

96. “言语”等（句）。心意败坏者，即心意陷入敌对状态者之言语，虽由具“syā”等词尾与“tyā”等词尾之词语组合而成，然无义，即无整体意义，智者亦不谴责；因此，除了疯癫者等（如疯癫感受者等）之言语外，在非疯癫者等之言语中，彼缺乏整体意义关联之言语，则会染污，成为过失。“心意败坏者”、“无义者”、“疯癫者等”，此乃其分解（词义）。

---

ยถา –

如：

---

๙๗.

97.

---

สมุทฺโท ปียเต โส’ย-มห’มชฺช ชราตุโร;

อิเม คชฺชนฺติ ชีมูตา, สกฺกสฺเส’ราวโณ ปิโย.

此大海被饮尽，我今日为衰老所苦；此等云朵雷鸣，帝释的埃拉瓦那(Erāvaṇa)象可爱。

---

๙๗. ‘‘ยเถ’’ตฺยุทาหรติ ‘‘สมุทฺโท’’อิจฺจาทิ. น เหตฺถ ‘‘สมุทฺโท ปียเต’’อิจฺจาทิโน ปทสมุทายสฺส โกจิ เอโก อตฺโถ คยฺหติ, โย โส พนฺธตฺโถ สิยา. อวยวตฺถา [Pg.127] เอว ตุ อโยสลากากปฺปาปฏิภนฺตีติ อีทิสมเปตตฺถมนินฺทิตํ วิญฺเญยฺยํ พฺยาปนฺนจิตฺตานํ.

97. “如是”等句，是以“大海”等句为例。此处，“大海被饮尽”等词语组合，无任何单一意义可被理解，亦无连贯之义。然其各部分之义，则如铁锥般显现，当知此等无义而无过失之言语，乃心意败坏者所说。

---

๙๗. ‘‘สมุทฺโท’’จฺจาทิ. โส อยํ สมุทฺโท ปียเต เยน เกนจิ ปียเต, อหํ อชฺช ชราตุโร ชรโรคาภิภูโต, อิเม ชีมูตา เมฆา คชฺชนฺติ ถนยนฺติ. สกฺกสฺส เอราวโณ ปิโยติ. อิทํ นินฺทิตานินฺทิตานํ ทฺวินฺนมุทาหรณํ. อิทํ วากฺยํ อวยวตฺถมนฺตเรน สมุทายโต คมฺยมานตฺถสฺสาภาวา อเปตตฺถํ นาม โหติ. อีทิสํ วากฺยํ อุมฺมตฺตกาทีหิ วุตฺตมปฺปีติกรํ น โหติ, อญฺเญหิ วุตฺตํ ปน กณฺเณ อโยสลากา วิย อปฺปีติกรํ. ชราย อาตุโรติ วากฺยํ.

97. “大海”等（句）。此大海被饮尽，无论被何人饮尽，我今日为衰老所苦，为衰老病所压倒。此等云朵雷鸣，发出轰响。帝释的埃拉瓦那象可爱。此乃可谴责与不可谴责两者之例证。此言语因无各部分之义外可被理解之整体义，故名为无义。此类言语若由疯癫者等所说，则不令人不悦；然若由他人所说，则如铁锥入耳般令人不悦。“为衰老所苦”是其构句。

---

๙๘.

98.

---

สุขุมาลาวิโรธิตฺต-ทิตฺตภาวปฺปภาวิตํ;

พนฺธนํ พนฺธผรุส-โทสํ สํทูสเยยฺย ตํ.

由细柔、无违、光明显耀之态所增强，彼（言语）组合应能消除组合粗恶之过患。

---

๙๘. ‘‘สุขุมาลิ’’จฺจาทิ. น วิรุชฺฌติ สีเลนาติ อวิโรธี, ตสฺส ภาโว อวิโรธิตฺตํ. สุขุมาลสฺส อวิโรธิตฺตํ ยสฺส โส ทิตฺตภาโว, เตน ปภาวิตํ วฑฺฒิตํ สํยุตฺตํ ตํ พนฺธนํ พนฺธผรุสโทสํ สํทูสเยยฺย นาสเยติ อตฺโถ.

98. “细柔”等（句）。不与体式相违者，名为无违(Avirodhī)；其状态，名为无违性(Avirodhittaṃ)。细柔的无违性，即是光明显耀之态，由此所增强、增长、结合之彼（言语）组合，应能消除组合粗恶之过患，此乃其义。

---

๙๘. ‘‘สุขุมาลิ’’จฺจาทิ. สุขุมาลาวิโรธิตฺตทิตฺตภาวปฺปภาวิตํ ‘‘อนิฏฺฐุรกฺขรปฺปาเย’’จฺจาทินา วุจฺจมานสุขุมาลคุณสฺส อวิรุทฺธภาวสมนฺนาคเตน วณฺณานํ อญฺญมญฺญสงฺคภิลกฺขเณน ทิตฺตภาเวน ปิยภาเวน อนุพฺรูหิตํ ตํ พนฺธนํ พนฺธผรุสโทสํ พนฺธผรุสสงฺขาตโทสํ สํทูสเยยฺย นาเสยฺย, ตํ พนฺธผรุสโทสนฺติ วา สมฺพนฺโธติ. น วิรุชฺฌติ สีเลนาติ อวิโรธี, ตสฺส ภาโวติ จ, สุขุมาลสฺส อวิโรธิตฺตํ ยสฺสาติ จ, โสเยว ทิตฺตสฺส ภาโวติ จ, เตน ปภาวิตนฺติ จ วากฺยํ.

98. “细柔”等（句）。由“不粗恶字句为主”等所说之细柔品质，以其不相违之态，以音节相互融合为特征之光明显耀可爱之态所增强，彼（言语）组合应能消除名为组合粗恶之过患，或说，此乃与“彼组合粗恶之过患”相关联。“不与体式相违者，名为无违”、“其状态”、“细柔者之无违性”、“彼即光明显耀之状态”、“由此所增强”，此乃其构句。

---

ยถา –

如：

---

๙๙.

99.

---

ปสฺสนฺตา [Pg.128] รูปวิภวํ, สุณนฺตา มธุรํ คิรํ;

จรนฺติ สาธู สมฺพุทฺธ-กาเล เกฬิปรมฺมุขา.

见到色相的庄严，听到甜美的言语；善士在正觉者时代，远离嬉戏而行。

---

๙๙. ‘‘ยเถ’’ตฺยุทาหรติ ‘‘ปสฺสนฺตา’’อิจฺจาทิ. เกฬิยา กีฬาย ปรมฺมุขา วิคตจฺฉนฺทา จรนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

99. “如是”等句，是以“见者”等句为例。（其关联是）“对嬉戏玩乐彻底背离、没有欲望地行走”。

---

๙๙. ‘‘ปสฺสนฺเต’’จฺจาทิ. สาธู สชฺชนา สมฺพุทฺธกาเล สมฺพุทฺธสฺส ธรมานกาเล รูปวิภวํ ตสฺส รูปสมฺปตฺตึ ปสฺสนฺตา จกฺขุํ สนฺตปฺเปตฺวา โอโลเกนฺตา มธุรํ คิรํ ตสฺเสว ภควโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ มธุรวจนํ สุณนฺตา เกฬิปรมฺมุขา กีฬาย วิมุขา กีฬาภิรติรหิตา จรนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ. เกวลํ ผรุสสิถิลวณฺเณหิ วินา สุขุจฺจารณียวณฺเณหิ สมฺภูตสุขุมาลคุณาวิโรธอญฺญมญฺญสงฺคตวณฺณวิสทปฺปวตฺตคุณยุตฺตตฺตา เอตฺถ พนฺธผรุสโทโส นตฺถิ. เกฬิยา ปรานิ ปริวตฺติตานิ มุขานิ เอเตสนฺติ วิคฺคโห. เอตฺถ กาโลติ กิริยา. สา จ อตฺถโต ตทาการปฺปวตฺตสมฺพนฺโธเยว. โลโก ปน วิสุํ เอโก ปทตฺโถเยวาติ โวหรติ. วากฺยโทสปริหาโร.

99. “见者”等（句）。善士于正觉者时代，即世尊住世之时，见到其色相的庄严，即其色相的圆满，以眼观照而心生欢喜；听到彼世尊具八支(aṭṭhaṅgasamannāgata)的甜美言语后，远离嬉戏，即背离嬉戏，无嬉戏之乐，而行、而往、而住。此处，仅以无粗糙、松散之音节，而以易于发音之音节构成，因具细柔品质之无违性，以及音节相互融合、清晰流畅之优点，故无组合粗恶之过患。“其面已转向而远离嬉戏”，此乃其词义分解。此处“时”(kāla)是指动作。其意义仅与该状态的活动相关联。然而世人却将其分别称为单一词义。这是对语句过失的避免。

---

วากฺยโทสปริหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

语句过失避免释义 终。

---

วากฺยตฺถโทสปริหารวณฺณนา

避免句义过失释义

---

อปกฺกมสฺส ยถา –

如离题过失：

---

๑๐๐.

100.

---

ภาวนาทานสีลานิ, สมฺมา สมฺปาทิตานิ’ห;

นิพฺพานโภคสคฺคาทิ-สาธนานิ น สํสโย.

修习、布施与持戒，于此如法善圆成；无疑是涅槃、受用、天界等之成就法。

---

๑๐๐. ‘‘ภาวนา’’อิจฺจาทิ. เอตฺถ ภาวนาทีนิ นิทฺทิสิตฺวา ยถากฺกมํ นิพฺพานาทีนํ นิทฺเทเสน อปกฺกมโทโส ปริหโฏ.

100. “修习”等。在此，指出了修习等之后，又依其次第解释涅槃等，由此避免了离题的过失。

---

๑๐๐. ‘‘ภาวเน’’จฺจาทิ. [Pg.129] อิห มนุสฺสโลเก สมฺมา สมฺปาทิตานิ กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา ยถาวิธิ สมฺปาทิตานิ อตฺตโน สนฺตาเน ปวตฺตาปิตานิ ภาวนาทานสีลานิ นิพฺพานโภคสคฺคาทิสาธนานิ ยถากฺกมํ นิพฺพานอุปโภคปริโภคสมฺปตฺติสคฺคุปฺปตฺติอาทีนํ เหตุภาเวน สาธกานิ โหนฺติ, เอตฺถ สาธเน น สํสโย โหตีติ. อิห ภาวนาทโย อุทฺทิสิตฺวา อุทฺเทสกฺกมํ อนติกฺกมฺม นิพฺพานาทีนมนุทฺเทสสฺส กตตฺตา อปกฺกมวากฺยตฺถโทสสฺส โอกาโส น โหติ.

100. “修习”等。在此人世间，深信业果、如法善成、于自身相续中生起的修习、布施与持戒，将依序成为证得涅槃、受用圆满、生天等的成就之因，于此成就，无有疑问。在此，指出了修习等，且未超越其列举顺序而对涅槃等作了随后的解释，因此没有产生离题句义过失的余地。

---

๑๐๑.

101.

---

อุทฺทิฏฺฐวิสโย โกจิ, วิเสโส ตาทิโส ยทิ;

อนุทฺทิฏฺเฐสุ เนว’ตฺถิ, โทโส กมวิลงฺฆเน.

若有如是特质，其范围限于已说者，且于未说者中无有，则逾越次第亦无过。

---

๑๐๑. ‘‘อุทฺทิฏฺเฐ’’จฺจาทิ. อุทฺทิฏฺฐา ปฐมํ ยุตฺตา อตฺถา วิสโย โคจโร ยสฺส อุทฺเทสานุทฺเทสสมฺพนฺธวิชานนลกฺขณสฺส วิเสสสฺส โส ตาทิโส โกจิ วิเสโส อนุทฺทิฏฺเฐสุ ยถากฺกมมุทฺเทสกมานมติกฺกเมน ปุน อตฺถนฺตรนิสฺสเยน ปรามฏฺเฐสุ ยทิ ภเวยฺย, กมสฺส ยโถทฺทิฏฺเฐสุ อนุกฺกมสฺส วิลงฺฆเน อติกฺกเม โทโส เนวตฺถิ.

101. “已说”等。若有某种特质——其所缘范围是最初所说的相关义理，且具有能辨别先说与后说之关联的特征——此特质若存在于那些超越先说次第、另依他义而论的未说者中，那么，在逾越、超越如其所说之次第时，则无过失。

---

๑๐๑. ‘‘อุทฺทิฏฺเฐ’’จฺจาทิ. อุทฺทิฏฺฐวิสโย ปฐมํ ปยุตฺตตฺถวิสโย ตาทิโส โกจิ วิเสโส อุทฺเทสานุทฺเทสานํ ‘‘อิทมสฺส ปุพฺพกถนํ, อิทมสฺส ปจฺฉากถน’’นฺติ เอวํ อญฺญมญฺญาเปกฺขลกฺขณสมฺพนฺธปริชานนลกฺขโณ วิเสโส อนุทฺทิฏฺเฐสุ อตฺถนฺตรํ นิสฺสาย ปุน วุตฺเตสุ ยทิ ‘‘ภเวยฺยา’’ติ เสโส. กมวิลงฺฆเน อุทฺเทสานุทฺเทสานํ กมาติกฺกเม โทโส สตฺถญฺญูนํ สุติกาเล อสหนการณํ เนวตฺถีติ. อุทฺทิฏฺฐา ปฐมุจฺจาริตา อตฺถา วิสโย โคจโร อสฺเสติ จ, กมสฺส วิลงฺฆนนฺติ จ วากฺยํ.

101. “已说”等。‘其范围限于已说者’，即其范围是最初所运用的义理。所谓‘某种如是特质’，是指具有了知‘此为前说，此为后说’这样相互观待之关联的特质。若此特质于‘另依他义而复说’的未说者中‘存在’——此为应补充之文。‘逾越次第’，即逾越先说后说之次第的过失——此过失是令了知教法者于听闻时无法忍受之因——是不存在的。‘Uddiṭṭhavisayo’(已说为境)是说：‘已说，即最初说出的义理，是其所缘范围’。而‘kamassa vilaṅghanaṃ’(逾越次第)是另一文句。

---

ยถา –

如：

---

๑๐๒.

102.

---

กุสลากุสลํ [Pg.130] อพฺยา-กต’มิจฺเจสุ ปจฺฉิมํ;

อพฺยากตํ ปากทํ น, ปากทํ ปฐมทฺวยํ.

善、不善与无记法，其中后者不生异熟；前二者则生异熟。

---

๑๐๒. ‘‘ยเถ’’ตฺยุทาหรติ ‘‘กุสเล’’จฺจาทิ. กุสลํ กามาวจราทิกเมกวีสติวิธํ, อกุสลญฺจ ทฺวาทสวิธํ, อพฺยากตํ วิปากกฺริยาสงฺขาตมิติ เอเตสุ ตีสุ ปจฺฉิมํ อพฺยากตํ, ปากํ วิปากํ ททาตีติ ปากทํ. เนติ นิปาตปทํ. ปฐมทฺวยํ กุสลากุสลํ ปากํ ททาตีติ ปากทนฺติ. เอตฺถ อปากทตฺตํ อพฺยากตสฺเสว, ปากทตฺตํ เตสเมว ทฺวินฺนนฺติ วิเสโส ทฏฺฐพฺโพ.

102. 以“如”字开始，举“善”等之例。善法有欲界等二十一种，不善法有十二种，无记法含摄异熟与唯作。于此三者中，后者无记法，“pākadaṃ na”(不生异熟)。“pākadaṃ”(生异熟)是因其能给予“pāka”(异熟，即果报)。“na”(不)是表示否定的虚词。前二者，即善与不善，因能给予异熟，故为“pākadaṃ”(生异熟)。于此应见此特质：不生异熟仅限于无记法，而生异熟仅限于前二者。

---

๑๐๒. ‘‘กุสเล’’จฺจาทิ. กุสลํ กามาวจราทิเอกวีสติกุสลญฺจ อกุสลํ ทฺวาทสวิธํ อกุสลญฺจ อพฺยากตํ วิปากกฺริยารูปนิพฺพานวเสน จตุพฺพิธมพฺยากตญฺจ อิจฺเจสุ เอวเมเตสุ ตีสุ ปจฺฉิมํ อุทฺเทสกฺกเมน ปจฺฉิมมพฺยากตํ ปากทํ น วิปากทายกํ น โหติ, ปฐมทฺวยํ กุสลากุสลํ ปากทํ ยถาสกํ วิปากทายกํ โหตีติ. ‘‘ยถาสงฺขฺยมนุเทโส สมาน’’นฺติ วุตฺตตฺตา อุทฺทิฏฺเฐหิ สมานมนุทฺทิฏฺฐานเมว สมสงฺขฺยาย ลพฺภมานตฺตา สงฺขฺยายานติกฺกโม โหติ. เอตฺถ ปน กุสลาทิสภาวโต ติวิธตฺเตปิ วิปากทานาทานวเสน ทุวิธกุสลากุสลาทิวิสยภูตวิเสสสฺส ปวตฺติยา วตฺติจฺฉาโต ปฐมํ วตฺตพฺพตํ วินา กเมน นิสฺสยนํ นาม นตฺถีติ อปกฺกมโทโส น โหตีติ.

102. “善”等。善法即欲界等二十一种善，不善法即十二种不善，无记法依异熟、唯作、色、涅槃而有四种。于此三者中，依列举次第，后者无记法不成为异熟之给予者；前二者善与不善，则各随其身而成为异熟之给予者。虽有‘次第相应之解释应按同等数目’之说，但在此处，善等之自性虽有三种，然依给予或不给予异熟，存在着仅涉及善与不善二法之特质。因言者之意欲，此特质优先当说，离此则无所谓次第可依，故无离题之过失。

---

๑๐๓.

103.

---

สคุณานา’วิกรเณ, การเณ สติ ตาทิเส;

โอจิตฺยหีนตาปตฺติ, นตฺถิ ภูตตฺถสํสิโน.

若有如是因缘，如实宣说之人，显扬自身功德，无有失当之过。

---

๑๐๓. ‘‘สคุณาน’’มิจฺจาทิ. [Pg.131] โสตูนํ อตฺตตฺถนิปฺผาทนาทิเก ตาทิเส การเณ เหตุมฺหิ สติ ภูตํ ยถาปวตฺตํ อตฺถํ อตฺตโน จริตลกฺขณํ สํสิโน วทนฺตสฺส สสฺส อตฺตโน, สานํ วา คุณานํ อาวิกรเณ อธิการวเสน ‘‘ปูชนียตโร โลเก’’อิจฺจาทิกถเน โอจิกฺยหีนตาย อาปตฺติ ปาปุณนํ สมฺภโว นตฺถิ.

103. “自身功德”等。当有能令听者成就自利等如是因缘时，如实宣说者，言说如实发生之事，即自身行为之特征，在显扬自身功德时——例如依其权德而说“世间最应礼敬者”等语——则无可能失于不当。

---

๑๐๓. ‘‘สคุณิ’’จฺจาทิ. ตาทิเส การเณ สติ โสตูนํ อตฺตตฺถนิปฺผาทนาทิเก ตาทิเส เหตุมฺหิ วิชฺชมาเน ภูตตฺถสํสิโน อตฺตนิ วิชฺชมานกายาทิสํวรลกฺขณคุณสงฺขาตมตฺถํ ‘‘ปูชนียตโร โลเก อหเมโก’’อิจฺจาทินา ตาทิสาวสเร วทนฺตสฺส สคุณานํ สสฺส อตฺตโน, สานํ วา สกานํ คุณานํ อาวิกรเณ ปากฏีกรเณ โอจิตฺยหีนตาปตฺติ โอจิตฺยหีนสงฺขาตโทสสฺสาปตฺติ นตฺถีติ. สสทฺทสฺส อตฺตอตฺตนิยวาจกตฺตา สสฺส อตฺตโน คุณา เส จ เต คุณา เจติ วา วิคฺคโห. ภูโตเยว อตฺโถ, ตํ สํสติ วทติ สีเลนาติ วิคฺคโห.

103. “具德者”等。当有能令听者成就自利等如是因缘时，如实宣说者，于此等场合，言说自身存在的、以身律仪等为特征的功德，如说“我乃世间最应供者”等，如此显扬、揭示自身之功德，则无失于适宜之过。因为‘sa’(自)一词意为‘自己’与‘自己的’，故可解析为‘sassa attano guṇā’(自己的功德)，或‘se ca te guṇā’(彼等，即此功德)。‘bhūtatthasaṃsino’(如实宣说者)可解析为：其义理为真实，而彼以如是言说为常性。

---

๑๐๔.

104.

---

โอจิตฺยํ นาม วิญฺเญยฺยํ, โลเก วิขฺยาตมาทรา;

ตตฺโถ’ปเทสปภวา, สุชนา กวิปุงฺควา.

适宜之名当了知，世间敬重广流传；教诲之源于此生，贤者诗雄出于焉。

---

๑๐๔. ‘‘โอจิตฺย’’มิจฺจาทิ. โลเก สตฺตโลเก วิขฺยาตํ ปสิทฺธํ อาพาลชนํ ยถาสกมนุรูปํ วิชานนโต โอจิตฺยํ อุจิตภาโว นาเมติ ปสิทฺธิยํ อาทรา อาทเรน อุสฺสาเหน ตโต ปรมาทรณียสฺสาภาวโต, น หิ อนุจิตํ กิญฺจิ เกนาปฺยาทรณียํ สพฺพถา อนสฺสาทนียตฺตา, วิญฺเญยฺยํ ‘‘โสตูน’’นฺติ เสโส. ตตฺถ ตสฺมึ โอจิตฺเย อุปเทสสฺส ปฐมุจฺจารณสฺส อุคฺคณฺหาปนวเสน ปวตฺตสฺส ปภวา อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตา สุชนา สุฏฺฐุชนา กวิปุงฺควา อุตฺตมา, กวิเสฏฺฐาติ วุตฺตํ โหติ.

104. “适宜”等。在世间、有情界中，名闻遐迩，妇孺皆知，依各自能力所相应了知者，名为适宜(ocitya)，即恰当的状态。因其值得尊重，故以尊重、热忱待之，超乎其外，更无值得尊重者。任何不适宜之事，皆不为任何人所尊重，因其在各方面都不可喜乐故，此义应为“听者”所了知，此为省略之语。于彼适宜中，作为教导、初次言说、以令学习之方式而进行者，其源头与生起之处，乃是善人、极善之人、卓越诗人、最上之人，此即所谓“最胜诗人”。

---

๑๐๔. ‘‘โอจิตฺเย’’จฺจาทิ. [Pg.132] โลเก สตฺตโลเก วิขฺยาตํ อาพาลปสิทฺธํ โอจิตฺยํ นาม อาทรา คารเวน วิญฺเญยฺยํ วิญฺญูหิ ญาตพฺพํ โหติ, ตตฺถ โอจิตฺยวิสเย อุปเทสปภวา ปฐมุจฺจารณสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตา สุชนา สาธุชนภูตา กวิปุงฺควา อุตฺตมกวโย ภวนฺตีติ, ปสิทฺธโอจิตฺยปเทน ยุตฺตตฺตา เอตฺถ นามสทฺโท ปสิทฺธิยํ. อุปเทสสฺส ปภวาติ จ, ปุมาโน จ เต คาโว เจติ จ, กวีนํ ปุงฺควาติ จ วากฺยํ.

104. “适宜”等。在世间、有情界中，妇孺皆知、名闻遐迩，名为适宜(ocitya)者，应为智者以尊重、恭敬心所了知。于彼适宜之事，作为教导之源头、初次言说之生起处者，乃是善人，即贤善之人；卓越诗人，即最上诗人。因与著名的“适宜”一词相应，此处“名”(nāma)字，作“著名”解。诸如“教导之源头”、“彼诸男子如牛”、“诗人中的俊杰”等，即是其句例。

---

๑๐๕.

105.

---

วิญฺญาโตจิตฺยวิภโว-จิตฺยหีนํ ปริหเร;

ตโต’จิตฺยสฺส สมฺโปเส,รสโปโส สิยา กเต.

了知适宜之成就者，应远离不适宜之过；由是，于适宜善加培育，美感亦得以滋长。

---

๑๐๕. ‘‘วิญฺญาต’’มิจฺจาทิ. วิญฺญาโต อวพุทฺโธ ยถาวุตฺตกวิวรปสาทา โอจิตฺยเมว วิภโว สมฺปตฺติ เยน โส โอจิตฺยหีนํ นาม ทูสนํ ปริหเร ปริวชฺเชยฺย. ตโต ตสฺมา ปริหารโต เหตุโต โอจิตฺยสฺส สมฺโปเส สุฏฺฐุ วฑฺฒิภาเว วฑฺฒเน กเต รสสฺส อสฺสาทิตพฺพตาสงฺขาตสฺส มาธุริยสฺส สมฺโปโส สิยา ภเวยฺย.

105. “已了知”等。“已了知”(viññāta)即是觉悟(avabuddha)。了知适宜(ocitya)本身即是成就(vibhava/sampatti)者，彼应远离、应舍弃名为“不适宜”之过失(dūsana)。由是，即以此远离为因，于适宜之事善加培育、令其增长时，则名为“可品尝性”之甘美(mādhuriyassa)的美感(rasa)，亦得以滋养。

---

๑๐๕. ‘‘วิญฺญาเต’’จฺจาทิ. วิญฺญาโตจิตฺยวิภโว ตาทิสกวีนมนุคฺคเหน วิญฺญาตโอจิตฺยสงฺขาตสมฺปตฺติสมนฺนาคโต กวิ โอจิตฺยหีนํ นาม ทูสนํ ปริหเร นิรากเรยฺย, ตโต โทสปริหารโต โอจิตฺยสฺส สมฺโปเส อุปพฺรูหเน กเต สติ รสโปโส มาธุริยสงฺขตสฺส อสฺสาเทตพฺพสฺส ปูรณํ สิยา ภเวยฺยาติ. โอจิตฺยเมว วิภโวติ จ, วิญฺญาโต โอจิตฺยวิภโว เยเนติ จ, รสสฺส โปโส ปุฏฺฐภาโว โปเสตพฺพภาโวติ จ วากฺยํ.

105. “已了知”等。所谓“了知适宜之成就者”(viññātocityavibhavo)，是指诗人因得到此类诗人之助，而具足名为“了知适宜”之成就，彼应远离、应弃绝名为“不适宜”之过失(dūsana)。由是，因远离过失，于适宜之事善加培育、增益时，则美感(rasa)得以滋养，即可谓“甘美”之应品尝者，亦得以圆满。‘适宜即是成就’、‘由彼而了知适宜之成就’、以及‘美感之滋养，即是滋长之状态、应受滋养之状态’，此即是其句义。

---

ยถา –

如：

---

๑๐๖.

106.

---

โย [Pg.133] มารเสนมาสนฺน-มาสนฺนวิชยุสฺสโว;

ติณายปิ น มญฺญิตฺถ, โส โว เทตุ ชยํ ชิโน.

彼胜利庆典已临近之胜者，于逼近之魔军，视若草芥亦不为；愿彼胜者(jina)赐予汝等胜利。

---

๑๐๖. ‘‘ยเถ’’ตฺยุทาหรติ ‘‘โย’’อิจฺจาทิ. วิชโย ปราภิภโว อาสนฺโน วิชโย เอว อุสฺสโว อพฺภุทโย นิปฺปฏิปกฺขา ปวตฺติ ยสฺส เอทิโส โย อาสนฺนํ อตฺตโน สมีปมุปคตํ มารเสนํ ติณายปิ น มญฺญิตฺถ ติณมฺปิ น มญฺญิตฺถ, ติณโตปิ หีนํ มญฺญิตฺถ, โส ชิโน มารชิ โว ตุมฺหากํ ชยํ เทตูติ วิทธาตุ. เอตฺถ ชยาสีสนา ‘‘ชิโน’’ติ อจฺจนฺตมุจิตํ, โย อชินิ ปญฺจมาเรติ ชิโน ปราภิภเวกรโส, ตสฺส ปเรสํ วิชยปฺปทาเน สามตฺถิเยกโยโค สิยาติ. ‘‘มารเสนมาสนฺนํ ติณายปิ น มญฺญิตฺถา’’ติ อิทํ ปเนตฺถ อติสมุจิตํ ยโต สมีปมุปคตมฺปิ ตาทิสํ มารเสนํ ติณโตปิ หีนํ มญฺญิ, เตนสฺส ปเรสํ วิชยปฺปทาเนกรสตา วิเสสโต ยุตฺตาติ.

106. 以“如”字举例，即“彼”等偈。胜利(vijayo)即是降伏(parābhibhava)。胜利临近，胜利即是庆典(ussavo)、是兴盛(abbhudayo)，其行进已无敌对(nippaṭipakkhā pavatti)，具此特质之彼，于逼近、来到自身跟前之魔军，视若草芥亦不为，甚至视其比草芥还低劣。彼胜者(jino)，即降魔者(māraji)，愿他赐予(detu)汝等胜利。此处，于祈愿胜利时，用“胜者”一词极为适宜，因其战胜五魔(pañcamāra)故为胜者，其唯一本质即是降伏，故彼具有赐予他人胜利之独一无二的能力。‘于逼近之魔军，视若草芥亦不为’，此句于此极为适宜，因其连如此逼近之魔军亦视为比草芥还低劣，由是，其赐予他人胜利之唯一本质，便显得格外恰当。

---

๑๐๖. อิห สตฺเถ สพฺพตฺถ สงฺเขปกฺกมมิจฺฉนฺโตปิ อาจริโย โอจิตฺยํ นาม อาทเรน สคฺครูหิ อุคฺคณฺหิตฺวา ปยุชฺชิตพฺพมิจฺเจวํ วิตฺถาเรน สิสฺเส อนุสาสิตฺวา อิทานิ โอจิตฺยหีนปริหรณตฺถํ ‘‘โย มารเสนมาสนฺเน’’จฺจาทินา ลกฺขิยมุทาหรติ. อาสนฺนวิชยุสฺสโว อทูรสตฺตุวิชยสงฺขาตอุสฺสโว, อถ วา อจฺจาสนฺนปฏิปกฺขวิรหปฺปวตฺติสงฺขาตอภิวุทฺธิยา สมนฺนาคโต โย ชิโน อาสนฺนํ อเนกปฺปการภึสนกรูเปน อตฺตโน สมีปมาคตํ มารเสนํ มารพลํ ติณายปิ ติณลวํ กตฺวาปิ น มญฺญิตฺถ สลฺลกฺขณํ นากาสิ, โส ชิโน โส ชิตปญฺจมาโร โว ตุมฺหากํ ชยํ เทตูติ. เอตฺถ โย ปญฺจมาเร ชิตตฺตา ชิโน นาม โหติ, โส ปราภิภวเน อสหายกิจฺจตฺตา ปเรสํ ชยทาเน สามตฺถิยยุตฺโตติ ‘‘ชยํ เทตู’’ติ กตํ ชยาสีสนมติอุจิตํ [Pg.134] โหติ, ชยทาเน สามตฺถิยสฺเสว โปสกตฺตา. ‘‘มารเสนมาสนฺนํ ติณายปิ น มญฺญิตฺถา’’ติ อิทํ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. เอวํ อจฺจนฺตอุจิตปโยเคน โอจิตฺยหีนโทโส นิรากโตติ. วิชโย เอว อุสฺสโว, อาสนฺโน วิชยุสฺสโว ยสฺเสติ วิคฺคโห.

106. 于此论中，导师虽欲处处从略，然亦希望弟子能以尊重心，善学并运用名为“适宜”(ocitya)之法，故如此详细教导。如今为远离不适宜之过，以“彼于逼近之魔军”等偈，举例说明其特征。‘胜利庆典已临近者’(āsannavijayussavo)，即名为“战胜不远之敌”的庆典；或谓：具足名为“极近无敌之行进”的增长(abhivuddhi)之彼胜者(jina)，于以种种恐怖之相逼近自身之魔军(mārasena)、魔力(mārabala)，视若草芥(tiṇalava)亦不为，不加思量。彼胜者，即战胜五魔(jitapañcamāra)者，愿赐予汝等胜利。此处，因其战胜五魔而名为胜者，又因其于降伏之事上无需助伴，故具足赐予他人胜利之能力，是故“愿赐胜利”之祈愿(jayāsīsana)极为适宜，因其能滋养赐予胜利之能力故。‘于逼近之魔军，视若草芥亦不为’，此句之妙，无需多言。如是，以极为适宜之运用，则远离不适宜(ocityahīna)之过失(dosa)。‘胜利即是庆典，胜利庆典已临近于彼’，此为复合词之解析。

---

๑๐๗.

107.

---

อารทฺธกตฺตุกมฺมาทิ-กมาติกฺกมลงฺฆเน;

ภคฺครีติวิโรโธ’ยํ, คตึ น กฺวาปิ วินฺทติ.

于已开始之作格(kattu)、业格(kamma)等次第，若有逾越、违越，此即“破则”(bhaggarīti)之过，于任何处皆不得安立。

---

๑๐๗. ‘‘อารทฺธ’’อิจฺจาทิ. กตฺตา จ กมฺมญฺจ ตานิ อาทีนิ เยสํ กรณาทีนํ อารทฺธานิ วตฺตุํ ปฏฺฐปิตานิ กตฺตุกมฺมาทีนิ เตสํ กโม ตสฺส อติกฺกโม ปริจฺจาโค ตสฺส ลงฺฆเน สติ, วตฺตุมารทฺธกตฺตุกมฺมาทิกมานติกฺกเมติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ยถาวุตฺโต ภคฺครีติวิโรโธ กฺวาปิ กตฺถจิปิ ฐาเน คตึ น วินฺทติ ปติฏฺฐํ น ลภเต.

107. “已开始”等。作格(kattā)、业格(kamma)，以及以彼等为首之具格(karaṇa)等，此等已开始、已建立宣说之作格、业格等，其次第，及其逾越(atikkama)、舍弃(pariccāga)，于此违越(laṅghana)发生时，即所谓“逾越已开始宣说之作格、业格等之次第”。如是所说之“破则”之过(bhaggarītivirodha)，于任何处皆不得安立(gati/patiṭṭha)。

---

๑๐๗. ‘‘อารทฺธิ’’จฺจาทิ. อารทฺธกตฺตุกมฺมาทิกมาติกฺกมลงฺฆเน วตฺตุมารทฺธกตฺตุกมฺมาทีนํ กมปริจฺจาคสฺสาติกฺกเม อยํ ยถาวุตฺตภคฺครีติวิโรโธ กฺวาปิ กตฺถจิปิ ฐาเน คตึ ปติฏฺฐํ น วินฺทติ น ลภเตติ. อารทฺธานิ จ ตานิ กตฺตุกมฺมาทีนิ เยสํ กรณาทีนํ เตสํ กมสฺส อติกฺกโม ตสฺส ลงฺฆนนฺติ วิคฺคโห.

107. “已开始”等。于逾越、违越已开始之作格、业格等次第，即于逾越已开始宣说之作格、业格等之次第舍弃中，此如前所说之“破则”之过(bhaggarītivirodha)，于任何处皆不得安立(gati/patiṭṭha)。‘已开始之作格、业格等，以具格(karaṇa)等为其余，彼等次第之逾越，即是其违越’——此为复合词之解析(viggaho)。

---

ยถา –

如：

---

๑๐๘.

108.

---

สุชนญฺญาน’มิตฺถีนํ, วิสฺสาโส โน’ปปชฺชเต;

วิสสฺส สิงฺคิโน โรค-นทีราชกุลสฺส จ.

于恶人、女人、毒物、有角兽、疾病、河流及王族，不应生信。

---

๑๐๙.

109.

---

เภสชฺเช วิหิเต สุทฺธ-พุทฺธาทิรตนตฺตเย;

ปสาท’มาจเร นิจฺจํ, สชฺชเน สคุเณปิ จ.

于已制定的药物中，于纯净的佛陀等三宝中，于善人、有德者中，应常行净信。

---

๑๐๘-๑๐๙. เอตฺถ จ ‘‘สุชน’’มิจฺจาทิเก ‘‘เภสชฺเช’’อิจฺจาทิเก จ คาถาทฺวเย ฉฏฺฐิยา, สตฺตมิยา จ อปริจฺจาเคน นาตฺถรีติยา ภงฺโค, จการสฺเสกสฺส กตตฺตา น สทฺทรีติยา [Pg.135] ภงฺโค. พหูนมตฺถานญฺหิ สมุจฺจยตฺถํ วากฺเย เอโก วา จกาโร กาตพฺโพ ปฏิปทํ วา.

108-109. 此处，“善人”等偈与“医药”等偈此二颂中，因第六格与第七格未被舍弃，故无义理之破格；因“ca”字仅用一次，故无声律之破格。为聚合众多义理，句中或用一“ca”字，或于每词之后皆用。

---

๑๐๘. ‘‘สุชเน’’จฺจาทิ. สุชนญฺญานํ สชฺชเนหิ อญฺเญสํ ทุชฺชนานญฺจ อิตฺถีนญฺจ วิสสฺส ชีวิตหรณสมตฺถสฺส สิงฺคิโน วิสาณวโต จ โรคนทีราชกุลสฺส จ วิสฺสาโส สํสคฺโค น อุปปชฺชเต กิญฺจิกาเล วิรุชฺฌนโต น ยุชฺชเตติ. เอตฺถ อารทฺธสฺส ฉฏฺฐุนฺตกฺกมสฺส สพฺพตฺถ อปริจฺจาคโต อตฺถรีติภงฺโค จ, ยุตฺตฏฺฐาเน เอกสฺเสว จการสฺส ยุตฺตตฺตา สทฺทรีติภงฺโค จ นตฺถิ. จสทฺทสฺส อเนกตฺถสมุจฺจยตฺตา ‘‘สุชนญฺญานญฺจา’’ติอาทิมฺหิ วา, อิห วุตฺตนิยาเมน อวสาเน วา, สพฺพตฺถ วา โยชนมรหติ.

108. “善人”等句。对善人之外者，即恶人与女人，以及能夺取性命之毒物、有角之兽、疾病、河流与王族，不应信赖、交往，因其随时可能相违，故不适宜。此处，已开始使用的第六格贯穿各处而未舍弃，故无义理之破格；于适当之处仅用一“ca”字，故亦无声律之破格。“ca”字有多义聚合之用，故于“sujanaññānañcā”等处，或如前述规则置于句末，或于各处连接，皆为合宜。

---

๑๐๙. ‘‘เภสชฺเช’’จฺจาทิคาถายมฺปิ เอเสว นโย สตฺตมีมตฺตเมว วิเสโส. วิหิเต ปถฺเย เภสชฺเช โอสเธ จ สุทฺธพุทฺธาทิรตนตฺตเย จ สชฺชเน สาธุชเน จ อปิ ปุนปิ สคุเณ วิชฺชมานคุเณ จ ปสาทํ อตฺตโน จิตฺตปสาทํ นิจฺจํ สตตํ อาจเร สปฺปุริโส กเรยฺย เสเวยฺยาติ.

109. “医药”等偈颂，其理亦同，唯第七格为异。于已制定的适宜药物，于清净的佛陀等三宝，于善人、贤者，复于有德、具德者，善士应恒常生起、修习内心之净信。

---

สสํสยสฺส ยถา –

有疑义者，如：

---

๑๑๐.

110.

---

มุนินฺทจนฺทิมาโลก-รสโลลวิโลจโน;

ชโน’วกฺกนฺตปนฺโถ’ว,รํสิทสฺสนปีณิโต.

犹如迷途之人，其眼贪求牟尼王之月光，因见光辉而喜足。

---

๑๑๐. ‘‘มุนินฺเท’’จฺจาทิ. เอตฺถ รํสิสทฺโท สสํสยํ ปริหรติ.

110. “牟尼王”等句。此处“光辉”一词消除了疑义。

---

๑๑๐. สสํสยปริหารลกฺขิยภูตา ‘‘มุนินฺทิ’’จฺจาทิคาถา อนนฺตรปริจฺเฉเท วุตฺตตฺถาว. รํสิสทฺโทเยว หิ วิเสโส, เอตฺถ รํสิสทฺเทน สุณนฺตานํ อุปฺปชฺชมานสํสเยน สสํสยภูตํ พนฺธโทสโมหตีติ.

110. 具有消除疑义特征的“牟尼王”等偈颂，其义已于前一章述说。唯“光辉”一词是其差别，此处正是以“光辉”一词，消除了因听者生起疑惑而造成的、具有疑义的作法之过。

---

๑๑๑.

111.

---

สํสยาเยว [Pg.136] ยํ กิญฺจิ, ยทิ กีฬาทิเหตุนา;

ปยุชฺชเต น โทโส’ว, สสํสยสมปฺปิโต.

若为嬉戏等因由，任何具疑义之语，仅为生疑而使用者，则非过失。

---

๑๑๑. ‘‘สํสเย’’จฺจาทิ. กีฬาทีติ อาทิสทฺเทน อากิณฺณสมฺมนฺตนาทึ สงฺคณฺหาติ, กีฬาทิเหตุนา ยํ กิญฺจิ สํสยาเยว ยทิ ปยุชฺชเตติ สมฺพนฺโธ.

111. “为疑义”等句。‘嬉戏等’中之‘等’字，包含杂谈、商议等。‘若为嬉戏等因由，任何仅为生疑而使用者’，此乃其关联。

---

๑๑๑. ‘‘สํสยาเยเว’’จฺจาทิ. กีฬาทิเหตุนา กีฬาสมฺพาธสมฺมนฺตนาทิการเณน ยํ กิญฺจิ สํสยุปฺปาทนสมตฺถํ ยํ กิญฺจิ ปทํ สํสยาย เอว โสตูนํ อุปฺปชฺชมานสํสยตฺถเมว ยทิ ปยุชฺชเต ตสฺมึ พนฺธเน วตฺตาเรหิ ปยุชฺชเต เจ, สสํสยสมปฺปิโต สสํสยโทสสหิโต พนฺโธ น โทโสว อทุฏฺโฐวาติ. สสํสเยน สมปฺปิโตติ วิคฺคโห.

111. “仅为疑义”等句。因嬉戏、问答、商议等缘由，任何能生疑义之词，若说者于作法中，仅为令听者生疑而使用，则此具疑义、含疑义之过的作法，并非过失，亦非有瑕。‘与疑义相应’，此乃其释。

---

ยถา –

如：

---

๑๑๒.

112.

---

ยาเต ทุติยํนิลยํ, คุรุมฺหิ สกเคหโต;

ปาปุเณยฺยาม นิยตํ, สุข’มชฺฌยนาทินา.

师尊自其家，前往第二宅，我等必将由修学，获得安乐。

---

๑๑๒. ‘‘ยาเต’’จฺจาทิ. คุรุมฺหิ อชฺฌาปเก สกเคหโต อตฺตโน มูลนิลยโต ทุติยํ นิลยํ ทุติยํ ฆรํ ยาเต สติ นิยตเมกนฺตมชฺฌยนาทินา สุขํ ปาปุเณยฺยามาติ อยมนิจฺฉิตตฺโถ. คุรุมฺหิ สุราจริเย สกเคหโต อตฺตโน ชาตราสิโต ทุติยํ นิลยํ ทุติยํ ราสึ ยาเต สติ นิยตมชฺฌยนาทินา สุขํ ปาปุเณยฺยามาติ อยเมตฺถ อิจฺฉิตตฺโถ.

112. “前往”等句。当导师（ajjhāpaka）从自家，即其本宅，前往第二住所，即第二家时，我等必能因学习等而得安乐——此为非意欲之义。当岁星（surācariya, 即木星）从其本宫（sakageha），即其所属星座（jātarāsi），行至第二宫（dutiyaṃ nilayaṃ），即第二星座时，我等必能因学习等而得安乐——此为此处意欲之义。

---

๑๑๒. ‘‘ยาเต’’จฺจาทิ. คุรุมฺหิ อาจริเย สกเคหโต อตฺตโน วาสาคารโต ทุติยํ นิลยํ ทุติยํ ฆรํยาเต สติ, อยมนิจฺฉิตตฺโถ. คุรุมฺหิ สุราจริเย สกเคหโต อตฺตโน ชาตราสิโต ทุติยํ นิลยํ ทุติยํ [Pg.137] ราสึ ยาเต คเต สติ อนุกูลตฺตา นิยตเมกนฺเตน อชฺฌยนาทินา อุคฺคหณาทินา สุขํ มานสิกสุขํ, โน เจ สุขการณํ คนฺถปริสมตฺตึ ปาปุเณยฺยามาติ. อุภยปกฺขสฺสาปิ อปรตฺเถ อตฺโถ สาธารโณ โหติ. เอตฺถ อชฺฌยนสทฺทสนฺนิธาเนน ปยุตฺตคุรุสทฺทสฺส อาจริยตฺถวาจกตฺเตปิ อิจฺฉิตตฺถโคปนตฺถํ ปยุตฺตตฺตา อทุฏฺโฐติ.

112. “前往”等句。当导师（ācariya）从自家，即其住处，前往第二住所，即第二家时，此为非意欲之义。当岁星（surācariya）从其本宫（sakageha），即其所属星座（jātarāsi），行至第二宫（dutiyaṃ nilayaṃ），即第二星座时，因其顺遂，我等必能因学习、领会等而获得安乐，即内心之乐，并能达成我等安乐之因——典籍的圆满。于两种解释，其另一义理亦共通。此处，虽因邻近“学习”一词而使用意为导师的“guru”字，然其为隐藏意欲之义而用，故非过失。

---

๑๑๓.

113.

---

สุภคา ภคินี สา’ยํ, เอตสฺสิ’จฺเจวมาทิกํ;

น ‘‘คามฺม’’มิติ นิทฺทิฏฺฐํ, กวีหิ สกเลหิปิ.

“此君之妹甚美”，如此等等之言，所有诗人皆不称其为“粗俗”。

---

๑๑๓. ‘‘สุภคา’’อิจฺจาทิ. อิจฺเจวมาทิกํ ภคินีอิจฺเจวมาทิกํ.

113. “甚美”等句。‘如此等等’，即‘妹妹’等如此等等。

---

๑๑๓. ‘‘สุภเค’’จฺจาทิ. เอตสฺส ปุริสสฺส สา อยํ ภคินี สุภคา สุนฺทราติ อิจฺเจวมาทิกํ สกเลหิ กวีหิ อปิ น คามฺมมิติ คามฺมโทเสน น ทุฏฺฐมิติ นิทฺทิฏฺฐนฺติ. สุภํ สุนฺทรภาวํ คตาติ ‘‘สุภคา’’ติ อคฺคเหตฺวา พหุพฺพีหิสมาเส กเต ลพฺภมานตฺถสฺส อสพฺภภาเวปิ กวีนํ จิตฺตเขทํ น ชเนตีติ อธิปฺปาโย. อิติ เอวํ อยํ ปกาโร อาทิ อสฺส อีทิสสฺส วากฺยสฺสาติ วากฺยํ.

113. “甚美”等句。‘此男子的这位妹妹甚美（subhagā sundarā）’，如此等等之言，所有诗人皆不称其为‘粗俗’，即不认为其被粗俗之过所染。其意为：即便不将“subhagā”解作“已达美好状态者”，而作多财格复合词时，所获之义虽有不雅（asabbha），亦不令诗人心生烦恼。末句是对“evamādikaṃ”（如此等等）的解释，意为此类文句之开端。

---

๑๑๔.

114.

---

ทุฏฺฐาลงฺการวิคเม, โสภนาลงฺกติกฺกโม;

อลงฺการปริจฺเฉเท, อาวิภาวํ คมิสฺสติ.

有过之饰去除时，善饰之法，将于饰论章中显明。

---

๑๑๔. ‘‘ทุฏฺฐ’’อิจฺจาทิ. ทุฏฺฐาลงฺการสฺส โทสทูสิตสฺส อลงฺการสฺส วิคเม อปคเม สติ.

114. “有过”等句。有过之饰，即被过患染污之饰，当其去除、远离时。

---

๑๑๔. ‘‘ทุฏฺฐิ’’จฺจาทิ. ทุฏฺฐาลงฺการวิคเม โทสทุฏฺฐสฺส อลงฺการสฺส อปคเม สติ โสภนาลงฺกติกฺกโม ปสตฺถานมลงฺการานํ ปวตฺติอากาโร อลงฺการปริจฺเฉเท อลงฺการปกาสกตฺตา ตนฺนามเก ปริจฺเฉเท อาวิภาวํ ปกาสตฺตํ คมิสฺสติ ปาปุณิสฺสตีติ. ปริจฺฉิชฺชตีติ ปริจฺเฉโท. อลงฺการปกาสกตฺตา ตทตฺเถน อลงฺกาโร จ โส ปริจฺเฉโท เจติ วิคฺคโห.

114. “有过”等句。当有过之饰，即被过患染污之饰去除时，善饰之法，即值得称赞之诸饰的呈现方式，将于饰论章中，即因其阐明诸饰而得名之章节中，得以显现、明了。所谓“章”（pariccheda），因其有所界定。其复合词可解作：因其阐明庄严（alaṅkāra），故此章亦为庄严，且其本身为一章（pariccheda）。

---

๑๑๕.

115.

---

โทเส [Pg.138] ปรีหริตุเมส วโร’ปเทโส,สตฺถนฺตรานุสรเณน กโต มเยวํ;

วิญฺญายิ’มํ คุรุวราน’ธิกปฺปสาทา,โทเส ปรํ ปริหเรยฺย ยโสภิลาสี.

此为远离过失之殊胜教诫，我依循他论而作；由对诸胜师之大净信了知此已，求名者应极远离过失。

---

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิปาทวิรจิเต

如是僧护大长老足下所造

---

สุโพธาลงฺกาเร

《易解庄严》中

---

โทสปริหาราวโพโธ นาม

名为“明辨远离过失”

---

ทุติโย ปริจฺเฉโท.

第二章。

---

๑๑๕. ‘‘โทเส’’อิจฺจาทิ. โทเส ยถาวุตฺเต ปทโทสาทิเก ปริหริตุํ ปริจฺจชิตุํ เอโส วโร อุตฺตโม อุปเทโส สตฺถนฺตรานํ พหูนํ อนุสรเณน อนุคเมน มยา เอวํ กโต นิปฺผาทิโต, อิมํ อุปเทสํ คุรุวรานํ อธิกปฺปสาทา มหตา ปสาเทน น อปฺปเกน, ตถาวิเธน ตาทิสสฺส มหโต อตฺถสฺส อปสิชฺฌนโต, วิญฺญาย ชานิตฺวา อาทรโต กเรยฺย โทเส ยถาวุตฺเต โทเส ยโส ปริสุทฺธพนฺธนํ กฺริยาลกฺขณโต เอกนฺเตน กิตฺติเหตุตฺตา, ตํสพฺภาวา กิตฺติ วา, ตํ อภิลสติ สีเลเนติ ยโสภิลาสี ปรํ อจฺจนฺตเมว ปริหเรยฺย ทูรโต กเรยฺย.

115. “过失”等者。为远离、舍弃如前所述的句过失等，此为最殊胜之教诫。我依循、随行众多他论而如是作成。应由对诸胜师之大净信——非由少信，因若非如此则无法成就此等重大利益——了知、明白此教诫，并恭敬行之。此中，‘名誉’(yaso)即清净的作语，因其行相，是绝对的名声之因，或因其存在而有名声。‘求名者’(yasobhilāsī)即是希求于此之人，他应当极其、彻底地远离、避开如前所述的过失。

---

อิติ สุโพธาลงฺกาเร มหาสามินามิกายํ ฏีกายํ

如是，于《易解庄严》之大长老疏中。

---

โทสปริหาราวโพธปริจฺเฉโท ทุติโย.

明辨远离过失章 第二。

---

๑๑๕. ‘‘โทเส’’จฺจาทิ. โทเส ยถาวุตฺตปทโทสาทิเก ปริหริตุมปเนตุํ วโร อุตฺตโม เอโส อุปเทโส สตฺถนฺตรานุสรเณน พหูนํ พาหิรสตฺถานํ อนุสฺสติยา มยา เอวํ อนนฺตรุทฺทิฏฺฐกฺกเมน กโต วิรจิโต, อิมํ อุปเทสํ คุรุวรานํ อธิกปฺปสาทา อธิกปฺปสาเทน วิญฺญาย สภาวโต ญตฺวา ยโสภิลาสี ยสปฏิลาภการณตฺตา [Pg.139] การเณ การิโยปจาเรน โทสาปคเมน ปริสุทฺธพนฺธนํ วา ตาทิสพนฺธนเหตุ อุปฺปชฺชมานกิตฺตึ วา อิจฺฉนฺโต ปญฺญวา โทเส ยถาวุตฺตโทเส ปรํ อติสเยน ปริหเรยฺย ทูรโต กเรยฺยาติ. เอตฺถ ปุพฺพทฺเธน โทสปริหารปริจฺเฉทสฺส ปสตฺถภาโว ทสฺสิโต, อปรทฺเธน สิสฺสชนานุสาสนํ ทสฺสิตํ โหติ. ตถา ปุพฺพทฺเธน กรุณาปุพฺพงฺคมปญฺญากิจฺจํ ทสฺสิตํ, อปรทฺเธน ปญฺญาปุพฺพงฺคมกรุณากิจฺจํ ทสฺสิตํ. ตถา ปุพฺพทฺเธน อตฺตหิตสมฺปตฺติ, อปรทฺเธน ปรหิตสมฺปตฺติ ทสฺสิตาติ. เอวมเนกาการทีปิกาย อิมาย คาถาย ปริจฺเฉทํ นิคเมติ. อญฺเญ สตฺถา สตฺถนฺตรา, อนฺตรสทฺโท หิ อญฺญสทฺทปริยาโย. ยถา ‘‘คามนฺตรํ น คจฺเฉยฺยา’’ติ. ยสํ อภิลสติ สีเลนาติ วากฺยํ.

115. “过失”等者。为远离、断除如前所述的句过失等，此为最胜之教诫。我忆念众多外部论典，依前述次第而如是造。有智者应由对诸胜师之大净信，如实了知此教诫。希求名誉者——即希求因去除过失而有的清净作语，或希求因有此等作语而生的名声者（此乃以果喻因，因其为得誉之因）——应极其、格外远离、避开如前所述的过失。此处，前半偈显示了远离过失章的优越性，后半偈则显示了对弟子的教诫。同样，前半偈显示了以悲为先的慧业，后半偈显示了以慧为先的悲业；前半偈显示了自利之成就，后半偈显示了利他之成就。如是，作者以此多方阐明之偈颂总结此章。‘他论’(satthantarā)即其他论师。此中‘antara’一词为‘其他’(añña)之同义词，如‘不应去他村’。‘天性希求名誉’(Yasaṃ abhilasati sīlena)是此句之义。

---

อิติ สุโพธาลงฺการนิสฺสเย

如是，于《易解庄严》义疏中

---

ทุติโย ปริจฺเฉโท.

第二章。

---

๓. คุณาวโพธปริจฺเฉท

3. 功德觉知章

---

อนุสนฺธิวณฺณนา

关联释义

---

๑๑๖.

116.

---

สมฺภวนฺติ คุณา ยสฺมา,โทสาเน’ว’มติกฺกเม;

ทสฺเสสฺสํ เต ตโต ทานิ,สทฺเท สมฺภูสยนฺติ เย.

功德由此生，超越诸过失；我今将宣说，能饰音声者。

---

๑๑๖. เอวํ โทสปริหาโรปเทสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โทสปริหารา สมุปคตคุณํ อุปทสฺสิตุมธิการํ วิรจยนฺโต อาห ‘‘สมฺภวนฺติ’’อิจฺจาทิ. โทสานํ ยถาวุตฺตานํ ปทโทสาทีนํ เอวํ ยถาวุตฺตนเยน อติกฺกเม สติ คุณา ธมฺมา [Pg.140] สทฺทาลงฺการสภาวา ปสาทาทโย ยสฺมา การณา สมฺภวนฺติ สิชฺฌนฺติ, ตญฺจ ‘‘ปสาโท กิลิฏฺฐาทีนํ วชฺชนา สมฺภวตี’’ตฺยาทินา ยถาโยคํ วิญฺเญยฺยํ, ตโต ตสฺมา การณา เย คุณา สทฺเท สมฺภูสยนฺติ อลงฺกโรนฺติ, เต สทฺทาลงฺการสงฺขาเต คุเณ อิทานิ ทสฺเสสฺสํ อุปทิสิสฺสามิ.

116. 既已显示避免过失的教诫，现在为了显示因避免过失而获得的功德，他撰写了“由此生起”等（偈颂），并说：如前所述的字句过失等，若能以如前所述的方式超越，则具有音声庄严特性的功德法，即明净等，因此而生起并成就。而“明净因远离染污等而生起”等（义理），应依其相应之处而理解。因此，那些能庄严音声的功德，即所谓的音声庄严，我现在将予以说明和指示。

---

๑๑๖. เอวํ โทสปริหารปเวโสปายํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยถาวุตฺตโทสานํ ปริหาเรน ‘‘พนฺธนิสฺสิตคุณา เอเต’’ติ ทสฺเสตุํ ปุพฺพาปรปริจฺเฉทานํ สมฺพนฺธํ ฆเฏนฺโต ‘‘สมฺภวนฺติ’’จฺจาทิคาถมาห. โทสานํ นิทฺทิฏฺฐปทโทสาทีนํ เอวํ อนนฺตรปริจฺเฉเท นิทฺทิฏฺฐกฺกเมน อติกฺกเม สติ คุณา ปสาทาทิสทฺทาลงฺการสงฺขาตา ปสาทาทโย สทฺทธมฺมา ยสฺมา สมฺภวนฺติ, ตโต เย สทฺทธมฺมา สทฺเท สมฺภูสยนฺติ สชฺชนฺติ, เต สทฺทธมฺเม ทสฺเสสฺสํ ปกาสิสฺสามีติ. เอตฺถ กิลิฏฺฐโทสพฺยากิณฺณโทสปริหาเรหิ ปสาทาลงฺกาโร สิชฺฌติ, เสสาปิ ยถาลาภโต ญาตพฺพา.

116. 既已显示避免过失的入门方法，现在为了通过避免如前所述的过失，来显示“这些是依于构作的功德”，从而连接前后章节的关联，他说了“由此生起”等偈。如前所述的过失，即已指出的字句过失等，若能以在前一章中已指出的方式超越，则明净等被算作音声庄严的功德，即明净等音声法，因此而生起。因此，我将开示那些能庄严音声的音声法。此处，通过避免染污过失和混杂过失，可成就明净庄严，其余的也应依其相应之处而了知。

---

สทฺทาลงฺการอุทฺเทสวณฺณนา

音声庄严概要释义

---

๑๑๗.

117.

---

ปสาโท’โช มธุรตา,สมตา สุขุมาลตา;

สิเลโส’ทารตา กนฺติ,อตฺถพฺยตฺติสมาธโย.

明净、强力、甘美，均齐、柔和；黏合、崇高、优美，义显、移转。

---

๑๑๗. อิทานิ เต วิภชติ ‘‘ปสาโท’’อิจฺจาทินา ปสตฺถิ ปสาโท ปกาสตฺถตา, โอโช สมาสวุตฺติพาหุลฺลํ อตฺถปาริณตฺยญฺจ, มธุรตา สทฺทานํ รสวนฺตตา, สมตา ปชฺชาเปกฺขาย จตุนฺนํ ปาทานเมกชาติยสมฺพนฺธตา, คชฺชาเปกฺขาย ตุ ปทานํ, สุขุมาลตา อผรุสกฺขรพาหุลฺลํ, สิเลสนํ สิเลโส พนฺธคารวํ, อุทารตา อุกฺกํสตา เกนจิ อตฺเถน สนาถตา วิสิฏฺฐวิเสสนยุตฺตตา จ, กนฺติ สพฺพโลกมโนหรตา, อตฺถพฺยตฺติ สิทฺเธน [Pg.141] ญาเยน วา อภิเธยฺยสฺส คหณํ, สมาธิ โลกปฺปตีตฺยนุสาริอมุขฺยตฺถตา, เตสุ โอชอุทารตา สทฺทตฺถคุณา, สมาธิ อตฺถคุโณ, อตฺถานุคามิตฺตา เอตฺถ สทฺทานํ, อญฺเญ ตุ สทฺทคุณาว.

117. 现在他以“明净”等词来分别解释这些（功德）。“明净”是明晰之义，即显现之义；“强力”是复合词语的丰富性，以及意义的圆满；“甘美”是音声的有味性，即悦耳性；“均齐”就诗而言，是四句之间具有同类关联性；就散文而言，则是词语之间（具有同类关联性）；“柔和”是多用不粗厉之音节；“黏合”是构作的稳重；“崇高”是卓越性，即因某种意义而具价值，以及使用殊胜修饰语；“优美”是令一切世人悦意；“义显”是依已成立之理或方法，理解所指之义；“移转”是依世俗惯例而有的非主要意义。其中，强力与崇高是音声与意义的功德，移转是意义的功德，此处音声随顺于意义，其余的则都是音声的功德。

---

๑๑๗. อิทานิ ‘‘ปสาโทโช’’อิจฺจาทินา เต สทฺทาลงฺกาเร กเมน วิภชิตุํ อุทฺทิสติ. ปสาโท ปสนฺนผฬิกาวลิ อตฺตนิ อาวุนิตรตฺตกมฺพลสุตฺตมิว สทฺทานํ อตฺถสฺส ปสาทนสงฺขาโต ปสาทาลงฺกาโร จ, โอโช สมาสวุตฺติพาหุลฺยอตฺถปาริณตฺยสงฺขโต สทฺทตฺถานํ คุโณ จ, มธุรตา สทฺทานํ รสวนฺตภาวสงฺขาตกณฺณมธุรตา จ, สมตา ปชฺเช ปาทสฺส สุติโต สทิสตา จ, คชฺเช ปทานํ ตเถว สทิสตาติ เอวํ ปาทานํ ปทานญฺจ ตุลฺยคุณตา จ, สุขุมาลตา วณฺณานํ อติผรุสอติสิถิลภาวํ วินา สมปฺปมาณมุทุคุโณ จ, สิเลโส ฐานกรณาทิสมฺภูตสภาควณฺณสุตีหิ อจฺฉิทฺทคุรุคุโณ จ, อุทารตา อุกฺกฏฺเฐน เกนจิ อตฺเถน พนฺธสฺส สชฺชิตภาโว จ, วิสิฏฺฐวิเสสนปเทน ยุตฺตตา จ, กนฺติ สพฺเพสํ ปิยคุณตา จ, อตฺถพฺยตฺติ อิจฺฉิตตฺถสฺส สิทฺเธน วา นฺยาเยน วา สุปากฏภาโว จ, สมาธโย โลกปฺปตีติอนติกฺกนฺตอญฺญธมฺมาโรปเนน อมุขฺยตฺถตา จาติ อิเม สทฺทตฺถคุณา ทส โหนฺติ. ‘‘สมาธโย’’ติ ตสฺเสว พหุตฺตํ ทีเปติ, อิเมสุ ทสสุ โอโชทารตาติ ทฺเว สทฺทตฺถคุณา, สมาธิ อตฺถคุโณ ปริยาเยน ตทตฺถโชตกสทฺทคุโณปิ, เสสา สตฺต สทฺทคุณา เอว, เอเต สพฺเพปิ อลงฺกโรนฺติ พนฺธมเนนาติ วากฺเยน อลงฺการา นาม.

117. 现在他以“明净、强力”等词，次第地列举并解释这些音声庄严。“明净”是指明净庄严，犹如清澈的水晶串，或如缠绕在自身上的红毛毯线，能使音声的义理澄净；“强力”是指音声与意义的功德，即复合词语的丰富性与意义的圆满；“甘美”是指音声的有味性，即悦耳性；“均齐”是指诗中音步听觉上的相似性，以及散文中词语的相似性，如此音步与词语具有同等品质；“柔和”是指字词不粗糙、不过于松弛，而是适中柔和的品质；“黏合”是指由发音部位等产生的相似音听觉上无间断的厚重品质；“崇高”是指文辞因某种卓越意义而庄严，以及使用殊胜修饰语；“优美”是指令一切（人）喜爱的品质；“义显”是指所期望之义，通过已成立之理或方法，得以清晰显现；“移转”是指通过移置他法而不违越世俗惯例所产生的非主要意义。以上这十种是音声与意义的功德。“移转”的复数形式显示了其多样性。在这十种（功德）中，强力与崇高是两种音声与意义的功德，移转是意义的功德，间接而言，它也是照亮该意义的音声功德。其余七种则纯粹是音声的功德。所有这些都能庄严构作，因此被称为“庄严”。

---

สทฺทาลงฺการปโยชนวณฺณนา

声饰用途释义

---

๑๑๘.

118.

---

คุเณเห’เตหิ สมฺปนฺโน, พนฺโธ กวิมโนหโร;

สมฺปาทยติ กตฺตูนํ, กิตฺติมจฺจนฺตนิมฺมลํ.

具足如是德，作品悦诗人；令作者成就，清净名恒芳。

---

๑๑๘. ‘‘คุเณหิ’’จฺจาทิ. [Pg.142] เอเตหิเยว วุตฺเตหิ ทสหิ คุเณหิ ธมฺเมหิ สทฺทาลงฺการสพฺภาเวหิ สมฺปนฺโน ยุตฺโต สมิทฺโธ วา กวีนํ มโน หรติ สวเส วตฺเตตีติ กวิมโนหโร กวิหทยหิลาทการี พนฺโธ กตฺตูนํ พนฺธนฺตานํ กวีนํ อจฺจนฺตนิมฺมลํ อติสยปริสุทฺธํ อคุณเลเสนาป’นาลิมฺปตฺตา กิตฺตึ คุณโฆสํ สมฺปาทยติ นิปฺผาเทติ.

118. “以功德等”：此句开始。以这十种已述的功德法，即声饰的本质，作品(bandho)具足、相应或圆满，能夺取诗人的心，使其受自己支配，故称‘悦诗人心’，即令诗人心生欢悦。作品能使创作诗歌的诗人成就无比清净、极其纯净、没有丝毫过失沾染的美誉与名声。

---

๑๑๘. ‘‘คุเณ’’จฺจาทิ. เอเตหิ คุเณหิ อิเมหิ สทฺทาลงฺการสงฺขาตทสวิธสทฺทธมฺเมหิ สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต สมิทฺโธ วา พนฺโธ ปชฺชาทิพนฺโธ กวิมโนหโร อตฺตโน นิรวชฺชตฺตา กวีนํ จิตฺตํ ปีเณนฺโต กตฺตูนํ รจยนฺตานํ อจฺจนฺตนิมฺมลํ อปฺปกโทเสนาปิ อสมฺมิสฺสตฺตา อติปริสุทฺธํ กิตฺตึ พนฺธนวิสยภูตยโสราสึ สมฺปาทยติ นิปฺผาเทตีติ. อิมินา การเณน พนฺธสฺส ยถาวุตฺตทสวิธคุณปริคฺคโห สอุสฺสาหํ กาตพฺโพติ อธิปฺปาโย. มโน หรตีติ มโนหโร, กวีนํ มโนหโร กวิมโนหโรติ วิคฺคโห.

118. “功德”等：此句开始。作品(bandho)，如诗歌等作品(pajjādibandho)，具足、相应或圆满于这些功德，即这十种名为声饰的法(saddadhammehi)，因其自身无过失，能令诗人们的心欢喜，使创作的诗人成就极其清净、没有丝毫过失掺杂的、极其纯净的声誉，即作品领域中的名声积累。因此，其意是作品应努力具备上述十种功德。‘夺取人心者’(Mano haratīti)即‘悦意’(manoharo)，‘夺取诗人们的心者’(kavīnaṃ manoharo)即‘悦诗人心’(kavimanoharo)——这是词的解析(viggaho)。

---

สทฺทาลงฺการนิทฺเทสวณฺณนา

声饰解释之释义

---

๑๑๙.

119.

---

อทูราหิตสมฺพนฺธ-สุภคา ยา ปทาวลิ;

สุปสิทฺธาภิเธยฺยา’ยํ, ปสาทํ ชนเย ยถา.

关联近置词序美，所说之义极显明；如是能生明净德，如下所示为例证。

---

๑๑๙. อิทานิ ยโถทฺเทสานเมสํ นิทฺเทสํ โสทาหรณํ กโรนฺโต อาห ‘‘อทูร’’อิจฺจาทิ. อทูเร อาสนฺเน อทูเรน วา อทูราหิตกฺริยากตฺตุกมฺมาทิปทวเสน อาหิโต ฐปิโต กโต สมฺพนฺโธ อนฺวโย, เตน สุภคา มโนหรา สุปสิทฺโธ สุปฺปกาโส สุคมฺโม อภิเธยฺโย อตฺโถ ยสฺสา สาติ ตถา, น ตุ ภาวตฺโถ ตสฺส สภาวคมฺภีรตฺตา. วุตฺตญฺหิ –

119. 现在，依照提纲(yathoddesānaṃ)，对这些(声饰)进行带例子的解释(niddesaṃ sodāharaṇaṃ)，故说“不远”等。“不远”(adūre)即邻近(āsanne)，或通过不远安置的动词、主语、宾语等词语而建立(āhito ṭhapito kato)的关联(sambandho anvayo)，因此美好动人(subhagā manoharā)，其所表达的意义(abhidheyyo attho)非常清晰(supasiddho suppakāso)、易懂(sugammo)。但不是指深奥的真实义(bhāvattho)，因为它本身就深奥(sabhāvagambhīrattā)。正如所说：

---

‘‘กวีน’ธิปฺปาย’มสทฺทโคจรํ,[Pg.143] ปเท ผุรนฺตํ มุทุกมฺหิ เกวลํ;

วิสนฺติ ภาวาวคมา กตสฺสมา,ปกาสยนฺตฺยา’กติโย ตุ ตาทิสา’’ติ.

诗人意趣超言表，唯于柔语中闪耀；熟悉义理能领会，如是形式自显了。

---

ตาทิสา ยา ปทาวลิ ปทปนฺติ อยํ ปสาทํ ตนฺนามกํ คุณํ ชนเย อุปฺปาทยติ. ยถาติ ตมุทาหรติ.

像那样的词语序列(padāvali padapanti)，这能产生一种名为“明净”(pasāda)的品质(guṇaṃ)。“如是”(Yathā)是为了举例说明。

---

๑๑๙. อิทานิ อุทฺเทสกฺกเมน เอเตสํ สทฺทาลงฺการาทีนํ นิทฺเทสํ โสทาหรณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อทูราหิเต’’จฺจาทิ. อทูเร อาสนฺนปเทเส ตทุปจาเรน อาสนฺเน วา อาหิโต กฺริยาย, ลทฺธกฺริยาโยคกตฺตุกมฺมาทิปทานํ วเสน จ กโต, โน เจ วินฺยาสวเสน ฐปิโต วา สมฺพนฺโธ อิจฺฉิตตฺถปตีติกฺกเมน อญฺญมญฺญาเปกฺขลกฺขณกฺริยาการกโยโค เตน สุภคา มโนหรา, สุปสิทฺโธ ปสิทฺธตฺถวิสเย สทฺทปโยคโต อติปากโฏ อภิเธยฺโย สทฺทตฺโถ ยสฺสา สา อยํ ปทาวลิ ปทปนฺติ ปสาทํ ปสาทนามกํ คุณํ ชนเย อุปฺปาทยติ. ยถาติ ลกฺขิยํ ทสฺเสติ. อทูเร อาหิโตติ วา, อุปจริตตฺตา อทูโร จ โส อาหิโต จาติ วา, โส จ โส สมฺพนฺโธ เจติ จ, เตน สุภคาติ จ, สุ อติสเยน ปสิทฺโธติ จ, โส อภิเธยฺโย อสฺเสติ จ วากฺยํ. เอตฺถ สุปสิทฺโธ นาม สทฺทตฺโถ, อธิปฺปายตฺโถ ปน ปกติคมฺภีโร. วุตฺตญฺหิ –

119. 现在，依照提纲的顺序，展示这些声饰(saddālaṅkāra)等的解释(niddesaṃ)并附带例子(sodāharaṇaṃ)，故说“不远安置”(adūrāhite)等。“安置”(āhito)是指在附近(adūre āsannapadese)，或通过转喻(upacārena)表示邻近(āsanne)，通过动词(kriyāya)、获得动词关联的主语、宾语等词语(laddhakriyāyogakattukammādipadānaṃ)而建立(kato)，而不是通过排列(vinyāsavasena)的方式来安立(ṭhapito)。其关联(sambandho)，即通过期望意义的理解(icchitatthapatītikkamena)而具有相互依赖特征的动词与施事者(kriyākārakayogo)的结合，因此显得非常美好动人(subhagā manoharā)。这种词语序列(padāvali padapanti)，其所表达的意义(abhidheyyo saddattho)在已知的意义领域中(pasiddhatthavisaye)，由于词语的使用(saddapayogato)而极为明显(supasiddho atipākaṭo)。这种词语序列能够产生名为“明净”(pasāda)的品质(guṇaṃ)。“如是”(Yathā)是为了指示其特征(lakkhiyaṃ dasseti)。此句亦可作如下解析：或作“不远安置”(Adūre āhito)；或因其为转喻(upacaritattā)，故作“不远”(adūro)与“安置”(āhito)；亦作“此与此之关联”(so ca so sambandho ceti)；亦作“因此而美”(tena subhagā)；亦作“su”为“极其”(atisayena)，“pasiddho”为“显明”；亦作“此乃其所说义”(so abhidheyyo assa)。这里所说的“极显明”(supasiddho)指的是词语的意义(saddattho)，而其意趣(adhippāyattho)则本性深奥(pakatigambhīro)。正如所说：

---

‘‘กวีน’ธิปฺปาย’มสทฺทโคจรํ,ปเท ผุรนฺตํ มุทุกมฺหิ เกวลํ;

วิสนฺติ ภาวาวคมา กตสฺสมา,ปกาสยนฺตฺยา’กติโย ตุ ตาทิสา’’ติ.

诗人意趣超言表，唯于柔语中闪耀；熟悉义理能领会，如是形式自显了。

---

ตสฺสตฺโถ – อสทฺทโคจรํ สทฺทสฺส อวิสยํ หุตฺวา มุทุกมฺหิ ปเท เกวลํ วิสุํ ผุรนฺตํ จาเปนฺตํ กวีนธิปฺปายํ กวีนมชฺฌาสยํ [Pg.144] กตสฺสมา สทฺทตฺถวิสเย กตปริจยา ปณฺฑิตา ภาวาวคมา ปทตฺถาวโพเธน วิสนฺติ ปวิสนฺติ, ตาทิสา อากติโย ตุ สทฺทสทฺทตฺถานํ อาการา ปกาสยนฺติ อธิปฺปายตฺถํ โชเตนฺตีติ.

其义如下：诗人的意趣(kavīnadhippāyaṃ)，即诗人的心意(kavīnamajjhāsayaṃ)，是言语无法触及(asaddagocaraṃ saddassa avisayaṃ)的，仅仅在柔和的语句(mudukamhi pade)中独自(kevalaṃ visuṃ)闪耀(phurantaṃ cāpentaṃ)。因为在词语和意义的领域中已熟悉(saddatthavisaye kataparicayā)，智者(paṇḍitā)通过对词语意义的理解(padatthāvabodhena)而深入(visanti pavisanti)领会其真实义(bhāvāvagamā)。像那样的形式(tādisā ākatiyo)则揭示了词语和词语意义的形状(saddānaṃ saddatthānaṃ ākārā)，照亮其意趣(adhippāyatthaṃ jotenti)。

---

๑๒๐.

120.

---

อลงฺกโรนฺตา วทนํ, มุนิโน’ธรรํสิโย;

โสภนฺเต’รุณรํสี’ว, สมฺปตนฺตา’มฺพุโชทเร.

庄严牟尼面，彼唇之光辉，犹如晨曦光，降于莲心而闪耀。

---

๑๒๐. ‘‘อลงฺกโรนฺตา’’อิจฺจาทิ. มุนิโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วทนํ สภาวมธุรปกติมุขํ อลงฺกโรนฺตา สชฺชนฺตา โสภยมานา อธรานํ รํสิโย สุปกฺกพิมฺพผโลปมโอฏฺฐยุคฬวินิสฺสฏพหุตรกนฺติจฺฉิตาภา มุนิโนติ วิญฺญายติ สุตตฺตา. อมฺพุโชทเร ตา กาโลปนตปุปฺผกาสรมณีเย ปทุมพฺภนฺตเร สมฺปตนฺตา ปวตฺตมานา อรุณรํสีว พาลสูริยรํสิโย วิย โสภนฺเต วิราชนฺติ.

120. “装饰着”等句。装饰(alaṅkarontā)、庄严(sajjantā)、美化(sobhayamānā)着牟尼(Munino)、正等觉者(sammāsambuddhassa)自然甜美的面容(vadanaṃ sabhāvamadhurapakatimukhaṃ)，其唇光(adharānaṃ raṃsiyo)——如同熟透的频婆果(bimbaphala)般的双唇所散发出的极为明亮的光辉(supakkabimbaphalopamaoṭṭhayugaḷavinissaṭabahutarakanticchitābhā)，因经上听闻(sutattā)，故知是属于牟尼。在莲花胎中(Ambujodare)，即那恰逢时机开放的美丽莲花内部(kālopanatapupphakāsaramaṇīye padumabbhantare)，[彼光辉]降临(sampatantā pavattamānā)，如同朝霞(aruṇaraṃsīva)，又如同初升太阳的光芒(bālasūriyaraṃsiyo viya)般闪耀(sobhante)、辉映(virājanti)。

---

๑๒๐. ‘‘อลงฺกโรนฺเต’’จฺจาทิ. มุนิโน วทนํ ปกติสุนฺทรมุขํ อลงฺกโรนฺตา สชฺชนฺตา อธรรํสิโย ตสฺเสว มุนิโน โอฏฺฐทฺวยโต นิกฺขนฺตกนฺติสมูหา อมฺพุโชทเร วิกสนานุรูปกาลาภิมุเข ปทุมคพฺเภ อุปฑฺฒวิกสิเตติ วุตฺตํ โหติ. สมฺปตนฺตา ปวตฺตมานา อรุณรํสี อิว พาลสูริยรํสีว โสภนฺเต ทิพฺพนฺตีติ. เอตฺถ อทูรสมฺพนฺธํ ปสิทฺธตฺถญฺจ นิสฺสาย ปสาทคุโณ ปากโฏ. อธรรํสีนํ มุนิสมฺพนฺโธ สุตานุมิตสมฺพนฺเธสุ สุตสมฺพนฺธสฺส พลวตฺตา, กากกฺขิโคฬกนเยน วา ลพฺภตีติ. อธเร รํสีติ จ, อมฺพุชสฺส อุทรนฺติ จ วากฺยํ.

120. “装饰”等等。装饰(alaṅkarontā)、庄严(sajjantā)着牟尼(Munī)自然美丽的容颜(pakatisundaramukhaṃ)，其唇光(adhararaṃsiyo)，即从那位牟尼的双唇流出的光辉集合(oṭṭhadvayato nikkhantakantisamūhā)，在莲花胎中(ambujodare)，即在适合开放时节的莲花胎(vikasanānurūpakālābhimukhe padumagabbhe)中，此即是说在半开的莲花中(upaḍḍhavikasite)。[彼光辉]降临(Sampatantā pavattamānā)，如同朝霞(aruṇaraṃsī iva)，又如初升太阳的光芒(bālasūriyaraṃsīva)般闪耀(sobhante)、光彩夺目(dibbanti)。在此，凭借不远的关联(adūrasambandhaṃ)和显明的意义(pasiddhatthaṃ)，明净的品质(pasādaguṇo)得以显现。唇光与牟尼的关系，在听闻而知的关系和推测而知的关系中，听闻而知的关系更为有力，或者可以通过乌鸦眼珠的准则(kākakkhigoḷakanayena)来获得。所谓“唇上之光”(Adhare raṃsī)以及“莲花之腹”(ambujassa udaraṃ)即是其文句。

---

๑๒๑.

121.

---

โอโช สมาสพาหุลฺย-เมโส คชฺชสฺส ชีวิตํ;

ปชฺเชปฺย’นากุโล โส’ยํ,กนฺโต กามียเต ยถา.

雄浑乃复合词繁多，此为散文之生命；用于韵文亦不乱，悦意可取如下例。

---

๑๒๑. ‘‘โอโช’’อิจฺจาทิ. [Pg.145] สมาสสฺส เอกตฺถวุตฺติยา พาหุลฺยํ ภิยฺโยภาโว อิตฺยนุวทิตฺวา ปุน โอโช วิธียเต, เอโส โอโช สมาสพาหุลฺลลกฺขโณ คชฺชสฺส วุตฺติรูปสฺส ชีวิตํ หทยํ สารํ ตปฺปธานตฺตา คชฺชสฺส, น ปชฺชสฺส, โสยํ โอโช อนากุโล อคหโน อโตเยว กนฺโต หทยงฺคโม, ปชฺเชปิ น เกวลํ คชฺเช กามียเต ปยุชฺชเต. ยเถตฺยุทาหรติ.

121. “雄浑”等。在解释了复合词因其表一义的特性而繁多，即是增多之后，再次规定了“雄浑”。这种以复合词繁多为特征的雄浑，是散文体裁的生命、核心、精华，因为散文以此为主，而非韵文。这种雄浑不混乱、不艰深，因此可爱、悦心。它不仅在散文中，在韵文中也被希求和运用。例如。

---

๑๒๑. อิทานิ โอชคุณํ ทสฺเสติ ‘‘โอโช’’จฺจาทินา. โอโช นาม สมาสพาหุลฺยํ ภินฺนตฺเถสุ ปวตฺตสทฺทานํ เอกตฺถปวตฺติลกฺขณสฺส สมาสสฺส พหุลตา, เอโส โอโช คชฺชสฺส คชฺชพนฺธสฺส ชีวิตํ หทยํ, ชีวิตสีเสน หทยสงฺขตํ จิตฺตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. โส อยํ โอโช อนากุโล นิพฺยากุโล กนฺโต ตโตเยว วิญฺญูนํ ปิยภูโต ปชฺเชปิ ปชฺชพนฺเธปิ กามียเต กวีหิ ปยุชฺชเตติ. พหุลสฺส ภาโว พาหุลฺยํ, สมาสสฺส พาหุลฺยนฺติ วิคฺคโห. คชฺชพนฺธาธิการสฺสาภาวา ปชฺชวิสยสฺส โอชคุณสฺส ลกฺขิยํ ทสฺเสติ ‘‘ยเถ’’จฺจาทินา.

121. 现在用“雄浑”等词来阐释雄浑的品质。所谓雄浑，是指在意义各异的词语中，复合词因其表一义的特性而繁多。这种雄浑是散文和散文作品的生命、核心，应知，此核心即是以生命之首而被称为心脏的心。这种雄浑不混乱、不杂乱、可爱，因此被智者所喜爱，在韵文和韵文作品中也被诗人们希求和运用。多的状态是繁多，其分析是“复合词的繁多”。因为没有以散文作品为主，所以用“犹如”等词来阐释韵文领域中雄浑品质的例子。

---

๑๒๒.

122.

---

มุนินฺทมนฺทสญฺชาต-หาสจนฺทนลิมฺปิตา;

ปลฺลวา ธวลา ตสฺเส-เวโกนา’ธรปลฺลโว.

牟尼王(Muninda)微生之笑，如檀香所涂抹；诸嫩叶皆变白，唯其下唇瓣不然。

---

๑๒๒. ‘‘มุนินฺท’’อิจฺจาทิ. มุนินฺทสฺส มนฺทํ อีสกํ สญฺชาโต ปวตฺโต ตํสภาวตฺตา ภควโต หาสสฺส หาโส หสิตํ โสว จนฺทนมิว จนฺทนํ ธวลตฺตรูปตฺตา, เตน ลิมฺปิตา อุปเทหิตา ปลฺลวา สพฺพานิ กิลสยานิ ‘‘อิทเมเว’’ติ นิยมาภาวโต, ธวลา ปกติวณฺณปริจฺจาเคน สุกฺกา อเหสุํ คาหาปิตตฺตา สคุณสฺส ตาทิสวิสิฏฺฐสฺส ปฏิลาภโต, เอวํ สนฺเตปิ ตสฺส มุนินฺทสฺเสว เอโก อญฺญสฺส ตาทิสสฺสาภาวา อธรปลฺลโว น ธวโล [Pg.146] ธวโล นาโหสิ. อจฺจาสนฺนเทสิโยปิ พหุมนฺตพฺโพ’ย’มสฺสานุภาโวติ.

122. “牟尼王”等。牟尼王(Muninda)的微笑、欢笑是轻微生起的，因为那是世尊的本性。它如同檀香，因其白色特性。所有被其涂抹的嫩叶（喻指烦恼），因无“唯此”之限定，因获得具功德、如此殊胜者的摄受，舍弃原有颜色而变白。即便如此，那位牟尼王唯一的下唇瓣，因无其他类似者，没有变白，没有变白。此乃其威德，即使是非常接近的人也应深思之。

---

‘‘เปมาวพนฺธหทเย สทเย ชินสฺมึ,ตสฺมึ นุ กึ กุมตโย ภวถ’ปฺปสนฺนา;

กึ เตน โว น วิหิตํ หิต’มุคฺคทุคฺค-สํสารสาครสมุตฺตรณาวสานํ’’.

“于心为爱所系、具悲悯之胜者(Jina)，汝等邪见者啊，为何于彼不生净信？彼岂未为汝等作成以度脱险恶轮回大海为究竟之利益？”

---

อิจฺจปรมุทาหรณํ. เอวเมตาทิโส อนากุโล กนฺโต โอโช ชานิตพฺโพติ. นนุ จ ย-ตสทฺทานํ นิจฺโจ สมฺพนฺโธ, ตสฺมา กถํ ‘‘ตสฺเสเวโก นาธรปลฺลโว’’ติ เอตฺถ ยสทฺทาภาโวติ? สจฺจํ, กินฺตุ ปกฺกนฺตวิสโย, ตถา ปสิทฺธวิสโย, อนุภูตวิสโย จ ตสทฺโท ยสทฺทํ นาเปกฺขเต. ยถา –

这是另一个例子。应知如此这般不混乱、可爱的雄浑。然，ya词与ta词之间岂非有恒常的关联？那么，为何在“唯其一下唇瓣不然”之处没有ya词呢？确实如此。但是，当ta词的所指是已提及的、著名的或已体验的对象时，它不需要ya词。例如——

---

‘‘สวาสเน กิเลเส โส, เอโก สพฺเพ นิฆาติย;

อหุ สุสุทฺธสนฺตาโน, ปูชานญฺจ สทารโห’’.

他独自摧毁所有带习气的烦恼；成就极清净相续，且恒常堪受供养。

---

อิจฺจาทิ. เอตฺถ พุทฺโธ ‘‘พุทฺธานุสฺสติมาทิโต’’ติ ปกฺกนฺโต.

等等。在此，佛陀是从“佛随念等”开始提及的。

---

ปสิทฺธวิสโย ยถา –

著名的对象，例如——

---

‘‘อคฺคึ ปกฺขนฺท’ อถ วา, ‘ปพฺพตคฺคา ปเต’ติ วา;

ยทิ วกฺขติ กตฺตพฺพํ, ญาตการีหิ โส ชิโน’’.

“或跃入火中，或坠于山顶”；若彼胜者(Jina)言“应为”，亲族必奉行。

---

อิจฺจาทิ.

等等。

---

อนุภูตวิสโย ยถา –

已体验的对象，例如——

---

‘‘อตีตํ นานุโสจามิ, นปฺปชปฺปาม’นาคตํ;

ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปมิ, เตน วณฺโณ ปสีทติ’’.

“不追悔过去，不希求未来；我以现在维生，因此肤色清净。”

---

อิจฺจาทิ.

等等。

---

ยสทฺโท ตุตฺตรวากฺยฏฺโฐ ปุพฺพวากฺเย ตสทฺทเมว คมยติ. ยถา –

然而，当ya词位于后句时，它指向前句中的ta词。例如——

---

‘‘โพธึ [Pg.147] นมามิ นติภาชนมจฺจุฬารํ,ปุญฺญากรํ ภุวนมณฺฑลโสตฺถิภูตํ;

โย จกฺขุโสตสติโคจรตํ สเมโต,โทสาริทปฺปมถเน’กรโส พุธานํ’’.

我敬礼菩提，彼是至极崇高的礼敬对象，是福德之矿藏，是世间的福祉；彼是眼、耳、念的所行境，在摧伏烦恼敌慢上，是智者们的唯一味。

---

อิจฺจาทิ.

等等。

---

ปุพฺพวากฺโยปาตฺโต ตุ ยสทฺโท อุตฺตรวากฺเยตสทฺโทปาทานํ วินา สากงฺเข วากฺยสฺส อูนตฺตํ ชเนติ. เอตฺถ ปกฺกนฺตวิสโย ตสทฺโท.

然而，出现在前句的ya词，若后句中没有使用ta词，则会因有所期待而造成句子的不完整。在此处，ta词是已提及的对象。

---

๑๒๒. มุนินฺทสฺส มนฺทํ อีสกํ สญฺชาโต ปวตฺโต หาโสเยว สิตํ จนฺทนจุณฺณมิว เตน ลิมฺปิตา อาเลปิตา ปลฺลวา รุกฺขลตาทีนํ ปกติรตฺตานิ กิสลยานิ ธวลา สคุณปริจฺจาเคน เสตา อเหสุํ, ตถาปิ ตสฺเสว ตถาคตสฺส เอโก อตุโล อสหาโย วา อธรปลฺลโว ทนฺตาวรณสงฺขาตปลฺลโว น รํสิสํสฏฺโฐปิ สมีปฏฺโฐปิ ธวโล เสโต นาโหสิ. เอวเมตฺถ อคหนสมาสพาหุลฺยํ ทีปิตํ โหติ.

122. 牟尼王(Muninda)轻微生起的微笑，犹如白色的檀香粉。树木藤蔓等本性为红色的嫩芽，被它涂抹、涂敷后，因舍弃其本有属性而变得雪白。然而，那位如来唯一的、无与伦比的或无可匹敌的下唇瓣，即被称为“齿障”的嫩叶，即使与光芒接触，即使位于近处，也没有变白。如此，在此阐明了不艰深复合词的繁多。

---

‘‘เปมาวพนฺธหทเย สทเย ชินสฺมึ,ตสฺมึ นุ กึ กุมตโย ภวถ’ปฺปสนฺนา;

กึ เตน โว น วิหิตํ หิต’มุคฺคทุคฺค-สํสารสาครสมุตฺตรณาวสาน’’นฺติ.

“于心为爱所系、具悲悯之胜者(Jina)，汝等邪见者啊，为何于彼不生净信？彼岂未为汝等作成以度脱险恶轮回大海为究竟之利益？”

---

อปรมุทาหรณํ. ตสฺสตฺโถ – กุมตโย เห อญฺญาณา! เปมาวพนฺธหทเย สพฺเพสุ ตุมฺเหสุ นิจฺจํ ปวตฺติตทฬฺหเปมานุพนฺธจิตฺเต สทเย ตโตเยว ทยาสหิเต ตสฺมึ ชินสฺมึ วิสยภูเต กึ นุ กสฺมา อปฺปสนฺนา ภวถ, ตถา หิ โว ตุมฺหากํ เตน ชิเนน อุคฺโค ทารุโณ จ, ทุคฺโค คนฺตุมสกฺกุเณยฺโย จ, โสเยว สํสารสาคโร ตสฺส สมุตฺตรณํ ปริยนฺตปฺปตฺติเยว อวสานํ ยสฺส ตํ น วิหิตํ อกตํ หิตํ วุทฺธิ นาม กึ โหติ, น [Pg.148] โหเตว. เอตฺถาปิ สมาสสฺส ปากฏตฺตา โอโช คุโณ กนฺโต โหตีติ.

另一个例子。其义为——嘿，无知的邪见者们！于彼胜者为对象，其心对你们所有众生恒常怀有坚固的爱之系缚，因此具足悲悯，为何不生净信呢？须知，彼胜者为汝等所作的，以度脱那险恶、残酷且难行的轮回大海并达到彼岸为终结的利益、增长，难道没有吗？那还算什么[利益]？根本没有。在此处，也因复合词的清晰，雄浑之品质是可爱的。

---

นนุ ย-ตสทฺทานํ นิจฺจสมฺพนฺโธติ กถํ ‘‘ตสฺเสเวโก’’ติ จ ‘‘ตสฺมึ นุ กึ กุมตโย’’ติ จ อิจฺจาทีสุ เหฏฺฐา วุตฺตยสทฺโท นตฺถีติ? สจฺจํ, ตถาปิ ปกฺกนฺตตฺถวิสโย, ปสิทฺธตฺถวิสโย, อนุภูตตฺถวิสโย วา ตสทฺโท ยสทฺทํ นาเปกฺขติ. ตถา หิ –

ya词与ta词之间岂非有恒常的关联？为何在“唯其一”及“于彼为何邪见者”等语中，没有所需的ya词呢？确实如此。即使如此，当ta词的所指是已提及之义、已知名之义或已体验之义的对象时，它不依赖于ya词。例如——

---

‘‘สวาสเน กิเลเส โส, เอโก สพฺเพ นิฆาติย;

อหุ สุสุทฺธสนฺตาโน, ปูชานญฺจ สทารโห’’ติ.

彼独自摧毁所有带习气的烦恼；其心相续极清净，且恒常堪受供养。

---

เอวมาทีสุ ‘‘โส’’ติ นิทฺทิฏฺฐตสทฺโท ‘‘พุทฺธานุสฺสติมาทิโต’’ติ เอตฺถ อตีเตน พุทฺธสทฺเทน วจนียวิสโย โหติ.

在诸如此类之处，所指示的ta词“so”，是以在“从佛随念等”之处已经提及的“佛”这个词为所指对象的。

---

‘‘อคฺคึ ปกฺขนฺท’ อถวา, ‘ปพฺพตคฺคา ปเต’ติ วา;

ยทิ วกฺขติ กตฺตพฺพํ, ญาตการีหิ โส ชิโน’’ติ.

“‘投入火中’，或‘从山顶坠落’；若彼胜者言此当为，亲族应行之。”

---

เอวมาทีสุ ตสทฺโท ญาตการีหิ กตฺตพฺพตฺตา ปสิทฺธพุทฺธปทตฺถวิสโย.

于此等处，“ta”词因是亲族应行之事，故其义域为著名之“佛陀”一词。

---

‘‘อตีตํ นานุโสจามิ, นปฺปชปฺปาม’นาคตํ;

ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปมิ, เตน วณฺโณ ปสีทตี’’ติ.

不追悔过去，不空想未来；以当下维生，故容颜清净。

---

เอวมาทีสุ ตสทฺโท อนนุโสจนนปฺปชปฺปนยาปนสงฺขาตวิชานนวเสน อนุภูตตฺถวิสโย, ตสฺมา ตีสุปิ ฐาเนสุ ตสทฺโท ยสทฺทํ นาเปกฺขเต. เอตฺถ ปน ปกฺกนฺตวิสโย ตสทฺโท อธิปฺเปโต. อปิจ อุตฺตรวากฺเย ฐิโต ยสทฺโท ปุพฺพวากฺเย ตสทฺเท อสติปิ ตเมว ทีเปติ. ตถา หิ –

于此等情形中，“ta”词，通过不追悔、不空想、以当下维生所标识的了知方式，是指已体验之义。因此，于所有三处，“ta”词皆不依赖“ya”词。然于此处，“ta”词意指已逝之境。此外，后句中的“ya”词，即使前句中没有“ta”词，也指明同一事物。即如——

---

โพธึ นมามิ นติภาชนมจฺจุฬารํ,ปุญฺญากรํ ภุวนมณฺฑลโสตฺถิภูตํ;

โย จกฺขุโสตสติโคจรตํ สเมโต,โทสาริทปฺปมถเน’กรโส พุธานนฺติ.

我敬礼菩提，彼至为崇高，堪为敬奉之器，是功德之藏，世间之福祉；彼为眼、耳、念之行境，于摧伏烦恼敌慢，为诸智者之唯一精华。

---

โย [Pg.149] พุธานํ จกฺขุโสตสตีนํ โคจรตํ วิสยภาวํ สเมโต ปตฺโต, เตสํเยว โทสารีนํ กิเลสปจฺจตฺถิกานํ ทปฺปมถเน ทปฺปมทฺทเน เอกรโส ปธานกิจฺโจ สมิทฺธิวนฺโต วา โหติ, ตํ โพธึ นมามีติ สมฺพนฺโธ. ปุพฺพวากฺเย ปโยชิโต ยสทฺโท อุตฺตรวากฺเย ตสทฺโทปาทาเน อสติ สํสยมุปฺปาทยมาโน วากฺยสฺส อูนตฺตํ กโรติ. อุทาหรณํ ปน ปากฏํ.

彼已达智者之眼、耳、念的行境，为其所缘；于彼等烦恼怨敌之慢的摧伏、骄的压制上，为唯一精华、主要作用，或成就者。（此句与）“我敬礼彼菩提”一句相连接。前句所用之“ya”词，若后句无“ta”词，则生疑惑，致使文句不全。然其范例已甚明显。

---

๑๒๓.

123.

---

ปทาภิเธยฺยวิสยํ,สมาสพฺยาสสมฺภวํ;

ยํ ปาริณตฺยํ โหติ’ห,โสปิ โอโชว ตํ ยถา.

词义为境，由合说与分说而生；此中所具之圆熟，彼亦如活力。其例则如——

---

๑๒๓. ‘‘ปทิ’’จฺจาทิ. ปทสฺส อภิเธยฺโย อตฺโถ โส วิสโย ยสฺส. ยตฺถ ปจุรสทฺทาภิเธยฺโย อตฺโถ สํขิตฺตปเทหิ วุจฺจเต, โส สมาโส. ยตฺถปฺปเกหิ ปเทหิ อภิเธยฺยตฺโถ ปจุรปเทหิ วุจฺจเต, โส พฺยาโส. ตโต สมาสพฺยาสโต สมฺภโว ยสฺส. ตํ ตถาวิธํ ยํ ปาริณตฺยํ ปริณตภาโว โหตีติ อนุวทิตฺวา โสปิ อิห สสตฺเถ โอโชวาติ วิธียเต. ตํ ยเถตฺยุภยมฺปิ อุทาหรติ.

123. “词”等偈颂释。其境域为词之所诠义。以简略词说多词所诠义，是为合说（samāsa）。以众多词说少词所诠义，是为分说（byāsa）。由是合说、分说而有其生起。复述“如是之法，是为圆熟（pāriṇatya），即成熟之态”后，规定“彼于此论中亦是活力（oja）”。“其例则如”一句为二者举例。

---

๑๒๓. ‘‘ปเท’’จฺจาทิ. ปทานํ พหูนํ อปฺปกานํ วา ปทานํ อภิเธยฺยวิสยํ วิตฺถารสํขิตฺตตฺถวิสยวนฺตํ สมาสพฺยาสสมฺภวํ ยถากฺกมํ สงฺเขปวิตฺถารทฺวเยน นิปฺผนฺนํ นิปฺผตฺติวนฺตํ วา ยํ ปาริณตฺยํ กตฺตูนํ คนฺถวิสเย ปริณติปฺปกาสโก โย สทฺทธมฺโม อตฺถธมฺโม โหติ, สทฺทคุโณ อตฺถคุโณติ วุตฺตํ โหติ, โสปิ อิห สุโพธาลงฺกาเร โอโช นาม สทฺทคุโณ อตฺถคุโณ. ตํ ยถาติ ทฺวีสุ ลกฺขิยํ ทสฺเสติ, ปทานํ อภิเธยฺโย วิสโย ยสฺส ปาริณตฺยสฺเสติ จ, สมาโส จ พฺยาโส จาติ จ, ตโต สมฺภวนฺติ จ, ตโต สมฺภโว อสฺสาติ จ, ปริณตสฺส [Pg.150] กตฺตุโน คนฺถสฺส เอว วา ภาโวติ จ วิคฺคโห. กตฺตุ ปาริณตฺยปกฺเข ตปฺปกาสกคนฺถสฺส ตทตฺเถน ปาริณตฺยํ สิทฺธํ.

123. “词”等偈颂释。或多或少词语之所诠境，具广略义境，由合说与分说而生，次第以简约与详尽二法而成，或具成就性，此即圆熟（pāriṇatya）。其为作者于著作方面所显之圆熟，即是词法与义法，亦即所谓词之功德与义之功德。彼于此《善觉庄严论》（Subodhālaṅkāra）中，亦名活力（oja），即词之功德与义之功德。“其例则如”一句，于二者中显示所相：（一）此圆熟以词之所诠为境；（二）合说与分说；（三）由彼等而生；（四）由彼而有其生起；（五）或即是已圆熟作者之著作本身之状态：此等皆为语法分析（viggaha）。于作者圆熟之场合，其著作以能彰显彼义，故圆熟得以成就。

---

๑๒๔.

124.

---

โชตยิตฺวาน สทฺธมฺมํ,สนฺตาเรตฺวา สเทวเก;

ชลิตฺวา อคฺคิขนฺโธ’ว,นิพฺพุโต โส สสาวโก.

辉耀正法，度脱含天（sadevaka）众生；如火聚般炽盛，彼与弟子们般涅槃。

---

๑๒๔. ‘‘โชตยิตฺวาเน’’จฺจาทิ. อิมินา เหฏฺฐา ปจุรปทาภิหิโต พุทฺธวํโส สงฺเขปรูเปน วุตฺโต.

124. “辉耀”等偈颂释。以此，先前以众多言词所述之佛史（Buddhavaṃsa），今以简略形式而说。

---

๑๒๔. ‘‘โชตยิ’’จฺจาทิ. โส ตถาคโต สทฺธมฺมํ สปริยตฺติกํ นวโลกุตฺตรสทฺธมฺมํ โชตยิตฺวาน ญาณาโลเกน โอภาเสตฺวา สเทวเก สตฺเต สนฺตาเรตฺวา สํสารสาครปริยนฺตมุปเนตฺวา อคฺคิขนฺโธว มหาเตเชน อคฺคิกฺขนฺโธ วิย ชลิตฺวา อนญฺญสาธารณรูปกายสมฺปตฺติยา ปชฺชลิตฺวา อนฺเต สสาวโก สาวเกหิ สห นิพฺพุโต ขนฺธปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโตติ. อิมินา สกลพุทฺธวํเส พหูหิ ปเทหิ วุตฺตตฺโถ สงฺเขปกฺกเมน วุตฺโต. สตํ ธมฺโม, สนฺโต สํวิชฺชมาโน วา ธมฺโมติ จ, สห เทเวหิ วตฺตมานาติ จ, สห สาวเกหิ วตฺตมาโนติ จ วิคฺคโห.

124. “辉耀”等偈颂释。彼如来辉耀正法——即含摄教理（pariyatti）之九种出世间正法，以智慧之光照耀，度脱天人（sadevaka）众生，引至轮回大海彼岸；如大火聚，以大威力炽燃，以无与伦比之色身成就而光耀，最终与诸声闻弟子，同以蕴之般涅槃（khandhaparinibbāna）而寂灭。此偈以简略次第，说尽全部佛史（Buddhavaṃsa）中以众多言词所述之义。“saddhamma”之语法分析（viggaha）为：“贤善者之法”（sataṃ dhammo），或“存在之法”（santo saṃvijjamāno vā dhammo）；“sadevaka”为：“与天共存”（saha devehi vattamānā）；“sasāvako”为：“与声闻共存”（saha sāvakehi vattamānā）。

---

๑๒๕.

125.

---

มตฺถกฏฺฐี มตสฺสาปิ, รโชภาวํ วชนฺตุ เม;

ยโต ปุญฺเญน เต เสนฺติ, เชนปาทมฺพุชทฺวเย.

纵使我已死，头骨亦愿化为尘埃；因为福德故，彼等安住于胜者（Jina）双莲足。

---

๑๒๕. ‘‘มตฺถกฏฺฐี’’อิจฺจาทิ. มตสฺสาปิ มรณมาปนฺนสฺสาปิ เม มตฺถเก มุทฺธนิ อฏฺฐี รโชภาวํ ธูลิตฺตํ วชนฺตุ ปาปุณนฺตุ. กสฺมาติ เจ? ยโต ยสฺมา การณา ปุญฺเญน กุสเลน กมฺเมน เหตุนา เต รชา ชินสฺส อิเม เชนา, ปาทา, เตเยว อมฺพุชานิว อมฺพุชานิ, เตสํ ทฺวเย [Pg.151] เสนฺติ ปวตฺตนฺติ, ตถา โหตุ วา มา วา, ปณติเคเธเนว วทติ. เอตฺถ ‘‘กถมหํ ภควโต ปาเท นิจฺจํ สิรสา ปณมามี’’ตฺยธิปฺปาโย วิตฺถาเรน วุตฺโต.

125. “头骨”等偈颂释。我虽已死，已趣入死亡，然我头顶之骨，愿化为尘土（rajobhāva），愿其能至、能达。若问何故？因由福德（puñña）、善业（kusala kamma）故，彼尘埃安住、流转于胜者（Jina）之双莲足上——“胜者之”（jinassa ime=jenā）足，彼足如莲，其双足之上。此事或成或否，皆仅由敬慕之渴望而说。此处详说之意趣（adhippāya）为：“我如何能恒以头顶礼世尊（Bhagavā）之足？”

---

๑๒๕. ‘‘มตฺถกิ’’จฺจาทิ, มตสฺสาปิ เม มยฺหํ มตฺถกฏฺฐี มุทฺธนิ อฏฺฐีนิ รโชภาวํ อติสุขุมรชตฺตํ วชนฺตุ ปาปุณนฺตุ. กสฺมา อาสีสนํ กโรตีติ เจ? ยโต ยสฺมา การณา ปุญฺเญน มยฺหํ ตถาวิเธน กุสลกมฺเมน เหตุนา เต รชา เชนปาทมฺพุชทฺวเย ชินปฏิพทฺธจรณปทุมยุคเฬ เสนฺติ ปวตฺตนฺติ, พุทฺธสฺส สิริปาเท กิญฺจิปิ รโชชลฺลํ น อุปลิมฺปเตว, ตถาปิ วนฺทนาภิลาเสน เอวํ วุตฺตํ. เอตฺถ ‘‘กถมหํ ภควโต สิริปาเท มุทฺธนา นิจฺจํ ปณมามี’’ตฺยภิลาโส วิตฺถาเรน วุตฺโต. มตฺถเก อฏฺฐีติ จ, รชโส ภาโวติ จ, ชินสฺส อิเมติ จ, เชนา จ เต ปาทา เจติ จ, เตเยว อมฺพุชานีติ จ, เตสํ ทฺวยนฺติ จ วิคฺคโห.

125. “头骨”等偈颂释。我虽已死，然我头顶之骨，愿化为极细之尘，愿其能至、能达。若问何作此愿？因我如是福德、善业，彼尘埃能安住、流转于胜者之双莲足上，即与胜者相连之莲花双足。佛陀之圣足实无丝毫尘垢染着，然由礼敬之渴望而作是说。此处详说之愿望为：“我如何能恒以头顶礼世尊（Bhagavā）之圣足？”语法分析（viggaho）如下：“头顶之骨”（Matthake aṭṭhī）、“尘之状态”（rajaso bhāvo）、“胜者之”（jinassa ime）、“彼胜者之足”（jenā ca te pādā ceti ca）、“彼即莲花”（teyeva ambujāni）、“彼二者”（tesaṃ dvayanti ca）。

---

๑๒๖.

126.

---

อิจฺจตฺร นิจฺจํปณติ-เคโธ สาธุ ปทิสฺสติ;

ชายเต’ยํ คุโณ ติกฺข-ปญฺญาน’มภิโยคโต.

于此，恒常礼敬的渴望善妙地显现；此功德由锐智者的精勤而生。

---

๑๒๖. พฺยาสตฺตเมวสฺส วิวรติ ‘‘อิจฺจตฺริ’’จฺจาทินา. อิจฺเจวํ อตฺร คาถายํ ปณติยํ ปณาเม เคโธ อธิกจฺฉนฺโท สาธุ สุนฺทรํ ปทิสฺสติ วิญฺญายเต, อยํ ยถาวุตฺโต โอโช คุโณ ปริณตภาวสงฺขาโต ติกฺขปญฺญานํ สาติสยมตีนํ เอวํ สนฺเตปิ อภิโยคโต ปุนปฺปุนปฺปวตฺติตปริจยพเลน ชายเต อุปฺปชฺชติ.

126. 他以“于此”等词开显其详尽义。即是说，在此偈颂中，对恭敬、礼拜的热望(gedho)与增上意乐(adhikacchando)，美好地显现、被了知。如前所说，这种名为“滋味”(ojo)的功德，被称为成熟的状态，属于利慧者、具卓越智慧者，即使如此，也能由勤勉及不断重复行使的熟习之力而生起。

---

๑๒๖. อิทานิ สํขิตฺตสฺสตฺถสฺส วิตฺถาเรน ปกาสิตภาวํ ‘‘อิจฺจตฺร’’อิจฺจาทินา นิทฺทิสติ. อิติ อิมินา อนนฺตรคาถายํ วุตฺตกฺกเมน อตฺร อิมิสฺสํ คาถายํ นิจฺจํปณติเคโธ นิรนฺตรปณาเม อธิกกตฺตุกามตากุสลจฺฉนฺโท สาธุ วิภูโต วิภูตํ วา ปทิสฺสติ ปญฺญายติ, อยํ [Pg.152] คุโณ ยถาวุตฺโต อยํ ปริณตภาวสงฺขาโต โอโช นาม สทฺทตฺถคุโณ ติกฺขปญฺญานํ สุขุมพุทฺธิมนฺตานํ อภิโยคโต คนฺถวิสยภูเตน นิรนฺตราภฺยาเสเนว ชายเต สิชฺฌติ, วตฺตุ ปาริณตฺเยเนว ภวนโต เยสํ เกสญฺจิ เยน เกนจิ ปกาเรน น สิชฺฌตีติ. นิจฺจํ ปวตฺตา ปณตีติ จ, ตสฺสํ เคโธติ จ, ติกฺขา ปญฺญา เยสนฺติ จ, อภิ ปุนปฺปุนํ โยโค ยุญฺชนนฺติ จ วิคฺคโห.

126. 现在以“于此”等词，指明简略义被详细阐明。如是，依前一偈颂所说之次第，于此偈颂中，“恒常恭敬之热望”，即对不断礼拜的增上作为欲、善欲，美好地显现、被了知。这种如前所说的功德，即名为“滋味”(ojo)的声义功德，是被称为成熟的状态，属于利慧者、具细慧者，由勤勉、由以典籍为所缘的不断修习而生起、成就。因为它是作者唯由成熟而有，故非任何人以任何方式能成就。“恒常行使的恭敬”、“于此之热望”、“彼等有利慧”及“一再地努力、致力”，是其语法分析。

---

๑๒๗.

127.

---

มธุรตฺตํ ปทาสตฺติ-รนุปฺปาสวสา ทฺวิธา;

สิยา สมสุติ ปุพฺพา, วณฺณาวุตฺติ ปโร ยถา.

甜美性因词语邻近与声韵重复而有二种；前者或为同音，后者则为音素重复。

---

๑๒๗. มาธุริยมวธารยมาห ‘‘มธุรตฺต’’มิจฺจาทิ. สวนียตฺเตน มโนหรตฺตํ มธุรตฺตํ. ตํ ปทานิ วากฺยาลงฺการานิ สมานานิ อุตฺตรุตฺตเรหิ, เตสํ อาสตฺติ ฐานาทินายถากถญฺจิ สมสุตีนํ อาสนฺนตา ปทาสตฺติ, ปฐมปฺปยุตฺตสฺสกฺขรสฺส ปจฺฉา ปาโส ปกฺเขโป อนุปฺปาโส, ปทาสตฺติ จ อนุปฺปาโส จ, เตสํ วเสน ทฺวิธา โหติ. ‘‘กีทิสา เต’’ติ อาห ‘‘สิยา’’ติอาทิ. ปุพฺพา ปฐมาภิหิตา ปทาสตฺติ สมา เยน เกนจิ ฐานมตฺตาสํโยคาทินา ปทนฺตเรน สุติ วณฺโณ ยสฺสา สา สิยา ภเวยฺย, ปโร ปจฺฉิโม อนุปฺปาโส ตุ วณฺณสฺส สรพฺยญฺชนลกฺขณสฺส อาวุตฺติ ปุนปฺปุนุจฺจารณํ สิยาติ. เอวํ กตฺถจิ พนฺเธ สมานปทาสตฺติ กตฺถจิ อนุปฺปาโส กตฺถจิ ตทุภยํ, ทฺวเยน รหิโต วิรโส พนฺโธ นสฺสาทียเต กวีหิ, ตาทิสํ มธุรตฺตํ ทุวิธํ ปฏิปชฺชิตพฺพํ, สิเลสสมตานฺวิตนฺตุจฺจนฺตเมว รมณียํ สิยาติ ลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ยเถ’’ติ ลกฺขิยมุภยตฺโถทาหรติ ‘‘ยเท’’จฺจาทินา, ‘‘มุนินฺทิ’’จฺจาทินา จ.

127. 为确定甜美性，他说了“甜美性”等。因悦耳而悦意，即是甜美性。它有两种，是基于词语邻近与声韵重复。词语，作为句子的庄严，与后续者相似，它们因发音位置等而以某种方式同音，其接近性即是“词语邻近”(padāsatti)；在首次使用的音素之后，再次抛出、放置，即是“声韵重复”(anuppāsa)。他以“或为”等说：“它们是怎样的呢？”前者，即首先所说的词语邻近，是其音或音素通过发音位置、音量、结合等某种方式与另一词语相同；而后者，即声韵重复，则是具有元音和辅音特征的音素之重复，即反复发音。如是，在某些作品中，有同音的词语邻近，某些有声韵重复，某些两者兼有。缺乏此二者的作品是无味的，不为诗人所欣赏。应实现此二种甜美性。在展示了“唯有与双关语(silesa)和匀称性(samatā)相应者方为美妙”此一特征后，他以“如彼”等和“圣者之主”等，在两者中举例说明其所诠义。

---

๑๒๗. อิทานิ มธุรคุณํ ทสฺเสติ ‘‘มธุริ’’จฺจาทินา. มธุรตฺตํ สวนียภาวโต มโนหรตฺตํ มธุรคุณํ, ปทานํ วากฺยาวยวสงฺขาตานํ สฺยาทฺยนฺตาทีนํ อุปรูปริปเทหิ สมานานํ [Pg.153] อาสตฺติ ฐานกรณาทินา เยน เกนจิ ปกาเรน อญฺญมญฺญํ อาสนฺนตา, อนุปฺปาโส ปุพฺพุจฺจาริตวณฺณานํ ปุน ปกฺขิปนญฺจาติ ทฺวินฺนํ วสา วิภาเคน ทฺวิธา โหติ. ตตฺถ ปุพฺพา ปทาสตฺติ สมสุติ สิยา, ปุพฺพาปรวณฺณานํ ฐานมตฺตากรณาทีหิ อาสนฺนสุติสงฺขตวณฺณวุตฺติ โหติ, ปโร อนุปฺปาโส ปน วณฺณาวุตฺติ สรพฺยญฺชนสภาวานํ ปุพฺพุจฺจาริตวณฺณานํ ปุนปฺปุนุจฺจารณํ สิยาติ. ยถาติ ทฺวีสุ อุทาหรณมาทิสติ. เอวํ กตฺถจิ พนฺเธ ปทาสตฺติ กตฺถจิ อนุปฺปาโส กตฺถจิ ตทุภยํ, ทฺวีหิ วินิมุตฺโต ปน พนฺโธ วิญฺญูหิ อสฺสาทนีโย น โหติ. อุปริ วกฺขมานาหิ สิเลสสมตาหิ ยุตฺตํ มธุรตฺตํ ปน วิเสสโต อสฺสาทนียํ โหตีติ. มธุรสฺส พนฺธสฺส ภาโวติ จ, ปทานํ อาสตฺตีติ จ, อนุ ปจฺฉา ปาโส ปกฺเขโปติ จ, ปทาสตฺติ จ อนุปฺปาโส จาติ จ, เตสํ วโส เภโทติ จ, สมา สุติ วณฺโณ ยสฺสาติ จ, วณฺณสฺส อาวุตฺตีติ จ วิคฺคโห.

127. 现在以“甜美”等词阐释甜美之功德。甜美性(madhuratta)，即因悦耳而悦意的甜美功德(madhuraguṇa)。词语，即被称为句子成分、以“sya”等结尾者，与后续词语相似，它们通过发音位置、发音器官等任何方式彼此接近，即是“词语邻近”(padāsatti)；而“声韵重复”(anuppāsa)则是对先前已发音素的再次放置。基于此二者，依其分别而有两种。其中，前者“词语邻近”或为同音，即前后音素通过发音位置、音量、发音器官等而有被称为“邻近音”的音素出现；而后者“声韵重复”则是具有元音和辅音性质的、先前已发音素的重复发音。“如彼”是在二者中指示例子。如是，在某些作品中，有词语邻近，某些有声韵重复，某些两者兼有。然而，远离此二者的作品，不为智者所欣赏。而与下文将说的双关语(silesa)和匀称性(samatā)相应的甜美性，则尤其值得欣赏。“甜美作品之性质”、“词语之邻近”、“在后放置”、“词语邻近与声韵重复”、“彼等之分别”、“其音或音素相同者”及“音素之重复”，是其语法分析。

---

๑๒๘.

128.

---

ยทา เอโส’ภิสมฺโพธึ,สมฺปตฺโต มุนิปุงฺคโว;

ตทา ปภุติ ธมฺมสฺส,โลเก ชาโต มหุสฺสโว.

当此牟尼牛王(munipuṅgavo)，抵达正自觉(abhisambodhi)时；从那时起，正法之盛大庆典(mahussavo)，已于世间生起。

---

๑๒๘. เอโส มุนิปุงฺคโว ยทา ยโต ปภุติ อภิสมฺโพธึ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สมฺปตฺโต สมธิคโต, ตทา ปภุติ ตโต อารพฺภ ธมฺมสฺส จตุสติปฏฺฐานาทิเภทสฺส สตฺตตึสโพธิปกฺขิยสงฺขาตสฺส มหุสฺสโว มหนฺโต อพฺภุทโย นิปฺปฏิปกฺขา ปวตฺติ โลเก ติวิเธ ชาโต อโหสีติ. อิห กฺวจิ ทีฆตากตํ สทิสตฺตํ, กฺวจิ ฐานกตํ, กฺวจิ สํโยคกตํ, กฺวจิ อญฺญถา, เตนาห ‘‘สิยา สมสุติ ปุพฺพา’’ติ.

128. 此牟尼牛王(munipuṅgavo)，当他、从何时起抵达、获得正自觉(abhisambodhi)——即一切知智(sabbaññutaññāṇa)——从那时起、从彼开始，于三种世间中，有四念处等差别、被称为三十七菩提分法的正法，其盛大庆典(mahussavo)，即巨大的兴盛、无障碍的转起，已然生起。此处，相似性有时由长音所作，有时由发音位置所作，有时由结合所作，有时由其他方式所作。因此他说：“前者或为同音”。

---

๑๒๘. ‘‘ยทิ’’จฺจาทิ. [Pg.154] เอโส มุนิปุงฺคโว ยทา อภิสมฺโพธึ สพฺพญฺญุตํ สมฺปตฺโต สสนฺตาเน อุปฺปาทนวเสน สมฺปาปุณิ, ตทา ปภุติ ตโต ปฏฺฐาย ธมฺมสฺส กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานาทิปเภทสฺส สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสฺส มหุสฺสโว มหาภิวุทฺธิ โลเก กามาทิโลกตฺตเย ชาโตติ. อิห ‘‘ยทา เอโส’’ติ ทีฆกาลวเสน อาสนฺนตา, ‘‘ย เอ’’ติ ฐานวเสน อาสนฺนตา, ‘‘อภิสมฺโพธึ สมฺปตฺโต’’ติ สํโยควเสน อาสนฺนตา, ‘‘ภิ ธิ’’นฺติ ธนิตโต อาสนฺนตาติ อิจฺจาทินา ปทาสตฺติ ทฏฺฐพฺพา. อภิสมฺพุชฺฌติ เอตายาติ จ, ปุมา จ โส โคเจติ จ, มุนีนํ ปุงฺคโวติ จ, มหนฺโต จ โส อุสฺสโว จาติ จ วิคฺคโห.

128. “若”等词。此牟尼牛王(munipuṅgavo)，当他以在自相续中生起的方式抵达一切知智(sabbaññuta)的正自觉(abhisambodhi)时，从那时起、从彼开始，于欲界等三界中，有身随观念处等差别的三十七菩提分法，其盛大庆典(mahussavo)、大增长(mahābhivuddhi)已然生起。此处，应知“词语邻近”(padāsatti)如下：“yadā eso”是因长元音而邻近；“ya e”是因发音位置而邻近；“abhisambodhiṃ sampatto”是因结合而邻近；“bhi dhi”是因送气音而邻近。“凭借它而正自觉”、“他是男人，也是牛”、“牟尼中的牛王”、“他是大的，也是庆典”，是其语法分析。

---

๑๒๙.

129.

---

มุนินฺทมนฺทหาสา เต, กุนฺทสนฺโทหวิพฺภมา;

ทิสนฺต’มนุธาวนฺติ, หสนฺตา จนฺทกนฺติโย.

牟尼王(muninda)的柔和微笑(mandahāsa)，具有素馨花丛(kunda-sandoha)般的风采(vibbhamā)；它们追逐着四方(disanta)，嘲笑着月亮的光辉(candakantiyo)。

---

๑๒๙. กุนฺทานํ กุสุมานํ สนฺโทโห สมูโห, ตสฺส วิพฺภโม เยสํ เต, มุนินฺทสฺส มนฺทหาสา มนุญฺญา หสิตานิ จนฺทสฺส กนฺติโย โสภาโย หสนฺตา วิฑมฺพยนฺตา ทิสนฺตมนุธาวนฺติ อนุวิจรนฺติ. อิจฺจตฺร นการสหิตสฺส ทการสฺส, ตการสฺส จานุวตฺตนํ.

129. 拘陀花(kunda)的花丛(sandoho)、花簇(samūho)，牟尼王(muninda)那悦意的柔和微笑(mandahāsa)具有此等风采(vibbhamo)，它们嘲笑着(hasantā)、仿效着(viḍambayantā)月亮的光辉(kantiyo)与美妙(sobhāyo)，追逐着(anudhāvanti)、遍行着(anuvicaranti)各个方向(disanta)。于此，可见带有n音(nakāra)的d音及t音的重复(anuvattana)。

---

‘‘อินฺทนีลทลทฺวนฺท-สุนฺทรํ สิริมนฺทิรํ;

มุนินฺทนยนทฺวนฺทํ, วินฺทติ’นฺทีวรชฺชุตึ’’.

牟尼王(muninda)的双眼(nayanadvandaṃ)，如一对帝青莲(indanīla)花瓣般美丽(sundaraṃ)，是吉祥的殿堂(sirimandiraṃ)，获得了青莲(indīvara)的光辉(jutiṃ)。

---

อิจฺจปรมุทาหรณํ.

此为另一示例。

---

๑๒๙. ‘‘มุนินฺทิ’’จฺจาทิ. กุนฺทสนฺโทหวิพฺภมา สุปุปฺผิตกุนฺทกุสุมราสิสทิสลีลาวนฺตา เต มุนินฺทมนฺทหาสา พุทฺธสฺส มนุญฺญา หสิตา จนฺทกนฺติโย นิมฺมลจนฺทกิรเณ หสนฺตา นินฺทนฺตา ทิสนฺตํ ตํ ตํ ทิสํ, ทิสาปริยนฺตํ วา อนุธาวนฺติ วิธาวนฺตีติ. เอตฺถ นการสหิตทการสฺส, นการสหิตตการสฺส จ อาวุตฺติ ทฏฺฐพฺพา. มนฺทา จ เต หาสา เจติ [Pg.155] จ, มุนินฺทสฺส มนฺทหาสาติ จ, กุนฺทานํ สนฺโทโหติ จ, ตสฺส วิพฺภโม เยสนฺติ จ, ทิสาเยว ทิสนฺตํ, ทิสานํ วา อนฺตนฺติ จ วิคฺคโห.

129. 关于“牟尼王(muninda)”等句。彼等牟尼王之柔和微笑(mandahāsa)，即佛陀之悦意微笑，具有盛开的拘陀花(kunda)簇之风采(vibbhamā)，嘲笑着(hasantā)、诃责着(nindantā)无瑕的月光(candakanti)，追逐着(anudhāvanti)、奔向(vidhāvanti)各个方向(disantaṃ)，或方向的尽头。于此，应见带有n音(nakāra)的d音及带有n音的t音的重复(āvutti)。其解析(viggaho)为：“柔和(mandā)且彼等是微笑(hāsā)”；“牟尼王之柔和微笑”；“拘陀花之花丛(sandaho)”；“其风采属于彼等”；“方向(disā)即是四方(disantaṃ)”或“诸方向之尽头(antanti)”。

---

‘‘อินฺทนีลทลทฺวนฺท-สุนฺทรํ สิริมนฺทิรํ;

มุนินฺทนยนทฺวนฺทํ, วินฺทติ’นฺทีวรชฺชุติ’’นฺติ.

“牟尼王(muninda)的双眼(nayanadvandaṃ)，如一对帝青莲(indanīla)花瓣般美丽(sundaraṃ)，是吉祥的殿堂(sirimandiraṃ)，获得了青莲(indīvara)的光辉(jutiṃ)。”

---

อิทมฺปิ นการสหิตทการวณฺณาวุตฺติยา อปรมุทาหรณํ.

此亦为带有n音(nakāra)的d音(dakāra)之音韵(vaṇṇa)重复(āvutti)的另一示例。

---

ตตฺถ อินฺทนีลทลทฺวนฺทสุนฺทรํ อินฺทนีลมณิสกลิกายุคฬมิว มโนหรํ สิริมนฺทิรํ ตโตเยว โสภาย นิวาสฏฺฐานภูตํ มุนินฺทนยนทฺวนฺทํ อินฺทีวรชฺชุตึ นีลุปฺปลกนฺตึ วินฺทติ อนุโภติ, อินฺทีวรชฺชุติสมานาติ อธิปฺปาโย.

其中，“如一对帝青莲(indanīla)花瓣般美丽(sundaraṃ)”，意为如一对帝青宝(indanīlamaṇi)石碎片般悦意(manoharaṃ)；“吉祥的殿堂(sirimandiraṃ)”，意为因此成为庄严(sobhā)的住所(nivāsaṭṭhāna)；牟尼王(muninda)的双眼(nayanadvandaṃ)获得(vindati)、感受(anubhoti)青莲(indīvara)的光辉(jutiṃ)，即青莲(nīluppala)的光彩(kantiṃ)。其意(adhippāyo)为：与青莲的光辉相等。

---

๑๓๐.

130.

---

สพฺพโกมลวณฺเณหิ, นา’นุปฺปาโส ปสํสิโย;

ยถา’ยํ มาลตีมาลา, ลินโลลาลิมาลินี.

由一切柔软音韵(komalavaṇṇa)构成的随韵(anuppāso)，不值得称赞(pasaṃsiyo)；譬如这茉莉(mālatī)花环，有依附(līna)而贪恋(lola)的蜂群(ali)环绕。

---

๑๓๐. เยหิ เกหิจิ อาวุตฺติโต อนุปฺปาโสติ เจ? เนตฺยาห ‘‘สพฺพ’’อิจฺจาทิ. สพฺเพหิ โกมเลหิ สุกุมาเรหิ วณฺเณหิ อกฺขเรหิ อนุปฺปาโส น ปสํสิโย สิลาฆนีโย น โหติ สิเลสวิโรธิตฺตา. ‘‘ยเถ’’ติ ตํ อุทาหรติ. อยํ มาลตีมาลา ชาติกุสุมทามํ ลินานํ พฺยาธิตานํ โลลานํ [Pg.156] กุสุมรสารพฺภ โลลุปานํ อลีนํ ภมรานํ มาลา ปนฺติ สา อสฺสา อตฺถีติ ลินโลลาลิมาลินี.

130. 若问：“由任何重复构成者即是随韵(anuppāso)吗？”答曰：非也。故说“一切(sabba)”等偈。由一切柔软(komala)、细致(sukumāra)的音韵(vaṇṇa)或字母(akkhara)构成的随韵，因与双关(silesa)相违，故不值得称赞(pasaṃsiyo)、不值得称扬(silāghanīyo)。以“譬如(yathā)”一词举例说明。此茉莉(mālatī)花环，即素馨花(jātikusuma)鬘，有依附(līna)的、疲惫的(byādhita)、贪恋(lola)花蜜而渴望的(lolupa)蜜蜂(ali)、蜂群(bhamara)行列(mālā panti)，拥有此者，即是“有依附且贪恋的蜂群环绕者(linalolālimālinī)”。

---

๑๓๐. วุตฺตานุปฺปาโสปิ สพฺพโกมลวณฺเณหิ วิรจิโต น ปสํสิโยติ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพโกมลวณฺเณหี’’ติอาทิมาห. สพฺพโกมลวณฺเณหิ สพฺเพหิ สุกุมารกฺขเรหิ กโต อนุปฺปาโส วณฺณาวุตฺติลกฺขโณ น ปสํสิโย สิเลสาลงฺการวิรุทฺธตฺตา ปสตฺโถ น โหติ. ‘‘ยถา’’ติ ตมุทาหรติ. อยํ มาลตีมาลา เอสา ชาติสุมนมาลิกา ลินานํ พฺยาวฏานํ ปตนฺตานํ โลลานํ คนฺธลุทฺธานํ อลีนํ ภมรานํ มาลินี ปนฺติยุตฺตาติ. เอตฺถ ลการสฺเสว ปุนปฺปุนปฺปโยเคน โกมลวณฺณาวุตฺติ. มาลตีนํ มาลาติ จ, โลลา จ เต อลโย จาติ จ, ลินา จ เต โลลาลโย จาติ จ, เตสํ มาลาติ จ, สา อสฺส อตฺถีติ จ วิคฺคโห.

130. 为示“纵是言语随韵(vuttānuppāsa)，若由一切柔软音韵(komalavaṇṇa)构成，亦不值得称赞”，故说“由一切柔软音韵”等偈。由一切柔软音韵，即一切细致字母(sukumārakkhara)所构成，具音韵重复(vaṇṇāvutti)特征之随韵，因与双关(silesa)庄严(alaṅkāra)相违，故不值得称赞(pasaṃsiyo)、不佳(pasattho)。以“譬如(yathā)”一词举例说明。此茉莉(mālatī)花环，即此素馨(jātisumana)花鬘，有依附(līna)、忙碌(byāvaṭa)、落下(patanta)、贪恋(lola)香气(gandha)的蜜蜂(ali)、蜂群(bhamara)行列。于此，仅由l音(lakāra)的再三使用，构成柔软音韵的重复。其解析(viggaho)为：“茉莉(mālatī)之花环(mālā)”；“贪恋(lolā)且彼等是蜜蜂(alayo)”；“依附(linā)且彼等是贪恋的蜜蜂(lolālayo)”；“彼等之行列(mālā)”；以及“彼拥有此”。

---

๑๓๑.

131.

---

มุทูหิ วา เกวเลหิ,เกวเลหิ ผุเฏหิ วา;

มิสฺเสหิ วา ติธา โหติ,วณฺเณหิ สมตา ยถา.

或唯由柔软音(mudu)，或唯由清晰音(phuṭa)，或由混合音；音韵之等同(samatā)有此三类，譬如是也。

---

๑๓๑. สมตํ สมฺภาเวติ ‘‘มุทูหิ’’จฺจาทินา. เกวเลหิ เกวลผุฏาทิภาวาปวตฺเตหิ สกเลหิ มุทูหิ จตูสุปิ ปาเทสุ สชาติเยหิ อสิถิลโกมเลหิ วา กการาทีหิ วา สิถิลโกมลสฺส สิเลสปฏิปกฺขตฺตา เกวเลหิ ผุเฏหิ วา อธิมตฺตสุตีหิ ภการาทีหิ วา อกิจฺฉวจนีเย กิจฺฉวจนียสฺส สุขุมาลวิปริยยตฺตา มิสฺเสหิ วา มชฺฌิมสุตีหิ มุทุภูตสํสฏฺเฐหิ วา วณฺเณหิ อกฺขเรหิ กรณภูเตหิ สมตา ติธา โหติ คชฺเช ปชฺเช วา. ‘‘ยเถ’’ติ ติวิธมุทาหรติ.

131. 以“由柔软音(mudūhi)”等偈阐明等同(samatā)。无论在散文(gajja)或偈颂(pajja)中，以音韵(vaṇṇa)、字母(akkhara)为工具，等同性可成三类：或唯由柔软音(mudu)构成，然松弛柔软(sithilakomala)之音与双关(silesa)相违；或唯由清晰音(phuṭa)构成，即不过分响亮(adhimattasuti)如bh等音，且不难发音(akicchavacanīya)，因难发音者与细致(sukhumāla)相反；或由混合音(missa)构成，即中等响亮(majjhimasuti)或与柔软音相混合。以“譬如(yathā)”一词举此三类之例。

---

๑๓๑. อิทานิ สมตํ วิภาเวตุํ ‘‘มุทูหิ’’จฺจาทิมาห. เกวเลหิ ผุฏมิสฺเสหิ อญฺญตฺตา สกเลหิ มุทูหิ สิถิลโกมเลหิ วณฺเณหิ กการาทีหิ วา เกวเลหิ ผุเฏหิ เกวลโกมลวณฺณรหิตตฺตา สกเลหิ อกิจฺฉุจฺจารณีเยหิ อธิมตฺตสุตีหิ ภการาทีหิ วณฺเณหิ วา มิสฺเสหิ ยถาวุตฺตมุทุผุฏสมฺมิสฺเสหิ วณฺเณหิ วา กรณภูเตหิ สมตา คชฺเช วา ปชฺเช วา ติธา โหตีติ. ยทิ สิถิลโกมลวณฺเณหิ วิจริตํ สิเลสาลงฺการสฺส, กิจฺฉุจฺจารณีเยหิ ผุฏวณฺเณหิ กตํ สุขุมาลาลงฺการสฺส [Pg.157] จ วิรุชฺฌตีติ. ‘‘ยถา’’ติ ติวิธมุทาหรติ.

131. 如今为阐明等同性(samatā)，故说“由柔软音”等偈。或唯由纯粹的柔软音(mudu)构成，即不同于清晰(phuṭa)与混合(missa)音的一切松弛柔软(sithilakomala)音韵；或唯由纯粹的清晰音构成，即因无纯柔软音韵，故为一切不难发音(akicchuccāraṇīya)、不过分响亮(adhimattasuti)如bh等音韵；或由混合音构成，即如前述之柔软与清晰的混合音韵。以此等为工具，无论在散文(gajja)或偈颂(pajja)中，等同性皆有三类。若由松弛柔软音韵构成，则与双关(silesa)庄严相违；若由难发音(kicchuccāraṇīya)的清晰音韵构成，则与细致(sukhumāla)庄严相违。以“譬如(yathā)”一词举此三类之例。

---

เกวลมุทุสมตา

纯粹柔软平等性

---

๑๓๒.

132.

---

โกกิลาลาปสํวาที,มุนินฺทาลาปวิพฺภโม;

หทยงฺคมตํ ยาติ,สตํ เทติ จ นิพฺพุตึ.

与杜鹃鸣声相应，牟尼主之语态庄严；能入人心，予贤者以寂灭。

---

๑๓๒. ‘‘โกกิเล’’จฺจาทิ. โกกิลานํ กรวีกสกุณานํ อาลาโป กูชิตํ, ตํ สํวทติ ปกาสติ สีเลนาติ โกกิลาลาปสํวาที, ตํสทิโสติ อตฺโถ, มุนินฺทสฺส อาลาโป วิสฏฺฐาทิอฏฺฐงฺคิโก สโร ตสฺส วิพฺภโม วิลาโส สตํ สปฺปุริสานํ หทยงฺคมตํ มโนนุสาริตํ มธุรภาวํ ยาติ, นิพฺพุตึ นิพฺพานญฺจ เตสํ เทติ.

132. “如杜鹃”等。杜鹃鸟与迦陵频伽鸟的鸣叫声，以其本性与此相应并彰显，故称“与杜鹃鸣声相应”，意思是与此相似。牟尼主的音声，是具有清晰等八支分的音声，其庄严与美妙，能令贤善之人达到入心、随心、甜美的状态，并给予他们寂灭和涅槃。

---

๑๓๒. ‘‘โกกิลิ’’จฺจาทิ. โกกิลานํ กรวีกสกุณานํ อาลาปํ นาทลีลํ สํวาที ปกาสนสีโล, ตํสทิโสติ อธิปฺปาโย, มุนินฺทสฺส สพฺพญฺญุโน อาลาปสฺส วิสฏฺฐาทิอฏฺฐงฺคิกนาทสฺส วิพฺภโม วิลาโส สตํ สปฺปุริสานํ หทยงฺคมตํ จิตฺตาราธิตภาวํ ยาติ จ, นิพฺพุตึ สุตสมฺพนฺเธน เตสํเยว สาธูนํ นิพฺพานํ เทติ จ เทนฺโตปิ โหตีติ. เอตฺถ โกกิลาลาปสทฺเทน นิสฺสิเต นิสฺสยโวหาเรน ลีลา คหิตา.

132. “如杜鹃”等。杜鹃鸟与迦陵频伽鸟的鸣叫声，其音韵之美，是相应并彰显本性的，意思是与此相似。牟尼主、一切知者的音声，即具有清晰等八支分的音声，其庄严与美妙，能令贤善之人达到入心和心悦的状态，并通过听闻为这些贤善之人带来寂灭和涅槃，甚至能给予。在此处，“杜鹃鸣声”一词，是以所依与能依的关系，来表达其优雅的特质。

---

เกวลผุฏสมตา

纯粹清晰平等性

---

๑๓๓.

133.

---

สมฺภาวนียสมฺภาวํ,ภควนฺตํ ภวนฺตคุํ;

ภวนฺตสาธนากงฺขี,โก น สมฺภาวเย วิภุํ.

应受尊敬之存在，世尊，已达有尽者；希求有尽成就者，谁不尊敬大能者？

---

๑๓๓. ‘‘สมฺภาวนีเย’’จฺจาทิ. [Pg.158] สมฺภาวนีโย อาทรณีโย. สเทวเก โลเก สนฺโต โสภโน ภาโว อธิปฺปาโย ยสฺส ตํ. ภวนฺตํ นิพฺพานํ คโตติ ภวนฺตคุ, ตํ วิภุํ. ภควนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ. ภวสฺส สํสารสฺส อนฺโต อวสานํ นิพฺพานํ, ตสฺส สาธนํ สมฺปาทนมากงฺขติ สีเลนาติ ภวนฺตสาธนากงฺขี, โก นาม สํสารวตฺติชโน. น สมฺภาวเย อาทรํ น กเรยฺย, กโรตฺเยวาติ อตฺโถ.

133. “应受尊敬者”等。“应受尊敬者”即是值得敬重者。在天人世间中，其意向真实而美好者。“已达有尽者”即是已到达涅槃者，即是那位大能者。“世尊”即是正等觉者。“希求有尽成就者”即是依其自性而希求轮回之终结——涅槃——之成就者。哪个轮回中的人不会尊敬呢？意即，必然尊敬。

---

๑๓๓. ‘‘สมฺภาวนียิ’’จฺจาทิ. สมฺภาวนียสมฺภาวํ สเทวเกน โลเกน อาทรณียโสภนาธิปฺปายํ ภวนฺตคุํ ภวสฺส อนฺตสงฺขาตํ นิพฺพานํ คตํ วิภุํ ปภุํ ภควนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ภวนฺตสาธนากงฺขี นิพฺพานสาธนาภิลาสี โก กตโม สํสารวตฺติชโน น สมฺภาวเย อาทรํ น กเรยฺย, กโรตฺเยว. สนฺโต จ โส ภาโว จาติ จ, สมฺภาวนีโย สมฺภาโว ยสฺเสติ จ, ภวสฺส อนฺตนฺติ จ, ภวนฺตํ คโตติ จ, ตสฺส สาธนนฺติ จ, ตํ อากงฺขติ สีเลนาติ จ วิคฺคโห.

133. “应受尊敬者”等。“应受尊敬之存在”，指为天人世间所敬重、意向美好者。“已达有尽者”，指已达名为“有之终结”的涅槃者；“大能者”，指主宰者；“世尊”，指正等觉者。“希求有尽成就者”，指渴望成就涅槃者。哪个轮回中的人不会尊敬呢？意即，必然尊敬。其文句解析如下：“是善，是存在”；“其存在应受尊敬”；“有之终结”；“已达有之终结”；“彼之成就”；以及“依其自性而希求”。

---

มิสฺสกสมตา

混杂相似

---

๑๓๔.

134.

---

ลทฺธจนฺทนสํสคฺค-สุคนฺธิมลยานิโล;

มนฺท’มายาติ ภีโตว, มุนินฺทมุขมารุตา.

得旃檀之触而芬芳的马拉雅山风，仿佛畏惧圣主口风，缓慢吹来。

---

๑๓๔. ‘‘ลทฺธิ’’จฺจาทิ. ลทฺโธ จนฺทนตรูนํ สํสคฺโค ปริจโย เตน โสภโน คนฺโธ อสฺสาติ สุคนฺธี สุรภิ มลยานิโลทกฺขิณปวมาโน มุนินฺทสฺส มุขมารุตา ภีโตว ตาทิสมุทุตฺตสีตลตฺตสุคนฺธสมฺปตฺติยา อตฺตโน ทูรตรตฺตา อายาติ อนุวตฺตติ. มนฺทนฺติ อาคมนกฺริยาวิเสสนํ.

134. “Laddhi”等句。获得旃檀树的接触、亲近，因此具有美妙的香气，故称“芬芳”（sugandhī）、“芳香”（surabhi）。马拉雅(Malaya)山风，即南风，仿佛畏惧圣主口中之风——因自身远不及那（口风）的柔和、清凉、芬芳等圆满特质——而来，并随顺之。“缓慢”（mandaṃ）是修饰“来”这个动作的状语。

---

๑๓๔. ‘‘ลทฺธิ’’จฺจาทิ. [Pg.159] ลทฺธจนฺทนสํสคฺคสุคนฺธิมลยานิโล ปฏิลทฺธจนฺทนตรุสารสมวาเยน โสภนคนฺธสมนฺนาคโต มลยเทสโต อาคจฺฉมานมาลุโต มุนินฺทมุขมารุตา พุทฺธสฺส มุขสุรภิวาสิตปวนโต ภีโต อิว ตาทิสมุทุสุรภิสีตลตฺตสฺส อตฺตนิ อสมฺภวโต ภีโตว มนฺทํ สณิกํ ยาติ อภิมุขเมตีติ. จนฺทนานํ สํสคฺโคติ จ, ลทฺโธ จ โส จนฺทนสํสคฺโคติ จ, โสภโน คนฺโธ ยสฺสาติ จ, ลทฺธจนฺทนสํสคฺเคน สุคนฺธีติ จ, มลยโต อาคโต อนิโลติ จ, มุนินฺทมุขโต นิกฺขนฺโต มารุโตติ จ วิคฺคโห. มนฺทนฺติ กฺริยาวิเสสนํ. เอตฺถ ติวิธสมตายํ ‘‘โกกิลาลาปสํวาทิ’’จฺจาทิติวิธลกฺขิยสฺสาปิ ‘‘มุทูหิ วา เกวเลหิ’’จฺจาทินา ทสฺสิตลกฺขณตฺตเยน ตุลฺยตา สุปากฏาวาติ.

134. “Laddhi”等句。‘得旃檀触而芬芳的马拉雅山风’，是说通过获得旃檀树精华的结合而具备美妙的香气，从马拉雅(Malaya)国吹来的风。它仿佛畏惧于佛陀口中芬芳所熏之风，因自身不具有那样的柔软、芬芳、清凉，而缓慢、轻柔地迎面吹来。其（复合词的）解析为：‘旃檀之触’、‘彼得旃檀之触’、‘其有美妙之香’、‘由得旃檀之触而芬芳’、‘从马拉雅来的风’、‘从圣主口中吹出的风’。“缓慢”（mandaṃ）是动词的状语。于此三法相似中，‘与杜鹃鸟鸣声相应’等三所相，与‘由柔软或纯粹’等所示三能相，其相似性甚为明显。

---

๑๓๕.

135.

---

อนิฏฺฐุรกฺขรปฺปายา, สพฺพโกมลนิสฺสฏา;

กิจฺฉมุจฺจารณาเปต-พฺยญฺชนา สุขุมาลตา.

以不粗涩音为主，全由柔和音构成，远离难发之辅音，此为微细性。

---

๑๓๕. สุขุมาลตา กถียติ ‘‘อนิฏฺฐุรกฺขเร’’จฺจาทินา. อนิฏฺฐุรานิ อผรุสานิ อกฺขรานิ วณฺณานิ ปายานิ พหูนิ ยสฺสา สา ตถา, ‘‘นิฏฺฐุรานิ อปฺปกานี’’ติ ปายคฺคหเณน สูจิตํ, ตโตเยว สพฺเพหิ เกวเลหิ โกมเลหิ สิถิเลหิ ลฆูหิ อกฺขเรหิ นิสฺสฏา นิคฺคตา กิจฺเฉน ทุกฺเขน อุจฺจารณา ตโต อเปตานิ อปคตานิ พฺยญฺชนานิ ยสฺสา สาติ อนุวทิตฺวา สุขุมาลตา วิธียเต.

135. 微细性以“不粗涩音”等句来描述。其音不粗涩、不粗糙者为主、为多，故如此说。通过“为主”（pāya）一词，暗示了“粗涩音少”。因此，它完全由纯粹、柔软、松弛、轻快之音构成，远离发音困难的辅音。如此复述之后，微细性便得以界定。

---

๑๓๕. อิทานิ สุขุมาลตํ ทสฺเสติ ‘‘อนิฏฺฐุเร’’จฺจาทินา. อนิฏฺฐุรกฺขรปฺปายา อกกฺกสวณฺณพหุลา สพฺพโกมลนิสฺสฏา อนิฏฺฐุรกฺขรานํ เยภุยฺยคฺคหณโตเยว สกลสิถิลวณฺณวิรหิตา กิจฺฉมุจฺจารณาเปตพฺยญฺชนา ทุกฺขุจฺจารณียวณฺเณหิ วิคตอกฺขรสมนฺนาคตา สุขุมาลตา นามาติ. อนิฏฺฐุรานิ อกฺขรานิ ปายานิ พหูนิ ยสฺสนฺติ จ, สพฺเพ จ เต โกมลา เจติ จ, เตหิ นิสฺสฏาติ [Pg.160] จ, กิจฺเฉน อุจฺจารณาติ จ, เตหิ อเปตานีติ จ, ตานิ พฺยญฺชนานิ ยสฺสาติ จ วิคฺคโห. นิคฺคหีตาคโม.

135. 现在以“aniṭṭhure”等句说明微细性。所谓“微细性”，即以不粗涩音为主，多不粗硬之音，全由柔和音构成；正因以不粗涩音为主，故无任何松弛之音；远离发音困难的辅音，具备无难诵读音节之特质。其（复合词的）解析为：“其音以不粗涩者为多”；“且彼等皆柔和”；“由彼等构成”；“发音困难”；“远离彼等”；“其有如是辅音”。此中有鼻音（ṃ）的加入。

---

๑๓๖.

136.

---

ปสฺสนฺตา รูปวิภวํ, สุณนฺตา มธุรํ คิรํ;

จรนฺติ สาธู สมฺพุทฺธ-กาเล เกฬิปรมฺมุขา.

见色法之盛美，闻言语之甜柔；于正等觉者时，贤善者远离嬉戏而行。

---

๑๓๖. อุทาหรติ ‘‘ปสฺสนฺตา’’อิจฺจาทิ. รูปวิภวํ รูปสมฺปตฺตึ ปสฺสนฺตา มธุรํ คิรํ วาจํ สุณนฺตา สาธโว เกฬิปรมฺมุขา กีฬาย นิจฺฉนฺตา จรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. กตฺถาติ อาห ‘‘สมฺพุทฺธกาเล’’ติ.

136. 以“passantā”等句为例。见色法之盛美（rūpavibhavaṃ），即色法之圆满（rūpasampattiṃ）；闻甜美之言语（madhuraṃ giraṃ），即话语（vācaṃ）；贤善者远离嬉戏（keḷiparammukhā），即不乐于玩乐（kīḷāya nicchantā）而行持，此为其关联。于何时？答曰：“于正等觉者时”。

---

๑๓๖. ‘‘ปสฺสนฺติ’’จฺจาทินา ลกฺขิยมุทาหรติ, ตํ วุตฺตตฺถเมว.

136. 以“Passanti”等句举例说明所相，其义已如前述。

---

๑๓๗.

137.

---

อลงฺการวิหีนาปิ, สตํ สมฺมุขเต’ทิสี;

อาโรหติ วิเสเสน, รมณียา ตทุชฺชลา.

纵然没有文采修饰，如此（微细性）亦能呈现于贤善者面前；若因彼（文采）而光辉，则尤其令人喜悦。

---

๑๓๗. วิสิฏฺฐสฺสาญฺญธมฺมสฺส อภาเวปิมินาโวปาเทโย พนฺโธติ อาห ‘‘อลงฺกาเร’’จฺจาทิ. อลงฺกาเรหิ วิหีนาปิ เอทิสี สุขุมาลตา สตํ ปณฺฑิตชนานํ สมฺมุขตํ อภิมุขภาวํ วาจาโคจรตฺตํ อาโรหติ อุปคจฺฉติ, กิมุตอตฺถาลงฺการาลงฺกิเตตฺยปิสทฺโท. เตน สภาววุตฺยาทินา อลงฺกาเรน อุชฺชลา ทิตฺตา ปน วิเสเสนาติสเยน รมณียา มนุญฺญาติ.

137. 为说明“纵无其他殊胜之法，仅凭此（微细性），文句亦堪受纳”，故说“alaṅkāre”等句。即使没有文采修饰，如此微细性亦能抵达贤善智者面前，成为其言谈之境，更何况以义庄严所修饰者呢？此乃“api”一词所蕴含之义。而若以自性语等文采而光辉、明亮，则尤其、极度地令人喜悦、称意。

---

๑๓๗. ‘‘อลงฺกาเร’’จฺจาทิ. เอทิสี เอวํวิธา สุขุมาลตา อลงฺการวิหีนาปิ อตฺถาลงฺการวิรหิตาปิ สตํ ปญฺญวนฺตานํ สมฺมุขตํ อภิมุขภาวํ เตสํ วจนวิสยภาวนฺติ อตฺโถ อาโรหติ ปาปุณาติ. ตทุชฺชลา เตน สภาววุตฺติวงฺกวุตฺติสมฺภูเตน อตฺถาลงฺกาเรน โชตมานา วิเสเสน อติสเยน รมณียา มนุญฺญา โหติ. อลงฺกาเรหิ วิหีนาติ จ, เตน อุชฺชลาติ จ วิคฺคโห.

137. “Alaṅkāre”等句。如此这般的微细性，即使缺乏文采修饰，即使没有义庄严，亦能抵达贤善智者面前，意即成为其言谈之境。若因自性语、曲折语所生之义庄严而光辉，则尤其、极度地令人喜悦、称意。其（复合词的）解析为：“缺乏文采修饰”与“因彼而光辉”。

---

๑๓๘.

138.

---

โรมญฺจปิญฺฉรจนา, [Pg.161] สาธุวาทาหิตทฺธนี;

ลฬนฺติ’เม มุนีเมฆุ-มฺมทา สาธุ สิขาวลา.

身毛竖立如孔雀开屏，发出“善哉”赞叹之声；此等贤善之孔雀，因圣者之云而狂喜嬉戏。

---

๑๓๘. ตมุทาหรติ ‘‘โรมญฺเจ’’จฺจาทินา. โรมญฺจา โลมหํสา อิว โรมญฺจา เอว วา, ปิญฺฉานิ พริหานิ เตสํ รจนา ฉตฺตากาเรน วิธานํ เยสํ เต ตถา, ‘‘สาธู’’ติ วาโท วจนํ ตํสทิโสเยว วา, อาหิโต ธนิ เกกาสงฺขาโต เยสํ เต ตถา, มุนิเมเฆน มุนิสทิเสน มุนิสงฺขาเตน วา วาริเทน อุมฺมทา มตฺตา สาธุสทิสา สาธุ เอว วา สิขาวลา มยูรา ลฬนฺติ ลีโลเปตา วิจรนฺติ, อญฺญมญฺญํ รมนฺตีติ อตฺโถ.

138. 以“romañce”等句为例。“毛发竖立”（romañca）如“毛发悚然”（lomahaṃsa），或即是毛发竖立。其尾羽（piñcha, bariha）排列如伞盖状。其赞叹之语为“善哉”，或与此类似。其所发之声，名为“kekā”（孔雀鸣）。因圣者云——即如圣者之云，或名圣者之云——而狂喜、陶醉。彼等如贤善者，或即是贤善者，此等孔雀（sikhāvalā, mayūra）嬉戏，优雅地游走，其义为彼此愉悦。

---

๑๓๘. อตฺถาลงฺการยุตฺตสุขุมาลตมุทาหรติ ‘‘โรเม’’จฺจาทินา. โรมญฺจปิญฺฉรจนา โลมหํสสทิสา โรมา เอว วา ปิญฺฉานํ พริหานํ รจนา ฉตฺตากาเรน วิตฺถารวนฺตา สาธุวาทาหิตทฺธนี ‘‘สาธู’’ติ วจนสทิเสหิ สาธุวาเทหิ วา ปวตฺตเกกานินฺนาเทหิ สมนฺนาคตา มุนิเมฆุมฺมทา มุนิสทิเสน มุนิสงฺขาเตน วา เมเฆน สญฺชาตมทา อิเม สาธุสิขาวลา สชฺชนสทิสา สาธุโน เอว วา มยูรา ลฬนฺติ ลีโลเปตา ภวนฺตีติ. อิทํ อเสสวตฺถุวิสยํ สมาสรูปกํ อมุขฺยปกฺเข ‘‘โรมญฺจา วิย สาธุวาโท วิย มุนิ วิย สาธโว วิยา’’ติ จ, มุขฺยปกฺเข ‘‘ปิญฺฉรจนา วิย อาหิตทฺธนี วิย เมโฆ วิย สิขาวลา วิยา’’ติ อุปจริตพฺพํ. โรมญฺจา เอว ปิญฺฉานีติ จ, เตสํ รจนา เยสนฺติ จ, ‘‘สาธุ’’อิติ วาโทติ จ, อาหิโต จ โส ธนิ เจติ จ, สาธุวาโท อาหิตทฺธนิ เยสนฺติ จ, มุนิ เอว เมโฆติ จ, เตน อุมฺมทาติ จ, สาธโว เอว สิขาวลาติ จ วากฺยํ. ‘‘มุนีเมโฆ’’ติ เอตฺถ ทีฆตฺตํ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ.

138. 以“毛发(rome)”等词语举例说明具有义饰的微细性。毛发竖立(romañca)如孔雀尾羽(piñcha)的排列，犹如毛发悚然(lomahaṃsa)；或毛发本身即是孔雀尾羽(bariha)的构成，如伞盖般展开。它们具有如“善哉(sādhu)”之语般的赞叹声，或具有孔雀鸣叫(kekāninnāda)之声。这些贤善的孔雀(sikhāvala)，因圣者(muni)之云(megha)而狂喜(ummada)，它们犹如善人(sajjana)，或本身即是贤善的孔雀(mayūra)，姿态优美地嬉戏。这是一个涵盖所有事(vatthu)的概括性譬喻(samāsarūpaka)。在非主要方面，可譬喻为“如毛发竖立、如善哉之赞、如圣者、如贤善者”；在主要方面，可譬喻为“如孔雀尾羽的排列、如发出的声音、如云、如孔雀”。“毛发竖立即是孔雀尾羽”、“其排列如此”、“‘善哉’即是赞叹”、“所发出的声音”、“善哉之赞即是所发出的声音”、“圣者即是云”、“因此而狂喜”、“贤善者即是孔雀”，此为句子的解析。“圣者云(munīmegho)”中的长音是为了保持格律。

---

๑๓๙.

139.

---

สุขุมาลตฺตมตฺเถว, ปทตฺถวิสยมฺปิ จ;

ยถา มตาทิสทฺเทสุ, กิตฺติเสสาทิกิตฺตนํ.

微细性不仅在于义理，亦在于词义所指的范畴；犹如在“已死”等词语中，称说“仅留声名”等。

---

๑๓๙. น [Pg.162] เกวลํ สุขุมาลตา สทฺเทว, อตฺเถปีติ ทสฺเสตุมาห ‘‘สุขุมาลตฺต’’มิจฺจาทิ. อตฺเถวาติ วิชฺชเตว, ตํ ตุ อโนจิตฺยคามฺมาทิวชฺชนา สมฺภวติ. ‘‘ยเถ’’ติ ตมุทาหรติ. มตาทิสทฺเทสุ วตฺตพฺเพสุ กิตฺติเสสาทีนํ สทฺทานํ กิตฺตนํ กถนํ.

139. 为表明微细性不仅在于言词，亦在于义理，故说“微细性”等。义理中确实存在，然此须通过避免不当、粗俗等而实现。“犹如”即是举例说明。在当说“已死”等词语时，称说“仅留声名”等词语。

---

๑๓๙. อยํ สุขุมาลตา น เกวลํ สทฺเทว, อตฺเถปีติ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘สุขุมาลตฺต’’มิจฺจาทิ. สุขุมาลตฺตมตฺเถว ปทตฺถวิสยมฺปิ จ ปทาภิเธยฺยโคจรมฺปิ สุขุมาลตฺตํ อตฺเถว, ตญฺจ โอจิตฺยหีนคามฺมโทสปริหาเรน สิชฺฌติ. ‘‘ยถา’’ติ ตมุทาหรติ. มตาทิสทฺเทสุ วตฺตพฺเพสุ กิตฺติเสสาทิสทฺทานํ กิตฺตนํ กถนนฺติ. มโต อิติอาทิ เยสํ ‘‘ชีวิตกฺขยํ ปตฺโต’’ อิจฺจาทีนมิติ จ, กิตฺติเสโส อิติอาทิเยสํ ‘‘เทวตฺตํ คโต, สคฺคกายมลงฺกรี’’ตฺยาทีนมิติ จ วิคฺคโห.

139. 为表明此微细性不仅在于言词，亦在于义理，故说“微细性”等。微细性不仅在于义理，亦在于词义所指的范畴，即词语所表达的范围，此微细性通过避免不得体与粗俗之过失而成就。“犹如”即是举例说明。在当说“已死”等词语时，称说“仅留声名”等词语。所谓“已死”等，是指“已达生命终点”等；所谓“仅留声名”等，是指“已生天界”、“庄严天身”等，此为解析(viggaho)。

---

๑๔๐.

140.

---

สิลิฏฺฐปทสํสคฺค-รมณียคุณาลโย;

สพนฺธคารโว โส’ยํ,สิเลโส นาม ตํ ยถา.

词语紧密结合，为悦人特质之所依；其结构庄重紧实，此即名为“黏合”(silesa)，如下所示。

---

๑๔๐. สิเลสํ ทสฺเสติ ‘‘สิลิฏฺเฐ’’จฺจาทินา. สิลิฏฺฐานํ พนฺธลาฆวาภาเวน อญฺญมญฺญํ สิลิฏฺฐานํ ปทานํ สํสคฺเคน รมณีโย มนุญฺโญ คุโณ ตสฺส อาลโย ปวตฺติฏฺฐานํ. พนฺธสฺส รจนาย คารโว อสิถิลตา, สห เตน วตฺตตีติ สพนฺธคารโวติ อนุวทิตฺวา โสยํ สิเลโส นามาติ วิธียเต. ‘‘ตํ ยเถ’’ตฺยุทาหรติ. ยถา อยํ สิเลโส, ตถา อญฺโญปิ ตาทิโส ทฏฺฐพฺโพ, น ตฺวยเมเวติ ‘‘ตํ ยถา’’ สทฺทสฺสตฺโถ.

140. 以“紧密”等词语说明黏合。因结构无轻浮之感，词语之间相互紧密结合，由此产生悦意可爱的特质，此即其所依与生起之处。其结构之庄重(gārava)即不松散(asithilatā)，以“具结构之庄重”(sabandhagāravo)复述后，定义此即名为“黏合”。以“如下所示”举例。此“如下所示”一词之义为：犹如这个黏合的例子，其他类似的亦应如是看待，而非仅此一例。

---

๑๔๐. อิทานิ สิเลสํ นิทฺทิสติ ‘‘สิลิฏฺเฐ’’จฺจาทินา. สิลิฏฺฐปทสํสคฺครมณียคุณาลโย ฐานกรณาทีหิ อาสนฺนวณฺณานํ [Pg.163] วินฺยาสเหตุ อญฺญมญฺญนิสฺสิตานํ ปทานํ สมวาเยน มนุญฺญคุณสฺส ปวตฺติฏฺฐานภูโต สพนฺธคารโว พนฺธคารวสงฺขาตรจนาย อสิถิลภาเวน สห ปวตฺโต โส อยํ พนฺโธ สิเลโส นามาติ. สิเลโส นาม พนฺธคารโว, ตปฺปฏิปาทกพนฺโธปฺเยตฺถ สิเลโสติ วุจฺจติ. สิลิฏฺฐา จ เต ปทา เจติ จ, เตสํ สํสคฺโคติ จ, เตน รมณีโยติ จ, โส เอว คุโณติ จ, ตสฺส อาลโยติ จ, พนฺธสฺส คุรุโน ภาโวติ จ, เตน สห ปวตฺตตีติ จ วากฺยํ. ตํ ยถา ‘‘พาลินฺทุ’’อิจฺจาทิ.

140. 现在以“紧密”等词语指示黏合。所谓“词语紧密结合，为悦人特质之所依”，是指因发音部位(ṭhāna)、发音器官(karaṇa)等，相近音(vaṇṇa)的排列使词语相互依存，其组合成为悦人特质的生起之处。所谓“具结构之庄重”，是指伴随着名为“结构庄重”的不松散的作法。此种结合即名为“黏合”。黏合即是结构的庄重，在此，能表达它的结构亦被称为黏合。句子的解析为：“彼等词语是紧密的”、“彼等之结合”、“因此而悦人”、“此即是特质”、“此特质之所依”、“结构之庄重状态”、“与此共同作用”。例如“新月(bālindu)”等。

---

๑๔๑.

141.

---

พาลินฺทุวิพฺภมจฺเฉทิ-นขราวลิกนฺติภิ;

สา มุนินฺทปทมฺโภช-กนฺติ โว วลิตา’วตํ.

圣者之王(muninda)的莲足(padambhoja)之光辉，与那能截断新月(bālindu)之美的指甲行列(nakharāvali)的光辉相结合，愿此光辉护佑你们。

---

๑๔๑. ‘‘พาลินฺทุ’’อิจฺจาทิ. พาลินฺทุโน ปญฺจมี ปญฺจทสกลสฺส วิพฺภโม มโนหรตฺตํ, ตํ ฉินฺทติ สีเลนาติ พาลินฺทุวิพฺภมจฺเฉทิโย ปญฺจมีจนฺทสฺส กลาสนฺนิภานํ นขรานํ นขานํ อาวลิโย ตาสํ กนฺติภิ โสภาหิ สห วลิตา สํยุตฺตา สา, มุนินฺทสฺส ปทานิเยว อมฺโภชานิ ปทุมานิ เตสํ กนฺติ. โว ตุมฺเห สามญฺเญน วทติ. อวตํ ปาลยตุ.

141. “新月(bālindu)”等。新月之美(vibhama)即其可爱之处(manoharattaṃ)。“能以其本性截断此美者”，是指如同初五新月之月牙(kalā)的指甲(nakha)行列，那圣者之王(muninda)的莲足(padāniyeva ambhojāni)之光辉，与彼等指甲行列的光辉(kanti)或光彩(sobhā)相结合(valitā/saṃyuttā)。“你们(vo)”是一般性的称呼。“愿其护佑(avataṃ)”即是愿其守护(pālayatu)。

---

๑๔๑. พาลินฺทุ…เป… กนฺติภิ ตรุณจนฺทวิลาสวินาสนสภาวสมนฺนาคตนขปนฺติโสภาหิ สห วลิตา สํยุตฺตา สา มุนินฺทปทมฺโภชกนฺติ สา สมฺพุทฺธปาทปทุมโสภา โว ตุมฺเห อวตํ รกฺขตูติ. พาโล จ โส อินฺทุ จาติ จ, ตสฺส วิพฺภโมติ จ, ตํ ฉินฺทติ สีเลนาติ จ, นขานํ อาวลิโยติ จ, ตาสํ กนฺตีติ จ, พาลินฺทุวิพฺภมจฺเฉทิโย จ ตา นขราวลิกนฺติโย จาติ จ, มุนินฺทสฺส ปทานีติ จ, ตานิเยว อมฺโภชานีติ จ, เตสํ กนฺตีติ จ วิคฺคโห.

141. “新月”……乃至……与具有摧毁新月(taruṇacanda)美姿(vilāsa)之本性的指甲行列(nakhapanti)的光彩相结合，那圣者之王(muninda)的莲足之光辉，即正自觉者(sambuddha)足莲的光彩，愿其护佑(avataṃ)你们(vo)。其解析(viggaho)为：“是年幼的月亮”、“其美姿”、“以其本性截断之”、“指甲的行列”、“彼等之光辉”、“能截断新月之美者即是彼指甲行列之光辉”、“圣者之王的足”、“彼等即是莲花”、“彼等之光辉”。

---

๑๔๒.

142.

---

อุกฺกํสวนฺโต [Pg.164] โย โกจิ,คุโณ ยทิ ปตียเต;

อุทาโร’ยํ ภเว เตน,สนาถา พนฺธปทฺธติ.

若有任何卓越特质，于此中得以彰显，此即是“崇高”(udāra)；由此，作法之次第即有所依。

---

๑๔๒. อุทารตฺตมวธารยมาห ‘‘อุกฺกํสวนฺโต’’อิจฺจาทิ. โย โกจิ ‘‘อิทเมเว’’ติ นิยมาภาวา คุโณ จาคาติสยาทิโก อุกฺกํสวนฺโต อธิมตฺโต ยทิ ปตียเต วิญฺญายเต พนฺเธติ วิญฺญายติ ‘‘พนฺธปทฺธตี’’ติ วกฺขมานตฺตา, อยํ อุทาโร ภเวติ วิธิ. อุทาโรยํ โหตุ, กึ ตโต สิยาติ อาห ‘‘เตนิ’’จฺจาทิ. เตน อุกฺกํสวตา คุเณน พนฺธปทฺธติ รจนกฺกโม นาถภูเตน อุทารคุเณน สห วตฺตตีติ สนาถา, สมฺปทาวาติ วุตฺตํ โหติ.

142. 为确定高贵性，（作者）说“卓越”等。任何没有‘唯此’限制的特质，如布施之超胜等，若在结构中被认知、被理解为卓越、超胜，因为接下来会说‘结构之次第’，此即为高贵之法。愿此高贵存在，其后如何？（作者）说“因此”等。依此卓越之特质，结构之次第（即创作之顺序），与作为依止的高贵特质共存，故为‘有依止’，此即是说‘圆满’。

---

๑๔๒. อิทานิ อุทารตฺตมุทฺทิสติ ‘‘อุกฺกํเส’’จฺจาทินา. อุกฺกํสวนฺโต อติสยวา โยโกจิ คุโณ จาคาติสยาทิโก สทฺทาวลิยา ปฏิปาทนีโย อานุภาโว ยทิ ปตียเต สเจ กตฺถจิ พนฺเธ วิญฺญายเต, อยํ ยถาวุตฺตคุโณ อุทาโร นาม ภเว. เตน กึ ปโยชนนฺติ เจ? พนฺธพนฺธติ ปทาวลิ เตน อุกฺกํสวตา คุเณน สนาถา สปฺปติฏฺฐา โหติ. อุกฺกํโส อสฺส อตฺถีติ จ, นาเถน สห วตฺตตีติ จ, พนฺธสฺส ปทฺธตีติ จ วิคฺคโห.

142. 如今以“卓越”等词阐明高贵性。任何卓越、超胜之特质，如布施之超胜等，其威力应由文句表达，若在某结构中被认知、被理解，此如前所说之特质，即名为高贵。若问：“此有何用？”（答：）文句之结构，因彼卓越之特质而成为有依止、有根基者。“彼有卓越”，“与依止共存”，“结构之次第”，此为词语分析。

---

๑๔๓.

143.

---

ปาทมฺโภชรโชลิตฺต-คตฺตา เยตว โคตม;

อโห เต ชนฺตโว ยนฺติ, สพฺพถา นิรชตฺตนํ.

乔达摩啊，凡身体沾染您莲足之尘者，啊！彼等众生，彻底达到无尘垢之境。

---

๑๔๓. ตมุทาหรติ ‘‘ปาเท’’จฺจาทินา. โคตมาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ. ตว ภควโต ปาทมฺโภชานํ รชานิ เรณโว, เตหิ ลิตฺตานิ อุปเทหิตานิ คตฺตานิ เยสนฺติ วิคฺคโห. เย ชนา เต ชนฺตโว สพฺพปฺปกาเรน รโชลเวนาปฺยนุปลิตฺตตฺตา รเชหิ กิเลสสงฺขาเตหิ [Pg.165] นิคฺคตา นิรชา, เตสํ ภาโว นิรชตฺตนํ นิกฺกิเลสภาวํ ยนฺติ ปาปุณนฺติ. อโห อจฺฉริยํ ยโต รชสา ลิตฺตา นาม สํกิลิฏฺฐาเยว สิยุํ, ภวํ ปน ปาทรชสา วิเลปเน ชเน นิรเช กโรติ. อจฺฉริยํ ภวโต อิทนฺติ อตฺโถ.

143. （作者）以“足”等偈颂举例说明。“乔达摩”，是依其氏族称呼世尊。“您的，世尊的，莲足之尘，即是微尘，彼等之身体为彼所涂染”，此为词语分析。那些人，那些众生，因丝毫不为尘垢所染，已离名为“烦恼”之尘垢，故为无尘垢者；他们达到无尘垢之状态，即无烦恼之状态。啊，奇哉！因凡为尘所染者，必为所污；而您却以足尘涂染众人，令其无尘。此即“您（世尊）之事，诚为奇特”之义。

---

๑๔๓. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘ปาทมฺโภเช’’จฺจาทินา. โภ โคตม เย สตฺตา ตว ตุยฺหํ ปาทมฺโภชรโชลิตฺตคตฺตา ปาทปทุมเรณุลิตฺตมตฺถกนลาฏาทิสรีราวยวยุตฺตา เต ชนฺตโว สตฺตา สพฺพถา กิเลสสงฺขาตรโชชลฺเลหิ อนุปลิตฺตตฺตา สพฺพปฺปกาเรน นิรชตฺตนํ วิคตกิเลสรโชภาวํ ยนฺติ ปาปุณนฺติ, อโห อจฺฉริยํ. รโชลิตฺตา นาม สํกิลิฏฺฐา สิยุํ, ตฺวํ ปน ปาทรชสา อุปลิตฺเตปิ สตฺเต นิรเช กโรสีติ ภาโว. อิห ภควโต อุกฺกํสคุโณ ทีปิโต โหติ. ปาทานิเยว อมฺโภชานีติ จ, เตสํ รชานีติ จ, เตหิ ลิตฺตานิ คตฺตานิ เยสนฺติ จ, รเชหิ กิเลเสหิ นิคฺคตาติ จ, เตสํ ภาโวติ จ วากฺยํ.

143. 如今以“莲足”等偈颂举例说明。“乔达摩啊！凡夫众生，其头、额等身体部位，皆为您的莲足之尘所涂染，彼等众生，因完全不为名为烦恼之尘垢所染，故以各种方式达到无尘垢之境，即远离烦恼尘垢之状态，啊，奇哉！”“为尘所染”本应为“被染污”，而您却能使被足尘所染之众生变为无尘，此即其义。于此，世尊之卓越功德得以彰显。“足即是莲”，“彼之尘”，“彼等之身体为彼所涂染”，“已离名为烦恼之尘垢”，“彼之状态”，此为文句分析。

---

๑๔๔.

144.

---

เอวํ ชินานุภาวสฺส, สมุกฺกํโส’ตฺรทิสฺสติ;

ปญฺญวา วิธินา’เนน, จินฺตเย ปรมีทิสํ.

如是胜者之威德，其卓越于此彰显；有慧者应以此法，思量其他类似义。

---

๑๔๔. โก ปเนตฺถ อุกฺกํสวนฺโต คุโณ เยน พนฺโธ สนาโถ สิยาติ เจ? อาห ‘‘เอว’’มิจฺจาทิ. เอวมิติ ชินานุภาวสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธปภาวสฺส สมุกฺกํโส อติสโย ทิสฺสติ ปทิสฺสเต อตฺร พนฺเธ, ตสฺมา ชินานุภาเวน อุกฺกํสวตา คุเณน พนฺโธ สนาโถ สิยาติ. ปการมิมมญฺญตฺรปิอติทิสนฺโต อาห ‘‘ปญฺญวา’’ติอาทิ. ปญฺญวา ปญฺญาสมฺปนฺโน อเนน วิธินา อิมินา ปกาเรน เอทิสํ เอวรูปํ ปรํ อญฺญํ จินฺตเย วิตกฺเกยฺย.

144. 若问：“此处有何卓越特质，能令结构有依止？”（答：）说“如是”等。即：如是，于此结构中，得见胜者之威德，即正自觉者之威力，其卓越超胜之处。是故，依胜者威德此一卓越特质，结构方有依止。为将此法亦推及他处，（作者）说“有慧者”等。有慧者，即智慧圆满者，应以此法、此式，思量、审察其他如此、此类者。

---

๑๔๔. อิทานิ [Pg.166] ยถาวุตฺตคุณนิทสฺสนญฺจ สิสฺสานุสาสนญฺจ ทสฺเสติ ‘‘เอว’’มิจฺจาทินา. อตฺร อิมิสฺสํ อนนฺตรคาถายํ เอวํ ยถาวุตฺตกฺกเมน ชินานุภาวสฺส ตถาคตปฺปภาวสฺส สมุกฺกํโส อาธิกฺกํ ทิสฺสติ ปทิสฺสเต, ตสฺมา ชินานุภาวสงฺขาเตน อุกฺกํสวตา คุเณน พนฺโธ สนาโถ ภเวยฺย. ปญฺญวา ปสตฺถญาณวนฺโต อเนน วิธินา อิมินา กเมน อีทิสํ ปรํ อญฺญํ จินฺตเย กปฺเปยฺย.

144. 如今，（作者）以“如是”等偈颂，显示如前所说特质之范例及对弟子之教诫。于此紧随之偈中，如是，依前述次第，胜者之威德，即如来之威力，其卓越、优胜得以彰显。是故，依名为“胜者威德”之卓越特质，结构当有依止。有慧者，即具卓越智慧者，应以此法、此序，思量、构想其他此类者。

---

๑๔๕.

145.

---

อุทาโร โสปิ วิญฺเญยฺโย,ยํ ปสตฺถวิเสสนํ;

ยถา กีฬาสโร ลีลา-หาส เหมงฺคทาทโย.

凡是值得称赞之修饰，彼亦应知为高贵；例如游戏池、嬉戏之笑、金臂钏等。

---

๑๔๕. อปรมุทารปฺปการํ ทสฺเสตุมาห ‘‘อุทาโร’’อิจฺจาทิ. ยํ ปสตฺถํ สิลาฆนียํ วิเสสนํ อุปาทิยติ, โสปิ น ปน ยถาวุตฺโตว อุทาโร วิญฺเญยฺโย. ‘‘ยเถ’’ตฺยุทาหรติ. กีฬาย กีฬตฺถํ สโร, ลีลาย ยุตฺโต หาโส, เหมํ เหมมยมงฺคทนฺติ สมาโส, ตํ อาทิ เยสนฺติ พาหิรตฺโถ. อาทิสทฺเทน กุสุมทามมณิเมขลาทีนํ สงฺคโห. อยํ ตุ พนฺธผรุสคามฺมปริจฺจาคา สมฺภวติ.

145. 为显示另一类高贵，（作者）说“高贵”等。凡所用之修饰为值得称赞、值得赞扬者，彼亦应知为高贵，而非仅如前所说者。以“例如”举例说明。“为游戏之池”，“与嬉戏相应之笑”，“黄金所制之臂钏”，此为复合词。“彼等以此为首”是其外在含义。“等”字包含花环、宝带等。此种高贵，由舍弃结构之粗俗、鄙陋而成就。

---

๑๔๕. อญฺญมปิ อุทารํ ทสฺเสติ ‘‘อุทาโร’’จฺจาทินา. ยํ ปสตฺถวิเสสนํ ปสํสนียวิเสสนํ โหติ, โสปิ อุทาโรติ วิญฺเญยฺโย. ‘‘ยถา’’ติ ตมุทาหรติ. กีฬาสโร กีฬาย กโต สโร. ลีลาหาโส ลีลาย ยุตฺโต หาโส. เหมงฺคทาทโย สุวณฺณเกยูราอิจฺจาทโยติ. กีฬตฺถาย สโรติ จ, ลีลาย ยุตฺโต หาโสติ จ, เหมํ เหมมยํ องฺคทนฺติ จ, ลีลาหาโส จ เหมงฺคทญฺจาติ จ, ตานิ อาทีนิ เยสํ กุสุมทามมณิเมขลาทีนนฺติ จ วิคฺคโห. อยมุทาโร พนฺธผรุสคามฺมาทิโทสปริจฺจาเคน สิชฺฌติ.

145. 又以“高贵”等词显示另一高贵。凡为值得称赞之修饰，即值得赞颂之修饰，彼亦应知为高贵。以“如”举例说明。“游戏池”是为游戏所造之池。“嬉戏之笑”是与嬉戏相应之笑。“金臂钏等”即金手镯等。“为游戏之池”，“与嬉戏相应之笑”，“黄金所制之臂钏”，“嬉戏之笑与金臂钏”，及“彼等以花环、宝带等为首”，此为词语分析。此种高贵，由舍弃结构中粗俗、鄙陋等过失而成就。

---

๑๔๖.

146.

---

โลกิยตฺถานติกฺกนฺตา,[Pg.167] กนฺตา สพฺพชนานปิ;

กนฺติ นามา’ติวุตฺตสฺส,วุตฺตา สา ปริหารโต.

不逾世间义，普悦一切人；是名为“优美”，由离增语说。

---

ยถา ‘‘มุนินฺท’’อิจฺจาทิ.

如“牟尼王”等例。

---

๑๔๖. กนฺตึ กถยติ ‘‘โลกิยิ’’จฺจาทินา. โลเก วิทิโต โลกิโย, ตํ โลกิยํ อตฺถํ อภิเธยฺยํ อนติกฺกนฺตา อนตีตา สพฺเพสํ กวีนมิตเรสํ วา ชนานํ เอว กนฺตา มโนหรา กนฺติ นามาติ วุจฺจติ. อยํ ปน สทฺทคุโณ อติวุตฺตสฺส วากฺยโทสสฺส ปริจฺจาเคน สมฺภวติ. เตนาห ‘‘อติวุตฺตสฺสา’’ติอาทิ. อุทาหรณตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

146. 以“世间的”(lokiya)等词来解释优美性(kanti)。“在世间广为人知”即是世间，不超越、不违背此世间之义与所说之义，为所有诗人或其他大众所喜爱、悦意，此即称为优美。然而，此语言品质，是通过舍弃“过度言说”(ativutta)的语句过失而产生的。因此说“过度言说”等。其示例之义已于前述。

---

๑๔๖. อิทานิ กนฺตึ ทสฺเสติ ‘‘โลกิยิ’’จฺจาทินา. โลกิยตฺถานติกฺกนฺตา โลเก ปสิทฺธสทฺทตฺถมนติกฺกนฺตา สพฺพชนานํ สกลกวีนํ กนฺตา มนุญฺญา กนฺติ นาม วุจฺจเต, สา อติวุตฺตสฺส อติวุตฺตโทสสฺส ปริหารโต วุตฺตา โทสปริหารปริจฺเฉเท กถิตา โหติ. อติวุตฺตโทสปริหารโต เอว กนฺติยา สิทฺธตฺตา ตสฺส ลกฺขิโย เอว เอติสฺสา โหตีติ อธิปฺปาโย. โลเก วิทิโตติ จ, โส จ โส อตฺโถ เจติ จ วิคฺคโห. ‘‘ยถา’’ติ กนฺติยา อุทาหรณํ ทสฺเสติ ‘‘มุนินฺท’’อิจฺจาทิ. ตํ วุตฺตเมว.

146. 现在以“世间的”(lokiya)等语开示优美性(kanti)。不超越世间之义，不违背世间通行的词义，为一切人与所有诗人所喜爱、所悦意，此名为“优美”。此优美性因其能免除“过度言说”(ativutta)之过失，故于“除过章”(Dosaparihāra-pariccheda)中被论及。其意为：优美性正是由免除过度言说之过失而成就，故此即是其特征。其语法分析为“世间所知”(loke vidita)以及“此与彼义”(so ca so attho ca)。“如”字则以“牟尼主”(muninda)等句来开示优美性的例子，此已如前述。

---

๑๔๗.

147.

---

อตฺถพฺยตฺตา’ภิเธยฺยสฺสา-เนยฺยตา สทฺทโต’ตฺถโต;

สา’ยํ ตทุภยา เนยฺย-ปริหาเร ปทสฺสิตา.

义之明了(atthabyatti)者，所说之义不需衍义(aneyyatā)，无论从词或从义；此不需衍义性由彼二者所生，已于“除衍义”(neyyaparihāra)中开示。

---

ยถา ‘‘มรีจิ’’จฺจาทิ จ, ‘‘มโนนุรญฺชโน’’จฺจาทิ จ.

如“阳焰”(marīci)等，以及“悦意”(manonurañjano)等。

---

๑๔๗. อตฺถพฺยตฺตึ [Pg.168] พฺยญฺชยติ ‘‘อตฺถพฺยตฺตาภิเธยฺยิ’’จฺจาทินา. อภิเธยฺยสฺส สมฺพนฺธอตฺถสฺส สทฺทโต อตฺถโต วา สามตฺถิยโต วา อเนยฺยตา ปตีติ อญฺญถา วคโม คตฺยนฺตราภาวา, ยโต วุตฺตํ ‘‘ทุลฺลภาวคตี สทฺท-สามตฺถิยวิลงฺฆินี’’ติ. ตมนุวทิตฺวา อตฺถพฺยตฺติ วิธียเต. สา ปน พฺยากิณฺณเนยฺยาทิโทสวชฺชนาย ชายเต. ตทุภยา ชาตา สายํ อเนยฺยตา เนยฺยปริหาเร ปทสฺสิตา ปกาสิตา. ปฐมทุติโยทาหรณสฺสตฺโถ วุตฺโต.

147. 以“义之明了所说”(atthabyattābhidheyyi)等偈颂来阐明“义之明了”(atthabyatti)。所说相关之义，从词、从义、或从功能(sāmatthiya)上，皆不需衍义(aneyyatā)，此即是其理解(patīti)，因无其他理解之途径。如言：“理解难得，超越词之功能(saddasāmatthiya)。”复述此义后，“义之明了”得以确立。此(义之明了)之产生，是为了避免“杂乱衍义”(byākiṇṇaneyya)等过失。此由二者所生的不需衍义性，已于“除衍义”(neyyaparihāra)中开示说明。第一及第二例之义已述。

---

๑๔๗. อิทานิ อตฺถพฺยตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘อตฺถพฺยตฺติ’’จฺจาทินา. อภิเธยฺยสฺส อตฺถสฺส สทฺทโต อตฺถโต อตฺถสามตฺถิยโต จ อเนยฺยตา ตตฺเถว วิชฺชมานตฺตา สทฺทสฺส อตฺถสฺส วา อาหริตฺวา วตฺตพฺพสฺส อภาโว อตฺถพฺยตฺติ นาม, ตทุภยา เตหิ ทฺวีหิ ชาตา สา อยํ อเนยฺยตาสงฺขตา อตฺถพฺยตฺติ เนยฺยปริหาเร เนยฺยโทสปริหารปเทเส ปทสฺสิตา ปกาสิตาติ. ‘‘ทุลฺลภาวคตี สทฺท-สามตฺถิยวิลงฺฆินี’’ติ วุตฺตตฺตา อตฺถปตีติ ปน วินา สทฺทญฺจ สามตฺถิยญฺจ อญฺญถานุปลพฺภตีติ อิห ‘‘สทฺทโต อตฺถโต’’ติ วุตฺตํ. อตฺถสฺส พฺยตฺติ ปตีตีติ จ, นตฺถิ เนยฺยํ อาหริตพฺพํ อสฺส อภิเธยฺยสฺสาติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ, เต จ เต อุโภ สทฺทตฺถา จาติ จ, เต อวยวา เอติสฺสาติ จ, เนยฺยสฺส ปริหาโรติ จ วากฺยํ. อิทานิ ‘‘ยเถ’’จฺจาทินา ทฺวิปฺปการาย อตฺถพฺยตฺติยา ยถากฺกมํ อุทาหรณมนุสฺสาเรติ ‘‘มริ’’จฺจาทิคาถาทฺวเยน, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

147. 现在以“义之明了”(atthabyatti)等语开示“义之明了”。所说之义，从词、从义、及从义之功能(atthasāmatthiya)上，皆不需衍义(aneyyatā)，因其义已然存在，无须引入或言说任何词或义，此即名为“义之明了”。此由彼二者所生、名为“不需衍义性”(aneyyatāsaṅkhata)的“义之明了”，已于“除衍义”(neyyaparihāra)即“除衍义过失”(neyyadosaparihāra)之处开示说明。因已言“理解难得，超越词之功能”，且若无词与功能，则义之理解无从获得，故此处说“从词、从义”。其语句分析为：“义之明了即是理解”(Atthassa byatti patīti)；“于此所说之义，无有需衍引者”(natthi neyyaṃ āharitabbaṃ assa abhidheyyassa)；“彼之状态”(tassa bhāvo)；“彼二者，即词与义”(te ca te ubho saddatthā ca)；“彼等为其组成部分”(te avayavā etissā)；以及“衍义之免除”(neyyassa parihāro)。现在以“如”(yathā)等语，藉由以“阳焰”(marīci)等开头的两首偈颂，依次引述两种义之明了的例子，此已于下文述及。

---

ปุน อตฺเถน ยถา –

再者，依义而言，如：

---

๑๔๘.

148.

---

สภาวามลตา ธีร,มุธา ปาทนเขสุ เต;

ยโต เต’วนตานนฺต-โมฬิจฺฉายา ชหนฺติ โน.

贤者啊(dhīra)，汝足甲之天生洁净，实为徒然；因其不曾舍离，俯首者无尽宝冠之倒影。

---

๑๔๘. ปุน [Pg.169] ทุติเย ตุ ธีราติ อามนฺตนํ. เต ตว ปาทนเขสุ สภาวามลตา ปกติปริสุทฺธตา มุธา ตุจฺฉา. กสฺมาติ เจ? ยโต ยสฺมา การณา เต ปาทนขา อวนตสฺส สนฺนตสฺส อนนฺตสฺส นาคราชสฺส โมฬิโน กิรีฏสฺส อวนตานํ วา นรมรานํ อนนฺตานํ โมฬีนํ ฉายา ฉวิโย โน ชหนฺติ น ปริจฺจชนฺติ, สญฺฉวิโย ปน ชหนฺตีติ. เอตฺถ นเขสุ สญฺฉวิตฺตา ปาทนขสฺส โมฬีนํ นิรนฺตรปฺปณามาพฺยภิจารานรมราทีนํ ภควโต ปาทารวินฺทวนฺทนํ สามตฺถิยา ผุฏํ คมฺยเต.

148. 再者，于第二例中，“贤者”(dhīra)是称呼。汝足甲之天生洁净(sabhāvāmalatā)、自然清净(pakatiparisuddhatā)，实为徒然(mudhā)、空虚(tucchā)。若问何故？因为汝之足甲，不曾舍离俯首、谦恭的无尽龙王(ananta nāgarāja)之宝冠(moḷi, kirīṭa)，或俯首的无量人天(naramara)之宝冠的倒影(chāyā)与光泽(chavi)，反而舍弃了自身的光泽。在此，从足甲带有宝冠的光泽这一点，可以由其言外之义(sāmatthiyā)清楚地推知：人、天等众生对世尊(bhagavā)莲足无有间断、无有差谬的顶礼。

---

๑๔๘. ‘‘ปุน อตฺเถน ยถา สภาวิ’’จฺจาทิ. ธีร เต ตว ปาทนเขสุ สภาวามลตา ปกติปริสุทฺธตา มุธา ตุจฺฉา. กสฺมาติ เจ? ยโต ยสฺมา เต จรณนขา อวนตานนฺตโมฬิจฺฉายา ปาทานตสฺส อนนฺตนาคราชสฺส กิรีฏสฺส สมฺพนฺธินี, อวนตานํ วา อนนฺตานํ เทวมนุสฺสานํ โมฬีนํ ฉายา กนฺติโย โน ชหนฺติ น วิชหนฺติ, ปกติวณฺณํ ปหาย กิรีฏกนฺติสทิสา เต โหนฺติ, ตสฺมา เอตฺถ จนฺทกิรณสนฺนิภานํ นขรํสีนํ สมีเป โมฬีนํ นขรํสีหิ อมทฺทิตสกกนฺติยุตฺตภาวมาปชฺชนํ ตาทิสานํ นิรนฺตรปฺปณามาภาวาภาวโต ขตฺติยาทีนํ มุนินฺทปาทารวินฺททฺวนฺเท นิรนฺตรปฺปณาโม สามตฺถิยา วิภูตํ คมฺยเต. สสฺส ภาโวติ จ, เตน อมลาติ จ, เตสํ ภาโวติ จ, ปฐมปกฺเข อวนโต จ โส อนนฺโต จาติ จ, ตสฺส โมฬีติ จ, ตสฺส ฉายาโยติ จ, ทุติยปกฺเข อนนฺตา จ เต โมฬี เจติ จ, อวนตานํ อนนฺตโมฬีติ จ, เตสํ ฉายาโยติ จ วากฺยํ.

148. “再者，依义理者，如自性”等。贤者啊！汝足甲之天生无垢、自然清净，实为徒然、空虚。若问何故？因为汝之足甲，与俯首之无尽龙王(Anantanāgarāja)之宝冠相关，或不舍离俯首之无量天人宝冠的倒影与光泽，舍弃了本来的颜色，变得如同宝冠的光彩一般。因此，在此处，于月光般的指甲光芒旁，宝冠能保有不为指甲光芒所压制的自身光辉，此种状态是因该类众生持续不断的顶礼之故。由此，由其言外之义(sāmatthiyā)可清楚了知，刹帝利(khattiya)等人对牟尼主双莲足的持续顶礼。其语句分析为：“自之状态”(Sassa bhāvo)；“因此无垢”(tena amalā)；“彼等之状态”(tesaṃ bhāvo)；于第一种解释：“彼俯首者与无尽龙王”(avanato ca so ananto ca)；“彼之宝冠”(tassa moḷi)；“彼之倒影”(tassa chāyā)；于第二种解释：“无量者与彼等宝冠”(anantā ca te moḷī)；“俯首者之无量宝冠”(avanatānaṃ anantamoḷī)；“彼等之倒影”(tesaṃ chāyā)。

---

๑๔๙.

149.

---

‘‘พนฺธสาโร’’ติ มญฺญนฺติ, ยํ สมคฺคาปิ วิญฺญุโน;

ทสฺสนาวสรํ ปตฺโต, สมาธิ นาม’ยํ คุโณ.

一切智者皆认为，此乃文构之精髓；此名为“一贯”(samādhi)之德，已得机缘获开示。

---

๑๔๙. สมาธิผลํ กิจฺจาห ‘‘พนฺเธ’’จฺจาทิ. ยนฺติ ยํ สมาธึ พนฺธสฺส คชฺชปชฺชมิสฺสภาวสฺส สาโรติ สพฺพสฺส ชีวิตํ [Pg.170] ตปฺปรายตฺตา พนฺธสฺส สมคฺคาปิ วิญฺญุโน สพฺเพปิ กวิโน มญฺญนฺติ จินฺเตนฺติ ชานนฺติ, อยํ สมาธิ นาม สมาธิขฺโย คุโณ ทสฺสเน ปกาสเน อวสรํ โอกาสํ อโนตฺตรตฺตา ปรสฺส สมฺปตฺโต อุทฺทิฏฺฐานุกฺกเมนาติ.

149. 为说“一贯”(samādhi)之果，而言“于文构”等。一切具足的智者、一切诗人都认为、思量、了知，彼“一贯”是文构（即散文与诗歌混合体）之精髓，是其全体之生命，因其文构之成立依赖于彼。此名为“一贯”之德，因其无上性，已依所列顺序，获得为他人开示说明之机缘。

---

๑๔๙. อิทานิ สมาธโย นิทฺทิสติ ‘‘พนฺธิ’’จฺจาทินา. สมคฺคา อปิ วิญฺญุโน สพฺเพปิ กวโย ยํ สมาธึ ‘‘พนฺธสาโร’’ติ ปชฺชคชฺชวิมิสฺสสงฺขาตสฺส พนฺธสฺส ชีวิตมิติ มญฺญนฺติ, อยํ สมาธิ นาม คุโณ ทสฺสนาวสรํ ปตฺโต อุทฺทิฏฺฐานุกฺกเมน ทสฺสโนกาสํ ปตฺโต โหติ. พนฺธสฺส สาโรติ จ, ทสฺสเน อวสรนฺติ จ, ตํ ปตฺโตติ จ วิคฺคโห.

149. 现在以“于文构”等语指示“一贯”。一切智者与一切诗人都认为，彼“一贯”是名为“文构之髓”者，是名为诗歌与散文混合体之文构的生命。此名为“一贯”之德，已得开示之机缘，即已依所列顺序，获得开示之机会。其语法分析为：“文构之髓”；“于开示之机缘”；以及“已得彼者”。

---

๑๕๐.

150.

---

อญฺญธมฺโม ตโต’ญฺญตฺถ,โลกสีมานุโรธโต;

สมฺมา อาธียเต’จฺเจ’โส,สมาธีติ นิรุจฺจติ.

一物之属性，用于另一物，随顺世间惯例，善巧施设故，此名为“一贯”。

---

๑๕๐. กถมยํ สทฺทโวหาโร พนฺเธ ‘‘สมาธี’’ติ วุจฺจตีตฺยาห ‘‘อญฺเญ’’จฺจาทิ. อญฺญสฺส วตฺถุโน ปกตาเปกฺขาย ธมฺโม คุโณ ปสิทฺโธ, ตโต ตสฺมา มุขฺยวิสยา อญฺญตฺถ อมุขฺเย วิสเย โลกสีมานุโรธโต โลกปฺปตีตฺยนุวตฺตเนน สมฺมา สาธุ โลกสีมานุวตฺตนเมเวห สาธุตฺตํ อาธียเต อาโรปฺยเต, อิติ อิมินา การเณน เอโส เอวํวิโธ ธมฺโม ‘‘สมาธี’’ติ นิรุจฺจตีติธ สมฺมา อาธียตีติ เอวํ นีหริตฺวา วุจฺจตีติ อตฺโถ.

150. “一贯”此语，为何用于“文构”？故言“一物之”等。相对于当前所论及者，另一事物之著名的法或德，从彼主要对象，转至另一非主要对象，乃是随顺世间惯例，即随顺世间共许而为，被善巧地施设、安立。此中，随顺世间惯例本身即是“善”。以此之故，如是之法被称为“一贯”。其义为：此处，以“被善巧地施设”（sammā ādhīyati）之方式抉择而言说。

---

๑๕๐. ‘‘สมาธี’’ติ อยํ โวหาโร พนฺธวิสเย กถํ ปวตฺตตีติ อาสงฺกายํ ปฐมํ นิพฺพจนํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘อญฺญิ’’จฺจาทิ. ยสฺมา อญฺญธมฺโม สมาธานสฺส วิสยภูตอมุขฺยโต อญฺญสฺส มุขฺยวตฺถุโน ปสิทฺธคุโณ, ตโต [Pg.171] มุขฺยวิสยโต อญฺญตฺถ อมุขฺยวิสเย โลกสีมานุโรธโต โลกโวหารมริยาทาวิโรธภาเวน โลกปฺปตีตฺยนุวตฺตเนเนว สมฺมา อาธียติ ฐปียติ, อิติ อิมินา การเณน เอโส ยถาวุตฺตคุโณ ‘‘สมาธี’’ติ นิรุจฺจติ วุจฺจตีติ. อญฺญสฺส ธมฺโมติ จ, โลกสฺส สีมาติ จ, ตสฺสา อนุโรโธติ จ วิคฺคโห.

150. 为遣除“‘一贯’此语，如何用于文构之领域？”的疑问，为开示其最初的释义，故言“一物之”等。因为一法，乃另一主要事物之著名功德，而非作为施设对象的非主要事物之功德，故从主要对象，转至另一非主要对象时，乃是随顺世间惯例，即不违背世间言谈之规范，仅随顺世间共许而善巧地施设、安立。以此之故，此如上所述之德，被称为、言为“一贯”。其语法分析为：“一物之法”；“世间之界限”；以及“随顺于彼”。

---

สมาธิอุทฺเทส

一贯之概述

---

๑๕๑.

151.

---

อปาเณ ปาณินํ ธมฺโม, สมฺมา อาธียเต กฺวจิ;

นิรูเป รูปยุตฺตสฺส, นิรเส สรสสฺส จ.

于无生命者，有生命者之法，有时被善巧施设；于无色者，有色者之法；于无味者，有味者之法亦然。

---

๑๕๒.

152.

---

อทฺรเว ทฺรวยุตฺตสฺส, อกตฺตริปิ กตฺตุตา;

กฐินสฺสา’สรีเรปิ, รูปํ เตสํ กมา สิยา.

于无流动物，有流动物之法；于非作者，亦有作者性；于无身体者，亦有坚硬者之法。彼等之例，依序可知。

---

๑๕๑-๑๕๒. สมาธานวิสยมาห ‘‘อปาเณ’’อิจฺจาทิ. กฺวจิ ฐาเน ปาณินํ ปาณวนฺตานํ ปทตฺถานํ ธมฺโม คุโณ อปาเณ ปาณวิรหิเต วตฺถุนิ สมฺมา โลกปตีตฺยนุวตฺตเนน อาธียเต อาโรปฺยเต, เอวมุปริปิ ยถานุรูปํ. นิรูเปติ รูปวิรหิเต วตฺถุนิ, กฺวจีติ สพฺพตฺถ อนุวตฺตติ. อสรีเร อฆเน อสํหเต วตฺถุนิ กฐินสฺส ทฬฺหสฺส, เตสํ ยถาวุตฺตานํ สมาธีนํ รูปํ อุทาหรณํ กมา อุทฺทิฏฺฐานุกฺกเมน.

151-152. 以“于无生命者”等语说明施设之对象。在某些地方，有生命者（pāṇinaṃ），即有气息者（pāṇavantānaṃ）之法或德，于无生命、无气息之事物上，随顺世间共许而被善巧地施设、安立。同样，其余亦应类推。‘于无色者’（Nirūpe）指于无色之事物。‘有时’（kvaci）一词遍通一切处。于无身体（asarīre），即不坚实（aghane）、不积聚（asaṃhate）之事物上，[施设]坚硬（kaṭhinassa）、坚固（daḷhassa）[者之法]。彼等如前所说诸“一贯”之形式，即其范例，依所列举之顺序[可知]。

---

๑๕๑-๑๕๒. อุทฺเทเส ‘‘สมาธโย’’ติ พหุวจเนน นิทฺทิฏฺฐานํ สมาธีนํ วิสยมุปทสฺเสติ ‘‘อปาเณ’’จฺจาทินา. กฺวจิ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน ปาณินํ ธมฺโม อินฺทฺริยพทฺธานํ คุโณ อปาเณ ปาณรหิตวตฺถุมฺหิ สมฺมา โลกปตีติอนุสาเรน อาธียเต อาโรปฺยเต, กฺวจิ รูปยุตฺตสฺส รูปวนฺตวตฺถุโน ธมฺโม นิรูเป รูปรหิตวตฺถุมฺหิ, กฺวจิ สรสสฺส รสวนฺตสฺส วตฺถุโน ธมฺโม นิรเส รสรหิเต จ, กฺวจิ ทฺรวยุตฺตสฺส ทฺรววนฺตวตฺถุโน ธมฺโม อทฺรเว ทฺรวรหิเต จ, [Pg.172] กฺวจิ กตฺตุตา กตฺตุคุโณ อกตฺตริปิ, กฺวจิ กฐินสฺส ถทฺธสฺส วตฺถุโน ธมฺโม อสรีเรปิ สรีรรหิเตปิ สมฺมา อาธียเต. เตสํ ฉนฺนํ สมาธีนํ รูปํ อุทาหรณํ กมา ‘‘อปาเณ ปาณิน’’นฺติ อุทฺทิฏฺฐานุกฺกเมน สิยา ภเวยฺยาติ. น สนฺติ ปาณา อสฺเสติ จ, รูปา นิคฺคโตติ จ, รูเปน ยุตฺโตติ จ, รสา นิคฺคโตติ จ, รเสน สห วตฺตมาโนติ จ, ทฺรวาอญฺโญติ จ, ทฺรเวน ทฺรวภาเวน ยุตฺโตติ จ, กตฺตุโต อญฺโญติ จ, กตฺตุโน ภาโวติ จ, นตฺถิ สรีรํ อสฺสาติ จ วิคฺคโห.

151-152. 以“于无生命者”等语，说明在概述中以复数“诸一贯”（samādhayo）所指示的诸“一贯”之对象。有时在某些地方，有生命者（即为诸根所缚者）之法或德，能随顺世间共许而善巧地施设、安立于无生命之事物上；有时，有色事物之法能安立于无色事物上；有时，有味事物之法能安立于无味事物上；有时，有流动物之法能安立于无流动物上；有时，作者之性（kattutā），即作者之德，能安立于非作者上；有时，坚硬（kaṭhinassa）、坚固（thaddhassa）事物之法，亦能善巧地安立于无身体（asarīre）、无形体（sarīrarahite）者上。彼六种“一贯”之形式，即其范例，应依“于无生命者，有生命者”等所列举之顺序而有。其语法分析为：“无生命”（apāṇa）者，“彼无诸气息”；“无色”（nirūpa）者，“离于色”；“与色相应”（rūpayutta）者，“与色结合”；“无味”（nirasa）者，“离于味”；“有味”（sarasa）者，“与味共存”；“无流动物”（adrava）者，“异于流动物”；“与流动相应”（dravayutta）者，“与流动性结合”；“非作者”（akattari）者，“异于作者”；“作者性”（kattutā）者，“作者之状态”；“无身体”（asarīra）者，“彼无身体”。

---

สมาธินิทฺเทส

定的解释

---

อปาเณ ปาณินํ ธมฺโม

于无生命者中，有情之法

---

๑๕๓.

153.

---

อุณฺณาปุณฺณินฺทุนา นาถ, ทิวาปิ สห สงฺคมา;

วินิทฺทา สมฺปโมทนฺติ, มญฺเญ กุมุทินี ตว.

主啊，我思惟，您的睡莲，即使在白天，因与毫相圆月相会，亦无眠而极度欢喜。

---

๑๕๓. ‘‘อุณฺณา’’อิจฺจาทิ. นาถาติ โลกตฺตเยกปฏิสรณภูตตาย ภควนฺตํ อาลปติ. ตว อุณฺณาโรมธาตุสงฺขาเตน ปุณฺณินฺทุนา สห สงฺคมา สํโยเคน กุมุทินี กุมุทินิโย กุมุทากรา ทิวาปิ วินิทฺทา วิคตโสปฺปา สมฺปโมทนฺติ มญฺเญ สุฏฺฐุเยว ปโมทนฺตีติ ปริกปฺเปมีติ. เอตฺถ ปาณิธมฺมสฺส สุรตรูปสฺส สงฺคมสฺส วินิทฺทาย สมฺปีณนสฺส จ อปาณินิ อาโรปิตปุมฺภาเว อุณฺณาปุณฺณินฺทุมฺหิ, ตถา อาโรปิตอิตฺถิภาวาสุ กุมุทินีสุ โลกสีมานุโรเธน สมาธานโต โสยํ ปสิทฺโธ ธมฺโม ‘‘สมาธี’’ติ วุจฺจติ. ตทภิธายี สทฺโท จ อุปจารโต อตฺถานุคามิตฺตา สทฺทิกโวหารํ ทสฺเสติ, เอวมุปริปิ ยถาโยคํ.

153. “毫相”（Uṇṇā）等。称呼世尊为“主”（Nātha），因为他是三界的唯一皈依处。我思惟，您的毫毛（Uṇṇā）舍利，即圆月，因与之相会结合，睡莲池中的睡莲，即使在白天也清醒无眠，消除了昏睡，我想它们一定非常欢喜。在这里，有情之法，即性爱形式的结合与无眠的欢悦，在被赋予男性特征的无生命之物——毫相圆月上，以及被赋予女性特征的睡莲上，通过根据世间习惯进行调和，这种众所周知的法就被称为“定”（samādhi）。表达它的词语，也因顺应含义而显示了世俗约定俗成的用法，其他地方也应如此类推。

---

๑๕๓. เตสุ ปาณิธมฺมสมาธิโน อุทาหรณมาทิสติ ‘‘อุณฺณา’’อิจฺจาทินา. นาถ ตว ตุยฺหํ อุณฺณาปุณฺณินฺทุนา อุณฺณาโรมมณฺฑลสงฺขาตปุณฺณจนฺเทน สห สงฺคมา อญฺญมญฺญสมวายเหตุนา กุมุทินี เกรวากรสงฺขาตา กุมุทินิโย ทิวาปิ [Pg.173] วินิทฺทา วิกสิตา สมฺปโมทนฺติ มญฺเญ อติสนฺตุฏฺฐา โหนฺตีติ กปฺเปมีติ อินฺทุสมฺปโมโท สหสทฺเทน ญายเต. เอตฺถ ปาณิธมฺมสงฺขาโต สุรตสงฺคโม จ นิทฺทาปคโม จ สมฺปโมทนญฺจาติ ติณฺณํ อุณฺณาปุณฺณินฺทุกุมุทินีสงฺขาเตสุ อปาเณสุ โลกโวหารานติกฺกมฺม พุทฺธิยา อาโรปเนน ปาณิธมฺมโต ปสิทฺธา ตโย อตฺถา อิธ สมาธโย นาม, ตปฺปฏิปาทกคนฺโถปิ อตฺถานุคามิตฺตา ตทุปจาเรน สมาธีติ ทฏฺฐพฺโพ. ปุณฺโณ จ โส อินฺทุ เจติ จ, อุณฺณา เอว ปุณฺณินฺทุ จาติ จ, วิคตา นิทฺทา เยหีติ จ วิคฺคโห.

153. 他以“毫相”（Uṇṇā）等词语开始说明有情之法定（pāṇidhammasamādhi）的例子。主啊，我认为您的毫毛光轮，即圆月，因相互结合的缘故，睡莲，即被称为睡莲池的睡莲，即使在白天也清醒绽放，感到非常喜悦，我这样认为是因为月亮带来的喜悦可以通过“共同”（saha）这个词来理解。在这里，被称为有情之法的性交合、无眠和欢喜这三者，通过不超越世间惯例的智慧，投射于毫相圆月和睡莲这些无生命之物上，从有情之法确立了这三种意义，在此被称为诸“定”。阐释这点的典籍，也因为随顺这个意义，通过譬喻可以被看作是“定”。“圆满的”就是那月亮；“毫相”（Uṇṇā）本身就是圆月；以及“已经远离睡眠的”（viniddā）等等，都是这样解释的。

---

นิรูเป รูปยุตฺตสฺส

于无色者中，有色之法

---

๑๕๔.

154.

---

ทยารเสสุ มุชฺชนฺตา, ชนา’มตรเสสฺวิ’ว;

สุขิตา หตโทสา เต, นาถ ปาทมฺพุชานตา.

主啊，归敬您莲足的众生，沉浸于慈悲之味中，犹如沉浸于甘露之味；彼等已除诸过失，获得安乐。

---

๑๕๔. ‘‘ทยา’’อิจฺจาทิ. นาถ เต ปาทมฺพุเชสุ อานตา ปณามวเสน ชนา ติโลกกุหรปวตฺติโน สตฺตา อมตรเสสฺวิว ปียูสรเสสุ วิย ทยารเสสุ กรุณารเสสุ คุเณสุ. ‘‘สิงฺคาราโท วิเส วีริเย, คุเณ ราเค ทฺรเว รโส’’ติ หิ นิฆณฺฏุ. มุชฺชนฺตา นิมุชฺชมานา หตา นฏฺฐา โทสา วาตาทโย อมตปกฺเข, อญฺญตฺถ ตุ หตา นฏฺฐา โทสา ราคาทโย เยสนฺติ วิคฺคโห, ตโตเยว สุขิตา สุขํ กายิกเจตสิกสุขํ อิตา ปตฺตา คตาติ อตฺโถ.

154. “慈悲”等。主啊，在三界洞穴中流转的众生，因敬礼而归向您的莲足，如同沉浸在甘露般的慈悲与怜悯功德中。“在爱欲等、毒、精进、德行、贪欲、流动中，有滋味”，词典是这么解释的。沉浸其中，过失如风等被摧毁、消失，归于不死的一方；另一种解释是，过失如贪欲等被摧毁、消失，从而获得身心安乐。

---

๑๕๔. อิทานิ รูปธมฺมสมาธิโน อุทาหรณํ อุทฺทิสติ ‘‘ทยา’’อิจฺจาทินา. นาถ เต ตว ปาทมฺพุชานตา จรณปทุเม ปณตา ชนา เทวมนุสฺสา อมตรเสสุ อิว สุธาชเลสุ วิย ทยารเสสุ อนญฺญสาธารณกรุณาคุเณสุ มุชฺชนฺตา นิมุชฺชมานา หตโทสา วินฏฺฐวาตปิตฺตาทโย วินฏฺฐราคาทิโทสา วา สุขิตา ตโตเยว อชรามรสงฺขาตสุขํ [Pg.174] อิตา ปตฺตาติ. เอตฺถ รูปยุตฺตชเล ลพฺภมานํ มุชฺชนํ นิรูเป ทยาคุเณ อาโรปิตํ โหติ. ทยา เอว รสา คุณาติ จ, อมตา เอว รสาติ จ, หตา วาตาทโย ราคาทโย วา โทสา เยสนฺติ จ, ปาทานิ เอว อมฺพุชานีติ จ, เตสุ อานตาติ จ วิคฺคโห.

154. 现在以“慈悲”等语阐述色法之定（rūpadhammasamādhi）的例子。主啊，向您的莲足顶礼的众生、天人，犹如沉浸于甘露水般的慈悲与不共的悲悯功德中，过失如风、胆等已被摧毁，或贪等过失已被摧毁，因此获得不老不死的快乐。此处将有色之水中所获得的沉浸体验，安立（āropita）于无色（nirūpa）的慈悲功德中。慈悲就是味道和功德，不死就是味道，风等和贪等过失已被摧毁，双足就是莲花，向它们顶礼——可以这样解释。

---

‘‘สิงฺคาราโทวิเส วีริเย, คุเณ ราเค ทฺรเวรโส’’ติ เอตฺถ รสสทฺโท คุณชเลสุ วตฺตติ.

“在爱欲等、毒、精进、德行、贪欲、流动中，有滋味”——此处“滋味”（rasa）一词指德行与液体。

---

นิรเส สรสสฺส

于无味者中，有味之法

---

๑๕๕.

155.

---

มธุเรปิ คุเณ ธีร, นปฺปสีทนฺติ เย ตว;

กีทิสีมนโส วุตฺติ, เตสํ ขารคุณานโภ.

智者啊，于您甜美之德，若有不生信者，彼等具苦涩之性者，其心行是何等状？

---

๑๕๕. ‘‘มธุเร’’จฺจาทิ. ธิยา อีรตีติ ธีโร, โภ ธีร ตว มธุเรปิ มโนหเรปิ คุเณ กรุณาทิเก เย นปฺปสีทนฺติ ปสาทํ น กโรนฺติ, ขารคุณานํ อมธุรคุณานํ เตสํ ชนานํ มนโส วุตฺติ จิตฺตปฺปวตฺติ กีทิสีติ กิมิว ทิสฺสติ, น วิญฺญายเต ‘‘อีทิสี’’ติ. ยโต ตาทิสคุณาวโพธปรมฺมุขา โมหนฺธการสมฺพนฺธิตาติ.

155. “甘美”等句。以智慧而行者，名为智者（dhīra）。贤者啊！即使是你那些甘美（madhura）而迷人的功德，例如慈悲等，如果有人不生信净，不欢喜，那么那些具有苦涩（khāra）功德、不甘美功德之人的心意活动、心思动向会是怎样的呢？看起来像什么呢？无法知晓“是这样的”。因为他们背离了对这些功德的领悟，与愚痴的黑暗相连结。

---

๑๕๕. อิทานิ สรสธมฺมสมาธิโน อุทาหรณมุทฺทิสติ ‘‘มธุริ’’จฺจาทินา. โภ ธีร ตว เต มธุเร อปิ คุเณ ปกติสุนฺทเร กรุณาปญฺญาคุเณปิ เย หีนาธิมุตฺติกา ชนา นปฺปสีทนฺติ, ขารคุณานํ อมธุรคุณานํ เตสํ ชนานํ มนโส วุตฺติ จิตฺตปฺปวตฺติ กีทิสี กถํ รุหติ. ธิยา อีรติ ปวตฺตตีติ จ, กา วิย สา ทิสฺสตีติ จ, ขารา คุณา เยสนฺติ จ วิคฺคโห. เอตฺถ สมาธิ นาม รสหีเน อาโรปิตรสยุตฺตธมฺมภูตํ มธุรขารคุณทฺวยํ.

155. 今以“甘美”等语阐述有味之法之定（sarasadhammasamādhi）的例子。贤者啊！即使你具有甘美（madhura）且天性美好的功德，以及慈悲与智慧的功德，那些意欲低下的众生也不生信净。对于那些具有苦涩（khāra）功德、不甘美功德的人来说，他们的心意活动、心的倾向是怎样的呢？是如何生起的呢？它通过智慧而运转流动，它看起来像什么呢？“具有苦涩功德者”是其解释。这里所说的“定”，是指在无味之法上，安立具有味道之法，也就是甘美与苦涩这两种功德。

---

อทฺรเว ทฺรวยุตฺตสฺส

于无流动者中，有流动之法

---

๑๕๖.

156.

---

สพฺพตฺถสิทฺธ [Pg.175] จูฬก-ปุฏเปยฺยา มหาคุณา;

ทิสา สมนฺตา ธาวนฺติ, กุนฺทโสภาสลกฺขณา.

一切义成就者（Sabbatthasiddha）啊，您那可由小钵饮用、具茉莉花光辉的大功德，流淌遍于四方。

---

๑๕๖. ‘‘สพฺพตฺถสิทฺธิ’’จฺจาทิ. สพฺพตฺถสิทฺธสฺส มหามุนิโน จูฬกปุเฏน เปยฺยา ปาตพฺพา กุนฺทโสภาสลกฺขณา กุนฺทกุสุมสฺส โสภาสวนฺตา ชุติวิชมฺภิโน มหาคุณา สมนฺตา ปริโต ทิสา ทิสนฺตานิ ธาวนฺติ.

156. “一切义成就”等句。一切义成就的大牟尼，其大功德可以小钵饮用，具茉莉花之光辉、光彩与闪耀，流淌遍于四方。

---

๑๕๖. อิทานิ ทฺรวยุตฺตสมาธิโน อุทาหรณมุทฺทิสติ ‘‘สพฺพตฺถิ’’จฺจาทินา. สพฺพตฺถสิทฺธ สพฺพกิจฺเจ ปรินิปฺผนฺน, นิปฺผนฺเนหิ สพฺพตฺเถหิ วา สมนฺนาคต เห ตถาคต ตว จูฬกปุฏเปยฺยา จูฬกปุเฏน ปาตพฺพา กุนฺทโสภาสลกฺขณา กุนฺทโสภาหิ สมานลกฺขณา กุนฺทโสภาสทิสา วา มหาคุณา สงฺขฺยามหนฺตตฺตา อานุภาวมหนฺตตฺตา วา มหนฺตา วา อรหตฺตาทโย คุณา สมนฺตา สมนฺตโต ทิสา ทสทิสาสุ ธาวนฺตีติ. เอตฺถ ทฺรวยุตฺตคุณภูโต จูฬกปุฏเปยฺยภาโว ทฺรวรหิเต คุเณ อาโรปิโต สมาธิ นาม โหติ. สพฺเพ จ เต อตฺถา เจติ จ, เต สิทฺธา ยสฺเสติ จ, จูฬกเมว ปุฏมิติ จ, เตน เปยฺยาติ จ, มหนฺตา จ เต คุณา เจติ จ, กุนฺทานํ โสภาติ จ, ตาหิ สมานํ ลกฺขณํ เยสนฺติ จ วิคฺคโห.

156. 现在以“一切义成就”等语阐述流动相应三摩地(dravayuttasamādhi)的例子。“一切义成就(Sabbatthasiddha)，于一切事业圆满，或具足一切圆满义的如来(Tathāgata)啊！您那应以小钵饮用、具茉莉花(kunda)光辉之相、与茉莉花光辉同相、或似茉莉花光辉的大功德，因数量巨大或威力巨大而为大，或阿罗汉果(arahatta)等功德，从周遭、从四面八方于十方流淌。”此处，将流动相应的功德，即“可以小钵饮用”的性质，安立(āropita)于无流动(dravarahita)的功德上，这名为三摩地。“一切义”与“彼等成就于彼者”，“唯是小钵”，“因此是饮品”，“彼等功德广大”，“茉莉花的光辉”，“彼等与此有相同特征者”——以上是复合词的解释。

---

อกตฺตริ กตฺตุตา

于非作者中，有作者性。

---

๑๕๗.

157.

---

มาราริพลวิสฺสฏฺฐา, กุณฺฐา นานาวิธา’ยุธา;

ลชฺชมานา’ญฺญเวเสน, ชิน ปาทานตา ตว.

由魔敌(Mārāri)之力所释放的种种武器变得迟钝；它们羞愧地改变了装束，胜者(Jina)啊，向您的足下屈服。

---

๑๕๗. ‘‘มารา’’อิจฺจาทิ. มาโรเยว อริ สตฺตูติ มารารี, เตน, พเลน อตฺตโน สตฺติยา, ตสฺส วา พเลน เสนาย วิสฺสฏฺฐา อภิมุขํ ฉฑฺฑิตา นานาวิธา อเนกปฺปการา [Pg.176] อายุธา ภินฺทิวาฬาทโย กุณฺฐา ปริจฺจตฺตติขิณภาวา ตาเยว กุณฺฐภาวปฺปตฺติยา ลชฺชมานา ‘‘โลกปฺปตีตานุภาวานมมฺหากมฺปิ เอวรูปํ ชาต’’นฺติ ลชฺชนฺตา อญฺญเวเสน ‘‘กถํ นาม ปเร อมฺเห น ชาเนยฺยุ’’นฺติ อตฺตโน อาวุธเวสํ ปริวตฺติตฺวา กุสุมเวเสน, ชินาติ อามนฺตนํ, ตว ปาทานตา ปาเทสุ สนฺนตา.

157. “魔”等等。魔即是敌人(ari)，即仇敌(sattu)，故称“魔敌”(mārārī)。由他，以其力量，即以自己的威力，或以他的军队之力所释放、迎面抛来的种种、各种兵器，如短矛(bhindivāla)等，都变钝了，舍弃了锋利。正因达到变钝的状态而感到羞愧，想着：“连我们这些世间闻名有大威力者，也发生了这样的事！”它们感到羞愧，以别的装束，想着“如何才能让别人认不出我们呢？”，于是改变自己兵器的装束，以花的装束。‘胜者(jina)’是称呼语。‘向您的足下屈服’(tava pādānatā)意为在您的足边俯首。

---

๑๕๗. อิทานิ กตฺตุธมฺมสมาธิโน อุทาหรณมุทฺทิสติ ‘‘มาราริ’’จฺจาทินา. เห ชิน มาราริพลวิสฺสฏฺฐา มารสตฺตุนา อตฺตโน สตฺติยา วิสฺสฏฺฐา, มาราริโน วา เสนาย วิสฺสฏฺฐา อภิมุเข ปาติตา นานาวิธายุธา อเนกปฺปการภินฺทิวาฬอุสุสตฺติโตมราทโย อาวุธา กุณฺฐา อติขิณา ลชฺชมานา ‘‘กสฺมา เอวํ โลกปสิทฺธานุภาวานมมฺหากมฺปิ อีทิสํ วิปฺปการมโหสี’’ติ ลชฺชนฺตา อญฺญเวเสน ‘‘กถมมฺเห ปเร น ชาเนยฺยุ’’นฺติ อาวุธเวสํ หิตฺวา ตทญฺญภูเตน ปุปฺผเวเสน ตว ปาทานตา ปาทสมีเป นตา อเหสุนฺติ. เอตฺถ กตฺตุธมฺมภูตํ ลชฺชนญฺจ อญฺญเวเสน ปริวตฺตนญฺจ อานตญฺเจติ อิเม ลชฺชนาทีนํ อกตฺตุภูเตสุ วิสเยสุ อาโรปิตา สมาธโย นาม โหนฺติ. มาโร เอว อรีติ จ, พเลน วิสฺสฏฺฐาติ จ, มารารินา พลวิสฺสฏฺฐาติ จ มาราริโน พลํ เสนาติ จ, เตน วิสฺสฏฺฐาติ จ, นานา อเนกวิธา ปการา เยสนฺติ จ, อญฺเญสํ เวโสติ จ, อญฺโญ จ โส เวโส จาติ จ, ปาเทสุ อานตาติ จ วิคฺคโห.

157. 现在以“魔敌”等偈颂阐述作者法三摩地(kattudhammasamādhi)的例子。胜者(jina)啊！由魔敌之力所释放——由魔仇敌以自己的威力所释放，或由魔敌的军队所释放，迎面投来的种种兵器，如短矛(bhindivāla)、箭(usu)、矛(satti)、铁矛(tomara)等武器，都变钝了，不再锋利，感到羞愧，想着：“为何我们这些世间闻名有大威力者，也发生了这样的变异？”它们感到羞愧，以别的装束，想着“如何才能让别人认不出我们呢？”，于是舍弃兵器的装束，以那之外的花的装束，在您的足边屈身。此处，将成为作者法的羞愧、以别的装束改变、以及屈服，将这些羞愧等[行为]安立于非作者的对象(visaya)上，这名为三摩地。其复合词解释如下：“魔即是敌”、“以力所释放”、“由魔敌以力所释放”、“魔敌之力即军队”、“由彼所释放”、“有种种类型者”、“他者之装束”、“彼即是另一装束”、“于足下屈服”。

---

กฐินสฺส อสรีเร

坚固性于无形体中

---

๑๕๘.

158.

---

มุนินฺทภาณุมา กาโล-ทิโต โพโธทยาจเล;

สทฺธมฺมรํสินา ภาติ,อินฺทมนฺธตมํ ปรํ.

牟尼王日于菩提(bodhi)日出山适时升起，以正法之光辉照耀，破除至极的黑暗。

---

๑๕๘. ‘‘มุนินฺท’’อิจฺจาทิ. [Pg.177] โพโธ สพฺพญฺญุตญฺญาณสทิโส โสเยว วา อุทยาจโล อุทยปพฺพโต ตสฺมึ กาเล รตฺติปริยนฺเต อภินิกฺขนฺตสมเย อุทิโต ปาตุภูโต มุนินฺโท มุนินฺทสทิโส โสเยว วา ภาณุมา สูริโย อนฺธตมํ อนฺธการํ โมหํ วา ปรํ อจฺจนฺตเมว สทฺธมฺมรํสินา สทฺธมฺมสทิเสน สทฺธมฺมสงฺขเตน วา รํสินา ภินฺทํ ปทาเลนฺโต ภาติ โสภตีติ.

158. “牟尼王”等等。菩提(bodhi)如同一切知智(sabbaññutaññāṇa)，或彼即是日出山(udayācala)。于彼山，于夜晚终尽、出离之时升起、出现的牟尼王(muninda)，如同牟尼王，或彼即是日轮、太阳(sūriya)，以正法之光辉——即以如同正法或名为正法之光辉——完全地破除、粉碎至极的黑暗或愚痴(moha)，而照耀、庄严。

---

๑๕๘. อิทานิ กฐินธมฺมสมาธิโน อุทาหรณมุทฺทิสติ ‘‘มุนินฺทิ’’จฺจาทินา. โพโธทยาจเล สพฺพญฺญุตญฺญาณสทิเส สพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาเต วา อุทยปพฺพเต กาโลทิโต รตฺติกฺขเย มารปราชิตสมเย วา อุทิโต ปาตุภูโต มุนินฺทภานุมา มุนินฺทสทิโส มุนินฺโทเยว วา สูริโย อนฺธตมํ ปกติฆนนฺธการํ พหลโมหนฺธการํ สทฺธมฺมรํสินา สทฺธมฺมสทิเสน สทฺธมฺมภูเตน วา กิรเณน ปรมติสเยน ภินฺทํ ปทาเลนฺโต ภาติ โสภตีติ. เอตฺถ ถทฺธธมฺมภูตํ เภทนํ อสรีรภูเต อนฺธกาเร พุทฺธิยา อาโรปิตํ สมาธิ นาม โหติ. มุนีนํ อินฺโทติ จ, โสเยว ภานุมาติ จ, โพโธ เอว อุทยาจโลติ จ, สทฺธมฺโม เอว รํสีติ จ วิคฺคโห.

158. 现在以“牟尼王”等偈颂阐述坚固法三摩地(kaṭhinadhammasamādhi)的例子。在如同一切知智(sabbaññutaññāṇa)或名为一切知智的菩提(bodhi)日出山上，于夜晚终尽时或于降伏魔时适时升起、出现的牟尼王日轮——如同牟尼王或即是牟尼王之太阳(sūriya)——以正法之光辉，即以如同正法或即是正法之光芒，极度地破除、粉碎天然的浓厚黑暗与深厚的愚痴黑暗，而照耀、庄严。此处，将成为坚固法(thaddhadhamma)的破除[这一行为]，以智慧(buddhi)安立于无形体的黑暗之上，这名为三摩地。其复合词解释如下：“牟尼之王”、“彼即是日轮”、“菩提即是日出之山”、“正法即是光辉”。

---

๑๕๙.

159.

---

วมนุคฺคิรนาทฺเย’ตํ, คุณวุตฺยปริจฺจุตํ;

อติสุนฺทรมญฺญํ ตุ, กามํ วินฺทติ คามฺมตํ.

这呕吐、吐出等（譬喻），若不离其次要用法，则极其优美；但另一（主要用法），则确实变得粗俗。

---

๑๕๙. โกจิ ธมฺโม อมุขฺยวิสเย พนฺเธ โสภเต, น มุขฺยวิสเยติ ทสฺสนฺโต อาห ‘‘วมนํ’’อิจฺจาทิ. วมนญฺจ อุคฺคิรนญฺจ, อาทิสทฺเทน วิเรจนาทิปริคฺคโห. เอตํ ยถาวุตฺตํ คุณา ปธาเนตรา ปสิทฺธวิสยา วิสยนฺตรปริคฺคหลกฺขณา วุตฺติ ปโยครูปา, ตโต อปริจฺจุตํ อปริคฬิตํ สนฺตํ อมุขฺยภูตํ อติสุนฺทรํ อจฺจนฺตมโนหรมลงฺการรูปตฺตา, อญฺญํ ตุ อิตรํ ปน มุขฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ. กามํ เอกนฺเตน [Pg.178] คามฺมตํ อสพฺภสภาวํ พนฺเธ ตสฺสานุจิตภาวโต วินฺทติ ปฏิลภติ ปสวตีติ อตฺโถ.

159. 为了说明某个法在用于非主要对象的文句中显得庄严，而非用于主要对象，他说了“呕吐”等偈颂。“呕吐”与“吐出”，“等”字包含泻下(virecana)等。这如所说的用法(vutti)，是次要的(guṇa)、非主要的(padhānetara)，其特征是从一个著名的对象来把握另一个对象；当不离于此、不脱离此用法时，作为非主要用法，因其是庄严(alaṅkāra)的形式，故极其优美、非常悦意。但另一个，即所说之主要用法，则确实会获得、达到、产生粗俗、不雅的性质，因为在文句中它是不适合的。这就是其义。

---

๑๕๙. อิทานิ อิเมสุเยว ปาณิธมฺมาทีสุ โกจิ ธมฺโม อมุขฺยวิสเย ปยุตฺโต ปสตฺโถ, มุขฺยวิสเย ปยุตฺโต อปสตฺโถติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วมนุคฺคิ’’จฺจาทิมาห. เอตํ วมนุคฺคิรนาทิ วมนอุคฺคิรนวิเรจนาทิกํ คุณวุตฺยปริจฺจุตํ อมุขฺยปโยคโต อคฬิตํ อมุขฺยภูตํ อติสุนฺทรํ สพฺเพสํ อติปิยํ โหติ, อญฺญํ ตุ อุตฺตโต พฺยติเรกํ มุขฺยวิสเย ปยุตฺตํ วมนุคฺคิรนาทิกํ ปน กามํ เอกนฺเตน คามฺมตํ สภาวอปฺปิยคามฺมโทสตํ วินฺทติ เสวตีติ. วมนญฺจ อุคฺคิรนญฺเจติ จ, ตานิ อาทีนิ ยสฺเสติ จ, คุณา อปฺปธานา วุตฺตีติ จ, ตโต อปริจฺจุตนฺติ จ วิคฺคโห.

159. 现在，为说明在这些有情之法等之中，某一法在非主要语境中使用时是值得称赞的，而在主要语境中使用时则不值得称赞，（作者）说了“呕吐”等。这呕吐、吐出、泻下等，不离其次要用法，不失其非主要运用，作为非主要者，极其优美，为所有人所喜爱。但与此相反，用于主要语境的呕吐、吐出等，则确实会获得、趋于其本质上令人不悦的粗俗过失。其语法分析如下：“呕吐与吐出”，“彼等为首者”，“次要的、非主要的用法”，以及“不离于此”。

---

๑๖๐.

160.

---

กนฺตีนํ วมนพฺยาชา, มุนิปาทนขาวลี;

จนฺทกนฺตี ปิวนฺตีว, นิปฺปภํ ตํ กโรนฺติโย.

牟尼足甲之行列，以呕吐光辉为借口，仿佛饮啜月光，令那明月失光彩。

---

๑๖๐. อุทาหรติ ‘‘กนฺตีน’’มิจฺจาทิ. มุนิโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาทนขานํ อาวลี เสณิโย กนฺตีนํ อตฺตโน นิรนฺตรํ นิสฺสรนฺตีนํ โสภาวิเสสานํ วมนพฺยาชา อุคฺคิรนเลเสน จนฺทกนฺตี จนฺทจฺฉวิโย สพฺพตฺถ ปตฺถฏตฺตา ปิวนฺตีว ปานํ กโรนฺตีติ ตกฺเกมิ. กีทิสี วิยาติ ปริกปฺปนาพีชมาห ‘‘นิปฺปภ’’นฺติอาทิ. ตํ จนฺทํ นิปฺปภํ ปภาวิรหิตํ กโรนฺติโย วิทหมานา. อิทญฺหิ กปฺปนาพีชํ ยโต นขโสภาลิงฺคเนน จนฺทสฺส โสภาวโต นิปฺปภตฺตํ ปสฺสิตฺวา มหตฺตญฺจ ตสฺสา นขาวลิโย จนฺทกนฺตี ปิวนฺตีติ ปริกปฺเปติ กนฺตีนญฺจ วมนพฺยาชํ.

160. 他举示了“光辉”等（偈颂）。我想，牟尼、正自觉者的足甲行列，以呕吐、吐出自身不断流出的特殊光辉为借口，仿佛在饮啜月光、月影，因为（这些光辉）遍布各处。他以“无光”等词语说明了此构想的缘由，即它们使那月亮失去光辉、毫无光彩。这确实是构想的缘由：因为见到月亮因被指甲的光辉拥抱而黯然失色，又见到那指甲行列的宏伟，（诗人）便构想出指甲行列饮啜月光，并以呕吐自身光辉为借口。

---

๑๖๐. อิฏฺฐวิสเย ปยุตฺตวมนุคฺคิรนาทีนมุทาหรณมุทฺทิสติ ‘‘กนฺตีน’’มิจฺจาทินา. มุนิปาทนขาวลี มุนิปาทนขเสณิโย กนฺตีนํ อตฺตโน จนฺทมรีจิสทิสโสภานํ วมนพฺยาชา อุคฺคิรนเลเสน ตํ นิมฺมลจนฺทํ นิปฺปภํ กโรนฺติโย อตฺตโน สพฺพตฺถ ปตฺถฏตฺตา นิปฺปภํ กโรนฺติโย จนฺทกนฺตี จนฺทรํสิโย [Pg.179] ปิวนฺติ มญฺเญ. นขรํสีนํ สพฺพตฺถ ปตฺถฏตฺตา สปฺปภสฺสาปิ จนฺทสฺส นิปฺปภตฺตญฺจ นขรํสีนํ อธิกตฺตญฺจ ทิสฺวา จนฺทกนฺตี ปิวนฺติ อิเวติ นขาวลีนํ จนฺทกนฺติปิวนญฺจ สกกนฺติวมนญฺจ ปกติ น โหติ, พฺยาชมิติ กวินา ปริกปฺปิตํ โหติ. เอตฺถ ภตฺตสิตฺถาทิมุขฺยวิสยโต อญฺญกนฺติสงฺขตอมุขฺยวิสเย ปยุตฺตํ วมนํ คุณวุตฺตีติ ญาตพฺพํ. วมนเมว พฺยาชมิติ จ, มุนิโน ปาทาติ จ, เตสุ นขาติ จ, เตสํ อาวลิโยติ จ, จนฺทสฺส กนฺติโยติ จ, นิคฺคโต ปภาหีติ จ วิคฺคโห.

160. 他以“光辉”等（偈颂）举示了用于悦意语境的呕吐、吐出等（比喻）的例子。我想，牟尼足甲之行列，以自身如同月光的光辉，借口呕吐、吐出，使那无瑕的月亮失去光彩，因其光辉遍布各处而令月亮失色，它们仿佛在饮啜月光、月芒。见到指甲的光芒遍布各处，连有光辉的月亮也变得黯淡，又见到指甲光芒的优越，（诗人）便构想出“仿佛饮啜月光”，而指甲行列饮啜月光及呕吐自身光辉并非自然发生，是诗人构想出的“借口”。此处应知，从饭粒等主要语境，转而用于以“光辉”为名的另一非主要语境，此处的“呕吐”即是“次要用法”。其语法分析如下：“呕吐即是借口”、“牟尼之足”、“于彼之甲”、“彼等之行列”、“月之光辉”、“已离光辉者”。

---

๑๖๑.

161.

---

อจิตฺตกตฺตุกํ รุฌ-มิจฺเจวํ คุณกมฺม ตํ ;

สจิตฺตกตฺตุกํ เป’ตํ, คุณกมฺมํ ยทุ’ตฺตมํ.

如此，那无心作者所作的次要之业是悦意的；而这有心作者所作的次要之业，亦是卓越的。

---

๑๖๑. ยถาวุตฺตํ นิคเมติ ‘‘อจิตฺต’’อิจฺจาทินา. อิจฺเจวํ อจิตฺโต กตฺตา ยสฺส ตํ อจิตฺตกตฺตุกํ. คุโณ กมฺมํ ยสฺส ตํ คุณกมฺมํ. ตญฺจ วมนาทิ รุฌมติมโนหรํ ภวติ พนฺโธจิตตฺตา. นขาวลิโย หิ อจิตฺตกตฺตาโร, กนฺติโย คุณกมฺมนฺติ วมนมตฺราติสุนฺทรํ. เนทเมว รุฌนฺติ อาห ‘‘สจิตฺต’’อิจฺจาทิ. เอตํ วมนาทิกํ สจิตฺตกตฺตุกมฺปิยทิคุณกมฺมํ, อุตฺตมํ เสฏฺฐํ พนฺโธจิตตฺตา.

161. 他以“无心”等（偈颂）总结了如上所述。如此，其作者是无心者，是为“无心作者所作”。其业是次要的，是为“次要之业”。而那呕吐等（比喻）是悦意的、非常迷人的，因为适合文句。指甲行列确实是无心的作者，（呕吐）光辉是次要之业，因此此处的呕吐（比喻）极其优美。他以“有心”等（偈颂）说，不仅此者是悦意的。这呕吐等，若作为有心作者所作的次要之业，也是卓越的、殊胜的，因为适合文句。

---

๑๖๑. อนนฺตโรทาหรณสฺส ปสตฺถตฺตญฺจ กมฺมนิ คุเณ สติ สจิตฺตกตฺตุกวมนาทิกญฺจ อิฏฺฐมิติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อจิตฺตกตฺตุก’’มิจฺจาทิมาห. อิจฺเจวํ อิมินา ปกาเรน อจิตฺตกตฺตุกํ นขาวลิสงฺขาตอวิญฺญาณกกตฺตุวนฺตํ คุณกมฺมํ นขกนฺติสงฺขาตอปฺปธานกมฺมวนฺตํ วมนาทิกํ รุฌํ รจนาย อุจิตตฺตา รุจิชนกํ โหติ, เอตํ วมนาทิกํ สจิตฺตกตฺตุกมฺปิ สวิญฺญาณกกตฺตุวนฺตมฺปิ ยทิ คุณกมฺมํ อมุขฺยกมฺมํ เจ, อุตฺตมํ วิสิฏฺฐเมว, ‘‘กนฺตีน’’นฺติ ภาวสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐิยา สติปิ วมนกฺริยาย กมฺมตฺตํ นาติวตฺตติ. นตฺถิ จิตฺตํ เยสนฺติ จ, อจิตฺตา กตฺตาโร ยสฺสาติ จ, คุโณ กมฺมํ ยสฺเสติ จ, สห [Pg.180] จิตฺเตน วตฺตมาโนติ จ วากฺยํ. อิติ นิทสฺสเน เอวํ ปกาเร นิปาโต, อถ วา วจนวจนียานํ นิคมารมฺเภ นิปาตสมุทาโย.

161. 为显示前述例子（指甲行列）的卓越性，以及当业是次要的（比喻性的）时，有心作者所作的呕吐等（比喻）亦是可取的，（作者）说了“无心作者”等。如此，通过这种方式：具有被称为“指甲行列”的无识作者，且具有被称为“指甲光辉”的非主要之业的呕吐等（比喻），因其适合于诗文创作而令人愉悦。而这呕吐等（比喻），即使具有被称为“有识”的作者，如果它是次要之业，即非主要之业，那么它就是卓越的、殊胜的。在“光辉”一词中，虽然是表示状态关联的第六格，但其作为呕吐行为之业的性质并未被超越。其语法分析如下：“彼等无心”；“其作者无心”；“其业是次要的”；以及“与心共存者”。如此，在示例中，这是此类的虚词；或者说，是在言说与所说之事的结论开端所用的虚词集合。

---

๑๖๒.

162.

---

อุคฺคิรนฺโตว ส สฺเนห-รสํ ชินวโร ชเน;

ภาสนฺโต มธุรํ ธมฺมํ, กํ น สมฺปีณเย ชนํ.

胜者向众生倾吐慈爱之味，宣说甘美之法，何人闻之不欢欣？

---

๑๖๒. ตทุทาหรติ ‘‘อุคฺคิรนฺโตวา’’ติอาทินา. โส ชินวโร ชเน สกลสตฺตนิกาเย สฺเนหรสํ อตฺตโน เปมสงฺขาตํ อนุราคํ อุคฺคิรนฺโตว วมนฺโต วิย มธุรํ อติปณีตํ ธมฺมํ ภาสนฺโต กํ ชนํ น สมฺปีณเย, สพฺพเมว สมฺปีเณติ. เอตฺถ ชินวโร กตฺตา สจิตฺโต, สฺเนหรโส คุณกมฺมํ.

162. 他举示了“犹如涌出”等（偈颂）作为例子。那位胜者，犹如倾吐一般，将自己那被称为爱恋的慈爱之味，向所有众生倾吐，宣说甘美而极其殊胜的法，能使何人不欢喜呢？他令一切众生都欢喜。此处，胜者是有心作者，慈爱之味是次要之业。

---

๑๖๒. อิทานิ สจิตฺตกกตฺตุปกฺเข อุทาหรณมุทฺทิสติ ‘‘อุคฺคิรนฺโต’’จฺจาทินา. โส ชินวโร ชเน สกลสตฺตนิกาเย สฺเนหรสํ อตฺตโน เปมสงฺขาตอนุราคํ อุคฺคิรนฺโต อิว วมนฺโต วิย มธุรํ อาทิกลฺยาณาทิภาเวน ปณีตํ ธมฺมํ สทฺธมฺมํ ภาสนฺโต เทเสนฺโต ยถาสยํ วทนฺโต กํ ชนํ กีทิสํ ปุคฺคลํ น สมฺปีณเย, ปีเณติ เอวาติ. เอตฺถ อุคฺคิรนํ ชินวรสงฺขตสจิตฺตกกตฺตุวนฺตมฺปิ สฺเนหรสสงฺขาตอมุขฺยกมฺมยุตฺตตฺตา ปสตฺถํ โหติ. สฺเนโห เอว รโส อนุราโคติ วิคฺคโห.

162. 如今，（作者）以“涌出”等偈颂，举示了有心作者方面的例子。那位胜者，犹如倾吐一般，向一切众生，倾吐着自身那被称为“爱恋”的慈爱之味，以初善等方式宣说着甘美、精妙的正法，随顺（众生）意乐而开示，能不令何种众生、何种个人(puggala)欢喜呢？必定令其欢喜。此处，“涌出”这一行为，即使具有被称为“胜者”的有心作者，也因与被称为“慈爱之味”的非主要之业相结合而值得称赞。其语法分析是：“爱即是味，即是爱恋”。

---

๑๖๓.

163.

---

โย สทฺทสตฺถกุสโล กุสโล นิฆณฺฏุ-ฉนฺโทอลงฺกติสุ นิจฺจกตาภิโยโค;

โส’ยํ กวิตฺตวิกโลปิ กวีสุ สงฺขฺย-โมคยฺห วินฺทติ หิ กิตฺติ’มมนฺทรูปํ.

凡是精通声论，善于词汇、韵律、修辞，且恒常精进之人；即便他缺乏诗才，亦能跻身诗人行列，获得极大的声誉。

---

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิปาทวิรจิเต

如是僧护大长老所造

---

สุโพธาลงฺกาเร

《善解庄严》中

---

คุณาวโพโธ นาม ตติโย ปริจฺเฉโท.

名为功德领悟的第三章。

---

๑๖๓. คนฺถนฺตราหิตวาสนาย, [Pg.181] ตทนุพนฺธปฏิภาเน จาวิชฺชมาเนปิ สุเตน อภิโยคพเลน กวิตา กิตฺติ จ ตทนุคตา สมุปลพฺภตีติ สมนุสาสติ ‘‘โย’’อิจฺจาทินา. สทฺทสตฺเถ พฺยากรเณ กิสฺมิญฺจิ ‘‘อิทเมเว’’ติ นิยมาภาวา กุสโล เฉโก นิฆณฺฏุมฺหิ อภิธานสตฺเถ จ ฉนฺทสิ วุตฺติชาติปฺปปญฺจปกาสกฉนฺโทวิจิติสตฺเถ จ อลงฺกติสุ อลงฺการสตฺเถ จ กุสโล น เกวลํ สทฺทสตฺเถเยว, อถ จ ปน นิจฺจมนวรตํ ทิวา จ รตฺโต จ กโต อภิโยโค วายาโม รจนาวิสเย ยสฺส โสยํ กวิตฺตวิกโลปิ พนฺธกรณสงฺขาตกวิคุณปริหีโนปิ กวีสุ กวิคุโณเปเตสุ สงฺขฺยํ คณนํ โอคยฺห ปฏิลภิตฺวา อมนฺทรูปํ อติพหุํ กิตฺตึ ปริสุทฺธพนฺธรจนาลกฺขณํ ตปฺปภวํ ขฺยาตํ วินฺทติ ปฏิลภเตวาติ.

163. 虽无他典习气，也无相应的敏捷智慧，但凭借听闻和精进的力量，诗歌和名声也能随之而来。因此用“凡是”等语句教诫说：在声论，即语法学中，并没有“只有这样”的限定。善于词典学和名相学，也善于解释韵律种类及差别的韵律学，以及修辞学的人，不仅仅精通声论而已。而且这个人日夜不停地努力，在创作方面精进不懈，即使这个诗人因为创作上的缺陷，缺少诗人应有的才能，但在具备诗人才能的人当中，也能被计算和衡量，获得极大的名声，得到纯净的创作特征带来的赞誉。

---

อิติ สุโพธาลงฺกาเร มหาสามินามิกายํ

如是，在《善解庄严》中，大长老所著的

---

สุโพธาลงฺการฏีกายํ

《善解庄严论注》中

---

คุณาวโพธปริจฺเฉโท ตติโย.

功德领悟章第三。

---

๑๖๓. อิทานิ อุทฺเทสกฺกเมน สทฺทาลงฺกาเร นิทฺทิสิตฺวา พฺยากรณนิฆณฺฏุฉนฺโทปริวาริเต อิมสฺมึ นิรนฺตราภิโยโค อิหโลกิยาทิมหนฺตยสสฺส การณมิติ สิสฺสานมนุสาสนฺโต ‘‘โย สทฺทสตฺถกุสโล’’จฺจาทิมาห. โย เถรนวมชฺฌิเมสุ โกจิ สทฺทสตฺถกุสโล สทฺทานุสาสนพฺยากรณวิสเย ปกติปจฺจยาทิวิภาคกปฺปนาย เฉโก นิฆณฺฏุฉนฺโทอลงฺกตีสุ อภิธานฉนฺโทอลงฺการสตฺเถสุปิ กุสโล ตํตํวิภาคพุทฺธีนํ ปฏิปาทเนน เฉโก นิจฺจกตาภิโยโค ธารณมนสิการวเสน นิจฺจํ กตุสฺสาโห โหติ. โส อยํ อปฺปมาที กวิตฺตวิกโลปิ ปกติสิทฺธกพฺพรจนคุณรหิโตปิ กวีสุ สงฺขฺยํ กพฺพกตฺตูสุ คณนํ โอคยฺห กพฺพกรณฏีกากรณาทิปกาเรน โอคาเหตฺวา ตํ คณนํ ปาปุณิตฺวา [Pg.182] อมนฺทรูปํ อนปฺปกสภาวํ อติพหุํ กิตฺตึ นิทฺโทสํ สตฺถรจนลกฺขณํ ปุญฺญสญฺจยํ, ตปฺปภวํ ปสิทฺธึ วา วินฺทติ ลภเตวาติ. ยถาวุตฺตสตฺเถสุ อภิโยโค พนฺธสฺส เอกนฺตการณเมว. วุตฺตํ หิ–

163. 今按纲要顺序略说声庄严(saddālaṅkāra)后，为教导弟子，说在此为文法、词典、韵律所围绕之处，精勤不懈是获得现世等大名声之因，故说“凡是精通声论者”等语。若于长老、新学、中等之中，有善巧声论者，于声论教诫(saddānusāsana)及文法领域，能善于分析词根、词缀等差别，精通词典、韵律与修辞，在名相学、韵律学、修辞学中亦善巧，通过教授各种分别智而精通，恒常精进，由忆持与作意之力，恒常努力。此不放逸者，即使缺乏诗才(kavitta)，或缺少自然成就的诗歌创作功德，亦能进入诗人(kavi)之列，在诗歌创作者(kabbakattu)中获得一席之地，通过诗歌创作、注释(ṭīkā)等方式深入其中，达到那样的地位，获得巨大、广大的名声(kitti)，具足无过失的论典著作特征，积聚福德，或获得由此产生的声誉(pasiddhi)。如是对上述论典的精进，确实是著作(bandha)的唯一原因。正如所说：

---

‘‘สาภาวิกี จ ปฏิภา,สุตญฺจ พหุนิมฺมลํ;

อมนฺโท จาภิโยโค’ยํ,เหตุ โหติ’ห พนฺธเน’’ติ.

“天赋智慧本自然，多闻清净无垢染；巨大精进亦不懈，此乃著作之因缘。”

---

ตตฺถ สาภาวิกี สภาวสิทฺธา ปฏิภา จ ปญฺญา จ พหุ นิมฺมลํ อนปฺปกํ นิชฺชฏํ สุตญฺจ อมนฺโท อภิโยโค จ อนปฺปโก อภฺยาโส เจติ อยเมโส สพฺโพปิ อิห พนฺธเน อิมิสฺสํ กพฺพรจนายํ เหตุ โหติ การณํ ภวตีติ. สทฺเท สาสติ เอตฺถ เอเตนาติ อิมสฺมึ อตฺเถ ตปฺปจฺจยญฺจ ตสฺส ถาเทสญฺจ กตฺวา สทฺทสตฺถนฺติ ญาตพฺพํ, สทฺทสตฺเถ กุสโลติ จ, นิฆณฺฏุ จ ฉนฺโท จ อลงฺกติ อลงฺการญฺเจติ จ วิคฺคโห, เอตฺถ อลงฺกติสทฺโท สตฺถาเปกฺขาย นปุํสโก โหติ, นิจฺจํ กโต อภิโยโค อสฺเสติ จ, กวิโน ภาโวติ จ, เตน วิกโลติ จ, อมนฺทํ รูปํ สภาโว ยสฺเสติ จ วากฺยํ.

其中，自然成就的智慧(paṭibhā)和般若(paññā)，以及广博无垢的学识(suta)，和巨大的精进(abhiyoga)与不懈的修习(abhyāsa)，所有这一切，在此著作(bandha)中，即在此诗歌创作(kabbaracanā)中，都是因缘。在此，“声论”(saddasattha)一词，应理解为在“在此以此教导声音”的意义上，通过添加后缀和音变而构成。还有“精通声论者”(saddasatthe kusalo)，以及“词典、韵律、修辞(alaṅkati)与装饰(alaṅkāra)”等，都是词义分析(viggaha)。在此，“修辞”(alaṅkati)一词，就其作为学问(sattha)而言是中性的。还有“恒常精进者”(niccaṃ kato abhiyogo assa)，以及“诗人的状态”(kavino bhāvo)，以及“因此而缺乏”(tena vikalo)，以及“其本性是巨大的形态”(amandaṃ rūpaṃ sabhāvo yassa)等句子。

---

อิติ สุโพธาลงฺการนิสฺสเย

如是，《善解庄严释》中

---

ตติโย ปริจฺเฉโท.

第三章。

---

๔. อตฺถาลงฺการาวโพธปริจฺเฉท

4. 义庄严觉知章

---

๑๖๔.

164.

---

อตฺถาลงฺการสหิตา, สคุณา พนฺธปทฺธติ;

อจฺจนฺตกนฺตา กนฺตาว, วุจฺจนฺเตเต ตโต’ธุนา.

具义庄严，具善德之文章体裁；极致可爱犹如佳人，因此，现在宣说这些。

---

๑๖๔. เอวํ [Pg.183] สทฺทาลงฺกาเร ปริจฺฉิชฺช สมฺปตฺยตฺถาลงฺการํ โพธยิตุมาห ‘‘อตฺถาลงฺการ’’อิจฺจาทิ. สคุณา ยถาวุตฺเตหิ ปสาทาทีหิ สทฺทคุเณหิ สหิตา พนฺธปทฺธติ กพฺพรจนํ. อลงฺกรียติ กนฺตึ นียติ พนฺโธ เอเตหิ สรีรมิว หาราทีหีติ อลงฺการา, เตหิ อตฺถาลงฺกาเรหิ ชาตฺยาทิลกฺขเณหิ สหิตา สํยุตฺตา สตี สคุณา ปติพฺพตาทิคุโณเปตา อตฺเถน ธเนน อลงฺกาเรน อาภรเณน สหิตา ยุตฺตา กนฺตาว องฺคนา วิย. ยโต อจฺจนฺตกนฺตา อติสยรมณียา สิยา, ตโต เตน การเณน เย อตฺถาลงฺการา อวสรํ ปตฺตา, เต อธุนา อิทานิ วุจฺจนฺเต กถียนฺติ.

164. 如此，在分别了声庄严之后，为了阐明义庄严而说“义庄严”等。具有如前所述清净等声德的写作方式即诗歌创作。犹如用项链等装饰身体一般，文句因这些义庄严而变得美丽，所以称为庄严。那些与种类等特征相结合的义庄严，具贞洁等德行，犹如具财富与饰品之佳人。因为可以达到非常美丽、极其可爱的程度，因此，现在宣说那些适时之义庄严。

---

๑๖๔. เอวํ สทฺทาลงฺการวิภาคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตนฺนิสฺสยํเยว อตฺถาลงฺการพนฺธมารภนฺโต ‘‘อตฺถาลงฺการิ’’จฺจาทิมาห. สคุณา ยถาวุตฺตปสาทาทิสทฺทคุณยุตฺตา พนฺธปทฺธติ ปชฺชคชฺชาทิปเภทา รจนาวลิ อตฺถาลงฺการสหิตา สภาววุตฺติวงฺกวุตฺติสงฺขาเตน อตฺถาลงฺกาเรน สํยุตฺตา สคุณา อตฺถาลงฺการสหิตา กนฺตา อิว ปติพฺพตาทีหิ คุเณหิ ยุตฺตา สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิธเนหิ คีเวยฺยกฏกนูปุราทีหิ อาภรเณหิ จ ยุตฺตา องฺคนาว อจฺจนฺตกนฺตา ยโต อติสเยน รมณียา, ตโต ตสฺมา เต อตฺถาลงฺการา อธุนา ทานิ วุจฺจนฺเต. อลงฺกโรนฺติ พนฺธํ สรีรํ วา เอเตหีติ จ, อตฺถสฺส อลงฺการาติ จ, เตหิ สหิตาติ จ, คุเณหิ สห วตฺตตีติ จ, พนฺธสฺส ปทฺธตีติ จ, อจฺจนฺตํ อติสเยน กนฺตาติ จ วิคฺคโห.

164. 像这样说明了声庄严的分类之后，现在接着开始讲述以此为基础的义庄严的组合，所以才说“义庄严”等等。具有如前所述清净等声德的组合方式，也就是诗歌、散文等不同类别的文章，与义庄严相结合，义庄严包括自性语和曲语，具善德与义庄严，犹如具贞洁等德行之佳人，又如佩戴金银珠宝、项链、手镯、脚镯等饰物之女子，因其极致可爱，格外动人，因此，现在要讲述这些义庄严。之所以称为庄严，是因为它们装饰文章或身体，或者因为是意义的庄严，或者因为与它们相结合，或者因为与善德共存，或者因为是文章的组合方式，或者因为极其美丽——这就是它的语释。

---

๑๖๕.

165.

---

สภาววงฺกวุตฺตีนํ, เภทา ทฺวิธา อลํกฺริยา;

ปฐมา ตตฺถ วตฺถูนํ, นานาวตฺถาวิภาวินี.

庄严分为自性语与曲语二种；其中第一种，能显诸事之种种状态。

---

๑๖๕. กติปฺปเภทา เต อิจฺจาห ‘‘สภาว’’อิจฺจาทิ. สภาววุตฺติ วงฺกวุตฺตีติ อิเมสํ เภทา ปเภเทน อลํกฺริยา อตฺถาลงฺการาทฺวิธาทฺวิปฺปการา. [Pg.185] เตสุ สภาววุตฺติ กีทิสีติ อาห ‘‘ปฐมา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตาสุ ปฐมา สภาววุตฺติ วตฺถูนํ ปทตฺถานํ ชาติคุณกฺริยาทพฺพสภาวานํ นานา วิจิตฺตา, น ทฺเวกาว อวตฺถา อวสรา วิภาวินี ปกาสิกา วิญฺเญยฺยา. ชาตฺยาทีนํ ปทตฺถานํ ยถาสภาวมเนกปฺปการํ สมฺมเทว วิวรนฺตี สภาวํ ปทตฺถานํ วิจิตฺตํ วทตีติ สภาววุตฺติ นามาติ อธิปฺปาโย, สาว ชาติยา ปทตฺถสรูปสฺส ตถาตถาปฏิปาทกตฺเตน วุตฺติยา ชาติปิ วุจฺจติ.

165. 它们有多少种分类呢？因此说“自性”等等。自性语与曲语，依此区别，义庄严有二种不同类型。其中，自性语是怎样的呢？因此说“第一种”等等。其中，第一种自性语，应知其能明了地展现诸事之词义，即种类、性质、行为、实体等自性的种种不同状态，并非仅一二种状态，而是多种多样。其意为：它能以符合自性的多种方式，正确地阐明种类等词义，说明词义自性的多样性，因此名为自性语。它也因如实地表达了词义自性的种类，故亦称‘种类语’。

---

๑๖๕. ปสตฺถาลงฺการา ปเภทโต เอตฺตกาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สภาวิ’’จฺจาทิมาห. อลํกฺริยา อตฺถาลงฺการา สภาววงฺกวุตฺตีนํ เภทา ปเภทโต ทฺวิธา ทฺวิปฺปการา โหนฺติ. ตตฺถ ตาสุทฺวีสุ ปฐมา สภาววุตฺติ วตฺถูนํ ชาติคุณกฺริยาทพฺพลกฺขณานํ ปทตฺถานํ นานาวตฺถาวิภาวินี อเนกปฺปการสฺส ปกาสินี โหติ. เอตฺถ ชาตฺยาทีนํ ปทตฺถานํ อเนกปฺปการสภาวปกาสินี สภาววุตฺติ นาม. เอสาว ชาติ คุณาทิจตุพฺพิธปทตฺถานํ สรูปสงฺขาตชาติยา เตหิ อากาเรหิ ปฏิปาทนโต อุปจารโต ชาติ นาม โหติ. ชาตฺยาทิปทตฺถานํเยว ยถาสภาวํ หิตฺวา วตฺถุปริกปฺปิตอติสโยปมารูปกาทิสรูปสงฺขาตํ วงฺกสภาวํ ปกาเสนฺตี วงฺกวุตฺติ นาม. ยภาโว จ วงฺโก จาติ จ, เตสํ วุตฺตีติ จ, อลํกโรนฺติ เอตาหีติ จ, นานา อเนกา จ สา อวตฺถา จาติ จ วากฺยํ.

165. 为说明卓越的庄严有多少种分类，因此说“自性”等等。庄严，即义庄严，从分类上说，分为自性语与曲语二种类型。其中，这二种中的第一种，即自性语，能明了地展现诸事之词义，即种类、性质、行为、实体等特征的种种不同状态，能显现多种多样。此处，能显现种类等词义之多种自性者，名为自性语。它也因以种类、性质等四种词义所表之自性，通过这些方式来表达，故由转喻而称‘种类语’。而所谓曲语，则是舍弃种类等词义的如实自性，通过由事构想的夸张、譬喻、比喻等形式来显示其曲折之性。所谓“自性与曲折”，即指此二者；所谓“语”，即指它们的表达；所谓“庄严”，即指凭借它们进行庄严；所谓“种种不同状态”，即指多种多样的状态——此即其句释。

---

ยถา –

如同：

---

๑๖๖.

166.

---

ลีลาวิกนฺติสุภโค,ทิสาถิรวิโลกโน;

โพธิสตฺตงฺกุโร ภาสํ,วิโรจิ วาจมาสภึ.

姿态优美步履轻，目光坚定环四方；菩萨萌芽宣狮吼，光辉灿烂显威光。

---

๑๖๖. ‘‘ยเถ’’ติ ตํ อุทาหรติ. ลีลาย วิลาเสน วิหิตาย วิกนฺติยา คมเนน สตฺตปทวีติหารสงฺขาเตน สุภโค สุนฺทโร ทิสาสุ ทสสุ ถิรมจลํ วิโลกนํ ยสฺส โส โพธิสตฺตงฺกุโร ตทหุชาโต มหาโพธิสตฺโต อาสภึ วาจํ ‘‘อคฺโคหมสฺมี’’ติอาทิกมุตฺตมํ นิพฺภยวจนํ ภาสํ วทนฺโต วิโรจิ วิเสเสน รมณียตฺตํ ปตฺโต. อยํ สภาววุตฺติ. เอวํ ชาติสภาววุตฺยาทโยปิ ปริกปฺปนียา.

166. 以“如同”为例说明。菩萨以嬉戏之姿，以优美之步态，行走七步，因此而优美。其目光坚定不动，环视十方，此菩萨萌芽（即刚出生的菩萨），宣说“我是最胜者”等至高无上的无畏之语，光辉灿烂，格外庄严。这是自性语。像这样，种类自性语等也应加以构想。

---

๑๖๖. อิทานิ สภาววุตฺติยา อุทาหรณํ อาห ‘‘ยถา – ลีลาวิกนฺติ’’จฺจาทิ. ลีลาวิกนฺติสุภโค วิลาสคมเนน สตฺตปทวีติหาเรน สุนฺทโร ทิสาถิรวิโลกโน ทสทิสาสุ อจลโอโลกโน โพธิสตฺตงฺกุโร มหาโพธิสตฺตงฺกุโร อาสภึ วาจํ ‘‘อคฺโคหมสฺมี’’ติอาทินา อภีตวจนํ ภาสํ วทนฺโต วิโรจิ อโสภีติ. อิห โพธิสตฺตสงฺขาตสฺส ทพฺพสฺส ลีลาวิกนฺติทิสาถิรวิโลกนวโจนิจฺฉารณสงฺขตานํ อวตฺถานํ ปกาสิตตฺตา ทพฺพสภาววุตฺตีติ ญาตพฺพา. เอสาเยว ทพฺพคตคตฺยาทิวิจิตฺรสรูปํ อลงฺกรณโต อลงฺกาโร นาม, ทพฺพคตคตฺยาทโย ปน อลํกิริยมานตฺตา อลํกิริยา นาม. ชาติคุณกฺริยาสภาววุตฺติโยปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺพา. ลีลาย ยุตฺตา วิกนฺตีติ จ, ตาย สุภโคติ จ, ทิสาสุ ถิรํ วิโลกนํ ยสฺเสติ จ, โพธิยา ปญฺญาย สตฺโตติ จ, โสเยว องฺกุโรติ จ, อุสภสฺส ภาโวติ จ วากฺยํ. อุสภสฺส ภาวสงฺขาตา อกมฺปนียา ฐิติ อาสภํ นาม, อกมฺปภาวโต เตน สมาปิ วาจา อุปจารโต อาสภี นาม โหติ.

166. 现在以自性语为例说明，如“姿态优美”等等。“姿态优美步履轻”是指以优美之步态，行走七步，因此而优美；“目光坚定环四方”是指目光坚定不动，环视十方；菩萨萌芽，即大菩萨萌芽，宣说“我是最胜者”等无畏之语，而大放光明，显得庄严。在此，应知这是在表述菩萨此一实体的姿态优美、目光坚定环视四方、口出妙语等状态，故为实体自性语。这正是以实体所具有的行止等种种奇妙形态来庄严，故名为“庄严”；而实体所具有的行止等，因其被庄严，故名为“被庄严”。种类、性质、行为的自性语也应作如是观。至于（复合词的）分析句则是：“与嬉戏相应的步态”，以及“因此而优美者”，以及“目光坚定环视各方者”，以及“菩提之有情”，以及“他即是萌芽”，以及“牛王之性”。所谓牛王之性，即不可动摇之位，名为“雄健”；因其不可动摇之性，与之相应的言语也由转喻而名为“雄健之语”。

---

๑๖๗.

167.

---

วุตฺติ วตฺถุสภาวสฺส, ยา’ญฺญถา สา ปราภเว;

ตสฺสา’นนฺตวิกปฺปตฺตา, โหติ พีโชปทสฺสนํ.

事的自性言说，若非如是则为他者；因其变化无穷尽，故作种子之例示。

---

๑๖๗. ทุติยมาห [Pg.186] ‘‘วุตฺติ’’จฺจาทินา. วตฺถุโน ชาตฺยาทิรูปสฺส ปทตฺถสฺส สภาโว ยสฺสํ อวตฺถายํ ยาทิสํ รูปํ ตสฺส อญฺญถาภาเวน ตสฺส รูปสฺส ตเถตํ ทพฺพาปเนน วุตฺติ วจนํ. ปรา ภเว อญฺญา วงฺกวุตฺติ นาม สิยา. กึ สา สากลฺเลน วตฺตุํ สกฺกาติ อาห ‘‘ตสฺสา’’อิจฺจาทิ. ตสฺสา วงฺกวุตฺติยา อนนฺตวิกปฺปตฺตา อปริมิตเภทกตฺตา พีชสฺส การณตฺตา สกลพฺยตฺติพฺยาปิสามญฺญรูปสฺส ยโต ปเร วิจิตฺตาลงฺการา ปสวนฺติ, อุปทสฺสนํ กถนํ โหติ นิรวเสสาภิธานสฺส เกนาปฺยสกฺกุเณยฺยตฺตา.

167. 以“言说”等（偈颂）言第二者。当言说事的自性（即种类等形态的词义）在某种状态下的形态为“非如是”时，此言说即为另一种，名为曲说(vaṅkavutti)。它能被完全言说吗？故言“其”等等。因彼曲说有无穷变化，差别无量，又因其为种子——即遍及一切个别显现的共相，从中生出种种奇妙庄严——故仅作例示之说，以其无法为任何人无遗地说明故。

---

๑๖๗. อิทานิ วงฺกวุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘วุตฺติ’’จฺจาทินา. วตฺถุสภาวสฺส ชาตฺยาทิปทตฺถสมฺพนฺธิโน ตาสุ ตาสุ อวตฺถาสุ โย สภาโว วิชฺชติ, ตสฺส สภาวสฺส อญฺญถา วิชฺชมานาการํ หิตฺวา วตฺตุปริกปฺปิเตน อติสยอุปมารูปกาทิอญฺญปกาเรน ยา วุตฺติ ยํ กถนํ อตฺถิ, สา ปราภเว สภาววุตฺติโต อญฺญา วงฺกวุตฺติ นาม สิยา. ตสฺสา วงฺกวุตฺติยา อนนฺตวิกปฺปตฺตา อปฺปมาณปกฺขตฺตา กถเนน ปริสมาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา นยโต ตสฺส อนนฺตปกฺขสฺส ปริคฺคหณตฺถํ พีโชปทสฺสนํ การณมตฺตสฺส นิทสฺสนํ โหติ. วกฺขมานเภทโต เอกเมกมฺปิ อตฺตนา สทิสํ อนนฺตเภทปริคฺคหชานนตฺถํ ปโหตีติ อธิปฺปาโย. วตฺถูนํ สภาโวติ จ, อนนฺตา วิกปฺปา ยสฺส สภาวสฺเสติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ, พีชสฺส อุปทสฺสนนฺติ จ วิคฺคโห.

167. 现在以“言说”等（偈颂）来说明曲说。事的自性，即与种类等词义相关联，在各种情况下存在的自性，若舍弃其真实存在的形态，而用说话者构想的夸张、譬喻、譬喻等其他方式来描述，这种言说就不同于自性言说，名为曲说(vaṅkavutti)。由于曲说具有无穷变化、无量方面的特性，无法通过言语完全表达，因此为了从方法上把握其无量方面，仅作种子之例示，即仅指示其原理。其意是，从下文将说的分类中，即使仅举一例，也足以使人了解与它相似的无穷分类。至于（复合词的）分析句则是：“诸事之自性”，以及“其自性有无穷变化”，以及“彼之状态”，以及“种子之例示”。

---

วงฺกวุตฺติอตฺถาลงฺการอุทฺเทสวณฺณนา

曲笔义饰概要释义

---

๑๖๘.

168.

---

ตตฺถา’ติสยอุปมา-รูปกาวุตฺติทีปกํ;

อกฺเขโป’ตฺถนฺตรนฺยาโส,พฺยติเรโก วิภาวนา.

此处有超胜、譬喻、暗喻、反复、灯喻；抑止、义理别置、差异、离因。

---

๑๖๙.

169.

---

เหตุกฺกโม [Pg.187] ปิยตรํ, สมาสปริกปฺปนา;

สมาหิตํ ปริยาย-วุตฺติพฺยาโชปวณฺณนํ.

因果次第、悦意、总摄、构想；善置、迂回表达、托辞描述。

---

๑๗๐.

170.

---

วิเสส รุฬฺหาหงฺการา,สิเลโส ตุลฺยโยคิตา;

นิทสฺสนํ มหนฺตตฺตํ,วญฺจนา’ปฺปกตตฺถุติ.

殊异、惯用我慢、双关、同等连结；例证、宏大、欺骗、间接赞叹。

---

๑๗๑.

171.

---

เอกาวลิ อญฺญมญฺญํ, สหวุตฺติ วิโรธิตา;

ปริวุตฺติพฺภโมภาโว, มิสฺส’มาสี รสี อิติ.

连环、相互、共存、矛盾；转换、错觉、情状、混合、祝福、情味。

---

๑๗๒.

172.

---

เอเต เภทา สมุทฺทิฏฺฐา, ภาโว ชีวิตมุจฺจเต;

วงฺกวุตฺตีสุ โปเสติ, สิเลโส ตุ สิรึ ปรํ.

这些差别已被概述，情状被称为生命；而双关则在曲笔中滋养至上之美。

---

๑๖๘-๑๗๒. ยโถทฺเทสํ นิทฺทิสิตุกาโม อุทฺทิสติ ‘‘ตตฺเถ’’จฺจาทิ. ตตฺถาติ ตสฺสํ วงฺกวุตฺติยํ ‘‘เอเต เภทา สมุทฺทิฏฺฐา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. สมุทฺทิฏฺฐาติ สงฺเขปนเยน วุตฺตา. อติสโย อุปมา รูปกํ อาวุตฺติ ทีปกญฺจ, สมาโส สมาสวุตฺติ ปริกปฺปนา จ, วิเสโส รุฬฺหาหงฺกาโร จ, ชีวิตมุจฺจเตติ ตทภาเว พนฺธสฺส ฉวสฺเสว เหยฺยตฺตา วุตฺตํ, สิเลโส ตุ วงฺกวุตฺตีสุ สภาววุตฺตึ หิตฺวา วตฺถุสภาวโต อญฺญถา ยถา ตถา ปริกปฺปนรูปาสุ อติสยาทีสุ วุตฺตีสุ ปรํ สิรึ กนฺตึ โปเสติ ตํ ปูเรติ อาวหตีติ.

168-172. 欲依纲要解释，故说“于此”等。所谓“于此”，即指在那曲笔中，与“这些差别已被概述”相关联。“已概述”即以简略的方式说出。（例如）超胜、譬喻、暗喻、反复与灯喻，总摄、总摄表达与构想，以及殊异与惯用我慢。“被称为生命”，如此说是因若无此情状，作品便如尸体般当舍。而双关，在曲笔中——即在舍弃自然表达，以不同于事物自性的方式进行构想的超胜等表达方式中——滋养、圆满并带来至上的光辉与美。

---

๑๖๘-๑๗๒. เภทวนฺตานํ ปทตฺถานํ สภาวกถนํ อุทฺเทสกฺกเมน ปากฏํ โหตีติ วตฺตมาเนหิ อลงฺกาเรหิ อุทฺทิสนฺโต ‘‘ตตฺถาติสย…เป… รสี’’ติ คาถาจตุกฺกมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ติสฺสํ วงฺกวุตฺติยํ อิติ เอวํ เอเต ปญฺจตึส เภทา สมุทฺทิฏฺฐา สงฺเขเปน วุตฺตาติ. เอเตสํ ปน ปทานํ อตฺโถ นิทฺเทเส อาวิภวิสฺสติ. อิมินา ภาโว จ สิเลโส จ อติปฺปสตฺโถติ ทีเปติ. ภาโว ภาวาลงฺกาโร ชีวิตํ พนฺธสฺส ปาณภูโตติ วุจฺจเต, [Pg.188] ภาวรหิตสฺส พนฺธสฺส ฉวสรีรสฺส วิย อนุปาเทยฺยตฺตา, สิเลโส ตุ สิเลสาลงฺกาโร ปน วงฺกวุตฺตีสุ อติสโยปมาทิวงฺกวุตฺตีสุ ปรมุกฺกํสภูตํ สิรึ โสภํ โปเสติ ปูเรติ.

168-172. 因“具差别之词义，其自性的阐述，通过纲要次第而变得明显”，故以现有的修辞手法概述，说出“于此超胜……（乃至）……情味”这四首偈颂。这里，“于此”是指在那曲笔中，如此，这三十五种差别已被简略地概述。这些词的含义将在解释(niddesa)中显现。以此表明，情状和双关都极受称赞。情状，即情状修辞，被称为作品的生命、气息，因为没有情状的作品，就像尸体一样不可取。而双关，即双关修辞，在曲笔中，例如在超胜、譬喻等曲笔表达方式中，能够培育、充实至高的庄严与美。

---

นิทฺเทสวณฺณนา

解释之释义

---

๑๗๓.

173.

---

ปกาสิกา วิเสสสฺส,สิยา’ติสยวุตฺติ ยา;

โลกาติกฺกนฺตวิสยา,โลกิยาติ จ สา ทฺวิธา.

显扬殊胜者，即是超胜语；它有二种：超越世间之境，以及世间之境。

---

๑๗๓. ตตฺถาติสยวุตฺตีนํ ตาว นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘ปกาสิกา’’อิจฺจาทิ. วิเสสสฺส วตฺถุคตสฺสาติมตฺตสฺส ปกาสิกายาติ อนุวทิตฺวา สา อติสยวุตฺติ สิยาติ วิธียเต, อติสยสฺส วตฺถุโน อุกฺกํสสฺส ปฏิปาทิกา วุตฺติ อติสยวุตฺติ. สา จ ทุวิธาติ อาห ‘‘โลก’’อิจฺจาทิ. โลกํ โลกปฺปตีตึ อติกฺกนฺโต วิสโย โคจโร ยสฺสา สา โลกาติกฺกนฺตวิสยา จ โลเก ภวา โลกฐิติมนติกฺกนฺตตฺตาติ โลกิยา จาติ อติสยวุตฺติ ทฺวิธา ทฺวิปฺปการา ภวติ.

173. 于此，首先，在解释超胜语时，论中说“显扬”等。在复述“能显扬事物本身过度殊胜之处的表达”之后，规定它就是超胜语。超胜语是指能阐明事物超胜、卓越的表达方式。它有二种，如说“世间”等。一种是其对象、所缘超越世间、世俗认知的，称为“超越世间之境”；另一种是在世间，因不超越世间常规，称为“世间”的。如此，超胜语便有两种类型。

---

๑๗๓. อิทานิ อุทฺเทสกฺกเมน อติสยวุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘ปกาสิ’’จฺจาทินา. วิเสสสฺส ชาตฺยาทิปทตฺถคตอธิกวิเสสสฺส ยา วุตฺติ ปกาสิกา, สา อติสยวุตฺติ นาม สิยา, สา อติสยวุตฺติ โลกาติกฺกนฺตวิสยา จ ชาตฺยาทิปทตฺถานํ ยถาสภาวสงฺขตโลกฐิตฺยาติกฺกนฺตวิสยตฺตา โลกาติกฺกนฺต วิสยาติ จ โลกิยาติ จ ยถาวุตฺตโลกมนติกฺกมฺม ปวตฺตนโต โลกิยาติ เจวํ ทฺวิธา ทฺวิปฺปการา โหนฺติ. วทตีติ วุตฺติ, อติสยสฺส วุตฺตีติ จ, โลกํ อติกฺกนฺโต วิสโย เอติสฺสาติ จ, โลเก ภวาติ จ วิคฺคโห. ‘‘วิเสสสฺส ปกาสิกา’’ติ ปสิทฺธคุณานุวาเทน [Pg.189] สา อติสยวุตฺติ สิยาติ อปสิทฺธํ อติสยวุตฺติวิธานํ กโรติ, ยถา ‘‘โย กุณฺฑลี, โส เทวทตฺโต’’ติ. อนุวาทกอนุวาทนียเภโท อุปริปฺเยวเมว ทฏฺฐพฺโพ.

173. 现在依照纲要次第，通过“显扬”等词语来说明超胜语。能够显扬特殊事物，也就是种姓等词义所包含的额外殊胜之处的表达，就叫做超胜语。这种超胜语有两种：超越世间之境和世间之境。因为种姓等词义的对象超越了其自性所构成的世间常规，所以是“超越世间之境”；又因为它不超越已述的世间而运作，所以是“世间之境”。“言说，故为语”（vadatīti vutti），“超胜之语”（atisayassa vutti），“其境超越世间”（lokaṃ atikkanto visayo etissā），“存在于世间”（loke bhavā），此为其语源分析。通过复述“显扬殊胜”这一公认的特性，来建立“彼即是超胜语”这未成立的定义，例如“有耳环者，是提婆达多”。能述语与所述语的区别，也应如是理解。

---

๑๗๔.

174.

---

โลกิยาติสยสฺเส’เต,เภทา เย ชาติอาทโย;

ปฏิปาทียเต ตฺว’ชฺช,โลกาติกฺกนฺตโคจรา.

此等种姓等差别，乃世间超胜语；如今则将阐明，超越世间之境者。

---

๑๗๔. อยํ ทฺวิปฺปการา อติสยวุตฺติ สภาววุตฺยาทีหิ ภินฺนาติ เจ? อาห ‘‘โลก’’อิจฺจาทิ. ชาติอาทโย ยโต ปทตฺถสฺส วิจิตฺตํ สรูปํ วทตีติ วิจิตฺตสรูปปฏิปาทิกา สภาววุตฺติปิ อลงฺกาโร, อลงฺการิยํ ตุ วตฺถุมตฺตํ, ตโต สภาววุตฺยาทโย เย เภทา วิเสสา, เอเต โลกิยาติสยสฺส เภทา, ยถา สรีเร ยํ สหชํ สุนฺทรตฺตํ, ตสฺส โปสกาปิ มุตฺตาวลิปฺปภุติ อลงฺกาโรติ วุจฺจติ, เอวํ พนฺเธปฺยลงฺการิยวตฺถุนิมิตฺตํ ธมฺมตฺตํ ยาย อุกฺกํสียติ, สา อุกฺกํโสติ วุจฺจติ. สา จ วุตฺติ อลงฺการสทฺเทน วุจฺจเต. สา ปน อติสยวุตฺติเยว. เตเนวาห ‘‘โลกิยาติสยสฺเสเต, เภทา เย ชาติอาทโย’’ติ. ยโต เอวํ, ตโต โลกาติกฺกนฺตวิสยา จ วิสุํ ทสฺสนียาติ อาห ‘‘ปฏี’’ติอาทิ. ตุสทฺโท เภเท. อชฺช ตุ อิทานิ ปน โลกาติกฺกนฺตโคจรา ปฏิปาทียเตติ สมฺพนฺโธ.

174. 若问：这两种超胜语是否与自性语等不同？答曰：如“世间”等所说。因为种姓等能言说词义的奇妙形态，所以能阐明奇妙形态的自性语也属于文饰，而被文饰的仅仅是事物本身。因此，自性语等这些差别，都是世间超胜语的差别。例如，身体与生俱来的美丽，能滋养它的珍珠项链等也称为文饰；同样，在作品中，能使被文饰之事的根本特性得以提升的，就称为提升。而这种语，也用文饰一词来称呼，但它实际上就是超胜语。因此说：“此等种姓等差别，乃世间超胜语。”既然如此，那么超越世间之境者就需要另外说明，所以说“阐明”等。“则”（tu）字表示差别。如今则将阐明超越世间之境者，此为关联。

---

๑๗๔. อิทานิ เอสา ทฺวิปฺปการาปิ อติสยวุตฺติสภาววุตฺยาทีหิ อนญฺญาติ ทสฺเสตุํ ‘‘โลกิเย’’จฺจาทิมาห. ชาติอาทโย ชาติคุณาทิปทตฺถคตวิจิตฺตสรูปสฺส ปกาสนโต นิสฺสยโวหาเรน ‘‘ชาตฺยาทโย’’ติ นิทฺทิฏฺฐา ชาติสภาววุตฺติคุณสภาววุตฺยาทโย เย เภทา [Pg.190] วิเสสา, เอเต โลกิยาติสยสฺส โลกิยาติสยวุตฺติยาเยว เภทา อวยวา. ตตฺถ โลกิยาติสยวุตฺติ นาม ชาติสภาววุตฺติคุณสภาววุตฺยาทโยเยวาติ. เอสาเยว วิจิตฺรรูปปฏิปาทิกา อุกฺกํสาติ จ วุจฺจติ. เอวํ โลกิยาติสยวุตฺติยา ‘‘ลีลาวิกนฺติสุภโค’’ติ อุทาหรณสฺส คมฺยมานตฺตา วกฺขมานํ ปฏิชานาติ ‘‘ปฏิปาทียเต’’จฺจาทินา. อชฺช ตุ อิทานิ ปน โลกาติกฺกนฺตโคจรา อติสยวุตฺติ ปฏิปาทียเต อุทาหรณโต นิปฺผาทียติ. โลเก ภโวติ จ, ตสฺส อติสโย อาธิกฺกมิติ จ วากฺยํ.

174. 如今，为了显示这两种超胜语与自性语等并非不同，所以说“世间”等。由于能彰显种姓、功德等词义所含的奇妙形态，故以所依言说的方式，将种姓自性语、功德自性语等差别，指称为“种姓等”，此等皆为世间超胜语的差别与部分。其中，世间超胜语即是种姓自性语、功德自性语等等。这种能阐明奇妙形态的，也被称为提升。如此，既然从世间超胜语的例子“姿态优雅、仪容美好”中可以领会，那么就用“将阐明”等语句来预告将要说明的内容。如今则将从例子中阐明、构成那超越世间之境的超胜语。其文句是：“存在于世间”（loke bhava），以及“其超胜在于超越”（tassa atisayo ādhikkamati）。

---

๑๗๕.

175.

---

ปิวนฺติ เทหกนฺตี เย,เนตฺตญฺชลิปุเฏน เต;

นา’ลํ หนฺตุํ ชิเน’สํ ตฺวํ,ตณฺหํ ตณฺหาหโรปิ กึ.

彼等以眼为ंजलि，饮汝身光无厌足；胜者汝能除渴爱，如何不除彼渴爱？

---

๑๗๕. ตมุทาหรติ ‘‘ปิวนฺติ’’จฺจาทินา. ชิน เต เทหกนฺตี สรีรโสภาโย เย ชนา เนตฺตญฺชลิปุเฏน อตฺตโน นยนทฺวนฺทสงฺขาเตน อญฺชลิปุเฏน ปิวนฺติ, เอสํ ชนานํ ตณฺหํ ปิปาสํ โลภเมว วา หรติ อนุปตติ. ตณฺหาหโรปิ สมาโน ตฺวํ หนฺตุํ นิวตฺติตุํ กึ นาลํ กสฺมา อสมตฺโถสิ. ตณฺหาหรา นาม ตณฺหเมว นุทนฺติ. อตฺร หนนฺตามปิห สมฺปนุทติ โลกฐิตึ อติกฺกมฺม เทหกนฺติยา พหุตฺตนธมฺโม วุตฺโต.

175. 他举例说：“饮取”等。胜利者啊！那些人用眼目之ंजलि——即以自己的双眼为合掌之器——饮取您的身光与身体之美。您能消除这些人的渴爱、口渴或贪婪。所谓的渴爱消除者，就是驱逐渴爱者。于此，（颂文）超越世间常规，言说身体光辉的丰盛特质，（此光辉）甚至能摧毁并完全驱除（渴爱）。

---

๑๗๕. อิทานิ ปฏิญฺญาตานุสาเรน ปฏิปาเทติ ‘‘ปิวนฺติ’’จฺจาทินา. โภ ชิน เต ตุยฺหํ เทหกนฺตี สรีรโสภาโย เย ชนา เนตฺตญฺชลิปุเฏน เนตฺตสงฺขาเตน หตฺถปุเฏน ปิวนฺติ, เอสํ สาธุชนานํ ตณฺหํ ปิปาสํ โลภเมว [Pg.191] วา ตณฺหาหโรปิ ตฺวํ สพฺเพสํ ตณฺหาวินาสโกปิ หนฺตุํ นิวาเรตุํ กึ นาลํ กสฺมา อสมตฺโถสีติ. เอตฺถ ปิวนํ นาม ปิปาสํ วิเนตีติ โลกสภาโว. ตณฺหํ หนฺตุํ นาลมิติ โลกสภาวมติกฺกนฺตตฺโถ. กนฺตีนํ อธิกปิยตา อติสยธมฺโม, ตสฺส วุตฺติ ปน ตณฺหํ หนฺตุํ นาลมิติ โลกาติกฺกนฺตอตฺถํ วิสยํ กตฺวา ปวตฺโต โหติ. สา ปน กเถตุมิจฺฉิตํ กนฺตีนํ อธิกปิยตํ ตณฺหาหนเน อสมตฺถํ วตฺวา ทีเปตีติ วงฺกวุตฺติ นาม. วุจฺจมานานํ อุปมารูปกาทีนมฺปิ วงฺกวุตฺติตา อิจฺฉิตตฺถสฺส ปการนฺตเรน ปกาสนโตเยว. ยถา นาม สรีรสหชํ ปีนตฺตาทิสุนฺทรตฺตํ อุทฺทีปนากาเรน ฐิตา กฏกอุณฺหีสหาราทโย อลงฺการา นาม ภวนฺติ, เอวํ พนฺธสรีรสงฺขาเต อลงฺกรณียวตฺถุมฺหิ วิชฺชมานอติปิยตาทิเมว อุทฺทีเปตฺวา อลงฺกุรุมานา ‘‘ตณฺหาหโรสิ ตฺวํ เอสํ กนฺตี ปิวนฺตานํ ตณฺหํ หนฺตุํ นาล’’มิติ วาจาภงฺคี อลงฺกาโร นาม. อลงฺการิยํ นาม อลงฺกาตพฺพกนฺติปิยตาย พหุตฺตนฺติ. อุตฺตริปิ อลงฺการอลงฺการิยวิภาโค จ อนุรูปโต โยชนกฺกโม จ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ. เทเห กนฺตีติ จ, อญฺชลีเยว ปุโฏติ จ, เนตฺตานิเยว อญฺชลิปุโฏติ จ, ตณฺหํ หรตีติ จ วิคฺคโห.

175. 如今依照先前承诺，以“饮取”等词语阐明。胜者啊！那些人用眼目之杯——即以眼目为合掌之杯——饮取您的身光与身美，您作为渴爱的去除者，对于这些善士的渴爱、口渴或贪婪，为何不能断除、阻止呢？为何没有能力呢？此处所谓“饮取”，能消除口渴，是为世间常情；而说“无力断除渴爱”，则超越了世间常情之义。身光的极其可爱是超胜法，但其作用却以“无力断除渴爱”此一超越世间之义为境而展开。此说虽欲表达身光的极其可爱，却说它无力断除渴爱，从而显明，这便称为“曲说”。所说的譬喻、比喻等，其曲说性皆因欲以另一种方式展现所欲表达的意义。譬如身体与生俱来的丰腴等美好特质，以映衬方式存在的镯、冠、项链等称为“庄严”；同样，在这被视为庄严对象的结构之身中，通过凸显极其可爱等特质来庄严，说出“您是渴爱的去除者，却不能断除这些饮取您身光者的渴爱”这般言辞转折，即称为“庄严”。所谓“可庄严者”，即指极具庄严价值的身光可爱性之多。后续庄严与可庄严的区分及相应配合方式，亦当如是观照。“身之光”、“合掌即杯”、“眼目即合掌之杯”，以及“去除渴爱”，此为语释。

---

๑๗๖.

176.

---

อุปมาโนปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ สิโย’ปมา;

สทฺทตฺถคมฺมา วากฺยตฺถ-วิสยาติ จ สา ติธา.

喻体与所喻之共同法性，即是譬喻；彼有依声、依义及依句义所涉三类。

---

๑๗๖. อุปมํ นิทฺทิสติ ‘‘อุปมาเน’’จฺจาทินา. อุปมียเต อเนนาติ อุปมานํ, ปทุมาทิกวตฺถุ. ปทุมาทิโก ตุ สทฺโท อุปมานวาจโก. อุปมียตีติ อุปเมยฺยํ, มุขาทิกวตฺถุ. มุขาทิโก สทฺโท ตุ อุปเมยฺยวาจโก. เตสํ อุปมาโนปเมยฺยานํ ปทุมาทิมุขาทิวตฺถูนญฺจ. สธมฺมตฺตนฺติ สมาโน ธมฺโม กนฺติมนฺตตา ยสฺส โส สธมฺโม, ตสฺส ภาโว สธมฺมสทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตสมาเนน ธมฺเมน สห สมฺพนฺโธ สธมฺมตฺตํ [Pg.192] อุปมาโนปเมยฺยปติฏฺฐิตํ อุปมา สิยา, อุปมียติ ยถาวุตฺโต สมฺพนฺโธติ กตฺวา. สา ปนาลงฺการิยสฺส ธมฺมสฺสาติสยปฏิปาทนปฺปกาโร. กติวิธา สาติ อาห ‘‘สทฺท’’อิจฺจาทิ. สทฺโท จ อตฺโถ จ, เตหิ คมฺมา ปตียมานา สทฺทตฺถคมฺมา. วากฺยํ ปทสมุทาโย. ตสฺส อตฺโถ วิสโย โคจโร ยสฺสา วากฺยตฺถวิสยาติ จ สา อุปมา ติวิธา สทฺทคมฺมอตฺถคมฺมวากฺยตฺถวิสยาติ ติธา โหติ.

176. 以“喻体”等词解释譬喻。所谓“喻体”(upamāna)，是“以此作比”之物，如莲花等事物；而“莲花”等词则是喻体词。所谓“所喻”(upameyya)，是“被比”之物，如面容等事物；而“面容”等词则是所喻词。彼喻体与所喻，即莲花等事物与面容等事物。“共同法性”(sadhammattaṃ)是指，具有相同之法（如光洁）的状态。此建立在喻体与所喻之上的共同法性即是譬喻，因其是如前所述被比拟的关联。而彼是阐明可庄严之法超胜性的一种方式。问：“彼有几类？”答：“依声”等。彼譬喻有三类：依声可解(saddagammā)、依义可解(atthagammā)、依句义所涉(vākyatthavisayā)。“依声义可解”(saddatthagammā)是依声与义而可被理解。语句(vākya)是词的集合，其义为所涉范围者，是为“依句义所涉”。

---

๑๗๖. อิทานิ อุปมาลงฺการํ นิทฺทิสติ ‘‘อุปมาโน’’จฺจาทินา. อุปมาโนปเมยฺยานํ จนฺทนีลุปฺปลทลาภาทีนํ อานนนยนาทีนญฺจ ปทตฺถานํ สธมฺมตฺตํ กนฺติมนฺตตาปีนตาทิตุลฺยธมฺมสมฺพนฺโธ อุปมา นาม สิยา, สา อลงฺกรณียวตฺถุโน อาธิกฺกปฏิปาทนปฺปการา อุปมา สทฺทตฺถคมฺมา สทฺทคมฺมา จ อตฺถคมฺมา จ วากฺยตฺถวิสยา จ, อิติ เอวํ ติธา ติปฺปการา โหติ. เอตฺถ อุปมาโนปเมยฺยภูตานํ จนฺทานนาทิปทตฺถานํ สธมฺมสงฺขโต อญฺญมญฺญตุลฺยกนฺติมนฺตตาปีนตาทิธมฺมโยโค ปทตฺถานํ อุปมตฺถสฺส ปติฏฺฐิตตฺตา อุปฏฺฐานตาย อุปมา นาม โหติ, ตนฺนิสฺสยจนฺทาทโย ปน นิสฺสิตโวหาเรน อุปมา นาม โหติ, อุปมานภูตจนฺทาทิอตฺถปฏิปาทโก จนฺทิมาทิสทฺโทปิ ตทตฺเถน อุปมา นาม โหติ, อุปเมยฺยุปเมยฺยนิสฺสยตปฺปฏิปาทกานมฺปิ อุปเมยฺยภาโว เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ. อุปมียเต อเนนาติ อุปมานนฺติ กตฺวา จนฺทาทิ อุปมานํ วุจฺจติ, อุปมียตีติ อุปเมยฺยํ, อานนาทิ, อุปมานญฺจ อุปเมยฺยญฺจาติ จ, สมาโน จ โส ธมฺโม เจติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ, สทฺโท จ อตฺโถ จาติ จ, เตหิ คมฺมาติ จ, วากฺยสฺส อตฺโถติ จ, โส วิสโย ยสฺสา อุปมายาติ จ วากฺยํ.

176. 如今以“喻体”等词解释譬喻庄严(upamālaṅkāra)。喻体(upamāna)与所喻(upameyya)，即月亮、青莲花瓣等与面容、眼睛等词义的共同法性，即与光辉、丰满等相似之法的关联，名为譬喻。它是一种阐明可庄严之事超胜性的方式。彼譬喻有三类：依声可解、依义可解及依句义所涉。于此，作为喻体与所喻的月亮、面容等词义，其由共同法性所摄的相互相似的光辉、丰满等法之结合，因词义的譬喻义已确立并呈现，故名为譬喻。而作为其所依的月亮等，则依所依之称谓亦名为譬喻。表达喻体月亮等意义的“月亮”等词，亦依其义名为譬喻。同样，所喻、所喻之所依及其表达词，亦应如是了知其所喻性。以“以此作比”故为喻体，月亮等被称为喻体；“被比”故为所喻，如面容等。以及“喻体与所喻”、“相同之法”、“其状态”、“声与义”、“依彼等可解”、“句之义”、“彼譬喻之所涉范围”，此为相关语句。

---

๑๗๗.

177.

---

สมาสปจฺจเยวาที, สทฺทา เตสํ วสา ติธา;

สทฺทคมฺมา สมาเสน, มุนินฺโท จนฺทิมานโน.

复合词(samāsa)、词缀(paccaya)及“如”(iva)等词，依彼等故，依声可解之喻有三类。依复合词之喻，如“牟尼主月面”(munindo candimānano)。

---

๑๗๗. ตตฺถ [Pg.193] สทฺทคมฺมาปิ ติธา สิยาติ ทสฺเสตุมาห ‘‘สมาส’’อิจฺจาทิ. สมาโส จ ปจฺจโย จ อิวาทิ จ, เต สทฺทา นาม, สทฺทสทฺเทน สมาสาทโย วตฺตุมธิปฺเปตาติ อตฺโถ. เตสํ สมาสาทีนํ วสา สทฺทคมฺมา ติธา โหติ สมาสสทฺทคมฺมา ปจฺจยสทฺทคมฺมา อิวาทิสทฺทคมฺมาติ, สมาเสน สมาสสทฺเทน คมฺมา อุปมา วุจฺจตีติ เสโส. อุทาหรติ ‘‘มุนินฺโท จนฺทิมานโน’’ติ, จนฺทิมา วิย รุจิรมานนํ มุขํ ยสฺส โส จนฺทิมานโน. เอตฺถ จ จนฺทิมํ อุปมานํ, อานนํ อุปเมยฺยํ, รุจิรตฺตํ ธมฺโม, จนฺทิมานนานํ สมานธมฺมสมฺพนฺธิโชตโก วิยสทฺโท, เตสุ สาธารณธมฺมวาจกสฺส วิยสทฺทสฺส โจปมาโชตกสฺสาปฺปโยโค สมาเสเนว วุตฺตตฺตา, เอตฺถ ปน วิยสทฺโท จนฺทิมาสทฺเทน อุปมานวาจเกน สมฺพนฺธมุปคโต จนฺทคตเมว สทิสตฺตํ วทติ, มุขคตํ ปน สามตฺถิยา ปทียเต, เอวมีทิสํ ทฏฺฐพฺพํ.

177. 为说明“依声可解”(saddagammā)亦有三类，故说“复合词”等。复合词(samāsa)、词缀(paccaya)及“如”(iva)等，彼等名为“词”。此意是说，以“词”(sadda)一词意指复合词等。依彼等复合词等，“依声可解”有三类：依复合词声可解、依词缀声可解、依“如”等词声可解。余者是说，依复合词，即依复合词而可解的譬喻。举例说“牟尼主月面”(munindo candimānano)，即“其面容如月亮般美丽”，故名“月面”。此处，月亮是喻体(upamāna)，面容是所喻(upameyya)，美丽是共同法。显示月亮与面容共同法关联的“如”(viya)字，以及表达此共同法并标示譬喻的“如”字，因已由复合词表达，故不使用。于此，“如”字与表达喻体的“月亮”一词相结合，仅言及与月亮相似，而与面容的相似性则依文义而可理解。应如是看待此类情况。

---

๑๗๗. เตสุ ยถาวุตฺเตสุ สทฺทคมฺมสฺส ติวิธตฺตํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘สมาเส’’จฺจาทิ. สมาสปจฺจเยวาที สมาโส, อายาทิปจฺจยา, อิวาทโย จ สทฺทา นาม, เตสํ สมาสาทีนํ วสา เภเทน สทฺทคมฺมา ติธา สมาสสทฺทคมฺมา ปจฺจยสทฺทคมฺมา อิวาทิสทฺทคมฺมาติ ติวิธา โหติ. สมาเสน สมาสสทฺเทน คมฺโมปมา วุจฺจติ ‘‘มุนินฺโท จนฺทิมานโน’’ติ. มุนินฺโท สมฺมาสมฺพุทฺโธ จนฺทิมานโน จนฺทสมานมโนหรมุขมณฺฑเลน ยุตฺโต โหติ, สมาโส จ ปจฺจโย จ อิวอิติ อิทํ อาทิ เยสํ วาทีนนฺติ จ, สทฺเทน คมฺมาติ จ, มุนีนํ อินฺโทติ จ, จนฺทิมา วิย รุจิรํ อานนํ มุขํ ยสฺเสติ จ วิคฺคโห. เอตฺถ ‘‘จนฺทิมา’’ติ อุปมานํ, ‘‘อานน’’นฺติ อุปเมยฺยํ, รุจิรตฺตํ อุปมาโนปเมยฺยานํ สาธารณธมฺโม, ‘‘วิยา’’ติ สทฺโท จนฺทานนานํ ทฺวินฺนํ อานนคตรุจิรตฺตํ จนฺเท จ, จนฺทคตรุจิรตฺตํ อานเน จ อตฺถีติ สมานธมฺมสมฺพนฺธํ [Pg.194] โชเตติ, อิห สาธารณธมฺมวาจกสฺส รุจิรสทฺทสฺส, ตุลฺยธมฺมสงฺขาโตปมาโชตกสฺส วิยสทฺทสฺส จ อปฺปโยโค เตสํ อตฺถานํ สมาเสน วุตฺตตฺตา. เอตฺถ อุปมานวาจเกน จนฺทิมาสทฺเทน ยุตฺโต วิย สทฺโท จนฺทคตสทิสตฺตํ โชเตติ, มุขคตสทิสตฺตํ ปน สามตฺถิยา ปตียเต. ตถา หิ มุขํ จนฺทสมานมาคจฺฉนฺตํ จนฺทสฺส มุขสทิสตฺตํ วินา น ภวตีติ อญฺญถานุปปตฺติ สามตฺถิยนฺติ.

177. 为说明前述声喻有三种，故说“samāse”等。复合词、以“āya”等为首的词缀，以及“iva”等词，此等名为“词”。依此等复合词等之差别，声喻有三种：复合词声喻、词缀声喻、“iva”等词声喻。通过复合词，即以复合词所表达的譬喻，如言：“牟尼主(munindo)月面(candimānano)”。牟尼主，即正等觉者，具足如月亮般悦意的面容。其分解为：“samāso ca paccayo ca iva iti idaṃ ādi yesaṃ vādīnaṃ”(复合词、词缀及‘如’，此为‘vādi’等之首)、“saddena gammā”(依词而解)、“munīnaṃ indo”(牟尼之主)以及“candimā viya ruciraṃ ānanaṃ mukhaṃ yassa”(其面容如月亮般美丽)。此处，“candimā”(月亮)是喻体，“ānanaṃ”(面容)是所喻，“rucirattaṃ”(美丽)是喻体与所喻的共同法。“viya”(如)一词，显示月亮与面容二者之间共同法的关联，即面容之美丽亦存于月亮中，月亮之美丽亦存于面容中。此处，表示共同法的“rucira”(美丽)一词，以及表示等同法之譬喻的“viya”(如)一词，因其义已由复合词表达，故不使用。此处，与喻体词“candimā”(月亮)结合的“viya”(如)一词，显示了月亮所具有的相似性，而面容所具有的相似性则依义势而得知。诚然，若说面容如月，此必待月亮亦有面容之相似性，否则不能成立，此即‘非此不可’之义势。

---

๑๗๘.

178.

---

อายาที ปจฺจยา เตหิ, วทนํ ปงฺกชายเต;

มุนินฺทนยนทฺวนฺทํ, นีลุปฺปลทลียติ.

以“āya”等词缀，面容如莲花；牟尼主之双眸，如青莲花瓣。

---

๑๗๘. อิทานิ ปจฺจยสทฺทคมฺมํ ทสฺเสติ ‘‘อายาทิ’’จฺจาทินา. อายาทีติ อายอียกปจฺจยาทโย ปจฺจยา ปจฺจยสทฺทา นาม, เตหิ ปจฺจยสทฺเทหิ คมฺมา อุปมา วุจฺจติ. อุทาหรติ ‘‘วทน’’มิจฺจาทิ. ปงฺกชมิว รุจิรมาจรติ ปงฺกชายเต. เอตฺถาปิ ปงฺกชมุปมานํ, อาจรณกฺริยาย กตฺตุภูตํ อานนมุปเมยฺยํ, รุจิรตฺตํ สธมฺโม, ปงฺกชานนานํ สมานธมฺมสมฺพนฺธโชตโก อิวสทฺโท. ตตฺถ รุจิร อิวสทฺทานํ ปุพฺเพ วิยาปฺปโยโค ปจฺจเยน วุตฺตตฺตาติ สพฺพตฺถ วิญฺเญยฺยํ. เอวมุปริปิ.

178. 现在以“āyādi”等词说明词缀声喻。“āyādi”是指以“āya”、“īya”、“ka”等为首的词缀，此等名为“词缀词”。依此等词缀词而可解的譬喻。举例说“vadanaṃ”(面容)等。“paṅkajāyate”意为“paṅkajamiva ruciramācarati”(如莲花般美丽地行动)。此处，“paṅkaja”(莲花)是喻体，作为行动之主体的“ānana”(面容)是所喻，“rucirattaṃ”(美丽)是共同法，“iva”(如)一词是显示莲花与面容之间共同法关联者。其中，“rucira”(美丽)与“iva”(如)二词，如前所述，因其义已由词缀表达，故不使用。此理应于一切处得知。下文亦然。

---

๑๗๘. อิทานิ ปจฺจยสทฺทคมฺโมปมํ นิทสฺเสติ ‘‘อายาทิ’’จฺจาทินา. อายาที ‘‘อาย อีย ก’’อิติอาทโย ปจฺจยา ปจฺจยสทฺทา นาม, เตหิ ปจฺจยสทฺเทหิ คมฺโมปมา วุจฺจติ ‘‘วทนํ…เป… ทลียตี’’ติ. วทนํ มุขํ ปงฺกชายเต ปทุมมิว รุจิรํ อาจรติ. มุนินฺทนยนทฺวนฺทํ สพฺพญฺญุโน เนตฺตยุคฬํ นีลุปฺปลทลียติ นีลุปฺปลปตฺตมิว รุจิรมาจรติ. อาโย อาทิ เยสํ อียาทีนนฺติ จ, ปงฺกชมิว รุจิรมาจรติ ปวตฺตตีติ จ, มุนินฺทสฺส นยนทฺวนฺทมิติ จ, นีลุปฺปลสฺส ทลมิติ จ, ตมิว รุจิรมาจรตีติ จ วากฺยํ. เอตฺถ ‘‘ปงฺกช’’มิติ จ ‘‘นีลุปฺปล’’มิติ จ อุปมานํ, อาจรณกฺริยาย กตฺตุภูตํ วทนํ [Pg.195] นยนทฺวนฺทญฺจ อุปเมยฺยํ, รุจิรตฺตํ อุปมาโนปเมยฺยานํ สธมฺโม, อุปมาโนปเมยฺยานํ สมานธมฺมโชตโก อิวสทฺโท, เตสํ อตฺถานํ ปจฺจเยน วุตฺตตฺตา เตสมปฺปโยโค. เอวรูเปสุ อญฺเญสุปิ เอวเมว เวทิตพฺโพ.

178. 现在以“āyādi”等词为例，展示词缀声喻。“āyādi”是指以“āya”、“īya”、“ka”等为首的词缀，此等名为“词缀词”。依此等词缀词而可解的譬喻，如言：“vadanaṃ…pe…dalīyati”(面容……如花瓣)。“vadanaṃ mukhaṃ paṅkajāyate”意为“padumamiva ruciraṃ ācarati”(面容如莲花般美丽地行动)。“munindanayanadvandaṃ”，即“sabbaññuno nettayugaḷaṃ”(一切知者之双眸)，“nīluppaladalīyati”意为“nīluppalapattamiva ruciramācarati”(如青莲花瓣般美丽地行动)。其语句分解为：“āyo ādi yesaṃ īyādīnaṃ”(‘āya’为‘īya’等之首)、“paṅkajamiva ruciramācarati pavattatīti”(如莲花般美丽地行动或发生)、“munindassa nayanadvandaṃ”(牟尼主之双眸)、“nīluppalassa dalaṃ”(青莲花之瓣)以及“tamiva ruciramācarati”(如彼一般美丽地行动)。此处，“paṅkaja”(莲花)与“nīluppala”(青莲花)是喻体，作为行动之主体的“vadanaṃ”(面容)与“nayanadvandaṃ”(双眸)是所喻，“rucirattaṃ”(美丽)是喻体与所喻的共同法，“iva”(如)一词是显示喻体与所喻之间共同法者，因其义已由词缀表达，故不使用。于其他此类情况，亦应如是了知。

---

๑๗๙.

179.

---

อิวาที อิว วา ตุลฺย-สมาน นิภ สนฺนิภา;

ยถาสงฺกาส ตุลิต-ปฺปกาส ปติรูปกา.

“iva”等词有：iva(如)、vā(或、犹如)、tulya(同等)、samāna(相等)、nibha(相似)、sannibha(酷似)；yathā(如同)、saṅkāsa(仿佛)、tulita(堪比)、pakāsa(显现如)、patirūpaka(形似)。

---

๑๘๐.

180.

---

สรีสริกฺข สํวาที, วิโรธี สทิสา วิย;

ปฏิปกฺขปจฺจนีก-สปกฺโข’ปมิโต’ปมา.

sarī(相似)、sarikkha(相似)、saṃvādī(相应)、virodhī(相违)、sadisā(相似)、viya(如)；paṭipakkha(对立)、paccanīka(敌对)、sapakho(同类)、upamita(被喻)、upamā(譬喻)。

---

๑๘๑.

181.

---

ปฏิพิมฺพ ปฏิจฺฉนฺน-สรูป สม สมฺมิตา;

สวณฺณา’ภา ปฏินิธิ, สธมฺมาทิ สลกฺขณา.

paṭibimba(影像)、paṭicchanna(隐藏如)、sarūpa(同形)、sama(平等)、sammitā(等量)；savaṇṇā(同色)、ābhā(光彩如)、paṭinidhi(替代)、sadhammādi(同法等)、salakkhaṇā(同相)。

---

๑๘๒.

182.

---

ชยตฺย’กฺโกสติ หสติ, ปติคชฺชติ ทูภติ;

อุสูยตฺย’วชานาติ, นินฺทติ’สฺสติ รุนฺธติ.

jayati(战胜)、akkosati(辱骂)、hasati(嘲笑)；patigajjati(反驳)、dūbhati(伤害)；usūyati(嫉妒)、avajānāti(轻蔑)；nindati(责备)、issati(嫉妒)、rundhati(阻碍)。

---

๑๘๓.

183.

---

ตสฺส โจเรติ โสภคฺคํ, ตสฺส กนฺตึ วิลุมฺปติ;

เตน สทฺธึ วิวทติ, ตุลฺยํ เตนาธิโรหติ.

coreti tassa sobhaggaṃ(偷窃其幸运)，vilumpati tassa kantiṃ(抢夺其光辉)；vivadati tena saddhiṃ(与彼争论)，tulyaṃ tenādhirohati(与彼同等而超越)。

---

๑๘๔.

184.

---

กจฺฉํวิคาหเต ตสฺส, ตมนฺเวตฺย’นุพนฺธติ;

ตํสีลํ, ตํ นิเสเธติ, ตสฺส จานุกโรติ’เม.

kacchaṃ vigāhate tassa(与彼争锋)，tam anveti anubandhati(追随并紧随彼)；taṃsīlaṃ(与彼同品)，taṃ nisedheti(制止彼)，ime tassa anukaroti(此等模仿彼)。

---

๑๗๙-๑๘๔. อิวาที อิวาทโย นาม อิเมติ สมฺพนฺโธ. อิโว จ วา จ ตุลฺโย จ สมาโน จ นิโภ จ สนฺนิโภ จาติ ทฺวนฺเท อิว…เป… สนฺนิภา. สทฺทมเปกฺขิย ปุลฺลิงฺคตา. เอวมุปริปิ ยถาโยคํ. ‘‘สธมฺมาที’’ติ อาทิสทฺเทน สาธารณสจฺฉายาทีนํ ปริคฺคโห. ชยติจฺจาทีสุ กมฺมํ.

179-184. “Ivādī”(‘如’等词)与“ime ivādayo nāma”(此等名为‘如’等词)是其关联。“Ivo ca vā ca tulyo ca samāno ca nibho ca sannibho ca”(如、或、同等、相等、相似、酷似)是双合词，[简略为]“iva…pe…sannibhā”。其阳性是依“sadda”(词)一词而定。下文亦应作相应理解。“Sadhammādi”(同法等)中的“ādi”(等)字，包含了“sādhāraṇa”(共同)、“sacchāya”(实影)等。对于“jayati”(战胜)等动词，[其比较对象]使用业格。

---

๑๗๙- ๑๘๔. อิวาทิสทฺทคมฺโมปมาธิกาเร ปฐมํ ตาว ‘‘อิวาทโย นาม เอเต’’ติ ทสฺเสติ ‘‘อิวาทิ’’จฺจาทินา. อิวาทีติ ปทสฺส ฉฏฺฐมคาถาย อิเมติ อิมินา สมฺพนฺโธ, ตสฺส จาติ จสทฺทํ ยุชฺชนฏฺฐาเน โยเชตฺวา สนฺนิภา จาติอาทโย โยเชตพฺพา. ‘‘สธมฺมาที’’ติอาทิสทฺเทน สาธารณสจฺฉายาทโย คหิตา. นินฺทติ อิสฺสตีติ ปทจฺเฉโท, อิเม [Pg.196] ทฺเวปญฺญาส อิวาทโย นาม. ‘‘ชยติ อกฺโกสติ หสติ’’อิจฺจาทิกํ ตํตํกฺริยาปทสงฺขตอนุการิยานํ อนุกรณนฺติ กตฺวา ทฺวนฺโทเยว, ‘‘สนฺธิสมาสา อทฺธสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา สนฺธิสมาสานํ คาถทฺธสฺส วินา อุภยทฺธมชฺเฌ อลพฺภนโต ทูภติปทโต ปุพฺเพเยว สมาโส กาตพฺโพ, โน เจ, อสมาโสติ คเหตพฺโพ. ตสฺส โจเรติ โสภคฺคมิจฺจาทิกมฺปิ วากฺยานุกรณนฺติ กตฺวา ตตฺถ สมาโส, วากฺเย เกวลปทานีติ วา คเหตพฺโพ. อิเมสํ สพฺเพสมฺปิ อิว สทฺทปริยายตฺตา สทิสตฺถาติ สพฺพตฺถ ภาวตฺโถ, อวยวตฺโถ ปน ปากโฏเยว.

179-184. 首先，在以“如”(iva)等词所表达的譬喻的章节中，用“如等”等词来说明“这些名为如等词”。“如等”一词与第六颂中的“此”(ime)相关联，“及”(ca)字应连接在适当的位置，之后接“相似”(sannibhā)等词。“同法等”(sadhammādi)中的“等”字包含了“共同”(sādhāraṇa)、“真实相”(sacchāya)等。“讥嫌”(nindati)和“嫉妒”(issati)是词的切分，这五十二个词都称为“如等词”。“战胜、辱骂、嘲笑”等词，应视为对相应动词所表示的被模仿者的模仿，故为并列复合词。由于有“连声与复合词在半颂中”的说法，若连声复合词在半颂中无法从前后两半获得，则应在难解词之前构成复合词，否则应视为非复合词。至于“他偷窃其美貌”等，也可视为对句子的模仿，故此处应作复合词处理，或视为句子中的单纯词语。所有这些词都因是“如”一词的同义词而具有相似的含义，各处都应理解为整体意义，而其构成部分的意义则是显而易见的。

---

๑๘๕.

185.

---

อุปมาโนปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ วิภาวิหิ;

อิเมหิ อุปมาเภทา, เกจิ นิยฺยนฺติ สมฺปติ.

譬喻与被喻者的共同属性已被阐明；现在，通过这些，将引出某些譬喻的差别。

---

๑๘๕. อิวาทีนํ วินิโยควิสยํ ทสฺเสตฺวา อุปมาเภทํ ทสฺเสตุํ ปฏิชานาติ ‘‘อุปมาน’’อิจฺจาทิ. เกจีติ อิมินา อปริยนฺตตฺตเมสํ ทสฺเสติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ปริยนฺโต วิกปฺปาน’’นฺติอาทิ. นิยฺยนฺติ อุทาหรียนฺติ.

185. 在说明了“如”(iva)等词的应用范围后，作者承诺要说明譬喻的差别，说“譬喻”等。“某些”一词表明这些差别是无穷无尽的。正如他将要说“种种分别的界限”等。“被引出”(niyyanti)意为“被举例说明”(udāharīyanti)。

---

๑๘๕. อิทานิ อิวาทิสทฺทคมฺโมปมํ ทสฺเสตุํ ปฏิชานาติ ‘‘อุปมาโน’’จฺจาทินา. อุปมาโนปเมยฺยานํ สธมฺมตฺตํ สมานธมฺมสมฺพนฺโธ. วิภาวิหิ ปกาสเกหิ. อิเมหิ อิวาทีหิ สทฺเทหิ ชานิตพฺพา เกจิ อุปมาเภทา อปริยนฺตตฺตา สมฺปติ ทานิ ลทฺธาวสเร นิยฺยนฺติ อุทาหรณมตฺเตน ปฏิปาทียนฺติ.

185. 现在，为了展示由“如”(iva)等词语所表达的譬喻，作者以“譬喻”等词语作为开端。譬喻与被喻者的“共同属性”(sadhammattaṃ)是指相同属性的关联。“已被阐明”(vibhāvihi)意为由阐明者。这些由“如”等词语可以识别的某些譬喻类型，因为其数量无限，所以在当前时机，仅以举例的方式来阐述。

---

๑๘๖.

186.

---

วิกาสิปทุมํ’วา’ติ-สุนฺทรํ สุคตานนํ;

อิติ ธมฺโมปมา นาม, ตุลฺยธมฺมนิทสฺสนา.

善逝之面容，美丽如绽放之莲；此名法喻，乃显示相同之法。

---

๑๘๖. ‘‘วิกาสิ’’จฺจาทิ. สุคตานนํ มุนินฺทสฺส วทนํ อติสุนฺทรํ อจฺจนฺตรมณียํ. กิมิว? วิกาสิปทุมํว ปพุชฺฌมานปทุมํวิย. อิติ อยเมวํวิธา ธมฺโมปมา นาม โหติ. กสฺมา? [Pg.197] อานนปทุมานํ สมานสฺส ธมฺมสฺส คุณสฺส สุนฺทรสฺส ลกฺขณสฺส นิทสฺสนา สุนฺทรตฺตนฺติ ปฏิปาทนโต.

186. “绽放”等。善逝的面容，即牟尼王的面容，非常美丽，极其悦意。像什么呢？像绽放的莲花，如初醒的莲花。如此，这便是所谓的法喻。为什么呢？因为它展示了面容与莲花共同的法、功德、美的特征，从而阐明了其美丽。

---

๑๘๖. อุทาหรณมาห ‘‘วิกาสิ’’จฺจาทินา. สุคตานนํ ภควโต มุขํ วิกาสิปทุมํว พุชฺฌมานปงฺกชมิว อติสุนฺทรํ โหติ. อิติ อีทิสา อุปมา ตุลฺยธมฺมนิทสฺสนา อติสุนฺทรมิติ สมานคุณทสฺสเนน ธมฺโมปมา นาม โหติ. ปทุมานนานํ สาธารณคุณสฺส ปกาสนโต อติสุนฺทรมิติ ตุลฺยธมฺโม นาม โหติ. เอตฺถ ปทุมคตตุลฺยธมฺมสมฺพนฺธสงฺขาตาย อุปมาย อิวสทฺเทน โชติยมานตฺเตปิ อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตตฺตา ยถาวุตฺโตปมาย ธมฺเมน ยุตฺตตฺตา ธมฺโมปมา นาม โหตีติ อธิปฺปาโย.

186. 作者以“绽放”等词为例。善逝的面容，即世尊的面容，犹如绽放的莲花，如同初醒的莲花一般，非常美丽。如此，这种显示相同属性的比喻，因其显示了“非常美丽”这一共同功德，故名为法喻。因其彰显了莲花和面容的共同功德，故“非常美丽”被称为相同之法。在此，虽然以莲花为喻体、由“如”(iva)字所阐明的同法关联之譬喻已被表达，但因亦言及“非常美丽”，且与前述譬喻之法相应，故名为法喻，此即其意。

---

๑๘๗.

187.

---

ธมฺมหีนา มุข’มฺโภช-สทิสํ มุนิโน อิติ;

วิปรีโตปมา ตุลฺย-มานเนน’มฺพุชํ ตว.

“牟尼之面容，犹如莲花”，此为缺法喻；“汝莲花与汝面容相等”，此为颠倒喻。

---

๑๘๗. ‘‘ธมฺม’’อิจฺจาทิ. มุนิโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มุขํ อมฺโภเชน ปทุเมน สทิสํ สมานํ. อิติ อยํ ธมฺมหีโนปมา นาม สุนฺทรสงฺขาตสฺส คุณสฺส อนิทฺทิฏฺฐตฺตา, สา ตุ อตฺถวสา คมฺยเต. กถมญฺญถา ยุชฺชตีติ? เอตฺถ ปน สทิสสทฺโท อุปเมยฺยสฺส มุขสฺส วิเสสนนฺติ มุขคตเมว สทิสตฺตํ วทติ, อมฺโภชคตํ ตุ สามตฺถิยา คมฺยเต. เอวมีทิสํ เญยฺยํ. ‘‘วิปรีเต’’จฺจาทิ. มุนีติ คมฺยเต สุตตฺตา, โภ มุนิ ตว อานเนน มุเขน อมฺพุชํ ตุลฺยนฺติ อยํ วิปรีโตปมา. ธมฺมหีนตฺเตปิ ปสิทฺธิวิปริยเยนาภิหิตตฺตา ตนฺนาเมเนว วุตฺตา. เอวมุปริปิ.

187. “缺法”等。牟尼，即正等觉者的面容，与莲花相似。此名缺法喻，因其未指明“美丽”等功德，但此功德可由义理推知。否则如何能成立呢？在此，“相似”一词是被喻者“面容”的修饰语，故只说明了面容的相似性，而莲花的相似性则由理势可知。应如是理解。“颠倒”等。因前文已闻，故“牟尼”之义可知。“牟尼啊，汝面容与莲花相等”，此为颠倒喻。此喻虽亦缺法，但因其表达与世俗惯例相反，故仍以此为名。下文亦然。

---

๑๘๗. ‘‘ธมฺมหีเน’’จฺจาทิ. ‘‘มุขมฺโภชสทิสํ มุนิโน’’ตฺยยํ อุปมา. ธมฺมหีนา ตุลฺยธมฺมปกาสกสุนฺทราทิสทฺทหีนตฺตา ธมฺมหีนา นาม. วาจกาภาเว ตุลฺยธมฺโม กถํ ปตียตีติ เจ? มุนิโน มุขํ วทนํ อมฺโภชสทิสํ ปทุมสทิสมิติ. เอตฺถ มุขสฺส อมฺโภชสมานตฺตํ มุขมฺโภชานํ สาธารณธมฺเม อสติ [Pg.198] กถํ ภวตีติ? อญฺญถานุปปตฺติลกฺขณสามตฺถิยาติ, อิวปริยาโย สทิสสทฺโท มุขสฺส วิเสสนํ ยสฺมา โหติ, ตสฺมา มุขคตสทิสตฺตํ วทติ, อมฺโภชคตสทิสตฺตํ ปน สามตฺถิยา เอว วิญฺญายเต. เห มุนิ ตว ตุยฺหํ อานเนน อมฺโภชํ ตุลฺยํ สมานนฺติ อยํ วิปรีโตปมา. ‘‘อมฺพุเชน อานนํ ตุลฺย’’นฺติ โลกปฺปสิทฺธิยา วิปริยเยน ‘‘อานเนน อมฺพุชํ ตุลฺย’’นฺติ วุตฺตตฺตา ธมฺมหีนตฺเต สติปิ วิปรีโตปมา นาม โหติ. ‘‘สุตานุมิเตสุ สุตสมฺพนฺโธ พลวา’’ติ วุตฺตตฺตา เอตฺถ ‘‘มุนี’’ติ อวิชฺชมาเนปิ ปุพฺพทฺเธ ‘‘มุนิโน’’ติ สุตตฺตา ลพฺภมาโน ‘‘ตวา’’ติ ตุมฺหสทฺทสนฺนิธาเนน อามนฺตนตฺโถ วิญฺญายติ. เอตฺถ อิวปริยาโย ตุลฺยสทฺโท อมฺพุชวิเสสนภูโต อมฺพุชคตสทิสตฺตํ วทติ, อานนคตสทิสตฺตญฺจ อมฺพุชานนานํ สาธารณธมฺโม จ สามตฺถิยา ญายติจฺจาทิกํ วุตฺตนเยน ญาตพฺพํ. อุปริปิ ปากฏฏฺฐานํ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

187. “缺法”等。“牟尼之面容犹如莲花”，此为譬喻。因其缺少阐明相同之法（如“美丽”等）的词语，故名为缺法喻。若问：“在缺少表述词的情况下，如何能理解相同之法呢？”答：牟尼的面容与莲花相似。在此，若面容与莲花无共同属性，其相似性如何能成立呢？此乃由“理不容他”之理势可知。因为作为“如”(iva)之同义词的“相似”(sadisa)一词是面容的修饰语，故其说明的是面容的相似性，而莲花的相似性则仅由理势可知。“牟尼啊，汝之莲花与汝面容相等”，此为颠倒喻。世俗惯例为“面容与莲花相等”，此处反说“莲花与面容相等”，故虽亦为缺法，仍名为颠倒喻。又因有言“于所闻与所推论中，与所闻之关联更强”，故此处虽无“牟尼”(muni)一词，但因前半颂已闻“牟尼之”(munino)，故可得此词，且因临近“汝”(tava)一词，可知其为呼格义。在此，作为“如”之同义词的“相等”(tulya)一词是莲花的修饰语，说明了莲花的相似性；而面容的相似性以及莲花与面容的共同属性，则应如前述之理，由理势可知。下文明显之处，亦应酌情运用。

---

๑๘๘.

188.

---

ตวานน’มิว’มฺโภชํ, อมฺโภช’มิว เต มุขํ;

อญฺญมญฺโญปมา สา’ยํ, อญฺญมญฺโญปมานโต.

汝面如莲花，莲花如汝面；此是相互譬喻，因相互为喻故。

---

๑๘๘. ‘‘ตว’’อิจฺจาทิ. อญฺญมญฺโญปมานโตติ อญฺญมญฺญสฺส มุขสฺส อมฺโภชสฺส จ อญฺญมญฺเญน ตํทฺวเยน อุปมานโต.

188. “汝”等句。“因相互为喻故”（aññamaññopamānato）者，即面容与莲花彼此，以此二者相互为喻故。

---

๑๘๘. ‘‘ตวานนิ’’จฺจาทิ. ‘‘อมฺโภชํ ตวานนมิว, เต มุขํ อมฺโภชมิวา’’ติ อยมุปมา. อญฺญมญฺโญปมานโต อญฺญมญฺญสฺส อุปมานตฺตา อญฺญมญฺโญปมา นาม โหติ. อญฺญมญฺญสฺส อุปมาติ จ, อญฺญมญฺญสฺส อุปมานนฺติ จ วิคฺคโห. วิคฺคหทฺวเยปิ ปุพฺพวิภตฺติโลโป. สพฺพาทีนํ พฺยติหารลกฺขเณน อุตฺตรวิภตฺติโลโป. สมาสลกฺขเณน อญฺญตฺถสฺส อเปกฺขาสิทฺธตฺตา [Pg.199] มุขาเปกฺขาย อญฺญํ อมฺโภชญฺจ, อมฺโภชาเปกฺขาย อญฺญํ มุขญฺจ กเมน อุปเมยฺยา นาม. อมฺโภชาเปกฺขาย อญฺญํ มุขญฺจ, มุขาเปกฺขาย อญฺญํ อมฺโภชญฺจ อุปมานํ นาม.

188. “汝面”等句。“莲花如汝面，汝面如莲花”，此为譬喻。因相互为喻体故（aññamaññassa upamānattā），名为相互譬喻（aññamaññopamā）。其分解（viggaho）为“相互之譬喻”（aññamaññassa upamā）及“相互之喻体”（aññamaññassa upamānaṃ）。于二分解中，皆有前分格尾之省略。因“一切”（sabba）等词之相互作用（byatihāra）特征，有后分格尾之省略。依复合词之特征，另一者之所依已成立，故依于面，另一者莲花；依于莲花，另一者面，次第名为所喻体（upameyya）。依于莲花，另一者面；依于面，另一者莲花，名为喻体（upamāna）。

---

๑๘๙.

189.

---

ยทิ กิญฺจิ ภเว’มฺโภชํ,โลจนพฺภมุวิพฺภมํ;

ธาเรตุํ มุขโสภํ ตํ,ตเว’ติ อพฺภุโตปมา.

若有某种莲，具眼眉娇态；能持汝面之美，此为奇特譬喻。

---

๑๘๙. ‘‘ยทิ’’จฺจาทิ. โลจนานิ จ ภมุโย จ, ตาสํ วิพฺภโม ยสฺมึ, ตํ, ตาทิสมมฺโภชํ กิญฺจิ กิมปิ ยทิ ภเว. ตมีทิสมมฺโภชํ ตว มุขโสภํ วทนกนฺตึ ธาเรตุํ นิสิชฺฌเต. กึ นฺวจฺฉริยมีทิสนฺติ อพฺภุตตฺถวิภาวเนน วทนมมฺพุเชโนปมียตีติ อยมพฺภุโตปมา ญาตพฺพาติ.

189. “若”等句。眼与眉，其娇态（vibbhamo）所在，若有如是之莲花。此等莲花，能持汝面之美（mukhasobhaṃ）、容之辉（vadanakantiṃ）。“此何其奇妙！”如是阐明奇特之义，以莲花譬喻面容，此当知为奇特譬喻。

---

๑๘๙. ‘‘ยทิ’’จฺจาทิ. โลจนพฺภมุวิพฺภมํ โลจนภมูนํ ลีลาวนฺตํ กิญฺจิ อมฺโภชํ กิญฺจิ อจฺฉริยํ ปทุมํ ยทิ ภเว เจ สิยา, ตมมฺโภชํ ตว มุขโสภํ วทนกนฺตึ ธาเรตุํ สมตฺโถ โหติ. อิติ อีทิสี อุปมา อพฺภุโตปมา อพฺภุตธมฺมปกาสกตฺตา อพฺภุโตปมา นาม. เอตฺถ อวิชฺชมาโนปิ วิชฺชมานตฺเตน ปริกปฺปิโต ปทุมคโต โลจนพฺภมุวิพฺภมสมฺพนฺโธ อมฺโภชวิเสสเนน ‘‘โลจนพฺภมุวิพฺภม’’นฺติ อิมินา โชติโต. ตสฺมา อมฺโภชํ โลจนพฺภมุวิพฺภมสมฺพนฺธสงฺขตอุปมาย โชตกตฺตา นิสฺสิตโวหาเรน อุปมา, มุขํ อุปเมยฺยนฺติ มุขคโต โลจนพฺภมุวิพฺภมสมฺพนฺโธ ยทิ มุเข น ภเวยฺย, ตาทิสํ มุขโสภํ ธาเรตุํ กถํ สมตฺโถติ สามตฺถิยา ญายติ. โลจนพฺภมุวิพฺภมสงฺขาตสาธารณธมฺโม ปน ‘‘โลจนานิ จ ภมุโย เจติ จ, ตาสํ วิพฺภโม ยสฺมิ’’นฺติ จ วิคฺคเห นิปฺผนฺเนน [Pg.200] ภินฺนาธิกรณอญฺญปทตฺถสมาเสน คุณีภูตสฺสปิ คหิตตฺตา วิญฺญายติ.

189. “若”等句。具眼眉娇态（locanabhamūnaṃ līlāvantaṃ）者，若有某种奇特之莲花，彼莲花则能持汝面之美、容之辉。如是譬喻，因其彰显奇特之法，故名奇特譬喻（abbhutopamā）。于此，莲花上眼眉娇态之关联，虽非实有，然被构想为实有，并以此“具眼眉娇态”（locanabbhamuvibhama）之限定词而彰显。是故，莲花因彰显此由眼眉娇态之关联所构成之譬喻，依附言说而为喻体，面为所喻体。若面上无眼眉娇态之关联，如何能持有如是面容之美？此由其功能可知。而此名为眼眉娇态之共通法，乃由“眼与眉，其娇态于彼”之分解所成之不同主格他义复合词，虽已成其属性，亦被摄取，故可知之。

---

๑๙๐.

190.

---

สุคนฺธิ โสภสมฺพนฺธิ, สิสิรํสุวิโรธิ จ;

มุขํ ตว’มฺพุชํเว’ติ, สา สิเลโสปมา มตา.

具芳香，关联美，亦与月相违；汝面实如莲，此谓双关喻。

---

๑๙๐. ‘‘สุคนฺธิ’’จฺจาทิ. ตว มุขํ อมฺโภชมิว สิสิรํสุโนจนฺทสฺส วิโรธิ ปจฺจนีกํ, มุขํ ตํสมานกนฺติตฺตา อมฺพุชญฺจ ตทุทเย สงฺโกจภชนโต. โสภสมฺพนฺธิ กนฺติยุตฺตํ, มุขมมฺพุชญฺจ. สุคนฺโธ อสฺส อตฺถีติ สุคนฺธิ จ ทฺวยมปีติ เอวํ สิเลสปริคฺคเหน มุขมฺพุชานํ อุปมาโยคโต สา ยถาวุตฺตา สิเลโสปมา มตา.

190. “具芳香”等句。汝面如莲花，与月亮（sisiraṃsu no canda）相违逆（virodhi paccanīkaṃ）。面，因其光辉与月相等；莲花，则因月升时收拢。面与莲花，皆关联于美（sobhasambandhi），具足光彩（kantiyuttaṃ）。其有芳香，故为“具芳香”（sugandhi），二者皆然。如是，以双关（silesa）之法摄取，令面与莲花得以譬喻，此如前说，谓之双关喻。

---

๑๙๐. ‘‘สุคนฺธิ’’จฺจาทิ. ตว มุขํ อมฺโภชมิว สิสิรํสุวิโรธิ จนฺทสฺส วิรุทฺธํ โหติ ตุลฺยตฺตา. ปทุมํ ปน จนฺโททเยน อตฺตโน สงฺโกจนตฺตา ตสฺส วิรุทฺธํ โหติ. โสภสมฺพนฺธิ จ อนญฺญสาธารณมุขคตกนฺติสมฺพนฺธยุตฺตญฺจ โหติ. ปทุมํ ปน ปทุมคตกนฺติสมฺพนฺธินา ยุตฺตํ โหติ. สุคนฺธิ จ จตุชฺชาติสุคนฺธวหนโต สุคนฺธิ จ โหติ. อมฺพุชํ ปน ปทุมสุคนฺเธเนว ยุตฺตํ โหติ. อิติ อีทิสี อุปมา สิเลโสปมา เอกปทาติหิตอุภยตฺถลกฺขเณน สิเลสวเสน วุตฺตตฺตา สิเลโสปมา นาม โหติ. สิสิรา สีตลา อํสุ กนฺติ อสฺเสติ จ, ตสฺส วิรุชฺฌติ สีเลเนติ จ, ปจฺจยสามตฺถิยวเสน ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ อตฺถานํ ลพฺภนโต สิลิสฺสติ อปโรปิ อตฺโถ เอตฺถ อลงฺกาเรติ จ, สิเลสวเสน วุตฺตา อุปมาติ จ วิคฺคโห. เอตฺถ สุคนฺโธ จ โสตสมฺพนฺโธ จ สิสิรํสุวิโรธิตฺตญฺเจติ อิเม อุปมาโนปเมยฺยานมมฺพุชมุขานํ ตุลฺยธมฺโม, เตสุ อมฺพุชคตตุลฺยธมฺมสมฺพนฺโธ สธมฺมตฺตา อุปมา นาม โหติ, สา อมฺพุชสมฺพนฺธินา อิวสทฺเทน โชติตา, [Pg.201] มุขคตตุลฺยธมฺโม ปน อสฺสตฺถิตสฺสีลตฺเถ กตปจฺจเย สติปิ สามตฺถิยาเยว คมฺยเต.

190. “具芳香”等句。汝面如莲花，与月亮（sisiraṃsu）相违，因其相等故。莲花则因月升而自收拢，故与其相违。又“关联于美”（sobhasambandhi），具足非凡之面容光彩。莲花则具足莲花自身之光彩。又“具芳香”（sugandhi），因带有四种名香（catujjātisugandha）而芳香；莲花则仅具莲花之香。如是譬喻，以一词含二义之特征，依双关法而说，故名双关喻（silesopamā）。其分解为：“清凉（sisirā）之光（aṃsu）于彼”及“其性相违”，依后缀之力，得二种义，另一义亦附着（silissati）于此而为庄严，故为“依双关法而说之譬喻”。于此，芳香、与美相关（sobhasambandho）、与月相违，此等为喻体莲花与所喻体面容之共通法。其中，莲花所具之共通法，因其自性，名为譬喻（upamā），此由与莲花相关之“如”（iva）字所彰显。而面容所具之共通法，纵然于表“所有”或“其性”之义而造之后缀中，亦唯由其功能而可知。

---

๑๙๑.

191.

---

สรูปสทฺทวาจฺจตฺตา, สา สนฺตาโนปมา ยถา;

พาลา’วุ’ยฺยานมาลา’ยํ, สาลกานนโสภินี.

因由同形之语所表，故为延续譬喻。譬如：此园林花蔓犹如少女，因娑罗林而美丽。

---

๑๙๑. ‘‘สรูป’’อิจฺจาทิ. อยมุยฺยานมาลา พาลาว อิตฺถี วิย. กถํ? สาลกานนโสภินี พาลา ตาว สหาลเกน เกสสนฺนิเวสวิเสเสน วตฺตเต สาลกมานนํ เตน โสภเต. สาลกานนโสภินี อุยฺยานมาลาปิ สาลานํ รุกฺขวิเสสานํ กานเนน คหเนน โสภเต, เอวรูปา สา ตาทิสี สนฺตาโนปมา อาขฺยายเต, กสฺมา? สิเลโสปมตฺตสภาเวปิ สรูเปน สทิเสน สทฺเทน ‘‘สาลกานนโสภินี’’ตฺเววํวิเธน สทฺทสนฺตาเนน วิเสสภูเตน วาจฺจตฺตา ปกาสิยตฺตา ตสฺสาอิติ คมฺยเต. ยเถติ นิทสฺสเน.

191. “同形”等句。此园林花蔓犹如少女（bālā）。何以故？“由娑罗林而美丽”（sālakānanasobhinī）者，于少女，谓其有特定之发饰（sālaka），其面容因此而美丽。于园林花蔓，则谓其因娑罗树林（sālakānana）而美丽。如是，此被称为延续譬喻（santānopamā）。何故？虽其本质为双关譬喻，然因其由“由娑罗林而美丽”此一同形同音之特殊语词延续体（saddasantāna）所表达、所彰显，故得此名。如示例中所示。

---

๑๙๑. ‘‘สรูเป’’จฺจาทิ. สรูปสทฺทวาจฺจตฺตา ตุลฺยสุติยา อจฺฉินฺนสมฺพนฺธวจนมาลาย วุจฺจมานตฺตา สา อุปมา สนฺตาโนปมา นาม โหติ, สิเลสตฺเต สติปิ กตสมาเสหิ ปทสนฺตาเนหิ วุจฺจมานตฺตา สนฺตาโนปมา นาม โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยเถ’’ติ อุทาหรติ. อยํ อุยฺยานมาลา เอสา อุยฺยานปนฺติ สาลกานนโสภินี อลกสงฺขาตเกสสนฺนิเวสสหิเตน มุเขน โสภมานา พาลาว องฺคนา อิว สาลกานนโสภินี สาลวเนหิ โสภมานา โหติ. อุปมาโนปเมยฺยานํ สมานํ รูปํ เยสนฺติ จ, สรูปา จ เต สทฺทา เจติ จ, เตหิ วาจฺจา อุปมาติ จ, ตสฺสา ภาโวติ จ, สนฺตาเนน ยุตฺตา อุปมาติ จ, อุยฺยานานํ มาลาติ จ, สห อลเกน วตฺตมานนฺติ จ, ตญฺจ ตํ อานนญฺจาติ จ, เตน โสภติ สีเลนาติ จ, สาลานํ กานนนฺติ จ, เตน โสภติ สีเลนาติ จ วากฺยํ.

191. “同形”等。因由同形之词所表达，因发音相似，因由不间断的关联词串而说，彼譬喻名为“相续喻”(santānopamā)。其意为：即使在有双关语的情况下，也因由已造复合词的词语相续而说，故名为“相续喻”。“犹如”是举例。此花园之鬘，即此花园之行，因娑罗树林而美丽；犹如少女，因名为“额发”(alaka)的发型而面容美丽，（同时）因娑罗树林而美丽。此句的分析是：喻依与喻体有相同之形，故为“同形”；彼等词语亦为“同形”；由彼等所说为“譬喻”；彼之状态；与相续结合为“譬喻”；（复合词分析为）“花园之鬘”；“与额发俱”；“彼与彼面容”；“因此而美丽”；“娑罗树之林”；“因此而美丽”。

---

๑๙๒.

192.

---

ขยี [Pg.202] จนฺโท พหุรชํ, ปทุมํ เตหิ เต มุขํ;

สมานมฺปิ สมุกฺกํสี-ตฺย’ยํ นินฺโทปมา มตา.

亏蚀之月，多尘之莲，汝面虽与彼等相似，却更超胜；此即所谓“贬喻”(nindopamā)。

---

๑๙๒. ‘‘ขยี’’อิจฺจาทิ. จนฺโท ขยี ขโย อจฺจโย ยสฺเสติ, ปทุมํ พหุรชํ พหูนิ รชานิ ปราคาวยวา ยสฺมินฺติ, เตหิ เอวํภูเตหิ จนฺทปทุเมหิ กนฺติอาทินา สมานมฺปิ สทิสมฺปิ สนฺตํ ตว มุขํ สมุกฺกํสิ ปรมุกฺกํสวนฺตํ, ขยสทฺทสฺส จ รชสฺส จ โทเสปิ วตฺตนโต, สทฺทจฺฉเลน ขยสฺส โทสรูปสฺส พหุรชตฺตสฺส จ ตตฺถาภาวโตติ. อิติ เอวรูปา อยํ นินฺโทปมา มตา นินฺทิเตน จนฺทาทินา ขยสฺโสปมิตตฺตา.

192. “亏蚀”等。月亮是亏蚀的，其有衰败(khaya)、消逝(accaya)；莲花是多尘的，其上有多尘、花粉(parāga)微粒。你的面容，即使在光辉(kanti)等方面与此月亮、莲花相似，却更为超胜，具最上之卓越。因为“衰败”(khaya)与“尘”(raja)之词亦可指过失(dosa)，通过词语的巧辩(saddacchala)，（听者便知）衰败之过失与多尘之性于彼面容上实为不有。因此，此类譬喻被认为是“贬喻”(nindopamā)，因其是用受贬斥的月亮等事物来作譬喻。

---

๑๙๒. ‘‘ขยิ’’จฺจาทิ. จนฺโท ขยี ปาฏิปทโต ปฏฺฐาย ทิเน ทิเน เอกเมกาย กลาย สูริยสฺส อาสนฺนเหตุ ขียนสภาวยุตฺโต โหติ, ปทุมํ พหุรชํ พหุเรณุสมนฺนาคตํ โหติ, เตหิ จนฺทปทุเมหิ สมานมฺปิ กนฺติสุคนฺธาทีหิ สทิสมฺปิ เต มุขํ ตวานนํ สมุกฺกํสิ ขยรชสทฺเทหิ โทสสฺสาปิ วาจฺจตฺตา สทฺทจฺฉเลหิ คมฺยมานสฺส ตาทิสสฺส โทสสฺส มุเข อวิชฺชมานตฺตา อธิกุกฺกํสคุณวนฺตํ โหติ, อิติ อีทิสี อยํ อุปมา นินฺโทปมา นินฺทิตานํ จนฺทปทุมานํ มุขสฺส อุปมิตาติ นินฺโทปมา นาม โหติ, มุขวิเสสเนน อิวสทฺทปริยาเยน สมานสทฺเทน มุขคตสธมฺโม โชติโต โหติ, อุปมาสงฺขตจนฺทปทุมคตสธมฺโมปิ ทฺวีสุ ตุลฺยธมฺโมปิ สามตฺถิยา คมฺยเต, อปิสทฺโท เจตฺถ วตฺตพฺพนฺตรสมุจฺจเย, สมุกฺกํโสติ วตฺตพฺพนฺตโร.

192. “亏蚀”等。月亮从（黑分）初一(pāṭipada)开始，因接近太阳，每日减损一分(kalā)，故有衰减之性；莲花多尘，具足大量花粉(reṇu)。你的面容，即使在光辉(kanti)、芳香(sugandha)等方面与此月亮、莲花相似，却更为超胜。因为“衰败”(khaya)与“尘”(raja)之词亦可指过失(dosa)，通过词语的巧辩(saddacchala)可知，此类过失于彼面容上并不存在，故（面容）具更卓越之德。因此，此类譬喻名为“贬喻”(nindopamā)，因其是用受贬斥的月亮与莲花来譬喻面容。此处，通过作为“如”(iva)之同义词的“相同”(samāna)一词，阐明了属于面容的共同属性；而属于被称作喻体的月亮和莲花的共同属性，以及存在于二者中的相同属性，也由文义推知。“亦”(api)字在此用于连接另一叙述，而“超胜”(samukkaṃsi)即是那另一叙述。

---

๑๙๓.

193.

---

อสมตฺโถ มุเขนิ’นฺทุ, ชิน เต ปฏิคชฺชิตุํ;

ชโฬ กลงฺกี’ติ อยํ, ปฏิเสโธปมา สิยา.

胜者啊！月亮无力与你的面容争辩；它迟钝且有斑点；此即“否定喻”(paṭisedhopamā)。

---

๑๙๓. ‘‘อสมตฺโถ’’อิจฺจาทิ. ชิน เต มุเขน ชโฬ สีโต อกุสโล จ กลงฺโก มิคลญฺฉนลกฺขโณ โทโส [Pg.203] อสฺส อตฺถีติ กลงฺกี. สทฺทจฺฉเลน โทสกถนํ. ตาทิโส อินฺทุ จนฺโท ปฏิคชฺชิตุํ วิวทิตุํ อสมตฺโถ, มุขนฺตุ วิสทํ อลงฺกตญฺเจติ กถมเนนายํ สทิโสติ นิเสธทฺวาเรน สธมฺมตาว คมฺมเต, อยํ ปฏิเสโธปมา สิยา.

193. “无力”等。胜者啊！月亮是愚钝(jaḷa)的、冰冷(sīta)的、不善巧(akusala)的，且有污点(kalaṅka)，即有鹿斑(migalañchana)之相的过失(dosa)，故称“有污点者”(kalaṅkī)。这是通过词语的巧辩(saddacchala)来说明其过失。这样的月亮，无力反驳(paṭigajjituṃ)、争论(vivadituṃ)。而你的面容却清净(visada)、庄严(alaṅkata)，此（月亮）怎能与此（面容）相似？正是通过这种否定的方式，（二者的）共同属性才被领会。此即“否定喻”(paṭisedhopamā)。

---

๑๙๓. ‘‘อสมตฺโถ’’จฺจาทิ. เห ชิน เต ตุยฺหํ มุเขน ปฏิคชฺชิตุํ วิวทิตุํ ชโฬ สีตโล อวิสโท กลงฺกี สสลกฺขโณ วา สโทโส วา อินฺทุ จนฺโท อสมตฺโถ โหตีติ, อยํ เอทิสี อุปมา ปฏิเสโธปมา นาม. กลงฺโก อสฺส อตฺถีติ วากฺยํ. เอตฺถ วิสเทน กลงฺกรหิเตน มุเขน สีตโล อวิสโท สโทโส จนฺโท สมาโน ภวิตุมสมตฺโถติ เอวํ ปฏิเสธทฺวเยน อินฺทมุขสงฺขาตานํ อุปมาโนปเมยฺยานํ ตุลฺยธมฺมสมฺพนฺธสฺส ปกาสิตตฺตา สติปิ นินฺโทปมาภาเว ปฏิเสโธปมา นาม โหตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปฏิคชฺชิตุ’’นฺติ อิทํ จนฺทสฺส วิเสสนตฺตา จนฺทคตสธมฺมํ โชเตติ.

193. “无力”等。喂，胜者！彼愚钝(jaḷa)、冰冷(sītala)、不净(avisada)、有斑(kalaṅkī)——或有兔影(sasalakkhaṇa)或有过失(sadosa)——的月亮，是无力与你的面容争辩(paṭigajjituṃ)、争论(vivadituṃ)的。此类譬喻名为“否定喻”(paṭisedhopamā)。“其有斑”是（对kalaṅkī一词的）句子分析。此处，其意为：通过“冰冷、不净、有过失的月亮，无力与清净、无斑的面容相等”这样的否定方式，揭示了名为月亮和面容的喻体与喻依之间相同属性的关联，因此即使它也具有“贬喻”的性质，仍名为“否定喻”。“争辩”(paṭigajjituṃ)一词，因其是月亮的修饰语，故阐明了属于月亮的共同属性。

---

๑๙๔.

194.

---

กจฺฉํ จนฺทารวินฺทานํ, อติกฺกมฺม มุขํ ตว;

อตฺตนาว สมํ ชาต-มิตฺย’สาธารโณปมา.

你的面容，超越月亮与莲花的境地，唯与自身等同；此即“不共喻”(asādhāraṇopamā)。

---

๑๙๔. ‘‘กจฺฉ’’มิจฺจาทิ. จนฺทสฺส อรวินฺทสฺส จ กจฺฉํ ปทวึ อติกฺกมฺม อวตฺถริย เตส’มวกํสโต, ตว มุขํ อตฺตโน สรูเปเนว สมํ ชาตมิติ เอวรูปา อสาธารณตาภิธาเนน สทิสตฺตปตีติยา อสาธารโณปเมติ นิคทฺยเต.

194. “境地”等。超越月亮与莲花的境地(kacchaṃ)、地位(padaviṃ)，凌驾于彼等之上，你的面容唯与自身之形貌等同。像这样，通过表述其不共性而获得相似性的认知，故被称为“不共喻”(asādhāraṇopamā)。

---

๑๙๔. ‘‘กจฺฉ’’มิจฺจาทิ. เห มุนิ ตว มุขํ จนฺทารวินฺทานํ โลกปูชิตานํ สสิอมฺพุชานํ กจฺฉํ ปทวึ อวตฺถํ วา อติกฺกมฺม อตฺตโน อตุลฺยตฺเตน อตฺตนา เอว สมานตฺตวตฺถุโน อภาวา สมํ ชาตํ, อิติ อีทิสา อุปมา อสาธารโณปมา [Pg.204] อตุลฺยธมฺมภาวสฺส ปกาสนโต อสาธารโณปมา นาม โหติ. อิห อุปมาภูตานํ จนฺทารวินฺทานํ มุขสฺส หีนภาวปฏิปาทนทฺวาเรน จนฺทารวินฺเทหิ มุขํ ตุลฺยนฺติ ปญฺญาปนโต จนฺทารวินฺทา อสาธารโณปมา นาม โหติ. สมสทฺโท มุขคตสฺส สาธารณธมฺมํ โชเตติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยํ.

194. “境地”等。牟尼！你的面容超越了世间所敬奉的月亮(sasi)与莲花(ambuja)的境地(kacchaṃ)、地位(padaviṃ)或状态(avatthaṃ)，因其自身无与伦比，且无他物可与之等同，故唯与自身相等。像这样，此譬喻因其揭示了无与伦比的特性，故名为“不共喻”(asādhāraṇopamā)。此处，通过阐明作为喻体的月亮与莲花相较于面容的低劣，从而显示出面容的无与伦比，故（此譬喻）名为“不共喻”。“相等”(sama)一词，阐明了属于面容的共同属性。其余易知。

---

๑๙๕.

195.

---

สพฺพมฺโภชปฺปภาสาโร, ราสิภูโตว กตฺถจิ;

ตวา’นนํ วิภาตีติ, โหตา’ภูโตปมา อยํ.

所有莲花光辉的精华，仿佛在某处汇聚成堆；你的面容如此照耀，此即“非实有喻”(abhūtopamā)。

---

๑๙๕. ‘‘สพฺพ’’อิจฺจาทิ. กตฺถจิ เอกฏฺฐาเน ราสิภูโต สพฺเพสมมฺโภชานํ ปภาสาโรว ตวานนํ วิภาตีติ เอวํภูตา อยํ อภูโตปมา โหติ.

195. “所有”等。在某处，于一地，你的面容仿佛是所有莲花光辉的精华汇聚而成，如此照耀，此类譬喻即是“非实有喻”(abhūtopamā)。

---

๑๙๕. ‘‘สพฺพ’’มิจฺจาทิ. กตฺถจิ ฐาเน ราสิภูโต สพฺพมฺโภชปฺปภาสาโรว สกลปทุมานํ อุตฺตมกนฺติปุญฺโช วิย ตวานนํ วิภาติ วิเสเสน ปภาติ, อิติ อีทิสี อุปมา อภูโตปมา อวิชฺชมานวตฺถุโน อุปมิตตฺตา อภูโตปมา นาม โหติ. อราสิ ราสิภูโตติ วิคฺคโห. เอตฺถ โยชนาวิภูโต ตาทิสปภาสาราภาวโต อวิชฺชมานตฺเถน ปริกปฺปิโต.

195. “一切”等等。在某处，“你的脸庞，如同所有莲花光辉精华的聚合，如同所有莲花最胜光彩的积聚，格外地照耀”，像这样的比喻，因为是用不存在的事(avijjamānavatthu)作譬喻，所以称为“非实有譬喻”。其词义分析为：‘非堆积’而‘成为堆积’。在此，句中所显现的，因为不存在那样的光辉精华，故被构想为具有不存在的意义。

---

๑๙๖.

196.

---

ปตียเต’ตฺถคมฺมา ตุ, สทฺทสามตฺถิยา กฺวจิ;

สมาสปฺปจฺจเยวาทิ-สทฺทโยคํ วินา อปิ.

于某处，纵然没有复合词、词缀、“如”(iva)等词语的连接，仅凭词语的力量，意义可解之譬喻也能被了知。

---

๑๙๖. อตฺถคมฺโมปมํ ทสฺเสติ ‘‘ปตียเต’’อิจฺจาทิ. อตฺถคมฺมา ตุ’ปมา กฺวจิ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน สมาสาทิสทฺทานํ โยคํ วินา อปิ สทฺทานํ ปโยควิเสสาทิคาฬฺเหน อญฺญถานุปปตฺติลกฺขเณน สามตฺถิเยน ปตียเต.

196. 他以“可被了知”等（偈颂）来显示意义可解之譬喻。意义可解之譬喻，在某些地方，纵然没有复合词等词语的连接，也能仅凭词语的力量被了知，此力量来自于词语的特殊用法等深层原因，并具有若非如此则无法成立的特征。

---

๑๙๖. ติวิธํ สทฺทคมฺโมปมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺถคมฺโมปมํ ทสฺเสติ ‘‘ปตียเต’’ตฺยาทินา. อตฺถคมฺมา ตุ อตฺถคมฺโมปมา [Pg.205] ปน กฺวจิ ฐาเน สมาสปจฺจเยวาทิสทฺทโยคํ วินาปิ เตสํ สทฺทานํ สมฺพนฺธํ หิตฺวาปิ สทฺทสามตฺถิยา สมฺพนฺเธ ปยุตฺตาวเสสสทฺทานํ อตฺถสตฺติยา ปตียเต. สทฺทานํ สามตฺถิยนฺติ วิคฺคโห.

196. 展示了三种由词语而知的譬喻后，现在以“可被了知”等（偈颂）来展示意义可解之譬喻。然而，意义可解之譬喻，在某些地方，即使没有复合词、词缀、‘如’(iva)等词语的连接，甚至舍弃了那些词语的关联，也能凭借词语的力量，即凭借在关联中使用的剩余词语的意义之力而被理解。“词语之力”是其解释。

---

๑๙๗.

197.

---

ภิงฺคาเน’มานิ จกฺขูนิ, นา’มฺพุชํ มุข’เมวิ’ทํ;

สุพฺยตฺตสทิสตฺเตน, สา สรูโปปมา มตา.

此非蜜蜂，乃是眼眸；此非莲花，乃是面容。因其相似极为明显，此被视为同形譬喻。

---

๑๙๗. อุทาหรติ ‘‘ภิงฺเค’’จฺจาทินา. น ภิงฺคา เอเต, กิญฺจรหิ จกฺขูนิมานิ, นมฺพุชเมตํ, กินฺตุ มุขเมวิทนฺติ เอวรูปา สา สรูโปปมา มตา ภิงฺคาทีนมวิปรีตสรูปสฺส ทีปนโต. เตนาห ‘‘สุพฺยตฺเต’’ตฺยาทิ. สุพฺยตฺเตน ภิงฺคจกฺขูนํ อมฺพุชมุขานญฺจ ปริผุเฏน สทิสตฺเตน จญฺจลตฺตกนฺตฺยาทิลกฺขเณน เตเนวาเภทสงฺกาปุพฺพเมว วิเวจิตํ อญฺญตฺร จกฺขาทีสุ ยํ ภิงฺคาทิญฺญาณมุปฺปนฺนํ, ตสฺส ปจฺจกฺขานโต อุปมาโชตกานมิวาทีนมภาเวปิ ภิงฺคโลจนาทีนํ สทิสตฺตํ ปตียเต สามตฺถิยโต. เอวมุปริปิ ยถาโยคํ.

197. 他用“蜜蜂”等词来举例说明。“这些不是蜜蜂，而是眼睛；这不是莲花，而是脸。”这样的譬喻，因其显示了蜜蜂等事物（与眼眸等）不相违的形态，而被认为是同形譬喻。因此，他说“极为明显”等。由于蜜蜂与眼睛、莲花与面容之间，在灵动、光彩等方面具有极为明显而圆满的相似性，那先前在眼等事物中生起的，因无差别之疑而产生的“是蜜蜂等”的认知，通过否定它，即使没有“如”(iva)等譬喻标识词，蜜蜂与眼眸等（事物）的相似性也凭其能力而被理解。其他地方也应作相应的理解。

---

๑๙๗. อิทานิ อุทาหรณมาหรติ ‘‘ภิงฺคานิ’’จฺจาทินา. อิมานิ ภิงฺคานิ ภมรา น ภวนฺติ, กิญฺจรหิ จกฺขูนิ. อมฺพุชํ น อิทํ ปทุมํ น โหติ, กินฺตุ มุขเมวาติ. อีทิสี สา อุปมา สุพฺยตฺตสทิสตฺเตน สุปากเฏน ภิงฺคโลจนานํ อมฺพุชมุขานญฺจ ตุลฺยภาเวน สรูโปปมา นาม โหติ. เอตฺถ สมาสปจฺจยอิวาทิสทฺทปโยคาภาเวปิ ‘‘ภิงฺคาเนมานิ จกฺขูนิ’’จฺจาทินา จกฺขุมุเขสุ ภิงฺคอมฺพุชนฺติ วิปรีตปวตฺตพุทฺธึ ปฏิเสเธตฺวา จกฺขุมุขวิธานโต จญฺจลตฺตกนฺติมตฺตาทีสุ สุพฺยตฺตํ ตุลฺยตฺตํ วินา จกฺขุมุเขสุ ภิงฺคมฺพุชพุทฺธึ กีทิสมุปฺปชฺชตีติ อญฺญถานุปปตฺติลกฺขณสามตฺถิยา อุปมานภูตานํ ภิงฺคมฺพุชานํ อุปเมยฺยภูตานํ จกฺขุมุขานญฺจ สทิสตฺตํ ญายติ. สุฏฺฐุ พฺยตฺตํ ปากฏนฺติ จ, ตญฺจ ตํ สทิสตฺตญฺจาติ จ, สมานํ รูปํ สภาโว ยสฺสา อุปมายาติ จ, สา จ สา อุปมา จาติ จ วากฺยํ.

197. 现在他用“蜜蜂”等词来举例说明。“这些蜜蜂不是蜜蜂，而是眼睛。这莲花不是莲花，而是脸。”这样的譬喻，因蜜蜂与眼睛、莲花与面容之间具有极为明显、昭著的等同性，故名为同形譬喻。此处即使没有使用复合词、词缀、‘如’(iva)等词语，也通过“这些不是蜜蜂，是眼睛”等陈述，否定了对于眼、脸生起的“是蜜蜂、莲花”的错误认知。并且，由于眼、脸的配置，若无灵动、光彩等极为明显的等同性，则对于眼、脸又怎会生起“是蜜蜂、莲花”的认知呢？通过此“非此则不然”之理所显现的能力，作为譬喻标准（喻体）的蜜蜂和莲花与作为被譬喻者（本体）的眼睛和面容之间的相似性便被了知。此处的句子分析是：“极为明显”即“昭著”；“（此即）极为明显的相似性”；“其形相、自性相同的譬喻”；以及“彼即是彼譬喻”。

---

๑๙๘.

198.

---

มเยว [Pg.206] มุขโสภา’สฺเส-ตฺยล’มินฺทุ วิกตฺถนา;

ยโต’มฺพุเชปิสา’ตฺถีติ, ปริกปฺโปปมา อยํ.

“月亮啊，‘其面容光彩，唯我独有’——你这样的夸耀，够了！因为那光彩在莲花中亦有。”此即是构想譬喻。

---

๑๙๘. ‘‘มเยวิ’’จฺจาทิ. อินฺทุ จนฺท, อสฺส มุนิโน มุขโสภา วทนชุติ มเยว, นาญฺญตฺราติ เอวรูปา วิกตฺถนา อตฺถปสํสเนน อลมิติ ปฏิเสโธ. กิมิติ? ยโต ยสฺมา การณา สา มุขโสภา อมฺพุเชปิ น เกวลมินฺทุมฺหิ อตฺถิ, โน นตฺถีติ อสโตปิ ตถา วิกตฺถนสฺส ปริกปฺปนโต วทนมินฺทุโนปมียตีติ เอวรูปา อยํ ปริกปฺโปปมา.

198. “唯我”等。Indu即月亮。“这位圣者的面容之美、容颜之辉唯我独有，别无其他”——对如此的夸口，以“足矣”来驳斥。为何如此？因为那面容之美不仅存于月亮，亦存于莲花中。如此，通过构想那并不存在的夸口，而将面容与月亮作比，这样的譬喻即是构想譬喻。

---

๑๙๘. ‘‘มเย’’จฺจาทิ. เห อินฺทุ อสฺส อิมสฺส โลกสามิโน มุขโสภา วทนกนฺติ เอกเก มยิ เอว, อีทิสี วิกตฺถนา อตฺตสิลาเฆน อลํ นิปฺปโยชนํ. กสฺมาติ เจ? ยโต สา มุขโสภา อมฺพุเชปิ อตฺถิ, ตสฺมาติ. อิติ อีทิสา อยํ อุปมา ปริกปฺโปปมา นาม โหติ. ยโตติ อนิยมนิทฺทิฏฺฐการณํ ปน อมฺพุเชปิ สา อตฺถีติ ทสฺสิยมานํ ปทุเมปิ ตสฺส อตฺถิตฺตเมว. ปริกปฺปนาย วุตฺตา อุปมาติ วิคฺคโห. อิธ จนฺทสฺส อวิชฺชมานวิกตฺถนสฺส วิชฺชมานตฺเตน ปริกปฺปนโต สธมฺมโชตกสทฺทนฺตเร อสติปิ อุปมานภูตอินฺทุโน จ อุปเมยฺยภูตมุขสฺส จ สทิสตฺตํ อิเมสํ ทฺวินฺนํ สทิสตฺตํ วินา วตฺตุโน ตาทิสกปฺปนา กถํ โหตีติ อิมาย อตฺถสตฺติยา คมฺยเต.

198. “唯我”等。“嗨，月亮！这位世间之主的容颜之美、面容之辉仅在于我”——如此的自夸是无益的，（月亮，）够了。若问为何？因为那面容之美亦存于莲花中。因此，这样的譬喻名为构想譬喻。“因为”(yato)一词在此是未明确指明的原因，但通过“其亦存于莲花中”的表述，显示了其亦存于莲花之中的事实。其解释为“由构想而说之譬喻”。此处，由于将月亮不实的夸口构想为实有，故即使没有其他词语来点明其共同属性，作为譬喻标准（喻体）的月亮与作为被譬喻者（本体）的面容之间的相似性，也能通过此意义之力而被理解，即：“若此二者没有相似性，言说者又怎能作出如此构想呢？”

---

๑๙๙.

199.

---

กึ วา’มฺพุช’นฺโตภนฺตาลิ,กึ โลลนยนํ มุขํ;

มม โทลายเต จิตฺต-มิจฺจ’ยํ สํสโยปมา.

此为莲花，内有蜂群盘旋？抑或面容，上有眼波流转？我心摇摆不定——此即是疑惑譬喻。

---

๑๙๙. ‘‘กึ วา’’อิจฺจาทิ. อนฺโต ภนฺตา อลี ภมรา ยสฺมึ, ตมีทิสมมฺพุชํ กึ วา. โลลานิ จปลานิ นยนานิ ยสฺมึ, ตาทิสํ วา. ชิน ตเวทํ มุขํ กินฺติ มม จิตฺตํ โทลายเต [Pg.207] โทเลวาจรติ. เอวํ ปกฺขทฺวยปริคฺคเหน สํสยตีติ อตฺโถ. อิจฺจยมีทิสี สํสยเวเสน อมฺพุชมุขานโมปมาวคมา สํสโยปมา.

199. “是……吗”等。“其内有蜂群盘旋，是这样的莲花吗？或其上有灵动、闪烁的眼睛，是这样的面容吗？胜利者(Jina)啊，你的这张脸是什么呢？”我的心摇摆不定，如秋千般摆动。意思是，如此执取二者而心生疑惑。因此，这种以疑惑的形式来理解莲花与面容之譬喻的，即是疑惑譬喻。

---

๑๙๙. ‘‘กึ วา’มฺพุเช’’จฺจาทิ. อนฺโตภนฺตาลิ อพฺภนฺตเร ภมมานภมรวนฺตํ อมฺพุชํ กึ วา, ตุยฺหํ โลลนยนํ จญฺจลเนตฺตํ มุขํ กึ วาติ มม จิตฺตํ โทลายเต อุภยสมฺภมชนนโต โทลา วิย โหติ. อิติ อยํ เอวรูปา อุปมา สํสโยปมา ทฺวินฺนํ สทิสตฺตสฺส สํสเยน ปกาสิตตฺตา สํสโยปมา นาม โหติ. อนฺโต ภนฺตา อลี ยสฺมินฺติ จ, โลลานิ นยนานิ ยสฺมินฺติ จ, โทลา วิย อาจรตีติ จ, สํสเยน วุตฺตา อุปมาติ จ วิคฺคโห. อิหาปิ สธมฺมปกาสเก สทฺทนฺตเร อสติปิ ยถาวุตฺตวิเสสนทฺวเยน วิสิฏฺฐานํ ทฺวินฺนํ อมฺพุชมุขานํ สํสยนิมิตฺเต ตุลฺยตฺเต อสติ กถํ สํสโย อุปฺปชฺชตีติ อิมินา สามตฺถิเยเนว ตุลฺยธมฺมสมฺพนฺโธ คมฺยเต.

199. “是莲花吗”等。“是在内部有盘旋蜂群的莲花吗？还是你那有着灵动之眼、闪烁眼眸的面容吗？”我的心摇摆不定，因两者皆能引生困惑，故如秋千一般。因此，这样的譬喻名为疑惑譬喻(saṃsayopamā)，因为二者的相似性是由疑惑所揭示的。其解释为：“其内有盘旋的蜜蜂”；“其上有灵动的眼睛”；“如秋千般摆动”；以及“由疑惑而说之譬喻”。此处亦然，即使没有其他揭示共同属性的词语，但若具有前述两种特征的莲花与面容二者，在作为疑惑之因上不具等同性，疑惑又怎能生起呢？正是通过此能力，其相似属性的关联便被了知。

---

๒๐๐.

200.

---

กิญฺจิ วตฺถุํ ปทสฺเสตฺวา,สธมฺมสฺสา’ภิธานโต;

สามฺยปฺปตีติสพฺภาวา,ปติวตฺถูปมา ยถา.

先展示某一事，再陈述另一具有共同属性之事；因存在对相似性的理解，故有对应譬喻，如下所示。

---

๒๐๐. ‘‘กิญฺจิ’’อิจฺจาทิ. กิญฺจิ วตฺถุมิจฺฉิตํ สมฺพุทฺธาทิกํ อุปทสฺเสตฺวา สธมฺมสฺส เตน วตฺถุนา เกนจิ อากาเรน สทิสสฺส อญฺญสฺส วตฺถุโน อภิธานโต สามฺยสฺส เตสํ ทฺวินฺนํ สทิสตฺตสฺส ปตีติยา อวสายสฺส สมฺภาวา วิชฺชมานตฺเตน ปติวตฺถูปมา วุจฺจเต. ปติวตฺถุนา ตถาวิเธนาธิคตสฺส วตฺถุโน ตุลฺยตา ปฏิปาทิตา. ยเถตฺยุทาหรติ.

200. “任何”等。先展示某一所愿求的事，如正自觉者等，然后陈述另一在某方面与该事相似且具有共同属性的事；由于存在对二者相似性、等同性产生确定理解的可能性，故被称为对应譬喻(pativatthūpamā)。通过此对应之物，所领悟之事物的等同性即被确立。以“如下”一词举例说明。

---

๒๐๐. ‘‘กิญฺจิ’’จฺจาทิ. กิญฺจิ วตฺถุมิจฺฉิตํ ชินาทิกิญฺจิปทตฺถํ อุปทสฺเสตฺวา ปฐมํ นิทสฺเสตฺวา สธมฺมสฺส ปฏิปาทนียอตฺเถน สห [Pg.208] กิญฺจิ อากาเรน สทิสภาวสฺส กสฺสจิ วตฺถุโน อภิธานโต กถนโต สามฺยปฺปตีติสพฺภาวา สทิสตาสมฺพนฺธิโน ปริชานนสฺส วิชฺชมานตฺตา ปติวตฺถูปมา วตฺถุโน อุปฏฺฐิตสฺส ชินาทิปทตฺถสฺส ตุลฺยตฺถปกาสนโต นาเมน ปติวตฺถูปมา นาม. สมาโน ธมฺโม ยสฺส วา ปาริชาตาทิโน อิติ จ, สมานานํ ตุลฺยานํ อุปมาโนปเมยฺยานํ ภาโวติ จ, สามฺยสฺส ปตีติ จ, สามฺยปฺปตีติยา สพฺภาโวติ จ, ปติวตฺถุนา วุตฺตา อุปมาติ จ วากฺยํ. ยถาติ อุทาหรติ.

200. “任何”等。先展示某一所愿求的事，即“胜利者”(jina)等词的少许意义，然后陈述某一事物，此事物在某方面与那应被阐述的、具有共同属性的意义相似；由于存在对相似性的理解，即存在对相似性关联的遍知，故名为对应譬喻(pativatthūpamā)。此譬喻因其揭示了与已呈现的“胜利者”等词义等同的意义，故名为对应譬喻。其解释为：“彼与波利质多树(pārijāta)等有相同属性”；“相同的、等同的譬喻标准与被譬喻者的状态”；“对等同性的理解”，以及“对等同性理解的存在”；以及“由对应之物而说之譬喻”等句。以“如下”一词举例说明。

---

๒๐๑.

201.

---

ชเนสุ ชายมาเนสุ,เน’โกปิ ชินสาทิโส;

ทุติโย นนุ นตฺเถว,ปาริชาตสฺส ปาทโป.

于芸芸众生中，无一能与胜利者相比；诚然，波利质多树，亦无第二株。

---

๒๐๑. ‘‘ชเนสุ’’จฺจาทิ. ชายมาเนสุ ชเนสุ มชฺเฌ เอโกปิ ชโน คุณวา ชินสาทิโส สมฺมาสมฺพุทฺธสมาโน น วิชฺชตีตฺเยกํ ตาว วตฺถุ อุปทสฺสิตํ, ทุติโย อิจฺจาทิ ปติวตฺถูปมทสฺสนํ, นนูตฺยนุมติยํ, ปาริชาตสฺส ทิพฺพรุกฺขวิเสสสฺส ทุติโย สมาโน ปาทโป นตฺเถว. ปาริชาโตเยว รุกฺขชาตีสุ อุตฺตโม, ตถา ชิโน ชเนสูติ.

201. “于众生中”等。“在出生的众人之中，没有一个具德之人能与胜利者、正自觉者相等”——这一个事首先被展示出来；“第二”等词是对应譬喻的展示。“诚然”(nanu)一词用于表示同意。波利质多树，一种特殊的天界之树，绝无第二株与之相等。正如波利质多树在众树之中最为殊胜，胜利者在众人之中也是如此。

---

๒๐๑. ‘‘ชเนสุ’’จฺจาทิ. ชายมาเนสุ ชเนสุ เอโกปิ ชินสาทิโส สมฺพุทฺธสทิโส นตฺถิ, ปาริชาตสฺส รุกฺขสฺส ทุติโย เตน สโม ทุติโย ปาทโป รุกฺโข นตฺถิ เอว นนุ, นนูติ อนุญฺญายํ. เตน สพฺพญฺญุโน อญฺเญน อตุลฺยภาวํ อนุชานาติ. อิห ปาริชาตรุกฺขสฺส อญฺเญหิ รุกฺเขหิ อุตฺตมตฺตญฺจ พุทฺธสฺส อญฺเญสุ สตฺเตสุ อุตฺตมตฺตญฺจาติ อิทํ ทฺวยํ อุปมาโนปเมยฺยภูตานํ ทฺวินฺนํ วตฺถูนํ สามฺยํ นาม, เอตํ สามฺยํ วุตฺตตฺถสฺส สมตฺถนวเสน ปติวตฺถุภูตปาริชาตสฺส รุกฺเขหิ อสมานตฺตกถเนเนว โชติตํ โหติ.

201. “于众生中”等。在出生的众生中，没有一人像胜利者、像正自觉者，就像波利质多树(pārijāta)没有第二棵能与之相比的树一样，“诚然”(nanu)表示赞同。藉此，它赞同了一切智者的无与伦比。此处，波利质多树超越其他树，以及佛陀超越其他众生——这对作为譬喻标准与被譬喻者的两种事物的相似性，是通过说明作为对应之物的波利质多树与其他树木的不相等而得以阐明的。

---

๒๐๒.

202.

---

วากฺยตฺเถเนว [Pg.209] วากฺยตฺโถ,ยทิ โกจฺยุ’ปมียเต;

อิวยุตฺตวิยุตฺตตฺตา,สา วากฺยตฺโถปมา ทฺวิธา.

若以一句义比喻另一句义，此句义譬喻(vākyatthopamā)因与“如”字连用或不连用而分为两种。

---

๒๐๒. วากฺยตฺถวิสโยปมํ ทสฺเสติ ‘‘วากฺยตฺเถเนวิ’’จฺจาทินา. วากฺยตฺโถ กฺริยาการกสมฺพนฺธวิเสโส, เตเนว, น ปทตฺถมตฺเตน วากฺยตฺโถ วุตฺตลกฺขโณ โกจิ วตฺตุมิจฺฉิโต โกจิ ยทิ อุปมียเต สทิโส กถฺยเต, สา วากฺยตฺโถปมา ทฺวิธา ภิชฺชเต. กถํ? ยุตฺตา จ วิยุตฺตา จ ยุตฺตวิยุตฺตา, อิเวน อตฺถนิทฺเทโสยํ ยุตฺตวิยุตฺตา อุปมา, ตสฺสา ภาวา การณา ทฺวิธาติ อธิกตํ.

202. 他用“以一句义”等偈颂来阐明以句义为对象的譬喻。句义是动词、作用者与关系的特殊关联。若任何想表达的、具有上述特征的句义，是藉由另一句义而非仅藉由词义来作比喻或被说成相似，该譬喻即是句义譬喻，它被分为两种。如何分呢？连用与不连用。这是通过“如”字来指明意义的，即譬喻与“如”字连用或不连用。由于此性质与原因，故说分为两种。

---

๒๐๒. อิทานิ วากฺยตฺถวิสโยปมํ ทสฺเสติ ‘‘วากฺยตฺเถ’’จฺจาทินา. วากฺยตฺเถเนว กฺริยาการกสมฺพนฺธวิเสสสงฺขตสมุทายภูเตน วากฺยตฺเถน โกจิ วตฺตุมิจฺฉิโต โย โกจิ วากฺยตฺโถ วุตฺตลกฺขโณ ยทิ อุปมียเต สทิสภาเวน กถียเต, สา อุปมา วากฺยตฺโถปมา นาม โหติ. อิวยุตฺตวิยุตฺตตฺตา อิวยุตฺตวิยุตฺตวเสน ทฺวิธา ทฺวิปฺปการา. เอตฺถ ‘‘อิวา’’ติ อิวาทีนมตฺถสฺส คหิตตฺตา อิวสทฺโทปิ ตปฺปริยายสทฺทาปิ คยฺหนฺเต.

202. 现在用“句义”等词来展示以句义为对象的譬喻。所谓“句义”，就是由动词、作用者与特殊关系所构成的整体。若有任何欲表达的、具有上述特征的句义，以相似性被比喻或被描述，这种譬喻就称为句义譬喻。因与“如”字连用或不连用，故分为两种类型。此处，“如”一词因其含义被采纳，故“如”字及其同义词皆可被接受。

---

อิวยุตฺต

与“如”字连用

---

๒๐๓.

203.

---

ชิโน สํกฺเลสตตฺตานํ,อาวิภูโต ชนาน’ยํ;

ฆมฺมสนฺตาปตตฺตานํ,ฆมฺมกาเล’มฺพุโท วิย.

此胜利者为杂染所苦的众生而出现；犹如热季的云朵为暑热所苦者。

---

๒๐๓. อุทาหรติ ‘‘ชิโน’’อิจฺจาทิ. สํกฺเลเสหิ ทสวิเธหิ ตตฺตานํ สนฺตาปํ อนุปฺปตฺตานํ ชนานํ อยํ ชิโน สมฺมาสมฺพุทฺโธ [Pg.210] อาวิภูโต กตกิจฺจตฺตา สมฺมาสมฺโพธาธิคเมน โลเก ปาตุภูโต. เอกํ ตาว วากฺยมุปเมยฺยภูตํ. กิมิเวตฺยาห ‘‘ฆมฺเม’’จฺจาทิ. ฆมฺมสนฺตาเปน ตตฺตานํ ชนานํ ฆมฺมกาเล คิมฺหานสมเย อมฺพุโท เมโฆ วิยาติ ทุติยวากฺยมุปมานภูตมิตฺยยมิวยุตฺตา วากฺยตฺโถปมา. เอตฺถ ปุพฺพุตฺตรวากฺยตฺถานํ วิเสสฺยวิเสสนภาโว เอกวากฺยตฺถตฺตาว เวทิตพฺโพ. เอวมุปริปิ.

203. 他举例说“胜利者”等等。此胜利者、正等觉者，因已作所作，通过证得正等觉而在世间显现，是为十种杂染所苦、遭受痛苦的众生而出现的。此为喻依句。他问：“像什么呢？”并说：“炎热”等等。如热时，为暑热所苦的众生，遇到雨云。此为喻体句，故此为与“如”字连用的句义譬喻。此处，前后句义应理解为被修饰语与修饰语的关系，因其为同一句义。其他地方也像这样。

---

๒๐๓. อุทาหรติ ‘‘ชิโน’’จฺจาทินา. อยํ ชิโน เอโส ชิตปญฺจมาโร สตฺถา สํกฺเลสตตฺตานํ อเนกปฺปการ กิเลสสนฺตาปตตฺตานํ ชนานํ อาวิภูโต กตกิจฺโจ หุตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคเมน โลเก อุปฏฺฐิโต. เกน สนฺตตฺตสฺส กสฺสจิ กิมิเวติ เจ? ฆมฺมสนฺตาปตตฺตานํ ชนานํ ฆมฺมกาเล คิมฺหสมเย อมฺพุโทวิย เมโฆ อิว. อิห อุตฺตรวากฺยตฺโถ เภทกตฺตา วิเสสนํ โหติ, ปุพฺพวากฺยตฺโถ ปน เภทฺยตฺตา วิเสสฺโย โหติ. เอวํ วากฺยเภเท สติปิ วากฺยตฺโถ เอโกเวติ ทฏฺฐพฺโพ. เอวมุตฺตรตฺราปิ. อุตฺตรวากฺเย อิวสทฺโท ตสฺมึเยว คุณคุณีปทตฺถานํ สทิสตฺตํ ทีเปติ, ปุพฺพวากฺเย คุณคุณีนํ สทิสตฺตํ ปน อุตฺตรวากฺยตฺถสฺส ปุพฺพวากฺเยน สมานตฺตํ วินา อญฺญถานุปปตฺติยา ญายติ. สํกฺเลเสหิ ตตฺตาติ จ, ฆมฺโม เอว สนฺตาโปติ จ, เตน ตตฺตาติ จ, ฆมฺโม เอว กาโลติ จ วากฺยํ.

203. 以“胜者”等（偈）为例。此胜者，即彼已胜五魔之导师，为杂染所苦、为种种烦恼热恼所苦之众生而显现，已作所作，以证得一切知智而住立于世。若问：为某物所苦者，像什么呢？如于暑时夏季，为暑热所苦之众生，犹如雨云。此处，后句之义因其能区别，故为修饰语；前句之义则因其所区别，故为被修饰语。应知纵有句别，其义则一。下文亦然。在后句中，“如”（iva）字显示了彼处性质与具性质者之词义的相似性；而前句中性质与具性质者的相似性，则唯有通过后句之义与前句之义的等同性方能了知，舍此则不成立。此处的句子分析为：“为杂染所苦”，“热即是热恼”，“为彼所苦”，以及“热即是时节”。

---

อิววิยุตฺต

无“如”字

---

๒๐๔.

204.

---

มุนินฺทานน’มาภาติ, วิลาเสกมโนหรํ;

อุทฺธํ สมุคฺคตสฺสาปิ, กึ เต จนฺท วิชมฺภนา.

牟尼主之面容，风姿独绝而悦意，光辉灿烂；月亮啊，纵然高高升起，汝之炫耀有何用？

---

๒๐๔. ทุติยมาห ‘‘มุนินฺท’’อิจฺจาทินา. วิลาเสน เอกมตุลฺยํ มโนหรํ ทุติยสฺส ตาทิสสฺสาภาวโต มุนินฺทานนํ [Pg.211] อาภาติ อติสเยน โสภเตติ เอกํ ตาว วากฺยมุปเมยฺยภูตํ. โภ จนฺท อุทฺธํ คคนตลํ สมุคฺคตสฺสาปิ อพฺภุฏฺฐิตสฺสาปิ เต ตว วิชมฺภนา สาหํการปริพฺภมเนน กึ ปโยชนํ น กึปิ, ตํสทิสโสภาสมฺปตฺติยาภาวโต. อสทิสตฺตํ มุนินฺทานนสฺส ตสฺส ตโตปิ อุทฺธมุคฺคจฺฉโต วิลาสมตฺตเมว ผลสมฺภวโตติ ทุติยวากฺยมุปมานภูตํ. ตถา เหตฺถ สพฺพถา สทิสตาปตีติยา กริยมานานมุคฺคมนวิชมฺภนานํ ปฏิกฺเขเปน กถญฺจิปิ มุขจนฺทานํ สาธมฺมปตีติ อุปมาวคโมติ อยมิววิยุตฺตวากฺยตฺโถปมา.

204. 以“牟尼主”等（偈）说明第二种。“牟尼主之面容，以其风姿独绝而悦意，因无第二者可比，故光辉灿烂，极其庄严。”此为一句，是所喻句。“喂，月亮！纵然高升于空，汝之傲然炫耀有何用？毫无用处，因不具与彼（面容）相似之庄严。”（此为第二句）。“因牟尼主之面容无与伦比，彼月亮纵然升得更高，其结果亦仅是徒然展现而已。”此第二句为能喻句。如是，此处通过否定那“为求全方位相似”而作的升起与炫耀，从而了知面容与月亮在某种程度上的共性，此即譬喻之理解，是为无“如”字句义喻。

---

๒๐๔. อิทานิ อิววิยุตฺตวากฺยตฺโถปมํเยว อุทาหรติ ‘‘มุนินฺทานนิ’’จฺจาทินา. วิลาเสกมโนหรํ ลีลาย อตุลฺยํ ตโตเยว มโนหรํ มุนินฺทานนํ สพฺพญฺญุโน วทนํ อาภาติ อติทิพฺพติ, ตสฺมา เห จนฺท อุทฺธํ อุจฺจํ นภํ สมุคฺคตสฺสาปิ เต ตุยฺหํ วิชมฺภนา อหํกาเรน ปริพฺภมเนน กึ ปโยชนํ. อิห ปุพฺพวากฺยตฺถสฺส อุตฺตรวากฺยตฺโถ อิววิยุตฺโตปมา นาม โหติ. ตถา หิ ‘‘สพฺพถา มุเขน สทิโส ภวามี’’ติ มานํ กโรนฺตสฺส จนฺทสฺส คคนตลาโรโหปิ วิชมฺภนญฺเจติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปฏิกฺเขเปน มุขจนฺทานํ วิลาเสกมโนหรตฺตํ กนฺติมตฺตสงฺขาตสทิสตฺตํ อิวาทีนมภาเวปิ วิญฺญายตีติ กตฺวา อุตฺตรวากฺยตฺโถ ปุพฺพวากฺยตฺถสฺส อุปมา จ วิเสสนญฺจ โหติ. วิลาเสน เอกมตุลฺยนฺติ จ, ตญฺจ ตํ มโนหรญฺจาติ จ วิคฺคโห. อปิสทฺโท สมฺภาวนตฺโถ.

204. 现在以“牟尼主之面容”等（偈）为例，说明无“如”字句义喻。“风姿独绝而悦意”，即以其优雅而无与伦比，因此悦意。牟尼主之面容，即一切知者之面容，光辉灿烂，极其闪耀。因此，“喂，月亮！纵然高升于空，汝以我慢而炫耀，有何用？”此处，后句之义是前句之义的无“如”字喻。诚然，对于心怀“我当在各方面与彼面容相似”之慢的月亮，其升上天空与炫耀此二者皆被否定，由此，纵无“如”等字，亦能了知面容与月亮在所谓“仅有光辉”此点上的相似性。因此，后句之义既是前句之义的譬喻，亦是其修饰语。“以风姿而独绝无伦”，以及“彼独绝者亦是悦意者”，是其文法分析。“亦”（api）字表可能性义。

---

๒๐๕.

205.

---

สมุพฺเพเชติ ธีมนฺตํ, ภินฺนลิงฺคาทิกํ ตุ ยํ;

อุปมาทูสนายา’ล-เมตํ กตฺถจิ ตํ ยถา.

凡性别等有异者，则令智者心不安；此于某些情况，足以构成譬喻之过失，例如：

---

๒๐๕. โทสปริจฺเฉเท [Pg.212] ทุฏฺฐาลงฺกตีติมุปมาลงฺการทูสนํ ทสฺเสตุมาห ‘‘สมุพฺเพเชติ’’จฺจาทิ. ยํ ภินฺนลิงฺคาทิกํ ตุ, อาทิสทฺเทน ภินฺนวจนหีนตาอธิกตาทีนํ ปริคฺคโห. ตุสทฺโท อตฺถโชตโก, ตถาปีติ อตฺโถ. ธีมนฺตํ เมธาวึ สมุพฺเพเชติ น ปีเณติ, เอตํ ภินฺนลิงฺคทิกํ กตฺถจิ น สพฺพตฺถ อุปมาทูสนาย วิโรธตฺถํ อลํ สมตฺถํ. ‘‘ตํ ยเถ’’ติ อุทาหรติ.

205. 于《过失章》中，为示明恶劣修饰，即譬喻修饰之过失，而说“令……不安”等（偈）。凡性别等有异者，“等”字包含数不同、缺、增等。“tu”字为显义，其义为“纵然如此”。令智者、贤者不安，而非令其愉悦。此性别等有异者，于某些情况，而非全部情况，足以构成譬喻之过失，即相违逆。以“例如”来举例。

---

๒๐๕. โทสปริจฺเฉเท โทสานมนุทฺเทสาวสาเน นิทฺทิฏฺฐาย ทุฏฺฐาลงฺกติยา ทสฺเสตพฺพอุทาหรเณ –

205. 在《过失章》中，于诸过失之略说结束时，为示明所指之恶劣修饰，当举之例为：

---

‘‘ทุฏฺฐาลงฺกรณํ เตตํ, ยตฺถาลงฺการทูสนํ;

ตสฺสาลงฺการนิทฺเทเส, รูปมาวิภวิสฺสตี’’ติ.

“彼即恶劣修饰，其中有修饰之过失；于彼修饰之解释中，其相状将显现。”

---

กตปฏิญฺญานุสาเรน อิทานิ ทสฺเสตุมาห ‘‘สมุพฺเพเชติ’’จฺจาทิ. ยํ ภินฺนลิงฺคาทิกํ ตุ วกฺขมานํ ยํ ภินฺนลิงฺควจนาทิกํ ปน ธีมนฺตํ ปญฺญวนฺตํ กวึ สมุพฺเพเชติ ‘‘เอวํ นาม วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ อุพฺเพคํ ชเนติ, เอตํ ภินฺนลิงฺคาทิกํ อุปมาทูสนาย ยถาวุตฺตอุปมาวินาสนตฺถํ กตฺถจิ ‘‘อิตฺถีวายํ ชโน ยาติ’’อิจฺจาทิวตฺตพฺพวิสยโต อญฺญตฺถ อลํ สมตฺถํ. ‘‘ตํ ยถา’’ติ อุทาหรติ. ภินฺนํ วิสทิสญฺจ ตํ ลิงฺคญฺเจติ จ, ตํ อาทิ ยสฺส วิสทิสวจนาทิโนติ จ, อุปมาย ทูสนมิติ จ วากฺยํ.

今依所作之承诺，为示明而说“令……不安”等（偈）。凡性别等有异者，即下文将说之性别、数等有异者，却令有智、有慧之诗人不安，产生“理应如是说”之忧虑。此性别等有异者，于“此人如女人般行走”等应说范围之外的某些情况，足以构成譬喻之过失，以毁坏如前所述之譬喻。以“例如”来举例。此处的句子分析为：“彼性别有异，即不相似”；“以彼为首，有数不等者”；以及“譬喻之过失”。

---

๒๐๖.

206.

---

หํสีวา’ยํ สสี ภินฺน-ลิงฺคา’กาสํ สรานิว;

วิชาติวจนา หีนา,สา’ว ภตฺโต ภโฏ’ธิเป.

此月亮如雌鹅，是为性别相异；天空如众湖，是为数不相应；仆于主，如犬于食，是为下劣。

---

๒๐๖. ‘‘หํสีวาย’’นฺติ อยํ สสี จนฺโท หํสีว หํสีสทิโส. ภินฺนลิงฺคา ภินฺนลิงฺโคปมา. ‘‘อากาสํ สรานิวา’’ติ วิชาติวจนา วิสทิสวจโนปมา. ‘‘ภโฏ อธิเป สามินิ สาว [Pg.213] ภตฺโต’’ติ หีนา หีโนปมา กุกฺกุรสฺส หีเนน ชาตฺยาทินา อธิกสฺส อุปมิตตฺตา.

206. “此月如雌鹅”者：此月亮（sasī），即月（cando），如雌鹅，与雌鹅相似。此为性别相异喻。“天空如众湖”者：此为数不相应喻，即数量不相似之譬喻。“仆于主，如犬于食”者：此为下劣喻，因以种姓等下劣之犬譬喻高贵者故。

---

๒๐๖. ‘‘หํสิ’’จฺจาทิ. อยํ สสี จนฺโท หํสี อิว หํสิเธนูว โหติ. อิจฺจาทิโกปมา ภินฺนลิงฺคา อุปเมยฺยโต ภินฺนลิงฺคตฺตา ภินฺนลิงฺโคปมา นาม โหติ. อากาสํ นภํ สรานิวาติ อยํ วิชาติวจนา อุปเมยฺเยน วิสทิสวจนตฺตา วิชาติวจโนปมา นาม โหติ. อธิเป สามินิ ภโฏ เสวโก สาว สุนโข อิว ภตฺโตติ อยํ หีนา ชาติหีเนน สุนเขน อุตฺตมสฺส ปุริสสฺส อุปมิตตฺตา หีโนปมา นาม โหติ. ภินฺนํ ลิงฺคเมติสฺสาติ จ, วิวิธา ชาติ สภาโว อสฺเสติ จ, วิชาติ วจนํ อสฺสา อุปมายาติ จ วิคฺคโห.

206. “雌鹅”等。此月亮，即月，如雌鹅，如母天鹅。像这样的譬喻，因其与喻体的性别不一致，故名为“异性譬喻”。“天空，即苍穹，如众湖”：此譬喻因其与喻体的数不一致，故名为“异数譬喻”。“于主、于主宰，仆人、侍者如狗”：此譬喻因以种姓低贱的狗譬喻高尚之人，故名为“低劣譬喻”。其语法分析是：“其性别是不同的”；“其种类或性质是多样的”；以及“其譬喻的数是不同种类的”。

---

๒๐๗.

207.

---

ขชฺโชโต ภานุมาลีว,วิภาตีตฺยธิโกปมา;

อผุฏฺฐตฺถา พลมฺโภธิ,สาคโร วิย สํขุภิ.

“萤火虫亮如太阳”，此为增胜譬喻；“军队之海如海洋般骚动”，此为无触义譬喻。

---

๒๐๗. ‘‘ขชฺโชโต’’อิจฺจาทิ. ขชฺโชโต ภานุมาลีว สูริโย วิย วิภาตีตฺยธิโกปมา อธิเกน หีนสฺส อุปมิตตฺตา. พลมฺโภธิ เสนาสาคโร สาคโร วิย สํขุภีติ อผุฏฺฐตฺโถปมา ‘‘พลมฺโภธี’’ติ รูปเกน เสนาย มหนฺตตฺตาวคมโต ปุน ‘‘สาคโร วิยา’’ติ อุปมาย กสฺสจิ วิเสสตฺถสฺส อสํผุฏฺฐตฺตา.

207. “萤火虫”等。“萤火虫亮如具光之日”，此为增胜譬喻，因为是以殊胜者来譬喻低劣者。“军队之海（balambhodhi），即军队的海洋，如海洋般骚动”，此为无触义譬喻，因为通过“军队之海”这一隐喻（rūpaka），军队的宏大已可了知，故再用“如海洋般”的譬喻，并未触及任何特殊的意义。

---

๒๐๗. ‘‘ขชฺโชโต’’จฺจาทิ. ‘‘ขชฺโชโต ภานุมาลีว วิภาตี’’ติ อยํ อธิโกปมา อธิกาย อุปมาย อุปมิตตฺตา อธิโกปมา นาม โหติ. ‘‘พลมฺโภธิ เสนาสมุทฺโท สาคโร วิย สํขุภี’’ติ อยํ อผุฏฺฐตฺถา เสนาย มหตฺตํ ‘‘พลมฺโภธี’’ติ ติโรภูตอุปมาเยว อวคตํ, [Pg.214] ตสฺมา ปุน ‘‘สาคโร วิยา’’ติ อุปมาย ผุสิตพฺพตฺถสฺสาภาวา อผุฏฺฐตฺโถปมา นาม โหติ. อผุฏฺโฐ อตฺโถ เอติสฺสาติ จ, พลํ เอว อมฺโภธีติ จ วากฺยํ.

207. “萤火虫”等。“萤火虫亮如具光者（太阳）”，此为增胜譬喻，因其以殊胜之喻作譬，故名增胜譬喻。“军队之海（balambhodhi），即军队的海洋，如海洋般骚动”，此为无触义譬喻，因为军队的宏大已仅凭“军队之海”这一隐喻（tirobhūtaupamā）便可了知，因此，再用“如海洋般”的譬喻，已无意义可触及，故名无触义譬喻。其分析为：“其义未被触及”；以及“军队即是海洋”。

---

๒๐๘.

208.

---

จนฺเท กลงฺโก ภิงฺโคเว-ตฺยุ’ปมาเปกฺขินี อยํ;

ขณฺฑิตา เกรวากาโร,สกลงฺโก นิสากโร.

“月亮上的斑点像蜜蜂”，此为期待譬喻；“有斑点的造夜者（月亮）形如白睡莲”，此为断缺譬喻。

---

๒๐๘. ‘‘จนฺเท’’อิจฺจาทิ. กลงฺโก ภิงฺโค วิยาตฺยยมุปมา ‘‘จนฺเท กุสุมคจฺฉสทิเส’’ อิตฺยุปมนฺตรมเปกฺขเตติ ยโต จนฺเท ภิงฺโค น สมฺภวติ, ปุปฺผคจฺเฉ ตุ สมฺภวตีติ อยมุปมา อุปมาเปกฺขินี. สกลงฺโก สสลกฺขโณ นิสากโร จนฺโท เกรวากาโร กุมุทสนฺนิโภติ ขณฺฑิโตปมา เกรวสฺส อนฺโตกณฺหตฺตํ ปฏิปาเทตุํ ‘‘สภิงฺคเกรวากาโร’’ติ วตฺตพฺพตฺตา.

208. “于月亮中”等句。‘斑点如蜜蜂’这一譬喻，乃‘期待譬喻’，因为它期待着‘月亮如花丛’等另一譬喻。因为蜜蜂不可能存在于月亮上，但却可能存在于花丛中，所以此譬喻乃‘期待譬喻’。‘有斑点的、有兔影的造夜者——月亮，形如白睡莲’，此为‘断缺譬喻’，因为为了表述白睡莲内部的黑色部分，应说‘形如带有蜜蜂的白睡莲’。

---

๒๐๘. ‘‘จนฺเท’’จฺจาทิ. ‘‘จนฺเท กลงฺโก ภิงฺโค อิวา’’ติ อยํ อุปมาเปกฺขินี จนฺทสฺสอุปมาภูตปุปฺผคจฺฉกาทิอเปกฺขนโต อุปมาเปกฺขินี นาม โหติ. จนฺเท ภิงฺคปวตฺติยา อภาวโต ตสฺส วิสยภูตปุปฺผคจฺฉกาทิ จนฺทสฺส อุปมตฺเตน คเหตฺวา อวุตฺตตฺตา ทุฏฺฐาติ อธิปฺปาโย. สกลงฺโก กลงฺกสหิโต นิสากโร จนฺโท เกรวากาโร กุมุทสทิโสติ อยํ ขณฺฑิตา จนฺทคตํ กณฺหตฺตํ ปกาเสตุํ ‘‘สภิงฺคเกรวากาโร’’ติ วตฺตพฺเพ ภิงฺโคปมาภาวสฺส ขณฺฑิตตฺตา ขณฺฑิโตปมา นาม โหติ. อุปมํ อเปกฺขตีติ จ, ขณฺฑํ อิตา คตาติ จ, ขณฺเฑน อิตา ยุตฺตา วาติ จ, เกรวสฺสากาโร อสฺเสติ จ, สห กลงฺเกน วตฺตตีติ จ วากฺยํ.

208. “于月亮中”等句。‘月亮中的斑点如蜜蜂’，此为‘期待譬喻’。其所以名为‘期待譬喻’，是因为它期待着作为月亮譬喻的花丛等。其意为：由于月亮上并无蜜蜂活动，而作为其对象的花丛等，虽被用作月亮的譬喻，却未被述及，故此譬喻是有缺陷的。‘有斑点的造夜者——月亮，形如白睡莲’，此为‘断缺譬喻’。为显示月亮上的黑色部分，本应说‘形如带有蜜蜂的白睡莲’，因蜜蜂之喻的缺失而断缺，故名为‘断缺譬喻’。其分析是：‘期待譬喻’；‘断缺’即‘已去其部分’或‘与部分相连’；‘其有白睡莲之形’；以及‘与斑点共存’。

---

๒๐๙.

209.

---

อิจฺเจวมาทิรูเปสุ, ภวนฺติ วิคตาทรา;

กโรนฺติ จา’ทรํ ธีรา, ปโยเค กฺวจิเทว ตุ.

于此等诸形式，智者不以为意；然于某些运用，亦会心存敬意。

---

๒๐๙. วุตฺตํ [Pg.215] นิคเมติ ‘‘อิจฺเจว’’มาทินา. รูเปสุ ปโยเคสุ. วิคโต อปคโต อาทโร สมฺภาวนา เยสํ ตถา ภวนฺติ. กึ ภินฺนลิงฺคาทิกํ นิยเมนานาทรณียเมว, อนิยเมเนติ เจ คยฺหูปคมฺปิ อตฺถีติ อาห ‘‘กโรนฺติ’’จฺจาทึ. กฺวจิเทว ตุ ปโยเค ธีรา กวโย อาทรํ กโรนฺติ จาติ. จสทฺโท วตฺตพฺพนฺตรตฺถํ สมุจฺจิโนติ.

209. 以“如是”等句总结所述。“于形式中”即于运用中。“彼等变得不尊重”意为，对彼等而言，尊重（即尊敬）已离去、消失。为表明“若问：性别不同等（用法）是否必然不应受尊重？答：并非必然，因亦有可取之处”，故说“彼等亦会”等句。“然智者、诗人亦有尊重，唯于某些运用中。”“亦”（ca）字总括了其他应述之义。

---

๒๐๙. ‘‘อิจฺเจ’’จฺจาทิ. อิติ อนนฺตรํ นิทฺทิฏฺเฐสุ เอวมาทิรูเปสุ ปโยเคสุ ธีรา วิคตาทรา ภวนฺติ. อิเมเยว ธีรา กฺวจิเทว ตุ ปโยเค ภินฺนลิงฺคาทิเก อาทรํ กโรนฺติ จ. อิติ เอวํ อยํ ปกาโร อาทิ เยสมิติ จ, ตานิ จ ตานิ รูปานิ เจติ จ, วิคโต อาทโร เยสมิติ จ วิคฺคโห. จสทฺโท วากฺยนฺตรสมุจฺจเย. ตสฺมา วิคตาทรตฺเถน อญฺญมาทรกรณํ วุจฺจมานกถาสนฺตตึ อากฑฺฒติ.

209. “如是”等句。即，于前述此等形式的运用中，智者们变得不予尊重。然而，正是这些智者，于某些运用中，对不同性别等（用法）亦会表示尊重。其语法分析为：‘如是，此种为彼之始’；‘彼等即是彼等之形式’；以及‘尊重已离彼等’。‘亦’（ca）字用于连接另一句子。因此，‘不予尊重’之义，引出了即将讲述另一‘表示尊重’的论述之延续。

---

๒๑๐.

210.

---

อิตฺถีวา’ยํ ชโน ยาติ,วทตฺเยสา ปุมา วิย;

ปิโย ปาณา อิวา’ยํ เม,วิชฺชา ธนมิว’จฺจิตา.

此人行路如女子，彼女言谈似男儿；彼于我爱如生命，所积智慧如财宝。

---

๒๑๐. อุทาหรติ ‘‘อิตฺถิ’’จฺจาทิ. อยํ ชโน อิตฺถีว ยาติ กฺริยานุวตฺติโต. เอสา อิตฺถี ปุมาว ปุริโส วิย วทติ ตาทิสสฺส ปาคพฺภิยโยคโต. เอตฺถ ลิงฺคนานตฺตมุปมาโนปเมยฺยานํ. อยมิจฺฉิโต โกจิ เม ปาณา อิว ปิโย อิฏฺโฐ, วิชฺชา พฺยากรณาทโย ธนมิว อจฺจิตา ราสิกตาติ วจนเภโท.

210. 以“女子”等句举例。“此人行如女子”，是随其行为而喻。“此女言如男子”，是因其具有如是的胆识。此处是喻依与喻体的性别不同。“此一意中人于我，珍爱如诸生命”，以及“知识，如语法等，被积聚、堆积如财”——此处是数之不同。

---

๒๑๐. อิทานิ ภินฺนลิงฺคานํ คเหตพฺพวิสยํ ทสฺเสติ ‘‘อิตฺถีวา’ย’’มิจฺจาทินา. อยํ ชโน อิตฺถีว อวิสทคมเนน มหิลา [Pg.216] วิย ยาติ. เอสา อิตฺถี ปุมา วิย ตาทิสปาคพฺภิยยุตฺตตฺตา ปุริโส วิย วทตีติ. อิห ทฺวินฺนํ อุปมาโนปเมยฺยานํ ลิงฺคเภเท สติปิ กวโย อาทรํ กโรนฺติ. อยํ ปุริโส เม มม ปาณา อิว อายโวว ปิโย. อจฺจิตา สญฺจิตา วิชฺชา พฺยากรณนิฆณฺฏุอาทโย ธนมิว โหนฺตีติ. เอตฺถ อุปมาโนปเมยฺยานํ วจนโต วิเสสตฺเต สติปิ อิฏฺฐเมว.

210. 现在以“此人如女”等句，展示异性（用法）的可取范围。“此人行如女子”，即因其步态不稳而如女性。“此女言如男子”，即因其具有如是的胆识而言如男性。于此，纵然喻依与喻体二者性别有别，诗人们亦予重视。“此人于我，珍爱如诸生命，如我寿命。”“所积、所集之知识，如语法、词典学等，犹如财富。”于此，纵然喻依与喻体在数上有所差异，此（用法）亦是可取的。

---

๒๑๑.

211.

---

ภวํ วิย มหีปาล, เทวราชา วิราชเต;

อล’มํสุมโต กจฺฉํ, เตชสา โรหิตุํ อยํ.

哦，大地守护者，天王亦如尊驾您一般闪耀；此君凭其威力，足以登上太阳之境地。

---

๒๑๑. หีนาธิกมุตฺตมุทาหรณมาห ‘‘ภวํ วิยิ’’จฺจาทิ. มหีปาเลตฺยามนฺตนํ, เทวราชา ภวํ วิย วิราชเต. อิติ หีเนนาปิ โหติ. เอวํวิเธ สมุจิเต วิสเย ลิงฺควจนเภทาทิกํ โนปมํ ทูเสตีติ.

211. 以“如尊驾”等句，（作者）举出关于下劣者与超胜者比较的殊胜之例。“大地守护者”是呼格。“天王如尊驾您一般闪耀。”如是，亦可与下劣者为喻。于此等适当情境中，性、数等之差异，并不会损害譬喻。

---

๒๑๑. ‘‘ภว’’มิจฺจาทิ. มหีปาล โภ ราช, เทวราชา สกฺโก เทวราชา ภวํ วิย วิราชเตติ. เอตฺถ สกฺกมุปาทาย ‘‘ภวํ วิยา’’ติ หีนตฺเตปิ อิฏฺฐเมว. อยํ ราชา อํสุมโต สูริยสฺส กจฺฉํ ปทวึ เตชสา อาโรหิตุํ ปตฺตุํ อลํ สมตฺโถติ. เอตฺถ เตชสา อธิโกปิ สูริโย อุปมาภูโต อิฏฺโฐว, ‘‘กจฺฉํ อาโรหิตุ’’นฺติ อิวสทฺทปริยาโย. อีทิสํ ภินฺนลิงฺคาทิโกปมาทิกํ อุปมาทูสนํ น กโรติ.

211. “尊驾”等句。“大地守护者，哦，国王，天王帝释如尊驾您一般闪耀。”于此，关于帝释，说“如尊驾您”，虽是与下劣者为喻，却亦是可取的。“此王凭其威力，足以能登上、能达到太阳之境地、轨道。”于此，太阳虽在威力上更为超胜，作为能喻亦是可取的。“登上……之境地”是“如”字的同义表达。此种性等不同，不构成譬喻的过失。

---

๒๑๒.

212.

---

อุปมาโนปเมยฺยานํ, อเภทสฺส นิรูปนา;

อุปเมว ติโรภูต-เภทา รูปกมุจฺจเต.

能喻与所喻， 表述其无别； 譬喻差别隐， 是名为隐喻。

---

๒๑๒. รูปกํ นิรูปยติ ‘‘อุปมาเน’’จฺจาทินา. อุปมาโนปเมยฺยานํ ยถาวุตฺตานํ อเภทสฺส นานตฺตาภาวสฺส นิรูปนา อาโรปเนน อุปมาโนปเมยฺยานมเภทํ รูปยติ ทสฺเสตีติ [Pg.217] รูปกมุจฺจเต. อุปมานสฺส อุปมาโนปเมยฺยานมเภทาโรปเนน ติโรภูโต อปากโฏ เภโท นานตฺตํ ยสฺสาติ ตาทิสี อุปเมว ยถาวุตฺตลกฺขณา รูปกมุจฺจเต ‘‘รูปก’’นฺติ. ‘‘ปทมฺพุช’’นฺติ เอตฺถ ปทเมว อมฺพุชสทิสตฺตา อมฺพุชํ รุปฺยเต. อิตฺยุปเมยฺโยปมานภูตานํ ปทมฺพุชานมเภทาโรปเนน อุปมาโนปเมยฺยคตสาธมฺมสงฺขาตายปิ อุปมาย เภโท วิชฺชมาโนปิ ติโรหิโต. น ตุ อาวิภูโต ‘‘ปทํ อมฺพุชมิเว’’ติ. สา โจปมา ตถาวิธา อุปมาโนปเมยฺยานมเภทมายาติ นามาติ รูปกมุจฺจเตติ อธิปฺปาโย.

212. 以“能喻”等句阐明隐喻。通过叠加，（隐喻）塑造、显示了能喻与所喻的无别（abheda），即无异（nānatta），故被称为“隐喻”（rūpaka）。或者说，譬喻（upamā）本身，通过叠加能喻与所喻的无别，使其差别（bheda）——即其异相（nānatta）——被隐藏（tirobhūta）而不显（apākaṭa），具有如是特征者，被称为“隐喻”。于“莲足”（padambuja）一例中，足因似莲花，故被喻作莲花。如是，通过将作为所喻与能喻的足与莲花叠合为无别，即使在被称为“能喻与所喻之共同属性”的譬喻中，存在的差别也被隐藏了，而不像在“足如莲花”中那样显现。其意为：此种譬喻，因其成就了能喻与所喻的无别，故得名“隐喻”。

---

๒๑๒. อิทานิ อุทฺทิฏฺฐกฺกเมน รูปกาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘อุปมาโน’’จฺจาทินา. อุปมาโนปเมยฺยานํ อนนฺตรนิทฺทิฏฺฐอุปมาโนปเมยฺยานํ อเภทสฺส สภาวโต เภเท สติปิ วิภูตสทิสตฺตํ นิสฺสาย ‘‘โส เอโส, เอโส โส’’ติ วตฺตาเรหิ ปริกปฺปิตสฺส อเภทสฺส นิรูปนา อุปมาโนปเมยฺยปทตฺเถสุ พุทฺธิยา อาโรปนํ นิสฺสาย ติโรภูตเภทา ‘‘ปทํ อมฺพุชมิวา’’ติ เอวํ ปากฏนานตฺตํ วินา ‘‘ปทมฺพุช’’นฺติ ติโรหิตเภทา อุปเมว ปทตฺถานํ สาธมฺมสงฺขาตา อุปมา เอว รูปกํ อิติ วุจฺจเต. วิภูตสทิสตฺตํ นิสฺสาย อุปมาโนปเมยฺยวตฺถูนิ อเภเทน คยฺหนฺติ. เตสมเภทคฺคหเณเนว เต นิสฺสาย ปวตฺตมานภินฺนสาธมฺมสงฺขาตาย อุปมายปิ เภโท ติโรหิโต โหติ. เอวํ ติโรภูตนานตฺตวนฺตสาธมฺมสงฺขาตา อุปมา เอว วตฺถูนมเภทํ ทีเปตีติ รูปกํ นาม โหตีติ อธิปฺปาโย. ติโรภูโต เภโท ยสฺเสติ จ, อเภทํ รูปยติ ปกาเสตีติ จ วากฺยํ.

212. 现在，依照所列次序，以“能喻”等句展示隐喻（rūpaka）修辞。能喻与所喻，即方才所述之能喻与所喻，虽自性有别，然言者依据其显著的相似性，而构想出“彼即此，此即彼”的无别性。此种无别性的表述，是凭借心智将能喻与所喻之词义加以叠合，从而使差别得以隐藏。譬如，不说“足如莲花”般显露其异，而说“莲足”般隐藏其别。此譬喻本身，即被称为“词义之共同属性”者，即是所谓的“隐喻”。其意为：依据显著的相似性，能喻与所喻之事被理解为无别。正因把握了此无别性，依之而起的、被称为“共同属性”的譬喻，其差别亦被隐藏。如是，具有已隐没之差异性的、被称为“共同属性”的譬喻，因其彰显了事物的无别，故名为“隐喻”。其词语分析是：“其差别已隐没者”（tirobhūtabheda），以及“其构成、显示无别者”（rūpaka）。

---

๒๑๓.

213.

---

อเสสวตฺถุวิสยํ, เอกเทสวิวตฺติ จ;

ตํ ทฺวิธา ปุน ปจฺเจกํ, สมาสาทิวสา ติธา.

一者遍及全体事， 一者仅运用于一分； 如是隐喻分为二， 复各依复合等分三。

---

๒๑๓. ตสฺส [Pg.218] เภทํ นิทฺทิสติ ‘‘อเสส’’อิจฺจาทินา. อเสสวตฺถุ วิสโย ยสฺส ตํ ตถาวิธญฺจ, เอกเทเส อวยเว วิวตฺตตีติ เอกเทสวิวตฺติ เจติ ตํ รูปกํ ทฺวิธา, ปุน ปจฺเจกํ วิสุํ วิสุํ สมาสาทิวสา อุปมาโนปเมยฺยานํ กตสมาสตฺตา สมาสรูปก อสมาสรูปก สมาสาสมาสรูปกวเสน ติธา สิยา.

213. 以“无余”等句指示其分类。一者，其境界为无余之事；另一者，因其仅运用于一分（即一部份），故为“一分运用”。如是，该隐喻分为二种。复次，每一种又各别地，依复合等方式，因能喻与所喻构成复合词之故，而有“复合隐喻”、“非复合隐喻”及“复合非复合隐喻”三种。

---

๒๑๓. ‘‘อเสสิ’’จฺจาทิ. ตํ รูปกํ อเสสวตฺถุวิสยํ เอกเทสวิวตฺติ จาติ ทฺวิธา โหติ, ปุน ปจฺเจกํ ตํ ทฺวยมฺปิ สมาสาทิวสา สมาสรูปกํ อสมาสรูปกํ สมาสาสมาสรูปกญฺเจติ อิเมสํ เภเทน ติธา โหติ. อเสสํ วตฺถุ วิสโย อสฺเสติ จ, เอกเทเส วิวตฺตตีติ จ, เอกํ เอกํ ปตีติ จ, สมาโส สมาสรูปกํ อาทิ เยสมิติ จ, เตสํ วโส เภโทติ จ, ตีหิ ปกาเรหีติ จ วิคฺคโห.

213. “无余”等。此隐喻分为“无余事隐喻”和“一分运用隐喻”两种。然后，这两种隐喻又各自因“复合”等因素，依“复合隐喻”、“非复合隐喻”和“复合非复合隐喻”之别而分为三种。其词语分析（viggaha）是：“无余之事是其境界”（asesavatthuvisaya），“运用于一分”（ekadesavivatti），“逐一”（paccekaṃ），“复合等是其始”（samāsādi），“依彼等而分别”（tesaṃ vasā bhedo），以及“以三种方式”（tidhā）。

---

อเสสวตฺถุวิสยสมาส

全事境复合

---

๒๑๔.

214.

---

องฺคุลีทลสํโสภึ, นขทีธิติเกสรํ;

สิรสา น ปิฬนฺธนฺติ, เก มุนินฺทปทมฺพุชํ.

以趾为瓣而庄严，以甲光为蕊；牟尼主(muninda)之莲足，谁不以头顶戴？

---

๒๑๔. อุทาหรติ ‘‘องฺคุลิ’’จฺจาทิ. องฺคุลีหิเยว อุปมานคมฺมตฺตา สินิทฺธตมฺพาหิ ทเลหิ ปตฺเตหิ สํโสภึ อจฺจนฺตํ วิโรจมานํ นขานํ ทีธิติโย กิรณา เอว เกสรานิ ยตฺถ ตาทิสํ มุนินฺทสฺส ปทเมว อมฺพุชํ สิรสา มุทฺธนา เก นาม ชนา น ปิฬนฺธนฺติ ปสาธนวเสน น ธาเรนฺตีติ. อิทมเสสวตฺถุวิสยํ สมาสรูปกํ องฺคิโน ปทสฺส องฺคานมงฺคุลฺยาทีนมเสสานํ รูปนโต. เอวมุปริปิ ยถาโยคํ.

214. 他举例说“趾”等。因为趾本身就被譬喻为花瓣，（圣主之足）以光滑铜色的花瓣（即叶）而庄严，极其闪耀；指甲的光芒（即光线）就是花蕊，对于如此的牟尼主莲足，何人不用头（即头顶）顶戴，不作为装饰来佩戴呢？此为全事境复合譬喻，因为对于整体（即足）的所有部分（如趾等）都作了譬喻。此后的例子也应作相应理解。

---

๒๑๔. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘องฺคุลิ’’จฺจาทิ. องฺคุลีทลสํโสภึ องฺคุลิสงฺขเตหิ ปตฺเตหิ สํโสภึ นขทีธิติเกสรํ นขรํสิสงฺขตเกสรํ มุนินฺทปทมฺพุชํ สิรสา เก [Pg.219] น ปิฬนฺธนฺติ. วิเสสฺยภูตํ จรณํ วิเสสนภูตา องฺคุลี นขทีธิติ เจติ อิเมสํ อุปมาภูเตหิ อมฺพุชทลเกสเรหิ อเภทกปฺปนาย เอกตฺตํ คเหตฺวา สมาเสเนว นิทฺทิฏฺฐตฺตา อิทํ อเสสวตฺถุวิสยสมาสรูปกํ นาม. องฺคุลิโย เอว ทลานีติ จ, เตหิ สํโสภีติ จ, นเขสุ ทีธิติโยติ จ, ตา เอว เกสรานิ อสฺเสติ จ วากฺยํ.

214. 现在他举例说“趾”等。“以趾为瓣而庄严”，即以称为趾的花瓣而庄严；“以甲光为蕊”，即以称为甲光的蕊；对于牟尼主之莲足，谁不用头顶戴呢？作为被修饰的足，以及作为修饰语的趾和甲光，通过与作为譬喻的莲瓣和莲蕊作无分别的构想而将它们视为一体，并仅以复合词来指称，因此这被称为全事境复合譬喻。“趾即是瓣”、“以此而庄严”、“甲上有光”、“彼即其蕊”，这是（分解后的）文句。

---

อเสสวตฺถุวิสยอสมาส

全事境非复合

---

๒๑๕.

215.

---

รตนานิ คุณา ภูรี, กรุณา สีตลํ ชลํ;

คมฺภีรตฺตมคาธตฺตํ, ปจฺจกฺโข’ยํ ชิโน’มฺพุธิ.

众多功德是珍宝，慈悲是清凉水；甚深即是无底，此胜者(Jina)是现前的大海。

---

๒๑๕. ‘‘รตนานิ’’อิจฺจาทิ. อยํ ชิโน สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ปจฺจกฺโข น ปโรกฺโข อมฺหากํ อมฺพุธิ สาคโร. กถํ? เย ตสฺส ภูรี พหโว คุณา เมตฺตาทโย, เต รตนานิ อตุลฺยทุลฺลภทสฺสนาทิสาธมฺเมน. ยา ตสฺส กรุณา, สา สีตลํ ชลํ สกลชนสนฺตาปาปหตฺตสาธมฺเมน. ยํ ตสฺส คมฺภีรตฺตมนุตฺตานตา ลาภาทีสุ, ตํ อคาธตฺตมกลลมฺภโส อมฺพุธิฏฺฐตาสาธมฺเมนาติ อิทมเสสวตฺถุวิสยํ อสมาสรูปกํ.

215. “珍宝”等（偈颂）。这位胜者、正自觉者，对我们来说是现见的、非隐蔽的大海（即海洋）。如何是呢？他那众多的功德，如慈等，是珍宝，因为具有无与伦比、难得一见等共通特性。他的悲是清凉的水，因为具有能除去一切众生热恼的共通特性。他在利得等方面的甚深（即不浮浅），就是（大海的）深不可测（即不浑浊），因为具有如大海般的共通特性。此为全事境非复合譬喻。

---

๒๑๕. ‘‘รตนานิ’’จฺจาทิ. อยํ ชิโน อมฺหากํ ปจฺจกฺโข อมฺพุธิ สาคโร, ตถา หิ ตสฺส ภูรี คุณา สีลสมาธิอาทโย รตนานิ จิตฺตีกตาทิสาธมฺมโต รตนาเนว, กรุณา อนญฺญสาธารณกรุณา สีตลํ ชลํ สนฺตาปวิโนทนสาธมฺเมน สีตลชลเมว โหติ, คมฺภีรตฺตํ ลาภาลาภาทีสุ เอกาการตา อคาธตฺตํ คมฺภีรตา เอว โหติ. อิทํ อเสสวตฺถุวิสยอสมาสรูปกํ. ‘‘ภูรี’’ติ อพฺยยํ.

215. “珍宝”等（偈颂）。这位胜者对我们来说是现前的海洋、大海。的确，他那众多的功德，如戒、定等，是珍宝，因其具有被珍视等共通特性而确实是珍宝。他的悲，即不共于他人的悲，是清凉的水，因其具有能消除热恼的共通特性而确实是清凉的水。他的甚深，即在得失等方面的一致性，就是深不可测，就是甚深。此为全事境非复合譬喻。“Bhūrī”（众多）是不变词。

---

อเสสวตฺถุวิสยมิสฺสก

遍涉全事的混合式

---

๒๑๖.

216.

---

จนฺทิกา [Pg.220] มนฺทหาสา เต, มุนินฺท วทนินฺทุโน;

ปโพธยตฺย’ยํ สาธุ-มโนกุมุทกานนํ.

牟尼主，您脸庞是月亮，微笑是月光；这月光唤醒了善人们心识的睡莲园。

---

๒๑๖. ‘‘จนฺทิกา’’อิจฺจาทิ. ‘‘มุนินฺท’’อิจฺจามนฺตนํ, เต วทนเมว อินฺทุ วทนินฺทุโน อิติ สมาสรูปกํ, อยํ มนฺทหาสา จนฺทิกา จนฺทกนฺติโย, อสมาสรูปกํ. สาธูนํ มนานิเยว กุมุทานิ เกรวานิ, สมาสรูปกํ. เตสํ กานนํ วนํ, ปโพธยติ วิกาสยตีติ อิทํ สมาสาสมาสรูปกํ.

216. “月光”等偈。“牟尼主”(Muninda)是称呼语。“您的脸庞就是月亮”(vadanameva indu)，因此是“脸庞之月”(vadaninduno)，这是一个复合譬喻(samāsarūpaka)；“这微笑是月光”(mandahāsā candikā)，即月亮的光辉，这是一个非复合譬喻(asamāsarūpaka)。“善人们的心识就是睡莲”(manāniyeva kumudāni)，这是一个复合譬喻。“它们的园林”(tesaṃ kānanaṃ)，即森林，“唤醒”(pabodhayati)即“使之绽放”(vikāsayatīti)。因此，这是一个复合与非复合的譬喻(samāsāsamāsarūpaka)。

---

๒๑๖. ‘‘จนฺทิ’’จฺจาทิ. เห มุนินฺทเต ตุยฺหํ วทนินฺทุโน มุขจนฺทสฺส มนฺทหาสา มนฺทมิหิตภูตา จนฺทิกา จนฺทกนฺติโย, ‘‘อย’’นฺติ ชาตฺเยกวจเนน มนฺทหาสจนฺทิกา นิทฺทิฏฺฐา. อถ วา อยํ วทนินฺทุ. สาธุมโนกุมุทกานนํ สปฺปุริสานํ จิตฺตสงฺขาตเกรวกานนํ ปโพธยติ วิกาสยติ. ‘‘จนฺทิกา มนฺทหาสา’’ติ อสมาสรูปกํ. ‘‘วทนินฺทุโน’’ติ จ ‘‘มโนกุมุทกานน’’นฺติ จ สมาสรูปกํ. ตสฺมา อิทํ อเสสวตฺถุวิสยสมาสาสมาสรูปกํ. มนฺทา จ เต หาสา จาติ จ, วทนเมว อินฺทูติ จ, สาธูนํ มนานีติ จ, ตานิเยว กุมุทานีติ จ, เตสํ กานนมิติ จ วิคฺคโห.

216. “月光”等偈。噢，牟尼主！您月面的，即脸庞之月的，微笑，即轻柔的微笑，是月光，即月亮的光辉。“这”(ayaṃ)是以集合单数(jātyekavacana)指称“微笑月光”。或者，“这”指脸庞之月。它唤醒、使之绽放“善人们心识的睡莲园”，即善士们心识所成的睡莲林。“微笑是月光”(Candikā mandahāsā)是非复合譬喻(asamāsarūpaka)。而“脸庞之月”(Vadaninduno)和“心识睡莲园”(manokumudakānana)是复合譬喻(samāsarūpaka)。因此，这是一个遍涉全事的复合与非复合譬喻(asesavatthuvisayasamāsāsamāsarūpaka)。其复合词分析(viggaha)如下：“轻柔的，以及，那些微笑”；“脸庞就是月亮”；“善人们的心识”；“它们就是睡莲”；以及“它们的园林”。

---

๒๑๗.

217.

---

อเสสวตฺถุวิสเย, ปเภโท รูปเก อยํ;

เอกเทสวิวตฺติมฺหิ, เภโท ทานิ ปวุจฺจติ.

此乃遍涉全事譬喻之分类；今当说局部彰显譬喻之差别。

---

๒๑๗. นิคมยติ ‘‘อเสสิ’’จฺจาทินา. ทุติยสฺส ปเภทํ วตฺตุํ ปฏิชานาติ ‘‘เอกิ’’จฺจาทินา.

217. 以“无余”(asesi)等词作结。为说明第二种分类，以“局部”(eki)等词宣示。

---

๒๑๗. ‘‘อเสเส’’จฺจาทิ. อเสสวตฺถุวิสเย รูปเก อยํ ‘‘องฺคุลีทลสํโสภึ’’อิจฺจาทิกํ อุทาหรณตฺตยํ ปเภโท โหติ. อิทานิ เอกเทสวิวตฺติมฺหิ รูปเก เภโท วิเสโส ปวุจฺจติ.

217. “无余”等偈。在遍涉全事的譬喻中，“以指为瓣而庄严”等三个例子是其分类。现在，在局部彰显譬喻中，将阐述其特殊的分类。

---

เอกเทสวิวตฺติสมาส

局部彰显的复合譬喻

---

๒๑๘.

218.

---

วิลาสหาสกุสุมํ, [Pg.221] รุจิราธรปลฺลวํ;

สุขํ เก วา น วินฺทนฺติ, ปสฺสนฺตา มุนิโน มุขํ.

优雅的微笑是花朵，美丽的下唇是嫩芽；见到牟尼的脸庞，谁人能不获得安乐？

---

๒๑๘. ‘‘วิลาส’’อิจฺจาทิ. วิลาเสน ยุตฺโต หาโสเยว กุสุมํ ยสฺส. รุจิโร มนุญฺโญ อธโรเยว ปลฺลโว ยสฺส. ตาทิสํ มุนิโน มุขํ ปสฺสนฺตา เก นาม ชนา สุขํ น วินฺทนฺติ สพฺเพปีติ. อิทํ องฺคานิ หาสาทีนิ รูปยิตฺวา มุขมงฺคิ น รูปิตนฺติ เอกเทสวิวตฺติสมาสรูปกํ. เอวํ อุปริปิ ยถาโยคํ.

218. “优雅”等偈。“其花朵是与优雅相应的微笑”。“其嫩芽是美丽可爱的下唇”。见到牟尼这样的一张脸庞，什么人会得不到安乐呢？意即所有人都会。此处，对微笑等部分(aṅga)作了譬喻，但对作为整体(aṅgin)的脸庞没有作譬喻，因此是局部彰显的复合譬喻(ekadesavivattisamāsarūpaka)。同样，以上的例子也应作适当的理解。

---

๒๑๘. ‘‘วิลาสิ’’จฺจาทิ. วิลาสหาสกุสุมํ ลีลายุตฺตหาสสงฺขตปุปฺผํ รุจิราธรปลฺลวํ มนุญฺญอธรสงฺขาตกิสลยํ มุนิโน มุขํ ปสฺสนฺตา เก วา เก นาม ชนา สุขํ น วินฺทนฺติ ปีติสุขํ นานุโภนฺติ, อนุภวนฺเตว. วิเสสนภูตานํ หาสอธรานํ อุปมาภูตกุสุมปลฺลเวหิ อเภทํ ทสฺเสตฺวา วิเสสฺยภูตสฺส มุขสฺส อญฺญตรอุปมาวตฺถุนา อเภเทน อวุตฺตตฺตา อเภทาโรปนํ เอกเทเสเยว วิวตฺตีติ อิทํ เอกเทสวิวตฺติสมาสรูปกํ. วิลาเสน ยุตฺโต หาโสติ จ, โสเยว กุสุมํ อสฺเสติ จ, รุจิโร จ โส อธโร เจติ จ, โสเยว ปลฺลโว อสฺเสติ จ วากฺยํ.

218. “优雅”等偈。“优雅的微笑之花”(Vilāsahāsakusumaṃ)意为“被称为与优雅相应的微笑的花朵”；“美丽的下唇嫩芽”(rucirādharapallavaṃ)意为“被称为可爱下唇的嫩芽”。见到牟尼的脸庞，什么人会得不到安乐，不会体验到喜悦之乐呢？他们当然会体验到。因为作为定语的微笑和下唇，与作为喻体的花朵和嫩芽显示了无别，而作为主体的脸庞，却没有被说成与任何喻依无别，所以无别性的叠加(abhedāropana)只在一部分上彰显，因此这是局部彰显的复合譬喻(ekadesavivattisamāsarūpaka)。其句式分析(vākya)为：“与优雅相应的微笑”，而“那正是它的花朵”；“那美丽的下唇”，而“那正是它的嫩芽”。

---

เอกเทสวิวตฺติอสมาส

局部显扬非复合譬喻

---

๒๑๙.

219.

---

ปาททฺวนฺทํ มุนินฺทสฺส, ททาตุ วิชยํ ตว;

นขรํสี ปรํ กนฺตา, ยสฺส ปาปชยทฺธชา.

愿牟尼主的双足赐予你胜利；其指甲的光芒极其可爱，是战胜邪恶的旗帜。

---

๒๑๙. ‘‘ปาท’’อิจฺจาทิ. มุนินฺทสฺส วิชยิโน ปาททฺวนฺทํ ตว วิชยํ ปฏิปกฺขปราภวํ ททาตุ. กีทิสํ? ยสฺส ปรมจฺจนฺตํ กนฺตา มนุญฺญา นขรํสี ปาปานํ โลภาทีนํ ชเย อุสฺสิตา ธชา เกตโวติ. อิทเมกเทสวิวตฺติอสมาสรูปกํ.

219. “足”等。愿胜利的牟尼主的双足赐予你战胜敌对者的胜利。是怎样的呢？其指甲的光芒无比可爱、令人愉悦，是为战胜贪婪等邪恶而高举的旗帜。这即是局部显扬非复合譬喻。

---

๒๑๙. ‘‘ปาเท’’จฺจาทิ.[Pg.222] ยสฺส สมฺพุทฺธสฺส ปรํ อติสเยน กนฺตา มนุญฺญา นขรํสี จรณนขกนฺติโย ปาปชยทฺธชา ปาปวิชเย อุสฺสาปิตธชาเยว โหนฺติ, ตสฺส มุนินฺทสฺส ปาททฺวนฺทํ จรณยุคฬํ ตว ตุยฺหํ วิชยํ ปฏิปกฺขปราภวํ ททาตูติ. นขรํสีนํ อุปมาภูตธเชหิ อเภทมาโรเปตฺวา ‘‘ปาททฺวนฺท’’มิติ อนิรูปิตตฺตา เอกเทสวิวตฺติอสมาสรูปกํ นาม. ปาปานํ ชโยติ จ, ตสฺมึ ธชาติ จ วิคฺคโห.

219. “足”等。那位正等觉者，其指甲的光芒极其美丽可爱，正是于战胜邪恶中升起的旗帜；愿那位牟尼主的双足赐予你战胜敌对者的胜利。由于指甲的光芒被等同于作为喻体的旗帜，而“双足”却没有被描绘，因此这被称为局部显扬非复合譬喻。其（复合词pāpajayaddhajā的）分解是：“对邪恶的胜利”，以及“于此（胜利）中的旗帜”。

---

เอกเทสวิวตฺติมิสฺสก

局部显扬混合譬喻

---

๒๒๐.

220.

---

สุนิมฺมลกโปลสฺส, มุนินฺทวทนินฺทุโน;

สาธุปฺปพุทฺธหทยํ, ชาตํ เกรวกานนํ.

牟尼主的面容如月，其脸颊洁净无瑕；善人觉醒之心，化为白睡莲林。

---

๒๒๐. ‘‘สุนิมฺมล’’อิจฺจาทิ. สุนิมฺมโล กโปโล ยสฺส, ตสฺส มุนินฺทวทนินฺทุโน สาธูนํ ปพุทฺธํ ธมฺมาวโพธวเสน วิกสิตํ หทยํ จิตฺตํ เกรวกานนํ ชาตนฺติ เอกเทสวิวตฺติสมาสาสมาสรูปกํ.

220. “纯净无瑕”等。（此偈颂是说）那位脸颊纯净无瑕的牟尼主，其面容如月；善人们的心因了悟法而绽放，化为了白睡莲林。这即是局部显扬复合非复合譬喻。

---

๒๒๐. ‘‘สุนิมฺมลิ’’จฺจาทิ. สุนิมฺมลกโปลสฺส มุนินฺทวทนินฺทุโน สาธุปฺปพุทฺธหทยํ สชฺชนานํ จตุสจฺจาวโพเธน ปสนฺนมานสํ เกรวกานนํ กุมุทวนํ ชาตนฺติ. วทนหทยานํ อุปมาภูเตหิ อินฺทุเกรเวหิ อเภทาโรปนํ กตฺวา กโปลสฺส มณฺฑลาทีหิ อุปมาวิเสเสหิ อนิรูปิตตฺตา เอกเทสวิวตฺติสมาสาสมาสรูปกํ. เอตฺถ สมาโส นาม วทนินฺทูนเมว. อสมาโส นาม หทยเกรวานเมวาติ. ตถา หิ รูปกวิสเย สมาสาสมาสตฺตํ อุปมาโนปเมยฺยปทานํ ทฺวินฺนเมวาติ. สุฏฺฐุ นิมฺมโลติ จ, โส กโปโล อสฺสาติ จ, มุนินฺทวทนเมว อินฺทูติ จ, ปพุทฺธญฺจ ตํ หทยญฺจาติ จ, สาธูนํ ปพุทฺธหทยมิติ จ, เกรวานํ กานนมิติ จ วากฺยํ.

220. “净白”等。脸颊洁净无瑕的牟尼主，其面容如月；善人们因了悟四圣谛而心意澄净，（此心）化为白睡莲林，即俱牟陀林(kumudavana)。由于将面容和心等同于作为喻体的月亮和白睡莲，而面颊却没有以圆润等特定的比喻来描绘，因此这是局部显扬复合非复合譬喻。此处，“面容如月”是复合（譬喻），而“心如白睡莲”是非复合（譬喻）。要知道，在譬喻的范畴里，复合与非复合性仅关乎喻体和喻依这两个词。其（复合词的）句子分析是：“极其清净”，“他有此面颊”，“牟尼主的面容即是月亮”，“那已觉醒的心”，即“善人已觉醒的心”，以及“白睡莲之林”。

---

๒๒๑.

221.

---

รูปกานิ [Pg.223] พหูนฺเยว, ยุตฺตายุตฺตาทิเภทโต;

วิสุํ น ตานิ วุตฺตานิ, เอตฺเถ’ว’นฺโตคธานิ’ติ.

譬喻确实有许多种，依其恰当、不恰当等而有区别；它们未被单独讲述，因为它们都已包含于此中。

---

๒๒๑.

221.

---

เอตฺตโกเยว กึ รูปกเภโทติ อาห‘‘รูปกานิ’’จฺจาทิ;

สุโพธํ;

ตตฺถ –

（有人问：）“譬喻的类别仅有这些吗？”（作者）答曰：“譬喻”等（偈颂）。（其义）易于理解。其中——

---

‘‘สิตปุปฺผุชฺชลํ โลล-เนตฺตภิงฺคํ ตวานนํ;

กสฺส นาม มโน ธีร, นากฑฺฒติ มโนหร’’นฺติ.

“哦，智者！你那迷人的脸庞，因洁白的花朵（般的微笑）而明亮，因游移的眼睛（般的）蜜蜂而生动，究竟有谁的心能不被它吸引呢？”

---

ยุตฺตรูปกํ ยุตฺตตฺตา ปุปฺผภิงฺคานํ, ตทนุสาเรน อยุตฺตรูปกาทิปิ วิญฺเญยฺยนฺติ.

（这被称为）恰当譬喻，因为花与蜜蜂是相称的。依此，不恰当譬喻等也应被了知。

---

๒๒๑. รูปกานิ ปุนปิ สนฺตีติ ทสฺเสตุมาห ‘‘รูปกานิ’’จฺจาทิ. รูปกานิ ยุตฺตายุตฺตาทิเภทโต ยุตฺตรูปกอยุตฺตรูปกาทิเภเทน พหูนิ เอว โหนฺติ, ตานิ รูปกานิ เอตฺเถว รูปเก อนฺโตคธานิ. อิติ ตสฺมา การณา ตานิ วิสุํ น วุตฺตานิ. อนฺโต มชฺเฌ คธานิ ปวตฺตานีติ วิคฺคโห.

221. 为了表明“还有其他譬喻”，（作者）说了“譬喻”等（偈颂）。譬喻根据恰当、不恰当等差别，分为恰当譬喻、不恰当譬喻等多种。那些譬喻都已包含在此（处所论的）譬喻之中。因此，它们未被单独讲述。其（复合词antogadhāni的）分解是：“在内部被包含，在中间发生”。

---

‘‘สิตปุปฺผุชฺชลํ โลล-เนตฺตภิงฺคํ ตวานนํ;

กสฺส นาม มโน ธีร, นากฑฺฒติ มโนหร’’นฺติ.

“哦，智者！你那迷人的脸庞，因洁白的花朵（般的微笑）而明亮，因游移的眼睛（般的）蜜蜂而生动，究竟有谁的心能不被它吸引呢？”

---

เอตฺถ ปุปฺผภิงฺคานํ อญฺญมญฺญยุตฺตตฺตา ยุตฺตรูปกํ นาม.

此处，因花与蜜蜂彼此相称，故称“恰当譬喻”。

---

เห ธีร สิตปุปฺผุชฺชลํ มนฺทหสิตสงฺขาเตหิ กุสุเมหิ วิโชตนฺตํ โลลเนตฺตภิงฺคํ มโนหรํ ตวานนํ กสฺส นาม มโน นากฑฺฒตีติ. อิมสฺส ปฏิปกฺขโต อยุตฺตรูปกํ เวทิตพฺพํ.

“哦，智者！你那迷人的脸庞，因被称为‘柔和微笑’的花朵而闪耀，（并有着）游移的眼睛（般的）蜜蜂，有谁的心能不被它吸引呢？”与此相反的，当知为不恰当譬喻。

---

๒๒๒.

222.

---

จนฺทิมา’กาสปทุม-มิจฺเจตํ ขณฺฑรูปกํ;

ทุฏฺฐ’มมฺโภรุหวนํ, เนตฺตานิ’จฺจาทิ สุนฺทรํ.

“‘月亮是天空之莲’，这是一个有缺陷的残缺譬喻；而‘眼睛是莲花林’等（说法）则是优美的。”

---

๒๒๒. รูปกสฺส วิโรธาวิโรโธ อุปมายมิโว’หิตุํ สกฺกาติ อุปลกฺเขติ ‘‘จนฺทิมา’’อิจฺจาทินา. เอตฺถ อากาสสฺส ตฬาเก รูปิเต จนฺทสฺส ปทุมตฺตํ รูปกํ ยุตฺตนฺติ เอตํ [Pg.224] ขณฺฑรูปกํ ทุฏฺฐํ, ‘‘อมฺโภรุหวนํ เนตฺตานิ’’จฺจาทิ ตุ วจนเภเทปิ สุนฺทรํ.

222. （作者）以“月亮”等（偈颂）来指明，譬喻的矛盾与否可以像在明喻中一样被推断。此处，若将天空比喻为湖泊，则月亮为莲花之喻是恰当的，（但由于前者未被言明，）故此为有缺陷的残缺譬喻。而“眼睛是莲花林”等说法，即使数量有别，依然是优美的。

---

๒๒๒. รูปเก โทสาโทสํ อุปมายํ วิย ปริกปฺเปตฺวา คเหตพฺพนฺติ อุปทิสนฺโต อาห ‘‘จนฺทิมิ’’จฺจาทิ. ‘‘จนฺทิมา จนฺโท อากาสปทุม’’นฺติ เอตํ ขณฺฑรูปกํ อากาสสฺส ตฬากตฺเตน อนิรูปิตตฺตา ขณฺฑรูปกํ นาม. ทุฏฺฐํ ขณฺฑิโตปมา วิย โทสทุฏฺฐํ นาม. ‘‘อมฺโภรุหวนํ นีลุปฺปลวนํ เนตฺตานี’’ติอาทิกํ อุปมาโนปเมยฺยานํ วจนนานตฺเตปิ สุนฺทรเมว.

222. 为了教导应当像在明喻中那样，通过构想来理解譬喻的优点与缺点，他说了“月亮”等。“月亮，月亮是天空的莲花”，这是残缺譬喻(khaṇḍarūpaka)，因为天空未被描绘为池塘，故称残缺譬喻。有缺陷的，就像残缺的明喻一样，被称为“因缺陷而有瑕疵”。“莲林，青莲林，是眼睛”等，虽然喻体与喻依的数量不同，却依然优美。

---

๒๒๓.

223.

---

ปริยนฺโต วิกปฺปานํ, รูปกสฺโส’ปมาย จ;

นตฺถิ ยํ เตน วิญฺเญยฺยํ, อวุตฺต’มนุมานโต.

譬喻和明喻的种类没有穷尽；因此，未说的部分应通过推论来理解。

---

๒๒๓. กิเมตฺตกา เอโวปมารูปกเภทา? เนติ ปริทีเปนฺโต อวุตฺตํ อติทิสติ ‘‘ปริยนฺโต’’อิจฺจาทินา. รูปกสฺส อุปมาย จ วิกปฺปานํ ปเภทานํ ปริยนฺโต อวสานํ นตฺถิ ยํ ยสฺมา การณา, เตน การเณน อวุตฺตํ อิหานุปาตํ วิกปฺปชาตํ สพฺพวิกปฺปพฺยาปกสามญฺญลกฺขณานุคตรูปกวิกปฺปานุสาเรน วิญฺเญยฺยํ. กสฺมา? อนุมานโต ยถาวุตฺตวิกปฺปสงฺขาตลิงฺคโต อวุตฺตเสสรูปกาวคมสงฺขาเตน อนุมานญาเณนาติ อตฺโถ.

223. 明喻和譬喻的分类就只有这些吗？并非如此。为了阐明这点，他用“没有穷尽”等词语来类推未说的部分。因为譬喻和明喻的各种变化与分类没有穷尽，所以，那些未说的、此处未包含的种类，应当根据遵循普遍共相的譬喻变化规律来理解。为何如此？因为可以通过推论，即凭借以已说的各种变化为标记的推论智，来理解未说的其余譬喻，这就是其含义。

---

๒๒๓. อิทานิ อิเมสเมว อุปมารูปกานํ อวุตฺตานนฺตเภโท วุตฺตานุสาเรเนว ญาตพฺโพติ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปริยนฺโต’’อิจฺจาทิ. รูปกสฺส จ รูปกาลงฺการสฺส จ อุปมาย จ อุปมาลงฺการสฺส จ วิกปฺปานํ วิวิธากาเรน กปฺปิตปกฺขานํ ปริยนฺโต โกฏิ ยํ ยสฺมา นตฺถิ, เตน การเณน อวุตฺตํ อิมสฺมึ สุโพธาลงฺกาเร อวุตฺตปกฺขํ สมูหํ อนุมานโต อนุมานญาเณน วิญฺเญยฺยนฺติ. อุปมารูปกานํ สกลมวุตฺตปกฺขํ พฺยาเปตฺวา ฐิตํ สามญฺญลกฺขณํ อนติกฺกมิตฺวา วุตฺเตหิ เตหิ เตหิ ปกฺขสงฺขาเตหิ ลิงฺเคหิ [Pg.225] สิทฺธานุมานญาเณน สามญฺญลกฺขเณ อนฺโตคธานมนุตฺตรูปกสงฺขาตานุเมยฺยานํ อวโพโธ สกฺกาติ อธิปฺปาโย. รูปกสฺส ปน อุปมนฺโตคธตฺตา อุปมาย นิทฺทิฏฺฐโทสาโทสํ ทฺวินฺนมปิ อุตฺตานุตฺตปกฺขสฺส สาธารณํ โหติ.

223. 现在，为了说明这些明喻和譬喻的无数未说分类，应当依照已说的内容来理解，他说了“没有穷尽”等。因为譬喻与譬喻庄严、明喻与明喻庄严的各种构想分类没有穷尽、没有极限，因此，在这《善解庄严论》(Subodhālaṅkāra)中，未说的方面应当通过推论，即以推论智来理解。其意趣是：通过已说的那些方面为标记，凭借已成立的推论智，在不超越涵盖明喻和譬喻所有未说方面的共相的情况下，可以理解包含在共相中那些被称为未说喻类的待推论对象。再者，由于譬喻包含在明喻之中，因此为明喻所指出的功过，对于两者已说和未说的方面是共通的。

---

๒๒๔.

224.

---

ปุนปฺปุนมุจฺจารณํ, ย’มตฺถสฺส ปทสฺส จ;

อุภเยสญฺจ วิญฺเญยฺยา, สา’ย’มาวุตฺติ นามโต.

对意义、词语，以及对二者的反复言说，当知此在名相上是“复述”。

---

๒๒๔. อาวุตฺติมธิกิจฺจาห ‘‘ปุน’’อิจฺจาทินา. อตฺถสฺส อภิเธยฺยสฺส ปทสฺส สทฺทสฺส จ อุภเยสํ อตฺถปทานญฺจ ปุนปฺปุนํ ภิยฺโย ภิยฺโย ยํ อุจฺจารณํ, สายํ ติวิธา นามโต อาวุตฺติ วิญฺเญยฺยา, อุจฺจารณวเสน อา ปุนปฺปุนํ วตฺตนมาวุตฺตีติ.

224. 关于复述，他用“反复”等词来说明。对意义（即所指）、词语（即声音），以及意义与词语二者，一次又一次、一再地言说，当知此在名相上是三种复述。依据言说的方式，反复叙述即是“复述”。

---

๒๒๔. อิทานิ อาวุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘ปุนปฺปุเน’’จฺจาทินา. อตฺถสฺส สทฺทาภิหิตอตฺถสฺส จ ปทสฺส จ อุภเยสํ อตฺถปทานญฺจ ยํ ปุนปฺปุนุจฺจารณํ, สา อยํ ติวิธา นามโต อาวุตฺติ อิติ วิญฺเญยฺยา. ปุนปฺปุเนติ เอตทพฺยยํ กฺริยาพาหุลฺเย วตฺตเต. อุจฺจารณวเสน อา ปุนปฺปุนํ วตฺตนมาวุตฺติ.

224. 现在，他用“反复”等词来说明复述。对意义（即由词语所表达的意义）、对词语，以及对意义与词语二者，凡是反复言说，当知此在名相上即是三种复述。“反复”（punappunaṃ）这个不变词用于表示动作的频繁发生。依据言说的方式，反复叙述即是“复述”。

---

อตฺถาวุตฺติ

义复述

---

๒๒๕.

225.

---

มโน หรติ สพฺเพสํ, อาททาติ ทิสา ทส;

คณฺหาติ นิมฺมลตฺตญฺจ, ยโสราสิ ชินสฺส’ยํ.

胜者名望聚，摄取众人心，声扬十方界，亦得无垢性。

---

๒๒๕. อุทาหรติ ‘‘มโน’’อิจฺจาทิ. ชินสฺส อยํ ยโสราสิ สพฺเพสํ ชนานํ มโน จิตฺตํ หรติ, ทส ทิสา อาททาติ สพฺพทา ตํวิสยตฺตา, นิมฺมลตฺตํ นิมฺมลภาวํ คณฺหาติ, เอตฺถ คหณลกฺขณสฺส อตฺถสฺส อเนเกหิ ปริยายวจเนหิ อาวตฺติตตฺตา อยํ อตฺถาวุตฺติ.

225. 举“心”等（偈颂）为例。这位胜者之名望聚，摄取一切众生之心，亦摄取十方——因其恒常是所缘境，并获得无垢之性。在此，‘摄取’之义，以多种同义词反复阐述，故此为义复述。

---

๒๒๕. อุทาหรติ [Pg.226] ‘‘มโน หรติ’’จฺจาทินา. ชินสฺส อยํ ยโสราสิ สพฺเพสํ สตฺตานํ มโน จิตฺตํ หรติ คณฺหาติ, ทส ทิสา อาททาติ อวิสยฏฺฐานาภาวโต คณฺหาติ, นิมฺมลตฺตญฺจ ภูตปริสุทฺธคุเณน นิปฺผนฺนตฺตา คณฺหาติ. เอตฺถ ‘‘คณฺหาตี’’ติ เอกสฺเสวตฺถสฺส ‘‘หรติ, อาททาติ, คณฺหาตี’’ติ อญฺเญหิ ปริยายวจเนหิ อาวตฺติตตฺตา อยมตฺถาวุตฺติ นาม. นิคฺคโต มเลหีติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ, ยสโส ราสิอิติ จ วิคฺคโห.

225. 举“夺取心”等为例。这位胜者之名望聚，摄取一切有情之心，亦摄取十方——因无非其所缘之处；并因由真实清净之功德所成就而获得无垢性。在此，‘获得’此一义，以‘夺取’（harati）、‘摄受’（ādadāti）、‘获得’（gaṇhāti）等其他同义词反复阐述，故名为义复述。其解析（viggaha）为：‘离于诸垢’（Niggato malehi），故为‘无垢’（nimmala）；‘彼之状态’（tassa bhāvo），故为‘无垢性’（nimmalatta）；‘名望之积聚’（yasaso rāsi），故为‘名望聚’（yasorāsi）。

---

ปทาวุตฺติ

词复述

---

๒๒๖.

226.

---

วิภาเสนฺติ ทิสา สพฺพา, มุนิโน เทหกนฺติโย;

วิภา เสนฺติ จ สพฺพาปิ, จนฺทาทีนํ หตา วิย.

牟尼身光遍照十方，日月等光皆如被夺。

---

๒๒๖. ‘‘วิภาเสนฺติ’’จฺจาทิ. มุนิโน เทหกนฺติโย สพฺพา ทิสา วิภาเสนฺติ วิเสเสน ทีเปนฺติ, ยโต เอวํ ตสฺมา การณา จนฺทาทีนํ สพฺพาปิ วิภา โสภา หตา ปหตา วิย เสนฺติ ปวตฺตนฺตีติ ปทาวุตฺติ.

226. “遍照”等（偈颂）言：牟尼之身光遍照一切方，特别显明。正因如此，日月等一切光辉皆如被夺而显现。此为词复述。

---

๒๒๖. ‘‘วิภาเสนฺติ’’จฺจาทิ. มุนิโน เทหกนฺติโย สพฺพา ทิสา วิภาเสนฺติ ยสฺมา วิเสเสน ปกาเสนฺติ, ตสฺมา จนฺทาทีนํ สพฺพาปิ วิภา กนฺติโย หตา ปหตา วิย เสนฺติ ปวตฺตนฺติ จ, ‘‘วิภาเสนฺตี’’ติ ปทสฺเสว อาวตฺตนโต อยํ ปทาวุตฺติ นาม. เทเห กนฺติโยติ วากฺยํ.

226. “遍照”等（偈颂）言：因为牟尼之身光遍照一切方，特别显明，所以日月等一切光辉皆如被夺而显现。此乃因“vibhāsenti”（遍照）一词的复用，故称为词复述。其解析为“身上有光辉”（dehe kantiyo）。

---

อุภยาวุตฺติ

双复述

---

๒๒๗.

227.

---

ชิตฺวา วิหรติ กฺเลส-ริปุํ โลเก ชิโน อยํ;

วิหรตฺยา’ริวคฺโค’ยํ, ราสีภูโตว ทุชฺชเน.

这位胜者战胜烦恼敌，安住于世间；此怨敌之众，则安住于恶人，犹如堆积成团。

---

๒๒๗. ‘‘ชิตฺวา’’อิจฺจาทิ. อยํ ชิโน กฺเลสริปุํ ชิตฺวา โลเก วิหรติ ปวตฺตติ, อยํ เตน ชิโต อริวคฺโค สตฺตุสมูโห [Pg.227] ทุชฺชเน ราสีภูโต วิย ตโต อลทฺธปฺปติฏฺฐตฺตา. ‘‘วิหรตี’’ติ อตฺถสฺส ปทานญฺจ อาวุตฺติโต อุภยาวุตฺติ.

227. “战胜”等（偈颂）言：这位胜者战胜烦恼怨敌，于世间安住、行进。被他战胜的这群怨敌，即敌人群体，因无法在胜者处获得立足之地，便犹如在恶人中堆积起来。因“安住”（viharati）之义与词皆有重复，故此为双复述。

---

๒๒๗. ‘‘ชิตฺวา’’อิจฺจาทิ. อยํ ชิโน กฺเลสริปุํ ชิตฺวา โลเก วิหรติ, อยํ อริวคฺโค กฺเลสริปุสมูโห ทุชฺชเน ราสีภูโตว วิหรตีติ. วาสสงฺขตสฺส อตฺถสฺส จ ‘‘วิหรตี’’ติ ปทสฺส จ ปุน อุจฺจารณโต อยํ อุภยาวุตฺติ นาม โหติ. กฺเลโส เอว ริปูติ จ, อรีนํ วคฺโคติ จ, อราสิ ราสิ อภวีติ จ, กุจฺฉิโต ชโนติ จ วากฺยํ.

227. “战胜”等（偈颂）言：这位胜者战胜烦恼怨敌，安住于世间；此怨敌之众，即烦恼怨敌之集合，则安住于恶人，犹如堆积成团。由于“安住”（viharati）此词及“住”（vāsa）之义的重复使用，故此为双复述。其解析为：“烦恼即怨敌”（kleso eva ripu），故为“烦恼敌”（klesaripu）；“敌之群体”（arīnaṃ vaggo），故为“敌群”（arivagga）；“非聚而成聚”（arāsi rāsi abhavi），故为“成聚”（rāsībhūta）；“可鄙之人”（kucchito jano），故为“恶人”（dujjana）。

---

๒๒๘.

228.

---

เอกตฺถ วตฺตมานมฺปิ, สพฺพวากฺโยปการกํ;

ทีปกํ นาม ตญฺจาทิ-มชฺฌนฺตวิสยํ ติธา.

虽现于一处，能益一切句；此名为灯喻，初中后三类。

---

๒๒๘. ทีปกํ ปริทีปยมาห ‘‘เอกตฺเถ’’จฺจาทิ. เอกตฺถ วากฺยสฺสาโท มชฺเฌ อนฺเต วา วตฺตมานมฺปิ กฺริยาชาตฺยาทิกํ สพฺพสฺส อภิมตสฺส กสฺสจิ วากฺยสฺส กฺริยาการกสมฺพนฺธาภิธายิโน ปทสนฺตานสฺส อุปการกํ วากฺยตฺถานฺวยวเสน ทีปกํ นาม, ทีโป วิย เอกเทเส วตฺติโตปิ สกลปทตฺถวเสน สพฺพวากฺยํ ทีปยติ ปกาเสตีติ. ตญฺจ ทีปกํ อาทิ จ มชฺฌญฺจ อนฺตญฺจ วิสโย โคจโร ยสฺส ตาทิสํ ติธา อาทิทีปกํ มชฺฌทีปกํ อนฺตทีปกนฺติ ติวิธํ โหตีติ อตฺโถ, ตมฺปิ กฺริยาทีนํ วเสน ปจฺเจกํ ติวิธํ โหติ.

228. 他以“一处”等（偈颂）阐明灯喻（Dīpaka）。在句首、句中或句末仅出现一次的动词、名词等，通过与句义的关联，对整个句子——即表达动作与作用者关系的词语系列——有所助益，故名为灯喻。犹如灯火，虽仅置于一处，却能照亮所有词义，从而显明整句。此灯喻，以其作用于句首、句中、句末而分为三类，即：初灯喻（Ādidīpaka）、中灯喻（Majjhadīpaka）、后灯喻（Antadīpaka）。此三类，依动词等（不同词类）又可各自分为三种。

---

๒๒๘. อิทานิ ทีปกาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘เอกตฺเถ’’จฺจาทินา. เอกตฺถ วากฺยสฺส อาทิมชฺฌาวสาเนสฺเวกสฺมึ วตฺตมานมฺปิ กฺริยาชาติคุณตฺตยํ สพฺพวากฺโยปการกํ วตฺตุมิจฺฉิตกฺริยาการกสมฺพนฺธปฺปกาสกปทสนฺตานสงฺขาตวากฺยสฺส วากฺยตฺถาวโพธวเสน ปโยชนํ ทีปกํ นาม เอกฏฺฐาเน [Pg.228] ฐตฺวา วิสยีภูตสพฺพฏฺฐานคตทพฺพปกาสกปทีปสมานตฺตา ทีปกํ นาม โหติ. ตญฺจ ทีปกํ อาทิมชฺฌนฺตวิสยํ วากฺยสฺส อาทิวิสยํ มชฺฌวิสยํ อนฺตวิสยญฺเจติ ติธา โหติ. เอเตสุ เอเกกมปิ กฺริยาชาติคุณเภเทน ปุนปิ ติวิธํ โหตีติ วิญฺเญยฺยํ. ทีเปตีติ ทีโป, ปทีโป. ปฏิภาคตฺเถ กปฺปจฺจเยน ทีโป วิยาติ ทีปกํ. วากฺยสฺส อาทิ จ มชฺฌญฺจ อนฺตญฺเจติ จ, ตํ วิสโย อสฺเสติ จ วากฺยํ.

228. 现在以“在一处”等句展示灯喻（dīpaka）。在一个语句的开头、中间或结尾处出现的行为、种类、性质三者，它们对整个语句有助益，能阐明所欲表达的行为、作者及其关系，由这些词语序列构成的语句，通过理解句义而产生作用，这称为灯喻。之所以称为灯喻，是因为它像一盏灯，立于一处，却能照亮其范围内的所有事物。此灯喻，依其作用于语句的开头、中间、结尾而有三种。应知，此三者中的每一种，又因行为、种类、性质之别而再分为三种。能照亮者是灯（dīpa），即明灯（padīpa）。在相似义上，由“ka”后缀构成，意为“如灯一般”，故为灯喻。“语句之初、中、末”，此乃其作用范围。

---

อาทิทีปก

句首灯喻

---

๒๒๙.

229.

---

อกาสิ พุทฺโธ เวเนยฺย-พนฺธูนมมิโตทยํ;

สพฺพปาเปหิ จ สมํ-เนกติตฺถิยมทฺทนํ.

佛陀为应受教化的亲友们带来了无量的兴盛，也一同摧伏了众多外道与一切恶。

---

๒๒๙. อุทาหรติ ‘‘อกาสิ’’จฺจาทิ. พุทฺโธ เวเนยฺยา วิเนตพฺพาเยว พนฺธโว เตสํ อมิตมปริมิตํ อุทยมภิวุทฺธึ อกาสิ. น เกวลํ ตเมว, สพฺพปาเปหิ สมํ เอกโต อเนกานํ ติตฺถิยานํ มทฺทนญฺจ อกาสีติ. อิห ‘‘อกาสี’’ติ กฺริยาปเทนาทิวตฺตินา สพฺพเมว วากฺยํ ทีปยตีติ กฺริยาทิทีปกเมตํ.

229. 举“作了”等句为例。佛陀为应受教化者，即其亲友，带来了无量、无际的增长与兴盛。不仅如此，他还一同摧伏了众多外道与一切恶。此处，动词“作了”(akāsi)位于句首而照亮全句，因此这是动词句首灯喻。

---

๒๒๙. ‘‘อกาสิ’’จฺจาทิ. พุทฺโธ เวเนยฺยพนฺธูนํ อมิโตทยํ ปมาณรหิตาภิวุทฺธึ อกาสิ. น เกวลํ ตเมว, สมํ เอกกฺขเณ สพฺพปาเปหิ สหาเนกติตฺถิยมทฺทนญฺจ อกาสีติ. วากฺยาทิมฺหิ กฺริยาย ฐิตตฺตา อิทํ กฺริยาทิทีปกํ นาม. อมิโต จ โส อุทโย เจติ จ, อเนกา จ เต ติตฺถิยา เจติ จ, เตสํ มทฺทนมิติ จ วิคฺคโห.

229. “作了”等句。佛陀为应受教化的亲友们带来了无量的兴盛，即无法衡量的增长。不仅如此，他还在同一时刻，连同一切恶一起，摧伏了众多外道。因为动词位于句首，所以这被称为动词句首灯喻。其语法分析(viggaha)是：“无量的兴盛”，“众多的外道”，以及“对他们的摧伏”。

---

มชฺเฌทีปก

句中灯喻

---

๒๓๐.

230.

---

ทสฺสนํ มุนิโน สาธุ-ชนานํ ชายเต’มตํ;

ตทญฺเญสํ ตุ ชนฺตูนํ, วิสํ นิจฺโจปตาปนํ.

对善人而言，得见牟尼，生起不死甘露；然于其他众生，则生起恒常折磨的毒药。

---

๒๓๐. ‘‘ทสฺสน’’มิจฺจาทิ. [Pg.229] มุนิโน ทสฺสนํ สาธุชนานํ อมตํ นิพฺพานํ นาม ชายเต อมตสฺส สาธนโต, เตหิ สาธุชเนหิ อญฺเญสํ ชนฺตูนํ นิจฺจมุปตาเปตีติ นิจฺโจปตาปนํ วิสํ ชายเต, ตสฺมึ มโนปโทสสฺส วิสสทิสตฺตา นิรยาทิทุกฺขาวหภาวโตติ. กฺริยามชฺฌทีปกเมตํ.

230. “见”等句。对善人而言，得见牟尼，生起名为涅槃的不死境，因为这是证得不死的途径。而对那些善人之外的其他众生，则生起恒常折磨的毒药，因为它恒常地折磨。于此，由于心的败坏有如毒药，会带来地狱等痛苦。这是动词句中灯喻。

---

๒๓๐. ‘‘ทสฺสน’’มิจฺจาทิ. มุนิโน ทสฺสนํ สาธุชนานํ อมตํ อมตสงฺขาตนิพฺพานสฺส เอกนฺตการณตฺตา การิโยปจาเรน อมตํ ภูตํ ชายเต, ตทญฺเญสํ เตหิ สาธุชเนหิ อญฺเญสํ ชนฺตูนํ ตุ นิจฺโจปตาปนํ สตตมุปตาปกรณโต วิสํ ชายเต วิสตุลฺยปฏิฆการณตฺตา การิโยปจาเรน วิสํ ภวตีติ. อิทํ กฺริยาย มชฺเฌ ฐิตตฺตา กฺริยามชฺฌทีปกํ. สาธโว จ เต ชนา เจติ จ, เตหิ อญฺเญติ จ วากฺยํ.

230. “见”等句。对善人而言，得见牟尼，生起不死境，因为这是名为“不死”的涅槃的唯一原因，故通过“以果喻因”的转喻(kāriyopacāra)，它生起为不死境。然而，对那些善人之外的其他众生，则生起毒药，因为它不断造成折磨，并且是产生如毒药般嗔恚的原因，故通过“以果喻因”的转喻，它成为毒药。此乃因动词位于句中，故为动词句中灯喻。其语法分析是：“善的那些人”，以及“他们之外的”。

---

อนฺตทีปก

句末灯喻

---

๒๓๑.

231.

---

อจฺจนฺตกนฺตลาวณฺย-จนฺทาตปมโนหโร;

ชินานนินฺทุ อินฺทุ จ, กสฺส นา’นนฺทโก ภเว.

极其可爱、美丽，如月光般怡人的胜者月容与月亮，对谁不生欢喜呢？

---

๒๓๑. ‘‘อจฺจนฺเต’’จฺจาทิ. อจฺจนฺตํ กนฺตํ มนุญฺญํ ลาวณฺยํ ปิยภาโว, ตเมว, ตมิว วาจนฺทาตโป จนฺทิกา, เตน มโนหโร ชินานนินฺทุ อินฺทุ จนฺโท จ กสฺส ชนสฺส อานนฺทโก น ภวตีติ. กฺริยานฺตทีปกํ.

231. “极其”等。极其可爱、可意、美丽、亲爱的状态，那正是，或如同月光、月辉，因此，胜者的月容，以及月亮，对何人不令人欢喜呢？这是动词句末灯喻。

---

๒๓๑. ‘‘อจฺจนฺติ’’จฺจาทิ. อจฺจนฺตกนฺตลาวณฺยจนฺทาตปมโนหโร อติสเยน มนุญฺญปิยภาวสงฺขาตวิลาสนามเกน จนฺทกิรเณน, โน เจ, อติสเยน มนุญฺญปิยตาสงฺขาตวิลาสสทิเสน จนฺทกิรเณน มโนหโร ชินานนินฺทุ สมฺพุทฺธสฺส มุขจนฺโท จ อินฺทุ จ ปกติจนฺโท จ กสฺส อานนฺทโก น ภเว. อิทํ กฺริยาย อนฺเต ฐิตตฺตา กฺริยานฺตทีปกํ นาม. อนฺตํ อติกฺกนฺตนฺติ จ, ตญฺจ ตํ กนฺตญฺเจติ จ, [Pg.230] ลวณสฺส ภาโว ลาวณฺยํ, มธุรภาโว, ตํสทิสตฺตา อจฺจนฺตกนฺตญฺจ ตํ ลาวณฺยญฺจาติ จ, จนฺทสฺส อาตโป กิรโณติ จ, อจฺจนฺตกนฺตลาวณฺยเมว จนฺทาตโปติ จ, จนฺทปกฺเข อจฺจนฺตกนฺตลาวณฺยมิว จ โส จนฺทาตโป จาติ จ, เตน มโนหโรติ จ, ชินานนเมว อินฺทูติ จ วากฺยํ. อิมินา กฺริยาทีปกตฺตเยเนว อวุตฺตชาติทีปกคุณทีปกานิปิ ญาตพฺพานิ.

231. “极其”等。以名为‘魅力’(vilāsa)，即极其可意与亲爱之情的月光，或者以如同名为‘魅力’，即极其可意与亲爱之情的月光，而令人心醉的胜者月容——即正等觉者的月面，以及月亮——即自然的月亮，对谁不令人欢喜呢？这因为位于动词之末而被称为动词句末灯喻。〔其词语分析如下：〕“超越其限”；以及“彼与彼皆可爱”；以及“盐的状态是‘美丽’(lāvaṇya)，即甜美之态”；以及“因与其相似，故是极其可爱与美丽”；以及“月亮的光即是光线”；以及“极其可爱与美丽本身即是月光”；以及“在月亮方面，那月光也如同极其可爱与美丽”；以及“因此而令人心醉”；以及“胜者之面即是月亮”等句。通过这三种动词灯喻，也应了知未言说的种类灯喻与功德灯喻。

---

มาลาทีปก

鬘灯

---

๒๓๒.

232.

---

โหตา’วิปฺปฏิสาราย,สีลํ ปาโมชฺชเหตุ โส;

ตํ ปีติเหตุ, สา จา’ยํ,ปสฺสทฺธาทิปสิทฺธิยา.

持戒为无悔，无悔则生悦；由悦而生喜，依喜得轻安。

---

๒๓๒. อาทิทีปกาทีสุปิ เตสุ ปโยคกฺกเมน ปการนฺตรมตฺถีติ วทติ ‘‘โหติ’’จฺจาทิ. สีลํ ปญฺจสีลาทิกํ, อวิปฺปฏิสาราย ปจฺฉานุตาปาภาวาย โหติ, โส อวิปฺปฏิสาโร ปาโมชฺชสฺส อุปฺปนฺนมตฺตาย ปีติยา เหตุ โหติ, ตํ ปาโมชฺชํ ปีติยา พลวภูตาย เหตุ โหติ, สา จายํ ปีติ ปสฺสทฺธาทีนํ ปสฺสทฺธิสุขาทีนํ ปสิทฺธิยา นิปฺผตฺติยา โหตีติ โยชนียํ.

232. 在初灯(ādidīpaka)等中，依其运用次第亦有其他种类，故说“是(hoti)”等。戒，即五戒等，是为了无悔，即没有后悔。那无悔是悦(pāmojja)之因，即初生之喜(pīti)。那悦是强盛之喜的因。而这喜是为了轻安等，即轻安、乐等的成就，即圆满，应如此连接。

---

๒๓๒. อิทานิ นวสุ ทีปเกสุ ปโยควิเสเสน สาเธตพฺเพ อญฺญปฺปกาเร ทสฺเสติ ‘‘โหติ’’จฺจาทินา. สีลํ สุรกฺขิตํ ปญฺจงฺคทสงฺคาทิสีลํ อวิปฺปฏิสาราย โหติ, โส อวิปฺปฏิสาโร ปาโมชฺชเหตุ โหติ อุปฺปนฺนมตฺตาย ตรุณปีติยา การณํ ภวติ, ตํ ปาโมชฺชํ ปีติเหตุ พลวปีติการณํ โหติ, สา อยญฺจ ปีติ ปสฺสทฺธาทิปสิทฺธิยา กายปสฺสทฺธิจิตฺตปสฺสทฺธิอาทีนํ สิทฺธิยา เหตุ โหติ. น วิปฺปฏิสาโร อวิปฺปฏิสาโร, นสทฺโท ปสชฺชปฏิเสเธ วตฺตเต. ปมุทิตสฺส ภาโวติ จ, ตสฺส เหตูติ [Pg.231] จ, ปสฺสทฺธิ อาทิ เยสํ สุขาทีนนฺติ จ, เตสํ ปสิทฺธีติ จ วิคฺคโห.

232. 现在，在九种灯(dīpaka)中，为示以特殊运用可成就其他种类，故说“是(hoti)”等。善护持的戒，即五支戒、十支戒等，是为了无悔。那无悔是悦(pāmojja)之因，即刚生起的、初生的喜(pīti)之因。那悦是喜之因，即强盛之喜的因。而这喜是轻安等成就的原因，即身轻安、心轻安等的成就。“无悔(avippaṭisāro)”即“非后悔(na vippaṭisāro)”，“不(na)”字用于遮止性否定。其语法分析(viggaha)为：‘喜悦者的状态’，‘它的原因’，‘轻安是其开端，即安乐等’，以及‘它们的成就’。

---

๒๓๓.

233.

---

อิจฺจา’ทิทีปกตฺเตปิ, ปุพฺพํ ปุพฺพมเปกฺขินี;

วากฺยมาลา ปวตฺตาติ, ตํ มาลาทีปกํ มตํ.

如此，即使是初灯，但因语句之鬘前后相望、延续不断，故被视为鬘灯。

---

๒๓๓. กิมิทํ ตว ปการนฺตรมิจฺจาห ‘‘อิจฺจาทิ’’จฺจาทิ. อิจฺเจวมิมํ ยํ ตํ มาลาทีปกํ มตํ. นนุ กฺริยาทิทีปกเมตมิจฺจาห ‘‘อาทิทีปกตฺเตปี’’ติ. ยชฺชปฺยาทิทีปกเมตํ ปุพฺพํ ปุพฺพํ วากฺยํ ‘‘โหตาวิปฺปฏิสาราย สีล’’นฺติอาทิกํ อเปกฺขินี อเปกฺขมานา วากฺยานํ ยถาวุตฺตานํ มาลา ปรมฺปรา ปวตฺตาติ. ตํ ยถาวุตฺตํ มาลาทีปกํ มตํ, นาทิทีปกนฺติ.

233. （问：）“为何说这是另一种类型呢？”（答：）以“如此(iccā)”等偈颂回答。此偈颂即被视为鬘灯。（问：）难道这不是动词初灯吗？（答：）以“即使是初灯”回答。即使这是初灯，但前一个接一个的句子，例如“戒为无悔”等，都相互关联，如是所说的语句之鬘，即其前后相续得以展开。那如是所说的被称为鬘灯，而非初灯。

---

๒๓๓. ‘‘อิจฺจาทิ’’จฺจาทิ. อาทิทีปกตฺเตปิ กฺริยาทิทีปกภาเว สติปิ วากฺยมาลา อเนกวากฺเยน สมฺพชฺฌมานา ปรมฺปรา ปุพฺพํ ปุพฺพํ ‘‘โหตาวิปฺปฏิสารายา’’ติอาทิกํ วากฺยํ อเปกฺขินี ปวตฺตา. อิติ อิทํ อนนฺตรคตปฺปการํ ทีปกํ ‘‘มาลาทีปก’’นฺติ มตนฺติ. อาทิมฺหิ ทีปกมิติ จ, วิสโยปจาเรน อาทิ จ ตํ ทีปกญฺจาติ จ, มาลา เอว ทีปกมิติ จ วากฺยํ.

233. “如此(iccā)”等。即使是初灯，即使具有动词初灯的性质，但语句之鬘由多个语句相互连接，前后相继，依赖于前一个接一个的句子，例如“为无悔”等，而得以延续。因此，这紧接其后的灯(dīpaka)类型，被认为是“鬘灯”。其语法分析为：‘在开头是灯’；以及通过转喻，‘开头即是灯’；以及‘鬘本身即是灯’。

---

๒๓๔.

234.

---

อเนเนว ปกาเรน, เสสานมปิ ทีปเก;

วิกปฺปานํ วิธาตพฺพา-นุคตี สุทฺธพุทฺธิภิ.

以同样的方式，在其余的灯(dīpaka)中，各种变体的理解，应由具清净智慧者完成。

---

๒๓๔. อวุตฺเต ทีปกวิกปฺเป อติทิสนฺโต นิคเมติ ‘‘อเนนิ’’จฺจาทินา. อเนเนว อนนฺตรา วุตฺเตน ปกาเรน วิธินา ทีปเก ทีปกวิสเย เสสานมวุตฺตานํ วิกปฺปานํ ชาตฺยาทิทีปกาทิเภทานํ อนุคติ อวโพโธ สุทฺธพุทฺธิภิ ปริสุทฺธมตีหิ กวีหิ วิธาตพฺพา กาตพฺพาติ.

234. （作者）通过“以此(anena)”等总结，并类推至未述及的灯喻(dīpaka)的诸种变化。以这同样的方式，即以上文所述的方式与方法，在灯喻的范畴内，其余未述及的变化，即种类初灯喻(jātyādidīpaka)等差别，其理解与领悟，应由具清净智慧、心意纯净的诗人们(kavi)完成。

---

๒๓๔. อิทานิ อวุตฺตทีปกานิปิ อติทิสติ ‘‘อเนเนวิ’’จฺจาทินา. อเนเนว ปกาเรน ยถาวุตฺตทีปกปฺปกาเรน ทีปเก ทีปกวิสเย เสสานํ อปิ วิกปฺปานํ อวุตฺตชาติทีปกคุณทีปกสงฺขาตานํ [Pg.232] ปกฺขานํ ชาตฺยาทิทีปกคุณาทิทีปกาทีนํ ฉนฺนํ มาลาทีปกานญฺจ อนุคติ อวโพโธ สุทฺธพุทฺธิภิ กวีหิ วิธาตพฺพา วุตฺตานุสาเรเนว กาตพฺพา. วิเสสโต อสงฺกรโต กปฺปียนฺตีติ จ, สุทฺธา พุทฺธิ เยสนฺติ จ วากฺยํ.

234. 现在，亦以“以此(anena)”等，类推至未述及的灯喻。以这同样的方式，即如前所述的灯喻类型的方式，在灯喻的范畴内，对于其余的变化，即被称为未述及的种类灯喻、功德灯喻的方面，以及种类初灯喻、功德初灯喻等六种鬘灯喻，其理解与领悟，应由具清净智慧的诗人们，依照已述及的内容来完成。其文句分析为：‘因其被特别地、不混淆地加以分别，故为变体(vikappa)’，以及‘他们具有清净智慧(suddhabuddhi)’。

---

๒๓๕.

235.

---

วิเสสวจนิจฺฉายํ,นิเสธวจนํ ตุ ยํ;

อกฺเขโป นาม โส’ยญฺจ,ติธา กาลปฺปเภทโต.

在想要表达特殊之处时，那否定之语，被称为驳斥(akkhepa)；此亦依时间之分有三种。

---

๒๓๕. อกฺเขปมุปกฺขิปติ ‘‘วิเสสิ’’จฺจาทินา. วิเสสสฺส ยสฺส กสฺสจิ วจนิจฺฉายํ ยํ นิเสธสฺส ปฏิเสธสฺส วจนํ วุตฺติ, โส อกฺเขโป นาม อกฺขิปนํ ปฏิเสโธติ กตฺวา. โสยมกฺเขโป จ กาลปฺปเภทโต อตีตาทิโต ติธา ติปฺปกาโร.

235. （作者）通过“特殊(visesa)”等，引入驳斥(akkhepa)。在想要表达任何特殊之处时，那否定之语，即禁止之语，被称为驳斥，因为它是一种驳斥、一种禁止。此驳斥依时间之分，即依过去等，有三种类型。

---

๒๓๕. อิทานิ อกฺเขปํ ทสฺเสติ ‘‘วิเสเส’’จฺจาทินา. วิเสสวจนิจฺฉายํ ตุ ยสฺส กสฺสจิ ปทตฺถวิเสสสฺส กถนิจฺฉาย เอว ยํ นิเสธวจนํ ปฏิเสธวจนํ อตฺถิ, โส ปฏิเสโธ อกฺเขโป นาม อกฺเขปาลงฺกาโร นาม. อยญฺจ อกฺเขโป กาลปฺปเภทโต อตีตาทิกาลวิเสเสน ติธา โหติ. วิเสสสฺส กสฺสจิ วจนนฺติ จ, ตสฺมึ อิจฺฉาติ จ, นิเสธสฺส ปฏิเสธสฺส วจนมิติ จ, อกฺขิปนํ ปฏิกฺขิปนนฺติ จ, กาลสฺส กฺริยาย วา ปเภโทติ จ วากฺยํ.

235. 现在，（作者）通过“特殊(visesa)”等，说明驳斥(akkhepa)。在想要表达任何词义上的特殊之处时，那否定之语，即禁止之语，就是驳斥，被称为驳斥修辞(akkhepālaṅkāra)。此驳斥依时间之分，即依过去等时间之别，有三种。其文句分析为：“表达某个特殊之处”，“于此之欲求”，“否定之语，即禁止之语”，“驳斥，即拒绝”，以及“时间或行为的区分”。

---

๒๓๖.

236.

---

เอกากี’เนกเสนํ ตํ, มารํสวิชยีชิโน;

กถํ ต’มถ วา ตสฺส, ปารมีพลมีทิสํ.

独自一人，胜者战胜了那有众多军队的魔罗(Māra)，这怎么可能呢？然而，他的波罗蜜之力就是如此。

---

อตีตกฺเขโป.

过去驳斥。

---

๒๓๖. ‘‘เอกากิ’’จฺจาทิ. โส ชิโน เอกากี เอโก สมาโน อเนกเสนํ ตํ มารํ วิชยิ ปราเชสิ, ตํ กถํ ยุชฺชเต. [Pg.233] อถ วา กึ น ยุชฺชเต, ยโต ตสฺส ชินสฺส ปารมี สมตึสวิธา ปารมิตา เอว พลํ อีทิสํ ยาทิสํ ตสฺส วิชยการณนฺติ. เอตฺถ เอกากิตฺตการณสามตฺถิยา มารวิชยาโยคพุทฺธิ ‘‘สเสนํ มารํ วิชิตวาติ กถํ ยุชฺชตี’’ติ เอวมาการา อตีตา อกฺขิตฺตาติ อตีตกฺเขโปยํ.

236. “独自一人”等。那位胜者独自一人，孤身一人，战胜了那有众多军队的魔罗，征服了他，这如何能说得通呢？或者说，为何不能说得通呢？因为那位胜者的力量就是三十种波罗蜜，正是这种力量成为他胜利之因。在此，由于他是独自一人，“如何能战胜有军队的魔罗”这种关于征服魔罗的不合逻辑的想法，因其关乎一件过去之事而被驳斥，故此为过去驳斥。

---

๒๓๖. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘เอกากิ’’จฺจาทินา. ส ชิโน โส สพฺพญฺญู เอกากี อสหาโย อทุติโย อเนกเสนํ ตํ มารํ วิชยี อชินีติ, ตํ กถํ ยุชฺชติ. อถ วา ยุชฺชเตว, ตสฺส ชินสฺส ปารมีพลํ สมตึสปารมีพลํ สมตึสปารมีตาสงฺขตเสนา อีทิสมีทิสาติ. พุทฺธสฺส อทุติยภาวญฺจ มารสฺส สปริวารภาวญฺจ นิสฺสาย กสฺสจิ อุปฺปนฺนา ‘‘เอกากินา กถมเนกเสโน มาโร ชิโต’’ติ วิปรีตพุทฺธิ อตีตมารวิชยวิสยตฺตา อตีตา โหติ, ‘‘ตสฺส ปารมีพลํ อีทิส’’นฺติ อตฺถวิเสสสฺส กถนิจฺฉาย ‘‘อถ วา’’ติ นิทฺทิฏฺฐปฏิเสธวจเนน อกฺขิตฺตนฺติ อตีตสฺส อกฺเขปนโต อตีตกฺเขโป นาม.

236. 现在以“独自一人”等（偈颂）来举例。那位胜者，那位一切知者，独自一人，无有协助，无有同伴，战胜、征服了拥有众多军队的魔罗，这如何说得通呢？或者说，这确实说得通，因为那位胜者的波罗蜜之力，三十波罗蜜之力，即名为三十波罗蜜的军队，就是如此。基于佛陀的无有同伴与魔罗的有眷属，某人升起了“独自一人如何能战胜有众多军队的魔罗”这样的颠倒之智。此颠倒之智，因其主题是过去降伏魔罗之事，故而是“过去的”；为了说明“他的波罗蜜之力就是如此”这一特殊意义，它被“或者说”这一所指的驳斥之语所驳斥。由于驳斥了过去之事，故名为“过去驳斥”。

---

๒๓๗.

237.

---

กึ จิตฺเต’ชาสมุคฺฆาตํ,อปฺปตฺโต’สฺมิติ ขิชฺชเส;

ปณาโม นนุ โสเยว,สกิมฺปิ สุคเต กโต.

心啊，为何因“我未达渴爱(ejā)之拔除”而苦恼？难道向善逝仅作一次礼敬，那礼敬本身不就是（渴爱的）拔除吗？

---

วตฺตมานกฺเขโป.

当下驳斥。

---

๒๓๗. ‘‘กึ จิตฺเต’’จฺจาทิ. จิตฺต เอชาย ตณฺหาย สมุคฺฆาตํ สพฺพถา อปฺปวตฺตึ อปฺปตฺโตสฺมีติ กึ ขิชฺชเส, ตุจฺโฉ ตว เขโท. สุคเต สกิมฺปิ เอกวารมฺปิ กโต ปณาโม โสเยว ตณฺหาย สมุคฺฆาโตเยว นนุ เอกนฺตการณตฺตา ตสฺสาติ วตฺตมานกฺเขโปยํ วตฺตมานสฺส เขทสฺสากฺขิตตฺตา.

237. “心啊，为何”等。心啊，你为何因“我尚未达到对渴爱(ejā)，即渴爱(taṇhā)的拔除、完全不生起”而苦恼？你的忧愁是徒劳的。即使只向善逝作一次礼敬，那礼敬本身难道不就是对渴爱的拔除吗？因为它是其绝对之因。此为“当下驳斥”，因其驳斥了当下的苦恼。

---

๒๓๗. ‘‘กึ จิตฺเต’’จฺจาทิ. [Pg.234] เห จิตฺต เอชาสมุคฺฆาตํ เอชาสงฺขตาย ตณฺหาย สมุจฺเฉทปหานํ อปฺปตฺโตสฺมีติ กึ ขิชฺชเส, ตุจฺโฉ ตว เขโท. ตถา หิ สุคเต พุทฺธวิสเย สกิมฺปิ กโต ปณาโม โสเยว นนุ ตณฺหาสมุจฺเฉทสฺส เอกนฺตการณตฺตา การณการิยานมเภทพุทฺธิยา โส เอชาสมุคฺฆาโตเยว กึ น ภวติ, ภวตฺเยว. ‘‘ปณาโม’’ตฺยาทิวิเสสกถนาธิปฺปาเยน ‘‘กึ ขิชฺชเส’’ติ จิตฺตสฺส วตฺตมานเขทสฺส ปฏิเสธิตตฺตา อยํ วตฺตมานกฺเขโป นาม. เอชาย สมุคฺฆาโตติ วากฺยํ.

237. “心啊，为何”等。喂，心啊！你为何因“我尚未达到渴爱(ejā)的拔除”——即对名为渴爱的渴爱(taṇhā)的断灭与舍弃——而苦恼呢？你的苦恼是徒劳的。确实，对于善逝，即佛陀的境界，即使只作一次礼敬，那礼敬难道不就是断灭渴爱的绝对之因吗？以因果无别之智，那礼敬本身难道不就是渴爱的拔除吗？确实如此。由于以“礼敬”等特别说明为意趣，通过“你为何苦恼”这句话驳斥了心的当下之苦恼，因此这被称为“当下驳斥”。此处的文句是“渴爱的拔除”。

---

๒๓๘.

238.

---

สจฺจํ น เต คมิสฺสนฺติ, สิวํ สุชนโคจรํ;

มิจฺฉาทิฏฺฐิปริกฺกนฺต-มานสา เย สุทุชฺชนา.

彼等实不能到达，善人所行之吉祥（境）；彼等是极恶之人，其心为邪见所制。

---

อนาคตกฺเขโป.

未来驳斥。

---

๒๓๘. ‘‘สจฺจ’’มิจฺจาทิ. สุชนโคจรํ สิวํ สนฺติปทํ เต สจฺจํ นิยตํ น คมิสฺสนฺติ. เย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สสฺสตาทิกาย ปริกฺกนฺตํ อภิภูตํ มานสํ จิตฺตํ เยสํ ตาทิสา สุฏฺฐุ อติสเยน ทุชฺชนาติ โยชนียํ. อยมนาคตกฺเขโป ภาวิโน คมนสฺสากฺขิตฺตตฺตา.

238. “真实”等。他们确实、决定性地不会到达善人所行之处、吉祥的寂静之境。那些心被常见(sassatadiṭṭhi)等邪见所征服、压倒的人，是极其恶劣之人，应如此连结（文义）。此乃“未来驳斥”，因其驳斥了未来的到达。

---

‘‘ชีวิตาสา พลวตี, ธนาสา ทุพฺพลา มม;

คจฺฉ วา ติฏฺฐ วา กนฺต, มมาวตฺถา นิเวทิตา’’ติ.

“我求生之欲甚强，求财之欲甚弱；爱人啊，你或去或留，我之状况已告知。”

---

อยมนาทรกฺเขโปติ เอวมาทโย ตุ ตพฺเภทาเยวาติ อุเปกฺขิตา.

此乃“不顾驳斥”，此等（驳斥）亦仅为其（前述驳斥的）类别，故被忽略了。

---

๒๓๘. ‘‘สจฺจ’’มิจฺจาทิ. สุชนโคจรํ สาธูนํ วิสยคตํ สิวํ สนฺติปทํ เต สจฺจเมกนฺเตน น คมิสฺสนฺติ. เก? เย มิจฺฉาทิฏฺฐิปริกฺกนฺตมานสา สุทุชฺชนา, เตเยวาติ. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐี’’ติอาทิวิเสสสฺส กถนาธิปฺปาเยน ‘‘เต น คมิสฺสนฺตี’’ติ ติตฺถิยานํ ภาวิโน นิพฺพานคมนสฺส พุทฺธิยา ปฏิสิทฺธตฺตา [Pg.235] อยํ อนาคตกฺเขโป นาม. มิจฺฉา วิปรีตา จ สา ทิฏฺฐิ จาติ จ, ตาย ปริกฺกนฺตํ มานสํ เยสนฺติ จ วากฺยํ.

238. “真实”等。他们绝然不会到达善人所行、贤者所至的吉祥、寂静之境。是何人呢？即那些心为邪见所制的极恶之人。以“邪见”等特别说明为意趣，通过“他们不会到达”这句话，驳斥了外道(titthiya)们未来能趣向涅槃的观点，因此这被称为“未来驳斥”。“邪见”即是错误且颠倒的见解，而“心为彼所制之人”即是此（复合词）的文句（分析）。

---

‘‘ชีวิตาสา พลวตี, ธนาสา ทุพฺพลา มม;

คจฺฉ วา ติฏฺฐ วา กนฺต, มมาวตฺถา นิเวทิตา’’ –

“我求生之欲甚强，求财之欲甚弱；爱人啊，你或去或留，我之状况已告知”——

---

ตฺยาทิโก อนาทรกฺเขโปปิ ทสฺสิตาตีตกฺเขปาทีหิ อนญฺญตฺตา วิสุํ น วุตฺโต. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – เห กนฺต วลฺลภ มม ชีวิตาสา พลวตี โหติ, ธนาสา ทุพฺพลา, ตฺวํ คจฺฉ วา ติฏฺฐ วา, มมาวตฺถา มม ปกติ นิเวทิตา วิญฺญาปิตา. ‘‘เอตฺถ มมาวตฺถา นิเวทิตา’’ติ วิเสสสฺส กถนาธิปฺปาเยน ‘‘คจฺฉ วา ติฏฺฐ วา’’ติ อิมินา อนาทรวจเนน อตฺตโน วลฺลภสฺส วตฺตมานสฺส อนาคตสฺส วา คมนสฺส ปฏิเสธิตตฺตา วตฺตมานกฺเขโป วา อนาคตกฺเขโป วา โหติ.

诸如此类的“不顾驳斥”，因与所示之“过去驳斥”等无异，故未单独说明。此中之义是：“喂，爱人(kanta)、所爱者(vallabha)！我求生之欲甚强，求财之欲甚弱。你或去或留，我的状况、我的本性都已告知、说明了。”在此，以“我的状况已告知”此特别说明为意趣，用“或去或留”这句不顾之语，驳斥了自己所爱之人当下或未来的离去，因此它既是“当下驳斥”，也是“未来驳斥”。

---

๒๓๙.

239.

---

เญยฺโย โสตฺถนฺตรนฺยาโส,โย’ญฺญวากฺยตฺถสาธโน;

สพฺพพฺยาปี วิเสสฏฺโฐ,หิวิสิฏฺฐ’สฺส เภทโต.

应知彼为“义转引”，能证成他句之义；其类别有“遍通”与“别义”，由“hi”字而显其别。

---

๒๓๙. อตฺถนฺตรนฺยาสํ นฺยาสยติ ‘‘เญยฺยิ’’จฺจาทินา. อญฺญวากฺยตฺถสาธโน อญฺญสฺส วตฺตุมิจฺฉิตสฺส กสฺสจิ วากฺยตฺถสฺส สาธโน สมตฺถโก กสฺสจิเทว อตฺถสฺส ปรสฺส นฺยาโส โย, โส อตฺถนฺตรนฺยาโส เญยฺโย อตฺถนฺตรสฺส กสฺสจิ วตฺถุโน นฺยาโส ปโยโคติ กตฺวา. ตสฺส เภทมาห ‘‘สพฺเพ’’จฺจาทินา. อสฺส อตฺถนฺตรนฺยาสสฺส เภทโต วิกปฺปโต หิวิสิฏฺฐา หิสทฺเทน วิเสสิตา สพฺพพฺยาปี จ วิเสสฏฺโฐ จาติ อิเม ภวนฺติ. นนุ ปติวตฺถูปมาย อิมสฺส จ โก เภโทติ? สจฺจํ, ตถาปิ อุภยตฺถ อตฺถนฺตรนฺยาสมตฺเตน สทิสตฺเตปิ ยตฺถ มุขฺยโต สามฺยปฺปตีติสพฺภาโว, สา ปติวตฺถูปมา. ยตฺถ ปน สาธนรูปสฺเสวตฺถนฺตรนฺยาโส, โส อตฺถนฺตรนฺยาโสติ ปากโฏเยวุภินฺนํ เภโทติ.

239. 以“应知”等（偈颂），阐明“义转引”。“能证成他句之义”者，是指能有力地证成他人想要表达的某个句义，即运用某个其他的义理。这应知为“义转引”，因为它是对另一事的运用。以“遍通”等（偈颂）说明其类别。此“义转引”，从其分类或变体而言，有由“hi”字所限定的“遍通”与“别义”这两类。那么，此（修辞）与“对事喻”(pativatthūpamā)有何区别呢？确实，虽然两者在同为“义转引”这一点上相似，但若主要存在相似性的领会，则为“对事喻”。若仅是作为论证形式的“义转引”，则为“义转引”，两者之区别是显而易见的。

---

๒๓๙. อิทานิ อตฺถนฺตรนฺยาสํ ทสฺเสติ ‘‘เญยฺย’’จฺจาทินา. โย อญฺญวากฺยตฺถสาธโน อญฺญวากฺยตฺถสฺส สาธโน โหติ, อญฺญวากฺยตฺถํ สาเธติ, โส อตฺถนฺตรนฺยาโส สาธิยวากฺยตฺถโต อญฺญตฺถสฺส ฐปนํ กถนํ ‘‘อตฺถนฺตรนฺยาโส’’ติ เญยฺโย, อสฺส อตฺถนฺตรนฺยาสสฺส เภทโต ปเภเทน สพฺพพฺยาปี วิเสสฏฺโฐ จ, เอเตเยว หิวิสิฏฺฐา จาติ จตฺตาโร ภวนฺติ. อตฺโถ จ โส อนฺตโร อญฺโญ เจติ จ, ตสฺส นฺยาโสติ จ, สพฺพํ พฺยาเปติ สีเลนาติ จ, วิเสเส ปเทเส ติฏฺฐตีติ จ, หิสทฺเทน วิสิฏฺฐาติ จ วากฺยํ.

239. 现在以“应知”等词来阐明义转引(atthantaranyāsa)。凡是能证实另一句意义、能成就另一句意义者，即是义转引。应知，义转引是从待证实的句义中，确立或阐述另一意义。此义转引，依其分别与细分，共有四种：遍通者、特义者，以及此二者各为“hi”字所修饰者。此句义是：“义”(attha)即内在(antara)与其他(añña)；“引”(nyāsa)即是它的置入；“遍通”(sabbabyāpī)是因其本性遍及一切；“特义”(visesaṭṭha)是因其立于特定之处；“为hi字所修饰”(hivisiṭṭha)即是由“hi”一词所修饰。

---

หิ-รหิตสพฺพพฺยาปี

不含“hi”字的遍通者

---

๒๔๐.

240.

---

เตปิ โลกหิตาสตฺตา, สูริโย จนฺทิมา อปิ ;

อตฺถํ ปสฺส คมิสฺสนฺติ, นิยโม เกน ลงฺฆฺยเต.

即使是那致力于世间福祉的日月，它们也将走向灭尽。看啊！此法则谁能逾越？

---

๒๔๐. อุทาหรติ ‘‘เตปิ’’จฺจาทิ. โลกสฺส หิเต อภิวุทฺธิยํ อาสตฺตา อภิรตฺตา สูริโย จนฺทิมา อปีติ เต มหนฺตาปิ อตฺถํ อุทยวิปริยาส’มภาวํ คมิสฺสนฺติ, น ตเถว ติฏฺฐนฺติ, ‘‘ปสฺเส’’ติ ตมวโพธยติ. ตถา หิ นิยโม ‘‘ภาโว นาม น ปายินิ. สพฺเพ สงฺขารา วยธมฺมิโน’’ติ อยํ นิยติ. เกน นาม วตฺถุนา ลงฺฆฺยเต อติกฺกมิตุํ สกฺกาติ. อยํ หิสทฺทรหิโต สพฺพพฺยาปี อตฺถนฺตรนฺยาโส ตาทิสสฺส นิยมสฺส สพฺพคตตฺตา.

240. (作者)引用“彼等亦”等偈颂。致力于世间福祉与繁荣、乐于此道的太阳和月亮，即使是这些大能者也将走向灭尽——即与生起相反的非存在状态，它们不会如是常住。以“看啊”一词令彼了悟。确实，有此法则：“所谓存在，实不永恒；诸行皆是坏灭法。”此是定律。究竟有何事物能逾越、能超越此定律？此即不含“hi”字的遍通义转引，因为此等法则是遍及一切的。

---

๒๔๐. ‘‘เตปิ’’จฺจาทิ. โลกหิตาสตฺตา โลกาภิวุทฺธิยํ ลคฺคา สูริโย อปิ จนฺทิมา อปิ เตปิ มหานุภาวา อตฺถํ วินาสํ คมิสฺสนฺติ, ปสฺส เอเตสํ ปากฏํ วินาสํ [Pg.237] โอโลเกหิ. ตถา หิ นิยโม ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ สพฺพปทตฺถมนติกฺกมฺม ปวตฺตนิยโม เกน ลงฺฆฺยเต ปจฺจยสมุปฺปนฺเนน เกน ปทตฺเถน อติกฺกมฺยเตติ. อยํ หิสทฺทรหิโต อตฺถคมนสงฺขาโต นิยโม สพฺพตฺถ คโตติ สพฺพพฺยาปี อตฺถนฺตรนฺยาโส. ปติวตฺถูปมาย จ อตฺถนฺตรนฺยาสสฺส จ อตฺถนฺตรนฺยาสตฺเตน ตุลฺยตฺเตปิ ตตฺถ สาธมฺมปกาสตฺตสภาโว, เอตฺถ วุตฺตตฺถสฺส สาธนสภาโวติ เอวมิเมสํ นานตฺตํ สุพฺยตฺตํ. อปีติ สมฺภาวนายํ, ทุติโย อปิสทฺโท สมุจฺจเย.

240. “彼等亦”等。致力于世间福祉、依附于世间繁荣的太阳和月亮，这些大威力者也将走向毁灭、败坏。看啊，观察它们这昭然的毁灭！确实，有此法则：“诸行无常。”此法则行于一切事物而不逾越，能被何种缘生之物所超越？此即不含“hi”字的遍通义转引，因为这个名为“走向灭尽”的法则遍及一切处。虽然对等譬喻(pativatthūpamā)与义转引在作为一种引喻的性质上是相同的，但前者具有阐明共同性质的特点，而后者具有证实所述意义的特点，它们的差异由此而极为明显。(偈颂中的)第一个“亦”(api)字用于表示可能性，第二个“亦”(api)字用于表示集合。

---

หิ-สหิตสพฺพพฺยาปี

与“hi”共之普遍义

---

๒๔๑.

241.

---

สตฺถา เทวมนุสฺสานํ, วสี โสปิ มุนิสฺสโร;

คโตว นิพฺพุตึ สพฺเพ, สงฺขารา น หิ สสฺสตา.

天人之师、自在者，那位牟尼主，亦已入涅槃。诚然，诸行实无常。

---

๒๔๑. ‘‘สตฺถา’’อิจฺจาทิ. เทวมนุสฺสานํ เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน สตฺถา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเกหิ ปรมตฺเถหิ ยถารหํ อนุสาสตีติ, วสี ปญฺจหิ วสิตาหิ อติสยวสีหิ วสิปฺปตฺโต โสปิ มุนิสฺสโร นิพฺพุตึ ขนฺธปรินิพฺพานสงฺขาตํ คโต ปตฺโตเยว, หิสทฺโท สมตฺถเน. สพฺเพ สงฺขารา ปจฺจยสมุปฺปนฺนา น สสฺสตา น นิจฺจา อุปฺปาทวยธมฺมตฺตา อนิจฺจา. อยมฺปิ หิสทฺทสหิตสพฺพพฺยาปี อตฺถนฺตรนฺยาโส อนิจฺจตาย สพฺพคตตฺตาติ.

241. “导师”等颂：导师，是就天人中的卓越者而言，以现世和来世的究竟利益恰如其分地教导他们。自在者(vasī)，是凭藉五种自在(vasitā)和超胜的自在力而达到自在。那位牟尼主也确实已达到名为蕴般涅槃(khandhaparinibbāna)的寂灭。“hi”(诚然)一词用于支持。一切缘生的行都不是永恒的，因其具有生灭的性质，故为无常。这也是一个与“hi”连用的普遍义例证(atthantaranyāsa)，因为无常是遍及一切的。

---

๒๔๑. ‘‘สตฺถา’’อิจฺจาทิ. เทวมนุสฺสานํ อุกฺกฏฺฐวเสน สตฺถา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺเถหิ ยถารหมนุสาสโก วสี วุฏฺฐานอธิฏฺฐานาทีสุ ปญฺจสุ วสิภาเวสุ สาติสยํ อิสฺสริยวา โส มุนิสฺสโร อปิ นิพฺพุตึ ขนฺธนิพฺพานํ คโต เอว. หิ ตเถว, สพฺเพ สงฺขารา สสฺสตา น โหนฺตีติ. อยํ หิสทฺทสหิโต อนิจฺจตาย สพฺพคตตฺตา สพฺพพฺยาปี อตฺถนฺตรนฺยาโส. วโส อสฺส อตฺถีติ วากฺยํ.

241. “导师”等颂：导师，是就天人中的卓越者而言，是能以现世和来世的利益如理教导者。自在者(vasī)，是在出定、决意等五种自在状态中拥有超胜主权者。那位牟尼主也确实已达到蕴涅槃(khandhanibbāna)。“hi”(诚然)就是如此，即：一切行都不是永恒的。这是一个与“hi”连用的普遍义例证(atthantaranyāsa)，因为无常是遍及一切的。“他拥有自在”(vaso assa atthīti)是其语源学解释。

---

หิ-รหิตวิเสสฏฺฐ

不含“hi”之特殊义

---

๒๔๒.

242.

---

ชิโน [Pg.238] สํสารกนฺตารา, ชนํ ปาเปติ นิพฺพุตึ;

นนุ ยุตฺตา คติ สา’ยํ, เวสารชฺชสมงฺคินํ.

胜者引导众生，使其从轮回旷野到达涅槃。难道这不正是具足无畏者所应行的道路吗？

---

๒๔๒. ‘‘ชิโน’’อิจฺจาทิ. ชิโน สํสาโรเยว กนฺตาโร ทุคฺคมตฺตา, ตโต ชนํ สกลมฺปิ โลกํ นิพฺพุตึ ปาเปติ. นนุ ปสิทฺธิยมนุมติยํ วา. สายํ คติ นิพฺพุติปาปนสงฺขาตา ปวตฺติ, วิคโต สารโท ภยมสฺสาติ วิสารโท, ตสฺส ภาโว นิพฺภยตา เวสารชฺชํ, เตน สมงฺคีนํ ยุตฺตานํ. ยุตฺตาติ อนุรูปาติ. อยํ หิสทฺทวิรหิโต วิเสสฏฺโฐ อตฺถนฺตรนฺยาโส, เวสารชฺชสมงฺคีนเมว ตถาภาวโต น สพฺพพฺยาปี.

242. “胜者”等颂：胜者引导众生，即整个世间，从轮回——因其难行而为旷野——中到达涅槃。“nanu”(难道不)用于表示公认或征求同意。“此行径”(sāyaṃ gati)是指名为“引导至涅槃”的行持。“无畏者”(visārado)是指其恐惧(sārada)已离去者；其状态，即无惧，是为“无畏”(vesārajjaṃ)；对于具足此(品质)者而言是“相符的”(yuttānaṃ)。“相符的”(yuttā)意即“适合的”(anurūpā)。这是一个不含“hi”的特殊义例证(atthantaranyāsa)，因为它仅适用于具足无畏者，所以不是普遍的。

---

๒๔๒. ‘‘ชิโน’’อิจฺจาทิ. ชิโน ชนํ สตฺตโลกํ สํสารกนฺตารา นิพฺพุตึ ปาเปติ, สา อยํ คติ ปวตฺติ เวสารชฺชสมงฺคีนํ จตุเวสารชฺชคุณสมนฺนาคตานํ ตถาคตานํ ยุตฺตา นนูติ. อยํ ชนานํ นิพฺพานํ ปาปนา เวสารชฺชสมงฺคีนํเยว อาเวณิกตฺตา วิเสสฏฺโฐ หิสทฺทรหิโต อตฺถนฺตรนฺยาโส. วิคโต สารโท ภยํ อสฺเสติ จ, กสฺส ภาโวติ จ, เตน สมงฺคิโนติ จ วากฺยํ. นนูติ ปสิทฺธิยํ อนุมติยํ วา วตฺตเต. ทฺวินฺนมฺปิ อตฺโถ วุตฺตนเยน ญาตพฺโพ.

242. “胜者”等颂：胜者引导众生，即有情世间，从轮回的旷野中到达涅槃。难道此行径、此行持，不正是适合于具足无畏、拥有四无畏功德的如来吗？此引导众生至涅槃之行，是一个不含“hi”的特殊义例证(atthantaranyāsa)，因为这是唯独具足无畏者才拥有的不共法。“其恐惧已离去”、“（此）是谁的状态”、“具足此者”是其语源学解释。“nanu”(难道不)用于表示公认或征求同意。两者的意义应以上述方式了知。

---

หิ-สหิตวิเสสฏฺฐ

与“hi”一词相伴的特殊含义

---

๒๔๓.

243.

---

สุรตฺตํ เต’ธรปุฏํ, ชิน รญฺเชติ มานสํ;

สยํ ราคปรีตา หิ, ปเร รญฺเชนฺติ สงฺคเต.

胜者啊，你红润的下唇愉悦人心；诚然，其自为贪染所遍，故于接触时令他人染著。

---

๒๔๓. ‘‘สุรตฺต’’มิจฺจาทิ. ชิน เต ตว สุรตฺตํ พิมฺพผลสมานวณฺณตฺตา อธรปุฏํ มานสํ ปสฺสตํ เยสํ เกสญฺจิ รญฺเชติ ปีเณตีติ. หิ สมตฺถเน, ตถา หีติ อตฺโถ. สยํ [Pg.239] เยน เกนจิ ราเคน รตฺตวณฺเณน อนุราเคน วา ปรีตา คตา สงฺคเต อตฺตนา สํสฏฺเฐ ปเร อญฺเญ รญฺเชนฺติ รตฺตวณฺเณ อนุรตฺเต วา กโรนฺตีติ สสิเลโส สาธโน. อยญฺจ หิสทฺทสหิโต วิเสสฏฺโฐ อตฺถนฺตรนฺยาโส ตถาภาวสฺส ตถาวิธานเมว สมฺภวโต.

243. “红润”等颂：胜者啊！你那因颜色犹如频婆果(bimbaphala)而红润的下唇，能使任何观看者的心欢喜愉悦。‘Hi’在此是确证之义，即‘确实如此’。它们自身为某种‘rāga’——即红色或贪爱——所遍满，故能使与自身接触的他人也染上红色或贪爱。这是一个双关语，其理成立。这个与‘hi’一词相伴的特殊含义是一种泛义例证(atthantaranyāso)，因为事物的这种状态只可能如此发生。

---

๒๔๓. ‘‘สุรตฺต’’มิจฺจาทิ. โภ ชิน เต ตว สุรตฺตํ อธรปุฏํ โอฏฺฐยุคฬํ มานสํ ปสฺสนฺตานํ จิตฺตํ รญฺเชติ ปีณยติ. หิ ตเถว, สยํ ราคปรีตา รตฺตวณฺเณน อนุราเคน วา ยุตฺตา สงฺคเต อตฺตนา สํสฏฺเฐ ปเร อญฺเญ รญฺเชนฺติ รตฺตวณฺเณ อนุรตฺเต วา กโรนฺติ. อิทํ เตสํ สภาวเมเวติ. อยํ อีทิสานเมว อาเวณิกตฺตา วิเสสฏฺโฐ หิสทฺทสหิโต อตฺถนฺตรนฺยาโส. ปุฏสทิสตฺตา อธโร เอว ปุฏมิติ จ, ราเคน ปรีตา ยุตฺตาติ จ วิคฺคโห.

243. “红润”等颂：喂！胜者啊，你那红润的下唇、那双唇，能使见到者的心意欢喜满足。‘Hi’确实如此，它们自身为‘rāga’所遍满——即赋有红色或贪爱——故能使与自身接触的他人也染上红色或贪爱。这正是它们的自性。此与‘hi’一词相伴的特殊含义，因其是此类事物独有的特性，故为一种泛义例证(atthantaranyāso)。其词义分析(viggaha)为：因如容器(puṭa)，故下唇即是‘puṭa’；以及，‘parītā’即为‘为rāga所赋有’。

---

๒๔๔.

244.

---

วาจฺเจ คมฺเม’ถ วตฺถูนํ,สทิสตฺเต ปเภทนํ;

พฺยติเรโก’ย’มปฺเย’โก-ภยเภทา จตุพฺพิโธ.

于事物之相似性中，对其进行区分，无论明说或意会，是为“对比”(byatireka)。此法复因单一与双重之别，而有四种。

---

๒๔๔. พฺยติเรกวิกปฺปมาห ‘‘วาจฺเจ’’อิจฺจาทินา. วตฺถูนํ วตฺตุมิจฺฉิตานํ เกสญฺจิ วตฺถูนํ สทิสตฺเต กถญฺจิ วตฺถูนํ ตุลฺยตฺเต วาจฺเจ สทฺเทน วาจเกน ปฏิปาทิเต อถ คมฺเม อสทฺทปฏิปาทิเต สพฺพตฺถพเลน ปกรณาทินา ญาเต วา, น เกวลํ สทฺทปฏิปาทิเต. ปเภทนํ เตสเมว วตฺถูนํ วิเสสกถนํ พฺยติเรโก พฺยติเรจนํ ปุถกฺกรณนฺติ กตฺวา. อยํ พฺยติเรโกปิ เอโกภยเภทา เอกพฺยติเรโก อุภยพฺยติเรโกติ วาจฺจคมฺมานํ ปจฺเจกํ วิเสเสน จตุพฺพิโธ.

244. 以“明说”等颂说明对比法(byatireka)的分类。对于某些意欲言说的事物，当其相似性或同等性被‘明说’——即通过能说的词语来传达时；或者被‘意会’——即非由词语传达，而是通过语境等所有理据而了知，不仅限于词语传达时——对其进行‘区分’，即对这些事物进行特殊的论述，此即‘对比’(byatireka)，亦即‘排除’(byatirecana)或‘分离’(puthakkaraṇa)。此对比法亦因单一与双重之别——即单一对比与双重对比——而对明说与意会二者各别运用，从而有四种。

---

๒๔๔. อิทานิ [Pg.240] พฺยติเรกํ ทสฺเสติ ‘‘วาจฺเจ’’อิจฺจาทินา. วตฺถูนํ วตฺตุมิจฺฉิตานํ เกสญฺจิ ปทตฺถานํ สทิสตฺเต เยน เกนจิ อากาเรน สมานตฺเต วาจฺเจ วาจกสทฺเทน ปฏิปาทนีเย อถ ปุน คมฺเม ตสฺมึเยว สทิสตฺเต อตฺถสตฺติสงฺขาตสามตฺถิเยน คมฺมมาเน ปเภทนํ เตสํเยว วตฺถูนํ นานตฺตกถนํ พฺยติเรโก นาม. อยมฺปิ พฺยติเรโก เอโกภยเภทา พฺยติเรจนสงฺขาตปุถกฺกรณสามญฺเญน อภินฺโนปิ วาจฺจคมฺมานํ ทฺวินฺนํ ปจฺเจกเมว เอกพฺยติเรโก อุภยพฺยติเรโกติ วิเสเสน จตุพฺพิโธ โหติ. สทิสานํ ภาโวติ จ, ปกาเรน เภทนํ กถนมิติ จ, พฺยติเรจนํ ปุถกฺกรณมิติ จ, เอโก จ อุภโย จาติ จ, เตสํ เภโท วิเสสนนฺติ จ วิคฺคโห.

244. 现在以“明说”等颂来阐明对比法(byatireka)。对于某些意欲言说的词义，当其在某方面相同的相似性，是‘明说’的，即可用能说的词语来表达时；又或者，当其在相同的相似性上，是‘意会’的，即可通过名为‘义力’(atthasatti)的能力来理解时，对这些事物之差异性的论述，即名为‘对比’。此对比法，虽然就其名为‘排除’(byatirecana)与‘分离’(puthakkaraṇa)的共同性质而言并无不同，但因明说与意会二者各具单一对比与双重对比，故特别地有四种。其词义分析(viggaha)为：‘相似事物的状态’(sadisatta)；‘以方式进行区分的论述’(pabhedana)；‘排除即分离’(byatirecanaṃ puthakkaraṇaṃ)；‘一与双’(eko ca ubhayo ca)；以及‘它们的区别即是具体分类’(tesaṃ bhedo visesanaṃ)。

---

วาจฺจเอกพฺยติเรก

可言说的单一差别

---

๒๔๕.

245.

---

คมฺภีรตฺตมหตฺตาทิ-คุณา ชลธินา ชิน;

ตุลฺโย ตฺว’มสิ เภโท ตุ,สรีเรเน’ทิเสน เต.

胜者啊！你因深广、伟大等功德而与大海相似；但差别在于，你这般的身体。

---

๒๔๕. อุทาหรติ ‘‘คมฺภีร’’อิจฺจาทิ. ตฺวํ คมฺภีรตฺตํ อคาธตา อชฺฌาสยวิสิฏฺฐตา จ มหตฺตํ เวปุลฺลํ คุณมหนฺตตา จ ตํ อาทิ ยสฺส อุปการิตาทิโน, ตสฺมา คุณา ชลธินา สาคเรน ตุลฺโย. ‘‘อสี’’ติสทฺทปฏิปาทิตํ สทิสตฺตํ วุตฺตํ. เภทํ ทสฺเสติ ‘‘เภโท ตุ’’อิจฺจาทินา. เภโท ตุ วิเสโส ปน สาคเรน สห อีทิเสน ทิสฺสมาเนน กรจรณาทิมตา รุจิเรน เต สรีเรเนว เหตุนา, นาญฺญถา, ตสฺเสทิสํ สรีรํ นตฺถีติ. สทิสตฺเต ปฏิปาทิเต เอกพฺยติเรโกยํ เอกสฺมึ ชิเน วตฺตมาเนน ธมฺเมน อุปเมยฺโยปมานภูตชินสาครานํ ตสฺส เภทสฺส ปตียมานตฺตา.

245. 他举“深邃”等偈为例。你因深邃（即深不可测，以及意乐殊胜）、伟大（即广大，以及功德巨大）以及助益性等功德，而与大海（jaladhi, sāgara）相似。相似性由“asi”（你是）一词所阐明。他以“但差别”等词显示其差别。但差别，即殊异之处，在于与大海相比，正是因为你这般可见、具足手足、美妙的身体，别无其他，因为大海没有这样的身体。当相似性被阐明时，这是“单一差别”（ekabyatireka），因为通过仅存在于胜者一方的特质，作为喻依（upameyya）的胜者与作为喻体（upamāna）的大海，其差别被领会。

---

๒๔๕. อิทานิ [Pg.241] ตมุทาหรติ ‘‘คมฺภีรตฺติ’’จฺจาทินา. เห ชิน ตฺวํ คมฺภีรตฺตมหตฺตาทิคุณา ชลธินา ตุลฺโย อสิ. อิมินา วากฺเยน ชินสาครานํ ทฺวินฺนํ สทฺเทน วาจฺจสทิสตฺตํ วุตฺตํ. เภโท ตุ สาคเรน สห ตว วิเสโส ปน เต ตุยฺหํ อีทิเสน เอวรูเปน ทิสฺสมานหตฺถปาทาทิอวยวยุตฺเตน สรีเรน สรีรเหตุนา โหติ. ทฺวินฺนํ วตฺถูนํ วตฺตพฺพสทิสตฺตํ วตฺวา อิมินา วากฺเยน ‘‘อีทิเสน สรีเรนา’’ติ เอกสฺมึเยว ชินปทตฺเถ วิเสสกถเนน ชลธิโต ชินปทตฺถสฺส วิสุํ กตตฺตา สทิสตฺเต สทฺเทน วาจฺเจ สติ อยเมกพฺยติเรโก นาม. คมฺภีรสฺส คมฺภีรคุณยุตฺตสฺส สาครสฺส วา คมฺภีรชฺฌาสยสมงฺคิโน ชินสฺส วา ภาโวติ จ, มหโต ปกติยา มหโต สาครสฺส วา คุเณหิ มหโต ชินสฺส วา ภาโวติ จ, คมฺภีรตฺตญฺจ มหตฺตญฺจาติ จ, ตํ อาทิ ยสฺส อุปการิตาทิโนติ จ, โส จ โส คุโณ เจติ จ วากฺยํ.

245. 现在，他以“深广”等偈为例说明。胜者啊！你因深广、巨大等功德而与大海相似。此句说明了胜者与大海二者言语上可表达的相似性。但你与大海的差别，即你的殊异之处，在于你这般形态、可见、具足手足等肢体的身体，身体即是其原因。在说明两种事物的可言说相似性之后，通过“以这样的身体”这句话，仅就“胜者”一词的意义作了特别阐述，由此将胜者的意义与大海区分开来。当相似性可用言语表达时，这便名为“单一差别”（ekabyatireka）。语句的解释是：“深广”，即具有深广功德的大海之状态，或具有甚深意乐的胜者之状态；“巨大”，即本性巨大的大海之状态，或因功德而巨大的胜者之状态；以及“深广与巨大”；以及“以助益性等为首”；以及“彼彼功德”。

---

วาจฺจอุภยพฺยติเรก

可言说的双重差别

---

๒๔๖.

246.

---

มหาสตฺตา’ติคมฺภีรา, สาคโร สุคโตปิ จ;

สาคโร’ญฺชนสงฺกาโส, ชิโน จามีกรชฺชุติ.

大海与善逝（sugata）两者皆为大有情，且极深邃；大海色如眼煤，胜者（jina）则有纯金之辉。

---

๒๔๖. ‘‘มหา’’อิจฺจาทิ. สาคโร สุคโตปิ จาติ เต อุโภ มหนฺตา สตฺตา มกราทโย ยตฺถ สาคเร, มหนฺตํ วา สตฺตํ สมฺมปฺปธานํ ยสฺส สุคตสฺส, อติคมฺภีรา อติสเยน อคาธา อิติ. สทิสตาเภทมาห ‘‘สาคโร’’อิจฺจาทินา. สาคโร อญฺชนสงฺกาโส อญฺชเนน ตุลฺโย, กณฺโหติ วุตฺตํ โหติ. ชิโน ตุ จามีกรสฺส สุวณฺณสฺเสว ชุติ โสภา อสฺเสติ จามีกรชฺชุติ. วาจฺเจ สทิสตฺเต อุภยพฺยติเรโกยํ อุภยตฺถ วตฺตมาเนน คุเณน อุภินฺนมุปมาโนปเมยฺยานํ เภทสฺส ปตียมานตฺตา.

246. “大”等偈。大海与善逝两者皆为“大有情”（mahāsattā）：大海之中有摩竭（makara）等大有情；或者，善逝具有伟大的“勤”（satta），即正勤。两者皆“极深邃”（atigambhīrā），即极其深不可测。他以“大海”等词说明相似与差别。大海色如眼煤（añjana），即与眼煤相似，也就是说，是黑色的。而胜者（jina）是“纯金之辉”（cāmīkarajjuti），即他具有纯金（cāmīkara, suvaṇṇa）的光辉、亮丽。当相似性可言说时，这是“双重差别”（ubhayabyatireka），因为通过存在于两方的特质，喻体（upamāna）与喻依（upameyya）两者间的差别被领会。

---

๒๔๖. ‘‘มหา’’อิจฺจาทิ. [Pg.242] สาคโร สุคโตปิ จาติ อิเม ทฺเว มหาสตฺตา กเมน ติมิติมิงฺคลาทิมหาสตฺตา จ, ลาภาลาภาทีสุ อนญฺญสาธารณตฺตา มหนฺตตาทิภาวสงฺขาตสทิสตฺตยุตฺตา จ, อติคมฺภีรา อวคาหิตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา จ, อชฺฌาสยคมฺภีรตฺตา จ ทฺเวปิ อติคมฺภีรา โหนฺติ. เตสุ สาคโร อญฺชนสงฺกาโส, ชิโน จามีกรชฺชุติ สุวณฺณสทิสกนฺติยุตฺโต โหติ. เอตฺถ ปุพฺพทฺเธน ทฺวินฺนํ วตฺถูนํ สทิสตฺตํ วตฺวา อปรทฺเธน ตทุภยวตฺถุคตวิเสเสน เตสํ ทฺวินฺนมญฺญมญฺญโต วิเสสิตตฺตา สทิสตฺเต สทฺเทน วตฺตพฺเพ สติ อยํ อุภยพฺยติเรโก นาม. มหนฺตา สตฺตา มจฺฉกจฺฉปาทโย ยตฺถ สาคเรติ วา, มหนฺตํ สตฺตํ สมานภาโว ยสฺส สุคตสฺสาติ วา, อติสเยน คมฺภีราติ จ, อญฺชเนน สงฺกาโส สทิโสติ จ, จามีกรสฺส อิว ชุติ อสฺเสติ จ วากฺยํ.

246. “大”等偈。大海与善逝这二者皆为“大有情”（mahāsattā）：大海方面，是有提弥（Timi）、提弥伽罗（Timiṅgala）等大有情；善逝方面，是因在得失等方面无与伦比，而具有被称为“伟大”等状态的相似性。两者又都“极深邃”（atigambhīrā）：大海因难以测度而深邃，善逝因意乐深邃而深邃。其中，大海色如眼煤（añjana），胜者（jina）则为“纯金之辉”（cāmīkarajjuti），即具有黄金般的色泽。此处，偈颂的前半部分说明了两种事物的相似性，后半部分则通过两者各自的特质将它们相互区分，因此当相似性可用言语表达时，这被称为“双重差别”（ubhayabyatireka）。语句的解释是：或者“大海，其中有鱼、龟等大有情”；或者“善逝，他具有伟大的‘勤’（satta）与平等心（samānabhāvo）”；以及“极其深邃”；以及“与眼煤相似”；以及“他有如纯金般的光辉”。

---

คมฺมเอกพฺยติเรก

深奥的单重区别

---

๒๔๗.

247.

---

น สนฺตาปาปหํ เนวิ-จฺฉิตทํ มิคโลจนํ;

มุนินฺท นยนทฺวนฺทํ, ตว ตคฺคุณภูสิตํ.

鹿眼既不能消除苦恼，也不能给予所求；而牟尼尊者的双眼，却以那些功德为庄严。

---

๒๔๗. ‘‘นิ’’จฺจาทิ. มิคสฺส โลจนํ สนฺตาปํ กิเลสปริฬาหํ อปหนติ หึสตีติ สนฺตาปาปหํ น ภวติ. เนว อิจฺฉิตํ สคฺคโมกฺขสมฺปตฺตึ ททาตีติ เนวิจฺฉิตทํ. มุนินฺท ตว นยนานํ ทฺวนฺทํ ยุคฬํ ตุ เตหิ ยถาวุตฺเตหิ สนฺตาปาปหตฺตอิจฺฉิตทตฺตคุเณหิ ภูสิตมลงฺกตํ. เอตฺถ ปน มิคโลจนนยนานํ ทีฆตฺตาทินา สทิสตฺตํ ปตียเต. คมฺเม สทิสตฺเต เอกพฺยติเรโกยํ วุตฺตนเยน.

247. 以“不”（Na）等偈颂而言。鹿眼不能消除苦恼，即烦恼的焦热，因此它不是“苦恼的消除者”；它也不能给予所希望的天界与解脱的成就，因此不是“所愿的给予者”。牟尼尊者啊！您的双眼——那一对——却以如上所述的消除苦恼和给予所愿的功德而装饰、美化。在此，鹿眼和（佛陀的）眼睛的相似性，是就其长度等方面而言的。当此相似性是深奥的，这便是以所说的方式构成的“单重区别”。

---

๒๔๗. ‘‘น สนฺตา’’อิจฺจาทิ. มิคโลจนํ มิคโปตกจกฺขุยุคฬํ สนฺตาปาปหํ กิเลสสนฺตาปาปหํ น โหติ. อิจฺฉิตทํ โลเกหิ ปตฺถิตโลกิยโลกุตฺตรตฺถานํ ทายกํ [Pg.243] น โหติ. เห มุนินฺท ตว นยนทฺวนฺทํ ปน ตคฺคุณภูสิตํ ชนสนฺตาปาปหานาทิยถาวุตฺตคุเณหิ โสภิตํ โหติ, อิห สนฺตาปาปหนนาทีนํ ปฏิเสธทฺวาเรน อุปมาโนปเมยฺยภูตอุภยโลจนสงฺขาตวตฺถูนํ ทีฆปุถุลตาทิสทิสธมฺมํ สามตฺถิเยน ปกาเสตฺวา อปรทฺเธน สนฺตาปาปหนนาทิคุณเหตุ ชินนยนานํ วิสุํ กตตฺตา สทิสตฺเต คมฺมมาเน อยเมกพฺยติเรโก นาม. สนฺตาปํ อปหนติ หึ สตีติ จ, อิจฺฉิตํ ททาตีติ จ, เต จ เต คุณา จาติ จ, เตหิ ภูสิตนฺติ จ วากฺยํ.

247. “不除苦恼”等。鹿眼，即幼鹿的双眼，不能消除苦恼，即烦恼的焦热。它不能成为世人所求的世间与出世间利益的给予者。然而，牟尼尊者啊！您的双眼却以那些功德为庄严，以消除众生苦恼等如上所述的功德而焕发光彩。在此，通过否定（鹿眼）能消除苦恼等，从而含蓄地揭示了作为譬喻（鹿眼）和被喻者（佛眼）的两种眼睛在长度、宽度等方面的相似性；另一方面，由于胜者之眼具有消除苦恼等功德而被区别开来，当此相似性被领会时，这便名为‘单重区别’。（此中的）文句是：‘消除苦恼’，‘给予所愿’，‘那些功德’，以及‘以此庄严’。

---

คมฺมอุภยพฺยติเรก

深奥的双重区别

---

๒๔๘.

248.

---

มุนินฺทานน’มมฺโภช-เมสํ นานตฺต’มีทิสํ;

สุวุตฺตามตสนฺทายิ, วทนํ เน’ทิส’มฺพุชํ.

牟尼尊者的容颜与莲花，它们的差异是这样的：容颜能施予善说甘露，莲花则不能这样。

---

๒๔๘. ‘‘มุนินฺท’’อิจฺจาทิ. มุนินฺทานนํ อมฺโภชญฺเจติ ยานิ วตฺถูนิ กนฺตาทินา ปตียมานตฺตา สทิสตฺถานิ, เอสํ นานตฺตํ เภโท อีทิสํ. กถํ? วทนํ สุวุตฺตามตํ สทฺธมฺมามตํ สนฺททาตีติ สุวุตฺตามตสนฺทายิ, อมฺพุชํ ตุ เนทิสนฺติ. อิมินา เภเทน อิเมสํ วิสทิสตฺตา ‘‘เอส’’นฺตฺยาทินาหุ. ปตียมาเนน สทิสานีติ คมฺเม สทิสตฺเต อุภยพฺยติเรโกยํ วุตฺตนเยเนติ.

248. “牟尼尊者”等。牟尼尊者的容颜与莲花，这些事物因其可爱等特性而被认为是相似的。它们的差异、区别是这样的。如何？容颜能施予善说甘露，即正法甘露，因此是‘善说甘露的施予者’；而莲花则不是这样。由于此差异，经由‘它们的’等词语说明了它们的不相似。由于在所见上相似，当此相似性是深奥的，这便是以所说的方式构成的‘双重区别’。

---

๒๔๘. ‘‘มุนินฺท’’อิจฺจาทิ. มุนินฺทานนํ อมฺโภชญฺเจติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ นานตฺตํ อีทิสํ. กถนฺติ เจ? เอสํ ทฺวินฺนํ วทนํ สุวุตฺตามตสนฺทายิ สุฏฺฐุ วุตฺตตฺตา สุวุตฺตสงฺขาตสฺส สทฺธมฺมามตสฺส ทายกํ โหติ, อมฺพุชํ ตุ เอทิสํ น อีทิสํ น โหติ, ตาทิสํ ธมฺมามตํ น ททาตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอสํ นานตฺตมีทิส’’นฺติ วจเนน สุคนฺธกนฺติมตฺตาทีหิ คุเณหิ ทฺวินฺนมฺปิ เภโท นตฺถีติ คมฺมมานตฺตา ตํ ปกาเสตฺวา อปรทฺเธน วทนโต อมฺพุชสฺส, อมฺพุชโต วทนสฺส วิสุํ กตตฺตา สทิสตฺเต คมฺมมาเน อยมุภยพฺยติเรโก นาม. นานา อเนกปฺปการานํ [Pg.244] ภาโวติ จ, สาธุ วุตฺตมิติ จ, ตเมว อมตนฺติ จ, ตํ สมฺมา เทติ สีเลนาติ จ วากฺยํ.

248. “牟尼尊者”等。牟尼尊者的容颜与莲花，这两者的差异是这样的。若问如何？这两者之中，容颜是‘善说甘露的施予者’，因其善说，故能施予名为‘善说’的正法甘露；而莲花则不是这样，意即它不能给予那样的法甘露。通过‘它们的差异是这样的’这句话，揭示了这一点，因为可以领会到两者在香气、光泽等功德上并无差异；另一方面，由于莲花区别于容颜，容颜也区别于莲花，当此相似性被领会时，这便名为‘双重区别’。（此中的）文句是：‘种种’即多种多样的状态；‘善说’；‘彼即甘露’；以及‘以戒善施’。

---

๒๔๙.

249.

---

ปสิทฺธํ การณํ ยตฺถ, นิวตฺเตตฺวา’ญฺญการณํ;

สาภาวิกตฺต’มถ วา, วิภาพฺยํ สา วิภาวนา.

若舍弃已成立之因，而以他因；或者，显明其自然性，此即名为显明法（vibhāvanā）。

---

๒๔๙. วิภาวนํ สมฺภาเวติ ‘‘ปสิทฺธ’’มิจฺจาทินา. ยตฺถ อลงฺกติยํ ปสิทฺธํ โลกปฺปตีตํ การณํ กิญฺจิ นิวตฺเตตฺวา นิรสฺย อญฺญํ การณํ ปสิทฺธการณโต อญฺญํ นิมิตฺตํ วิภาพฺยํ อวคมฺยเต. ยตฺถ การณนฺตรํ นตฺถิ, ตตฺถ กา คตีติ อาห ‘‘สาภาวิกตฺต’’นฺติอาทิ. อถ วา ปกฺขนฺตเร, สาภาวิกํ ธมฺมตาสิทฺธํ, ตสฺส ภาโว สาภาวิกตฺตํ วิภาพฺยํ, สา ตาทิสี วิภาวนา วิญฺเญยฺยา, วิภาวียเต ปกาสียเต การณนฺตรํ สาภาวิกตฺตํ วา เอตายาติ, เอติสฺสนฺติ วา กตฺวา.

249. 他用“已成立”等词语来说明显明法。在某一修辞格中，当舍弃、否定了某个已成立的、世间公认的原因，而阐明了另一个原因，即不同于已成立原因的另一个缘由时，这便被领会。当没有其他原因时，其归趣为何？于是说“自然性”等。或者，在另一种情况下，自然（sābhāvika）即法性所成，其状态即是应被阐明的自然性。这样的法应被理解为显明法，因为它能阐明、揭示另一个原因或自然性。

---

๒๔๙. อิทานิ วิภาวนํ ทสฺเสติ ‘‘ปสิทฺธ’’มิจฺจาทินา. ยตฺถ อลงฺกาเร ปสิทฺธํ โลกปฺปตีตํ การณํ ตํตํคุณสาธนเหตุํ นิวตฺเตตฺวา ปฏิเสเธตฺวา อญฺญการณํ โลกปฺปสิทฺธการณโต อญฺญํ การณํ, อถ วา โน เจ ปสิทฺธการณโต อญฺญการเณ ลพฺภมาเน สาภาวิกตฺตํ ธมฺมตาสิทฺธคุณํ วิภาพฺยํ ปกาสนียํ โหติ, สา วิภาวนา นาม โหติ, การณนฺตรวิภาวนา สาภาวิกวิภาวนาติ ทุวิธา โหตีติ อธิปฺปาโย. อญฺญญฺจ ตํ การณญฺเจติ จ, สสฺส อตฺตโน ภาโวติ จ, เตน สมฺภูตมิติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ, วิภาวียติ อญฺญการณํ สาภาวิกตฺตํ วา เอตาย วิภาวนาย, เอติสฺสํ วิภาวนายนฺติ จ วาติ วิคฺคโห.

249. 现在，以“已成立”等词开始，作者阐明了显明法（vibhāvanā）。在某种修饰法中，否定或排除一个世间公认的、已成立的原因，而（通过暗示）建立另一个不同于世间公认原因的原因，以成就其特定品质；或者，当无法找到另一个不同于公认原因的原因时，便阐明其法尔如是、本性自成的特质，这便称为显明法。其意为：显明法有两种，即他因显明法与自性显明法。其语法分析（viggaho）为：“另一原因”；“其自身的性质”；“由彼而生”；“彼之性质”；或“另一原因或自性由此显明法而得以阐明”，或“于此显明法中（得以阐明）”。

---

การณนฺตรวิภาวนา

异因阐明

---

๒๕๐.

250.

---

อนญฺชิตา’สิตํ [Pg.245] เนตฺตํ, อธโร รญฺชิตา’รุโณ;

สมานตา ภมุ จา’ยํ, ชินา’นาวญฺฉิตา ตว.

尊眼未涂而绀黑，尊唇未染而丹红；胜者，尊眉未经修，自然弯曲且匀称。

---

๒๕๐. อุทาหรติ ‘‘อนญฺชิต’’อิจฺจาทิ. ชิน ตว เนตฺตญฺจ อนญฺชิตํ อญฺชนสลากาย ยวตฏฺฐีนมผุฏฺฐเมว อสิตํ กณฺหํ, อธโร จ อนญฺชิโตเยว ลาขาราคาทินา อรุโณ รตฺโต, อยํ ภมุ จ อนาวญฺฉิตา อุสฺสาเหน เยน เกนจิ อนามิตา สมานา สมานตา สุฏฺฐุ อานตา, ตโต สพฺพํ โลกิยํ ตเวติ. เอตฺถ ปสิทฺธการณมญฺชนาทิ, ตนฺนิวตฺตเนปิ การณนฺตรมตฺถาทินาวคมฺยเต, ตญฺจ กมฺมํ, การิยสฺส อการณตฺตาโยคโตติ การณนฺตรวิภาวนา’ยํ.

250. 作者举例说“未经涂抹”等等。胜者(Jina)啊！您的眼睛未经涂抹，未被眼药棒或大麦膏所触，却自然绀黑；您的下唇也未经虫胶红等物染色，却自然红润；这双眉毛未经任何刻意努力修饰，却自然弯曲，弧度优美。因此，一切世间之物都属于您。在此，眼药等是公认的原因，即使排除了这些原因，通过文义等也能了知存在另一个原因，那就是业(kamma)，因为果不可能无因而生。因此，这是异因阐明。

---

๒๕๐. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘อนญฺชิ’’จฺจาทินา. เห ชิน ตว เนตฺตํ ปกติมธุรํ นยนยุคฬญฺจ อนญฺชิตํ วิโลจนานํ กณฺหตฺตสาธนตฺถํ โลกปฺปสิทฺธอญฺชเนหิ อนญฺชิตํ สมานํ อสิตํ ภวนฺตรสิทฺเธน กุสลกมฺเมน นีลํ โหติ, อธโร จ อรญฺชิโต เกนจิ ราเคน อรญฺชิโต สมาโน อรุโณ รตฺโตโหติ, อยํ ภมุ จ อนาวญฺฉิตา เกนจิ วายาเมน อนามิตา สมานา สมานตา สุฏฺฐุ อานตา โหตีติ. เอตฺถ นยนอธรภมูนํ กณฺหรตฺตกุฏิลคุณสาธเน โลกปฺปสิทฺธานิ อญฺชนานิ การณานิ ปฏิเสเธตฺวา เนตฺตาทีนํ อสิตาทิภาวกถเนเนว การณวินิมุตฺตสฺส การิยสฺส โลเก อวิชฺชมานตฺตา อตฺถปฺปกรณาทินา อสิตาทิภาวสฺส การณํ นาม ปุพฺพชาติยํ สิทฺธกุสลกมฺมเมวาติ ปตียมานตฺตา อยํ การณนฺตรวิภาวนา นาม. น อญฺชิตนฺติ จ, น รญฺชิโตติ จ, น อาวญฺฉิโตติ จ วากฺยํ. นสทฺโท ปสชฺชปฏิเสเธ วตฺตเต. สํ สมฺมา อานตาติ วิคฺคโห.

250. 现在，作者以“未经涂抹”等词为例进行说明。胜者啊！您那双天生悦目的眼睛，虽未经世间流行的、用以染黑眼眸的眼药涂抹，却因他世成就的善业而自然绀黑；您的下唇虽未经任何染料染色，却自然红润；这双眉毛虽未经任何费力修饰，却自然弯曲，弧度优美。在此，虽然否定了世间公认的眼药等是成就眼黑、唇红、眉曲等特质的原因，但仅凭叙述眼眸等的绀黑等状态，便可知世间不存在无因之果。因此，通过文义与语境等可以推知，其绀黑等状态的原因，正是于过去生中成就的善业。这便称为异因阐明。句中的“未经涂抹”、“未经染色”、“未经修饰”等，“不”字用于断然否定(pasajjapaṭisedha)。“samānatā”的语法分析(viggaho)是：“saṃ”意为“完美地”(sammā)，“ānatā”意为“弯曲”。

---

สาภาวิกวิภาวนา

自性阐明

---

๒๕๑.

251.

---

น [Pg.246] โหติ ขลุ ทุชฺชนฺย-มปิ ทุชฺชนสงฺคเม;

สภาวนิมฺมลตเร,สาธุชนฺตูน เจตสิ.

纵然与恶人交往，在善者那本性更清净的心中，恶性确实不会生起。

---

๒๕๑. ‘‘น โหติ’’จฺจาทิ. ทุชฺชเนหิ สห สงฺคเม สมาคเม สตฺยปิ สาธุชนฺตูนํ สปฺปุริสานํ สภาเวน ตาทิเสน ปโยเคน วินาว นิมฺมลตเร อติสเยน นิมฺมเล เจตสิ ทุชฺชนฺยํ สุชเนตรภาโว น โหติ ตาทิสาติสยสาธุตฺตสมาโยคโตติ. อิห กิญฺจาปิ สภาวสทฺเทน สพฺพถา เหตุนิวตฺตนํ กตํ, ตถาปิ โยนิโสมนสิการาทิตถาวิธนิมิตฺตมตฺเถว. ตถาปิ โลโก ตมนเปกฺขมาโน, ปสิทฺธญฺจ การณํ ตาทิสมปสฺสนฺโต สาภาวิกํ ผลํ โวหรติ, ตทนุสาเรน จ สาภาวิกํ ผลํ วิภาพฺยเตติ, อยํ สาภาวิกผลวิภาวนา.

251. “不会发生”等（偈颂）的意思是：即使与恶人交往、相处，在善人(sappurisa)那无需造作、本性就更清净乃至极其清净的心中，恶性，即非善人的状态，也不会生起，这是因为他们与那样超胜的善性相应。在此，虽然用“本性”(sabhāva)一词完全排除了原因，但如理作意(yonisomanasikāra)等那样的征相依然存在。然而，世人不考虑它，也看不到那样一个公认的原因，便称之为“自然之果”，并且与此相应地，自然之果被阐明。这即是“自性果的阐明”(sābhāvikaphalavibhāvanā)。

---

๒๕๑. ‘‘น โหติ’’จฺจาทิ. ทุชฺชนสงฺคเม อปิ ทุชฺชเนหิ สห วาเส สติปิ สาธุชนฺตูนํ สภาวนิมฺมลตเร กิญฺจิ ปโยคํ วินา ปกติยา เอว อตินิมฺมเล เจตสิ ทุชฺชนฺยํ ทุชฺชนคุณํ ขลุ เอกนฺเตน น โหตีติ. อิห จิตฺตนิมฺมลเหตุภูตานํ โยนิโสมนสิการาทีนํ วิชฺชมานตฺเตปิ โลเกน ตํ การณํ อนเปกฺขิตฺวา อญฺญมฺปิ ปสิทฺธการณํ จิตฺตนิมฺมลการณมทิสฺวา สภาวสิทฺธํ นิมฺมลนฺติ โวหริยมานตฺตาเตเนว โลกโวหารานุสาเรน ‘‘สภาวนิมฺมลตเร’’ติ สพฺพากาเรน การณํ ปฏิเสธํ กตฺวา สภาวสิทฺธนิมฺมลตฺตสงฺขาตผลสฺส ปกาสิตตฺตา อยํ สาภาวิกผลวิภาวนา นาม. ทุชฺชนานํ ภาโวติ จ, สสฺส อตฺตโน ภาโวติ จ, เตน นิมฺมลตรนฺติ จ วากฺยํ.

251. “不会发生”等（偈颂）的意思是：即使与恶人交往或共住，在善者那无需任何造作、本性就极其清净的心中，恶性——恶人的品性——确实完全不会生起。在此，即使存在如理作意等令心清净的因，世人也不考虑它，并且因为看不到其他公认的令心清净的原因，就称之为“本性成就的清净”。正是根据这种世俗说法，通过“本性更清净”一语，在各方面否定了（外在）原因，从而彰显了“本性成就的清净”之果，这即名为“自性果的阐明”。词语分析：dujjanyaṃ是“恶人的状态”；sabhāva是“自己的状态”；nimmalatara是“比那更清净”。

---

๒๕๒.

252.

---

ชนโก [Pg.247] ญาปโก เจติ,ทุวิธา เหตโว สิยุํ;

ปฏิสงฺขรณํ เตสํ,อลงฺการตโย’ทิตํ.

因(hetu)有二种：生起因(janaka)与指示因(ñāpaka)。对它们的阐明，被称为一种庄严（修辞）。

---

๒๕๒. เหตุํ นิทฺทิสติ ‘‘ชนโก’’อิจฺจาทินา. ชนโก ภาวาภาวรูปสฺส นิพฺพตฺยาทิการิยสฺส การโก ญาปโก วิชฺชมานสฺเสว กสฺสจิ สมฺพนฺธโต กุโตจิ ปฏิโพธโก จาติ เหตโว ทุวิธา สิยุํ. นนุ กิเมตฺถ อสนํ, เกวลํ ‘‘อเนเนตํ กรียตี’’ติ สรูปกถนมตฺต, วิเสโส ตุ น โกจิ วิเสสรูโป วาจาลงฺกาโรติ วิเสสํ โยชยติ ‘‘ปฏี’’ติอาทินา. เตสํ การิยุปฺปาทโยคีนํ เหตูนํ ปฏิสงฺขรณํ อุปพฺรูหนํ วิสิฏฺฐภาเวน ปริผุฏํ กตฺวา ยาถาวโต กถนํ อลงฺการตาย พนฺธภูสนรูเปน อุทิตํ อภิหิตํ วิเสสรูปตฺตา, น ปเนเตเนตํ กรียตีติ.

252. 他以“生起因”等（偈颂）来指出因。生起因(janaka)是对于有或无形态的、能被生成等作用的造作者；指示因(ñāpaka)是对于已存在者，通过某种关联，从某处而来的指示者。因此，因有二种。（有人会问：）“难道这不就只是‘由此而成此’这样一种对自性的陈述吗？并没有任何特别之处，也不是一种特别的语言庄严。”为了说明其特别之处，他用“阐明”(paṭisaṅkharaṇaṃ)等词来连接。对那些能够产生结果的因进行阐明、增强，以一种特殊的方式使其圆满，并如实地叙说，这因其特殊性而被说成、被称为一种庄严，一种构文的装饰，而不仅是“由此而成此”。

---

๒๕๒. อิทานิ เหตฺวาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘ชนโก’’จฺจาทินา. ชนโก จ กสฺสจิ ‘‘สตฺตา อสตฺตา’’ติ วุตฺตสฺส ภาวาภาวสงฺขาตการิยสฺส ชนกเหตุ จ ญาปโก จ กสฺสจิ วิชฺชมานตฺตํ อญฺเญน เกนจิ สมฺพนฺเธน อวโพเธนฺโต ญาปกเหตุ จาติ เอวํ เหตโว ทุวิธา สิยุํ. อิห ผลปกาสกเหตุมฺหิ วุจฺจมาเน ‘‘อิมินา เหตุนา อิทํ ผลํ ชาต’’นฺติ สรูปกถนมตฺตํ วินา วิเสสรูปาลงฺกาโร อิธ นตฺถีติ อาสงฺกิย อลงฺการสรูปวิเสโส เอโสติ ทสฺเสตุมปรทฺธมาห. เตสํ ผลปกาสนขมานํ เหตูนํ ปฏิสงฺขรณํ วิสิฏฺฐภาเวน ปกาสํ กตฺวา ตตฺวโต กถนํ อลงฺการตาย อลงฺการสภาเวน อุทิตํ ปสิทฺธํ โหติ, กวีหิ ปตฺถิตํ วา โหติ. สาลิองฺกุราทีนํ สาลิพีชาทโย วิย ชนฺยสฺส อจฺจนฺโตปการโก ชนกเหตุ [Pg.248] นาม, วิชฺชมานอคฺคิอาทีนํ ธูมาทโย วิย กสฺสจิ วิชฺชมานตฺตญาปโก ญาปกเหตุ นาม. อลงฺการสฺส ภาโว อลงฺการตา. อลงฺการตยาติ ฉนฺทํ นิสฺสาย มตฺตาหานิ.

252. 现在，他以“生起因”等（偈颂）来开示因庄严（hetvālaṅkāra）。生起因（janakahetu）是对于被称为“存在”或“不存在”的，名为有与无之果的生起者；指示因（ñāpakahetu）是通过某种关联来告知某物存在的指示者。因此，因有二种。在此，当说到能彰显结果的因时，有人会怀疑：“除了‘此果从此因而生’这样一种对自性的陈述外，这里并没有特别的庄严。”为了表明这确实是一种特别的庄严形态，他说了（偈颂的）后半部分。对那些能够彰显结果的因进行阐明，以一种特殊的方式来揭示，并如实地叙说，这以庄严之名、以庄严之性而被称说，是公认的，或是诗人们所期求的。名为生起因者，是对所生之物有极大助益者，犹如稻种之于稻芽等；名为指示因者，是某物存在状态的指示者，犹如烟之于已存在的火等。庄严的状态即是“庄严性”（alaṅkāratā）。（偈颂中的）“alaṅkāratayo”是由于格律而导致的音节减省。

---

๒๕๓.

253.

---

ภาวาภาวกิจฺจวสา,จิตฺตเหตุวสาปิ จ;

เภทา’นนฺตา อิทํ เตสํ,มุขมตฺตนิทสฺสนํ.

依有与无的作用，亦依种种奇特的因，其区别无穷。此仅为对彼等的入门开示。

---

๒๕๓. อุทาหรติ ‘‘ภาว’’อิจฺจาทิ. ภาโว สตฺตา จ, อภาโว อสตฺตา จ, เตเยว กิจฺจานิ เตสํ วเสน จ, จิตฺตา ปสิทฺธเหตุวิปรีตา อจฺฉริยารหา เหตโว เตสํ วเสนาปิ จ เภทา เหตุวิกปฺปา อนนฺตา อนววิโย, ยโต เอวํ ตสฺมา เตสํ เหตูนํ อิทํ มุขมตฺตนิทสฺสนํ, ตสฺมา ตมฺมุเขน สกฺกา เหตุวิเสเส ปวิสิตุนฺติ.

253. 他举例说：“有”等等。“有”是存在，“无”是不存在。凭借它们的作用，以及凭借那些与已知原因相反的、值得惊叹的种种奇特之因，因的差别无量无穷。因此，这只是对这些因的入门性展示，通过这个入门，可以进入各种具体的因。

---

๒๕๓. ‘‘ภาวา’’อิจฺจาทิ. ภาวาภาวกิจฺจวสา ภาวอภาวสงฺขตสตฺตาอสตฺตากฺริยาวเสน จ, จิตฺตเหตุวสาปิ จ ปสิทฺธเหตุโน วิรุทฺเธน อจฺฉริยเหตูนํ ปเภเทน จ, เภทา เหตุวิเสสา อนนฺตา ยสฺมา อปริยนฺตา โหนฺติ, ตสฺมา อิทํ วกฺขมานํ เตสํ เหตูนํ มุขมตฺตนิทสฺสนํ อวเสสเหตูนํ โอคาหณทฺวารมตฺตสฺส นิทสฺสนํ โหติ. ภาโว จ อภาโว จาติ จ, เตเยว กิจฺจานีติ จ, เตสํ วโส เภโทติ จ, จิตฺตา วิจิตฺตา จ เต เหตโว จาติ จ, เตสํ วโสติ จ, มุขเมว มุขมตฺตํ, มุขญฺจ ตํ วา มตฺตํ สามญฺญญฺเจติ จ, ตสฺส นิทสฺสนมิติ จ วากฺยํ. มตฺตสทฺโท อวธารเณ สามญฺเญ วา วตฺตเต.

253. “有”等等。凭借有与无的作用力，即凭借名为“有”与“无”的存在与不存在的活动，也凭借种种奇特之因的力量，即与已知之因相反的、令人惊叹的诸因的差别，因的具体差别无量无边。因此，这即将要说的，只是对那些因的入门性展示，即指示了进入其余诸因的门径。此偈颂可分析为：“有与无”、“彼等的作用”、“其差别依于彼等之力”、“种种奇特的因”、“依于彼等之力”。而“入门性展示”（mukhamattanidassanaṃ）一句可分析为：“仅是入门”或“入门与泛指”，此即对它的展示。“matta”一词，用于限定或泛指。

---

๒๕๔.

254.

---

ปรมตฺถปกาเสก-[Pg.249] รสา สพฺพมโนหรา;

มุนิโน เทสนา’ยํ เม,กามํ โตเสติ มานสํ.

显明究竟义是其唯一作用，令一切心喜悦；这牟尼的教法，令我的心意极其满足。

---

ภาวกิจฺโจ การกเหตุ.

具有令其存在之作用的能作因。

---

๒๕๔. อุทาหรติ ‘‘ปรมตฺถ’’อิจฺจาทิ. ปรมตฺถสภาวสฺส นามรูปาทิโน ปกาโสเยว เอกรโส อสหายกิจฺจํ ยสฺสา สา ตาทิสี. สพฺเพสํ มโน หรตีติ สพฺพมโนหรา มุนิโน อยํ เทสนา เม มานสํ จิตฺตํ กามเมกนฺเตน โตเสตีติ อยํ ภาวกิจฺโจ การกเหตุ สนฺโตสสตฺตาย การณโต.

254. 他举例说：“究竟”等。显明具有究竟自性的名色等法，是其唯一的作用（ekarasa），即独立的功能（asahāyakiccaṃ），（教法）就是如此。因为它能摄取一切众生之心，所以是“令一切心喜悦”（sabbamanoharā）。“这牟尼的教法，令我的心意完全、彻底地满足。”——这即是具有‘令其存在’之作用的能作因，因为它是令满足得以存在的原因。

---

๒๕๔. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘ปรมตฺถ’’อิจฺจาทินา. ปรมตฺถปกาเสกรสา นามรูปขนฺธอายตนาทิอุตฺตมตฺถานํ ปกาสนสงฺขาต อสหายกิจฺจวตี สพฺพมโนหรา โวหารานุรูเปน วิสยภาวูปคมเนน สพฺเพสํ มโนหรา มุนิโน อยํ เทสนา เม มยฺหํ มานสํ กามํ เอกนฺเตน โตเสตีติ. พุทฺธสฺส ธมฺมเทสนา ปุพฺเพ อวิชฺชมานสฺส สนฺโตสสฺส สตฺตาสงฺขาตสมุปฺปาทํ กโรตีติ การกเหตุ นาม โหติ. สา จ เทสนา ‘‘มานสํ โตเสตี’’ติ เอตฺตเกน อทสฺเสตฺวา ‘‘ปรมตฺถปกาเสกรสา’’ติ สวิเสสนํ กตฺวา วุตฺตตฺตา อลงฺกาโรติ อภิมตา. เอโก จ โส รโส เจติ จ, ปรมตฺถปกาโสเยว เอกรโส เอกกิจฺจมสฺเสติ จ วิคฺคโห. ภาวกิจฺโจ ภาวสงฺขาตํ สตฺตากิจฺจํ กตฺวา ปวตฺโต การกเหตุ ชนกเหตุ.

254. 现在，他以“究竟”等（偈颂）来举例。“显明究竟义是其唯一作用”（Paramatthapakāsekarasā）是指，具有名为“开显名色、蕴、处等胜义”的独立功能。“令一切心喜悦”（sabbamanoharā）是指，通过随顺世俗言说而成为所缘，从而令一切众生心生喜悦。“这牟尼的教法，令我、我自己的心意完全、彻底地满足。”佛陀的法教，使先前不存在的满足得以生起，即令其“存在”，因此称为“能作因”。并且，该教法并非仅以“令心意满足”来表述，而是加上了“显明究竟义是其唯一作用”的修饰语，因此被认为是“庄严”（alaṅkāra）。其语法分析（viggaha）是：“彼作用是唯一的”，以及“显明究竟义即是唯一作用，其功能是唯一的”。“具有‘令其存在’之作用的能作因”是指通过完成名为“令其存在”的作用而运作的能作因，即生起因。

---

๒๕๕.

255.

---

ธีเรหิ สห สํวาสา, สทฺธมฺมสฺสา’ภิโยคโต;

นิคฺคเหนิ’นฺทฺริยานญฺจ, ทุกฺขสฺสุ’ปสโม สิยา.

与智者共住、勤修正法、以及调伏诸根，苦便得以止息。

---

อภาวกิจฺโจ การกเหตุ.

具有令其不存在之作用的能作因。

---

๒๕๕. ‘‘ธีเรหิ’’จฺจาทิ. [Pg.250] ธีเรหิ สปฺปญฺเญหิ สห สํวาสา สํสคฺเคน จ, สทฺธมฺมสฺส สมฺพุทฺธเทสิตสฺส อภิโยคโต อภฺยาเสน จ, อินฺทฺริยานํ จกฺขาทีนํ นิคฺคเหน วิสยปฺปวตฺตินิโรธรูเปน วิชเยน จ เหตุนา ทุกฺขสฺส ปญฺจกฺขนฺธสงฺขตสฺส อนุปฺปาทนิโรธสงฺขาโต อุปสโม สิยา ภเวยฺยาติ อยํ อภาวกิจฺโจ การกเหตุ อนุปฺปาทนิโรธสงฺขาตสฺส อภาวสฺส การณโต.

255. “智者”等（偈颂）是指：凭借与具慧的智者共住、交往，凭借勤修、实践正自觉者所教导的正法，以及凭借对眼等诸根的调伏——即以止息其流向外境之活动的形式而取得胜利——以此为因，名为五蕴的苦，其名为“不生与息灭”的止息，就会发生。这即是具有‘令其不存在’之作用的能作因，因为它造成了名为“不生与息灭”的“不存在”。

---

๒๕๕. ‘‘ธีเรหิ’’จฺจาทิ. ธีเรหิ สห สํวาสา สมคฺควาเสน จ, สทฺธมฺมสฺส พุทฺธเทสิตสฺส อภิโยคโต นิรนฺตราภฺยาเสน จ, อินฺทฺริยานํ จกฺขุอาทีนํ นิคฺคเหน รูปาทิอารมฺมเณสุ สุภาทิคฺคหณสฺส นิวารเณน จาติ อิเมหิ การเณหิ ทุกฺขสฺส ขนฺธายตนาทิกสฺส อุปสโม อนุปฺปาทนิโรโธ ขนฺธปรินิพฺพานํ วา สิยาติ. อภิณฺหโส โยโคติ วิคฺคโห. อภาวกิจฺโจ ทุกฺขสฺส อุปสมสงฺขาตํ อสตฺตากิจฺจํ กตฺวา ปวตฺโต การกเหตุ อวิชฺชมานสงฺขาตาย อสตฺตาย อุปฺปาทนโต ชนกเหตุ นาม. อภาโว กิจฺจมสฺเสติ จ, การโก จ โส เหตุ จาติ จ วากฺยํ. ภาวกิจฺโจปิ วุตฺตพฺยติเรกโต ญายติ.

255. “智者”等（偈颂是指）：凭借与智者共住，以及和合而住；凭借勤修、不断实践佛陀所教导的正法；以及凭借对眼等诸根的调伏，即防止在色等所缘上取著净相等——由于这些原因，蕴、处等苦的止息，即不生与息灭，或蕴的般涅槃，就会发生。（“abhiyoga”）的语法分析（viggaha）是“不断地致力”。“具有‘令其不存在’之作用的能作因”，是指通过完成名为“苦的止息”的“不存在”作用而运作的能作因；因为它能生成名为“不存在”的“无”，所以是生起因。其句义分析是：“不存在是其作用”，以及“彼既是作者又是原因”。具有‘令其存在’之作用的（能作因），也可由上述的反面而得知。

---

๒๕๖.

256.

---

มุนินฺท จนฺทสํวาทิ-กนฺตภาโวปโสภินา;

มุเขเนว สุโพธํ เต, มนํ ปาปาภินิสฺสฏํ.

牟尼主，你那与月亮相似、可爱庄严的面容，使你那远离诸恶的心意极易被理解。

---

ภาวกิจฺโจ ญาปกเหตุ.

具有令其存在之作用的指示因。

---

๒๕๖. ‘‘มุนินฺทิ’’จฺจาทิ. มุนินฺเทติ อามนฺตนํ. เต ตว จนฺทสํวาทินา จนฺทสทิเสน กนฺตภาเวน อุปโสภินา โสภมาเนน มุเขเนว ปาเปหิ ราคาทีหิ อภินิสฺสฏํ พฺยปคตํ มนํ จิตฺตํ สุโพธํ สุฏฺฐุ วิญฺญายตีติ อยํ ภาวกิจฺโจ ญาปกเหตุ อวโพธสตฺตาย ญาปนโต.

256. “牟尼主”等。“牟尼主”是称呼语。由你那与月亮相似、可爱庄严的面容，你那远离贪(rāga)等诸恶的心意便极易被理解。这是有作的能知因(bhāvakicco ñāpakahetu)，因为它告知了觉悟的存在。

---

๒๕๖. ‘‘มุนินฺท’’อิจฺจาทิ. เห มุนินฺท เต ตว จนฺทสํวาทิกนฺตภาโวปโสภินา จนฺทกนฺตภาวสทิเสน กนฺตภาเวน โสภมาเนน มุเขน มนํ ตุยฺหํ จิตฺตํ ปาปาภินิสฺสฏํ ราคาทีหิ กิเลเสหิ นิกฺขนฺตนฺติ สุโพธํ สุฏฺฐุ วิญฺญายตีติ. อิห มุขํ มนกนฺตภาวสมฺพนฺเธน สมนฺนาคตํ สยํ วิชฺชมานเมว กิเลสาปคมสฺส อวโพธสตฺตํ ญาเปตีติ ภาวกิจฺโจ ญาปกเหตุ นาม ชาโต. จนฺเทน อเภโทปจารโต จนฺทลาวณฺเยน สํวาที สทิโสติ จ, โส จ โส กนฺตภาโว เจติ จ, เตน อุปโสภิโตติ จ, ปาเปหิ อภินิสฺสฏนฺติ จ วากฺยํ.

256. “牟尼主”等。牟尼主啊，由你那以与月亮可爱之美相似的可爱之美而庄严的面容，你的心意，即你的心，已远离罪恶，已从贪等烦恼(kilesa)中解脱，便极易被理解。在此，面容本身就具备与心意可爱之美相关的特质，它自然地显示出烦恼已除的觉悟，因此成为所谓的有作的能知因。‘与月亮不加区分地使用比喻’是指‘与月亮的光泽相似’；以及‘它就是那种可爱之美’；以及‘以此而庄严’；以及‘远离诸恶’：这是对此句的分析。

---

๒๕๗.

257.

---

สาธุหตฺถารวินฺทานิ, สงฺโกจยติเต กถํ;

มุนินฺท จรณทฺวนฺท-ราคพาลาตโป ผุสํ.

牟尼主，你双足的赤色晨光，触及善士之手莲花，如何使之收缩？

---

อยุตฺตการี จิตฺตเหตุ.

不当行奇特因。

---

๒๕๗. ‘‘สาธุ’’อิจฺจาทิ. มุนินฺท เต จรณานํ ทฺวนฺทสฺส ราโค พาโล จ โส อาตโป เจติ ราคพาลาตโป ตรุณกิรณสมูโห โลหิตตฺตาทินา สาธูนํ หตฺถารวินฺทานิ กนฺตาทินา ผุสํ วิสาริตฺเตนา’มสนฺโต กถํ สงฺโกจยติ มกุลยติ, อญฺชลิปณามพนฺเธน อยุตฺตเมตํ. พาลาตโป หิ ปทุมานมุมฺมีลนเหตุ, อยํ ตุ อปุพฺโพ พาลาตโป โย ปทุมานิ นิมีเลตีติ อนุจิตการิยการณา อยุตฺตการี จิตฺตเหตุ, เอวํวิโธ วิญฺเญยฺโย ภาวกิจฺจตฺเตปีติ.

257. “善哉”等。牟尼主，你双足的赤色晨光(rāgabālātapo)——即由其红色等特征而形成的初生光芒——触及并遍布善士们可爱的手莲花，如何能使它们收缩、闭合成蕾？（这是指）以合掌礼敬的方式（收缩），这是不恰当的。因为晨光本是使莲花开放的原因，而这却是前所未有的晨光，竟使莲花闭合。由于它造成了不相称的行为，因此是“不当行奇特因”(ayuttakārī cittahetu)。应当理解，即使在有作(bhāvakicca)中，也有此类情况。

---

๒๕๗. ‘‘สาธุ’’อิจฺจาทิ. เห มุนินฺท เต ตว จรณทฺวนฺทราคพาลาตโป ปาทยุคฬสฺส อรุณวณฺณสงฺขตอภินวสูริยกิรโณ สาธุหตฺถารวินฺทานิ สุชนานํ กรปทุมานิ ผุสํ อตฺตโน สพฺพพฺยาปิตฺตา ผุสนฺโต กถํ สงฺโกจยติ กรสมฺปุฏรูเปน มกุลยตีติ. พาลาตโป นาม ปทุมวิกสนํ วินา สงฺโกจนํ น กโรติ, เอโส อาตโป อจฺฉริโย วิจิตฺโตติ คมฺยมานตฺตา อยุตฺตสงฺโกจสตฺตากรณโต อยํ อยุตฺตการี จิตฺตเหตุ [Pg.252] นาม. อยุตฺตํ กโรตีติ จ, จิตฺตญฺจ ตํ เหตุ จาติ จ วากฺยํ.

257. “善哉”等。牟尼主啊，你双足的赤色晨光，即你双足赤红色的新日光，以其遍在性触及善士们的手莲花，如何能使之以合掌之形收缩成蕾？名为晨光者，只会使莲花开放，而不会使其收缩。这晨光真是奇妙，因为它造成了不应有的收缩，因此这被称为“不当行奇特因”。‘行不当之事’以及‘那奇特的因’是对此句的分析。

---

๒๕๘.

258.

---

สงฺโกจยนฺติ ชนฺตูนํ, ปาณิปงฺเกรุหานิ’ห;

มุนินฺทจรณทฺวนฺท-นขจนฺทาน’มํสโว.

牟尼主双足之指甲月光，在此世间使众生之手莲花收缩。

---

ยุตฺตการี จิตฺตเหตุ.

当行奇特因。

---

๒๕๘. ‘‘สงฺโกจยนฺติ’’จฺจาทิ. มุนินฺทสฺส ปาทานํ ทฺวนฺเท นขา เอว จนฺทา กนฺตาทินา เตสํ อํสโว กิรณา อิห โลเก ชนฺตูนํ สตฺตานํ ปาณโย เอว ปงฺเกรุหานิ กนฺตาทินา สงฺโกจยนฺติ ปณามกรณสมฺปุฏรูเปน มิลียนฺตีติ ยุตฺตการี จิตฺตเหตุ จนฺทโต ปงฺกชสงฺโกจสฺส อุจิตตฺตา. วุตฺตนเยปีติ.

258. “收缩”等。牟尼主双足上的指甲，因其可爱等特质而如月亮，其光芒(aṃsavo)在此世间，使众生(jantū)之手——因其可爱等特质而如莲花——以行礼合掌之形收缩闭合。这是“当行奇特因”(yuttakārī cittahetu)，因为月亮使莲花收缩是恰当的。如前所述。

---

๒๕๘. ‘‘สงฺโก’’อิจฺจาทิ. มุนินฺทจรณทฺวนฺทนขจนฺทานํ สมฺพุทฺธสฺส ปาททฺวนฺเท นขาวลิสงฺขาตานํ จนฺทานํ อํสโว รํสโย อิห โลเก ชนฺตูนํ ปาณิปงฺเกรุหานิ สงฺโกจยนฺติ กรสมฺปุฏากาเรน สงฺโกจยนฺติ มกุลํ กโรนฺตีติ. จนฺทกิรเณหิ กตฺตพฺพาย เอว ปทุมสงฺโกจสตฺตาย กตตฺตา จ, ปกติจนฺทกิรณกตฺตพฺพกิจฺจสฺส จนฺทมรีจิสมานอญฺญาทิฏฺฐปุพฺพวิจิตฺรอํสูหิ กตตฺตา จ อยํ ยุตฺตการี จิตฺตเหตุ นาม. ปาณโย จ เต ปงฺเกรุหานิ เจติ จ, มุนินฺทสฺส จรณทฺวนฺทมิติ จ, ตสฺมึ นขานีติ จ, เตว จนฺทาติ จ วากฺยํ.

258. “收缩”等。牟尼主双足之指甲月光，即正等觉者双足上指甲串所成的月亮之光芒，在此世间使众生之手莲花收缩，以合掌之形收缩，使其成为花苞。因为莲花收缩之事本应由月光所为，且此[收缩]确实发生了；又因为普通月光所应做之事，是由与月光相似、前所未见、奇妙的其他光芒所完成，因此这被称为“当行奇特因”。‘手即是莲花’、‘牟尼主之双足’、‘其上的指甲’、‘它们即是月亮’：这是对此句的分析。

---

๒๕๙.

259.

---

อุทฺทิฏฺฐานํ ปทตฺถานํ, อนุทฺเทโส ยถากฺกมํ;

สงฺขฺยาน’มิติ นิทฺทิฏฺฐํ, ยถาสงฺขฺยํ กโมปิ จ.

已列举之词义，依序重述，这被称为“数说”(saṅkhyāna)，也称为“如数说”(yathāsaṅkhyaṃ)或“次第”(kama)。

---

๒๕๙. กมํ วิวริตุมุปกฺกมติ ‘‘อุทฺทิฏฺฐาน’’มิจฺจาทิ. อุทฺทิฏฺฐานํ ปุพฺเพ วุตฺตานํ ปทตฺถานํ วตฺถูนํ เกสญฺจิ ยถากฺกมํ อุทฺเทสกฺกมานติกฺกเมน [Pg.253] อนุทฺเทโส ปุน อตฺถนฺตรนิทฺเทสนเยน อนุกถนํ ‘‘สงฺขฺยาน’’มิตฺยปิ จ, ‘‘ยถาสงฺขฺย’’มิตฺยปิ จ นิทฺทิฏฺฐํ วุตฺตํ. วิเธยฺยตฺตา เตสํ ปธานตฺตมิติ ตทเปกฺขาย นปุํสกตฺตํ, อนุวทิตพฺพตฺตานุทฺเทสสฺสาปฺปธานตฺตมิติ น ปุลฺลิงฺคปริคฺคโห. ‘‘กโม’’อิจฺจปิ นิทฺทิฏฺโฐติ ลิงฺควิปริณาโม.

259. 为了解释次第，（作者）开始说“已列举的”等语。对于先前已说的某些词义和事物，依序进行随说，即不超越列举的次第，以解释另一层意义的方式再次叙述，这也被称为“数说”，也被称为“如数说”。因为它们是应被说明的，是主要的，所以（动词）根据它们而使用中性。因为随说是应被复述的，是次要的，所以不采用阳性。“次第”也被说明，这是词性的变化。

---

๒๕๙. อิทานิ กมาลงฺการํ อุทฺทิสติ ‘‘อุทฺทิฏฺฐาน’’มิจฺจาทินา. อุทฺทิฏฺฐานํ ปฐมกถิตานํ ปทตฺถานํ ยถากฺกมํ อุทฺทิฏฺฐกฺกมมนติกฺกมฺม อนุทฺเทโส อตฺถนฺตรํ นิสฺสาย ปุนกถนํ ‘‘สงฺขฺยาน’’มิติ จ, ‘‘ยถาสงฺขฺย’’มิติ จ นิทฺทิฏฺฐํ, กโมปิ จ นิทฺทิฏฺโฐ. เอตฺถ ปสิทฺธํ อนุทฺเทสํ ปุพฺพทฺเธน อนุวทิตฺวา อปฺปสิทฺธํ กมมฺปิ กมปริยายํ สงฺขฺยานยถาสงฺขฺยทฺวยมฺปิ อปรทฺเธน วิทธาติ. เอตฺถ วิธาตพฺพํ ทสฺเสตุํ อนุวาทสฺส อาหริยมานตฺตา อนุวาโท อปฺปธาโน, วิธาตพฺโพ ปธาโน. ยญฺหิ วิธาตพฺพํ, ตํ ปธานํ, อิตรมปฺปธานนฺติ อิมินา การเณน วุจฺจติ. ตสฺมา ‘‘นิทฺทิฏฺฐ’’นฺติ ‘‘สงฺขฺยานํ, ยถาสงฺขฺย’’นฺติ ทฺวยํ อเปกฺขาย (ตสฺส อปฺปธานตฺตา) นปุํสกํ โหติ. ‘‘กโม’’ติ อเปกฺขาย ‘‘นิทฺทิฏฺโฐ’’ติ ปุลฺลิงฺโค โหติ. อปฺปธาโน อนุทฺเทโสติ นาเปกฺขติ. กมมนติกฺกมฺมาติ จ, สงฺขฺยาย อนภิกฺกโมติ จ วากฺยํ.

259. 现在以“已列举的”等语来说明次第修饰法(kamālaṅkāra)。对于最初已说的词义，不超越其列举次第而依序进行随说，即依据其他意义再次叙述，这被称为“数说”，也被称为“如数说”；次第也被说明。在此，（作者）用前半颂复述广为人知的随说，用后半颂说明不那么广为人知的次第，以及次第的同义词，即数说与如数说二者。在此，为了显示应被说明者，由于复述(anuvāda)是被引用的，所以复述是次要的，应被说明者是主要的。因为凡是应被说明的，才是主要的，其他的则不重要——由于这个原因而这么说。因此，“已说明”(niddiṭṭhaṃ)一词，是考虑到“数说、如数说”二者而用中性。考虑到“次第”(kamo)，“已说明”(niddiṭṭho)则用阳性。它不考虑次要的随说。这是“不超越次第”和“不违背数说”的句子。

---

๒๖๐.

260.

---

อาลาปหาสลีลาหิ, มุนินฺท วิชยา ตว;

โกกิลา กุมุทานิ โจ-ปเสวนฺเต วนํ ชลํ.

牟尼主，您以言笑之优雅而胜利；杜鹃栖于林，白莲依于水。

---

๒๖๐. ตมุทาหรติ ‘‘อาลาปิ’’จฺจาทินา. มุนินฺท ตว อาลาปหาสา จ เตสํ ลีลาหิ, อุทฺเทโสยํ. วิชยา โกกิลกุมุทานํ ปราภเวน โกกิลา กรวีกา กุมุทานิ จ, ยโถทฺเทสมนุทฺเทโสยํ วุตฺตาเปกฺขาย. วกฺขมานาเปกฺขาย ตุ อยมฺปิ อุทฺเทโสว, ‘‘โกกิลา วนํ, กุมุทานิ ชล’’มิติ ยโถทฺเทสมนุทฺเทโสยํ. อุปเสวนฺเต อิว นิสฺสยนฺติ มญฺเญ. อิติ วตฺถุโต เอว สมฺภโว อิเวติ [Pg.254] ปริกปฺปเต. ยชฺเชวํ ปริกปฺปนาย กถํ ยถาสงฺขฺยนฺติ เจ? อตฺโรจฺจเต – ยตฺถาลงฺการนฺตรมปิ ปตียเต. ตตฺถุทฺเทสานุรูปานุทฺเทสสมฺภเว สงฺขฺยานเมวาลงฺกาโร โวหรียเต ตสฺเสว มุขฺยโต วตฺตุมิจฺฉิตตฺตา. ยตฺถาลงฺการนฺตรํ น คมฺยเต, ตตฺถ อจฺจนฺตเมว กโมติ วิญฺเญยฺยํ.

260. 他以“ālāpa”等（偈颂）为例。‘牟尼主(Muninda)，您的言谈和微笑以及它们的优雅’，这是总说(uddesa)。‘胜利’是指（您的言谈和微笑）胜过了杜鹃、迦陵频伽(karavīka)和白莲；就已说者而言，这是相应的随说(anuddesa)。而就将说者而言，这（杜鹃、白莲）也是总说；‘杜鹃（栖于）林，白莲（依于）水’，这是与总说相应的随说。‘依附’(upasevante)的意思，我认为是‘仿佛在依靠’。因此，这是将事实上可能发生的事，构想为‘仿佛’如此。如果这样构想，又怎么是‘如数’(yathāsaṅkhya)呢？于此，答曰：在也出现其他修辞格的情况下，如果总说与随说之间可能相应，那么‘数说’(saṅkhyāna)本身就被称为修辞格，因为这才是主要意图表达的。在不理解为其他修辞格之处，则应知其纯粹是‘次第’(kama)。

---

๒๖๐. อุทาหรติ ‘‘อาลาปิ’’จฺจาทินา. เห มุนินฺท เต ตว อาลาปหาสลีลาหิ มธุรสรลีลาหิ สทฺธึ มนฺทหสิตลีลาหิ สญฺชาตา วิชยา ชยเหตุ โกกิลา กรวีกา จ กุมุทานิ เกรวานิ จ วนํ ชลญฺจ กเมน อุปเสวนฺเต อิว นิสฺสยํ กโรนฺตีติ มญฺเญติ. เอตฺถ ‘‘อาลาปหาสลีลาหี’’ติ อุทฺเทโส, ‘‘โกกิลา กุมุทานี’’ติ วุตฺตาเปกฺขาย อนุทฺเทโส, ‘‘วนํ ชล’’นฺติ วกฺขมานาเปกฺขาย อุทฺเทโสว โหติ, ตตฺวโต อีทิสวิชเยน โกกิลาทีนํ วนาทินิสฺสยการณาภาวโต อิวสทฺทปโยเคน นิทฺทิฏฺโฐ. เอวํ สติ อยํ ปริกปฺปนา น ภวติ. กสฺมา? นานาลงฺการสนฺนิปาเต สติ โย โย อลงฺกาโร วตฺตุนา อิจฺฉิโต, ตสฺเสว มุขฺยโต โวหรียมานตฺตา. เอวํ ปริกปฺปนาลงฺการสํสคฺเค สติปิ อุทฺเทสกฺกเมน ทสฺสิตสฺส อนุทฺเทสสฺส มุขฺยตฺตา อยํ กมาลงฺกาโร นาม. อีทิสญฺญมฺปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺพํ. อาลาโป จ หาโส เจติ จ, เตสํ ลีลาโยติ จ วิคฺคโห.

260. 他以“ālāpa”等（偈颂）为例。‘哦，牟尼主！由您言谈(即甜美声音的优雅)与微笑(即温和笑容的优雅)之优雅所产生的胜利，（作者）认为：杜鹃、迦陵频伽(karavīka)、白莲与红莲(kerava)仿佛依序依靠着森林与水。’此处，‘以言笑之优雅’是总说(uddesa)；‘杜鹃、白莲’是就已说者而言的随说(anuddesa)；‘森林、水’是就将说者而言的总说。实际上，因为杜鹃等依靠森林等，并非由于（佛陀的）这种胜利，所以用‘如’(iva)一词来指明。既然如此，这便不是构想(parikappanā)。为什么呢？因为当多种修辞格聚合时，作者意图使用哪一种，那一种就被当作主要的来使用。这样，即便与构想修辞格有关联，但由于依照总说次第所显示的随说更为主要，所以这被称为次第修辞格(kamālaṅkāra)。其他此类也应如是观。其语法分析(viggaha)是‘言谈与微笑’以及‘它们的优雅’。

---

๒๖๑.

261.

---

สิยา ปิยตรํ นาม, อตฺถรูปสฺส กสฺสจิ;

ปิยสฺสา’ติสเยเน’กํ, ยํ โหติ ปฏิปาทนํ.

对某一极其可爱之事，其某种表述，即可名为“更可爱”。

---

๒๖๑. ปิยตรมาหรติ ‘‘สิยา’’อิจฺจาทินา. อติสเยน ปิยสฺส กสฺสจิ อตฺถรูปสฺส อภิเธยฺยสภาวสฺส ยํ ปฏิปาทนมาขฺยานํ โหติ, เอตํ ปิยตรํ นาม สิยา.

261. 他以“或有”(siyā)等（偈颂）引出‘更可爱’(piyatara)的定义。对某一极其可爱之事，对其可言说之自性所作的任何呈现或讲述，即可名为‘更可爱’。

---

๒๖๑. อิทานิ [Pg.255] ปิยตราลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘สิยา’’อิจฺจาทินา, อติสเยน ปิยสฺส กสฺสจิ อตฺถรูปสฺส อภิเธยฺยสภาวสฺส ยํ ปฏิปาทนํ กถนํ โหติ, เอตํ ปฏิปาทนํ ปิยตรํ นาม ปิยตราลงฺกาโร นาม โหติ. อติสเยน ปิยนฺติ จ, อตฺโถ เอว รูปํ สภาโวติ จ วากฺยํ.

261. 现在以“siyā”(或有)等词展示“更可爱”(piyatara)修辞。对极其可爱的某一事之形态(attharūpa)的可言说之自性(abhidheyyasabhāva)所作的阐述，此阐述即是所谓的“更可爱”，名为“更可爱”修辞。“极其可爱”以及“义即是相，即是自性”都是语句。

---

๒๖๒.

262.

---

ปีติ ยา เม สมุปฺปนฺนา, สนฺต สนฺทสฺสนา ตว;

กาเลนา’ยํ ภเว ปีติ, ตเวว ปุน ทสฺสนา.

我心中生起的喜悦，是因见到寂静的您；愿此喜悦适时因再次见到您而生起。

---

๒๖๒. อุทาหรติ ‘‘ปีติ’’จฺจาทิ. สนฺต สปฺปุริส มหามุนิ ตว สนฺทสฺสนา จกฺขุปถาปาถมตฺเตน มธุรกถาสวนา ยา ปีติ เม มม สมุปฺปนฺนา, อยํ ปีติ กาเลน อีทิเสน สุเขน ตเวว นาญฺญสฺส กสฺสจิ, โก หิ นาโมญฺโญ ตวาทิโสติ, ปุน ทสฺสนา ภเวยฺยาติ.

262. 他以“pīti”(喜悦)等词为例。“寂静的善人(santa sappurisa)，大牟尼(mahāmuni)啊！仅因见到您，来到我的视线范围，听闻您甜美的言语，我心中便生起喜悦。愿此喜悦，在适时，以这样的快乐，唯独因再次见到您而生起，而非因其他任何人——还有谁能像您一样呢？”

---

๒๖๒. ‘‘ปีติ’’จฺจาทิ. เห สนฺต สปฺปุริส ตถาคต ตว สนฺทสฺสนา มม เนตฺเต อาปาถคมนโต ยา ปีติ เม สมุปฺปนฺนา, อยํ ปีติ กาเลน อีทิสกฺขเณน ตยา สทิสสฺส อญฺญสฺสาภาวา ตเวว ปุน ทสฺสนา ทสฺสนโต ภเวติ. เอตฺถ ปีติยา’ติสยเหตุภูตํ อติอิฏฺฐารมฺมณญฺจ ทสฺสเน อติเคธญฺจ ปกาสเนน อติปีตีติ ปทตฺถํ, ปกาสิตํ โหติ. ‘‘อยํ ปีติ ภเว’’ติ ปุพฺพกาเล อุปฺปนฺนปีติยา ปุนาสมฺภวโต ตํสทิสาเยว ปีติ คหิตา ยถา ‘‘โสเยว วฏฺฏโก, ตานิเยว โอสธานี’’ติ.

262. “pīti”(喜悦)等。“哦，寂静的善人，如来！因见到您，来到我的眼界，我心中生起了喜悦。此喜悦，在适时，在这样的时刻，因没有与您相似的他人，唯有因再次见到您的果报而生起。”在此，通过阐明作为喜悦之增长原因的极可喜所缘(atiiṭṭhārammaṇa)，以及见到时的极度渴求(atigedha)，“极喜”(atipīti)一词的含义便被阐明了。“愿此喜悦生起”一句，由于先前已生起的喜悦不可能再次生起，故取其同类之喜悦，犹如“还是那只鹌鹑，还是那些草药”。

---

๒๖๓.

263.

---

วณฺณิเตโน’ปมาเนน, วุตฺยา’ธิปฺเปตวตฺถุโน;

สมาสวุตฺติ นามา’ยํ, อตฺถสงฺเขปรูปโต.

以被称颂之譬喻，言说所欲之事；此名“略说”，因其义理概括之相。

---

๒๖๓. สมาสวุตฺตึวตฺตุมาห ‘‘วณฺณิเตนิ’’จฺจาทิ. วณฺณิเตน ปสํสิเตน อุปมาเนน อธิปฺเปตสฺส มนสิ นิหิตสฺส วตฺถุโน อตฺถสฺส วุตฺยา กถเนน อยํ วุตฺตลกฺขณา สมาสวุตฺติ นาม. กสฺมา? อตฺถสฺส วตฺตุมิจฺฉิตสฺส สงฺเขโป สงฺขิปิตฺวา [Pg.256] กถนํ รูปํ สภาโว, ตสฺมา ตโตยมนฺวตฺถสญฺญา สงฺเขปวุตฺติ สมาสวุตฺตีติ กตฺวา. กสฺมา? อยํ คุณีภูตา สกตฺถา อตฺถนฺตรํ วิทธาติ, น ตุ สกตฺถปธานา.

263. 为说明“略说”(samāsavutti)，他以“vaṇṇitena”(以被称颂的)等词开示。通过被称颂、赞扬的譬喻，以言说心中所存之事义，此具有所述特征者名为“略说”。为何？因为其形态、自性即是对所欲言说之义的概括、简略的言说，故因此而得“略说”此名副其实之称谓(anvatthasaññā)。为何？因为此法自身意义居于次位(guṇībhūta)，而能产生他义，并非以自身意义为主。

---

๒๖๓. อิทานิ สมาสวุตฺตึ นิทฺทิสติ ‘‘วณฺณิเต’’จฺจาทินา. วณฺณิเตน ปสํสิเตน อุปมาเนน อุปมานวตฺถุนา กรณภูเตน อธิปฺเปตวตฺถุโน อิจฺฉิตตฺถสฺส วุตฺยา กถเนน อตฺถสงฺเขปรูปโต วตฺตุมิจฺฉิตตฺถสฺส สงฺคหรูปตฺตา อยํ ยถาวุตฺตลกฺขณา สมาสวุตฺติ นาม โหติ. เอตฺถ วตฺตุมิจฺฉิตตฺถํ สงฺคเหตฺวา มนสิ กตฺวา ตสฺส อุปมาภูตตฺถสฺส วณฺณนาย มนสิ กตสฺส ปกาสนโต อยํ สมาสวุตฺติ นาม. เอติสฺสา ปทาภิหิโต สกตฺโถ อปฺปธาโน, คมฺมมานตฺโถ ปน ปธาโน โหติ. อธิปฺเปตญฺจ ตํ วตฺถุ เจติ จ, สมาเสน สงฺเขเปน วุตฺติ กถนมิติ จ, สงฺเขโปเยว รูปํ สรูปนฺติ จ, อตฺถสฺส สงฺเขปรูปนฺติ จ วิคฺคโห.

263. 现在以“vaṇṇite”(被称颂)等词指示“略说”(samāsavutti)。通过被称颂、赞扬的譬喻，即作为工具的譬喻物，对所意欲之事，即所欲之义的言说，因其为所欲言说之义的概括形态、摄集形态，故此具有如是所述特征者名为“略说”。在此，将所欲言说之义摄集于心，通过对此譬喻之义的称颂来彰显心中所存者，故名“略说”。于此，由词所言之自身意义非主，而所领会之义为主。其语法分析(viggaha)为：“所意欲之事”；“以简略的方式叙述”；“简洁即是其形态”；以及“意义的简洁形态”。

---

๒๖๔.

264.

---

สา’ยํ วิเสสฺยมตฺเตน, ภินฺนา’ภินฺนวิเสสนา;

อตฺเถว อปราปฺย’ตฺถิ, ภินฺนาภินฺนวิเสสนา.

此（略说）仅因所饰(visesya)而异，具无别修饰(abhinnavisesanā)；亦有另一种，具相异与无别之修饰(bhinnābhinnavisesanā)。

---

๒๖๔. ตสฺสา ปเภทํ ทสฺเสติ ‘‘สาย’’มิจฺจาทินา. สา อยํ สมาสวุตฺติ ยํกิญฺจิ วตฺถุ สามญฺญาการปฺปตีตํ ‘‘อีทิสมิทํ นาญฺญถา’’ติ กุโตจิ พฺยวจฺฉิชฺชเต เกนจิ คุณาทินา ววตฺถาปียเต, ตํ วิเสสฺยํ, ตเมว มตฺตํ วิเสสนเภทพฺยวจฺเฉทโต, เตน. ภินฺนา อตุลฺยา อวยวธมฺมสฺส สมุทาเย วตฺตนโต. อภินฺนํ ตุลฺยาการํ วิเสสนํ ยสฺสํ สา อภินฺนวิเสสนาปิ อตฺเถว. อปราปฺยตฺถิ, น เกวลํ สาเยว. กีทิสี? ภินฺนญฺจ อภินฺนญฺจ วิเสสนํ ยสฺสนฺติ ภินฺนาภินฺนวิเสสนา. วิเสสฺยํ ตุ ภินฺนนฺติ.

264. 以“sā ayaṃ”等词说明其分类。此复合表达(samāsavutti)是：任何事物(vatthu)，当其依共相显现时，被认知为“此是如此，非他”，并从某处被某种属性等所限定、确定，那（事物）就是“所修饰词”(visesya)。仅就此所修饰词而言，因排除了修饰语的差异，故（此复合表达）是“有别”(bhinnā)的，即不相等，因为部分的属性存在于整体之中。具有“无别”(abhinna)——即形式相似——修饰语的（复合表达），即“具无别修饰语者”(abhinnavisesanā)，也确实存在。还有另一种，不仅限于此。是怎样的呢？即具有“有别”和“无别”两种修饰语的，称为“具别无别修饰语者”(bhinnābhinnavisesanā)。但其“所修饰词”则是不同的。

---

๒๖๔. อิทานิ ตสฺสา สมาสวุตฺติยา เภทํ ทสฺเสติ ‘‘สาย’’มิจฺจาทินา. สา อยํ สมาสวุตฺติ วิเสสฺยมตฺเตน คุณาทิสทิสธมฺเมน [Pg.257] กรณภูเตน เกนจิ อุปมานวตฺถุนา มนสิ กตํ ‘‘อิทํ อุปเมยฺยวตฺถุ อีทิส’’นฺติ สามญฺญาวตฺถโต วิสุํ กตวิเสสฺเยน ภินฺนา วิสุํ ชาตา, ตตฺตเกน อตุลฺยา วา, อภินฺนวิเสสนา ตุลฺยวิเสสนยุตฺตา อตฺเถว ภินฺนาภินฺนวิเสสนา อตุลฺยตุลฺยวิเสสนยุตฺตา ภินฺนวิเสสฺยยุตฺตา อปราปิ อตฺถิ. เอวํ สมาสวุตฺติ ทฺวิธา โหติ. วิเสสฺยเมว มตฺตมิติ จ, อวยเวน สมฺภวเภทสภาวสฺส สมุทาเยปิ ปวตฺตตฺตา ภินฺนาติ วุตฺตา. อภินฺนานิ วิเสสนานิ ยสฺสมิติ จ, ภินฺนานิ จ อภินฺนานิ เจติ จ, ตานิ วิเสสนานิ ยสฺสมิติ จ วิคฺคโห.

264. 现在以“sāyaṃ”等词说明该复合表达的分类。此复合表达，是凭借某个作为工具、具有相似属性等的譬喻物(upamānavatthu)，在心中思量“此所喻物(upameyyavatthu)是这样的”，从而使所修饰词从一般事物中区别开来，由此而“有别”(bhinnā)，成为独立的，或仅就此而言是不相等的。具有“无别修饰语”(abhinnavisesanā)——即与相等修饰语结合的（复合表达）——也确实存在；也确实存在另一种“具别无别修饰语者”(bhinnābhinnavisesanā)，它与不相等和相等的修饰语结合，并与有别的所修饰词结合。如此，复合表达分为两类。又，因“仅是所修饰词”（有别），且由部分所生之差别性亦存在于整体中，故被称为“有别”。其语法分析(viggaha)为：“于此，修饰语是无别的”，以及“于此，那些修饰语是有别且无别的”。

---

อภินฺนวิเสสน

无别修饰语

---

๒๖๕.

265.

---

วิสุทฺธามตสนฺทายี,ปสตฺถรตนาลโย;

คมฺภีโร จา’ย’มมฺโภธิ,ปุญฺเญนา’ปาทิโต มยา.

清净甘露施予者，尊贵珍宝之所依；此大海深广无涯，吾以福德所成就。

---

๒๖๕. อุภยมุทาหรติ ‘‘วิสุทฺธ’’อิจฺจาทินา. อยมมฺโภธิ สาคโร ปุญฺเญน จิรานุจิตกุสลมูเลน เหตุนา มยา อาปาทิโต ปตฺโต, กีทิโส? วิสุทฺธํ โลกโวหารโต เทวาสุรานํ มถเน วิเสนาสมฺมิสฺสตฺตา อมตํ ปียูสํ สนฺททาตีติ วิสุทฺธามตสนฺทายี, อมฺโภธิ. วิสุทฺธํ โทสเลเสนาปฺยสมฺผุฏฺฐตฺตา อจฺจนฺตนิมฺมลํ อมตํ มรณาภาเวน อมตสงฺขาตํ นิพฺพานธาตุํ สนฺททาติ อุปเทสกภาเวนาติ วิสุทฺธามตสนฺทายี, สทฺธมฺโม. ปสตฺถานิ นิรวชฺชตฺตา รตนานิ มุตฺตามณิอาทีนิ, เตสํ อาลโย ปวตฺติฏฺฐานํ, อมฺโภธิ. ปสตฺถานิ พุทฺธาทีหิ อเนกธา, วณฺณิตานิ รตนานิ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขตานิ, เตสํ อาลโย, สทฺธมฺโม. คมฺภีโร จ อคาธตฺตา สาคโร [Pg.258] สทฺธมฺโม จ อยมาปาทิโตติ ปกตํ. อยํ วิเสสฺยมตฺตภินฺนา อภินฺนวิเสสนา วิเสสฺยสฺส อมฺโภธิโน วิวจฺฉิตา สทฺธมฺมา ภินฺนตฺตา, วิสุทฺธามตสนฺทายิตฺตาทิโน จ วิเสสนสฺส วุตฺเตน ปกาเรนาภินฺนตฺตาติ.

265. 以“visuddha”等词举二者之例。此大海，即海洋(sāgaro)，是我以福德——即长久修习的善根——为因，所成就、所获得。它是怎样的呢？从世间言说而言，此大海在天人与阿修罗搅动时，因未与毒药混杂，而施予不死甘露(amata pīyūsa)，故称“清净甘露施予者”。正法(saddhammo)因未被丝毫过患所触及，故极其清净；又以教导的方式施予因无死而被称为“不死”的涅槃界，故称“清净甘露施予者”。此大海，因其无过失，是珍珠、摩尼等受赞叹的珍宝的生起处。正法，是佛陀等以多种方式赞叹的、由三十七菩提分法所构成的珍宝的生起处。海洋因其深不可测而深奥，正法亦然；而“此为我所成就”是所阐述的内容。此为仅所修饰词有别而修饰语无别者(visesyamattabhinnā abhinnavisesanā)，因为所修饰词——大海——与所欲言说的正法是不同的，而“清净甘露施予者”等修饰语，则如前所述，是无别的。

---

๒๖๕. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘วิสุทฺธา’’อิจฺจาทินา. วิสุทฺธามตสนฺทายี โลกโวหารโต เทวาสุรานํ สมุทฺทมถเน วิเสน อมิสฺสตฺตา วิสุทฺธภูตปียูสทายโก, อุปมาภูตสมุทฺทวณฺณนาย พุทฺธิยํ วตฺตมานสฺส สทฺธมฺมสฺส ปกาสนโต วิสุทฺธามตสนฺทายี กามามิสาทิโทสลเวนาปิ อมิสฺสิตตฺตา อตินิมฺมลํ ชรามรณรหิตํ นิพฺพานํ อุปเทสทาเนน เวเนยฺยานํ ทายโก, ปสตฺถรตนาลโย นิทฺโทสตฺตา ปสตฺถานํ มุตฺตามณิอาทีนํ รตนานํ ปวตฺติฏฺฐานภูโต สมุทฺทปกฺเข, สทฺธมฺมปกฺเข ปน ปสตฺถรตนาลโย พุทฺธาทีหิ ปสตฺถานํ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขตรตนานํ ปวตฺติเทสภูโต, คมฺภีโร ปกติยาเยว อคาโธ, เอกตฺตนยาทิจตุพฺพิธนเยหิ คมฺภีโร อยํ อมฺโภธิ จ เอโส สมุทฺโท จ, จิตฺเตน คหิตสทฺธมฺโม จ ปุญฺเญน ภวนฺตโรปจิตกุสลกมฺเมน มยา อาปาทิโต ปตฺโตติ วิเสสฺยภูตสฺส อมฺโภธิโน วตฺตุมิจฺฉิตสทฺธมฺมโต ภินฺนตฺตา จ, ‘‘วิสุทฺธามตสนฺทายี’’ติ อิจฺจาทิกานํ วิเสสนานํ อุภยวิเสสฺเยปิ ยถาวุตฺตนเยน อภินฺนตฺตา จ อยํ สมาสวุตฺติ วิเสสฺยมตฺเตน ภินฺนา อภินฺนวิเสสนา โหติ.

265. 现在以“visuddhā”等词为例说明。“清净甘露施予者”，从世间言说而言，在天人与阿修罗搅动大海时，因未与毒药混杂，故是纯净甘露的施予者；又，通过对作为譬喻的大海的描述，揭示了心中现起的正法，（正法）亦是“清净甘露施予者”，因为它未被丝毫欲饵等过患所混杂，故极其清净，并以教导的方式施予应受教化者(veneyya)无老死之涅槃。“受赞叹珍宝之所依”，就大海而言，因其无过失，是珍珠、摩尼等受赞叹珍宝的生起处；而就正法而言，“受赞叹珍宝之所依”，是佛陀等所赞叹的、由三十七菩提分法所构成的珍宝的生起处。“深奥”，大海自然深不可测；正法则以一性等四种理趣而深奥。此大海，即此海洋，以及心中所领会的正法，都是我以福德，即多世累积的善业所成就、所获得。因为作为所修饰词的大海与所欲言说的正法是不同的，而“清净甘露施予者”等修饰语，如前所述，对于这两个所修饰词而言都是无别的，所以此复合表达(samāsavutti)是仅所修饰词有别而修饰语无别者(visesyamattena bhinnā abhinnavisesanā)。

---

ภินฺนาภินฺนวิเสสน

同异修饰

---

๒๖๖.

266.

---

อิจฺฉิตตฺถปโท สาโร,ผลปุปฺโผปโสภิโต;

สจฺฉาโย’ย’มปุพฺโพว,กปฺปรุกฺโข สมุฏฺฐิโต.

能赐予所欲之利，亦为精髓，以花果为庄严，具足荫影；此未曾有的劫波树(kapparukkha)已然生起。

---

๒๖๖. ‘‘อิจฺฉิเต’’จฺจาทิ. [Pg.259] อยมปุพฺโพว วุตฺตคุณโยเคน อจฺฉริยรูปตฺตา กปฺปรุกฺโข สมุฏฺฐิโต, กีทิโส? อิจฺฉิตํ โลกิยํ ยํ กิญฺจิ อตฺถํ ปททาตีติ อิจฺฉิตตฺถปโท, กปฺปรุกฺโข. อิจฺฉิตํ โลกิยโลกุตฺตรํ ยํ กิญฺจิ อตฺถํ ปททาตีติ อิจฺฉิตตฺถปโท, ชิโน. สาโร เสฏฺโฐ, กปฺปรุกฺโข ชิโน จ. ผลานิ ปุปฺผานิ, เตหิ อุปโสภิโต, กปฺปรุกฺโข. สห ฉายาย จนฺทสูริยาโลกวิโลมรูปาย วตฺตเต สจฺฉาโย, กปฺปรุกฺโข. ชิโน ตุ ปุพฺเพ วุตฺตาย กายกนฺตาทิรูปาย ฉายาย ยุตฺโตติ สจฺฉาโยติ. อยํ วิเสสฺยมตฺตภินฺนา ภินฺนาภินฺนวิเสสนา ชินโต วิเสสฺยสฺส กปฺปรุกฺขสฺส ภินฺนตฺตา, ผลปุปฺโผปโสภิตตฺถสฺส กปฺปรุกฺเขเยว สมฺภวา, อิจฺฉิตตฺถปทตฺถสฺส สารตาย สจฺฉายตาย อุภยตฺเถว ภาวโต วุตฺตวิธินาติ.

266. “能赐所欲”等：此劫波树已然生起，因其具有所述的功德而形态奇妙，故是前所未有的。它是怎样的呢？能赐予任何所欲的世间之利，故称“能赐所欲之利者”(icchitatthapado)，此指劫波树。能赐予任何所欲的世间与出世间之利，故称“能赐所欲之利者”，此指胜者(jino)。“精髓”(sāro)是最殊胜者，此指劫波树与胜者二者。“以花果庄严”(phalapupphopasobhito)，此指劫波树。“具荫者”(sacchāyo)，是因其伴随能遮蔽日月之光的荫影而存在，此指劫波树。而胜者则因具有前述的身体光彩等形态的光辉(chāyā)，故也称为“具光辉者”(sacchāyo)。这是一种仅在被修饰的主体(visesya)上有所不同的“同异修饰”(bhinnābhinnavisesanā)，因为作为被修饰主体的劫波树与胜者是不同的；“以花果庄严”的含义只可能存在于劫波树中；而“能赐所欲之利者”、“精髓”、“具荫/光辉者”的含义，则如前所述，两者都具备。

---

๒๖๖. ‘‘อิจฺฉิตตฺถิ’’จฺจาทิ. อิจฺฉิตตฺถปโท สตฺเตหิ อิจฺฉิตานํ โลกิยอวิญฺญาณกวตฺถาภรณาทีนํ ทายโก กปฺปรุกฺขวณฺณนาย จิตฺเต ปติฏฺฐิตสฺส ชินปทตฺถสฺส กเถตุกามตาย อิจฺฉิตตฺถปโท สตฺเตหิ ปตฺถิตานํ โลกิยโลกุตฺตรานํ สกลตฺถานํ อนุรูปวเสน เตสํ เตสํ สตฺตานํ ทายโก, สาโร รุกฺเขสุ อีทิสรุกฺขสฺสาภาวโต อุตฺตโม, สาโร สเทวกาทิสตฺตโลเกสุ ตาทิสสตฺตวิเสสาภาวโต อุตฺตโม, ผลปุปฺโผปโสภิโต กปฺปทฺทุมานุรูปผเลหิ ปุปฺเผหิ จ อุปโสภิโต, สจฺฉาโย จนฺทสูริยาโลเกหิ อาวรณียรุกฺขจฺฉายาย สมนฺนาคโต, สจฺฉาโย นีลปีตาทิฉพฺพิธรํสิชาเลหิ สมนฺนาคโต, อปุพฺโพ ปุพฺเพ อสญฺชาโต อยํ กปฺปรุกฺโข เอโส ปจฺจกฺโข กปฺปปาทโป สมุฏฺฐิโต สตฺตานํ ปุญฺญานุภาเวน โลเก ปาตุภูโตติ. วตฺตุมิจฺฉิตตฺถชินปทตฺถโต วิเสสฺยสฺส กปฺปรุกฺขสฺส [Pg.260] ภินฺนตฺตา จ, อิจฺฉิตตฺถทานสารภาวสจฺฉายสงฺขตานํ วิเสสนานํ อุภยสาธารณตฺตา จ, ผลปุปฺโผปโสภิตตาย รุกฺขสฺเสว วิเสสนตฺตา จ อยํ สมาสวุตฺติ วิเสสฺยภินฺนาว ภินฺนาภินฺนวิเสสนา โหติ. อิจฺฉิโต จ โส อตฺโถ เจติ จ, ตํ ปททาตีติ จ, ผลปุปฺเผหิ อุปโสภิโตติ จ, สห ฉายาย วตฺตมาโนติ จ วากฺยํ.

266. “能赐所欲之利”等：“能赐所欲之利者”(icchitatthapado)是对众生而言，赐予他们所欲求的世间无情物、衣饰等的施予者。由于作者想通过对劫波树的释义，来阐述已在其心中确立的胜者之义，故“能赐所欲之利者”也是指能随顺各个众生所希求的世间与出世间的一切义利而赐予他们的施予者。“精髓”(sāro)，就树木而言，因无此类树木而是最上者；就天人等众生世界而言，因无此类殊胜众生而是最上者。“以花果庄严”(phalapupphopasobhito)是指以与劫波树相应的花果而庄严。“具荫者”(sacchāyo)是指其具有能遮蔽日月光芒的树荫；“具光辉者”(sacchāyo)是指其具有青、黄等六种光芒之网。“前所未有”(apubbo)是指过去未曾生起。此劫波树，这棵眼前的如意树(kappapādapo)，因众生福德之力而生起、出现于世。因为作为被修饰主体的劫波树与意欲言说的胜者之义是不同的，并且名为“赐予所欲之利”、“是为精髓”、“具荫/光辉”的修饰语对两者是共通的，而“以花果庄严”仅是树木的修饰语，所以这个复合词(samāsavutti)在被修饰的主体上是不同的，因此是“同异修饰”(bhinnābhinnavisesanā)。其文句的分析是：“所欲求者，即是其利”；“能施予彼”；“以花果庄严”；以及“与荫影共存”。

---

๒๖๗.

267.

---

สาครตฺเตน สทฺธมฺโม,รุกฺขตฺเตโน’ทิโต ชิโน;

สพฺเพ สาธารณา ธมฺมา,ปุพฺพตฺรา’ญฺญตฺร ตุ’ตฺตยํ.

正法以大海之相而说，胜者以树木之相而说；前例中所有属性皆为共有，后例中则有三者共有。

---

๒๖๗. ตทุภยํ วิวรติ ‘‘สาครตฺเตนิ’’จฺจาทินา. สทฺธมฺโม สมฺพุทฺธภาสิโต สาครตฺเตน สาครคุณสทิสตฺตา สาครรูเปน อุทิโตติ สมฺพนฺโธ, กิตฺติโตติ อตฺโถ. ชิโน รุกฺขตฺเตน ยถาวุตฺตนเยน อุทิโต ตํ ปตฺโต อนุเปกฺขิตสฺส กกฺขวุตฺติยา อมฺโภธิอาทิสทฺทานํ. ปกรณาทินา ตุ ตถา ปตีตฺยุทโย, อญฺญถา กถํ อมฺโภธิอาทิสทฺทานํ ธมฺมาทิสจฺฉายกตฺตํ สิยา. เภโท ตุ อยํ ปุพฺพตฺร ‘‘วิสุทฺธามตสนฺทายิ’’จฺจาทิเก สพฺเพ เย เกจิ ตตฺโรปาตฺตา วิสุทฺธามตสนฺทายิตฺตาทโย สาธารณา ตุลฺยา ธมฺมา วิเสสนานิ อุภยตฺราปิ สมฺภวา, อญฺญตฺร ตุ อนนฺตรวุตฺต ‘‘อิจฺฉิตตฺถปโท’’อิจฺจาโท ปน ตยํ สาธารณํ, อสาธารณญฺจ วิเสสนํ วุตฺตนเยเนติ.

267. 他以“以大海之相”等词阐明此二者。由正等觉者所说的正法，因其与大海的功德相似，故以大海之形相被言说，这是其关联，其义为“被赞叹”。胜者以树木之相，如前所述而被言说。若不加审视，粗略地使用‘大海’(ambhodhi)等词，则无法通达此义。然而，通过上下文等，才能生起如此的理解；否则，‘大海’等词如何能为正法等提供‘荫影/光辉’(sacchāyaka)呢？其区别在于：在前一个例子，即“清净甘露的赐予者”(visuddhāmatasandāyī)等中，所有在那里被引用的“清净甘露的赐予者”等属性，作为修饰语，都是共通、等同的，在两者中都可能存在。但在另一个例子中，即紧接着提到的“能赐所欲之利者”(icchitatthapado)等中，则如前所述，有三个修饰语是共通的，一个是不共通的。

---

๒๖๗. อิทานิ เตหิ ทฺวีหิ สมาสวุตฺเตหิ วุตฺตตฺถทฺวยํ ปกาเสติ ‘‘สาคริ’’จฺจาทินา. สาครตฺเตน สาครรูเปน สทฺธมฺโม สมฺมาสมฺพุทฺเธน เทสิตปริยตฺติสทฺธมฺโม อุทิโต กถิโต, รุกฺขตฺเตน ชิโน อุทิโต. สาครกปฺปรุกฺขาทิสทฺทา อตฺตโน อภิเธยฺยภูตสาครรุกฺขาทิเก อตฺเถ มุขฺยภาเวน [Pg.261] อปวตฺติตฺวา พุทฺธิยํ ปวตฺตอตฺถสฺสาปิ สาธารณภูตวิเสสนปริคฺคเหน คมฺมมาเน วตฺตุมิจฺฉิตสทฺธมฺมชินปทตฺเถเยว ปกรณาทิโต ตาทิสอตฺถปฺปตีติยาสมฺภวโต มุขฺยภาเวน ปวตฺตนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตถา หิ ยทิ เอเต มุขฺยตฺเถน น ปวตฺตนฺติ, อมฺโภธิกปฺปรุกฺขสทฺทา สทฺธมฺมชินปทตฺเถ กถํ ปกาเสนฺตีติ เตสุ ทฺวีสุ อุทาหรเณสุ ปุพฺพตฺร ‘‘วิสุทฺธามตสนฺทายี’’อิจฺจาทิปุพฺพุทาหรเณ สพฺเพ ธมฺมา ‘‘วิสุทฺธามตสนฺทายี’’ติ สพฺเพ วิเสสนธมฺมา สาธารณา อมฺโภธิสทฺธมฺมานํ สมานา, อญฺญตฺร ตุ ‘‘อิจฺฉิตตฺถปโท’’ติอาทิเก อญฺญสฺมึ อุทาหรเณ ปน ตยํ ‘‘อิจฺฉิตตฺถปโท, สาโร, สจฺฉาโย’’ติ วิเสสนตฺตยํ สาธารณํ. ผลปุปฺโผปโสภิตภาโว ปน รุกฺขาเวณิโก, ‘‘อปุพฺโพ’’อิจฺจาทิกํ วิเสสนเมว. ตถา หิ อิมินา รุกฺขธมฺมภูโต โกจิ วิเสโส ปกาสิโต น โหตีติ วิเสสนตฺตํ อญฺเญสุเยว วุตฺตํ.

267. 现在，他以“如大海”等词，通过这两个复合词所言，阐明了两种意义。正法，即由正等觉者所宣说的教法正法，以大海的形态被言说、被开示；胜者以树木的形态被言说。“大海”、“劫波树”等词语，并非主要在其字面所指的大海、树木等义上运作，而是通过把握在智识中生起的、作为共通修饰语的意义，在想要表达的正法与胜者之词义中，由于语境等原因，能够产生那样的意义，因此其意趣在于，它们主要是在此（引申）义上运作。确实，如果这些词语不在此主要意义上运作，“大海”(ambhodhi)、“劫波树”等词语又如何能阐明正法与胜者之词义呢？在这两个例子中，前一个例子，即“清净甘露施予者”(visuddhāmatasandāyī)等先前的例子中，所有的属性，即“清净甘露施予者”等所有修饰属性，对于大海和正法而言都是共同的、相同的。但在另一个例子中，即“能赐所欲之利者”(icchitatthapado)等例子中，“能赐所欲之利者”、“精髓”、“具荫”这三个修饰语是共同的。然而，“以花果庄严”的特性则是树木所独有的(rukkhāveṇiko)；“前所未有”(apubbo)等也仅是修饰语。确实，因为此词并未揭示任何属于树木特性的特别之处，所以“修饰语”这一说法仅针对其他几项而言。

---

๒๖๘.

268.

---

วตฺถุโน’ญฺญปฺปกาเรน, ฐิตา วุตฺติ ตทญฺญถา;

ปริกปฺปียเต ยตฺถ, สา โหติ ปริกปฺปนา.

事物之状态，存于一方式，却被构想为另一方式；凡如此构想之处，即是构想(parikappanā)。

---

๒๖๘. ปริกปฺปนํ ปริกปฺเปติ ‘‘วตฺถุโน’’จฺจาทินา. วตฺถุโน สชีวสฺส นิชฺชีวสฺส วา วุตฺติ อวตฺถา อญฺญปฺปกาเรน วตฺตุมิจฺฉิตปฺปการาเปกฺขาย อญฺเญเนว รูเปน ฐิตา, ตสฺเสว ตโต ยถาวฏฺฐิตปฺปการโต อญฺญถา อญฺเญน ปกาเรน ปริกปฺปียเต ยตฺถ วุตฺติยํ, สา ปริกปฺปนา โหติ, ปริกปฺปียเต อญฺญถา กรียเต วตฺถุฏฺฐิติ เอติสฺสนฺติ กตฺวา.

268. 他以“事物之”等来定义构想。事物，无论是有生命的还是无生命的，其状态或状况，相对于想要言说的方式，以另一种形态而存在；当此事物本身从其如实存在的方式，被构想为另一种不同的方式时，于此表达中，即是构想。其所以如此称呼，是因为“事物之状态被此作成别样”。

---

๒๖๘. อิทานิ ปริกปฺปนํ ทสฺเสติ ‘‘วตฺถุโน’’อิจฺจาทินา. วตฺถุโน ยสฺส กสฺสจิ สวิญฺญาณกอวิญฺญาณกปทตฺถสฺส วุตฺติ ปวตฺติ อญฺญปฺปกาเรน กปฺปนียปฺปการโต อญฺเญน วิชฺชมานปฺปกาเรน ฐิตา ปวตฺตมานา, ตทญฺญถา [Pg.262] ตโต วิชฺชมานปฺปการโต อญฺเญนาวิชฺชมานปฺปกาเรน ยตฺถ วุตฺติยํ ปริกปฺปียเต, สา ปริกปฺปนา นาม โหติ. ปริกปฺปียเต อญฺญถา กรียเต วตฺถุฏฺฐิติ เอติสฺสมิติ วิคฺคโห.

268. 现在，他以“事物之”等来阐明构想。任何有情或无情之事物的词义，其运作或进行，是相对于要构想的方式，以另一种现存的方式而安住、进行的；当它从该现存的方式，被构想为另一种不存在的方式时，于此表达中，即名为构想。其语法分析(viggaho)是：“事物之安住于此中被作成别样”。

---

๒๖๙.

269.

---

อุปมาพฺภนฺตรตฺเตน, กิริยาทิวเสน จ;

กเมโน’ทาหริสฺสามิ, วิวิธา ปริกปฺปนา.

以喻内含故，兼以行等别；我今次第说，种种诸构想。

---

๒๖๙. เภทํ ตสฺสา ทสฺเสติ ‘‘อุปมา’’อิจฺจาทินา. อุปมา อพฺภนฺตเร ยสฺสา, ตสฺสา ภาโว, เตน จ, กิริยาทิวเสน จ วิวิธา นานปฺปการา ปริกปฺปนา อิทานิ กเมน อุทาหริสฺสามิ.

269. 他以“以喻”等来显示其差别。由于比喻内含于其中，以及通过行(kiriyā)等方式，（而有）各种不同的构想，我现在将依次举例说明它们。

---

๒๖๙. อิทานิ ตสฺส เภทํ ทสฺเสติ ‘‘อุปมาพฺภนฺตเร’’จฺจาทินา. อุปมาพฺภนฺตรตฺเตน อุปมาย อพฺภนฺตเร วิชฺชมานตฺตา จ กิริยาทิวเสน จ วิวิธา ปริกปฺปนา กเมน อุทาหริสฺสามิ. อุปมา อพฺภนฺตเร อสฺสา ปริกปฺปนาเยติ จ, ตสฺสา ภาโวติ จ, อเนเก วิธา ปการา ยาสมิติ จ วิคฺคโห.

269. 现在，他以“以喻内含”等来说明它的分类。由于比喻内含，即因有比喻存在于其内部，以及由于行(kiriyā)等方式，（而有）种种构想，我将依次举例说明。其语法分析(viggaho)是：“比喻在此构想之内”，以及“此即其状态”（指 upamābbhantarattena），以及“它们有多种类型”（指 vividhā）。

---

อุปมาพฺภนฺตรปริกปฺปนา

内含比喻的构想

---

๒๗๐.

270.

---

อิจฺฉาภงฺคาตุรา’สีนา,ตา’ตินิจฺจล’มจฺฉรา;

วสํ เนนฺตีว ธีรํ ตํ,ตทา โยคาภิโยคโต.

欲求挫败心苦恼，彼等天女极寂然；仿佛欲令智者伏，彼时精进瑜伽故。

---

๒๗๐. อุทาหรติ ‘‘อิจฺฉา’’อิจฺจาทิ. อิจฺฉาภงฺเคน ‘‘พุทฺธํ ภควนฺตํ วเส วตฺเตสฺสามา’’ติ โพธิมูเล กตาภิลาสวินาเสน อาตุรา ทุกฺขิตา อตินิจฺจลสภาวปฺปตฺตา อตินิจฺจลํ นาสิกคฺเค นยเน กตานตาวเสน อจฺจนฺตมกฺริยมาสีนา นิสินฺนา ตา อจฺฉรา โยคินิสงฺกาสา มารงฺคนาติ [Pg.263] ยถาวฏฺฐิตาย สเจตนานํ มารงฺคนาลกฺขณานํ วตฺถูนํ วุตฺติ วุตฺตา, สายมญฺญถา ปริกปฺปียเต. ธีรํ เทวงฺคนานมฺปิ สิงฺคารภาโวปจริตวิลาสาติสเยนาปิ อกมฺปตฺตา. ตํ ภควนฺตํ. โยโค มนฺตานุฏฺฐานํ, ตตฺถ อภิโยคโต ยุญฺชเนน วสมตฺตโน อายตฺตภาวํ ตทา เนนฺตีว วหนฺติ มญฺเญติ. เอตฺถ อิว สทฺทสุติยา อุปมาสนฺเทโห น กาตพฺโพ, สวสานยนมกุพฺพนฺติโย มารงฺคนา วสํ เนนฺตีวาติ ปริกปฺปียนฺเต. โหติ จ–

270. （经文）举例说“欲”等。因欲求的破灭，即“我们将使世尊顺从我们”——在菩提树下所作的愿望被摧毁，故而痛苦不堪，达到极度寂静的状态，以鼻尖低垂、眼目低垂之姿，极其不动地安坐着，那些天女，如同瑜伽女(yoginī)，即魔女们——正如对真实存在的、有情识的魔女特征之物的描述那样，在此处则被构想成另一种样子。智者，即便天女们以极度的爱欲姿态表现出过分的娇媚，也不能使他动摇。那世尊。瑜伽是咒语的实践，在那里精勤修习，那时她们仿佛令他顺从，使他处于自己的掌控之下，如此被认为。此处不应因为听到“仿佛”一词而产生比喻的疑惑，那些不使（佛陀）顺从的魔女们，被构想成仿佛令（佛陀）顺从。并且说：

---

‘‘วสํ เนนฺตีว ธีร’’นฺติ, นยเน โน’ปมานตา;

น หิ กตฺตุกฺริยาย’ตฺถิ, อุปมาโนปเมยฺยตาติ.

“仿佛令智者顺从”，在引导中没有比喻性；因为主语的行为，没有喻体与所喻的关系。

---

กฺริยาปริกปฺปตฺเตปิ อยมุปมาพฺภนฺตรา ปริกปฺปนา, น เกวลกฺริยาปริกปฺปนา มารงฺคนานมจโลปเวสนสฺส โยคาภิโยเคน สามฺยสนฺทสฺสนโต, ตถาภูตาย โจปเวสนกฺริยาย ธีรสฺสาปิ ตาทิสสฺส ภควโต อวสานยนตฺตนฺติ ปริกปฺปนโตติ.

即使是关于行为的构想，这也是内含比喻的构想，而不仅仅是纯粹关于行为的构想，因为魔女们不动地安坐与瑜伽精进有相似之处；并且，由于通过如此安坐的行为，那样坚定的世尊事实上并未被降伏，因此这是一种构想。

---

๒๗๐. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘อิจฺฉา’’อิจฺจาทินา. อิจฺฉาภงฺคาตุรา อชปาลนิคฺโรธมูเล นิสินฺนํ ภควนฺตํ ‘‘ปโลเภสฺสามา’’ติ มารงฺคนา อตฺตนาเยว กตาย อิจฺฉาย อนิพฺพตฺติยา ปีฬิตา, อตินิจฺจลํ หุตฺวา นาสิกคฺเค ปติตทิฏฺเฐหิ สมนฺนาคตานญฺญวุตฺติยา กฺริยนฺตรวิรหโต. อาสีนา ฌายมานา นิสินฺนา ตา อจฺฉรา โยคินิสทิสา ตณฺหาอรติรคาสงฺขาตา มารงฺคนาโย ธีรํ สิงฺคาราธิปฺปาเยน กตาเนกลีลาวิลาเสนาปิ อกมฺปมานํ ตํ ภควนฺตํ โยคาภิโยคโต มนฺตชปฺปนสงฺขาตโยเค ยุญฺชเนน วสํ อตฺตโน วสํ ตทา อตฺตโน ปราชิตกาเล เนนฺตีว ปาเปนฺติ มญฺเญติ. เอตฺถ ปุพฺพทฺเธน มารงฺคนาสงฺขาตสชีวปทตฺถานํ วิชฺชมานปฺปการํ ทสฺสิตํ. [Pg.264] ปุน อปรทฺเธน เตสเมว อวิชฺชมานโยคาภิโยเคน วสีกรณํ กปฺปิตํ. มารงฺคนานํ นิจฺจลนิสชฺชาย โยคินีนํ มนฺตชฺฌยนสทิสตฺตา มารงฺคนานํ โยคินีนํ อุปมาโนปเมยฺยตฺตํ สามตฺถิยา คมฺยเตติ เอสา อุปมาพฺภนฺตรปริกปฺปนา นาม. ‘‘เนนฺติ อิวา’’ติ ปโยเค กเตปิ กฺริยาปริกปฺปนํ น โหเตว. อิจฺฉาย ภงฺโคติ จ, เตน อาตุราติ จ, นิคฺคตํ จลํ จลนํ อสฺมา อาสนสฺมาติ จ, อติสเยน นิจฺจลนฺติ จ, กฺริยาวิเสสนํ, โยเค อภิโยโคติ จ วากฺยํ.

270. 现在举例说明“欲”等。魔女们因自己所生的欲求无法实现而苦恼，即因“我们将引诱在阿迦巴喇榕树(ajapālanigrodha)下安坐的世尊”这一愿望不成就而受折磨，变得极其不动，因为除了目光落在鼻尖上之外，没有其他行为。安坐着、禅修着、就座着，那些天女，如同瑜伽女，即被称为渴爱(Taṇhā)、不乐(Arati)、贪欲(Ragā)的魔女们，虽以爱欲为目的作出种种娇态，也无法动摇那位坚定的世尊，她们通过被称为念诵咒语的瑜伽精进，在那自己失败的时刻，仿佛将他置于自己的控制之下，如此被认为。此处，前半颂展示了被称为魔女的有情众生存在的方式；后半颂则构想了以不存在的瑜伽精进来降伏他。因为魔女们不动地安坐，与瑜伽女念诵咒语相似，所以从言外之意可知，魔女们与瑜伽女有喻体与所喻的关系，这被称为“内含比喻的构想”。即使使用了“仿佛令……”的表达，也绝不是关于行为的构想。（此中，）“欲求的破灭”、“因此而苦恼”、“动摇已离”是（复合词的）分析；“极其不动”是行为的修饰语；“于瑜伽中精进”是（另一个复合词的）文句。

---

‘‘เนนฺติ อิวา’’ติ อิธ อิวสทฺทสุติยา อุปมาโชตนตฺถํ เจติ สํสโย น กาตพฺโพ, สาธมฺมสงฺขาตคุณวิเสสสฺส สมฺพนฺเธ อสติ กฺริยามตฺตสฺส อุปมาภาวโต. วุตฺตํ หิ–

“仿佛令……”在此，不应怀疑‘仿佛’一词是为了表示比喻，因为如果没有与被称为共同特性的特殊品质相关联，仅仅是行为本身不能作为比喻。

---

‘‘วสํ เนนฺตีว ธีร’’นฺติ, นเยน โน’ปมานตา;

น หิ กตฺตุกฺริยาย’ตฺถิ, อุปมาโนปเมยฺยตาติ.

“仿佛令智者顺从”，在引导中没有比喻性；因为主语的行为，没有喻体与所喻的关系。

---

‘‘วสํ เนนฺตีว ธีร’’นฺติ เอตฺถ นยเน คมฺยมาเน ปาปเน อุปมานตา อุปมานภาโว นตฺถิ, หิ ตเถว, กตฺตุกฺริยาย กตฺตุสมฺพนฺธิยา กฺริยาย อุปมาโนปเมยฺยตา อุปมานภาโว อุปเมยฺยภาโว นตฺถีติ อยํ เหตฺถตฺโถ.

“仿佛令智者顺从”在此处，在引导或使之到达的意义上，没有比喻性，确实如此；因为主语的行为，即与主语相关的行为，没有喻体与所喻的关系，这是此处的含义。

---

กฺริยาปริกปฺปนา

行为构想

---

๒๗๑.

271.

---

คชํ มาโร สมารุฬฺโห, ยุทฺธาย’จฺจนฺต’มุนฺนตํ;

มคฺค’มนฺเวสติ นูน, ชินภีโต ปลายิตุํ.

魔罗骑乘着极度高大的大象，为了战斗；他必定是畏惧胜者而寻找逃跑的道路。

---

๒๗๑. ‘‘คช’’มิจฺจาทิ. ยุทฺธาย อจฺจนฺตมติสเยน อุนฺนตมุจฺจํ คชํ หตฺถึ สมารุฬฺโห มาโร วสวตฺตี ตํ ชินาตีติ อตฺเถน ชินโต ภีโต ปลายิตุํ กิญฺจิ นิลียนฏฺฐานํ มคฺคํ ปถํ อนฺเวสติ นูน มญฺเญ. อิติ กฺริยาปริกปฺปนา อาโรหนกฺริยาย มคฺคมนฺเวสนตฺถนฺติ ปริกปฺปิตตฺตา.

271. “象”等（词语）。自在天魔罗(Māro Vasavattī)为了战斗而骑上极度高大的大象；我想他必定是畏惧胜者，正在寻找可以藏身之处或逃跑的道路。这被称为行为构想，因为骑乘的行为被构想为是为了寻找道路。

---

๒๗๑. ‘‘คช’’มิจฺจาทิ. [Pg.265] ยุทฺธาย ยุทฺธตฺถํ อจฺจนฺตํ อติสเยน อุนฺนตํ ทิยฑฺฒสตโยชนายามานุรูปอุจฺจคุณสมนฺนาคตํ คชํ คิริเมขลํ สมารุฬฺโห มาโร ชินา ภีโต ปลายิตุํ มคฺคํ นิพฺภยํ ปถํ อนฺเวสติ นูน คเวสติ มญฺเญ. ยุทฺธตฺถํ กุรุมาโน คชาโรหนํ มคฺคานฺเวสนตฺถมิติ กวินา ปริกปฺปิตตฺตา เอสา กฺริยาปริกปฺปนา นาม. อจฺจนฺตมิติ อสงฺขฺย สสงฺขฺยภาเวปิ ปกรณโต อาธิกฺเก เอว วตฺตติ.

271. “象”等（词语）。为了战斗，魔罗骑上名为“山环”(Girimekhala)的大象，它极其高大，具有一百五十由旬的身长及与之相称的身高。我想，他因畏惧胜者而要逃跑，必定是在寻找一条无畏之路。因为诗人构想，为战斗而骑乘大象的行为，是为了寻找道路，所以这被称为行为构想。“极其”(accantaṃ)一词，无论是在可数还是不可数的情况下，根据上下文，都表示在程度上超胜。

---

คุณปริกปฺปนา

特质构想

---

๒๗๒.

272.

---

มุนินฺท ปาททฺวนฺเท เต, จารุราชีวสุนฺทเร;

มญฺเญ ปาปาภิสมฺมทฺท-ชาตโสเณน โสณิมา.

牟尼主啊，我想你那如美丽红莲般庄严的双足的红色，是由于压碎罪恶所生的鲜血而呈现的。

---

๒๗๒. มุนินฺท เต จารุ จ ตํ ราชีวํ ปทุมญฺจ ตมิว สุนฺทรํ ตสฺมึเต ปาททฺวนฺเท โสณิมา โลหิตตฺตคุโณ, อิติ ยถาวฏฺฐิตา อเจตนสฺส โลหิตตฺตลกฺขณสฺส วตฺถุโน วุตฺติ วุตฺตา, สายมญฺญถา ปริกปฺปียเต. ปาปานํ กิเลสารีนํ อภิสมฺมทฺเทน อติสยํ สมฺปิสเนน ชาตํ โสณํ รุธิรํ, เตน ชาโตติ มญฺเญ. อิติ คุณปริกปฺปนา ปาททฺวนฺทสนฺนิหิตโลหิตตฺตคุณสฺส ‘‘ปาปา…เป… โสเณเน’’ติ ปริกปฺปิตตฺตา.

272. 牟尼主啊，在你那美丽如可爱红莲的双足上，其红色，即红的特质，这是对无心之物的红色特征的如实描述，但它被作了另一种构想。我想，那是通过极度压碎罪恶，即烦恼之敌，所产生的鲜血而生成的。因此，这是特质构想，因为与双足相关的红色特质被构想为是由“压碎罪恶……所生的鲜血”所致。

---

๒๗๒. ‘‘มุนินฺเท’’จฺจาทิ. เห มุนินฺท เต ตว จารุราชีวสุนฺทเร มนุญฺญปทุมสุนฺทเร ปาททฺวนฺเท โสณิมา รตฺตวณฺณํ ปาปาภิสมฺมทฺทชาตโสเณน มญฺเญ สปรสนฺตานคตปาปานํ สมฺมทฺทเนน ชาเตน รุธิเรนาติ มญฺเญ. สพฺพญฺญุโน ปาเท ภวนฺตรสิทฺธปุญฺญกมฺมานุภาเวน ชาตรตฺตวณฺณํ ‘‘ปาปาภิสมฺมทฺทเนนา’’ติ ปริกปฺปิตตฺตา อยํ คุณปริกปฺปนา นาม. จารุ จ ตํ ราชีวญฺจาติ จ, ปาปานํ อภิสมฺมทฺโทติ จ, เตน ชาตญฺจาติ จ, ตญฺจ ตํ โสณญฺจาติ จ, โสณสฺส ภาโวติ จ วิคฺคโห.

272. “牟尼主”等（词语）。牟尼主啊，在你那如美丽红莲、如可爱莲花般庄严的双足上，其红色，我想是由于压碎自他相续中的罪恶所产生的鲜血。一切智者(Sabbaññu)的双足，其红色是由于过去世所成就的福业之力而生，但在此却被构想为“由于压碎罪恶”，因此这被称为特质构想。其语法分析(viggaha)是：“既是美丽，又是红莲”；“罪恶的压碎”；“由此所生”；“那即是血”；“红的状态”。

---

๒๗๓.

273.

---

มญฺเญสงฺเก [Pg.266] ธุวํ นูน-มิว’มิจฺเจวมาทิหิ;

สา’ยํ พฺยญฺชียเต กฺวาปิ, กฺวาปิ วากฺเยน คมฺยเต.

“我想”、“我怀疑”、“确实”、“必定”、“如同”等（词语），这种（构想）有时通过（这些词语）表达出来，有时通过语句被理解。

---

๒๗๓. โวหารตฺถํ ปริกปฺปนาสูจเก สทฺเท ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มญฺเญ’’อิจฺจาทิ. อิติ เอวรูโป สทฺทราสิ อาทิ เยสํ ‘‘ตกฺเกมิ, ปริกปฺเปมิ, จินฺตยามิ, ยเถ’’ตฺเยวมาทีนํ, เตหิ สายํ ปริกปฺปนา กฺวาปิ ยถาวุตฺเต พฺยญฺชียเต ปกาสียเต, กฺวาปิ กตฺถจิ ปน วากฺเยน คมฺยเต มญฺเญอิจฺจาทีนมภาเวปีติ.

273. （作者）为了说明日常用语中表示构想的词语，举出“我想”等词。通过这些以“我推测”、“我构想”、“我思考”、“如同”等为首的词语，这种构想有时在如前所述的语句中被表达、阐明；有时，即使没有“我想”等词语，也能从语句中被理解。

---

๒๗๓. โวหารสุขตฺถํ ปริกปฺปนาปกาสเก สทฺเท ทสฺเสติ ‘‘มญฺเญ’’จฺจาทินา. มญฺเญ, สงฺเก, ธุวํ, นูน, อิว, เอวมาทีหิ สทฺเทหิ สายํ ปริกปฺปนา กฺวาปิ เอตฺถ วิย กตฺถจิ พฺยญฺชียเต ปกาสียเต, กฺวาปิ กตฺถจิ วากฺเยน กฺริยาการกสมฺพนฺธสหิตปทสมุทาเยน คมฺยเต อิวาทิสทฺทโยคาภาเวปิ เกวลํ วากฺยสามตฺถิเยเนว ญายเต. ‘‘มญฺเญ’’จฺจาทิปทปญฺจกํทฺวนฺทสมาเสน นิทฺทิฏฺฐํ. อิติ เอวํ ปกาโร สทฺทสมุทาโย อาทิ เยสํ ‘‘ตกฺเกมิ, ปริกปฺเปมิ, จินฺตยามิ, ยถา’’ติอานีนนฺติ วิคฺคโห.

273. 为了日常用语的便利，（作者）用“我想”等词语来展示表示构想的词语。通过“我想”、“我怀疑”、“确实”、“必定”、“如同”等词语，这种构想有时像此处一样被表达、阐明；有时，即使没有“如同”等词语的连接，也能仅凭语句本身的力量，通过包含动词和施事者关系的词组而被理解。“我想”等五个词语是以并列复合词的形式被指出的。其语法分析是：像这样的一组词语，以“我推测”、“我构想”、“我思考”、“如同”等为首。

---

คมฺมปริกปฺปนา

隐含构想

---

๒๗๔.

274.

---

ทยาสญฺจารสรสา, เทหา นิกฺขนฺตกนฺติโย;

ปีเณนฺตา ชิน เต สาธุ-ชนํ สรสตํ นยุํ.

胜者啊，从你那因慈悲的周流而充满爱意的身体散发出的光辉，令善人欣悦，并引导他们达到充满爱意的状态。

---

๒๗๔. อุทาหรติ ‘‘ทยา’’อิจฺจาทิ. รโส สิเนโห, เตน สห วตฺตมาโน สรโส. เทโห. ทยาย กรุณาย สญฺจาโร ทุกฺขิตสตฺตวิสยา นิรนฺตรปฺปวตฺติ, เตน สรโส, ตโต. ชิน เต เทหา สรีรโต นิกฺขนฺตกนฺติโย สาธุชนํ ปีเณนฺตา ตปฺเปนฺตา ตเมว ชนํ สรสตํ สเปมตํ นยุํ ปาเปสุํ, ตาทิสํ ตถาวิธเทหนิกฺขนฺตกนฺตี นํ สาธุชนํ ปีเณนฺติ. คมฺมมานปริกปฺปนายํ ยโต กนฺติโย [Pg.267] ลทฺธสรสสรีรสํสคฺคา สยมฺปิ สรสา อิว อตฺตานํ เสวมานมฺปิ สาธุชนํ สรสตํ เนนฺตีติ คมฺยเต.

274. （作者）引用以“dayā”等开头的（偈颂）。“情感”（rasa）即是“爱”（sineha），与它共存即是“充满爱意”（sarasa）。（这是指）身体。慈悲的周流，即是对受苦众生的领域无间断地运作，因此（身体）是充满爱意的。所以（偈颂）说：胜者啊！从你的身体散发出的光辉，令善人欣悦、满足，引导或使他们达到那充满爱意、带有慈爱的状态。像这样从如此的身体散发出的光辉，令善人欣悦。在此隐含构想中，可以这么理解：由于光辉获得了与充满爱意的身体的接触，它们自身也仿佛充满爱意，从而引导那些关注它们的善人达到充满爱意的状态。

---

๒๗๔. วากฺยคมฺมปริกปฺปนมุทาหรติ ‘‘ทเย’’จฺจาทินา. เห ชิน เต ทยาสญฺจารสรสา ทุกฺขิตสตฺตวิสยาย กรุณาย สวิสเย นิรนฺตรปฺปวตฺติยา สญฺชาตสฺเนหโต เทหา สรีรโต นิกฺขนฺตกนฺติโย ทสทิสาสุ นิคฺคตา นีลาทิฉพฺพณฺณรํสิโย สาธุชนํ กตปุญฺญํ อุตฺตมชนํ ปีเณนฺตา สรสตํสสฺเนหภาวํ เปมสหิตตฺตํ นยุํ ตเมว สาธุชนํ ปาเปสุํ. ‘‘สรสตํ นยุ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘สาธุชน’’นฺติ สุตสมฺพนฺเธน ญายติ. กรุณาสิเนหโสมฺมเทหสํสคฺคโต กนฺติโย สยมฺปิ นิสฺสยคุณโต โสมฺมภูตา อตฺตานํ วิสยํ กตฺวา ปวตฺตชเนปิ มุทุํ กโรนฺเตวาติ อิวาทีนํ อภาเวปิ วากฺยคมฺมปริกปฺปนา. เอตฺถ อเจตนานํ กนฺติวตฺถูนํ ชนปสาทสงฺขาตวตฺถุฏฺฐิติ ‘‘ทยาสญฺจารสรสา อิวา’’ติ เอวมาทิอญฺญปฺปกาเรน ปริกปฺปิโต. ทยาย สญฺจาโร ปุนปฺปุนํ ปวตฺตีติ จ, สห รเสน สฺเนเหน วตฺตมาโนติ จ, ทยาสญฺจาเรน สรโสติ จ, นิกฺขนฺตา จ ตา กนฺติโย เจติ จ, สาธุ จ โส ชโน เจติ จ, สรสสฺส ภาโวติ จ วากฺยํ.

274. （作者）以“dayā”等开头的（偈颂）阐明语句隐含构想。胜者啊！从你那因对受苦众生的领域无间断地运作慈悲而生起爱意的身体中，散发出青色等六色光芒，遍及十方。这些光辉令已造福德的善人、最上之人欣悦，引导或使他们达到充满爱意、带有慈爱、含藏爱恋的状态。在“引导他们达到充满爱意的状态”一句中，“善人”一词是通过语境关联而得知的。由于接触了那充满慈悲与爱意的柔和身体，光辉自身也因其所依止者的特质而变得柔和，并且也使那些以它们为对象的人变得柔和。因此，即使没有“如”等词语，这也是语句隐含构想。此处，对于无情的光辉之物，其令人生起净信这一事，被以另一种方式构想，如“仿佛因慈悲的周流而充满爱意”等。“慈悲的周流”即是“一再地运作”；“与情感、与爱意共存”；“因慈悲的周流而充满爱意”；“那些光辉已散发出来”；“那位善人”；以及“充满爱意的状态”，（这些都是其背后的）短语。

---

๒๗๕.

275.

---

อารภนฺตสฺส ยํ กิญฺจิ, กตฺตุํ ปุญฺญวสา ปุน;

สาธนนฺตรลาโภ โย, ตํ วทนฺติ สมาหิตํ.

无论谁，为了做任何事而开始，若因福德之力，又获得其他助缘，智者称之为“成就”。

---

๒๗๕. สมาหิตํ สมาหรติ ‘‘อารภนฺตสฺสิ’’จฺจาทินา. ยํ กิญฺจิ การิยํ กตฺตุํ สตฺตุภงฺคาทิกํ อารภนฺตสฺส สชฺชีภูตสฺส ยสฺส กสฺสจิ ปุมุโน ปุญฺญวสา กุสลพเลน การเณน กุสลสามตฺถิเยน ปุน สาธฺยเต สาธิยมเนเนติ สาธนํ, ตโต ตเมว วา อนฺตรมญฺญํ, ตสฺส ลาโภ, อญฺญการณลาโภติ อตฺโถ. ตํ สมาหิตํ วทนฺติ, สมาธานํ สมาหิตํ.

275. （作者）以“ārabhantassa”等开头的（偈颂）阐明“成就”（samāhita）。对于任何一个为了做某件工作——如击破敌人等——而开始并准备就绪的人，若因福德之力、善业之力、善巧能力，又获得了其他助缘，（此即“成就”）。“助缘”（sādhana）是“凭借它而得以成办”的意思；因此，获得它本身或获得另一个（助缘），其意义就是“获得另一个原因”。他们称此为“成就”（samāhita）；“安立”（samādhāna）即是“成就”。

---

๒๗๕. อิทานิ [Pg.268] สมาหิตาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘อารภ’’มิจฺจาทินา. ยํ กิญฺจิ อมิตฺตวิชยาทิกํ กตฺตุํ อารภนฺตสฺส ยสฺส ปุญฺญวสา กุสลพเลน ปุน โย สาธนนฺตรลาโภ ตสฺเสว การิยสิทฺธิยา อุปการกสฺส อญฺญสาธนสฺส โย ลาโภ อตฺถิ, ตํ การณลาภํ สมาหิตํ วทนฺติ ตสฺเสว การิยสฺส สมาธานตฺตา ปติฏฺฐิตตฺตา สมาหิตํ อิติ กวิโน กเถนฺติ. สาธฺยเต สาธิยมเนเนติ จ, ตญฺจ ตํ อนฺตรมญฺญญฺเจติ จ, ตสฺส ลาโภติ จ, สมาธานมิติ จ วากฺยํ.

275. 现在（作者）以“ārabha”等开头的（偈颂）来展示“成就”的文采。对于任何一个为了做某件事——如征服敌人等——而开始的人，若因福德之力、善业之力，又获得了对那件事的成功有帮助的另一个助缘，诗人们称这种原因的获得为“成就”（samāhita），因为那件事因此而得以“安立”（samādhāna）和“确立”（patiṭṭhita）。“凭借它而得以成办”、“那另一个（助缘）”、“获得它”以及“安立”，（这些都是其背后的）短语。

---

๒๗๖.

276.

---

มาราริภงฺคาภิมุข-มนโส ตสฺส สตฺถุโน;

มหามหี มหาราวํ, รวี’ย’มุปการิกา.

对于那位心向于击破敌人魔罗的导师，此大地作为助缘者，发出了巨大的吼声。

---

๒๗๖. อุทาหรติ ‘‘มาร’’อิจฺจาทิ. มาราริโน มารสตฺตุโน ภงฺเค อภิภเว อภิมุขํ น ปรมฺมุขํ มนํ ยสฺส ตสฺส สตฺถุโน อุปการิกา อารทฺธมารภงฺคกฺริยานุคฺคาหิกา มหามหี อยํ มหาราวํ มาราริทุสฺสหํ มหานาทํ รวี อกาสิ. อิธ มาราริภญฺชนํ การิยมารทฺธํ, ตสฺส ปุญฺญวเสเนว มหีราโว อปรํ สาธนํ สมาปนฺนนฺติ ลกฺขณํ โยชนียํ.

276. （作者）引用以“māra”等开头的（偈颂）作为例子。（这是说：）当那位导师的心朝向于、而非背离于击破、降伏敌人魔罗时，此大地作为助缘者，为了支持他已开始的破魔行动，发出了敌人魔罗难以忍受的巨大吼声。此处，击破敌人魔罗的工作已经开始；正是由于他的福德之力，大地的吼声作为另一个助缘出现了。其特征应如是应用。

---

๒๗๖. ‘‘มาราริ’’จฺจาทิ. มาราริภงฺคาภิมุขมนโส มารสงฺขาตสฺส สตฺตุโน มทฺทเน อภิมุขจิตฺตสฺส ตสฺส สตฺถุโน อุปการิกา อารทฺธมารวิชยสฺส อุปตฺถมฺภิกา อยํ มหามหี มหาราวํ มารสฺส หทยวตฺถุํ มทฺทนฺโต วิย สหิตุมสกฺกุเณยฺยํ มหานาทํ รวี อกาสิ. เอตฺถ มารภงฺคชนนํ สตฺถูหิ อารทฺธการิยํ, ตสฺเสว สิทฺธิยา เหตุภูตํ อญฺญการณํ นาม มหีราโว. มาโร เอว อริ สตฺตูติ จ, ตสฺส ภงฺโคติ จ, ตสฺมึ อภิมุขํ มนํ ยสฺเสติ จ, มหนฺตี จ สา มหี เจติ จ วิคฺคโห.

276. “魔罗之敌”等。那位导师的心意朝向于击破名为魔罗的敌人，此大地发出魔罗无法忍受的巨大吼声，犹如要压碎魔罗的心脏，以助成导师已开始的降魔胜利。在此，击破魔罗是导师所开始的事业，而大地之吼是成就此事的另一个原因。其文法分析是：“魔罗即是敌人”、“他的击破”、“心向于此者”、“以及那广大地”。

---

๒๗๗.

277.

---

อวตฺวา’ภิมตํ [Pg.269] ตสฺส, สิทฺธิยา ทสฺสน’ญฺญถา;

วทนฺติ ตํ ปริยาย-วุตฺตีติ สุจิพุทฺธโย.

清净智者说：不直言所意图之事，而是为了成就它而以另一种方式来表达，他们称此为“间接表达”（pariyāyavutti）。

---

๒๗๗. ปริยายวุตฺตึ ปฏิปาเทติ ‘‘อวตฺวา’’อิจฺจาทินา. อภิมตํ กิญฺจิ อตฺถํ ธนทานาทิลกฺขณํ อวตฺวา อญฺชสา วาจกพฺยาปาเรน อนาขฺยาย ตสฺสาภิมตสฺสตฺถสฺส สิทฺธิยา นิปฺผาทนตฺถํ อญฺญถา อญฺเญน ปกาเรน ตนฺนิพฺพตฺติอนุคุเณน ยํ ทสฺสนํ วจนํ, ตํ สุจิพุทฺธโย ปริยายวุตฺตีติ วทนฺติ. ปริยาเยน วจนํ ปริยายวุตฺตีติ.

277. 以“不直言”等语阐释间接表达。不以直接的言语行为明说所意图的任何意义——例如布施财物等——而是为了达成该意图，以另一种适合于达成它的方式来显示或言说，清净智者称此为间接表达。以间接的方式言说，即是“间接表达”。

---

๒๗๗. อิทานิ ปริยายวุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘อวตฺวา’’อิจฺจาทินา. อภิมตํ อิฏฺฐํ ธนทานาทิสรูปํ ยํ กิญฺจิ อตฺถํ อวตฺวา อุชุมกเถตฺวา ตสฺส อภิมตตฺถสฺส สิทฺธิยา นิปฺผตฺติยา อญฺญถา วตฺตุมิจฺฉิตตฺถสฺสานุรูเปนาญฺญปฺปกาเรน ทสฺสนํ ยํ กิญฺจิ ทสฺสนํ กถนมตฺถิ, สุจิพุทฺธโย ปริยายวุตฺตีติ ตํ วทนฺติ. ปริยาเยน วุตฺติ กถนมิติ จ, สุจิ พุทฺธิ เยสมิติ จ วากฺยํ.

277. 现在以“不直言”等语来展示间接表达。不直接说出任何所意图的、所期望的意义——其形态如布施财物等——而是为了实现该意图的意义，以符合所欲言说之义的另一种方式来展示，任何这样的展示或言说，清净智者称之为间接表达。“间接表达”即是间接的言说，而“清净智者”是指那些智慧清净的人。

---

๒๗๘.

278.

---

วิวฏงฺคณนิกฺขิตฺตํ, ธน’มารกฺขวชฺชิตํ;

ธนกาม ยถากามํ, ตุวํ คจฺฉ ยทิ’จฺฉสิ.

财富置于敞开的庭院，且无守护者；喂，求财者，若你意欲，可随愿而去。

---

๒๗๘. อุทาหรติ ‘‘วิวฏงฺคเณ’’จฺจาทิ. ธนํ วิวเฏ เกนจิ อนาวฏตฺตา องฺคเณ ปกาสปฺปเทเส นิกฺขิตฺตํ อถ จ ปน อารกฺขวชฺชิตํ. ธนํ กาเมตีติ ธนกามาติ อามนฺตนํ. ตุวํ ยทิ อิจฺฉสิ คนฺตุํ ธนํ วา, ยถากามํ คจฺเฉติ ธนาวหรณมิจฺฉิตมญฺชสา อวตฺวา ตํสิทฺธิยา พฺยาเชน วทติ. ปริยายวุตฺติ.

278. （作者）以“于敞开庭院”等（偈颂）举例。财富被放置于敞开的庭院，即因未被任何事物遮蔽而显露之处，并且无守护者。“欲求财富者”（dhanakāma）是称呼语。“若你意欲离去或（取）财，可随愿而去”——（他）未直接言明拿取财富的意图，而是为达成此事而巧妙言说。此为旁说（pariyāyavutti）。

---

๒๗๘. อุทาหรติ ‘‘วิวฏ’’มิจฺจาทินา. ธนํ มุตฺตามณิอาทิ วิวฏงฺคณนิกฺขิตฺตํ ปาการาทิปริกฺเขปรหิตตฺตา นิราวรณฏฺฐาเน เยน เกนจิ ฐปิตํ อปิจ อารกฺขวชฺชิตํ. โภ ธนกาม ตุวํ ยทิจฺฉสิ ธนํ คมนํ วา, ยถากามํ คจฺฉาติ [Pg.270] จิตฺเตนิจฺฉิตธนาวหรณวิธานํ ‘‘ธนมาหรา’’ติ อุชุมวตฺวา เอวํ พฺยาเชน วุตฺตตฺตา อิทํ ปริยายวุตฺติ นาม. วิวฏญฺจ ตํ องฺคณญฺเจติ จ, ตสฺมึ นิกฺขิตฺตนฺติ จ, อารกฺเขน วชฺชิตมิติ จ, ธนํ กาเมตีติ จ, กามํ ตณฺหํ ตํสมฺปยุตฺตํ วา จิตฺตมนติกฺกมฺมาติ จ วากฺยํ.

278. （作者）以“敞开”等（偈颂）举例。财富，如珍珠、宝石等，被放置于敞开的庭院——即因无围墙等围绕而无遮蔽之处，由某人放置，并且无守护者。“喂，求财者！若你意欲（取）财或离去，可随愿而去”——因为心中所欲的取财之事，未曾直说“取财去”，而是如此巧妙言说，故此名为旁说（pariyāyavutti）。其释句（vākya）为：“彼为敞开之庭院”；“于彼处放置”；“无守护者”；“欲求财富”；以及（yathākāmaṃ是）“不逾越欲望、渴爱或与此相应之心”。

---

๒๗๙.

279.

---

ถุตึ กโรติ นินฺทนฺโต, วิย ตํ พฺยาชวณฺณนํ;

โทสาภาสา คุณา เอว, ยนฺติ สนฺนิธิ’มตฺรหิ.

看似谴责而实作赞叹，此为隐赞（byājavaṇṇanaṃ）；于此，看似过失者，实则确立为功德。

---

๒๗๙. พฺยาชวณฺณนํ วณฺเณติ ‘‘ถุติ’’มิจฺจาทินา. นินฺทนฺโต วิย โทสํ นิทสฺเสนฺโต วิย ถุตึ กโรติ วณฺณํ ภาสติ, ตํ พฺยาชถุติลกฺขณํ พฺยาชวณฺณนํ นาม. กถเมตฺถ คุณา ปตียนฺตีติ อาห ‘‘โทสิ’’จฺจาทิ. อตฺร วุตฺติวิเสเส โทสา วิย อาภาสนฺติ ปฏิภนฺติ. ตาทิสปทาทินา โทสาภาสา คุณา เอว อิทฺธิมนฺตตาทโย น โทโสปิ โกจิ สนฺนิธิมวฏฺฐานํ ยนฺติ. หีติ อวธารเณ อตฺร พฺยาชวณฺณนเมวิทํ, น นินฺทกมิติ.

279. （作者）以“赞叹”等（偈颂）释义隐赞（byājavaṇṇanaṃ）。看似谴责，看似指出过失，而实作赞叹、称颂，此以巧赞（byājathuti）为特征者，名为隐赞。“于此，功德如何被理解？”（为答此问，）他以“过失”等（偈颂）言。于此特殊言说中，（彼等）显现、呈现如过失。通过此类词语等，看似过失者，实为功德，如神通力等；无有任何过失得以确立。“hi”字表强调，意为此处实为隐赞，而非谴责。

---

๒๗๙. อิทานิ พฺยาชวณฺณนํ ทสฺเสติ ‘‘ถุติ’’จฺจาทินา. นินฺทนฺโต วิย โทสํ ทสฺเสนฺโต วิย ถุตึ กโรติ วณฺณนํ กโรติ, ตํ วณฺณนากรณํ พฺยาชวณฺณนํ นาม โหติ. นินฺทาสภาเวน ปวตฺตถุติตฺตา นินฺทา เอเวติ เจ? อตฺร อสฺมึ วุตฺติวิเสเส โทสาภาสา โทสา วิย ปฏิภาสมานา คุณา เอว ตาทิสปทปฺปโยเคน อิทฺธิมนฺตตาทโย คุณาว สนฺนิธึ คุณสภาวาวฏฺฐานํ ยนฺติ ปาปุณนฺตีติ. พฺยาเชน วณฺณนมิติ จ, โทสา อิว อาภาสนฺติ ปฏิภาสนฺตีติ จ วากฺยํ.

279. 今以“赞叹”等（偈颂）阐明隐赞（byājavaṇṇanaṃ）。看似谴责，看似揭示过失，而实作赞叹、称扬，此称扬之举即名为隐赞。若问：“因其以谴责之自性而行赞叹，故即是谴责吗？”（答曰：非也。）于此特殊言说中，看似过失、显现如过失者，实为功德；通过使用此类词语，神通等功德即得以确立为功德自性。其释句为：“以巧伪而作释义”及“彼等显现如过失”。

---

๒๘๐.

280.

---

สญฺจาเลตุ’มลํ ตฺวํ’สิ, ภุสํ กุวลยา’ขิลํ;

วิเสสํ ตาวตา นาถ, คุณานํ เต วทาม กึ.

怙主（nātha），您能猛烈动摇整个青莲（kuvalaya）与大地；仅凭此，吾等该如何言说您功德之殊胜？

---

๒๘๐. อุทาหรติ ‘‘สญฺจาเลตุ’’มิจฺจาทินา. นาถ ตฺวํ อขิลํ กุวลยํ อุปฺปลํ ปถวีวลยญฺเจติ สิลิฏฺฐํ สญฺจาเลตุํ ภมยิตุมิโต [Pg.271] จิโต จ ภุสมจฺจนฺตํ อลํ สมตฺโถปิ ตาวตา ตํมตฺเตน เต คุณานํ วิเสสํ อติสยลกฺขณํ กึ เกน การเณน วทาม. อิห อุปฺปลจาลนสามตฺถิยวิภาวนวเสน นินฺทติ, ตาว นิขิลภูมณฺฑลสญฺจาลาวิกรณโต ปรมาย ถุติยา สํโยชิโตยํ ภควา มหานุภาวํ วิจิตวาติ ภุวนมณฺฑลสิขามณีติ. พฺยาชวณฺณนมีทิสมจฺจนฺตํ รมณียํ, ตทิทญฺจ สพฺพถา สิเลสมุปชีวติ.

280. （作者）以“能动摇”等（偈颂）举例。怙主，您虽能且有力，可猛烈地、从此处彼处动摇、旋转整个青莲（uppalaṃ）与地轮（pathavīvalaya）——此为双关语（siliṭṭhaṃ）——然仅凭此，吾等能以何理由言说您功德之殊胜，即其卓越之相？此处，通过显现动摇青莲之能力而作谴责，然因（此词亦指）能动摇整个地轮，故此世尊（bhagavā）便与最高赞誉相结合，（如是赞言：）“具大威力，功德庄严，世界顶饰”。此类隐赞极为美妙，且其完全依赖于双关语（silesa）而成立。

---

๒๘๐. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘สญฺจาเลตุ’’มิจฺจาทินา. นาถ ตฺวํ อขิลํ กุวลยํ นิสฺเสสํ นีลุปฺปลวนํ ปถวีมณฺฑลํ วา สญฺจาเลตุํ กมฺเปตุํ ภุสมติสเยน อลํ สมตฺโถ, ตาวตา เต คุณานํ วิเสสมติสยํ กึ วทาม กถํ ภณามาติ. กุวลยสทฺทสฺส อุปฺปลวิเสสวาจกตฺตา ปฐมํ นินฺทาว, ตสฺเสว สทฺทสฺส ปถวีมณฺฑลวาจกตฺตา ‘‘อิทฺธิมโต ตว อิทํ กึ วิเสส’’นฺติ อุตฺตมคุณวณฺณนา กตา โหติ. อีทิสา พฺยาชวณฺณนา ปสตฺถา, สา จ สพฺพถา สิเลสํ นิสฺสาย ปวตฺตตีติ. กุยา ปถวิยา วลยํ มณฺฑลมิติ สมาโส.

280. 今以“能动摇”等（偈颂）举例。怙主，您能且有力，可极其猛烈地动摇、震撼整个青莲林（nīluppalavanaṃ）或地轮（pathavīmaṇḍalaṃ）。仅凭此，吾等该如何言说、如何道出您功德之殊胜与卓越？因“kuvalaya”一词指一种青莲，故首先是谴责；然因该词亦指地轮，故（又）作了至上功德之释义，（意谓：）“于具神通之您，此有何殊胜可言？”此类隐赞值得称道，且其完全依赖于双关语而成立。“地（ku）之轮围（valaya）”即“地之轮围（pathaviyā maṇḍalaṃ）”，此为其复合词（samāso）分析。

---

๒๘๑.

281.

---

วิเสสิ’จฺฉายํ ทพฺพสฺส, กฺริยาชาติคุณสฺส จ;

เวกลฺลทสฺสนํ ยตฺร, วิเสโส นาม’ยํ ภเว.

于实体、行为、种类及功德，于欲求殊胜之际，若于此中显现阙失，此即名为殊胜（viseso）。

---

๒๘๑. วิเสสวุตฺตึ วตฺเตติ ‘‘วิเสสิจฺฉาย’’มิจฺจาทินา. วิเสเส อติสเย กิสฺมิญฺจิปิ การิยวิเสเส อิจฺฉายํ ทพฺพาทีนํ ยตฺร เวกลฺลสฺส อภาวสฺส ทสฺสนํ วจนํ, อยํ วิเสโส นาม วิเสสวุตฺติ นาม ภเว.

281. （作者）以“于欲求殊胜时”等（偈颂）阐述殊胜言说（visesavutti）。于任何殊胜、卓越或任何特殊成果，当有所欲求时，若于此显示或言说实体等之阙失，即其无有，此即名为殊胜，或名殊胜言说。

---

๒๘๑. อิทานิ วิเสสาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘วิเสสิ’’จฺจาทินา. วิเสสิจฺฉายํ อติสเย การิยวิเสเส อิจฺฉายํ สติ ทพฺพสฺส จ กฺริยาชาติคุณสฺส จ ยตฺร ยสฺมึ วุตฺติวิเสเส เวกลฺลทสฺสนํ อภาวกถนมตฺถิ, อยํ วิเสโส [Pg.272] นาม ภเว วิเสสวุตฺติ นาม สิยาติ. วิกลสฺส ภาโวติ จ, ตสฺส ทสฺสนมิติ จ วากฺยํ.

281. 今以“殊胜”等（偈颂）阐明殊胜庄严（visesālaṅkāra）。当有欲求殊胜、卓越、特殊成果时，若于任何特殊言说中，存在对实体、行为、种类及功德之阙失的显现，或对其无有之说明，此即名为殊胜，或可谓殊胜言说。其释句为：“有阙失之状态”及“对此之显现”。

---

๒๘๒.

282.

---

น รถา น จ มาตงฺคา, น หยา น ปทาตโย;

ชิโต มาราริ มุนินา, สมฺภาราวชฺชเนน หิ.

无战车，无大象，无马匹，亦无步兵；牟尼仅凭省思资粮，实已战胜敌魔罗。

---

ทพฺพวิเสสวุตฺติ.

实体之殊胜言说。

---

๒๘๒. อุทาหรติ ‘‘น รถา’’อิจฺจาทิ. สุโพธํ. อตฺร จ วิชโยปกรณจตุรงฺคานีกลกฺขณทพฺพาภาเวน สมตึสปารมิตาสงฺขตสมฺภาราวชฺชนสฺเสว มาราริวิชยลกฺขโณ วิเสโส วุตฺโต.

282. （作者）以“无战车”等（偈颂）举例。其义易解。此处，因无有作为胜利工具之四种军力此一特征的实体，故言说仅凭省思三十波罗蜜所成之资粮，即是战胜敌魔罗之殊胜相。

---

๒๘๒. ‘‘น รถา’’อิจฺจาทิ. รถา ตโย อนฺตมโส สปริวารานํ ติณฺณํ รถานํ อนีกโวหารโต ตาทิสา ตโย รถา จ นตฺถิ. มาตงฺคา ตโย วุตฺตนเยน อนีกสงฺขาตา ตโย มาตงฺคา จ นตฺถิ. น หยา ตโย ตาทิสา อนีกสงฺขาตา ตโย อสฺสา จ นตฺถิ. ปทา น อนฺตมโส สายุธานํ จตุนฺนํ ปุริสานํ อนีกโวหารโต ตาทิสา จตฺตาโร ปุริสา ปทา จ นตฺถิ. ตถาปิ มุนินา สมฺภาราวชฺชเนน หิ สมตึสปารมิธมฺมานํ อาโภคกรเณเนว มาราริ มารปจฺจตฺติโก ชิโต อภิภวิโต. อิห ชโยปกรณภาเวน ฐิตานํ รถานีกาทีนํ ทพฺพานํ เวกลฺลํ ทสฺเสตฺวา สตฺตุวิชยสภาวานํ สมฺภารานํ อาวชฺชนวิเสสสฺส วุตฺตตฺตา เอสา ทพฺพวิเสสวุตฺติ นาม. รโถ นาม จตุปุริสปริวาโร, ตาทิสํ รถตฺตยํ รถานีกํ นาม. หตฺถี ปน ทฺวาทสปุริสปริวาโร โหติ, ตาทิสํ หตฺถิตฺตยํ หตฺถานีกํ นาม. อสฺโส ติปุริสปริวาโร, ตาทิสํ หยตฺตยํ หยานีกํ นาม. สายุธา จตฺตาโร ปุริสา ปทานีกํ นาม. อิห รถาทีสุ ฐิตา วิย สีฆํ ปาทพเลน คนฺตฺวา ยุชฺฌมานา ปุริสา ปาโทปจาเรน ‘‘ปาทา’’ติ วุตฺตา. รถาทีนํ ปมาณํ ตโยติ อนีกฏฺฐาเน [Pg.273] ทสฺเสตฺวา ปุริสปมาณสฺสาวุตฺเตปิ อนฺตมโส จตฺตาโร ปุริสา อนีกํ นาม โหนฺตีติ ปกรณโต จตฺตาโรติ ญายติ. โน เจ? สาวุธปุริสวาจกสฺส ปทาติสทฺทสฺส ‘‘ปทาตโย’’ติ พหุวจเนน รูปสมฺภวโต ‘‘รถา น, มาตงฺคา น, หยา น, ปทาตโย น’’ อิติ สมฺพนฺโธ. ทพฺพวิเสสวุตฺติ ทพฺเพน ทพฺพปฏิเสธนโต วิเสสกถนํ วิเสสสฺส วุตฺตีติ จ, ทพฺเพน ทพฺพปฏิเสเธน วิเสสวุตฺตีติ จ วากฺยํ. กฺริยาวิเสสวุตฺยาทิตฺตยมฺปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺพํ.

282. “‘无战车’等。连同随从在内的三辆战车，被称为‘军’(anīka)者，这样的三辆战车亦无。依前述方式被称为‘军’的三头大象亦无。如此被称为‘军’的三匹马亦无。连同武装的四人，被称为‘军’的四名步兵亦无。然而，牟尼仅通过省察资粮，即忆念三十波罗蜜法，便战胜、征服了魔敌。此处，通过显示作为胜利工具的战车军等事物的缺乏，而说明了能战胜敌人的资粮在于特殊的省察，因此这被称为‘事物殊胜说’(dabbavisesavutti)。所谓战车，有四人随从，三辆这样的战车称为战车军。大象则有十二人随从，三头这样的大象称为象军。马有三人随从，三匹这样的马称为马军。四名武装人员称为步兵军。此处，如同立于战车等之上者，那些以足力疾行作战之人，以‘足’(pāda)的转喻而被称为‘步兵’(pādā)。在军阵之处，已示战车等之量为三，虽未言及人之数量，但从上下文可知，至少四人亦可称为一军，故知为四人。否则，表示武装人员的‘步兵’(padāti)一词，其复数形式‘padātayo’是可能的，故其关联应是‘无战车，无大象，无马，无步兵们’。‘事物殊胜说’(Dabbavisesavutti)，即通过否定事物而述说殊胜，或殊胜之说；亦可分析句型为：通过否定事物而有殊胜之说。‘行为殊胜说’等三者亦应如是理解。

---

๒๘๓.

283.

---

น พทฺธา ภูกุฏิเนว, ผุริโต ทสนจฺฉโท;

มาราริภงฺคญฺจา’กาสิ, มุนิวีโร วโร สยํ.

眉头未曾紧锁，嘴唇也未颤动；最胜牟尼雄者，亲自摧破魔敌。

---

กฺริยาวิเสสวุตฺติ.

行为殊胜说。

---

๒๘๓. ‘‘น พทฺธา’’อิจฺจาทิ. ภูกุฏิ ภมุภงฺโค โกปชนิโต น พทฺธา น รจิตา, ทสนจฺฉโท จาธโร เนว ผุริโต เนว กมฺปิโต โกเปน. ตถาปิ จ วโร อุตฺตโม มุนิวีโร สยํ มาราริโน ภงฺคํ ปราชยํ อกาสีติ. ภูกุฏิพนฺธนาทิกฺริยาวิคเมน นิพฺพิการวิชยลกฺขโณ วิเสโส ทสฺสิโต.

283. “‘未曾皱起’等。由愤怒所生的皱眉，即眉毛弯曲，未曾系缚、未曾造作；牙齿的覆盖物，即下唇，亦未曾因愤怒而颤动、抖动。然而，最上之牟尼雄者亲自使魔敌遭受摧破与战败。通过远离皱眉等行为，显示了无变化而胜利的殊胜之相。

---

๒๘๓. ‘‘น พทฺธา’’อิจฺจาทิ. ภูกุฏิ โกปวิการภูโต ภมุภงฺโคปิ น พทฺธา น กตา, ทสนจฺฉโท ทนฺตาวรโณ เนว ผุริโต น กมฺปาปิโต. ตถาปิ วโร อุตฺตโม มุนิวีโร มุนิคุณวีรคุณยุตฺโต ตถาคโต สยํ มาราริภงฺคญฺจ อกาสีติ. เอตฺถ ภมุภงฺครจนาทิกํ กฺริยํ อกตฺวา นิพฺพิการสฺส มารภงฺคสภาววิเสสสฺส วุตฺตตฺตา เอสา กฺริยาวิเสสวุตฺติ นาม. ภูนํ กุฏิ วงฺกตาติ จ, มาโร เอว อรีติ จ, เตสํ ภงฺโคติ จ วากฺยํ.

283. “‘未曾皱起’等。作为愤怒变化的眉毛弯曲亦未曾系缚、未曾造作，牙齿的覆盖物亦未曾颤动或被引动。然而，最上之、具足牟尼之德与雄者之德的如来，亲自完成了摧破魔敌之事。此处，因述说了不作皱眉等行为，而有无变化地摧破魔罗的特殊自性，故此被称为‘行为殊胜说’(kriyāvisesavutti)。以及‘眉(bhūnaṃ)之弯曲(kuṭi vaṅkatā)’、‘魔罗(māro)即是(eva)敌人(ari)’、‘对彼等(tesaṃ)之摧破(bhaṅgo)’这些句型。

---

๒๘๔.

284.

---

น [Pg.274] ทิสาสุ พฺยตฺตา รํสิ,นา’โลโก โลกปตฺถโฏ;

ตถาปฺย’นฺธตมหรํ,ปรํ สาธุสุภาสิตํ.

光芒未显于诸方，光明未遍布世间；然而善人之善说，最能去除深沉黑暗。

---

ชาติวิเสสวุตฺติ.

种类殊胜说。

---

๒๘๔. ‘‘นิ’’จฺจาทิ. ทิสาสุ ทสสุ พฺยตฺตา ปตฺถฏา รํสิ น ภวติ. โลเก สกลสฺมึ ปตฺถโฏ วิตฺถโต อาโลโกน ภวติ. ตถาปีติ วิเสสนิจฺฉายํ, ตชฺชาติกตฺตาภาเวปิ สาธูนํ สุภาสิตํ สทฺธมฺมสงฺขาตํ ปรมจฺจนฺตเมว อนฺธตมํ อิฏฺฐานิฏฺฐาเวกลฺลโต ปญฺญาจกฺขุสฺส อนฺธการํ โมหนฺธการํ หรตีติ อนฺธตมหรนฺติ. รํสิยา อนฺธการาปหารสมตฺถาย นิวตฺติยา วิเสโส สุภาสิตสฺส ทสฺสิโต.

284. “‘不’等。于十方，无显现、遍布之光芒。于整个世间，无遍布、广布之光明。‘然而’一词，是为了确定其殊胜之处：即使不属于光的种类，善人之善说，即所谓的正法，亦能最极究竟地去除深沉的黑暗——因不能辨别可意与不可意而有的智慧之眼的黑暗，以及无明之黑暗——故被称为‘去除最深黑暗者’。通过（善说）免除了能去除黑暗的光芒，显示了善说的殊胜之处。

---

๒๘๔. ‘‘น ทิสาสุ’’อิจฺจาทิ. ทิสาสุ พฺยตฺตา ปตฺถฏา รํสิปิ นตฺถิ, โลกปตฺถโฏ อาโลโกปิ นตฺถิ. ตถาปิ สาธุสุภาสิตํ สทฺธมฺโม ปรมจฺจนฺตํ อนฺธตมหรํ อตฺถานตฺถตีรณกฺขมสฺส ปญฺญาจกฺขุสฺส อนฺธการกโมหตมํ หรํ โหตีติ. อิธ อนฺธการวิทฺธํสเน สมตฺถํ รํสิชาตฺยาทิกํ ปฏิเสเธตฺวา สุภาสิตสฺส อนฺธการาปหรณสงฺขาตสฺส วิเสสสฺส วุตฺตตฺตา อยํ ชาติวิเสสวุตฺติ นาม. โลเก ปตฺถโฏติ จ, อนฺเธตีติ อนฺโธ โมโห, ตมสทิสตฺตา อนฺโธเยว ตโมติ จ, ตํ หรตีติ จ, สาธูนํ สุภาสิตมิติ จ วากฺยํ.

284. “‘于诸方不’等。于诸方显现、遍布之光芒亦无，遍布世间之光明亦无。然而，善说之正法能最极究竟地去除幽暗，为能辨别利与非利的智慧之眼去除黑暗、愚痴与迷惑。此处，通过否定能驱散黑暗的光芒等种类，而说明了善说具有去除黑暗这一殊胜，故此被称为‘种类殊胜说’(jātivisesavutti)。其句型分析为：‘遍布于世间’；‘使盲目，故为盲，即是愚痴’；‘因与黑暗相似，故盲即是黑暗’；‘去除彼’；以及‘善人之善说’。

---

๒๘๕.

285.

---

น ขรํ น หิ วา ถทฺธํ, มุนินฺท วจนํ ตว;

ตถาปิ คาฬฺหํ ขนติ, นิมฺมูลํ ชนตามทํ.

牟尼主之言，非粗亦非硬；然能深掘除，众生之骄慢。

---

คุณวิเสสวุตฺติ.

特质殊胜说。

---

๒๘๕. ‘‘น [Pg.275] ขร’’มิจฺจาทิ. มุนินฺท ตว วจนํ น ขรํ น ลูขํ, น ถทฺธํ วา กฐินญฺจ น หิ. ตถาปิ ตาทิสขรตฺตาทิคุณาภาเวปิ ชนตาย ชนสมูหสฺส มทํ คาฬฺหํ ทฬฺหํ กตฺวา นิมฺมูลํ ขนตีติ. อโยสงฺกุมฺหิ ปสิทฺธขรตฺตาทิคุณนิเสเธน มุนินฺทวจนสฺส วิเสโส อาวิกโต.

285. “‘不粗砺’等。牟尼主，汝之言不粗砺、不粗涩，亦不僵硬或坚硬。然而，即使没有此等粗砺之特质，亦能将民众、群众之骄慢，深深地、牢固地连根掘除。通过否定铁钉(ayosaṅku)所具有的众所周知的粗砺等特质，彰显了牟尼主言语的殊胜之处。

---

๒๘๕. ‘‘น ขร’’มิจฺจาทิ. เห มุนินฺท ตว วจนํ ขรํ กกฺกสํ น โหติ, ถทฺธํ วา น โหติ. ตถาปิ ชนตามทํ ชนสมูหสฺส ชาตฺยาทึ นิสฺสาย ปวตฺตํ คพฺพํ คาฬฺหํ ทฬฺหํ กตฺวา นิมฺมูลํ มูลมเสเสตฺวา ขนตีติ. ขณนกฺขมอโยสงฺกุอาทีสุ ลพฺภมานํ ขรตฺตาทิคุณํ ปฏิเสเธตฺวา พุทฺธวจนสฺส มทขณนสภาวสงฺขาตสฺส วิเสสสฺส วุตฺตตฺตา อยํ คุณวิเสสวุตฺติ นาม โหติ. นตฺถิ มูลมสฺส ขณนสฺสาติ จ, ชนานํ สมูโหติ จ, ตาย มโทติ จ วิคฺคโห. ‘‘คาฬฺหํ นิมฺมูล’’นฺติ ขณนกฺริยาย วิเสสนตฺตา คาฬฺหํ นิมฺมูลํ ขณนํ กโรตีติ โยชนา.

285. “不粗砺”等等。牟尼主啊，您的言语不粗暴、不粗糙，也不僵硬。即便如此，它也能将民众因种姓等而生的骄慢牢固地、彻底无余地连根掘除。通过否定在能够挖掘的铁钉等物中存在的粗砺等特质，而说明了佛语具有挖掘骄慢之自性这一特点，因此这被称为‘功德殊胜说’(guṇavisesavutti)。其语法分析(viggaho)为：‘此挖掘无根’；‘众人的集合’；以及‘因此而有骄慢’。“牢固地、无根地”(gāḷhaṃ nimmūlaṃ)是修饰挖掘这一行为的，因此应连接为‘进行牢固的、无根的挖掘’。

---

๒๘๖.

286.

---

ทสฺสียเต’ติทิตฺตํ ตุ,สูรวีรตฺตนํ ยหึ;

วทนฺติ วิญฺญู วจนํ,รุฬฺหาหงฺการมีทิสํ.

勇士英雄气，若彰显过度；智者称此言，名为“已生我慢”(Ruḷhāhaṅkāra)。

---

๒๘๖. รุฬฺหาหงฺการํ วทนฺติ.

286. 已生我慢(Ruḷhāhaṅkāra)。

---

๒๘๖. อิทานิ รุฬฺหาหงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘ทสฺสียเต’’ อิจฺจาทินา. สูรวีรตฺตนํ สูรภาววีรภาวํ อติทิตฺตํ ตุ อติสเยน ปน ทิตฺตํ ยหึ วากฺเย ทสฺสียเต, อีทิสํ วจนํ วิญฺญู กวโย รุฬฺหาหงฺการมิติ วทนฺตีติ. สูโร จ วีโร จาติ จ, เตสํ ภาโวติ จ, รุฬฺโห อุคฺคโต อหงฺกาโร เอตฺถ วุตฺติวิเสเสติ จ วากฺยํ.

286. 现在，作者以“被显示”等词说明‘已生我慢’。在某个句子中，‘勇士与英雄的状态’(sūravīrattanaṃ)，即勇士的特质与英雄的特质，被‘过度地’(atidittaṃ)，即非常耀眼地显示出来，有智慧的诗人们(kavayo)称这样的言语为‘已生我慢’。其文句分析为：‘勇士与英雄’；‘他们的状态’；以及‘此处生起、出现的我慢是其特殊的表达方式’。

---

๒๘๗.

287.

---

ทเม [Pg.276] นนฺโทปนนฺทสฺส,กึ เม พฺยาปารทสฺสนา;

ปุตฺตา เม ปาทสมฺภตฺตา,สชฺชา สนฺเตว ตาทิเส.

调伏难陀优波难陀(Nandopananda)，我何须展现自身之力？我子已臣服于足下，彼等已为此备妥。

---

๒๘๗. อุทาหรติ ‘‘ทเม’’อิจฺจาทินา. นนฺโทปนนฺทสฺส นาคราชสฺส อปฺปเมยฺยมหานุภาวสฺส ทเม ทมเน เม มม นิรวธิสรนฺติปฺปเมยฺยปฺปภาวานุจริตกิตฺติโนปิ ปรสฺส พฺยาปารทสฺสนา ปโยคปฏิปาทเนน กึ ปโยชนํ, น กิมฺปิ, ยโต เม ปาทสมฺภตฺตา ปาทาวนตา ตาทิเส กมฺมนิ สชฺชา พทฺธกจฺฉา สนฺเตว วิชฺชนฺเตว, ตโตติ โยชนียํ.

287. 他以“于调伏时”等偈颂举例。在调伏具有无量大威力的龙王难陀优波难陀(Nandopananda)时，对于我——一个声誉伴随着无边流布、无量威力的人——来说，向他人展现行动、施展作为，又有何用呢？毫无用处。因为我的儿子们，已臣服于我的足下，躬身于足前，对那样的任务早已准备就绪、束紧腰带，他们确实存在。因此，应当这样连接文义。

---

๒๘๗. ‘‘ทเม’’จฺจาทิ. นนฺโทปนนฺทสฺส นาครญฺโญ ทเม ทมกรเณ พฺยาปารทสฺสนา ภุวนตฺตเย ปวตฺตมานอานุภาเวน จ สมฺปวตฺติตกิตฺติสมูเหน จ สมนฺนาคตสฺส มยฺหํ ตาทิสปโยคทสฺสเนน กึ ปโยชนํ. ยสฺมา เม ปาทสมฺภตฺตา มยฺหํ จรณาวนตา ตาทิเส กิจฺเจ สชฺชา สนฺนทฺธา ปุตฺตา พหโว สนฺติ เอว, ตสฺมาติ. เจโตวสิตาย สูรวีรภาโว อิห อติทิตฺโต ทสฺสิโต โหติ. พฺยาปารสฺส ทสฺสนมิติ จ, ปาเทสุ สมฺภตฺตาติ จ วากฺยํ.

287. “于调伏时”等等。在调伏龙王难陀优波难陀时，为了降伏他而展现行动——对于在三界中拥有通行无碍的神通威力、并具足广大名声的我来说，展现那样的作为有何用处呢？因为我有很多儿子，他们已臣服于我足下，躬身于我脚前，对于那样的任务，他们早已准备就绪、整装待发，确实如此。因此（偈颂中省略了‘因此’一词）。此处，由于心自在(cetovasitā)，勇士与英雄的气概被表现得极为耀眼。其文句分析为：‘行动的展现’以及‘于足下恭敬’。

---

๒๘๘.

288.

---

สิเลโส วจนา’เนกา-ภิเธยฺเย’กปทายุตํ;

อภินฺนปทวากฺยาทิ-วสา เตธา’ย’มีริโต.

具多义且由一词构成的言语，即为双关语(silesa)；依不分割之词、句等，此法被说为三种。

---

๒๘๘. สิเลสํ นิทฺทิสติ ‘‘สิเลโส’’อิจฺจาทินา. อเนกํ ภินฺนมภิเธยฺยตฺโถ ยสฺสาตฺยเนกาภิเธยฺยํ. เอเกน สมาเนน ปเทน สรูเปน อายุตมนฺวิตํ ยํ วจนํ วุตฺตีติ อนุวทิตฺวา โส สิเลโสติ วิธียเต, เยน เกนจิ [Pg.277] รูเปน อุปมาโนปเมยฺยลกฺขณตฺถานํ สิเลสนโต. อยญฺเจวํลกฺขโณ สิเลโส เตธา อีริโต. กถํ? อภินฺนปทวากฺยาทิวสา อภินฺนเมกํ ปทํ สฺยาทฺยนฺตตฺยาทฺยนฺตรูปํ ยตฺร, ตเมว วากฺยํ วากฺยลกฺขโณเปตตฺตา. ตํ อาทิ เยสํ, เตสํ วสาติ อตฺโถ.

288. 以“sileso”(双关)等词指示双关。“多义”(anekābhidheyyaṃ)是指其有许多不同的所诠义。用一个相同形式的词语连接的话语，即是“双关”，因为它通过某种形式使喻体和喻依的特征义黏合在一起。具有此特征的双关被说为有三种。如何？依据不分离的词、句等，即其中有一个不分离的词（其形式如以syādyanta或tyādyanta结尾），以及那同一个句子（因为它具备句子的特征）。“它们是其开端”，此即“依据它们”之义。

---

๒๘๘. อิทานิ สิเลสาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘สิเลโส’’จฺจาทินา. อเนกาภิเธยฺยํ เอกปทายุตํ อุภยตฺถ สาธารณตฺตา ตุลฺเยน สทฺทรูเปน ยุตฺตํ ยํ วจนํ อตฺถิ, โส สิเลโส นาม. โส ปน เยน เกนจิ สาธมฺมรูเปน อุปมาโนปเมยฺยภูตานมตฺถานํ สิลิฏฺฐตฺตา อญฺญมญฺญํ ผุสิตฺวา ฐิตตฺตา สิเลโส นาม. อยํ วุตฺตลกฺขโณ สิเลโส อภินฺนปทวากฺยาทิวสา อกตวิการานํ สฺยาทฺยนฺตตฺยาทฺยนฺตปทสมนฺนาคตานํ วากฺยลกฺขโณเปตวากฺยานํ ปเภเทน เตธา อีริโตติ. อเนกมภิเธยฺยํ ยสฺเสติ จ, เอกญฺจ ตํ ปทญฺเจติ จ, เตน อายุตนฺติ จ, อภินฺนานิ ปทานิ ยสฺมินฺติ จ, ตญฺจ ตํ วากฺยญฺจาติ จ, ตํ อาทิ เยสํ อภินฺนปทวากฺยานนฺติ จ, เตสํ วโส เภโทติ จ วากฺยํ.

288. 现在，他以“sileso”(双关)等词说明双关庄严(silesālaṅkāra)。有多重所诠义、由单一词语构成，且因在两种情况下共通而使用相同音形的言语，称为“双关”。它之所以被称为“双关”，是因为通过某种相似之处，使作为喻体和喻依的事物相互黏合，互相接触而存在。这种具有上述特征的双关，根据不分离的词、句等，可分为三种：即由词形未变的词语（如以syādyanta或tyādyanta结尾的词）构成，以及具备句子特征的句子。其文句分析为：“其具多义”，“其为一词”，“由此相连”，“其中词语不分离”，“其为句子”，“不分离的词语和句子是其开端”，以及“它们的分类”。

---

๒๘๙.

289.

---

อนฺธนฺตมหโร หารี, สมารุฬฺโห มโหทยํ;

ราชเต รํสิมาลี’ยํ, ภควา โพธยํ ชเน.

驱除极暗者，令人喜悦，已登上大 उदय(mahodaya，大山或大兴盛)；这位具光鬘的世尊，觉醒众生而辉耀。

---

อภินฺนปทวากฺยสิเลโส.

词句不分离双关。

---

๒๘๙. อุทาหรติ ‘‘อนฺธนฺตมิ’’จฺจาทิ. อยํ ภควา สูริโย มหามุนิ จ. ตตฺถ สูริโย ตาว อนฺธนฺตมหโร ปกติยนฺธกาโรปหารี, มหามุนิ ตุ อนฺธการโมหตมาปหารี. หารี มนุญฺโญ สูริโย มหามุนิ จ, สูริโย [Pg.278] มโหทยํ มหนฺตํ อุทยํ ปพฺพตํ สมารุฬฺโห, มหามุนิ ตุ มโหทยํ มหนฺตมพฺภุทยํ สมฺมาสมฺโพธิสมธิคมรูปํ สมารุฬฺโห ปตฺโต. รํสีนํ มาลา, สา อสฺส อตฺถีติ รํสิมาลี, สูริโย มหามุนิ จ. ชเน โพธยํ นิทฺทาปคมเนน กิเลสนิทฺทาปคมเนน วา ปโพธยนฺโต ราชเต ทิพฺพตีติ. อภินฺนปทวากฺยสิเลโส ภงฺเคน วินา ยถาวฏฺฐานมุภยตฺถ ปทโยชนโต.

289. 他举例说“andhantam…'(驱除极暗)等。此处的世尊既指太阳，也指大牟尼。其中，太阳是驱除自然的黑暗，而大牟尼则驱除无明愚痴的黑暗。两者都是令人喜悦的。太阳登上了巍峨的 उदय山(日出山)，而大牟尼则证得了伟大的兴盛，即证得正自觉。两者都拥有光鬘。他辉耀着，通过驱除（世俗的）睡眠或驱除烦恼的睡眠来觉醒众生。这是“词句不分离双关”，因为词语在两方面都按其原样运用，没有拆分。

---

๒๘๙. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘อนฺธ’’มิจฺจาทินา. มโหทยํ มหนฺตํ อุทยํ ปพฺพตํ, สพฺพญฺญุปทวิสงฺขาตมหาภิวุทฺธึ วา สมารุฬฺโห อารุฬฺโห, สมฺปตฺโต วา, อนฺธนฺตมหโร จกฺกวาฬคพฺเภ ปตฺถฏปกติฆนนฺธการสฺส, ญาณโลจนสฺส อนฺธกรณโต อนฺธกาโรติ วุตฺตโมหสฺส วา วิทฺธํสโก, หารี เตเนว มนุญฺโญ รํสิมาลี อตฺตโน รํสิมาลาย สมนฺนาคโต ชเน ปกตินิทฺทาย กิเลสนิทฺทาย วา สมนฺนาคเต สตฺเต โพธยํ โพธยนฺโต อยํ ภควา ทิวากโร, ฉหิ ภคธมฺเมหิ สมนฺนาคโต พุทฺโธ วา ราชเต ทิพฺพตีติ. ทฺวีสุ ปกฺเขสุ ปทานํ สมานภาเวน ฐิตตฺตา อยํ อภินฺนปทวากฺยสิเลโส. อนฺโธ จ โส ตโม เจติ จ, ตํ หรตีติ จ, มหนฺโต จ โส อุทโย ปพฺพโต จาติ จ, มหนฺโต จ โส อุทโย อพฺภุทโย อภิวุทฺธิ จาติ จ, รํสีนํ มาลาติ จ, สา อสฺส อตฺถีติ จ, ภโค สิรี อสฺส สูริยสฺส อตฺถีติ จ, ภโค สิรีกามปยตนาทิปฺปกาโร อสฺส สตฺถุโน อตฺถีติ จ วิคฺคโห. อภินฺนปทวากฺยสงฺขาโต สิเลโส. อปโรปิ อตฺโถ เอตฺถ สิลิสฺสตีติ สิเลโส. ‘‘ภินฺนปทวากฺยสิเลโส’’ติอาทิกมฺปิ อิมินา นเยน ญาตพฺพํ.

289. 现在，他以“andha”(暗)等词为例。这位世尊，如同日轮，或作为具足六种“薄伽”(bhaga)之法的佛陀，辉耀着。他已登上“mahodayaṃ”，即巍峨的乌达雅山(udayapabbata)，或已达到名为“一切知位”的伟大增上；他能摧毁遍布于轮围世界中本然的浓密黑暗，或能摧毁那因蒙蔽智慧之眼而被称作“黑暗”的痴；他因能摧毁黑暗而令人愉悦，具足光鬘，以自身的光芒唤醒那些沉溺于本性之眠或烦恼之眠的众生。由于词语在两方面都以相同形式存在，这是一种“词句不分离双关”(abhinnapadavākyasileso)。其词义解析为：即是“盲”，即是“暗”，且能“去除它”；“大”即是“升起的山”，或“大”即是“兴盛、增上”；“光之鬘”，以及“拥有它的人”；“薄伽”(福德)属于太阳，或“薄伽”(福德、欲、精进等)属于导师。这是一种名为“词句不分离”的双关。此处还有其他意义可以黏合，故称“双关”(sileso)。“词句分离双关”(bhinnapadavākyasileso)等也应以此方式了知。

---

๒๙๐.

290.

---

สารทามลกาภาโส, สมานีตปริกฺขโย;

กุมุทากรสมฺโพโธ, ปีเณติ ชนตํ สุธี.

皎如秋月耀清辉，垢净圆满障翳稀；莲池觉醒光灿烂，智者喜乐润群黎。

---

ภินฺนปทวากฺยสิเลโส.

词句分离双关。

---

๒๙๐. ‘‘สารเท’’จฺจาทิ. สุธา อสฺส อตฺถีติ สุธี, จนฺโท. โสภนา สพฺพญฺญุตญฺญาณรูปํ พุทฺธิ อสฺส อตฺถีติ สุธี, [Pg.279] สมฺมาสมฺพุทฺโธ. สารโท สรทกาเล สมฺภูโต อมลโก นิมฺมโล อาภา โสภา ยสฺส โส, จนฺโท. ปเรสํ นิพฺพานสารํ ททาตีติ สารโท, อมลโก อาภาโส, อมลกสฺส หตฺถามลกสฺเสว วา อาภาโส อเสสเญยฺยาวโพโธ ยสฺส โส, สมฺมาสมฺพุทฺโธ. สํ สมฺมา กเมนานียมานตฺตา อานีโต ปริกฺขโย กณฺหปกฺโข เยน โส, จนฺโท. สมํ วูปสมํ อานีโต ปริกฺขโย หานิ กิเลสสตฺตุกโต อธิคตกฺขยตฺตา เยนโส, สมฺมาสมฺพุทฺโธ. กุมุทากรสฺส กุมุทสฺส รํสิยา สมฺโพธิ วิกาโส ยสฺส โส, จนฺโท. กุยา ปถวิยา มุทํ ปีตึ กโรตีติ กุมุทากโร, สมฺโพโธ จตุสจฺจาวโพโธ ยสฺส โส, สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ชนตํ ชนสมูหํ ปีเณตีติ. อยํ ภินฺนปทวากฺยสิเลโส วุตฺเตน วิธินา ปทานํ ภินฺนตฺตา.

290. “于秋”(Sārade)等。拥有甘露(sudhā)，故名‘具甘露者’(sudhī)，是为明月。具足善妙的遍一切知智之智慧(buddhi)，故名‘具善慧者’(sudhī)，是为正等觉者。‘秋月’(sārado)是秋季所生，无垢无瑕，具光辉与庄严者，是为明月。能给予他人涅槃之精华(nibbānasāraṃ dadāti)，故名‘施精要者’(sārado)；无垢光明，或其对一切所知法的了悟无余，如同掌中庵摩罗果(hatthāmalaka)般清晰者，是为正等觉者。其黑分(kaṇhapakkho)的亏损(parikkhayo)被圆满、次第地引来者，是为明月。由其将烦恼敌之损减引至平等寂静，因已证得灭尽，是为正等觉者。由其光芒令白莲(kumuda)盛开(sambodhi vikāso)，是为明月。令大地(ku)生起喜悦(mudaṃ)，故名‘令地喜者’(kumudākaro)；其圆满觉悟(sambodho)即是四圣谛之觉悟，是为正等觉者，令众生群体感到愉悦。这是‘词句分离双关’(bhinnapadavākyasileso)，因为词语以所说的方式分离。

---

๒๙๐. ‘‘สาร’’อิจฺจาทิ. สารโท สรทกาเล สมฺภูโต, เวเนยฺยานํ นิพฺพานสารทายโก วา, อมลกาภาโส นิมฺมลโสโภ, นิมฺมลเกตุมาลาสมนฺนาคตตฺตา ตาทิสมตฺถกโสโภ วา, อถ วา สารทามลกาภาโส สรทกาเล สญฺชาตนิมฺมลโสโภ, เวเนยฺยานํ นิพฺพานสารทายกนิมฺมลโสโภ วา, อถ วา สารทอามลกอาภาโส นิพฺพานสารทายกหตฺถามลกสทิสเญยฺยาวโพโธ. สมานีตปริกฺขโย กณฺหปกฺเข สุฏฺฐุ กเมน อานีโต ปริกฺขโย ปริปุณฺโณ วา จนฺโท, สมสงฺขตสนฺตึ อานีตกิเลสปริหานิสงฺขาตปริกฺขโย วา. กุมุทากรสมฺโพโธ กุมุทวิกาสเนน สมนฺนาคโต, กุสงฺขาตปถวีนิสฺสิตานํ ชนานํ ปีติชนนจตุสจฺจาวโพเธน สมนฺนาคโต วา. สุธี สุธาสงฺขาตอมตวนฺตตาย [Pg.280] ตนฺนามโก จนฺโท, สุนฺทรปญฺญวนฺตตาย ตนฺนามโก สมฺมาสมฺพุทฺโธ วา. ชนตํ ชนสมูหํ ปีเณตีติ. อุภยปกฺเขสุ ปทํ ภินฺทิตฺวา อตฺถสฺส โยชนโต อยํ ภินฺนปทวากฺยสิเลโส. สรเท ภโว สารโท, จนฺโท. สารํ ททาตีติ สารโท, ภควา. ‘‘สารโท’’ติ อิทํ ‘‘อาภาโส’’ติ ปทสฺส วิเสสนํ โหติ. อมลโกนิมฺมโล อาภาโส อสฺส จนฺทสฺสาติ จ, กมฺหิ มตฺถเก อาภาโสติ จ, อมโล กาภาโส อสฺส สตฺถุโนติ จ, สารโท อมลโก อาภาโส ยสฺส จนฺทสฺส ภควโต วาติ จ, สารโท อามลกสฺส วิย อาภาโส เญยฺยาวโพโธ อสฺส ภควโตติ จ, สํ สมฺมา อานีโต ปริกฺขโย กลาหานิ อเนเนติ จ, สมํ วูปสมํ อานีโต ปริกฺขโย หานิ กิเลสสตฺตุโต เยเนติ จ, กุมุทานํ อากโรติ จ, เตสํ สมฺโพโธ วิกาโส ยสฺเสติ จ, มุทํ ปีตึ กโรตีติ มุทากโร. กุยา ปถวิยา มุทากโรติ จ, โส สมฺโพโธ จตุสจฺจาวโพโธ ยสฺเสติ จ, สุธา อมตํ อสฺส จนฺทสฺส อตฺถีติ จ, สุ โสภนา ธี พุทฺธิ อสฺส สมฺพุทฺธสฺสาติ จ วิคฺคโห.

290. “精华”(Sāra)等。‘秋月’(sārado)，是秋季所生，或能为所化者带来涅槃精华者；‘无垢光’(amalakābhāso)，即无垢庄严，或因具足无垢幢幡之鬘而有此等顶上庄严；又或者，‘秋净光’(sāradāmalakābhāso)，意为秋季所生的无垢庄严，或为能为所化者带来涅槃精华之无垢庄严；又或者，‘秋庵摩罗果光’(sāradaāmalakābhāso)，意为其对所知法的了悟，如同能赐予涅槃精华的掌中庵摩罗果一般。‘圆满灭尽者’(samānītaparikkhayo)，或为黑分期间次第圆满亏尽之月亮；或为已将名为‘烦恼损减’的灭尽引至名为‘平等’的寂静者。‘莲池觉悟者’(kumudākarasambodho)，具足令白莲盛开者；或具足能令依止名为‘地’(ku)之人众生起喜悦之四圣谛觉悟者。‘具善慧者’(sudhī)，或因具足被称为‘甘露’(sudhā)的不死之性而得名之月亮，或因具足善妙智慧而得名之正等觉者。令众生群体感到愉悦。由于在两方面都将词语分离并连接其意义，故此为‘词句分离双关’(bhinnapadavākyasileso)。其解析为：生于秋季者为‘秋月’(sārado)，即月亮。赐予精华(sāraṃ dadāti)者为‘施精要者’(sārado)，即世尊。‘秋月’是‘光明’一词的修饰语。月亮有无垢(amalako)光明(ābhāso)；或其顶上(kamhi)有光明(ābhāso)；或导师有无垢(amalo)水(ka)光(ābhāso)；或月亮和世尊都有秋季的无垢光明；或世尊的了悟(ābhāso)如同秋季的庵摩罗果般；或由其正确地引至名为‘月相亏损’的灭尽；或由其将烦恼敌之损减引至平等寂静；或为白莲之源；或其觉悟即是白莲之盛开；令喜悦(mudaṃ)者，故名‘喜悦之源’(mudākaro)；或为大地(kuyā)之喜悦之源；其觉悟是四圣谛之觉悟；月亮有甘露(sudhā)不死之性；或正觉者有善妙(su)智慧(dhī)。

---

๒๙๑.

291.

---

สมาหิตตฺตวินโย, อหีนมทมทฺทโน;

สุคโต วิสทํ ปาตุ, ปาณินํ โส วินายโก.

自心善调伏，摧伏诸慢者；善逝为导师，清净护众生。

---

ภินฺนาภินฺนปทวากฺยสิเลโส.

词句分合双关。

---

๒๙๑. ‘‘สมาหิเต’’จฺจาทิ. สํ สมฺมา อาหิโต ปติฏฺฐาปิโต อตฺตสฺส วินโย วินยนํ สพฺพตฺถ สวิสเย อปฺปฏิหตจารวเสน ยสฺส โส, ครุโฬ. วินยนํ ปวิวิตฺตกายจิตฺตปฺปวตฺติวเสน ทมนํ ยสฺส โส, สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อิติ อภินฺนปทํ. อหีนํ สปฺปานํ อินา นายกา, เตสํ มทํ มทฺทตีติ อหีนมทมทฺทโน, ครุโฬ. อหีนานมุตฺตมปุริสานมฺปิ มหาพฺรหฺมาทีนํ มทํ มทฺทตีติ อหีนมทมทฺทโน, สมฺมาสมฺพุทฺโธ. สุนฺทรํ คตํ คมนํ สมุทฺทํ ภินฺทิตฺวา ชลสงฺคมโต ปฐมเมวอุคฺคมนสามตฺถิยโยคโต [Pg.281] ยสฺส โส, ครุโฬ. สุนฺทรํ คมนมสฺส นาควิกฺกนฺตจารตฺตา สุคโต, สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อภินฺนปทํ. โส วีนํ ปกฺขีนํ นายโก, ครุโฬ. วิสํ ททาตีติ วิสทํ ปาณินํ นาคโลกํ ปาตุ อหึสนวเสน ปาลยตุ, โส วิเนติ เวเนยฺเยติ วินายโก, สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ปาณินํ สกลสตฺตโลกํ วิสทํ อสลฺลีนํ ปาตุ. ภินฺนาภินฺนปทวากฺยสิเลโสยํ วุตฺตนเยน ปทานํ อุภยมิสฺสตฺตา.

291. ““自心善调伏”等句。自身的调伏被善确立、善安立，于一切自境中行无障碍者，是为金翅鸟。其调伏是藉由身心远离之行而达至的调御，具此者是为正自觉者。此为不分词。摧伏诸蛇之主的骄慢者，是为金翅鸟。摧伏甚至非劣之最上者如大梵天等之骄慢者，是为正自觉者。其行进美妙，因能破海，从水流中率先升起，是为金翅鸟。其行进美妙，因其行步如龙象般威猛，是为善逝、正自觉者。此为不分词。他是鸟类的首领，是为金翅鸟。他调伏所化者，故名‘调御者’，是为正自觉者。愿他以不伤害的方式守护有情的龙界，令其清净；愿他守护一切有情界，令其清净无滞。此为词句分合的双关语，因为词语以所说的方式兼具两种含义。

---

๒๙๑. ‘‘สมาหิเต’’จฺจาทิ. สมาหิตตฺตวินโย สมฺมา อาหิตาย ฐปิตาย สรีรสฺส สวิสเย คติยา สมนฺนาคโต, สมฺมา อาหิเตน ฐปิเตน จิตฺตทมเนน สมนฺนาคโต วา, อหีนมทมทฺทโน นาคราชูนํ มทมทฺทโน, อหีนานํ อุตฺตมานํ พกพฺรหฺมาทีนมฺปิ มทมทฺทโน วา, สุคโต ปกฺขวาตเวเคน สมุทฺทชลํ ทฺวิธา กตฺวา ตสฺมึ ชเล อเนกีภูเตเยว นาคภวนํ คนฺตฺวา นาเค คเหตฺวา คมเน สมตฺถตฺตา สุนฺทรคมโน, สมนฺตภทฺทกอเนกปฺปการคมโน วา, วินายโก ปกฺขีนํ นายโก โส ครุฬราชา วิสทํ โฆรวิสตฺตา วิสทายกํ ปาณินํ นาคโลกํ ปาตุ อหึสนวเสน ปาเลตุ. โน เจ, วินายโก เวเนยฺเย วิเนนฺโต โส สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปาณินํ สกลสตฺตโลกํ วิสทํ วิสารทํ กตฺวา ปาตุ อหิตาปนยนหิโตปนยเนน รกฺขตูติ. อุภยปกฺเขสุ ‘‘อหีนมทมทฺทโน’’อิจฺจาทิเกหิ ภินฺเนหิ จ ‘‘สมาหิตตฺตวินโย’’อิจฺจาทิเกหิ อภินฺเนหิ จ ปเทหิ สมนฺนาคตตฺตา อยํ ภินฺนาภินฺนปทวากฺยสิเลโส. อตฺตสฺส วินโยติ จ, สมาหิโต อตฺตวินโย ยสฺส ครุฬสฺส ตถาคตสฺส วาติ จ, อหีนํ อินา นายกาติ จ, อหีนานํ นาคราชูนํ มโทติ จ, หีเนหิ อญฺเญ อหีนา อุตฺตมา, เตสํ มโทติ [Pg.282] จ, ตํ มทฺทตีติ จ, วีนํ ปกฺขีนํ นายโกติ จ, เวเนยฺยชเน วิเนตีติ จ วากฺยํ. ทุติยปกฺเข ‘‘วิสท’’นฺติ กฺริยาวิเสสนํ.

291. ““自心善调伏”等句。自心善调伏者，即具足在其自境中被善安立、善确立的身体行止者，或具足被善安立、善确立的心调伏者；摧伏非劣者之慢者，即摧伏诸龙王之骄慢者，或摧伏非劣之最上者如婆伽梵天（Baka Brahmā）等之骄慢者；善逝者，因能以翅风之速将海水一分为二，在水尚未合拢时即前往龙宫擒龙而行，故其行进美妙，或因其行进遍处吉祥且具多种形态；调御者，即鸟类之首领，彼金翅鸟王，因其剧毒而为施毒者，愿他以不伤害的方式守护有情的龙界。又或者，调御者，即调伏所化者之正自觉者，愿他守护一切有情界，令其清净无畏，藉由去除无益、带来有益而保护。由于在两方面都具足“摧伏非劣者之慢者”等分立词，以及“自心善调伏者”等不分词，故此为词句分合的双关语。句义分析如：“自身的调伏”；或“金翅鸟或如来之自心善调伏”；或“非劣者之首领”；或“诸龙王之骄慢”；或“劣者之外的非劣者，即最上者，他们的骄慢”；或“摧伏它”；或“鸟类之首领”；或“调伏所化之人”。在第二种解释中，“清净地”是动词的状语。

---

๒๙๒.

292.

---

วิรุทฺธาวิรุทฺธาภินฺน-กมฺมา นิยมวา ปโร;

นิยมกฺเขปวจโน, อวิโรธิ วิโรธฺย’ปิ.

其行相有相违、不相违与不分三种；另有具规定者；有否定规定之言说者；有不相违者，亦有相违者。

---

๒๙๓.

293.

---

โอจิตฺยสมฺโปสกาทิ, สิเลโส ปทชาทิ’ติ ;

เอสํ นิทสฺสเนสฺเวว, รูป’มาวิภวิสฺสติ.

增益适切性等者，及由词语等所生之双关语；于此等之示例中，其形态自会显现。

---

๒๙๒-๓. สิเลสเภทมญฺญถาปิ ทสฺเสตุมาห ‘‘วิรุทฺธ’’อิจฺจาทิ. วิรุทฺธานิ จาวิรุทฺธานิ จ อญฺญมภินฺนญฺจ, ตานิเยว กมฺมานิ กฺริยานิ เยสํ, เต ตโย สิเลสา. นิยโม’วธารณมสฺมึ อตฺถีติ นิยมวา, ปโร อญฺโญ สิเลโสปิ. นิยมสฺส อกฺเขโป นิเสธนํ ยสฺส, ตํ วจนมภิธานํ ยสฺส, ตาทิโสปิ. นาสฺส วิโรโธ อตฺถีตฺยวิโรธิ, โสปิ. วิโรโธ อสงฺคติ เอตฺถ วิชฺชตีติ วิโรธิ, โสปิ. โอจิตฺยํ สมฺโปเสตีติ โอจิตฺยสมฺโปสโก, โส อาทิ ยสฺส อลงฺการนฺตรโคจรสฺส สิเลสสฺส, โส ปทโต ชาตาทิสิเลโสปิ. อิติเต ปเรปิ สิเลสเภทา สนฺติ. เอสํ ยถาวุตฺตานํ นิทสฺสเนสุ ปโยเคสฺเวว รูปํ สภาโว ลกฺขณํ อาวิภวิสฺสตีติ.

292-3. 为了以另一种方式说明双关语（silesa）的差别，而说“相违”等等。相违、不相违以及不分，其行相（kammāni）或作用（kriyāni）即是如此者，此为三种双关语。于此中有规定（niyamo）或限定（avadhāraṇaṃ）者，是为‘具规定者’（niyamavā），这是另一种双关语。其言说（vacanam）或表达（abhidhānaṃ）是对规定的驳斥（akkhepo）或否定（nisedhanaṃ）者，亦有此类。于此中无矛盾（virodho）者，是为‘不相违者’（avirodhi），亦有此种。于此中存在矛盾或不一致（asaṅgati）者，是为‘相违者’（virodhi），亦有此种。增益适切性（ocitya）者，是为‘适切性增益者’（ocityasamposako），以此为首，属于其他文采（alaṅkāra）范畴的双关语，以及由词语等所生之双关语。像这样还有其他双关语的类别。如前所述，于此等之示例与应用中，其形态、自性与特征自会显现。

---

๒๙๒-๓. อวุตฺตสิเลสวิเสเส ทสฺเสตุํ อุทฺทิสติ ‘‘วิรุทฺธา’’อิจฺจาทิ. วิรุทฺธาวิรุทฺธาภินฺนกมฺมา อปิ อุภยตฺถสฺส วิรุทฺเธน จ อวิรุทฺเธน จ อภินฺเนน จ กมฺเมน สมนฺวิตา ตโย สิเลสา จ, ปโร อญฺโญ นิยมวาปิ อวธารเณน ยุตฺตสิเลโส จ, นิยมกฺเขปวจโนปิ อวธารณสฺส ปฏิเสธปกาสกาภิธานสิเลโส จ, อวิโรธิปิ อุภยปกฺขาวิโรธิสิเลโส จ, วิโรธิอปิ อุภยตฺถสฺส [Pg.283] วิโรธิสิเลโส จ, ปทชาทิ ปเทน ชาโต วากฺเยน ชาโต โอจิตฺยสมฺโปสกาทิสิเลโสปีติ เอสํ สิเลสานํ นิทสฺสเนสฺเวว นิทสฺสนสงฺขตอุทาหรเณสฺเวว รูปํ สรูปํ เตสํ ลกฺขณํ วา อาวิภวิสฺสติ, นิทสฺสิยมานอุทาหรเณเนว ลกฺขณสฺส คมฺมมานตฺตา วิสุํ น กเถสฺสามีติ อธิปฺปาโย. วิรุทฺธานิ จ อวิรุทฺธานิ จ อภินฺนญฺเจติ จ, ตเมว กมฺมํ กฺริยา เยสํ สิเลสานมิติ จ, นิยโม อวธารณํ อสฺมึ อตฺถีติ จ, นิยมสฺส อกฺเขโป ปฏิเสโธ อสฺส อตฺถีติ จ, ตํ วจนํ อภิธานํ ยสฺส สิเลสสฺสาติ จ, นาสฺส วิโรโธ อตฺถีติ จ, โอจิตฺยํ สมฺโปเสตีติ จ, โส อาทิ ยสฺส อุปมาสิเลสาทิโนติ จ, ปทโต ชาโตติ จ, โส อาทิ ยสฺส วากฺยสฺสาติ จ วิคฺคโห.

292-3. 为了展示未提及的双关语（silesa）的差别，提出“相违”等词。具有相违、不相违与无差别之业，且与双方义理的相违、不相违与无差别之业相应的三种双关语；另一种是具有确定性的双关语；还有排除确定性言说的双关语，即揭示否定限定之义的双关语；无冲突的双关语，即对双方立场无冲突的双关语；有冲突的双关语，即对双方义理有冲突的双关语；以及由词而生、由句而生、能增益恰当性等的双关语。在这些双关语的示例中，即在被称为范例的示例中，它们的形态或其特征将会显现。因为通过所展示的范例就能理解其特征，所以不再分别说明，这就是（此处的）意思。其分析如下：“相违的、不相违的与无差别的”，即那些双关语的作用就是那样的业行；“确定性”是指“于此有确定性”；“排除确定性”是指“此处存在对确定性的排除”；“彼言说”是指该双关语的表述；“无有冲突”是指没有冲突；“增益恰当性”是指促进适宜；“彼为首”是指以譬喻双关语等为首；“从词而生”是指从词语产生；“从句而生”是指从该语句产生。

---

วิรุทฺธกมฺมสิเลส

相违业双关

---

๒๙๔.

294.

---

สวเส วตฺตยํ โลกํ, อขิลํ กลฺลวิคฺคโห ;

ปราภวติ มาราริ, ธมฺมราชา วิชมฺภเต.

令整个世界随己运转，具美妙之身；魔罗之敌遭击败，法王正兴盛。

---

๒๙๔. ตโต กเมน เตทสฺสียนฺติ ‘‘สวเส’’อิจฺจาทิ. อขิลํ โลกํ สวเส วตฺตยํ มาราริ ธมฺมราชา จ, กลฺโล มนุญฺโญ วิคฺคโห กลโห ยสฺส มาราริโน, วิคฺคโห สรีรสมฺปทา ยสฺส ธมฺมราชสฺส, เตสุ มาราริ ปราภวติ ปราภวมเปติ โพธิยํ ปฏิลทฺธปราชยวเสน, ธมฺมราชา สมนฺตภทฺโท ตุ วิชมฺภเต โลกตฺตยพฺยาปิสมุลฺลปิตวิชยทฺธนิปวตฺติวเสน สมํ ภวตีติ อยํ วิรุทฺธกมฺมสิเลโส ปราภววิชมฺภนานมญฺโญญฺญวิโรธโต.

294. 于是，依次以“令随己自在”等句来展示它们。魔罗之敌与法王都使整个世界随己运转。对魔罗之敌而言，其“争斗”(viggaha)是“美妙的”(kalla)；对法王而言，其“身”(viggaha)是“美妙的”(kalla)。他们之中，魔罗之敌因在菩提(bodhi)座下所获得的失败而被击败；而法王，即普贤(Samantabhadra)，则因其胜利之声响彻三界而兴盛。这即是“相违业双关”，因为“被击败”与“兴盛”是相互对立的。

---

๒๙๔. อิทานิ อุทฺเทสกฺกเมน อุทาหรติ ‘‘สวเส’’อิจฺจาทิ. อขิลํ โลกํ สวเส วตฺตยํ อนตฺเถ ยุญฺชนโต อตฺตโน วเส วตฺตยนฺโต, โน เจ, สกลโลกํ หิเต [Pg.284] ยุญฺชนโต อตฺตโน วเส วตฺตยนฺโต กลฺลวิคฺคโห มนุญฺญกลโห, โน เจ, มนุญฺญสรีรสมฺปตฺติยุตฺโต มาราริ ปราภวติ โพธิมูเล ลทฺธปราชยวเสน ปราภวํ ปาปุณาติ, ธมฺมราชา ตถาคโต ปน วิชมฺภเต โลกตฺตเย ปตฺถฏชยโฆสวเสน วิชมฺภตีติ. ปราภวนวิชมฺภนกฺริยานํ อญฺญมญฺญวิรุทฺธตฺตา อยํ วิรุทฺธกมฺมสิเลโส นาม. สสฺส อตฺตโน วโส อิสฺสริยมิติ จ, กลฺโล มนุญฺโญ วิคฺคโห วิวาโท เทโห วา ยสฺเสติ จ วากฺยํ.

294. 现在，遵循纲要的顺序，以“令随己自在”等句来举例说明。魔罗之敌——通过让众生陷入无益之事而使整个世界随己运转，且有“美妙的争斗”——在菩提树根因遭受失败而被击败；而法王如来——通过让整个世界趋向利益而使之随己运转，且具“美妙的色身”——则因胜利之声传遍三界而兴盛。因为“被击败”与“兴盛”这两种行为相互对立，故此名为“相违业双关”。其语句分析为：“自己的”(sassa)，即自己的(attano)；“自在”(vaso)，即主权(issariya)。以及“其争论(vivādo)或身体(deho)是美妙的(kallo manuñño)”。

---

อวิรุทฺธกมฺมสิเลส

不相违业双关

---

๒๙๕.

295.

---

สภาวมธุรํ ปุญฺญ-วิเสโสทยสมฺภวํ;

สุณนฺติ วาจํ มุนิโน, ชนา ปสฺสนฺติ จา’มตํ.

本性甜美，由殊胜功德生起；人们听闻圣者之语，亦得见甘露。

---

๒๙๕. ‘‘สภาเว’’จฺจาทิ. สภาเวเนว มธุรา ปิยา วาจา, มธุรํ อมตํ, ปุญฺญวิเสสสฺส อุทโย อภิวฑฺฒิ, เตน สมฺภโว, ยสฺส วา ตํ, มุนิโน วาจํ สทฺธมฺมสงฺขาตํ ชนา สุณนฺติ, ตสฺสยํ อมตญฺจ ปสฺสนฺตีติ อยมวิรุทฺธกมฺมสิเลโส สวนทสฺสนานํ อวิรุทฺธตฺตาติ.

295. “本性”等偈。言语以其自性而甜美可爱，甘露也是甜美的。它是殊胜功德的生起与增长，由此而生。人们听闻圣者被称为正法的言语，也见到这甘露。因为听闻和看见互不冲突，所以这是不相违业双关。

---

๒๙๕. ‘‘สภาว’’มิจฺจาทิ. สภาวมธุรํ ‘‘วาจามธุรํ กริสฺสามี’’ติ กตฺตพฺพปโยคํ วินาปิ มธุรตฺตา ปกติมธุรํ, โน เจ, เกนจิ ปจฺจเยน อนุปฺปนฺนตฺตา สงฺขรวิเสสํ วินาปิ ปกติปณีตํ, ปุญฺญวิเสโสทยสมฺภวํ ปุญฺญวิเสสเทสกสฺส มุนิโน กสฺสจิ กุสลวิเสสสฺส อภิวุทฺธิยา สมฺภูตํ, โน เจ, เวเนยฺยชนานํ นิพฺพานาธิปฺปาเยน กตกุสลวิเสสสฺส อภิวุทฺธิยา อารมฺมณตฺเตน ปฏิลทฺธํ มุนิโน วาจํ สทฺธมฺมสงฺขาตํ สุณนฺติ, อมตํ นิพฺพานญฺจ ชนา เวเนยฺยชนา ปสฺสนฺตีติ. สวนทสฺสนกฺริยานํ อญฺญมญฺญาวิรุทฺธตฺตา อยํ อวิรุทฺธกมฺมสิเลโส. สสฺส อตฺตโน ภาโวติ [Pg.285] จ, เตน มธุรา, มธุรมิติ จ, ปุญฺญเมว วิเสโสติ จ, ตสฺโสทโยติ จ, เตน สมฺภโว ยสฺเสติ จ วิคฺคโห.

295. “本性”等偈的解释。‘本性甜美’是指，即使没有‘我要使言语甜美’这样的造作，也因其自性而甜美，是天生的甜美；或者说，它并非由任何因缘所生，因此即使没有特殊的造作，也是天生就卓越的。‘由殊胜功德生起’是指，为了增长某位宣说殊胜功德的圣者的某种特殊善法而产生；或者说，它是为了增长那些以涅槃为目标的待教化众生所行的特殊善法，作为所缘而被获得的。人们，即待教化众生，听闻圣者被称为正法的言语，并见到甘露，即涅槃。因为听闻和看见的行为互不相违，所以这是不相违业双关。其语法分析(viggaha)是：“自己的体性”，因此甜美；“甜美”；“功德即是殊胜”；“它的生起”；“由它所生”。

---

อภินฺนกมฺมสิเลส

无别业双关

---

๒๙๖.

296.

---

อนฺธการาปหาราย,สภาวมธุราย จ;

มโน ปีเณติ ชนฺตูนํ,ชิโน วาจาย ภาย จ.

驱散幽冥暗，本性具甘甜；胜者言语与光辉，悦乐众生心。

---

๒๙๖. ‘‘อนฺธกาเร’’จฺจาทิ. อนฺธการํ โมหสงฺขาตํ ปกติอนฺธการํ วา อปหรตีติ อนฺธการาปหารา, วาจา, ภา จ. ตาย สภาวภาสาย, โสภาย จ ชิโน ชนฺตูนํ มโน จิตฺตํ ปีเณตีติ อยมภินฺนกมฺมสิเลโส ปีณนลกฺขณาเยกาย กฺริยาย วาจาย ภาย จ สมฺปนฺโนติ.

296. “黑暗”等偈。因为它驱除被称为愚痴的黑暗或自然的黑暗，所以是‘驱暗者’，这既指言语，也指光辉。胜者以那自性的光辉与庄严，愉悦众生的心。因此这是无别业双关，因为它通过一个具有愉悦特性的行为，就言语与光辉两者而得以完成。

---

๒๙๖. ‘‘อนฺธการา’’อิจฺจาทิ. อนฺธการาปหาราย โมหนฺธการํ ปกติอนฺธการํ วา อปหรณาย สภาวมธุราย จ สภาวโต กณฺณสุขาย, สภาวโต เนตฺตาภิรามาย วาจาย ภาย สรีรกนฺติยา จ ชิโน ชนฺตูนํ มโน จิตฺตํ ธิโนติ ปีเณตีติ. ปีณยนสภาวาย เอกาย กฺริยาย สทฺธึ กรณภูตานํ ทฺวินฺนํ วาจาภานํ โยชิตตฺตา อยํ อภินฺนกมฺมสิเลโส. อนฺธการ’มปหรตีติ จ, สภาเวน มธุราติ จ วากฺยํ.

296. “黑暗”等偈。‘为驱除黑暗’是指为驱除愚痴的黑暗或自然的黑暗；‘且以其自性甜美’是指，胜者以其自性悦耳的言语，以及自性悦目、属于身体光彩的光辉，使众生的心满足、愉悦。因为具有愉悦特性的单一行为，与作为工具的言语和光辉两者相结合，所以这是无别业双关。‘驱除黑暗’和‘自性甜美’是（解释的）文句。

---

นิยมวนฺตสิเลส

限定粘着语

---

๒๙๗.

297.

---

เกสกฺขีนํว กณฺหตฺตํ, สมูนํเยว วงฺกตา;

ปาณิปาทาธรานํว, มุนินฺทสฺสา’ติรตฺตตา.

牟尼主(Muninda)的黝黑仅在发与眼，其弯曲仅在双眉，其极红仅在手、足与唇。

---

๒๙๗. ‘‘เกสิ’’จฺจาทิ. [Pg.286] กณฺหตฺตํ เกสกฺขีนํเยว, น มนสิ, กณฺหตฺตคุโณ ปาปตฺตญฺจ สิลิฏฺฐํ. วงฺกตา ภมูนํเยว, น อชฺฌาสเย, วงฺกตานตตฺตํ สฐตฺตญฺจ สิลิฏฺฐํ. อติรตฺตตา ปาณิปาทาธรานํเยว, น จิตฺเต, อติรตฺตตาคุโณ ราโค จ สิลิสฺสเต. ‘‘มุนินฺทสฺสา’’ติ ‘‘กณฺหตฺต’’นฺติอาทีสุ สพฺพตฺถ สมฺพนฺธนียํ. นิยมวา สิเลโส เกสกฺขีนํวาติ อวธารณปฺปโยคาติ.

297. “发”等：黝黑仅指头发与眼睛，而非内心；于此，黝黑的性质与罪恶(pāpatta)粘着。弯曲仅指眉毛，而非意向(ajjhāsaya)；于此，弯曲的性质与虚伪(saṭhatta)粘着。极红仅指手、足、唇，而非内心；于此，极红的性质与贪欲(rāga)粘着。“牟尼主的”一词应与“黝黑”等处处相连。此即限定粘着语(Niyamavantasilesa)，因“仅是头发与眼睛”是限定(avadhāraṇa)用法。

---

๒๙๗. ‘‘เกสกฺขีน’’มิจฺจาทิ. มุนินฺทสฺส กณฺหตฺตํ เกสกฺขีนํ เอว โหติ, กณฺหตฺตสงฺขตมกุสลํ น จิตฺเต. วงฺกตา ภมูนํเยว, นชฺฌาสเย. อติรตฺตตา ปาณิปาทาธรานํ เอว, น เกสุจิ วตฺถูสูติ. ‘‘เกสกฺขีนํวา’’ติอาทีสุ นิยมสงฺขาตอวธารณปทสฺส วิชฺชมานตฺตา กณฺหภาเวน สทฺธึ ปาปตฺตสฺส จ, วงฺกคุเณน สทฺธึ สาเฐยฺยสฺส จ, รตฺตคุเณน สทฺธึ ราคสฺส จ สิลิฏฺฐตฺตา อยํ นิยมวนฺตสิเลโส นาม. เกสานิ จ อกฺขีนิ เจติ จ, กณฺหสฺส ภาโวติ จ, วงฺกสฺส ภาโวติ จ, ปาณโย จ ปาทานิ จ อธรานิ จาติ จ, อติรตฺตสฺส ภาโวติ จ วิคฺคโห.

297. “发眼”等：牟尼主的黝黑仅在于头发与眼睛，那称为“黑”的不善法(akusala)则不在心中。弯曲仅在于眉毛，而不在于意向。极红仅在于手、足与唇，而不在于任何事物。在“仅是头发与眼睛”等词中，由于存在名为“限定”(niyama)的限定词(avadhāraṇapada)，并且黑的状态与罪恶、弯曲的性质与奸诈(sāṭheyya)、红的性质与贪欲粘着在一起，因此这被称为限定粘着语(Niyamavantasilesa)。其词义分析(viggaha)如下：“头发与眼睛”，“黑的状态”，“弯曲的状态”，“手、足与唇”，“极红的状态”。

---

นิยมกฺเขปสิเลส

限定破除粘着语

---

๒๙๘.

298.

---

ปาณิปาทาธเรสฺเวว, สาราโค ตว ทิสฺสติ;

ทิสฺสเต โส’ย’มถ วา, นาถ สาธุคุเณสฺวปิ.

主啊（Nātha），您的爱染（sārāga，或作美色）仅见于手、足与唇；抑或，它也见于众善德之中。

---

๒๙๘. ‘‘ปาณิ’’จฺจาทิ. นาถ ตว ปาณิปาทาธเรสฺเวว สาราโค โสภโน รตฺตวณฺโณ ทิสฺสติ, น จิตฺเต, สาราโค รตฺตวณฺโณ ฉนฺทราโค จาติ สิลิฏฺฐํ. อยํ นิยโม อกฺขิปฺยเต. อถ วา กถํ นิยมฺยเต, ยโต โส อยํ สาราโค สาธูนํ คุเณสฺเวว วิราคลกฺขโณ ทิสฺสเต อิติ. ตสฺมา กถมวธารียตีติ นิยมกฺเขปวจโน สิเลโสยํ.

298. “手”等：主啊，您的‘sārāga’（美色），即美丽的红色，仅见于手、足与唇，而不在心中。‘sārāga’一词粘着了‘红色’与‘欲贪’（chandarāga）二义。此限定被破除。或者说，如何能限定呢？因为这‘sārāga’（爱染）正是在圣者们的德行中，才显现为离贪（virāga）的特征。因此，（偈颂反问）如何能限定呢？此即是限定破除粘着语（Niyamakkhepasilesa）。

---

๒๙๘. ‘‘ปาณิ’’จฺจาทิ. [Pg.287] เห นาถ ตว สาราโค โสภโน รตฺตวณฺโณ ปาณิปาทาธเรสฺเวว ทิสฺสติ, จิตฺเต โลโภ ปน น ทิสฺสติ. อถ วา โส อยํ สาราโค กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทภูโต สาธุคุเณสฺวปิ สชฺชนานํ สีลาทิคุเณสุปิ ทิสฺสติ. ‘‘เอวา’’ติ ทสฺสิตนิยมสฺส ปฏิเสธเกน ‘‘อถ วา’’ติ วจเนน สมนฺนาคตตฺตา รตฺตวณฺณสงฺขาตราเคน โลภสฺส สิลิฏฺฐตฺตา จ อยํ นิยมกฺเขปวจนสิเลโส. สํ โสภโน ราโคติ วิคฺคโห.

298. “手”等：主啊！您的‘sārāga’，即美丽的红色，仅见于手、足、唇等处，而贪（lobha）则不见于心中。抑或，这个‘sārāga’，作为一种行善的善欲（kattukamyatākusalacchanda），也见于善人们的戒行等善德之中。由于表示限定的‘仅’（eva）字，与否定它的‘抑或’（atha vā）一词相连，并且那称为红色的‘染’（rāga）与贪（lobha）粘着，因此这是限定破除粘着语（Niyamakkhepasilesa）。其词义分析（viggaha）是：美好的（saṃ sobhano）染（rāgo）。

---

อวิโรธิสิเลส

不相违粘着

---

๒๙๙.

299.

---

สลกฺขโณ’ติสุภโค,เตชสฺสี นิยโตทโย;

โลเกโส ชิตสํกฺเลโส,วิภาติ สมณิสฺสโร.

具相极庄严，威光恒升起，世主胜烦恼，沙门主辉耀。

---

๒๙๙. ‘‘สลกฺขโณ’’อิจฺจาทิ. สห ลกฺขเณน สสรูเปน ทฺวตฺตึ สวรปุริสลกฺขเณน วา วตฺตมาโน สลกฺขโณ, จนฺโท มุนินฺโท จ, อติสุภโค โส จ, เตชสฺสี สูริโย ปภาวิเสสยุตฺโต จ, นิยโต ปติทินมุทโย ปภาลกฺขโณ ยสฺส โส นิยโตทโย, สูริโย, นิยโต ถิโร อุทโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ สมฺโพธิรูโป ยสฺส โส นิยโตทโย, มุนินฺโท, โลเกโส พฺรหฺมา มุนินฺโท จ, ชิโต สํกฺเลโส ฌานรติวเสน กายจิตฺตาพาโธ เยน โส, พฺรหฺมา, ชิโต สํกฺเลโส ทสวิโธ อคฺคมคฺคญฺญาณลาภา เยน โส. โส มณีนํ อิสฺสโร อุปมณิ, สมณานํ อิสฺสโร มุนินฺโท วิภาตีติ โยชฺชํ. อยมวิโรธิสิเลโส ลกฺขณสุภคาทีนมุภยตฺถาปิ อพฺยวหิตตฺตา.

299. “具相者”等。与相俱行，即与其自相，或与三十二大士相俱行者，是为“具相者”，指月亮与牟尼主。他（牟尼主）也“极庄严”。“有威力者”是太阳，也指具足殊胜光辉者。“其升起确定者”：其每日的升起是确定的，以光明为相，他是“其升起确定者”，指太阳；其（觉悟的）生起是确定、稳固的，即正等觉的正觉形态，他是“其升起确定者”，指牟尼主。“世间主”是梵天与牟尼主。“已征服烦恼者”：他通过禅那之乐征服了身心的病患，即烦恼，他是梵天；他通过获得顶道智而征服了十种烦恼。他，珍宝之主，最胜之宝，以及沙门之主，牟尼主，“辉耀”，应如是连结。此为“不相违粘着”，因为“具相”、“庄严”等（特质）在两者（的描述）中都没有被隔断。

---

๒๙๙. ‘‘สลกฺขโณ’’อิจฺจาทิ. [Pg.288] สลกฺขโณ ลกฺขเณน สหิโต, อติสุภโค อติสุนฺทราย ลกฺขิยา สมนฺนาคโต, โน เจ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ สหิโต อติวิย โสภาทีหิ ยุตฺโต, เตชสฺสี อนฺธการวิธมนสงฺขตมหานุภาเวน ยุตฺโต, นิยโตทโย ปติทินํ ปุพฺพณฺหกาเล นิยมิตคคนุคฺคมโน, โน เจ, นิรนฺตรปวตฺตพุทฺธเตชสา ยุตฺโต ถิรสพฺพญฺญุปทวิสงฺขาตาภิวุฑฺฒิยา สมนฺนาคโต, โลเกโส พฺรหฺมภูโต, ชิตสํกฺเลโส ฌานปีติยา วิชิตกายจิตฺตทรโถ, โน เจ, ติโลกสฺส อิสฺสรภูโต จตุตฺถมคฺคญฺญาเณน หตทสวิธสํกิเลโส, สมณิสฺสโร โส อุตฺตโม มณิ วิภาติ โสภติ, โน เจ, สมณานํ อิสฺสโร วิภาติ ทิพฺพตีติ. ‘‘สลกฺขโณ สุภโค’’อิจฺจาทิกานํ ทฺวินฺนํ ปทานํ อวิรุทฺธตฺตา จ, ปฐมปาเท จนฺเทน ทุติเย สูริเยน ตติเย พฺรหฺมุนา จตุตฺเถ มณินา จ สพฺพญฺญุปทตฺถสฺส สิลิฏฺฐตฺตา จ อยํ อวิโรธิสิเลโส นาม. สห ลกฺขเณน วตฺตมาโนติ จ, อติโสภโน ภโค สิรี วา สิรีกามปยตนาทิโก วา อสฺสาติ จ, เตโช อสฺส อตฺถีติ จ, นิยโต อุทโย อสฺเสติ จ, โลกสฺส อิโส อิสฺสโรติ จ, ชิโต สํกฺเลโส เยเนติ จ, มณีนํ สมณานํ วา อิสฺสโรติ จ วากฺยํ.

299. “具相者”等。“具相者”即与相俱行者；“极庄严者”即具足极美祥瑞者，或者，与三十二大士相俱行，具足极度的庄严等。“有威力者”即具足被称为“驱除黑暗”的大威力者。“其升起确定者”即每日清晨其升上天空是确定的；或者，具足不间断延续的佛陀威力，具足被称为“稳固的一切智位”的增长。“世间主”即已成为梵天者。“已征服烦恼者”即以禅那的喜悦征服了身心的苦恼；或者，已成为三界之主，以第四道智摧毁了十种烦恼。“沙门主”即彼最胜之宝“辉耀”、“庄严”；或者，沙门之主“辉耀”、“发光”。因为“具相”、“庄严”等两个词并不相违，并且在第一句中与月亮，第二句中与太阳，第三句中与梵天，第四句中与珍宝，一切智位的含义都粘着于此，故此名为“不相违粘着”。（此等词语的）文句（分析如下）：‘与相俱行’，‘他有极美的祥瑞或光彩，或光彩与欲乐的所依等’，‘他有威力’，‘他有确定的升起’，‘世间之主’，‘他已征服烦恼’，以及‘珍宝之主或沙门之主’。

---

วิโรธิสิเลส

矛盾双关

---

๓๐๐.

300.

---

อสโมปิ สโม โลเก,โลเกโสปิ นรุตฺตโม;

สทโยปฺย’ทโย ปาเป,จิตฺตา’ยํ มุนิโน คติ.

于世间，无与伦比者亦平等；为世间主，亦为人之最上；具悲悯心，于恶者亦无悲悯；此是牟尼(muni)奇特之行境。

---

๓๐๐. ‘‘อสโมปิ’’จฺจาทิ. นตฺถิ สโม ราชคุณาทีหิ อสฺสาติ อสโม, โกจิ ราชาทิ, ‘‘อสโม’’ติ โลเกกสิขามณิภาเวน [Pg.289] มุนิ. ตตฺถ ยทา อสโม ราชาทิ, ตทา โลเก สโมติ วิรุทฺธํ อสมตฺตา ตสฺส. อปิสทฺโท วิโรธํ โชเตติ. ปกฺขนฺตเร ตฺววิรุทฺธํ, โลเก เทวทตฺตาทีนํ วิโรธิสตฺตานํ ราหุลาทีนํ อวิโรธิสตฺตานญฺจ สมตฺตา, ตโตเยวายํ วิโรธาภาสานญฺจสา วิโรโธเยว. โลเกโส พฺรหฺมา มุนิ จ. ตตฺถ ‘‘พฺรหฺมา นรุตฺตโม’’ติ วิรุทฺธํ ทิพฺพโยนิตฺตา ตสฺส. ปกฺขนฺตเร ตฺวพฺยาฆาโต อุตฺตมนรตฺตา ตสฺส. ทโย ทานํ, สห ทเยนาติ สทโย, โกจิ ปุริโส. สห ทยาย วตฺตตีติ สทโย, มุนิ. ตตฺถ ปุริโส ทายโก ปาเป ชเน กถมทโยติ วิรุชฺฌติ. มุนิ ปาเป ราคาทิเก อทโยติ วิรุชฺฌติ. ตสฺมา มุนิโน อยํ ยถาวุตฺตา คติ ปวตฺติ จิตฺตา อพฺภุตาติ อยํ วุตฺตนเยน วิโรธิสิเลโส อุทาหโฏ.

300. “无等亦”等等。没有人能与国王等在王德上相等，故称‘无等’(asamo)，指某些国王等。‘无等’也是指作为世间唯一顶髻宝珠的牟尼。在此，当国王等是无等时，‘于世间平等’便因其不平等而成为矛盾。‘亦’(api)一词显示了此矛盾。但在另一种情况下则无矛盾，因为牟尼对世间上提婆达多(Devadatta)等敌对有情与罗睺罗(Rāhula)等非敌对有情是平等的，因此这并非貌似矛盾，而确实是矛盾本身。‘世间主’(lokeso)是梵天(Brahmā)和牟尼。在此，‘梵天是人之最上’因其天神出身而成为矛盾。但在另一种情况下则无妨碍，因牟尼是人之最上。‘施与’(dayo)即布施(dānaṃ)。‘具施与者’(sadayo)，指与布施同在之人，即某个人。‘具悲心者’(sadayo)，指与悲心同行之人，即牟尼。在此，一个布施者怎能对恶人无施与呢？此相矛盾。牟尼对贪等恶法无悲心，此亦相矛盾。因此，牟尼如是所述之行境与行持是奇特、稀有的，此即以所述方式所举之矛盾双关的例证。

---

๓๐๐. ‘‘อสโม’’อิจฺจาทิ. อสโมปิ อตุลฺโยปิ โกจิ ราชาทิโก โลเก สโม ตุลฺโย, โน เจ, สทิสปุคฺคลรหิโต เอว ราหุลภทฺรเทวทตฺตาทิสพฺพโลเก อนุนยปฏิฆาภาเวน สโม โหติ. โลเกโสปิ พฺรหฺมภูโตปิ นรุตฺตโม นรวโร โหติ, โน เจ, สกลโลกาธิปติ หุตฺวา เอว นรุตฺตโม. สทโยปิ ยาจเกสุ ทยสงฺขาเตน ทาเนน ยุตฺโตปิ ปาเป ปาปิฏฺเฐ อทโย ทานรหิโต, โน เจ, ทยาสหิโต เอว อกุสเล นิทฺทโย. มุนิโน อยํ คติ ปวตฺติ จิตฺตา วิจิตฺตาติ ราชาทิโน อสมสมตา จ, พฺรหฺมา หุตฺวา อุตฺตมนรภาโว จ, ทานสหิตสฺส กสฺสจิ ปุริสสฺส ทานรหิตภาโว จ วิรุทฺโธ โหติ. ตสฺมา ราชพฺรหฺมปุริเสหิ มุนิโน สิลิฏฺฐตฺตา อยํ วิโรธิสิเลโส นาม. ปุพฺพปุพฺพปกฺเข วิโรโธ อปราปรปกฺเขหิ นิรากโต โหติ. ปุพฺพปกฺเข อปิสทฺโท วิโรธํ โชเตติ, อปรปกฺเข อวธารณนฺติ. [Pg.290] นตฺถิ สโม ยสฺเสติ จ, นโร จ โส อุตฺตโม เจติ จ, สห ทเยน ทยาย วา วตฺตมาโนติ จ, นตฺถิ ทโย ทยา วา อสฺเสติ จ วิคฺคโห.

300. “无等”等等。无等(asamo)、无比(atulyo)者如某些国王等，于世间亦是平等(samo)、相等(tulyo)的；或者，正因为没有与他相似的个人(puggala)，他对罗睺罗、跋陀(Bhadda)、提婆达多等一切世间，因无喜爱与憎恶而平等。为世间主(lokeso)，即已成梵天者，亦是人之最上(naruttamo)、人中优胜者(naravaro)；或者，已成一切世间之主，故为人之最上。具施与者(sadayo)，即对求者具足名为‘施与’(daya)的布施，亦对恶人、极恶者无施与(adayo)，无有布施；或者，具足悲心者，唯对不善法无悲悯(niddayo)。牟尼的此一行境与行持是奇特的、多样的。国王等的无等与平等，成为梵天而为人中至上，以及某个具布施之人而无布施，这些都是相互矛盾的。因此，由于牟尼与国王、梵天、凡夫的粘合(双关)，此名为矛盾双关。前一方面的矛盾，被后一方面所消除。在前一方面，‘亦’(api)一词显示矛盾；在后一方面，则用于肯定。其词义分解(viggaho)为：‘无有与之等者’；‘彼是人，亦是最上者’；‘与施与或悲心同行’；以及‘彼无施与或悲心’。

---

โอจิตฺยสมฺโปสกปทสิเลส

滋养恰当性的词语双关

---

๓๐๑.

301.

---

สํสารทุกฺโขปหตา-วนตา ชนตา ตฺวยิ;

สุข’มิจฺฉิต’มจฺจนฺตํ, อมตนฺทท วินฺทติ.

为轮回之苦所伤害，众生向您俯首；哦，施与不死者，于您获得所希求的究竟安乐。

---

๓๐๑. อุทาหรติ ‘‘สํสาเร’’จฺจาทิ. สํสาโร อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา ขนฺธปฏิปาฏิเยว ทุกฺขํ ทุกฺขมตฺตาทินา, เตน อุปหตา ปหฏา ชนตา, อมตํ สุขํ อมตํ วา นิพฺพานํ ททาตีติ อมตนฺททาติ อามนฺตนํ, ตฺวยิ อวนตา ปณามวเสน อิจฺฉิตมติมตํ ทุกฺขาปคมนิพฺพตฺตํ กายิกํ เจตสิกญฺจ สุขํ อจฺจนฺตํ วินฺทติ ปฏิลภตีติ. เอตฺถ อมตํ สุธา นิพฺพานญฺจ, อมตนฺทโท ทุกฺโขปหเต สุขยตีติ อุจิตนฺติ ‘‘อมตํ ททาตี’’ติ ปทมธิคเต วตฺถุนิ โอจิตฺยํ สมฺโปสยตีติ โอจิตฺยสมฺโปสโก ปทสิเลโสยํ. อาทิสทฺเทน ‘‘สุคนฺธิโสภาสมฺพนฺธี’’ตฺยาทฺยุปมาสิเลสาทโย สงฺคหิตาติ.

301. 他举例说“于轮回中”等。轮回是无间断流转的五蕴相续，就是苦，如“纯粹是苦”等所述；众生被此苦所伤害、击倒。“施与不死者”(amatandada)是称呼语，因为他施与不死之乐，或不死即涅槃。当向您以顶礼的方式俯首时，便究竟地获得所希求的、由痛苦之止息所产生的身心之乐。在此，“不死”(amata)指甘露与涅槃。“施与不死者”意为使被苦伤害者获得安乐，这是恰当的。因此，“施与不死”一词，在所通达的事上滋养了恰当性，此即滋养恰当性的词语双关。以“等”字摄集了“妙香庄严相应”等譬喻双关等。

---

๓๐๑. ‘‘สํสาร’’อิจฺจาทิ. สํสารทุกฺโขปหตา ขนฺธธาตุอายตนานํ นิรนฺตรปวตฺติสงฺขาเตน ทุกฺเขน อุปหตา ชนตา, อมตนฺทท เห สุธาทายก โน เจ, นิพฺพานทายก ตถาคต ตฺวยิ อวนตา ปณมนวเสน โอนตา อิจฺฉิตํ อภิมตํ สุขํ กายิกเจตสิกสุขํ อจฺจนฺตํ อติสเยน วินฺทติ เสวตีติ. อมตทายกา ทุกฺขิเต สุขิเต กโรนฺตีติ อิทํ อุจิตเมเวติ อุภยตฺถสฺสาปิ วาจกํ ‘‘อมตํ ททาตี’’ติ ปทํ ตาทิสชนสฺส สุขทาเน โอจิตฺยํ โปเสตีติ อยํ โอจิตฺยสมฺโปสกปทสิเลโส. สํสาโรเยว ทุกฺขนฺติ จ, เตน อุปหตาติ จ, อมตํ สุธํ นิพฺพานํ วา ททาตีติ จ วากฺยํ.

301. “轮回”等。众生被轮回之苦，即被五蕴、界、处无间断流转之苦所伤害。哦，施与不死者！哦，施与甘露者！或者，施与涅槃者，如来！当众生以顶礼的方式向您俯首时，就能极其超胜地获得所希求、所意欲的身心安乐。施与不死者能使受苦者获得安乐，这确实恰当。因此，作为两者意义的表达者，“施与不死”一词在给予此类人安乐方面滋养了恰当性，此即滋养恰当性的词语双关。以及“轮回即是苦”、“众生因此受苦”、“施与不死即甘露或涅槃”这些文句。

---

๓๐๒.

302.

---

คุณยุตฺเตหิ [Pg.291] วตฺถูหิ, สมํ กตฺวาน กสฺสจิ;

สํกิตฺตนํ ภวติ ยํ, สา มตา ตุลฺยโยคิตา.

以具特性之事，与某人等同并列；所作之称扬，即是均齐配合。

---

๓๐๒. ตุลฺยโยคิตํ โยชยติ ‘‘คุเณ’’จฺจาทินา. คุโณ ธมฺโม สาธุ อสาธุ วา, เตน ยุตฺเตหิ วตฺถูหิ สห สมํ กตฺวาน วตฺถุโต อสามฺเยปิ ตถาภาวมาโรปฺย กสฺสจิ ปุริสาทิโน ถุตินินฺทตฺถํ ยํ กิตฺตนมาขฺยานํ, สา ตุลฺยกฺขณา ตุลฺยโยคิตา มตา, วตฺตุมิจฺฉิเตน คุเณน ตาทิสานํ ตุลฺยโยคิตาปฏิปาทนโต ตทตฺถิเยน ตุลฺยโยคิตา ตถา ทฺวิธา วตฺตติ.

302. 以“特性”等(偈颂)来阐述均齐配合。特性(guṇa)是一种性质，可以是善的或不善的。将与此特性相应之事，即使实际上不相等，也通过赋予其相同状态而使之等同，为了赞美或谴责某人等而作的称扬叙述，这具有相同特征的，即被认为是均齐配合。由于通过想要言说的特性来显示此类事的均齐配合性，因此，均齐配合根据其(赞美或谴责的)目的而分为两种。

---

๓๐๒. อิทานิ ตุลฺยโยคิตาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘คุณยุตฺเตหิ’’อิจฺจาทินา. คุณยุตฺเตหิ สุนฺทราสุนฺทเรหิ เยหิ เกหิจิ คุเณหิ ยุตฺเตหิ วตฺถูหิ, สมํ กตฺวาน ตตฺวโต อสมาเนสุปิ สมานตฺตพุทฺธิยา อาโรปนํ กตฺวา, กสฺสจิ ปุริสาทิโน ถุตึ นินฺทํ วา นิสฺสาย ยํ สํกิตฺตนํ คุณาคุณกถนํ ภวติ, สา ตุลฺยโยคิตาติ มตาติ. คุเณหิ ยุตฺตาติ จ, ตุลฺเยน คุเณน สห โยโคติ จ, โส เอเตสํ รํสิมาลีภควนฺตาทีนมตฺถีติ จ, เตสํ ภาโว ตุลฺยคุณสมฺพนฺโธติ จ วิคฺคโห. เอตฺถ ตุลฺยคุณยุตฺตปทตฺถานํ ตคฺคุณสมฺพนฺธสฺส ตุลฺยโยคิตาภาวโต ตปฺปฏิปาทโก อุตฺติวิเสโส ตทตฺถิเยน ตุลฺยโยคิตาติ เญยฺยา.

302. 现在以“具特性者”等(偈颂)来阐明均齐配合(tulyayogitā)此一庄严。“具特性者”，是指与美好或不美好的任何特性相应之事，即使实际上不相等，也通过平等的观念来比附，然后基于对某个人等的赞扬或贬低，而作出对特性与非特性的评说，这就被认为是均齐配合。“与特性相应”、“与同等特性相配合”、“光鬘者(raṃsimālī)与世尊等具有此”、“他们的状态是同等特性之关联”，这些是其语法分析(viggaho)。在此，由于“具同等特性”的词义及其特性关联具有均齐配合的状态，因此，为达此目的而表达它的特殊言说，应知为均齐配合。

---

๓๐๓.

303.

---

สมฺปตฺตสมฺมโท โลโก,สมฺปตฺตาโลกสมฺปโท;

อุโภหิ รํสิมาลี จ,ภควา จ ตโมนุโท.

世间获得大喜悦，获得光明之圆满；此乃因光鬘者与世尊，二者皆为驱暗者。

---

๓๐๓. อุทาหรติ ‘‘สมฺปตฺเต’’จฺจาทิ. ตมํ นุทตีติ ตโมนุโท. รํสิมาลี สูริโย จ, อถ วา สมฺมาสมฺพุทฺโธ จาติ อุโภหิ กรณภูเตหิ เหตุภูเตหิ วา [Pg.292] โลโก สตฺตโลโก, สมฺปตฺโต สมฺมโท ปีติ เยน ตถาวิโธ จ, สมฺปตฺโต อาโลกสฺส สมฺปทา เยน ตถาวิโธ จาปีติ. เอตฺถ ปีติทานาทิคุณยุตฺเตน รํสิมาลินา สมํ กตฺวา ภควโต ถุติวเสน กิตฺตนนฺติ ลกฺขณํ โยชนียํ.

303. 他举例说“获得”等(偈颂)。“驱暗者”(tamonudo)即驱散黑暗者。“光鬘者”(Raṃsimālī)即太阳，而世尊即正自觉者。由于此二者作为工具或原因，有情世间才成为获得喜悦者，才成为获得光明之圆满者。在此，应适用的法则是：通过将世尊与具备“给予喜悦”等特性的光鬘者等同并列，而对他进行称扬。

---

๓๐๓. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘สมฺปตฺติ’’จฺจาทินา. ตโมนุโท อนฺธการํ ปหรนฺโต รํสิมาลี จ ภควา จ อุโภหิ กรณภูเตหิ เหตุภูเตหิ วา, โลโก สตฺตโลโก สมฺปตฺตสมฺมโท ปฏิลทฺธปีติโก จ สมฺปตฺตาโลกสมฺปทา จ โหตีติ. เอตฺถ ปีติทานาโลกกรณสงฺขาตคุณยุตฺเตน สูริเยน ตุลฺยํ กตฺวา ภควโต ถุติวเสน คุณกถนํ โหติ. สมฺปตฺโต สมฺมโท ปีติ เยเนติ จ, อาโลกสฺส สมฺปทาติ จ, สมฺปตฺตา อาโลกสมฺปทา เยเนติ จ, ตมํ นุทตีติ จ วากฺยํ. อุทาหรเณ อทสฺสิเตปิ อสาธุคุณยุตฺเตน เกนจิ วตฺถุนา สมํ กตฺวา กสฺสจิ กาตพฺพนินฺทาปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺพา.

303. 现在以“获得”等词来举例说明。驱暗者，即驱除黑暗的光鬘者(raṃsimālī，太阳)与世尊，由于此二者作为工具或原因，有情世间获得大喜悦与欣喜，并获得光明的圆满。在此，通过将世尊与具备“给予喜悦、产生光明”等特质的太阳等同并列，以赞扬的方式称颂其功德。其句义分析为：“由此获得大喜悦与欣喜”、“光明的圆满”、“由此获得光明的圆满”以及“驱散黑暗”。即使未举出范例，若将某人与具有不良特质之事相比而加以谴责，也应同样理解。

---

๓๐๔.

304.

---

อตฺถนฺตรํ สาธยตา, กิญฺจิ ตํสทิสํ ผลํ;

ทสฺสียเต อสนฺตํ วา, สนฺตํ วา ตํ นิทสฺสนํ.

为成就另一义，而展示出某种相似的结果；无论其为非实有或实有，此即是明证。

---

๓๐๔. นิทสฺสนํ ปทสฺเสติ ‘‘อตฺถนฺตร’’มิจฺจาทินา. อตฺถนฺตรํ นิทสฺเสตพฺพาเปกฺขาย อญฺญํ กิญฺจิ อุจิตํ การิยํ สาธยตา เกนจิ วตฺถุนา เหตุภูเตน, เตน อตฺถนฺตเรเนว สทิสํ ตุลฺยํ ผลํ กิญฺจิ อสนฺตํ อนิฏฺฐํ วา สนฺตํ อิฏฺฐํ วา ทสฺสียเต ปฏิปาทียเต, ตํ เอวํลกฺขณํ นิทสฺสนํ สิยา.

304. 以“另一义”等词来展示明证。当为了指出另一层意义，而以某事为原因来成就某个其他适当的行为时，由此展示或阐明了与该另一义本身相似或等同的某个结果——无论其为非实有且不可喜的，或为实有且可喜的——具有如此特征的，即是明证。

---

๓๐๔. อิทานิ นิทสฺสนาลงฺการํ นิทสฺเสติ ‘‘อตฺถนฺตริ’’จฺจาทินา. อตฺถนฺตรํ นิทฺทิสิตพฺพโต อญฺญํ อุจิตการิยสงฺขาตมตฺตํ สาธยตา สาธยนฺเตน เกนจิ วตฺถุนา ตํสทิสํ [Pg.293] เตน อตฺถนฺตเรน สมานํ อสนฺตํ อนิฏฺฐํ วา สนฺตํ อิฏฺฐํ วา กิญฺจิ ผลํ ทสฺสียเต วตฺถูหิ ปฏิปาทียเต, ตํ ตาทิสํ ผลํ นิทสฺสนํ นามาติ. อตฺโถ จ โส อนฺตโร อญฺโญ จาติ จ, เตน อตฺถนฺตเรน สทิสมิติ จ, นิทสฺสียเตติ จ วิคฺคโห.

304. 现在以“另一义”等词来阐明“明证”此一修辞法。当某人以某事来成就某个异于所要指明之另一义的适当行为时，若由此展示或阐明了与该另一义相似的某个结果——无论其为非实有且不可喜的，或为实有且可喜的——那么，此种结果即名为明证。其词义分析为：“彼义为另一”、“与该另一义相似”以及“被显示”。

---

อสนฺตผลนิทสฺสน

不可喜果之明证

---

๓๐๕.

305.

---

อุทยา สมณินฺทสฺส, ยนฺติ ปาปา ปราภวํ;

ธมฺมราชวิรุทฺธานํ, สูจยนฺตา ทุรนฺตตํ.

由于沙门之主的出现，诸恶法走向毁灭，这预示了那些与法王敌对者的悲惨结局。

---

๓๐๕. ‘‘อุทยา’’อิจฺจาทิ. สมณินฺทสฺส มหามุนิโน อุทยา ปาตุภาเวน ปาปา โลภาทโย ปราภวํ นิธนํ ยนฺติ, ปราภวนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อุทยปุพฺพเกน ปาปปราภวนตฺถนฺตเรน สทิสํ ผลํ นิทสฺเสติ. กึ กโรนฺตา? ธมฺมราชา ธมฺมานเปโต ราชา, มุนินฺโท จาติ สิลิฏฺฐํ, เตน วิรุทฺธานํ, ทุฏฺโฐ วิรุทฺโธ อนฺโต อวสานํ ยสฺส, ตสฺส ภาโว, ตํ สูจยนฺตาติ ธมฺมราชวิโรธเหตุกํ อสนฺตผลเมตํ นิทสฺสนํ ปราภวสฺสานิฏฺฐตฺตา.

305. “‘出现’(Udayā)等偈颂。由于大仙牟尼、沙门之主的出现，贪等诸恶法走向毁灭、消亡，此即所谓‘毁灭’。此偈颂以‘以出现为先导的诸恶法毁灭’这一另一义，来明证一个相似的结果。（它们）做着什么呢？‘法王’(Dhammarāja)是不离于法的君王，也是牟尼之主，这是一个双关语。‘与彼敌对者’，（此偈颂）即在预示此种状态：其结局是恶劣的、敌对的。这是由敌对法王所导致的不可喜果的明证，因为毁灭是不可喜的。

---

๓๐๕. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘อุทยา’’อิจฺจาทินา. สมณินฺทสฺส มุนินฺทสฺส อุทยา โลเก ปาตุภาเวน ปาปา โลภาทโย ธมฺมราชวิรุทฺธานํ ราชธมฺเมหิ สมนฺนาคตราชูหิ, ธมฺมาธิปตินา มุนินฺเทน วา วิรุทฺธานํ ทุรนฺตตํ อนิฏฺฐาวสานตํ สูจยนฺตา ปกาเสนฺโต ปราภวํ ปริหานึ ยนฺติ ปาปุณนฺตีติ. เอตฺถ ปุพฺพทฺเธน อุทยปุพฺพโก ปาปปราภวนสงฺขาโต อตฺถนฺตโร ทสฺสิโต, อปรทฺเธน ตํสทิสวิโรธเหตุกํ ทุรนฺตสงฺขาตํ อสนฺตผลํ ทสฺเสติ. ธมฺมราชวิโรธเหตุกํ อสนฺตผลเมตํ ปราภวสฺสานิฏฺฐตฺตา. สมณานมินฺโทติ จ, ธมฺเมน ยุตฺโต ราชาติ วา ธมฺเมสุ ราชาติ [Pg.294] วาติ จ, เตน วิรุทฺธาติ จ, ทุฏฺโฐ วิรูโป อนฺโต ปริโยสานํ เยสมิติ จ, เตสํ ภาโวติ จ วากฺยํ.

305. 如今以“出现”(udayā)等词句来举例说明。由于沙门之主、牟尼之主出现于世，贪等诸恶法走向衰败与没落，这预示并阐明了那些与法王(dhammarāja)——即与具备王法的君王们，或与法主牟尼之主——敌对者的悲惨结局与不可喜的下场。在此偈颂中，前半部分展示了以“出现”为先导的“诸恶法毁灭”这一另一义；后半部分则展示了由相似的敌对原因所导致的名为“悲惨结局”的不可喜果。这是由敌对法王所导致的不可喜果，因为衰败是不可喜的。其句义分析为：“沙门之主”，“与法相应的君王”或“诸法之王”，“与彼敌对”，“其结局是恶劣、丑陋的”，以及“彼等之状态”。

---

สนฺตผลนิทสฺสน

可喜果之明证

---

๓๐๖.

306.

---

สิโรนิกฺขิตฺตจรโณ-จฺฉริยาน’มฺพุชาน’ยํ;

ปรมพฺภุตตํ โลเก,วิญฺญาเปต’ตฺตโน ชิโน.

这位胜者，将双足置于稀有莲花之顶，于世间彰显了自身的无上稀有。

---

๓๐๖. ‘‘สิโร’’จฺจาทิ. อจฺฉริยานํ ภควโต จรณารวินฺททฺวนฺทสมฺปฏิคฺคหณตฺถํ ปถวึ ภินฺทิตฺวา สมุคฺคตานมจฺฉริยคุโณเปตานมมฺพุชานํ สิรสิ มตฺถเก นิกฺขิตฺตา จรณา เยน โส ชิโน. อมฺพุโชปริจรณนิกฺเขปลกฺขเณนตฺถนฺตเรน สทิสํ ผลํ ทสฺเสติ. อตฺตโน ปรมจฺฉริยภาวํ วิญฺญาเปติ. สนฺตผลมิทํ นิทสฺสนํ ชินพฺภุตตฺถทีปนสฺส อิฏฺฐตฺตาติ.

306. “‘头顶’(Siro)等句：为了承接世尊(bhagavā)的双莲足，大地裂开而涌现出具足稀有功德的莲花，他将双足置于其顶上，是为胜者。以双足置于莲花之上相，通过另一层含义，显示了相似之果。它彰显了自身至极稀有的状态。这是可喜果的明证，因为它能令人欣喜地阐明胜者的稀有之义。

---

๓๐๖. ‘‘สิโร’’อิจฺจาทิ. อยํ ชิโน อจฺฉริยานํ อตฺตโน ปาทปฏิคฺคหณตฺถํ ปถวึ ภินฺทิตฺวา อุคฺคตตฺตา อจฺฉราปหรณโยคฺคานํ อมฺพุชานํ สิโรนิกฺขิตฺตจรโณ มตฺถเก ฐปิตปาโท โลเก สตฺตโลเก อตฺตโน ปรมพฺภุตตํ อติอจฺฉริยคุณํ วิญฺญาเปติ อวโพเธตีติ. เอตฺถ อจฺฉริยปทุมานํ มตฺถเก จรณนิกฺเขปสงฺขาเตน อตฺถนฺตเรน ปรมพฺภุตตํ วิญฺญาเปตีติ อยํ สทิสสนฺตผลํ ชินพฺภุตตฺถทีปนสฺส อิฏฺฐตฺตา. สิรสิ นิกฺขิตฺตานิ จรณานิ เยเนติ จ, อจฺฉรํ อจฺฉราสงฺฆาตํ อรหนฺตีติ จ, ปรโม อุตฺตโม อพฺภุโต คุโณ อสฺเสติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ วิคฺคโห.

306. “‘头’(Siro)等句：这位胜者，为了承接其双足，大地裂开而涌现出值得弹指赞叹的莲花，他将双足置于其顶上，在有情世间中，彰显、开示了自身至极稀有、无上稀有的功德。于此，以‘将双足置于稀有莲花之顶’此另一层含义来彰显至极稀有，此即为相似的可喜之果，因其意在阐明胜者的稀有之义。其语法分析(viggaha)如下：‘他将双足置于其顶’；‘值得弹指赞叹或值得天女(accharā)群集’；‘他有此至上、最高的稀有功德’；以及‘彼之状态’。

---

๓๐๗.

307.

---

วิภูติยามหนฺตตฺตํ, อธิปฺปายสฺส วา สิยา;

ปรมุกฺกํสตํ ยาตํ, ตํ มหนฺตตฺต’มีริตํ.

通过富盛或意向而达到至极卓越，此即被称为“伟大”。

---

๓๐๗. มหนฺตตฺตมุปทสฺเสติ [Pg.295] ‘‘วิภูติยา’’อิจฺจาทินา. วิภูติยา สมฺปตฺติยา อธิปฺปายสฺส วา อชฺฌาสยสฺส วา ปรมุกฺกํสตํ ปรมาติสยภาวํ ยาตํ อุปคตํ มหนฺตตฺตํ นาม อีริตํ กถิตํ.

307. 以“富盛”(vibhūtiyā)等句显示伟大。通过富盛，即成就(sampatti)，或通过意向(adhippāya)，即意乐(ajjhāsaya)，而达到至极卓越、至极优越的状态，此即被称为“伟大”。

---

๓๐๗. อิทานิ มหนฺตตฺตาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘วิภูติ’’ อิจฺจาทินา. วิภูติยา สมฺปตฺติยา วา อธิปฺปายสฺส อชฺฌาสยสฺส วา ปรมุกฺกํสตํ อตฺยุกฺกํสภาวํ ยาตํ ยํ มหนฺตตฺตํ สิยา, ตํ มหนฺตตฺตมิติ อีริตนฺติ. มหโต ภาโวติ จ, ปรโม อุกฺกํโส อติสโย ยสฺเสติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ วากฺยํ.

307. 现在，以“富盛”(vibhūti)等句显示伟大的修辞(mahantattālaṅkāra)。通过富盛，即成就(sampatti)，或通过意向，即意乐(ajjhāsaya)，而达到至极卓越、极度卓越的状态，此即是伟大，如是宣说。其词句分析(vākyaṃ)为：“伟大之状态”；“他具有至上的卓越与优越”；以及“彼之状态”。

---

วิภูติมหนฺตตฺต

威德之宏大

---

๓๐๘.

308.

---

กิรีฏรตนจฺฉายา-นุวิทฺธาตปวารโณ;

ปุรา ปรํ สิรึ วินฺทิ, โพธิสตฺโต’ภินิกฺขมา.

菩萨于出家前，已获无上吉祥，其宝冠珠宝之光辉遍照伞盖。

---

๓๐๘. อุทาหรติ ‘‘กิรีเฏ’’จฺจาทิ. อภินิกฺขมา ปุรา ปุพฺเพ โพธิสตฺโต มายาเทวิยา ปุตฺโต ปรมุกฺกฏฺฐํ อนาญฺญสาธารณํ สิรึ วิภูตึ วินฺทิ ปฏิลภิ. กีทิโส? กิรีเฏ มกุเฏ รตนานํ ฉายาหิ โสภาหิ อนุวิทฺโธ ฉุริโต อาตปวารโณ เสตจฺฉตฺตํ ยสฺส โส ตาทิโสติ วิภูติยา มหนฺตตฺตํ วุตฺตํ ‘‘อาตปวารโณ รตนจฺฉายานุวิทฺโธ’’ติ.

308. 以“宝冠”等偈颂为例。昔时，菩萨于出家前，身为摩耶（Māyādevī）夫人之子时，获得了至为殊胜、无与伦比的吉祥与威德。是怎样的呢？他便是这样的一位：其宝冠（makuṭe）上珠宝的光辉与光彩，遍照浸染其遮阳的白伞盖。“伞盖为珠宝光辉所遍照”一语，即是说明其威德之宏大。

---

๓๐๘. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘กิรีฏ’’อิจฺจาทินา. โพธิสตฺโต อนฺติมชาติยํ มหาโพธิสตฺโต อภินิกฺขมา อภินิกฺขมนโต ปุรา ปุพฺเพ กิรีฏรตนจฺฉายานุวิทฺธาตปวารโณ โมลิรตนรํสีหิ รญฺชิตเสตจฺฉตฺโต ปรมุกฺกฏฺฐํ สิรึ วิภูตึ วินฺทิ อนุภวีติ. เอตฺถ โมลิรตนกนฺติยา เสตจฺฉตฺตสฺส โอวิทฺธภาวกถเนน วิภูติยา มหนฺตตฺตํ โหติ. กิรีเฏ รตนานีติ จ, เตสํ ฉายาโยติ [Pg.296] จ, ตาหิ อนุวิทฺโธ ฉุริโต อาตปวารโณ ยสฺเสติ จ วากฺยํ.

308. 现在以“宝冠”等（偈颂）为例。菩萨，即最后一世的大菩萨，于出家前，其伞盖为宝冠珠宝之光辉所遍照，其白伞为顶髻宝（moliratana）之光芒所染饰，获得了至为殊胜的吉祥与威德。于此，通过叙述白伞为顶髻宝之美所遍照，显示了其威德之宏大。此句的分析是：“宝冠上有珠宝”，以及“有彼等之光辉”，以及“其遮阳之具为彼光辉所遍照、浸染者”。

---

อธิปฺปายมหนฺตตฺต

意向之宏大

---

๓๐๙.

309.

---

สตฺโต สมฺโพธิยํ โพธิ-สตฺโต สตฺตหิตาย โส;

หิตฺวา สฺเนหรสาพทฺธ-มปิ ราหุลมาตรํ.

彼菩萨为有情之利益而专注于无上正觉，舍弃了为情爱之味所束缚的罗睺罗之母。

---

๓๐๙. ‘‘สตฺโต’’อิจฺจาทิ. สฺเนเหน ปิยภาเวน ชาเตน รเสน ราเคน อาพทฺธมตฺตนิ ราหุลมาตรํ พิมฺพาเทวิมฺปิ, กิมุตญฺญํ ยุวติชนํ, หิตฺวา อนเปกฺขิตฺวา อนาสตฺโต หุตฺวา สตฺตานํ หิตาย โลกิยโลกุตฺตราย วฑฺฒิยา โพธิสตฺโต สิทฺธตฺโถ สมฺโพธิยํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณเยว สตฺโต อาสตฺโต, ตตฺเถว ลคฺโคติ อธิปฺปาโย. มหนฺตตฺตมุกฺกฏฺฐํ ตาทิสวนิตารตนานาสชฺชนลกฺขณมาลกฺขียตีติ.

309. 以“专注”等（偈颂）为例。菩萨悉达多（Siddhattha）舍弃了因情爱与喜爱所生之味、之欲而与自身相系缚的罗睺罗之母——亦即频婆提毗（Bimbādevī），且不顾、不执，更何况其他年轻女子。为了有情的利益，为了他们世间与出世间的增长，菩萨悉达多唯独专注于无上正觉，即一切智智，执著于此，其意在此。其意向之宏大与卓越，即不执著于如是女宝之相，由此可见。

---

๓๐๙. ‘‘สตฺโต’’อิจฺจาทิ. โส โพธิสตฺโต สฺเนหรสาพทฺธํ ปิยภาวสงฺขาตราเคน อาพทฺธํ ราหุลมาตรํ อปิ พิมฺพาเทวิมฺปิ หิตฺวา สตฺตหิตาย สตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรตฺถาย สมฺโพธิยํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณเยว สตฺโต ลคฺโคติ. ตาทิสอิตฺถิรตเนปิ อลคฺคตากถเนน โพธิสตฺตสฺส อุกฺกฏฺฐชฺฌาสยมหนฺตตฺตํ วุตฺตํ โหติ. สมฺมา พุชฺฌติ เอตายาติ จ, โพธิยํ สตฺโต ลคฺโคติ จ, สตฺตานํ หิตมิติ จ, สฺเนเหน ปิยภาเวน ชาโต รโส ราโคติ จ, เตน อาพทฺธาติ จ วิคฺคโห.

309. 以“专注”等（偈颂）为例。彼菩萨舍弃了为情爱之味所缚——即为名为“喜爱”之欲所缚——的罗睺罗之母，亦即频婆提毗（Bimbādevī），为了有情的利益，为了有情世间与出世间的义利，唯于无上正觉，即一切智智，而专注、执著。通过叙述其甚至对如是女宝亦不执著，说明了菩萨意乐（ajjhāsaya）之崇高与宏大。其词义分析（viggaho）是：“由此而正觉”；“专注于菩提”；“有情之利益”；“由情爱、喜爱所生之味即是欲”；以及“为彼所缚”。

---

๓๑๐.

310.

---

โคเปตฺวา วณฺณนียํ ยํ,กิญฺจิ ทสฺสียเต ปรํ;

อสมํ วา สมํ ตสฺส,ยทิ สา วญฺจนา มตา.

若隐藏某应赞美之物，而展示另一与它不等同或等同之物，此即被认为是“欺瞒”（vañcanā）。

---

๓๑๐. วญฺจนํ [Pg.297] วทติ ‘‘โคเปตฺวา’’อิจฺจาทินา, วณฺณนียํ กิญฺจิ วตฺถุํ โคเปตฺวา นิรํกตฺวา ตสฺส วณฺณนียสฺส อสมํ วิสมํ วิสทิสํ ปรมญฺญํ ยํ กิญฺจิ วตฺถุ ยทิ ทสฺสียเต กวินาติ อนุวทิตฺวา สา วญฺจนา มตาติ วิธียเต.

310. 他以“隐藏”等（偈颂）来说明“欺瞒”（vañcanā）。若诗人隐藏、遮蔽了某应赞美之事，而展示了另一与该应赞美之事不等、不相称、不相似的任何事物，那么，这就被规定为“欺瞒”。

---

๓๑๐. อิทานิ วญฺจนาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘โคเปตฺวา’’อิจฺจาทินา. วณฺณนียํ กิญฺจิ วตฺถุํ โคเปตฺวา ตสฺส วณฺณนียสฺส สมํ สทิสํ วา อสมํ วิสทิสํ วา ปรํ ยํ กิญฺจิ วตฺถุ ยทิ ทสฺสียเต กวินา, สา วญฺจนาอิติ มตาติ. วญฺเจติ วณฺณนียํ เอตาย วุตฺติยาติ วากฺยํ.

310. 现在以“隐藏”等（偈颂）来展示“欺瞒”（vañcanā）此一庄严（alaṅkāra）。若诗人隐藏某应赞美之事，而展示另一与该应赞美之事相等、相似，或不等、不相似的任何事物，此即被认为是“欺瞒”。其释义为：“以此言说欺瞒应赞美者”。

---

อสมวญฺจนา

不相等欺瞒

---

๓๑๑.

311.

---

ปุรโต น สหสฺเสสุ,น ปญฺเจสุ จ ตาทิโน;

มาโร ปเรสุ ตสฺเส’สํ,สหสฺสํ ทสวฑฺฒิตํ.

于不动者前，（魔罗）无千箭，亦无五箭；然于他人，其此等箭矢，一千增为十倍。

---

๓๑๑. อุทาหรติ ‘‘ปุรโต’’อิจฺจาทิ. มาโร กาโม ตาทิโน โลภาทีสุ ตาทิสตฺตา มุนิโน ปุรโต สมฺมุเข สหสฺสํ อิสโว อสฺสาติ สหสฺเสสุ จ น โหติ. ปญฺจ อิสโว อสฺสาติ ปญฺเจสุ จ น โหตีติ วณฺณนีโย มาโรตฺร โคปฺยเต. ตสฺส โย ติภุวนํ ชยี. ปเรสุ อญฺญสตฺเตสุ สราเคสุ เอสมิสูนํ ทสวฑฺฒิตํ ทสหิ คุณิตํ สหสฺสํ, กถมญฺญถาภุวนตฺตยํ ชเยยฺยาติ มารํ โคเปตฺวา ทสสหสฺโสปลกฺขิตวตฺถนฺตรสฺส ทสฺสิตตฺตา อสมวญฺจนายํ.

311. 举例说明“在前”等句。魔罗，即欲，对于在贪等（烦恼）中不动的牟尼，在他面前，无千箭，亦无五箭。在此，应受称赞的魔罗被隐藏了。那位征服三界的（魔罗），对于其他有贪欲的众生，这些箭矢的一千会增长十倍，即一万。否则他如何能征服三界呢？通过隐藏魔罗而展示了以一万为特征的另一事，故此为“不相等欺瞒”。

---

๓๑๑. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘ปุรโต’’อิจฺจาทินา. มาโร ตาทิโน ลาภาลาภาทีสุ อวิการิโน ตถาคตสฺส ปุรโต อภิมุเข สหสฺเสสุ จ สหสฺสสโรปิ น โหติ, ปญฺเจสุ ปญฺจ อิสุ จ ตาทิเส ฐเปตฺวา ปญฺจ อิสุ น โหติ. [Pg.299] ปเรสุ สุคตสมฺมุเข อีทิเสสุปิ อญฺเญสุ สํกิเลเสสุ ตสฺส ติโลกเชตุโน มารสฺส เอสํ สรานํ ทสวฑฺฒิตํ ทสคณนาย วฑฺฒิตํ สหสฺสํ โหติ ทสสหสฺสํ โหตีติ. วณฺณนียํ มารํ โคเปตฺวา ทสสหสฺสสงฺขฺยาหิ คณิตสฺส อญฺญสฺส สรสงฺขาตวตฺถุโน ทสฺสิตตฺตา อยํ อสมวญฺจนา นาม. สหสฺสํ อิสโว อสฺเสติ จ, ปญฺจ อิสโว อสฺเสติ จ, ทสหิ วฑฺฒิตนฺติ จ วากฺยํ.

311. 现在以“在前”等词来举例说明。魔罗对于在利得与不利得等方面毫不动摇的不动者(tādino)如来(Tathāgata)面前，无千箭，亦无五箭。然于在善逝(Sugata)面前有类似烦恼的其他人，那位三界征服者魔罗的此等箭矢，一千以十倍增长，成为一万。因隐藏了应受称赞的魔罗，而展示了以一万之数计算的、名为箭的另一事，故此名为“不相等欺瞒”。“他有千箭”、“他有五箭”以及“以十倍增长”是其文句。

---

สมวญฺจนา

相等欺瞒

---

๓๑๒.

312.

---

วิวาท’มนุยุญฺชนฺโต,มุนินฺทวทนินฺทุนา;

สมฺปุณฺโณ จนฺทิมา นา’ยํ;

ฉตฺต’เมตํ มโนภุโน.

与牟尼王(Muninda)的月面争辉，此非圆满的月亮；此乃心生者(Manobhu)的伞盖。

---

๓๑๒. ‘‘วิวาท’’มิจฺจาทิ. มโนภุโนติ กามสฺส. สมวญฺจนายํ ปุณฺณจนฺทํ นิรํกตฺวา ฉตฺตสฺส ทสฺสิตตฺตา.

312. “争论”等。“心生者”(Manobhu)即欲(kāma)。在此相等欺瞒中，因否定了满月而展示了伞。

---

๓๑๒. ‘‘วิวาท’’อิจฺจาทิ. มุนินฺทวทนินฺทุนา สพฺพญฺญุโน มุขจนฺเทน วิวาทํ อนุยุญฺชนฺโต สมฺปุณฺโณ อยํ ปจฺจกฺโข จนฺทิมา น โหติ. กิญฺจรหิ เอตํ จนฺทมณฺฑลํ มโนภุโน อนงฺคสฺส อุพฺภูติยํ ฉตฺตํ สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺตนฺติ. วณฺณนียํ จนฺทมณฺฑลํ ฐเปตฺวา ตโต อญฺญสฺส จนฺทสทิสสฺส ฉตฺตสฺส ทสฺสิตตฺตา อยํ วุตฺติ สมวญฺจนา นาม. มุนีนํ อินฺโทติ จ, ตสฺส วทนมิติ จ, อินฺทุสทิโส อินฺทุ, มุนินฺทวทนเมว อินฺทูติ จ, สมนฺตโต ปุณฺโณติ จ, มนสิ ภูโตติ จ วิคฺคโห.

312. “争论”等。与牟尼王(Muninda)的月面，即一切知者(sabbaññu)的月面争辉，此眼前圆满的月亮并非（月亮）。那么，这月轮是什么呢？它是心生者(Manobhu)，即无形者(Anaṅga)生起时的伞，即高举的白伞。因搁置了应受称赞的月轮，而展示了另一个如月亮般的伞，故此言说方式(vutti)名为“相等欺瞒”。其语源分析为：“牟尼之王”、“其面容”、“如月，故为月”、“牟尼王之面即是月”、“完全圆满”以及“从心而生”。

---

๓๑๓.

313.

---

ปรานุวตฺตนาทีหิ, นิพฺพินฺเทนิ’ห ยา กตา;

ถุติร’ปฺปกเต สา’ยํ, สิยา อปฺปกตตฺถุติ.

于此，由厌离随顺他人等事者，对未显现之事所作之赞叹，此即为“未显现赞”。

---

๓๑๓. อปฺปกตตฺถุตึ ปกาเสติ ‘‘ปริ’’จฺจาทินา. ปเรสํ เยสํ เกสญฺจิ อนุวตฺตนํ เสวา, ตมาทิ เยสํ เตหิ นิพฺพินฺเทน วิรตฺเตน อปฺปกเต อสนฺนิหิเต พุทฺธิวิสเยเยว อิห กิสฺมิญฺจิ วตฺถุมฺหิ กตา ยา ถุติ สํราธนํ, สายํ อปฺปกตตฺถุติ สิยา.

313. 以“随他”等词说明“未显现赞”。由随顺、侍奉任何他人等事而厌离、离贪者，于此对未显现、不现前的佛陀境界中的任何事所作的赞叹，即取悦，此即为“未显现赞”。

---

๓๑๓. อิทานิ อปฺปกตตฺถุตึ ทสฺเสติ ‘‘ปรานุ’’จฺจาทินา. ปรานุวตฺตนาทีหิ อญฺญสฺส ยสฺส กสฺสจิ อนุวตฺตนาทีหิ นิพฺพินฺเทน อุพฺเพคํ ปตฺเตน อปฺปกเต อนธิคเต พุทฺธิวิสเย เอว อิห อิมสฺมึ กิสฺมิญฺจิ วตฺถุมฺหิ กตา ยา ถุติ สํราธนสงฺขาตา ปสํสา อตฺถิ, สา อยํ อปฺปกตตฺถุติ นาม สิยาติ. ปเรสมนุวตฺตนมิติ จ, ตํ อาทิ เยสํ ปรปีฬาทีนมิติ จ, น ปกโตติ จ, รกาโร สนฺธิโช, อปฺปกเต กตา ถุตีติ จ วากฺยํ.

313. 现在以“随他”等词来展示“未显现赞”。由随顺任何他人等事而感到厌倦、达到不安者，于此对未显现、未证得的佛陀境界中的任何事所作的赞叹，即名为“取悦”的称赞，此即为“未显现赞”。其文句分析为：“随顺他人”、“以恼害他人等为首”、“未显现”(na pakata)、r音是连音所生，以及“于未显现中所作之赞叹”。

---

๓๑๔.

314.

---

สุขํ ชีวนฺติ หริณา, วเนสฺว’ปรเสวิโน;

อนายาโสปลาเภหิ, ชลทพฺพงฺกุราทิภิ.

鹿群林中乐生活，不侍他人自安然；无劳而获水草芽，以及诸般自然物。

---

๓๑๔. อุทาหรติ ‘‘สุข’’มิจฺจาทิ. ชเลหิ ทพฺพงฺกุเรหิ ทพฺพติณุคฺคเมหิ. อาทิสทฺเทน ตรุปลฺลวาทีหิ. กีทิเสหิ? อนายาเสน เสวาปริกฺเลสาทินา วินา อุปลาเภหิ ปาปุณิตพฺเพหิ. ปรมญฺญํ กิญฺจิ น เสวนฺติ สีเลเนติ อปรเสวิโน. ปรจิตฺตาราธนพฺยสนปรมฺมุขา หริณา วเนสุ สุขํ นิรากุลํ ชีวนฺตีติ. เอตฺถ ราชานุวตฺตนกฺเลสนิพฺพินฺเทน สนฺนิหิตา มิควุตฺติ ปสํสิตาติ.

314. 以“快乐”等词来举例说明。通过水、吉祥草(dabba)的嫩芽，即初生的青草。“等”字则包括树的嫩叶等。是怎样的（食物）呢？是无需努力，即无需侍奉的烦恼等，即可获得的。“不侍奉他人者”(aparasevino)是因其天性不侍奉任何其他（众生）。鹿群远离取悦他心的灾患，在森林中快乐、安稳地生活。在此，由厌倦于追随国王的烦恼，而赞叹了眼前鹿的生活方式。

---

๓๑๔. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘สุข’’มิจฺจาทินา. หริณา มิคา อปรเสวิโน วุตฺตึ นิสฺสาย ปรํ อเสวมานา อนายาโสปลาเภหิ ปรปริคฺคหาภาวโต ปรเสวาปริสฺสมํ วินา ลพฺภนีเยหิ ชลทพฺพงฺกุราทิภิ อุทกทพฺพงฺกุรรุกฺขลตาปลฺลวาทีหิ วเนสุ อิจฺฉิติจฺฉิตารญฺเญสุ สุขํ ชีวนฺติ สุขชีวนํ กโรนฺตีติ. เอตฺถ ราชเสวาพฺยสนปฺปตฺเตน เกนจิ อนธิคตาปิ มิคชีวิกา ปสํสิตา โหติ. ปรํ น เสวนฺติ สีเลนาติ จ, อภาโว อายาสสฺเสติ จ, [Pg.300] เตน อุปลภิตพฺพาติ จ, ทพฺพานํ องฺกุรานีติ จ, ชลญฺจ ทพฺพงฺกุรานิ เจติ จ, ตานิ อาทิ เยสํ ปลฺลวาทีนมิติ จ วิคฺคโห.

314. 现在以“快乐”(sukhaṃ)等词来举例说明。鹿(hariṇā migā)，依靠不侍奉他人的生活方式，不侍奉他人，通过不费力即可获得的——因无他人占有而无需侍奉他人的辛劳即可获得的——水、草芽、树、藤、嫩叶等，在随心所欲的森林中快乐地生活，过着安乐的生活。在此，鹿的生活方式，即使是（赞叹者）未曾体验过的，也为某个遭遇了侍奉君王之不幸者所称赞。其语源分析为：“因其品性而不侍奉他人”、“无劳苦”、“由此可获得”、“草的嫩芽”、“水与草芽”、“它们是嫩叶等的开端”。

---

๓๑๕.

315.

---

อุตฺตรํ อุตฺตรํ ยตฺถ, ปุพฺพปุพฺพวิเสสนํ;

สิยา เอกาวลี สา’ยํ, ทฺวิธา วิธินิเสธโต.

若后后者为前前者之修饰，此即是连锁法(ekāvalī)；因肯定与否定，它分为二种。

---

๓๑๕. เอกาวลึ กถยติ ‘‘อุตฺตร’’มิจฺฉาทินา. ยตฺถ วุตฺติยํ อุตฺตรํ อุตฺตรํ อุปริฏฺฐานมุปริฏฺฐานํ ปุพฺพสฺส ปุพฺพสฺส วิเสสนํ วิธินิเสธนวเสน เอกาวลิ นาม สิยา. อยํ เอกาวลิ วิธินิเสธโต วิธิวเสน นิเสธนวเสน จ ทฺวิธา.

315. 以“后后”(uttaraṃ)等词说明连锁法。若在陈述中，后后者，即后续者，通过肯定与否定的方式，成为前前者的修饰语，此即名为连锁法。此连锁法因肯定与否定，即通过肯定方式与否定方式，而分为二种。

---

๓๑๕. อิทานิ เอกาวลึ ทสฺเสติ ‘‘อุตฺตร’’มิจฺจาทินา. ยตฺถ อุตฺติยํ อุตฺตรํ อุตฺตรํ อุปรูปริภวํ ปทํ ปุพฺพปุพฺพวิเสสนํ ปุพฺพปุพฺพปทสฺส วิธินิเสธนวเสน วิเสสนํ โหติ, สา เอกาวลิ นาม สิยา. อยํ เอกาวลิ วิธินิเสธโต วิธินิเสธวเสน ทฺวิธา โหตีติ. อุตฺตรํ ปุพฺพนฺติ ฐานูปจาเรน ฐานีภูตํ ปทเมว วุจฺจติ. ปุพฺพสฺส ปุพฺพสฺส วิเสสนมิติ จ, เอกโต อาวลิยนฺติ สํวลิยนฺติ ปทานิ เอตายาติ จ, วิธิวิธานญฺจ นิเสโธ ปฏิเสโธ จาติ จ วากฺยํ. เอตฺถ ‘‘อุตฺตรํ อุตฺตร’’นฺติ จ ‘‘ปุพฺพสฺส ปุพฺพสฺส’’อิติ จ กเมน วิเสสนวิเสสฺยคุเณน พฺยาปนิจฺฉายํ นิพฺพจนํ, วิเสสฺยคุณํ คมฺมมานเมว.

315. 现在以“后”(uttaraṃ)等词来展示连锁法(ekāvali)。若在陈述中，后继的词，即位置在后的词，通过肯定与否定的方式，成为前继词的能饰，此即名为连锁法。此连锁法因肯定与否定，即通过肯定与否定的方式，而分为二种。“后”与“前”是就位置作的比喻性说法，指的是占据该位置的词本身。其释义为：“前前者的能饰”、“词语由此被串联、连接”、“肯定即是规定，否定即是遮止”。在此，“后后”与“前前”是依序对能饰与所饰性质的概括性表述，而所指的仅是所饰的性质。

---

วิธิเอกาวลิ

肯定连锁法

---

๓๑๖.

316.

---

ปาทา นขาลิรุจิรา,นขาลี รํสิภาสุรา;

รํสี ตโมปหาเนก -รสา โสภนฺติ สตฺถุโน.

导师的双足，因指甲行列而秀美；指甲行列，因光芒而璀璨；光芒，以驱散黑暗为唯一作用；（导师的双足）因此而庄严。

---

๓๑๖. อุทาหรติ [Pg.301] ‘‘ปาทา’’อิจฺจาทิ. สุคมฺมํ. เอตฺถ ปาทาทีนํ วิเสสฺยานํ นขาลิรุจิรตฺตาทิวิธาเนน วิเสสเนน วิเสสิตพฺพตฺตา อยํ วิธิเอกาวลิ.

316. 以“足”(pādā)等词来举例。这很容易理解。此处，因为“足”等所饰，需要被“因指甲行列而秀美”等起肯定作用的能饰来修饰，所以这是肯定连锁法(vidhiekāvali)。

---

๓๑๖. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘ปาทา’’อิจฺจาทินา. สตฺถุโน ปาทา นขาลิรุจิรา นขปนฺตีหิ มนุญฺญา นขาลี นขปนฺติโย รํสิภาสุรา รํสีหิ ทิพฺพมานา รํสี กนฺติโย ตโมปหาเนกรสา อนฺธการวิธมเน อสหายกิจฺจา หุตฺวา โสภนฺตีติ. เอตฺถ ปาทาทีนํ ปุพฺพปทานํ นขาลิรุจิรตฺตาทิวิธายเกหิ อุตฺตรอุตฺตรวิเสสเนหิ วิเสสิตตฺตา อยํ วิธิเอกาวลิ นาม. นขานํ อาลิ ปาฬีติ จ, นขาลีหิ รุจิราติ จ, รํสีหิ ภาสุราติ จ, ตมโส อปหาโร อปหรณมิติ จ, โส เอโก รโส กิจฺจํ เอตาสํ รํสีนมิติ จ วิคฺคโห.

316. 现在以“足”(pādā)等词来举例说明。导师的双足“因指甲行列而秀美”(nakhālirucirā)，意即因指甲的行列(nakhapantīhi)而令人愉悦(manuññā)；“指甲行列”(nakhālī)“因光芒而璀璨”(raṃsibhāsurā)，意即指甲的行列因光芒(raṃsīhi)而闪耀(dibbamānā)；“光芒”(raṃsī)“以驱散黑暗为唯一作用”(tamopahānekarasā)，意即光辉(kantiyo)在驱散黑暗(andhakāravidhamane)方面能独立完成其作用(asahāyakiccā)；（双足）因此而“庄严”(sobhanti)。此处，因为“足”等前继词，被“因指甲行列而秀美”等起肯定作用的后继能饰所修饰，所以这名为肯定连锁法。其释义为：“指甲的行列(āli)或队列(pāḷī)”、“因指甲行列而秀美”、“因光芒而璀璨”、“黑暗的去除或消除”、“那些光芒的唯一作用或功能就是这个”。

---

นิเสธเอกาวลิ

否定连锁法

---

๓๑๗.

317.

---

อสนฺตุฏฺโฐ ยตี เนว,สนฺโตโส นา’ลยาหโต;

นา’ลโย โย สชนฺตูนํ,นา’นนฺตพฺยสนาวโห.

不知足者非行者，为贪爱所击者不得为知足；不为众生带来无尽灾祸者，非是贪爱。

---

๓๑๗. ‘‘อสนฺตุฏฺโฐ’’อิจฺจาทิ. อสนฺตุฏฺโฐ จตุปจฺจยสนฺโตสวเสน โย โกจิ ยติ นาม เนว สิยา. อาลเยน ตณฺหาย อาหโต จ โย, โส สนฺโตโส นาม น โหติ. โย ชนฺตูนํ สตฺตานํ อนนฺตพฺยสนาวโห น โหติ, โส อาลโย นาม น ภวตีติ. อสนฺตุฏฺฐาทีนํ ยติตฺตาทินิเสธนวเสน วิเสสนานํ ปวตฺติยา นิเสธเอกาวลิ อยํ.

317. “不知足”等偈颂的意思是：就对四资具的知足而言，任何不知足者都不能称为行者。被贪爱(即渴爱)所击者，不称为知足者。不为众生(即有情)带来无尽灾祸者，不称为贪爱。由于“不知足”等是通过否定“行者”等状态的方式而起作用的能饰，因此这是否定连锁法(nisedhaekāvali)。

---

๓๑๗. ‘‘อสนฺตุฏฺโฐ’’อิจฺจาทิ. อสนฺตุฏฺโฐ จีวราทีสุ จตูสุ ปจฺจเยสุ ทสฺสิตทฺวาทสวิธสนฺโตสานํ อญฺญตเรน อสนฺตุฏฺโฐ [Pg.302] ยติ น เอว ภิกฺขุ นาม น โหติ. อาลยาหโต ตณฺหาย ปหโต สนฺโตโส น โหติ. โย ชนฺตูนํ อนนฺตพฺยสนาวโห น โย สตฺตานํ อปริยนฺตปีฬาปาปโก น โหติ, โส อาลโย น โหตีติ. อสนฺตุฏฺฐาทีนํ ยติภาวาทิปฏิเสธวเสน วิเสสนานํ ปวตฺตตฺตา อยํ นิเสธเอกาวลิ นาม. อสนฺตุฏฺฐปทํ ยติสหิตสกลสตฺตสมุทายสฺส สาธารณภาเวน ฐิตํ, ยติ น ภวตีติ ยติโต อญฺเญสุ สกลสตฺตสงฺขาเตสุ อวยเวสุ ปติฏฺฐาปนโต ‘‘อสนฺตุฏฺโฐ’’ติ วิเสสฺโย, ‘‘ยติ เน’’ติ อิทํ วิเสสนํ. เสเสสุปิ วิเสสนวิเสสฺยตฺตํ วุตฺตนิยาเมน ยถารหํ โยเชตพฺพํ. น สนฺตุสฺสตีติ จ, อาลเยน หโตติ จ, นตฺถิ อนฺโต เอเตสมิติ จ, ตานิ จ ตานิ พฺยสนานิ เจติ จ, ตานิ อาวหตีติ จ วากฺยํ.

317. “不知足”等偈颂的意思是：对于衣等四种资具，在所开示的十二种知足中，以任何一种方式不知足者，非是行者，不能称为比丘。被渴爱所击者，不是知足者。那不为众生带来无尽灾祸、不为有情带来无边痛苦者，他不是贪爱。由于“不知足”等是通过否定“行者状态”等的方式而起作用的能饰，因此这名为否定连锁法。‘不知足’一词，对包括行者在内的所有众生群体是共通的。通过说‘非行者’，就将其安立于除行者外的所有其他众生，因此‘不知足’是所饰(visesya)，‘非行者’是能饰(visesana)。其余的能饰与所饰关系，也应按所述规则妥当应用。其文句分析为：“彼不知足”；“被贪爱所击”；“彼等无有尽头”；“此等种种灾祸”；及“彼带来此等”。

---

๓๑๘.

318.

---

ยหึ ภูสิยภูสตฺตํ, อญฺญมญฺญํ ตุ วตฺถุนํ;

วินาว สทิสตฺตํ ตํ, อญฺญมญฺญวิภูสนํ.

诸事物相互为能饰所饰，纵然并无相似之处，此即“相互庄严”。

---

๓๑๘. อญฺญมญฺญมาห ‘‘ยหิ’’มิจฺจาทินา. ยหึ สทิสตฺตํ วินา เอว วตฺถุนํ ปทตฺถานํ อญฺญมญฺญํ ภูสิยภูสตฺตํ, ตํ อญฺญมญฺญํ นาม วิภูสนมลงฺกาโรติ.

318. 他以“于何处”(yahiṃ)等偈颂说明相互庄严。于何处，诸事物（即词义）即便没有相似性，也相互具有能饰与所饰的状态，那即是名为‘相互庄严’(aññamañña)的文饰(alaṅkāra)。

---

๓๑๘. อิทานิ อญฺญมญฺญาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘ยหิ’’มิจฺจาทินา. ยหึ อลงฺกาเร สทิสตฺตํ วินา เอว วตฺถุนํ อญฺญมญฺญํ ตุ ภูสิยภูสตฺตํ อลงฺการิยอลงฺการตฺตํ โหติ, ตํ อญฺญมญฺญวิภูสนํ โหตีติ. ภูสิยญฺจ ภูสา จาติ จ, ตาสํ ภาโวติ จ, อญฺญญฺจ อญฺญญฺเจติ จ วิคฺคโห. ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ เอตฺถ ฉฏฺฐุนฺตอสงฺขฺยมพฺยยํ, สสงฺขฺเย เจติ ‘‘ภูสิยภูสตฺต’’นฺติ อิมสฺส วิเสสนํ กตฺวา วตฺตพฺพํ. อลงฺการิยมเปกฺขาย อลงฺการวตฺถุ จ, ตมเปกฺขาย อลงฺการิยวตฺถุ จ อญฺญมญฺญํ นาม. ตนฺทีปกาลงฺกาโรปิ ตทตฺถิเยน ตนฺนามโก โหติ.

318. 现在他以“于何处”等偈颂来展示相互庄严文饰。在此文饰中，诸事物即便没有相似性，也相互具有所饰与能饰(alaṅkāriya-alaṅkāra)的状态，这即是相互庄严。其文句分析为：“所饰与能饰”、“彼等的状态”、“一者与另一者”。此处的“相互”(aññamañña)是第六格结尾的不变数词，当与数词连用时，应作为“所饰与能饰的状态”的能饰。相对于所饰物，能饰物是相互的；相对于能饰物，所饰物也是相互的。所谓“明灯”文饰(dīpakālaṅkāra)也是因此义而得名。

---

๓๑๙.

319.

---

พฺยามํสุมณฺฑลํ [Pg.303] เตน, มุนินา โลกพนฺธุนา;

มหนฺตึ วินฺทตี กนฺตึ, โสปิ เตเนว ตาทิสึ.

一寻光轮因彼世间亲友牟尼而获得巨大光彩，彼牟尼亦因之而获得如是光彩。

---

๓๑๙. อุทาหรติ ‘‘พฺยามํสุ’’อิจฺจาทินา. สุโพธํ.

319. 以“一寻光”(byāmaṃsu)等偈颂举例。易于理解。

---

๓๑๙. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘พฺยามํสุ’’อิจฺจาทินา. พฺยามํสุมณฺฑลํ พฺยามปภามณฺฑลํ โลกพนฺธุนา เตน มุนินา กรณภูเตน มหนฺตึ มหตึ ปูชนียํ วา กนฺตึ โสภํ วินฺทติ เสวติ, โสปิ มุนิ เตน เอว พฺยามํสุมณฺฑเลน ตาทิสึ กนฺตึ วินฺทตีติ. อญฺญมญฺญํ อสทิสานํ พฺยามํสุมณฺฑลมุนิสงฺขาตานํ ทฺวินฺนํ วตฺถูนํ พฺยามํสุมณฺฑลํ ปฐมวากฺเย อลงฺการิยํ โหติ, มุนิปทตฺโถ อลงฺกาโร โหติ. อปรวากฺเย อิเม ทฺเว วิปลฺลาเสน อลงฺการิยอลงฺการา โหนฺติ. อํสูนํ มณฺฑลมิติ จ, พฺยามํ เอว อํสุมณฺฑลมิติ จ, โลโก พนฺธุ อสฺเสติ จ, สา วิย ทิสฺสตีติ จ วิคฺคโห.

319. 现在他以“一寻光”等偈颂举例。一寻光轮(byāmaṃsumaṇḍala)，即一寻光环(byāmapabhāmaṇḍala)，以那作为工具的世间亲友牟尼为缘，获得巨大或可敬的光彩与美丽；彼牟尼亦因那一寻光轮而获得如是光彩。对于一寻光轮与牟尼这两个相互不相似的事物，在第一句中，一寻光轮是所饰，牟尼的词义是能饰。在后一句中，此二者则反转为所饰与能饰。其文句分析为：“诸光之轮”；“一寻即光轮”；“世间是彼之亲”；及“如彼所见”。

---

๓๒๐.

320.

---

กถนํ สหภาวสฺส, กฺริยาย จ คุณสฺส จ;

สหวุตฺตีติ วิญฺเญยฺยํ, ตทุทาหรณํ ยถา.

说明行动与性质之共同存在，当知是为“共述”。其示例如下。

---

๓๒๐. สหวุตฺตึ วทติ ‘‘กถน’’มิจฺจาทินา. สุโพธํ.

320. （作者）以“说明”等偈颂阐述“共述”。此义易解。

---

๓๒๐. อิทานิ สหวุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘กถน’’มิจฺจาทินา. กฺริยาย คุณสฺส จาติ ทฺวินฺนํ สหภาวสฺส สหตฺตสฺส กถนํ สหวุตฺตีติ วิญฺเญยฺยํ. ตทุทาหรณํ ยถา ตสฺส อุทาหรณํ เอวํ วกฺขมานนเยน ทฏฺฐพฺพนฺติ. สห สทฺธึ ภวนมิติ จ, สหภาวสฺส วุตฺติ กถนมิติ จ, ตสฺส อุทาหรณมิติ จ วิคฺคโห. สหภาโว จนฺทรสฺมินขํสุอาทีนํ ปทตฺถานํ. เอวํ สนฺเตปิ เตสํ ตํสหตฺตํ ยสฺสํ กฺริยายํ คุเณ วา ภวตีติ สหตฺตํ กฺริยาคุณานํ โหตีติ กตฺวา ‘‘กถนํ สหภาวสฺส กฺริยาย จ คุณสฺส จา’’ติ วุตฺตํ.

320. 现在以“说明”等偈颂来展示“共述”。当知，“共述”即是说明行动与性质二者之共同存在、共同状态。其示例如下，即其示例当依下述方式而见。其语法分析为：“与……共同存在”，以及“对共同状态的说明”，以及“它的例子”。共同存在是指月光、指甲光芒等词义。即使如此，因为它们的共同状态存在于某个行动或性质中，所以共同状态是属于行动和性质的，故说“说明行动与性质之共同存在”。

---

กฺริยาสหวุตฺติ

行动共述

---

๓๒๑.

321.

---

ชลนฺติ [Pg.304] จนฺทรํสีหิ, สมํ สตฺถุ นขํสโว;

วิชมฺภติ จ จนฺเทน, สมํ ตมฺมุขจนฺทิมา.

导师的指甲光辉与月光一同闪耀；他的月脸与月亮一同绽放光芒。

---

๓๒๑. ‘‘ชลนฺติ’’อิจฺจาทิ. สมนฺติ สห, ตสฺส สตฺถุโน มุขจนฺทิมา. เสสํ สุโพธํ. เอตฺถ ชลนวิชมฺภนานํ อุภยสาธารณานํ กฺริยานํ สหภาโว วิหิโตติ กฺริยาสหวุตฺติ อยนฺติ.

321. “闪耀”等偈颂。“Samaṃ”意为“一同”；“tassa satthuno mukhacandimā”指那位导师的月脸。其余的易于理解。于此，因安立了“闪耀”与“绽放”这两种共通行动的共同存在，故此为“行动共述”。

---

๓๒๑. อิทานิ ยถาปฏิญฺญาตอุทาหรณํ ทสฺเสติ ‘‘ชลนฺติ’’อิจฺจาทินา. สตฺถุ สตฺถุโน นขํสโว นขกิรณา จนฺทรํสีหิ สมํ ชลนฺติ, ตมฺมุขจนฺทิมา จ จนฺเทน สมํ วิชมฺภตีติ. เอตฺถ อุภยปทตฺถานํ สาธารณภูตชลนวิชมฺภนกฺริยานํ สหภาวสฺส วุตฺตตฺตา เอสา กฺริยาสหวุตฺติ นาม. จนฺทสฺส รํสิโยติ จ, นขานํ อํสโวติ จ, ตสฺส สตฺถุโน มุขนฺติ จ, ตเมว จนฺทิมสทิสตฺตา จนฺทิมาติ จ วากฺยํ. สมํอิติ สหปริยาโย นิปาโต.

321. 现在以“闪耀”等偈颂来展示先前所承诺的例子。导师（satthu）的指甲光芒（nakhaṃsavo），即指甲的光辉（nakhakiraṇā），与月光（candaraṃsīhi）一同闪耀；他的月脸（tammukhacandimā）也与月亮（candena）一同绽放。于此，因说明了对两种词义都共通的“闪耀”和“绽放”行动的共同存在，所以这被称为“行动共述”。“月亮的光芒”、“指甲的光芒”、“那位导师的面容”，以及“那面容因如月亮，故为月脸”——这些是其文句。“Samaṃ”是与“saha”（一同）同义的不变词。

---

คุณสหวุตฺติ

性质共述

---

๓๒๒.

322.

---

ชิโนทเยน มลินํ, สห ทุชฺชนเจตสา;

ปาปํ ทิสา สุวิมลา, สห สชฺชนเจตสา.

随着胜者（Jina）的出现，罪恶与恶人的心一同变得污秽；十方与善人的心一同变得极其清净。

---

๓๒๒. ‘‘ชิโนทเยน’’จฺจาทิ. ชิโนทเยน กรณภูเตน, เหตุภูเตน วา ทุชฺชนเจตสา สห ปาปํ มลินํ กิลิฏฺฐํ, สชฺชนเจตสา สห ทิสา ทสวิธาปิ สุวิมลา อจฺจนฺตนิมฺมลา สุวิมลยโสมาลาวลยิตตฺตา สชฺชนเจโต ปาปาปคเมเนติ. เอตฺถ มลินตฺตสฺส จ สุวิมลตฺตสฺส ญายสมฺพนฺธิโน สหภาโว วุตฺโตติ อยํ คุณสหวุตฺติ.

322. “胜者出现”等偈颂。以胜者的出现为工具或为原因，罪恶与恶人的心一同变得污秽、染污；与善人的心一同，十方也变得极其清净、完全无瑕，这是因为善人的心远离了罪恶，也因为十方被极其清净的名声花环所围绕。于此，因说明了污秽和极其清净这两者之间合乎逻辑的共同存在，故此为“性质共述”。

---

๓๒๒. ‘‘ชิโน’’อิจฺจาทิ. ชิโนทเยน ชิตมารสฺส ภควโต ปาตุภาเวน, กรณภูเตน เหตุภูเตน วา [Pg.305] ปาปํ โลภาทิธมฺมํ ทุชฺชนเจตสา ทุชฺชนานํ จิตฺเตน สห มลินํ กิลิฏฺฐํ โหติ. อิมินาเยว ชิโนทเยน ทิสา ทส ทิสาโย สชฺชนเจตสา สห สุวิมลา สชฺชนเจตสนฺตานโต ปาปานํ อปคเมน กิตฺติมาลาย ภุวนตฺตเย ปตฺถฏตฺตา อตินิมฺมลาติ อุภยปทตฺถานํ สาธารณภูตมลินภาวสุวิมลภาวสงฺขาตสฺส คุณสฺส สหภาวสฺส วุตฺตตฺตา เอสา คุณสหวุตฺติ นาม. ชินสฺส อุทโยติ จ, ทุชฺชนานํ เจโตติ จ, วิคตํ มลํ เอตาหิติ จ, สุ อติสเยน วิมลาติ จ, สนฺโต จ เต ชนา เจติ จ, เตสํ เจโตติ จ วากฺยํ.

322. “胜者”等偈颂。由于胜者的出现，即征服了魔罗的世尊的显现，以此为工具或原因，贪欲等恶法与恶人的心一同变得污秽、染污。正是由于这位胜者的出现，十方与善人的心一同变得极其清净；由于从善人的心相续中清除了诸恶，名声的花环遍布三界，故而极其清净。因说明了对两种词义都共通的、被称为“污秽状态”和“极其清净状态”的性质之共同存在，故此名为“性质共述”。“胜者的出现”、“恶人的心”、“其污秽已离”、“su-是‘极其’清净”、“他们是善人”，以及“他们的心”——这些是其文句。

---

๓๒๓.

323.

---

วิโรธีนํ ปทตฺถานํ, ยตฺถ สํสคฺคทสฺสนํ;

สมุกฺกํสาภิธานตฺถํ, มตา สา’ยํ วิโรธิตา.

为表达卓越，而显示对立词义之结合，此即被认为是“矛盾”（修辞）。

---

๓๒๓. วิโรธํ วิภาเวติ ‘‘วิโรธีน’’มิจฺจาทิ. วิโรธีนํ อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ กฺริยาทีนํ ยตฺถ วุตฺติวิเสเส สํสคฺคสฺส สนฺนิธิโน ทสฺสนํ, กิมตฺถํ? สมุกฺกํสสฺส อติสยสฺส อภิธานตฺถํ กถนตฺถาย, สา อยํ วิโรธิตา วิโรธีติ มตา.

323. 以“对立的”等偈颂来阐明“矛盾”。在某个特定的表达方式中，显示相互对立的行为等的结合或邻近，是为了什么呢？是为了表达、叙述其卓越与殊胜。这被认为是“矛盾性”，即“矛盾”（修辞）。

---

๓๒๓. อิทานิ วิโรธาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘วิโรธีน’’มิจฺจาทินา. ยตฺถ อุตฺติวิเสเส สมุกฺกํสาภิธานตฺถํ วณฺณนียวตฺถุคตอธิกกถนาย วิโรธีนํ อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ ปทตฺถานํ กฺริยาคุณาทีนํ สํสคฺคทสฺสนํ สนฺนิฏฺฐานทสฺสนํ สมฺพนฺธทสฺสนํ โหติ, สา อยํ อุตฺติ วิโรธิตาติ มตาติ. วิโรโธ เอเตสํ คุณาทีนํ อตฺถีติ จ, สํสคฺคสฺส สมฺพนฺธสฺส ทสฺสนมิติ จ, สมุกฺกํสสฺส อธิกสฺส อภิธานนฺติ จ, วิโรธีนํ ภาโว อสงฺคหิโตติ จ วากฺยํ. วิโรธิตาทีปกวุตฺติ ตทตฺเถน ตนฺนามิกา โหติ.

323. 现在以“对立事物”等词句来展示矛盾修辞（virodhālaṅkāra）。在某种特殊的表达中，为了彰显卓越，为了更充分地描述所要描绘的事物，而将相互对立的词义、行为、品质等加以联系、并列、关联地呈现，这种表达方式就被认为是“矛盾”。“这些品质等存在矛盾”，“呈现了它们的结合与关联”，“表达了卓越之处”，以及“对立事物的状态是不相容的”——这是对此句的分析。阐明矛盾的用法，因其义而得其名。

---

๓๒๔.

324.

---

คุณา สภาวมธุรา, อปิ โลเกกพนฺธุโน;

เสวิตา ปาปเสวีนํ, สมฺปทูเสนฺติ มานสํ.

世间唯一亲友（lokekabandhu）的功德，其自性甜美，但若为作恶者所亲近，反而会彻底污染他们的心。

---

๓๒๔. อุทาหรติ [Pg.306] ‘‘คุณา’’อิจฺจาทิ. โลเกกพนฺธุโน โลกนาถสฺส สภาวมธุรา สาธุชนสมฺปีณเนกจาตุรา อปิ คุณา อรหนฺตตาทโย เสวิตา ปาปเสวีหิ เตสํ ปาปเสวีนํ มานสํ สมฺปทูเสนฺติ โทสทุฏฺฐาปาทนวเสนาวิกโรนฺติ ‘‘ตาทิโส คุณาติสโย ตสฺสา’’ติ. เอตฺถ คุณานํ สภาวมธุรานํ ปีติวิเสสุปฺปาทนโยคฺคานํ สมฺปทูสเนน สห วิโรโธติ ทฏฺฐพฺพํ.

324. （作者）以“功德”等偈颂来举例。世间唯一亲友、世间导师（lokanātha）的功德，如阿罗汉果位等，其自性甜美，能令善人满足，具足种种善巧，但若为作恶者所亲近，就会通过引发过失与嗔怒而彻底污染那些作恶者的心，使之扭曲，（他们会想：）“他竟有如此超胜的功德！”于此，应当了知：那些自性甜美、能引发特殊喜悦的功德，与（它们所造成的）污染之间，存在着矛盾。

---

๓๒๔. อุทาหรติ ‘‘คุณา’’อิจฺจาทินา. โลเกกพนฺธุโน พุทฺธสฺส คุณา อรหตฺตาทโย สภาวมธุรา อปิ ปกติมธุรา อปิ เสวิตา ปาปเสวีหิ เสวิตา สมานา ปาปเสวีนํ มานสํ สมฺปทูเสนฺติ อติสเยน โกเปนฺตีติ. เอวํ หีนาธิมุตฺติเกหิ สหิตุมสกฺกุเณยฺโย ตสฺส คุณาติสโย วตฺตติ. นนุ สภาวมธุโร คุโณ ปีตึ วินา สมฺปทูสนํ น กเรยฺย, สมฺปทูสนมฺปิ ตาทิสสภาวมธุรํ วินา น ภเวยฺยาติ อญฺโญญฺญวิรุทฺธานเมสํ มธุรคุณสมฺปทูสนกฺริยานํ สํสคฺคคุณาธิกทสฺสนตฺถนฺติ ลกฺขเณน โยเชตพฺพํ. อปิสทฺโท วิโรธตฺเถ วตฺตเต. สภาเวน มธุราติ จ, เอโก จ โส พนฺธุ จาติ จ, โลกสฺส เอกพนฺธูติ จ, ปาปํ เสวนฺติ สีเลนาติ จ วากฺยํ.

324. 以“guṇā”等为始（之偈）举例。世间唯一亲友佛陀之功德，如阿罗汉等，虽自性甜美、本性甜美，然为作恶者所亲近时，则会彻底污染其心，使其极度愤怒。如此，其功德之超胜，为低劣倾向者所不能忍受。难道自性甜美的功德，除了（带来）喜悦之外，还会造成污染吗？难道没有这样自性甜美的功德，污染就不会发生吗？对于这些相互矛盾的“甜美功德”与“污染行为”之结合，应依其特征加以联系，以显示功德之卓越。api词用于矛盾义。“自性甜美”、“彼是唯一亲友”、“世间唯一亲友”、“彼等以作恶为习”，是（对此偈的）句解。

---

๓๒๕.

325.

---

ยสฺส กสฺสจิ ทาเนน, ยสฺส กสฺสจิ วตฺถุโน;

วิสิฏฺฐสฺส ย’มาทานํ, ปริวุตฺตีติ สา มตา.

以任何物，施予任何人，从而获得殊胜之物，此被认为是“置换”(parivutti)。

---

๓๒๕. ปริวุตฺตึ ปวตฺเตติ ‘‘ยสฺส’’อิจฺจาทินา. ยสฺส กสฺสจีติ ปฏิคฺคาหกํ ทสฺเสติ. วิสิฏฺฐสฺส ยํ อาทานนฺติ สมฺพนฺโธ. เสสํ สุโพธํ.

325. 以“yassa”等为始（之偈）阐述“置换”(parivutti)。“yassa kassaci”（给任何人）显示了接受者。“visiṭṭhassa yaṃ ādānaṃ”（获得殊胜之物）是其关联。其余易解。

---

๓๒๕. อิทานิ ปริวุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘ยสฺส กสฺสจิ’’จฺจาทินา. ยสฺส กสฺสจิ วตฺถุโน ขุทฺทกวตฺถุโน ยสฺส กสฺสจิ ปฏิคฺคาหกสฺส ทาเนน เหตุภูเตน วิสิฏฺฐสฺส อุตฺตมวตฺถุโน [Pg.307] ยํ อาทานํ คหณํ อตฺถิ, สา ปริวุตฺตีติ มตาติ. ทานคฺคหณปริวุตฺตตฺตา ปริวุตฺติ นาม.

325. 现在以“yassa kassaci”等为始（之偈）展示“置换”(parivutti)。以布施任何微小之物予任何接受者为因，从而获得殊胜、至上之物，此被认为是“置换”。因其为布施与领受之置换，故名“置换”。

---

๓๒๖.

326.

---

ปุรา ปเรสํ ทตฺวาน, มนุญฺญํ นยนาทิกํ;

มุนินา สมนุปฺปตฺตา, ทานิ สพฺพญฺญุตาสิรี.

往昔施予他人悦意之眼等，牟尼如今已获得遍知之光辉。

---

๓๒๖. อุทาหรติ ‘‘ปุรา’’อิจฺจาทิ. สุโพธํ. เอตฺถ นยนาทิทาเนน สพฺพญฺญุตาสิริยา อาทานนฺติ ปริวุตฺติ อยํ.

326. 以“purā”等为始（之偈）举例。此易解。于此，以布施眼等而获得遍知之光辉，此即“置换”。

---

๓๒๖. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘ปุรา’’อิจฺจาทินา. มุนินา ปุรา ปุพฺเพ ปเรสํ มนุญฺญํ นยนาทิกํ ทตฺวาน อิทานิ สพฺพญฺญุตาสิรี สพฺพญฺญุตาสงฺขาตา อนญฺญสาธารณา สิรี สมนุปตฺตาติ. อิห ยสฺส ทินฺนํ ตโต เอว คหเณ ปริวุตฺติสทฺทสฺส นิรุฬฺหตฺตา นยนาทีนํ ทาเนน สพฺพญฺญุตาสิริยา อาทานโต, ทานาภาเว อาทานาภาวโต จ ปฏิคฺคาหกชเน อวิชฺชมาเนปิ สพฺพญฺญุตา วิชฺชมานตฺเตน ปริกปฺปิตาติ ปริวุตฺติ โหติ. เตเนว ทณฺฑิยํ–

326. 现在以“purā”等为始（之偈）举例。牟尼往昔布施他人悦意之眼等，如今获得名为遍知、无与伦比之光辉。于此，虽“置换”一词常规用法指从所施予者处获得回报，然因以布施眼等而获得遍知之光辉，无布施则无获得，且纵使接受者身上不存在遍知，然（作为结果的）遍知确实存在，由此构想，故亦成为“置换”。因此，如檀丁（Daṇḍin）所说：

---

‘‘สตฺถปฺปหรณํ ทตฺวา, ภุเชน ตว ราชุนํ;

จิรํ จิตาภโฏ เตสํ, ยโส กุมุทปณฺฑโร’’ติ.

“以汝之臂，施予诸王兵器之击，夺其长久积累、如白莲般之名声。”

---

อิมสฺมึ อุทาหรเณ ปจฺจตฺถิกานํ อายุธปฺปหารํ ทตฺวา ตว พาหุนา เตสํ ราชูนํ จิรํ ราสิกโต เกรวนิมฺมโล ยโส อาภโฏติ. ททาติ กมฺมยุตฺตโต เอว อาทานํ ทสฺเสตฺวา ปริวุตฺติผุฏา กตา. นยนานิ อาทีนิ ยสฺส อุตฺตมงฺคาทิโนติ จ, สพฺพํ ชานาตีติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ วากฺยํ.

在此范例中，（其义为：）“以汝之臂，施予敌人兵器之击，夺取彼诸王长久积累、如白莲般洁净之名声。”通过展示从“给予”（此指打击）之对象处直接获得（名声），“置换”之义被清晰地揭示了。“眼等为其头等肢体等”、“了知一切者”、“彼之状态”，是（对此前偈颂的）句解。

---

๓๒๗.

327.

---

กิญฺจิ ทิสฺวาน วิญฺญาตา,ปฏิปชฺชติ ตํสมํ;

สํสยาปคตํ วตฺถุํ,ยตฺถ โส’ยํ ภโม มโต.

识者见一物，无疑地认知为与彼相似之（另一）物，于此，此被认为是“迷妄”(bhamo)。

---

๓๒๗. ภมํ [Pg.308] สมฺภาเวติ ‘‘กิญฺจี’’ติอาทินา. วิญฺญาตา ปุริโส กิญฺจิ ทิสฺวา อุชฺชลนาทิกํ ทิสฺวาน ตํสมํ ตสฺส ปุเร ทิสฺสมานสฺส ปทตฺถสฺส สทิสมญฺญํ วตฺถุํ สํสยาปคตํ อสนฺนิธึ กตฺวา ปฏิปชฺชติ ชานาติ ยตฺถ วิเสเส, สายํ ภโม มโต.

327. 以“kiñci”等为始（之偈）阐释“迷妄”。有识别力之人，见到某物（如闪光等），而将与眼前所见之物相似的另一物，无疑地认知为不在场的（那件东西），在这样的特定情况下，此被认为是“迷妄”。

---

๓๒๗. อิทานิ ภมาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘กิญฺจิ’’อิจฺจาทินา. ยตฺถ อุตฺติวิเสเส วิญฺญาตา อวโพธการโก กิญฺจิ ทิสาวิโลจนาทิกํ ทิสฺวาน ตํสมํ วตฺถุํ เตน ทิสฺสมานวตฺถุนา ตุลฺยมญฺญํ วตฺถุํ สํสยาปคตํ นิสฺสํสยํ กตฺวา ปฏิปชฺชติ ชานาติ, โส อยํ อลงฺกาโร ภโมติ มโตติ. เตน ตสฺส วา สมนฺติ จ, สํสโย อปคโต เอตสฺมาติ จ, ภมนํ อนวฏฺฐานํ วตฺถูนนฺติ จ วิคฺคโห. สํสยาปคตนฺติ กฺริยาวิเสสนํ.

327. 现在以“kiñci”等为始（之偈）展示“迷妄修辞格”(bhamālaṅkāra)。在这种特殊的言说中，有识别力者见到某物，如环顾四周等，而将与所见之物相似的另一事物，毫无疑问地认知（为前者），此修辞格被认为是“迷妄”。其词源分析是：“与彼相似”(tassa vā samaṃ)；“疑惑已从其中离去”(saṃsayo apagato etasmā)；以及“诸事之摇摆不定”(bhamanaṃ anavaṭṭhānaṃ vatthūnaṃ)（即是迷妄）。“saṃsayāpagataṃ”（无疑地）是动状语。

---

๓๒๘.

328.

---

สมํ ทิสาสุ’ชฺชลาสุ, ชินปาทนขํสุนา;

ปสฺสนฺตา อภินนฺทนฺติ, จนฺทาตปมนา ชนา.

胜者足甲之光，于诸方一同闪耀；见者心作月光想，众人欢欣喜悦。

---

๓๒๘. อุทาหรติ ‘‘สม’’มิจฺจาทิ. ชินสฺส ปาเทสุ นขํสุนา ทิสาสุ สพฺพาสุ สมํ เอกโต อุชฺชลาสุ สโชตีสุ ตา อุชฺชลา ทิสา ปสฺสนฺตา ชนา, จนฺทาตโปติ มโน เยสํ เต ตถาวิธา. อภินนฺทนฺติ สนฺตุสฺสนฺตีติ.

328. 以“samaṃ”等为始（之偈）举例。因胜者足甲之光，于所有方向一同、同时明亮发光。见到那些明亮方向的人们，其心作“此是月光”想，故如此。他们欢欣、满足。

---

๓๒๘. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘สม’’มิจฺจาทินา. ชินปาทนขํสุนา กรณภูเตน ทิสาสุ ทสสุ สมํ เอกกฺขเณ อุชฺชลาสุ ตา อุชฺชลา ทิสา ปสฺสนฺตา ชนา จนฺทาตปมนา จนฺทาตโปติ ปวตฺตจิตฺตา อภินนฺทนฺตีติ. วิชฺชมานนขมรีจิยํ พุทฺธิมกตฺวา จนฺทาตเป พุทฺธิยา ปวตฺตาปนโต ภโม นาม. สมนฺติ อสงฺขฺยํ. จนฺทาตโปอิติ มโน เยสนฺติ วากฺยํ.

328. 现在以“samaṃ”等为始（之偈）举例。以胜者足甲之光为工具，于十方同时、平等地照耀，见到那些被照亮的方向的人们，心中生起“此是月光”之念而欢欣喜悦。不于实际存在的指甲光芒上作意，反而令心转向月光之念，因此名为“迷妄”。“samaṃ”（一同）在此意为无数。“candātapo iti mano yesaṃ”（其心作‘此是月光’想）是（对此词的）句解。

---

๓๒๙.

329.

---

ปวุจฺจเต [Pg.309] ยํ นามาทิ,กวีนํ ภาวโพธนํ;

เยน เกนจิ วณฺเณน,ภาโวนามา’ย’มีริโต.

所谓的名等，能令诗人了知其意趣，无论以何种形式言说，此即被称为“意趣”(bhāva)。

---

๓๒๙. ภาวํ ภาเวติ ‘‘ปวุจฺจเต’’จฺจาทินา. กวีนํ ภาโว อธิปฺปาโย, ตํ โพเธตีติ ภาวโพธนํ ยํ นามาทิ. อาทิสทฺเทน วิเสสนวากฺยานํ คหณํ. เยน เกนจิ นิเสธนรูเปน อากาเรน ปวุจฺจเต, อยํ ภาโว นาม อีริโตติ.

329. 以“pavuccate”等为始（之偈）阐明“意趣”。诗人之“意趣”(bhāva)即是其“意图”(adhippāyo)，能令此意图被了知者，即是“意趣之了知”(bhāvabodhanaṃ)，也就是所谓的“名等”。“等”字包含修饰分句。以任何否定的形式言说，此即被称为“意趣”。

---

๓๒๙. อิทานิ ภาวาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘ปวุจฺจเต’’ อิจฺจาทินา. กวีนํ วตฺตูนํ ภาวโพธนํ อธิปฺปายปกาสกํ ยํ นามาทิ นามปทวิเสสนปทาทิ เยน เกนจิ วณฺเณน อากาเรน สาคราทิอตฺถนฺตรํ ปฏิเสเธตฺวา วา โน วา ปวุจฺจเต, อยํ ภาโว นามาติ อีริโตติ. นามํ อาทิ ยสฺส วิเสสนวากฺยทฺวยสฺเสติ จ, ภาวํ โพเธตีติ จ วากฺยํ. กวีนํ อธิปฺปายสงฺขาตภาวปกาสโก อุตฺติวิเสโส ตทตฺเถน ภาโว นาม, ตสฺส นิสฺสยภูตํ นามาทิปทสนฺตานํ อิห นิสฺสิโตปจาเรน ภาโว นามาติ อีริตํ.

329. 现在以“所说”（pavuccate）等词来展示意趣庄严（bhāvālaṅkāra）。能令诗人、言说者了知其意趣、彰显其意图的，即是所谓的“名等”（nāmādi），也就是名词、修饰词等。无论以何种形式，无论是否通过否定大海等其他意义的方式来言说，此即被称为“意趣”。其句法分析为：“名是其两种修饰分句之首”以及“令意趣被了知”。能彰显诗人被称为“意图”之“意趣”的特殊言说，就其意义而言，名为“意趣”；而作为其所依的名词等词语系列，在此通过依附转喻（nissitopacāra）而被称为“意趣”。

---

๓๓๐.

330.

---

นนุ เตเย’ว สนฺตา โน,สาครา น กุลาจลา;

มนมฺปิ มริยาทํ เย,สํวฏฺเฏปิ ชหนฺติ โน.

大海并非真大海，群山也非真群山；实乃彼等贤善者，纵在坏劫中，亦丝毫不舍其界限。

---

๓๓๐. อุทาหรติ ‘‘นนุ’’จฺจาทิ. มนมฺปีติ อีสกมฺปิ. มริยาทนฺติ อตฺตโน อาจารสีมํ, สํวฏฺเฏปิ ปลยกาเลปิ. เสสํ สุโพธํ. เอตฺถ น อิเม ปกติสมุทฺทาทโย สมุทฺทาทโย โหนฺติ, เย ปลยกาเล อตฺตโน เวลานุลฺลงฺฆนสงฺขาตํ อจลตฺตสงฺขาตญฺจ มริยาทํ ปริจฺจชนฺติ. กิญฺจรหิ [Pg.310] สนฺตา เอเวเต สมุทฺทาทโย, เย ยทิ ปลยกาเลปิ สมาปเตยฺยุํ, ตทาปิ อตฺตโน มริยาทํ น มุญฺจนฺติ. โกจิ วิปตฺตึ ปตฺโต นิรติสยํ ธีรตฺตมตฺตโนวโพเธตีติ อญฺญนิเสเธน กถิตํ นามํ กวิสภาวํ ยถาวุตฺตํ โพเธตีติ ภาโวยมิติ.

330. 他以“难道”等词举例。“哪怕”（manampi）意为“即使少许”（īsakampi）。“界限”（mariyādaṃ）意为“自身的行为界限”，“即使在坏劫中”（saṃvaṭṭepi）即“即使在毁灭之时”（palayakālepi）。其余的容易理解。此处，这些自然的大海等并非真正的大海等，因为它们在毁灭之时会舍弃其不超越潮界与不动摇的界限。然而，贤善者才是真正的大海等，他们即使遭遇毁灭之时，也不放弃自身的界限。有人遭遇不幸时，以此彰显自身无与伦比的坚毅，这便是通过否定他者而说出的名称，如前所述，它令诗人的意趣被了知，因此这是“意趣”。

---

๓๓๐. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘นนุ’’จฺจาทินา. สาครา สํวฏฺฏกาเล ตีรมริยาทํ อติกฺกเมนฺตา ปกติสมุทฺทา สาครา น ภวนฺติ. กุลาจลา ตาทิสกาเล อจลสงฺขาตมริยาทมติกฺกเมนฺตา สตฺต กุลปพฺพตา กุลาจลา นาม น ภวนฺติ. กิญฺจรหิ สาคราทโย. เย สาธโว สํวฏฺเฏปิ สพฺพวตฺถุวินาสกกปฺปวินาสกาเลปิ มริยาทํ อตฺตโน อาจารมริยาทํ มนมฺปิ อีสกมฺปิ โน ชหนฺติ. สนฺตา เอว เต สาคราทโย นาม โหนฺติ นนูติ. โกจิ พฺยสนํ ปตฺโต อตฺตโน อนญฺญสาธารณํ ธีรตฺตํ ปกาเสตีติ อิห สาคราทิอตฺถนฺตรปฏิเสธรูเปน ทสฺสิตสาคราทินา วตฺตุโน อกมฺปนาธิปฺปายํ อวโพเธตีติ อยํ ภาวาลงฺกาโร นาม. มนนฺติ อปฺปกาลวาจกมสงฺขฺยํ. อปีติ สมฺภาวเน.

330. 如今以“难道”等词举例说明：寻常之大海，在坏劫时逾越海岸之界限，故不名为大海。七大山脉，在那样的时刻，逾越不动摇之界限，故不名为七大山脉。那么，何者才是大海等呢？那些贤善者，即使在坏劫，即一切事物毁灭之劫灭时期，亦不舍弃自身之行为界限，哪怕丝毫。难道不是贤善者才是真正的大海等吗？有人遭遇不幸时，展现自身无与伦比之坚毅，故此处以否定大海等其他义理之相状，所显示之大海等，令言说者了知其不动摇之意图，此即名为意趣庄严（bhāvālaṅkāra）。“manaṃ”一词表示时间短暂与数量微少。“api”一词用于表示可能性。

---

๓๓๑.

331.

---

องฺคงฺคีภาวา สทิส-พลภาวา จ พนฺธเน;

สํสคฺโค’ลงฺกตีนํ โย, ตํ มิสฺสนฺติ ปวุจฺจติ.

在结合中，诸庄严的结合，若基于主从关系或力量均等的关系，则被称为“混合”。

---

๓๓๑. มิสฺสํ ทสฺเสติ ‘‘องฺค’’อิจฺจาทินา. องฺคมุปการกํ, องฺคี อุปการิยํ, เตสํ ภาโว องฺคงฺคิภาโว สาธิยสาธนตฺตํ, ตโต จ. สทิสํ สมํ พลํ เยสํ เต, เตสํ ภาโว องฺคงฺคิภาวมนฺตเรน อปฺปธานภาเวนาวฏฺฐานํ ตโต จ เหตุโต. พนฺธเน วิสเย, โย อลงฺกตีนํ สํสคฺโค เอกตฺถ สนฺนิธานํ, ตํ มิสฺสนฺติ ปวุจฺจติ.

331. 以“支分”等词说明“混合”。“支分”（aṅgaṃ）是助益者（upakārakaṃ），“所支分”（aṅgī）是被助益者（upakāriyaṃ）。彼等的关系，即主从关系（aṅgaṅgibhāvo），亦即所成与能成之关系（sādhiyasādhanattaṃ），由此（构成混合）。以及，彼等力量相等者（sadisaṃ samaṃ balaṃ yesaṃ te）的状态，是指不存在主从关系，以非主导的地位并存，亦由此因。在结合（bandhane）的范畴内，诸庄严的结合（saṃsaggo），即共处一处（ekattha sannidhānaṃ），被称为“混合”。

---

๓๓๑. อิทานิ [Pg.311] มิสฺสาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘องฺคงฺคี’’จฺจาทินา. องฺคงฺคีภาวา อุปการกอุปการิยสงฺขาตปฏิปาทกปฏิปาทนียสภาเวน เหตุภูเตน สทิสพลภาวา จ สาธิยสาธนภาวํ วินา สมานพลวนฺตภาเวน จ พนฺธเน ปชฺชาทิพนฺธนวิสเย อลงฺกตีนํ อลงฺการานํ โย สํสคฺโค สนฺนิธานํ, ตํ มิสฺสนฺติ ปวุจฺจตีติ. องฺคํ สาธนํ อสฺส สาธิยสฺส อตฺถีติ จ, องฺคญฺจ องฺคี เจติ จ, เตสํ ภาโว สาธิยสาธนสงฺขาโต สมฺพนฺโธติ จ, สทิสํ พลํ เยสมลงฺการานมิติ จ, เตสํ ภาโว อญฺญมญฺญนิรเปกฺขตาติ จ, มิสฺสนํ มิสฺสีภวนมิติ จ วากฺยํ.

331. 现在以“主从”等词说明“混合”庄严。主从关系，以助益者与被助益者之自性为因；以及力量相等之关系，即不依赖所成与能成之关系，而是力量均等之相状；在结合（bandhane），即在诗偈等结合的范畴中，诸庄严（alaṅkārānaṃ）的结合（saṃsaggo），即共处一处（sannidhānaṃ），被称为“混合”。其句法分析为：“支分”是“所成”之“能成”；“支分”与“所支分”，彼等的关系，即所成与能成之关系，名为“关联”；诸庄严具有相似之力量，彼等的状态是互不依赖；“混合”即“成为混合体”。

---

องฺคงฺคิภาวมิสฺส

主从混合

---

๓๓๒.

332.

---

ปสตฺถา มุนิโน ปาท-นขรํสิมหานที;

อโห คาฬฺหํ นิมุคฺเคปิ, สุขยตฺเย’ว เต ชเน.

备受赞扬的圣者足甲光芒大河；啊！即使人们深陷其中，也只会令他们安乐。

---

๓๓๒. อุทาหรติ ‘‘ปสตฺถา มุนิ’’จฺจาทิ. มุนิโน ปาเทสุ นขา เตสํ รํสิ เอว มหานทีสทิสตฺตา มหานที, สา ปสตฺถา อจฺฉริยปฺปตฺติสพฺภาวโต คาฬฺหมจฺจนฺตํ นิมุคฺเคปิ เต ชเน สุขยตฺเยว, อโห อจฺฉริยํ ยโต เสสนทีวิธุรํ. ‘‘อยํ อตฺตนิ คาฬฺหํ นิมุคฺเคปิ สุขยตี’’ติ เอตฺถ ‘‘นิมุคฺเคปี’’ติ สมาธิโน สาธิยตฺเตนงฺคิตายาวฏฺฐิตสฺส ‘‘ปาทนขรํสิมหานที’’ติ รูปกํ สาธนตฺเตนงฺคตายาวฏฺฐิตนฺติ มิสฺสมิทมลงฺกรณํ.

332. 他举出“受赞扬的圣者”(pasatthā muni)等偈颂为例。圣者足甲，其光芒因如大河一般，故为大河；它因其成就奇妙的特质而备受赞扬。即使人们极深地沉浸其中，它也只会令他们安乐。啊，奇哉！因为它与其他河流相异。在此，“即使沉浸”(nimuggepi)所代表的定庄严(samādhi)，因其为所欲成就者而确立为主要部分(aṅgī)；而“足甲光芒大河”(pādanakharaṃsimahānadī)所代表的隐喻(rūpaka)，因其为成就之工具而确立为从属部分(aṅga)。因此，这是混合的庄严。

---

๓๓๒. อิทานิ อุทาหรติ ‘‘ปสตฺถา’’ อิจฺจาทินา. มุนิโน ปสตฺถา อจฺฉริยตฺตา ปสํสนียา ปาทนขรํสิมหานที จรณนขกิรณสงฺขาตมหาคงฺคา คาฬฺหํ อติสเยน นิมุคฺเคปิ เต ชเน สาธุสปฺปุริเส สุขยติ เอว สุขิเต กโต เอว. อโห อจฺฉริยํ เสสนทีนเมสา ปวตฺติ วิรุทฺธาติ. เอตฺถ สาธนียภาเวน องฺคิโน ‘‘นิมุคฺเค’’ติ สมาธิอลงฺการสฺส [Pg.312] ‘‘ปาทนขรํสิมหานที’’ติ รูปกาลงฺกาโร สาธนภาเวน องฺคนฺติ กตฺวา องฺคาองฺคีภาเวน อิเมสํ อลงฺการานํ มิสฺสิตา. ปาเทสุ นขาติ จ, เตสํ รํสีติ จ, มหตี จ สา นที เจติ จ, มหานที วิย มหานที ปาทนขรํสิโย เอว มหานทีติ จ วากฺยํ. คาฬฺหนฺติ กฺริยาวิเสสนํ. คาฬฺหํ นิมุชฺชนํ เย อกํสุ, เตปีติ โยชนา. สุขสมงฺคิโน ชนา สุขิเต สุเข กโรตีติ วากฺยํ.

332. 如今，以“受赞扬”(pasatthā)等偈颂为例。圣者因其奇妙而备受赞叹的足甲光芒大河——即名为足甲光辉的大恒河，即使那些善士们极深地沉浸其中，也只会令他们安乐，确实令他们喜悦。啊，奇哉！这与其他河流的特性相反。在此，“沉浸”(nimugge)所代表的定庄严(samādhialaṅkāra)，因其为所欲成就者而为“主”(aṅgī)；而“足甲光芒大河”(pādanakharaṃsimahānadī)所代表的隐喻庄严(rūpakālaṅkāra)，因其为成就之工具而为“从”(aṅga)。由于此主从关系，这些庄严便混合在一起。“足上之甲”、“彼等之光芒”、“彼为大河”、“如大河”、“足甲光芒即是大河”，这是句子的解析。“深深地”(gāḷhaṃ)是动状词。“那些深深沉浸者，他们也……”，这是句子的连接方式。此句意为：它使具足安乐的人们获得安乐。

---

สทิสพลภาวมิสฺส

等力混合

---

๓๓๓.

333.

---

เวโส สภาวมธุโร, รูปํ เนตฺตรสายนํ;

มธูวมุนิโน วาจา, น สมฺปีเณติ กํ ชนํ.

威仪自然甘美，色身是悦目甘露；圣者之语甜如蜜，谁人不为之欣悦？

---

๓๓๓. ‘‘เวโส’’อิจฺจาทิ สุโพธํ. อิทํ ปน สมาธิรูปโกปมามิสฺสสทิสพลนฺติ.

333. “威仪”(veso)等偈颂易于理解。此乃定庄严、隐喻、譬喻的混合，它们具有同等的力量。

---

๓๓๓. ‘‘เวโส’’อิจฺจาทิ. มุนิโน สภาวมธุโร ปกติมธุโร เวโส ชินาเวณิโก พุทฺธเวโส จ เนตฺตรสายนํ รูปํ ลกฺขณานุพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ รูปญฺจ มธูว มธุรตฺเตน มธุสมานา วาจา ภารตี จ กํ ชนํ น สมฺปีเณตีติ. ‘‘สภาวมธุโร’’ติ สมาธิอลงฺกาโร จ, ‘‘เนตฺตรสายน’’นฺติ รูปกาลงฺกาโร จ, ‘‘มธูวา’’ติ อุปมาลงฺกาโร จาติ อิเม ตโย ปีณเน อญฺญมญฺญาเปกฺขรหิตตฺตา ตุลฺยพลาติ อิเมสํ มิสฺสตฺตํ โหติ. สภาเวน มธุโรติ จ, รสียติ อสฺสาทียตีติ จ, รโส รสภูโต อายนํ คติ ปวตฺติ อสฺสาติ รสายนํ, รสวตฺถุ. รสายนมิว รูปํ รสายนํ, เนตฺตานํ รสายนนฺติ จ วากฺยํ.

333. “威仪”(veso)等偈颂。圣者自然甘美、本性甜美的威仪，是胜者特有、佛陀的威仪；其色身是悦目甘露，是具足诸相与随形好的色身；其言语、话语因甜美而如蜂蜜，能令何人不欣悦呢？“自然甘美”(sabhāvamadhuro)是定庄严，“悦目甘露”(nettarasāyanaṃ)是隐喻庄严，“如蜜”(madhūva)是譬喻庄严。这三者在引人欣悦上，因不互相依赖而力量相等，因此它们是混合的。“本性甜美”；“被品尝、被享用，故为味(rasa)”；“味是其根源、趣向、转起，故为甘露(rasāyana)”，是味之物。“色身如甘露”，“是双目之甘露”，这是句子的解析。

---

๓๓๔.

334.

---

อาสี นาม สิยา’ตฺถสฺส,อิฏฺฐสฺสา’สีสนํ ยถา;

ติโลเกกคตี นาโถ,ปาตุ โลก’มปายโต.

名为“愿”(Āsī)者，即是对所欲之事的祈愿。例如：愿三界唯一归宿的怙主，保护世间远离恶趣。

---

๓๓๔. อาสึ [Pg.313] ทสฺเสติ ‘‘อาสิ’’จฺจาทินา. อิฏฺฐสฺส อภิมตสฺส วตฺถุโน อาสีสนํ ปตฺถนมิตฺยนุวทิตฺวา อาสี นาม สิยาติ วิธียเต. ‘‘ยเถ’’ตฺยุทาหรติ. ติโลกสฺส โลกตฺตยวตฺติโน ชนสฺส เอกคติ อสหายคติ ปฏิสรณภูโต นาโถ โลกํ สตฺตโลกํ อปายโต ปาตุ ปาเลตูติ. เอตฺถาติลสิตํ ปาลนมาสีสิตนฺติ.

334. 他以“愿”(āsī)等偈颂来开示“愿”庄严。对所喜爱、所意欲事物的祈愿与期盼，即规定为名为“愿”者。他以“如”(yathā)来举例。三界众生的唯一归宿、无与伦比的归宿、作为庇护所的怙主，愿他保护、守护世间，即有情世间，远离恶趣。在此，所祈愿的，是那极度渴望的守护。

---

๓๓๔. อิทานิ อาสีอลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘อาสี’’ อิจฺจาทินา. อิฏฺฐสฺส อตฺถสฺส อิจฺฉิตวตฺถุโน อาสีสนา ปตฺถนา อาสี นาม สิยา. ยถา ตตฺโถทาหรณเมวํ. ติโลเกกคติ ติภวสฺส อสหายสรณภูโต นาโถ โลกสามิ โลกํ สตฺตโลกํ อปายโต ปาตุ รกฺขตูติ. อาสี นาม ปตฺถนา, ตทฺทีปิกาปิ อุตฺติ ตนฺนามิกาว โหติ. ‘‘ติโลเกกคตี’’ติ อิมสฺมึ อุทาหรเณ ปาลนํ อาสีสิตํ. ติณฺณํ โลกานํ สมาหาโรติ จ, เอโกเยว คติ ปฏิสรณนฺติ จ, ติโลกสฺส เอกคตีติ จ วากฺยํ.

334. 如今，他以“愿”(āsī)等偈颂来开示“愿”庄严。对所欲之事、所愿之物的祈愿、期盼，可名为“愿”。例如，此处的例子如下：三界的唯一归宿、三有中无与伦比的庇护所、世间之主，愿他保护、守护此世间，即有情世间，远离恶趣。“愿”是祈愿，而阐明它的言语也同样得此名称。在“三界的唯一归宿”这个例子中，“守护”即是所祈愿者。“三个世界的集合”(三界)、“唯一的归宿与庇护所”(一归宿)，合为“三界的唯一归宿”，这是句子的解析。

---

๓๓๕.

335.

---

รสปฺปตีติชนกํ, ชายเต ยํ วิภูสนํ;

รสวนฺตนฺติ ตํ เญยฺยํ, รสวนฺตวิธานโต.

凡能引生情味体验的文采庄严，当知其为“具味”(rasavanta)，此由具味之法成就故。

---

๓๓๕. รสวนฺตมุทาหรติ ‘‘รส’’อิจฺจาทินา. ยํ วิภูสนมลงฺกรณํ รสาภาสาทิโน ปตีติชนกํ อวคมสมฺปาทกํ ชายเต, ตํ วิภูสนํ รสวนฺตวิธานโต สมฺปาทนโต ‘‘รสวนฺต’’นฺติ วิญฺเญยฺยํ ยถา อตฺถปฺปตีติ ชนโก สทฺโท ‘‘อตฺถวา’’ติ.

335. 以“情味”(rasa)等词阐述“有情味的”。凡是能产生情味、情味之似相(rasābhāsa)等，并能达成理解的装饰，由于其以具有情味的方式构成，因此应知此装饰为“有情味的”(rasavanta)，正如能产生意义之理解的词语被称为“有义的”。

---

๓๓๕. อุทฺเทเส รสีติ อุทฺทิฏฺฐรสาลงฺการํ ทสฺเสติ ‘‘รส’’อิจฺจาทินา. ยํ วิภูสนํ วุตฺตาลงฺการานมนฺตเร โย โกจิ อลงฺกาโร รสปฺปตีติชนกํ สิงฺคาราทินววิธรเสสุ เอกสฺส รสสฺส วา ตสฺเสว รสาภาสสฺส วา [Pg.314] อวโพธนํ สมฺปาเทนฺโต ชายเต, ตํ วิภูสนํ รสวนฺตวิธานโต อตฺตโน รสสหิตภาวสฺส ปกาสนโต รสวนฺตนฺติ รสีติ เญยฺยนฺติ. ยถา อตฺถปฺปตีติชนโก สทฺโท ‘‘อตฺถวา’’ติ วุจฺจติ, เอวํ รสปฺปตีติชนโก อลงฺกาโร รสวนฺโต ‘‘รสี’’ติ จ วุจฺจติ. รสสฺส ปตีติ จ, ตํ ชเนตีติ จ, รโส อสฺส อตฺถีติ จ, รสวโต ภาโวติ จ, ตสฺส วิธานํ สมฺปาทนนฺติ จ วากฺยํ.

335. 在纲要中说“具味者”(rasī)，他以“情味”等词来展示已解说的情味修辞。在所述的各种修辞中，任何能产生情味之理解的修辞，即在爱欲(siṅgāra)等九种情味中，能达成对其中一种情味或其似相的理解，这样的修辞，由于其以具有情味的方式构成，并显示其自身具有情味的状态，因此应知为“有情味的”(rasavanta)或“具味者”。正如能产生意义之理解的词语被称为“有义的”，同样，能产生情味之理解的修辞也被称为“有情味的”或“具味者”。此句可分析为：“情味的理解”，“它产生此”，“它有情味”，“有情味者的状态”，以及“它的构成与成就”。

---

๓๓๖.

336.

---

ราคานตพฺภุตสโรชมุขํ ธราย,ปาทา ติโลกคุรุโน’ธิกพทฺธราคา;

อาทาย นิจฺจสรเสน กเรน คาฬฺหํ,สญฺจุมฺพยนฺติ สตตาหิตสมฺภเมน.

大地之面，是因爱而低垂的奇妙莲花；三界导师之足，亦因爱而深系；（大地）以常湿润之手紧紧握持，以持续的恭敬亲吻。

---

๓๓๖. อุทาหรติ ‘‘ราค’’อิจฺจาทิ. ธราย ปถวีองฺคนาย ราเคน อานตํ, มุขํ. ราคํ รตฺตวณฺณํ อานตํ นินฺนมิตํ, สโรชํ. ปฐเม อพฺภุตสโรชสทิสตาย มุขํ, เตน สมานาธิกรณนฺติ ราคานเตน สมาโส. ทุติเย ตุ ราคานตญฺจ ตํ อพฺภุตสโรชํ ปถวึ ภินฺทิตฺวา สิรีปาทสมฺปฏิคฺคหณตฺถํ อุฏฺฐหมจฺฉริยปทุมญฺจ, ตเมว ตสฺสา มุขสทิสตฺตา มุขนฺติ ราคานตพฺภุตสโรชมุขํ. ติโลกคุรุโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาทา. กีทิสา? อธิกพนฺโธ ราโค อนุราโค, รตฺตวณฺโณ วา เยสํ เต, ตถาวิธา. นิจฺจมนวรตํ สรเสน รสวตา กเรน หตฺเถน, รํสินา วา คาฬฺหํ อาทาย คเหตฺวา สตตํ นิจฺจํ อาหิโต สมฺภโม อาทโร, ตทภิมุขตา วา, เตน สญฺจุมฺพยนฺติ, นิกฺขิปนฺติ วา. เอตฺถ สิเลสรูปเกหิ สมฺโภคสิงฺคารรสาภาโส ชนฺยเต. สิงฺคาโร ทุวิโธ วิปฺปลมฺโภ, สมฺโภโค เจติ. เตสุ วิปฺปลมฺโภว สมคฺควณฺณนาธารตฺตา มโนหโร, เนทิโส สมฺโภโค. สมฺโภคาภาเส ตุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตถาปิ’หา’ธิคตํ สมฺโภคาภาโสทาหรณํ พาลปฺปโพธนตฺถํ กิญฺจิ วิจาเรสฺสาม. ตตฺร ปาทานํ กามุกตฺตํ [Pg.315] ธราย กามินิตฺตญฺจ วากฺยสามตฺถิยา วิญฺญายเต. สทฺเทน วุจฺจมานํ ปุน วุตฺตํ สิยา. อตฺร ปาทานํ ตํ วิญฺเญยฺยํ, รตฺยุกฺกํสาภาโส ยทิ กวินา ปฏิปาเทตพฺโพ น ภเวยฺย, ตทา คาถายมนนุปปนฺนํ สิยาติ เอวํวิธวจนโตว ปาทา รตฺยาภาสวนฺโตติ คมฺยเต. รติยา อาลมฺพณวิภาวาภาโส ธรากามินิ, รมฺมเทสาทิวิเสสาภาเว อจฺฉริยปทุมุคฺคมนาภาวโต อพฺภุตสโรชสทฺทสวเนน คมฺมมานา รมฺมเทสาทโย อุทฺทีปนวิภาวาภาสา, พฺยภิจารีภาวาภาสโพธกานิ กวิวจนานิ อนุภาวาภาโส. ตถา หิ ‘‘นิจฺจสรเสน กเรน คาฬฺหํ อาทายา’’ติ กรสฺส สรสตาคาฬฺหคฺคหณกถเนน หริสาทโย คมฺยนฺเต. ‘‘สตตาหิตสมฺภเมนา’’ติ อิมินา อุสฺสุกฺกตฺตาทโย ปหียนฺตีติ เอวํ พนฺธวุตฺตีติ วิภาวาทีหิ พนฺธตฺถาภาสานํ มนสิ โย อุปฺปชฺชติ อานนฺทาภาโส, โส รสาภาโส สมฺโภครสาภาโส วุตฺโตติ.

336. 举“rāga”等为例。大地(Dharā)女之面，因爱(rāga)而低垂。爱亦指红色，莲花(saroja)因红色而低垂。第一种解释，面容与奇妙莲花相似，因此与“因爱而低垂”(rāgānatena)是同格复合词。第二种解释，那因爱而低垂的奇妙莲花，即为迎接圣足而破地生长的奇异莲花，正因其与她的面容相似，故称之为面，因此是“因爱而低垂的奇妙莲花面”(rāgānatabbhutasarojamukhaṃ)。三界导师(Tilokaguru)、正自觉者(sammāsambuddha)的双足。是怎样的呢？是那些以极度的爱(rāga)、爱恋(anurāga)或红色为束缚的双足。（大地）以常时湿润、充满情味的手(kara)，或以光芒(raṃsi)，紧紧握持，以持续的恭敬(sambhamo)与尊重(ādaro)，或以朝向之态，亲吻或安放。此处通过双关(silesa)和譬喻(rūpaka)产生了交合爱欲(sambhogasiṅgāra)之情味似相(rasābhāsa)。爱欲情味(siṅgāra)有两种：离别(vippalambha)与交合(sambhoga)。其中，离别者因能支撑完整的释义(vaṇṇanā)而悦意，交合者则不然。关于交合之似相，实无可说。然为启迪蒙昧者，兹将此处所得交合之似相的例子稍作探讨。在此，双足的爱者之性，与大地的爱人之性，可由文句之力了知。若以言词明说，则成复述。此处对双足应如是了知：若诗人无意表达爱乐(rati)高涨之似相，则此偈颂便不成立。正是由于这样的言词，才可推知双足具有爱乐之似相。爱乐的所依之因的似相(ālambaṇavibhāvābhāso)是作为爱人的大地；在没有美景等特殊之处的情况下，仅从听到“奇妙莲花”一词便可推知的美景等，是激发之因的似相(uddīpanavibhāvābhāsā)；诗人的言语指示了暂时情感的似相(byabhicārībhāvābhāsabodhakāni)，是（情感）表现的似相(anubhāvābhāso)。例如，由“以常湿润之手紧紧握持”之语，从手的湿润与紧握之描述中，可知有欢喜(harisa)等（情感）。由“以持续的恭敬”，可知渴求(ussukka)等已舍离。构句之法即是如此。由决定因(vibhāva)等构成要素的似相，于心中所生起的喜悦之似相，即是情味之似相，被称为交合情味之似相。

---

๓๓๖. อิทานิ อุทาหรณํ ทสฺเสนฺโต อุตฺตริปิ ทสฺเสตพฺพสิงฺคารหสฺสกรุณาทิรสุทฺเทสสฺส อนุรูปโต สิงฺคารรสยุตฺตเมว ทสฺเสติ ‘‘ราคา’’อิจฺจาทินา. ธราย มหีองฺคนาย ราคานตพฺภุตสโรชมุขํ ราเคน อนุราเคน อภิมุขํ กตฺวา นมิตํ อจฺฉริยคุโณเปตปทุมสทิสานนํ โน เจ, รตฺตวณฺณํ อานตํ อพฺภุตสโรชสงฺขตมุขํ ติโลกคุรุโน ภุวนตฺตยานุสาสกสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาทา อธิกพทฺธราคา อธิกพทฺธานุราควนฺตา โน เจ, ปุพฺพกมฺเมน กตอธิกรตฺตวณฺณา นิจฺจสรเสน กเรน สตตานุราคยุตฺเตน หตฺเถน โน เจ, อวิกลตฺตา สตตสมฺปตฺติสหิเตน กิรเณน คาฬฺหํ อาทาย คาฬฺหํ คเหตฺวา โน เจ, ผุสิตฺวา สตตาหิตสมฺภเมน นิจฺจํ กตาทเรน โน เจ, นิรนฺตราหิตอภิมุขภาเวน สญฺจุมฺพยนฺติ [Pg.316] จุมฺพนฺติ โน เจ, ฐิติกฺริยาสาธนตฺเตน ผุสนฺตีติ.

336. 现在，在展示范例时，为了与后面将要展示的爱欲(siṅgāra)、喜笑(hassa)、悲悯(karuṇā)等诸情味的章节相符，他以“rāgā”等词展示了与爱欲之情味相应的内容。大地(Dharā)女神(mahīaṅganā)那因爱而低垂的奇妙莲花面容：[此即]因爱(rāga)、爱恋(anurāga)而转向、低垂，具足稀有功德、如莲花般的面容；或者，是红色的、低垂的、被称为奇妙莲花的面容。三界导师(tilokaguru)、三界教导者(bhuvanattayānusāsaka)、正自觉者的双足，是极度束缚于爱者，或极具爱恋者；或者，是因过去业(pubbakamma)而造成极红的颜色。以恒常有味(niccasarasa)之手(kara)，以恒具爱恋之手(hattha)；或者，以其无缺而恒具成就之光(kiraṇa)，紧紧地拿起，紧紧地抓住；或者，触碰之后，以持续生起的恭敬(sambhama)，以恒常的尊重(ādara)；或者，以不间断生起的朝向状态，亲吻，亲吻；或者，以完成站立的动作为方式而触碰。

---

ราเคน อนุราเคน อานตํ อภิมุขีกตมิติ จ, อพฺภุตญฺจ ตํ สโรชญฺเจติ จ, เตน สทิสตาย อพฺภุตสโรชญฺจ ตํ มุขญฺเจติ จ, ราคานตญฺจ ตํ อพฺภุตสโรชมุขญฺเจติ จ, ราคํ รตฺตวณฺณํ อานตํ นินฺนมิติ จ, ตญฺจ ตํ อพฺภุตสโรชญฺเจติ จ, ตเมว ตาทิสมุขสทิสตฺตา มุขมิติ จ, ติโลกสฺส คุรูติ จ, อธิกํ กตฺวา พทฺโธ, อตฺตโน ปุพฺพกมฺเมน วา กโต, ราโค อนุราโค รตฺตวณฺโณ วา เยสมิติ จ, รเสน อนุราเคน สมฺปตฺติยา วา สห วตฺตมาโนติ จ, อาหิโต วิหิโต จ โส สมฺภโม อาทโร ตทภิมุขภาโว วา เจติ จ วิคฺคโห.

词义分解(viggaha)如下：“因爱(rāga)、爱恋(anurāga)而低垂、朝向”；“既是奇妙的，也是莲花”；“因与它相似，所以是奇妙的莲花，那也是面容”；“因爱而低垂的奇妙莲花面容”；“朝向爱，即红色，意为向下倾斜”；“那也是奇妙的莲花”；“正因为与那样的面容相似，所以是面容”；“三界之导师”；“对他们来说，爱、爱恋或红色被极度地束缚，或由自己的过去业所造”；“与情味(rasa)、爱恋或成就(sampatti)共同存在”；“那被置入、被造作的恭敬(sambhama)，即是尊重或朝向它的状态”。

---

เอตฺถ ‘‘ราคานตา’’ติอาทิเกน สิเลสาลงฺกาเรน จ ‘‘อพฺภุตสโรชมุข’’นฺติ รูปกาลงฺกาเรน จ สมฺโภคสิงฺคารรสาภาโส อุปฺปาทียติ. ตาทิสํ อิตฺถิปุริสานํ สมฺโภคาภาเวน, ตทากาเรน จ กปฺปิตตฺตา รสาภาโส นามาติ ทฏฺฐพฺโพ. สิงฺคารสฺส อาโยควิปฺปโยคสมฺโภควเสน ติวิธตฺเตปิ อาโยควิปฺปโยคทฺวยํ วิปฺปลมฺภเมวาติ วิปฺปลมฺโภ, สมฺโภโค เจติ ทุวิโธ โหติ. เตสุ วิปฺปลมฺโภว อนูนวณฺณนาย ภูมิตฺตา มโนหโร. สมฺโภโค ปน ตาทิโส น โหติ. สมฺโภคาภาโสปิ หีโน โหติ. เอวํ สนฺเต ปโยคํ กตฺวา กุรุมานาย วณฺณนาย อุจิตภาเวน อิหาธิคตสมฺโภคสิงฺคารรสาภาเสน รสิภูตาลงฺการสฺส อุทาหรเณ รสาภาโส เอวํ เวทิตพฺโพ. ปาทานํ กามุกภาวาภาเส จ ธราย กามินีภาวาภาเส จ วาจกปเทน อวุตฺเตปิ ‘‘ธราย ปาทา ติโลกคุรุโน’’ติ อิทํ ฐเปตฺวา ปาณิธมฺมปกาสเกหิ อวเสสปเทหิ ญายเต.

此处，通过“rāgānatā”（因爱而低垂）等的双关庄严(silesālaṅkāra)和“abbhutasarojamukha”（奇妙莲花面容）的譬喻庄严(rūpakālaṅkāra)，产生了交合爱欲之情味似相(sambhogasiṅgārarasābhāsa)。由于男女之间并无此种交合，而只是依其形式构想，故应知此为情味似相(rasābhāsa)。爱欲(siṅgāra)虽有向往(āyoga)、分离(vippayoga)、交合(sambhoga)三类，但向往与分离二者实为离别(vippalambha)，故有离别与交合二种。其中，离别因是进行完整释义(vaṇṇanā)的基础而更引人入胜，交合则不然，交合之情味似相甚至是低劣的。即便如此，由于此处经过努力而作的释义是恰当的，因此，在这个已成为情味庄严(rasibhūtālaṅkāra)的范例中，所获得的交合爱欲之情味似相，应当如是理解为一种情味似相。虽然双足作为爱慕者(kāmuka)之相与大地作为爱慕者(kāminī)之相并未被言说之词明言，但除了“大地之上三界导师之足”这部分外，可通过其余揭示“手”(pāṇi)之性质的词语而了知。

---

ทฺวินฺนํ [Pg.317] อญฺญมญฺญํ รติอาภาโส ‘‘อธิกพทฺธราคา ราคานต’’นฺติ อิเมหิ วุตฺโต. อยํ รติอาภาโส อิธ ฐายีภาโว ปุริสรติยา อิตฺถิยา จ, อิตฺถิรติยา ปุริสสฺส จ อาลมฺพณตฺตา ปาทกามุกธรากามินิโย ทฺเว อญฺญมญฺญํ อาลมฺพณวิภาวาภาสา โหนฺติ. รมฺมเทสาทิวิเสสํ วินา อจฺฉริยปทุโมทยสฺส อภาวโต อพฺภุตสโรชสทฺทสฺส อุจฺจารเณน คมฺมมานา รมฺมเทสาทโย รตึ อุทฺทีปยนฺตีติ อุทฺทีปนวิภาวาภาสา นาม. ‘‘นิจฺจสรเสน กเรน คาฬฺหมาทายา’’ติ อิมินา กรสฺส สรสภาวสฺส จ คาฬฺหํ คหณสฺส จ วุตฺตตฺตา หริสาทโย ญายนฺเต. ‘‘สตตาหิตสมฺภเมนา’’ติ อิมินา อุสฺสาหาทโย ญายนฺติ. ตตฺถ หริสอุสฺสาหาทโย พฺยภิจารีภาวาภาสา นาม โหนฺติ. เต พฺยภิจารีภาวาภาเส ปกาเสนฺตานิ ยถาวุตฺตกวิวจนานิ อนุภาวาภาสา นามาติ เอวํ พนฺเธ ทิสฺสมานฐายีภาวพฺยภิจารีภาววิภาวอนุภาเวหิ อตฺถาวโพธํ กโรนฺตานํ ปณฺฑิตานํ อุปฺปชฺชมาโน โย สนฺโตสาภาสสงฺขาโต รสาภาโส อตฺถิ, โส อิธ สมฺโภครสาภาโสติ กถิโตติ. ฐายีภาวาทโย อุปริ อาวิภวิสฺสนฺติ.

二者相互间的爱乐相(ratiābhāsa)，是由“adhikabaddharāgā”(极度束缚于贪爱)和“rāgānata”(因贪爱而低垂)这些词所表达的。此爱乐相在此即是常住情状(ṭhāyībhāvo)。因为女子的爱乐以男子为所缘，男子的爱乐以女子为所缘，所以爱慕者之足与爱慕者之大地二者，相互成为所缘激发因素相(ālambaṇavibhāvābhāsa)。由于若无优美的处所等，奇妙的莲花便不会出现，因此通过“奇妙莲花”(abbhutasarojam)一词的表述，可以理解为优美的处所等激发了爱乐，这被称为助缘激发因素相(uddīpanavibhāvābhāsa)。通过“niccasarasena karena gāḷhamādāyā”(以恒常有味之手紧紧拿起)一句，可知手的有味状态和紧握，由此可了知欢喜(harisa)等。通过“satatāhitasambhamena”(以持续生起的恭敬)一句，可了知精进(ussāha)等。在此，欢喜、精进等被称为变动情状相(byabhicārībhāvābhāsa)。那些揭示变动情状相的如上所述的表述，被称为随感相(anubhāvābhāsa)。如此，对于通过在作品中看到的常住情状、变动情状、激发因素、随感之相而理解其义的智者们来说，所生起的名为满足相(santosābhāsa)的味相(rasābhāsa)，在此即被称为交合之味相(sambhogarasābhāsa)。常住情状等将在下文阐明。

---

๓๓๗.

337.

---

อิจฺจา’นุคมฺม ปุริมาจริยานุภาวํ,สงฺเขปโต นิคทิโต’ย’มลงฺกตีนํ;

เภโท’ปรูปริ กวีหิ วิกปฺปิยานํ,โก นาม ปสฺสิตุ’มลํ ขลุ ตาส’มนฺตํ.

如是依循前代导师之威力，此等庄严的差别已简要宣说；对于诗人们不断构想的庄严，谁又能完全洞悉其边际？

---

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิปาทวิรจิเต

此为僧护大主尊所著

---

สุโพธาลงฺกาเร

《善明庄严论》

---

อตฺถาลงฺการาวโพโธ นาม

名为“义庄严之觉悟”

---

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

第四章。

---

๓๓๗. เอวมุทฺเทสานุกฺกเมน ยถาปฏิญฺญาตํ นิฏฺฐเปตฺวา อิทานิ นิคมนปุพฺพกํ พหุตฺตเมสํ นิทฺทิสิตุมาห ‘‘อิจฺจิ’’จฺจาทิ. อิติ [Pg.318] อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน ปุริมานํ ทณฺฑีอาทีนํ อาจริยานํ อานุภาวํ พนฺธลกฺขณานิ อนุคมฺม อนุคนฺตฺวา อลงฺกตีนมลงฺการานํ อยํ เภโท สงฺเขปโต นิคทิโต กถิโต. สงฺเขปโตติ วุตฺโต, กสฺมาติ อาห ‘‘อุปรูปรี’’ติอาทิ. อุปรูปริ ทีฆกาลมารพฺภ ยาเวทานิ มตฺถกมตฺถเก กวีหิ วิกปฺปิยานํ ปเภทิยมานานํ ตาสมลงฺกตีนํ อนฺตํ ปริยนฺตํ ปสฺสิตุํ ขลุ เอกนฺเตน โก นาม ชโน อลํ สมตฺโถ.

337. 如此依照纲要次第完成论述后，现在为了以结论来指出其众多性，而说“如是”等。即是说：如是依照以上所说的方式，随顺前代导师(如檀丁(Daṇḍin)等)之威力与构作特征，此等庄严的分类，已简要地宣说。说为“简要”，是为何呢？答曰：“不断地”等。从漫长的时间开始，直到今天，对于诗人们不断构思、区分的种种庄严，究竟有谁能够完全洞悉其边际呢？

---

อิติ มหาสามินามิกายํ สุโพธาลงฺการฏีกายํ

此为名为《大主尊》的《善明庄严论疏》中

---

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

第四章。

---

๓๓๗. เอวํ อุทฺเทสกฺกเมน ยถาปฏิญฺญาเต อตฺถาลงฺกาเร นิฏฺฐเปตฺวา อิทานิ นิคมนมุเขน เอสํ อตฺถาลงฺการานํ พหุภาวํ ทสฺเสติ ‘‘อิจฺจานุคมฺม’’อิจฺจาทินา. อิติ ยถาวุตฺตนเยน ปุริมาจริยานุภาวํ ปุพฺพกาลิกานํ ทณฺฑีภทฺทปาณาทีนํ อลงฺการสตฺถสงฺขาตานุภาวํ อนุคมฺม อลงฺกตีนํ อยํ เภโท สงฺเขปโต นิคทิโต มยา วุตฺโต สงฺคหิโต. กสฺมาติ เจ? อุปรูปริ ทีฆกาลโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา กวีหิ รจนากตฺตาเรหิ วิกปฺปิยานํ อเนกปฺปการโต กปฺปิยมานตฺตา ปุถกฺกริยมานานํ ตาสมลงฺกตีนํ อนฺตํ ปริยนฺตํ ปสฺสิตุํ ขลุ เอกนฺเตน โก นาม ปุคฺคโล อลํ สมตฺโถติ. สงฺคหมนาทิยิตฺวา เกนาปิ ปริยนฺตํ อธิคนฺตุํ น สกฺกาติ อธิปฺปาโย. ปุเร ภวาติ จ, ปุริมา จ เต อาจริยา เจติ จ, เตสมานุภาโวติ จ, วิเสสโต อสงฺกรโต กปฺปิยนฺติ จ วากฺยํ.

337. 如此依照纲要次第，如其所承诺般完成了义庄严的阐述后，现在通过结论的方式，以“如是依循”等偈颂来显示这些义庄严的众多性。其义为：如是依上述方式，随顺前代导师——即往昔的檀丁(Daṇḍin)、贤手(Bhaddapāṇi)等人——被称为庄严论典的威力，此等庄严的差别已由我简要地宣说、汇集。若问为何如此？因为从漫长的时间开始，直到今天，它们被诗人们与创作者们以种种方式构想、分别制作，对于这些庄严，究竟有哪个人(puggala)能完全洞悉其边际呢？其意为：若不加以汇集，则无人能通达其边际。此句亦可解为：“往昔存在”(pure bhava)，故为“前代”(purima)；他们是“导师”(ācariyā)；此即“他们的威力”(tesamānubhāvo)；以及“被特别地、不混淆地构想”(visesato asaṅkarato kappiyanti)。

---

อิติ สุโพธาลงฺการนิสฺสเย

此为《善明庄严论依释》中

---

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

第四章。

---

๕. ภาวาวโพธปริจฺเฉท

5. 情态解说章

---

๓๓๘.

338.

---

ปฏิภานวตา [Pg.319] โลก-โวหาร’มนุสารินา;

ตโต’จิตฺยสมุลฺลาส-เวทินา กวินา ปรํ.

具辩才者，随顺世间言说；进而了知恰当之光辉，方为卓越诗人。

---

๓๓๘. ตเทว ยถาปฏิญฺญาตมลงฺการวิภาคํ โพเธตฺวา สมฺปติ รสวนฺตาลงฺการปฺปสงฺเคนาธิคตํ รสํ สกล สํสารทุกฺขนิสฺส รเณกนิมิตฺตวิมุตฺติรเสกรสวิสุทฺธสทฺธมฺมาคมวิคฺคาหสปฺปีณโนณตมตีนํ ปรมสทฺธาลูนมนธิคตตฺเตปิ ลกฺขณมตฺเตน โลกโวหารโกสลฺลมตฺตปริคฺคหาย กิญฺจิมตฺตมุปทิสิตุํ น สากลฺเลน ‘‘ปฏิภานวตา’’ติอาทิมาห. ปฏิภานํ ตํตํฐานานุรูปปฺปวตฺตา ปญฺญา. สา หิ สรสรจนายจฺจนฺโตปการิกา, ตโตว กพฺพํ ‘‘ปฏิภาน’’นฺติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘ปฏิภานวตา’’ติ. กวินา โลกโวหารานุคนฺตพฺโพ. โย หิ สกลํ โลกโวหารํ นานุสรติ, โส กวิเยว น โหติ. เตนาห ‘‘โลกโวหารมนุสารินา’’ติ. ยโต โอจิตฺยํ นาม กวีนํ ปรมํ รหสฺสํ โลกโวหาเรปิ อุจิตญฺญูเยว ปสํสียเต, สมุจิตโลกโวหารานุสาเรเนว จ วกฺขมานานุกฺกเมน วิรจิตา รจนา สเจตนานํ รสสฺสาทาย สมฺปชฺชเต, ตสฺมา โอจิตฺเย สมุลฺลสตฺตํ ทิตฺตํ ผุฏเมว พนฺธนํ กาตุํ วฏฺฏติ. ตโตวจฺจนฺตโมจิตฺยสมุลฺลาสเวทินา กวินา ภวิตพฺพํ. เตนาห ‘‘ปรํ โอจิตฺยสมุลฺลาสเวทินา’’ติ. สพฺพญฺเจตํ ‘‘กวินา’’ติ เอตฺถ วิเสสนํ, ‘‘กวินา’’ติ เจตํ ‘‘นิพนฺธา’’ติ เอตฺถ อวุตฺโต กตฺตา.

338. 如是，在如所承诺地阐明了文饰的分类之后，现在，（作者）说了“具辩才者”等偈颂，是为了通过与具味文饰的关联而获得的味，向那些具有最高信仰的人——他们的心意因沉浸于纯净正法之流而满足，此正法与解脱味是同一味，而解脱味是出离一切轮回之苦的唯一因——略作开示，而非完整地阐述，即便他们尚未证得（解脱），也为了让他们仅凭特征来掌握世间言说的善巧。辩才(paṭibhāna)即是随顺不同场合而生的智慧。它对于创作优美的作品极有助益，因此诗歌也被称为“辩才”。所以（偈颂）说“具辩才者”。诗人应当随顺世间言说。若不完全随顺世间言说，就根本不是诗人。因此（偈颂）说“随顺世间言说者”。因为“恰当性”(ocitya)是诗人的最高秘密，在世间言说中，也唯有知晓恰当者才受称赞；并且，只有依照恰当的世间言说、遵循将述的次序创作的作品，才能令有识之士品尝到味。因此，作品应当在恰当性方面做到光辉、明亮、清晰。所以诗人必须是彻底了知恰当性之光辉的人。因此（偈颂）说“进而了知恰当性之光辉者”。所有这些，都是此处“由诗人”的形容词；而这个“由诗人”，是“被创作”一词中未明言的作者。

---

๓๓๘. เอวํ ยถาปฏิญฺญาตานมลงฺการานํ ทสฺสนาวสเร รสวนฺตาลงฺการปฺปสงฺเคนาธิคตนววิธสิงฺคาราทิรเส สกลสํสารทุกฺขนิสฺสรณอสหายกรณภูตวิมุตฺติรเสน เอกรสภูเต อติปณีเต สทฺธมฺมามตรเสเยว ลุทฺธานํ สทฺธาพาหุลฺลสุทฺธสํยมานํ วิมุเขปิ [Pg.320] ลกฺขณมตฺตปริญฺญาเณน โลกโวหาเรสุ อสมฺโมหตฺถํ สงฺเขเปน ทสฺเสตุกาโม อิทานิ ‘‘ปฏิภานวตา’’อิจฺจาทิมาห. ปฏิภานวตา สรสรจนาย อจฺจนฺโตปการฏฺฐาโนจิตปญฺญาวิเสสวตา โลกโวหารมนุสารินา สกลโลเก โวหารานุรูปมนุคเตน ตโต ยสฺมา โอจิตฺยํ นาม หทยโต อพหิ กาตพฺพํ, รหสฺสมิว พนฺธโต วิโยชนียํ น โหติ. ตสฺมา ปรมติสเยน โอจิตฺยสมุลฺลาสเวทินา อุจิตภาเวน วตฺตุมิจฺฉิตตฺถสฺส อุทฺทีปนสฺเสว อนุรูปปฺปกาเรน อิฏฺฐตฺถสฺส สมุลฺลาสนํ ทิตฺตึ ชานนฺเตน กวินา พนฺธการเกน นิพนฺธาติ สมฺพนฺโธ. ปฏิภา ปฏิภานนฺติ ปญฺญาเยตํ นามํ, ตโต ชาตกพฺพสฺสปิ ปฏิภาติ วุจฺจมานตฺตา อยํ ปญฺญาวิเสโส รจนาย อจฺจนฺโตปกาโรติ ญาตพฺโพ. ปฏิภานมสฺสตฺถีติ จ, โลกสฺส โวหาโรติ จ, ตํ อนุคจฺฉติ สีเลนาติ จ, โอจิตฺเยน สมุลฺลาโสติ จ, ตํ วิชานาติ สีเลนาติ จ วิคฺคโห.

338. 如是，在展示如所承诺的文饰时，（作者）如今说了“具辩才者”等偈颂，是希望为那些人作简要的开示，使他们在世间言说中不迷惑。这些人贪爱那极致殊胜的正法甘露之味，此味与作为出离一切轮回之苦的独立之因的解脱味已成同一味；他们具足丰厚的信仰、清净与自制，即便于解脱有所背离，也能仅凭（此处所说之）特征而了知。具辩才者，即是具有一种特殊的智慧，此智慧随顺于能对优美创作带来极大助益的场合。随顺世间言说者，即是在整个世界中随顺言说的常规。其次，因为名为“恰当性”者，不应被置于心外，它如秘密一般，不应与作品分离。因此，由一位诗人、作者，以最高程度了知恰当性之光辉，即以恰当的方式，用适宜的方法了知所欲言说的意义之启发、所喜爱意义的光辉与明亮，而进行创作——这便是（偈颂的）文句关联。“辩”(paṭibhā)或“辩才”(paṭibhāna)是智慧的名称；由于从它产生的诗歌也被称为“辩”，故应了知此种特殊的智慧对创作有极大的助益。“他有辩才”（故为“具辩才者”），“世间的言说”（故为“世间言说”），“他以天性随顺之”（故为“随顺者”），“由恰当性而有光辉”（故为“恰当之光辉”），“他以天性了知之”（故为“了知者”）——这些是（复合词的）解析。

---

๓๓๙.

339.

---

ฐายีสมฺพนฺธิโน ภาว-วิภาวา สานุภาวกา;

สมฺปชฺชนฺติ นิพนฺธา เต, รสสฺสาทาย สาธุนํ.

与常住（情）相关的情态与显因，以及诸随感，此等在作品中得以成就，以供善士品味。

---

๓๓๙. ‘‘ฐายิ’’จฺจาทิ. ฐายิโน วกฺขมานรตฺยาทโย เตหิ สห สมฺพนฺโธ วิภาวาทีหิ โยเค รตฺยาทีนมสฺสาทิยตฺตมานียมานตฺตา เอเตสมตฺถีติ ฐายีสมฺพนฺธิโน. สห อนุภาเวหิ วกฺขมานลกฺขเณหีติ สานุภาวกา, ภาโว วิภาโว จ, วกฺขมาโน ภาเวน ภาวาภาโสปิ อิมินาว สงฺคหิโต, รสสฺสาทาย สมฺปชฺชนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

339. “常住”等（的解释如下）：常住（情）是指将要解说的爱乐(rati)等。因为当（情态、显因等）与显因等结合时，爱乐等被带入可品味的状态，所以它们与常住（情）有关，故称“与常住（情）相关者”。“与将要解说其特征的诸随感相结合”，故称“与随感俱者”。情态与显因：通过“情态”一词，将要解说的“情态的相似相”(bhāvābhāsa)也由此被含摄。“为品味而成就”——这便是（偈颂的）文句关联。

---

๓๓๙. ‘‘ฐายิ’’จฺจาทิ. ฐายีสมฺพนฺธิโน ฐายีปเทน, เตน วาจฺจรติหาสาทิอตฺเถน วา สมฺพนฺธุปคตา สานุภาวกา วกฺขมานานุภาเวหิ สห ปวตฺตา ภาววิภาวา วกฺขมานภาววิภาวา นิพนฺธา วุตฺตคุโณเปตกวินา พนฺธิตา เอกตฺถ อาหริตฺวา ทสฺสิตา สาธุนํ อิสฺสาทิโทสรหิตานํ สชฺชนานํ รสสฺสาทาย สิงฺคาราทิวกฺขมานรสสฺส อสฺสาทนตฺถํ สมฺปชฺชนฺติ ปวตฺตนฺตีติ. อิมาย คาถาย ฐายีภาโว พฺยภิจารีภาโว เกวลภาโว วิภาโว อนุภาโว รโส เจติ อิเม อุทฺทิฏฺฐา ภวนฺติ, กถนฺติ เจ? ภาววิภาวานํ ‘‘ฐายีสมฺพนฺธิโน’’ติ วิเสสนํ ภวติ, เตน ภาวสฺส ฐายี จ โส ภาโว เจติ จ ฐายีปเทน สมฺพนฺธตฺตา ฐายีภาโว จ, ปุน พฺยภิจารีภาเว สติ ‘‘ฐายีภาโว’’ติ อิมสฺส สาธกตฺตา อิมสฺเสว ฐายีภาวปทสฺส ปโยคสามตฺถิเยน คมฺมมาโน พฺยภิจารีภาโว จ, ปุน ฐายีปเทน สมาสมกตฺวา วิสุํ ทสฺสิตภาวสทฺทสุติยา ฐายีภาวพฺยภิจารีภาเวหิ อญฺโญ ภาโว จ, ตถา เอว ฐายีปเทน วาจฺจรติหาสาทิอตฺถสฺส อุปฺปตฺติอุทฺทีปนทฺวยํ วิภูตํ กตฺวา สชฺเชตฺวา ฐิตตฺตา เตหิ รติหาสาทีหิ อตฺเถหิ สมฺพนฺธิโน อาลมฺพณอุทฺทีปนสงฺขตวิวิธวิภาวา จ, เอวเมว สานุภาวกปเทน สมาโยเคน ทสฺสิตานุภาโว จ, ‘‘รสสฺสาทายา’’ติ อิมินา นิทฺทิฏฺฐรโส จาติ เอวมิเม ฐายีภาวาทโย อุทฺทิฏฺฐา โหนฺติ. ฐายินา สห สมฺพนฺโธติ จ, โส เอเตสมตฺถีติ จ, ภาโว จ วิภาโว เจติ จ, สห อนุภาเวหิ วตฺตนฺตีติ จ, รสสฺส อสฺสาโทติ จ วากฺยํ.

339. “常住”等。与常住(ṭhāyī)相关联的，通过“常住”一词，或通过其所表达的爱、笑等意义而关联，具有随感，与将要述说的随感共同生起的情态与显因，以及将要述说的情态与显因——这些由具备所述美德的诗人所著的作品，被汇集一处而展示，是为了让无嫉妒等过失的善人品尝到味，是为了品尝将要述说的艳情等味而成就、而展开的。通过这首偈颂，常住情态(ṭhāyībhāvo)、易变情态(byabhicārībhāvo)、纯粹情态(kevalabhāvo)、显因(vibhāvo)、随感(anubhāvo)以及味(raso)这几项被指出了。这是如何说的呢？对于情态与显因来说，“与常住相关联的”是其限定语，因此，由于情态既是常住的又是情态，通过与“常住”一词的关联，便有了常住情态。再者，当有易变情态时，由于它能成就“常住情态”，通过这个“常住情态”一词的运用之力，便可推知易变情态。再者，由于“常住”一词未构成复合词，而是单独听闻到“情态”一词，因此还有不同于常住情态和易变情态的其他情态。同样，通过“常住”一词，爱、笑等意义的生起与激发这两种作用被显明、准备好，因此，与这些爱、笑等意义相关联的，名为所缘(ālambaṇa)与激发(uddīpana)的各种显因也成立了。同样，通过“具有随感”一词的组合，随感也被显示出来。还有，通过“为了品味”这句话所指示的味——像这样，这些常住情态等都被指出了。“与常住共同关联”，“它为彼等所有”，“情态与显因”，“与随感共同运作”，“味的品尝”，这些是（此中的）文句。

---

ภาวอธิปฺปาย

情态的含义

---

๓๔๐.

340.

---

จิตฺตวุตฺติวิเสสา ตุ, ภาวยนฺติ รเส ยโต;

รตฺยาทโย ตโต ภาว-สทฺเทน ปริกิตฺติตา.

心的特殊作用，因能滋养诸味；是故爱(rati)等，被称为“情态”。

---

๓๔๐. อิทานิ ยถาอุทฺทิฏฺเฐสุ ฐายาทีหิ ภาววิภาวานุภาวรเสสุ ปฐมํ ภาวํ วิภาเวตุํ ภาวสทฺทมนฺวตฺถยติ ‘‘จิตฺต’’อิจฺจาทินา. จิตฺตสฺส วุตฺติโย รมณหสนาทิอากาเรน ปวตฺติโย, ตาว วิเสสา วิสิฏฺฐสภาวตฺถาติ จิตฺตวุตฺติวิเสสา. [Pg.322] รตฺยาทโย ฐายีพฺยภิจารีสาตฺติกา. ตุสทฺโท วิเสเส. ยโต รเส สิงฺคาราทโย ภาวยนฺติ นิปฺผาเทนฺติ. ตโต ภาวสทฺเทน ปริกิตฺติตา ภรตาทีหิ กถิตา. เอตฺถ หิ ณฺยนฺโต ภูธาตุ กรเณ วตฺตเต. ยโต จายํ น เกวลํ กรเณเยว วตฺตเต, อถ โข พฺยาปเน, ปฏิปาทเน จ, ตสฺมาสฺส ปฏิภานํ จิตฺตํ ภาวยนฺติ พฺยาเปนฺติ. อถ วา กวิโน โลกฏฺฐิติญาณลกฺขณํ อธิปฺปายํ ภาวยนฺติ ปฏิปาเทนฺตีติ ภาวาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

340. 现在，在如前所指出的持久情态等，即情态、显因、随感与味之中，首先为了阐明情态，作者用“心”等词语来解释“情态”(bhāva)一词的词源义。心的作用(cittassa vuttiyo)，即是以喜爱、欢笑等形式的活动；那些特殊的作用，因其具有独特的自性，故为心的特殊作用(cittavuttivisesā)。爱等，即是持久情态、易变情态与真实情态。‘tu’一词用于强调。因为它们能使艳情等味产生、成就。因此，它们被婆罗多(Bharata)等人称为“情态”。在此，带使役词缀的词根√bhū用于“作”义。因为它不仅用于“作”义，也用于“遍布”和“达成”义，所以它们“使”相应的智慧之心“遍布”。或者，它们“使”诗人关于世间状态的智慧特征之意趣“达成”，故为“情态”。此处的意义应如是理解。

---

๓๔๐. อิทานิ อุทฺทิฏฺเฐสุ ฐายีภาวาทีสุ ฐายีอาทีนํ ติณฺณํ สาธารโณ ภาโว นาม เอโสติ ทสฺเสนฺโต อนฺวตฺถวเสน ทสฺเสติ ‘‘จิตฺต’’อิจฺจาทิ. จิตฺตวุตฺติวิเสสา ตุ จิตฺตสฺส อุตฺตริ วกฺขมานารมฺมณหสนโสจนาทีหิ, นิพฺเพทาทีหิ, ถมฺภาทีหิ จ อากาเรหิ ปวตฺติสงฺขาตา อญฺญมญฺญํ อสงฺกราการสงฺขาตา วิเสสา ปน ฐายีพฺยภิจารีสาตฺติกา ยโต ยสฺมา รเส สิงฺคาราทิรเส ภาวยนฺติ นิปฺผาเทนฺติ กโรนฺติ. โน เจ, รเส สิงฺคาราทิรสวิสเย ปณฺฑิตานํ จิตฺตํ ภาวยนฺติ พฺยาปนํ กโรนฺติ. โน เจ, ตสฺมึเยว รสวิสเย กวิโน โลกสภาวํ วิสยํ กตฺวา ปวตฺตญาณลกฺขณํ อธิปฺปายํ ภาวยนฺติ ปฏิปาทนํ กโรนฺติ. ตโต ภาวสทฺเทน เหตุกตฺตริ นิปฺผนฺเนน รตฺยาทโย รติหาสาทโย ปริกิตฺติตา ภรตาทีหิ วุตฺตา โหนฺตีติ. ‘‘รตฺยาทโย’’ติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน หาสาทโย ฐายีภาวา จ, นิพฺเพทาทโย พฺยภิจารีภาวา จ, ถมฺภปลยาทโย สาตฺติกภาวา จ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. จิตฺตสฺส วุตฺติโยติ จ, ตา เอว วิเสสาติ จ, ภาโว อิติ สทฺโทติ จ วากฺยํ.

340. 现在，在已指出的持久情态等之中，为了表明名为“情态”者是持久等三者的通称，作者通过词源义，以‘心’等词语来显示。而心的特殊作用，即心以后面将要述说的所缘而有的欢笑、悲伤等，以及厌离等，还有僵硬等形式的活动，这些被称为彼此不混杂的特殊形态，即是持久情态、易变情态与真实情态。因为它们能在艳情等味中使之生起、成就、造作。或者，它们在艳情等味的领域中，使智者的心得以遍布。或者，它们在同一个味的领域中，以世间自性为对象，使诗人已生起的智慧特征之意趣得以达成。因此，由带后缀的词根构成的‘情态’一词，（所指的）爱、笑等爱等(ratyādayo)，被婆罗多等人所说。在此，‘爱等’一词中的‘等’字，应理解为包含了笑等持久情态，厌离等易变情态，以及僵硬、昏厥等真实情态。‘心的作用’、‘彼等即是特殊作用’、‘名为“情态”之词’，这些是（偈颂中的）文句。

---

ฐายีภาวอธิปฺปาย

常情的含义

---

๓๔๑.

341.

---

วิโรธินา’ญฺญภาเวน,[Pg.323] โย ภาโว น ติโรหิโต;

สีเลน ติฏฺฐติ’จฺเจ’โส,ฐายีภาโวติ สทฺทิโต.

不被敌对的其他情态所遮蔽，那个情态以其自性而安住，故被称为常情。

---

๓๔๑. ฐายาทิเก ติวิเธ ภาเว กเมนาห ‘‘วิโรธินา’’อิจฺจาทินา. วิโรธินา อญฺเญน ชิคุจฺฉาทินา ภาเวน โย ภาโว รตฺยาทิโก น ติโรหิโต นจฺฉาทิโต, เอโส ภาโว อนุจฺฉิชฺชมานตฺตา เอว ติฏฺฐติ สีเลนาติ, ฐายี เอว ภาโวติ ฐายีภาโวติ สทฺทิโต กถิโต. โย ภาวาทีหิ อาโลกิตสฺสาทํ นีโต สมานีโต, โส สามาชิเกหิ อสฺสาทิยมานตฺตา รโสติ วุจฺจติ. วกฺขติ หิ ‘‘สวิภาว’’อิจฺจาทิ.

341. 对于常情等三种情态，他依次以“不被敌对的”等词来说明。不被敌对的、其他如厌恶（jigucchā）等情态所遮蔽或覆盖的爱（rati）等情态，这种情态因不被中断而以其自性安住，故被称为“常情”（ṭhāyībhāva）。那个通过因缘（vibhāva）等而变得可品尝，并被观众（sāmājika）所品尝的，被称为“味”（rasa）。因为他将要说“具因缘”等。

---

๓๔๑. อิทานิ ฐายีอาทิเก ติวิธภาเว กเมน นิทฺทิสติ ‘‘วิโรธิ’’อิจฺจาทินา. วิโรธินา อญฺญภาเวน รติหาสาทีนํ วิรุทฺเธน ชิคุจฺฉาทินา อญฺญภาเวน โย ภาโว รติหาสาทิโก ติโรหิโต น พฺยวหิโต น โหติ, เอโส วิรุทฺธภาเวน อพฺยวหิโต ภาโว ติฏฺฐติ สีเลนาติ อิมินา อตฺเถน ฐายี นาม โหตีติ กตฺวา ฐายีภาโวติ สทฺทิโต กถิโตติ. โย วิภาวานุภาวาทีหิ อสฺสาทนียตฺตํ ปาปิโต สพฺเภหิ อสฺสาทนียตฺตา รโสติ วุจฺจติ, โส ฐายี นามาติ วุจฺจติ. อญฺโญ จ โส ภาโว เจติ จ, ติโร กยิริตฺถาติ จ, ฐายี จ โส ภาโว เจติ จ วิคฺคโห.

341. 现在依次以“敌对的”等词来指示常情等三种情态。不被与爱、笑等相违的、其他如厌恶等情态所遮蔽或阻碍的爱、笑等情态，这种不被敌对情态所阻碍的情态，以其自性安住，因此被称为“常情”。那个通过因缘（vibhāva）、果（anubhāva）等而变得可品尝，并因其可被所有人品尝而被称作“味”（rasa）的，它也被称为“常情”。“它是另一情态”、“它被遮蔽”，以及“它是常情”，是此等词的分解（viggaha）。

---

ฐายีภาวปฺปเภทอุทฺเทส

常情分类的略说

---

๓๔๒.

342.

---

รติหาสา จ โสโก จ,โกธุสฺสาหภย’มฺปิ จ;

ชิคุจฺฉาวิมฺหยา เจว,สโม จ นว ฐายิโน.

爱、笑、悲伤，愤怒、勇力、恐惧，厌恶、惊奇，以及平静，这九种是常情。

---

๓๔๒. รตฺยาทีนํ [Pg.324] นวนฺนเมว ฐายิตฺวํ สมฺภวตีตฺยาห ‘‘รติ’’จฺจาทิ. สโม เจติ เอวํ ฐายิโน นวาติ โยชนา. นเวเวเต สกสกวิภาวานุภาเวหิ สมุลฺลาสิตา วิสุมฺปิ พนฺธิตพฺพา กวินา, อภิเนตพฺพา จ นเฏน, ตถา เสสภาวาปิ. ตตฺถ ยทิ ปนายํ รติ อเสสอิตฺถิปุริสคุณยุตฺตานํ อิตฺถิปุริสานํ อญฺญมญฺญํ ชนิตา, จนฺทาทีหิ อุทฺทีปนวิภาเวหิ อุทฺทีปิตา, อุสฺสุกฺกตาทิพาธเกหิ อนุภาเวหิ ปริโปสิตา, สกสกานุภาวสามตฺถิยา ปตียมาเนหิ อเนกรูเปหิ พฺยภิจารีหิ จิตฺตตา สิยา, ตทา ตุ ฐายี รติ นฏาภินเยน, สุพนฺธสวเนน วา สพฺเภหิ อสฺสาทิยมานา สิงฺคารรสตฺตมาปชฺชเต. เอวํ ยถาโยคํ หาสาทิฐายีภาวานํ หสฺสรสาทิภาวาปชฺชเน ยุตฺตึ สมนฺเนยฺย.

342. 他说只有爱等九种才能成为常情，并说“爱”等。“以及平静”，这样就是九种常情，这是其连接。这九种情态，应由诗人以各自相应的因缘（vibhāva）和果（anubhāva）来激发，并分别加以组合，也应由演员来表演，其余情态亦复如是。其中，如果这种爱（rati）产生于具备一切男女美德的男女之间，由月亮等激发性因缘（uddīpanavibhāva）所激发，由渴望等果所滋养，并由通过各自相应果的力量而感受到的各种变情（byabhicārībhāva）所丰富，那么这种常情（ṭhāyī rati），通过演员的表演或优美的诗歌吟诵，被所有人品尝时，就达到了艳情味（siṅgārarasa）的状态。同样地，对于笑等常情转化为滑稽味（hassarasādi）等情况，也应该这样适当地理解。

---

๓๔๒. ฐายีภาโว นาม รตฺยาทโย นเวเวติ ทสฺเสตุํ ‘‘รติหาสา’’ติอาทิมาห. รติหาสา จ โสโก จ โกธุสฺสาหภยมฺปิ จ ชิคุจฺฉาวิมฺหยา เจว สโม สนฺตคุโณ จาติ เอวํ ฐายิโน นว โหนฺติ. อิเมสํ รตฺยาทีนํ นวนฺนํ สรูปกถนํ ‘‘สิงฺคารหสฺสกรุณา’’ติอาทิกาย อุทฺเทสคาถาย อนนฺตเร นิทฺเทเส ปากโฏ โหติ. รติ จ หาโส จาติ จ, โกโธ จ อุสฺสาโห จ ภยญฺเจติ จ, ชิคุจฺฉา จ วิมฺหยา เจติ จ วากฺยํ. อิเม นว จ เอวํ พฺยภิจารีภาวสาตฺติกาภาโว เจติ อิเม ยถาสกมนุรูปวิภาวานุภาเวหิ ทิตฺตํ กตฺวา ปจฺเจกํ กวินา พนฺธิตพฺพา, นเฏน คเหตฺวา ทสฺสิตพฺพา จ. อิเมสุ ติวิธภาเวสุ อยํ รติ อเสสปุมิตฺถิคุเณหิ ยุตฺเตหิ นรนารีหิ อญฺญมญฺญํ อุปฺปาทิตา, จนฺทาทีหิ อุทฺทีปนวิภาเวหิ อุทฺทีปิตา, อุสฺสาหาทิปกาสกกายิกวาจสิกปโยคสงฺขาตานุภาเวน โปสิตา, สกสกานุภาวสามตฺถิเยหิ คมฺมมานาเนกปฺปการพฺยภิจารีภาเวหิ วิจิตฺตกตา [Pg.325] โหติ. อีทิสา’ยํ รติ นฏสฺส อภินเยน จ ปสตฺถพนฺธสวเนน จ สพฺเภหิ อสฺสาทิยมานสิงฺคาราทิรสตฺตํ ปาปุณาตีติ วิญฺญาตพฺพา. หาสาทีนํ เสสฐายีภาวานํ หสฺสรสาทิภาวาปตฺติยํ ยุตฺติ เอวํ ยถารหํ เวทิตพฺพาติ.

342. 为了显示常情就是爱等九种，所以说“爱、笑”等。爱、笑、悲伤、愤怒、勇力、恐惧、厌恶、惊奇，以及平静（即寂静之德），这样就是九种常情。这爱等九种的自性说明，在“艳情、滑稽、悲悯”等概括偈颂之后的解释中会很明显。“爱和笑”、“愤怒和勇力和恐惧”，以及“厌恶和惊奇”，这些都是词句。这九种，以及变情（byabhicārībhāva）和真情（sāttvikabhāva），应由诗人通过各自相应的因缘和果来使其明亮，并分别加以组合，也应由演员来掌握并展示。在这三种情态中，这种爱（rati）是由具备一切男女美德的男女相互产生，被月亮等激发性因缘所激发，由表现勇力等的、被称为“果”的身语运用所滋养，并由通过各自相应果的力量而理解到的各种变情所丰富。应当知道，这样的爱，通过演员的表演和优美的诗歌吟诵，被所有人品尝时，就达到了艳情味等的状态。对于笑等其余常情获得滑稽味等状态的道理，也应这样适当地去理解。

---

พฺยภิจารีภาวอธิปฺปาย

变易状态之意

---

๓๔๓.

343.

---

ติโรภาวาวิภาวาทิ-วิเสเสนา’ภิมุขฺยโต;

เยเต จรนฺติ สีเลน,เต โหนฺติ พฺยภิจาริโน.

由于隐没、显现等差别，以及由于朝向；那些依其本性而行的状态，即是变易状态。

---

๓๔๓. พฺยภิจาริโน อาห ‘‘ติโรภาว’’อิจฺจาทินา. ติโรภาโว ฐายีนํ เอกสฺสาปิ ภาวสฺส นิพฺเพทาทิโน อจิรฏฺฐายิตา จ อาวิภาโว ปากฏตา จ นานารสนิสฺสยตฺตา เต อาทโย ยสฺส. อาทิสทฺเทน ฐายีธมฺมสฺส สุขทุกฺขาทิรูปสฺส คหณํ, โสว วิเสโส, เตน. ฐายีธมฺมสฺส สุขทุกฺขรูปสฺส คหณํ, อตฺตโน ธมฺมสฺส สุขทุกฺขรูปสฺส ฐายินิ สมาโรปนญฺจาภิมุขฺยํ. ตถา หิ รติยํ ปริสโม สุขานุวิทฺโธ ภวติ, โสเก ทุกฺขานุวิทฺโธ. รติยํ สุขสภาวาปิ คิลานิปฺปภุตโย พฺยภิจาริโน สกมฺมํ ทุกฺขมิมํ สมาโรปยนฺเตว. ตโต เตน อภิมุขภาเวน เย เอเต ภาวา สีเลน จรนฺติ ปวตฺตนฺติ, เต พฺยภิจาริโน โหนฺตีติ.

343. （作者）以“隐没”等词句来说明变易状态。“隐没”（tirobhāva）是指在常住状态（ṭhāyībhāva）中，即使是像厌离（nibbeda）等某个状态的短暂性；“显现”（āvibhāva）则是指其明显性；因为它们依赖于各种滋味（rasa），这些是其开端。“等”字意指把握常住状态中苦乐等相，这本身就是“差别”（visesa）。“朝向”（abhimukhya）是指把握常住状态中苦乐之相，以及将自身状态中苦乐之相投射到常住状态上。例如，在喜悦（rati）中，疲劳是与乐相应的；在忧愁（soka）中，则是与苦相应的。在本质为乐的喜悦中，即使是疾病（gilāna）等变易状态，也会将自身的苦投射于其上。因此，通过那种朝向的状态，那些依其本性而运行、生起的状态，即是变易状态。

---

๓๔๓. อิทานิ อุทฺเทสกฺกเมน พฺยภิจารีภาเว ลกฺขณโต ทสฺเสติ ‘‘ติโรภาวา’’อิจฺจาทินา. ติโรภาวาวิภาวาทิวิเสเสน พฺยภิจารีภาวานํ อตฺตโน อเนกรสํ นิสฺสาย ปวตฺตตฺตา, โลกสฺส ภินฺนรุจิกตฺตา จ กิสฺมิญฺจิ ฐายีภาเว พฺยภิจารีภาวานมตฺตโน คุณสฺส ลีนตฺตญฺจ กิสฺมิญฺจิ ตสฺเสว คุณสฺส ปากฏตฺตญฺจาติอาทิเกน วิเสเสน [Pg.326] อภิมุขฺยโต ฐายีภาวานํ สุขทุกฺขรูปํ อตฺตนิ จ อตฺตโน สุขทุกฺขรูปํ ฐายีภาเวสุ จ อาโรปนสงฺขาเตน อภิมุขภาเวน เยเต ภาวา สีเลน จรนฺติ ปกติยา ปวตฺตนฺติ, เต ภาวา พฺยภิจาริโน นาม โหนฺตีติ. เอวเมว ปีฬา สรูเปน เอโก ปริสมสงฺขตพฺยภิจารีภาโว รติยํ สคุเณน ลีโน สุขานุวิทฺโธ หุตฺวา, โสเก สคุเณน ปากโฏ ทุกฺขานุวิทฺโธ จ หุตฺวา ปวตฺตเต. เอวเมว สุขสภาวรติยํ คิลานาทโย พฺยภิจาริโน สกิยํ ทุกฺขสรูปํ อาโรเปนฺตีติ กตฺวา ติโรภาววิภาวาทิวิเสเสน อภิมุขํ ปวตฺตนฺติ. ติโรภวนมิติ จ, อาวิภวนมิติ จ, ติโรภาโว จ อาวิภาโว เจติ จ, เต อาทโย ยสฺส ฐายีภาเวสุ วิชฺชมานานํ สุขทุกฺขสภาวานํ อตฺตนิ อาโรปนสฺเสติ จ, โสเยว วิเสโสติ จ, อภิมุขานํ ภาโวติ จ วิคฺคโห. พฺยภิจารีปเท วิสทฺโท วิเสสตฺเถ อภิสทฺโท อภิมุขภาเว วตฺตติ.

343. 现在，（作者）依照纲要的顺序，以“隐没”等词句从特征上阐明变易状态。由于变易状态是依自身的各种滋味而生起，且世人的喜好各不相同，因此，通过诸如“在某个常住状态中，变易状态自身的特质被隐藏；在某个常住状态中，其同样的特质被显现”等差别，并通过朝向——即被解说为“将常住状态中苦乐之相投射于自身，亦将自身苦乐之相投射于常住状态”的朝向状态——那些依其本性、自然而运行生起的状态，即被称为变易状态。同样地，疲劳（parisama）这一以苦恼为自性的变易状态，在喜悦中，其特质被隐藏而与乐相应；在忧愁中，其特质被显现而与苦相应，如此运行。同样地，在本质为乐的喜悦中，疾病等变易状态因其会投射自身的苦相，故以隐没、显现等差别而朝向生起。此处的分解（viggaha）如下：“隐没”（tirobhavana）与“显现”（āvibhavana），或“隐没的状态”（tirobhāva）与“显现的状态”（āvibhāva），以及将存在于常住状态中的苦乐自性投射于自身的行为等，以此为开端的即是“差别”（visesa）。而“朝向”（abhimukhya）即是“朝向的状态”（abhimukhānaṃ bhāvo）。在“byabhicārī”一词中，前缀“vi”用于“差别”之义，前缀“abhi”用于“朝向的状态”之义。

---

พฺยภิจารีภาวปฺปเภท

变易状态的分类

---

๓๔๔.

344.

---

นิพฺเพโท ตกฺกสงฺกา สม-ธิติชฬตา ทีนตุคฺคาลสตฺตํ,สุตฺตํ ตาโส คิลานุ’สฺสุกหริส-สติสฺสาวิสาทาพหิตฺถา.

厌离、寻思、疑惑、疲劳、满足、愚钝、卑劣、暴烈、懈怠、昏沉、惊慌、衰弱、焦虑、欢喜、正念、嫉妒、沮丧、掩饰。

---

จินฺตา คพฺพา’ปมาโร’มริสมท-มตุมฺมาทโมหา วิโพโธ,นิทฺทาเวคา สพิฬํ มรณ-สจปลาพฺยาธิ เตตฺตึสเม’เต.

忧虑、傲慢、癫痫、不容忍、骄慢、智慧、疯狂、愚痴、觉醒、睡眠、冲动、欺诈、死亡、轻浮、疾病，这三十三种。

---

๓๔๔. เต ทสฺเสติ ‘‘นิพฺเพโท’’อิจฺจาทินา. ทีนตุคฺคาลสตฺตนฺติ ทีนตา จ อุคฺคตญฺจ อาลสตฺตญฺจ, คิลานิ อุสฺสุกอิติ [Pg.327] อุสฺสุกฺกํ. จปลอิติ จาปลฺลํ, สห จปเลน สจปโล, โส จายํ พฺยาธิ จ, มรณญฺจ สจปลพฺยาธิ จ สมาหาเร. ตญฺจ สห พิฬาย วตฺตตีติ สพิฬนฺติ เอเต ยถาวุตฺตพฺยภิจารีภาวา เตตฺตึส โหนฺตีติ. อุสฺสาหวตา วีรรโส ตํวเสเนว อสฺสาทียติ. ภีรุนา ตุ โสว ภยานกรสวเสเนติ โลกสภาวสฺส อเนกตฺตา ตทตฺถเมเต พฺยภิจาริโน เอเกกสฺสรสสฺส พหโว วณฺณนียา, ยโต ตํวณฺณนาทฺวาเรน สพฺโพปิ เตสุ กิญฺจิ อสฺสาเทตีติ. ตตฺถ ยสฺมา ปน มารโณปคตเวริทสฺสนเมกเมว ตงฺขเณเยว ภินฺนํ ปกติวเสน ภีรุโน ภยสฺส เหตุ, สงฺคามโลลสฺส ตุ อุสฺสาหนิมิตฺตํ สิยา. ตถา นเฏน กตํ วิกตมาภรณํ กฺริยาวา นีจปกตีนํ ฐายิโน หาสสฺส เหตุ, คมฺภีรปกตีนํ พฺยภิจาริโน หาสสฺส, ตสฺมา ภาเว วณฺณยตา กวินา ภาวา ตถา วณฺณนียา, ยโถจิตฺยปริโปโส สิยา. โอจิตฺยภงฺโค ตุ มหตา วายาเมน ปริหริตพฺโพ.

344. 他以“厌离”等词句开示它们。“卑劣、暴烈与懈怠”是指卑劣、暴烈与懈怠。在“衰弱与焦虑”中，后者指焦虑。“轻浮”（capala）即是轻率（cāpallaṃ）。“伴随轻浮的”（sacapala）是指与轻浮俱行，而这也是疾病（byādhi）。死亡（maraṇa）与伴随轻浮的疾病（sacapalabyādhi）是一个复合词。而它与欺诈（biḷa）俱行，故称“伴随欺诈的”（sabiḷa）。如是，以上所说的变易状态共有三十三种。勇猛者通过英雄气概来品味它，怯懦者则通过恐怖的滋味来品味它。由于世间本性的多样性，为了阐明每一滋味，需要对众多变易状态进行描述，通过对它们的描述，所有人都能从中略微品尝到滋味。因为，当面临前来杀害的敌人时，仅仅在那一瞬间，由于本性的差异，怯懦者会感到恐惧，而对于好战者来说，这可能成为勇猛的缘由。同样，演员所做的奇怪的装饰或行为，在低俗之人眼中是持久的笑的原因，在深沉之人眼中却是变易的笑。因此，诗人在描述情状时，应当如是描述，使之达到恰当的圆满。而对恰当性的破坏，则应该尽力避免。

---

เตสุ นิพฺเพโท อตฺตาวมานนํ. ตสฺส จ อิตฺถีนญฺจ นีจานญฺจ ทาลิทฺทิยํ วิภาโว, โยคีนํ ตุ ตตฺวสํเวทนํ วิภาโว, อสฺสุปตนจินฺตาทโย เอตฺถ อนุภาวา.

其中，厌离是自轻蔑。对于妇女和卑贱者来说，贫穷是其缘由；对于瑜伽行者来说，体悟真谛是其缘由。此处，眼泪掉落、忧愁等是其随行之相。

---

ตกฺโก วิตกฺกนํ. ตสฺส สนฺเทโห วิภาโว, สิโรกมฺปาทิ อนุภาโว.

寻思是思虑。疑惑是其缘由，摇头等是其随行之相。

---

สงฺกาย วิรุทฺธจรณํ วิภาโว, กมฺปาทโย อนุภาโว.

对于疑惑，矛盾的行为是其缘由，颤抖等是其随行之相。

---

สโม เขโท. ตตฺถ คตฺยาทิ วิภาโว, เสทาทิ อนุภาโว.

疲劳是疲倦。其中，行走等是其缘由，流汗等是其随行之相。

---

ธิติ สนฺโตโส. ญาณาทิ วิภาโว, อนุภาโว โภคาโลลตาทิ.

满足是知足。智慧等是其缘由，贪图享乐等是其随行之相。

---

ชฬตา [Pg.328] อปฺปฏิปตฺติ. ตสฺสา อิฏฺฐานิฏฺฐทสฺสนาทิ วิภาโว, อนิมิสนยนาโลจนาทิ อนุภาโว.

愚钝是不作为。见到可爱与不可爱等是其缘由，不眨眼睛地注视等是其随行之相。

---

ทีนตา เจตโส อโนชตา. ตสฺสา วิภาโว ทุคฺคตตาทิ, อนุภาโว มลินวตฺถตาทิ.

卑劣是心的萎靡。贫困等是其缘由，穿着脏衣服等是其随行之相。

---

อุคฺคตา ทารุณตฺตํ. ตสฺสา วิภาโว พลวาปราธาทิ, ตสฺส อนุภาโว ตชฺชนาทิ.

暴烈是凶狠。重罪等是其缘由，威胁等是其随行之相。

---

อาลสตฺตสฺส ปริสมาทิ วิภาโว, ชิมฺหตาทิ อนุภาโว.

懈怠的缘由是疲劳等，身体弯曲不正等是其随行之相。

---

สุตฺตสฺส นิทฺทา วิภาโว, ตสฺสาทาทโย อนุภาโว.

昏沉的缘由是睡眠，贪著等是其随行之相。

---

ตาโส จิตฺตกฺโขโภ. วิภาโว อสฺส คชฺชิตาทิ, กมฺปนาทิ อนุภาโว.

惊慌是心的动摇。雷鸣等是其缘由，战栗等是其随行之相。

---

อายาสปิปาสาทิ วิภาโว คิลานิยา, วิวณฺณตาทโย อนุภาโว.

衰弱的缘由是劳累、口渴等，面色苍白等是其随行之相。

---

กาลกฺขมตา อุสฺสุกํ. วิภาโว ตสฺส รมณียทสฺสนิจฺฉาทิ, อนุภาโว ตุริตตาทิ.

焦虑是不能忍受时间。希求见到悦意景象等是其缘由，急躁等是其随行之相。

---

เจโตปสาโท หริโต. ตตฺร อุสฺสวาทิ วิภาโว, อสฺสุเสทาทโย อนุภาโว.

欢喜是心的清明。其中，节庆等是其缘由，眼泪、汗水等是其随行之相。

---

สทิสทสฺสนาทิ วิภาโว สติยา, อนุภาโว ภมุสมุนฺนมนาทิ.

对于正念，见到相似事物等是其缘由，眉毛上扬等是其随行之相。

---

ปเรสมุกฺกํสาสหนตา อิสฺสา. ตสฺสา ทุชฺชนตฺตคพฺพาทโย วิภาโว, โทสกถนาวชานนาทโย อนุภาโว.

嫉妒是无法忍受他人的卓越。其缘由是邪恶、傲慢等，其随行之相是说人坏话、轻视他人等。

---

วิสาโท เขโท. วิภาโว ตสฺส อารทฺธการิยาสิทฺธาทิ, พาธยตาปาทิ อนุภาโว.

沮丧是疲倦。其缘由是已着手之事未成功等，其随行之相是苦恼、折磨等。

---

อพหิตฺถา กายสํวรณํ. ตสฺสา วิภาโว ลชฺชาทิ, อนุภาโว’ญฺญวิกฺริยา.

掩饰是身体的遮藏。羞耻等是其缘由，其他行为等是其随行之相。

---

จินฺตา [Pg.329] อิฏฺฐาลาภาทีหิ, อนุภาโว มุกุลิตนยนาทิ.

忧虑的缘由是未能获得喜爱之物等，其随行之相是眼睑低垂等。

---

คพฺโพ อภิมาโน. วิภาโวสฺส อิสฺสริยาทิ, อนุภาโว อวชานนาทิ.

傲慢是自大。其缘由是权势等，其随行之相是轻视他人等。

---

อปมาโร คาหรุกฺขาทีหิ, ภูปาตาทโย เอตฺถ อนุภาโว.

癫痫的缘由是鬼神、树精等，其随行之相是跌倒在地等。

---

อมริโส อกฺขมตา. วิภาโว อสฺสาวมานนาทิ, สิโรกมฺปนตชฺชนาทโย อนุภาโว.

不容忍是无涵养。其缘由是侮辱、轻蔑等，其随行之相是摇头、威胁等。

---

มโท ปมาทุกฺกํโส. ตสฺส วิภาโว ปานํ, จลมานงฺควโจคติหาสาทโย อนุภาโว.

骄慢是放逸的增盛。其缘由是饮酒，其随行之相是肢体摇晃、言语、步态、欢笑等。

---

มติ กงฺขจฺเฉโท. อุปเทสาทิ วิภาโว, มุขวิกาสาทิ เอตฺถ อนุภาโว.

智慧是断除疑惑。其缘由是教导等，其随行之相是面容开朗等。

---

อสเมกฺขิตการิตา อุมฺมาโท. ตสฺส วิภาโว สนฺนิปาตคหณาทิ, อฏฺฐานรุทิตคีตหาสาทโย อนุภาโว.

疯狂是未经审察而行事。其缘由是诸病并发、鬼神附身等，其随行之相是不合时宜的哭泣、歌唱、欢笑等。

---

โมโห ภยาทีหิ, อนุภาโว ถมฺภกมฺปาทิ.

愚痴的缘由是怖畏等，其随行之相是僵直、战栗等。

---

ทุราจาราทีหิ พิฬํ, อโธมุขตาทิ อนุภาโว.

羞愧由恶行等（引起），低头等是其随现相。

---

มรณํ วิภาวอนุภาเวหิ สุปสิทฺธํ.

死亡通过引发相和随现相而广为人知。

---

จปลตา ราคโทสาทีหิ, สจฺฉนฺทจรณาทิ อนุภาโว. พฺยาธิ ปากโฏ.

轻浮由贪欲和嗔恚等（引起），随心所欲等行为是其随现相。疾病是明显的。

---

เย วา ปนญฺเญ อิธ นิทฺทิฏฺฐา จิตฺตวุตฺติวิเสสาปิ สํวิชฺชนฺติ สุขุมเภทา, เตสุ เกจิ วุตฺเตสฺวนฺโตคธา โหนฺติ. ยถา หิ อิจฺฉาสภาวา สพฺเพ กามา รติยํ อนฺโตคธา, ตถา โทสปฺปการา โกธา มริสอิสฺสาทีสฺวนฺโตคธา, ทุกฺขสภาวา โสกสมพฺยาธิคิลานิ วิสาทาทีสฺวนฺโตคธา. ปีตฺยาทโย สุขสภาวา หริเสติ ทฏฺฐพฺพํ. เตสุ [Pg.330] ภยา ตาโส อญฺโญ, สงฺกา ตถา อมริโส. ตสฺมา อิสฺสา, ตถา คิลานิโต สโม, นิทฺทาย สุตฺตํ, อุสฺสุกา จปลตา, ตถา โมหา ปลโย วกฺขมาโน อญฺโญติ มนฺตพฺพํ.

此外，尚有此处未指出的、具细微差别的其他心行差别存在，其中一些包含在已述说的（状态）中。例如，所有具欲求本质的贪欲都包含在喜爱(rati)中；同样，愤怒(kodha)、不容忍(amarisa)、嫉妒(issā)等各种嗔恚，都包含在（广义的）嗔恚中；具痛苦本质的悲伤(soka)、疲劳(sama)、疾病(byādhi)、病苦(gilāni)等，都包含在忧愁(visāda)等中。喜(pīti)等具快乐本质的，当视为欢喜(harisa)。在这些状态中，惊慌(tāso)不同于恐惧(bhaya)，疑惑(saṅkā)与不容忍(amarisa)亦然。因此，当知嫉妒(issā)是不同的，疲劳(samo)不同于病苦(gilāni)，睡眠(suttaṃ)不同于昏沉(niddā)，轻浮(capalatā)不同于焦虑(ussuka)，以及即将解释的迷乱(palayo)不同于愚痴(moha)。

---

๓๔๔. อิทานิ เต พฺยภิจารีภาเว สรูเปน ทสฺเสติ ‘‘นิพฺเพโท’’อิจฺจาทินา. นิพฺเพโท อตฺตนินฺทาสงฺขโต จ, ตกฺกสงฺกา จ, สมธิติชฬตา ปริสโม สนฺโตสลกฺขณา ธิติ ชฬตา จ, ทีนตุคฺคาลสตฺตํ ทีนภาวทารุณภาวอลสภาวา จ, สุตฺตํ สยนญฺจ, ตาโส จิตฺตกฺโขโภ จ, คิลานปริมทฺทิตภาโว จ, อุสฺสุกหริสสติสฺสาวิสาทาพหิตฺถา อุสฺสาหปิติสติอิสฺสาเขทอาการสํวรา จ, จินฺตา จ, คพฺโพ อภิมาโน จ, อปมาโร จ, อมริสมทมตุมฺมาทโมหา อกฺขนฺติปมาทาธิกฺกา กงฺขจฺเฉทอุมฺมาทโมหา จ, วิโพโธ ปโพโธ จ, นิทฺทาเวคา นิทฺทา จ, อาเวคสงฺขาโต สมฺภโม จ, สพิฬํ ลชฺชาสหิตํ มรณสจปลาพฺยาธิ มรณญฺจ จาปลฺยสหิตา พฺยาธิ เจติ. เอเต เตตฺตึส พฺยภิจารีภาวา นาม โหนฺติ. ตกฺโก จ สงฺกา เจติ จ, สโม จ ธิติ จ ชฬตา เจติ จ, ทีนตา จ อุคฺโค จ อลสตฺตญฺจาติ จ, อุสฺสุกญฺจหริโส จ สติ จ อิสฺสา จ วิสาโท จ อพหิตฺถา เจติ จ, อมริโส จ มโท จ มติ จ อุมฺมาโท จ โมโห เจติ จ, นิทฺทา จ อาเวโค เจติ จ, สห พิฬาย วตฺตตีติ จ, สห จปเลน จาปลฺเยน วตฺตตีติ จ, สจปโล จ โส พฺยาธิเจติ จ, มรณญฺจ สจปลพฺยาธิ เจติ จ วากฺยํ. มรณสจปลาพฺยาธีติ สมาหารทฺวนฺโท. ตสฺมา ‘‘สพิฬ’’นฺติ ปทํ เอตสฺส วิเสสนํ โหติ.

344. 现在，以“厌离”等词来显示那些随行情感(byabhicārībhāva)的自性。厌离(nibbedo)即自我谴责；寻思(takka)与疑惑(saṅkā)；疲劳(sama)、坚毅(dhiti)、迟钝(jaḷatā)；卑劣(dīnatā)、凶暴(uggatā)、懈怠(alasattaṃ)；睡眠(suttaṃ)即躺卧；惊慌(tāso)即心动摇；病苦(gilāna)即被病痛折磨的状态；焦虑(ussuka)、欢喜(harisa)、念(sati)、嫉妒(issā)、沮丧(visāda)、隐瞒(abahitthā)；忧虑(cintā)；傲慢(gabbo)即自负；癫痫(apamāro)；不容忍(amarisa)、骄慢(mada)、决意(mati)、狂乱(ummāda)、愚痴(moha)；醒觉(vibodho)即觉醒；昏沉(niddā)与激动(āvega)，激动即所谓的慌乱；羞愧(sabiḷaṃ)即含藏羞耻；死亡(maraṇa)、轻浮(capalatā)与疾病(byādhi)。这些被称为三十三种随行情感。“寻思与疑惑”、“疲劳、坚毅与迟钝”、“卑劣、凶暴与懈怠”、“焦虑、欢喜、念、嫉妒、沮丧与隐瞒”、“不容忍、骄慢、决意、狂乱与愚痴”、“昏沉与激动”、“与羞愧俱行”、“与轻浮俱行”、“那伴随轻浮的疾病”、“死亡与伴随轻浮的疾病”——这些是（复合词的）分析句。“死亡-轻浮-疾病”(Maraṇasacapalābyādhi)是集合并列复合词。因此，“羞愧”(sabiḷaṃ)一词是它的修饰词。

---

โลกสภาวสฺส อเนกวิธตฺตา เอโกเยว วีรรโส อุสฺสาหวตา วีรรสากาเรน อสฺสาทนีโย โหติ, โสเยว ภีรุนา ภยากาเรน อสฺสาทนีโย โหติ. [Pg.331] ตสฺมา เอเกกสฺส รสสฺส อิเม พหู พฺยภิจาริโน วณฺเณตพฺพา โหนฺติ. เอวํ สติ อเนกาธิปฺปายโก โลโก เตสุ กิญฺจิ อสฺสาเทติ. เอวํ สติ พนฺโธ สพฺพชนสฺส กนฺโต โหติ. ตสฺสํ ภาววณฺณนายํ ยสฺมา มาเรตุมาคจฺฉนฺตานํ สตฺตูนํ ทสฺสนเมกเมว ตงฺขเณ ชนาธิปฺปายโต ภิชฺชิตฺวา ปกติภีรูนํ ปุริสานํ ภยสฺส จ ยุทฺธโลลสฺส อุสฺสาหนสฺส จ การณํ โหติ. เอวํ นเฏน หสนตฺถํ กตวิกตมาภรณญฺจ ตาทิสกิริยา จ อุตฺตานปกติกานํ ปุริสานํ ฐายีหาสสฺส จ คมฺภีรปกติกานํ พฺยภิจารีหาสสฺส จ เหตุ ภเวยฺย. ตสฺมา ภาเว วณฺเณนฺเตน กวินา โอจิตฺยภงฺคมกตฺวา สกฺกจฺจโมจิตฺยํ สชฺเชตฺวา ภาวปฺปกาสกานิ สวิภาวานุภาวกวิวจนานิ วณฺเณตพฺพานิ. เอตฺถ ภาวาวโพธกวิภาวาทีนํ ชานิตพฺพตฺตา เตหิ เตหิ ภาเวหิ สทฺธึ เอวํ เวทิตพฺพา.

由于世间的本性是多种多样的，同一种英雄情味(vīrarasa)，对于奋发者而言，能以英雄情味的形式来品味；而对于怯懦者而言，又能以恐惧的形式来品味。因此，对于每一种情味(rasa)，都应当描述其多种随行情感(byabhicārī)。这样，具有不同意向的人们便能从中品味到一些东西，其作品便会为所有人所喜爱。在那种情感的描述中，因为仅仅看到前来杀戮的敌人这一件事，在那一刻就会因人们的意向不同而产生分化，对于天性怯懦的人成为恐惧的原因，而对于渴望战斗的人则成为奋发的原因。同样，演员为引人发笑而穿戴的奇特饰品和做出的那种行为，对于天性肤浅的人会成为常住笑(ṭhāyīhāsa)的原因，而对于天性深沉的人则会成为随行笑(byabhicārīhāsa)的原因。因此，诗人在描述情感时，不应破坏适宜性(ocitya)，而应审慎地安排适宜之处，并应描述那些能揭示情感的、带有引发相(vibhāva)和随现相(anubhāva)的诗句。在此，因为了知情感的引发相等是必须的，故应将其与各种情感一并如此理解。

---

เตสุ ภาเวสุ อตฺตาวมานนลกฺขโณ นิพฺเพโท. อิตฺถีนํ, หีนานํ วา อุปฺปชฺชติ เจ, ทาลิทฺทิยํ อาลมฺพณวิภาโว นาม, โยคีนํ เจ, ตถาวโพโธ อาลมฺพณวิภาโว, เอตฺถ อสฺสุปตนจินฺตาทิกํ อนุภาโว นาม.

在这些情感中，厌离(nibbeda)以轻视自我为特征。如果它在女人或卑贱者身上生起，贫穷就是所谓的所缘引发相(ālambaṇavibhāva)；如果在瑜伽行者身上生起，如实觉知就是所缘引发相。此处，流泪、忧虑等是所谓的随现相(anubhāva)。

---

วิตกฺกสฺส สนฺเทโห อุทฺทีปนวิภาโว นาม, สิโรกมฺปาทิกํ อนุภาโว นาม.

对于寻思(vitakka)而言，疑惑是所谓的激发引发相(uddīpanavibhāva)，摇头等是所谓的随现相(anubhāva)。

---

สงฺกาย วิรุทฺธปฺปวตฺติ อุทฺทีปนวิภาโว, กมฺปาทิโก อนุภาโว. อุปริ ‘‘วิภาโว’’ติ วุตฺเต อาลมฺพณุทฺทีปเนสุ ทฺวีสุ ยํ ยุชฺชติ, ตํ คเหตพฺพํ.

对于疑惑(saṅkā)而言，相违的发生是激发引发相(uddīpanavibhāva)，战栗等是随现相(anubhāva)。当上文说“引发相”(vibhāvo)时，在所缘(ālambaṇa)和激发(uddīpana)这两种中，应取其适用者。

---

เขทลกฺขณสฺส สมสฺส คมนาทิกํ วิภาโว, เสทาทิ อนุภาโว.

以疲惫为特征的疲劳(sama)，其引发相是行走等，其随现相是出汗等。

---

สนฺโตสลกฺขณาย ธิติยา ญาณาทิ วิภาโว, โภเคสุ อโลลภาวาทิ อนุภาโว.

以知足为特征的坚毅(dhiti)，其引发相是智慧等，其随现相是在享乐上不贪婪等。

---

อโยคฺคตาลกฺขณาย [Pg.332] ชฬตาย อิฏฺฐานิฏฺฐานํ อชานนาทิ วิภาโว, วิวฏนยเนหิ อภิมุขวิโลกนตาทิ อนุภาโว.

以无能为特征的迟钝(jaḷatā)，其引发相是不知可意与不可意等，其随现相是睁眼直视等。

---

จิตฺตสฺสนิตฺเตชลกฺขณาย ทีนตาย ทุคฺคตตาทิ วิภาโว, มลินวตฺถตาทิ อนุภาโว.

以心无光彩为特征的悲惨(dīnatā)，其引发相是不幸等，其随现相是穿着污秽的衣服等。

---

ทารุณตาลกฺขณสฺส อุคฺคภาวสฺสาติสยาปราธาทิ วิภาโว, ตชฺชนาทิ อนุภาโว.

以残忍为特征的凶猛(uggabhāva)，其引发相是极度的罪过等，其随现相是威胁等。

---

อลสตฺตสฺส อฏฺฐานปริสมาทิ วิภาโว, วงฺกิกภาโว อนุภาโว.

懈怠(alasatta)的引发相是不合时宜的劳累等，其随现相是身体弯曲。

---

สยนสงฺขาตสฺส สุตฺตสฺส นิทฺทาทิ วิภาโว, อสฺสาทาทิ อนุภาโว. เอตฺถ อสฺสาทนํ นาม เสยฺยสุขปสฺสสุขาทิกํ.

被称为“躺卧”的睡眠(sutta)，其引发相是昏沉(niddā)等，其随现相是享受等。在此，所谓的享受是指躺卧的快乐、倚靠的快乐等。

---

จิตฺตกฺโขภสงฺขาตสฺส ตาสสฺส คชฺชิตาทิ วิภาโว, คชฺชิตํ นาม ภยชนกวจนํ. โกเปน กมฺปนา อนุภาโว.

被称为“心动摇”的惊慌(tāsa)，其引发相是咆哮等——所谓的咆哮是指能引生恐惧的言语，其随现相是因愤怒而颤抖。

---

ปีฬาสงฺขาตสฺส คิลานสฺส อายาสปิปาสาทิ วิภาโว, ทุพฺพณฺณตาทิ อนุภาโว.

被称为“痛苦”的病苦(gilāna)，其引发相是疲劳、口渴等，其随现相是面色差等。

---

อนุรูปกาลสฺส อโนโลกนสฺส อุสฺสุกฺกสฺส รมฺมวตฺถุทสฺสนิจฺฉาทิ วิภาโว, ตุริตตาทิ อนุภาโว.

焦躁(ussukka)即不等待适当时机，其引发相是想见悦意之物等，其随现相是仓促等。

---

เจโตปสาทลกฺขณสฺส หริสสฺส มงฺคลกีฬาทิ วิภาโว, สนฺโตสวจนาทิ อนุภาโว.

以心意澄净为特征的欢喜(harisa)，其引发相是吉祥的游戏等，其随现相是表达满足的言语等。

---

สรณลกฺขณาย สติยา สญฺญาณทสฺสนาทิ วิภาโว, ภมุกฺเขปาทิ อนุภาโว.

以忆念为特征的念(sati)，其引发相是见到能忆起的标志等，其随现相是扬眉等。

---

ปรสมฺปตฺติอสหนลกฺขณาย อิสฺสาย ทุชฺชนภาวคพฺพาทิ วิภาโว, โทสกถนาวชานนาทิ อนุภโว.

嫉妒的特征是无法忍受他人的成就，其引发相是邪恶、傲慢等，其随现相是述说他人过失、轻视他人等。

---

เขทลกฺขณสฺส วิสาทสฺส อารทฺธการิยาสิทฺธิการิยพฺยาปตฺติอาทิ วิภาโว, มโนสนฺตาปาทิ อนุภาโว.

沮丧的特征是疲惫，其引发相是已着手之事失败等，其随现相是内心苦恼等。

---

อาการสํวรณลกฺขณาย, [Pg.333] รสสภาวปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย วา อพหิตฺถยลชฺชาทิ วิภาโว, ตทญฺญกฺริยากรณํ, อโธมุขกรณํ, ปาเทหิ ภูมิขณนนฺติอาทิ อนุภาโว.

隐瞒的特征是约束仪态，或遮蔽情感的自性，其引发相是羞耻等，其随现相是做其他事、低头、用脚挖地等。

---

จินฺตาย อิฏฺฐตฺถาลาภาที วิภาโว, มกุลิตนยนาทิ อโธขิตฺตจกฺขาทิ วา อนุภาโว.

忧虑的引发相是未获得所欲之利等，其随现相是半闭着眼或眼光下视等。

---

คพฺพสฺส อิสฺสริยาทิ วิภาโว, อวชานนาทิ อนุภาโว.

傲慢的引发相是支配等，其随现相是轻蔑等。

---

อปมารสฺส ยกฺขปีฬาทิ วิภาโว, ภูมิปตนาทโย อนุภาโว.

癫痫的引发相是被夜叉侵扰等，其随现相是倒地等。

---

อกฺขมลกฺขณสฺส อมริสสฺส อวมานนาทิ วิภาโว, สิโรกมฺปนตชฺชนาทิ อนุภาโว.

不耐烦的特征是不能容忍，其引发相是轻蔑等，其随现相是摇头、威胁等。

---

ปมาทาธิกฺกลกฺขณสฺส มทสฺส สนฺโตสปานํ วิภาโว, กมฺปมานหตฺถปาทวจนคมนหาสาที อนุภาโว.

沉醉的特征是过度放逸，其引发相是饮酒作乐，其随现相是手脚颤抖、言语不清、步履蹒跚、嬉笑等。

---

กงฺขาจฺเฉทนลกฺขณาย มติยา อุปเทสาทิ วิภาโว, มุขสนฺโตสาทิ อนุภาโว.

智慧的特征是断除疑惑，其引发相是教导等，其随现相是面露喜悦等。

---

อนุปปริกฺขการิตาลกฺขณสฺส อุมฺมาทสฺส สนฺนิปาตชฺชรยกฺขาทิ วิภาโว, อการณโรทนหสนาทิ อนุภาโว.

疯狂的特征是不经审察而行事，其引发相是体液失调、年老、夜叉侵扰等，其随现相是无故哭笑等。

---

มุยฺหนลกฺขณสฺส โมหสฺส อธิกภยาทิ วิภาโว, สภาวานวโพธนาทิ อนุภาโว.

愚痴的特征是迷茫，其引发相是过度恐惧等，其随现相是不能了知自性等。

---

นิทฺทาปคมสงฺขาตสฺส วิโพธสฺส กาลปริณามาทิ อาโลกสรณาทิ วา วิภาโว, อกฺขิมทฺทนาทิ อนุภาโว.

觉醒被称为睡眠的离去，其引发相是时间变化或趋向光明等，其随现相是揉眼睛等。

---

มโนสมฺปีฬนลกฺขณาย นิทฺทาย กสฺสจิ อจินฺตนอกรณาทิ วิภาโว, อกฺขิปิทหนาทิ อนุภาโว.

睡眠的特征是心受压迫，其引发相是对任何事不思不做等，其随现相是闭眼等。

---

ภยาคมนลกฺขณสฺส อาเวคสฺส ปจฺจตฺถิกทสฺสนาทิ วิภาโว, อุตฺราสกมฺปาทิ อนุภาโว.

激动不安的特征是恐惧的到来，其引发相是见到敌人等，其随现相是惊慌颤抖等。

---

ลชฺชาลกฺขณาย [Pg.334] พิฬาย ทุราจาราทิ วิภาโว, อโธมุขตาทิ อนุภาโว.

惭的特征是羞愧，其引发相是恶行等，其随现相是低头等。

---

มรณสฺส สตฺถปหารโรคาทิ วิภาโว, มุขวิการาทิ อนุภาโว.

死亡的引发相是兵器击打、疾病等，其随现相是面容扭曲等。

---

จาปลฺลสฺส ราคโทสาทิ วิภาโว, อตฺตโน สจฺฉนฺทจรณาทิ อนุภาโว.

轻浮的引发相是贪与嗔等，其随现相是随心所欲的行为等。

---

พฺยาธิยา วาตปิตฺตาทีนํ อุสฺสทภาวาทิ วิภาโว, นิตฺถุนนาทิ อนุภาโว.

疾病的引发相是风、胆汁等增长等，其随现相是呻吟等。

---

อิมสฺมึ สุโพธาลงฺกาเร อทสฺสิตสุขุมเภทา อญฺญาปิ จิตฺตวุตฺติวิเสสา สนฺติ, เตสุ อิจฺฉาสภาวา สพฺเพ เภทา กามรติยญฺจ, โทสปการา โกธอมริสอิสฺสาทีสุ จ, ทุกฺขสภาวา โสกสมพฺยาธิคิลานวิสาทาทีสุ จ, ปิติอาทโย หริเส จ อนฺโตคธาติ เวทิตพฺพา. เอวํ สมานานํ สงฺคเห สติปิ ตาสโต ภยสฺส จ, สงฺกาย อมริสฺส จ, อมริสโต อิสฺสาย จ, คิลานโต สมสฺส จ, นิทฺทาย สุตฺตสฺส จ, อุสฺสุกฺกโต จปลตาย จ, โมหโต วกฺขมานปลยสฺส จ ปากฏวิเสเสน อญฺญถา วิสุํ วิสุํ ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

在这部《善解庄严论》(Subodhālaṅkāra)中，还有其他一些未曾展示的、具有细微差别的心行特质。在这些特质中，所有意欲本性的差别及对欲乐的喜爱，嗔恨类型的愤怒、忿怒、嫉妒等，痛苦本性的悲伤、疲惫、疾病、病苦、沮丧等，以及喜悦等，当知它们都包含在欢喜之中。即使对相似者进行了如此归纳，但怖畏所生的恐惧，疑惑所生的忿怒，忿怒所生的嫉妒，病苦所生的疲惫，昏沉所生的睡眠，焦躁所生的轻浮，以及愚痴所生的、下文将述的逃离，因其差别显著，当知它们被分别展示。

---

สาตฺติกภาวอธิปฺปาย

情态之义

---

๓๔๕.

345.

---

สมาหิตตฺตปฺปภวํ, สตฺตํ เตโน’ปปาทิตา;

สาตฺติกา’ปฺย’นุภาวตฺเต, วิสุํ ภาวาภวนฺติ เต.

情由专注心所生，情态由它所产生；情态即使是随感相，它们也是各自独立的现象。

---

๓๔๕. สาตฺติเก วทติ ‘‘สมาหิเต’’จฺจาทินา. สมาหิโต เอกคฺคตาภาวาปาทเนน กตสมาธาโน อตฺตา จิตฺตํ ตโต ปภวํ อุปฺปนฺนํ ยํ, ตํ สตฺตํ นาม. เตน สตฺเตน อุปปาทิตา นิพฺพตฺติตา ถมฺภาทโย สาตฺติกา วุจฺจนฺเต. เต จ ปุน อนุภาวาปิ ภวนฺติ ถมฺภาทิภาวสํสูจนสภาววิการรูปตฺตา. ตญฺจ ‘‘จิตฺตวุตฺติวิเสสตฺตา’’อิจฺจาทินา วกฺขติ. [Pg.335] เตนาห ‘‘อนุภาวตฺเตปี’’ติ. เอวํ สตฺยปิ เต สาตฺติกา วิสุํ ปุถเคว ภาวา ภวนฺติ, วุตฺตนเยน จิตฺตภวตฺตวิรูปตฺตา เตสนฺติ.

345. 关于情态(sāttika)，是以“从专注”等词来说明。“专注的心”(samāhito attā)是指通过达成心一境性而成就了定的心。从它所生起、产生的，就称为“情”(sattaṃ)。由这个“情”所引发、产生的木僵(thambha)等，称为“情态”。它们又可称为“随感相”(anubhāva)，因为它们是显示木僵等状态的自性变化的形态。这一点将在“因心行特质故”等句中解说。因此说“即使是随感相”。即便如此，这些情态仍然是各自独立的现象，因为如前所述，它们与心生之物的状态不同。

---

๓๔๕. อิทานิ อุทฺเทสกฺกเมนาธิคตเกวลภาวสงฺขาตํ สาตฺติกาภาวํ ทสฺเสติ ‘‘สมาหิต’’อิจฺจาทินา. สมาหิตตฺตปฺปภวํ เอกคฺคตาภาวาปาทเนน กตสมาธานจิตฺตโต สมฺภูตํ สตฺตํ นาม โหติ. เตน ลาภาลาภาทีสุ เอกาการสฺส เหตุนา ถิรภาเวน อุปปาทิตา นิปฺผาทิตา ถมฺภาทโย สาตฺติกา นาม ภวนฺติ. เต สาตฺติกา อนุภาวตฺเตปิ จิตฺตาการสงฺขาตถมฺภาทิปกาสนสภาววิการสรูปตฺตา อตฺตโน อนุภาวตฺเต สติปิ วิสุํ ภาวา ภวนฺติ ยถาวุตฺต ‘‘จิตฺตวุตฺติวิเสสา ตุ, ภาวยนฺติ รเส ยโต’’ติอาทินา ภาวา นาม โหนฺตีติ. อิเม สาตฺติกาภาวานุภาววเสน ทุวิธา โหนฺติ. สมาหิโต จ โส อตฺตา เจติ จ, ตโต ปภวมิติ จ, สนฺโต อุปสนฺโต จ โส อตฺตา เจติ จ, สตฺตโต ภวนฺตีติ จ, สตฺเตน อุปฺปาทิตาติ จ, อนุภาวานํ ภาโวติ จ วากฺยํ. อปีติ อนุคฺคหตฺเถ นิปาโต.

345. 现在，依循论述的次第，以“专注”等词来阐明被称为“已证得圆满状态”的情态(sāttikābhāva)。由专注心所生，即从通过达成心一境性而成就定的心所产生的，称为“情”(sattaṃ)。因此，由于它在得失等境中状态划一，以稳定的状态所引发、成就的木僵等，就叫做“情态”(sāttikā)。这些情态，虽然也是随感相(anubhāva)，但因为它们是显示被认为是心之形态的木僵等相的自性变化，所以在作为随感相的同时，也还是各自独立的现象，如前所说：“因心行特质，能生诸韵味”等，故被称为“现象”(bhāva)。这些情态根据其随感相的方式，可分为两种。“专注的，以及那个心”，“从彼而生”，“寂静的、止息的，以及那个心”，“从情而有”，“由情所生”，以及“诸随感相之状态”，是对此句的分析。“Api”(也)这个虚词是用在辅助的意义上。

---

สาตฺติกภาวปฺปเภท

情态的分类

---

๓๔๖.

346.

---

ถมฺโภ ปลยโรมญฺจา,ตถา เสทสฺสุเวปถุ;

เววณฺณิยํ วิสฺสรตา,ภาวา’ฏฺเฐ’เต ตุ สาตฺติกา.

僵直、昏厥、毛发竖立，以及流汗、眼泪、颤抖；脸色改变、声音嘶哑，此八种即是情态。

---

๓๔๖. เต ทสฺเสติ ‘‘ถมฺโภ’’อิจฺจาทินา. เอตฺถ ถมฺโภ อวิสฺสรกายจิตฺตตา. ปลโย อสฺสาสปสฺสาสมตฺตาวเสโส สุตฺตาวตฺถาสภาโว นิทฺทาปภโว. สุพฺยตฺตลกฺขณา เสสา.

346. 他以“僵直”等词来指示这些。于此，“僵直”是身心的不灵活。“昏厥”是一种由睡眠引发的、仅剩出入息的昏睡状态。其余的特征都很明显。

---

๓๔๖. อิทานิ [Pg.336] สาตฺติเก ทสฺเสติ ‘‘ถมฺโภ’’อิจฺจาทินา. ถมฺโภ กายจิตฺตานํ อวิสรภาวสงฺขาโต จ ปลยโรมญฺจา นิทฺทาย อุปฺปชฺชมานอสฺสาสปสฺสาสมตฺตาติริตฺตสุตฺตาวตฺถา จ ปสาทาทิสมฺภโว โรมุคฺคโม จ ตถา เอวํ เสทสฺสุเวปถุ จ ภยาทีหิ อุปฺปชฺชมานทาโห จ สนฺโตสาทีหิ อุปฺปชฺชมานอสฺสุ จ กมฺปา จ เววณฺณิยํ วิรูปตา จ วิสฺสรตา วิรูปสทฺทตา จาติ เอเต อฏฺฐ สาตฺติกา ภาวา นาม โหนฺติ. โรมานํ อญฺโจ อุคฺคโมติ จ, ปลโย จ โรมญฺโจ เจติ จ, เวปนํ กมฺปนมิติ จ, เสโท จ อสฺสุ จ เวปถุ จาติ จ, วิรูโป วณฺโณ อสฺเสติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ, วิรูโป สโร อสฺเสติ จ, ตสฺส ภาโวติ จ วากฺยํ.

346. 现在以“僵直”等词说明情态。“僵直”是指身心不灵活的状态；“昏厥”是由睡眠生起的、仅剩呼吸的昏睡状态；“毛发竖立”是由净信等生起的毛发耸立；同样，还有“流汗”，即由恐惧等生起的灼热；“眼泪”，即由喜悦等产生的眼泪；以及“颤抖”；“脸色改变”，即容貌变异；“声音嘶哑”，即声音变异——这八种被称为情态。并且，（这些词的解释是：）“毛发的竖起”；“昏厥与毛发竖立”；“颤动”即是“颤抖”；“流汗、眼泪与颤抖”；“其颜色异常”，即是此状态（脸色改变）；“其声音异常”，即是此状态（声音嘶哑）——这是对语句的解释。

---

๓๔๗.

347.

---

ยทา รตฺยาทโย ภาวา,ฐิติสีลา น โหนฺติ เจ;

ตทา สพฺเพปิ เต ภาวา,ภวนฺติ พฺยภิจาริโน.

若爱等诸情态，不具稳定性；则所有那些情态，皆成为易变相(byabhicārin bhāva)。

---

๓๔๗. น เกวลํ วุตฺตาเยว พฺยภิจาริโน, รตฺยาทโยปีติ อาห ‘‘ยทา’’อิจฺจาทิ. ภวนฺติ พฺยภิจาริโนติ ยถาโยคํ ยถาสมฺพนฺธํ พฺยภิจาริโน โหนฺตีติ อตฺโถ. เสสํ สุโพธํ.

347. 不仅已说的是易变相，爱等也是，故说“若”等等。“成为易变相”的意思是，它们根据适当的情况与关联而成为易变相。其余的容易理解。

---

๓๔๗. อิทานิ นิพฺเพทาทโย วิย รติหาสาทโยปิ กิสฺมิญฺจิ กาเล พฺยภิจาริโนปิ โหนฺตีติ ทสฺเสติ ‘‘ยทา’’ อิจฺจาทินา. รตฺยาทโย รติหาสาทโย ภาวา นว ฐายีภาวา ยทา ฐิติสีลา น โหนฺติ เจ วิโรธีหิ เตหิ เตหิ ภาวนฺตเรหิ พฺยวหิตตฺตา สภาวโต ฐิติสภาวา ยทิ น โหนฺติ, ตทา เต ภาวา รตฺยาทโย สพฺเพปิ พฺยภิจาริโน ภวนฺตีติ. ยถาสกํ พฺยภิจาริตานุรูปวิภาวานุภาวานํ โยคานุรูเปน พฺยภิจารีภาวา โหนฺติ. รติอาทิ เยสํ หาสาทีนมิติ จ, ฐิติ สีลํ เยสํ รตฺยาทีนมิติ จ วิคฺคโห.

347. 现在，为表明正如厌离等一样，爱、笑等在某些时候也会成为易变相，而说“若”等等。爱、笑等九种常住情态(ṭhāyībhāva)，当它们因被各种相对立的其他情态所妨碍，而使其自性中的稳定性不复存在时，那么，所有那些爱等情态就都会成为易变相。它们根据各自与相应的、具有易变性的引发因(vibhāva)和随感相(anubhāva)的结合，而成为易变的情态。（对于复合词的）分析是：“爱等”(ratyādayo)是“爱是其开端”；“具稳定性”(ṭhitisīlā)是“稳定是其本性”。

---

๓๔๘.

348.

---

วิภาโว [Pg.337] การณํ เตสุ’-ปฺปตฺติยุ’ทฺทีปเน ตถา;

โย สิยา โพธโก เตส-มนุภาโว’ย’มีริโต.

引发因是彼等（情态）生起与增强的原因；那作为彼等之表露者，被称为随感相。

---

๓๔๘. อิทานิ วิภาวานุภาเว ทสฺเสติ ‘‘วิภาโว’’อิจฺจาทินา. เตสํ รตฺยาทีนํ ภาวานํ อุปฺปตฺติยา, ตถา อุทฺทีปเน จ การณํ อาลมฺพณอุทฺทีปนวเสน ทุวิโธ วิภาโว นาม. ตตฺถ อาลมฺพณวิภาโว กนฺตาทิ, อุทฺทีปนวิภาโว จนฺทาทิ. เตสํ โพธโก ญาปโก กายิโก จ วาจสิโก จ พฺยาปาโร สิยา, อยํ อนุภาโว อีริโต.

348. 现在以“引发因”等词说明引发因和随感相。那些爱等情态生起与增强的原因，称为引发因，它依所缘和激发而分为两种。其中，所缘引发因是爱人等，激发引发因是月亮等。那作为表露与告知彼等（情态）的身、语活动，即被称为随感相。

---

๓๔๘. อิทานิ วิภาวานุภาเว ทสฺเสติ ‘‘วิภาโว’’อิจฺจาทินา. เตสํ ฐายีภาวาทีนํ ติณฺณํ อุปฺปตฺติยา จ ตถา อุทฺทีปเน จ อุปฺปนฺนานํ ทีปเน จ การณํ อาลมฺพณอุทฺทีปนวเสน ทุวิโธ เหตุ วิภาโว นาม, เตสํ ฐายีภาวาทีนํ โพธโก กายิกวาจสิโก โย สิยา นฏกวีนํ พฺยาปาโร อตฺถิ, อยํ อนุภาโวติ อีริโตติ. วิเสเสน ภาเวติ วฑฺเฒตีติ วิภาโว. อนุภาเวติ โพเธตีติ อนุภาโว. เอตฺถ วิภาโว นาม รติวิสเย นรนารีนํ อญฺญมญฺญํ อาลมฺพณวิภาโว, จนฺทรมฺมเทสาทิ อุทฺทีปนวิภาโว เจติ ทุวิโธ. หาสาทีนมฺปิ ทุวิธวิภาวํ ยถารหํ โยเชตพฺพํ. อนุภาโว นาม ฐายีภาวาทีนํ เตสํ เตสํ ภาวานํ ปกาสกวาจสิกพฺยาปารสงฺขาตกวิปโยโค จ กายิกปโยคภูโต นฏานํ อภินยสงฺขาโต ตํตํภาวสรูปนิรูปโก เจติ ทุวิโธ พฺยาปาโร.

348. 现在以“引发因”等词说明引发因和随感相。那作为常住情态等三者生起、增强以及显现已生起者的原因，依所缘和激发而分为两种的因，即是引发因。那作为表露常住情态等的、属于演员和诗人的身语活动，即被称为随感相。“引发因”是因其特别地使（情态）生成(bhāveti)或增长(vaḍḍheti)。“随感相”是因其随后使人感受(anubhāveti)或了知(bodheti)。于此，引发因有两种：在爱情方面，男女互为所缘引发因，月亮、美景等为激发引发因。对于笑等（情态），也应如理配对两种引发因。随感相是两种活动：一种是诗人的创作，即阐明那些常住情态等各种情态的语言活动；另一种是演员的表演，即表现各种情态之自性的身体活动。

---

๓๔๙.

349.

---

เนกเหตุํ มโนวุตฺติ-วิเสสญฺจ วิภาวิตุํ;

ภาวํ วิภาวานุภาวา, วณฺณิยา พนฺธเน ผุฏํ.

为显明具多因、为心行差别之情状，当于作品中清晰描绘其因相与随感。

---

๓๔๙. วิภาวาทิวณฺณนายเมว [Pg.338] ภาววิเสสาวโพโธ สิยา, อญฺญถา ‘‘เทวทตฺตสฺส สาสฺสุโลจนยุคํ สญฺชาต’’มิติ วุตฺเต โสกา อานนฺทา โรคา เจติ โก นาม สกฺโกติ การณํ นิจฺฉิตุํ, จิตฺตวุตฺติวิเสสญฺจ ภาวํ วินา วิภาวานุภาวํ กวิ วณฺเณตุํ นโฏภิเนตุํ สามชฺชิโก วา วิญฺญาตุํ โก สกฺโกตีติ ทสฺเสตุมาห ‘‘เนก’’อิจฺจาทิ. เนกเหตุํ พหุเหตุํ มโนวุตฺติวิเสสญฺจ ภาวํ วิภาวิตุํ ปกาเสตุํ วิภาวานุภาวา วุตฺตลกฺขณา พนฺธเน สภาวนิรูปกปเท ผุฏํ วณฺณนียา, วิภาวาทิรูปเกเนว อวุตฺตมฺปิ กิญฺจิ ปตียเต.

349. 唯有通过因相等之释义，方能了知情状之差别。否则，当言“提婆达多(Devadatta)泪眼盈盈”时，谁能确定其原因为悲伤、欢喜或疾病呢？若无作为心行差别之“情状”，诗人如何描绘因相与随感？演员如何表演？鉴赏者又如何了知？为说明此理，故说“多因”等偈。为阐明那具多因且为心行差别之“情状”，当于描绘自性的文句中，清晰释义其所述特征的因相与随感。即使未曾言明，有些含义亦能仅通过因相等形式而被领会。

---

๓๔๙. ‘‘เทวทตฺตสฺส จกฺขูนิ อสฺสุปุณฺณานี’’ติ วุตฺเต โสเกน สนฺโตเสน โรเคน วาติ ยถา อสฺสุการณกถนํ วินา น ชานาติ, เอวํ จิตฺตสฺส ปวตฺติสงฺขาตา รติหาสาทโย เต เต ภาวา อตฺตโน ปตีติยานุรูปํ วิภาวานุภาวกถนํ วินา กวีหิ วณฺเณตพฺพา, นเฏหิ ทสฺเสตพฺพา, สพฺเภหิ อสฺสาทนียา นตฺถีติ ฐายีอาทีนํ วณฺณนเมว กาตพฺพนฺติ อิทานิ อนุสาเสนฺโต อาห ‘‘เนก’’อิจฺจาทิ. เนกเหตุํ เตสํ เตสํ ภาวานํ อุปฺปตฺยาโท อาลมฺพณวิภาวาทิพหุการณวนฺตํ มโนวุตฺติวิเสสํ ภาวญฺจ จิตฺตสฺส ปวตฺติวิเสสสงฺขาตภาวญฺจ วิภาวิตุํ ปกาเสตุํ วิภาวานุภาวา อนนฺตรนิทฺทิฏฺฐา พนฺธเน รสภาวปฺปกาสเน ผุฏํ ปกาสํ กตฺวา วณฺณิยา กวินา วณฺณนียา โหนฺตีติ. น เอโกติ จ, โส เหตุ อสฺเสติ จ, มนโส วุตฺตีติ จ, ตาย วิเสโสติ จ, วิภาโว จ อนุภาโว เจติ จ วากฺยํ.

349. 当说“提婆达多(Devadatta)之目充满泪水”时，若不说明流泪之因，则不知其为悲伤、喜悦或疾病。同理，彼等被称为心行之爱、笑等情状，若不言说与其相应之因相与随感，则诗人无从描绘，演员无从表现，众人亦无从品味。因此，为教导当释义常情(ṭhāyī)等，如今说‘多因’等偈。此偈义为：为阐明彼等情状生起之多因——如所缘因相等众多因缘，以及心行差别之情状，当于揭示情味(rasa)与情状(bhāva)之构文中，将前述之因相与随感，彰显分明，由诗人加以描绘。又，偈颂解析为：‘非一’，‘彼为其因’，‘心之行’，‘由彼而有差别’，‘有因相与随感’，此即句义。

---

๓๕๐.

350.

---

สวิภาวานุภาเวหิ, ภาวา เต เต ยถารหํ;

วณฺณนียา ยโถจิตฺยํ, โลกรูปานุคามินา.

具足因相与随感，彼彼情状应如其分；随顺世间之相者，当如其理加以描绘。

---

๓๕๐. อิทานิ เต ภาวา โลกสภาวานติกฺกเมน วิภาวาทีหิ วณฺณนียาติ อาห ‘‘สวิภาเว’’จฺจาทิ. สห วิภาเวหิ [Pg.339] สวิภาวา, เต จ เต อนุภาวา จ, เตหิ. ยถารหนฺติ อตฺตโน สมฺพนฺธีนํ วเสน ยถารหํ วณฺณนียา.

350. 如今，为言彼等情状当不逾越世间自性，而由因相等加以描绘，故说“具足因相”等偈。“具足因相与随感”（savibhāvānubhāvehi）者，谓与因相俱之随感，由彼等（加以描绘）。“如其分”（yathārahaṃ）者，谓当依各自之关联而如其所应地描绘。

---

๓๕๐. อิทานิ วิภาวานุภาเว นิสฺสาย วณฺณนียา เต ภาวา โลกสภาวมนติกฺกมฺม กาตพฺพาติ อนุสาสนฺโต อาห ‘‘สวิภาวา’’อิจฺจาทิ. โลกรูปานุคามินา โลกโวหารมนุวตฺตมาเนน เต เต ภาวา ฐายีภาวาทโย ตโย ยโถจิตฺยํ โอจิตฺยานุรูปํ สวิภาวานุภาเวหิ วิภาวสหิเตหิ อนุภาเวหิ กรณภูเตหิ ยถารหํ เตหิ เตหิ ภาเวหิ สมฺพนฺธีนํ วิภาวาทีนํ วเสน อนุรูปโต วณฺณนียา วณฺเณตพฺพา โหนฺตีติ. วิภาเวหิ สห เย วตฺตนฺตีติ จ, เต จ เต อนุภาวา เจติ จ, อนติกฺกมฺม อรหนฺติ จ, อนติกฺกมฺม โอจิตฺยมิติ จ, โลกสฺส รูปํ สรูปมิติ จ, ตํ อนุคจฺฉติ สีเลนาติ จ วิคฺคโห.

350. 如今，为教导彼等情状当依因相与随感而描绘，且不逾越世间自性，故说“具足因相”等偈。“随顺世间之相”（lokarūpānugāminā）者，谓遵循世间惯例。彼等三种情状，即常情(ṭhāyībhāva)等，当合宜地、如其分地，通过作为工具、与因相俱行之随感，并依据彼等情状各自相关之因相等，如实加以描绘。此即偈颂之解析（viggaho）：“与因相共存者，以及彼等随感”；“不逾越而为适宜”；“不逾越其合宜性”；“世间之相即其自相”；“依其自性而随顺之”。

---

๓๕๑.

351.

---

จิตฺตวุตฺติ วิเสสตฺตา, มานสา สาตฺติก’งฺคโต;

พหินิสฺสฏเสทาทิ-อนุภาเวหิ วณฺณิยา.

因是心行之差别，故由心所生之萨埵情(sāttika)，当以从身外显之汗水等随感加以描绘。

---

๓๕๑. สาตฺติกา กถํ วณฺณนียาติ อาห ‘‘จิตฺเต’’จฺจาทิ. จิตฺตสฺส วุตฺติวิเสโส เยสํ, เตสํ ภาโว, ตสฺมา มานสา มนสิ ภวา สาตฺติกา องฺคโต สรีรโต พหินิสฺสเฏหิ นิคฺคเตหิ เสทาทีหิ อนุภาเวหิ วณฺณนียา, น ปน เสทสลิลเมว ภาโวติ อธิปฺปาโย.

351. 萨埵情(sāttika)当如何描绘？故说“心”等偈。彼等是心行差别之状态，因此由心所生之萨埵情，当以从身体发出、外显之汗水等随感加以描绘。其意在于，汗水本身并非情状(bhāva)。

---

๓๕๑. เอวํ สามญฺเญน ภาววณฺณนกฺกมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิเสเสน สาตฺติกภาววณฺณนา อีทิสาติ ทสฺเสติ ‘‘จิตฺต’’อิจฺจาทินา. จิตฺตวุตฺติวิเสสตฺตา จิตฺตสฺส ปวตฺติวิเสสตฺตา มานสา จิตฺเต ภวา สาตฺติกาภาวา องฺคโต สรีรโต พหินิสฺสฏเสทาทิอนุภาเวหิ พหินิกฺขนฺตเสทาทีหิ อนุภาเวหิ กรณภูเตหิ วณฺณิยา วณฺณนียา โหนฺตีติ, [Pg.340] องฺคโต พหิ นิสฺสฏนฺติ วิเสสเนน วิสิฏฺฐภูตเสทาทีนเมว ภาวานุภาวตฺตํ วินา เกวลํ เสทาทโย วุตฺตา สมานา ภาวาทโย นาม น โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. จิตฺตสฺส วุตฺตีติ จ, สา เอว วิเสโส เยสํ สาตฺติกานมิติ จ, เตสํ ภาโวติ จ, มนสิ ภวาติ จ, เสโท อาทิ เยสํ เขฬาทีนมิติ จ, นิสฺสฏา นิคฺคตา จ เต เสทาทโย เจติ จ, เต เอว อนุภาวาติ จ วากฺยํ.

351. 如是概略开示情状(bhāva)之描绘次第后，今为具体开示萨埵情(sāttikabhāva)之描绘云何，而说“心”等偈。因是心行之差别，故于心中所生之萨埵情，当以从身体流出之汗水等随感(anubhāva)为工具而加以描绘。通过“从身向外流出”此一限定，其意在于：唯有具此特征之汗水等，方具作为情状之随感的特质；否则，若仅言汗水等，则不名为情状等。此即句义（vākyaṃ）：所谓“心之行”，“彼即萨埵情之差别所在”，“彼等之情状”，“于意中生”，“以汗为首之唾液等”，“彼等流出之汗水等”，以及“彼等即是随感”。

---

รสอธิปฺปาย

情味之意趣

---

๓๕๒.

352.

---

สามชฺชิกาน’มานนฺโท, โย พนฺธตฺถานุสารินํ;

รสียตีติ ตญฺญูหิ, รโส นามา’ย’มีริโต.

随顺情节意义的集会者之喜悦，因其被品味，故为知者所宣说，此即名为情味(rasa)。

---

๓๕๒. อิทานิ ‘‘รสสฺสาทาย สาธูน’’นฺติ วุตฺตตฺตา รเส นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘สามชฺชิกาน’’มิจฺจาทิ. พนฺธสฺส อตฺโถ, ตทนุสฺสรนฺติ มโนภาวนาวเสนาติ พนฺธตฺถานุสาริโน, เตสํ สามชฺชิกานํ สพฺภานํ มนสิ โย อานนฺโท, อยํ โลกมธุราทิรโส วิย พนฺเธ สิงฺคาราทิ รโส นาม อีริโต ตญฺญูหิ รสญฺญูหิ. กถมิตฺยาห ‘‘รสียตี’’ติ, อสฺสาทียตีติ อตฺโถ. กิญฺจ? ยถา นานาพฺยญฺชนสงฺขตมนฺนํ ภุญฺชมานา รเส อสฺสาทิยนฺติ สุมานสา ปุริสา สนฺโตสญฺจาธิคจฺฉนฺติ, ตถา นานาภินยพฺยญฺชิเต วาจงฺคสตฺโถเปเต ฐายีภาเว อสฺสาเทนฺติ สุมานสาเปกฺขกา, ตสฺมา เอเต นาฏฺยาติปิ วุจฺจนฺติ.

352. 现在，因为说了“为善人之品味情味(rasa)故”，所以在阐释情味时，说“集会者”等等。“情节之义”，即以心培育之力随念之，故为“随顺情节之义者”。那些集会者、善人心中所产生的喜悦，犹如世间甜蜜等味，亦如作品中爱恋等情味，被知者、识味者称为“情味”。如何解释呢？即“被品味”，意思是“被尝味”。再者，譬如享用以种种调料烹制的食物时，善意之人品味其味并获得满足；同样地，在以种种表演所表现、具足言语、身姿与乐器的持久情状(ṭhāyībhāva)中，善意的观众品味之，因此这些(持久情状)也被称为戏剧情味(nāṭyarasa)。

---

๓๕๒. อิทานิ ‘‘รสสฺสาทาย สาธูน’’นฺติ วตฺวา อุทฺทิฏฺฐกฺกเมน สมฺปตฺตํ รสํ ทสฺเสติ ‘‘สาม’’อิจฺจาทินา. พนฺธตฺถานุสารินํ พนฺธสฺส อตฺถานุรูปสารีนํ พุทฺธิยา ปวตฺตานํ สามชฺชิกานํ สพฺภานํ จิตฺเต ภโว โย อานนฺโท สนฺโตโส อตฺถิ, อยํ โลเก มธุราทิรโส วิย อสฺสาทนีโย โหตีติ อตฺถยุตฺเตน ‘‘รสียตี’’ติ อิมินา วจนตฺเถน รโส นามาติ ตญฺญูหิรสญฺญูหิ อีริโต กถิโตติ. [Pg.341] สมชฺชายํ นิยุตฺตาติ จ, พนฺธสฺส อตฺโถติ จ, ตํ อนุสฺสรนฺตีติ จ, ตํ ชานนฺตีติ จ วากฺยํ. ยถา นานาพฺยญฺชเนหิ อภิสงฺขตมาหารํ ปริภุญฺชนฺตา สตฺตา ลวณมฺพิลาทโย เต เต รเส อสฺสาเทยฺยุํ, สนฺตุฏฺฐา จ ภเวยฺยุํ, เอวเมว นานปฺปการอภินเยหิ ปกาสิตวณฺณนาย องฺคภูเตหิ อนุรูเปหิ สตฺเถหิ ยุตฺเต ฐายีภาเว อิสฺสาทิรหิตปญฺญวนฺตา อสฺสาเทนฺติ, ตสฺมา อิเม ฐายีภาวา นฏาภินเยหิ พฺยญฺชิตตฺตา จ สพฺภานํ สนฺโตสสงฺขตรสสฺส เหตุตฺตา จ นฏรสาติปิ วุจฺจนฺติ.

352. 现在，说了“为善人之品味情味(rasa)故”后，便以“集会者”等词，按所列举的次序来展示已达到的情味。所谓“随顺情节之义者”，即随顺情节之义、以智慧而行者。那些集会者、善人心中所产生的喜悦与满足，犹如世间甜味等可被品尝，因此，通过与此意义相应的“被品味”这一词义，被知者、识味者们宣说为“情味”。所谓“投身于集会”，以及“情节之义”，以及“随念它”，以及“了知它”，此是语句(的解析)。譬如众生享用以种种调料烹制的食物时，会品尝到咸、酸等种种味并感到满足；同样地，在以种种表演所阐明、作为描述之一部分、并具足相应乐器的持久情状(ṭhāyībhāva)中，无嫉妒等的智者品味之。因此，这些持久情状，因其被演员的表演所表现，且为一切善人由满足所成之情味的原因，故亦被称为“戏剧情味(naṭarasa)”。

---

รสปฺปเภท

味的分别

---

๓๕๓.

353.

---

สวิภาวานุภาเวหิ,สาตฺติกาพฺยภิจาริหิ;

อสฺสาทิยตฺต’มานีย-มาโน ฐาเยว โส รโส.

由因与缘，及萨埵、变异相，被引至可品味境，彼味即是常性。

---

๓๕๓. ฐายีนเมว รสตฺตาปตฺติมาห ‘‘สวิภาเว’’จฺจาทินา. ฐาเยว โสติ โส ยถาวุตฺโต รโส ฐายีภาโวเยว, นาญฺโญติ อตฺโถ.

353. 以“由因……”等偈颂，说明了正是常性达到了味的状态。“彼味即常性”的意思是：如前所述的那味，即是常性，而非他物。

---

๓๕๓. อิทานิ ฐายีภาวานเมว รสสรูปสฺส ปาปุณนตฺถํ วิภาเวติ ‘‘สวิภาวา’’อิจฺจาทินา. โส รโส อนนฺตรนิทฺทิฏฺโฐ สวิภาวานุภาเวหิ เตสํ เตสํ ฐายีนํ อนุรูเปหิ วิภาวสหิเตหิ อนุภาเวหิ จ, สาตฺติกาพฺยภิจาริหิ ปกาเสตพฺพฐายีภาวสฺเสว อนุกูลสาตฺติกภาวพฺยภิจารีภาเวหิ กรณภูเตหิ อสฺสาทิยตฺตํ อานียมาโน กวิโน สามตฺถิยา ปาปุณิยมาโน ฐาเยว ฐายีภาโว เอวาติ การิโยปจาเรน รโส นามาติ เวทิตพฺโพติ. สห ภาเวหิ ปวตฺตนฺตีติ จ, สวิภาวา จ เต อนุภาวา เจติ [Pg.342] จ, สาตฺติกา จ พฺยภิจาริโน เจติ จ, อสฺสาทิยสฺส ภาโวติ จ วากฺยํ.

353. 现在，为了阐明常性情绪(ṭhāyībhāva)本身如何达到味的体性，而以“由因……”等偈颂来解释。那味，即前文所说者，是由与各种常性情绪相应的因(vibhāva)和缘(anubhāva)，以及能助成所要彰显的常性情绪的萨埵相(sāttikabhāva)和变异相(byabhicāribhāva)为工具，通过诗人的能力，被引至可品味的状态；它即是常性情绪本身。应当知道，这是通过效果的转喻(kāriyopacāra)而称之为“味”。“与诸情共同运作”、“此等是因相与随相”、“此等是萨埵相与变异相”、“可品味的状态”，是[对偈颂中复合词的]分析。

---

๓๕๔.

354.

---

สิงฺคารหสฺสกรุณา, รุทฺทวีรภยานกา;

พีภจฺฉพฺภุตสนฺตา จ, รสา ฐายีน’นุกฺกมา.

艳情、滑稽、悲悯，暴怒、英勇、惊恐，以及厌恶、奇异、寂静，是依常性次第的诸味。

---

๓๕๔. เตสํ นามวเสน วิภาคมาห ‘‘สิงฺคาเร’’จฺจาทินา. ฐายีนนุกฺกมาติ ‘‘รติหาสา จ โสโก จา’’ติอาทินา วุตฺตานํ ฐายีภาวานํ อนุกฺกมา, ปฏิปาฏิยาติ อตฺโถ.

354. 关于它们的名称差别，以“艳情……”等偈颂进行了解说。“依常性次第”是指如“爱悦、欢笑与悲伤……”等所说的常性情绪，按照顺序排列，也就是依次排列的意思。

---

๓๕๔. รสาวตฺถาสมฺปตฺตรติหาสาทีนํ ฐายีภาวานํ อิทานิ กเมน นามนฺตรํ ทสฺเสติ ‘‘สิงฺคาร’’อิจฺจาทินา. ฐายีนํ เหฏฺฐา วุตฺตานํ รติหาสาทิฐายีภาวานํ อนุกฺกมา ปฏิปาฏิยา สิงฺคารหสฺสกรุณา สิงฺคาโร หสฺโส กรุณา จ รุทฺทวีรภยานกา รุทฺโท วีโร ภยานโก จ พีภจฺฉพฺภุตสนฺตา จ พิภจฺโฉ อพฺภุโต สนฺโต เจติ นว รสา นาม โหนฺตีติ. สิงฺคารรโส หสฺสรโสติอาทินา รสสทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. สิงฺคาโร จ หสฺโส จ กรุณา เจติ จ วิคฺคโห. เสเสสุปิ ลิงฺคสมาสา อิเมเยว. อิเม สิงฺคาราทีนํ รตฺยาทีหิ อนญฺญตฺตา อุปริ รตฺยาทิวิวรเณเยว ญาตพฺพา.

354. 现在，以“艳情……”等偈颂，依次展示已达到味之状态的爱悦、欢笑等常性情绪的别名。如下文所说的爱悦、欢笑等常性情绪，依次有艳情、滑稽、悲悯、暴怒、英勇、惊恐、厌恶、奇异、寂静，这九者被称为“味”。“味”一词应当分别与每一个相结合，如“艳情味”、“滑稽味”等。复合词的分析是“艳情、与滑稽、与悲悯”。其余复合词的性和复合方式也与此相同。由于这些艳情等[味]与爱悦等[常性情绪]并无不同，故应在下文对爱悦等的阐述中去理解它们。

---

๓๕๕.

355.

---

ทุกฺขรูเป’ย’มานนฺโท,กถํ นุ กรุณาทิเก;

สิยา โสตูน’มานนฺโท,โสโก เวสฺสนฺตรสฺส หิ.

此乐在于痛苦相，悲悯等中何能有？听者心中生喜悦，于韦桑达拉实为愁。

---

๓๕๕. โสกาทิรูโปกรุณาทิ กถํ รโส สิยาติ อาห ‘‘ทุกฺเข’’จฺจาทิ. เวสฺสนฺตรสฺส ปุตฺตทารวิโยคา กรุณา โสกรูโป ทุกฺขเมว อโหสิ, สมฺปติ ปน โสตูนํ สพฺภานํ อานนฺโทเยวาติ เอตฺถาธิปฺปาโย.

355. 针对“以忧伤等为形态的悲悯等如何能成为味？”的疑问，[作者]以“于痛苦相……”等偈颂回答。韦桑达拉(Vessantara)因与妻儿分离而生的悲悯，其形态是忧伤，确实只是苦；但如今对所有贤善的听者来说，这却纯然是乐——此即此处的意趣。

---

๓๕๕. เหฏฺฐา [Pg.343] วุตฺตรโส สนฺโตโสว, โสกโกธาทิลกฺขโณ กรุณารุทฺทาทิโก กถํ รโส นาม ภเวยฺยาติ อาสงฺกายมาห ‘‘ทุกฺขรูเป’’อิจฺจาทิ. อยํ อานนฺโท ‘‘สามชฺชิกานมานนฺโท’’ติอาทินา นิทฺทิฏฺโฐ ทุกฺขรูเป ทุกฺขลกฺขเณ กรุณาทิเก กรุณารุทฺทาทิเก วิสเย กถํ ภเวยฺยาติ เจ, เนส โทโส หิ ตเถว เวสฺสนฺตรสฺส โพธิสตฺตสฺส โสโก ปุตฺตทารวิรหโต ชาตโสโก โสตูนํ อิทานิ สุณนฺตานํ สพฺภานํ อานนฺโท สิยา อานนฺทสฺส การณตฺตา การิโยปจาเรน สนฺโตโส นาม ภเวยฺยาติ. วตฺตุโน สามตฺถิยา กรุณารสาทิกํ ปาเปตฺวา ปกาสิยมานสฺส โสกาทิกสฺส ทุกฺขรูเปน ฐิตตฺตา สุณนฺตานํ ปีติ อุปฺปาทิยเตวาติ อธิปฺปาโย. ทุกฺขํ รูปํ สภาโว ยสฺส กรุณาทิโนติ จ, กรุณา อาทิ ยสฺส รุทฺทาทิโนติ จ วากฺยํ.

355. 对于“下文所说的味即是满足，而以忧愁、愤怒等为特征的悲悯、暴怒等，如何能称为味呢？”的疑问，[作者]以“于痛苦相……”等偈颂回答。若问：“如‘会众之乐’等所指的这种乐，在具有痛苦相、痛苦特征的悲悯、暴怒等境界中，如何能存在呢？”（答：）这并无过失。因为，正如菩萨韦桑达拉因与妻儿分离而生的忧愁，对于如今贤善的听者们来说，可以成为一种乐；由于它是乐的因，通过效果的转喻，它也可以被称为满足。其意趣是：凭借讲述者的能力，在达到并显现悲悯味等之后，所表现的忧愁等仍住于痛苦相，因此确实能在听者心中生起喜悦。语句的分析是：“悲悯等，以苦为其相状、自性”，以及“暴怒等，以悲悯为其开端”。

---

ฐายีภาวนิทฺเทส

常情之解释

---

รติฐายีภาว

爱之常情

---

๓๕๖.

356.

---

รมฺมเทสกลากาล-เวสาทิปฏิเสวนา;

ยุวาน’ญฺโญญฺญรตฺตานํ, ปโมโทรติ รุจฺจเต.

悦意处、艺、时与妆，受用此等事物时；青年男女互爱恋，其欢喜即名为“爱”。

---

๓๕๖. สิงฺคาราทโย วิภาคโต ทสฺเสตุมาห ‘‘รมฺเม’’จฺจาทิ. ตตฺถ ‘‘รมฺมเทส’’อิจฺจาทินา อุทฺทีปนวิภาวา ทสฺสิตา. ‘‘ยุวาน’’นฺติ อิมินา อาลมฺพณวิภาโว. อิตฺถี หิ ปุริสสฺส, ปุริโส อิตฺถิยา อาลมฺพณวิภาโว. ปโมโทติ อญฺญมญฺญาภิรมณวเสน อาโมทรูโป.

356. 为了分别解说情爱(siṅgāra)等，作者说了“悦意的”等。其中，以“悦意之地”等显示了激发因(uddīpanavibhāva)；以“青年”显示了所缘因(ālambaṇavibhāva)。诚然，女人是男人的所缘因，男人是女人的所缘因。“欢喜”(pamodo)是因互相愉悦而产生的喜悦。

---

๓๕๖. อิทานิ สิงฺคาราทินามเก เตรตฺยาทิเก กเมน นิทฺทิสติ ‘‘รมฺม’’อิจฺจาทินา. รมฺมเทสกลากาลเวสาทิปฏิเสวนา รมณียนิราวรณสุจิปวิตฺตวาสารหเทโส รมฺมคีติกาทิกลา [Pg.344] รติชนกวสนฺตาทิอนุรูปกาโล มาลาคนฺธาทิ อุปโสภิตกิริยาทิ มนุญฺญเวโส, อาทิสทฺเทน นิทฺทิฏฺฐภาสิตมิหิตาทิเจติ อิเมสํ ทิฏฺฐสุตมุตาทีสุ ทิฏฺฐาทิมตฺตมกตฺวา ปญฺญาย เตน เตนากาเรน ปุนปฺปุนานุภวเนน อญฺโญญฺญรตฺตานํ อญฺญมญฺญํ นิมิตฺตานุพฺยญฺชนสงฺกปฺปวเสนาติรตฺตานํ ยุวานํ ตรุณิตฺถิ ปุริสานํ ปโมโท อภิรมณวเสน สนฺโตโส ปีติ รติ รุจฺจเต รุจฺจนโต ‘‘รตี’’ติ วุจฺจตีติ. อิมสฺมึ ปกฺเข รกาโร สนฺธิโช. เทโส จ กลา จ กาโล จ เวโส เจติ จ, เต อาทโย เยสมิติ จ, รมฺมา จ เต เทส…เป… เวสาทโย เจติ จ, เตสํ ปฏิ ปุนปฺปุนํ เสวนมิติ จ, อญฺโญ จ อญฺโญ เจติ จ, เตสุ รตฺตาติ จ วากฺยํ.

356. 现在，作者以“悦意的”等词，依次指明名为情爱(siṅgāra)等的那些以“爱”(rati)为首者。“受用悦意之地、艺、时节、衣妆等”的含义如下：“悦意之地”是适合居住的、令人愉悦、无障碍、干净、清净的地方。“艺”是悦耳的歌唱等。“时节”是能生起“爱”的春天等相应的时节。“衣妆”是以花环、香料等装饰的、令人愉悦的举止等。以“等”字则指明了言语、微笑等。对于这些所见、所闻、所觉知等，不是仅仅见到而已，而是以智慧通过各种方式反复地体验。“于互相爱恋的青年”是指因彼此的相貌(nimitta)、细节(anubyañjana)和思念(saṅkappa)而极度迷恋的年轻男女。“欢喜”(pamodo)，即因互相愉悦而有的满足(santoso)和喜悦(pīti)，因其令人喜爱(ruccanato)，故称为“爱”(rati)。在此解释中，(pamodorati中的)“ra”音是连声所致。该句的语法分析如下：“处、艺、时与妆”；“以此等为首”；“彼等悦意之处……妆等”；“反复受用”；“彼此”；“于彼等爱着”。

---

๓๕๗.

357.

---

ยุตฺยา ภาวานุภาวา เต,นิพนฺธา โปสยนฺติ นํ;

โสปฺยา’โยควิปฺปโยค-สมฺโภคานํ วสา ติธา.

彼等情态(bhāva)与随相(anubhāva)，以其适宜性被编排后，滋养它(即“爱”)。而它也依不遇、分离与欢会，而有三种之别。

---

๓๕๗. ‘‘ยุตฺยา’’อิจฺจาทิ. เต ยถาวุตฺตา ภาวานุภาวา ยุตฺยา อาลสิยอุคฺคตาชิคุจฺฉาวชฺชิตา เย สงฺกาอุสฺสุกฺกาทโย ภาวา ตํพฺยญฺชกา ตทนุรูปา อนุภาวา จ อโยคาทิเก สิงฺคาเร ยถา ยถา ยุญฺชนฺติ, ตาทิสิยาว ยุตฺติยา นิพนฺธา นํ รตึ สมฺโปสยนฺติ, โสเยวเมวํ โปสิโต สิงฺคาโร นาม รโส สมฺปชฺชเต. โสปิ ติธาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อโยโค นาม ปุพฺเพ อสงฺคตานํ อนุราเคน สงฺคมมิจฺฉนฺตานํ อิตฺถิปุริสานมสงฺคโม. อติสยวิรุฬฺหเปมานมุภินฺนมฺปิ สิเลโส วิปฺปโยโค. พลวกามาเวสวิเสสานํ กามีนํ ทสฺสนาทิสมญฺชนํ สมฺโภโค.

357. “以其适宜性”等：那些如前所述的情态与随相，以其适宜性——即避免懒惰、傲慢、厌恶等，而采用疑虑、渴望等情态，以及能彰显它们且与之相应的随相——在不遇等情爱中被适当地运用。以如此的适宜性被编排后，它们充分滋养那“爱”(rati)；如此被滋养的“爱”，就成就了名为“情爱”(siṅgāra)的味(rasa)。“它也分为三类”是与此相关联的。其中，“不遇”(ayoga)是指先前未曾结合、但因爱慕而渴望结合的男女未能结合。“分离”(vippayoga)是指爱意已极度增长的双方之分离。“欢会”(sambhoga)是指为强烈欲情所驱使的爱者们，因相见等而有的享受。

---

๓๕๗. อิทานิ [Pg.345] รติยา ปุฏฺฐการณํ ปุฏฺฐปโยคญฺจ ทสฺเสติ ‘‘ยุตฺยา’’อิจฺจาทินา. เต ภาวานุภาวา นิทฺทิฏฺฐพฺยภิจารีภาเวสุ รตฺยานุรูปพฺยภิจารีภาโว ตปฺปกาสโก อนุภาโว เจติ อิเม ทฺเว ยุตฺยา เหตุภูตาย อโยควิปฺปโยคสมฺโภคสงฺขตานํ ติณฺณํ สิงฺคารานํ อนุกูลตฺเถน รติยา วิรุทฺธตฺตา อาลสิยอุคฺคชิคุจฺฉาทิเก ปริวชฺเชตฺวา สงฺกาอุสฺสุกฺกาทีนํ รตฺยานุกูลภาวานํ วเสน ยถาโยคํ นิพนฺธา กวีหิ พนฺธา นํ รตึ โปสยนฺติ ยถา ตปฺปกาสเนน ปูเรนฺติ สชฺเชนฺติ, เอวํ สชฺชิโต รติสิงฺคาโร นาม รโส โหติ. โสปิ สามญฺเญน นิทฺทิฏฺฐสิงฺคารรโสปิ อโยควิปฺปโยคสมฺโภคานํ สิงฺคารานํ วสา เภเทน ติธา ภวตีติ. ตตฺถ อโยโค นาม ปุพฺเพ อญฺญมญฺญสงฺคมรหิตานํ อภินวานุราคพเลน สงฺคมํ ปตฺเถนฺตานํ ถีปุมานํ อสงฺคโม. วิปฺปโยโค นาม สงฺคมาติสเยน วิรุฬฺหเปมานํ ถีปุมานํ อญฺญมญฺญวิสิเลโส. สมฺโภโค นาม พลวกามตณฺหาวิเสสวเสน ยุตฺตานํ กามินิกามุกานํ อญฺญมญฺญํ ทสฺสนาทิอสฺสาโท. ภาโว จ อนุภาโว เจติ จ, อโยโค จ วิปฺปโยโค จ สมฺโภโค เจติ จ วากฺยํ.

357. 现在，作者以“以其适宜性”等，说明滋养“爱”(rati)的因缘及其运用。所谓彼等情态与随相，是指在所指明的变易情(byabhicārībhāva)中，那些与“爱”相应的情态，以及能彰显它们的随相。此二者，以适宜性为根本原因，由诗人适当地编排组合：即因有助于不遇、分离、欢会这三种情爱，而依于疑虑、渴望等与“爱”相应的情态；又因与“爱”相违逆，而舍离懒惰、傲慢、厌恶等。如此编排，便能滋养那“爱”，即通过彰显它来使之圆满、庄严。如此被庄严的“爱”，便成为名为“情爱”的味。这被总说为情爱之味的，也依不遇、分离与欢会这三种情爱的差别而分为三类。其中，“不遇”是指先前未曾相会、但因初生的爱恋之力而渴望相会的男女未能相会。“分离”是指因过度相会而爱意增长的男女彼此分离。“欢会”是指为强烈的欲爱所驱使的爱恋中的男女，互相享受相见等之味。“情态与随相”以及“不遇、分离与欢会”，是(对原颂)的分析。

---

อิมมลงฺการํ กโรนฺเตน อาจริยสงฺฆรกฺขิตมหาสามิปาเทน ปน ปรมมธุรสทฺธมฺมามตลุทฺธสุทฺธสนฺตานานํ ตโปธนานํ อญฺญรสาวโพธเน ปโยชนาภาเวปิ โลกิเยสุ เตสุ เตสุ โวหาเรสุ อสมฺโมหตฺถํ สิงฺคาราทินววิธรสานํ ลกฺขณมตฺตสฺเสว ทสฺสิตตฺตา ตทนุรูปลกฺขิยปริคฺคเห อสติ ลกฺขณาวโพธสฺส สุพฺยตฺตาภาวโต วุตฺตลกฺขณาวโพธตฺถํ ตํตํลกฺขณกถนานนฺตรํ ตสฺส ตสฺส ลกฺขิยสฺส มุขมตฺตํ ทสฺเสตพฺพํ โหติ. เหฏฺฐา ‘‘ราคานตพฺภุตสโรชมุขํ ธรายา’’ติอาทินา นิทฺทิฏฺฐสมฺโภคสิงฺคารรสาภาเสเนว หสาภาสาทีนํ อฏฺฐนฺนํ [Pg.346] รสาภาสรูปสฺส ภาวาภาสสฺส, วิภาวาภาสสฺส, อนุภาวาภาสสฺส จ ญาตพฺพตฺตา สิงฺคารรสสฺส ลกฺขิยเมวํ เวทิตพฺพํ.

然而，造此《庄严论》的导师僧护(Saṅgharakkhita)大长老认为：对于那些沉醉于最上甜美正法甘露、心流清净的苦行者来说，了知其他情味虽然并无益处，但为了使他们在各种世俗言谈中不致迷惑，仅揭示了爱欲等九种情味的特征。因为若不把握与特征相应的所相(lakkhiya)，对特征的理解就不会很清晰，所以为了理解所说的特征，在讲述了各个特征之后，应当略微展示其各自的所相。如下文以“rāgānatabbhutasarojamukhaṃ dharāyā”等句所指出的享乐爱欲情味之仿佛，即可了知欢笑之仿佛等其余八种情味之仿佛的形态，以及情态之仿佛、因相之仿佛、随相之仿佛。爱欲情味的所相也应如是了知。

---

คีตสฺสเรน อุปกฑฺฒิย เนตฺตรสฺมิ-พนฺธํ กรํว วิวสญฺจ กรคฺคเหน;

ยา ตาทิเสปิ วินิโยชยิ ทุกฺกเร มํ,เสรนฺทตี อธิคตา วิธินา มยชฺชาติ.

歌声将我引来，眼波把我束缚，又以手相执，令我身不由己；那令我做此难事的塞兰达蒂(Serandatī)，今日我因命运而得到。

---

คีตสฺสเรน หตฺถีนํ คีติกาย ปิยตฺตา คีติกาธนินา อุปกฑฺฒิย อตฺตโน สมีปํ อากฑฺฒิตฺวา เนตฺตรสฺมิพนฺธํ เนตฺตสงฺขาตหตฺถาจริยสฺส รชฺชุนา พนฺธํ กรคฺคเหน หตฺถคฺคาเหน โสณฺฑคฺคหเณน วิวสญฺจ อปคตอิจฺฉาจารํ ปรวสํ กรํ อิว หตฺถํ อิว คีตสฺสเรน อตฺตโน ลีโลเปตคีติกาธนินา อุปกฑฺฒิย อตฺตโน สมีปํ เนตฺวา เนตฺตรสฺมิพนฺธํ อตฺตโน นยนกนฺติยา ปฏิพนฺธํ กรคฺคเหน หตฺถคฺคาเหน วิวสญฺจ อปคตธิตึ มูฬฺหํ มํ ยา กนฺตา ตาทิเสปิ ทุกฺกเร วินิโยชยิ, สา อิรนฺทตี อิรนฺทตี นาม นาคมานวิกา มยา อชฺช วิธินา ภาคฺเยน อธิคตา ลทฺธาติ.

“以歌声”（Gītassarena）：由于大象喜爱歌曲，（捕象人）以动听的歌声将它们引到自己身边；同样地，她以自己优雅动听的歌声将我引到身边。“眼波之束缚”（nettarasmibandhaṃ）是指，如同以名为“引导者”（netta）的驯象师的绳索捆绑；（她）则以自己眼眸的美丽将我束缚。“以手相执”（karaggahena）是指，如同以手抓住象鼻；（她）则以手抓我。“并且无助”（vivasañca）是指，使之失去自主意愿，受他者支配，如同一只手；（她）则使我失去坚守、变得愚痴。“那……驱使我”（yā maṃ viniyojayi），即那可爱的女子，即使在如此困难的情况下也驱使我。“那位伊兰达蒂……我得到”（sā irandatī adhigatā mayā），即那位名叫伊兰达蒂（Irandatī）的龙女，今日我因命运、因福报而得到、获得了她。

---

เอตฺถ คีตสฺสรเนตฺตรสฺมิกรคฺคหสงฺขตาหิ อิมาหิ ปทาวลีหิ อุทฺทีปนวิภาโว ทสฺสิโต. ถิยา ปุริโส จ, ปุริสสฺส ถี จ อาลมฺพณํ โหตีติ ‘‘สา อิรนฺทตี มยา’’ติ อิมินา อารมฺมณวิภาโว ทสฺสิโต. ‘‘อุปกฑฺฒิย พนฺธํ วิวส’’นฺติ อิเมหิ กาเมน อุทฺทีปิตฐายีภาวสงฺขตา รติ ทสฺสิตา. ‘‘ตาทิเสปิ ทุกฺกเร วินิโยชยี’’ติ อิเมหิ อุสฺสาหาทิกา จ ‘‘วิธินา อธิคตา มยชฺชา’’ติ อิเมหิ หริสาทิกา จ พฺยภิจารีภาวา ทสฺสิตา. รติยา วิรุทฺเธ นิพฺเพทอาลสิยอุคฺคตชิคุจฺฉาทิเก พฺยภิจารีภาเว วชฺเชตฺวา วุตฺตปฺปการวิภาวาทิเก ปกาสนฺโต ‘‘คีตสฺสเรเน’’จฺจาทิกา รติปฺปตีติยา อนุรูปํ ปยุตฺตา กวิปฺปโยคา อิธ อนุภาวา นาม โหนฺติ. นาฏกาทิทสฺสนียสตฺเถ อภินโย [Pg.347] อนุภาโว. รมฺมเทสรมฺมกาลรมฺมเวสาทโย ตทภาเว รติยา อนุปฺปชฺชนโต สามตฺถิยา คมฺยา ภวนฺตีติ เอวํ ลกฺขณานุคตลกฺขิยปริคฺคาโห สพฺพตฺถ กาตพฺโพ. เอวํ สติพนฺธตฺถาวโพธกานํ สพฺภานํ อุปฺปชฺชมานายปีติยา การณตฺตา การิโยปจาเรน เอโส พนฺโธ รโส นาม โหตีติ. อุปริปิ เอวเมว.

此处，以由“歌声”、“眼波”、“手执”所构成的这些词句，展示了激发因相（uddīpanavibhāva）。女于男，男于女，互为所缘，故以“那位伊兰达蒂为我所……”一句，展示了所缘因相（ārammaṇavibhāva）。以“引来”、“束缚”、“无助”等句，展示了由爱欲所激发的、名为“爱乐”（rati）的常住情态（ṭhāyībhāva）。以“纵令我作此难事”一句，展示了精进等；以“今日我因命运而得到”一句，展示了欢喜等随增情态（byabhicārībhāva）。舍弃与爱乐相违的厌离、懈怠、极度厌恶等随增情态，而阐明上述因相等，像“以歌声……”等这些为体验爱乐而作的相应诗语，在此即名为随相（anubhāva）。在戏剧等视觉艺术中，表演即是随相。令人愉悦的处所、时节、服饰等，因其阙如则爱乐不生，故可由其作用推知。如此，在一切处皆应依循特征而把握所相。这样，对于了知此作品意义的善人，由于它是所生起的喜悦之因，故以“果”喻“因”，此作品即被称为“情味”（rasa）。以上亦复如是。

---

หสฺสฐายีภาว

笑的常住情态

---

๓๕๘.

358.

---

วิการากติอาทีหิ,อตฺตโน’ถ ปรสฺส วา;

หาโส นิทฺทา สมาลสฺย-มุจฺฉาทิพฺยภิจาริภิ;

ปริโปเส สิยา หสฺโส,ภิยฺโย’ตฺถิปภุตีน โส.

由自身或他人的怪异姿态等（所引发），笑情伴随着睡眠、懒惰、昏厥等随增情状；当得到充分滋养时，便成为笑味，它多见于女性等人。

---

๓๕๘. ‘‘วิกาเร’’จฺจาทิ. วิการากติ เทสวยาทีนํ วิปรีโต เกสพนฺธนาทิ, โส อาทิ เยสํ อญฺญากตฺยาทินจฺจนาทีนํ, เตหิ วิภาเวหิ หาโส เจโตวิกาโส, โสปิ อตฺตโน สมฺพนฺธี วา อถ ปรสฺส สมฺพนฺธี วา, ตตฺถ โย วิภาวสามตฺถิยาเยวาภิพฺยตฺตึ ยาติ, โส อตฺตฏฺโฐ. โย ปน วิภาวทสฺสนา อุปฺปนฺนาปิ ปุริสสฺส คมฺภีรตฺตาทินา ฉาทิโต สมาโน ปุริสนฺตเร หสตฺยาภิพฺยตฺโต, โส ปรฏฺโฐ. โส หาโส นิทฺทาทีหิ พฺยภิจารีหิเยว, อนุภาวปกฺเข อาทิสทฺเทน อกฺขิผนฺทนาทโย คหิตา. ปริโปเส สติ หสฺโส นาม รโส สิยา. โส หสฺโส ภิยฺโย อิตฺถิปภุตีนํ สิยาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ ปภุติสทฺเทน นีจปกตโย สงฺคณฺหนฺติ.

358. 关于“怪异”等。怪异姿态是指与地域、年龄等不相符的发髻等，以及模仿他人姿态、舞蹈等。通过这些激发之相（vibhāva），笑是心识的舒展，它既可能与自身相关，也可能与他人相关。其中，仅凭激发之相的力量便得以显现的，是关乎自身的；而另一种，虽因见到激发之相而生起，却因当事人的庄重等而被掩盖，反而在另一个人身上显现为笑，这是关乎他人的。这种笑确实与睡眠等随增情状（byabhicārī）相伴。在随显情状（anubhāva）方面，“等”字包含了眼睛颤动等。当得到充分滋养时，便成为名为“笑”的味（rasa）。这种笑更多发生在女性等人身上。在此，“等”字包含了品性低劣的人。

---

๓๕๘. อิทานิ หสฺสรสสฺส โปสนาการํ ทสฺเสตุมาห ‘‘วิการ’’อิจฺจาทิ. วิการากติอาทีหิ เทสวโยลิงฺคานํ [Pg.348] วิปรีเตหิ เกสพนฺธคติฏฺฐิติอาทิเกหิ, นจฺจคีตอาทิเกหิ จ ทุวิเธหิ อากติสงฺขเตหิ เหตุภูเตหิ อตฺตโน วา อถ ปรสฺส วา สมฺพนฺธี โส หาโส เจโต วิกาสลกฺขโณ นิทฺทาสมาลสฺยมุจฺฉาทิพฺยภิจาริภิ นิทฺทาสมอาลสฺยมุจฺฉาอกฺขิผนฺทนาทีหิ อนุภาเวหิ สุตสมฺพนฺเธน เตเหว นิทฺทาสมาลสฺยมุจฺฉาสงฺขตพฺยภิจารีหิ กรณภูเตหิ ปริโปเส สติ หสฺโส หสฺโส นาม รโส สิยา, โส หสฺโส ภิยฺโย อิตฺถิปภุตีนํ, นีจปกตีนญฺจ สิยาติ. วิการา จ สา อากติ เจติ จ, โส อาทิ เยสนฺติ จ, นิทฺทา จ สโม จ อาลสฺยญฺจ มุจฺฉา เจติ จ, เต อาทิ เยสํ อกฺขิผนฺทนาทีนํ อนุภาวานนฺติ จ, เต จ พฺยภิจาริโน เจติ จ, อิตฺถี ปภุติ เยสํ นีจปกตีนนฺติ จ วากฺยํ.

358. 现在为了说明笑味（hassarasa）的滋养方式，提到“怪异”等。通过怪异姿态等，即与地域、年龄、性别等相反的发型、步态、站姿等，以及歌舞等，这两种由姿态构成的因，无论是自己的还是他人的，与此相关的笑具有心识舒展的特征。通过睡眠、懒惰、昏厥等随增情状，以及睡眠、懒惰、昏厥、眼睛颤动等随显情状，当这些作为助缘得到充分滋养时，笑便成为名为“笑”的味。这种笑更多发生在女性等人，以及品性低劣的人身上。“怪异”与“姿态”，以及“其等之首”，以及“睡眠、懒惰、昏厥”，以及“其等之首的眼睛颤动等随显情状”，以及“它们是随增情状”，以及“女性等和品性低劣者”，这些都是句子成分。

---

หสฺสปฺปเภท

笑的分类

---

๓๕๙.

359.

---

สิตมิห วิกาสินยนํ,กิญฺจา’ลกฺขิยทิชนฺตุ ตํ หสิตํ;

มธุรสฺสรํ วิหสิตํ,สํสสิโรกมฺปมุปหสิตํ.

于此，眼目舒展为微笑(sita)；牙齿微露为露齿笑(hasita)；声音甜美为轻笑(vihasita)；伴随肩与头的摇动为嘲笑(upahasita)。

---

๓๖๐.

360.

---

อปหสิตํ สญฺชล’กฺขิ,วิกฺขิตฺตงฺคํ ภวตฺย’ติหสิตํ;

ทฺเว ทฺเว หสฺสา กถิตา เจ’สํ,เชฏฺเฐ มชฺเฌ’ธเมปิ จ กมโส.

眼含泪水为哄笑(apahasita)；肢体乱动为狂笑(atihasita)。于此等笑中，每两种依次被说为上等、中等与下等。

---

๓๕๙-๓๖๐. หสฺเส เภทมาห ‘‘สิต’’มิจฺจาทินา. อิห หสฺเส วิกาสีนิ นยนานิ ยสฺส ตํ สิตํ, กิญฺจิ อาลกฺขิยา ทิชา ทนฺตา ยสฺส ตํ หสิตํ. เอวํ มธุโร สโร สทฺโท ยสฺส ตํ วิหสิตํ. อํสสิโรกมฺเปน สห วตฺตมานํ อุปหสิตํ, สห ชเลน อสฺสุนา วตฺตมานานิ อกฺขีนิ [Pg.349] ยสฺส ตํ อปหสิตํ. วิกฺขิตฺตานิ อิโต ตโต ปสาริตานิ องฺคานิ ยสฺส ตํ อติหสิตํ นาม. เอสญฺจ สิตาทีนํ มชฺเฌ ทฺเว ทฺเว หสฺสา อาทิโต ปฏฺฐาย กมโส ยถากฺกเมน เชฏฺเฐ มชฺเฌ อธเมปิ จ กถิตาติ สมฺพนฺโธ. ปุราตเนหีติ วิญฺญายติ.

359-360. 关于笑的分类，（论中）以“微笑”(sita)等词句来解释。于此笑中，其眼目舒展者，是为微笑；其牙齿微露者，是为露齿笑(hasita)；其声音甜美者，是为轻笑(vihasita)；伴随肩与头的摇动者，是为嘲笑(upahasita)；其眼目含泪者，是为哄笑(apahasita)；其肢体散乱、四处伸展者，名为狂笑(atihasita)。于此微笑等笑中，从首至尾，每两种笑依次被说为上等、中等与下等，应如是理解。此乃古人之说，当知。

---

๓๕๙-๓๖๐. อิทานิ หสฺสเภทํ ทสฺเสติ ‘‘สิต’’มิจฺจาทินา. อิห อิมสฺมึ หสฺสวิสเย วิกาสินยนํ วิวฏนยนํ สิตํ นาม. กิญฺจิ อาลกฺขิยทิชํ ตุ กิญฺจิ ทิสฺสมานทนฺตํ, ตํ หสิตํ นาม. มธุรสฺสรํ มธุรนาทํ วิหสิตํ นาม. สํสสิโรกมฺปํ อํสสิโรกมฺปสหิตํ อุปหสิตํ นาม. สชลกฺขิ อสฺสุวิโลจนสหิตํ อปหสิตํ นาม. วิกฺขิตฺตงฺคํ อฏฺฐาเน ปสารณวเสน วิกฺขิตฺตหตฺถปาทาทิอวยววนฺตํ อติหสิตํ นาม ภวติ. เอสํ ฉนฺนํ กมโส กเมน ทฺเว ทฺเว เชฏฺเฐ มชฺเฌ อธเมปิ วิสเย กถิตา ปุราตเนหิ ภาสิตาติ. วิกาสีนิ นยนานิ อสฺเสติ จ, กิญฺจิ อีสกํ อาลกฺขิยา ทิชา ยสฺเสติ จ, มธุโร สโร อสฺเสติ จ, อํโส จ สิโร เจติ จ, อํสสิรโส กมฺโปติ จ, เตน สห วตฺตตีติ จ, สห ชเลน วตฺตมานานิ อกฺขีนิ ยสฺเสติ จ, อนุสฺวราคโม. วิกฺขิตฺตานิ องฺคานิ ยสฺเสติ จ วากฺยํ. สิตหสิตทฺวยํ อุตฺตเม, วิหสิตอุปหสิตทฺวยํ มชฺฌิเม, อปหสิตอติหสิตทฺวยํ อธเม วตฺตเต. เอวํ สิตาทโย อนุรูปวิภาวาทินา ปยุตฺตา อิเม รสา’วตฺถํ ปาปุณนฺตีติ อธิปฺปาโย.

359-360. 现在以“微笑”(sita)等词句来阐明笑的分类。于此笑的范畴中，眼目舒展张开者，名为微笑。牙齿微露，或部分可见者，名为露齿笑(hasita)。声音甜美，音调柔和者，名为轻笑(vihasita)。伴随肩与头的抖动者，名为嘲笑(upahasita)。眼含泪水，目有泪光者，名为哄笑(apahasita)。肢体散乱，因在不当之处伸展而致手足等身体部分散乱者，名为狂笑(atihasita)。古人曾说，此六种笑，按顺序每两种分别归于上等、中等与下等之范畴。其文句分析如下：“其眼目舒展”，“其牙齿微露”，“其声音甜美”，“肩与头”，“肩与头的抖动”，“与之俱起”，“其眼目含泪”，以及“其肢体散乱”。微笑与露齿笑二者行于上等；轻笑与嘲笑二者行于中等；哄笑与狂笑二者行于下等。其意为：如是，微笑等笑，由相应的生因(vibhāva)等而引发，能达至味(rasa)的境地。

---

หสฺสรสสฺส เอวมุทาหรณํ ญาตพฺพํ –

应如是了知笑味(hassarasa)之例——

---

ปูเชสิ กณฺฐมณินา อปิ โย ปสนฺโน,ธมฺเม ปุรา’สมธุรํ วิธุรํ ส หนฺตุํ;

โคเปนฺติยาปิ วจเนน ถิยา สภาวํ;

ภตฺตึ อกาสิ ผรุเส มยิ นาคราชาติ.

昔日于法生信，曾以颈珠作供养，然彼龙王，竟为杀害无与伦比的维杜拉(Vidhura)，因一隐藏其本性之女子的言语，而于我此凶暴者生起敬意。

---

โย [Pg.350] ปุรา ปุพฺเพ ธมฺเม ตสฺส ธมฺมกถเน ปสนฺโน กณฺฐมณินา อปิ อตฺตโน อนคฺฆกณฺฐมณินาปิ ตํ ปูเชสิ, โส นาคราชา สภาวํ อตฺตโน อธิปฺปายํ โคเปนฺติยา อปิ ถิยา วจเนน อิตฺถิยา วจเนน อสมธุรํ ตุลฺยรหิตํ วิธุรํ วิธุรปณฺฑิตํ หนฺตุํ วินาสนตฺถํ ผรุเส จณฺเฑ มยิ ภตฺตึ อกาสีติ. อิห เอกสฺมึเยว วตฺถุนิ นาคราชสฺส ปสาทวธวิธานาทิวิปรีตปฺปวตฺติ อาลมฺพณวิภาโว, ปฐมํ อนคฺฆปิยวตฺถูหิ ปูชิตภาโว จ โพธิสตฺตสฺส อตุลฺยภาโว จ อิตฺถิวจนสฺส สมฺปฏิจฺฉนภาโว จ ตสฺสาธิปฺปายสฺส อญฺญาตภาโว จ ปุณฺณกสฺส จณฺฑภาโว เจติ อิเมหิ สพฺพวจเนหิ อุทฺทีปนวิภาโว ทสฺสิโต. อิเมหิ อุทฺทีปิตฐายีภาวสงฺขโต หาโส วากฺยสามตฺถิยา ปกาสิโต หาสวิโรธินิพฺเพทาทิวชฺชิตา สมาลสิยสนฺโตสอสฺสุเวปถาทิกา พฺยภิจารีภาวา สาตฺติกาภาวา จ เอวํ สามตฺถิเยน ทีปิตา. ตทนุรูปวิภาวาทิปกาสกา ยถาวุตฺตกวิปฺปโยคา อนุภาวา นาม โหนฺติ. หสฺสเภเทน มชฺฌิเม ปุริเส วตฺตพฺพาปิ หสิตอุปหสิตา ทฺเว อิมา ทฏฺฐพฺพา.

“昔日，那位龙王于其法谈生起信解，曾以自己无价的颈珠供养他，然彼龙王，因一隐藏自己意趣之女子的言语，为杀害、灭除无与伦比的维杜拉贤者(Vidhurapaṇḍita)，而于我此凶暴者生起敬意。”于此同一故事(vatthu)中，龙王的信心与杀害之举等相反的行为，是所缘之相(ālambaṇavibhāva)。而最初以无价爱物供养之事、菩萨的无与伦比、对女子之言的听信、其意趣不为人知，以及本那咖(Puṇṇaka)的凶暴，由所有这些言辞所展示的，是激发之相(uddīpanavibhāva)。由这些所激发的、名为常住情态(ṭhāyībhāva)的笑，通过文句的力量得以彰显。而舍离了与笑相违的厌离(nibbedā)等的懈怠、满足、泪水、颤抖等随增情态(byabhicārībhāva)与自性情态(sāttikābhāva)，也如是藉由（文句的）力量得以阐明。与此相应的、能彰显生因(vibhāva)等的、如前所述的（诗人的）运用，名为随显情态(anubhāva)。依笑的分类，于中等之人，当见此露齿笑与嘲笑二者。

---

กรุณาฐายีภาว

悲悯的稳定心境

---

๓๖๑.

361.

---

โสกรูโป ตุ กรุโณ-นิฏฺฐปตฺติฏฺฐนาสโต;

ตตฺถา’นุภาวา รุทิต-ปลยตฺถมฺภกาทโย;

วิสาทาลสฺยมรณ-จินฺตาที พฺยภิจาริโน.

悲悯味以忧愁为形相，它源于遭遇不如意事与失去如意事。于此，啼哭、昏厥、僵直等是其外在表现；沮丧、懈怠、念死、忧虑等是其随行情感。

---

๓๖๑. ‘‘โสเก’’จฺจาทิ. อนิฏฺฐสฺส ปุตฺตวิโยคาทิโน เทสนิกฺกฑฺฒนาทิโน ปตฺติ จ อิฏฺฐสฺส ธมฺมสฺส, ธนาทิโน วา นาโส จ ตโต วิภาวภูเตหิ สมฺปนฺโน โสกรูโป [Pg.351] โสกสภาโว ตุ กรุโณ รโส นาม. ตตฺถ อุตฺตมานํ โสโก ปุตฺตวิโยคาทิอนิฏฺฐุปฺปตฺติโต, ธมฺมาทิอิฏฺฐนาสโต จ ชายเต. นีจานํ ตุ เทสนิกฺกฑฺฒนาทิอนิฏฺฐุปฺปตฺติโต, ธนาทิอิฏฺฐนาสโต จ, ปเรสํ ธนาทินาสโต ตุ อุตฺตมสฺเสว มหาการุณิกตฺตา, เสสํ สุโพธํ. อนุภาโว ปเนตฺถ ยโถจิตฺยํ นิรูปยิตพฺโพ.

361. “忧愁”等等。由作为激发因素(vibhāva)的不如意事的发生，如与儿子分离、被逐出国土等，以及如意之物的失去，如德法、财富等，所产生的忧愁之相、忧愁之性，即名为悲悯味(karuṇa rasa)。其中，上等人的忧愁，产生于与儿子分离等不如意事的发生，以及失去德法等如意之物；而下等人的忧愁，则产生于被逐出国土等不如意事的发生，以及失去财富等如意之物。至于因他人失去财富等而生起忧愁，则唯有上等人才会，因其具有大悲心。其余的容易理解。于此，其外在表现(anubhāva)应视情况合宜地予以考察。

---

๓๖๑. อิทานิ กรุณารสโปสนกฺกมํ ทสฺเสติ ‘‘โสก’’อิจฺจาทินา. อนิฏฺฐปฺปตฺติฏฺฐนาสโต ปุตฺตวิโยคาทิโน, เทสจาคาทิโน วา อนิฏฺฐสฺส อุปฺปตฺติ จ สีลาทิโน, ธนาทิโน วา อิฏฺฐสฺส กนฺติวตฺถุโน วินาโส จาติ อิเมหิ อาลมฺพณวิภาเวหิ กรณภูเตหิ อุปฺปนฺโน โสกรูโป ตุ โสกสภาโว ปน กรุโณ กรุณารโส นาม โหติ. ตตฺถ กรุณารเส รุทิตปลยตฺถมฺภกาทโย รุทิโต ปลโย ถมฺโภติอาทโย อนุภาวา นาม ภวนฺตีติ. ถมฺภาทีนํ สรูโป เหฏฺฐา วุตฺโตว. วิสาทอาลสฺยมรณจินฺตาทโย พฺยภิจาริโน ตสฺมึเยว พฺยภิจาริโน ภวนฺติ. อิห ปุตฺตวิโยคาทิอนิฏฺฐปฺปตฺติยา จ สีลธมฺมาทิอิฏฺฐนาสเนน จ อุตฺตมานํ โสโก อุปฺปชฺชติ, เทสจาคาทิอนิฏฺฐปฺปตฺติยา จ ธนาทิอิฏฺฐนาสเนน จ นีจานํ. อญฺเญสํ ธนาทิวินาสเนน ปน มหากรุณิกตฺตา อุตฺตมสฺเสว อุปฺปชฺชติ. ตสฺมึ วิสเย โส โสโก เสสานํ นุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ยถารหํ ปโยโค กาตพฺโพ. โสกสฺส รูโป สภาโวติ จ, อนิฏฺฐสฺส ปตฺตีติ จ, อิฏฺฐสฺส นาโสติ จ, อนิฏฺฐปฺปตฺติ จ อิฏฺฐนาโส เจติ จ, รุทิตญฺจ ปลโย จ ถมฺภโก เจติ จ, เต อาทิ เยสมิติ จ, วิสาโท จ อาลสฺยญฺจ มรณญฺจ จินฺตา เจติ จ, ตา อาทิ เยสมิติ จ วากฺยํ. อิมสฺส กรุณารสสฺส ลกฺขิยเมวํ ทฏฺฐพฺพํ –

361. 现在，以“忧愁”等偈颂来阐明培养悲悯味(karuṇā-rasa)的次第。由作为成因的所缘激发因素(ālambana-vibhāva)——即遭遇与儿子分离或舍弃国土等不如意事，以及失去戒德或财富等可爱之物——所产生的忧愁之相、忧愁之性，即是所谓的悲悯味。于此悲悯味中，啼哭、昏厥、僵直等，被称为外在表现(anubhāva)。僵直等的形态，已在前面说过。沮丧、懈怠、念死、忧虑等，在此即是随行情感(byabhicārībhāva)。在此，上等人的忧愁，由遭遇与儿子分离等不如意事及失去戒德等如意之物而生起；下等人的忧愁，则由舍弃国土等不如意事及失去财富等如意之物而生起。至于因他人失去财富等而生起的忧愁，则唯有上等人才会，因其具有大悲心。在此情况下，那样的忧愁不会为其他人所生起。因此，应当作合宜的运用。(此偈颂中复合词的)分析句是：“忧愁的形相与本质”(sokassa rūpo sabhāvo)；“不如意事的遭遇”(aniṭṭhassa patti)；“如意之物的失去”(iṭṭhassa nāso)；“不如意事的遭遇与如意之物的失去”(aniṭṭhappatti ca iṭṭhanāso)；“啼哭、昏厥与僵直”(ruditañca palayo ca thambhako)；“彼等以此为始”(te ādi yesaṃ)；“沮丧、懈怠、死亡与忧虑”(visādo ca ālasyañca maraṇañca cintā)；“彼等以此为始”(tā ādi yesaṃ)。此悲悯味的范例当如是见：

---

อากฑฺฒิเต’กสตราชปุรกฺขโต [Pg.352] โย,ธมฺเมน อาสนมลํกุรุเต ชิโนว;

โส อสฺสวาลมวลมฺพิย ทานิ นีโต,ยกฺเขน โลกติลโก กุรุเต กิเมโกติ.

那位由一百零一位国王所拥戴，如佛陀一般以法庄严其座位，作为世间顶饰的他，如今被夜叉(yakkha)拖拽，攀着马尾被带走，孤身一人，他将如何是好？

---

โย เอกสตราชปุรกฺขโต ราชูนํ เอกสเตน ปริวาริโต ชิโน อิว พุทฺโธ อิว ธมฺเมน มธุรธมฺมกถเนน อาสนํ ธมฺมาสนํ อลํกุรุเต สชฺเชติ, โลกติลโก โลกสฺส ปิยตาย ติลกาลงฺการภูโต โส วิธุรปณฺฑิโต ยกฺเขน ปุณฺณเกน อากฑฺฒิโต หุตฺวา นีโต อสฺสวาลํ อวลมฺพิย อิทานิ เอโก กึ กุรุเตติ. อิหานีโตติ ทสฺสิตปิยวตฺถุวิโยโค โสกสฺส อาลมฺพณวิภาโว โหติ. ‘‘อากฑฺฒิเตกสตราเช’’จฺจาทินา สกเลน วากฺเยน อุทฺทีปนวิภาโว ทสฺสิโต, อุทฺทีปิตโสกสงฺขาตฐายีภาโว จ วิสาทาลสฺยจินฺตาทิโก พฺยภิจารีภาโว จ รุทิตปลยถมฺภกาทิกา วิภาวาทิโพธกอนุภาวา จ วากฺยสามตฺถิเยน ทีปิตา โหนฺติ.

“那位由一百零一位国王所拥戴”，意即被一百零一位国王所围绕；“如佛陀一般”，即如觉者一般；“以法庄严其座位”，即以甜美的说法庄严法座；“作为世间顶饰”，即因世人喜爱而成为顶饰庄严；“他”，即那位维杜罗智者(Vidhurapaṇḍita)，“被夜叉(yakkha)本那咖(Puṇṇaka)拖拽，攀着马尾被带走，如今孤身一人，他将如何是好？”。于此，“被带走”显示了与可爱之物的分离，这是忧愁的所缘激发因素(ālambana-vibhāva)。以“被拖拽”等整个句子，则显示了助缘激发因素(uddīpana-vibhāva)。而已被激发的、名为“忧愁”的稳定心境(ṭhāyībhāva)，沮丧、懈怠、忧虑等随行情感(byabhicārībhāva)，以及啼哭、昏厥、僵直等能令了知激发因素等的外在表现(anubhāva)，也都藉由句子的力量而得以阐明。

---

รุทฺทฐายีภาว

暴怒情状

---

๓๖๒.

362.

---

โกโธ มจฺฉริยาทีหิ, โปเส ตาสมทาทิภิ;

นยนารุณตาทีหิ, รุทฺโท นาม รโส ภเว.

愤怒由悭吝等而起；于人，由怖畏、傲慢等，以及眼红等（表现），生起名为“暴怒”之味。

---

๓๖๒. ‘‘โกโธ’’อิจฺจาทิ, สุโพธํ. เอตฺถ ปฐเมน อาทิสทฺเทน อวิกฺเขปอุปหาสาทโย วิภาวา คหิตา, ทุติเยน อุคฺคสมฺภมาทโย พฺยภิจาริโน, ตติเยน ภูกุฏิปุรณโอฏฺฐนิปฺปีฬนาทโย อนุภาวา.

362. “愤怒”等句，容易理解。于此，第一个‘等’字含摄了不散乱、嘲弄等激发因（vibhāva）；第二个含摄了凶猛、惊慌等随行心所（byabhicārino）；第三个则含摄了皱眉、紧压嘴唇等相应表现（anubhāva）。

---

๓๖๒. อิทานิ รุทฺทรสสฺส โปสนกฺกมํ ทสฺเสติ ‘‘โกโธ’’อิจฺจาทินา. โกโธ มจฺฉริยาทีหิ มจฺฉริยอวิกฺเขปอุปหาสาทีหิ อาลมฺพณาทีหิ วิภาเวหิ จ เหตุภูเตหิ ตาสมทาทีหิ ตาสมทอุคฺคตสมฺภมาทีหิ พฺยภิจารีภาเวหิ [Pg.353] จ นยนารุณตาทีหิ เนตฺตรตฺตสุภงฺคโอฏฺฐปีฬนาทีหิ อนุภาเวหิ จ กรณภูเตหิ โปเส สติ รุทฺโท นาม รโส ภเวติ. มจฺฉริยํ อาทิ เยสนฺติ จ, ตาโส จ มโท เจติ จ, เต อาทิ เยสมิติ จ, นยนานิ จ ตานิ อรุณานิ จาติ จ, เตสํ ภาโวติ จ, สา อาทิ เยสมิติ จ วากฺยํ.

362. 现在，以“愤怒”等句说明暴怒之味（ruddarasa）的培育过程。当于人，有作为原因的所缘等激发因，如悭吝、不散乱、嘲笑等；有随行心所，如怖畏、傲慢、凶猛、惊慌等；以及有作为工具的相应表现，如眼红、皱眉、紧压嘴唇等时，便有名为“暴怒”之味生起。句中“悭吝等”、“怖畏、傲慢等”、“眼红等”等复合词的构成如是。

---

รุทฺทรสสฺส อุทาหรณเมวํ ทฏฺฐพฺพํ –

暴怒之味的例子应如是观——

---

ยกฺเขน โภ อธิคโตสิ มนุสฺสภกฺเข,นา’สฺสสฺส วาล’มวลมฺพ ปุรํ อเวกฺข;

เวรมฺภวาตมุขจุณฺณิตสพฺพคตฺโต,มจฺโจ กถํ ปุนปิ ปสฺสติ ชีวโลกนฺติ.

（夜叉说：）“喂！你已被食人夜叉抓住！别再抓着马尾了，看看你的城邦吧！一个凡人，全身被韦蓝婆风（Verambhavāta）迎面吹为齑粉，如何能再见这有情世界？”

---

โภ มนุสฺสภกฺเขน ยกฺเขน อธิคโตสิ คหิโต อสิ, อสฺสสฺส วาลมวลมฺพ วาลธึ คเหตฺวา อิทาเนว ปุรํ อเวกฺข ตุยฺหํ นครํ โอโลเกหิ, ตเถว หิ เวรมฺภวาตมุขจุณฺณิตสพฺพคตฺโต เวรมฺภวาตสฺส อภิมุขิจุณฺณิตสกลสรีโร มจฺโจ มนุสฺโส ชีวโลกํ สตฺตโลกํ ปุนปิ กถํ ปสฺสตีติ. อิห มจฺฉริยาทิวิภาวา จ โกธาทิสงฺขาโต ฐายีภาโว จ วากฺยสามตฺถิยา ทีปิตา โหนฺติ, อปรทฺเธน ตาสมทอุคฺคตาทิพฺยภิจารีภาวา วิภาวิตา โหนฺติ. สมุทาเยน นยนารุณตาทโย อนุภาวา สูจิตา โหนฺติ.

（此偈颂义为：）“喂！你已被食人夜叉抓住、逮住了。”“别抓着马尾了”，（意思是）别执着于马尾了；“看看你的城邦吧”，（意思是）看看你的城市吧。同样，“全身被韦蓝婆风迎面吹为齑粉”，即整个身体被韦蓝婆风迎面吹为齑粉。“凡人”即是人类。“如何能再见有情世界？”即有情众生的世界。于此，悭吝等激发因与名为愤怒等的常住情状，由句子的力量而得以彰显；通过犯错者，怖畏、傲慢、凶猛等随行心所得以显现；总体而言，眼红等相应表现也受到了暗示。

---

วีรฐายีภาว

勇健情状

---

๓๖๓.

363.

---

ปตาปวิกฺกมาทีหุ-สฺสาโห วิโรติ สญฺญิโต;

รณทานทยาโยคา, วีโร’ยํ ติวิโธ ภเว;

เตวา’นุภาวา ธิติม-ตฺยาทโย พฺยภิจาริโน.

由威德、勇力等所生之热忱，名为“勇健”。因战斗、布施、慈悲之行，此勇健分为三类。此三行即是其相应表现，而坚毅、智慧等为随行心所。

---

๓๖๓. ‘‘ปตาปิ’’จฺจาทิ. ปตาโป สตฺตุสนฺตาปการี เตโช, วิกฺกโม ปรมณฺฑลกฺกมนฺตํ, เต อาทโย เยสํ พลาวิกฺเขปาทีนํ [Pg.354] ปฏิปุคฺคลคตานํ วิภาวานํ, เตหิ ชาโต อุสฺสาโห รสตฺตมาปนฺโน วีโร รโสติ สญฺญิโต, อยํ วีโร รณทานทยาโยคา ติวิโธ ภเว ยุทฺธวีโร ทานวีโร ทยาวีโรติ, เต ยุทฺธกรณาทโย เอว ตตฺถ อนุภาวา ภวนฺติ. ธิติมติอุคฺคตาทโย พฺยภิจาริโน ภวนฺตีติ.

363. “威德”等句。威德（patāpa）是折磨敌人的热力，勇力（vikkama）是侵入他国。此等为力量、不散乱等属于个人之激发因（vibhāva）的开端。由彼等所生之热忱，在达到“味”（rasa）的状态时，即名为“勇健味”。此勇健味，因与战斗、布施、慈悲相应，而有三种，即战斗勇士、布施勇士与慈悲勇士。彼等战斗等行为，即是其相应表现（anubhāva）。坚毅、智慧、高昂等，则为随行心所（byabhicārino）。

---

๓๖๓. อิทานิ วีรรสเภทํ, โปสนกฺกมญฺจ ทสฺเสติ ‘‘ปตาป’’อิจฺจาทินา. ปตาปวิกฺกมาทีหิ อญฺญราชูนํ ทณฺฑชเตชสงฺขตปตาโป, เตสเมว ปรมณฺฑลกฺกมนสงฺขาตวิกฺกโม ผลเภโท เจติอาทีหิ อุปฺปนฺโน อุสฺสาโห วีโรติ วีรรโสติ สญฺญิโต กวีหิ ญาโต, อยํ วีรรโส รณทานทยาโยคา ยุทฺธจาคกรุณาโยเคน เหตุภูเตน ติวิโธ ภเว. เต เอว รณทานทยา เอว อิมา อนุภาวา นาม โหนฺติ. ธิติมตฺยาทโย ธิติมติอุคฺคตคพฺพาทโย พฺยภิจาริโน ภาวา โหนฺตีติ. ยุทฺธวีรทานวีรทยาวีรวเสน วีรรโส ติวิโธ โหติ. ปตาโป จ วิกฺกโม เจติ จ, เต อาทิ เยสมิติ จ, รโณ จ ทานญฺจ ทยา เจติ จ, ตาหิ โยโคติ จ, ตโย วิธา ปการา อสฺสาติ จ, ธิติ จ มติ เจติ จ, ตา อาทิ เยสมิติ จ วากฺยํ.

363. 现在，以“威德”等句来阐明勇健味的差别及其培育过程。由威德、勇力等（激发），所谓“威德”，即指惩罚其他国王而生的热力；所谓“勇力”，即指侵入他国领土的行动；以及由果报差别等所生起的热忱，为诗人所知，名为“勇健”或“勇健味”。此勇健味，以战斗、布施、慈悲为因，而有三种。此战斗、布施、慈悲即是其相应表现。坚毅、智慧、高昂、骄傲等，是随行心所。以战斗勇士、布施勇士、慈悲勇士故，勇健味有三种。句中复合词分析如下：“威德与勇力等”；“战斗、布施与慈悲，与之相应”；“其有三类别”；“坚毅与智慧等”。

---

วีรรสสฺส อุทาหรณเมวํ ทฏฺฐพฺพํ –

勇健味的例子应如是观——

---

วิญฺญาเปตฺวา กุเวรํ สุมหติ-มปิ เจ’โกวกุมฺภณฺฑเสนํ,อุตฺตาเสตฺวา คเหตฺวา มณิรตนวรํลกฺขมาธาย ชูเต;

เชตฺวา โกรพฺยราชํ สจิวรตน-มุทฺธจฺจ รญฺญํ สตมฺหา,เอตฺถาเนตฺวา’ทิยิสฺสํ สุยุวติรตนํโก มเม’ตฺถ’ตฺถิ ภาโรติ.

“告知毗沙门天（Kuvera），独自震慑庞大鸠盘荼（kumbhaṇḍa）军；夺取最胜宝珠，赌局中以十万为注；战胜俱卢（Korabya）国王，从百王中夺取宰相宝；将那美好的玉女宝带到此处，我将占有。于此，我何有负担？”

---

กุเวรํ [Pg.355] เวสฺสวณมหาราชํ วิญฺญาเปตฺวา โพเธตฺวา สุมหติมปิ กุมฺภณฺฑเสนํ อติมหนฺตึ กุมฺภณฺฑเสนํ เอโกว อุตฺตาเสตฺวา ภยํ ชเนตฺวา มณิรตนวรํ คเหตฺวา ชูเต อกฺขกีฬายํ ลกฺขํ อาธาย ฐเปตฺวา โกรพฺยราชํ เชตฺวา รญฺญํ สตมฺหา ราชสมฺพนฺธินา สเตน สจิวรตนํ อมจฺจรตนํ อุทฺธจฺจ อุทฺธริตฺวา เอตฺถาเนตฺวา สุยุวติรตนํ โสภนอิตฺถิรตนํ อาทิยิสฺสํ คณฺหิสฺสามิ, เอตฺถ ยถาวุตฺเตสุ มม โก ภาโร อตฺถีติ. เอตฺถ ‘‘โก มเมตฺถตฺถิ ภาโร’’ติ อิมินา อุสฺสาหสงฺขาโต ฐายีภาโว ปกาสิโต. เอตสฺส อุปฺปตฺติอุทฺทีปเนสุ การณภูตสฺส อิตฺถิรตนสฺส อาทานขฺยาตนาคราชคตปตาปวิกฺกมาทิวิภาโว จ, ตํตํรูปปฺปกาสกกวิวจนสงฺขาตานุภาโว จ ‘‘วิญฺญาเปตฺวา’’อิจฺจาทินา วากฺยสามตฺถิเยน ปฏิปาทนียา โหนฺติ. ‘‘สุมหติมปิ กุมฺภณฺฑเสนํ เอโก’’ติ จ, ‘‘รญฺญํ สตมฺหา สจิวรตนมุทฺธจฺจา’’ติ จ อิเมหิ ธิติอุคฺคตคพฺพาทโย จ, ‘‘วิญฺญาเปตฺวา กุเวร’’นฺติ จ, ‘‘อุตฺตาเสตฺวา โกรพฺยราช’’นฺติ จ, ‘‘เอตฺถาเนตฺวา อิจฺจาทโย’’ติ จ อิเมหิ มตฺยาทโย จ พฺยภิจาริโน ภาวา วิภาวิตา โหนฺติ. อิเมหิ วิภาวานุภาวพฺยภิจารีภาเวหิ ยุทฺธวีรรโส โปสิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อิมินาเยว นเยน ทานวีราทโย วิญฺญาตพฺพา.

向毗沙门天（Kuvera/Vessavaṇa）大王禀明后，即使是极其庞大的鸠盘荼（kumbhaṇḍa）军队，我也能独自一人震慑，使其产生恐惧。夺取最上等的摩尼宝，在掷骰子游戏中以十万为赌注，战胜俱卢（Korabya）王。从百王中强行夺取谋臣宝与大臣宝，将那美好的青年女宝、绝色的美女宝带到这里，我将占有她们。在这些事情中，我有什么负担呢？”于此，“我何有负担？”这句话彰显了名为“热忱”（ussāha）的常住情状（ṭhāyībhāva）。其激发因（vibhāva），即为夺取玉女宝而在与著名的那伽王相关之事上所展现的威德、勇力等；其相应表现（anubhāva），即揭示了种种形态的诗人话语本身。此二者皆由“禀告”等句子的力量而得以阐明。由“独自一人（面对）极其庞大的鸠盘荼军队”及“从百王中强行夺取谋臣宝”等句，显现了坚毅、高昂、骄傲等随行心所（byabhicārībhāva）；由“禀告毗沙门天”、“震慑俱卢王”及“带到此处”等句，则显现了智慧等随行心所。应见此战斗勇健味（yuddhavīrarasa）乃由这些激发因、相应表现与随行心所而培育。布施勇健（dānavīra）等也应循此理而知。

---

ภยฐายีภาว

怖畏常住情

---

๓๖๔.

364.

---

วิการิสนสตฺตาทิ-ภยุกฺกํโส ภยานโก;

เสทาทโย’นุภาเว’ตฺถ,ตาสาที พฺยภิจาริโน.

由变异之声、有情等，怖畏之增盛成恐怖味；于此，汗出等为随感，惊恐等为不定情。

---

๓๖๔. ‘‘วิการิ’’จฺจาทิ. วิการิ อสภาวปฺปวตฺโต วิรุทฺโธ สโน สทฺโท สตฺโต จ, เต อาทโย เยสํ สุญฺญารญฺญาทีนํ [Pg.356] อิตฺถินีจปฺปกติสมฺภวนฺตานํ, วิภาวานํ, คุรุอาทีนํ วา อุตฺตมานํ, เตหิ ชาตสฺส ภยสฺส, กิตฺติมสฺส วา อุกฺกํโส ภยานโก นาม รโส. เอตฺถ เสทกมฺปนปาทจลนาทโย อนุภาวา, ตาสาทโย พฺยภิจาริโน.

364. “变异”等者。变异(vikāri)指非自然而起、相违的声音或有情，彼等为空闲林等，或由女性、低劣本性者，或由尊长等殊胜者所生之生因(vibhāva)的开端。由彼等所生起之怖畏，或人为造成之怖畏的增盛，即名为恐怖味(bhayānakarasa)。于此，汗出、颤抖、脚步不稳等为随感(anubhāva)，惊恐等为不定情(byabhicārībhāva)。

---

๓๖๔. อิทานิ ภยานกรสสฺส โปสนกฺกมํ ทสฺเสติ ‘‘วิการิ’’จฺจาทินา. วิการิสนสตฺตาทิภยุกฺกํโส ปกติวิรเหน วิการวนฺเตหิ วิรุทฺเธหิ อสนิสทฺทาทิสทฺเทหิ, รกฺขสาทิสตฺเตหิ วา วิภาเวหิ เหตุภูเตหิ สญฺชาโต สาภาวิโก, กิตฺติโม วา ภยปฏิพนฺโธ อุกฺกํโส ภยานกรโส นาม โหติ. เอตฺถ ภยานกรสวิสเย เสทาทโย ทาหสรีรกมฺปนาทโย อนุภาวา กายิกวาจสิกปฺปโยคสงฺขตา อนุภาวา โหนฺติ. ตาสาที พฺยภิจาริโน ตาสสงฺกาทโย อิห พฺยภิจารีภาวา โหนฺตีติ. สโน จ สตฺโต เจติ จ, วิกาโร เอเตสํ อตฺถีติ จ, วิการิโน จ เต สนสตฺตา เจติ จ, เต อาทโย เยสํ สุญฺญารญฺญาทีนมิติ จ, เตหิ ชาตํ ภยมิติ จ, มชฺเฌ ปทโลโป, ตสฺส อุกฺกํโสติ จ, เสโท อาทิ เยสํ กมฺปนาทีนมิติ จ, ตาโส อาทิ เยสํ สงฺกาทีนมิติ จ วากฺยํ. อิตฺถินีจปฺปกติกานํ ภยเหตุ วิการิสนสตฺตาทิ, อุตฺตมานํ คุรุอาทิ.

364. 现在以“变异”等词来显示恐怖味(bhayānakarasa)的培养方式。由变异之声、有情等所致的怖畏增盛：由于违背常态，由变异的、相违的雷声等声音，或由罗刹(rakkhasa)等有情作为原因的生因(vibhāva)，所生起的自然的或人为的、与怖畏相关的增盛，即名为恐怖味。在此恐怖味的范畴中，汗出、灼热、身体颤抖等，被称为身与语的运用，是为随感(anubhāva)。惊恐等为不定情：在此，惊恐、疑虑等是为不定情(byabhicārībhāva)。（以下为逐字释义：）“声与有情”；“它们有变异”；“彼变异之声与有情”；“它们是空闲林等的开端”；“由它们所生的怖畏”；中间有词的省略；“它的增盛”；“汗是颤抖等的开端”；“惊恐是疑虑等的开端”——这是句子的分析。对于女性及低劣本性者，怖畏之因是变异之声、有情等；对于殊胜者，则是尊长等。

---

เอตฺถ ลกฺขิยเมวํ เวทิตพฺพํ –

在此，例子应当这样理解——

---

ยํ ทิฏฺฐิสตฺถปตเนน ปริปฺผุรนฺตี,กุมฺภณฺฑรกฺขสจมู คมิตา สมนฺตา;

อาจกฺกวาฬนค’มสฺสคตํ ปุรีว,โภโต มุหุํ มุหุ’มปสฺสิ ส ปุณฺณโก’หนฺติ.

因见解之器落下而颤抖，鸠盘荼(Kumbhaṇḍa)罗刹(rakkhasa)军四处溃散，远至铁围山(Cakkavāḷanaga)；尊者骑于马上，我本那咖(Puṇṇaka)屡屡见此，犹如见城。

---

ทิฏฺฐิสตฺถปตเนน ทิฏฺฐิสลฺลสมฺปาตเนน ปริปฺผุรนฺตี กมฺปมานา สมนฺตา ปริสมนฺตโต อาจกฺกวาฬนคํ จกฺกวาฬปพฺพตาวธิ คมิตา ปลาปิตา กุมฺภณฺฑรกฺขสจมู กุมฺภณฺฑรกฺขสานํ [Pg.357] เสนา ยํ อสฺสคตํ อสฺสปิฏฺเฐ นิสินฺนกํ โภโต ภวตํ ตุมฺหากํ ปุรี อิว ปุริยา ทสฺสนมิว มุหุํ มุหุํ อปสฺสิ ขเณ ขเณ อปสฺสิตฺถ, โส อหํ ปุณฺณโก นาม ยกฺโขติ. เอตฺถ ‘‘ทิฏฺฐิสตฺถปตเนนา’’ติ ทิฏฺฐิสตฺถาโรปเนน จ ‘‘ส ปุณฺณโก อห’’นฺติ อิมินา จ ภยชนนสฺส เหตุภูตวิรุทฺธสตฺตสงฺขาตา วิภาวา นิทฺทิฏฺฐา, ‘‘มุหุํ มุหุ’มปสฺสี’’ติ รสาวตฺถสมฺปตฺตภยุกฺกํสสงฺขโต ฐายีภาโว วิภาวิโต, ‘‘กุมฺภณฺฑรกฺขสจมู คมิตา สมนฺตา อาจกฺกวาฬนค’’นฺติ ตาสสงฺกาทิกา พฺยภิจาริโน ภาวา โชติตา. ‘‘ปริปฺผุรนฺตี’’ติ เสทกมฺปาทโย อนุภาวา ทสฺสิตา โหนฺติ.

`因见解之器落下(diṭṭhisatthapatanena)`即`因见解之箭刺入(diṭṭhisallasampātanena)`，`颤动(paripphurantī)`即`战栗(kampamānā)`，`鸠盘荼(kumbhaṇḍa)罗刹军(rakkhasacamū)`即`鸠盘荼罗刹之军队(kumbhaṇḍarakkhasānaṃ senā)`，`四处(samantā)`即`周遍(parisamantato)`，`被驱散(gamitā)`即`被逐逃(palāpitā)`，`直至铁围山(ācakkavāḷanagaṃ)`即`以铁围山为界(cakkavāḷapabbatāvadhi)`。`骑于马上者(assagataṃ)`即`坐于马背者(assapiṭṭhe nisinnakaṃ)`，`尊者(bhoto)`即`汝等(bhavataṃ tumhākaṃ)`，`如城(purī iva)`即`如见城(puriyā dassanamiva)`，`我屡屡见(muhuṃ muhuṃ apassi)`即`[汝等]刹那刹那见(khaṇe khaṇe apassittha)`，`我乃彼本那咖(so ahaṃ puṇṇako)`即`名为本那咖(Puṇṇaka)之夜叉(yakkha)`。于此，通过“因见解之器落下”，即通过施加见解之器，以及通过“我乃彼本那咖”，指出了作为怖畏生起之因的敌对有情，此即生因(vibhāva)。通过“我屡屡见”，阐明了已达味境之怖畏增盛的常住情(ṭhāyībhāva)。通过“鸠盘荼罗刹军四处被驱散至铁围山”，阐明了惊恐、疑虑等不定情(byabhicārino bhāvā)。通过“颤动”，显示了汗出、战栗等随感(anubhāva)。

---

ชิคุจฺฉาฐายีภาว

厌恶常情

---

๓๖๕.

365.

---

ชิคุจฺฉา รุธิราทีหิ,ปูตฺยาทีหิ วิราคโต;

พีภจฺโฉ โขภนุ’พฺเพคี,กเมน กรุณายุโต;

นาสาวิกุนนาทีหิ,สงฺกาทีหิ’สฺส โปสนํ.

由血与腐物等，以及由离染，生起厌恶；厌恶味(bībhaccha)渐成扰动、惊怖，并伴随悲悯；通过皱鼻等，以及怖畏等，它得到滋养。

---

๓๖๕. ‘‘ชิคุจฺฉา’’อิจฺจาทิ. รุธิรนฺตาทีหิ ปูติกิมิอาทีหิ วิราคโต จ ชาตา ชิคุจฺฉา ครหา กเมน โขภโน อุพฺเพคี กรุณายุโต จ พีภจฺโฉ ภวติ, นาสาวิกุนนมุขจฺฉทนาทีหิ อนุภาเวหิ, สงฺกาเวคาทีหิ พฺยภิจารีหิ จ อสฺส โปสนํ ภวตีติ.

365. “厌恶”等句。由血、内脏等，腐烂的蛆虫等，以及由离染而生起的厌恶与谴责，逐渐成为扰动、惊怖并伴随悲悯的厌恶味(bībhaccha)。通过皱鼻、掩面等外在表现(anubhāva)，以及通过怖畏、激动等随伴情(byabhicārī)，它得到滋养。

---

๓๖๕. อิทานิ พีภจฺฉรสสฺส โปสนกฺกมํ ทสฺเสติ ‘‘ชิคุจฺฉา’’อิจฺจาทินา. รุธิราทีหิ รตฺตนฺตคุณาทีหิ จ, ปูตฺยาทีหิ ปูติกิมิอาทีหิ จ, วิราคโต วิรตฺตภาเวน จาติ อิเมหิ ตีหิ วิภาเวหิ เหตุภูเตหิ อุปฺปชฺชมานา ชิคุจฺฉา กเมน รุธิราทีนํ ติณฺณํ วิภาวานํ ปฏิปาฏิยา โขภโน [Pg.358] อนวฏฺฐาโน อสมาหิโต อุพฺเพคี อุพฺเพควา กรุณายุโต โสกรูเปน สหิโต จาติ เอวํ พีภจฺโฉ รโส นาม โหติ. นาสาวิกุนนาทีหิ นาสสงฺโกจนมุขปิทหนาทีหิ อนุภาเวหิ จ สงฺกาทีหิ จ สงฺกาอาเวคาทีหิ พฺยภิจารีภาเวหิ จ กรณภูเตหิ อสฺส พีภจฺฉรสสฺส โปสนํ โหตีติ. รุธิราทีสุ ตีสุ ปเทสุ, โขภนาทีสุ ตีสุ จ คมฺยมานตฺตา อวุตฺโตปิ จสทฺโท โยเชตพฺโพ, ตสฺมา โขภนาทีหิ ตีหิ ยุตฺโตว พีภจฺฉรโส นามาติ ทฏฺฐพฺโพ. รุธิรํ อาทิ เยสํ อนฺตาทีนมิติ จ, ปูติอาทิ เยสํ กิมิอาทีนมิติ จ, อุพฺเพโค อสฺส พีภจฺฉสฺส อตฺถีติ จ, กรุเณน อายุโตติ จ, นาสาย วิกุนนํ สงฺโกจนมิติ จ, ตํ อาทิ เยสํ มุขจฺฉาทนาทีนมิติ จ, สงฺกา อาทิ เยสํ อาเวคาทีนมิติ จ วากฺยํ.

365. 现在，以“厌恶”等句来显示厌恶味(bībhaccharasa)的滋养过程。由血等（即血、内脏等）、腐物等（即腐烂的蛆虫等），以及离染（即厌离的状态）这三种作为原因的生因(vibhāva)而生起的厌恶，会随着血等三种生因的次第，逐渐成为所谓的厌恶味，即是扰动、不稳定、不专注、惊怖、充满惊怖、伴随悲悯、带有忧愁之相。通过作为工具的外在表现(anubhāva)，如皱鼻（即收缩鼻子）、掩口等，以及随伴情(byabhicārībhāva)，如怖畏等（即怖畏、激动等），此厌恶味得到滋养。在血等三处与扰动等三处，由于其义可解，虽未言“与”(ca)字，亦应连结。因此，当知厌恶味实与扰动等三者相应。“血等”，即血为首的内脏等；“腐物等”，即腐物为首的蛆虫等；（惊怖）即此厌恶味具有惊怖；“伴随悲悯”即与悲悯相应；“皱鼻”即鼻子的收缩；“彼等”即掩口等为首者；“怖畏等”即怖畏、激动等为首者，此即句解。

---

อิมสฺส พีภจฺฉสฺโสทาหรณเมวํ เวทิตพฺพํ –

此厌恶味的例子当如是知——

---

ยกฺขา มจฺจกรงฺกกงฺกนธรา เย นิมฺมิตา ปุณฺณเก-นุ’ตฺตํสีกตปาณิปลฺลวธรา หารีกตนฺโตรคา;

ลิตฺตา โลหิตกุงฺกุเมหิ วิธุเรเน’เต ปิวนฺตา วสา-มชฺชํ สีสกปาลปาติหิ ปุเร ธุตฺตา วิโย’เปกฺขิตาติ.

由本那咖(Puṇṇaka)所化现的那些夜叉(yakkha)，佩戴死人骸骨的手镯，头戴手掌嫩芽的头饰，以蛇为项链；他们身上涂抹着血红的番红花，在维杜罗(Vidhura)面前，用头骨碗饮着脂肪酒，被（他）视为浪荡子一般。

---

ปุณฺณเกน ยกฺเขน นิมฺมิตา มจฺจกรงฺกกงฺกนธรา มนุสฺสฏฺฐิสงฺขาตกรภูสนธาริโน อุตฺตํสีกตปาณิปลฺลวธรา มตฺถกมาลิกตหตฺถตลสงฺขตปลฺลวธาริโน หารีกตนฺโตรคา มุตฺตาหารีกตมนุสฺสนฺตสงฺขาตอุรคสมฺปยุตฺตา โลหิตกุงฺกุเมหิ รุธิรสงฺขาตกุงฺกุมกกฺเกหิ ลิตฺตา สีสกปาลปาติหิ สีสกปาลสงฺขาเตหิ สราเวหิ วสามชฺชํ วสาสงฺขาตสุรํ ปุเร อภิมุเข ปิวนฺตา เย ยกฺขา สิยุํ, เอเต ยกฺขา วิธุเรน ปณฺฑิเตน ธุตฺตา วิย นคเร สุราธุตฺตา วิย อุเปกฺขิตา โหนฺตีติ. อิห ‘‘ลิตฺตา โลหิตกุงฺกุเมหี’’ติ จ ‘‘อุตฺตํสีกตปาณิปลฺลวธรา’’ติ จ [Pg.359] ‘‘หารีกตนฺโตรคา’’ติ จ อิเมหิ จิตฺตกฺโขภการณภูโต รุธิราทิวิภาโว จ, ‘‘มจฺจกรงฺกกงฺกนโร’’ติ จ ‘‘สีสกปาลปาติหิ วสามชฺชํ ปิวนฺตา’’ติ จ อิเมหิ อุพฺเพควนฺตสภาวสฺส เหตุภูโต ปูตฺยาทิวิภาโว จ ปกาสิโต. กรุณายุตสภาวสฺส การณภูตวิรชฺชนวิภาโว จ นาสาวิกุนนาทิอนุภาโว จ สงฺกาเวคาทิพฺยภิจารีภาโว จ พีภจฺฉสงฺขาตฐายีภาโว จาติ อิเม สพฺเพ วากฺยสามตฺถิเยน คมฺมาติ เวทิตพฺพา.

由本那咖(Puṇṇaka)夜叉所幻化的夜叉，佩戴死人骨手镯（即人骨手饰），头戴手掌花环（即以手掌作花环），以蛇为项链（即以人肠作珍珠项链般的蛇），浑身涂满血红的番红花（即血色的番红花粉），用头盖骨碗（即头盖骨般的碗）痛饮着脂肪酒（即脂肪般的酒）。这些夜叉被智者维杜罗(Vidhura)视为像城里的醉汉一样而加以忽略。此处，“涂抹血红的番红花”、“头戴手掌花环”、“以蛇为项链”，揭示了作为心扰之因的血等生因；而“佩戴死人骨手镯”、“用头盖骨碗痛饮脂肪酒”，则揭示了作为惊怖状态之因的腐物等生因。至于作为悲悯状态之因的离染生因、皱鼻等外在表现、怖畏激动等随伴情，以及厌恶此一常情，所有这些都应通过文句的整体力量来理解。

---

วิมฺหยฐายีภาว

惊奇的常住情态

---

๓๖๖.

366.

---

อติโลกปทตฺเถหิ,วิมฺหโย’ยํ รโส’พฺภุโต;

ตสฺสา’นุภาวา เสทสฺสุ-สาธุวาทาทโย สิยุํ;

ตาสาเวคธิติปฺปญฺญา,โหนฺเต’ตฺถ พฺยภิจาริโน.

由超世间之事物，生此惊奇奇特味；其相显为汗与泪、赞叹等；恐惧、激动、坚定、智慧，于此为随伴情。

---

๓๖๖. ‘‘อติ’’จฺจาทิ. อติโลเกหิ โลกาติวุตฺตีหิ มายาทิพฺพเคหารามาทีหิ ปทตฺเถหิ ชาโต อยํ วิมฺหโย จิตฺตวิการสงฺขาโต ฐายีภาโว อพฺภุโต รโส นาม. เสทอสฺสุสาธุวาทโรมญฺจาทโย ตสฺส อนุภาวา สิยุํ, ตาสาทโย พฺยภิจาริโน โหนฺตีติ.

366. “超”等。此惊奇，即心意变异的常住情态，名为奇特味，是由超越世间的幻术、天宫、园林等事物而生。汗、泪、赞叹、毛发竖立等是它的表现，恐惧等是随伴情态。

---

๓๖๖. อิทานิ วิมฺหยรสสฺส โปสนกฺกมํ ทสฺเสติ ‘‘อติ’’อิจฺจาทินา. อติโลกปทตฺเถหิ โลกฏฺฐิติมติกฺกมฺม ปวตฺเตหิ มายาทิพฺพภวนอารามวิมานาทิปทตฺเถหิ เหตุภูเตหิ อุปฺปชฺชมาโน อยํ วิมฺหโย จิตฺตพฺยาปนสงฺขาโต ฐายีภาโว อพฺภุโต รโส อพฺภุตรโส นาม ภเว, เสทสฺสุสาธุวาทาทโย ตสฺส อพฺภุตรสสฺส อนุภาวา สิยุํ, ตาสาเวคธิติปฺปญฺญา เอตฺถ [Pg.360] อพฺภุตรสวิสเย พฺยภิจาริโน ภาวา โหนฺตีติ. อติกฺกนฺตา โลกมิติ จ, เต จ เต ปทตฺถา เจติ จ, สาธุอิติ วาโทติ จ, เสโท จ อสฺสุ จ สาธุวาโท เจติ จ, เต อาทิ เยสํ โรมญฺจาทีนมิติ จ, ตาโส จ อาเวโค จ ธิติ จ ปญฺญา เจติ จ วากฺยํ.

366. 现在以“超”等词来阐释惊奇之味的滋养方式。此惊奇，即扩展心意的常住情态，名为奇特味，是由超越世间常态的幻化、天宫、园林、楼阁等事物作为生起之因而产生的。汗、泪、赞叹等是此奇特味的表现，恐惧、激动、坚定、智慧等是此奇特味相关的随伴情态。对词句的解释是：“超越世间”即超越世间常态之义；“善说”即赞叹之语；“汗、泪、善说等”是指汗水、眼泪、赞美等，它们是毛发竖立等的开端；“恐惧、激动、坚定、智慧”即是指这些随伴情态。

---

อิมสฺส อพฺภุตรสสฺโสทาหรณเมวํ ทฏฺฐพฺพํ –

此奇特味的例子应如是见：

---

ส ปุณฺณเกนา’หฏเนกภึสเน-สฺว’โห นเฏเนว สุนิจฺจโล’จลา;

นิปาติโต เตน อวํสิโรปตํ,อสนฺตสํ ตํ มินิ ทิฏฺฐิยฏฺฐิยาติ.

本那咖施诸怖畏，彼却如舞者不动摇；被其头下脚上抛，毫无畏惧量此山。奇哉！

---

โส วิธุรปณฺฑิโต ปุณฺณเกน ยกฺเขน นเฏน อิว อเนกวิการทสฺสนเกน นาฏเกน วิย อาหฏเนกภึสเนสุ ภยตฺตมานีตาเนกวิธภึสเนสุ วตฺตมาเนสุ สุนิจฺจโล เตน ปุณฺณเกน อจลา สฏฺฐิโยชนุพฺเพธกาฬาคิริปพฺพตมตฺถกโต นิปาติโต อวํสิโรปตํ อโธสีสํ ปตนฺโต อสนฺตสํ เอวํ อปฺปติฏฺเฐปิ อนุตฺตสนฺโต ตํ ปพฺพตํ ทิฏฺฐิยฏฺฐิยา มินิ ปมาณมกาสิ, อโห อจฺฉริยนฺติ. เอตฺถ ภยเหตุมฺหิ สติ ภีติยา จ ตตฺถ ปริชานนาภาวสฺส จ โลกสภาวตฺตา ตมติกฺกมฺม ภยกรเณ อสนฺตาสสฺส จ ทิฏฺฐิยา ปพฺพตมินนสฺส จ ปวตฺตภาวกถเนน โลกาติกฺกนฺตปทตฺถสงฺขาโต วิภาโว ‘‘อสนฺตสํ ตํ มินิ ทิฏฺฐิยฏฺฐิยา’’ติ อิมินา ปกาสิโต. ‘‘อโห’’ติ วจเนน, ตสฺส สามตฺถิเยน จ สาธุวาทเสทอสฺสุอาทโย อนุภาวา วิภาวิตา. ตาสอาเวคธิติจฺจาทิพฺยภิจารีภาวา, วิมฺหยสงฺขาตฐายีภาโว จ สมุทิตวากฺยสามตฺถิเยน โชติโต.

那位智者维杜拉(Vidhura)被本那咖(Puṇṇaka)夜叉像演员一样带来众多恐怖时，依然非常镇定。他被本那咖从六十由旬高的黑山(Kāḷāgiri)顶上头朝下抛下，坠落时毫无畏惧，即便在无立足之处也毫不惊惶，他用目光之尺丈量那座山，叹道：“啊，奇哉！”此处，虽然有恐惧之因，且世间的本性是在此情况下会恐惧而无彻知，但通过叙述他超越了此点——在恐怖的作为中不恐惧，并以目光丈量山——的状态，名为“超世间事物”的激发情由(vibhāva)，就由“毫无畏惧量此山”这句话所阐明。通过“啊！”这句话及其力量，赞叹、流汗、流泪等外在表现得以显现。恐惧、激动、坚定等随伴情态，以及名为“惊奇”的常住情态，都通过整体文句的力量而得以阐明。

---

สมฐายีภาว

寂止持久相

---

๓๖๗.

367.

---

ฐายีภาโว [Pg.361] สโม เมตฺตา-ทยาโมทาทิสมฺภโว;

ภาวาทีหิ ตทุ’กฺกํโส,สนฺโต สนฺตนิเสวิโต.

寂止持久相，由慈、悲、喜等而生；通过诸情态等而达卓越，此寂静味为寂静者所修习。

---

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิปาทวิรจิเต

如是僧护大长老所造

---

สุโพธาลงฺกาเร

《妙觉庄严》中

---

รสภาวาวโพโธ นาม ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

第五章，名为“情味与情态的觉知”。

---

สุโพธาลงฺกาโร สมตฺโต.

《妙觉庄严》圆满。

---

๓๖๗. ‘‘ฐายิ’’จฺจาทิ. เมตฺตาทิสมฺภโว สโม อุปสมสงฺขาโต ฐายีภาโว ภวติ, ตทนุรูเปหิ ภาวานุภาเวหิ ตสฺส อุกฺกํโส ยสฺส, โส สนฺโต นาม รโส ภวติ, โส จ สนฺตนิเสวิโตติ.

367. “持久”等（偈颂）是说：由慈等而生的平静，即是名为“寂止”(upasama)的持久状态；其卓越是凭借与此相应的诸情态与随伴情态，那即是名为“寂静”的情味，且为寂静者所修习。

---

อิติ สุโพธาลงฺกาเร มหาสามินามิกายํ ฏีกายํ

如是，在名为“大长老”的《妙觉庄严》疏释中

---

รสภาวาวโพโธ ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

第五章，情味与情态的觉知。

---

๓๖๗. อิทานิ สนฺตรสสฺส โปสนกฺกมํ ทสฺเสติ ‘‘ฐายิ’’จฺจาทินา. เมตฺตาทยาโมทาทิสมฺภโว เมตฺตากรุณาปีติอาทิวิภาเวหิ สมฺภูโต สโม กายจิตฺโตปสโม ฐายีภาโว นาม โหติ, ภาวาทีหิ พฺยภิจารีภาวาทีหิ กรณภูเตหิ, อปิจ ตสฺส สมสฺส อนุรูเปหิ พฺยภิจารีภาวานุภาเวหิ ตทุกฺกํโส ตสฺส ฐายีภาวสฺส อุกฺกํสยุตฺโต สนฺตนิเสวิโต สาธูหิ เสวิโต สนฺโต สนฺตรโส นาม โหตีติ. เมตฺตา จ ทยา จ โมโท เจติ จ, เต อาทโย เยสมิติ จ, เตหิ สมฺภโว ยสฺเสติ จ, ตสฺส อุกฺกํโส อสฺส สนฺตสฺเสติ จ, สตํ นิเสวิโตติ จ วากฺยํ.

367. 现在，以“持久”等（偈颂）来显示寂静情味的滋养过程。“由慈、悲、喜等而生”是指：由慈、悲、喜等激发情(vibhāva)所生起的平静，即身心的寂止(kāyacittopasama)，被称为持久状态。“通过诸情态等”是指：以变易情态(byabhicārībhāva)等为工具；并且，“其卓越”是指那持久状态的卓越，是凭借与那平静相应的变易情态和随伴情态。“为寂静者所修习”是指为善士所修习。“寂静”即名为寂静情味。偈颂的文句分析是：“慈、悲与喜”；“彼等为其开端”；“由彼等而生”；“此寂静者的卓越”；以及“为善者所修习”。

---

อสฺส [Pg.362] สนฺตรสสฺโสทาหรณเมวํ ทฏฺฐพฺพํ –

此寂静情味的例子应如是看待：

---

เอนฺเตสุ เกสริกรีสฺว’ปิ เวฐยนฺเต,นาเค นคํ มทคเช วิย เวฬุคุมฺพํ;

ยกฺเข วิจาลยติ โนจลิ อีสกมฺปิ,สนฺตึ คโตว วิธุโร มธุราปิ ภาโวติ.

纵使狮象前来，巨蛇缠身，夜叉撼山如醉象摇竹，已达寂静的维杜罗(Vidhura)也丝毫不为所动，纵有甜美情态亦然。

---

เกสริกรีสุ สีหหตฺถีสุ เอนฺเตสุ อปิ ภึสนากาเรน สมีปมาคจฺฉนฺเตสุปิ นาเค เวฐยนฺเตปิ นาเคสุ สรีรํ เวฐยนฺเตสุปิ. ชาตฺยาเปกฺขาเยกวจนํ, เวฬุคุมฺพํ มทคเช วิย วิจาลยติ มทคฬิตหตฺถิมฺหิ จาเลนฺเต อิว ยกฺเข ปุณฺณเก นคํ กาฬาคิริปพฺพตํ วิจาลยติปิ อเนกปฺปกาเร จาเลนฺเตปิ วิธุโร ปณฺฑิโต สนฺตึ คโตว นิพฺพานํ อาลมฺพณกรณวเสน สมฺปตฺโต วิย ผลสมาปตฺติสมาปนฺโน อิว อถ วา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานสงฺขตนิโรธสมาปตฺติสมาปนฺโน วิย อีสกมฺปิ อปฺปกมฺปิ มธุรา ภาวา อปิ มธุรสภาวโตปิ โน จลิ, นิสินฺนฏฺฐานโต ปเควาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ ธาวนโรทนกมฺปนาทีนํ กรณภูตํ สีหาทีนมาคมนํ นาคเวฐนํ ปพฺพตกมฺปนนฺติอาทีสุ วตฺตมาเนสุปิ นิพฺพิการตฺเตน สนฺตึ คโตติ อิมินา สนฺตรสสฺส ปกติภูเต อุทฺเทเส ทสฺสิโต นวโม ฐายีภาโว ทสฺสิโต โหติ, เอตสฺส อุปฺปตฺติอุทฺทีปนานํ การณภูตา เมตฺตาทยาโมทาทิวิภาวา สามตฺถิยา ทสฺสิตา โหนฺตีติ. ธิติมติสติอาทโย ตทนุรูปพฺยภิจารีภาวา จ ตาทิสานุภาวา จ ‘‘เอนฺเตสุ เวฐยนฺเต วิจาลยตี’’ติ อิมินา, สกลวากฺยสามตฺถิเยน จ ปกาสิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

“狮象”是指狮子和大象，“前来”是指纵使它们以恐怖之相逼近；“巨蛇缠身”是指纵使巨蛇缠绕其身。此处是就类别而言使用单数。“夜叉撼山如醉象摇竹”是指夜叉本那咖以多种方式摇撼黑山(Kālāgiri)，如同发情的醉象摇动（竹丛）一般。“智者维杜罗已达寂静”，如同以涅槃为所缘而证得，如同已入果定，或如同已入被称为“现法涅槃”的灭尽定一般，“丝毫不动”，即丝毫未动，“纵有甜美情态亦然”，即甚至不为甜美之性所动，更不用说从座位上（动摇）了，这是其意。在此，虽然存在作为奔跑、哭泣、颤抖等之因的狮子等来袭、巨蛇缠身、山岳摇动等事，但他因不变不动而“已达寂静”，以此显示了在作为寂静情味之基础的章节中所开示的第九种持久状态。其生起与激发的因缘，即慈、悲、喜等激发情，由文义力量而得以显示。坚定、智慧、正念等与其相应的变易情态及如此的随伴情态，通过“前来”、“缠身”、“摇撼”以及整个句子的力量而得以阐明，应如是看待。

---

อิติ สุโพธาลงฺการนิสฺสเย

如是，在《妙觉庄严》义疏中

---

รสภาวาวโพโธ นาม ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

第五章，名为“情味与情态的觉知”。

---

สุโพธาลงฺการฏีกา สมตฺตา.

《妙觉庄严》疏释圆满。