Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Vinayapiṭake

ในพระวินัยปิฎก

Mahāvagga-aṭṭhakathā

อรรถกถาพระวินัยมหาวรรค

1. Mahākhandhakaṃ

1. มหาขันธกะ

Bodhikathā

โพธิกถา

Ubhinnaṃ pātimokkhānaṃ, saṅgītisamanantaraṃ;

Saṅgāyiṃsu mahātherā, khandhakaṃ khandhakovidā.

พระมหาเถระทั้งหลายผู้ฉลาดในอรรถแห่งศัพท์ว่าขันธกะ ได้สังคายนาขันธกะทั้งหลาย ในลำดับแห่งการสังคายนาปาติโมกข์ทั้งสอง (ของภิกษุและภิกษุณี)

Yaṃ tassa dāni sampatto, yasmā saṃvaṇṇanākkamo;

Tasmā hoti ayaṃ tassa, anuttānatthavaṇṇanā.

เพราะเหตุที่บัดนี้ ลำดับแห่งการอธิบายอรรถของขันธกะนั้น ได้มาถึงแล้ว เพราะเหตุนั้น การอธิบายอรรถที่ไม่เปิดเผยของขันธกะนั้น ย่อมมีขึ้น

Padabhājaniye atthā, yehi yesaṃ pakāsitā;

Te ce puna vadeyyāma, pariyosānaṃ kadā bhave.

อรรถทั้งหลายเหล่าใดของบททั้งหลายเหล่าใด อันวิธีแห่งอรรถกถาเหล่าใด ได้แสดงไว้ชัดแล้วในปทภาชนีย์ ถ้าเราพึงกล่าวอรรถเหล่านั้นซ้ำอีก การจบสิ้น (แห่งอรรถกถา) จักมีขึ้นเมื่อไร

Uttānā ceva ye atthā, tesaṃ saṃvaṇṇanāya kiṃ;

Adhippāyānusandhīhi, byañjanena ca ye pana.

อรรถทั้งหลายเหล่าใดที่เปิดเผยอยู่แล้ว การอธิบายอรรถเหล่านั้นจะมีประโยชน์อะไร ส่วนอรรถทั้งหลายเหล่าใดที่ไม่เปิดเผยด้วยอัธยาศัยและอนุสนธิ และด้วยพยัญชนะ

Anuttānā na te yasmā, sakkā ñātuṃ avaṇṇitā;

Tesaṃyeva ayaṃ tasmā, hoti saṃvaṇṇanānayoti.

เพราะเหตุที่อรรถทั้งหลายที่ไม่เปิดเผยเหล่านั้น เมื่อยังไม่ได้อธิบาย ย่อมไม่สามารถรู้ได้ เพราะเหตุนั้น วิธีการอธิบายนี้ ย่อมมีขึ้นเพื่ออรรถเหล่านั้นเท่านั้น

1. Tena samayena buddho bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddhoti ettha kiñcāpi ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāya’’ntiādīsu viya karaṇavacane visesakāraṇaṃ natthi, vinayaṃ patvā pana karaṇavacaneneva ayamabhilāpo āropitoti ādito paṭṭhāya āruḷhābhilāpavasenevetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Esa nayo aññesupi ito paresu evarūpesu.

1. ในบทว่า "ในสมัยนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อุรุเวลา ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ที่โคนต้นโพธิ์ ผู้ตรัสรู้แล้วเป็นครั้งแรก" นี้ ถึงแม้ว่าในคำที่เป็นกรณวิภัตติ (ตติยาวิภัตติ) จะไม่มีเหตุพิเศษ เหมือนในบททั้งหลายมีอาทิว่า "ในสมัยนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เวรัญชา" แต่เมื่อถึงพระวินัยแล้ว คำนี้ก็ถูกยกขึ้นด้วยกรณวิภัตติเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าคำนี้ถูกกล่าวด้วยอำนาจแห่งคำที่ยกขึ้นตั้งแต่ต้น (แห่งพระวินัย) นัยนี้พึงทราบในบทอื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ซึ่งอยู่ถัดจากนี้ไป

Kiṃ panetassa vacane payojananti? Pabbajjādīnaṃ vinayakammānaṃ ādito paṭṭhāya nidānadassanaṃ. Yā hi bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, imehi tīhi saraṇagamanehi pabbajjaṃ upasampada’’nti (mahāva. 34) evaṃ pabbajjā ceva upasampadā ca anuññātā, yāni ca rājagahādīsu upajjhāyaupajjhāyavattaācariyaācariyavattādīni anuññātāni, tāni abhisambodhiṃ patvā sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe vītināmetvā bārāṇasiyaṃ dhammacakkaṃ pavattetvā iminā anukkamena idañcidañca ṭhānaṃ patvā imasmiñca imasmiñca vatthusmiṃ paññattānīti evametesaṃ pabbajjādīnaṃ vinayakammānaṃ ādito paṭṭhāya nidānadassanaṃ etassa vacane payojananti veditabbaṃ.

ก็ประโยชน์ในการกล่าวคำนี้คืออะไร? คือการแสดงมูลเหตุของวินัยกรรมทั้งหลายมีบรรพชาเป็นต้น ตั้งแต่แรกเริ่ม แท้จริง บรรพชาและอุปสมบทใดที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้วอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตบรรพชาและอุปสมบทด้วยการถึงสรณะสามเหล่านี้" และวินัยกรรมทั้งหลายมีอุปัชฌาย์ วัตรของอุปัชฌาย์ อาจารย์ วัตรของอาจารย์เป็นต้น ที่ทรงอนุญาตแล้วในเมืองราชคฤห์เป็นต้น วินัยกรรมเหล่านั้น ทรงบัญญัติแล้วโดยลำดับนี้ คือหลังจากที่ทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณแล้ว ทรงใช้เวลาเจ็ดสัปดาห์ที่โพธิมณฑล ทรงประกาศพระธรรมจักรที่เมืองพาราณสี แล้วเสด็จไปถึงสถานที่นั้นๆ และในเรื่องนั้นๆ พึงทราบว่า การแสดงมูลเหตุของวินัยกรรมทั้งหลายมีบรรพชาเป็นต้นเหล่านี้ ตั้งแต่แรกเริ่มอย่างนี้ เป็นประโยชน์ในการกล่าวคำนี้

Tattha uruvelāyanti mahāvelāyaṃ; mahante vālikarāsimhīti attho. Atha vā ‘‘urū’’ti vālikā vuccati; ‘‘velā’’ti mariyādā; velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evampettha attho daṭṭhabbo. Atīte kira anuppanne buddhe dasasahassakulaputtā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tasmiṃ padese viharantā ekadivasaṃ sannipatitvā katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘kāyakammavacīkammāni nāma paresampi pākaṭāni honti, manokammaṃ pana apākaṭaṃ; tasmā yo kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakketi, tassa añño codako nāma natthi, so attanāva attānaṃ codetvā pattapuṭena vālikaṃ āharitvā imasmiṃ ṭhāne ākiratu, idamassa daṇḍakamma’’nti. Tato paṭṭhāya yo tādisaṃ vitakkaṃ vitakketi, so tattha pattapuṭena vālikaṃ ākirati. Evaṃ tattha anukkamena mahāvālikarāsi jāto, tato naṃ pacchimā janatā parikkhipitvā cetiyaṭṭhānamakāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘uruvelāyanti mahāvelāyaṃ; mahante vālikarāsimhīti attho’’ti. Tameva sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha vā urūti vālikā vuccati; velāti mariyādā; velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evampettha attho daṭṭhabbo’’ti.

ในบทว่า "อุรุเวลา" นั้น หมายถึง "ที่หาดทรายใหญ่" คือ "ที่กองทรายใหญ่" อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า "อุรุ" หมายถึง ทราย "เวลา" หมายถึง ขอบเขต "อุรุเวลา" คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงเลยขอบเขต ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่บังเกิด กุลบุตรหนึ่งหมื่นคนได้ออกบวชเป็นดาบส พักอาศัยอยู่ในสถานที่นั้น วันหนึ่งได้ประชุมกันแล้วทำกติกาวัตรว่า "กายกรรมและวจีกรรมย่อมปรากฏแก่ผู้อื่นได้ แต่มโนกรรมย่อมไม่ปรากฏแก่ผู้อื่น เพราะฉะนั้น ดาบสใดตรึกกามวิตกก็ดี พยาบาทวิตกก็ดี วิหิงสาวิตกก็ดี ดาบสนั้นไม่มีผู้ตำหนิอื่น ดาบสนั้นพึงตำหนิตนเองแล้วนำทรายมาด้วยภาชนะใบไม้ แล้วโปรยลงในสถานที่นี้ การโปรยทรายนี้เป็นกรรมลงโทษของดาบสนั้น" ตั้งแต่นั้นมา ดาบสใดตรึกวิตกเช่นนั้น ดาบสนั้นก็โปรยทรายลงในที่นั้นด้วยภาชนะใบไม้ อย่างนี้ กองทรายใหญ่จึงเกิดขึ้นในที่นั้นโดยลำดับ หลังจากนั้น ชนรุ่นหลังได้ล้อมกองทรายนั้นแล้วสร้างเป็นสถานที่บูชา (เจดีย์ทราย) อรรถกถาจารย์โบราณกล่าวอ้างถึงกองทรายนั้นว่า "ในบทว่า 'อุรุเวลา' นั้น หมายถึง 'ที่หาดทรายใหญ่' คือ 'ที่กองทรายใหญ่'" และกล่าวอ้างถึงกองทรายนั้นอีกว่า "อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า 'อุรุ' หมายถึง ทราย 'เวลา' หมายถึง ขอบเขต 'อุรุเวลา' คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงเลยขอบเขต"

Bodhirukkhamūleti bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ; taṃ bodhiṃ bhagavā ettha pattoti rukkhopi ‘‘bodhirukkho’’tveva nāmaṃ labhi, tassa bodhirukkhassa mūle bodhirukkhamūle. Paṭhamābhisambuddhoti paṭhamaṃ abhisambuddho; abhisambuddho hutvā sabbapaṭhamaṃyevāti attho. Ekapallaṅkenāti sakimpi anuṭṭhahitvā yathāābhujitena ekeneva pallaṅkena. Vimuttisukhapaṭisaṃvedīti vimuttisukhaṃ phalasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedayamāno.

ในบทว่า "ที่โคนต้นโพธิ์" นั้น "โพธิ" หมายถึง ญาณในมรรคทั้งสี่ เพราะพระผู้มีพระภาคทรงบรรลุโพธินั้นในที่นี้ ต้นไม้จึงได้ชื่อว่า "ต้นโพธิ์" ที่โคนต้นโพธินั้น คือที่โคนต้นโพธิ์ ในบทว่า "ปฐมาภิสัมพุทธะ" พึงแยกบทเป็น "ปฐมํ อภิสัมพุทโธ" อรรถว่า "เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมแล้วเป็นครั้งแรก" คือ "เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมแล้วเป็นพระพุทธเจ้าเป็นครั้งแรก" ในบทว่า "ด้วยบัลลังก์เดียว" คือ "ด้วยบัลลังก์เดียวที่ขัดสมาธิแล้ว ไม่ลุกขึ้นแม้สักครั้งเดียว" ในบทว่า "เสวยวิมุตติสุข" คือ "เสวยวิมุตติสุข คือสุขแห่งผลสมาบัติ"

Paṭiccasamuppādanti paccayākāraṃ. Paccayākāro hi aññamaññaṃ paṭicca sahite dhamme uppādetīti ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vuccati. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sabbākārasampannaṃ vinicchayaṃ icchantena visuddhimaggato gahetabbo. Anulomapaṭilomanti anulomañca paṭilomañca. Tattha ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena vutto avijjādiko paccayākāro attanā kattabbakiccakaraṇato ‘‘anulomo’’ti vuccati. ‘‘Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādinā nayena vutto sveva anuppādanirodhena nirujjhamāno taṃ kiccaṃ na karotīti tassa akaraṇato ‘‘paṭilomo’’ti vuccati. Purimanayena vā vutto pavattiyā anulomo, itaro tassā paṭilomoti evampettha attho daṭṭhabbo. Ādito pana paṭṭhāya yāva antaṃ, antato ca paṭṭhāya yāva ādiṃ pāpetvā avuttattā ito aññenatthena anulomapaṭilomatā na yujjati.

ในบทว่า "ปฏิจจสมุปบาท" หมายถึง ปัจจยาการ แท้จริง ปัจจยาการย่อมยังธรรมทั้งหลายที่เกิดร่วมกันให้เกิดขึ้นโดยอาศัยซึ่งกันและกัน เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปฏิจจสมุปบาท" นี้เป็นคำย่อในที่นี้ ส่วนคำอธิบายโดยพิสดาร ผู้ที่ต้องการวินิจฉัยที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรค ในบทว่า "อนุโลมปฏิโลม" หมายถึง อนุโลมและปฏิโลม ในบทนั้น ปัจจยาการมีอวิชชาเป็นต้นที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี" ย่อมเรียกว่า "อนุโลม" เพราะกระทำกิจที่ตนพึงกระทำ ส่วนปัจจยาการนั้นเองที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า "เพราะอวิชชาดับด้วยการสำรอกโดยไม่เหลือ สังขารจึงดับ" เมื่อดับด้วยอนุปปาทนิโรธ (การดับโดยไม่เกิดขึ้นอีก) ย่อมไม่กระทำกิจนั้น เพราะเหตุที่ปัจจยาการนั้นไม่กระทำกิจนั้น จึงเรียกว่า "ปฏิโลม" อีกนัยหนึ่ง ปฏิจจสมุปบาทที่กล่าวไว้ด้วยนัยก่อน (คืออวิชชาปัจจยา สังขารา) ย่อมเป็นอนุโลมแก่การเกิดขึ้น (แห่งสังสารวัฏ) ส่วนนัยอื่น (คืออวิชชายตฺเตว อเสสวิราคนิโรธา) ย่อมเป็นปฏิโลมแก่การเกิดขึ้นนั้น พึงทราบอรรถในบทนี้อย่างนี้ แต่เพราะเหตุที่ไม่ได้กล่าวถึงการนำไปถึงที่สุดตั้งแต่ต้น และการนำไปถึงต้นตั้งแต่ที่สุด ความเป็นอนุโลมปฏิโลมด้วยอรรถอื่นจากที่กล่าวมานี้ ย่อมไม่สมควร

Manasākāsīti manasi akāsi. Tattha yathā anulomaṃ manasi akāsi, idaṃ tāva dassetuṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādi vuttaṃ. Tattha avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sabbākārasampannaṃ vinicchayaṃ icchantena visuddhimaggatova gahetabbo.

คำว่า “มนะสากาสีติ” คือ ทรงกระทำไว้ในพระทัย. ในบทนั้น เพื่อจะแสดงการทรงมนสิการโดยอนุโลมก่อนว่า “อวิชชาปัจจยา สังขารา” เป็นต้น จึงตรัสไว้. ในบทนั้น อวิชชาด้วย และอวิชชานั้นเป็นปัจจัยด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า “อวิชชาปัจจัย”. เพราะเหตุนั้น สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถในบททั้งปวง. นี้เป็นสังเขปในที่นี้. ส่วนวินิจฉัยอันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ผู้ประสงค์พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรคเท่านั้น.

Yathā pana paṭilomaṃ manasi akāsi, idaṃ dassetuṃ avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodhotiādi vuttaṃ. Tattha avijjāya tvevāti avijjāya tu eva. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā. Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti. Evaṃ niruddhānaṃ pana saṅkhārānaṃ nirodhā viññāṇaṃ niruddhaṃ, viññāṇādīnañca nirodhā nāmarūpādīni niruddhāniyeva hontīti dassetuṃ saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādīni vatvā evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotīti vuttaṃ. Tattha kevalassāti sakalassa; suddhassa vā sattavirahitassāti attho. Dukkhakkhandhassāti dukkharāsissa. Nirodho hotīti anuppādo hoti.

ส่วนเพื่อจะแสดงการทรงมนสิการโดยปฏิโลม จึงตรัสคำว่า “อวิชชายะ ตฺเววะ อะเสสะวิราคะนิโรธา สังขาระนิโรโธ” เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า “อวิชชายะ ตฺเววะ” คือ “อวิชชายะ ตุ เอวะ” (แต่) เพราะอวิชชานั่นเอง. คำว่า “อะเสสะวิราคะนิโรธา” คือ เพราะความดับสิ้นไปโดยไม่เหลือด้วยมรรคที่ชื่อว่าวิราคะ. คำว่า “สังขาระนิโรโธ” คือ ความดับสังขารโดยไม่เกิดขึ้นอีกย่อมมี. อนึ่ง เพื่อจะแสดงว่า เมื่อสังขารทั้งหลายที่ดับไปแล้วอย่างนี้ดับไป วิญญาณก็ดับไป และเมื่อวิญญาณเป็นต้นดับไป นามรูปเป็นต้นก็ดับไปเท่านั้น จึงตรัสคำว่า “สังขาระนิโรธา วิญญาณะนิโรโธ” เป็นต้น แล้วตรัสว่า “เอวะเมตัสสะ เกวะลัสสะ ทุกขักขันธัสสะ นิโรโธ โหติ” เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า “เกวะลัสสะ” คือ ทั้งหมด; หรือบริสุทธิ์ ปราศจากสัตว์ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า “ทุกขักขันธัสสะ” คือ กองทุกข์. คำว่า “นิโรโธ โหติ” คือ ความไม่เกิดขึ้นอีกย่อมมี.

Etamatthaṃ viditvāti yvāyaṃ ‘‘avijjādivasena saṅkhārādikassa dukkhakkhandhassa samudayo ca avijjānirodhādivasena ca nirodho hotī’’ti vutto, sabbākārena etamatthaṃ viditvā. Tāyaṃ velāyanti tāyaṃ tassa atthassa viditavelāyaṃ. Imaṃ udānaṃ udānesīti imaṃ tasmiṃ vidite atthe hetuno ca hetusamuppannadhammassa ca pajānanāya ānubhāvadīpakaṃ ‘‘yadā have pātubhavantī’’tiādikaṃ somanassayuttañāṇasamuṭṭhānaṃ udānaṃ udānesi, attamanavācaṃ nicchāresīti vuttaṃ hoti.

คำว่า “เอตมัตถัง วิทิตฺวา” คือ ทรงทราบอรรถนั้นโดยอาการทั้งปวง ซึ่งอรรถใดที่ตรัสไว้ว่า “ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์มีสังขารเป็นต้น ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอวิชชาเป็นต้น และความดับไปย่อมมีด้วยอำนาจแห่งความดับอวิชชาเป็นต้น”. คำว่า “ตายัง เวลายัง” คือ ในกาลที่ทรงทราบอรรถนั้น. คำว่า “อิมัง อุทานัง อุทะเนสิ” คือ ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งเป็นอุทานที่เกิดขึ้นจากญาณที่ประกอบด้วยโสมนัส มีคำว่า “ยะทา หะเว ปาตุภะวันติ” เป็นต้น อันแสดงอานุภาพแห่งการรู้แจ้งเหตุและธรรมที่เกิดขึ้นจากเหตุ ในอรรถที่ทรงทราบแล้วนั้น; หรือกล่าวคือ ทรงเปล่งวาจาที่พอพระทัย.

Tassattho – yadā haveti yasmiṃ bhave kāle. Pātubhavantīti uppajjanti. Dhammāti anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā. Atha vā pātubhavantīti pakāsanti; abhisamayavasena byattā pākaṭā honti. Dhammāti catuariyasaccadhammā. Ātāpo vuccati kilesasantāpanaṭṭhena vīriyaṃ; ātāpinoti sammappadhānavīriyavato. Jhāyatoti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇena ca lakkhaṇūpanijjhānalakkhaṇena ca jhānena jhāyantassa. Brāhmaṇassāti bāhitapāpassa khīṇāsavassa. Athassa kaṅkhā vapayantīti athassa evaṃ pātubhūtadhammassa kaṅkhā vapayanti. Sabbāti yā etā ‘‘ko nu kho bhante phusatīti; no kallo pañhoti bhagavā avocā’’tiādinā, tathā ‘‘katamaṃ nu kho bhante jarāmaraṇaṃ; kassa ca panidaṃ jarāmaraṇanti; no kallo pañhoti bhagavā avocā’’tiādinā ca nayena paccayākāre kaṅkhā vuttā, yā ca paccayākārasseva appaṭividdhattā ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādikā soḷasa kaṅkhā āgatā, tā sabbā vapayanti apagacchanti nirujjhanti. Kasmā? Yato pajānāti sahetudhammanti yasmā avijjādikena hetunā sahetukaṃ imaṃ saṅkhārādiṃ kevalaṃ dukkhakkhandhadhammaṃ pajānāti aññāti paṭivijjhatīti.

อรรถแห่งอุทานนั้นคือ – คำว่า “ยะทา หะเว” คือ ในกาลใด. คำว่า “ปาตุภะวันติ” คือ ย่อมเกิดขึ้น. คำว่า “ธัมมา” คือ โพธิปักขิยธรรมทั้งหลายที่ยังการแทงตลอดปัจจยาการโดยอนุโลมให้สำเร็จ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “ปาตุภะวันติ” คือ ย่อมปรากฏ; ย่อมเป็นที่ประจักษ์แจ้งโดยการแทงตลอด. คำว่า “ธัมมา” คือ อริยสัจ ๔. คำว่า “อาตาปะ” กล่าวคือ วิริยะด้วยอรรถว่ายังกิเลสให้เร่าร้อน; คำว่า “อาตาปิโน” คือ ผู้มีสัมมัปปธานวิริยะ. คำว่า “ฌายะโต” คือ ผู้เพ่งด้วยฌานที่มีลักษณะคือการเพ่งอารมณ์และลักษณะคือการเพ่งลักษณะ. คำว่า “พฺราหฺมณสฺส” คือ ของพระขีณาสพผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว. คำว่า “อถัสสะ กังขา วะปะยันติ” คือ เมื่อนั้น ความสงสัยทั้งหลายของพระขีณาสพผู้มีธรรมปรากฏแล้วอย่างนี้ ย่อมหมดสิ้นไป. คำว่า “สัพพา” คือ ความสงสัยทั้งหลายเหล่านี้ที่ตรัสไว้ในปัจจยาการด้วยนัยมีคำว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอแลถูกต้อง? ปัญหาไม่ควร” ดังนี้เป็นต้น และด้วยนัยมีคำว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชราและมรณะเป็นไฉน? ชราและมรณะนี้เป็นของใคร? ปัญหาไม่ควร” ดังนี้เป็นต้น และความสงสัย ๑๖ ประการมีคำว่า “เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือหนอ” เป็นต้น ที่เกิดขึ้นเพราะยังไม่แทงตลอดปัจจยาการนั่นเอง ความสงสัยเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมหมดสิ้นไป ย่อมหายไป ย่อมดับไป. เพราะเหตุไร? คำว่า “ยะโต ปะชานาติ สะเหตุธัมมัง” คือ เพราะพระขีณาสพนั้นย่อมรู้แจ้ง ย่อมทราบ ย่อมแทงตลอดธรรมคือทุกขขันธ์ทั้งหมดมีสังขารเป็นต้น อันมีเหตุพร้อมด้วยเหตุมีอวิชชาเป็นต้น ดังนี้.

2. Dutiyavāre – imaṃ udānaṃ udānesīti imaṃ tasmiṃ vidite atthe ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’ti evaṃ pakāsitassa nibbānasaṅkhātassa paccayakkhayassa avabodhānubhāvadīpakaṃ vuttappakāraṃ udānaṃ udānesīti attho. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yasmā paccayānaṃ khayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi, tasmā yadāssa ātāpino jhāyato brāhmaṇassa vuttappakārā dhammā pātubhavanti, athassa yā nibbānassa aviditattā uppajjeyyuṃ, tā sabbāpi kaṅkhā vapayantīti.

2. ในวาระที่สอง – คำว่า “อิมัง อุทานัง อุทะเนสิ” คือ อรรถว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งมีประเภทที่กล่าวไว้แล้ว อันแสดงอานุภาพแห่งการรู้แจ้งความสิ้นไปแห่งปัจจัยที่ชื่อว่านิพพาน ซึ่งปรากฏแล้วอย่างนี้ว่า “อวิชชายะ ตฺเววะ อะเสสะวิราคะนิโรธา สังขาระนิโรโธ” ในอรรถที่ทรงทราบแล้วนั้น. อรรถสังเขปในอุทานนั้นคือ – เพราะพระองค์ทรงรู้แจ้ง ทรงทราบ ทรงแทงตลอดนิพพานที่ชื่อว่าความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เมื่อใดโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีประเภทที่กล่าวไว้แล้ว ย่อมปรากฏแก่พระขีณาสพผู้มีความเพียรเผากิเลส ผู้เพ่งอยู่ เมื่อนั้นความสงสัยทั้งปวงที่พึงเกิดขึ้นเพราะยังไม่รู้แจ้งนิพพานของพระขีณาสพนั้น ย่อมหมดสิ้นไป.

3. Tatiyavāre – imaṃ udānaṃ udānesīti imaṃ yena maggena so dukkhakkhandhassa samudayanirodhasaṅkhāto attho kiccavasena ca ārammaṇakiriyāya ca vidito, tassa ariyamaggassa ānubhāvadīpakaṃ vuttappakāraṃ udānaṃ udānesīti attho. Tatrāpāyaṃ saṅkhepattho – yadā have pātubhavanti dhammā ātāpino jhāyato brāhmaṇassa, tadā so brāhmaṇo tehi vā uppannehi bodhipakkhiyadhammehi, yassa vā ariyamaggassa catusaccadhammā pātubhūtā, tena ariyamaggena vidhūpayaṃ tiṭṭhati mārasenaṃ ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādinā nayena vuttappakāraṃ mārasenaṃ vidhūpayanto vidhamento viddhaṃsento tiṭṭhati. Kathaṃ? Sūriyova obhāsayamantalikkhaṃ, yathā sūriyo abbhuggato attano pabhāya antalikkhaṃ obhāsentova andhakāraṃ vidhamento tiṭṭhati, evaṃ sopi brāhmaṇo tehi dhammehi tena vā maggena saccāni paṭivijjhantova mārasenaṃ vidhūpayanto tiṭṭhatīti.

3. ในวาระที่สาม – คำว่า “อิมัง อุทานัง อุทะเนสิ” คือ อรรถว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งมีประเภทที่กล่าวไว้แล้ว อันแสดงอานุภาพแห่งอริยมรรคนั้น ซึ่งอรรถที่ชื่อว่าความเกิดขึ้นและความดับไปแห่งกองทุกข์นั้น พระองค์ทรงทราบแล้วด้วยมรรคใด โดยกิจและโดยการทำอารมณ์. อรรถสังเขปในอุทานนั้นคือ – เมื่อใดโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏแก่พระขีณาสพผู้มีความเพียรเผากิเลส ผู้เพ่งอยู่ เมื่อนั้นพระขีณาสพนั้นย่อมตั้งอยู่โดยทำลายกองมาร ซึ่งมีประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยนัยมีคำว่า “กามทั้งหลายเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน” เป็นต้น ด้วยโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น หรือด้วยอริยมรรคใดที่อริยสัจธรรมทั้งหลายปรากฏแล้ว. อย่างไร? เหมือนดวงอาทิตย์ส่องสว่างท้องฟ้าฉันใด ดวงอาทิตย์ที่ขึ้นสู่เบื้องบนย่อมตั้งอยู่โดยทำลายความมืดไปพร้อมกับส่องสว่างท้องฟ้าด้วยรัศมีของตนฉันใด พระขีณาสพนั้นก็ย่อมตั้งอยู่โดยทำลายกองมารไปพร้อมกับแทงตลอดสัจจะทั้งหลายด้วยธรรมเหล่านั้น หรือด้วยอริยมรรคนั้นฉันนั้น.

Evamettha paṭhamaṃ udānaṃ paccayākārapaccavekkhaṇavasena, dutiyaṃ nibbānapaccavekkhaṇavasena, tatiyaṃ maggapaccavekkhaṇavasena uppannanti veditabbaṃ. Udāne pana ‘‘rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomaṃ, dutiyaṃ yāmaṃ paṭilomaṃ, tatiyaṃ yāmaṃ anulomapaṭiloma’’nti vuttaṃ; taṃ sattāhassa accayena ‘‘sve āsanā vuṭṭhahissāmī’’ti rattiṃ uppāditamanasikāraṃ sandhāya vuttaṃ. Tadā hi bhagavā yassa paccayākārapajānanassa ca paccayakkhayādhigamassa ca ānubhāvadīpikā purimā dve udānagāthā, tassa vasena ekekameva koṭṭhāsaṃ paṭhamayāmañca majjhimayāmañca manasākāsi, idha pana pāṭipadarattiyā evaṃ manasākāsi. Bhagavā hi visākhapuṇṇamāya rattiyā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussari, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhesi, pacchimayāme paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomaṃ manasi katvā ‘‘idāni aruṇo uggamissatī’’ti sabbaññutaṃ pāpuṇi. Sabbaññutappattisamanantarameva ca aruṇo uggacchi. Tato taṃ divasaṃ teneva pallaṅkena vītināmetvā sampattāya pāṭipadarattiyā tīsu yāmesu evaṃ manasi katvā imāni udānāni udānesi. Iti pāṭipadarattiyā evaṃ manasi katvā taṃ ‘‘bodhirukkhamūle sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdī’’ti evaṃ vuttasattāhaṃ tattheva vītināmesi.

พึงทราบว่า ในอุทานนี้ อุทานที่หนึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาปฏิจจสมุปบาท อุทานที่สองเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการพิจารณานิพพาน อุทานที่สามเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการพิจารณามรรค. อนึ่ง ในพระอุทานปาฬิ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “ในราตรี ปฐมยามพิจารณาปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลม มัชฌิมยามโดยปฏิโลม ปัจฉิมยามโดยอนุโลมปฏิโลม” คำนั้นกล่าวไว้โดยหมายถึงการมนสิการที่ทรงให้เกิดขึ้นในราตรีแห่งวันที่ควรกล่าวว่า “พรุ่งนี้เราจักลุกขึ้นจากอาสนะ” หลังจากล่วงไปแห่งสัปดาห์. จริงอยู่ ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมนสิการส่วนหนึ่งๆ เท่านั้น ตลอดปฐมยามและมัชฌิมยาม ด้วยอำนาจแห่งการรู้แจ้งปฏิจจสมุปบาทและการบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งปัจจัย (นิพพาน) ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอานุภาพแห่งอุทานคาถาสองบทแรก. แต่ในที่นี้ ทรงมนสิการดังนี้ในราตรีวันแรม ๑ ค่ำ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าในปฐมยามแห่งราตรีวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ทรงระลึกถึงบุพเพนิวาส ในมัชฌิมยามทรงชำระทิพยจักษุ ในปัจฉิมยามทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลมปฏิโลม แล้วทรงบรรลุความเป็นสัพพัญญูในกาลที่ควรกล่าวว่า “บัดนี้อรุณจักขึ้น”. และอรุณก็ขึ้นในขณะที่ทรงบรรลุความเป็นสัพพัญญูนั้นเอง. หลังจากนั้น ทรงยังวันนั้นให้ล่วงไปด้วยบัลลังก์นั้นเอง เมื่อถึงราตรีวันแรม ๑ ค่ำ ทรงมนสิการดังนี้ในยามทั้งสามแล้วทรงเปล่งอุทานเหล่านี้. ดังนี้ ทรงมนสิการดังนี้ในราตรีวันแรม ๑ ค่ำ แล้วทรงยังสัปดาห์ที่พระสังคีติกาจารย์กล่าวไว้ว่า “ประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวที่โคนต้นโพธิ์ตลอดเจ็ดวัน” นั้นให้ล่วงไป ณ ที่นั้นเอง.

Bodhikathā niṭṭhitā.

จบโพธิกถา.

Ajapālakathā

อชปาลกถา

4. Atha kho bhagavā sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkamīti ettha na bhagavā tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā anantarameva bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami. Yathā pana ‘‘bhutvā sayatī’’ti vutte na ‘‘hatthe adhovitvā mukhaṃ avikkhāletvā sayanasamīpaṃ agantvā aññaṃ kiñci ālāpasallāpaṃ akatvā sayati’’cceva vuttaṃ hoti, bhojanato pana pacchā sayati, na nasayatīti idamevattha dīpitaṃ hoti. Evamidhāpi ‘‘na tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā anantarameva pakkāmī’’ti vuttaṃ hoti, vuṭṭhānato ca pana pacchā pakkāmi, na napakkāmīti idamevettha dīpitaṃ hoti.

4. ในบทว่า “อถ โข ภควา...เตนุปสงฺกมิ” นี้ พึงทราบอรรถดังนี้ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้เสด็จจากโคนต้นโพธิ์ไปยังที่ที่มีต้นไทรอชปาลในทันทีที่ทรงลุกขึ้นจากสมาธินั้น. เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวว่า “กินแล้วนอน” มิได้หมายความว่า “ไม่ล้างมือ ไม่บ้วนปาก ไม่ไปใกล้ที่นอน ไม่พูดคุยอะไรเลยแล้วก็นอน” เท่านั้น แต่หมายความว่า “นอนภายหลังจากการกิน มิใช่มินอน” อรรถนี้เท่านั้นที่แสดงไว้ในบทว่า “ภุตฺวา สยติ” ฉันใด. ในที่นี้ก็ฉันนั้น มิได้กล่าวว่า “ทรงลุกขึ้นจากสมาธินั้นแล้วเสด็จไปในทันที” แต่หมายความว่า “เสด็จไปภายหลังจากการลุกขึ้น มิใช่ไม่เสด็จไป” อรรถนี้เท่านั้นที่ทรงแสดงไว้ในที่นี้.

Anantaraṃ pana apakkamitvā bhagavā kiṃ akāsīti? Aparānipi tīṇi sattāhāni bodhisamīpeyeva vītināmesi. Tatrāyaṃ anupubbikathā – bhagavati kira buddhattaṃ patvā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinne ‘‘na bhagavā vuṭṭhāti; kiṃ nu kho aññepi buddhattakarā dhammā atthī’’ti ekaccānaṃ devatānaṃ kaṅkhā udapādi. Atha bhagavā aṭṭhame divase samāpattito vuṭṭhāya devatānaṃ kaṅkhaṃ ñatvā kaṅkhāvidhamanatthaṃ ākāse uppatitvā yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā tāsaṃ kaṅkhaṃ vidhamitvā pallaṅkato īsakaṃ pācīnanissite uttaradisābhāge ṭhatvā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca upacitānaṃ pāramīnaṃ balādhigamanaṭṭhānaṃ pallaṅkaṃ bodhirukkhañca animisehi akkhīhi olokayamāno sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ animisacetiyaṃ nāma jātaṃ. Atha pallaṅkassa ca ṭhitaṭṭhānassa ca antarā puratthimato ca pacchimato ca āyate ratanacaṅkame caṅkamanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ ratanacaṅkamacetiyaṃ nāma jātaṃ. Tato pacchimadisābhāge devatā ratanagharaṃ māpayiṃsu. Tattha pallaṅkena nisīditvā abhidhammapiṭakaṃ visesato cettha anantanayaṃ samantapaṭṭhānaṃ vicinanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ ratanagharacetiyaṃ nāma jātaṃ.

อนึ่ง หลังจากนั้น เมื่อไม่เสด็จไป พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำอะไร? ทรงยังสัปดาห์อีกสามสัปดาห์ให้ล่วงไปที่ใกล้ต้นโพธิ์นั้นเอง. เรื่องราวตามลำดับในที่นั้นมีดังนี้: ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวตลอดเจ็ดวัน ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่เทวดาบางพวกว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้ายังไม่ลุกขึ้น หรือว่ายังมีธรรมอื่นที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าอยู่อีกหรือหนอ?” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าในวันที่แปด ทรงลุกขึ้นจากสมาบัติ ทรงทราบความสงสัยของเทวดาทั้งหลายแล้ว เพื่อกำจัดความสงสัย ทรงเหาะขึ้นไปในอากาศ ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ ทรงกำจัดความสงสัยของเทวดาเหล่านั้นแล้ว ทรงยืนอยู่ทางส่วนทิศเหนือเยื้องไปทางทิศตะวันออกเล็กน้อยจากบัลลังก์ ทรงทอดพระเนตรบัลลังก์อันเป็นที่บรรลุพละแห่งบารมีที่ทรงสั่งสมมาตลอดสี่อสงไขยแสนกัป และต้นโพธิ์ด้วยพระเนตรที่ไม่กะพริบตลอดเจ็ดวัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า อนิมิสเจดีย์. หลังจากนั้น ทรงจงกรมบนรัตนจงกรมที่ยาวไปทางทิศตะวันออกและทิศตะวันตกในระหว่างบัลลังก์และสถานที่ที่ทรงยืนอยู่ตลอดเจ็ดวัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า รัตนจงกรมเจดีย์. จากนั้น เทวดาทั้งหลายได้เนรมิตเรือนแก้วขึ้นทางส่วนทิศตะวันตก. ในเรือนแก้วนั้น ทรงประทับนั่งด้วยบัลลังก์ ทรงพิจารณาพระอภิธรรมปิฎก โดยเฉพาะสมันตปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุดในพระอภิธรรมปิฎกนี้ ตลอดเจ็ดวัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า รัตนฆรเจดีย์.

Evaṃ bodhisamīpeyeva cattāri sattāhāni vītināmetvā pañcame sattāhe bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami. Tassa kira nigrodhassa chāyāya ajapālakā gantvā nisīdanti; tenassa ajapālanigrodhotveva nāmaṃ udapādi. Sattāhaṃ vimuttisukhapaṭisaṃvedīti tatrāpi dhammaṃ vicinantoyeva vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento nisīdi. Bodhito puratthimadisābhāge esa rukkho hoti. Evaṃ nisinne ca panettha bhagavati eko brāhmaṇo gantvā pañhaṃ pucchi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho aññataro’’tiādi. Tattha huṃhuṅkajātikoti so kira diṭṭhamaṅgaliko nāma, mānavasena kodhavasena ca ‘‘huṃhu’’nti karonto vicarati, tasmā ‘‘huṃhuṅkajātiko’’ti vuccati. ‘‘Huhukkajātiko’’tipi paṭhanti.

ดังนี้ ทรงยังสัปดาห์ทั้งสี่ให้ล่วงไปที่ใกล้ต้นโพธิ์นั้นเองแล้ว ในสัปดาห์ที่ห้า ทรงเสด็จจากโคนต้นโพธิ์ไปยังที่ที่มีต้นไทรอชปาล. ได้ยินว่า คนเลี้ยงแพะทั้งหลายมักไปนั่งอยู่ในร่มเงาของต้นไทรนั้น เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า “อชปาลนิโครธ” จึงเกิดขึ้นแก่ต้นไทรนั้น. ในบทว่า “สัตตาหัง วิมุตติสุขปฏิสังเวที” นั้น แม้ที่ต้นไทรอชปาลนั้น ก็ทรงพิจารณาพระธรรมและเสวยวิมุตติสุขประทับนั่งอยู่. ต้นไทรนี้ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของต้นโพธิ์. อนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น พราหมณ์คนหนึ่งได้เข้าไปทูลถามปัญหา. เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวคำว่า “อถ โข อญฺญตโร” เป็นต้น. ในบทว่า “หุํหุํกชาติโก” นั้น ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นเป็นผู้เชื่อว่าสิ่งที่เห็นเป็นมงคล เที่ยวไปโดยกระทำเสียง “หุํหุํ” หรือ “เหเห” ด้วยอำนาจแห่งมานะและโทสะ เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า “หุํหุํกชาติโก”. บางพวกก็สาธยายว่า “หุหุกฺกชาติโก”.

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ tena vuttassa vacanassa sikhāpattamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi. Tassattho – yo bāhitapāpadhammatāya brāhmaṇo na diṭṭhamaṅgalikatāya, huṃhuṅkārakabhāvādipāpadhammayutto hutvā kevalaṃ jātimattakena brahmaññaṃ paṭijānāti, so brāhmaṇo bāhitapāpadhammattā huṃhuṅkārappahānena nihuṃhuṅko, rāgādikasāvābhāvena nikkasāvo, bhāvanānuyogayuttacittatāya yatatto, sīlasaṃvarena vā saññatacittatāya yatatto, catumaggañāṇasaṅkhātehi vedehi antaṃ, vedānaṃ vā antaṃ gatattā vedantagū, maggabrahmacariyassa vusitattā vusitabrahmacariyo. Dhammena brahmavādaṃ vadeyya, ‘‘brāhmaṇo, aha’’nti etaṃ vādaṃ dhammena vadeyya, yassa sakale lokasannivāse kuhiñci ekārammaṇepi rāgussado dosussado mohussado mānussado diṭṭhussadoti ime ussadā natthīti.

คำว่า "เอตมตฺถํ วิทิตฺวา" คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบซึ่งอรรถอันเป็นยอดแห่งถ้อยคำที่พราหมณ์นั้นกล่าวแล้ว หรือทรงทราบซึ่งอรรถคือพระอรหันต์อันเป็นยอดแห่งคำว่า "พราหมณ์" นี้แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้น. อรรถแห่งอุทานนั้น พึงทราบดังนี้ว่า บุคคลใดเป็นพราหมณ์เพราะมีบาปธรรมอันลอยเสียแล้ว ไม่ใช่เป็นพราหมณ์เพราะเชื่อว่าสิ่งที่เห็นเป็นมงคล, ไม่ใช่เป็นพราหมณ์เพราะประกอบด้วยบาปธรรมมีมานะที่ทำเสียง "หึ หึ" และกิเลสดุจน้ำฝาดมีราคะเป็นต้นเป็นต้น, ไม่ใช่เป็นพราหมณ์เพราะยอมรับความเป็นพราหมณ์ด้วยชาติกำเนิดเท่านั้น. พราหมณ์นั้นเป็นผู้มีบาปธรรมอันลอยเสียแล้ว เพราะละมานะและโทสะที่ทำเสียง "หึ หึ" ได้ จึงเป็นผู้ไม่มีเสียง "หึ หึ", เพราะไม่มีกิเลสดุจน้ำฝาดมีราคะเป็นต้น จึงเป็นผู้ไม่มีกิเลสดุจน้ำฝาด, เพราะมีจิตประกอบด้วยความเพียรในการเจริญภาวนา จึงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น หรือเพราะมีจิตที่สำรวมด้วยศีลสังวร จึงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น, เพราะถึงที่สุดคือนิพพานด้วยญาณอันเรียกว่ามรรคญาณ ๔ หรือเพราะถึงที่สุดคืออรหัตตผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคญาณ ๔ จึงเป็นผู้ถึงที่สุดแห่งเวท, และเพราะประพฤติพรหมจรรย์อันเป็นมรรคแล้ว จึงเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว. พึงกล่าวซึ่งวาทะว่า "เราเป็นพราหมณ์" โดยธรรม, พึงกล่าวซึ่งวาทะนี้โดยธรรมว่า "เราเป็นพราหมณ์" คือบุคคลใดไม่มีราคะอันกำเริบ, โทสะอันกำเริบ, โมหะอันกำเริบ, มานะอันกำเริบ, ทิฏฐิอันกำเริบ ในอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่งในโลกสันนิวาสทั้งหมด.

Ajapālakathā niṭṭhitā.

เรื่องอชปาลนิโครธจบลงแล้ว.

Mucalindakathā

เรื่องมุจลินท์.

5. Akālameghoti asampatte vassakāle uppannamegho. Ayaṃ pana gimhānaṃ pacchime māse udapādi. Sattāhavaddalikāti tasmiṃ uppanne sattāhaṃ avicchinnavuṭṭhikā ahosi. Sītavātaduddinīti sā ca pana sattāhavaddalikā udakaphusitasammissena sītavātena samantā paribbhamantena dūsitadivasattā sītavātaduddinī nāma ahosi. Atha kho mucalindo nāgarājāti tasseva mucalindarukkhassa samīpe pokkharaṇiyā nibbatto mahānubhāvo nāgarājā. Sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvāti evaṃ bhogehi parikkhipitvā uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ karitvāva ṭhite; tasmiṃ tassa parikkhepabbhantaraṃ lohapāsāde bhaṇḍāgāragabbhappamāṇaṃ ahosi, tasmā bhagavā nivāte pihitadvāravātapāne kūṭāgāre nisinno viya jāto. Mā bhagavantaṃ sītantiādi tassa tathā karitvā ṭhānakāraṇaparidīpanaṃ. So hi ‘‘mā bhagavantaṃ sītaṃ bādhayittha, mā uṇhaṃ, mā ḍaṃsādisamphasso bādhayitthā’’ti tathā karitvā aṭṭhāsi. Tattha kiñcāpi sattāhavaddalikāya uṇhameva natthi, sace pana antarantarā megho vigaccheyya uṇhaṃ bhaveyya, tampi naṃ mā bādhayitthāti evaṃ tassa cintetuṃ yuttaṃ. Viddhanti ubbiddhaṃ; meghavigamena dūrībhūtanti attho. Vigatavalāhakanti apagatameghaṃ. Devanti ākāsaṃ. Sakavaṇṇanti attano rūpaṃ.

5. คำว่า "อากาลเมโฆ" คือ เมฆที่เกิดขึ้นในเวลาที่ยังไม่ถึงฤดูฝน. แต่เมฆนี้เกิดขึ้นในเดือนสุดท้ายของฤดูร้อน. คำว่า "สัตตาหวทฺทลิกา" คือ เมื่อเมฆนั้นเกิดขึ้นแล้ว ฝนก็ตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วัน. คำว่า "สีตวาตทุทฺทินี" คือ ฝนที่ตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วันนั้น มีลมหนาวที่พัดวนอยู่โดยรอบปะปนกับละอองน้ำ ทำให้วันนั้นมัวหมองไป จึงชื่อว่า "สีตวาตทุทฺทินี" (วันที่มีลมหนาวและฝนตก). คำว่า "อถ โข มุจลินฺโท นาคราชา" คือ พญานาคชื่อมุจลินท์ผู้มีอานุภาพมาก เกิดขึ้นที่สระน้ำใกล้ต้นมุจลินท์นั้นเอง. คำว่า "สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวา" คือ เมื่อพญานาคขดกาย ๗ รอบอย่างนี้แล้ว แผ่พังพานใหญ่เหนือพระเศียรของพระผู้มีพระภาคเจ้า ภายในวงขดของพญานาคนั้นมีขนาดเท่าห้องเก็บสมบัติในปราสาททองแดง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงประทับอยู่ราวกับประทับอยู่ในเรือนยอดที่ไม่มีลม มีประตูและช่องลมปิดสนิท. คำว่า "มา ภควนฺตํ สีตํ" เป็นต้น เป็นการแสดงเหตุแห่งการดำรงอยู่ของพญานาคนั้นที่กระทำเช่นนั้น. เพราะพญานาคราชนั้นดำรงอยู่โดยกระทำเช่นนั้น ด้วยคิดว่า "ขอความหนาวอย่าได้เบียดเบียนพระผู้มีพระภาคเจ้าเลย, ขอความร้อนอย่าได้เบียดเบียนเลย, ขอสัมผัสแห่งเหลือบยุงเป็นต้นอย่าได้เบียดเบียนเลย." ในคำว่า "มา ภควนฺตํ" เป็นต้นนั้น แม้ว่าในเวลาที่ฝนตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วันนั้นจะไม่มีความร้อนเลยก็ตาม แต่ถ้าเมฆหายไปเป็นครั้งคราว ความร้อนก็จะเกิดขึ้นได้ พญานาคราชนั้นจึงคิดว่า "ขอความร้อนนั้นอย่าได้เบียดเบียนพระผู้มีพระภาคเจ้าเลย" ดังนี้ ก็สมควรแล้ว. คำว่า "วิทฺธํ" คือ ทะลุขึ้นไป; อรรถว่า "เป็นเหมือนไกลออกไปเพราะเมฆหายไป". คำว่า "วิคตวลาหกํ" คือ ไม่มีเมฆ. คำว่า "เทวํ" คือ ท้องฟ้า. คำว่า "สกวณฺณํ" คือ รูปของตน (ในฐานะเป็นพญานาค).

Sukho vivekoti nibbānasaṅkhāto upadhiviveko sukho. Tuṭṭhassāti catumaggañāṇasantosena santuṭṭhassa. Sutadhammassāti pakāsitadhammassa. Passatoti taṃ vivekaṃ yaṃ vā kiñci passitabbaṃ nāma, taṃ sabbaṃ attano vīriyabalādhigatena ñāṇacakkhunā passantassa. Abyāpajjanti akuppanabhāvo; etena mettāpubbabhāgo dassito. Pāṇabhūtesu saṃyamoti sattesu ca saṃyamo; avihiṃsanabhāvo sukhoti attho. Etena karuṇāpubbabhāgo dassito. Sukhā virāgatā loketi vītarāgatāpi sukhāti dīpeti. Kāmānaṃ samatikkamoti yā ‘‘kāmānaṃ samatikkamo’’ti vuccati; sā virāgatāpi sukhāti attho. Etena anāgāmimaggo kathito. Asmimānassa yo vinayoti iminā pana arahattaṃ kathitaṃ; arahattañhi asmimānassa ‘‘passaddhivinayo’’ti vuccati. Ito parañca sukhaṃ nāma natthi, tenāha ‘‘etaṃ ve paramaṃ sukha’’nti.

คำว่า "สุขํ วิเวโก" คือ อุปธิวิเวกอันเรียกว่านิพพาน เป็นสุข. คำว่า "ตุฏฺฐสฺส" คือ ผู้ยินดีแล้วด้วยความยินดีในมรรคญาณ ๔. คำว่า "สุตธมฺมสฺส" คือ ผู้มีธรรมอันประกาศแล้ว (คืออริยสัจ ๔). คำว่า "ปสฺสโต" คือ ผู้เห็นซึ่งวิเวกนั้น หรือผู้เห็นธรรมทั้งปวงที่ควรเห็นด้วยญาณจักษุที่ได้มาด้วยกำลังแห่งความเพียรของตน. คำว่า "อพฺยาปชฺชํ" คือ ความไม่โกรธ เป็นสุข; ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเมตตาอันเป็นส่วนเบื้องต้น (คืออุปจารเมตตา) แห่งอัปปนาเมตตา. คำว่า "ปาณภูเตสุ สํยโม" คือ ความสำรวมในสัตว์ทั้งหลาย หรือความไม่เบียดเบียน (คือกรุณา) เป็นสุข; ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงกรุณาอันเป็นส่วนเบื้องต้น (คืออุปจารกรุณา) แห่งอัปปนากรุณา. คำว่า "สุขา วิราคตา โลเก" คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า ความปราศจากราคะ (คืออนาคามิมรรค) ก็เป็นสุข. คำว่า "กามานํ สมติกฺกโม" คือ ความก้าวล่วงกามทั้งสอง (วัตถุกามและกิเลสกาม) ที่เรียกว่า "ความก้าวล่วงกาม" นั้น ความปราศจากราคะนั้นก็เป็นสุข; ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอนาคามิมรรค. อนึ่ง ด้วยบทว่า "อสฺมิมฺมานสฺส โย วินโย" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอรหัตตมรรค; เพราะอรหัตตมรรคนั้นแล เรียกว่า "ปัสสัทธิวินัย" คือธรรมเป็นเครื่องระงับมานะว่า "เรามีอยู่". และสุขอื่นยิ่งกว่าอรหัตตมรรคนี้ไม่มีอีกแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "นั่นแลเป็นสุขอย่างยิ่ง".

Mucalindakathā niṭṭhitā.

เรื่องมุจลินท์จบลงแล้ว.

Rājāyatanakathā

เรื่องต้นราชายตนะ.

6. Mucalindamūlāti mahābodhito pācīnakoṇe ṭhitamucalindarukkhamūlā. Rājāyatananti dakkhiṇadisābhāge ṭhitaṃ rājāyatanarukkhaṃ upasaṅkami. Tena kho pana samayenāti katarena samayena. Bhagavato kira rājāyatanamūle sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinnassa samādhito vuṭṭhānadivase aruṇuggamanavelāyameva ‘‘bhojanakiccena bhavitabba’’nti ñatvā sakko devarājā osadhaharītakaṃ upanesi. Bhagavā taṃ paribhuñji, paribhuttamattasseva sarīrakiccaṃ ahosi. Sakko mukhodakaṃ adāsi. Bhagavā mukhaṃ dhovitvā tasmiṃyeva rukkhamūle nisīdi. Evaṃ uggate aruṇamhi nisinne bhagavati.

6. คำว่า "มุจลินฺทมูลํ" คือ จากโคนต้นมุจลินท์ที่ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของต้นมหาโพธิ์. คำว่า "ราชายตนํ" คือ เสด็จเข้าไปยังต้นราชายตนะที่ตั้งอยู่ทางทิศใต้. คำว่า "เตน โข ปน สมเยน" คือ ในสมัยใด? (นี่คือคำถาม). ได้ยินว่า ในวันที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วันที่โคนต้นราชายตนะ เสด็จออกจากอรหัตตผลสมาธิ ในเวลาอรุณขึ้นนั่นเอง ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบว่า "ควรแก่กิจแห่งภัตตาหาร" จึงทรงนำสมออันเป็นโอสถมาถวาย. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเสวยสมอนั้น, พอเสวยเสร็จ กิจแห่งพระวรกายก็สำเร็จ. ท้าวสักกะทรงถวายน้ำล้างพระพักตร์. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงล้างพระพักตร์แล้ว ประทับนั่งที่โคนต้นราชายตนะนั้นเอง. เมื่ออรุณขึ้นแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่เช่นนี้ (ในสมัยนั้นจึงมีการถวายภัตตาหาร). (นี่คือคำตอบ).

Tena kho pana samayena tapussabhallikā vāṇijāti tapusso ca bhalliko cāti dve bhātaro vāṇijā. Ukkalāti ukkalajanapadato. Taṃ desanti yasmiṃ dese bhagavā viharati. Katarasmiñca dese bhagavā viharati? Majjhimadese. Tasmā majjhimadesaṃ gantuṃ addhānamaggappaṭipannā hontīti ayamettha attho. Ñātisālohitā devatāti tesaṃ ñātibhūtapubbā devatā. Etadavocāti sā kira nesaṃ sabbasakaṭāni appavattīni akāsi. Tato te kiṃ idanti maggadevatānaṃ baliṃ akaṃsu. Tesaṃ balikammakāle sā devatā dissamāneneva kāyena etaṃ avoca. Manthena ca madhupiṇḍikāya cāti abaddhasattunā ca sappimadhuphāṇitādīhi yojetvā baddhasattunā ca. Patimānethāti upaṭṭhahatha. Taṃ voti taṃ patimānanaṃ tumhākaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Yaṃ amhākanti yaṃ paṭiggahaṇaṃ amhākaṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Bhagavato etadahosīti yo kirassa padhānānuyogakāle patto ahosi, so sujātāya pāyāsaṃ dātuṃ āgacchantiyā eva antaradhāyi. Tenassa etadahosi – ‘‘patto me natthi, purimakāpi ca na kho tathāgatā hatthesu paṭiggaṇhanti, kimhi nu kho ahaṃ paṭiggaṇheyyaṃ manthañca madhupiṇḍakañcā’’ti.

ในสมัยนั้นแล พ่อค้าชื่อตปุสสะและภัลลิกะ คือ ตปุสสะและภัลลิกะ เป็นพี่น้องสองคน เป็นพ่อค้า. คำว่า อุกกละ คือ จากอุกกลชนบท. คำว่า สู่สถานที่นั้น คือ สู่สถานที่ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่. และพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ไหน? ที่มัชฌิมประเทศ. เพราะเหตุนั้น การเดินทางไปสู่มัชฌิมประเทศ จึงเป็นผู้เดินทางไกล นี้เป็นอรรถในบทนี้. คำว่า เทวดาผู้เป็นญาติสาโลหิต คือ เทวดาผู้เคยเป็นญาติของพวกเขานั้น. คำว่า ได้กล่าวคำนี้ คือ ได้ยินว่า เทวดานั้นได้ทำให้เกวียนทั้งหมดของพวกเขานั้นไม่เคลื่อนที่. จากนั้น พวกเขานั้นคิดว่า 'นี่คืออะไร?' จึงได้ทำพลีกรรมแก่เทวดาผู้รักษาทาง. ในเวลาที่พวกเขาทำพลีกรรม เทวดานั้นแสดงตนด้วยกายปรากฏอยู่ ได้กล่าวคำนี้. คำว่า ด้วยข้าวสัตตุก้อนและข้าวสัตตุผง คือ ด้วยข้าวสัตตุผงที่ยังไม่ได้ปั้น และด้วยข้าวสัตตุก้อนที่ปั้นแล้วโดยผสมกับเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น. คำว่า จงรับใช้ (บูชา) คือ จงบำรุง. คำว่า นั้นแก่ท่าน คือ การบูชานั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และเพื่อความสุขแก่ท่านทั้งหลายตลอดกาลนาน. คำว่า สิ่งใดของเรา คือ การรับใด (ของพระองค์) พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์และเพื่อความสุขแก่เราทั้งหลายตลอดกาลนาน. คำว่า พระผู้มีพระภาคได้มีความปริวิตกนี้ คือ ได้ยินว่า บาตรใดที่พระองค์ทรงมีในเวลาบำเพ็ญเพียร บาตรนั้นได้หายไปในขณะที่นางสุชาดากำลังมาเพื่อถวายข้าวมธุปายาสนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงมีความปริวิตกนี้ว่า 'บาตรของเราไม่มี และพระตถาคตทั้งหลายในปางก่อนก็มิได้ทรงรับด้วยพระหัตถ์ เราจะพึงรับข้าวสัตตุผงและข้าวสัตตุก้อนด้วยอะไรหนอ?'

Parivitakkamaññāyāti ito pubbeva bhagavato sujātāya dinnabhojanaṃyeva ojānuppabandhanavasena aṭṭhāsi, ettakaṃ kālaṃ neva jighacchā na pipāsā na kāyadubbalyaṃ ahosi. Idāni panassa āhāraṃ paṭiggahetukāmatāya ‘‘na kho tathāgatā’’tiādinā nayena parivitakko udapādi. Taṃ evaṃ uppannaṃ attano cetasā bhagavato cetoparivitakkamaññāya. Catuddisāti catūhi disāhi. Selamaye patteti muggavaṇṇaselamaye patte. Idaṃyeva bhagavā paṭiggahesi, teyeva sandhāya vuttaṃ. Cattāro pana mahārājāno paṭhamaṃ indanīlamaṇimaye patte upanāmesuṃ, na te bhagavā aggahesi. Tato ime cattāropi muggavaṇṇasilāmaye patte upanāmesuṃ, bhagavā cattāropi patte aggahesi tesaṃ pasādānurakkhaṇatthāya, no mahicchatāya. Gahetvā ca pana cattāropi yathā ekova patto hoti tathā adhiṭṭhahi, catunnampi ekasadiso puññavipāko ahosi. Evaṃ ekaṃ katvā adhiṭṭhite paṭiggahesi bhagavā paccagghe selamaye patte manthañca madhupiṇḍikañca. Paccaggheti paccagghasmiṃ; pāṭekkaṃ mahagghasminti attho. Atha vā paccaggheti abhinave abbhuṇhe; taṅkhaṇe nibbattasminti attho. Dve vācā etesaṃ ahesunti dvevācikā. Atha vā dvīhi vācāhi upāsakabhāvaṃ pattāti attho. Te evaṃ upāsakabhāvaṃ paṭivedetvā bhagavantaṃ āhaṃsu – ‘‘kassa dāni bhante amhehi ajja paṭṭhāya abhivādanapaccuṭṭhānaṃ kātabba’’nti? Atha bhagavā sīsaṃ parāmasi, kesā hatthe laggiṃsu. Te tesaṃ adāsi ‘‘ime tumhe pariharathā’’ti. Te kesadhātuyo labhitvā amateneva abhisittā haṭṭhatuṭṭhā bhagavantaṃ vanditvā pakkamiṃsu.

คำว่า ทรงทราบความปริวิตก คือ ก่อนหน้านี้ อาหารที่นางสุชาดาถวายแก่พระผู้มีพระภาคได้ดำรงอยู่ด้วยอำนาจแห่งการสืบต่อของโอชาตลอดเวลาเท่านี้ (๔๙ วัน) ความหิวก็ไม่มี ความกระหายก็ไม่มี ความอ่อนเพลียทางกายก็ไม่มี. แต่บัดนี้ เพราะความปรารถนาที่จะรับอาหาร พระปริวิตกจึงเกิดขึ้นด้วยนัยมีอาทิว่า 'พระตถาคตทั้งหลาย...' ทรงทราบความปริวิตกแห่งพระทัยของพระผู้มีพระภาคที่เกิดขึ้นอย่างนั้นด้วยใจของตน. คำว่า จากทิศทั้งสี่ คือ จากทิศทั้ง ๔. คำว่า บาตรอันสำเร็จด้วยศิลา คือ บาตรศิลาที่มีสีเหมือนถั่วเขียว. พระผู้มีพระภาคทรงรับบาตรเหล่านี้แล คำนั้นกล่าวหมายถึงบาตรเหล่านั้น. ก็ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ได้น้อมถวายบาตรอันสำเร็จด้วยแก้วอินทนิลก่อน พระผู้มีพระภาคไม่ทรงรับบาตรเหล่านั้น. จากนั้น จึงได้น้อมถวายบาตรอันสำเร็จด้วยศิลาสีถั่วเขียวแม้ทั้ง ๔ นี้ พระผู้มีพระภาคทรงรับบาตรแม้ทั้ง ๔ เพื่อรักษาความเลื่อมใสของท้าวมหาราชเหล่านั้น มิใช่เพราะความมักมาก. และครั้นทรงรับแล้ว ทรงอธิษฐานบาตรแม้ทั้ง ๔ ให้เป็นบาตรใบเดียว ผลบุญของท้าวมหาราชแม้ทั้ง ๔ ก็ได้มีส่วนเสมอกัน. พระผู้มีพระภาคทรงกระทำให้เป็นใบเดียวแล้วอธิษฐาน ทรงรับข้าวสัตตุผงและข้าวสัตตุก้อนในบาตรศิลาอันมีค่ามาก (หรือบาตรใหม่). คำว่า ปัจจัคเฆ คือ ในบาตรที่มีค่ามากแต่ละใบ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า ปัจจัคเฆ คือ ในบาตรที่ใหม่ ที่ยังอุ่นอยู่ คือที่เกิดขึ้นในขณะนั้น. วาจาของพ่อค้าทั้งสองนี้มี ๒ คำ จึงชื่อว่า เทววาจิกะ. อีกนัยหนึ่ง คือผู้ถึงความเป็นอุบาสกด้วยวาจา ๒ คำ. พ่อค้าเหล่านั้นกราบทูลความเป็นอุบาสกอย่างนั้นแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายพึงทำการอภิวาทและการลุกรับแก่ใคร?' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงลูบพระเศียร เส้นพระเกศาได้ติดมาในพระหัตถ์. พระองค์ได้ประทานพระเกศาเหล่านั้นแก่พ่อค้าเหล่านั้นด้วยพระดำรัสว่า 'ท่านทั้งหลายจงรับรักษาเส้นผมเหล่านี้ไว้เถิด'. พ่อค้าเหล่านั้นได้พระเกศาธาตุแล้ว มีความร่าเริงยินดีราวกับถูกรดด้วยน้ำอมฤต ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วหลีกไป.

Rājāyatanakathā niṭṭhitā.

เรื่องต้นราชายตนะจบลงแล้ว.

Brahmayācanakathā

เรื่องท้าวสหัมบดีพรหมทูลอาราธนา

7. Atha kho bhagavā sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā vuttappakārametaṃ sabbaṃ kiccaṃ niṭṭhāpetvā rājāyatanamūlā punapi yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami. Parivitakko udapādīti tasmiṃ nisinnamattasseva sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo ayaṃ cetaso parivitakko udapādi. Kasmā panāyaṃ sabbabuddhānaṃ uppajjatīti? Dhammassa mahantabhāvaṃ garubhāvaṃ bhāriyabhāvaṃ paccavekkhaṇāya brahmunā yācite desetukāmatāya ca. Jānanti hi buddhā ‘‘evaṃ parivitakkite brahmā āgantvā dhammadesanaṃ yācissati, tato sattā dhamme gāravaṃ uppādessanti, brahmagaruko hi lokasannivāso’’ti. Iti imehi dvīhi kāraṇehi ayaṃ vitakko uppajjatīti.

7. ครั้งนั้นแล เมื่อล่วงไป ๗ วัน พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสมาธินั้นแล้ว ทรงกระทำกิจทั้งปวงมีประการที่กล่าวแล้วนี้ให้สำเร็จแล้ว จากโคนต้นราชายตนะ เสด็จเข้าไปยังต้นอชปาลนิโครธอีกครั้งหนึ่ง. คำว่า ความปริวิตกได้เกิดขึ้น คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งลงเท่านั้น ความปริวิตกแห่งพระทัยนี้ซึ่งเป็นอาจิณณสมาจาร (สิ่งที่ประพฤติเป็นปกติ) ของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ได้เกิดขึ้นแล้ว. ก็เพราะเหตุไร ความปริวิตกนี้จึงเกิดขึ้นแก่พระพุทธเจ้าทั้งปวง? เพราะทรงพิจารณาถึงความเป็นธรรมอันยิ่งใหญ่ ความเป็นธรรมอันหนัก ความเป็นธรรมอันเป็นภาระ และเพราะความปรารถนาที่จะทรงแสดงธรรมเมื่อพรหมทูลอาราธนา. ด้วยว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงทราบว่า 'เมื่อเราปริวิตกอย่างนี้ พรหมจักมาทูลอาราธนาให้แสดงธรรม จากนั้น สัตว์ทั้งหลายจักทำความเคารพในธรรม เพราะหมู่สัตว์ในโลกนี้มีความเคารพในพรหม'. ความปริวิตกนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุ ๒ ประการนี้แล.

Tattha adhigato kho myāyanti adhigato kho me ayaṃ. Ālayarāmāti sattā pañca kāmaguṇe allīyanti, tasmā te ‘‘ālayā’’ti vuccanti. Tehi ālayehi ramantīti ālayarāmā. Ālayesu ratāti ālayaratā. Ālayesu suṭṭhumuditāti ālayasammuditā. Yadidanti nipāto. Tassa ṭhānaṃ sandhāya ‘‘yaṃ ida’’nti paṭiccasamuppādaṃ sandhāya ‘‘yo aya’’nti evamattho daṭṭhabbo. Idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayāva idappaccayatā, idappaccayatā ca sā paṭiccasamuppādo cāti idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. So mamassa kilamathoti yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assa; sā mama vihesā assāti attho. Bhagavantanti bhagavato. Anacchariyāti anu acchariyā. Paṭibhaṃsūti paṭibhānasaṅkhātassa ñāṇassa gocarā ahesuṃ, parivitakkayitabbabhāvaṃ pāpuṇiṃsu.

ในบทเหล่านั้น คำว่า อธิคโต โข มยายัง (adhigato kho myāyaṃ) คือ ธรรมนี้อันเราบรรลุแล้วแล. คำว่า อาลยรามา (ผู้ยินดีในอาลัย) คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมอาศัย (ติด) ในกามคุณ ๕ เพราะเหตุนั้น กามคุณเหล่านั้นจึงเรียกว่า 'อาลัย'. สัตว์ทั้งหลายผู้รื่นเริงด้วยอาลัยเหล่านั้น ชื่อว่า อาลยรามา. ผู้ยินดีในอาลัยทั้งหลาย ชื่อว่า อาลยรตา. ผู้บันเทิงยิ่งในอาลัยทั้งหลาย ชื่อว่า อาลยสัมมุทิตา. คำว่า ยทิทัง (yadidaṃ) เป็นนิบาต. พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า หมายถึงที่ตั้ง (ฐานะ) ว่า 'สิ่งใดนี้' (yaṃ idaṃ) หรือหมายถึงปฏิจจสมุปบาทว่า 'สิ่งใดนี้' (yo ayaṃ). คำว่า อิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท คือ ปัจจัยของธรรม (สังขารเป็นต้น) เหล่านี้ ชื่อว่า อิทัปปัจจัย, ความเป็นแห่งอิทัปปัจจัยนั่นเอง ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา, และอิทัปปัจจยตานั้นด้วย เป็นปฏิจจสมุปบาทด้วย จึงชื่อว่า อิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท. คำว่า นั่นพึงเป็นความเหนื่อยยากแก่เรา คือ การแสดงธรรมแก่ผู้ไม่รู้ใดมีอยู่ การแสดงนั้นพึงเป็นความเหนื่อยยากแก่เรา; เนื้อความว่า การแสดงนั้นพึงเป็นความลำบากแก่เรา. คำว่า ภควันตัง (bhagavantaṃ) คือ แห่งพระผู้มีพระภาค. คำว่า อนัจฉริยา (anacchariyā) คือ สิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่งๆ ขึ้นไป. คำว่า ปฏิภังสุ (paṭibhaṃsu) คือ ได้เป็นอารมณ์แห่งญาณที่เรียกว่าปฏิภาณ คือถึงความเป็นสภาพที่ควรพิจารณาใคร่ครวญ.

Halanti ettha hakāro nipātamatto; alanti attho. Pakāsitunti desituṃ. Alaṃ dāni me imaṃ kicchena adhigataṃ dhammaṃ desetunti vuttaṃ hoti. Paṭisotagāminti paṭisotaṃ vuccati nibbānaṃ; nibbānagāminti attho. Rāgarattāti kāmarāgabhavarāgadiṭṭhirāgena rattā. Na dakkhantīti na passissanti. Tamokhandhena āvuṭāti avijjārāsinā ajjhotthaṭā. Appossukkatāyāti nirussukkabhāvena; adesetukāmatāyāti attho.

ในบทว่า หะลํ นี้ อักษร หะ เป็นเพียงนิบาต (ไม่มีความหมาย) ส่วน อลํ มีความหมายว่า ไม่มีประโยชน์ (อรรถว่าพอแล้ว, ไม่ควรแล้ว). บทว่า ปะกาสิตุํ (เพื่อแสดง) คือ เพื่อแสดง (เดเสตุง). บทว่า อะลํ ดานิ เม อิมํ กิจเฉนะ อะธิคะตํ ธัมมํ เดเสตุํ (บัดนี้ การที่เราจะแสดงธรรมที่ได้มาด้วยความยากลำบากนี้ ไม่ควรแล้ว) มีความหมายว่า การที่เราจะแสดงพระอริยมรรคธรรมนี้ หรือพระสัจธรรม ๔ ประการนี้ ที่ได้มาด้วยความยากลำบาก (ในขณะบำเพ็ญบารมี) ไม่ควรแล้ว. บทว่า ปะฏิโสตะคามิํ (ผู้ไปทวนกระแส) นั้น ปะฏิโสตะ หมายถึงพระนิพพาน มีความหมายว่า ผู้ไปสู่พระนิพพาน. บทว่า ราคะรัตตา (ผู้กำหนัดด้วยราคะ) คือ ผู้กำหนัดด้วยกามราคะ ภวราคะ และทิฏฐิราคะ. บทว่า นะ ทักขันติ (จักไม่เห็น) คือ จักไม่เห็น. บทว่า ตะโมขันเธนะ อาวุฏา (อันกองแห่งความมืดหุ้มห่อแล้ว) คือ อันกองแห่งอวิชชาหุ้มห่อแล้ว. บทว่า อัปปอสสุกกะตายะ (ด้วยความเป็นผู้ไม่ขวนขวาย) คือ ด้วยความเป็นผู้ไม่ขวนขวาย มีความหมายว่า ด้วยความเป็นผู้ไม่ประสงค์จะแสดง.

8. Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma loke. Bhagavato purato pāturahosīti dhammadesanāyācanatthaṃ dasasu cakkavāḷasahassesu mahābrahmāno gahetvā āgamma bhagavato purato pāturahosi. Apparajakkhajātikāti paññāmaye akkhimhi appaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ evaṃsabhāvāti apparajakkhajātikā. Bhavissanti dhammassa aññātāroti paṭivijjhitāro.

8. บทว่า ยัตระ หิ นามะ (ในโลกใดหนอ) คือ ในโลกใดหนอ. บทว่า ภะคะวะโต ปุระโต ปาตุระโหสิ (ปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค) คือ เพื่อทูลอาราธนาให้ทรงแสดงธรรม ท้าวสหัมบดีพรหมได้นำมหาพรหมทั้งหลายในหมื่นจักรวาลมาปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค. บทว่า อัปปะระชักขะชาติกา (มีธุลีคือกิเลสเบาบาง) คือ สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้มีธุลีคือราคะ โทสะ โมหะ น้อยในดวงตาคือปัญญา มีสภาพเช่นนี้ จึงชื่อว่ามีธุลีคือกิเลสเบาบาง. บทว่า ภะวิสสันติ ธัมมัสสะ อัญญะตาโร (จักเป็นผู้รู้แจ้งธรรม) คือ จักเป็นผู้แทงตลอด (ธรรม).

Pāturahosīti pātubhavi. Samalehi cintitoti rāgādīhi malehi samalehi chahi satthārehi cintito. Apāpuretanti vivara etaṃ. Amatassa dvāranti amatassa nibbānassa dvārabhūtaṃ ariyamaggaṃ. Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhanti ime sattā rāgādimalānaṃ abhāvato vimalena sammāsambuddhena anubuddhaṃ catusaccadhammaṃ suṇantu.

บทว่า ปาตุระโหสิ (ปรากฏแล้ว) คือ ปรากฏแล้ว. บทว่า สะมะเลหิ จินติโต (อันผู้มีมลทินคิดแล้ว) คือ อันศาสดา ๖ ท่าน เช่น ปูรณะกัสสปะ ผู้มีมลทินคือราคะเป็นต้น คิดด้วยมิจฉาทิฏฐิ. บทว่า อะปาปุเรตุํ (เพื่อเปิด) คือ ขอจงเปิดประตูแห่งอริยมรรคนี้เถิด. บทว่า อะมะตัสสะ ทวารํ (ประตูแห่งอมตะ) คือ อริยมรรคอันเป็นประตูแห่งพระนิพพานอันเป็นอมตะ. บทว่า สุณันตุ ธัมมํ วิมะเลนานุพุทธํ (ขอสัตว์ทั้งหลายจงฟังธรรมที่พระผู้มีพระภาคผู้ปราศจากมลทินตรัสรู้แล้ว) คือ ขอสัตว์ทั้งหลายเหล่านี้จงฟังพระจตุราริยสัจธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ปราศจากมลทิน (คือราคะเป็นต้น) ตรัสรู้ตามแล้ว.

Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathāṭhitova yathā cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya, tvampi sumedha sundarapañña sabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ paññāmayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtañca janataṃ avekkhassu upadhāraya.

บทว่า เสเล ยะถา ปัพพะตะมุทธะนิฏฐิโต (เหมือนบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขา) คือ เหมือนบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขาอันเป็นหินล้วน เป็นแท่งทึบ ไม่มีช่องว่าง ย่อมมองเห็นหมู่สัตว์โดยรอบฉันใด, ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้มีปัญญาดี มีปัญญางาม มีพระจักษุรอบด้านด้วยพระสัพพัญญุตญาณ พระองค์ก็เช่นกัน ขอจงเสด็จขึ้นสู่ปราสาทอันเป็นธรรมะ (หรืออันสำเร็จด้วยปัญญา) แล้วทรงปราศจากโศกด้วยพระองค์เอง ขอจงทอดพระเนตรและพิจารณาหมู่สัตว์ผู้ตกอยู่ในความโศก และถูกชาติชราครอบงำเถิด.

Uṭṭhehīti bhagavato dhammadesanatthaṃ cārikacaraṇaṃ yācanto bhaṇati. Vīrātiādīsu bhagavā vīriyavantatāya vīro. Devaputtamaccukilesābhisaṅkhāramārānaṃ vijitattā vijitasaṅgāmo. Jātikantārādinittharaṇasamatthatāya satthavāho. Kāmacchandaiṇassa abhāvato aṇaṇo.

บทว่า อุฏฐะหิ (ขอจงลุกขึ้นเถิด) นี้ ท้าวสหัมบดีพรหมทูลขอให้พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกเพื่อแสดงธรรม. ในบทว่า วีระ เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคทรงชื่อว่า วีระ เพราะทรงประกอบด้วยความเพียร. ทรงชื่อว่า วิชิตะสังคามะ (ผู้ชนะสงคราม) เพราะทรงชนะเทวบุตรมาร มัจจุมาร กิเลสมาร และอภิสังขารมาร. ทรงชื่อว่า สัตถวาหะ (นายกองเกวียน) เพราะทรงสามารถนำสัตว์ออกจากกันดารคือชาติเป็นต้น. ทรงชื่อว่า อะณะโณ (ผู้ไม่มีหนี้) เพราะไม่มีหนี้คือกามฉันทะ.

9. Ajjhesananti yācanaṃ. Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāmaṃ. Apparajakkhāti paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ yesaṃ, te apparajakkhā. Yesaṃ taṃ mahantaṃ te mahārajakkhā. Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni te tikkhindriyā. Yesaṃ tāni mudūni te mudindriyā. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā te svākārā. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā asundarā te dvākārā. Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṃ te suviññāpayā. Ye paralokañca vajjañca bhayato passanti te paralokavajjabhayadassāvino. Uppaliniyanti uppalavane. Itaresupi eseva nayo. Antonimuggaposīnīti yāni udakassa anto nimuggāneva posayanti. Samodakaṃ ṭhitānīti udakena samaṃ ṭhitāni. Udakaṃ accuggamma ṭhitānīti udakaṃ atikkamitvā ṭhitāni.

9. บทว่า อัชเฌสะนา (การอาราธนา) คือ การทูลขอ. บทว่า พุทธะจักขุนา (ด้วยพุทธจักษุ) คือ ด้วยอินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ. ญาณทั้งสองนี้แลมีชื่อว่าพุทธจักษุ. บทว่า อัปปะระชักขา (มีธุลีคือกิเลสเบาบาง) คือ สัตว์เหล่าใดมีธุลีคือราคะเป็นต้นน้อยในดวงตาคือปัญญา สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีธุลีคือกิเลสเบาบาง. สัตว์เหล่าใดมีธุลีนั้นมาก สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีธุลีคือกิเลสมาก. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์คือศรัทธาเป็นต้นแก่กล้า สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอินทรีย์แก่กล้า. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์เหล่านั้นอ่อน สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอินทรีย์อ่อน. สัตว์เหล่าใดมีอาการคือศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้นงาม สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอาการงาม. สัตว์เหล่าใดมีอาการคือศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้นไม่งาม สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอาการไม่งาม. สัตว์เหล่าใดพิจารณาเหตุที่กล่าวแล้ว ย่อมสามารถให้รู้แจ้งได้โดยง่าย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้รู้แจ้งได้โดยง่าย. สัตว์เหล่าใดเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้เห็นภัยในปรโลกและโทษ. บทว่า อุปปะลินิยํ (ในกอบัว) คือ ในป่าบัว. แม้ในบทอื่นๆ ก็มีนัยเดียวกัน. บทว่า อันโตนิมุคคะโปสินี (บัวที่จมอยู่ในน้ำแล้วเจริญ) คือ บัวเหล่าใดจมอยู่ในน้ำแล้วเจริญ. บทว่า สะโมทะกํ ฐิตานิ (ตั้งอยู่เสมอน้ำ) คือ ตั้งอยู่เสมอกับน้ำ. บทว่า อุทะกํ อัจจุคคัมมะ ฐิตานิ (ตั้งอยู่เหนือน้ำ) คือ ตั้งอยู่เหนือน้ำ.

Apārutāti vivaṭā. Amatassa dvārāti ariyamaggo. So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṃ. Pamuñcantu saddhanti sabbe attano saddhaṃ pamuñcantu. Pacchimapadadvaye ayamattho, ahañhi attano paguṇaṃ suppavattimpi imaṃ paṇītaṃ uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā manujesu devamanussesu na bhāsinti.

บทว่า อะปารุตา (เปิดแล้ว) คือ เปิดแล้ว. บทว่า อะมะตัสสะ ทวารํ (ประตูแห่งอมตะ) คือ อริยมรรค. อริยมรรคนั้นแลเป็นประตูแห่งพระนิพพานอันชื่อว่าอมตะ. บทว่า ปะมุญจันตุ สัทธํ (ขอจงปล่อยศรัทธา) คือ ขอสัตว์ทั้งปวงจงปล่อยศรัทธาของตน (คือศรัทธาในการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าและพระธรรม) หรือจงแสดงศรัทธาของตน. ในสองบทหลังนี้ มีอรรถดังนี้ว่า เรามีความสำคัญว่าธรรมอันประณีตสูงสุดนี้ ที่เราได้ศึกษามาอย่างดีแล้ว และเป็นไปดีแล้วในจิต (หรือเป็นไปดีแล้ว) จะเป็นเพียงความเหน็ดเหนื่อยทางกายและวาจา จึงไม่แสดงแก่หมู่มนุษย์ คือเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย (หรือตั้งใจว่าจะไม่แสดง).

Brahmayācanakathā niṭṭhitā.

เรื่องการอาราธนาของท้าวสหัมบดีพรหมจบลงแล้ว.

Pañcavaggiyakathā

เรื่องปัญจวัคคีย์

10. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato. Apparajakkhajātikoti samāpattiyā vikkhambhitattā nikkilesajātiko visuddhasatto. Ājānissatīti sallakkhessati paṭivijjhissati. Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādīti sabbaññutaññāṇaṃ uppajji ‘‘ito sattamadivasamatthake kālaṃkatvā ākiñcaññāyatane nibbatto’’ti. Mahājāniyoti sattadivasabbhantare pattabbamaggaphalato parihīnattā mahatī jāni assāti mahājāniyo akkhaṇe nibbattattā. Abhidosakālaṃkatoti hiyyo kālaṃkato, sopi nevasaññānāsaññāyatane nibbattoti addasa. Bahūkārāti bahūpakārā. Padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsūti padhānatthāya pesitattabhāvaṃ mukhodakadānādinā upaṭṭhahiṃsu.

10. บทว่า บัณฑิต (ผู้มีปัญญา) คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต (คือปัญญาที่เห็นเหตุผลและธรรมชาติ). บทว่า พยัตตะ (ผู้ฉลาด) คือ ผู้ประกอบด้วยความฉลาด (คือปัญญาที่คมกล้า). บทว่า เมธาวี (ผู้มีปัญญา) คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นทันทีตามเหตุการณ์. บทว่า อัปปะระชักขะชาติโก (มีชาติแห่งธุลีคือกิเลสเบาบาง) คือ สัตว์ผู้บริสุทธิ์ มีชาติแห่งกิเลสไม่มี เพราะกิเลสถูกข่มไว้ด้วยฌานสมาบัติ. บทว่า อาชานิสสะติ (จักรู้แจ้ง) คือ จักพิจารณาเห็นและจักแทงตลอด. บทว่า ภะคะวะโตปิ โข ญาณํ อุทะปาทิ (แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงมีญาณเกิดขึ้น) คือ พระสัพพัญญุตญาณเกิดขึ้นว่า 'อาฬารดาบสได้ทำกาละไปแล้วเมื่อ ๗ วันก่อน และได้ไปเกิดในอากิญจัญญายตนภูมิแล้ว'. บทว่า มะหาชานิโย (ผู้มีความเสื่อมเสียใหญ่) คือ อาฬารดาบสมีความเสื่อมเสียใหญ่ เพราะพลาดจากมรรคผลที่พึงบรรลุได้ภายใน ๗ วัน. ชื่อว่าผู้มีความเสื่อมเสียใหญ่ เพราะไปเกิดในอักขณะ (ที่ไม่เอื้อต่อการบรรลุธรรม). บทว่า อะภิโทสะกาลํกะโต (ทำกาละไปเมื่อคืนวาน) คือ ทำกาละไปเมื่อเที่ยงคืนวานนี้. พระองค์ทรงเห็นว่า 'อุทุกดาบสผู้นั้นก็ได้ไปเกิดในเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิแล้ว'. บทว่า พหูการา (มีอุปการะมาก) คือ มีอุปการะมาก. บทว่า ปะธานะปะหิตัตตํ อุปัฏฐะหิงสุ (บำรุงอัตภาพที่ส่งไปเพื่อความเพียร) คือ บำรุงอัตภาพที่ส่งไปเพื่อประโยชน์แห่งกรรมฐาน ด้วยการถวายน้ำล้างหน้าเป็นต้น.

11. Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhinti upako bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare bhagavantaṃ addasa. Addhānamaggappaṭipannanti addhānamaggaṃ paṭipannaṃ.

11. บทว่า อันตะรา จะ คะยํ อันตะรา จะ โพธิง (ระหว่างคยาและโพธิ) คือ อุปกะได้พบพระผู้มีพระภาคระหว่างโพธิมณฑลและคยาคาม. บทว่า อัทธานะมัคคัปปะฏิปันนํ (ผู้ดำเนินไปในทางไกล) คือ ผู้ดำเนินไปในทางไกล.

Sabbābhibhūti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito. Sabbavidūti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ avediṃ aññāsiṃ. Sabbesu dhammesu anūpalittoti sabbesu tebhūmakadhammesu kilesalepena alitto. Sabbañjahoti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ jahitvā ṭhito. Taṇhakkhaye vimuttoti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto. Sayaṃ abhiññāyāti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ attanāva jānitvā. Kamuddiseyyanti kaṃ aññaṃ ‘‘ayaṃ me ācariyo’’ti uddiseyyaṃ.

บทว่า สัพพาภิภู (ผู้ครอบงำทุกสิ่ง) คือ เราครอบงำธรรมที่เป็นไตรภูมิทั้งปวงแล้วตั้งอยู่. บทว่า สัพพะวิทู (ผู้รู้ทุกสิ่ง) คือ เรารู้แจ้งธรรมที่เป็นจตุรภูมิทั้งปวงแล้ว. บทว่า สัพเพสุ ธัมเมสุ อะนูปะลิตโต (ผู้ไม่แปดเปื้อนในธรรมทั้งปวง) คือ เราไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องแปดเปื้อนคือกิเลสในธรรมที่เป็นไตรภูมิทั้งปวง. บทว่า สัพพัญชะโห (ผู้ละทุกสิ่ง) คือ เราละธรรมที่เป็นไตรภูมิทั้งปวงแล้วตั้งอยู่. บทว่า ตัณหักขะเย วิมุตโต (ผู้หลุดพ้นเพราะสิ้นตัณหา) คือ เราหลุดพ้นแล้วโดยความเป็นอารมณ์ในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา. บทว่า สะยํ อะภิญญายะ (รู้ยิ่งด้วยตนเอง) คือ รู้แจ้งธรรมที่เป็นจตุรภูมิทั้งปวงด้วยตนเอง. บทว่า กะมุททิเสยยํ (เราจะพึงชี้ใครเล่า) คือ เราจะพึงชี้ใครอื่นว่า 'ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา' เล่า.

Na me ācariyo atthīti lokuttaradhamme mayhaṃ ācariyo nāma natthi. Natthi me paṭipuggaloti mayhaṃ paṭibhāgapuggalo nāma natthi. Sītibhūtoti sabbakilesagginibbāpanena sītibhūto. Kilesānaṃyeva nibbutattā nibbuto.

คำว่า 'ไม่มีอาจารย์ของเรา' หมายถึง ในโลกุตรธรรม อาจารย์ชื่อว่าของเราไม่มี. คำว่า 'ไม่มีบุคคลเสมอเหมือนเรา' หมายถึง บุคคลผู้เสมอเหมือนชื่อว่าของเราไม่มี. คำว่า 'เป็นผู้เย็นแล้ว' หมายถึง เป็นผู้เย็นแล้วด้วยการดับไฟคือกิเลสทั้งปวง. เป็นผู้ดับแล้วเพราะความที่กิเลสทั้งหลายนั่นเองดับแล้ว.

Kāsīnaṃ puranti kāsiraṭṭhe nagaraṃ. Āhañchaṃ amatadundubhinti dhammacakkappaṭilābhāya amatabheriṃ paharissāmīti gacchāmi.

คำว่า 'เมืองของชาวกาสี' หมายถึง เมืองพาราณสีในแคว้นกาสี. คำว่า 'เราจักบันลืออมตเภรี' หมายถึง เราจักไปเพื่อบันลืออมตเภรี (กลองอมตะ) เพื่อการได้เฉพาะซึ่งธรรมจักร.

Arahasi anantajinoti anantajino bhavituṃ yutto. Hupeyyapāvusoti āvuso evampi nāma bhaveyya. Sīsaṃ okampetvāti sīsaṃ cāletvā.

คำว่า 'ท่านควรเป็นผู้ชนะอันไม่มีที่สิ้นสุด' หมายถึง ควรเป็นผู้ชนะอันไม่มีที่สิ้นสุด. คำว่า 'ท่านผู้มีอายุ อาจเป็นเช่นนั้นก็ได้' หมายถึง ท่านผู้มีอายุ แม้ชื่อว่าอย่างนี้ก็พึงมีได้. คำว่า 'สั่นศีรษะแล้ว' หมายถึง สั่นศีรษะแล้ว.

12. Saṇṭhapesunti katikaṃ akaṃsu. Bāhullikoti cīvarabāhullādīnaṃ atthāya paṭipanno. Padhānavibbhantoti padhānato vibbhanto bhaṭṭho parihīno. Āvatto bāhullāyāti cīvarādibahulabhāvatthāya āvatto. Odahatha bhikkhave sotanti upanetha bhikkhave sotaṃ; sotindriyaṃ dhammasavanatthaṃ abhimukhaṃ karothāti attho. Amatamadhigatanti amataṃ nibbānaṃ mayā adhigatanti dasseti. Iriyāyāti dukkarairiyāya. Paṭipadāyāti dukkarapaṭipadāya. Abhijānātha me noti abhijānātha nu me samanupassatha. Evarūpaṃ bhāsitametanti etaṃ evarūpaṃ vākyaṃ bhāsitanti attho. Asakkhi kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū saññāpetunti ‘‘ahaṃ buddho’’ti jānāpetuṃ asakkhi.

12. คำว่า 'พวกเธอจงตั้งไว้' หมายถึง พวกเธอได้ทำกติกาแล้ว. คำว่า 'ผู้มากด้วยปัจจัย' หมายถึง ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์แห่งความมากด้วยจีวรเป็นต้น. คำว่า 'ผู้เคลื่อนจากความเพียร' หมายถึง ผู้เคลื่อนแล้ว ผู้ตกแล้ว ผู้เสื่อมแล้วจากความเพียร. คำว่า 'กลับมาสู่ความมาก' หมายถึง กลับมาเพื่อประโยชน์แห่งความเป็นผู้มากด้วยจีวรเป็นต้น. คำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย จงเงี่ยโสตลง' หมายถึง ภิกษุทั้งหลาย จงเงี่ยโสตลง; จงทำโสตินทรีย์ให้เป็นไปในเบื้องหน้าเพื่อประโยชน์แห่งการฟังธรรม ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'เราได้บรรลุอมตะแล้ว' หมายถึง แสดงว่า 'อมตะคือพระนิพพานอันเราได้บรรลุแล้ว'. คำว่า 'ด้วยอิริยาบถ' หมายถึง ด้วยอิริยาบถที่ทำได้ยาก. คำว่า 'ด้วยปฏิปทา' หมายถึง ด้วยปฏิปทาที่ทำได้ยาก. คำว่า 'พวกเธอรู้จักเราหรือไม่' หมายถึง พวกเธอจำเราได้หรือไม่ พวกเธอพิจารณาเห็นเราหรือไม่. คำว่า 'คำพูดเช่นนี้' หมายถึง คำพูดเช่นนี้อันเรากล่าวแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงสามารถเพื่อจะให้ภิกษุปัญจวัคคีย์รู้แจ้ง' หมายถึง ทรงสามารถเพื่อจะให้รู้แจ้งว่า 'เราเป็นพระพุทธเจ้า'.

13. Cakkhukaraṇīti paññācakkhuṃ sandhāyāha. Ito paraṃ sabbaṃ padatthato uttānameva. Adhippāyānusandhiyojanādibhedato pana papañcasūdaniyā majjhimaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Ito paṭṭhāya hi ativitthārabhīrukassa mahājanassa cittaṃ anurakkhantā suttantakathaṃ avaṇṇayitvā vinayakathaṃyeva vaṇṇayissāma.

13. คำว่า 'จักขุกรณี' พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงปัญญาจักษุ. คำทั้งหมดหลังจากนี้มีความหมายชัดเจนโดยบท. แต่พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนีแห่งมัชฌิมนิกาย โดยความแตกต่างแห่งอธิปรายะ อนุสนธิ และโยชนาเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่บทนี้เป็นต้นไป เราทั้งหลายจักรักษาจิตของมหาชนผู้เกรงกลัวความพิสดารยิ่ง จึงไม่พรรณนาสุตตันตกถา แต่จักพรรณนาเฉพาะวินัยกถาเท่านั้น.

18. Sāva tassa āyasmato upasampadā ahosīti āsāḷhīpuṇṇamāya aṭṭhārasahi devatākoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhitassa ‘‘ehi bhikkhū’’ti bhagavato vacanena abhinipphannā sāva tassa āyasmato ehibhikkhūpasampadā ahosi.

18. คำว่า 'อุปสมบทของท่านพระผู้มีอายุนั้นนั่นแลได้มีแล้ว' หมายถึง อุปสมบทนั้นนั่นแลของท่านพระอัญญาโกณฑัญญะผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลพร้อมด้วยเทพยดา ๑๘ โกฏิ ในวันเพ็ญเดือน ๘ (อาสาฬหปุณณมี) ได้สำเร็จด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า 'เอหิ ภิกขุ' (มาเถิด ภิกษุ).

19. Atha kho āyasmato ca vappassāti ādimhi vappattherassa pāṭipadadivase dhammacakkhuṃ udapādi, bhaddiyattherassa dutiyadivase, mahānāmattherassa tatiyadivase, assajittherassa catutthiyanti. Imesañca pana bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānesu uppannamalavisodhanatthaṃ bhagavā antovihāreyeva ahosi. Uppanne uppanne kammaṭṭhānamale ākāsena gantvā malaṃ vinodesi. Pakkhassa pana pañcamiyaṃ sabbe te ekato sannipātetvā anattasuttena ovadi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā pañcavaggiye’’tiādi.

19. ในเบื้องต้นแห่งคำว่า 'ครั้งนั้นแล ธรรมจักษุได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระวัปปะ' ดังนี้ ธรรมจักษุได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระวัปปะในวันแรม ๑ ค่ำ (วันปาฏิบท), แก่ท่านพระภัททิยะในวันที่สอง, แก่ท่านพระมหานามะในวันที่สาม, แก่ท่านพระอัสสชิในวันที่สี่. อนึ่ง เพื่อชำระมลทินที่เกิดขึ้นในกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิหารนั่นเอง. เมื่อมลทินในกรรมฐานเกิดขึ้นๆ ก็เสด็จไปทางอากาศแล้วทรงกำจัดมลทินนั้น. แต่ในวันแรม ๕ ค่ำ ได้ทรงประชุมภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้ว ทรงโอวาทด้วยอนัตตลักขณสูตร. เพราะเหตุนั้น คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเรียกภิกษุปัญจวัคคีย์' เป็นต้น จึงถูกกล่าวไว้.

24. Tena kho pana samayena cha loke arahanto hontīti pañcamiyā pakkhassa lokasmiṃ cha manussā arahanto hontīti attho.

24. คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระอรหันต์ ๖ องค์มีอยู่ในโลก' หมายถึง ในวันแรม ๕ ค่ำ พระอรหันต์ ๖ องค์ที่เป็นมนุษย์มีอยู่ในโลก ดังนี้เป็นอรรถ.

Pañcavaggiyakathā niṭṭhitā.

เรื่องปัญจวัคคีย์จบลงแล้ว.

Pabbajjākathā

เรื่องบรรพชา

31. Pubbānupubbakānanti paveṇivasena porāṇānuporāṇānanti attho. Tena kho pana samayena ekasaṭṭhi loke arahanto hontīti purimā cha ime ca pañcapaññāsāti antovassamhiyeva ekasaṭṭhi manussā arahanto hontīti attho.

31. คำว่า 'ผู้มีบุพพกรรมสืบต่อกันมา' หมายถึง โดยอำนาจแห่งประเพณีแห่งตระกูลที่สืบต่อกันมาแต่โบราณ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระอรหันต์ ๖๑ องค์มีอยู่ในโลก' หมายถึง พระอรหันต์ ๖ องค์ก่อน และ ๕๕ องค์นี้ รวมเป็นมนุษย์อรหันต์ ๖๑ องค์มีอยู่ในโลกในระหว่างพรรษานั่นเอง ดังนี้เป็นอรรถ.

Tatra yasaādīnaṃ kulaputtānaṃ ayaṃ pubbayogo – atīte kira pañcapaññāsajanā sahāyakā vaggabandhena puññāni karontā anāthasarīrāni paṭijaggantā vicaranti, te ekadivasaṃ gabbhiniṃ itthiṃ kālaṃkataṃ disvā ‘‘jhāpessāmā’’ti susānaṃ nīhariṃsu. Tesu pañca jane ‘‘tumhe jhāpethā’’ti susāne ṭhapetvā sesā gāmaṃ paviṭṭhā. Yaso dārako taṃ sarīraṃ vijjhitvā parivattetvā ca jhāpayamāno asubhasaññaṃ paṭilabhi. So itaresampi catunnaṃ janānaṃ ‘‘passatha bho imaṃ asuciṃ paṭikūla’’nti dassesi. Tepi tattha asubhasaññaṃ paṭilabhiṃsu. Te pañcapi janā gāmaṃ gantvā sesasahāyakānaṃ kathayiṃsu. Yaso pana dārako gehampi gantvā mātāpitūnnañca bhariyāya ca kathesi. Te sabbepi asubhaṃ bhāvayiṃsu. Ayametesaṃ pubbayogo. Tenāyasmato yasassa nāṭakajanesu susānasaññāyeva uppajji, tāyeva ca upanissayasampattiyā sabbesaṃ visesādhigamo nibbattīti.

ในบรรดาบุตรเศรษฐีมีพระยสะเป็นต้นนั้น บุพพโยค (บุพพกรรม) นี้มีอยู่ – ได้ยินว่า ในอดีตกาล มนุษย์ ๕๕ คนเป็นสหายกัน เที่ยวทำบุญโดยการรวมกลุ่มกัน บำรุงซากศพที่ไม่มีญาติ. วันหนึ่ง พวกเขาเห็นหญิงมีครรภ์ตายแล้ว จึงปรึกษากันว่า 'เราจักเผา' แล้วนำไปสู่ป่าช้า. ในบรรดาคนเหล่านั้น พวกที่เหลือได้เข้าไปสู่บ้าน โดยทิ้งคน ๕ คนไว้ในป่าช้าว่า 'พวกท่านจงเผาเถิด'. เด็กชายยสะเมื่อเผาศพนั้น โดยแทงและพลิกกลับไปมา ได้อสุภสัญญา. เขาได้แสดงแก่คนอีก ๔ คนว่า 'ท่านทั้งหลาย จงดูศพที่ไม่งามน่ารังเกียจนี้เถิด'. พวกเขาก็ได้อสุภสัญญาในศพนั้น. คนทั้ง ๕ นั้นไปสู่บ้านแล้วบอกแก่สหายที่เหลือ. ส่วนเด็กชายยสะไปสู่เรือนแล้วบอกแก่มารดาบิดาและภรรยาด้วย. พวกเขาทั้งหมดได้เจริญอสุภภาวนา. นี้เป็นบุพพโยคของคนเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น อสุภสัญญาในพวกนางฟ้อนรำจึงเกิดขึ้นแก่ท่านพระยสะ และด้วยความสมบูรณ์แห่งอุปนิสัยนั้นนั่นเอง การบรรลุคุณวิเศษของคนทั้งหมดจึงสำเร็จ.

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesīti bhagavā yāva pacchimakattikapuṇṇamā, tāva bārāṇasiyaṃ viharanto ekadivasaṃ te khīṇāsave saṭṭhi bhikkhū āmantesi.

คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเรียกภิกษุทั้งหลายมา' หมายถึง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในเมืองพาราณสี (หรือในป่าอิสิปตนมฤคทายวันใกล้เมืองพาราณสี) จนถึงวันเพ็ญเดือน ๑๒ (กัตติกาปุณณมีหลัง) วันหนึ่ง ได้ทรงเรียกภิกษุผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว ๖๐ รูปเหล่านั้นมา.

32. Dibbā nāma dibbesu visayesu lobhapāsā. Mānusā nāma mānusakesu visayesu lobhapāsā. Mā ekena dveti ekena maggena dve mā agamittha. Assavanatāti assavanatāya. Parihāyantīti anadhigataṃ nādhigacchantā visesādhigamato parihāyanti.

32. ชื่อว่าทิพยะ ได้แก่ บ่วงคือโลภะในอารมณ์อันเป็นทิพย์. ชื่อว่ามนุษย์ ได้แก่ บ่วงคือโลภะในอารมณ์อันเป็นของมนุษย์. คำว่า 'อย่าไปสองคนด้วยทางเดียว' หมายถึง อย่าไปสองคนด้วยทางเดียว. คำว่า 'เพราะไม่ได้ฟัง' หมายถึง เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ฟัง. คำว่า 'ย่อมเสื่อม' หมายถึง ย่อมเสื่อมจากคุณวิเศษ โดยไม่ได้บรรลุคุณวิเศษที่ยังไม่ได้บรรลุ.

33. Antakāti lāmaka hīnasatta. Antalikkhacaroti rāgapāsaṃ sandhāyāha. Tañhi so ‘‘antalikkhacaro’’ti mantvā āha.

33. คำว่า 'อันตกะ' หมายถึง สัตว์ผู้ลามก สัตว์ผู้ต่ำทราม. คำว่า 'เที่ยวไปในอากาศ' พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงบ่วงคือราคะ. เพราะมารนั้นสำคัญบ่วงคือราคะนั้นว่า 'เที่ยวไปในอากาศ' จึงกล่าว.

34. Nānādisā nānājanapadāti nānādisato ca nānājanapadato ca. Anujānāmi bhikkhave tumheva dāni tāsu tāsu disāsu tesu tesu janapadesu pabbājethātiādimhi pabbajjāpekkhaṃ kulaputtaṃ pabbājentena ye parato ‘‘na bhikkhave pañcahi ābādhehi phuṭṭho pabbājetabbo’’tiādiṃ katvā yāva ‘‘na andhamūgabadhiro pabbājetabbo’’ti evaṃ paṭikkhittā puggalā, te vajjetvā pabbajjādosavirahito puggalo pabbājetabbo. Sopi ca mātāpitūhi anuññātoyeva. Tassa anujānanalakkhaṇaṃ ‘‘na bhikkhave ananuññāto mātāpitūhi putto pabbājetabbo, yo pabbājeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti etasmiṃ sutte vaṇṇayissāma.

34. คำว่า นานาทิสา นานาชนปทา คือ จากทิศต่างๆ ด้วย จากชนบทต่างๆ ด้วย. ในพระบาลีมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต พวกเธอจงให้บรรพชาในทิศนั้นๆ ในชนบทนั้นๆ เถิด' ผู้ให้บรรพชากุลบุตรผู้มุ่งบรรพชา พึงเว้นบุคคลที่ถูกห้ามไว้ดังนี้ คือ ตั้งแต่พระบาลีมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถูกอาพาธ ๕ อย่างถูกต้องแล้ว ไม่พึงให้บรรพชา' จนถึงพระบาลีว่า 'ไม่พึงให้คนตาบอด คนใบ้ คนหูหนวกบรรพชา' แล้วพึงให้บรรพชาแก่บุคคลผู้ปราศจากโทษแห่งบรรพชา. บุคคลนั้นก็พึงเป็นผู้ที่มารดาบิดาอนุญาตแล้วเท่านั้น. ลักษณะแห่งการอนุญาตของกุลบุตรนั้น เราจักพรรณนาในพระสูตรนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บุตรที่มารดาบิดาไม่อนุญาต ไม่พึงให้บรรพชา, ผู้ใดให้บรรพชา, ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ'.

Evaṃ pabbajjādosavirahitaṃ mātāpitūhi anuññātaṃ pabbājentenāpi ca sace acchinnakeso hoti, ekasīmāya ca aññepi bhikkhū atthi, kesacchedanatthāya bhaṇḍukammaṃ āpucchitabbaṃ. Tassa āpucchanākāraṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, saṅghaṃ apaloketuṃ bhaṇḍukammāyā’’ti ettha vaṇṇayissāma. Sace okāso hoti, sayaṃ pabbājetabbo. Sace uddesaparipucchādīhi byāvaṭo hoti, okāsaṃ na labhati, eko daharabhikkhu vattabbo ‘‘etaṃ pabbājehī’’ti. Avuttopi ce daharabhikkhu upajjhāyaṃ uddissa pabbājeti, vaṭṭati. Sace daharabhikkhu natthi, sāmaṇeropi vattabbo ‘‘etaṃ khaṇḍasīmaṃ netvā pabbājetvā kāsāyāni acchādetvā ehī’’ti. Saraṇāni pana sayaṃ dātabbāni. Evaṃ bhikkhunāva pabbajito hoti. Purisañhi bhikkhuto añño pabbājetuṃ na labhati, mātugāmaṃ bhikkhunito añño. Sāmaṇero pana sāmaṇerī vā āṇattiyā kāsāyāni dātuṃ labhati. Kesoropanaṃ yena kenaci kataṃ sukataṃ.

อนึ่ง แม้ผู้ให้บรรพชาแก่กุลบุตรผู้ปราศจากโทษแห่งบรรพชา ซึ่งมารดาบิดาอนุญาตแล้วนั้น หากมีผมที่ยังไม่ได้ตัด และมีภิกษุรูปอื่นอยู่ในสีมาเดียวกัน พึงบอกกล่าวการโกนผมเพื่อประโยชน์แก่การตัดผม. ลักษณะแห่งการบอกกล่าวการโกนผมนั้น เราจักพรรณนาในพระบาลีนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บอกสงฆ์เพื่อการโกนผม'. หากมีโอกาส อุปัชฌาย์พึงให้บรรพชาเอง. หากอุปัชฌาย์ขวนขวายอยู่ด้วยการบอกบาลี การสอบถามอรรถเป็นต้น และไม่ได้โอกาส พึงบอกภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งว่า 'จงให้บรรพชาแก่กุลบุตรนี้'. แม้ภิกษุหนุ่มที่อุปัชฌาย์ไม่ได้บอก แต่ให้บรรพชาโดยอุทิศอุปัชฌาย์ ก็ย่อมควร. หากไม่มีภิกษุหนุ่ม แม้สามเณรก็พึงบอกว่า 'จงนำกุลบุตรนี้ไปสู่ขัณฑสีมา ให้บรรพชา นุ่งห่มผ้ากาสายะแล้วจงมา'. ส่วนสรณะทั้งหลาย อุปัชฌาย์พึงให้เอง. การให้บรรพชาอย่างนี้ ย่อมเป็นอันภิกษุให้บรรพชาแล้วเท่านั้น. จริงอยู่ ผู้อื่นนอกจากภิกษุ ย่อมไม่ได้เพื่อจะให้บรรพชาแก่บุรุษ, ผู้อื่นนอกจากภิกษุณี ย่อมไม่ได้เพื่อจะให้บรรพชาแก่มาตุคาม. แต่สามเณรหรือสามเณรี ย่อมได้เพื่อจะให้ผ้ากาสายะด้วยอาณัติ. การปลงผมที่ใครๆ กระทำแล้ว ย่อมเป็นอันกระทำดีแล้ว.

Sace pana bhabbarūpo hoti sahetuko ñāto yasassī kulaputto, okāsaṃ katvāpi sayameva pabbājetabbo. ‘‘Mattikāmuṭṭhiṃ gahetvā nhāyitvā kese temetvā āgacchāhī’’ti ca pana na vissajjetabbo. Pabbajitukāmānañhi paṭhamaṃ balavaussāho hoti, pacchā pana kāsāyāni ca kesaharaṇasatthakañca disvā utrasanti, ettoyeva palāyanti, tasmā sayameva nahānatitthaṃ netvā sace nātidaharo hoti, ‘‘nahāhī’’ti vattabbo. Kesā panassa sayameva mattikaṃ gahetvā dhovitabbā. Daharakumārako pana sayaṃ udakaṃ otaritvā gomayamattikāhi ghaṃsitvā nahāpetabbo. Sacepissa kacchu vā piḷakā vā honti, yathā mātā puttaṃ na jigucchati, evameva ajigucchantena sādhukaṃ hatthapādasīsāni ghaṃsitvā nahāpetabbo. Kasmā? Ettakena hi upakārena kulaputtā ācariyupajjhāyesu ca sāsane ca balavasinehā tibbagāravā anivattidhammā honti, uppannaṃ anabhiratiṃ vinodetvā therabhāvaṃ pāpuṇanti, kataññū katavedino honti.

อนึ่ง หากกุลบุตรผู้มุ่งบรรพชาเป็นผู้มีรูปอันควร มีเหตุพร้อม เป็นที่รู้จัก มีเกียรติ แม้กระทำโอกาสแล้ว อุปัชฌาย์พึงให้บรรพชาเองเท่านั้น. แต่ไม่พึงส่งไปว่า 'จงถือเอาก้อนดินเหนียว อาบน้ำ ทำให้ผมเปียกแล้วจงมา'. จริงอยู่ ในเบื้องต้น กุลบุตรผู้ใคร่จะบรรพชาย่อมมีความพยายามอันแรงกล้า แต่ภายหลังเมื่อเห็นผ้ากาสายะและมีดโกนผมแล้ว ย่อมสะดุ้งกลัว และหนีไปจากที่นั้นเอง. เพราะเหตุนั้น อุปัชฌาย์พึงนำไปสู่ท่าอาบน้ำเอง และหากกุลบุตรนั้นไม่หนุ่มเกินไป พึงบอกว่า 'จงอาบน้ำ'. ส่วนผมของกุลบุตรนั้น อุปัชฌาย์พึงถือเอาดินเหนียวชำระเอง. ส่วนกุลบุตรผู้เยาว์ อุปัชฌาย์พึงลงไปในน้ำเอง ขัดถูด้วยดินเหนียวผสมมูลโคแล้วพึงให้อาบน้ำ. แม้หากกุลบุตรนั้นมีโรคหิดหรือฝีอยู่ อุปัชฌาย์ผู้ไม่รังเกียจ พึงขัดถูมือ เท้า และศีรษะให้ดีแล้วพึงให้อาบน้ำ เหมือนมารดาไม่รังเกียจบุตรฉะนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะด้วยอุปการะมีประมาณเท่านี้ กุลบุตรทั้งหลายย่อมมีความรักอันแรงกล้า มีความเคารพอันแรงกล้า มีธรรมอันไม่กลับในอาจารย์และอุปัชฌาย์ทั้งหลาย และในพระศาสนา, บรรเทาความไม่ยินดีที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมถึงความเป็นพระเถระ, เป็นผู้รู้คุณและตอบแทนคุณ.

Evaṃ nahāpanakāle pana kesamassuṃ oropanakāle vā ‘‘tvaṃ ñāto yasassī, idāni mayaṃ taṃ nissāya paccayehi na kilamissāmā’’ti na vattabbo, aññāpi aniyyānikakathā na kathetabbā. Atha khvassa ‘‘āvuso, suṭṭhu upadhārehi satiṃ upaṭṭhāpehī’’ti vatvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitabbaṃ, ācikkhantena ca vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena asucijegucchapaṭikūlabhāvaṃ nijjīvanissattabhāvaṃ vā pākaṭaṃ karontena ācikkhitabbaṃ. Sace hi so pubbe madditasaṅkhāro hoti bhāvitabhāvano, kaṇṭakavedhāpekkho viya paripakkagaṇḍo, sūriyuggamanāpekkhaṃ viya ca pariṇatapadumaṃ, athassa āraddhamatte kammaṭṭhānamanasikāre indāsani viya pabbate kilesapabbate cuṇṇayamānaṃyeva ñāṇaṃ pavattati, khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇāti. Ye hi keci khuragge arahattaṃ pattā, sabbe te evarūpaṃ savanaṃ labhitvā kalyāṇamittena ācariyena dinnanayaṃ nissāya no anissāya. Tasmāssa āditova evarūpī kathā kathetabbāti.

อนึ่ง ในเวลาให้อาบน้ำ หรือในเวลาปลงผมและหนวด ไม่พึงบอกว่า 'ท่านเป็นที่รู้จัก มีเกียรติ บัดนี้พวกเราอาศัยท่านแล้ว จักไม่ลำบากด้วยปัจจัยทั้งหลาย' และไม่พึงกล่าวคำพูดอื่นที่ไม่นำออกไปจากทุกข์. แต่พึงบอกตจปัญจกกรรมฐานแก่กุลบุตรนั้นว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จงพิจารณาให้ดี จงตั้งสติไว้'. และผู้บอกตจปัญจกกรรมฐานนั้น พึงบอกโดยทำให้ปรากฏซึ่งความเป็นของไม่สะอาด น่ารังเกียจ น่าเกลียด หรือความเป็นของไม่มีชีวิต ไม่มีสัตว์ โดยส่วนแห่งวรรณะ สัณฐาน กลิ่น ที่อาศัย ที่ตั้ง. จริงอยู่ หากกุลบุตรนั้นเป็นผู้มีสังขารอันบีบคั้นแล้ว มีภาวนาอันอบรมแล้วในกาลก่อน เหมือนฝีที่สุกแล้วผู้มุ่งการแทงด้วยหนาม หรือเหมือนดอกบัวที่แก่แล้วผู้มุ่งการขึ้นแห่งพระอาทิตย์, เมื่อการมนสิการกรรมฐานของกุลบุตรนั้นเพียงเริ่มตั้งขึ้น ญาณย่อมเป็นไปบดขยี้ภูเขาคือกิเลสให้เป็นผงอยู่เท่านั้น เหมือนอาวุธของพระอินทร์บดขยี้ภูเขาฉะนั้น, ย่อมถึงพระอรหัตที่ปลายมีดโกนเท่านั้น. จริงอยู่ บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่ถึงพระอรหัตที่ปลายมีดโกนแล้ว บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดได้การฟังธรรมอย่างนี้แล้ว อาศัยอุบายที่อาจารย์ผู้เป็นกัลยาณมิตรให้แล้ว จึงถึงพระอรหัต, ไม่อาศัยแล้วย่อมไม่ถึงพระอรหัต. เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวธรรมกถาอย่างนี้แก่กุลบุตรนั้นตั้งแต่แรกเท่านั้น.

Kesesu pana oropitesu haliddicuṇṇena vā gandhacuṇṇena vā sīsañca sarīrañca ubbaṭṭetvā gihigandhaṃ apanetvā kāsāyāni tikkhattuṃ vā dvikkhattuṃ vā sakiṃ vā paṭiggāhetabbo. Athāpissa hatthe adatvā ācariyo vā upajjhāyo vā sayameva acchādeti, vaṭṭati. Sacepi aññaṃ daharaṃ vā sāmaṇeraṃ vā upāsakaṃ vā āṇāpeti ‘‘āvuso, etāni kāsāyāni gahetvā etaṃ acchādehī’’ti taṃyeva vā āṇāpeti ‘‘etāni gahetvā acchādehī’’ti sabbaṃ vaṭṭati. Sabbaṃ tena bhikkhunāva dinnaṃ hoti.

อนึ่ง เมื่อปลงผมแล้ว พึงให้รับผ้ากาสายะสามครั้ง สองครั้ง หรือครั้งหนึ่ง โดยขัดถูศีรษะและร่างกายด้วยผงขมิ้นหรือผงจันทน์ แล้วบรรเทากลิ่นของคฤหัสถ์. แม้หากอาจารย์หรืออุปัชฌาย์ไม่ให้ในมือของกุลบุตรนั้น แต่ให้นุ่งห่มเอง ก็ย่อมควร. แม้หากสั่งภิกษุหนุ่ม สามเณร หรืออุบาสกอื่นว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จงถือเอาผ้ากาสายะเหล่านี้แล้วให้นุ่งห่มแก่กุลบุตรนี้' หรือแม้หากสั่งกุลบุตรนั้นเองว่า 'จงถือเอาผ้ากาสายะเหล่านี้แล้วนุ่งห่ม' ทั้งหมดก็ย่อมควร. ผ้ากาสายะทั้งหมดนั้น ย่อมเป็นอันภิกษุนั้นให้แล้วเท่านั้น.

Yaṃ pana nivāsanaṃ vā pārupanaṃ vā anāṇattiyā nivāseti vā pārupati vā, taṃ apanetvā puna dātabbaṃ. Bhikkhunā hi sahatthena vā āṇattiyā vā dinnameva kāsāvaṃ vaṭṭati, adinnaṃ na vaṭṭati, sacepi tasseva santakaṃ hoti, ko pana vādo upajjhāyamūlake! Ayaṃ ‘‘paṭhamaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādāpetvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ kārāpetvā’’ti ettha vinicchayo.

อนึ่ง ผ้านุ่งหรือผ้าห่มใดที่กุลบุตรนุ่งหรือห่มเองโดยไม่ได้รับคำสั่ง พึงปลดออกแล้วให้ใหม่. จริงอยู่ ผ้ากาสายะที่ภิกษุให้ด้วยมือของตนเองหรือด้วยอาณัติเท่านั้นจึงจะควร, ผ้าที่ไม่ได้ให้ไม่ควร, แม้หากเป็นของกุลบุตรนั้นเอง ผ้าที่ไม่ได้ให้ก็ไม่ควร, แล้วจะกล่าวอะไรถึงผ้าที่มีอุปัชฌาย์เป็นเจ้าของเล่า! วินิจฉัยนี้อยู่ในพระบาลีที่ว่า 'ในเบื้องต้น ปลงผมและหนวดแล้ว ให้นุ่งห่มผ้ากาสายะแล้ว ให้ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า'.

Bhikkhūnaṃ pāde vandāpetvāti ye tattha sannipatitā bhikkhū, tesaṃ pāde vandāpetvā; atha saraṇaggahaṇatthaṃ ukkuṭikaṃ nisīdāpetvā añjaliṃ paggaṇhāpetvā evaṃ vadehīti vattabbo. ‘‘Yamahaṃ vadāmi, taṃ vadehī’’ti vattabbo. Athassa upajjhāyena vā ācariyena vā ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’tiādinā nayena saraṇāni dātabbāni yathāvuttapaṭipāṭiyāva na uppaṭipāṭiyā. Sace hi ekapadampi ekakkharampi uppaṭipāṭiyā deti, buddhaṃ saraṇaṃyeva vā tikkhattuṃ datvā puna itaresu ekekaṃ tikkhattuṃ deti, adinnāni honti saraṇāni.

การให้กราบเท้าพระภิกษุทั้งหลาย หมายถึง ให้กราบเท้าพระภิกษุทั้งหลายที่ประชุมกันอยู่ในสถานที่นั้น จากนั้นเพื่อประโยชน์แก่การรับสรณะ ให้ผู้นั่งกระโหย่ง ประนมมือขึ้น แล้วพึงบอกว่า “จงกล่าวอย่างนี้” หรือพึงบอกว่า “เรากล่าวสิ่งใด ท่านจงกล่าวสิ่งนั้น” หลังจากนั้น อุปัชฌาย์หรืออาจารย์พึงให้สรณะทั้งหลายโดยนัยมี “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” เป็นต้น ตามลำดับที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น ไม่พึงให้โดยลำดับที่ผิด หากให้แม้เพียงบทเดียวหรืออักษรเดียวโดยลำดับที่ผิด หรือให้เพียง “พุทธัง สรณัง” สามครั้งแล้วจึงให้บทอื่นที่เหลือแต่ละบทสามครั้ง สรณะเหล่านั้นก็ชื่อว่ายังไม่ได้ให้

Imañca pana saraṇagamanūpasampadaṃ paṭikkhipitvā anuññātaupasampadā ekato suddhiyā vaṭṭati. Sāmaṇerapabbajjā pana ubhatosuddhiyāva vaṭṭati, no ekato suddhiyā. Tasmā upasampadāya sace ācariyo ñattidosañceva kammavācādosañca vajjetvā kammaṃ karoti, sukataṃ hoti. Pabbajjāya pana imāni tīṇi saraṇāni bukāradhakārādīnaṃ byañjanānaṃ ṭhānakaraṇasampadaṃ ahāpenteneva ācariyenapi antevāsikenapi vattabbāni. Sace ācariyo vattuṃ sakkoti, antevāsiko na sakkoti; antevāsiko vā sakkoti, ācariyo na sakkoti; ubhopi vā na sakkonti, na vaṭṭati. Sace pana ubhopi sakkonti, vaṭṭati.

อนึ่ง การอุปสมบทด้วยสรณคมน์นี้ถูกปฏิเสธแล้ว การอุปสมบทที่ทรงอนุญาตนั้นย่อมใช้ได้ด้วยความบริสุทธิ์ของฝ่ายเดียว แต่การบรรพชาเป็นสามเณรนั้นย่อมใช้ได้ด้วยความบริสุทธิ์ของทั้งสองฝ่ายเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความบริสุทธิ์ของฝ่ายเดียว เพราะฉะนั้น ในการอุปสมบท หากอาจารย์กระทำกรรมโดยเว้นจากโทษของญัตติและโทษของกรรมวาจาแล้ว ย่อมเป็นอันกระทำดีแล้ว แต่ในการบรรพชา สรณะทั้งสามนี้ อาจารย์และอันเตวาสิกพึงกล่าวโดยไม่ให้เสียความสมบูรณ์ของฐานกรณ์ของพยัญชนะมีอักษร “พุ” และ “ธะ” เป็นต้น หากอาจารย์สามารถกล่าวได้ แต่อันเตวาสิกไม่สามารถกล่าวได้ หรืออันเตวาสิกสามารถกล่าวได้ แต่อาจารย์ไม่สามารถกล่าวได้ หรือทั้งสองฝ่ายไม่สามารถกล่าวได้ ย่อมไม่ใช้ได้ แต่หากทั้งสองฝ่ายสามารถกล่าวได้ ย่อมใช้ได้

Imāni ca pana dadamānena ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti evaṃ ekasambandhāni anunāsikantāni vā katvā dātabbāni, ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti evaṃ vicchinditvā makārantāni vā katvā dātabbāni. Andhakaṭṭhakathāyaṃ nāmaṃ sāvetvā ‘‘ahaṃ bhante buddharakkhito yāvajīvaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti vuttaṃ, taṃ ekaaṭṭhakathāyampi natthi, pāḷiyampi na vuttaṃ, tesaṃ rucimattameva, tasmā na gahetabbaṃ. Na hi tathā avadantassa saraṇaṃ kuppatīti.

อนึ่ง เมื่อให้สรณะเหล่านี้ อาจารย์ผู้ให้สรณะจะให้โดยทำเป็นคำต่อเนื่องกัน มีที่สุดเป็นอนุนาสิก (นิคคหิต) เช่น “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” ก็ได้ หรือจะให้โดยแยกคำ มีที่สุดเป็นอักษร “มะ” เช่น “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” ก็ได้ คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะว่า ให้แจ้งชื่อของกุลบุตรผู้จะบรรพชาแล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อพุทธรักขิตะ ขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต” ดังนี้ คำนั้นไม่มีอยู่ในอรรถกถาแม้สักแห่งเดียว และไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลีด้วย เป็นเพียงความพอใจของอาจารย์อรรถกถาเหล่านั้นเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรยึดถือ เพราะเหตุว่าสรณะของบุคคลผู้ไม่กล่าวอย่างนั้น ย่อมไม่กำเริบ

Anujānāmi bhikkhave imehi tīhi saraṇagamanehi pabbajjaṃ upasampadanti imehi buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmītiādīhi evaṃ tikkhattuṃ ubhatosuddhiyā vuttehi tīhi saraṇagamanehi pabbajjañceva upasampadañca anujānāmīti attho. Tattha yasmā upasampadā parato paṭikkhittā, tasmā sā etarahi saraṇamatteneva na ruhati. Pabbajjā pana yasmā parato ‘‘anujānāmi, bhikkhave, imehi tīhi saraṇagamanehi sāmaṇerapabbajja’’nti anuññātā eva, tasmā sā etarahipi saraṇamatteneva ruhati. Ettāvatā hi sāmaṇerabhūmiyaṃ patiṭṭhito hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการบรรพชาและการอุปสมบทด้วยสรณคมน์สามประการนี้” หมายความว่า เราอนุญาตการบรรพชาและการอุปสมบทด้วยสรณคมน์สามประการที่กล่าวแล้วสามครั้งโดยความบริสุทธิ์ของทั้งสองฝ่าย มี “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” เป็นต้น ในบรรดาการบรรพชาและการอุปสมบทนั้น เพราะการอุปสมบทถูกปฏิเสธในภายหลัง ฉะนั้นในปัจจุบัน การอุปสมบทนั้นจึงไม่สำเร็จด้วยสรณะเพียงอย่างเดียว แต่การบรรพชา เพราะถูกอนุญาตในภายหลังว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการบรรพชาเป็นสามเณรด้วยสรณคมน์สามประการนี้” ฉะนั้นในปัจจุบัน การบรรพชานั้นจึงสำเร็จด้วยสรณะเพียงอย่างเดียว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ย่อมเป็นอันตั้งอยู่ในภูมิแห่งสามเณร

Sace panesa matimā hoti paṇḍitajātiko, athassa tasmiṃyeva ṭhāne sikkhāpadāni uddisitabbāni. Kathaṃ? Yathā bhagavatā uddiṭṭhāni. Vuttañhetaṃ –

อนึ่ง หากสามเณรผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา มีชาติเป็นบัณฑิต พึงแสดงสิกขาบทแก่เขาในสถานที่นั้นเอง จะแสดงอย่างไร? พึงแสดงตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้แล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sāmaṇerānaṃ dasa sikkhāpadāni, tesu ca sāmaṇerehi sikkhituṃ. Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, abrahmacariyā veramaṇī, musāvādā veramaṇī, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇī, vikālabhojanā veramaṇī, naccagītavāditavisūkadassanā veramaṇī, mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā veramaṇī, uccāsayanamahāsayanā veramaṇī, jātarūparajatapaṭiggahaṇā veramaṇī’’ti (mahāva. 106).

“ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสิกขาบท ๑๐ ประการแก่สามเณร และอนุญาตให้สามเณรศึกษาในสิกขาบท ๑๐ ประการนั้น คือ งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์ งดเว้นจากการประพฤติผิดพรหมจรรย์ งดเว้นจากการพูดเท็จ งดเว้นจากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท งดเว้นจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาล งดเว้นจากการฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคมดนตรี และการดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล งดเว้นจากการทัดทรง ประดับ และตกแต่งร่างกายด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ งดเว้นจากการนอนบนที่นอนสูงและที่นอนใหญ่ งดเว้นจากการรับทองและเงิน ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสิกขาบท ๑๐ ประการเหล่านี้แก่สามเณร และอนุญาตให้สามเณรศึกษาในสิกขาบท ๑๐ ประการเหล่านี้”

Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmo yāvajīvaṃ pāṇātipātā veramaṇisikkhāpadaṃ

แต่ในอรรถกถาอัณฑกะกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อ... ขอสมาทานสิกขาบทคือเจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์ตลอดชีวิต”

Samādiyāmī’’ti evaṃ saraṇadānaṃ viya sikkhāpadadānampi vuttaṃ, taṃ neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāsu atthi, tasmā yathāpāḷiyāva uddisitabbāni. Pabbajjā hi saraṇagamaneheva siddhā, sikkhāpadāni pana kevalaṃ sikkhāparipūraṇatthaṃ jānitabbāni. Tasmā tāni pāḷiyaṃ āgatanayena uggahetuṃ asakkontassa yāya kāyaci bhāsāya atthavasenapi ācikkhituṃ vaṭṭati. Yāva pana attanā sikkhitabbasikkhāpadāni na jānāti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṭṭhānanisajjādīsu pānabhojanādividhimhi ca na kusalo hoti, tāva bhojanasālaṃ vā salākabhājanaṭṭhānaṃ vā aññaṃ vā tathārūpaṭṭhānaṃ na pesetabbo, santikāvacaroyeva kātabbo, bāladārako viya paṭijaggitabbo, sabbamassa kappiyākappiyaṃ ācikkhitabbaṃ, nivāsanapārupanādīsu ābhisamācārikesu vinetabbo. Tenāpi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dasahaṅgehi samannāgataṃ sāmaṇeraṃ nāsetu’’nti (mahāva. 108) evaṃ parato vuttāni dasa nāsanaṅgāni ārakā parivajjetvā ābhisamācārikaṃ paripūrentena dasavidhe sīle sādhukaṃ sikkhitabbanti.

“สมาทาน” การให้สิกขาบทอย่างนี้ เหมือนกับการให้สรณะนั้น ไม่ได้มีอยู่ในพระบาลีและไม่ได้มีอยู่ในอรรถกถาอื่น ๆ เพราะฉะนั้น จึงพึงแสดงตามพระบาลีเท่านั้น เพราะการบรรพชาสำเร็จได้ด้วยสรณคมน์ทั้งหลายเท่านั้น ส่วนสิกขาบทนั้นพึงรู้ไว้เพื่อความบริบูรณ์แห่งการศึกษาเท่านั้น เพราะฉะนั้น สำหรับผู้ที่ไม่สามารถเรียนรู้สิกขาบทเหล่านั้นตามนัยที่มาในพระบาลี พึงบอกกล่าวด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งโดยอำนาจแห่งเนื้อความก็ได้ อนึ่ง ตราบใดที่สามเณรใหม่ยังไม่รู้สิกขาบทที่พึงศึกษา และยังไม่ชำนาญในเรื่องการทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวร การยืน และการนั่ง เป็นต้น และระเบียบในการดื่มและการฉันเป็นต้น ตราบนั้นไม่พึงส่งเขาไปโรงฉัน หรือสถานที่แจกสลาก หรือสถานที่อื่นใดที่มีลักษณะเช่นนั้น พึงให้เขาอยู่ใกล้ชิดอาจารย์หรืออุปัชฌาย์เท่านั้น พึงประคับประคองเหมือนเด็กเล็ก พึงบอกกล่าวสิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะทั้งหมดแก่เขา พึงฝึกฝนในอาภิสมาจาริกวัตรมีการนุ่งและการห่มเป็นต้น สามเณรนั้นก็พึงหลีกเลี่ยงนาสนังคะ (องค์แห่งการนาสนะ) ๑๐ ประการที่กล่าวไว้ในภายหลังว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำสามเณรผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ประการให้พินาศไป” โดยห่างไกล และพึงบำเพ็ญอาภิสมาจาริกวัตรให้บริบูรณ์ พึงศึกษาในศีล ๑๐ ประการให้ดี

Pabbajjākathā niṭṭhitā.

เรื่องการบรรพชาจบลงแล้ว

Dutiyamārakathā

เรื่องมารที่สอง

35. Mayhaṃ kho bhikkhaveti mayā khoti attho. Atha vā yo mayhaṃ yoniso manasikāro, tena hetunāti attho. Puna anuppattāti ettha vibhattiṃ pariṇāmetvā mayāti vattabbaṃ.

35. คำว่า “มยฺหํ โข ภิกฺขเว” หมายความว่า “อันเราแล” อีกนัยหนึ่ง หมายความว่า “เพราะเหตุคือโยนิโสมนสิการของเราใด” อนึ่ง ในบทว่า “อนุปฺปตฺตา” นี้ พึงเปลี่ยนวิภัตติแล้วกล่าวว่า “มยา”

Dutiyamārakathā niṭṭhitā.

เรื่องมารที่ ๒ จบแล้ว

Bhaddavaggiyakathā

เรื่องภัททวัคคีย์

36. Bhaddavaggiyāti te kira rājakumārā rūpena ca cittena ca bhaddakā vaggabandhena ca vicaranti, tasmā ‘‘bhaddavaggiyā’’ti vuccanti. Tena hi voti ettha vokāro nipātamatto. Dhammacakkhuṃ udapādīti kesañci sotāpattimaggo, kesañci sakadāgāmimaggo, kesañci anāgāmimaggo udapādi. Tayopi hi ete maggā ‘‘dhammacakkhū’’ti vuccanti. Te kira tuṇḍilajātake tiṃsadhuttā ahesuṃ, atha tuṇḍilovādaṃ sutvā pañcasīlāni rakkhiṃsu; idaṃ nesaṃ pubbakammaṃ.

36. คำว่า ภัททวัคคีย์ นั้น คือ เจ้าชายเหล่านั้นเป็นผู้ดีงามด้วยรูปและด้วยจิตใจ และเที่ยวไปเป็นหมู่คณะ เพราะเหตุนั้นจึงได้ชื่อว่า ภัททวัคคีย์ คำว่า โว ในบทว่า เตนหิ โว นั้นเป็นเพียงนิบาต คำว่า ธัมมจักขุเกิดขึ้นแล้วนั้น คือ โสดาปัตติมรรคเกิดขึ้นแก่เจ้าชายบางองค์ สกทาคามิมรรคเกิดขึ้นแก่บางองค์ อนาคามิมรรคเกิดขึ้นแก่บางองค์ มรรคทั้งสามนี้แลเรียกว่า ธัมมจักขุ เจ้าชายเหล่านั้นเคยเป็นนักเลงสุรา ๓๐ คนในตุณฑิลชาดก ครั้นได้ฟังโอวาทของตุณฑิลแล้วก็รักษาศีล ๕ นี้เป็นบุพพกรรมของเจ้าชายเหล่านั้น

Bhaddavaggiyakathā niṭṭhitā.

เรื่องภัททวัคคีย์จบแล้ว

Uruvelapāṭihāriyakathā

เรื่องปาฏิหาริย์ที่อุรุเวลา

37. Pamukhoti pubbaṅgamo. Pāmokkhoti uttamo visuddhapañño.

37. คำว่า ประมุข คือ ผู้ไปข้างหน้า คำว่า ปาโมกข์ คือ ผู้สูงสุด ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ยิ่ง

38. Anupahaccāti avināsetvā. Tejasā tejanti attano tejena nāgassa tejaṃ. Pariyādiyeyyanti abhibhaveyyaṃ, vināseyyaṃ vāti. Makkhanti kodhaṃ. Natveva ca kho arahā yathā ahanti attānaṃ ‘‘arahā aha’’nti maññamāno vadati.

38. คำว่า อนุปหัจจะ คือ ไม่ทำลาย คำว่า เตชสา เตชันติ คือ ด้วยเดชของตนครอบงำเดชของนาค คำว่า ปริยาทิเยยยัง คือ พึงครอบงำ หรือ พึงทำลาย คำว่า มักขะ คือ ความโกรธ คำว่า นัตเยวะ จะ โข อรหา ยถา อะหัง นั้น คือ ผู้ที่สำคัญตนว่า 'เราเป็นพระอรหันต์' แล้วกล่าว (คำนี้)

39. Nerañjarāyaṃ bhagavātiādikā gāthāyo pacchā pakkhittā.

39. คาถาทั้งหลายมีคำว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ แม่น้ำเนรัญชรา' เป็นต้น ถูกใส่ไว้ภายหลัง (ในการสังคายนา)

44-9. Vissajjeyyanti sukkhāpanatthāya pasāretvā ṭhapeyyanti attho. ‘‘Bhante āhara hattha’’nti evaṃ vadanto viya oṇatoti āharahattho. Uyyojetvāti vissajjetvā. Mandāmukhiyoti aggibhājanāni vuccanti.

คำว่า วิสสัชเชยยัง มีอรรถว่า พึงแผ่ไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำให้แห้ง คำว่า อาหรหัตถะ คือ ก้มลงราวกับกล่าวว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ทรงเหยียดพระหัตถ์ออกเถิด' คำว่า อุโยเชตวา คือ ปล่อยไปแล้ว คำว่า มันทามุขี นั้น หมายถึง ภาชนะไฟ

51. Cirapaṭikāti cirakālato paṭṭhāya.

51. คำว่า จิรปฏิกา คือ ตั้งแต่กาลนานมา

52. Kesamissantiādīsu kesā eva kesamissaṃ. Esa nayo sabbattha. Khārikājanti khāribhāro.

52. ในบททั้งหลายมีคำว่า เกสมิสสะ เป็นต้น ผมเท่านั้นเรียกว่า เกสมิสสะ วิธีนี้พึงทราบในบททั้งปวง คำว่า ขาริกาชา คือ หาบเครื่องบริขาร

Uruvelapāṭihāriyakathā niṭṭhitā.

เรื่องปาฏิหาริย์ที่อุรุเวลาจบแล้ว

Bimbisārasamāgamakathā

เรื่องการเสด็จพบพระเจ้าพิมพิสาร

55. Laṭṭhivaneti tāluyyāne. Suppatiṭṭhe cetiyeti aññatarasmiṃ vaṭarukkhe; tassa kiretaṃ nāmaṃ. Dvādasanahutehīti ettha ekaṃ nahutaṃ dasasahassāni. Ajjhabhāsīti tesaṃ kaṅkhācchedanatthaṃ abhāsi.

55. คำว่า ลัฏฐิวัน คือ ในสวนตาล คำว่า สุปปติฏฐเจดีย์ คือ ต้นไทรต้นหนึ่ง ชื่อว่า สุปปติฏฐะ คำว่า ด้วยหนึ่งหมื่นสองพัน ในบทนี้ หนึ่งนะหุตะเท่ากับหนึ่งหมื่น คำว่า อัชฌภาสี คือ ตรัสแล้วเพื่อประโยชน์แก่การตัดความสงสัยของพราหมณ์และคฤหบดีเหล่านั้น

Kisakovadānoti tāpasacariyāya kisasarīrattā ‘‘kisako’’ti laddhanāmānaṃ tāpasānaṃ ovādako anusāsako samānoti attho. Atha vā sayaṃ kisako tāpaso samāno vadāno ca aññe ovadanto anusāsantotipi attho. Kathaṃ pahīnanti kena kāraṇena pahīnaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘tvaṃ uruvelavāsiaggiparicārakānaṃ tāpasānaṃ sayaṃ ovādācariyo samāno kiṃ disvā pahāsi, pucchāmi taṃ etamatthaṃ kena kāraṇena tava aggihuttaṃ pahīna’’nti.

คำว่า กิสกาวาทานะ มีอรรถว่า เป็นผู้ให้โอวาทและสั่งสอนแก่ดาบสทั้งหลายผู้ได้ชื่อว่า 'กิสกะ' เพราะมีร่างกายซูบผอมด้วยการบำเพ็ญตบะ อีกนัยหนึ่ง มีอรรถว่า เป็นดาบสผู้ซูบผอมเองและเป็นผู้ให้โอวาทและสั่งสอนแก่ผู้อื่น คำว่า กถัง ปหีนัง คือ ด้วยเหตุอะไรจึงละได้แล้ว ความข้อนี้กล่าวไว้ว่า 'อุรุเวลกัสสปะ ท่านเป็นอาจารย์ผู้ให้โอวาทแก่ดาบสผู้บูชาไฟทั้งหลายผู้อยู่ในอุรุเวลา ท่านเห็นอะไรจึงละ (การบูชาไฟ) ได้แล้ว เราถามท่านถึงเรื่องนี้ว่า ด้วยเหตุอะไรการบูชาไฟของท่านจึงถูกละแล้ว'

Dutiyagāthāya ayamattho – ete rūpādike kāme itthiyo ca yaññā abhivadanti, svāhaṃ etaṃ sabbampi rūpādikaṃ kāmappabhedaṃ khandhupadhīsu malanti ñatvā yasmā ime yiṭṭhahutappabhedā yaññā malameva vadanti, tasmā na yiṭṭhe na hute arañjiṃ; yiṭṭhe vā hute vā nābhiraminti attho.

อรรถของคาถาที่สองนี้คือ ยัญทั้งหลายย่อมกล่าวถึงกามทั้งหลายมีรูปเป็นต้นและสตรีเหล่านี้ ข้าพเจ้าทราบว่ากามประเภทมีรูปเป็นต้นทั้งหมดนี้เป็นมลทินในขันธูปธิ เพราะยัญทั้งหลายมีประเภทคือยัญใหญ่และยัญเล็กเหล่านี้ย่อมกล่าวถึงแต่มลทินเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ยินดีในการบูชายัญใหญ่และยัญเล็ก ไม่เพลิดเพลินในการบูชายัญใหญ่หรือยัญเล็ก

Tatiyagāthāya – atha kocarahīti atha kvacarahi. Sesaṃ uttānameva.

ในคาถาที่สาม คำว่า อถ โกจระหิ คือ ถ้าเช่นนั้น พึงยินดีในที่ไหน ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนแล้ว

Catutthagāthāya – padanti nibbānapadaṃ. Santasabhāvatāya santaṃ. Upadhīnaṃ abhāvena anupadhikaṃ. Rāgakiñcanādīnaṃ abhāvena akiñcanaṃ. Tīsu bhavesu alaggatāya yaṃ kāmabhavaṃ yaññā vadanti, tasmimpi kāmabhave asattaṃ. Jātijarāmaraṇānaṃ abhāvena anaññathābhāviṃ. Attanā bhāvitena maggeneva adhigantabbaṃ, na aññena kenaci adhigametabbanti anaññaneyyaṃ. Yasmā īdisaṃ padamaddasaṃ, tasmā na yiṭṭhe na hute arañjiṃ. Tena kiṃ dasseti? Yo ahaṃ devamanussalokasampattisādhake na yiṭṭhe na hute arañjiṃ, so kiṃ vakkhāmi ‘‘ettha nāma me devamanussaloke rato mano’’ti.

ในคาถาที่สี่ คำว่า บท คือ บทคือนิพพาน คำว่า สงบ เพราะมีสภาพสงบ คำว่า ไม่มีอุปธิ เพราะไม่มีอุปธิทั้งหลาย คำว่า ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล เพราะไม่มีราคะเป็นต้นอันเป็นเครื่องกังวล คำว่า ไม่ติดข้อง แม้ในกามภพที่ยัญทั้งหลายกล่าวถึง เพราะไม่ติดข้องในภพทั้งสาม คำว่า ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะไม่มีชาติ ชรา มรณะ คำว่า อันผู้อื่นไม่พึงนำไปได้ เพราะพึงบรรลุได้ด้วยมรรคที่ตนอบรมแล้วเท่านั้น ไม่พึงบรรลุได้ด้วยผู้อื่น เพราะข้าพเจ้าได้เห็นบทเช่นนี้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ยินดีในการบูชายัญใหญ่และยัญเล็ก ด้วยคำนั้นแสดงอะไร? คือ เราผู้ไม่ยินดีในการบูชายัญใหญ่และยัญเล็กอันเป็นเครื่องสำเร็จสมบัติในเทวโลกและมนุษยโลก จะกล่าวอะไรว่า 'จิตของเรายินดีในเทวโลกและมนุษยโลกชื่อนี้' เล่า

56. Evaṃ sabbaloke anabhiratibhāvaṃ pakāsetvā atha kho āyasmā uruvelakassapo ‘‘sāvakohamasmī’’ti evaṃ bhagavato sāvakabhāvaṃ pakāsesi. Tañca kho ākāse vividhāni pāṭihāriyāni dassetvā. Dhammacakkhunti sotāpattimaggañāṇaṃ.

56. เมื่อแสดงความเป็นผู้ไม่ยินดีในโลกทั้งปวงอย่างนี้แล้ว ครั้งนั้น ท่านพระอุรุเวลกัสสปะได้ประกาศความเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'ข้าพระองค์เป็นสาวก' และได้แสดงความเป็นสาวกนั้นด้วยการแสดงปาฏิหาริย์ต่างๆ ในอากาศ คำว่า ธัมมจักขุ คือ โสดาปัตติมรรคญาณ

57. Assāsakāti āsīsanā; patthanāti attho. Esāhaṃ bhanteti ettha pana kiñcāpi maggappaṭivedhenevassa siddhaṃ saraṇagamanaṃ, tattha pana nicchayagamanameva gato, idāni vācāya attasanniyyātanaṃ karoti. Maggavasenevāyaṃ niyatasaraṇataṃ patto, taṃ paresaṃ vācāya pākaṭaṃ karonto paṇipātagamanañca gacchanto evaṃ vadati.

57. คำว่า อัสสาสกา มีอรรถว่า ความปรารถนา หรือ ความตั้งใจ ในบทว่า เอสาหัง ภันเต นี้ แม้ว่าการถึงสรณะของพระเจ้าพิมพิสารนั้นสำเร็จแล้วด้วยการแทงตลอดมรรค แต่ในขณะนั้นเป็นการถึงสรณะด้วยความตั้งใจเท่านั้น บัดนี้ พระองค์ทรงกระทำอัตตสันนิยาตนะ (การมอบตน) ด้วยวาจา พระองค์ทรงบรรลุความเป็นผู้มีสรณะอันแน่นอนด้วยอำนาจแห่งมรรค และทรงประสงค์จะทำให้ความเป็นผู้มีสรณะอันแน่นอนนั้นปรากฏแก่ผู้อื่นด้วยวาจา และทรงประสงค์จะถึงสรณะด้วยการนอบน้อม จึงตรัสอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้' เป็นต้น

58. Siṅgīnikkhasavaṇṇoti siṅgīsuvaṇṇanikkhena samānavaṇṇo. Dasavāsoti dasasu ariyavāsesu vutthavāso. Dasadhammavidūti dasakammapathavidū. Dasabhi cupetoti dasahi asekkhehi aṅgehi upeto. Sabbadhidantoti sabbesu danto; bhagavato hi cakkhuādīsu kiñci adantaṃ nāma natthi.

58. คำว่า สิงคีนิกขสวัณโณ คือ มีวรรณะเสมอด้วยสีทองสิงคีขนาดหนึ่งนิกขะ คำว่า ทสวาสะ คือ มีอริยวัตรอันประพฤติแล้วในอริยวัตร ๑๐ ประการ คำว่า ทสธัมมวิทู คือ ผู้รู้กรรมบถ ๑๐ ประการ คำว่า ทสภิ จุเปโต คือ ผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ประการอันเป็นของอเสกขบุคคล คำว่า สัพพธิทันโต คือ ผู้ฝึกแล้วในอินทรีย์ทั้งปวง เพราะอินทรีย์มีจักษุเป็นต้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มีสิ่งใดที่ไม่ฝึกแล้ว

59. Bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ bhuttavantaṃ pattato ca apanītapāṇiṃ sallakkhetvā ekasmiṃ padese nisīdīti attho. Atthikānanti buddhābhivādanagamanena ca dhammasavanena ca atthikānaṃ. Abhikkamanīyanti abhigantuṃ sakkuṇeyyaṃ. Appākiṇṇanti anākiṇṇaṃ. Appasaddanti vacanasaddena appasaddaṃ. Appanigghosanti nagaranigghosasaddena appanigghosaṃ. Vijanavātanti anusañcaraṇajanassa sarīravātena virahitaṃ. ‘‘Vijanavāda’’ntipi pāṭho; anto janavādena rahitanti attho. ‘‘Vijanapāta’’ntipi pāṭho; janasañcāravirahitanti attho. Manussarāhaseyyakanti manussānaṃ rahassakiriyaṭṭhāniyaṃ. Paṭisallānasāruppanti vivekānurūpaṃ.

59. คำว่า 'นั่ง ณ ที่แห่งหนึ่ง โดยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยแล้ว มีพระหัตถ์อันนำออกจากบาตรแล้ว' มีอรรถว่า 'สังเกตเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เสวยแล้ว มีพระหัตถ์อันนำออกจากบาตรแล้ว จึงนั่ง ณ ที่แห่งหนึ่ง' คำว่า 'ผู้มีความต้องการ' หมายถึง ผู้มีความต้องการด้วยการไปเพื่อไหว้พระพุทธเจ้า และด้วยการฟังธรรม คำว่า 'ควรเข้าไป' หมายถึง พึงสามารถเพื่อเข้าไป คำว่า 'ไม่เกลื่อนกล่น' หมายถึง ไม่เกลื่อนกล่น (ด้วยผู้คน) คำว่า 'ไม่มีเสียง' หมายถึง ไม่มีเสียงด้วยเสียงพูด คำว่า 'ไม่มีเสียงอึกทึก' หมายถึง ไม่มีเสียงอึกทึกด้วยเสียงอึกทึกของเมือง คำว่า 'ปราศจากลมของคน' หมายถึง ปราศจากลมกายของหมู่ชนผู้สัญจรไปมา มีบทว่า 'วิชนวาทะ' ด้วย มีอรรถว่า 'ปราศจากเสียงของคนภายใน' มีบทว่า 'วิชนปาตะ' ด้วย มีอรรถว่า 'ปราศจากการสัญจรไปมาของคน' คำว่า 'เป็นที่ควรแก่การกระทำลับของมนุษย์' หมายถึง เป็นที่ควรแก่การกระทำลับของมนุษย์ คำว่า 'เหมาะสมแก่การหลีกเร้น' หมายถึง เหมาะสมแก่ความสงัด

Sāriputtamoggallānapabbajjākathā

เรื่องการบวชของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ

60. Sāriputtamoggallānāti sāriputto ca moggallāno ca. Tehi katikā katā hoti ‘‘yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so ārocetū’’ti te kira ubhopi gihikāle upatisso kolitoti evaṃ paññāyamānanāmā aḍḍhateyyasatamāṇavakaparivārā giraggasamajjaṃ agamaṃsu. Tatra nesaṃ mahājanaṃ disvā etadahosi – ‘‘ayaṃ nāma evaṃ mahāsattanikāyo appatte vassasate maraṇamukhe patissatī’’ti. Atha ubhopi uṭṭhitāya parisāya aññamaññaṃ pucchitvā ekajjhāsayā paccupaṭṭhitamaraṇasaññā sammantayiṃsu ‘‘samma maraṇe sati amatenāpi bhavitabbaṃ, handa mayaṃ amataṃ pariyesāmā’’ti amatapariyesanatthaṃ sañcayassa channaparibbājakassa santike saparisā pabbajitvā katipāheneva tassa ñāṇavisaye pāraṃ gantvā amataṃ apassantā pucchiṃsu ‘‘kiṃ nu kho, ācariya, aññopettha sāro atthī’’ti? ‘‘Natthāvuso, ettakameva ida’’nti ca sutvā ‘‘tucchaṃ idaṃ āvuso nissāraṃ, yo dāni amhesu paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so itarassa ārocetū’’ti katikaṃ akaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘tehi katikā katā hotī’’tiādi.

60. คำว่า 'พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ' หมายถึง พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ คำว่า 'กติกาอันท่านเหล่านั้นทำแล้วว่า ผู้ใดบรรลุอมตะก่อน ผู้นั้นจงบอกแก่อีกคนหนึ่ง' มีอรรถว่า ท่านทั้งสองนั้นแล ในคราวเป็นคฤหัสถ์ มีชื่อปรากฏอย่างนี้ว่า อุปติสสะและโกลิตะ มีบริวารเป็นมาณพ 250 คน ได้ไปสู่มหรสพบนยอดเขา ในมหรสพนั้น ท่านทั้งสองเห็นมหาชนแล้ว ความคิดนี้ได้มีแก่ท่านเหล่านั้นว่า 'หมู่สัตว์หมู่ใหญ่เช่นนี้ ยังไม่ถึงร้อยปี จักตกไปในปากแห่งมัจจุ' ครั้นแล้ว ท่านทั้งสองเมื่อบริษัทเลิกแล้ว ถามกันและกันแล้ว มีอัธยาศัยเดียวกัน มีมรณสัญญาปรากฏ ได้ปรึกษากันว่า 'สหาย เมื่อความตายมีอยู่ อมตะก็พึงมี มาเถิด เราทั้งหลายจักแสวงหาอมตะกันเถิด' เพื่อประโยชน์แก่การแสวงหาอมตะ ได้บวชพร้อมด้วยบริวารในสำนักของสัญชัยปริพาชกผู้มีผ้าคลุม เพียงไม่กี่วันเท่านั้น ก็ไปถึงฝั่งในขอบเขตแห่งญาณของอาจารย์นั้นแล้ว ไม่เห็นอมตะ จึงถามว่า 'อาจารย์ สาระอื่นในธรรมนี้ยังมีอีกหรือ?' และได้ฟังว่า 'อาวุโส ไม่มี ธรรมนี้มีเพียงเท่านี้' จึงคิดว่า 'อาวุโส ธรรมนี้ว่างเปล่า ไม่มีสาระ บัดนี้ ผู้ใดในพวกเราบรรลุอมตะก่อน ผู้นั้นจงบอกแก่อีกคนหนึ่ง' ดังนี้ แล้วได้ทำกติกา (ข้อตกลง) กัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'กติกาอันท่านเหล่านั้นทำแล้ว' เป็นต้น

Pāsādikena abhikkantenātiādīsu itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ veditabbaṃ. Atthikehi upaññātaṃ magganti etaṃ anubandhanassa kāraṇavacanaṃ; idañhi vuttaṃ hoti – ‘‘yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandheyyaṃ, kasmā? Yasmā idaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhanaṃ nāma atthikehi upaññātaṃ maggaṃ ñāto ceva upagato ca maggo’’ti attho. Atha vā atthikehi amhehi ‘‘maraṇe sati amatenāpi bhavitabba’’nti evaṃ kevalaṃ atthīti upaññātaṃ nibbānaṃ nāma, taṃ magganto pariyesantoti evampettha attho daṭṭhabbo.

ในบทมีอาทิว่า 'ด้วยการก้าวไปอันน่าเลื่อมใส' พึงทราบว่าเป็นวจนะแห่งกรณะในอรรถอิตถัมภูตลักขณะ คำว่า 'หนทางที่ผู้มีความต้องการรู้แจ้งแล้ว' นี้เป็นวจนะแสดงเหตุแห่งการติดตาม เพราะคำนี้กล่าวไว้ว่า 'ถ้ากระไร เราพึงติดตามพระภิกษุรูปนี้ไปข้างหลังๆ เพราะเหตุไร? เพราะการติดตามไปข้างหลังๆ นี้ ชื่อว่าเป็นหนทางที่ผู้มีความต้องการรู้แจ้งแล้ว และเป็นหนทางที่รู้แล้วและเข้าถึงแล้ว' ดังนี้เป็นอรรถ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ด้วยว่า 'ชื่อว่านิพพานที่รู้แจ้งแล้วโดยความมีอยู่เท่านั้นว่า 'เมื่อความตายมีอยู่ อมตะก็พึงมี' อันเราทั้งหลายผู้มีความต้องการ แสวงหาซึ่งนิพพานนั้น'

Piṇḍapātaṃ ādāya paṭikkamīti sudinnakaṇḍe vuttappakāraṃ aññataraṃ kuṭṭamūlaṃ upasaṅkamitvā nisīdi. Sāriputtopi kho ‘‘akālo kho tāva pañhaṃ pucchitu’’nti kālaṃ āgamayamāno ekamantaṃ ṭhatvā vattapaṭipattipūraṇatthaṃ katabhattakiccassa therassa attano kamaṇḍaluto udakaṃ datvā dhotahatthapādena therena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā pañhaṃ pucchi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sāriputto paribbājako’’tiādi. Na tāhaṃ sakkomīti na te ahaṃ sakkomi. Ettha ca paṭisambhidāppatto thero na ettakaṃ na sakkoti. Atha kho imassa dhammagāravaṃ uppādessāmīti sabbākārena buddhavisaye avisayabhāvaṃ gahetvā evamāha.

คำว่า 'ถือบิณฑบาตแล้วหลีกไป' หมายถึง เข้าไปใกล้โคนกำแพงแห่งใดแห่งหนึ่งซึ่งมีประการที่กล่าวไว้ในสุทินนกัณฑ์แล้วนั่ง แม้พระสารีบุตรปริพาชกนั้น รอคอยเวลาโดยคิดว่า 'ยังไม่ถึงเวลาที่จะถามปัญหา' ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง เพื่อประโยชน์แก่การบำเพ็ญวัตรปฏิบัติ ได้ถวายน้ำจากกุณฑีของตนแก่พระเถระผู้มีภัตกิจอันทำแล้ว ทำปฏิสันถารพร้อมกับพระเถระผู้มีพระหัตถ์และพระบาทอันล้างแล้ว จึงได้ถามปัญหา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ครั้งนั้นแล พระสารีบุตรปริพาชก' เป็นต้น คำว่า 'เราไม่สามารถ' หมายถึง เราไม่สามารถแสดงธรรมแก่ท่านโดยพิสดาร และในบทนี้ พระเถระผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ไม่ใช่ไม่สามารถแสดงธรรมเพียงเท่านี้ แต่ว่า 'เราจักยังความเคารพในธรรมของปริพาชกนี้ให้เกิดขึ้น' ดังนี้ จึงถือเอาความเป็นผู้ไม่ใช่วิสัยในพุทธวิสัยโดยประการทั้งปวง แล้วกล่าวอย่างนี้

Ye dhammā hetuppabhavāti hetuppabhavā nāma pañcakkhandhā; tenassa dukkhasaccaṃ dasseti. Tesaṃ hetuṃ tathāgato āhāti tesaṃ hetu nāma samudayasaccaṃ; tañca tathāgato āhāti dasseti. Tesañca yo nirodhoti tesaṃ ubhinnampi saccānaṃ yo appavattinirodho; tañca tathāgato āhāti attho. Tenassa nirodhasaccaṃ dasseti. Maggasaccaṃ panettha sarūpato adassitampi nayato dassitaṃ hoti, nirodhe hi vutte tassa sampāpako maggo vuttova hoti. Atha vā tesañca yo nirodhoti ettha tesaṃ yo nirodho ca nirodhupāyo cāti evaṃ dvepi saccāni dassitāni hontīti. Idāni tamevatthaṃ paṭipādento āha – ‘‘evaṃvādī mahāsamaṇo’’ti.

คำว่า 'ธรรมเหล่าใดเกิดแต่เหตุ' หมายถึง ขันธ์ 5 ชื่อว่าธรรมเกิดแต่เหตุ ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงทุกขสัจแก่พระสารีบุตรนั้น คำว่า 'พระตถาคตตรัสบอกเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น' หมายถึง ชื่อว่าเหตุแห่งขันธ์ 5 เหล่านั้น คือ สมุทยสัจ และพระตถาคตตรัสบอกสมุทยสัจนั้น ดังนี้ ย่อมแสดง คำว่า 'และความดับแห่งธรรมเหล่านั้นใด' มีอรรถว่า 'ความดับที่ไม่เป็นไปอีกแห่งสัจจะทั้งสองนั้นใด และพระตถาคตตรัสบอกนิโรธนั้น' ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงนิโรธสัจแก่พระสารีบุตรนั้น ส่วนมรรคสัจในบทนี้ แม้ไม่ได้แสดงโดยสภาพ ก็ชื่อว่าแสดงโดยนัย เพราะเมื่อนิโรธถูกกล่าวแล้ว มรรคอันยังนิโรธนั้นให้ถึง ก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้วนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า 'และความดับแห่งธรรมเหล่านั้นใด' นี้ สัจจะทั้งสองคือ นิโรธและความดับแห่งธรรมเหล่านั้นใด และอุบายแห่งนิโรธ ดังนี้ ชื่อว่าแสดงแล้ว บัดนี้ แสดงอรรถนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'พระมหาสมณะมีปกติกล่าวอย่างนี้'

Eseva dhammo yadi tāvadevāti sacepi ito uttari natthi, ettakameva idaṃ sotāpattiphalamattameva pattabbaṃ, tathāpi eso eva dhammoti attho. Paccabyattha padamasokanti yaṃ mayaṃ pariyesamānā vicarāma, taṃ padamasokaṃ paṭividdhāttha tumhe; pattaṃ taṃ tumhehīti attho. Adiṭṭhaṃ abbhatītaṃ bahukehi kappanahutehīti amhehi nāma idaṃ padaṃ bahukehi kappanahutehi adiṭṭhameva abbhatītaṃ; iti tassa padassa adiṭṭhabhāvena dīgharattaṃ attano mahājānibhāvaṃ dīpeti.

คำว่า 'ธรรมนี้เท่านั้น หากเพียงเท่านี้' มีอรรถว่า 'แม้ถ้าไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าโสดาปัตติผลนี้ โสดาปัตติผลเพียงเท่านี้เท่านั้นที่ควรบรรลุ ถึงกระนั้น ธรรมนี้เท่านั้นเป็นธรรมที่เราแสวงหา' คำว่า 'ท่านทั้งหลายบรรลุบทอันปราศจากโศกแล้ว' มีอรรถว่า 'นิพพานใดที่เราทั้งหลายเที่ยวแสวงหาอยู่ ท่านทั้งหลายบรรลุบทอันปราศจากโศกนั้นแล้ว นิพพานนั้นอันท่านทั้งหลายบรรลุแล้ว' คำว่า 'ไม่เคยเห็น ล่วงเลยไปแล้วด้วยกัปเป็นนหุตะ' หมายถึง ชื่อว่านิพพานนี้ อันเราทั้งหลายไม่เคยเห็นเลย ล่วงเลยไปแล้วด้วยกัปเป็นนหุตะ ด้วยความเป็นนิพพานที่ไม่ได้เห็นนั้น ย่อมแสดงความเป็นผู้มีความเสียหายใหญ่ของตนตลอดกาลนาน

62. Gambhīre ñāṇavisayeti gambhīre ceva gambhīrassa ca ñāṇassa visayabhūte. Anuttare upadhisaṅkhayeti nibbāne. Vimutteti tadārammaṇāya vimuttiyā vimutte. Byākāsīti ‘‘etaṃ me sāvakayugaṃ bhavissati aggaṃ bhaddayuga’’nti vadanto sāvakapāramiññāṇe byākāsi. Sāva tesaṃ āyasmantānaṃ upasampadā ahosīti sā ehibhikkhūpasampadāyeva tesaṃ upasampadā ahosi. Evaṃ upasampannesu ca tesu mahāmoggallānatthero sattahi divasehi arahatte patiṭṭhito, sāriputtatthero aḍḍhamāsena.

62. คำว่า "คัมภีระญาณวิสัย" นั้น คือ เป็นสิ่งที่ลึกซึ้งด้วย และเป็นอารมณ์ของญาณที่ลึกซึ้งด้วย คำว่า "อนุตตระอุปธิสังขยะ" นั้น คือ ในพระนิพพาน คำว่า "วิมุตติ" นั้น คือ ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยวิมุตติอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์นั้น คำว่า "พยากาสิ" นั้น คือ ตรัสพยากรณ์ไว้ในญาณอันเป็นบารมีของพระสาวก โดยตรัสว่า 'คู่สาวกนี้ของเราจักเป็นคู่ยอดเยี่ยม คู่ประเสริฐสุด' คำว่า "สา เตสัง อายัสมันตานัง อุปสัมปทา อโหสิ" นั้น คือ อุปสมบทนั้นแล เป็นอุปสมบทของพระเถระเหล่านั้นด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา และในบรรดาพระเถระเหล่านั้นที่อุปสมบทแล้วอย่างนี้ พระมหาโมคคัลลานเถระได้ตั้งมั่นในอรหัตผลภายใน ๗ วัน ส่วนพระสารีบุตรเถระ (ตั้งมั่นในอรหัตผล) ภายในกึ่งเดือน

Atīte kira anomadassī nāma buddho loke udapādi. Tassa sarado nāma tāpaso sake assame nānāpupphehi maṇḍapaṃ katvā pupphāsaneyeva bhagavantaṃ nisīdāpetvā bhikkhusaṅghassāpi tatheva maṇḍapaṃ katvā pupphāsanāni paññapetvā aggasāvakabhāvaṃ patthesi. Patthayitvā ca sirīvaḍḍhassa nāma seṭṭhino pesesi ‘‘mayā aggasāvakaṭṭhānaṃ patthitaṃ, tvampi āgantvā ekaṃ ṭhānaṃ patthehī’’ti. Seṭṭhi nīluppalamaṇḍapaṃ katvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ, tattha bhojetvā dutiyasāvakabhāvaṃ patthesi. Tesu saradatāpaso sāriputtatthero jāto, sirīvaḍḍho mahāmoggallānattheroti idaṃ nesaṃ pubbakammaṃ.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล พระพุทธเจ้าพระนามว่า อโนมทัสสี ได้อุบัติขึ้นในโลก ในสมัยของพระพุทธเจ้านั้น ดาบสชื่อว่า สารทะ ได้สร้างมณฑปด้วยดอกไม้นานาชนิดในอาศรมของตน แล้วนิมนต์พระผู้มีพระภาคให้นั่งบนอาสนะดอกไม้ และได้สร้างมณฑปด้วยดอกไม้เช่นเดียวกันสำหรับภิกษุสงฆ์ จัดอาสนะดอกไม้ถวาย แล้วตั้งความปรารถนาตำแหน่งอัครสาวก และเมื่อตั้งความปรารถนาแล้ว ได้ส่งคนไปหาสิริวัฑฒเศรษฐีว่า 'เราได้ตั้งความปรารถนาตำแหน่งอัครสาวกแล้ว ท่านก็จงมาตั้งความปรารถนาตำแหน่งหนึ่งเถิด' เศรษฐีได้สร้างมณฑปดอกบัวสีน้ำเงิน ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขในมณฑปนั้น แล้วตั้งความปรารถนาตำแหน่งทุติยสาวก ในบรรดาดาบสและเศรษฐีเหล่านั้น ดาบสสารทะได้เกิดเป็นพระสารีบุตรเถระ ส่วนสิริวัฑฒเศรษฐีได้เกิดเป็นพระมหาโมคคัลลานเถระ นี้เป็นบุพพกรรมของท่านเหล่านั้น

63. Aputtakatāyātiādīsu yesaṃ puttā pabbajanti, tesaṃ aputtakatāya. Yāsaṃ patī pabbajanti, tāsaṃ vedhabyāya vidhavābhāvāya. Ubhayenāpi kulupacchedāya. Sañcayānīti sañcayassa antevāsikāni. Magadhānaṃ giribbajanti magadhānaṃ janapadassa giribbajaṃ nagaraṃ. Mahāvīrāti mahāvīriyavanto. Nayamānānanti nayamānesu. Bhummatthe sāmivacanaṃ, upayogatthe vā. Kā usūyā vijānatanti dhammena nayantīti evaṃ vijānantānaṃ kā issā.

63. ในบทว่า "อปุตตกตายะ" เป็นต้นนั้น (หมายถึง) เพื่อประโยชน์แก่ความเป็นผู้ไม่มีบุตรของบิดามารดาเหล่าใดที่บุตรของตนออกบวช เพื่อประโยชน์แก่ความเป็นหม้ายของหญิงเหล่าใดที่สามีของตนออกบวช และเพื่อประโยชน์แก่การขาดสูญแห่งตระกูลด้วยทั้งสองอย่าง คำว่า "สัญจยานิ" นั้น คือ ศิษย์ผู้ใกล้ชิดของอาจารย์สัญชัย คำว่า "มาคธานัง คิริพพชัง" นั้น คือ เมืองราชคฤห์อันเป็นที่ล้อมรอบด้วยภูเขาของชนบทชื่อว่า มคธะ คำว่า "มหาวีรา" นั้น คือ ผู้มีวิริยะอันยิ่งใหญ่ คำว่า "นยมานานัง" นั้น คือ ในพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงนำไป คำนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถสัตตมีวิภัตติ หรือในอรรถทุติยาวิภัตติ คำว่า "กา อุสูยา วิชานันตานัง" นั้น คือ ความริษยาอะไรจักมีแก่บุคคลผู้รู้ว่า 'ย่อมนำไปโดยธรรม' อย่างนี้

Sāriputtamoggallānapabbajjākathā niṭṭhitā.

เรื่องการบวชของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ จบลงแล้ว

Upajjhāyavattakathā

เรื่องวัตรของอุปัชฌาย์

64-5. Anupajjhāyakāti vajjāvajjaṃ upanijjhāyakena garunā virahitā. Anākappasampannāti na ākappena sampannā; samaṇasāruppācāravirahitāti attho. Uparibhojaneti bhojanassa upari. Uttiṭṭhapattanti piṇḍāya caraṇakapattaṃ. Tasmiñhi manussā ucchiṭṭhasaññino, tasmā uttiṭṭhapattanti vuttaṃ. Atha vā uṭṭhahitvā pattaṃ upanāmentīti evampettha attho daṭṭhabbo. Anujānāmi bhikkhave upajjhāyanti upajjhāyaṃ gahetuṃ anujānāmīti attho. Puttacittaṃ upaṭṭhapessatīti putto me ayanti evaṃ gehassitapemavasena cittaṃ upaṭṭhapessati. Esa nayo dutiyapadepi. Sagāravā sappatissāti garubhāvañceva jeṭṭhakabhāvañca upaṭṭhapetvā. Sabhāgavuttinoti sabhāgajīvikā. Sāhūti vātiādīni pañca padāni upajjhāyabhāvasampaṭicchanavevacanāni. Kāyena viññāpetīti evaṃ saddhivihārikena ‘‘upajjhāyo me bhante hohī’’ti tikkhattuṃ vutte sace upajjhāyo ‘‘sāhū’’tiādīsu pañcasu padesu yassa kassaci padassa vasena kāyena vā vācāya vā kāyavācāhi vā ‘‘gahito tayā upajjhāyo’’ti upajjhāyaggahaṇaṃ viññāpeti, gahito hoti upajjhāyo. Idameva hi ettha upajjhāyaggahaṇaṃ, yadidaṃ upajjhāyassa imesu pañcasu padesu yassa kassaci padassa vācāya vā sāvanaṃ kāyena vā atthaviññāpananti. Keci pana sādhūti sampaṭicchanaṃ sandhāya vadanti. Na taṃ pamāṇaṃ, āyācanadānamattena hi gahito hoti upajjhāyo, na ettha sampaṭicchanaṃ aṅgaṃ. Saddhivihārikenāpi na kevalaṃ iminā me padena upajjhāyo gahitoti ñātuṃ vaṭṭati. ‘‘Ajjatagge dāni thero mayhaṃ bhāro, ahampi therassa bhāro’’ti idampi ñātuṃ vaṭṭati.

คำว่า "อนุปัชฌายกา" นั้น คือ ผู้ปราศจากอาจารย์ผู้คอยพิจารณาโทษน้อยใหญ่ คำว่า "อนากัปปสัมปันนา" นั้น คือ ไม่สมบูรณ์ด้วยอาจาระ (กิริยามารยาท) หมายความว่า ปราศจากอาจาระที่สมควรแก่สมณะ คำว่า "อุปริโภชเน" นั้น คือ เหนือโภชนะ คำว่า "อุตติฏฐปัตตัง" นั้น คือ บาตรที่ใช้เที่ยวบิณฑบาต เพราะมนุษย์ทั้งหลายย่อมสำคัญว่ามีเดนในบาตรนั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า "อุตติฏฐปัตตัง" อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า 'ยืนขึ้นแล้วน้อมบาตรเข้าไป' อย่างนี้ คำว่า "อนุชานามิ ภิกขเว อุปัชฌายัง" นั้น มีอรรถว่า 'เราอนุญาตเพื่อถือเอาอุปัชฌาย์' คำว่า "ปุตตจิตตัง อุปัฏฐเปสสติ" นั้น คือ จักตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจแห่งความรักที่อาศัยเรือนว่า 'ศิษย์สัทธิวิหาริกนี้เป็นบุตรของเรา' นัยนี้พึงทราบในบทที่สอง (คือ ปิตุจิตตัง) ด้วย คำว่า "สคารวา สัปปติสสา" นั้น คือ ตั้งความเคารพและตั้งความเป็นผู้ใหญ่ไว้ คำว่า "สภาควุตติโน" นั้น คือ ผู้มีชีวิตเสมอกัน บท ๕ บทมีคำว่า "สาธุ" เป็นต้น เป็นคำไวพจน์ของการยอมรับความเป็นอุปัชฌาย์ คำว่า "กาเยนะ วิญญาเปติ" นั้น คือ เมื่อสัทธิวิหาริกกล่าว ๓ ครั้งว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าเถิด' ถ้าอุปัชฌาย์บอกการถือเอาอุปัชฌาย์ด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยกายและวาจา โดยอาศัยบทใดบทหนึ่งใน ๕ บทมีคำว่า 'สาธุ' เป็นต้นว่า 'เธอถือเอาอุปัชฌาย์แล้ว' อุปัชฌาย์ก็เป็นอันถือเอาแล้ว เพราะการถือเอาอุปัชฌาย์ในที่นี้ ก็คือการบอกให้รู้ด้วยวาจา หรือการบอกให้รู้ความหมายด้วยกาย โดยอาศัยบทใดบทหนึ่งใน ๕ บทเหล่านี้ของอุปัชฌาย์นั่นเอง แต่อาจารย์บางพวกกล่าวถึงการถือเอาอุปัชฌาย์โดยมุ่งหมายการยอมรับซ้ำอีกว่า 'สาธุ' คำนั้นไม่เป็นประมาณ เพราะอุปัชฌาย์เป็นอันถือเอาแล้วด้วยเพียงการขอและการให้เท่านั้น การยอมรับซ้ำอีกไม่เป็นองค์ประกอบในที่นี้ สัทธิวิหาริกไม่พึงรู้เพียงว่า 'อุปัชฌาย์เป็นอันเราถือเอาแล้วด้วยบทนี้' แต่พึงรู้เรื่องนี้ด้วยว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป พระเถระเป็นภาระของเรา และเราก็เป็นภาระของพระเถระ'

66. Tatrāyaṃ sammāvattanāti yaṃ vuttaṃ sammā vattitabbanti, tatra ayaṃ sammāvattanā. Kālasseva uṭṭhāya upāhanā omuñcitvāti sacassa paccūsakāle caṅkamanatthāya vā dhotapādapariharaṇatthāya vā paṭimukkā upāhanā pādagatā honti, tā kālasseva uṭṭhāya apanetvā. Dantakaṭṭhaṃ dātabbanti mahantaṃ majjhimaṃ khuddakanti tīṇi dantakaṭṭhāni upanetvā tato yaṃ tīṇi divasāni gaṇhāti, catutthadivasato paṭṭhāya tādisameva dātabbaṃ. Sace aniyamaṃ katvā yaṃ vā taṃ vā gaṇhāti, atha yādisaṃ labhati tādisaṃ dātabbaṃ.

66. คำว่า "ตัตรายัง สัมมาวัตตนา" นั้น คือ ในคำที่กล่าวว่า 'พึงประพฤติชอบ' นั้น การประพฤติชอบนี้ (พึงทราบดังจะกล่าวต่อไป) คำว่า "กาฬัสเสวะ อุฏฐายะ อุปาหนา โอมุญจิตวา" นั้น คือ ถ้าในเวลาเช้าตรู่ รองเท้าที่สัทธิวิหาริกนั้นสวมอยู่ที่เท้า เพื่อประโยชน์แก่การจงกรม หรือเพื่อประโยชน์แก่การรักษาเท้าที่ล้างแล้ว ก็พึงลุกขึ้นถอดรองเท้าเหล่านั้นออกแต่เช้าตรู่ คำว่า "ทันตกัฏฐัง ทาตัพพัง" นั้น คือ พึงนำไม้สีฟัน ๓ ชนิด คือ ขนาดใหญ่ ขนาดกลาง ขนาดเล็ก มาถวาย และจากไม้สีฟัน ๓ ชนิดนั้น ถ้าท่านถือเอาไม้สีฟันชนิดใดตลอด ๓ วัน พึงถวายไม้สีฟันชนิดนั้นเท่านั้นตั้งแต่วันที่ ๔ เป็นต้นไป ถ้าท่านไม่กำหนด (ชนิด) แล้วถือเอาไม้สีฟันชนิดใดชนิดหนึ่ง ก็พึงถวายไม้สีฟันชนิดที่ท่านได้นั้น

Mukhodakaṃ dātabbanti sītañca uṇhañca udakaṃ upanetvā tato yaṃ tīṇi divasāni vaḷañjeti, catutthadivasato paṭṭhāya tādisameva mukhadhovanodakaṃ dātabbaṃ. Sace aniyamaṃ katvā yaṃ vā taṃ vā gaṇhāti, atha yādisaṃ labhati tādisaṃ dātabbaṃ. Sace duvidhampi vaḷañjeti, duvidhampi upanetabbaṃ. Udakaṃ mukhadhovanaṭṭhāne ṭhapetvā vaccakuṭito paṭṭhāya sammajjitabbaṃ. There vaccakuṭiṃ gate pariveṇaṃ sammajjitabbaṃ; evaṃ pariveṇaṃ asuññaṃ hoti. There vaccakuṭito anikkhanteyeva āsanaṃ paññapetabbaṃ. Sarīrakiccaṃ katvā āgantvā tasmiṃ nisinnassa ‘‘sace yāgu hotī’’tiādinā nayena vuttavattaṃ kātabbaṃ. Uklāpoti kenaci kacavarena saṅkiṇṇo, sace pana añño kacavaro natthi, udakaphusitāneva honti, hatthenapi pamajjitabbo.

คำว่า พึงถวายน้ำล้างหน้า ความว่า พึงนำน้ำทั้งน้ำเย็นและน้ำอุ่นเข้าไปถวาย ในบรรดาน้ำเหล่านั้น พระอุปัชฌาย์ใช้น้ำชนิดใดตลอด ๓ วัน ตั้งแต่วันที่ ๔ เป็นต้นไป พึงถวายน้ำล้างหน้าชนิดนั้นนั่นแล. ถ้าพระอุปัชฌาย์ไม่ได้กำหนดแน่นอน คือหยิบเอาน้ำใดหนึ่งมาใช้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านได้น้ำชนิดใด ก็พึงถวายน้ำชนิดนั้น. ถ้าท่านใช้ทั้งสองชนิด ก็พึงนำเข้าไปถวายทั้งสองชนิด. ครั้นวางน้ำไว้ ณ ที่ล้างหน้าแล้ว พึงกวาดตั้งแต่ที่เวจกุฎี (ฐาน) เป็นต้นไป. เมื่อพระเถระไปสู่เวจกุฎี พึงกวาดบริเวณ เมื่อทำอย่างนี้ บริเวณย่อมไม่ว่างเปล่า (มีคนดูแล). เมื่อพระเถระยังไม่ออกมาจากเวจกุฎีนั่นแล พึงปูลาดอาสนะไว้. เมื่อท่านทำสรีระกิจเสร็จแล้วกลับมานั่ง ณ อาสนะนั้น พึงทำวัตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ถ้ามีข้าวยาคู'. คำว่า สกปรก คือ ระคนด้วยหยากไย่บางอย่าง แต่ถ้าไม่มีหยากไย่อย่างอื่น มีเพียงหยดน้ำเท่านั้น แม้ด้วยมือก็พึงลูบเช็ดให้สะอาด.

Saguṇaṃ katvāti dve cīvarāni ekato katvā, tā ekato katā dvepi saṅghāṭiyo dātabbā. Sabbañhi cīvaraṃ saṅghaṭitattā ‘‘saṅghāṭī’’ti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘saṅghāṭiyo dātabbā’’ti. Nātidūre gantabbaṃ nāccāsanneti ettha sace upajjhāyaṃ nivattitvā olokentaṃ ekena vā dvīhi vā padavītihārehi sampāpuṇāti, ettāvatā nātidūre nāccāsanne gato hotīti veditabbaṃ. Pattapariyāpannaṃ paṭiggahetabbanti sace upajjhāyena bhikkhācāre yāguyā vā bhatte vā laddhe patto uṇho vā bhāriko vā hoti, attano pattaṃ tassa datvā so patto gahetabboti attho. Na upajjhāyassa bhaṇamānassa antarantarā kathā opātetabbāti antaraghare vā aññatra vā bhaṇamānassa aniṭṭhite tassa vacane aññā kathā na samuṭṭhāpetabbā. Ito paṭṭhāya ca pana yattha yattha nakārena paṭisedho kariyati, sabbattha dukkaṭāpatti veditabbā. Ayañhi khandhakadhammatā. Āpattisāmantā bhaṇamānoti padasodhammaduṭṭhullādivasena āpattiyā āsannavācaṃ bhaṇamāno. Nivāretabboti ‘‘kiṃ bhante īdisaṃ nāma vattuṃ vaṭṭati, āpatti na hotī’’ti evaṃ pucchantena viya vāretabbo. Vāressāmīti pana katvā ‘‘mahallaka, mā evaṃ bhaṇā’’ti na vattabbo.

คำว่า ทำให้เป็นชั้น (ซ้อนกัน) ความว่า ทำให้เป็นผืนเดียวกันโดยนำจีวร ๒ ผืนมาซ้อนกัน พึงถวายผ้าสังฆาฏิทั้ง ๒ ผืนที่ทำรวมกันแล้วนั้น. จริงอยู่ จีวรทั้งหมดเรียกว่า 'สังฆาฏิ' เพราะเป็นผ้าที่เย็บซ้อนกัน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงถวายผ้าสังฆาฏิ'. ในบทว่า 'ไม่พึงไปไกลเกินไป ไม่พึงใกล้เกินไป' นี้ พึงทราบว่า หากศิษย์สามารถตามทันพระอุปัชฌาย์ที่เหลียวกลับมามอง ด้วยการก้าวเท้าเพียง ๑ หรือ ๒ ก้าว ด้วยระยะเพียงเท่านี้ ก็ชื่อว่าไปไม่ไกลเกินไปและไม่ใกล้เกินไป. ความหมายของบทว่า 'พึงรับบาตรที่เนื่องด้วยบาตร' คือ หากพระอุปัชฌาย์ได้รับยาคูหรือภัตในเวลาเที่ยวบิณฑบาต และบาตรนั้นร้อนหรือหนัก ศิษย์พึงถวายบาตรของตนแก่ท่าน แล้วรับบาตรของท่านนั้นมา. บทว่า 'เมื่อพระอุปัชฌาย์กำลังพูด ไม่พึงพูดสอดขึ้นในระหว่าง' หมายถึง เมื่อท่านกำลังพูดอยู่ในบ้านหรือในที่อื่นก็ตาม เมื่อคำพูดของท่านยังไม่จบ ไม่พึงเริ่มเรื่องอื่นขึ้นมา. อนึ่ง ตั้งแต่สิกขาบทนี้เป็นต้นไป ในที่ใดก็ตามที่มีการห้ามด้วย 'น' อักษร (ไม่) พึงทราบว่าในที่นั้นทั้งหมดเป็นอาบัติทุกกฏ เพราะนี่เป็นธรรมเนียมของหมวดขันธกะ. บทว่า 'เมื่อท่านพูดใกล้ต่ออาบัติ' หมายถึง เมื่อพระอุปัชฌาย์พูดถ้อยคำที่ใกล้ต่ออาบัติ ด้วยอำนาจอาบัติปทโสธัมมะและอาบัติทุฏฐุลละเป็นต้น. บทว่า 'พึงห้าม' คือ พึงห้ามด้วยอาการเหมือนผู้ถามว่า 'ท่านขอรับ การพูดเช่นนี้สมควรหรือ? จะไม่เป็นอาบัติหรือ?'. แต่ไม่พึงพูดว่า 'หลวงตา อย่าพูดอย่างนี้' โดยตั้งใจว่า 'เราจะห้าม'.

Paṭhamataraṃ āgantvāti sace āsanne gāmo hoti, vihāre vā gilāno bhikkhu hoti, gāmato paṭhamataraṃ āgantabbaṃ. Sace dūre gāmo hoti, upajjhāyena saddhiṃ āgacchanto natthi, teneva saddhiṃ gāmato nikkhamitvā cīvarena pattaṃ veṭhetvā antarāmaggato paṭhamataraṃ āgantabbaṃ. Evaṃ nivattantena paṭhamataraṃ āgantvā āsanapaññāpanādi sabbaṃ kiccaṃ kātabbaṃ. Sinnaṃ hotīti tintaṃ sedaggahitaṃ. Caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ ussāretvāti kaṇṇaṃ caturaṅgulappamāṇaṃ atirekaṃ katvā evaṃ cīvaraṃ saṃharitabbaṃ. Kiṃ kāraṇā? Mā majjhe bhaṅgo ahosīti. Samaṃ katvā saṃharitassa hi majjhe bhaṅgo hoti, tato niccaṃ bhijjamānaṃ dubbalaṃ hoti taṃ nivāraṇatthametaṃ vuttaṃ. Tasmā yathā ajja bhaṅgaṭṭhāneyeva sve na bhijjati, tathā divase divase caturaṅgulaṃ ussāretvā saṃharitabbaṃ. Obhoge kāyabandhanaṃ kātabbanti kāyabandhanaṃ saṃharitvā cīvarabhoge pakkhipitvā ṭhapetabbaṃ.

บทว่า 'พึงกลับมาก่อน' ความว่า หากหมู่บ้านอยู่ใกล้ หรือมีภิกษุอาพาธอยู่ในวัด พึงกลับมาจากหมู่บ้านก่อน. หากหมู่บ้านอยู่ไกล และไม่มีใครอื่นมาพร้อมกับพระอุปัชฌาย์ ศิษย์พึงออกจากหมู่บ้านพร้อมกับท่านนั่นแล แล้วห่อบาตรด้วยจีวร กลับมาก่อนจากระหว่างทาง. ศิษย์ผู้กลับมาอย่างนี้ พึงกลับมาก่อนแล้วทำกิจทั้งปวง มีการปูลาดอาสนะเป็นต้น. บทว่า 'เปียกชุ่ม' คือ เปียกโชกด้วยเหงื่อ. บทว่า 'พึงพับชายผ้าให้เหลื่อมกัน ๔ นิ้ว' ความว่า พึงพับจีวรโดยทำให้ชายผ้าเหลื่อมกันประมาณ ๔ นิ้ว. เพราะเหตุไร? เพราะตั้งใจว่า 'อย่าให้มีรอยพับตรงกลาง'. จริงอยู่ เมื่อพับให้ชายผ้าเสมอกัน รอยพับย่อมมีตรงกลาง เพราะเหตุนั้น ผ้าที่ถูกพับตรงรอยเดิมเสมอๆ ย่อมจะเปื่อย (ขาด) ได้ง่าย พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำนี้เพื่อป้องกันความเปื่อยนั้น. เพราะฉะนั้น เพื่อไม่ให้รอยพับในวันพรุ่งนี้ซ้ำตรงรอยพับของวันนี้ พึงพับโดยเลื่อนชายผ้าให้เหลื่อมกัน ๔ นิ้วทุกๆ วัน. บทว่า 'พึงเก็บประคดเอวไว้ในรอยพับ' ความว่า พึงม้วนประคดเอวแล้วสอดเก็บไว้ในระหว่างรอยพับของจีวร.

Sace piṇḍapāto hotīti ettha yo gāmeyeva vā antaraghare vā paṭikkamane vā bhuñjitvā āgacchati, piṇḍaṃ vā na labhati, tassa piṇḍapāto na hoti, gāme abhuttassa pana laddhabhikkhassa vā hoti; tasmā ‘‘sace piṇḍapāto hotī’’tiādi vuttaṃ. Sacepi tassa na hoti, bhuñjitukāmo ca hoti, udakaṃ datvā attanā laddhatopi piṇḍapāto upanetabbo. Pānīyena pucchitabboti bhuñjamāno tikkhattuṃ ‘‘pānīyaṃ bhante āhariyatū’’ti pānīyena pucchitabbo. Sace kālo atthi, upajjhāye bhutte sayaṃ bhuñjitabbaṃ. Sace upakaṭṭho kālo, pānīyaṃ upajjhāyassa santike ṭhapetvā sayampi bhuñjitabbaṃ.

ในบทว่า 'ถ้ามีบิณฑบาต' นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: พระอุปัชฌาย์รูปใดฉันมาจากในหมู่บ้าน ในบ้าน หรือในโรงฉันแล้วจึงกลับมา หรือไม่ได้รับบิณฑบาตเลย บิณฑบาตของพระอุปัชฌาย์รูปนั้นย่อมไม่มี. ส่วนพระอุปัชฌาย์ที่ยังไม่ได้ฉันในหมู่บ้าน หรือได้รับบิณฑบาตมาแล้ว ย่อมมีบิณฑบาต. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'ถ้ามีบิณฑบาต' เป็นต้น. แม้ว่าบิณฑบาตของท่านจะไม่มี แต่ถ้าท่านประสงค์จะฉัน ศิษย์พึงถวายน้ำแล้วนำบิณฑบาตแม้ที่ตนได้รับมาเข้าไปถวาย. บทว่า 'พึงถามด้วยน้ำ' ความว่า เมื่อท่านกำลังฉันอยู่ พึงถามด้วยน้ำ ๓ ครั้งว่า 'ท่านขอรับ จะให้นำน้ำมาถวายไหม?'. ถ้ายังมีเวลาอยู่ เมื่อพระอุปัชฌาย์ฉันเสร็จแล้ว ตนเองจึงค่อยฉัน. ถ้าเวลาจวนเจียน (ใกล้เที่ยง) พึงวางน้ำไว้ใกล้ๆ พระอุปัชฌาย์ แล้วตนเองก็พึงฉันด้วย.

Anantarahitāyāti taṭṭikadhammakhaṇḍādīsu yena kenaci anatthatāya paṃsusakkharamissāya bhūmiyā pattho na ṭhapetabboti attho. Sace pana kāḷavaṇṇakatā vā sudhābaddhā vā hoti nirajamattikā, tathārūpāya bhūmiyā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Dhotavālikāyapi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Paṃsurajasakkharādīsu na vaṭṭati. Tatra pana paṇṇaṃ vā ādhārakaṃ vā ṭhapetvā tatra nikkhipitabbo. Pārato antaṃ orato bhoganti idaṃ cīvaravaṃsādīnaṃ heṭṭhā hatthaṃ pavesetvā abhimukhena hatthena saṇikaṃ nikkhipanatthaṃ vuttaṃ. Ante pana gahetvā bhogena cīvaravaṃsādīnaṃ upari nikkhipantassa bhittiyaṃ bhogo paṭihaññati, tasmā tathā na kātabbaṃ.

บทว่า 'บนพื้นที่ไม่มีเครื่องรอง' ความว่า ไม่พึงวางบาตรบนพื้นดินที่ระคนด้วยฝุ่นและกรวด ซึ่งไม่ได้ปูลาดด้วยเครื่องรองอย่างใดอย่างหนึ่ง มีเสื่อหรือท่อนหนังเป็นต้น. แต่ถ้าพื้นดินนั้นทำเป็นสีดำ หรือฉาบปูน และไม่มีฝุ่นละออง จะวางบนพื้นดินเช่นนั้นก็ควร. จะวางบนพื้นทรายที่ล้างสะอาดแล้วก็ควร. แต่ไม่ควรวางบนพื้นที่มีฝุ่นละอองและกรวดเป็นต้น. ในที่เช่นนั้น พึงวางใบไม้หรือเชิงรองบาตรไว้ก่อนแล้วจึงวางบาตรลงบนนั้น. คำว่า 'ชายผ้าไว้ข้างนอก รอยพับไว้ข้างใน' นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้เพื่อต้องการให้สอดมือเข้าใต้ราวแขวนจีวรเป็นต้น แล้วค่อยๆ วางลงด้วยมือที่หันเข้าหาตัว. แต่ถ้าจับที่ชายผ้าแล้วโยนส่วนที่เป็นรอยพับขึ้นไปบนราวแขวนจีวรเป็นต้น รอยพับจะไปกระแทกฝาผนัง เพราะเหตุนั้น จึงไม่พึงทำอย่างนั้น.

Cuṇṇaṃ sannetabbanti nhānacuṇṇaṃ udakena temetvā piṇḍi kātabbā. Ekamantaṃ nikkhipitabbanti ekasmiṃ niddhūme ṭhāne ṭhapetabbaṃ. Jantāghare parikammaṃ nāma aṅgāramattikauṇhodakadānādikaṃ sabbaṃ kiccaṃ. Udakepi parikammanti aṅgapaccaṅgaghaṃsanādikaṃ sabbaṃ kiccaṃ. Pānīyena pucchitabboti jantāghare uṇhasantāpena pipāsā hoti, tasmā pucchitabbo.

คำว่า 'พึงผสมผง' คือ พึงทำให้ผงสบู่สำหรับอาบน้ำเปียกด้วยน้ำแล้วพึงทำเป็นก้อน. คำว่า 'พึงวางไว้ข้างหนึ่ง' คือ พึงวางไว้ในที่ไม่มีควันแห่งหนึ่ง. ชื่อว่าการปรนนิบัติในโรงไฟ คือ กิจทั้งหมดมีการให้ถ่าน การให้ดินเหนียว การให้น้ำร้อน เป็นต้น. คำว่า 'การปรนนิบัติในน้ำ' คือ กิจทั้งหมดมีการขัดถูอวัยวะน้อยใหญ่ เป็นต้น. คำว่า 'พึงถามด้วยน้ำดื่ม' คือ ในโรงไฟย่อมมีความกระหายน้ำด้วยความร้อนของไฟ เพราะเหตุนั้น พึงถาม.

Sace ussahatīti sace pahoti; na kenaci gelaññena abhibhūto hoti; agilānena hi saddhivihārikena saṭṭhivassenāpi sabbaṃ upajjhāyavattaṃ kātabbaṃ, anādarena akarontassa vattabhede dukkaṭaṃ. Nakārapaṭisaṃyuttesu pana padesu gilānassāpi paṭikkhittakiriyaṃ karontassa dukkaṭameva. Appaṭighaṃsantenāti bhūmiyaṃ appaṭighaṃsantena. Kavāṭapiṭṭhanti kavāṭañca piṭṭhasaṅghātañca acchupantena. Santānakanti yaṃkiñci kīṭakulāvakamakkaṭakasuttādi. Ullokā paṭhamaṃ ohāretabbanti ullokato paṭhamaṃ ullokaṃ ādiṃkatvā avaharitabbanti attho. Ālokasandhikaṇṇabhāgāti ālokasandhibhāgā ca kaṇṇabhāgā ca antarabāhiravātapānakavāṭakāni ca gabbhassa ca cattāro koṇā pamajjitabbāti attho.

คำว่า 'ถ้าสามารถ' คือ ถ้าสามารถ; คือไม่ถูกครอบงำด้วยความไม่สบายอย่างใดอย่างหนึ่ง; จริงอยู่ สัทธิวิหาริกผู้ไม่เป็นไข้ แม้มีพรรษาหกสิบ ก็พึงทำวัตรของอุปัชฌาย์ทั้งหมด, เมื่อไม่ทำด้วยความไม่เคารพ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏเพราะการละเลยวัตร. อนึ่ง ในบททั้งหลายที่ประกอบด้วย น อักษร (ปฏิเสธ) เช่น น กาตัพพัง เป็นต้น แม้ภิกษุไข้เมื่อกระทำสิ่งที่ห้ามไว้ ก็เป็นอาบัติทุกกฏนั่นเอง. คำว่า 'โดยไม่ขัดถู' คือ โดยไม่ขัดถูที่พื้น. คำว่า 'บานประตูและกรอบประตู' คือ โดยไม่ให้กระทบทั้งบานประตูและกรอบประตู. คำว่า 'ใยแมงมุม' คือ สิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น รังแมลงเล็กๆ และใยแมงมุม เป็นต้น. คำว่า 'พึงปัดเพดานลงก่อน' คือ พึงนำออกโดยเริ่มจากเพดานก่อน ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'ส่วนช่องแสงและส่วนมุม' คือ ส่วนช่องแสง ส่วนมุมห้อง บานหน้าต่างทั้งภายในและภายนอก และมุมทั้งสี่ของห้อง พึงเช็ดถู ดังนี้เป็นอรรถ.

Yathāpaññattaṃ paññapetabbanti yathā paṭhamaṃ paññattaṃ ahosi, tatheva paññapetabbaṃ. Etadatthameva hi yathāpaññattaṃ sallakkhetvā nīharitvā ekamantaṃ nikkhipitabbanti purimavattaṃ paññattaṃ. Sace pana paṭhamaṃ ajānantena kenaci paññattaṃ ahosi, samantato bhittiṃ dvaṅgulamattena vā tivaṅgulamattena vā mocetvā paññapetabbaṃ. Idañhi paññāpanavattaṃ. Sace kaṭasārako hoti atimahanto ca, chinditvā koṭiṃ nivattetvā bandhitvā paññapetabbo. Sace koṭiṃ nivattetvā bandhituṃ na jānāti, na chinditabbo. Puratthimā vātapānā thaketabbāti puratthimāya vātapānā thaketabbā. Evaṃ sesāpi vātapānā thaketabbā.

คำว่า 'พึงปูตามที่ปูไว้' คือ พึงปูไว้ตามที่ได้ปูไว้ก่อนแล้วอย่างไร ก็พึงปูไว้อย่างนั้นนั่นแหละ. จริงอยู่ วัตรก่อนที่ว่า 'พึงกำหนดหมายตามที่ปูไว้แล้ว... พึงวางไว้ข้างหนึ่ง' พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้เพื่อประโยชน์นี้เอง. อนึ่ง ถ้ามีใครบางคนไม่รู้ (วิธีปู) ปูไว้ก่อน เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงปูโดยเว้นจากฝาผนังโดยรอบประมาณ ๒ นิ้ว หรือ ๓ นิ้ว. จริงอยู่ การปูนี้เป็นวัตรของการปู. ถ้ามีเสื่อลำแพนและเสื่อนั้นใหญ่เกินไป เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงตัด หรือพับริมกลับ หรือผูกสอดปลายเข้าข้างในแล้วจึงปู. ถ้าไม่รู้วิธีพับริมกลับแล้วผูก ก็ไม่พึงตัด. คำว่า 'พึงปิดหน้าต่างด้านทิศตะวันออก' คือ พึงปิดหน้าต่างทั้งหลายในทิศตะวันออก. แม้หน้าต่างที่เหลือก็พึงปิดเช่นเดียวกัน.

Vūpakāsetabboti aññattha netabbo. Vūpakāsāpetabboti añño bhikkhu vattabbo ‘‘theraṃ gahetvā aññattha gacchā’’ti vivecetabbanti vissajjāpetabbaṃ. Vivecāpetabbanti añño vattabbo ‘‘theraṃ diṭṭhigataṃ vissajjāpehī’’ti. Ussukkaṃ kātabbanti parivāsadānatthaṃ so so bhikkhu upasaṅkamitvā yācitabbo. Sace attanā paṭibalo hoti, attanāva dātabbo. No ce paṭibalo hoti, aññena dāpetabbo. Kinti nu khoti kena nu kho upāyena. Esa nayo sabbattha. Lahukāya vā pariṇāmeyyāti ukkhepanīyaṃ akatvā tajjanīyaṃ vā niyassaṃ vā kareyyāti attho. Tena hi ‘‘upajjhāyassa ukkhepanīyakammaṃ kattukāmo saṅgho’’ti ñatvā ekamekaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ‘‘mā bhante amhākaṃ upajjhāyassa kammaṃ karitthā’’ti yācitabbā. Sace karontiyeva, ‘‘tajjanīyaṃ vā niyassaṃ vā karothā’’ti yācitabbā. Sace karontiyeva, atha upajjhāyo ‘‘sammā vattatha bhante’’ti yācitabbo. Iti taṃ sammā vattāpetvā ‘‘paṭippassambhetha bhante kamma’’nti bhikkhū yācitabbā.

คำว่า 'พึงนำไปที่อื่น' คือ พึงนำไปยังที่อื่น. คำว่า 'พึงให้ภิกษุอื่นนำไป' คือ พึงบอกภิกษุอื่นว่า 'จงพาพระเถระไปที่อื่นเถิด'. คำว่า 'พึงให้สละ' คือ พึงให้สละ (มิจฉาทิฏฐิ). คำว่า 'พึงให้ภิกษุอื่นให้สละ' คือ พึงบอกภิกษุอื่นว่า 'จงให้พระเถระสละมิจฉาทิฏฐิเถิด'. คำว่า 'พึงทำความพยายาม' คือ เพื่อประโยชน์แก่การให้ปริวาส พึงเข้าไปหาภิกษุนั้นๆ แล้วอ้อนวอน. ถ้าตนเองสามารถ (ในการให้ปริวาส) พึงให้เองทีเดียว. ถ้าไม่สามารถ พึงให้ภิกษุอื่นให้. คำว่า 'จะพึงให้ด้วยอุบายอะไรหนอ' คือ ด้วยอุบายอะไรหนอ (สงฆ์) จะพึงให้. นัยนี้เหมือนกันในบททั้งปวง. คำว่า 'หรือพึงให้เป็นกรรมเบา' คือ จะพึงทำตัชชนียกรรมหรือนิยัสสกรรม โดยไม่ทำอุเขปนียกรรมหนอ ดังนี้เป็นอรรถ. เพราะเหตุนั้น สัทธิวิหาริกนั้นรู้ว่า 'สงฆ์ใคร่จะทำอุเขปนียกรรมแก่พระอุปัชฌาย์' พึงเข้าไปหาภิกษุทีละรูปแล้วอ้อนวอนว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายอย่าได้ทำกรรมแก่พระอุปัชฌาย์ของพวกเราเลย'. ถ้าเขายังขืนทำ พึงอ้อนวอนว่า 'ถ้าอย่างนั้น ขอท่านทั้งหลายจงทำตัชชนียกรรมหรือนิยัสสกรรมเถิด'. ถ้าเขายังขืนทำ (อุเขปนียกรรม) อยู่นั่นเอง เมื่อนั้น พึงอ้อนวอนพระอุปัชฌาย์ว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดประพฤติโดยชอบเถิด'. เมื่อให้พระอุปัชฌาย์นั้นประพฤติโดยชอบได้แล้วอย่างนี้ พึงอ้อนวอนภิกษุทั้งหลายว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดระงับกรรมเถิด'.

Samparivattakaṃ samparivattakanti samparivattetvā samparivattetvā. Na ca acchinne theve pakkamitabbanti yadi appamattakampi rajanaṃ gaḷati, na tāva pakkamitabbaṃ. Na upajjhāyaṃ anāpucchā ekaccassa patto dātabbotiādi sabbaṃ upajjhāyassa visabhāgapuggalavasena kathitaṃ. Na upajjhāyaṃ anāpucchā gāmo pavisitabboti piṇḍāya vā aññena vā karaṇīyena pavisitukāmena āpucchitvāva pavisitabbo. Sace upajjhāyo kālasseva vuṭṭhāya dūraṃ bhikkhācāraṃ gantukāmo hoti, ‘‘daharā piṇḍāya pavisantū’’ti vatvā gantabbaṃ. Avatvā gate pariveṇaṃ gantvā upajjhāyaṃ apassantena gāmaṃ pavisituṃ vaṭṭati. Sace gāmaṃ pavisantopi passati, diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya āpucchituṃyeva vaṭṭati.

คำว่า 'การพลิกกลับไปกลับมา' คือ พลิกกลับไปพลิกกลับมา. คำว่า 'ไม่พึงหลีกไปเมื่อหยดน้ำยังไม่ขาด' คือ ถ้าน้ำย้อมแม้เพียงเล็กน้อยยังหยดอยู่ ก็ยังไม่พึงหลีกไป. คำว่า 'ไม่พึงให้อุปัชฌาย์... เป็นต้น' ทั้งหมดนั้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจบุคคลผู้มีอัธยาศัยไม่ตรงกันกับพระอุปัชฌาย์. คำว่า 'ไม่พึงเข้าไปในหมู่บ้านโดยไม่บอกลาอุปัชฌาย์' คือ ผู้ใคร่จะเข้าไปเพื่อบิณฑบาตหรือด้วยกิจอื่น พึงบอกลาแล้วจึงเข้าไป. ถ้าพระอุปัชฌาย์ใคร่จะไปที่ไกลเพื่อบิณฑบาตแต่เช้า พึงบอกว่า 'พวกเธอจงเข้าไปบิณฑบาตเถิด' แล้วจึงไป. เมื่อท่านไปโดยไม่ได้บอก สัทธิวิหาริกไปที่บริเวณแล้วไม่เห็นพระอุปัชฌาย์ จะเข้าไปในหมู่บ้านก็ควร. แม้กำลังเข้าไปในหมู่บ้าน ถ้าเห็นพระอุปัชฌาย์ ก็ควรบอกลาตั้งแต่ที่ที่เห็นนั่นแหละ.

Na susānaṃ gantabbanti vāsatthāya vā dassanatthāya vā na gantabbaṃ. Na disā pakkamitabbāti ettha pakkamitukāmena kammaṃ ācikkhitvā yāvatatiyaṃ yācitabbo. Sace anujānāti, sādhu; no ce anujānāti, taṃ nissāya vasato cassa uddeso vā paripucchā vā kammaṭṭhānaṃ vā na sampajjati, upajjhāyo bālo hoti abyatto, kevalaṃ attano santike vasāpetukāmatāya eva gantuṃ na deti, evarūpe nivārentepi gantuṃ vaṭṭati. Vuṭṭhānamassa āgametabbanti gelaññato vuṭṭhānaṃ assa āgametabbaṃ; na katthaci gantabbaṃ. Sace añño bhikkhu upaṭṭhāko atthi, bhesajjaṃ pariyesitvā tassa hatthe datvā ‘‘bhante ayaṃ upaṭṭhahissatī’’ti vatvā gantabbaṃ.

คำว่า 'ไม่พึงไปยังป่าช้า' คือ ไม่พึงไปเพื่ออยู่หรือเพื่อดู (อสุภะ). ในคำว่า 'ไม่พึงหลีกไปสู่ทิศอื่น' นี้ ผู้ใคร่จะไปพึงบอกกิจแล้วอ้อนวอนจนถึง ๓ ครั้ง. ถ้าท่านอนุญาต ก็ดี; ถ้าท่านไม่อนุญาต และการเรียน การสอบถาม หรือกรรมฐานของสัทธิวิหาริกผู้อยู่กับพระอุปัชฌาย์นั้นไม่สำเร็จ และพระอุปัชฌาย์เป็นคนเขลา ไม่เฉียบแหลม ห้ามไว้เพียงเพราะอยากให้อยู่ด้วยเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ท่านห้ามอยู่ ก็ควรไป. คำว่า 'พึงรอการหายจากอาพาธของท่าน' คือ พึงรอการหายจากโรคของท่าน ไม่พึงไปในที่ไหนๆ. ถ้ามีภิกษุอื่นเป็นอุปัฏฐาก พึงแสวงหายามามอบไว้ในมือของภิกษุนั้นแล้วบอกว่า 'ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้จักปรนนิบัติท่าน' แล้วจึงไป.

Upajjhāyavattakathā niṭṭhitā.

เรื่องวัตรของอุปัชฌาย์ จบแล้ว.

Saddhivihārikavattakathā

เรื่องวัตรของสัทธิวิหาริก

67. Upajjhāyena saddhivihārikamhi sammāvattanāyaṃ – saṅgahetabbo anuggahetabboti uddesādīhissa saṅgaho ca anuggaho ca kattabbo. Tattha uddesoti pāḷivācanaṃ. Paripucchāti pāḷiyā atthavaṇṇanā. Ovādoti anotiṇṇe vatthusmiṃ ‘‘idaṃ karohi, idaṃ mā karitthā’’ti vacanaṃ. Anusāsanīti otiṇṇe vatthusmiṃ. Api ca otiṇṇe vā anotiṇṇe vā paṭhamaṃ vacanaṃ ovādo; punappunaṃ vacanaṃ anusāsanīti. Sace upajjhāyassa patto hotīti sace atirekapatto hoti. Esa nayo sabbattha. Parikkhāroti aññopi samaṇaparikkhāro. Idha ussukkaṃ nāma dhammikena nayena uppajjamānaupāyapariyesanaṃ. Ito paraṃ dantakaṭṭhadānaṃ ādiṃ katvā ācamanakumbhiyā udakāsiñcanapariyosānaṃ vattaṃ gilānasseva saddhivihārikassa kātabbaṃ. Anabhirativūpakāsanādi pana agilānassāpi kattabbameva. Cīvaraṃ rajantenāti ‘‘evaṃ rajeyyāsī’’ti upajjhāyato upāyaṃ sutvā rajantena. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

67. ในการประพฤติชอบต่อสัทธิวิหาริกของอุปัชฌาย์ วินิจฉัยพึงทราบดังนี้ คำว่า พึงสงเคราะห์ พึงอนุเคราะห์ คือ พึงทำการสงเคราะห์และการอนุเคราะห์แก่สัทธิวิหาริกนั้นด้วยการให้สวดบาลี (อุเทศ) เป็นต้น ในบรรดาอุเทศเป็นต้นนั้น อุเทศ คือ การให้บอกพระบาลี หรือการสอนพระบาลี ปริปุจฉา คือ การอธิบายเนื้อความแห่งพระบาลี โอวาท คือ คำกล่าวสอนว่า 'จงทำสิ่งนี้ (ที่เป็นกุศล) อย่าทำสิ่งนี้ (ที่เป็นอกุศล)' ในเมื่อเรื่องราวยังไม่เกิดขึ้น อนุสาสนี คือ คำกล่าวสอนในเมื่อเรื่องราวเกิดขึ้นแล้ว อีกอย่างหนึ่ง คำกล่าวสอนครั้งแรก ไม่ว่าเรื่องราวจะเกิดขึ้นแล้วหรือยังไม่เกิดขึ้นก็ตาม ชื่อว่า โอวาท คำกล่าวสอนย้ำแล้วย้ำอีก ชื่อว่า อนุสาสนี พึงทราบดังนี้ คำว่า ถ้าบาตรมีแก่อุปัชฌาย์ คือ ถ้ามีบาตรส่วนเกิน นัยนี้พึงทราบในประโยคทั้งปวง (เช่น จีวรมี เป็นต้น) คำว่า บริขาร คือ บริขารอื่นของสมณะ (เช่น ร่ม รองเท้า เป็นต้น) ในที่นี้ ที่ชื่อว่า ความขวนขวาย คือ การแสวงหาอุบายที่พึงเกิดขึ้นได้โดยนัยที่ชอบด้วยธรรม (หรือชอบด้วยวินัย) ถัดจากนี้ไป วัตรที่เริ่มตั้งแต่การถวายไม้สีฟัน จนถึงการเทน้ำใส่หม้อน้ำสำหรับล้างหน้า พึงกระทำแก่สัทธิวิหาริกที่เป็นไข้เท่านั้น ส่วนการระงับความไม่ยินดีเป็นต้น พึงกระทำแม้แก่สัทธิวิหาริกที่ไม่เป็นไข้ด้วย คำว่า เมื่อย้อมจีวร คือ สัทธิวิหาริกผู้ย้อมจีวรโดยได้ฟังอุบายจากอุปัชฌาย์ว่า 'จงย้อมอย่างนี้' ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง (ในอุปัชฌายวัตรกถา)

Saddhivihārikavattakathā niṭṭhitā.

สัทธิวิหาริกวัตรกถา จบแล้ว

Nasammāvattanādikathā

นสัมมาวัตตนากถา เป็นต้น

68. Na sammā vattantīti yathāpaññattaṃ upajjhāyavattaṃ na pūrenti. Yo na sammā vatteyyāti yo yathāpaññattaṃ vattaṃ na pūreyya; so dukkaṭaṃ āpajjatīti attho. Paṇāmetabboti apasādetabbo. Na adhimattaṃ pemaṃ hotīti upajjhāyamhi adhimattaṃ gehassitapemaṃ na hoti. Nādhimattā bhāvanā hotīti adhimattā mettābhāvanā na hoti; vuttapaṭipakkhanayena sukkapakkho veditabbo. Alaṃ paṇāmetunti yutto paṇāmetuṃ.

68. คำว่า ไม่ประพฤติชอบ คือ ไม่บำเพ็ญอุปัชฌายวัตรตามที่บัญญัติไว้ให้บริบูรณ์ คำว่า ผู้ใดไม่ประพฤติชอบ คือ สัทธิวิหาริกใดไม่บำเพ็ญวัตรตามที่บัญญัติไว้ให้บริบูรณ์ สัทธิวิหาริกนั้นย่อมต้องอาบัติทุกกฏ นี้คืออรรถ คำว่า พึงขับไล่ คือ พึงไล่ให้ไปเสีย คำว่า ความรักอันยิ่งย่อมไม่มี คือ ความรักที่อาศัยเรือน (ความสิเนหา) อันมีประมาณยิ่งย่อมไม่มีในอุปัชฌาย์ คำว่า การเจริญภาวนาอันยิ่งย่อมไม่มี คือ การเจริญเมตตาภาวนาอันยิ่งย่อมไม่มี พึงทราบสุกกปักษ์โดยนัยที่ตรงกันข้ามกับกัณหปักษ์ที่กล่าวแล้ว คำว่า ควรขับไล่ คือ สมควรเพื่อจะขับไล่

Appaṇāmento upajjhāyo sātisāro hotīti sadoso hoti, āpattiṃ āpajjati; tasmā na sammā vattanto paṇāmetabbova. Na sammāvattanāya ca yāva cīvararajanaṃ tāva vatte akariyamāne upajjhāyassa parihāni hoti. Tasmā taṃ akarontassa nissayamuttakassāpi amuttakassāpi āpattiyeva. Ekaccassa pattadānato paṭṭhāya amuttakanissayasseva āpatti.

คำว่า อุปัชฌาย์ผู้ไม่ขับไล่ย่อมมีโทษ คือ ย่อมมีโทษ ย่อมต้องอาบัติ เพราะฉะนั้น สัทธิวิหาริกผู้ไม่ประพฤติชอบ จึงพึงถูกขับไล่แน่นอน และในนสัมมาวัตตนากถา ตราบเท่าที่วัตรมีการย้อมจีวรเป็นต้นยังไม่ถูกกระทำ ความเสื่อมย่อมมีแก่อุปัชฌาย์ เพราะฉะนั้น สำหรับสัทธิวิหาริกผู้ไม่กระทำวัตรนั้น ไม่ว่าจะพ้นนิสัยแล้วหรือยังไม่พ้นนิสัยก็ตาม ย่อมต้องอาบัติแน่นอน แต่สำหรับบางคน อาบัติย่อมมีเฉพาะแก่สัทธิวิหาริกผู้ยังไม่พ้นนิสัยเท่านั้น โดยเริ่มตั้งแต่การให้บาตรเป็นต้นไป

Saddhivihārikā sammā vattanti, upajjhāyo sammā na vattati, upajjhāyassa āpatti. Upajjhāyo sammā vattati, saddhivihārikā sammā na vattanti, tesaṃ āpatti. Upajjhāye vattaṃ sādiyante saddhivihārikā bahukāpi honti, sabbesaṃ āpatti. Sace upajjhāyo ‘‘mayhaṃ upaṭṭhāko atthi, tumhe attano sajjhāyamanasikārādīsu yogaṃ karothā’’ti vadati, saddhivihārikānaṃ anāpatti. Sace upajjhāyo sādiyanaṃ vā asādiyanaṃ vā na jānāti, bālo hoti, saddhivihārikā bahukā. Tesu eko vattasampanno bhikkhu ‘‘upajjhāyassa kiccaṃ ahaṃ karissāmi, tumhe appossukkā viharathā’’ti evañce attano bhāraṃ katvā itare vissajjeti, tassa bhārakaraṇato paṭṭhāya tesaṃ anāpatti.

ถ้าสัทธิวิหาริกทั้งหลายประพฤติชอบ แต่อุปัชฌาย์ไม่ประพฤติชอบ อุปัชฌาย์ย่อมต้องอาบัติ ถ้าอุปัชฌาย์ประพฤติชอบ แต่สัทธิวิหาริกทั้งหลายไม่ประพฤติชอบ สัทธิวิหาริกเหล่านั้นย่อมต้องอาบัติ เมื่ออุปัชฌาย์ยินดีในวัตร แม้สัทธิวิหาริกจะมีจำนวนมาก สัทธิวิหาริกทั้งหมดก็ย่อมต้องอาบัติ ถ้าอุปัชฌาย์กล่าวว่า 'ผู้ปรนนิบัติของฉันมีอยู่ พวกเธอจงประกอบความเพียรในการสาธยายและการมนสิการเป็นต้นของตนเถิด' เมื่อเป็นเช่นนั้น สัทธิวิหาริกทั้งหลายย่อมไม่ต้องอาบัติ ถ้าอุปัชฌาย์ไม่รู้ความยินดีหรือไม่ยินดี เป็นผู้ไม่ฉลาด (ในวินัย) และสัทธิวิหาริกมีจำนวนมาก หากในบรรดาสัทธิวิหาริกเหล่านั้น ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยวัตรรูปหนึ่งกล่าวว่า 'กระผมจะทำกิจของอุปัชฌาย์เอง ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยอยู่เถิด' หากภิกษุนั้นรับเป็นภาระของตนอย่างนี้แล้วปล่อยสัทธิวิหาริกที่เหลือไป เมื่อเป็นเช่นนั้น สัทธิวิหาริกที่เหลือเหล่านั้นย่อมไม่ต้องอาบัติ นับตั้งแต่เวลาที่ภิกษุนั้นรับเป็นภาระ

Nasammāvattanādikathā niṭṭhitā.

นสัมมาวัตตนากถา เป็นต้น จบแล้ว

Rādhabrāhmaṇavatthukathā

ราธพราหมณ์วัตถุกถา

69. Rādhabrāhmaṇavatthusmiṃ – kiñcāpi āyasmā sāriputto bhagavatā bārāṇasiyaṃ tīhi saraṇagamanehi anuññātaṃ pabbajjañceva upasampadañca jānāti, bhagavā pana taṃ lahukaṃ upasampadaṃ paṭikkhipitvā ñatticatutthakammena garukaṃ katvā upasampadaṃ anuññātukāmo. Athassa thero ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘kathāhaṃ bhante taṃ brāhmaṇaṃ pabbājemi upasampādemī’’ti āha. Buddhānañhi parisā ajjhāsayakusalā honti, ayañca buddhaparisāya aggo.

69. ในเรื่องราธพราหมณ์ แม้พระสารีบุตรผู้มีอายุจะทราบการบรรพชาและการอุปสมบทที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตด้วยไตรสรณคมน์ ๓ ในเมืองพาราณสี แต่พระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธการอุปสมบทอันเบานั้นแล้ว ทรงประสงค์จะอนุญาตการอุปสมบทอันหนักโดยทำให้เป็นญัตติจตุตถกรรม ครั้งนั้น พระเถระทราบพระพุทธพจน์ (พระอัธยาศัย) ของพระองค์แล้ว จึงกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะให้พราหมณ์นั้นบรรพชาอุปสมบทได้อย่างไร' ด้วยว่าบริษัทของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมฉลาดในพระอัธยาศัย และพระเถระนี้ก็เป็นผู้เลิศในพุทธบริษัท

Byattena bhikkhunā paṭibalenāti ettha byatto nāma yassa sāṭṭhakathaṃ vinayapiṭakaṃ vācuggataṃ pavattati, tasmiṃ asati yassa antamaso idaṃ ñatticatutthakammavācāmattampi suggahitaṃ hoti, vācuggataṃ pavattati, ayampi imasmiṃ atthe byatto. Yo pana kāsasosasemhādinā vā gelaññena oṭṭhadantajivhādīnaṃ vā asampattiyā pariyattiyaṃ vā akataparicayattā na sakkoti parimaṇḍalehi padabyañjanehi kammavācaṃ sāvetuṃ, byañjanaṃ vā padaṃ vā hāpeti, aññathā vā vattabbaṃ aññathā vadati, ayaṃ appaṭibalo. Tabbiparīto imasmiṃ atthe ‘‘paṭibalo’’ti veditabbo. Saṅgho ñāpetabboti saṅgho jānāpetabbo. Tato paraṃ yaṃ saṅgho jānāpetabbo, taṃ dassetuṃ ‘‘suṇātu me bhante’’tiādimāha.

ในบทว่า 'โดยภิกษุผู้ฉลาดและสามารถ' นั้น ที่ชื่อว่า ผู้ฉลาด (พยัตตะ) คือ ภิกษุใดมีพระวินัยปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาขึ้นใจ (คล่องปาก) เมื่อภิกษุเช่นนั้นไม่มี ภิกษุใดอย่างน้อยที่สุดแม้เพียงญัตติจตุตถกรรมวาจานี้ก็เรียนมาดีแล้วและขึ้นใจ ภิกษุนี้ก็ชื่อว่า ผู้ฉลาด ในเนื้อความนี้ ส่วนภิกษุใดไม่สามารถสวดกรรมวาจาให้ได้ยินด้วยบทและพยัญชนะที่บริบูรณ์ได้ เพราะความเจ็บป่วยด้วยโรคไอ โรคหอบ หรือเสมหะเป็นต้น หรือเพราะความไม่สมบูรณ์แห่งอวัยวะมีริมฝีปาก ฟัน และลิ้นเป็นต้น หรือเพราะความที่ตนไม่เคยฝึกฝนในบริษัท ย่อมทำพยัญชนะหรือบทให้เสื่อมเสียไป หรือกล่าวสิ่งที่พึงกล่าวโดยประการอื่นให้เป็นอีกประการหนึ่ง ภิกษุนี้ชื่อว่า ผู้ไม่สามารถ (อัปปฏิพละ) ภิกษุผู้ตรงกันข้ามกับภิกษุนั้น พึงทราบว่า 'ผู้สามารถ' (ปฏิพละ) ในเนื้อความนี้ คำว่า พึงให้สงฆ์ทราบ คือ พึงให้สงฆ์รู้ หลังจากนั้น เพื่อจะแสดงประการที่พึงให้สงฆ์รู้ จึงได้กล่าวคำมีต้นว่า 'สุณาตุ เม ภนฺเต' (ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้เจริญ)

71. Upasampannasamanantarāti upasampanno hutvā samanantarā. Anācāraṃ ācaratīti paṇṇattivītikkamaṃ karoti. Ullumpatu manti uddharatu maṃ, akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhapetu; sāmaṇerabhāvā vā uddharitvā bhikkhubhāve patiṭṭhāpetūti. Anukampaṃ upādāyāti anuddayaṃ paṭicca; mayi anukappaṃ katvāti attho.

71. คำว่า ในลำดับแห่งผู้ที่อุปสมบทแล้ว คือ ในลำดับแห่งความเป็นผู้อุปสมบทแล้ว คำว่า ประพฤติอนาจาร คือ กระทำการล่วงละเมิดพระบัญญัติ คำว่า ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้น คือ ขอจงช่วยข้าพเจ้าให้พ้นไป ขอจงให้ข้าพเจ้าออกจากอกุศลแล้วตั้งไว้ในกุศล หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้นจากความเป็นสามเณรแล้วตั้งไว้ในความเป็นภิกษุ นี้คืออรรถ คำว่า อาศัยความอนุเคราะห์ คือ อาศัยความเอ็นดู (กรุณาที่คอยรักษาบ่อยๆ) คือ กระทำความอนุเคราะห์ในข้าพเจ้า นี้คืออรรถ

73. Aṭṭhitā hotīti niccappavattinī hoti. Cattāro nissayeti cattāro paccaye. Yasmā cattāro paccaye nissāya attabhāvo pavattati, tasmā te nissayāti vuccanti.

73. คำว่า ตั้งมั่นอยู่ คือ มีความเป็นไปเป็นนิตย์ คำว่า นิสัย ๔ คือ ปัจจัย ๔ เพราะเหตุที่อัตภาพย่อมเป็นไปได้โดยอาศัยปัจจัย ๔ เพราะฉะนั้น ปัจจัยเหล่านั้นจึงเรียกว่า นิสัย

Rādhabrāhmaṇavatthukathā niṭṭhitā.

ราธพราหมณ์วัตถุกถา จบแล้ว

Ācariyavattakathā

อาจริยวัตรกถา

75. Kintāyaṃ bhikkhu hotīti kiṃ te ayaṃ bhikkhu hoti. Aññehi ovadiyo anusāsiyoti aññehi ovaditabbo ceva anusāsitabbo ca. Bāhullāya āvatto yadidaṃ gaṇabandhikanti gaṇabandho etassa bāhullassa atthīti gaṇabandhikaṃ, bāhullaṃ. Yaṃ idaṃ gaṇabandhikaṃ nāma bāhullaṃ, tadatthāya atilahuṃ tvaṃ āpannoti vuttaṃ hoti.

75. คำว่า Kintāyaṃ bhikkhu hotīti ความว่า ภิกษุนี้เป็นอะไรแก่เธอ. คำว่า Aññehi ovadiyo anusāsiyoti ความว่า เป็นผู้ที่ผู้อื่นพึงกล่าวสอนและพึงพร่ำสอน. คำว่า Bāhullāya āvatto yadidaṃ gaṇabandhikanti ความว่า การรวมกลุ่มกันมีอยู่เพื่อความพอกพูนแห่งปัจจัยนี้ เพราะฉะนั้น ความพอกพูนนั้นจึงชื่อว่า gaṇabandhika (เกี่ยวเนื่องด้วยการรวมกลุ่ม), ความพอกพูน. มีคำอธิบายว่า ความพอกพูนใดที่ชื่อว่า gaṇabandhika นี้ เธอเข้าถึงความพอกพูนนั้นอย่างรวดเร็วเกินไปเพื่อประโยชน์แก่ความพอกพูนนั้น.

76. Abyattāti paññāveyyattiyena virahitā. Aññattaropi aññatitthiyapubboti pasūro paribbājako. So kira ‘‘dhammaṃ thenessāmī’’ti udāyittherassa santike pabbajitvā tena sahadhammikaṃ vuccamāno tassa vādaṃ āropesi. Anujānāmi bhikkhave byattena bhikkhunātiādimhi byatto pubbe bhikkhunovādakavaṇṇanāyaṃ vuttalakkhaṇoyeva. Yo pana antevāsino vā saddhivihārikassa vā gilānassa sakkoti upaṭṭhānādīni kātuṃ, ayaṃ idha paṭibaloti adhippeto. Vuttampi cetaṃ –

76. คำว่า Abyattā ความว่า ปราศจากความเฉลียวฉลาดแห่งปัญญา. คำว่า Aññataropi aññatitthiyapubbo ได้แก่ ปริพาชกชื่อปสูระ. ได้ยินว่า ปสูรปริพาชกนั้นคิดว่า "เราจักขโมยธรรม" จึงบวชในสำนักของพระอุทายิเถระ เมื่อถูกพระอุทายิเถระนั้นว่ากล่าวด้วยสิกขาบทอันเป็นสมบัติของเพื่อนพรหมจรรย์ ก็กลับยกโทษ (วาทะ) แก่พระอุทายิเถระนั้น. ในคำเริ่มต้นว่า Anujānāmi bhikkhave byattena bhikkhunā เป็นต้น คำว่า byatto (ผู้ฉลาด) มีลักษณะตามที่กล่าวไว้แล้วในหนหลังในการอธิบายภิกขุนโอวาทกสิกขาบท. ส่วนภิกษุใดสามารถทำอุปัฏฐากเป็นต้นแก่ศิษย์ผู้ใกล้ชิด (อันเตวาสิก) หรือศิษย์ผู้ร่วมที่อยู่ (สัทธิวิหาริก) ผู้เจ็บป่วยได้ ภิกษุนี้ท่านประสงค์เอาว่า "paṭibalo" (ผู้สามารถ) ในที่นี้ (ในการแสดงคุณสมบัติของอุปัชฌาย์). แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า -

‘‘Pañcahupāli, aṅgehi samannāgatena bhikkhunā upasampādetabbaṃ, nissayo dātabbo, sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo. Katamehi pañcahi? Paṭibalo hoti antevāsiṃ vā saddhivihāriṃ vā gilānaṃ upaṭṭhātuṃ vā upaṭṭhāpetuṃ vā, anabhirataṃ vūpakāsetuṃ vā vūpakāsāpetuṃ vā, uppannaṃ kukkuccaṃ dhammato vinodetuṃ, abhidhamme vinetuṃ, abhivinaye vinetū’’nti (pari. 418).

“ดูกรอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ พึงให้อุปสมบท พึงให้นิสสัย พึงให้สามเณรอุปัฏฐาก. องค์ ๕ ประการเป็นไฉน? คือ เป็นผู้สามารถอุปัฏฐากเองหรือให้ผู้อื่นอุปัฏฐากอันเตวาสิกหรือสัทธิวิหาริกผู้เจ็บป่วยได้ ๑, เป็นผู้สามารถระงับเองหรือให้ผู้อื่นระงับความไม่ยินดีที่เกิดขึ้นได้ ๑, เป็นผู้สามารถบรรเทาความรำคาญที่เกิดขึ้นโดยธรรมได้ ๑, เป็นผู้สามารถแนะนำในอภิธรรมได้ ๑, เป็นผู้สามารถแนะนำในอภิวินัยได้ ๑. ดูกรอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้แล พึงให้อุปสมบท พึงให้นิสสัย พึงให้สามเณรอุปัฏฐาก.” พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสพระสูตรนี้ไว้แล้ว.

77. Pakkhasaṅkantesūti titthiyapakkhasaṅkantesu. Anujānāmi bhikkhave ācariyanti ācārasamācārasikkhāpanakaṃ ācariyaṃ anujānāmi. Ācariyo bhikkhave antevāsikamhītiādi sabbaṃ ‘‘upajjhāyo bhikkhave saddhivihārikamhī’’tiādinā nayena vuttavaseneva veditabbaṃ. Nāmamattameva hi ettha nānaṃ.

77. คำว่า Pakkhasaṅkantesu ความว่า เมื่อย้ายไปสู่ฝักฝ่ายของเดียรถีย์. คำว่า Anujānāmi bhikkhave ācariyaṃ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตอาจารย์ผู้สอนมารยาทและความประพฤติอันดีงาม. ข้อความทั้งหมดมีคำเริ่มต้นว่า Ācariyo bhikkhave antevāsikamhi เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นแล ด้วยคำเริ่มต้นว่า Upajjhāyo bhikkhave saddhivihārikamhi เป็นต้น. เพราะว่าในสองคำนี้ มีความต่างกันเพียงชื่อเท่านั้น.

Ācariyavattakathā niṭṭhitā.

เรื่องอาจริยวัตร จบแล้ว.

Paṇāmanākhamanākathā

เรื่องปณามนาและอคมนะ (การส่งกลับและการไม่ไปหา)

80. Antevāsikā ācariyesu na sammā vattantīti ettha pana yaṃ pubbe ‘‘nasammāvattanāya ca yāva cīvararajanaṃ, tāva vatte akariyamāne upajjhāyassa parihāni hoti, tasmā taṃ akarontassa nissayamuttakassāpi amuttakassāpi āpattiyevā’’ti ca, ‘‘ekaccassa pattadānato paṭṭhāya amuttakanissayasseva āpattī’’ti ca lakkhaṇaṃ vuttaṃ, na teneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti veditabbā. Nissayantevāsikena hi yāva ācariyaṃ nissāya vasati, tāva sabbaṃ ācariyavattaṃ kātabbaṃ. Pabbajjāupasampadādhammantevāsikehi pana nissayamuttakehipi ādito paṭṭhāya yāva cīvararajanaṃ, tāva vattaṃ kātabbaṃ; anāpucchitvā pattadānādimhi pana etesaṃ anāpatti. Etesu ca pabbajjantevāsiko ca upasampadantevāsiko ca ācariyassa yāvajīvaṃ bhāro. Nissayantevāsiko ca dhammantevāsiko ca yāva samīpe vasanti, tāvadeva. Tasmā ācariyenāpi tesu sammā vattitabbaṃ. Ācariyantevāsikesu hi yo yo na sammā vattati, tassa tassa āpatti.

80. ในบทว่า Antevāsikā ācariyesu na sammā vattanti นี้ มีวินิจฉัยดังนี้: ลักษณะใดที่กล่าวไว้ในหนหลัง (ในการอธิบายเรื่องการไม่ปฏิบัติชอบเป็นต้น) ว่า "เพราะการไม่ปฏิบัติชอบ... จนถึงการย้อมจีวร เมื่อไม่ทำวัตร ความเสื่อมย่อมมีแก่อุปัชฌาย์ เพราะฉะนั้น จึงเป็นอาบัติแก่ผู้ไม่ทำวัตรนั้น ทั้งที่เป็นผู้พ้นนิสสัยแล้วและยังไม่พ้นนิสสัย" และว่า "ตั้งแต่การให้บาตรแก่บางคน... เป็นอาบัติแก่ผู้ยังไม่พ้นนิสสัยเท่านั้น" ดังนี้, ไม่พึงทราบอาบัติของนิสสยันเตวาสิกด้วยลักษณะนั้นนั่นแล. เพราะว่านิสสยันเตวาสิกตราบเท่าที่ยังถือนิสสัยอยู่กับอาจารย์ ต้องทำอาจริยวัตรทั้งหมด. ส่วนบรรดาปัพพัชชันเตวาสิก อุปสัมปทันเตวาสิก และธัมมันเตวาสิก แม้จะเป็นผู้พ้นนิสสัยแล้ว ก็ต้องทำวัตรตั้งแต่ต้นจนถึงการย้อมจีวร; แต่ในเรื่องการให้บาตรเป็นต้นโดยไม่ขออนุญาตก่อน ไม่เป็นอาบัติแก่ศิษย์เหล่านี้. และในบรรดาศิษย์ ๔ ประเภทนี้ ปัพพัชชันเตวาสิกและอุปสัมปทันเตวาสิกเป็นภาระของอาจารย์ตลอดชีวิต. ส่วนนิสสยันเตวาสิกและธัมมันเตวาสิก เป็นภาระตราบเท่าที่ยังอาศัยอยู่ใกล้ๆ เท่านั้น. เพราะฉะนั้น แม้อาจารย์ก็พึงปฏิบัติชอบในศิษย์เหล่านั้น. เพราะว่าในบรรดาอาจารย์และศิษย์ทั้งหลาย บุคคลใดๆ ไม่ปฏิบัติชอบ อาบัติย่อมมีแก่บุคคลนั้นๆ.

Paṇāmanākhamanākathā niṭṭhitā.

เรื่องปณามนาและอคมนะ จบแล้ว.

Nissayapaṭippassaddhikathā

เรื่องนิสสยปฏิปัสสัทธิ (ความระงับแห่งนิสสัย)

83. Upajjhāyamhā nissayapaṭippassaddhīsu – upajjhāyo pakkanto vātiādīsu ayaṃ vinicchayo – pakkantoti tamhā āvāsā vippavasitukāmo pakkanto disaṃ gato. Evaṃ gate ca pana tasmiṃ sace vihāre nissayadāyako atthi, yassa santike aññadāpi nissayo vā gahitapubbo hoti, yo vā ekasambhogaparibhogo, tassa santike nissayo gahetabbo, ekadivasampi parihāro natthi. Sace tādiso natthi, añño lajjī pesalo atthi, tassa lajjīpesalabhāvaṃ jānantena tadaheva nissayo yācitabbo. Sace deti, iccetaṃ kusalaṃ. Atha pana ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo lahuṃ āgamissatī’’ti pucchati, upajjhāyena ca tathā vuttaṃ, ‘‘āma, bhante’’ti vattabbaṃ. Sace vadati ‘‘tena hi upajjhāyassa āgamanaṃ āgamethā’’ti vaṭṭati. Atha panassa pakatiyā pesalabhāvaṃ na jānāti, cattāri pañca divasāni tassa bhikkhuno sabhāgataṃ oloketvā okāsaṃ kāretvā nissayo gahetabbo.

83. ในเรื่องนิสสยปฏิปัสสัทธิจากอุปัชฌาย์ ในคำเริ่มต้นว่า Upajjhāyo pakkanto vā เป็นต้น มีวินิจฉัยดังนี้: คำว่า pakkanto ความว่า เป็นผู้ใคร่จะอยู่ปราศจากอาวาสนั้นแล้วหลีกไปสู่ทิศอื่น. และเมื่ออุปัชฌาย์นั้นไปแล้วอย่างนี้ หากในวิหารมีอาจารย์ผู้ให้นิสสัยได้ ภิกษุพึงถือนิสสัยในสำนักของอาจารย์ที่ตนเคยถือนิสสัยมาก่อนในกาลอื่น หรืออาจารย์ผู้มีการใช้สอยปัจจัยร่วมกัน (เอกสัมโภคปริโภค), การงดเว้น (จากการถือนิสสัย) แม้เพียงวันเดียวไม่มี. หากไม่มีอาจารย์เช่นนั้น แต่มีภิกษุอื่นผู้มีหิริโอตตัปปะ (ลัชชี) ผู้รักศีล (เปสละ) ภิกษุผู้รู้ความเป็นลัชชีและเปสละของภิกษุนั้น พึงขอนิสสัยในวันนั้นเอง. หากท่านให้ การให้นั้นเป็นการดี. แต่ถ้าท่านถามว่า "อุปัชฌาย์ของพวกเธอจะกลับมาเร็วไหม?" และอุปัชฌาย์ก็ได้สั่งไว้เช่นนั้น ภิกษุพึงกล่าวว่า "ครับ ท่าน". หากท่านกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงรอการมาของอุปัชฌาย์เถิด" ดังนี้ ย่อมควร. แต่ถ้าไม่รู้ความเป็นผู้รักศีลโดยปกติของภิกษุนั้น พึงดูความเป็นผู้มีทิฐิและศีลเสมอกัน (สภาคตา) ของภิกษุนั้นตลอด ๔-๕ วัน แล้วจึงขอโอกาสถือนิสสัย.

Sace pana vihāre nissayadāyako natthi, upajjhāyo ca ‘‘ahaṃ katipāhena āgamissāmi, mā ukkaṇṭhitthā’’ti vatvā gato, yāva āgamanā parihāro labbhati. Athāpi naṃ tattha manussā paricchinnakālato uttaripi pañca vā dasa vā divasāni vāsentiyeva, tena vihāraṃ pavatti pesetabbā ‘‘daharā mā ukkaṇṭhantu, ahaṃ asukadivasaṃ nāma āgamissāmī’’ti. Evampi parihāro labbhati. Atha āgacchato antarāmagge nadīpūrena vā corādīhi vā upaddavo hoti, thero udakosakkanaṃ vā āgameti, sahāye vā pariyesati, tañce pavattiṃ daharā suṇanti, yāva āgamanā parihāro labbhati. Sace pana so ‘‘idhevāhaṃ vasissāmī’’ti pahiṇati, parihāro natthi. Yattha nissayo labbhati, tattha gantabbaṃ.

แต่ถ้าในวิหารไม่มีอาจารย์ผู้ให้นิสสัยได้ และอุปัชฌาย์กล่าวว่า "เราจักกลับมาภายใน ๒-๓ วัน พวกเธออย่ากระวนกระวายไปเลย" แล้วจึงไป, ย่อมได้การงดเว้น (จากการถือนิสสัย) จนกว่าท่านจะกลับมา. อนึ่ง หากพวกมนุษย์ในที่นั้นนิมนต์ท่านให้อยู่ต่ออีก ๕ วัน หรือ ๑๐ วัน เกินกว่าเวลาที่กำหนดไว้, อุปัชฌาย์นั้นพึงส่งข่าวมายังวิหารว่า "พวกภิกษุหนุ่มอย่ากระวนกระวายไปเลย เราจักกลับมาในวันชื่อโน้น". แม้อย่างนี้ ก็ย่อมได้การงดเว้น. หากเมื่อท่านกำลังกลับมา เกิดอุปสรรคในระหว่างทาง เช่น น้ำท่วมแม่น้ำ หรือพวกโจรเป็นต้น พระเถระจึงรอให้น้ำลด หรือกำลังหาเพื่อนร่วมทางอยู่ และพวกภิกษุหนุ่มได้ทราบข่าวนั้น, ย่อมได้การงดเว้นจนกว่าท่านจะกลับมา. แต่ถ้าท่านส่งข่าวมาว่า "เราจักอยู่ที่นี่แหละ", การงดเว้นย่อมไม่มี. ในที่ใดได้นิสสัย พึงไปในที่นั้น.

Vibbhante pana kālaṅkate pakkhasaṅkante vā ekadivasampi parihāro natthi. Yattha nissayo labbhati, tattha gantabbaṃ. Āṇattīti pana nissayapaṇāmanā vuccati. Tasmā ‘‘paṇāmemi ta’’nti vā ‘‘mā idha paṭikkamī’’ti vā ‘‘nīhara te pattacīvara’’nti vā ‘‘nāhaṃ tayā upaṭṭhātabbo’’ti vāti iminā pāḷinayena ‘‘mā maṃ gāmappavesanaṃ āpucchī’’tiādinā pāḷimuttakanayena vā yo nissayapaṇāmanāya paṇāmito hoti, tena upajjhāyo khamāpetabbo.

เมื่ออาจารย์ลาสิกขาไปก็ดี มรณภาพไปก็ดี หรือเปลี่ยนไปเข้ากับพวกเดียรถีย์ก็ดี แม้แต่วันเดียวก็ไม่มีการผ่อนผัน พึงไปในที่ที่ได้รับนิสสัย ส่วนการขับไล่นิสสัยเรียกว่าอาณัติ เพราะเหตุนั้น ศิษย์ใดถูกขับไล่ด้วยการขับไล่นิสสัย ด้วยนัยแห่งบาลีนี้ว่า "เราขับไล่เธอ" หรือว่า "เธออย่าเข้ามาที่นี่" หรือว่า "เธอจงนำบาตรและจีวรของเธอออกไป" หรือว่า "เราอันเธอไม่พึงบำรุง" หรือด้วยนัยที่นอกเหนือจากบาลีมีอาทิว่า "เธออย่ามาขออนุญาตเข้าบ้านกับเรา" ศิษย์นั้นพึงขอขมาพระอุปัชฌาย์

Sace āditova na khamati, daṇḍakammaṃ āharitvā tikkhattuṃ tāva sayameva khamāpetabbo. No ce khamati, tasmiṃ vihāre mahāthere gahetvā khamāpetabbo. No ce khamati, sāmantavihāre bhikkhū gahetvā khamāpetabbo. Sace evampi na khamati, aññattha gantvā upajjhāyassa sabhāgānaṃ santike vasitabbaṃ ‘‘appeva nāma sabhāgānaṃ me santike vasatīti ñatvāpi khameyyā’’ti. Sace evampi na khamati, tatreva vasitabbaṃ. Tatra ce dubbhikkhādidosena na sakkā hoti vasituṃ, taṃyeva vihāraṃ āgantvā aññassa santike nissayaṃ gahetvā vasituṃ vaṭṭati. Ayamāṇattiyaṃ vinicchayo.

หากท่านไม่ยอมอดโทษให้ตั้งแต่แรก พึงบำเพ็ญทัณฑกรรมแล้วขอขมาด้วยตนเองก่อนสามครั้ง หากท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ พึงนิมนต์พระมหาเถระในอารามนั้นมาช่วยขอขมา หากท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ พึงนิมนต์ภิกษุทั้งหลายในอารามใกล้เคียงมาช่วยขอขมา แม้ทำเช่นนี้แล้วหากท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ พึงไปสู่อารามอื่นแล้วอยู่ ณ สำนักของพระเถระผู้เป็นสภาคของพระอุปัชฌาย์ ด้วยหวังว่า "บางทีท่านทราบว่าเราอยู่ ณ สำนักของพระเถระผู้เป็นสภาคของท่าน ท่านก็อาจจะยอมอดโทษให้" หากแม้ทำเช่นนี้แล้วท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ ก็พึงอยู่ในสำนักของพระเถระผู้เป็นสภาคนั้นนั่นเอง หากในที่นั้นไม่สามารถจะอยู่ได้เพราะโทษมีทุพภิกขภัยเป็นต้น ก็ควรกลับมาสู่อารามเดิมนั้นนั่นแหละ แล้วถือนิสสัยในสำนักของพระเถระรูปอื่นอยู่ต่อไป นี้เป็นวินิจฉัยในเรื่องอาณัติ

Ācariyamhā nissayapaṭippassaddhīsu ācariyo pakkanto vā hotīti ettha koci ācariyo āpucchitvā pakkamati, koci anāpucchitvā. Antevāsikopi evameva. Tatra sace antevāsiko ācariyaṃ āpucchati ‘‘asukaṃ nāma bhante ṭhānaṃ gantuṃ icchāmi kenacideva karaṇīyenā’’ti, ācariyena ca ‘‘kadā gamissasī’’ti vutto ‘‘sāyanhe vā rattiṃ vā uṭṭhahitvā gamissāmī’’ti vadati, ācariyopi ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchati, taṅkhaṇaññeva nissayo paṭippassambhati.

ในเรื่องความระงับแห่งนิสสัยจากอาจารย์ ในบทว่า "อาจารย์หลีกไปแล้วก็ดี" นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ อาจารย์บางรูปบอกลาก่อนแล้วจึงหลีกไป บางรูปไม่บอกลาก็หลีกไป แม้อันเตวาสิกก็เช่นเดียวกัน ในบรรดาอาจารย์และอันเตวาสิกเหล่านั้น หากอันเตวาสิกบอกลาอาจารย์ว่า "ท่านขอรับ กระผมปรารถนาจะไปสู่ที่ชื่อโน้นด้วยกิจธุระบางอย่าง" และเมื่ออาจารย์ถามว่า "เธอจะไปเมื่อไร" อันเตวาสิกตอบว่า "กระผมจะไปในเวลาเย็น หรือจะลุกขึ้นไปในเวลากลางคืน" อาจารย์รับคำว่า "ดีละ" ในขณะนั้นนั่นเอง นิสสัยย่อมระงับ

Sace pana ‘‘bhante asukaṃ nāma ṭhānaṃ gantukāmomhī’’ti vutte ācariyo ‘‘asukasmiṃ nāma gāme piṇḍāya caritvā pacchā jānissasī’’ti vadati, so ca ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchati, tato ce gato, sugato. Sace pana na gacchati, nissayo na paṭippassambhati. Athāpi ‘‘gacchāmī’’ti vutte ācariyena ‘‘mā tāva gaccha, rattiṃ mantetvā jānissāmā’’ti vutto mantetvā gacchati, sugato. No ce gacchati, nissayo na paṭippassambhati. Ācariyaṃ anāpucchā pakkamantassa pana upacārasīmātikkame nissayo paṭippassambhati. Antoupacārasīmato paṭinivattantassa na paṭippassambhati.

แต่หากเมื่ออันเตวาสิกกล่าวว่า "ท่านขอรับ กระผมใคร่จะไปสู่ที่ชื่อโน้น" อาจารย์กล่าวว่า "เธอจงไปเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านชื่อโน้นก่อน แล้วภายหลังจึงค่อยรู้กัน" และอันเตวาสิกนั้นรับคำว่า "ดีละ" หากเขาไปจากหมู่บ้านนั้น นิสสัยก็เป็นอันระงับด้วยดี แต่หากไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ อนึ่ง เมื่ออันเตวาสิกกล่าวว่า "กระผมจะไป" อาจารย์กล่าวว่า "อย่าเพิ่งไปเลย คืนนี้ปรึกษากันก่อนแล้วจึงค่อยรู้กัน" อันเตวาสิกนั้นปรึกษาแล้วจึงไป นิสสัยก็เป็นอันระงับด้วยดี หากไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ ส่วนสำหรับผู้ที่หลีกไปโดยไม่บอกลาอาจารย์ นิสสัยย่อมระงับเมื่อก้าวล่วงเขตอุปจารสีมา สำหรับผู้ที่กลับเสียจากภายในเขตอุปจารสีมา นิสสัยย่อมไม่ระงับ

Sace pana ācariyo antevāsikaṃ āpucchati ‘‘āvuso asukaṃ nāma ṭhānaṃ gamissāmī’’ti, antevāsikena ca ‘‘kadā’’ti vutte ‘‘sāyanhe vā rattibhāge vā’’ti vadati, antevāsikopi ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchati, taṅkhaṇaññeva nissayo paṭippassambhati.

แต่หากอาจารย์บอกลาอันเตวาสิกว่า "อาวุโส เราจะไปสู่ที่ชื่อโน้น" และเมื่ออันเตวาสิกถามว่า "เมื่อไร" อาจารย์ตอบว่า "ในเวลาเย็น หรือในส่วนแห่งราตรี" หากอันเตวาสิกรับคำว่า "ดีละ" ในขณะนั้นนั่นเอง นิสสัยย่อมระงับ

Sace pana ācariyo ‘‘sve piṇḍāya caritvā gamissāmī’’ti vadati, itaro ca ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchati, ekadivasaṃ tāva nissayo na paṭippassambhati, punadivase paṭippassaddho hoti. ‘‘Asukasmiṃ nāma gāme piṇḍāya caritvā jānissāmi mama gamanaṃ vā agamanaṃ vā’’ti vatvā sace na gacchati, nissayo na paṭippassambhati. Athāpi ‘‘gacchāmī’’ti vutte antevāsikena ‘‘mā tāva gacchatha, rattiṃ mantetvā jānissathā’’ti vutto mantetvāpi na gacchati, nissayo na paṭippassambhati.

แต่หากอาจารย์กล่าวว่า "พรุ่งนี้เราเที่ยวบิณฑบาตแล้วจึงจะไป" และอันเตวาสิกรับคำว่า "ดีละ" นิสสัยยังไม่ระงับตลอดวันหนึ่งก่อน จะระงับในวันรุ่งขึ้น หากอาจารย์กล่าวว่า "เราเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านชื่อโน้นแล้ว จึงจะรู้ว่าเราจะไปหรือไม่ไป" แล้วหากไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ อนึ่ง เมื่ออาจารย์กล่าวว่า "เราจะไป" อันเตวาสิกกล่าวว่า "ท่านอย่าเพิ่งไปเลย คืนนี้ปรึกษากันก่อนแล้วจึงค่อยรู้กัน" อาจารย์แม้ปรึกษาแล้วแต่ไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ

Sace ubhopi ācariyantevāsikā kenaci karaṇīyena bahisīmaṃ gacchanti, tato ce ācariyo gamiyacitte uppanne anāpucchāva gantvā dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ antoyeva nivattati, nissayo na paṭippassambhati. Sace dve leḍḍupāte atikkamitvā nivattati, paṭippassaddho hoti. Ācariyupajjhāyā dve leḍḍupāte atikkamma aññasmiṃ vihāre vasanti, nissayo paṭippassambhati.

หากทั้งอาจารย์และอันเตวาสิกพากันไปภายนอกสีมาด้วยกิจธุระบางอย่าง และหากอาจารย์เกิดความคิดจะเดินทางขึ้นในที่นั้น แล้วหลีกไปโดยไม่บอกลา หากกลับเสียภายในระยะชั่วก้อนดินตกสองครั้ง นิสสัยย่อมไม่ระงับ หากก้าวล่วงระยะชั่วก้อนดินตกสองครั้งแล้วจึงกลับ นิสสัยย่อมระงับ หากอาจารย์และอุปัชฌาย์ก้าวล่วงระยะชั่วก้อนดินตกสองครั้งแล้วไปอยู่ในอารามอื่น นิสสัยย่อมระงับ

Ācariye vibbhante kālaṅkate pakkhasaṅkante ca taṅkhaṇaññeva paṭippassambhati. Āṇattiyaṃ pana sacepi ācariyo muñcitukāmova hutvā nissayapaṇāmanāya paṇāmeti, antevāsiko ca ‘‘kiñcāpi maṃ ācariyo paṇāmeti, atha kho hadayena muduko’’ti sālayova hoti, nissayo na paṭippassambhatiyeva. Sacepi ācariyo sālayo, antevāsiko nirālayo, ‘‘na dāni imaṃ nissāya vasissāmī’’ti dhuraṃ nikkhipati, evampi na paṭippassambhati. Ubhinnaṃ sālayabhāve pana na paṭippassambhatiyeva. Ubhinnaṃ dhuranikkhepena paṭippassambhati. Paṇāmitena daṇḍakammaṃ āharitvā tikkhattuṃ khamāpetabbo. No ce khamati, upajjhāye vuttanayena paṭipajjitabbaṃ.

เมื่ออาจารย์ลาสิกขาไปก็ดี มรณภาพไปก็ดี หรือเปลี่ยนไปเข้ากับพวกเดียรถีย์ก็ดี นิสสัยย่อมระงับในขณะนั้นนั่นแหละ ส่วนในเรื่องอาณัติ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ แม้หากอาจารย์ปรารถนาจะปล่อยจริงๆ จึงขับไล่ด้วยการขับไล่นิสสัย แต่อันเตวาสิกยังมีความอาลัยอยู่ โดยคิดว่า "แม้ท่านอาจารย์จะขับไล่เรา แต่ท่านก็ยังมีใจอ่อนโยนต่อเรา" ดังนี้ นิสสัยย่อมไม่ระงับเลย แม้หากอาจารย์ยังมีความอาลัย แต่อันเตวาสิกไม่มีความอาลัย โดยวางธุระว่า "บัดนี้เราจะไม่ถือนิสสัยอยู่กับอาจารย์รูปนี้แล้ว" ดังนี้ นิสสัยก็ยังไม่ระงับ หากทั้งสองฝ่ายยังมีความอาลัยอยู่ นิสสัยย่อมไม่ระงับแน่นอน นิสสัยจะระงับได้ก็ด้วยการวางธุระของทั้งสองฝ่าย อันเตวาสิกผู้ถูกขับไล่พึงบำเพ็ญทัณฑกรรมแล้วขอขมาสามครั้ง หากท่านไม่ยอมอดโทษให้ พึงปฏิบัติโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องพระอุปัชฌาย์

Upajjhāyena vā samodhānagatoti ettha dassanasavanavasena samodhānaṃ veditabbaṃ. Sace hi ācariyaṃ nissāya vasanto saddhivihāriko ekavihāre cetiyaṃ vā vandantaṃ ekagāme piṇḍāya vā carantaṃ upajjhāyaṃ passati, nissayo paṭippassambhati. Upajjhāyo passati, saddhivihāriko pana na passati, na paṭippassambhati. Maggappaṭipannaṃ vā ākāsena vā gacchantaṃ upajjhāyaṃ disvā dūrattā bhikkhūti jānāti, upajjhāyoti na jānāti, na paṭippassambhati. Sace jānāti, paṭippassambhati. Uparipāsāde upajjhāyo vasati, heṭṭhā saddhivihāriko, taṃ adisvāva yāguṃ pivitvā pakkamati, āsanasālāya vā nisinnaṃ adisvāva ekamante bhuñjitvā pakkamati, dhammassavanamaṇḍape vā nisinnampi taṃ adisvāva dhammaṃ sutvā pakkamati, nissayo na paṭippassambhati. Evaṃ tāva dassanavasena samodhānaṃ veditabbaṃ.

ในบทว่า 'อุปัชฌาย์ได้รวมกันแล้ว' นี้ พึงทราบการรวมกันด้วยอำนาจแห่งการเห็นและการได้ยินเสียงอุปัชฌาย์. อธิบายว่า ถ้าสัทธิวิหาริกผู้อยู่โดยอาศัยอาจารย์ เห็นอุปัชฌาย์กำลังไหว้เจดีย์อยู่ในวิหารแห่งหนึ่ง หรือกำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง นิสสัยย่อมระงับ. ถ้าอุปัชฌาย์เห็น แต่สัทธิวิหาริกไม่เห็น นิสสัยย่อมไม่ระงับ. เห็นอุปัชฌาย์กำลังเดินทาง หรือกำลังไปทางอากาศ แต่เพราะอยู่ไกล จึงรู้ว่าเป็นภิกษุ แต่ไม่รู้ว่าเป็นอุปัชฌาย์ นิสสัยย่อมไม่ระงับ. ถ้าหากรู้ นิสสัยย่อมระงับ. อุปัชฌาย์อยู่ในชั้นบนของปราสาท สัทธิวิหาริกอยู่ในชั้นล่าง ดื่มยาคูแล้วหลีกไปโดยไม่เห็นอุปัชฌาย์นั้น หรือฉันในที่ส่วนหนึ่งโดยไม่เห็นอุปัชฌาย์ที่นั่งอยู่ในโรงฉันแล้วหลีกไป หรือฟังธรรมแล้วหลีกไปโดยไม่เห็นอุปัชฌาย์ที่นั่งอยู่ในมณฑปฟังธรรม นิสสัยย่อมไม่ระงับ. พึงทราบการรวมกันด้วยอำนาจแห่งการเห็นก่อนอย่างนี้.

Savanavasena pana sace upajjhāyassa vihāre vā antaraghare vā dhammaṃ kathentassa anumodanaṃ vā karontassa saddaṃ sutvā ‘‘upajjhāyassa me saddo’’ti sañjānāti, nissayo paṭippassambhati. Asañjānantassa na paṭippassambhatīti ayaṃ samodhāne vinicchayo.

ส่วนการวินิจฉัยด้วยอำนาจแห่งการได้ยินเสียงพึงทราบอย่างนี้: ถ้าได้ยินเสียงของอุปัชฌาย์กำลังแสดงธรรมอยู่ในวิหารหรือในภายในหมู่บ้าน หรือกำลังอนุโมทนาภัต แล้วจำได้ว่า 'เป็นเสียงของอุปัชฌาย์ของเรา' นิสสัยย่อมระงับ. ของศิษย์ผู้จำไม่ได้ นิสสัยย่อมไม่ระงับ. นี้คือวินิจฉัยในการรวมกัน.

Nissayapaṭippassaddhikathā niṭṭhitā.

เรื่องการระงับนิสสัย จบแล้ว.

Upasampādetabbapañcakakathā

เรื่องปัญจกะที่ควรให้อุปสมบท

84. Idāni yaṃ pubbe ‘‘anujānāmi bhikkhave byattena bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetuṃ, nissayaṃ dātu’’nti saṅkhepato upajjhāyācariyānaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatenā’’tiādimāha. Tattha pañcahi aṅgehīti pañcahi aguṇaṅgehi. So hi sīlakkhandhādīhi asamannāgatattāva aguṇaṅgehi samannāgato hoti. Na upasampādetabbanti upajjhāyena hutvā na upasampādetabbaṃ. Na nissayo dātabboti ācariyena hutvā nissayo na dātabbo. Ettha ca na asekkhena sīlakkhandhenāti ca attanā na asekkhenāti ca assaddhoti ca ādīsu tīsu pañcakesu ayuttavasena paṭikkhepo kato, na āpattiaṅgavasena. Yo hi asekkhehi sīlakkhandhādīhi asamannāgato pare ca tattha samādapetuṃ asakkonto assaddhiyādidosayuttova hutvā parisaṃ pariharati, tassa parisā sīlādīhi parihāyatiyeva, na vaḍḍhati. Tasmā tena na upasampādetabbantiādi ayuttavasena vuttaṃ, na āpattiaṅgavasena. Na hi khīṇāsavasseva upajjhāyācariyabhāvo bhagavatā anuññāto. Yadi tasseva anuññāto abhavissa, ‘‘sace upajjhāyassa anabhirati uppannā hotī’’tiādiṃ na vadeyya. Yasmā pana khīṇāsavassa parisā sīlādīhi na parihāyati, tasmā ‘‘pañcahi bhikkhave aṅgehi samannāgatena bhikkhunā upasampādetabba’’ntiādi vuttaṃ.

84. บัดนี้ เพื่อแสดงลักษณะของอุปัชฌาย์และอาจารย์ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อในเบื้องต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ฉลาด มีกำลัง มีพรรษา ๑๐ หรือเกิน ๑๐ พรรษา ให้อุปสมบท ให้เป็นนิสสัย' นั้นโดยพิสดาร จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕'. ในพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕' นั้น คำว่า 'ด้วยองค์ ๕' หมายถึง ด้วยองค์อันเป็นอกุศล ๕ ประการ. จริงอยู่ ภิกษุนั้นย่อมประกอบด้วยองค์อันเป็นอกุศล เพราะความที่ตนเองไม่ประกอบด้วยกองศีลเป็นต้น. คำว่า 'ไม่ควรให้อุปสมบท' คือ ไม่ควรให้อุปสมบทโดยเป็นอุปัชฌาย์. คำว่า 'ไม่ควรให้นิสสัย' คือ ไม่ควรให้นิสสัยโดยเป็นอาจารย์. และในปัญจกะ ๓ หมวด มีอาทิว่า 'ไม่ประกอบด้วยกองศีลอันเป็นอเสกขะ' และ 'ตนเองไม่เป็นอเสกขะ' และ 'ไม่มีศรัทธา' นี้ การห้ามทำไว้โดยไม่สมควร ไม่ใช่โดยองค์แห่งอาบัติ. จริงอยู่ ภิกษุใดไม่ประกอบด้วยกองศีลเป็นต้นอันเป็นอเสกขะ และไม่สามารถชักชวนผู้อื่นให้ตั้งมั่นในคุณธรรมเหล่านั้นได้ และประกอบด้วยโทษมีอศรัทธาเป็นต้นเท่านั้น จึงบริหารบริษัท บริษัทของภิกษุนั้นย่อมเสื่อมจากศีลเป็นต้นเท่านั้น ไม่เจริญ. เพราะฉะนั้น พระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุนั้นไม่ควรให้อุปสมบท' จึงตรัสไว้โดยไม่สมควร ไม่ใช่โดยองค์แห่งอาบัติ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงอนุญาตความเป็นอุปัชฌาย์และอาจารย์แก่พระขีณาสพเท่านั้น. ถ้าหากความเป็นอุปัชฌาย์และอาจารย์ทรงอนุญาตแก่พระขีณาสพเท่านั้น ก็จะไม่ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า 'ถ้าความไม่ยินดีเกิดขึ้นแก่อุปัชฌาย์'. แต่เพราะบริษัทของพระขีณาสพไม่เสื่อมจากศีลเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรให้อุปสมบท'.

Adhisīle sīlavipannotiādīsu pārājikañca saṅghādisesañca āpanno adhisīle sīlavipanno nāma. Itare pañcāpattikkhandhe āpanno ajjhācāre ācāravipanno nāma. Sammādiṭṭhiṃ pahāya antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato atidiṭṭhiyā diṭṭhivipanno nāma. Yattakaṃ sutaṃ parisaṃ pariharantassa icchitabbaṃ, tena virahitattā appassuto. Yaṃ tena jānitabbaṃ āpattādi, tassa ajānanato duppañño. Imasmiṃ pañcake purimāni tīṇi padāni ayuttavasena vuttāni, pacchimāni dve āpattiaṅgavasena.

ในบทบาลีมีอาทิว่า 'ผู้มีศีลวิบัติในอธิศีล' นั้น บุคคลผู้ต้องอาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสส ชื่อว่าผู้มีศีลวิบัติในอธิศีล หรือชื่อว่าผู้มีศีลวิบัติโดยศีล. บุคคลผู้ต้องอาบัติขันธ์ ๕ ที่เหลือจากปาราชิกและสังฆาทิเสส ชื่อว่าผู้มีอาจาระวิบัติในอัชฌาจาระ หรือชื่อว่าผู้มีอาจาระวิบัติโดยอาจาระ. บุคคลผู้ละสัมมาทิฏฐิแล้ว ประกอบด้วยทิฏฐิอันถือที่สุด ชื่อว่าผู้มีทิฏฐิวิบัติในอธิดิฏฐิ หรือชื่อว่าผู้มีทิฏฐิวิบัติโดยทิฏฐิ. อาจารย์ผู้บริหารบริษัท พึงปรารถนาสุตะประมาณใด แต่เพราะปราศจากสุตะนั้น จึงชื่อว่าผู้มีสุตะน้อย. อาจารย์นั้นพึงรู้เรื่องอาบัติเป็นต้นประมาณใด แต่เพราะไม่รู้เรื่องอาบัติเป็นต้นนั้น จึงชื่อว่าผู้มีปัญญาทราม. ในปัญจกะนี้ บท ๓ บทแรก ตรัสไว้โดยไม่สมควร ส่วน ๒ บทหลัง ตรัสไว้โดยองค์แห่งอาบัติ.

Āpattiṃ na jānātīti ‘‘idaṃ nāma mayā kata’’nti vutte ‘‘imaṃ nāma āpattiṃ ayaṃ āpanno’’ti na jānāti. Vuṭṭhānaṃ na jānātīti vuṭṭhānagāminito vā desanāgāminito vā āpattito evaṃ nāma vuṭṭhānaṃ hotīti na jānāti. Imasmiṃ pañcake purimāni dve padāni ayuttavasena vuttāni, pacchimāni tīṇi āpattiaṅgavasena.

คำว่า 'ไม่รู้อาบัติ' คือ เมื่อศิษย์กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าได้ทำสิ่งนี้แล้ว' อาจารย์ไม่รู้ว่า 'ภิกษุนี้ต้องอาบัติชื่อนี้'. คำว่า 'ไม่รู้การออกจากอาบัติ' คือ ไม่รู้ว่า 'การออกจากอาบัติที่ถึงการออกจากอาบัติ หรืออาบัติที่ถึงการแสดงคืน ย่อมมีอย่างนี้'. ในปัญจกะนี้ บท ๒ บทแรก ตรัสไว้โดยไม่สมควร ส่วน ๓ บทหลัง ตรัสไว้โดยองค์แห่งอาบัติ.

Ābhisamācārikāya sikkhāyāti khandhakavatte vinetuṃ na paṭibalo hotīti attho. Ādibrahmacariyakāyāti sekkhapaṇṇattiyaṃ vinetuṃ na paṭibaloti attho. Abhidhammeti nāmarūpaparicchede vinetuṃ na paṭibaloti attho. Abhivinayeti sakale vinayapiṭake vinetuṃ na paṭibaloti attho. Vinetuṃ na paṭibaloti ca sabbattha sikkhāpetuṃ na sakkotīti attho. Dhammato vivecetunti dhammena kāraṇena vissajjāpetuṃ. Imasmi pañcake sabbapadesu āpatti. Āpattiṃ na jānātītiādipañcakasmimpi sabbapadesu āpatti. Ūnadasavassapariyosānapañcakepi eseva nayo. Iti ādito tayo pañcakā, catutthe tīṇi padāni, pañcame dve padānīti sabbepi cattāro pañcakā ayuttavasena vuttā. Catutthapañcake dve padāni, pañcame tīṇi, chaṭṭhasattamaaṭṭhamā tayo pañcakāti sabbepi cattāro pañcakā āpattiaṅgavasena vuttā; sukkapakkhe aṭṭhasu anāpattiyevāti.

คำว่า 'ในอภิสมาจาริกาสิกขา' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในวัตรแห่งขันธกะได้. คำว่า 'ในอาทิพรหมจริยกาสิกขา' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในเสกขบัญญัติได้. คำว่า 'ในอภิธรรม' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในการจำแนกนามรูปในอภิธรรมได้. คำว่า 'ในอภิวินัย' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในวินัยปิฎกทั้งหมดได้. และคำว่า 'ไม่สามารถแนะนำได้' หมายถึง ไม่สามารถสอนได้ในอภิสมาจาริกะเป็นต้นทั้งหมด. คำว่า 'ให้แยกออกจากธรรม' คือ ไม่สามารถให้สละด้วยเหตุแห่งธรรมได้. ในปัญจกะนี้ ทุกบทเป็นอาบัติ. แม้ในปัญจกะมีอาทิว่า 'ไม่รู้อาบัติ' ทุกบทก็เป็นอาบัติ. แม้ในปัญจกะสุดท้ายคือผู้มีพรรษาไม่ถึง ๑๐ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ดังนั้น ปัญจกะ ๓ หมวดแรก และบท ๓ บทในปัญจกะที่ ๔ และบท ๒ บทในปัญจกะที่ ๕ รวมเป็นปัญจกะ ๔ หมวดทั้งหมด ตรัสไว้โดยไม่สมควร. ส่วนบท ๒ บทในปัญจกะที่ ๔ และบท ๓ บทในปัญจกะที่ ๕ และปัญจกะที่ ๖, ๗, ๘ รวมเป็นปัญจกะ ๔ หมวดทั้งหมด ตรัสไว้โดยองค์แห่งอาบัติ. ในปัญจกะ ๘ หมวดในฝ่ายสุทธิ เป็นอนาบัติเท่านั้น.

Upasampādetabbapañcakakathā niṭṭhitā.

เรื่องปัญจกะที่ควรให้อุปสมบท จบแล้ว.

Upasampādetabbachakkakathā

เรื่องฉักกะที่ควรให้อุปสมบท

85. Chakkesu ūnadasavassapadaṃ viseso, taṃ sabbattha āpattikaraṃ. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tattha ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena na svāgatāni hontīti ubhatovibhaṅgavasena na svāgatāni. Na suvibhattānīti mātikāvibhaṅgavasena. Na suppavattīnīti vācuggatavasena. Na suvinicchitāni suttaso anubyañjanasoti mātikāto ca vibhaṅgato ca na suṭṭhu vinicchitāni.

85. ในหมวด ๖ บทว่า "อูนทสวัสสะ" (ผู้มีพรรษาหย่อน ๑๐) เป็นข้อแตกต่าง (จากหมวด ๕) บทนั้นย่อมยังอาบัติให้เกิดในหมวด ๖ ทั้งหมด. บทที่เหลือพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ในบทที่เหลือเหล่านั้น บทว่า "อุภยานิ โข ปนัสสะ ปาติโมกขานิ วิตถาเรน น สวาคตานิ โหนติ" (ปาติโมกข์ทั้งสองของเธอ... ย่อมไม่เป็นที่มาดีแล้วโดยพิสดาร) หมายถึง ไม่เป็นที่มาดีแล้วโดยอำนาจแห่งอุภโตวิภังค์. บทว่า "น สุวิภัตตานิ" (ไม่จำแนกดีแล้ว) หมายถึง ไม่จำแนกดีแล้วโดยอำนาจแห่งมาติกาและวิภังค์. บทว่า "น สุปปวัตตินิ" (ไม่เป็นไปดีแล้ว) หมายถึง ไม่เป็นไปดีแล้วโดยอำนาจแห่งการท่องจำ. บทว่า "น สุวินิจฉิตานิ สุตตโส อนุพยัญชนโส" (ไม่วินิจฉัยดีแล้วโดยสูตรและอนุพยัญชนะ) หมายถึง ไม่วินิจฉัยดีแล้วโดยมาติกาและวิภังค์.

Upasampādetabbachakkakathā niṭṭhitā.

เรื่องหมวด ๖ ที่ควรให้อุปสมบท จบแล้ว.

Aññatitthiyapubbavatthukathā

เรื่องวัตถุของผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อน.

86. Aññatitthiyapubbavatthusmiṃ – yo tāva ayaṃ pasūro, so titthiyapakkantakattā na upasampādetabbo. Yo pana aññopi nayidha pabbajitapubbo āgacchati, tasmiṃ yaṃ kattabbaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘yo so bhikkhave aññopī’’tiādimāha. Tattha tassa cattāro māse parivāso dātabboti ayaṃ titthiyaparivāso nāma; appaṭicchannaparivāsotipi vuccati. Ayaṃ pana naggaparibbājakasseva ājīvakassa vā acelakassa vā dātabbo. Sace sopi sāṭakaṃ vā vāḷakambalādīnaṃ aññataraṃ titthiyaddhajaṃ vā nivāsetvā āgacchati, nāssa parivāso dātabbo. Aññassa pana tāpasapaṇḍaraṅgādikassa na dātabbova.

86. ในเรื่องวัตถุของผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อน – ปสุรปริพาชกใดนั้น เพราะเป็นผู้เปลี่ยนไปเข้าฝ่ายเดียรถีย์ จึงไม่ควรให้อุปสมบท. อนึ่ง บุคคลอื่นใดที่ไม่เคยบวชในพระศาสนานี้มาก่อนมาถึง เพื่อจะแสดงกิจที่ควรทำแก่บุคคลนั้น พระพุทธองค์จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลอื่นใดอีก". ในพระดำรัสนั้น บทว่า "ตัสสะ จัตตาโร มาเส ปริวาโส ทาตัพโพ" (ควรให้ปริวาส ๔ เดือนแก่เธอ) นี้ชื่อว่า "ติตถิยปริวาส" หรือเรียกว่า "อัปปฏิฉันนปริวาส" (ปริวาสที่ไม่มีราตรีปกปิด). อนึ่ง ปริวาสนี้ควรให้แก่ปริพาชกเปลือยเท่านั้น เช่น อาชีวก หรืออเจลก. ถ้าปริพาชกเปลือยนั้นนุ่งห่มผ้าสาฎก หรือเครื่องนุ่งห่มอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้ากัมพลที่ทอด้วยขนสัตว์เป็นต้น ซึ่งเป็นธงของเดียรถีย์แล้วมาถึง เมื่อเป็นเช่นนั้น ไม่ควรให้ปริวาสแก่เขา. อนึ่ง แก่บุคคลอื่น เช่น ดาบส หรือปริพาชกผู้มีร่างกายปกคลุมด้วยผ้าขาวเป็นต้น ไม่ควรให้ปริวาสเลย.

Paṭhamaṃ kesamassuntiādinā tassa āditova sāmaṇerapabbajjaṃ dasseti. Evaṃ pabbājentehi pana tasmiṃ saṅghamajjhe nisinneyeva ‘‘tvaṃ pabbājehi, tvaṃ ācariyo hohi, tvaṃ upajjhāyo hohī’’ti therā bhikkhū na vattabbā. Evaṃ vuttā hi sace tassa ācariyupajjhāyabhāvena jigucchantā na sampaṭicchanti, atha so ‘‘nayime mayhaṃ saddahantī’’ti kujjhitvāpi gaccheyya. Tasmā taṃ ekamantaṃ netvā tassa ācariyupajjhāyā pariyesitabbā.

ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า "ก่อนอื่น โกนผมและหนวด" ย่อมแสดงการบวชเป็นสามเณรของผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนนั้นตั้งแต่แรกเริ่มก่อนรับปริวาส. อนึ่ง อาจารย์ผู้ให้บวชไม่ควรกล่าวแก่พระเถระทั้งหลายผู้เป็นภิกษุว่า "ท่านจงให้สรณะและให้บวชเป็นสามเณรเถิด, ท่านจงเป็นอาจารย์เถิด, ท่านจงเป็นอุปัชฌาย์เถิด" ขณะที่ผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนนั้นนั่งอยู่ในท่ามกลางสงฆ์. เพราะถ้าพระเถระทั้งหลายที่ถูกกล่าวอย่างนี้ รังเกียจความเป็นอาจารย์และอุปัชฌาย์ของผู้นั้นแล้วไม่รับ เมื่อไม่รับเช่นนั้น ผู้นั้นอาจโกรธแล้วกลับไป โดยคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้ไม่เชื่อถือเรา". เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรกล่าว. เพราะเหตุที่ไม่ควรกล่าวในท่ามกลางสงฆ์เช่นนั้น จึงควรพาผู้นั้นไปยังที่อันสมควรแห่งหนึ่ง แล้วแสวงหาอาจารย์และอุปัชฌาย์ให้แก่เขา.

87. Evaṃ kho bhikkhave aññatitthiyapubbo ārādhako hoti, evaṃ anārādhakoti ayamassa parivāsavattadassanatthaṃ mātikā. Kathañca bhikkhavetiādi tasseva vibhaṅgo. Tattha atikālena gāmaṃ pavisatīti bhikkhūnaṃ vattakaraṇavelāyameva gāmaṃ piṇḍāya pavisati. Atidivā paṭikkamatīti kulagharesu itthipurisadārakadārikādīhi saddhiṃ gehassitakathaṃ kathento tattheva bhuñjitvā bhikkhūsu pattacīvaraṃ paṭisāmetvā uddesaparipucchādīni vā karontesu paṭisallīnesu vā āgacchati; na upajjhāyavattaṃ nācariyavattaṃ karoti, aññadatthu vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā niddāyati. Evampi bhikkhave aññatitthiyapubbo anārādhako hotīti evampi karonto parivāsavattassa sampādako pūrako na hoti.

87. บทว่า "เอวัง โข ภิกขเว อัญญติตถิยปุพโพ อาราธโก โหติ, เอวัง อนาราธโก" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนย่อมเป็นผู้ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้, ย่อมเป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้) นี้เป็นมาติกาเพื่อแสดงวัตรปฏิบัติของปริวาสของผู้นั้น. พระดำรัสมีอาทิว่า "กถัญจ ภิกขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรเล่า) เป็นวิภังค์ของมาติกานั้นนั่นเอง. ในวิภังค์นั้น บทว่า "อติกกาเลน คามัง ปวิสติ" (เข้าไปสู่บ้านในเวลาที่ล่วงเลยไปแล้ว) หมายถึง เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตในเวลาที่ภิกษุทั้งหลายกำลังทำวัตรนั่นเอง. บทว่า "อติทิวา ปฏิกกมติ" (กลับมาในเวลาที่ล่วงเลยวันไปแล้ว) หมายถึง พูดเรื่องที่อาศัยเรือนกับหญิง ชาย เด็กชาย เด็กหญิง เป็นต้น ในตระกูลบ้าน แล้วฉันภัตตาหารในตระกูลบ้านนั้นนั่นเอง แล้วกลับมาในขณะที่ภิกษุทั้งหลายเก็บงำบาตรและจีวรแล้วกำลังสาธยาย สอบถามเนื้อความ เป็นต้น หรือกำลังพักผ่อนอยู่ในที่สงัดก็ดี; ไม่ทำวัตรของอุปัชฌาย์ ไม่ทำวัตรของอาจารย์ แท้จริงแล้ว เข้าไปสู่ที่อยู่แล้วย่อมนอน. บทว่า "เอวัมปิ ภิกขเว อัญญติตถิยปุพโพ อนาราธโก โหติ" (แม้ผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนก็เป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้) หมายถึง ผู้เคยเป็นเดียรถีย์ที่ทำอย่างนี้ ย่อมไม่เป็นผู้ยังวัตรปฏิบัติของปริวาสให้สำเร็จ ไม่เป็นผู้บำเพ็ญให้เต็ม.

Vesiyāgocaro vātiādīsu vesiyāti āmisakiñcikkhasampadānādinā sulabhajjhācārā rūpūpajīvikā itthiyo. Vidhavāti matapatikā vā pavutthapatikā vā itthiyo; tā yena kenaci saddhiṃ mittabhāvaṃ patthenti. Thullakumārikāti yobbannappattā yobbannātītā vā kumāriyo; tā purisādhippāyāva vicaranti, yena kenaci saddhiṃ mittabhāvaṃ patthenti. Paṇḍakāti ussannakilesā avūpasantapariḷāhā napuṃsakā; te pariḷāhavegābhibhūtā yena kenaci saddhiṃ mittabhāvaṃ patthenti. Bhikkhuniyoti samānapabbajjā itthiyo; tāhi saddhiṃ khippameva vissāso hoti, tato sīlaṃ bhijjati.

ในบทบาลีมีอาทิว่า "เวสิยาโคจร" (เที่ยวไปในที่ของหญิงแพศยา) บทว่า "เวสิยา" (หญิงแพศยา) หมายถึง หญิงทั้งหลายผู้มีการล่วงละเมิดที่ได้ง่ายด้วยการให้เหยื่อเล็กน้อยเป็นต้น หรือผู้เลี้ยงชีพด้วยรูป หรือผู้เป็นหญิงแพศยา. บทว่า "วิธวา" (หญิงหม้าย) หมายถึง หญิงทั้งหลายผู้มีสามีตายแล้วก็ดี หรือผู้มีสามีไปอยู่ต่างถิ่นก็ดี; หญิงหม้ายเหล่านั้นย่อมปรารถนาความเป็นมิตรกับชายคนใดคนหนึ่งโดยไม่เจาะจง. บทว่า "ถุลลกุมาริกา" (หญิงสาวใหญ่) หมายถึง หญิงสาวทั้งหลายผู้ถึงวัยสาวก็ดี หรือผู้ล่วงวัยสาวแล้วก็ดี; หญิงสาวใหญ่เหล่านั้นย่อมเที่ยวไปโดยมีความประสงค์ในชายเท่านั้น ย่อมปรารถนาความเป็นมิตรกับคนใดคนหนึ่ง. บทว่า "ปัณฑกะ" (บัณเฑาะก์) หมายถึง บัณเฑาะก์ทั้งหลายผู้มีกิเลสมาก ผู้มีความเร่าร้อนแห่งกิเลสที่ยังไม่สงบ; บัณเฑาะก์เหล่านั้นถูกกำลังแห่งความเร่าร้อนแห่งกิเลสครอบงำแล้ว ย่อมปรารถนาความเป็นมิตรกับคนใดคนหนึ่ง. บทว่า "ภิกขุนี" (ภิกษุณี) หมายถึง หญิงทั้งหลายผู้มีการบวชเป็นบรรพชิตที่เหมือนกัน; ความคุ้นเคยย่อมมีกับภิกษุณีเหล่านั้นโดยเร็วพลัน เพราะความคุ้นเคยได้ง่ายเช่นนั้น ศีลย่อมแตก.

Tattha vesiyānaṃ kulesu kulupako hutvā piṇḍapātacariyādīhi vā apadisitvā sinehasanthavajātena hadayena abhiṇhadassanasallāpakāmatāya tāsaṃ santikaṃ upasaṅkamanto ‘‘vesiyāgocaro’’ti vuccati, so nacirasseva ‘‘asukavesiyā saddhiṃ gato’’ti vattabbataṃ pāpuṇāti. Esa nayo sabbattha. Sace pana vesiyādayo salākabhattādīni denti, bhikkhūhi saddhiṃ gantvā saddhiṃyeva bhuñjitvā vā gahetvā vā āgantuṃ vaṭṭati. Gilānā bhikkhuniyo ovadituṃ vā dhammaṃ vā desetuṃ uddesaparipucchādīni vā dātuṃ gacchantehi bhikkhūhi saddhiṃ gantuṃ vaṭṭati. Yo pana tathā āgantvā mittasanthavavasena gacchati, ayaṃ anārādhako hoti.

ในบรรดาหญิงแพศยาเป็นต้นเหล่านั้น ผู้ที่เข้าไปใกล้สำนักของหญิงแพศยาในตระกูลหรือในบ้าน โดยเป็นผู้เข้าไปใกล้ตระกูลก็ดี หรืออ้างการเที่ยวบิณฑบาตเป็นต้นก็ดี ด้วยใจที่มีความสัมพันธ์ด้วยความรักที่เกิดขึ้น เพราะความเป็นผู้ปรารถนาการเห็นและการพูดคุยอยู่เสมอ ย่อมถูกเรียกว่า "เวสิยาโคจร" (ผู้เที่ยวไปในที่ของหญิงแพศยา) ผู้นั้นไม่นานนักย่อมถึงความเป็นผู้ควรกล่าวว่า "ไปกับหญิงแพศยาชื่อนั้นแล้ว". นัยนี้พึงทราบในวิธวาโคจรเป็นต้นทั้งหมด. อนึ่ง ถ้าหญิงแพศยาเป็นต้นให้สลากภัตเป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรไปกับภิกษุทั้งหลาย แล้วฉันพร้อมกันนั่นเอง หรือรับแล้วกลับมา. สามเณรผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนที่ไปเพื่อโอวาทภิกษุณีผู้ป่วยก็ดี เพื่อแสดงธรรมก็ดี เพื่อให้การสาธยาย การสอบถามเนื้อความ เป็นต้นก็ดี ควรไปกับภิกษุทั้งหลาย. อนึ่ง สามเณรผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนใดไม่ไปอย่างที่ชี้แจงนั้น แต่ไปโดยอำนาจแห่งการผูกมิตร สามเณรผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนนี้ย่อมเป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จ.

Uccāvacāni karaṇīyānīti mahantakhuddakāni kammāni. Tattha ghaṇṭiṃ paharitvā samaggena saṅghena sannipatitvā kattabbāni cetiyamahāpāsādapaṭisaṅkharaṇādīni kammāni uccāni nāma. Cīvaradhovanarajanādīni khandhakapariyāpannāni ca aggisālavattādīni ābhisamācārikāni avacāni nāma. Tattha na dakkho hotīti tesu kammesu cheko susikkhito na hoti. Na analasoti uṭṭhānavīriyasampanno na hoti; ‘‘bhikkhusaṅghassa kammaṃ atthī’’ti sutvā pageva bhattakiccaṃ katvā gabbhantaraṃ pavisitvā yāvadatthaṃ supitvā sāyaṃ nikkhamati. Tatrupāyāyāti tesu kammesu upāyabhūtāya. Vīmaṃsāyāti ṭhānuppattikavīmaṃsāya. ‘‘Idamevaṃ kattabbaṃ, idamevaṃ na kattabba’’nti tasmiṃyeva khaṇe uppannapaññāya samannāgato na hoti. Na alaṃ kātuṃ na alaṃ saṃvidhātunti sahatthāpi kātuṃ samattho na hoti; ‘‘gaṇhatha bhante, gaṇha dahara, gaṇha sāmaṇera, sace tumhe vā na karissatha, amhe vā na karissāma, ko dāni imaṃ karissatī’’ti evaṃ ussāhaṃ janetvā saṃvidhātuṃ aññamaññaṃ kāretumpi samattho na hoti. Bhikkhūhi ‘‘kammaṃ karissāmā’’ti vutte kiñci rogaṃ apadisati, bhikkhūnaṃ kammaṃ karontānaṃ samīpeneva vicarati, sīsameva dasseti, ayampi anārādhako hoti.

"กิจที่ควรทำทั้งสูงและต่ำ" หมายถึง การงานทั้งใหญ่และเล็ก. ในการงานเหล่านั้น การงานมีการปฏิสังขรณ์เจดีย์และมหาปราสาทเป็นต้น อันควรทำโดยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันประชุมแล้วตีระฆัง (หรือเครื่องตีอื่นๆ) ชื่อว่าการงานสูง. การงานมีการซักย้อมจีวรเป็นต้น และที่สงเคราะห์เข้าในขันธกวัตร มีอัคคิสาลาวัตรเป็นต้น อันเป็นอาภิสมาจาริกวัตร ชื่อว่าการงานต่ำ. "ในกิจเหล่านั้นไม่เป็นผู้ฉลาด" หมายถึง ไม่เป็นผู้ฉลาดและไม่เป็นผู้ได้รับการฝึกฝนมาดีแล้วในการงานเหล่านั้น. "ไม่เป็นผู้ไม่เกียจคร้าน" หมายถึง ไม่เป็นผู้ประกอบด้วยความเพียรเครื่องลุกขึ้น; ได้ยินว่า "มีการงานของภิกษุสงฆ์" แล้วทำภัตกิจเสียแต่เช้าตรู่ เข้าไปในห้อง นอนหลับตามปรารถนา แล้วจึงออกมาในเวลาเย็น. "ด้วยอุบายในการงานนั้นๆ" หมายถึง ด้วยอุบายที่เกิดขึ้นในการงานนั้นๆ. "ด้วยปัญญาที่พิจารณา" หมายถึง ด้วยปัญญาที่พิจารณาตามเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น. ไม่ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นในขณะนั้นว่า "สิ่งนี้ควรทำอย่างนี้, สิ่งนี้ไม่ควรทำอย่างนี้". "ไม่สามารถทำได้ ไม่สามารถจัดการได้" หมายถึง แม้จะทำด้วยมือตนเองก็ไม่สามารถทำได้; ไม่สามารถยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแล้วจัดการหรือให้ผู้อื่นทำได้ว่า "ท่านขอรับ จงถือเถิด, ท่านผู้มีอายุ จงถือเถิด, สามเณร จงถือเถิด, ถ้าพวกท่านไม่ทำ หรือถ้าพวกเราไม่ทำ บัดนี้ใครเล่าจะทำงานนี้". เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "พวกเราจะทำงาน" ก็อ้างโรคบางอย่าง เที่ยวไปใกล้ๆ ภิกษุทั้งหลายที่กำลังทำงาน แสดงเพียงศีรษะ (คือโผล่หน้ามาดู). แม้ผู้นี้ก็เป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จ.

Na tibbacchando hotīti balavacchando na hoti. Uddeseti pāḷipariyāpuṇane. Paripucchāyāti atthasavane. Adhisīleti pātimokkhasīle. Adhicitteti lokiyasamādhibhāvanāya. Adhipaññāyāti lokuttaramaggabhāvanāya.

"ไม่เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้า" หมายถึง ไม่เป็นผู้มีฉันทะอันมีกำลัง. "ในอุทเทส" หมายถึง ในการเรียนพระบาลี. "ในการสอบถาม" หมายถึง ในการฟังอรรถ. "ในอธิศีล" หมายถึง ในปาติโมกขสังวรศีล. "ในอธิจิต" หมายถึง ในการเจริญโลกียสมาธิ. "ในอธิปัญญา" หมายถึง ในการเจริญโลกุตตรมรรค.

Saṅkanto hotīti idhāgato hoti. Tassa satthunoti tassa titthāyatanasāmikassa. Tassa diṭṭhiyāti tassa santakāya laddhiyā. Idāni sāyeva laddhi yasmā tassa titthakarassa khamati ceva ruccati ca ‘‘idameva sacca’’nti ca daḷhaggāhena gahitā; tasmā tassa khanti ruci ādāyoti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘tassa khantiyā tassa ruciyā tassa ādāyassā’’ti. Avaṇṇe bhaññamāneti garahāya bhaññamānāya. Anabhiraddhoti aparipuṇṇasaṅkappo; no paggahitacitto. Udaggoti abbhunnatakāyacitto. Idaṃ bhikkhave saṅghātanikaṃ aññatitthiyapubbassa anārādhanīyasminti bhikkhave yamidaṃ tassa satthuno tasseva ca laddhiyā avaṇṇe bhaññamāne ‘‘kiṃ ime paraṃ garahantī’’ti kāyavacīvikāranibbattakaṃ anattamanattaṃ, buddhādīnañca avaṇṇe bhaññamāne attamanattaṃ, yañca tasseva satthuno tasseva ca laddhiyā vaṇṇe bhaññamāne attamanattaṃ, buddhādīnañca vaṇṇabhaṇane anattamanattaṃ, idaṃ aññatitthiyapubbassa anārādhanīyasmiṃ saṅghātanikaṃ, anārādhake parivāsavattaṃ apūrake kamme idaṃ liṅgaṃ, idaṃ lakkhaṇaṃ, idamacalappamāṇanti vuttaṃ hoti. Evaṃ anārādhako kho bhikkhave aññatitthiyapubbo āgato na upasampādetabboti ito ekenapi aṅgena samannāgato na upasampādetabbo. Sukkapakkhe sabbaṃ vuttavipallāsena veditabbaṃ.

"เป็นผู้มาสู่ศาสนานี้" หมายถึง มาสู่ศาสนานี้. "ของศาสดาของเขา" หมายถึง ของเจ้าลัทธิอันเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ. "ในทิฏฐิของเขา" หมายถึง ในลัทธิอันเป็นของศาสดาของเขา. บัดนี้ ลัทธินั้นเอง เพราะเป็นที่พอใจและเป็นที่ชอบใจของเจ้าลัทธินั้น และถูกยึดมั่นด้วยการยึดมั่นอย่างเหนียวแน่นว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง" เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "ความอดทน ความชอบใจ และการยึดมั่นของเขา". เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ด้วยความอดทนของเขา ด้วยความชอบใจของเขา ด้วยการยึดมั่นของเขา". "เมื่อมีการกล่าวโทษ" หมายถึง เมื่อมีการกล่าวติเตียน. "เป็นผู้ไม่ยินดี" หมายถึง มีความดำริไม่บริบูรณ์, ไม่เป็นผู้มีจิตที่ประคองไว้. "เป็นผู้มีกายและจิตอันฟูขึ้น" หมายถึง มีกายและจิตอันฟูขึ้น (ตื่นเต้น). ภิกษุทั้งหลาย สิ่งนี้เป็นลักษณะที่รวมกันของการไม่ยังปริวาสให้สำเร็จของอัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อน. ภิกษุทั้งหลาย ความไม่ยินดีอันเป็นเหตุให้เกิดความผิดปกติทางกายและวาจาว่า "ทำไมภิกษุเหล่านี้จึงติเตียนผู้อื่น" เมื่อมีการกล่าวโทษศาสดาของเขาและลัทธิของเขา, และความยินดีเมื่อมีการกล่าวโทษพระพุทธเจ้าเป็นต้น, และความยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของศาสดาของเขาและลัทธิของเขา, และความไม่ยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น, สิ่งนี้เป็นลักษณะที่รวมกันของการไม่ยังปริวาสให้สำเร็จของอัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อน. ในการงานที่ไม่ยังปริวาสวัตรให้บริบูรณ์ สิ่งนี้เป็นเครื่องหมาย สิ่งนี้เป็นลักษณะ สิ่งนี้เป็นประมาณที่ไม่อาจหวั่นไหวได้ ดังนี้. ภิกษุทั้งหลาย อัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อนผู้มาแล้วอย่างนี้ ไม่ควรให้อุปสมบท. ผู้ประกอบด้วยองค์แม้เพียงองค์เดียวจากนี้ ไม่ควรให้อุปสมบท. ในฝ่ายกุศลพึงทราบทั้งหมดโดยกลับกันจากที่กล่าวมาแล้ว.

Evaṃ ārādhako kho bhikkhaveti evaṃ nātikālena gāmappavesanā nātidivā paṭikkamanaṃ, na vesiyādigocaratā, sabrahmacārīnaṃ kiccesu dakkhatādi, uddesādīsu tibbacchandatā, titthiyānaṃ avaṇṇabhaṇane attamanatā, buddhādīnaṃ avaṇṇabhaṇane anattamanatā, titthiyānaṃ vaṇṇabhaṇane anattamanatā, buddhādīnaṃ vaṇṇabhaṇane attamanatāti imesaṃ aṭṭhannaṃ titthiyavattānaṃ paripūraṇena ārādhako paritosako bhikkhūnaṃ aññatitthiyapubbo āgato upasampādetabbo.

"ภิกษุทั้งหลาย อัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อนผู้ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้" หมายถึง การไม่เข้าไปสู่บ้านในเวลาเช้าเกินไป, การไม่กลับในเวลาสายเกินไป, การไม่เป็นผู้มีโคจรคือหญิงแพศยาเป็นต้น, ความเป็นผู้ฉลาดในการงานของเพื่อนพรหมจารีเป็นต้น, ความเป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการเรียนพระบาลีเป็นต้น, ความยินดีเมื่อมีการกล่าวโทษเดียรถีย์ทั้งหลาย, ความไม่ยินดีเมื่อมีการกล่าวโทษพระพุทธเจ้าเป็นต้น, ความไม่ยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของเดียรถีย์ทั้งหลาย, ความยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ด้วยการบำเพ็ญปริวาสวัตร ๘ ประการเหล่านี้ให้บริบูรณ์ อัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อนผู้มาแล้ว ผู้ยังภิกษุทั้งหลายให้ยินดี ควรให้อุปสมบท.

Sace pana upasampadamāḷakepi ekaṃ vattaṃ bhindati, puna cattāro māse parivasitabbaṃ. Yathā pana bhinnasikkhāya sikkhamānāya puna sikkhāpadāni ca sikkhāsammuti ca diyyati, evaṃ nayimassa kiñci puna dātabbamatthi. Pubbe dinnaparivāsoyeva hi tassa parivāso. Tasmā puna cattāro māse parivasitabbaṃ. Sace parivasanto antarā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti, lokiyadhammo nāma kuppanasabhāvo, na upasampādetabbo. Cattāro māse pūritavattova upasampādetabbo. Sace pana parivasanto cattāri mahābhūtāni pariggaṇhati, upādārūpāni paricchindati, nāmarūpaṃ vavatthapeti, tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ ārabhati, lokiyadhammo nāma kuppanasabhāvo, neva upasampādetabbo. Sace pana vipassanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ paṭilabhati, paripuṇṇaṃyeva hoti vattaṃ. Samūhatāni sabbadiṭṭhigatāni abbuḷhaṃ vicikicchāsallaṃ taṃdivasameva upasampādetabbo. Sacepi titthiyaliṅge ṭhito sotāpanno hoti, parivāsakiccaṃ natthi, tadaheva pabbājetvā upasampādetabbo.

อนึ่ง ถ้าแม้ในมณฑลที่อุปสมบท ยังทำวัตรข้อใดข้อหนึ่งให้ขาด พึงอยู่ปริวาสอีก ๔ เดือน. อนึ่ง เหมือนอย่างสิกขมานาผู้มีสิกขาขาดแล้ว พึงให้สิกขาบทและสิกขาสมมติอีก, อย่างนั้น ไม่มีการให้สิ่งใดอีกแก่ผู้นี้. เพราะปริวาสที่ให้แล้วแต่ก่อนนั่นแหละเป็นปริวาสของเขา. เพราะฉะนั้น พึงอยู่ปริวาสอีก ๔ เดือน. ถ้าผู้อยู่ปริวาสยังอัฏฐสมาบัติให้เกิดขึ้นในระหว่าง, ชื่อว่าโลกิยธรรมมีสภาพอันกำเริบได้, ไม่ควรให้อุปสมบท. ควรให้อุปสมบทเฉพาะผู้มีวัตรบริบูรณ์แล้ว ๔ เดือน. อนึ่ง ถ้าผู้อยู่ปริวาสกำหนดมหาภูตรูป ๔, กำหนดรูปที่อาศัยมหาภูตรูป, กำหนดนามรูป, ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์แล้วเริ่มวิปัสสนา, ชื่อว่าโลกิยธรรม (หรือโลกียกามวจรวิปัสสนา) มีสภาพอันกำเริบได้, ไม่ควรให้อุปสมบท. อนึ่ง ถ้าผู้อยู่ปริวาสเจริญวิปัสสนาแล้วได้โสดาปัตติมรรค, วัตรย่อมบริบูรณ์แล้วเท่านั้น. ทิฏฐิทั้งปวงถูกถอนขึ้นได้เด็ดขาดแล้ว, ลูกศรคือวิจิกิจฉาถูกถอนออกแล้ว, ควรให้อุปสมบทในวันนั้นเอง. ถ้าแม้โสดาบันผู้ตั้งอยู่ในเพศเดียรถีย์, ไม่มีกิจปริวาส, ควรให้บรรพชาแล้วให้อุปสมบทในวันนั้นเอง.

Upajjhāyamūlakaṃ cīvaraṃ pariyesitabbanti upajjhāyaṃ issaraṃ katvā tassa cīvaraṃ pariyesitabbaṃ. Pattampi tatheva. Tasmā yadi upajjhāyassa pattacīvaraṃ atthi, ‘‘imassa dehī’’ti vattabbo. Atha natthi, aññe dātukāmā honti, tehipi upajjhāyasseva dātabbaṃ ‘‘idaṃ tumhākaṃ katvā imassa dethā’’ti. Kasmā? Titthiyā nāma vilomā honti ‘‘saṅghena me pattacīvaraṃ dinnaṃ, kiṃ mayhaṃ tumhesu āyatta’’nti vatvā ovādānusāsaniṃ na kareyyuṃ, upajjhāyena pana āyattajīvikattā tassa vacanakaro bhavissati. Tenassa ‘‘upajjhāyamūlakaṃ cīvaraṃ pariyesitabba’’nti vuttaṃ. Bhaṇḍukammāyāti kesoropanatthaṃ. Bhaṇḍukammakathā parato āgamissati.

บทว่า Upajjhāyamūlakaṃ cīvaraṃ pariyesitabbaṃ ความว่า พึงทำอุปัชฌาย์ให้เป็นใหญ่ (เป็นเจ้าของ) แล้วแสวงหาจีวรเพื่ออัญญติตถิยปุพพสามเณรนั้น แม้บาตรก็พึงแสวงหาโดยนัยเดียวกันนั้น เพราะฉะนั้น หากบาตรและจีวรของอุปัชฌาย์มีอยู่ พึงกล่าวว่า 'จงให้แก่สามเณรนี้' หากไม่มี แต่ภิกษุเหล่าอื่นปรารถนาจะให้ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็พึงให้แก่อุปัชฌาย์นั่นเอง โดยกล่าวว่า 'ขอท่านจงทำสิ่งนี้ให้เป็นของท่าน แล้วให้แก่สามเณรนี้' เพราะเหตุไร? เพราะพวกเดียรถีย์มักเป็นคนว่ายาก (ขัดขวาง) อาจกล่าวว่า 'สงฆ์ให้บาตรและจีวรแก่เราแล้ว อะไรของเราที่เกี่ยวข้องกับท่าน' แล้วไม่ทำตามโอวาทอนุสาสนี แต่เพราะเขามีการเลี้ยงชีพเนื่องด้วยอุปัชฌาย์ เขาจึงจักเป็นผู้ทำตามคำของอุปัชฌาย์นั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงแสวงหาจีวรที่มีอุปัชฌาย์เป็นมูล' บทว่า Bhaṇḍukammāya ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การปลงผม เรื่องการทำภัณฑุกรรมจักมีในภายหลัง

Aggikāti aggiparicaraṇakā. Jaṭilakāti tāpasā. Ete bhikkhave kiriyavādinoti ete kiriyaṃ na paṭibāhanti, ‘‘atthi kammaṃ, atthi kammavipāko’’ti evaṃdiṭṭhikā. Sabbabuddhā hi nekkhammapāramiṃ pūrayamānā etadeva pabbajjaṃ pabbajitvā pūresuṃ, mayāpi tatheva pūritā, na etesaṃ sāsane pabbajjā vilomā, tasmā upasampādetabbā, na tesaṃ parivāso dātabboti. Imāhaṃ bhikkhave ñātīnaṃ āveṇikaṃ parihāraṃ dammīti imaṃ ahaṃ tesaṃ pāṭekkaṃ odissakaṃ parihāraṃ dadāmi. Kasmā evamāha? Te hi titthāyatane pabbajitāpi sāsanassa avaṇṇakāmā na honti, amhākaṃ ñātiseṭṭhassa sāsananti vaṇṇavādinova honti, tasmā evamāhāti.

บทว่า Aggikā หมายถึง ผู้บำรุงไฟ บทว่า Jaṭilakā หมายถึง ดาบสทั้งหลาย บทว่า Ete bhikkhave kiriyavādinoti หมายถึง ดาบสเหล่านี้ไม่ปฏิเสธกรรม มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า 'กรรมมี วิบากของกรรมมี' ด้วยว่าพระพุทธเจ้าทั้งปวง เมื่อบำเพ็ญเนกขัมมบารมี ก็ทรงบรรพชาในเพศดาบสนี้เองแล้วบำเพ็ญให้เต็มเปี่ยม แม้เราก็บำเพ็ญให้เต็มเปี่ยมเช่นนั้น การบรรพชาในศาสนาของดาบสเหล่านี้จึงไม่ขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น จึงควรให้อุปสมบทแก่พวกเขา ไม่ควรให้ปริวาสแก่พวกเขา พึงทราบดังนี้ บทว่า Imāhaṃ bhikkhave ñātīnaṃ āveṇikaṃ parihāraṃ dammīti ความว่า เราให้การดูแลเป็นพิเศษเฉพาะแก่ญาติเหล่านั้น ทำไมจึงตรัสเช่นนี้? เพราะแม้พวกเขาจะบรรพชาในสำนักเดียรถีย์ แต่ก็ไม่เป็นผู้ปรารถนาความเสื่อมเสียแก่พระศาสนา ย่อมเป็นผู้กล่าวสรรเสริญว่า 'นี่คือพระศาสนาของญาติผู้ประเสริฐของเรา' ด้วยเหตุนี้จึงตรัสเช่นนั้น

Aññatitthiyapubbavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องอัญญติตถิยปุพพะ จบแล้ว

Pañcābādhavatthukathā

เรื่องปัญจาพาธ

88. Magadhesu pañca ābādhā ussannā hontīti magadhanāmake janapade manussānañca amanussānañca pañca rogā ussannā vuḍḍhippattā phātippattā honti. Jīvakakomārabhaccakathā cīvarakkhandhake āvibhavissati. Na bhikkhave pañcahi ābādhehi phuṭṭho pabbājetabboti ye te kuṭṭhādayo pañca ābādhā ussannā, tehi phuṭṭho abhibhūto na pabbājetabbo.

88. คำว่า Magadhesu pañca ābādhā ussannā hontīติ ความว่า ในชนบทชื่อว่ามคธ โรค ๕ อย่างของมนุษย์และอมนุษย์ทั้งหลายชุกชุม คือ ถึงความเจริญ ถึงความแพร่หลาย เรื่องชีวกโกมารภัจจ์จักปรากฏในจีวรขันธกะ คำว่า Na bhikkhave pañcahi ābādhehi phuṭṭho pabbājetabboti ความว่า โรค ๕ อย่างมีโรคเรื้อนเป็นต้นเหล่าใดที่ชุกชุม บุคคลผู้ถูกโรคเหล่านั้นถูกต้องแล้ว ครอบงำแล้ว ไม่ควรให้บรรพชา

Tattha kuṭṭhanti rattakuṭṭhaṃ vā hotu kāḷakuṭṭhaṃ vā, yaṃkiñci kiṭibhadaddukacchuādippabhedampi sabbaṃ kuṭṭhamevāti vuttaṃ. Tañce nakhapiṭṭhippamāṇampi vaḍḍhanakapakkhe ṭhitaṃ hoti, na pabbājetabbo. Sace pana nivāsanapārupanehi pakatipaṭicchanne ṭhāne nakhapiṭṭhippamāṇaṃ avaḍḍhanakapakkhe ṭhitaṃ hoti, vaṭṭati. Mukhe pana hatthapādapiṭṭhesu vā sacepi avaḍḍhanakapakkhe ṭhitaṃ nakhapiṭṭhito ca khuddakatarampi, na vaṭṭatiyevāti kurundiyaṃ vuttaṃ. Tikicchāpetvā pabbājentenāpi pakativaṇṇe jāteyeva pabbājetabbo. Godhāpiṭṭhisadisacuṇṇaokiraṇakasarīrampi pabbājetuṃ na vaṭṭati.

ในคำว่า kuṭṭhaṃ นั้น จะเป็นโรคเรื้อนแดงก็ตาม โรคเรื้อนดำก็ตาม หรือโรคผิวหนังชนิดใดชนิดหนึ่ง มีประเภทกลาก เกลื้อน และหิดเป็นต้นก็ตาม ทั้งหมดนั้นท่านเรียกว่าโรคเรื้อนทั้งสิ้น หากโรคเรื้อนนั้นแม้มีประมาณเท่าหลังเล็บ (นิ้วก้อย) แต่อยู่ในส่วนที่จะลุกลาม ไม่ควรให้บรรพชา แต่ถ้าอยู่ในที่ที่ผ้าครองปกปิดได้ตามปกติ มีประมาณเท่าหลังเล็บ และอยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ควรให้บรรพชาได้ ส่วนที่ใบหน้า หรือที่หลังมือและหลังเท้า แม้จะเล็กกว่าหลังเล็บและอยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ก็ไม่ควรให้บรรพชาเลย ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในกุรุนทีอรรถกถา แม้ผู้จะให้บรรพชา ก็พึงให้บรรพชาเมื่อผิวพรรณกลับเป็นปกติแล้วเท่านั้น แม้บุคคลที่มีร่างกายเป็นขุยคล้ายหลังตัวเหี้ย ก็ไม่ควรให้บรรพชา

Gaṇḍoti medagaṇḍo vā hotu añño vā yo koci kolaṭṭhimattakopi ce vaḍḍhanakapakkhe ṭhito gaṇḍo hoti, na pabbājetabbo. Paṭicchannaṭṭhāne pana kolaṭṭhimatte avaḍḍhanakapakkhe ṭhito vaṭṭati. Mukhādike appaṭicchannaṭṭhāne avaḍḍhanakapakkhe ṭhitopi na vaṭṭati. Tikicchāpetvā pabbājentenāpi sarīraṃ sañchaviṃ kāretvāva pabbājetabbo. Uṇṇigaṇḍā nāma honti gothanā viya aṅgulikā viya ca tattha tattha lambanti, etepi gaṇḍāyeva. Tesu sati pabbājetuṃ na vaṭṭati. Daharakāle khīrapiḷakā yobbannakāle ca mukhe kharapiḷakā nāma honti, mahallakakāle nassanti, na tā gaṇḍasaṅkhyaṃ gacchanti, tāsu sati pabbājetuṃ vaṭṭati. Aññe pana sarīre kharapiḷakā nāma aparā padumakaṇṇikā nāma honti, aññā sāsapabījakā nāma sāsapamattā eva sakalasarīraṃ pharanti, tā sabbā kuṭṭhajātikā eva. Tāsu sati na pabbājetabbo.

บทว่า Gaṇḍo จะเป็นฝีไขมันก็ตาม หรือฝีชนิดใดชนิดหนึ่งก็ตาม หากเป็นฝีที่มีขนาดเท่าเมล็ดพุทราและอยู่ในส่วนที่จะลุกลาม ไม่ควรให้บรรพชา แต่ถ้าอยู่ในที่ปกปิด มีขนาดเท่าเมล็ดพุทราและอยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ควรให้บรรพชาได้ ในที่ที่ไม่ปกปิดมีใบหน้าเป็นต้น แม้อยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ก็ไม่ควรให้บรรพชา แม้ผู้จะให้บรรพชา ก็พึงรักษาให้หายทำให้ร่างกายมีผิวพรรณดีเสียก่อนจึงให้บรรพชา ที่ชื่อว่า หูด (เนื้อนูน) มีอยู่ มีลักษณะคล้ายเต้านมวัวบ้าง คล้ายนิ้วมือเล็กๆ บ้าง ห้อยย้อยอยู่ตามที่นั้นๆ แม้หูดเหล่านี้ก็จัดเป็นฝีเช่นกัน เมื่อมีหูดเหล่านั้นอยู่ ไม่ควรให้บรรพชา ในวัยเด็กมีผดน้ำนม ในวัยหนุ่มสาวมีสิวเสี้ยนที่ใบหน้า ซึ่งจะหายไปเมื่อวัยชรา ตุ่มเหล่านั้นไม่จัดเข้าในประเภทฝี เมื่อมีตุ่มเหล่านั้นอยู่ ควรให้บรรพชาได้ แต่ตุ่มหยาบอื่นๆ บนร่างกายก็ดี หรือที่ชื่อว่า ฝีฝักบัว (ปทุมกัณณิกา) ก็ดี หรือที่ชื่อว่า ฝีเมล็ดผักกาด (สาสปบีชกา) ซึ่งมีขนาดเท่าเมล็ดผักกาดและกระจายไปทั่วร่างกายก็ดี ฝีเหล่านั้นทั้งหมดจัดเป็นประเภทโรคเรื้อน เมื่อมีฝีเหล่านั้นอยู่ ไม่ควรให้บรรพชา

Kilāsoti na bhijjanakaṃ na paggharaṇakaṃ padumapuṇḍarīkapattavaṇṇaṃ kuṭṭhaṃ, yena gunnaṃ viya sabalaṃ sarīraṃ hoti, tasmiṃ kuṭṭhe vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Sosoti sosabyādhi; tasmiṃ sati na pabbājetabbo. Apamāroti pittummāro vā yakkhummāro vā; tattha pubbaverikena amanussena gahito duttikiccho hoti. Appamattakepi pana apamāre sati na pabbājetabbo.

บทว่า Kilāso คือโรคเรื้อนชนิดที่ไม่แตก ไม่เป็นน้ำเหลือง มีสีเหมือนกลีบดอกบัวแดงหรือดอกบัวขาว ซึ่งทำให้ร่างกายเป็นด่างดวงคล้ายโค การวินิจฉัยในเรื่องกลากนี้พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วในเรื่องโรคเรื้อน บทว่า Soso คือโรคผอมแห้ง (วัณโรค) เมื่อมีโรคนั้นอยู่ ไม่ควรให้บรรพชา บทว่า Apamāro คือโรคลมบ้าหมูที่เกิดจากดีพิการ หรือที่เกิดจากยักษ์เข้าสิง ในบรรดาคนบ้าเหล่านั้น ผู้ที่ถูกอมนุษย์ซึ่งเป็นศัตรูเก่าเข้าสิง ย่อมรักษายาก แม้เมื่อมีโรคลมบ้าหมูเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรให้บรรพชา

Pañcābādhavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องปัญจาพาธ จบแล้ว

Rājabhaṭavatthukathā

เรื่องราชภัฏ

90. Rājabhaṭavatthusmiṃ – paccantaṃ uccinathāti paccantaṃ vaḍḍhetha. Core palāpetvā corabhayena vuṭṭhite gāme āvāsāpetvā ārakkhaṃ datvā kasikammādīni pavattāpethāti vuttaṃ hoti. Rājā pana sotāpannattā ‘‘core ghātetha, hanathā’’ti na āṇāpeti. Upajjhāyassa deva sīsaṃ chinditabbantiādi sabbaṃ ‘‘pabbajjāya upajjhāyo seṭṭho, tato ācariyo, tato gaṇo’’ti cintetvā idaṃ vohāre aḍḍavinicchaye āgatanti āhaṃsu. Na bhikkhave rājabhaṭo pabbājetabboti ettha amacco vā hotu mahāmatto vā sevako vā kiñci ṭhānantaraṃ patto vā appatto vā, yo koci rañño bhattavetanabhaṭo, sabbo rājabhaṭoti saṅkhyaṃ gacchati, so na pabbājetabbo. Tassa pana puttanattabhātukā ye rājato bhattavetanaṃ na gaṇhanti, te pabbājetuṃ vaṭṭati. Yo pana rājato laddhaṃ nibaddhabhogaṃ vā māsasaṃvaccharaparibbayaṃ vā raññoyeva niyyāteti, puttabhātuke vā taṃ ṭhānaṃ sampaṭicchāpetvā rājānaṃ ‘‘na dānāhaṃ devassa bhaṭo’’ti āpucchati, yena vā yaṃ kammakāraṇā vetanaṃ gahitaṃ, taṃ kammaṃ kataṃ hoti, yo vā pabbajassūti raññā anuññāto hoti, tampi pabbājetuṃ vaṭṭati.

90. ในเรื่องราชภัฏ (ข้าราชการ) – คำว่า “จงขยายชายแดน” หมายถึง “จงทำให้ชายแดนเจริญขึ้น” หมายความว่า “จงขับไล่โจรไปเสีย แล้วให้ชาวบ้านที่อพยพหนีภัยโจรกลับมาตั้งถิ่นฐานใหม่ ให้การคุ้มครอง และส่งเสริมการทำนาเป็นต้น” แต่พระราชา (พระเจ้าพิมพิสาร) ทรงเป็นพระโสดาบัน จึงไม่ทรงบัญชาว่า “จงฆ่าโจร จงทำร้ายโจร” คำทั้งหมดที่ว่า “แม้ศีรษะของอุปัชฌาย์ก็ควรตัด” เป็นต้นนั้น พวกเขาคิดว่า “ในการบวช อุปัชฌาย์เป็นผู้ประเสริฐที่สุด รองลงมาคืออาจารย์ (ผู้ให้กรรมวาจา) รองลงมาคือคณะสงฆ์ (ผู้ทำสังฆกรรม)” และกล่าวว่า “ข้อวินิจฉัยนี้มีมาในคัมภีร์อรรถวินิจฉัยในโวหาร” ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทแก่ราชภัฏ” นี้ ไม่ว่าจะเป็นอำมาตย์ธรรมดา หรือมหาอำมาตย์ หรือผู้รับใช้ หรือผู้ที่ได้รับตำแหน่งใดๆ หรือไม่ได้รับตำแหน่งใดๆ ก็ตาม บุคคลใดก็ตามที่รับข้าวและเงินเดือนจากพระราชา ทั้งหมดนั้นจัดว่าเป็นราชภัฏ ไม่พึงให้อุปสมบทแก่เขา แต่บุตร หลาน และพี่น้องของราชภัฏนั้น ผู้ใดไม่ได้รับข้าวและเงินเดือนจากพระราชา ผู้นั้นพึงให้อุปสมบทได้ อนึ่ง บุคคลใดมอบทรัพย์สินที่ได้รับจากพระราชา หรือเงินเดือนประจำปี หรือเงินเดือนรายเดือน คืนให้แก่พระราชา หรือมอบตำแหน่งนั้นให้แก่บุตรหรือพี่น้อง แล้วทูลลาพระราชาว่า “บัดนี้ ข้าพระพุทธเจ้ามิได้เป็นข้าราชการของพระองค์แล้ว” หรือบุคคลใดที่ได้รับเงินเดือนเพราะเหตุแห่งการงานใด และงานนั้นได้สำเร็จแล้ว หรือบุคคลใดที่พระราชาทรงอนุญาตให้บวชว่า “จงบวชเถิด” บุคคลนั้นก็พึงให้อุปสมบทได้

Rājabhaṭavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องราชภัฏจบลงแล้ว

Coravatthukathā

เรื่องโจร

91. Coravatthūsu – manussā passitvāti yehi gihikāle diṭṭhapubbo ye ca ‘‘ayaṃ so’’ti aññesaṃ suṇanti, te passitvā ubbijjantipi…pe… dvārampi thakenti. Ye pana na jānanti, tesaṃ gharesu bhikkhaṃ labhati. Na bhikkhaveti bhagavā sayaṃ dhammassāmī, tasmā āyatiṃ akaraṇatthāya bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññapento evamāha. Tattha dhajaṃ bandhitvā viya vicaratīti dhajabandho. Mūladevādayo viya loke pākaṭoti vuttaṃ hoti. Tasmā yo gāmaghātaṃ vā panthaduhanaṃ vā nagare sandhicchedādikammaṃ vā karonto vicarati, paññāyati ca ‘‘asuko nāma idaṃ idaṃ karotī’’ti, so na pabbājetabbo. Yo pana rājaputto rajjaṃ patthento gāmaghātādīni karoti, so pabbājetabbo. Rājāno hi tasmiṃ pabbajite tussanti, sace pana na tussanti, na pabbājetabbo. Pubbe mahājane pākaṭo coro pacchā corakammaṃ pahāya pañcasīlādīni samādiyati, tañce manussā evaṃ jānanti, pabbājetabbo. Ye pana ambalabujādicorakā sandhicchedādicorā eva vā adissamānā theyyaṃ karonti, pacchāpi iminā nāma idaṃ katanti na paññāyanti, tepi pabbājetuṃ vaṭṭati.

91. ในเรื่องโจร – คำว่า “มนุษย์ทั้งหลายเห็นแล้ว” หมายถึง ผู้ใดเคยเห็น (พระองคุลิมาล) เมื่อครั้งเป็นคฤหัสถ์ และผู้ใดได้ยินจากผู้อื่นว่า “ผู้นี้คือองคุลิมาล” คนเหล่านั้นเมื่อเห็นแล้ว บางพวกก็ตกใจกลัว (ทางกาย) บางพวกก็หวาดผวา (ทางใจ) บางพวกก็วิ่งหนี บางพวกก็เดินไปทางอื่น บางพวกก็หันหน้าไปทางอื่น และบางพวกก็ปิดประตู แต่ผู้ใดไม่รู้จัก (พระองคุลิมาล) ผู้นั้นย่อมได้บิณฑบาตในเรือนของพวกเขา คำว่า “ภิกษุทั้งหลายไม่พึง” นั้น พระผู้มีพระภาคทรงเป็นเจ้าของพระธรรมเอง เพราะฉะนั้น เพื่อประโยชน์มิให้ภิกษุทั้งหลายกระทำอีกในภายหน้า จึงทรงบัญญัติสิกขาบทดังนี้ ในบทนั้น คำว่า “ผู้เที่ยวไปเหมือนผูกธง” หมายถึง “ธชพันธะ” (โจรผู้มีชื่อเสียง) หมายความว่า เป็นโจรที่ปรากฏชัดในโลกเหมือนมูลเทวะเป็นต้น เพราะฉะนั้น โจรผู้ใดเที่ยวทำลายหมู่บ้าน หรือปล้นสะดมตามทาง หรือทำการเจาะช่องฝาเรือนเป็นต้นในเมือง และปรากฏชัดว่า “โจรชื่อนั้นทำสิ่งนั้นสิ่งนี้” โจรนั้นไม่พึงให้อุปสมบท แต่ราชโอรสผู้ใดปรารถนาราชสมบัติแล้วทำการทำลายหมู่บ้านเป็นต้น ราชโอรสนั้นพึงให้อุปสมบทได้ เพราะว่าเมื่อราชโอรสนั้นบวชแล้ว พระราชาทั้งหลายย่อมยินดี แต่ถ้าหากไม่ยินดี ก็ไม่พึงให้อุปสมบท โจรผู้ใดเคยเป็นที่รู้จักในหมู่มหาชนมาก่อน แล้วภายหลังละการโจรกรรม สมาทานเบญจศีลเป็นต้น หากมนุษย์ทั้งหลายรู้เช่นนั้น โจรนั้นพึงให้อุปสมบทได้ แต่โจรเล็กๆ น้อยๆ ที่ขโมยมะม่วงหรือขนุนเป็นต้น หรือโจรเจาะช่องฝาเรือนเป็นต้น ที่ทำการลักขโมยโดยไม่ปรากฏตัว และภายหลังก็ไม่ปรากฏว่า “ผู้นี้ได้ทำสิ่งนั้นสิ่งนี้” โจรเหล่านั้นก็พึงให้อุปสมบทได้

92. Kāraṃ bhinditvāti aṭṭabandhanādiṃ bhinditvā. Abhayūvarāti ettha bhayena uparamantīti bhayūvarā, ete pana laddhābhayattā na bhayūvarāti abhayūvarā; pakārassa cettha vakāro katoti veditabbo. Na bhikkhave kārabhedako pabbājetabboti kāro vuccati bandhanāgāraṃ. Idha pana andubandhanaṃ vā hotu saṅkhalikabandhanaṃ vā rajjubandhanaṃ vā gāmabandhanaṃ vā nigamabandhanaṃ vā nagarabandhanaṃ vā purisagutti vā janapadabandhanaṃ vā dīpabandhanaṃ vā, yo etesu yaṃkiñci bandhanaṃ bhinditvā vā chinditvā vā muñcitvā vā vivaritvā vā passamānānaṃ vā apassamānānaṃ vā palāyati, so kārabhedakoti saṅkhyaṃ gacchati. Tasmā īdiso kārabhedako coro dīpabandhanaṃ bhinditvā dīpantaraṃ gatopi na pabbājetabbo. Yo pana na coro, kevalaṃ hatthakammaṃ akaronto ‘‘evaṃ no apalāyanto karissatī’’ti rājayuttādīhi baddho, so kāraṃ bhinditvā palātopi pabbājetabbo. Yo pana gāmanigamapaṭṭanādīni keṇiyā gahetvā taṃ asampādento bandhanāgāraṃ pavesito hoti, so palāyitvā āgato na pabbājetabbo. Yopi kasikammādīhi dhanaṃ sampādetvā jīvanto ‘‘nidhānaṃ iminā laddha’’nti pesuññaṃ upasaṃharitvā kenaci bandhāpito hoti, taṃ tattheva pabbājetuṃ na vaṭṭati, palāyitvā gataṃ pana gataṭṭhāne pabbājetuṃ vaṭṭati.

92. คำว่า “ทำลายเครื่องจองจำ” หมายถึง ทำลายเครื่องจองจำในศาลเป็นต้น ในบทว่า “อภยูวระ” นี้ พึงทราบความหมายดังนี้: ผู้ที่งดเว้นเพราะความกลัว เรียกว่า “ภยูวระ” แต่ภิกษุเหล่านี้ได้รับความปลอดภัยแล้ว จึงไม่เป็นภยูวระ จึงเรียกว่า “อภยูวระ” และพึงทราบว่าในบทนี้ อักษร “ป” ได้เปลี่ยนเป็น “ว” ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทแก่ผู้ทำลายเรือนจำ” คำว่า “การา” หมายถึง เรือนจำ ในสิกขาบทนี้ ไม่ว่าจะเป็นเครื่องจองจำที่เท้า หรือเครื่องจองจำด้วยโซ่ตรวน หรือเครื่องจองจำด้วยเชือก หรือการจองจำในหมู่บ้าน หรือการจองจำในนิคม หรือการจองจำในเมือง หรือการเฝ้าระวังของบุรุษ หรือการจองจำในชนบท หรือการจองจำในเกาะ บุคคลใดทำลาย หรือตัด หรือแก้ หรือเปิดเครื่องจองจำใดๆ ในบรรดาเครื่องจองจำเหล่านี้ แล้วหนีไป ไม่ว่าผู้เฝ้าระวังจะเห็นหรือไม่เห็นก็ตาม บุคคลนั้นจัดว่าเป็นผู้ทำลายเรือนจำ เพราะฉะนั้น โจรผู้ทำลายเรือนจำเช่นนี้ แม้จะทำลายการจองจำในเกาะแล้วหนีไปยังเกาะอื่น ก็ไม่พึงให้อุปสมบท แต่ผู้ใดไม่ใช่โจร เพียงแต่ไม่ได้ทำงานด้วยมือ (ไม่ได้ทำงานรับใช้) แล้วถูกเจ้าหน้าที่ของพระราชาเป็นต้นจับกุมไว้ โดยคิดว่า “ถ้าจับกุมไว้เช่นนี้ เขาจะไม่หนีไปและจะทำงานให้เรา” ผู้นั้นแม้จะทำลายเรือนจำแล้วหนีไป ก็พึงให้อุปสมบทได้ อนึ่ง ผู้ใดรับเอาหมู่บ้าน นิคม หรือเมืองเป็นต้น โดยการเสียภาษี แล้วไม่สามารถชำระภาษีนั้นได้ จึงถูกนำเข้าเรือนจำ ผู้นั้นแม้จะหนีออกมาแล้ว ก็ไม่พึงให้อุปสมบท อนึ่ง ผู้ใดหาเลี้ยงชีพด้วยการทำนาเป็นต้น ได้ทรัพย์สินมา แล้วถูกใครบางคนใส่ร้ายต่อพระราชาว่า “ผู้นี้ได้ขุมทรัพย์” จึงถูกจับกุมไว้ ผู้นั้นไม่พึงให้อุปสมบทในที่นั้นเอง แต่ผู้ที่หนีไปแล้ว พึงให้อุปสมบทได้ในสถานที่ที่เขาไปถึง

93. Na bhikkhave likhitakoti ettha likhitako nāma na kevalaṃ ‘‘yattha passati tattha hantabbo’’ti, atha kho yo koci corikaṃ vā aññaṃ vā garuṃ rājāparādhaṃ katvā palāto, rājā ca naṃ paṇṇe vā potthake vā ‘‘itthannāmo yattha dissati, tattha gahetvā māretabbo’’ti vā ‘‘hatthapādānissa chinditabbānī’’ti vā ‘‘ettakaṃ nāma daṇḍaṃ āharāpetabbo’’ti vā likhāpeti, ayaṃ likhitako nāma, so na pabbājetabbo.

93. ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทแก่ผู้ถูกจารึกชื่อ” นี้ คำว่า “ลิขิตกะ” (ผู้ถูกจารึกชื่อ) ไม่ได้หมายถึงเพียงผู้ที่ถูกจารึกไว้ว่า “พบที่ไหน ให้ฆ่าที่นั่น” เท่านั้น แต่หมายถึงบุคคลใดก็ตามที่ได้กระทำการโจรกรรม หรือความผิดร้ายแรงอื่นใดต่อพระราชา แล้วหลบหนีไป และพระราชาทรงให้จารึกชื่อของเขาไว้ในประกาศหรือในสมุดรายชื่อผู้ร้ายว่า “บุคคลชื่อนี้ พบที่ไหน ให้จับกุมและฆ่าที่นั่น” หรือ “พบที่ไหน ให้จับกุมและตัดมือเท้าของเขา” หรือ “ให้เรียกค่าปรับจำนวนเท่านั้นเท่านี้” บุคคลนี้เรียกว่า “ลิขิตกะ” ไม่พึงให้อุปสมบทแก่เขา

94. Kasāhato katadaṇḍakammoti ettha yo vacanapesanādīni akaronto haññati, na so katadaṇḍakammo. Yo pana keṇiyā vā aññathā vā kiñci gahetvā khāditvā puna dātuṃ asakkonto ‘‘ayameva te daṇḍo hotū’’ti kasāhi haññati, ayaṃ kasāhato katadaṇḍakammo. So ca kasāhi vā hato hotu addhadaṇḍakādīnaṃ vā aññatarena, yāva allavaṇo hoti, tāva na pabbājetabbo. Vaṇe pana pākatike katvā pabbājetabbo. Sace pana jāṇūhi vā kapparehi vā nāḷikerapāsāṇādīhi vā ghātetvā mutto hoti, sarīre cassa gaṇṭhiyo paññāyanti, na pabbājetabbo. Phāsukaṃ katvā eva gaṇṭhīsu sannisinnāsu pabbājetabbo.

94. ในบทว่า “ผู้ถูกเฆี่ยนตี ผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว” นี้ บุคคลใดไม่ทำตามคำสั่ง มีการใช้สอยให้ไปส่งข่าวเป็นต้น แล้วถูกเฆี่ยนตี บุคคลนั้นไม่ชื่อว่าผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว แต่บุคคลใดถือเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่งด้วยการซื้อขายหรือด้วยประการอื่น แล้วบริโภคใช้สอยเสียแล้ว ไม่สามารถจะให้คืนได้อีก แล้วถูกเฆี่ยนตีด้วยหวายโดยกล่าวว่า “การลงทัณฑ์นี้แหละจงเป็นทัณฑ์แก่ท่าน” บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ถูกเฆี่ยนตี ผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว และบุคคลนั้นจะถูกเฆี่ยนตีด้วยหวาย หรือด้วยไม้เท้ามีขนาดสองศอกเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งก็ตาม ตราบใดที่ยังมีแผลสดอยู่ ตราบนั้นไม่ควรให้อุปสมบท แต่เมื่อทำให้แผลหายเป็นปกติแล้ว จึงควรให้อุปสมบท ถ้าหากถูกทรมานด้วยเข่าบ้าง ด้วยศอกบ้าง ด้วยกะลามะพร้าวหรือก้อนหินเป็นต้นบ้าง แล้วถูกปล่อยตัวมา และมีปุ่มปมปรากฏที่ร่างกายของเขา ไม่ควรให้อุปสมบท เมื่อทำให้สบายแล้ว และเมื่อปุ่มปมเหล่านั้นยุบลงแล้ว จึงควรให้อุปสมบท

95. Lakkhaṇāhato katadaṇḍakammoti ettha katadaṇḍakammabhāvo purimanayeneva veditabbo. Yassa pana nalāṭe vā ūruādīsu vā tattena lohena lakkhaṇaṃ āhataṃ hoti, so sace bhujisso yāva allavaṇo hoti, tāva na pabbājetabbo. Sacepissa vaṇā ruḷhā honti, chaviyā samaparicchedā, lakkhaṇaṃ na paññāyati, timaṇḍalavatthassa uttarāsaṅge kate paṭicchannokāse ce hoti, pabbājetuṃ vaṭṭati, appaṭicchannokāse ce na vaṭṭati.

95. ในบทว่า “ผู้ถูกประทับตรา ผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว” นี้ ความเป็นผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว พึงทราบด้วยนัยก่อนนั่นแล แต่บุคคลใดถูกประทับตราด้วยเหล็กร้อนที่หน้าผากบ้าง ที่ต้นขาเป็นต้นบ้าง ถ้าบุคคลนั้นเป็นอิสระ ตราบใดที่ยังมีแผลสดอยู่ ตราบนั้นไม่ควรให้อุปสมบท ถึงแม้แผลของเขาจะหายแล้ว มีขอบเขตเสมอกับผิวหนังแล้ว แต่รอยตราไม่ปรากฏ ถ้ามีรอยตราอยู่ในที่ปกปิดเมื่อนุ่งสบงเป็นปริมณฑลสามส่วนและห่มผ้าเฉวียงบ่าแล้ว ควรให้อุปสมบท ถ้าอยู่ในที่ที่ไม่ปกปิด ไม่ควรให้อุปสมบท

Coravatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องโจร จบแล้ว

Iṇāyikavatthukathā

เรื่องลูกหนี้

96. Na bhikkhave iṇāyikoti ettha iṇāyiko nāma yassa pitipitāmahehi vā iṇaṃ gahitaṃ hoti, sayaṃ vā iṇaṃ gahitaṃ hoti, yaṃ vā āthapetvā mātāpitūhi kiñci gahitaṃ hoti, so taṃ iṇaṃ paresaṃ dhāretīti iṇāyiko. Yaṃ pana aññe ñātakā āthapetvā kiñci gaṇhanti, so na iṇāyiko. Na hi te taṃ āthapetuṃ issarā, tasmā taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati, itaraṃ na vaṭṭati. Sace panassa ñātisālohitā ‘‘mayaṃ dassāma, pabbājetha na’’nti iṇaṃ attano bhāraṃ karonti, añño vā koci tassa ācārasampattiṃ disvā ‘‘pabbājetha naṃ, ahaṃ iṇaṃ dassāmī’’ti vadati, pabbājetuṃ vaṭṭati. Tesu asati bhikkhunā tathārūpassa upaṭṭhākassāpi ārocetabbaṃ ‘‘sahetuko satto iṇapalibodhena na pabbajatī’’ti. Sace so paṭipajjati, pabbājetabbo. Sacepi attano kappiyabhaṇḍaṃ atthi, ‘‘etaṃ dassāmī’’ti pabbājetabbo. Sace pana neva ñātakādayo paṭipajjanti, na attano dhanaṃ atthi, ‘‘pabbājetvā bhikkhāya caritvā mocessāmī’’ti pabbājetuṃ na vaṭṭati. Sace pabbājeti dukkaṭaṃ. Palātopi ānetvā dātabbo. No ce deti, sabbaṃ iṇaṃ gīvā hoti. Ajānitvā pabbājayato anāpatti. Passantena pana ānetvā iṇasāmikānaṃ dassetabbo. Apassantassa gīvā na hoti.

96. ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรให้อุปสมบทแก่ลูกหนี้” นี้ ชื่อว่าลูกหนี้ คือบุคคลใดมีหนี้ที่บิดาปู่ย่าตายายกู้ไว้ หรือตนเองกู้หนี้ไว้ หรือบิดามารดาเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่งไปกู้ไว้โดยเอาเขาไปค้ำประกัน บุคคลนั้นต้องรับภาระหนี้นั้นแก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าลูกหนี้ แต่บุคคลใดที่ญาติอื่น ๆ เอาไปค้ำประกันแล้วกู้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง บุคคลนั้นไม่เป็นลูกหนี้ เพราะญาติเหล่านั้นไม่มีอำนาจที่จะเอาเขาไปค้ำประกันได้ เพราะเหตุนั้น ควรให้อุปสมบทแก่บุคคลนั้น ส่วนบุคคลอื่น (ที่บิดามารดาค้ำประกัน) ไม่ควรให้อุปสมบท แต่ถ้าญาติสาโลหิตของเขาทำหนี้ให้เป็นภาระของตนเองว่า “พวกเราจะใช้หนี้ ขอท่านจงให้อุปสมบทแก่เขาเถิด” หรือบุคคลอื่นใดเห็นความประพฤติอันสมบูรณ์ของเขาแล้วกล่าวว่า “ขอท่านจงให้อุปสมบทแก่เขาเถิด ข้าพเจ้าจะใช้หนี้ให้” ควรให้อุปสมบท เมื่อบุคคลเหล่านั้นไม่มี ภิกษุพึงบอกแก่ทายกผู้มีอุปการะเช่นนั้นว่า “สัตว์ผู้มีเหตุ (คือมีอุปนิสัยแห่งมรรคผล) ไม่สามารถบวชได้เพราะเครื่องกั้นคือหนี้” ถ้าทายกนั้นรับภาระ ควรให้อุปสมบท ถึงแม้จะมีกัปปิยภัณฑ์ของตนเองอยู่ ก็ควรให้อุปสมบทโดยคิดว่า “เราจะให้สิ่งนี้ (เพื่อใช้หนี้)” แต่ถ้าญาติเป็นต้นไม่รับภาระ และไม่มีทรัพย์ของตนเอง ไม่ควรให้อุปสมบทโดยคิดว่า “เราจะให้อุปสมบทแล้วเที่ยวบิณฑบาตเพื่อปลดเปลื้องหนี้” ถ้าให้อุปสมบท ต้องอาบัติทุกกฏ แม้สามเณรที่หนีไปแล้ว ก็พึงนำมามอบให้ (แก่เจ้าหนี้) ถ้าไม่มอบให้ หนี้ทั้งหมดตกอยู่ที่คอ (เป็นภาระของตน) ภิกษุผู้อุปสมบทให้โดยไม่รู้ว่ามีหนี้ ไม่ต้องอาบัติ แต่เมื่อเห็นแล้ว พึงนำมาแสดงแก่เจ้าหนี้ อาจารย์ผู้ไม่เห็น (ว่าหนีไป) หนี้ไม่ตกอยู่ที่คอ

Sace iṇāyiko aññaṃ desaṃ gantvā pucchiyamānopi ‘‘nāhaṃ kassaci kiñci dhāremī’’ti vatvā pabbajati, iṇasāmiko ca taṃ pariyesanto tattha gacchati, daharo taṃ disvā palāyati, so ca theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ayaṃ bhante kena pabbājito, mama ettakaṃ nāma dhanaṃ gahetvā palāto’’ti vadati, therena vattabbaṃ ‘‘mayā upāsaka ‘aṇaṇo aha’nti vadanto pabbājito, kiṃ dāni karomi, passa me pattacīvaramatta’’nti ayaṃ tattha sāmīci. Palāte pana gīvā na hoti.

ถ้าลูกหนี้ไปสู่ประเทศอื่นแล้ว แม้ถูกถามว่า “ท่านมีหนี้หรือไม่” ก็กล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่มีหนี้สินใด ๆ แก่ใคร” แล้วบวช และเจ้าหนี้ก็เที่ยวแสวงหาเขาแล้วไปถึงที่นั้น ภิกษุหนุ่มนั้นเห็นเจ้าหนี้แล้วก็หนีไป และเจ้าหนี้นั้นเข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บุคคลนี้ใครเป็นผู้อุปสมบทให้ เขาเอาทรัพย์ของข้าพเจ้าไปเท่านั้นเท่านี้แล้วหนีไป” พระเถระพึงกล่าวว่า “อุบาสก อาตมาให้อุปสมบทแก่เขาเมื่อเขากล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าไม่มีหนี้’ บัดนี้อาตมาจะทำอย่างไรได้เล่า ท่านจงดูบาตรและจีวรของอาตมาเถิด” นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น แต่เมื่อหนีไปแล้ว หนี้ไม่ตกอยู่ที่คอ

Sace pana naṃ therassa sammukhāva disvā ‘‘ayaṃ mama iṇāyiko’’ti vadati, ‘‘tava iṇāyikaṃ tvameva jānāhī’’ti vattabbo. Evampi gīvā na hoti. Sacepi so ‘‘pabbajito ayaṃ idāni kuhiṃ gamissatī’’ti vadati, therena ‘‘tvaṃyeva jānāhī’’ti vattabbo. Evampissa palāte gīvā na hoti. Sace pana thero ‘‘kuhiṃ dāni ayaṃ gamissati, idheva acchatū’’ti vadati, so ce palāyati, gīvā hoti. Sace so sahetukasatto hoti vattasampanno, therena ‘‘īdiso aya’’nti vattabbaṃ. Iṇasāmiko ce ‘‘sādhū’’ti vissajjeti, iccetaṃ kusalaṃ. Sace pana ‘‘upaḍḍhupaḍḍhaṃ dethā’’ti vadati, dātabbaṃ. Aparena samayena atiārādhako hoti, ‘‘sabbaṃ dethā’’ti vuttepi dātabbameva. Sace pana uddesaparipucchādīsu kusalo hoti bahūpakāro bhikkhūnaṃ, bhikkhācāravattena pariyesitvāpi iṇaṃ dātabbamevāti.

แต่ถ้าเจ้าหนี้เห็นเขาต่อหน้าพระเถระแล้วกล่าวว่า “บุคคลนี้เป็นลูกหนี้ของข้าพเจ้า” พึงกล่าวว่า “ลูกหนี้ของท่าน ท่านจงรู้เองเถิด” แม้กล่าวอย่างนี้ หนี้ก็ไม่ตกอยู่ที่คอ ถึงแม้เจ้าหนี้นั้นจะกล่าวว่า “บุคคลนี้บวชแล้ว บัดนี้จะไปไหนได้เล่า” พระเถระพึงกล่าวว่า “ท่านนั่นแหละจงรู้เองเถิด” แม้เมื่อเขาหนีไปแล้วอย่างนี้ หนี้ก็ไม่ตกอยู่ที่คอของพระเถระ แต่ถ้าพระเถระกล่าวว่า “บัดนี้เขาจะไปไหนได้เล่า จงอยู่ที่นี่แหละ” ถ้าเขาหนีไป หนี้ตกอยู่ที่คอ ถ้าเขาเป็นสัตว์ผู้มีเหตุ (คือมีอุปนิสัยแห่งมรรคผล) และสมบูรณ์ด้วยวัตร พระเถระพึงกล่าวว่า “บุคคลนี้เป็นผู้เช่นนี้” ถ้าเจ้าหนี้ปล่อยวางหนี้ว่า “ดีแล้ว” การปล่อยวางหนี้นั้นเป็นกุศล แต่ถ้ากล่าวว่า “จงให้ทีละกึ่งหนึ่ง” พึงให้ ในเวลาต่อมา ถ้าเขาเป็นผู้ทำวัตรปฏิบัติอย่างยิ่ง ถึงแม้จะกล่าวว่า “จงให้ทั้งหมด” ก็พึงให้ แต่ถ้าเขาเป็นผู้ฉลาดในการท่องบ่น การสอบถามเป็นต้น และเป็นผู้มีอุปการะมากแก่ภิกษุทั้งหลาย ก็พึงแสวงหาหนี้ด้วยวัตรแห่งการบิณฑบาตแล้วใช้หนี้ให้

Iṇāyikavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องลูกหนี้ จบแล้ว

Dāsavatthukathā

เรื่องทาส

97. Na bhikkhave dāsoti ettha cattāro dāsā – antojāto, dhanakkīto, karamarānīto, sāmaṃ dāsabyaṃ upagatoti. Tattha antojāto nāma jātidāso gharadāsiyā putto. Dhanakkīto nāma mātāpitūnaṃ santikā putto vā sāmikānaṃ santikā dāso vā dhanaṃ datvā dāsacārittaṃ āropetvā kīto. Ete dvepi na pabbājetabbā. Pabbājentena tattha tattha cārittavasena adāsaṃ katvā pabbājetabbā.

97. ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรให้อุปสมบทแก่ทาส” นี้ ทาสมี ๔ จำพวก คือ ทาสที่เกิดในเรือน ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ ทาสที่ถูกนำมาเพราะการรบ และทาสที่ยอมตนเป็นทาสเอง ในทาส ๔ จำพวกนั้น ชื่อว่าทาสที่เกิดในเรือน คือบุตรของทาสีในเรือน ซึ่งเป็นทาสโดยกำเนิด ชื่อว่าทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ คือบุตรที่ซื้อมาจากบิดามารดา หรือทาสที่ซื้อมาจากนายทาส โดยให้ทรัพย์แล้วทำให้เข้าสู่ความเป็นทาส ทาสสองจำพวกนี้ (คือทาสที่เกิดในเรือนและทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์) ไม่ควรให้อุปสมบท ภิกษุผู้อุปสมบทให้ พึงให้อุปสมบทโดยทำให้เขาพ้นจากความเป็นทาสตามธรรมเนียมในถิ่นนั้น ๆ

Karamarānīto nāma tiroraṭṭhaṃ vilopaṃ vā katvā upalāpetvā vā tiroraṭṭhato bhujissamānusakāni āharanti, antoraṭṭheyeva vā katāparādhaṃ kiñci gāmaṃ rājā ‘‘vilumpathā’’ti āṇāpeti, tato mānusakānipi āharanti. Tattha sabbe purisā dāsā, itthiyo dāsiyo. Evarūpo karamarānīto dāso yehi ānīto, tesaṃ santike vasanto vā bandhanāgāre baddho vā purisehi rakkhiyamāno vā na pabbājetabbo. Palāyitvā pana gato, gataṭṭhāne pabbājetabbo. Raññā tuṭṭhena ‘‘karamarānītake muñcathā’’ti vatvā vā sabbasādhāraṇena vā nayena bandhanā mokkhe kate pabbājetabbova.

ทาสที่ชื่อว่า กรมรานีต (ทาสที่ถูกนำมาด้วยมือ) พึงทราบดังนี้: ชนทั้งหลายปล้นสะดมในต่างแดนก็ดี หรือหลอกล่อก็ดี แล้วนำมนุษย์ผู้เป็นอิสระมาจากต่างแดนนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง พระราชาทรงสั่งว่า 'พวกท่านจงปล้น' ซึ่งหมู่บ้านใดหมู่บ้านหนึ่งที่ทำความผิดภายในพระราชอาณาจักรนั่นเอง แล้วนำมนุษย์แม้จากหมู่บ้านนั้นมา ในบรรดาคนเหล่านั้น ผู้ชายทั้งหมดเป็นทาสชาย ผู้หญิงเป็นทาสหญิง ทาสกรมรานีตเช่นนี้ที่ถูกนำมาแล้วนั้น ไม่ควรให้บวชในขณะที่ยังอาศัยอยู่ในสำนักของนายทาสเหล่านั้น หรือถูกจองจำอยู่ในเรือนจำ หรือถูกชายผู้เฝ้ารักษาดูแลอยู่ แต่ถ้าหนีไปแล้ว พึงให้บวชในที่ที่ไปถึงแล้ว และเมื่อพระราชาทรงยินดีแล้วตรัสว่า 'พวกท่านจงปล่อยทาสกรมรานีตทั้งหลาย' หรือเมื่อมีการปล่อยจากการจองจำด้วยวิธีที่ทั่วไปแก่คนทั้งปวงแล้ว ก็ควรให้บวชแน่นอน

Sāmaṃ dāsabyaṃ upagato nāma jīvitahetu vā ārakkhahetu vā ‘‘ahaṃ te dāso’’ti sayameva dāsabhāvaṃ upagato. Rājūnaṃ hatthiassagomahiṃsagopakādayo viya, tādiso dāso na pabbājetabbo. Rañño vaṇṇadāsīnaṃ puttā honti amaccaputtasadisā, tepi na pabbājetabbā. Bhujissitthiyo asaṃyatā vaṇṇadāsīhi saddhiṃ vicaranti, tāsaṃ putte pabbājetuṃ vaṭṭati. Sace sayameva paṇṇaṃ āropenti, na vaṭṭati. Bhaṭiputtakagaṇādīnaṃ dāsāpi tehi adinnā na pabbājetabbā. Vihāresu rājūhi ārāmikadāsā nāma dinnā honti, tepi pabbājetuṃ na vaṭṭati. Bhujisse pana katvā pabbājetuṃ vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ ‘‘antojātadhanakkītake ānetvā bhikkhusaṅghassa ārāmike demāti denti, takkaṃ sīse āsittakasadisāva honti, te pabbājetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘‘ārāmikaṃ demāti kappiyavohārena denti, yena kenaci vohārena dinno hotu, neva pabbājetabbo’’ti vuttaṃ. Duggatamanussā saṅghaṃ nissāya jīvissāmāti vihāre kappiyakārakā honti, etepi pabbājetuṃ vaṭṭati. Yassa mātāpitaro dāsā, mātā eva vā dāsī, pitā adāso, taṃ pabbājetuṃ na vaṭṭati. Yassa pana mātā adāsī, pitā dāso, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Bhikkhussa ñātakā vā upaṭṭhākā vā dāsaṃ denti ‘‘imaṃ pabbājetha, tumhākaṃ veyyāvaccaṃ karissatī’’ti attanovāssa dāso atthi, bhujisso katova pabbājetabbo. Sāmikā dāsaṃ denti ‘‘imaṃ pabbājetha, sace abhiramissati, adāso vibbhamissati ce, amhākaṃ dāsova bhavissatīti ayaṃ tāvakāliko nāma, taṃ pabbājetuṃ na vaṭṭatī’’ti kurundiyaṃ vuttaṃ. Nissāmikadāso hoti, sopi bhujisso katova pabbājetabbo. Ajānanto pabbājetvā vā upasampādetvā vā pacchā jānāti, bhujissaṃ kātumeva vaṭṭati.

ผู้ที่เข้าถึงความเป็นทาสด้วยตนเอง คือผู้ที่เข้าถึงความเป็นทาสด้วยตนเองโดยกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเป็นทาสของท่าน' เพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีพก็ดี เพราะเหตุแห่งการคุ้มครองก็ดี เหมือนพวกคนเลี้ยงช้าง ม้า โค กระบือ เป็นต้น ของพระราชา ทาสเช่นนั้นไม่ควรให้บวช บุตรของนางทาสีผู้มีรูปงาม (นางบำเรอ) ของพระราชา ย่อมเป็นเหมือนบุตรของอำมาตย์ แม้บุตรเหล่านั้นก็ไม่ควรให้บวช หญิงอิสระผู้ไม่สำรวม ย่อมเที่ยวไปกับนางทาสีผู้มีรูปงาม ควรให้บุตรของหญิงเหล่านั้นบวช แต่ถ้าพวกนางขึ้นทะเบียน (เป็นนางทาสีผู้มีรูปงาม) ด้วยตนเอง ก็ไม่ควรให้บุตรของพวกนางบวช แม้ทาสของพวกคณะภฏฺฏิปุตฺตกะเป็นต้น ถ้าพวกเขายังไม่มอบให้ ก็ไม่ควรให้บวช ในวิหารทั้งหลาย พระราชาทั้งหลายย่อมถวายทาสผู้ดูแลอาราม แม้ทาสเหล่านั้นก็ไม่ควรให้บวช แต่เมื่อทำให้เป็นอิสระแล้ว จึงควรให้บวช ในมหาปัจจรีอรรถกถากล่าวว่า 'ชนทั้งหลายนำทาสที่เกิดในบ้านและทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์มาถวายแก่ภิกษุสงฆ์ว่า พวกข้าพเจ้าขอถวายทาสผู้ดูแลอาราม ทาสเหล่านั้นเป็นเหมือนผู้ถูกรดด้วยน้ำเปรียงบนศีรษะ ควรให้ทาสเหล่านั้นบวช' แต่ในกุรุนทีอรรถกถากล่าวว่า 'ถ้าถวายด้วยกัปปิยโวหารว่า พวกข้าพเจ้าขอถวายทาสผู้ดูแลอาราม ไม่ว่าจะถวายด้วยโวหารใดๆ ก็ตาม ไม่ควรให้บวชเลย' คนยากจนอาศัยสงฆ์เลี้ยงชีพจึงเป็นกัปปิยการกในวิหาร แม้กัปปิยการกเหล่านั้นก็ควรให้บวช ผู้ใดที่บิดามารดาเป็นทาส หรือมารดาเป็นทาสีแต่บิดาไม่เป็นทาส ไม่ควรให้ผู้นั้นบวช แต่ผู้ใดที่มารดาไม่เป็นทาสีแต่บิดาเป็นทาส ควรให้ผู้นั้นบวช ญาติหรืออุปัฏฐากของภิกษุถวายทาสโดยกล่าวว่า 'จงให้ผู้นี้บวช เขาจะทำไวยาวัจจะแก่ท่าน' หรือถ้าภิกษุมีทาสของตนเอง ก็ควรให้บวชเมื่อทำให้เป็นอิสระแล้วเท่านั้น นายทาสถวายทาสโดยกล่าวว่า 'จงให้ผู้นี้บวช ถ้าเขาจะยินดี (ในพรหมจรรย์) ก็เป็นอิสระ ถ้าเขาจะสึกไป ก็จะเป็นทาสของเราตามเดิม' ผู้นี้ชื่อว่า ตาวกาลีกะ (ทาสชั่วคราว) ไม่ควรให้บวช ดังนี้ในกุรุนทีอรรถกถากล่าวไว้ ทาสที่ไม่มีนายก็มีอยู่ แม้ทาสนั้นก็ควรให้บวชเมื่อทำให้เป็นอิสระแล้วเท่านั้น หากไม่รู้ (ว่าเป็นทาส) แล้วให้บวชหรือให้อุปสมบทแล้วมาทราบภายหลัง ก็ควรทำให้เป็นอิสระเท่านั้น

Imassa ca atthassa pakāsanatthaṃ idaṃ vatthuṃ vadanti – ekā kira kuladāsī ekena saddhiṃ anurādhapurā palāyitvā rohaṇe vasamānā puttaṃ paṭilabhi, so pabbajitvā upasampannakāle lajjī kukkuccako ahosi. Athekadivasaṃ mātaraṃ pucchi – ‘‘kiṃ upāsike tumhākaṃ bhātā vā bhaginī vā natthi, na kañci ñātakaṃ passāmī’’ti. ‘‘Tāta, ahaṃ anurādhapure kuladāsī, tava pitarā saddhiṃ palāyitvā idha vasāmī’’ti. Sīlavā bhikkhu ‘‘asuddhā kira me pabbajjā’’ti saṃvegaṃ labhitvā mātaraṃ tassa kulassa nāmagottaṃ pucchitvā anurādhapuraṃ āgamma tassa kulassa gharadvāre aṭṭhāsi. ‘‘Aticchatha bhante’’ti vuttepi nātikkami, te āgantvā ‘‘kiṃ bhante’’ti pucchiṃsu. ‘‘Tumhākaṃ itthannāmā dāsī palātā atthī’’ti? Atthi bhante. Ahaṃ tassā putto, sace maṃ tumhe anujānātha, pabbajjaṃ labhāmi, tumhe mayhaṃ sāmikāti. Te haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘suddhā bhante tumhākaṃ pabbajjā’’ti taṃ bhujissaṃ katvā mahāvihāre vasāpesuṃ catūhi paccayehi paṭijaggantā. Thero taṃ kulaṃ nissāya vasamānoyeva arahattaṃ pāpuṇīti.

และเพื่อแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวเรื่องนี้ว่า: ได้ยินว่า นางทาสีของตระกูลหนึ่งหนีไปกับชายคนหนึ่งจากเมืองอนุราธปุระ แล้วอาศัยอยู่ในโรหณชนบท ได้บุตรคนหนึ่ง บุตรนั้นบวชแล้ว ในเวลาที่อุปสมบทแล้ว เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ (สงสัยในความบริสุทธิ์ของการบวช) วันหนึ่งจึงถามมารดาว่า 'อุบาสิกา ท่านไม่มีพี่ชาย น้องชาย หรือพี่สาว น้องสาวเลยหรือ ข้าพเจ้าไม่เห็นญาติคนใดเลย' มารดาตอบว่า 'ลูกเอ๋ย แม่เป็นทาสีของตระกูลหนึ่งในเมืองอนุราธปุระ หนีมากับบิดาของเจ้า แล้วมาอาศัยอยู่ที่นี่' ภิกษุผู้มีศีลเกิดความสังเวชว่า 'การบวชของเราไม่บริสุทธิ์เสียแล้ว' จึงถามมารดาถึงชื่อและโคตรของตระกูลนั้น แล้วมายังเมืองอนุราธปุระ ยืนอยู่ที่ประตูบ้านของตระกูลนั้น แม้เมื่อถูกกล่าวว่า 'นิมนต์เลยไปเถิดพระคุณเจ้า' ก็ไม่เลยไป พวกเขาจึงออกมาถามว่า 'มีอะไรหรือพระคุณเจ้า' ภิกษุถามว่า 'นางทาสีชื่อนี้ของท่านที่หนีไป มีอยู่หรือ' พวกเขากล่าวว่า 'มีอยู่พระคุณเจ้า' ภิกษุจึงกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเป็นบุตรของนางทาสีนั้น ถ้าท่านทั้งหลายอนุญาต ข้าพเจ้าก็จะได้การบวช ท่านทั้งหลายเป็นนายของข้าพเจ้า' พวกเขาเหล่านั้นร่าเริงยินดีแล้วกล่าวว่า 'พระคุณเจ้า การบวชของท่านบริสุทธิ์แล้ว' จึงทำให้ท่านเป็นอิสระ แล้วให้ท่านพำนักอยู่ในมหาวิหาร บำรุงด้วยปัจจัยสี่ พระเถระอาศัยตระกูลนั้นอยู่ ก็ได้บรรลุพระอรหัต ท่านกล่าวเรื่องนี้ไว้ดังนี้

Dāsavatthukathā niṭṭhitā.

จบเรื่องทาส

Kammārabhaṇḍuvatthādikathā

เรื่องกัมมารภัณฑุเป็นต้น

98-9. Kammārabhaṇḍūti tulādhāramuṇḍako suvaṇṇakāraputto, pañcasikho taruṇadārakoti vuttaṃ hoti. Saṅghaṃ apaloketuṃ bhaṇḍukammāyāti saṅghaṃ bhaṇḍukammatthāya āpucchituṃ anujānāmīti attho. Tatrāyaṃ āpucchanavidhi – sīmāpariyāpanne bhikkhū sannipātetvā pabbajjāpekkhaṃ tattha netvā ‘‘saṅghaṃ bhante imassa dārakassa bhaṇḍukammaṃ āpucchāmī’’ti tikkhattuṃ vā dvikkhattuṃ vā sakiṃ vā vattabbaṃ. Ettha ca ‘‘imassa dārakassa bhaṇḍukammaṃ āpucchāmī’’tipi ‘‘imassa samaṇakaraṇaṃ āpucchāmī’’tipi ‘‘imassa pabbājanaṃ āpucchāmī’’tipi ‘‘ayaṃ samaṇo hotukāmo’’tipi ‘‘ayaṃ pabbajitukāmo’’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva.

98-9. คำว่า กัมมารภัณฑุ หมายถึง บุตรของช่างทองผู้ถือตาชั่ง เป็นเด็กหนุ่มผู้มีจุก ๕ จุก ดังนี้ คำว่า สงฺฆํ อปโลเกตุํ ภณฺฑุกมฺมาย ความว่า เราอนุญาตเพื่อขออนุญาตสงฆ์เพื่อการทำภัณฑุกรรม (การโกนศีรษะ) ในคำว่า ตตฺรายํ อาปุจฺฉนวิธิ เป็นต้นนั้น มีวิธีขออนุญาตดังนี้: พึงรวบรวมภิกษุที่อยู่ในสีมา แล้วนำผู้มุ่งการบวชไปที่นั่น แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขออนุญาตสงฆ์เพื่อการทำภัณฑุกรรมของเด็กคนนี้' พึงกล่าว ๓ ครั้ง หรือ ๒ ครั้ง หรือครั้งเดียว และในที่นี้ จะกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าขออนุญาตการทำภัณฑุกรรมของเด็กคนนี้' ก็ดี 'ข้าพเจ้าขออนุญาตการทำให้เด็กคนนี้เป็นสมณะ' ก็ดี 'ข้าพเจ้าขออนุญาตการให้เด็กคนนี้บวช' ก็ดี 'เด็กคนนี้ต้องการเป็นสมณะ' ก็ดี 'เด็กคนนี้ต้องการบวช' ก็ดี ย่อมควรทั้งนั้น

Sace sabhāgaṭṭhānaṃ hoti, dasa vā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā bhikkhū vasantīti paricchedo paññāyati, tesaṃ ṭhitokāsaṃ vā nisinnokāsaṃ vā gantvāpi purimanayeneva āpucchitabbaṃ. Pabbajjāpekkhaṃ vināva daharabhikkhū vā sāmaṇere vā pesetvāpi ‘‘eko bhante pabbajjāpekkho atthi tassa bhaṇḍukammaṃ āpucchāmā’’tiādinā nayena āpucchāpetuṃ vaṭṭati.

หากเป็นสถานที่ที่มีพระภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกันอยู่ หากปรากฏกำหนดขอบเขตว่ามีภิกษุ 10 รูป หรือ 20 รูป หรือ 30 รูป อยู่จำพรรษา ก็พึงไป ณ ที่ที่พระภิกษุเหล่านั้นยืนอยู่ หรือนั่งอยู่ แล้วขออนุญาตตามนัยก่อนนั่นแล แม้จะส่งภิกษุหนุ่มหรือสามเณรไปโดยไม่ต้องนำผู้ขอบรรพชาไปด้วย แล้วให้ขออนุญาตด้วยนัยเป็นต้นว่า 'ท่านผู้เจริญ มีผู้ขอบรรพชาอยู่คนหนึ่ง พวกข้าพเจ้าขออนุญาตทำภัณฑุกรรม (ปลงผม) แก่เขา' ดังนี้ ก็ย่อมควร

Sace keci bhikkhū senāsanaṃ vā gumbādīni vā pavisitvā niddāyanti vā samaṇadhammaṃ vā karonti, āpucchakā ca pariyesantāpi adisvā ‘‘sabbe āpucchitā amhehī’’ti saññino honti, pabbajjā nāma lahukaṃ kammaṃ, tasmā pabbajito supabbajitova pabbājentassāpi anāpatti.

หากภิกษุบางรูปเข้าไปสู่เสนาสนะหรือพุ่มไม้เป็นต้นแล้วหลับอยู่ หรือบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ และพวกผู้ขออนุญาตแม้จะเที่ยวหาอยู่แต่ไม่พบ จึงมีความสำคัญว่า 'พวกเราขออนุญาตภิกษุทั้งหมดแล้ว' เมื่อเป็นเช่นนั้น การบรรพชาชื่อว่าเป็นกรรมเบา เพราะฉะนั้น ผู้ที่บรรพชาแล้วก็เป็นอันบรรพชาดีแล้ว และไม่มีอาบัติแก่ผู้ให้บรรพชาด้วย

Sace pana mahāvihāro hoti anekabhikkhusahassāvāso, sabbe bhikkhū sannipātetumpi dukkaraṃ, pageva paṭipāṭiyā āpucchituṃ, khaṇḍasīmāyaṃ vā ṭhatvā nadīsamuddādīni vā gantvā pabbājetabbo. Yo pana navamuṇḍo vā hoti vibbhantako vā nigaṇṭhādīsu aññataro vā dvaṅgulakeso vā ūnadvaṅgulakeso vā, tassa kesacchedanakiccaṃ natthi, tasmā bhaṇḍukammaṃ anāpucchitvāpi tādisaṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Dvaṅgulātirittakeso pana yo hoti antamaso ekasikhāmattadharopi, so bhaṇḍukammaṃ āpucchitvāva pabbājetabbo. Upālivatthu mahāvibhaṅge vuttanayameva.

แต่หากเป็นมหาวิหารที่เป็นที่อยู่ของภิกษุหลายพันรูป การจะให้ภิกษุทั้งหมดประชุมกันก็ทำได้ยาก ยิ่งการจะขออนุญาตตามลำดับ (ทีละรูป) ก็ยิ่งยากขึ้นไปอีก เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงยืนอยู่ในขัณฑสีมา หรือไปสู่ที่ต่างๆ มีแม่น้ำและทะเลเป็นต้นแล้วให้บรรพชาเถิด อนึ่ง ผู้ใดเป็นคนหัวโล้นใหม่ก็ดี เป็นผู้เพิ่งสึกก็ดี เป็นนักบวชภายนอกมีนิครนถ์เป็นต้นคนใดคนหนึ่งก็ดี เป็นผู้มีผมยาวสององคุลีก็ดี หรือมีผมยาวไม่ถึงสององคุลีก็ดี กิจคือการตัดผมของผู้นั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น จึงควรให้บรรพชาแก่บุคคลเช่นนั้นได้แม้ไม่ได้ขออนุญาตทำภัณฑุกรรม ส่วนผู้ใดมีผมยาวเกินสององคุลี โดยที่สุดแม้เป็นผู้ทรงไว้เพียงจุกเดียว ผู้นั้นพึงขออนุญาตทำภัณฑุกรรมก่อนแล้วจึงให้บรรพชา เรื่องพระอุบาลีในมหาวิภังค์ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล

100. Ahivātakarogenāti māribyādhinā; yatra hi so rogo uppajjati, taṃ kulaṃ dvipadacatuppadaṃ sabbaṃ nassati, yo bhittiṃ vā chadanaṃ vā bhinditvā palāyati, tirogāmādigato vā hoti, so muccati. Tathā cettha pitāputtā mucciṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘pitāputtakā sesā hontī’’ti.

100. คำว่า อหิวาตกโรเคน ได้แก่ ด้วยโรคระบาดที่ทำให้ตาย เพราะว่าโรคนี้เกิดขึ้นในตระกูลใด ตระกูลนั้นทั้งหมด ทั้งสัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้า ย่อมพินาศไป ผู้ใดพังฝาหรือพังหลังคาหนีไป หรือเป็นผู้ไปสู่ที่อื่นมีหมู่บ้านอื่นเป็นต้น ผู้นั้นย่อมพ้นจากโรค และในเรื่องนี้ บิดากับบุตรเท่านั้นที่รอดพ้นไปได้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหลืออยู่แต่บิดาและบุตร'

Kākuḍḍepakanti yo vāmahatthena leḍḍuṃ gahetvā nisinno sakkoti āgatāgate kāke uḍḍāpetvā purato nikkhittaṃ bhattaṃ bhuñjituṃ, ayaṃ kākuḍḍepako nāma, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati.

คำว่า กากุฑเฑปกะ หมายถึง เด็กคนใดนั่งถือก้อนดินด้วยมือซ้าย สามารถไล่กาที่พากันมาให้บินไป แล้วกินข้าวที่วางไว้ข้างหน้าได้ เด็กคนนี้ชื่อว่า กากุฑเฑปกะ ควรให้บรรพชาแก่เด็กนั้นได้

102. Ittaroti appamattako; katipāhameva vāso bhavissatīti attho.

102. คำว่า อิตตโร หมายถึง มีประมาณน้อย อธิบายว่า การอยู่จักมีเพียงไม่กี่วันเท่านั้น

103. Ogaṇenāti parihīnagaṇena; appamattakena bhikkhusaṅghenāti attho. Abyattena yāvajīvanti ettha sacāyaṃ vuḍḍhataraṃ ācariyaṃ na labhati, upasampadāya saṭṭhivasso vā sattativasso vā hotu, navakatarassāpi byattassa santike ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ācariyo me āvuso hohi, āyasmato nissāya vacchāmī’’ti evaṃ tikkhattuṃ vatvā nissayo gahetabbova. Gāmappavesanaṃ āpucchantenāpi ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā gāmappavesanaṃ āpucchāmi ācariyā’’ti vattabbaṃ. Esa nayo sabbaāpucchanesu. Pañcakachakkesu cettha yattakaṃ sutaṃ nissayamuttakassa icchitabbaṃ, taṃ bhikkhunovādakavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ. Tassa natthitāya ca appassuto; atthitāya ca bahussutoti veditabbo. Sesaṃ vuttanayeneva.

103. คำว่า โอคเณนะ หมายถึง ด้วยคณะที่บกพร่อง อธิบายว่า ด้วยภิกษุสงฆ์จำนวนน้อย ในคำว่า อพฺยตฺเตน ยาวชีวํ นี้ หากภิกษุผู้ไม่ฉลาดนี้ไม่พบอาจารย์ผู้แก่กว่าตน แม้จะมีพรรษา 60 หรือ 70 ก็ตาม ก็พึงนั่งกระโหย่งประนมมือในสำนักของภิกษุผู้ฉลาดแม้จะพรรษาอ่อนกว่า แล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจักอยู่อาศัยท่าน' ดังนี้ 3 ครั้ง แล้วพึงถือนิสัยนั่นแล แม้ภิกษุผู้จะขออนุญาตเข้าบ้าน ก็พึงนั่งกระโหย่งประนมมือแล้วกล่าวว่า 'ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าขออนุญาตเข้าบ้าน' นัยนี้ใช้ในการขออนุญาตทั้งปวง อนึ่ง ในเรื่องการถือนิสัยนี้ สุตะ (ความรู้) มีประมาณเท่าใดที่ต้องการสำหรับภิกษุผู้พ้นนิสัยในหมวด 5 และหมวด 6 สุตะนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในภิกขุนีโอวาทกวรรณนา พึงทราบว่าเป็น 'ผู้มีสุตะน้อย' เพราะไม่มีสุตะนั้น และเป็น 'ผู้มีพหูสูต' เพราะมีสุตะนั้น ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล

Kammārabhaṇḍuvatthādikathā niṭṭhitā.

เรื่องกัมมารภัณฑุวัตถุเป็นต้น จบแล้ว

Rāhulavatthukathā

เรื่องพระราหุล

105. Yena kapilavatthu tena cārikaṃ pakkāmīti ettha ayaṃ anupubbikathā. Suddhodanamahārājā kira bodhisattassa abhinikkhamanadivasato paṭṭhāya ‘‘mama putto buddho bhavissāmīti nikkhanto, jāto nu kho buddho’’ti pavattisavanatthaṃ ohitasotova viharati. So bhagavato padhānacariyañca sambodhiñca dhammacakkappavattanādīni ca suṇanto ‘‘idāni kira me putto rājagahaṃ upanissāya viharatī’’ti sutvā ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘ahaṃ tāta vuḍḍho mahallako, sādhu me jīvantasseva puttaṃ dassehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā purisasahassaparivāro rājagahaṃ gantvā bhagavato pāde vanditvā nisīdi. Athassa bhagavā dhammakathaṃ kathesi, so pasīditvā pabbajjañceva upasampadañca yāci. Tato naṃ bhagavā ehibhikkhūpasampadāya upasampādesi, so sapariso arahattaṃ patvā tattheva phalasamāpattisukhaṃ anubhavamāno vihāsi. Rājā teneva upāyena aparepi aṭṭha dūte pahiṇi, tepi sabbe saparisā tatheva arahattaṃ patvā tattheva vihariṃsu. ‘‘Iminā nāma kāraṇena te nāgacchantī’’ti rañño koci pavattimattampi ārocento natthi.

105. ในคำว่า เยน กปิลวตฺถุ เป็นต้นนี้ มีเรื่องราวตามลำดับดังนี้ ได้ยินว่า พระเจ้าสุทโธทนะมหาราชทรงเงี่ยพระโสตสดับข่าวอยู่ตลอด ตั้งแต่วันที่พระโพธิสัตว์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ว่า 'ลูกของเราออกไปเพื่อตั้งใจว่าจะเป็นพระพุทธเจ้า บัดนี้ได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วหรือยัง' เมื่อทรงสดับเรื่องการบำเพ็ญเพียร การตรัสรู้ และการประกาศพระธรรมจักรเป็นต้นของพระผู้มีพระภาคเจ้า และทรงทราบว่า 'บัดนี้ ได้ยินว่าลูกของเราอาศัยเมืองราชคฤห์ประทับอยู่' จึงทรงสั่งอำมาตย์คนหนึ่งว่า 'พ่อเอ๋ย พ่อแก่แล้ว พ่อชราแล้ว เป็นการดีที่เจ้าจะแสดงลูกให้พ่อเห็นในขณะที่พ่อยังมีชีวิตอยู่' อำมาตย์นั้นรับคำว่า 'ดีแล้ว' พร้อมด้วยบริวารหนึ่งพันคนไปยังเมืองราชคฤห์ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งลง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมกถาแก่อำมาตย์นั้น เขาเลื่อมใสแล้วจึงทูลขอทั้งบรรพชาและอุปสมบท ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้อุปสมบทเขาด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา อำมาตย์นั้นพร้อมด้วยบริวารบรรลุพระอรหัตแล้ว เสวยผลสมาบัติสุขอยู่ในเมืองราชคฤห์นั้นเอง พระราชาทรงส่งทูตคนอื่นๆ อีก 8 คนไปโดยนัยนั้นนั่นแล แม้ทูตเหล่านั้นทั้งหมดพร้อมด้วยบริวารก็บรรลุพระอรหัตแล้วอยู่ในที่นั้นเอง ไม่มีใครสักคนที่จะกราบทูลข่าวแก่พระราชาว่า 'พวกเขามิได้กลับมาด้วยเหตุนี้'

Atha rājā bodhisattena saddhiṃ ekadivasaṃjātaṃ kāḷudāyiṃ nāma amaccaṃ pahiṇitukāmo purimanayeneva yāci, so ‘‘sace ahaṃ pabbajituṃ labhāmi, dassessāmī’’ti āha. Taṃ rājā ‘‘pabbajitvāpi me puttaṃ dassehī’’ti pahiṇi; sopi purisasahassaparivāro gantvā tatheva saparivāro arahattaṃ pāpuṇi. So ekadivasaṃ sambhatesu sabbasassesu vissaṭṭhakammantesu janapadamanussesu pupphitesu thalajajalajapupphesu paṭipajjanakkhame magge bhagavantaṃ vanditvā saṭṭhimattāhi gāthāhi gamanavaṇṇaṃ vaṇṇesi. Bhagavā ‘‘kimeta’’nti pucchi. ‘‘Bhante tumhākaṃ pitā suddhodanamahārājā mahallakomhi, jīvantasseva me puttaṃ dassehī’’ti maṃ pesesi, sādhu bhante bhagavā ñātakānaṃ saṅgahaṃ karotu, kālo cārikaṃ pakkamitunti. Tena hi saṅghassa ārocehi, ‘‘bhikkhū gamiyavattaṃ pūressantī’’ti. ‘‘Sādhu bhante’’ti thero tathā akāsi. Bhagavā aṅgamagadhavāsīnaṃ kulaputtānaṃ dasahi sahassehi kapilavatthuvāsīnaṃ dasahīti sabbeheva vīsatisahassehi khīṇāsavehi parivuto rājagahā nikkhamitvā rājagahato saṭṭhiyojanikaṃ kapilavatthuṃ divase divase yojanaṃ gacchanto dvīhi māsehi pāpuṇissāmīti aturitacārikaṃ pakkāmi. Tena vuttaṃ – ‘‘yena kapilavatthu tena cārikaṃ pakkāmī’’ti.

ต่อมา พระราชาทรงประสงค์จะส่งอำมาตย์ชื่อกาฬุทายี ผู้เกิดวันเดียวกันกับพระโพธิสัตว์ไป จึงได้ทรงขอร้องด้วยวิธีอย่างเดิมนั่นเอง อำมาตย์นั้นได้กราบทูลว่า “ถ้าหากข้าพระพุทธเจ้าได้บวชแล้ว จะแสดง (พระโอรส) ให้เห็น” พระราชาได้ส่งอำมาตย์นั้นไป โดยตรัสว่า “แม้บวชแล้ว ก็จงแสดงบุตรของเราให้เราเห็นเถิด” อำมาตย์นั้นก็พร้อมด้วยบริวารพันคน ไปแล้วเช่นนั้นเอง พร้อมด้วยบริวาร ได้บรรลุพระอรหัต วันหนึ่ง พระเถระนั้น เมื่อพืชพรรณธัญญาหารทั้งปวงถูกเก็บเกี่ยวแล้ว เมื่อมนุษย์ชาวชนบทเสร็จสิ้นการงานแล้ว เมื่อดอกไม้บกและดอกไม้น้ำบานสะพรั่งแล้ว เมื่อหนทางเหมาะแก่การเดินทางแล้ว ได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้พรรณนาคุณแห่งการเสด็จดำเนิน (ไปยังกรุงกบิลพัสดุ์) ด้วยคาถาประมาณ ๖๐ คาถา พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามว่า “นี่คืออะไร” (พระกาฬุทายีเถระกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระบิดาของพระองค์คือพระเจ้าสุทโธทนะมหาราช (ทรงสั่งว่า) ‘เราแก่ชราแล้ว จงแสดงบุตรของเราให้เราเห็นในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่’ ดังนี้ จึงได้ส่งข้าพระพุทธเจ้ามา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงสงเคราะห์พระญาติทั้งหลาย ถึงเวลาที่จะเสด็จจาริกแล้ว” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ถ้าอย่างนั้น จงบอกแก่พระสงฆ์เถิดว่า ‘ภิกษุทั้งหลายจักบำเพ็ญวัตรของผู้เดินทาง’” พระเถระได้กราบทูลว่า “ดีแล้ว พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้กระทำเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยพระขีณาสพทั้งหมดสองหมื่นรูป คือกุลบุตรชาวแคว้นอังคะและมคธหนึ่งหมื่น และกุลบุตรชาวกรุงกบิลพัสดุ์หนึ่งหมื่น ได้เสด็จออกจากกรุงราชคฤห์แล้ว เสด็จไปวันละโยชน์สู่กรุงกบิลพัสดุ์ซึ่งมีระยะทาง ๖๐ โยชน์จากกรุงราชคฤห์ โดยทรงคาดว่าจักถึงในสองเดือน ได้เสด็จจาริกไปอย่างไม่รีบร้อน เพราะเหตุนั้น ท่านสังคีติกาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า ‘เสด็จจาริกไปทางกรุงกบิลพัสดุ์...’

Evaṃ pakkante ca bhagavati udāyitthero nikkhantadivasato paṭṭhāya suddhodanamahārājassa gehe bhattakiccaṃ karoti. Rājā theraṃ parivisitvā pattaṃ gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā uttamabhojanassa pūretvā ‘‘bhagavato dehī’’ti therassa hatthe ṭhapeti. Theropi tatheva karoti. Iti bhagavā antarāmagge raññoyeva piṇḍapātaṃ paribhuñji. Theropi ca bhattakiccāvasāne divase divase rañño āroceti ‘‘ajja bhagavā ettakaṃ āgato’’ti, buddhaguṇapaṭisaṃyuttāya ca kathāya sākiyānaṃ bhagavati saddhaṃ uppādesi. Teneva naṃ bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ kulappasādakānaṃ yadidaṃ kāḷudāyī’’ti etadagge ṭhapesi.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปแล้วอย่างนั้น พระอุทายีเถระได้กระทำกิจภัตตาหารในพระราชวังของพระเจ้าสุทโธทนะมหาราช ตั้งแต่วันที่เสด็จออก พระราชาถวายภัตตาหารแก่พระเถระแล้ว ทรงขัดบาตรด้วยผงของหอม ทรงบรรจุด้วยอาหารอันประณีต แล้วทรงวางไว้ในมือของพระเถระ โดยตรัสว่า “จงถวายแด่พระผู้มีพระภาค” พระเถระนั้นก็ได้กระทำเช่นนั้นเอง ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคได้เสวยบิณฑบาตของพระราชาเท่านั้นในระหว่างทาง พระเถระนั้น เมื่อกิจภัตตาหารเสร็จสิ้นแล้ว ทุกๆ วัน ได้กราบทูลแก่พระราชาว่า “วันนี้พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงที่ประมาณเท่านี้แล้ว” และด้วยถ้อยคำที่ประกอบด้วยพุทธคุณ ได้ยังศรัทธาในพระผู้มีพระภาคให้เกิดขึ้นแก่ชาวศากยะ เพราะเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคได้ทรงตั้งพระเถระนั้นไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้ยังสกุลให้เลื่อมใส พระกาฬุทายีนี้เป็นผู้เลิศ”

Sākiyāpi kho anuppatte bhagavati ‘‘amhākaṃ ñātiseṭṭhaṃ passissāmā’’ti sannipatitvā bhagavato vasanaṭṭhānaṃ vīmaṃsamānā nigrodhasakkassa ārāmo ramaṇīyoti sallakkhetvā tattha sabbaṃ paṭijagganavidhiṃ kāretvā gandhapupphādihatthā paccuggamanaṃ karontā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍite daharadahare nāgarikadārake ca dārikāyo ca paṭhamaṃ pahiṇiṃsu, tato rājakumāre ca rājakumārikāyo ca tesaṃ anantarā sāmaṃ gantvā gandhapupphacuṇṇādīhi pūjayamānā bhagavantaṃ gahetvā nigrodhārāmameva agamaṃsu. Tatra bhagavā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto paññattavarabuddhāsane nisīdi. Sākiyā mānajātikā mānathaddhā, te ‘‘siddhatthakumāro amhehi daharatarova amhākaṃ kaniṭṭho, bhāgineyyo, putto, nattā’’ti cintetvā daharadahare rājakumāre āhaṃsu – ‘‘tumhe vandatha, mayaṃ tumhākaṃ piṭṭhito nisīdissāmā’’ti.

ฝ่ายชาวศากยะทั้งหลาย เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงแล้ว ประชุมกันแล้ว โดยคิดว่า “เราจักเฝ้าพระญาติผู้ประเสริฐของเรา” พิจารณาสถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาค เห็นว่าอารามของนิโครธศากยะเป็นที่รื่นรมย์ จึงให้จัดเตรียมสถานที่ทุกอย่างในที่นั้นแล้ว มีของหอมและดอกไม้เป็นต้นในมือ กระทำการต้อนรับ ได้ส่งเด็กชายและเด็กหญิงชาวเมืองผู้อ่อนวัย ผู้ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวงไปก่อน ถัดจากนั้น เจ้าชายและเจ้าหญิง ถัดจากนั้น พวกเจ้าศากยะผู้ใหญ่ได้เสด็จไปเอง บูชาด้วยดอกไม้ ของหอม และผงเป็นต้น นำพระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังนิโครธารามนั่นเอง ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยพระขีณาสพสองหมื่นรูป ได้ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่จัดไว้แล้ว ชาวศากยะเป็นผู้มีมานะเป็นปกติ มีมานะแข็งกระด้าง พวกเขาคิดว่า “เจ้าชายสิทธัตถะอ่อนวัยกว่าเรา เป็นน้องชายของเรา เป็นหลาน เป็นบุตร เป็นหลาน” จึงได้บอกแก่เจ้าชายผู้อ่อนวัยทั้งหลายว่า “พวกท่านจงไหว้ (พระสิทธัตถะ) พวกเราจักนั่งข้างหลังพวกท่าน”

Tesu evaṃ nisinnesu bhagavā tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā ‘‘na maṃ ñātī vandanti, handa ne vandāpayissāmī’’ti abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya iddhiyā ākāsaṃ abbhuggantvā tesaṃ sīse pādapaṃsuṃ okiramāno viya kaṇḍambamūle yamakapāṭihāriyasadisaṃ pāṭihāriyamakāsi. Rājā taṃ acchariyaṃ disvā āha – ‘‘bhagavā tumhākaṃ maṅgaladivase brāhmaṇassa vandanatthaṃ upanītānaṃ pāde vo parivattitvā brāhmaṇassa matthake patiṭṭhite disvāpi ahaṃ tumhe vandiṃ, ayaṃ me paṭhamavandanā. Vappamaṅgaladivase jambucchāyāya sirisayane nipannānaṃ vo jambucchāyāya aparivattanaṃ disvāpi pāde vandiṃ, ayaṃ me dutiyavandanā. Idāni imaṃ adiṭṭhapubbaṃ pāṭihāriyaṃ disvāpi tumhākaṃ pāde vandāmi, ayaṃ me tatiyavandanā’’ti.

เมื่อชาวศากยะเหล่านั้นนั่งอยู่เช่นนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาอัธยาศัยของพวกเขาแล้ว ทรงดำริว่า “พระญาติทั้งหลายไม่ไหว้เรา เอาเถิด เราจักให้พวกเขาไหว้” จึงทรงเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาแล้ว เสด็จออกจากฌานแล้ว เสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้าด้วยฤทธิ์ ประหนึ่งว่าทรงโปรยละอองพระบาทลงบนศีรษะของพวกเขา ได้ทรงกระทำปาฏิหาริย์ที่คล้ายกับยมกปาฏิหาริย์ที่โคนต้นมะม่วงกัณฑะ พระราชาทรงเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในวันมงคล (รับขวัญ) ของพระองค์ เมื่อพระองค์ถูกนำไปเพื่อไหว้พราหมณ์ แม้หม่อมฉันเห็นว่าพระบาทของพระองค์กลับไปตั้งอยู่บนศีรษะของพราหมณ์ หม่อมฉันก็ไหว้พระองค์ นี่เป็นการไหว้ครั้งแรกของหม่อมฉัน ในวันมงคลแรกนาขวัญ เมื่อพระองค์บรรทมอยู่บนที่บรรทมอันมีสิริใต้ร่มไม้หว้า แม้หม่อมฉันเห็นว่าร่มเงาไม้หว้าไม่เวียนไป หม่อมฉันก็ไหว้พระบาท นี่เป็นการไหว้ครั้งที่สองของหม่อมฉัน บัดนี้ แม้หม่อมฉันเห็นปาฏิหาริย์นี้ที่ไม่เคยเห็นมาก่อน หม่อมฉันก็ไหว้พระบาทของพระองค์ นี่เป็นการไหว้ครั้งที่สามของหม่อมฉัน”

Suddhodanamahārājena pana vandite bhagavati avanditvā ṭhito nāma ekasākiyopi nāhosi, sabbeyeva vandiṃsu. Iti bhagavā ñātayo vandāpetvā ākāsato oruyha paññatte āsane nisīdi. Nisinne bhagavati sikhāppatto ñātisamāgamo ahosi, sabbe ekaggā sannipatiṃsu. Tato mahāmegho pokkharavassaṃ vassi, tambavaṇṇamudakaṃ heṭṭhā viravantaṃ gacchati. Kassaci sarīre ekabindumattampi na patati, taṃ disvā sabbe acchariyabbhutajātā ahesuṃ. Bhagavā ‘‘na idāneva mayhaṃ ñātisamāgame pokkharavassaṃ vassati, atītepi vassī’’ti imissā aṭṭhuppattiyā vessantarajātakaṃ kathesi. Dhammadesanaṃ sutvā sabbe uṭṭhāya vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Ekopi rājā vā rājamahāmatto vā ‘‘sve amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā gato nāma natthi.

เมื่อพระเจ้าสุทโธทนะมหาราชทรงไหว้พระผู้มีพระภาคแล้ว ชาวศากยะแม้คนเดียวที่ยืนอยู่โดยไม่ไหว้ก็ไม่มี ทั้งหมดได้ไหว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงให้พระญาติทั้งหลายไหว้แล้ว เสด็จลงจากอากาศแล้ว ได้ประทับนั่งบนอาสนะที่จัดไว้แล้ว เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งแล้ว การประชุมพระญาติได้ถึงความยอดเยี่ยมแล้ว ทั้งหมดได้ประชุมกันด้วยใจเป็นหนึ่ง ถัดจากนั้น มหาเมฆได้ยังฝนโบกขรพรรษให้ตก น้ำมีสีแดงไหลลงไปเบื้องล่างส่งเสียงดัง บนร่างกายของใครๆ แม้เพียงหยดเดียวก็ไม่ตกลง (หากไม่ปรารถนา) เห็นสิ่งนั้นแล้ว ทั้งหมดได้เป็นผู้เกิดความอัศจรรย์ใจยิ่งนัก พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ฝนโบกขรพรรษไม่ได้ตกในการประชุมพระญาติของเราในบัดนี้เท่านั้น แม้ในอดีตก็เคยตกแล้ว” ด้วยเหตุที่เกิดขึ้นนี้ ได้ทรงแสดงเวสสันดรชาดก ฟังพระธรรมเทศนาแล้ว ทั้งหมดลุกขึ้นแล้ว ไหว้แล้ว กระทำประทักษิณแล้ว ได้หลีกไป พระราชาหรือมหาอำมาตย์แม้คนเดียว ที่กราบทูลว่า “พรุ่งนี้ขอจงรับภิกษาของข้าพระพุทธเจ้า” แล้วหลีกไปนั้นไม่มีเลย

Bhagavā dutiyadivase vīsatibhikkhusahassaparivāro kapilavatthuṃ piṇḍāya pāvisi, na koci paccuggantvā nimantesi vā pattaṃ vā aggahesi. Bhagavā indakhīle ṭhito āvajjesi – ‘‘kathaṃ nu kho pubbe buddhā kulanagare piṇḍāya cariṃsu, kiṃ uppaṭipāṭiyā issarajanānaṃ gharāni agamaṃsu, udāhu sapadānacārikaṃ cariṃsū’’ti. Tato ekabuddhassapi uppaṭipāṭiyā gamanaṃ adisvā ‘‘mayāpi idāni ayameva vaṃso ayaṃ paveṇī paggahetabbā, āyatiñca me sāvakāpi mameva anusikkhantā piṇḍacāriyavattaṃ pūressantī’’ti koṭiyaṃ niviṭṭhagehato paṭṭhāya sapadānaṃ piṇḍāya carati. ‘‘Ayyo kira siddhatthakumāro piṇḍāya caratī’’ti catubhūmakādīsu pāsādesu sīhapañjaraṃ vivaritvā mahājano dassanabyāvaṭo ahosi. Rāhulamātāpi devī ‘‘ayyaputto kira imasmiṃyeva nagare mahatā rājānubhāvena suvaṇṇasivikādīhi vicaritvā idāni kesamassuṃ ohāretvā kāsāyavatthavasano kapālahattho piṇḍāya carati, ‘‘sobhati nu kho no vā’’ti sīhapañjaraṃ vivaritvā olokayamānā bhagavantaṃ nānāvirāgasamujjalāya sarīrappabhāya nagaravīthiyo obhāsetvā buddhasiriyā virocamānaṃ disvā uṇhīsato paṭṭhāya yāva pādatalā narasīhagāthāhi nāma aṭṭhahi gāthāhi abhitthavitvā rañño santikaṃ gantvā ‘‘tumhākaṃ putto piṇḍāya caratī’’ti rañño ārocesi. Rājā saṃviggahadayo hatthena sāṭakaṃ saṇṭhāpayamāno turitaturitaṃ nikkhamitvā vegena gantvā bhagavato purato ṭhatvā āha – ‘‘kiṃ bhante amhe lajjāpetha, kimatthaṃ piṇḍāya caratha, kiṃ ettakānaṃ bhikkhūnaṃ na sakkā bhattaṃ laddhunti evaṃsaññino ahuvatthā’’ti. Vaṃsacārittametaṃ mahārāja amhākanti. Nanu bhante amhākaṃ mahāsammatakhattiyavaṃso nāma vaṃso, tattha ca ekakhattiyopi bhikkhācāro nāma natthīti. Ayaṃ mahārāja vaṃso nāma tava vaṃso, amhākaṃ pana buddhavaṃso vaṃso nāma, sabbabuddhā ca piṇḍacārikā ahesunti antaravīthiyaṃ ṭhitova –

พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้ากรุงกบิลพัสดุ์เพื่อบิณฑบาตในวันที่สอง พร้อมด้วยภิกษุสองหมื่นรูปเป็นบริวาร ไม่มีใครออกไปต้อนรับ นิมนต์ หรือรับบาตรเลย. พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนอยู่ใกล้เสาเขื่อน ทรงพิจารณาว่า “ในกาลก่อน พระพุทธเจ้าทั้งหลายเสด็จบิณฑบาตในเมืองของพระญาติอย่างไรหนอ? เสด็จไปตามบ้านของชนผู้มีอำนาจโดยข้ามลำดับหรือ? หรือว่าเสด็จบิณฑบาตไปตามลำดับ?” หลังจากนั้น เมื่อไม่ทรงเห็นการเสด็จไปโดยข้ามลำดับของพระพุทธเจ้าแม้เพียงพระองค์เดียว จึงทรงดำริว่า “บัดนี้ แม้เราก็ควรยึดถือวงศ์นี้และประเพณีนี้ไว้ และในอนาคต แม้สาวกของเราก็จะปฏิบัติตามเรา บำเพ็ญวัตรแห่งการบิณฑบาตให้บริบูรณ์” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จบิณฑบาตไปตามลำดับ ตั้งแต่เรือนที่อยู่สุดถนน. เมื่อมหาชนได้ยินว่า “ข่าวว่า พระสิทธัตถกุมารเสด็จบิณฑบาต” จึงพากันเปิดหน้าต่างกรงสีหะในปราสาทมีชั้นสี่เป็นต้น และพากันขวนขวายในการชมดู. แม้พระเทวีผู้เป็นพระมารดาของพระราหุลก็ทรงดำริว่า “ข่าวว่า พระลูกเจ้าเคยเสด็จประพาสในเมืองนี้ด้วยอานุภาพแห่งพระราชาอันยิ่งใหญ่ด้วยยานมีเสลี่ยงทองเป็นต้น แต่บัดนี้ทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ทรงถือบาตร เสด็จบิณฑบาต จะดูงามหรือไม่หนอ?” ดังนี้แล้ว จึงทรงเปิดหน้าต่างกรงสีหะทอดพระเนตร เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรุ่งเรืองด้วยสิริแห่งพระพุทธเจ้า ทรงยังถนนในเมืองให้สว่างไสวด้วยพระรัศมีกายอันรุ่งเรืองด้วยสีสันต่างๆ อันวิจิตร จึงทรงสรรเสริญด้วยคาถา ๘ บทชื่อว่า นรสีหคาถา ตั้งแต่พระอุณหิสจนถึงฝ่าพระบาท แล้วเสด็จไปเฝ้าพระราชา กราบทูลว่า “พระโอรสของพระองค์กำลังเสด็จบิณฑบาตอยู่” พระราชาทรงมีพระทัยสะดุ้ง ทรงจัดฉลองพระองค์ด้วยพระหัตถ์ เสด็จออกจากพระราชวังอย่างรีบร้อน เสด็จไปอย่างรวดเร็ว ประทับยืนเบื้องหน้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุใดจึงทรงทำให้พวกข้าพระองค์อับอาย เหตุใดจึงเสด็จบิณฑบาต ทรงดำริว่า 'ภิกษุจำนวนมากถึงเพียงนี้จะไม่สามารถหาอาหารได้' อย่างนั้นหรือ?” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มหาบพิตร นี้เป็นวงศ์จริตของพวกเรา” พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วงศ์ของพวกเราชื่อว่ามหาสัมมตกษัตริย์มิใช่หรือ? และในวงศ์นั้น ไม่มีกษัตริย์แม้แต่พระองค์เดียวที่ชื่อว่าผู้เที่ยวบิณฑบาตเลย” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มหาบพิตร วงศ์นั้นเป็นวงศ์ของพระองค์ ส่วนวงศ์ของพวกเราชื่อว่าพุทธวงศ์ พระพุทธเจ้าทั้งปวงล้วนเสด็จบิณฑบาต” ดังนี้แล้ว ประทับยืนอยู่กลางถนนนั่นเอง –

‘‘Uttiṭṭhe nappamajjeyya, dhammaṃ sucaritaṃ care;

Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti.

“ไม่พึงประมาทในวัตรปฏิบัติที่พึงยืนเพื่อบิณฑบาต พึงประพฤติธรรมให้สุจริต ผู้ประพฤติธรรมย่อมอยู่เป็นสุข ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า”

Imaṃ gāthamāha. Gāthāpariyosāne rājā sotāpattiphalaṃ sacchākāsi.

พระองค์ตรัสคาถานี้. เมื่อจบคาถา พระราชาทรงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล.

‘‘Dhammaṃ care sucaritaṃ, na naṃ duccaritaṃ care;

Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti.

“พึงประพฤติธรรมให้สุจริต ไม่พึงประพฤติธรรมนั้นให้ทุจริต ผู้ประพฤติธรรมย่อมอยู่เป็นสุข ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า”

Imaṃ pana gāthaṃ sutvā sakadāgāmiphale patiṭṭhāsi, dhammapālajātakaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhāsi, maraṇasamaye setacchattassa heṭṭhā sirisayane nipannoyeva arahattaṃ pāpuṇi. Araññavāsena padhānānuyogakiccaṃ rañño nāhosi.

เมื่อทรงสดับคาถานี้แล้ว ทรงดำรงอยู่ในสกทาคามิผล เมื่อทรงสดับธัมมปาลชาดกแล้ว ทรงดำรงอยู่ในอนาคามิผล และในเวลาใกล้สวรรคต ทรงบรรทมอยู่บนสิริไสยาสน์ภายใต้เศวตฉัตรนั่นเอง ก็ทรงบรรลุอรหัตตผล. กิจที่จะต้องบำเพ็ญเพียรในป่าของพระราชาไม่ได้มีเลย.

Sotāpattiphalañca sacchikatvā eva pana bhagavato pattaṃ gahetvā saparisaṃ bhagavantaṃ mahāpāsādaṃ āropetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisi. Bhattakiccāvasāne sabbaṃ itthāgāraṃ āgantvā bhagavantaṃ vandi ṭhapetvā rāhulamātaraṃ. Sā pana ‘‘gaccha ayyaputtaṃ vandāhī’’ti parijanena vuccamānāpi ‘‘sace mayhaṃ guṇo atthi, sayameva ayyaputto āgamissati, āgataṃ naṃ vandissāmī’’ti vatvā na agamāsi. Atha bhagavā rājānaṃ pattaṃ gāhāpetvā dvīhi aggasāvakehi saddhiṃ rājadhītāya sirigabbhaṃ gantvā ‘‘rājadhītā yathāruciyā vandamānā na kiñci vattabbā’’ti vatvā paññatte āsane nisīdi. Sā vegena āgantvā gopphakesu gahetvā pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ parivattetvā parivattetvā yathājjhāsayaṃ vandi.

และเมื่อทรงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลแล้วนั่นเอง ทรงรับบาตรของพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงนำพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยบริวารเสด็จขึ้นสู่พระมหาปราสาท แล้วทรงถวายของเคี้ยวและของฉันอันประณีต. เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว เหล่านางสนมกำนัลทั้งปวงได้มาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า เว้นแต่พระมารดาของพระราหุล. ส่วนพระนางนั้น แม้เมื่อบริวารกราบทูลว่า “ขอเชิญเสด็จไปถวายบังคมพระลูกเจ้าเถิด” ก็ตรัสว่า “ถ้าคุณความดีของเรามีอยู่ พระลูกเจ้าก็จะเสด็จมาเอง เราจะถวายบังคมพระองค์ผู้เสด็จมาแล้ว” ดังนี้แล้ว ก็ไม่เสด็จไป. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระราชาถือบาตร เสด็จพร้อมด้วยพระอัครสาวกทั้งสองไปยังห้องสิริของพระราชธิดา ตรัสว่า “เมื่อพระราชธิดาทรงถวายบังคมตามความพอใจ ไม่พึงกล่าวอะไรๆ เลย” ดังนี้แล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้. พระนางเสด็จมาอย่างรวดเร็ว ทรงจับที่ข้อพระบาท ทรงกลิ้งพระเศียรไปมาบนหลังพระบาท ถวายบังคมตามอัธยาศัย.

Rājā rājadhītāya bhagavati sinehabahumānādiguṇasampattiṃ kathesi. Bhagavā ‘‘anacchariyaṃ mahārāja yaṃ idāni paripakke ñāṇe tayā rakkhiyamānā rājadhītā attānaṃ rakkhi, sā pubbe anārakkhā pabbatapāde vicaramānā aparipakke ñāṇe attānaṃ rakkhī’’ti vatvā candakinnarījātakaṃ kathesi.

พระราชาทรงกราบทูลถึงความสมบูรณ์แห่งคุณธรรมมีพระสิเนหาและความเคารพเป็นต้นของพระราชธิดาที่มีต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มหาบพิตร ในบัดนี้ เมื่อญาณแก่กล้าแล้ว การที่พระราชธิดาอันพระองค์ทรงรักษาอยู่ ทรงรักษาตนได้นั้น ไม่น่าอัศจรรย์เลย แต่ในกาลก่อน เมื่อญาณยังไม่แก่กล้า พระนางทรงเที่ยวไปที่เชิงเขาโดยไม่มีผู้รักษา ก็ยังทรงรักษาตนได้” ดังนี้แล้ว จึงทรงแสดงจันทกินนรีชาดก.

Taṃdivasameva ca nandarājakumārassa kesavissajjanaṃ paṭṭabandho gharamaṅgalaṃ āvāhamaṅgalaṃ chattamaṅgalanti pañca mahāmaṅgalāni honti. Bhagavā nandaṃ pattaṃ gāhāpetvā maṅgalaṃ vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Janapadakalyāṇī kumāraṃ gacchantaṃ disvā ‘‘tuvaṭaṃ kho ayyaputta āgaccheyyāsī’’ti vatvā gīvaṃ pasāretvā olokesi. Sopi bhagavantaṃ ‘‘pattaṃ gaṇhathā’’ti vattuṃ avisahamāno vihāraṃyeva agamāsi. Taṃ anicchamānaṃyeva bhagavā pabbājesi. Iti bhagavā kapilapuraṃ āgantvā dutiyadivase nandaṃ pabbājesi.

และในวันนั้นเอง ได้มีมหามงคล ๕ ประการของพระนันทราชกุมาร คือ มงคลการปล่อยพระเกศา, การผูกผ้าโพกพระเศียร, มงคลขึ้นเรือนใหม่, มงคลอภิเษกสมรส, และมงคลกางเศวตฉัตร. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระนันทะถือบาตร ตรัสพระธรรมเทศนาอันเป็น mงคลแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป. พระนางชนบทกัลยาณีทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเสด็จไปอยู่ จึงตรัสว่า “ข้าแต่พระพี่เจ้า ขอพระองค์พึงเสด็จกลับมาโดยเร็วเถิด” ดังนี้แล้ว ทรงชะเง้อพระศอทอดพระเนตร. แม้พระนันทะนั้นก็ไม่กล้ากราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอทรงรับบาตรเถิด” จึงเสด็จไปยังพระวิหารนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระนันทะนั้นบวชทั้งที่ยังไม่ปรารถนาเลย. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมายังกรุงกบิลพัสดุ์ และในวันที่สองก็ทรงให้พระนันทะบวช.

Sattame divase rāhulamātā kumāraṃ alaṅkaritvā bhagavato santikaṃ pesesi – ‘‘passa tāta etaṃ vīsatisahassasamaṇaparivutaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ brahmarūpavaṇṇaṃ samaṇaṃ, ayaṃ te pitā, etassa mahantā nidhayo ahesuṃ, tyassa nikkhamanato paṭṭhāya na passāma, gaccha naṃ dāyajjaṃ yāca, ahaṃ tāta kumāro chattaṃ ussāpetvā cakkavattī bhavissāmi, dhanena me attho, dhanaṃ me dehi, sāmiko hi putto pitusantakassā’’ti. Rāhulakumāro bhagavato santikaṃ gantvāva pitusinehaṃ paṭilabhitvā haṭṭhacitto ‘‘sukhā te samaṇa chāyā’’ti vatvā aññampi bahuṃ attano anurūpaṃ vadanto aṭṭhāsi. Bhagavā katabhattakicco anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Kumāropi ‘‘dāyajjaṃ me samaṇa dehi, dāyajjaṃ me samaṇa dehī’’ti bhagavantaṃ anubandhi. Tena vuttaṃ – ‘‘anupubbena cārikaṃ caramāno yena kapilavatthu…pe… dāyajjaṃ me samaṇa dehī’’ti.

ในวันที่ ๗ พระมารดาของพระราหุลทรงประดับประดาพระกุมารแล้วส่งไปสำนักพระผู้มีพระภาค (ตรัสว่า) “ลูกรัก จงดูสมณะผู้มีวรรณะดุจทอง มีรูปกายดุจท้าวมหาพรหม แวดล้อมด้วยสมณะสองหมื่นรูปนี้เถิด ท่านผู้นี้คือบิดาของเจ้า บิดาของเจ้านี้เคยมีขุมทรัพย์ใหญ่ ๔ ขุม แต่ตั้งแต่วันที่ท่านออกบวช เราก็ไม่เห็นขุมทรัพย์เหล่านั้นอีกเลย เจ้าจงไปขอทรัพย์มรดกต่อท่านเถิด (โดยกราบทูลว่า) ข้าแต่เสด็จพ่อ หม่อมฉันเป็นกุมาร จักยกฉัตรขึ้นเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ หม่อมฉันต้องการทรัพย์ ขอพระองค์โปรดประทานทรัพย์แก่หม่อมฉันเถิด เพราะบุตรย่อมเป็นเจ้าของทรัพย์สมบัติของบิดา” พระราหุลกุมารพอไปถึงสำนักพระผู้มีพระภาคเท่านั้น ก็เกิดความรักในบิดา มีจิตร่าเริงกราบทูลว่า “ข้าแต่สมณะ ร่มเงาของพระองค์มีความสุขนัก” แล้วได้ยืนกราบทูลคำอื่น ๆ อีกมากที่เหมาะสมกับตน พระผู้มีพระภาคทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงอนุโมทนา เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป แม้พระกุมารก็ติดตามพระผู้มีพระภาคไปพลางกราบทูลว่า “ข้าแต่สมณะ โปรดประทานมรดกแก่หม่อมฉันเถิด ข้าแต่สมณะ โปรดประทานมรดกแก่หม่อมฉันเถิด” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่อเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ถึงกรุงกบิลพัสดุ์... (จนถึงคำว่า) ข้าแต่สมณะ โปรดประทานมรดกแก่หม่อมฉันเถิด”

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesīti bhagavā kumāraṃ na nivattāpesi, parijanopi bhagavatā saddhiṃ gacchantaṃ nivattetuṃ na visahati. Atha ārāmaṃ gantvā ‘‘yaṃ ayaṃ pitusantakaṃ dhanaṃ icchati, taṃ vaṭṭānugataṃ savighātakaṃ, handassa bodhimaṇḍe paṭiladdhaṃ sattavidhaṃ ariyadhanaṃ demi, lokuttaradāyajjassa naṃ sāmikaṃ karomī’’ti āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi. Āmantetvā ca panāha – ‘‘tena hi tvaṃ sāriputta rāhulakumāraṃ pabbājehī’’ti. Yasmā ayaṃ dāyajjaṃ yācati, tasmā naṃ lokuttaradāyajjapaṭilābhāya pabbājehīti attho.

คำว่า “ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระสารีบุตรมา” ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงให้พระกุมารกลับไป แม้บริษัทบริวารก็ไม่กล้าที่จะให้พระกุมารผู้กำลังเสด็จไปกับพระผู้มีพระภาคกลับไป ครั้นเสด็จถึงอารามแล้ว ทรงดำริว่า “ทรัพย์ใดที่เป็นของบิดาที่พระกุมารนี้ปรารถนา ทรัพย์นั้นเป็นไปตามวัฏฏะ มีความคับแค้น (ทุกข์เบียดเบียน) เอาเถิด เราจะให้ทรัพย์อันประเสริฐ ๗ ประการที่เราได้มา ณ โพธิมณฑลแก่เขา และจะทำให้เขาเป็นเจ้าของมรดกโลกุตตระ” ดังนี้แล้ว จึงตรัสเรียกท่านพระสารีบุตรมา ครั้นตรัสเรียกแล้วจึงตรัสว่า “สารีบุตร ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้พระราหุลกุมารบวชเถิด” อธิบายว่า เพราะพระกุมารนี้ขอทรัพย์มรดก ฉะนั้น จงให้เขาบวชเพื่อการได้มรดกโลกุตตระเถิด

Idāni yā sā bhagavatā bārāṇasiyaṃ tīhi saraṇagamanehi pabbajjā ca upasampadā ca anuññātā, tato yasmā upasampadaṃ paṭikkhipitvā garubhāve ṭhapetvā ñatticatutthena kammena upasampadā anuññātā, pabbajjā pana neva paṭikkhittā, na puna anuññātā, tasmā anāgate bhikkhūnaṃ vimati uppajjissati – ‘‘ayaṃ pabbajjā nāma pubbe upasampadāsadisā, kiṃ nu kho idānipi upasampadā viya kammavācāya eva kattabbā, udāhu saraṇagamanehī’’ti. Imañca panatthaṃ viditvā bhagavā puna tīhi saraṇagamanehi sāmaṇerapabbajjaṃ anujānitukāmo, tasmā dhammasenāpati taṃ bhagavato ajjhāsayaṃ viditvā bhagavantaṃ puna pabbajjaṃ anujānāpetukāmo āha – ‘‘kathāhaṃ bhante rāhulakumāraṃ pabbājemī’’ti.

บัดนี้ การบรรพชาและการอุปสมบทใดที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้ ณ เมืองพาราณสีด้วยไตรสรณคมน์ ตั้งแต่นั้นมา เพราะเหตุที่ทรงยกเลิกการอุปสมบท (ด้วยสรณคมน์) นั้นแล้วทรงตั้งไว้ในฐานะที่หนัก และทรงอนุญาตการอุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา แต่ส่วนการบรรพชานั้น ไม่ทรงยกเลิกและไม่ทรงอนุญาตซ้ำอีก ด้วยเหตุนั้น ในอนาคตความสงสัยจะเกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “การบรรพชานี้ ในกาลก่อนเหมือนกับการอุปสมบท บัดนี้ควรทำด้วยกรรมวาจาเหมือนการอุปสมบท หรือว่าควรทำด้วยไตรสรณคมน์กันแน่?” พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนี้แล้ว ทรงประสงค์จะอนุญาตการบรรพชาเป็นสามเณรด้วยไตรสรณคมน์อีกครั้ง ด้วยเหตุนั้น พระธรรมเสนาบดีทราบพระอัธยาศัยนั้นของพระผู้มีพระภาคแล้ว ประสงค์จะให้พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตการบรรพชาอีกครั้ง จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะให้พระราหุลกุมารบวชได้อย่างไร?”

Atha kho āyasmā sāriputto rāhulakumāraṃ pabbājesīti kumārassa mahāmoggallānatthero kese chinditvā kāsāyāni datvā saraṇāni adāsi. Mahākassapatthero ovādācariyo ahosi. Yasmā pana upajjhāyamūlakā pabbajjā ca upasampadā ca, upajjhāyova tattha issaro, na ācariyo, tasmā vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā sāriputto rāhulakumāraṃ pabbājesī’’ti.

คำว่า “ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรได้ให้พระราหุลกุมารบวช” ความว่า พระมหาโมคคัลลานเถระได้ปลงผม ประทานผ้ากาสาวพัสตร์ และให้สรณะทั้งหลายแก่พระกุมาร พระมหากัสสปเถระเป็นพระโอวาทาจารย์ แต่เพราะการบรรพชาและการอุปสมบทมีพระอุปัชฌาย์เป็นมูลราก พระอุปัชฌาย์เท่านั้นเป็นใหญ่ในเรื่องนั้น พระอาจารย์ (ผู้ให้สรณะหรือโอวาท) ไม่เป็นใหญ่ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรได้ให้พระราหุลกุมารบวช”

Evaṃ ‘‘kumāro pabbajito’’ti sutvā uppannasaṃvegena hadayena atha kho suddhodano sakkoti sabbaṃ vattabbaṃ. Tattha yasmā uñchācariyāya jīvato pabbajitassa avisesena ‘‘varaṃ yācāmī’’ti vutte ‘‘yācassū’’ti vacanaṃ appatirūpaṃ, na ca buddhānaṃ āciṇṇaṃ, tasmā ‘‘atikkantavarā kho gotama tathāgatā’’ti vuttaṃ. Yañca bhante kappati yañca anavajjanti yaṃ tumhākañceva dātuṃ kappati, anavajjañca hoti, mama ca sampaṭicchanapaccayā viññūhi na garahitabbaṃ, taṃ yācāmīti attho. Tathā nande adhimattaṃ rāhuleti yatheva kira bodhisattaṃ evaṃ nandampi rāhulampi maṅgaladivase nemittakā ‘‘cakkavattī bhavissatī’’ti byākariṃsu. Atha rājā ‘‘puttassa cakkavattisiriṃ passissāmī’’ti ussāhajāto bhagavato pabbajjāya mahantaṃ icchāvighātaṃ pāpuṇi. Tato ‘‘nandassa cakkavattisiriṃ passissāmī’’ti ussāhaṃ janesi, tampi bhagavā pabbājesi. Iti tampi dukkhaṃ adhivāsetvā ‘‘idāni rāhulassa cakkavattisiriṃ passissāmī’’ti ussāhaṃ janesi, tampi bhagavā pabbājesi. Tenassa ‘‘idāni kulavaṃsopi pacchinno, kuto cakkavattisirī’’ti adhikataraṃ dukkhaṃ uppajji. Tena vuttaṃ – ‘‘tathā nande adhimattaṃ rāhule’’ti. Rañño pana ito pacchā anāgāmiphalappatti veditabbā.

เมื่อได้ยินว่า “พระกุมารบวชแล้ว” ดังนี้ ด้วยหัวใจที่เกิดความสังเวช จึงควรกล่าวข้อความทั้งหมดมีคำว่า “ครั้งนั้น พระเจ้าสุทโธทนะศากยะ” เป็นต้น ในข้อความนั้น เพราะสำหรับบรรพชิตผู้เลี้ยงชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจาร เมื่อกราบทูลโดยไม่เจาะจงว่า “ข้าพระองค์ขอพร” การตรัสว่า “จงขอเถิด” ย่อมไม่สมควร และไม่ใช่ธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ดูกรโคตมะ พระตถาคตทั้งหลายก้าวล่วงพรไปแล้ว” ส่วนคำว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิ่งใดที่ควรและไม่มีโทษ” ความว่า พรใดที่ควรแก่พระองค์ที่จะประทาน และเป็นสิ่งที่ไม่มีโทษ และเพราะเหตุแห่งการรับพรของข้าพระองค์ ผู้รู้ทั้งหลายจะไม่ตำหนิได้ ข้าพระองค์ขอพรนั้น ดังนี้ คำว่า “เช่นเดียวกับนันทะและราหุลอย่างยิ่ง” ความว่า พวกโหรได้พยากรณ์พระนันทะและพระราหุลในวันมงคลว่า “จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ” เช่นเดียวกับที่พยากรณ์พระโพธิสัตว์นั่นแล ครั้งนั้น พระราชาทรงเกิดความอุตสาหะว่า “เราจักได้เห็นสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิของบุตร” แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคบวช ก็ทรงประสบความผิดหวังอย่างใหญ่หลวง จากนั้นทรงเกิดความอุตสาหะว่า “เราจักได้เห็นสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิของนันทกุมาร” พระผู้มีพระภาคก็ทรงให้พระนันทะบวชเสียอีก พระราชาทรงอดกลั้นความทุกข์แม้นั้นไว้แล้ว ทรงเกิดความอุตสาหะว่า “บัดนี้ เราจักได้เห็นสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิของราหุลกุมาร” พระผู้มีพระภาคก็ทรงให้พระราหุลบวชเสียอีก ด้วยเหตุนั้น ความทุกข์ที่ยิ่งกว่าเดิมจึงเกิดขึ้นแก่พระองค์ว่า “บัดนี้ แม้วงศ์ตระกูลก็ขาดสิ้นแล้ว สิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิจะมีมาแต่ที่ไหน” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เช่นเดียวกับนันทะและราหุลอย่างยิ่ง” อนึ่ง พึงทราบว่าพระเจ้าสุทโธทนะมหาราชได้บรรลุอนาคามิผลหลังจากนี้

Sādhu bhante ayyāti idaṃ kasmā āha? So kira cintesi – ‘‘yatra hi nāma ahampi buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako samāno attano piyataraputte pabbājiyamāne ñātiviyogadukkhaṃ adhivāsetuṃ na sakkomi, aññe janā puttanattakesu pabbājitesu kathaṃ adhivāsessanti, tasmā aññesampi tāva evarūpaṃ dukkhaṃ mā ahosī’’ti āha. Bhagavā ‘‘sāsane niyyānikakāraṇaṃ rājā vadatī’’ti dhammakathaṃ katvā ‘‘na bhikkhave ananuññāto mātāpitūhi putto pabbājetabbo’’ti sikkhāpadaṃ paññapesi.

เหตุใดพระราชาจึงกราบทูลว่า “ดีละ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ” เล่า? ได้ยินว่า พระราชาทรงดำริว่า “เพราะเหตุใด แม้เราผู้เป็นพุทธมามกะ ธัมมมามกะ สังฆมามกะ เมื่อบุตรผู้เป็นที่รักยิ่งของตนถูกให้บวชอยู่ ยังไม่อาจอดกลั้นความทุกข์ที่เกิดจากการพลัดพรากจากญาติได้ คนอื่น ๆ เมื่อบุตรหลานถูกให้บวชแล้ว จะอดกลั้นได้อย่างไร ฉะนั้น ขอความทุกข์เห็นปานนี้อย่าได้มีแก่คนอื่น ๆ เลย” จึงกราบทูลเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “พระราชาตรัสเหตุที่นำออกจากทุกข์ในพระศาสนา” ดังนี้แล้ว ทรงแสดงธรรมกถา แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุตรที่มารดาบิดาไม่อนุญาต ไม่พึงให้บวช”

Tattha mātāpitūhīti jananijanake sandhāya vuttaṃ. Sace dve atthi, dvepi āpucchitabbā. Sace pitā mato mātā vā, yo jīvati so āpucchitabbo. Pabbajitāpi āpucchitabbāva. Āpucchantena sayaṃ vā gantvā āpucchitabbaṃ, añño vā pesetabbo, so eva vā pesetabbo ‘‘gaccha mātāpitaro āpucchitvā ehī’’ti. Sace ‘‘anuññātomhī’’ti vadati, saddahantena pabbājetabbo. Pitā sayaṃ pabbajito puttampi pabbājetukāmo hoti, mātaraṃ āpucchitvāva pabbājetu. Mātā vā dhītaraṃ pabbājetukāmā, pitaraṃ āpucchitvāva pabbājetu. Pitā puttadārena anatthiko palāyi, mātā ‘‘imaṃ pabbājethā’’ti puttaṃ bhikkhūnaṃ deti, ‘‘pitāssa kuhi’’nti vutte ‘‘cittakeḷiyaṃ kīḷituṃ palāto’’ti vadati, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Mātā kenaci purisena saddhiṃ palātā hoti, pitā pana ‘‘pabbājethā’’ti deti, etthāpi eseva nayo. Pitā vippavuttho hoti, mātā puttaṃ ‘‘pabbājethā’’ti anujānāti, ‘‘pitā tassa kuhi’’nti vutte ‘‘kiṃ tumhākaṃ pitarā, ahaṃ jānissāmī’’ti vadati, pabbājetuṃ vaṭṭatīti kurundiyaṃ vuttaṃ.

ในคำว่า mātāpitūhi นี้ ตรัสหมายถึงมารดาผู้ให้กำเนิดและบิดาผู้ให้กำเนิด. ถ้ามีทั้งสองคน ก็พึงขออนุญาตทั้งสองคน. ถ้าบิดาตายแล้ว หรือมารดาตายแล้ว ผู้ใดมีชีวิตอยู่ พึงขออนุญาตผู้นั้น. แม้บิดามารดาที่บวชแล้ว ก็พึงขออนุญาตเช่นกัน. ผู้จะขออนุญาต พึงไปเอง หรือพึงส่งผู้อื่นไป หรือพึงส่งกุลบุตรนั้นเองไป โดยสั่งว่า “จงไปขออนุญาตบิดามารดาแล้วกลับมา”. ถ้ากุลบุตรนั้นกล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้รับอนุญาตแล้ว” อุปัชฌาย์ผู้เชื่อถือ พึงให้บวช. บิดาเองบวชแล้ว ประสงค์จะให้บุตรบวชด้วย พึงขออนุญาตมารดาแล้วจึงให้บวช. หรือมารดาประสงค์จะให้ธิดาบวช พึงขออนุญาตบิดาแล้วจึงให้บวช. บิดาไม่ต้องการบุตรภรรยาแล้วหนีไป มารดามอบบุตรแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “จงให้เด็กนี้บวชเถิด” เมื่อภิกษุถามว่า “บิดาของเด็กนั้นอยู่ที่ไหน?” มารดาตอบว่า “หนีไปเพื่อเล่นสนุกตามใจชอบแล้ว” พึงให้เด็กนั้นบวชได้. มารดาหนีไปกับชายอื่น แต่บิดามอบบุตรว่า “จงให้บวชเถิด” ในกรณีนี้ก็มีนัยเดียวกัน. บิดาไปอยู่ต่างถิ่น มารดาอนุญาตให้บุตรบวชว่า “จงให้บวชเถิด” เมื่อภิกษุถามว่า “บิดาของเด็กนั้นอยู่ที่ไหน?” มารดาตอบว่า “บิดาของเขาจะมีประโยชน์อะไรแก่ท่านทั้งหลาย? ข้าพเจ้าจะรับรู้เอง” พึงให้บวชได้ ดังนี้ คัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้.

Mātāpitaro matā, dārako cūḷamātādīnaṃ santike saṃvaddho, tasmiṃ pabbājiyamāne ñātakā kalahaṃ vā karonti, khiyyanti vā, tasmā vivādupacchedanatthaṃ āpucchitvāva pabbājetabbo. Anāpucchā pabbājentassa pana āpatti natthi. Daharakāle gahetvā posanakā mātāpitaro nāma honti, tesupi eseva nayo. Putto attānaṃ nissāya jīvati, na mātāpitaro. Sacepi rājā hoti, āpucchitvāva pabbājetabbo. Mātāpitūhi anuññāto pabbajitvā puna vibbhamati, sacepi satakkhattuṃ pabbajitvā vibbhamati, āgatāgatakāle punappunaṃ āpucchitvāva pabbājetabbo. Sace evaṃ vadanti – ‘‘ayaṃ vibbhamitvā gehaṃ āgato amhākaṃ kammaṃ na karoti, pabbajitvā tumhākaṃ vattaṃ na pūreti, natthi imassāpucchanakiccaṃ, āgatāgataṃ pabbājeyyāthā’’ti evaṃ nissaṭṭhaṃ puna anāpucchāpi pabbājetuṃ vaṭṭati.

บิดามารดาตายแล้ว เด็กนั้นเติบโตอยู่กับน้าหรืออาเป็นต้น เมื่อจะให้เด็กนั้นบวช ญาติทั้งหลายอาจทะเลาะวิวาท หรือตำหนิติเตียน เพราะฉะนั้น เพื่อตัดการวิวาท พึงขออนุญาตแล้วจึงให้บวช. แต่เมื่อให้บวชโดยไม่ขออนุญาต อุปัชฌาย์ไม่มีอาบัติ. บิดามารดาผู้รับเลี้ยงดูตั้งแต่เด็กชื่อว่าบิดามารดา ในกรณีของบิดามารดาเหล่านั้นก็มีนัยเดียวกัน. บุตรอาศัยตนเองเลี้ยงชีพ ไม่ได้อาศัยบิดามารดา. แม้จะเป็นพระราชา ก็พึงขออนุญาตแล้วจึงให้บวช. บุตรที่บิดามารดาอนุญาตให้บวชแล้ว สึกไป แม้จะบวชแล้วสึกไปถึง ๗ ครั้ง เมื่อกลับมาแต่ละครั้ง ก็พึงขออนุญาตแล้วจึงให้บวชซ้ำอีก. ถ้าบิดามารดากล่าวอย่างนี้ว่า “เด็กคนนี้สึกกลับมาบ้านก็ไม่ทำงานให้เรา บวชแล้วก็ไม่บำเพ็ญวัตรให้ท่านทั้งหลาย เพราะฉะนั้น กิจที่ต้องขออนุญาตสำหรับเด็กคนนี้ไม่มี ท่านทั้งหลายจงให้บวชได้ทุกครั้งที่เขากลับมา” เด็กที่ถูกสละแล้วอย่างนี้ พึงให้บวชได้โดยไม่ต้องขออนุญาตอีก.

Yopi daharakāleyeva ‘‘ayaṃ tumhākaṃ dinno, yadā icchatha, tadā pabbājeyyāthā’’ti evaṃ dinno hoti, sopi āgatāgato puna anāpucchāva pabbājetabbo. Yaṃ pana daharakāleyeva ‘‘imaṃ bhante pabbājeyyāthā’’ti anujānitvā pacchā vuḍḍhippattakāle nānujānanti, ayaṃ na anāpucchā pabbājetabbo. Eko mātāpitūhi saddhiṃ bhaṇḍitvā ‘‘pabbājetha ma’’nti āgacchati, ‘‘āpucchitvā ehī’’ti ca vutto ‘‘nāhaṃ gacchāmi, sace maṃ na pabbājetha, vihāraṃ vā jhāpemi, satthena vā tumhe paharāmi, tumhākaṃ ñātakaupaṭṭhākānaṃ vā ārāmacchedanādīhi anatthaṃ uppādemi, rukkhā vā patitvā marāmi, coramajjhaṃ vā pavisāmi, desantaraṃ vā gacchāmī’’ti vadati, taṃ jīvasseva rakkhaṇatthāya pabbājetuṃ vaṭṭati. Sace panassa mātāpitaro āgantvā ‘‘kasmā amhākaṃ puttaṃ pabbājayitthā’’ti vadanti, tesaṃ tamatthaṃ ārocetvā ‘‘rakkhaṇatthāya naṃ pabbājayimha, paññāyatha tumhe puttenā’’ti vattabbā. ‘‘Rukkhā patissāmī’’ti āruhitvā pana hatthapāde muñcantaṃ pabbājetuṃ vaṭṭatiyeva.

เด็กคนใดที่ถูกมอบให้ตั้งแต่ยังเด็กว่า “เด็กคนนี้มอบให้ท่านทั้งหลายแล้ว เมื่อท่านทั้งหลายประสงค์จะให้บวชเมื่อใด ก็จงให้บวชเมื่อนั้น” เด็กคนนั้นแม้จะกลับมาบ่อยๆ ก็พึงให้บวชได้โดยไม่ต้องขออนุญาตอีก. ส่วนเด็กคนใดที่บิดามารดาอนุญาตตั้งแต่ยังเด็กว่า “ท่านเจ้าข้า จงให้เด็กคนนี้บวชเถิด” แต่ภายหลังเมื่อเติบโตขึ้นกลับไม่อนุญาต เด็กคนนี้ไม่พึงให้บวชโดยไม่ขออนุญาต. เด็กคนหนึ่งทะเลาะกับบิดามารดาแล้วมาขอว่า “จงให้ข้าพเจ้าบวชเถิด” และเมื่อถูกบอกว่า “จงไปขออนุญาตแล้วกลับมา” เขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่ไป ถ้าท่านทั้งหลายไม่ให้ข้าพเจ้าบวช ข้าพเจ้าจะเผาวัด หรือจะทำร้ายท่านทั้งหลายด้วยศัสตรา หรือจะก่อความพินาศแก่ญาติและอุปัฏฐากของท่านทั้งหลายด้วยการตัดสวนเป็นต้น หรือจะกระโดดต้นไม้ตาย หรือจะเข้าไปในหมู่โจร หรือจะไปต่างถิ่น” พึงให้บวชได้เพื่อรักษาชีวิตของเขาเท่านั้น. แต่ถ้าบิดามารดาของเด็กนั้นมาแล้วกล่าวว่า “ทำไมท่านทั้งหลายจึงให้บุตรของเราบวช?” พึงบอกเรื่องนั้นแก่บิดามารดาเหล่านั้นว่า “เราให้เขาบวชเพื่อรักษาชีวิตของเขา ท่านทั้งหลายจะปรากฏชื่อเสียงด้วยบุตร” ดังนี้. ส่วนผู้ที่ปีนขึ้นไปบนต้นไม้แล้วกำลังจะปล่อยมือปล่อยเท้าพลางกล่าวว่า “ข้าพเจ้าจะกระโดดลงมา” พึงให้บวชได้ทีเดียว.

Ekopi videsaṃ gantvā pabbajjaṃ yācati, āpucchitvā ce gato, pabbājetabbo. No ce daharabhikkhuṃ pesetvā āpucchāpetvā pabbājetabbo, atidūrañce hoti; pabbājetvāpi bhikkhūhi saddhiṃ pesetvā dassetuṃ vaṭṭati. Kurundiyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘sace dūraṃ hoti maggo ca mahākantāro, ‘gantvā āpucchissāmā’ti pabbājetuṃ vaṭṭatī’’ti. Sace pana mātāpitūnaṃ bahū puttā honti, evañca vadanti – ‘‘bhante etesaṃ dārakānaṃ yaṃ icchatha, taṃ pabbājeyyāthā’’ti. Dārake vīmaṃsitvā yaṃ icchati, so pabbājetabbo. Sacepi sakalena kulena vā gāmena vā anuññātaṃ hoti ‘‘bhante imasmiṃ kule vā gāme vā yaṃ icchatha, taṃ pabbājeyyāthā’’ti. Yaṃ icchati, so pabbājetabboti.

แม้คนหนึ่งไปต่างถิ่นแล้วขออุปสมบท ถ้าเขาไปโดยขออนุญาตแล้ว พึงให้บวชได้. ถ้าไม่ได้ขออนุญาต พึงส่งภิกษุหนุ่มไปให้ขออนุญาตแล้วจึงให้บวช. ถ้าอยู่ไกลมาก พึงให้บวชแล้วส่งไปพร้อมกับภิกษุเพื่อแสดงแก่บิดามารดาได้. แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า “ถ้าอยู่ไกลและทางเป็นป่าใหญ่ พึงให้บวชโดยตั้งใจว่า ‘เราจะไปขออนุญาตภายหลัง’”. แต่ถ้าบิดามารดามีบุตรหลายคน และกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเจ้าข้า ในบรรดาเด็กเหล่านี้ ท่านทั้งหลายประสงค์จะให้เด็กคนใดบวช ก็จงให้เด็กคนนั้นบวชเถิด” พึงพิจารณาเด็กเหล่านั้นแล้วให้เด็กคนใดที่ประสงค์จะให้บวชนั้นบวช. แม้ถ้าตระกูลทั้งหมด หรือหมู่บ้านทั้งหมดอนุญาตแล้วว่า “ท่านเจ้าข้า ในตระกูลนี้หรือในหมู่บ้านนี้ ท่านทั้งหลายประสงค์จะให้เด็กคนใดบวช ก็จงให้เด็กคนนั้นบวชเถิด” พึงให้เด็กคนใดที่ประสงค์จะให้บวชนั้นบวช.

Yāvatake vā pana ussahatīti yattake sakkoti.

คำว่า yāvatake vā pana ussahatīti หมายถึง สามารถโอวาทสั่งสอนได้จำนวนเท่าใด ก็อนุญาตให้มีสามเณรปรนนิบัติได้จำนวนเท่านั้น.

Rāhulavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องพระราหุล จบแล้ว.

Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathā

เรื่องการลงทัณฑ์เนื่องด้วยสิกขาบท

106. Dasasu sikkhāpadesu purimānaṃ pañcannaṃ atikkamo nāsanavatthu, pacchimānaṃ atikkamo daṇḍakammavatthu.

106. ในสิกขาบท ๑๐ ประการ การล่วงละเมิดสิกขาบท ๕ ข้อแรก เป็นวัตถุแห่งนาสนา (การให้ฉิบหายจากเพศ) การล่วงละเมิดสิกขาบท ๕ ข้อหลัง เป็นวัตถุแห่งทัณฑกรรม (การลงโทษ).

107. Appatissāti bhikkhū jeṭṭhakaṭṭhāne issariyaṭṭhāne na ṭhapenti. Asabhāgavuttikāti samānajīvikā na bhavanti, visabhāgajīvikāti attho. Alābhāya parisakkatīti yathā lābhaṃ na labhanti; evaṃ parakkamati. Anatthāyāti upaddavāya. Avāsāyāti ‘‘kinti imasmiṃ āvāse na vaseyyu’’nti parakkamati. Akkosati paribhāsatīti akkosati ceva bhayadassanena ca tajjeti. Bhedetīti pesuññaṃ upasaṃharitvā bhedeti. Āvaraṇaṃ kātunti ‘‘mā idha pavisā’’ti nivāraṇaṃ kātuṃ. Yattha vā vasati yattha vā paṭikkamatīti yattha vasati vā pavisati vā; ubhayenāpi attano pariveṇañca vassaggena pattasenāsanañca vuttaṃ.

107. คำว่า "อัปปติสสา" หมายถึง ภิกษุทั้งหลายไม่ตั้งไว้ในฐานะเป็นผู้ใหญ่ ในฐานะเป็นผู้มีอำนาจ. คำว่า "อสภาควุตติกา" หมายถึง ไม่เป็นผู้มีชีวิตเสมอกัน คือเป็นผู้มีชีวิตไม่เสมอกัน. คำว่า "อลาภาย ปริสักกติ" หมายถึง พยายามโดยประการที่เขาจะไม่ได้ลาภ. คำว่า "อนัตถายะ" หมายถึง เพื่อความพินาศ. คำว่า "อาวาสายะ" หมายถึง พยายามโดยคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ พวกเขาจึงจะไม่อยู่ในอาวาสนี้". คำว่า "อักโกสติ ปริภาสติ" หมายถึง ด่าด้วย และคุกคามด้วยการแสดงภัยด้วย. คำว่า "เภเทติ" หมายถึง นำคำส่อเสียดไปบอกแล้วทำให้แตกกัน. คำว่า "อาวรณัง กาตุง" หมายถึง เพื่อห้ามว่า "อย่าเข้ามาในที่นี้". คำว่า "ยัตถะ วา วสติ ยัตถะ วา ปฏิกกมติ" หมายถึง อยู่ในที่ใด หรือเข้าไปในที่ใด; ด้วยคำทั้งสองนี้ หมายถึง บริเวณของตนเอง และเสนาสนะที่ได้มาตามลำดับพรรษา.

Mukhadvārikaṃ āhāraṃ āvaraṇaṃ karontīti ‘‘ajja mā khāda, mā bhuñjā’’ti evaṃ nivārenti. Na bhikkhave mukhadvāriko āhāro āvaraṇaṃ kātabboti ettha ‘‘mā khāda, mā bhuñjā’’ti vadatopi ‘‘āhāraṃ nivāressāmī’’ti pattacīvaraṃ anto nikkhipatopi sabbapayogesu dukkaṭaṃ. Anācārassa pana dubbacasāmaṇerassa daṇḍakammaṃ katvā yāguṃ vā bhattaṃ vā pattacīvaraṃ vā dassetvā ‘‘ettake nāma daṇḍakamme āhaṭe idaṃ lacchasī’’ti vattuṃ vaṭṭati. Bhagavatā hi āvaraṇameva daṇḍakammaṃ vuttaṃ. Dhammasaṅgāhakattherehi pana aparādhānurūpaṃ udakadāruvālikādīnaṃ āharāpanampi kātabbanti vuttaṃ, tasmā tampi kātabbaṃ. Tañca kho ‘‘oramissati viramissatī’’ti anukampāya, na ‘‘nassissati vibbhamissatī’’tiādinayappavattena pāpajjhāsayena ‘‘daṇḍakammaṃ karomī’’ti ca uṇhapāsāṇe vā nipajjāpetuṃ pāsāṇiṭṭhakādīni vā sīse nikkhipāpetuṃ udakaṃ vā pavesetuṃ na vaṭṭati.

คำว่า "มุขทวาริกัง อาหารัง อาวรณัง กโรนติ" หมายถึง ห้ามด้วยคำอย่างนี้ว่า "วันนี้อย่าเคี้ยว อย่าฉัน". ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหารทางปากไม่ควรห้าม" นี้ แม้ภิกษุที่กล่าวว่า "อย่าเคี้ยว อย่าฉัน" หรือภิกษุที่คิดว่า "เราจะห้ามอาหาร" แล้วนำบาตรจีวรของสามเณรไปเก็บไว้ข้างใน ก็เป็นทุกกฏในทุกประโยค (ความพยายาม) ทั้งหมด. แต่การทำทัณฑกรรมแก่สามเณรผู้มีอาจาระไม่ดี ผู้ว่ายาก แล้วแสดงยาคู หรือข้าว หรือบาตรจีวร แล้วกล่าวว่า "เมื่อทัณฑกรรมมีประมาณเท่านี้สำเร็จแล้ว เธอจักได้สิ่งนี้" ย่อมควร. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสทัณฑกรรมคือการห้ามเท่านั้น. แต่พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมได้กล่าวว่า การให้ขนน้ำ ฟืน และทราย เป็นต้น ตามสมควรแก่ความผิด ก็ควรทำ ดังนั้น สิ่งนั้นก็ควรทำ. และสิ่งนั้นพึงทำด้วยความเอ็นดูว่า "เขาจักละเว้น จักงดเว้น" ไม่พึงทำด้วยเจตนาอันชั่วร้ายที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า "เขาจักพินาศ จักสึกไป" และไม่ควรให้สามเณรนอนบนแผ่นหินร้อน หรือวางก้อนหิน อิฐ เป็นต้น บนศีรษะ หรือให้ลงไปในน้ำ โดยคิดว่า "เราจะทำทัณฑกรรม".

Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องวัตถุแห่งทัณฑกรรมในสิกขาบท จบลงแล้ว.

Anāpucchāvaraṇavatthuādikathā

เรื่องวัตถุแห่งการห้ามโดยไม่บอกกล่าวเป็นต้น

108. Na bhikkhave upajjhāyaṃ anāpucchāti ettha ‘‘tumhākaṃ sāmaṇerassa ayaṃ nāma aparādho, daṇḍakammamassa karothā’’ti tikkhattuṃ vutte, sace upajjhāyo daṇḍakammaṃ na karoti, sayaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sacepi āditova upajjhāyo vadati ‘‘mayhaṃ sāmaṇerānaṃ dose sati tumhe daṇḍakammaṃ karothā’’ti kātuṃ vaṭṭatiyeva. Yathā ca sāmaṇerānaṃ evaṃ saddhivihārikantevāsikānampi daṇḍakammaṃ kātuṃ vaṭṭati.

108. ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงห้ามโดยไม่บอกกล่าวอุปัชฌาย์" นี้ เมื่อกล่าวสามครั้งว่า "สามเณรของท่านมีโทษชื่อนี้ ขอท่านจงทำทัณฑกรรมแก่เขาเถิด" ถ้าอุปัชฌาย์ไม่ทำทัณฑกรรม ก็ควรทำเอง. แม้ถ้าอุปัชฌาย์กล่าวไว้ตั้งแต่แรกว่า "ถ้าสามเณรของฉันมีโทษ ขอท่านทั้งหลายจงทำทัณฑกรรมเถิด" ก็ควรทำทัณฑกรรมได้เลย. และการทำทัณฑกรรมแก่สัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก ก็ควรทำได้เช่นเดียวกับสามเณร.

Apalāḷentīti ‘‘tumhākaṃ pattaṃ dassāma, cīvaraṃ dassāmā’’ti attano upaṭṭhānakaraṇatthaṃ saṅgaṇhanti. Na bhikkhave aññassa parisā apalāḷetabbāti ettha sāmaṇerā vā hontu upasampannā vā, antamaso dussīlabhikkhussāpi parassa parisabhūte bhinditvā gaṇhituṃ na vaṭṭati, ādīnavaṃ pana vattuṃ vaṭṭati ‘‘tayā nhāyituṃ āgatena gūthamakkhanaṃ viya kataṃ dussīlaṃ nissāya viharantenā’’ti. Sace so sayameva jānitvā upajjhaṃ vā nissayaṃ vā yācati, dātuṃ vaṭṭati.

คำว่า "อปลาเฬนติ" หมายถึง รวบรวมไว้เพื่อประโยชน์แก่การบำรุงของตน โดยกล่าวว่า "เราจักให้บาตรแก่ท่าน เราจักให้จีวรแก่ท่าน". ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงรวบรวมบริษัทของผู้อื่น" นี้ ไม่ว่าจะเป็นสามเณรหรือพระอุปสมบทแล้ว แม้แต่บริษัทของภิกษุผู้ทุศีล ก็ไม่ควรแยกแล้วนำมาเป็นของตน แต่ควรกล่าวโทษว่า "ท่านอาศัยภิกษุผู้ทุศีลอยู่ เหมือนคนมาอาบน้ำแล้วถูกฉาบทาด้วยคูถ". ถ้าเขาเองรู้ตัวแล้วขออุปัชฌาย์หรือนิสัย ก็ควรให้.

Anujānāmi bhikkhave dasahaṅgehi samannāgataṃ sāmaṇeraṃ nāsetunti ettha kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttāsu tīsu nāsanāsu liṅganāsanāva adhippetā, tasmā yo pāṇātipātādīsu ekampi kammaṃ karoti, so liṅganāsanāya nāsetabbo. Yathā ca bhikkhūnaṃ pāṇātipātādīsu nānāāpattiyo honti, na tathā sāmaṇerānaṃ. Sāmaṇero hi kunthakipillikampi māretvā maṅguraṇḍakampi bhinditvā nāsetabbataṃyeva pāpuṇāti, tāvadevassa saraṇagamanāni ca upajjhāyaggahaṇañca senāsanaggāho ca paṭippassambhati, saṅghalābhaṃ na labhati, liṅgamattameva ekaṃ avasiṭṭhaṃ hoti. So sace ākiṇṇadosova hoti, āyatiṃ saṃvare na tiṭṭhati, nikkaḍḍhitabbo. Atha sahasā virajjhitvā ‘‘duṭṭhu mayā kata’’nti puna saṃvare ṭhātukāmo hoti, liṅganāsanakiccaṃ natthi. Yathānivatthapārutasseva saraṇāni dātabbāni, upajjhāyo dātabbo, sikkhāpadāni pana saraṇagamaneneva ijjhanti. Sāmaṇerānañhi saraṇagamanaṃ bhikkhūnaṃ upasampadakammavācāsadisaṃ, tasmā bhikkhūnaṃ viya catupārisuddhisīlaṃ, imināpi dasasīlāni samādinnāneva honti, evaṃ santepi daḷhīkaraṇatthaṃ āyatiṃ saṃvare patiṭṭhāpanatthaṃ puna dātabbāni. Sace purimikāya puna saraṇāni gahitāni, pacchimikāya vassāvāsikaṃ lacchati. Sace pacchimikāya gahitāni, saṅghena apaloketvā lābho dātabbo.

ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ขับไล่สามเณรผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐" นี้ ในนาสนะ ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในอรรถกถาแห่งกัณฏกสิกขาบท หมายถึงเฉพาะลิงคนาสนะ (การทำลายเพศบรรพชิต) เท่านั้น. เพราะฉะนั้น สามเณรใดทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในปาณาติบาตเป็นต้น สามเณรนั้นพึงถูกขับไล่ด้วยลิงคนาสนะ. และโทษต่างๆ ในปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมมีแก่ภิกษุฉันใด ย่อมไม่มีแก่สามเณรฉันนั้น. เพราะสามเณรแม้ฆ่ามดหรือปลวก หรือทำลายไข่ปลา ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้ควรถูกขับไล่เท่านั้น. ในขณะนั้น การถึงสรณะ การรับอุปัชฌาย์ และการรับเสนาสนะของเขาย่อมระงับไป เขาไม่ได้ลาภของสงฆ์ เหลือเพียงเพศบรรพชิตอย่างเดียว. ถ้าเขามีโทษมาก และไม่ตั้งอยู่ในสังวรในภายหน้า ก็พึงขับไล่ออกไป. แต่ถ้าเขาพลั้งพลาดไปโดยไม่ตั้งใจ แล้วคิดว่า "เราทำผิดไปแล้ว" และปรารถนาจะตั้งอยู่ในสังวรอีก ก็ไม่มีกิจแห่งลิงคนาสนะ. พึงให้สรณะแก่สามเณรผู้ยังนุ่งห่มอยู่นั่นเอง พึงให้อุปัชฌาย์ ส่วนสิกขาบททั้งหลายย่อมสำเร็จด้วยการถึงสรณะเท่านั้น. เพราะการถึงสรณะของสามเณรนั้นเหมือนกับกรรมวาจาอุปสมบทของภิกษุ เพราะฉะนั้น จตุปาริสุทธิศีลย่อมมีแก่สามเณรนั้นเหมือนแก่ภิกษุทั้งหลาย และด้วยการถึงสรณะนี้เอง ทสศีลก็เป็นอันสมาทานแล้ว แม้เป็นเช่นนั้น ก็พึงให้สรณะอีกครั้งเพื่อความมั่นคง และเพื่อตั้งอยู่ในสังวรในภายหน้า. ถ้าเขารับสรณะอีกครั้งด้วยสรณะเดิม เขาจักได้ลาภอันพึงได้ตามพรรษาในครั้งหลัง. ถ้าเขารับสรณะด้วยสรณะใหม่ พึงให้ลาภโดยบอกกล่าวแก่สงฆ์.

Adinnādāne tiṇasalākamattenāpi vatthunā, abrahmacariye tīsu maggesu yattha katthaci vippaṭipattiyā, musāvāde hassādhippāyatāyapi musā bhaṇite assamaṇo hoti, nāsetabbataṃ āpajjati. Majjapāne pana bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ. Sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati, na ajānitvā. Yāni panassa itarāni pañca sikkhāpadāni, tesu bhinnesu na nāsetabbo, daṇḍakammaṃ kātabbaṃ. Sikkhāpade pana puna dinnepi adinnepi vaṭṭati. Daṇḍakammena pana pīḷetvā āyatiṃ saṃvare ṭhapanatthāya dātabbameva. Sāmaṇerānaṃ majjapānaṃ sacittakaṃ pārājikavatthu, ayaṃ viseso.

ในการถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้ แม้ด้วยวัตถุเพียงเท่าเศษหญ้าและซีกไม้ไผ่, ในการประพฤติอนาจาร ด้วยการประพฤติผิดในมรรคทั้งสามอย่างใดอย่างหนึ่ง, ในการพูดเท็จ แม้ด้วยความตั้งใจที่จะพูดเล่น เมื่อพูดเท็จแล้ว ย่อมไม่เป็นสมณะ ย่อมถึงความเป็นผู้ควรขับไล่. ส่วนในเรื่องการดื่มน้ำเมา ภิกษุผู้ดื่มน้ำเมาที่ทำจากพืชพันธุ์ แม้ไม่รู้ ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์. สามเณรเมื่อรู้แล้วดื่ม ย่อมถึงความขาดแห่งศีล แต่เมื่อไม่รู้ดื่ม ย่อมไม่ถึงความขาดแห่งศีล. ส่วนสิกขาบท ๕ ข้อที่เหลือของสามเณรนั้น เมื่อขาดแล้ว ไม่ควรขับไล่ ควรทำกรรมลงโทษ. ส่วนสิกขาบทนั้น แม้ให้ซ้ำอีก หรือไม่ให้ซ้ำอีก ก็ควร. แต่ควรให้ (สิกขาบท) โดยการลงโทษแล้ว เพื่อให้ตั้งอยู่ในความสำรวมในภายหน้า. การดื่มน้ำเมาของสามเณร เมื่อมีจิตรู้ (ว่าเป็นน้ำเมา) ย่อมเป็นเหตุแห่งปาราชิก นี่คือข้อแตกต่าง (จากภิกษุ).

Avaṇṇabhāsane pana arahaṃ sammāsambuddhotiādīnaṃ paṭipakkhavasena buddhassa vā, svākkhātotiādīnaṃ paṭipakkhavasena dhammassa vā, suppaṭipannotiādīnaṃ paṭipakkhavasena saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāsanto ratanattayaṃ nindanto garahanto ācariyupajjhāyādīhi ‘‘mā evaṃ avacā’’ti avaṇṇabhāsane ādīnavaṃ dassetvā nivāretabbo. Sace yāvatatiyaṃ vuccamāno na oramati, kaṇṭakanāsanāya nāsetabboti kurundiyaṃ vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sace evaṃ vuccamāno taṃ laddhiṃ nissajjati, daṇḍakammaṃ kāretvā accayaṃ desāpetabbo. Sace na nissajjati, tatheva ādāya paggayha tiṭṭhati, liṅganāsanāya nāsetabbo’’ti vuttaṃ, taṃ yuttaṃ. Ayameva hi nāsanā idha adhippetāti.

ส่วนในการกล่าวติเตียน เมื่อสามเณรกล่าวติเตียนพระพุทธเจ้าโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณมี “อรหํ สัมมาสัมพุทโธ” เป็นต้น หรือกล่าวติเตียนพระธรรมโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณมี “สวากขาโต” เป็นต้น หรือกล่าวติเตียนพระสงฆ์โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณมี “สุปฏิปันโน” เป็นต้น หรือนินทา ติเตียนพระรัตนตรัย ควรถูกห้ามโดยอาจารย์และอุปัชฌาย์เป็นต้น โดยแสดงโทษในการกล่าวติเตียนว่า “อย่ากล่าวอย่างนี้”. หากถูกกล่าวตักเตือนถึงสามครั้งแล้วยังไม่ละเว้น ควรขับไล่ด้วยวิธีขับไล่แบบกัณฏกะ ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. ส่วนในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “หากถูกกล่าวตักเตือนอย่างนี้แล้วละทิ้งทิฏฐินั้น ควรให้ทำกรรมลงโทษแล้วให้แสดงอาบัติ. หากไม่ละทิ้ง ยังคงยึดถือและตั้งมั่นอยู่อย่างนั้น ควรขับไล่ด้วยวิธีขับไล่ด้วยการเปลื้องเพศ” คำกล่าวนี้สมควรแล้ว. เพราะการขับไล่ด้วยวิธีนี้เท่านั้นที่ประสงค์ในที่นี้.

Micchādiṭṭhikepi eseva nayo. Sassatucchedānañhi aññataradiṭṭhiko sace ācariyādīhi ovadiyamāno nissajjati, daṇḍakammaṃ kāretvā accayaṃ desāpetabbo. Appaṭinissajjantova nāsetabboti. Bhikkhunidūsako cettha kāmaṃ abrahmacāriggahaṇena gahitova abrahmacāriṃ pana āyatiṃ saṃvare ṭhātukāmaṃ saraṇāni datvā upasampādetuṃ vaṭṭati. Bhikkhunidūsako āyatiṃ saṃvare ṭhātukāmopi pabbajjampi na labhati, pageva upasampadanti etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhunidūsako’’ti idaṃ visuṃ dasamaṃ aṅgaṃ vuttanti veditabbaṃ.

แม้ในผู้มีมิจฉาทิฏฐิ ก็มีนัยเดียวกันนี้. เพราะสามเณรผู้มีทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หากถูกอาจารย์เป็นต้นว่ากล่าวตักเตือนแล้วละทิ้ง ควรให้ทำกรรมลงโทษแล้วให้แสดงอาบัติ. ผู้ไม่ละทิ้งเท่านั้นที่ควรขับไล่. อนึ่ง ในที่นี้ สามเณรผู้ประทุษร้ายภิกษุณี แม้จะถูกรวมอยู่ในคำว่า “ผู้ประพฤติอนาจาร” ก็ตาม แต่ผู้ประพฤติอนาจารที่ประสงค์จะตั้งอยู่ในความสำรวมในภายหน้า ยังควรให้สรณะแล้วให้อุปสมบทได้. ส่วนสามเณรผู้ประทุษร้ายภิกษุณี แม้ประสงค์จะตั้งอยู่ในความสำรวมในภายหน้า ก็ยังไม่ได้แม้การบรรพชา จะกล่าวไปไยถึงการอุปสมบทเล่า พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสองค์ที่ ๑๐ นี้ว่า “ผู้ประทุษร้ายภิกษุณี” แยกต่างหาก เพื่อแสดงความหมายนี้.

Anāpucchāvaraṇavatthuādikathā niṭṭhitā.

เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับการห้ามโดยไม่สอบถามเป็นต้น จบลงแล้ว.

Paṇḍakavatthukathā

เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับบัณเฑาะก์

109. Dahare dahareti taruṇe taruṇe. Moḷigalleti thūlasarīre. Hatthibhaṇḍe assabhaṇḍeti hatthigopake ca assagopake ca.

109. บทว่า “ทหเร ทหเร” หมายถึง “ยังเยาว์ ยังเยาว์”. บทว่า “โมฬิคัลเลติ” หมายถึง “มีร่างกายอ้วนพี”. บทว่า “หัตถิภัณเฑ อัสสภัณเฑติ” หมายถึง “คนเลี้ยงช้างและคนเลี้ยงม้า”.

Paṇḍako bhikkhaveti ettha āsittapaṇḍako usūyapaṇḍako opakkamikapaṇḍako pakkhapaṇḍako napuṃsakapaṇḍakoti pañca paṇḍakā. Tattha yassa paresaṃ aṅgajātaṃ mukhena gahetvā asucinā āsittassa pariḷāho vūpasammati, ayaṃ āsittapaṇḍako. Yassa paresaṃ ajjhācāraṃ passato usūyāya uppannāya pariḷāho vūpasammati, ayaṃ usūyapaṇḍako. Yassa upakkamena bījāni apanītāni, ayaṃ opakkamikapaṇḍako. Ekacco pana akusalavipākānubhāvena kāḷapakkhe paṇḍako hoti, juṇhapakkhe panassa pariḷāho vūpasammati, ayaṃ pakkhapaṇḍako. Yo pana paṭisandhiyaṃyeva abhāvako uppanno, ayaṃ napuṃsakapaṇḍakoti. Tesu āsittapaṇḍakassa ca usūyapaṇḍakassa ca pabbajjā na vāritā, itaresaṃ tiṇṇaṃ vāritā. Tesupi pakkhapaṇḍakassa yasmiṃ pakkhe paṇḍako hoti, tasmiṃyevassa pakkhe pabbajjā vāritāti kurundiyaṃ vuttaṃ. Yassa cettha pabbajjā vāritā, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘anupasampanno na upasampādetabbo upasampanno nāsetabbo’’ti. Sopi liṅganāsaneneva nāsetabbo. Ito paraṃ ‘‘nāsetabbo’’ti vuttesupi eseva nayo.

ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย บัณเฑาะก์” นี้ บัณเฑาะก์มี ๕ ประเภท คือ อาสิตตบัณเฑาะก์ อุสสูยบัณเฑาะก์ โอปักกมิกบัณเฑาะก์ ปักขบัณเฑาะก์ และนปุงสกบัณเฑาะก์. ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น บัณเฑาะก์ใด เมื่ออวัยวะเพศของผู้อื่นถูกอมด้วยปากแล้วถูกหลั่งอสุจิใส่ ความเร่าร้อน (ทางกิเลส) ย่อมสงบลง บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า อาสิตตบัณเฑาะก์. บัณเฑาะก์ใด เมื่อเห็นการเสพเมถุนของผู้อื่นแล้ว ความเร่าร้อน (ทางกิเลส) ย่อมสงบลงเมื่อความริษยาเกิดขึ้น บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า อุสสูยบัณเฑาะก์. บัณเฑาะก์ใด เมล็ดพันธุ์ (อัณฑะ) ถูกกำจัดออกด้วยความพยายาม บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า โอปักกมิกบัณเฑาะก์. อนึ่ง บัณเฑาะก์บางคนย่อมเป็นบัณเฑาะก์ในข้างแรมด้วยอานุภาพแห่งอกุศลวิบาก ส่วนในข้างขึ้น ความเร่าร้อน (ทางกิเลส) ของเขาย่อมสงบลง บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า ปักขบัณเฑาะก์. ส่วนบัณเฑาะก์ใดเกิดมาโดยไม่มีภาวะรูปตั้งแต่ปฏิสนธิ บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า นปุงสกบัณเฑาะก์. ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น การบรรพชาของอาสิตตบัณเฑาะก์และอุสสูยบัณเฑาะก์ไม่ถูกห้าม ส่วนของบัณเฑาะก์สามประเภทที่เหลือถูกห้าม. แม้ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น การบรรพชาของปักขบัณเฑาะก์ถูกห้ามเฉพาะในปักษ์ที่เขาเป็นบัณเฑาะก์เท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. อนึ่ง ในบัณเฑาะก์เหล่านี้ บัณเฑาะก์ใดถูกห้ามการบรรพชา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยหมายถึงบัณเฑาะก์นั้นว่า “ผู้ที่ยังไม่ได้อุปสมบท ไม่ควรให้อุปสมบท ผู้ที่อุปสมบทแล้ว ควรขับไล่”. บัณเฑาะก์นั้นก็ควรถูกขับไล่ด้วยการเปลื้องเพศเท่านั้น. หลังจากนี้ แม้ในเรื่องที่กล่าวว่า “ควรขับไล่” ก็มีนัยเดียวกันนี้.

Paṇḍavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับบัณเฑาะก์ จบลงแล้ว.

Theyyasaṃvāsakavatthukathā

เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับผู้ร่วมสังวาสด้วยอาการขโมย

110. Purāṇakulaputtoti purāṇassa anukkamena pārijuññaṃ pattassa kulassa putto. Mātipakkhapitipakkhato kolaññā khīṇā vinaṭṭhā matā assāti khīṇakolañño. Anadhigatanti appattaṃ. Phātiṃkātunti vaḍḍhetuṃ. Iṅghāti uyyojanatthe nipāto. Anuyuñjiyamānoti ekamantaṃ netvā kesamassuoropanakāsāyapaṭiggahaṇasaraṇagamanaupajjhāyaggahaṇakammavācānissayadhamme pucchiyamāno. Etamatthaṃ ārocesīti etaṃ sayaṃ pabbajitabhāvaṃ ādito paṭṭhāya ācikkhi.

110. บทว่า “ปุราณกุลบุตร” หมายถึง บุตรของตระกูลที่ถึงความเสื่อมโทรมไปตามลำดับแต่โบราณ. บทว่า “ขีณโกฬัญโญ” หมายถึง ผู้ที่ญาติทางมารดาและบิดาของเขาหมดสิ้นไป พินาศไป ตายไปแล้ว. บทว่า “อนธิคตํ” หมายถึง “ยังไม่ถึง, ยังไม่ได้”. บทว่า “ผาติงกาตุง” หมายถึง “เพื่อเพิ่มพูน”. บทว่า “อิงฺฆ” เป็นนิบาตในอรรถว่า “ชักชวน”. บทว่า “อนุยุญชิยมาโน” หมายถึง เมื่อถูกนำไปที่มุมหนึ่งแล้วถูกสอบถามถึงธรรมเนียมการปลงผมและหนวด การรับผ้ากาสาวะ การถึงสรณะ การถืออุปัชฌาย์ กรรมวาจา และนิสสัยธรรม. บทว่า “เอตมตฺถํ อาโรเจสีติ” หมายถึง เขาได้บอกความเป็นผู้บวชของตนเองตั้งแต่ต้น.

Theyyasaṃvāsako bhikkhaveti ettha tayo theyyasaṃvāsakā – liṅgatthenako, saṃvāsatthenako, ubhayatthenakoti. Tattha yo sayaṃ pabbajitvā vihāraṃ gantvā na bhikkhuvassāni gaṇeti, na yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, na āsanena paṭibāhati, na uposathapavāraṇādīsu sandissati, ayaṃ liṅgamattasseva thenitattā liṅgatthenako nāma.

ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ร่วมสังวาสด้วยอาการขโมย” นี้ มีผู้ร่วมสังวาสด้วยอาการขโมย ๓ ประเภท คือ ลิงคัตเถนกะ สังวาสัตเถนกะ และอุภยัตเถนกะ. ในผู้ร่วมสังวาสทั้งสามนั้น ผู้ใดบวชเองแล้วไปสู่วิหาร ไม่นับพรรษาภิกษุ ไม่ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษา ไม่ห้ามอาสนะ (แก่ภิกษุผู้อ่อนพรรษากว่า) ไม่ปรากฏในการทำอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า ลิงคัตเถนกะ เพราะขโมยเพียงเพศ (สมณะ) เท่านั้น.

Yo pana bhikkhūhi pabbājito sāmaṇero samānopi videsaṃ gantvā ‘‘ahaṃ dasavasso vā vīsativasso vā’’ti musā vatvā bhikkhuvassāni gaṇeti, yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, āsanena paṭibāhati, uposathapavāraṇādīsu sandissati, ayaṃ saṃvāsamattasseva thenitattā saṃvāsatthenako nāma. Bhikkhuvassagaṇanādiko hi sabbopi kiriyabhedo imasmiṃ atthe ‘‘saṃvāso’’ti veditabbo. Sikkhaṃ paccakkhāya ‘‘na maṃ koci jānātī’’ti evaṃ paṭipajjantepi eseva nayo.

ส่วนว่า สามเณรที่ภิกษุทั้งหลายบวชให้แล้ว แม้เป็นอยู่ ไปสู่ต่างถิ่นแล้วกล่าวเท็จว่า "เรามีพรรษา ๑๐" หรือว่า "เรามีพรรษา ๒๐" ดังนี้ นับพรรษาของภิกษุทั้งหลาย ยินดีการไหว้ตามลำดับผู้แก่ กีดกันด้วยอาสนะ ปรากฏตัวในอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า สังวาสัตเถนกะ เพราะความเป็นผู้ขโมยเพียงการอยู่ร่วมเท่านั้น. จริงอยู่ กิริยาอาการที่แตกต่างกันทั้งหมด มีการนับพรรษาของภิกษุเป็นต้น พึงทราบว่า "สังวาส" ในอรรถแห่งบทว่า เถยยสังวาสกะ นี้. แม้ในผู้ที่บอกคืนสิกขาแล้วปฏิบัติอยู่ว่า "ใครๆ ไม่รู้จักเรา" ดังนี้ ก็มีนัยเดียวกันนี้แล.

Yo pana sayaṃ pabbajitvā vihāraṃ gantvā bhikkhuvassāni gaṇeti, yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, āsanena paṭibāhati, uposathapavāraṇādīsu sandissati, ayaṃ liṅgassa ceva saṃvāsassa ca thenitattā ubhayatthenako nāma. Ayaṃ tividhopi theyyasaṃvāsako anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo, puna pabbajjaṃ yācantopi na pabbājetabbo.

ส่วนว่า ผู้ใดบวชเองแล้ว ไปสู่พระวิหาร นับพรรษาของภิกษุทั้งหลาย ยินดีการไหว้ตามลำดับผู้แก่ กีดกันด้วยอาสนะ ปรากฏตัวในอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า อุภยัตเถนกะ เพราะความเป็นผู้ขโมยทั้งเพศและการอยู่ร่วม. เถยยสังวาสกะทั้ง ๓ ประเภทนี้ เมื่อยังไม่ได้อุปสมบท ไม่พึงให้อุปสมบท เมื่ออุปสมบทแล้ว พึงให้ฉิบหาย (ให้สึก) แม้จะขอการบรรพชาอีก ก็ไม่พึงให้บรรพชา.

Ettha ca asammohatthaṃ idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ –

และในเรื่องเถยยสังวาสกะนี้ เพื่อประโยชน์แก่ความไม่หลง พึงทราบปกิณณกะ (ข้อความเบ็ดเตล็ด) นี้.

‘‘Rājadubbhikkhakantāra-rogaveribhayehi vā;

Cīvarāharaṇatthaṃ vā, liṅgaṃ ādiyatīdha yo.

บุคคลใดในพระศาสนานี้ ถือเอาเพศ (สมณะ) เพราะภัยจากพระราชา ภัยจากความอดอยาก ภัยจากป่ากันดาร ภัยจากโรค และภัยจากศัตรู หรือเพื่อประโยชน์แก่การนำผ้าจีวรไป.

Saṃvāsaṃ nādhivāseti, yāva so suddhamānaso;

Theyyasaṃvāsako nāma, tāva esa na vuccatī’’ti.

ตราบใดที่บุคคลนั้นมีใจบริสุทธิ์ ไม่ยอมรับสังวาส (มีการนับพรรษาเป็นต้น) ตราบนั้น บุคคลนี้ไม่ชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสกะ พึงทราบดังนี้.

Tatrāyaṃ vitthāranayo – idhekaccassa rājā kuddho hoti, so ‘‘evaṃ me sotthi bhavissatī’’ti sayameva liṅgaṃ gahetvā palāyati. Taṃ disvā rañño ārocenti. Rājā ‘‘sace pabbajito, na taṃ labbhā kiñci kātu’’nti tasmiṃ kodhaṃ paṭivineti, so ‘‘vūpasantaṃ me rājabhaya’’nti saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgato pabbājetabbo. Athāpi ‘‘sāsanaṃ nissāya mayā jīvitaṃ laddhaṃ, handa dāni ahaṃ pabbajāmī’’ti uppannasaṃvego teneva liṅgena āgantvā āgantukavattaṃ na sādiyati, bhikkhūhi puṭṭho vā apuṭṭho vā yathābhūtamattānaṃ āvikatvā pabbajjaṃ yācati, liṅgaṃ apanetvā pabbājetabbo. Sace pana vattaṃ sādiyati, pabbajitālayaṃ dasseti, sabbaṃ pubbe vuttaṃ vassagaṇanādibhedaṃ vidhiṃ paṭipajjati, ayaṃ na pabbājetabbo.

ในเรื่องนั้น มีนัยพิสดารดังนี้ – ในพระศาสนานี้ พระราชาทรงกริ้วบุคคลบางคน บุคคลนั้นคิดว่า "เมื่อเราถือเอาเพศ (สมณะ) อย่างนี้ ความสวัสดีจักมีแก่เรา" ดังนี้ แล้วถือเอาเพศเองหนีไป. ชนทั้งหลายเห็นเขาแล้วกราบทูลพระราชา. พระราชาตรัสว่า "ถ้าเขาเป็นบรรพชิต เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่ควรทำอะไรแก่เขา" ดังนี้ แล้วทรงระงับความโกรธในบุคคลนั้น. บุคคลนั้นคิดว่า "ภัยจากพระราชาของเราสงบระงับแล้ว" ดังนี้ แล้วยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. อนึ่ง หากเขามีความสังเวชเกิดขึ้นว่า "เราได้ชีวิตเพราะอาศัยพระศาสนา เอาเถิด บัดนี้เราจะบวช" ดังนี้ แล้วมาด้วยเพศนั้นนั่นแหละ ไม่ยินดีอาคันตุกวัตร, ถูกภิกษุทั้งหลายถามก็ตาม ไม่ถูกถามก็ตาม บอกแจ้งเรื่องของตนตามความเป็นจริงแล้วขอการบรรพชา, เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงให้เขาปลดเปลื้องเพศนั้นออกแล้วให้บรรพชา. แต่ถ้าเขายินดีวัตร แสดงอาลัยของบรรพชิต (หรือกิริยาอาการของบรรพชิต) หากปฏิบัติวิธีทั้งหมดมีการนับพรรษาเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วในกาลก่อน, เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลนี้ไม่พึงให้บรรพชา.

Idha panekacco dubbhikkhe jīvituṃ asakkonto sayameva liṅgaṃ gahetvā sabbapāsaṇḍiyabhattāni bhuñjanto dubbhikkhe vītivatte saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva.

ส่วนว่า บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อไม่อาจดำรงชีวิตอยู่ได้ในคราวทุพภิกขภัย จึงถือเอาเพศเอง บริโภคภัตอันเนื่องด้วยพวกเดียรถีย์ทั้งปวง เมื่อทุพภิกขภัยผ่านพ้นไปแล้ว ยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมด (ที่เหลือ) ก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล.

Aparo mahākantāraṃ nittharitukāmo hoti, satthavāho ca pabbajite gahetvā gacchati. So ‘‘evaṃ maṃ satthavāho gahetvā gamissatī’’ti sayameva liṅgaṃ gahetvā satthavāhena saddhiṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patvā saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva.

บุคคลอื่นใคร่จะข้ามพ้นป่ากันดารใหญ่ และนายกองเกวียนย่อมพาพวกบรรพชิตไป. บุคคลนั้นคิดว่า "เมื่อเป็นอย่างนี้ นายกองเกวียนจักพาเราไป" ดังนี้ แล้วถือเอาเพศเอง ข้ามพ้นป่ากันดารไปพร้อมกับนายกองเกวียน ถึงที่อันเกษมแล้ว ยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมดก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล.

Aparo rogabhaye uppanne jīvituṃ asakkonto sayameva liṅgaṃ gahetvā sabbapāsaṇḍiyabhattāni bhuñjanto rogabhaye vūpasante saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva.

บุคคลอื่น เมื่อภัยจากโรคเกิดขึ้นแล้ว ไม่อาจดำรงชีวิตอยู่ได้ จึงถือเอาเพศเอง บริโภคภัตอันเนื่องด้วยพวกเดียรถีย์ทั้งปวง เมื่อภัยจากโรคสงบระงับแล้ว ยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมดก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล.

Aparassa eko veriko kuddho hoti, ghātetukāmo naṃ vicarati, so ‘‘evaṃ me sotthi bhavissatī’’ti sayameva liṅgaṃ gahetvā palāyati. Veriko ‘‘kuhiṃ so’’ti pariyesanto ‘‘pabbajitvā palāto’’ti sutvā ‘‘sace pabbajito, na taṃ labbhā kiñci kātu’’nti tasmiṃ kodhaṃ paṭivineti. So ‘‘vūpasantaṃ me veribhaya’’nti saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva.

ศัตรูคนหนึ่งโกรธบุคคลอื่นอยู่ ใคร่จะฆ่าเขาจึงเที่ยวตามหา. บุคคลนั้นคิดว่า "เมื่อเราถือเอาเพศ (สมณะ) อย่างนี้ ความสวัสดีจักมีแก่เรา" ดังนี้ แล้วถือเอาเพศเองหนีไป. ศัตรูเมื่อแสวงหาอยู่ว่า "เขาอยู่ที่ไหน" ดังนี้ ได้ยินว่า "บวชหนีไปแล้ว" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ถ้าเขาเป็นบรรพชิต เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่ควรทำอะไรแก่เขา" ดังนี้ แล้วระงับความโกรธในบุคคลนั้นเสีย. บุคคลนั้นคิดว่า "ภัยจากศัตรูของเราสงบระงับแล้ว" ดังนี้ แล้วยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมดก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล.

Aparo ñātikulaṃ gantvā sikkhaṃ paccakkhāya gihi hutvā ‘‘imāni cīvarāni idha vinassissanti, sacepi imāni gahetvā vihāraṃ gamissāmi, antarāmagge maṃ ‘coro’ti gahessanti, yaṃnūnāhaṃ kāyaparihāriyāni katvā gaccheyya’’nti cīvarāharaṇatthaṃ nivāsetvā ca pārupitvā ca vihāraṃ gacchati. Taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā sāmaṇerā ca daharā ca abbhuggacchanti, vattaṃ dassenti. So na sādiyati, yathābhūtamattānaṃ āvikaroti. Sace bhikkhū ‘‘na dāni mayaṃ taṃ muñcissāmā’’ti balakkārena pabbājetukāmā honti, kāsāyāni apanetvā puna pabbājetabbo. Sace pana ‘‘nayime mama hīnāyāvattabhāvaṃ jānantī’’ti taṃyeva bhikkhubhāvaṃ paṭijānitvā sabbaṃ pubbe vuttaṃ vassagaṇanādibhedaṃ vidhiṃ paṭipajjati, ayaṃ na pabbājetabbo.

บุคคลอื่นไปสู่ตระกูลญาติ บอกคืนสิกขาแล้วเป็นคฤหัสถ์ คิดว่า "ผ้าจีวรเหล่านี้จักพินาศในที่นี้, แม้หากเราจะถือเอาผ้าเหล่านี้ไปสู่พระวิหาร ชนทั้งหลายก็จักจับเราในระหว่างทางว่า เป็นโจร, ทางที่ดีเราควรนุ่งห่มไปอย่างเครื่องบริขารประจำกายเถิด" ดังนี้ เพื่อประโยชน์แก่การนำผ้าจีวรไป จึงนุ่งและห่มแล้วไปสู่พระวิหาร. พวกสามเณรและภิกษุหนุ่มเห็นเขามาแต่ไกล จึงพากันออกไปต้อนรับ แสดงวัตร (ต่อเขา). เขาไม่ยินดี บอกแจ้งเรื่องของตนตามความเป็นจริง. หากภิกษุทั้งหลายใคร่จะให้บรรพชาโดยใช้กำลังบังคับว่า "บัดนี้พวกเราจะไม่ปล่อยท่าน" ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงให้เขาปลดเปลื้องผ้ากาสาวะออกแล้วให้บรรพชาอีก. แต่ถ้าเขาคิดว่า "ภิกษุสามเณรเหล่านี้ไม่รู้ภาวะที่เรากลับไปเพื่อความเป็นคนเลว (เป็นคฤหัสถ์)" ดังนี้ แล้วปฏิญาณความเป็นภิกษุนั้นนั่นแหละ หากปฏิบัติวิธีทั้งหมดมีการนับพรรษาเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วในกาลก่อน (ในเรื่องสังวาสัตเถนกะ), เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลนี้ไม่พึงให้บรรพชา.

Aparo mahāsāmaṇero ñātikulaṃ gantvā uppabbajitvā kammantānuṭṭhānena ubbāḷho hutvā puna ‘‘dāni ahaṃ samaṇova bhavissāmi, theropi me uppabbajitabhāvaṃ na jānātī’’ti tadeva pattacīvaraṃ ādāya vihāraṃ āgacchati, nāpi tamatthaṃ bhikkhūnaṃ āroceti, sāmaṇerabhāvaṃ paṭijānāti, ayaṃ theyyasaṃvāsakoyeva pabbajjaṃ na labhati. Sacepissa liṅgaggahaṇakāle evaṃ hoti, ‘‘nāhaṃ kassaci ārocessāmī’’ti vihārañca gato āroceti, gahaṇeneva theyyasaṃvāsako. Athāpissa ‘‘gahaṇakāle ācikkhissāmī’’ti cittaṃ uppannaṃ hoti, vihārañca gantvā ‘‘kuhiṃ tvaṃ āvuso gato’’ti vutto ‘‘na dāni maṃ ime jānantī’’ti vañcetvā nācikkhati, ‘‘nācikkhissāmī’’ti saha dhuranikkhepena ayampi theyyasaṃvāsakova. Sace panassa gahaṇakālepi ‘‘ācikkhissāmī’’ti cittaṃ uppannaṃ hoti, vihāraṃ gantvāpi ācikkhati, ayaṃ puna pabbajjaṃ labhati.

สามเณรใหญ่รูปอื่น สึกไปสู่ตระกูลญาติแล้ว ถูกความไม่ขยันในกิจการงานรบกวน หรือถูกขับไล่ออกจากบ้านแล้ว คิดว่า “บัดนี้ เราจักเป็นสมณะเท่านั้น แม้พระอุปัชฌาย์ก็ไม่รู้ว่าเราสึกแล้ว” ดังนี้ จึงถือเอาบาตรและจีวรนั้นเองกลับมาสู่วิหาร ทั้งไม่บอกเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ปฏิญาณตนว่าเป็นสามเณร สามเณรรูปนี้เป็นเถยยสังวาสกเท่านั้น ย่อมไม่ได้บรรพชา. แม้หากว่าในเวลาถือเพศนั้น เขามีความคิดว่า “เราจักไม่บอกแก่ใครๆ” ดังนี้ แต่เมื่อมาถึงวิหารแล้วกลับบอก เขาก็เป็นเถยยสังวาสกด้วยการถือเพศนั้นเอง. อนึ่ง แม้หากว่าในเวลาถือเพศนั้น เขามีความคิดเกิดขึ้นว่า “จักบอก” ดังนี้ แต่เมื่อมาถึงวิหารแล้ว ถูกถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ท่านไปไหนมา” ดังนี้ แล้วคิดหลอกลวงว่า “บัดนี้ ภิกษุเหล่านี้ไม่รู้จักเรา” ดังนี้ จึงไม่บอก และพร้อมกับการละความเพียรที่จะบอกว่า “จักไม่บอก” ดังนี้ แม้สามเณรรูปนี้ก็เป็นเถยยสังวาสกเท่านั้น. แต่หากว่าในเวลาถือเพศนั้น เขามีความคิดเกิดขึ้นว่า “จักบอก” ดังนี้ และเมื่อมาถึงวิหารแล้วก็บอก สามเณรรูปนี้ย่อมได้บรรพชาอีก.

Aparo daharasāmaṇero mahanto vā pana abyatto, so purimanayeneva uppabbajitvā ghare vacchakarakkhaṇādīni kammāni kātuṃ na icchati, tamenaṃ ñātakā tāniyeva kāsāyāni acchādetvā thālakaṃ vā pattaṃ vā hatthe datvā ‘‘gaccha samaṇova hohī’’ti gharā nīharanti. So vihāraṃ gacchati, neva naṃ bhikkhū jānanti ‘‘ayaṃ uppabbajitvā puna sayameva pabbajito’’ti, nāpi sayaṃ jānāti, ‘‘yo evaṃ pabbajati, so theyyasaṃvāsako nāma hotī’’ti. Sace taṃ paripuṇṇavassaṃ upasampādenti, sūpasampanno. Sace pana anupasampannakāleyeva vinayavinicchaye vattamāne suṇāti, ‘‘yo evaṃ pabbajati, so theyyasaṃvāsako nāma hotī’’ti. Tena ‘‘mayā evaṃ kata’’nti bhikkhūnaṃ ācikkhitabbaṃ, evaṃ puna pabbajjaṃ labhati. Sace ‘‘na dāni maṃ koci jānātī’’ti nāroceti, dhuraṃ nikkhittamatte theyyasaṃvāsako.

สามเณรเล็กรูปอื่น หรือเป็นผู้ใหญ่แต่ไม่เชี่ยวชาญ (ในพระวินัย) สึกไปแล้วโดยนัยก่อนนั่นเอง ไม่ปรารถนาจะทำงานในบ้าน มีการเลี้ยงลูกโคเป็นต้น ญาติทั้งหลายจึงให้เขาห่มผ้ากาสายะเหล่านั้นเอง ให้ถาดหรือบาตรในมือแล้วขับออกจากบ้านว่า “ไปเถิด จงเป็นสมณะเท่านั้น” เขาไปสู่วิหาร ภิกษุทั้งหลายก็ไม่รู้ว่า “ผู้นี้สึกแล้วกลับมาบวชเอง” แม้ตัวเขาเองก็ไม่รู้ว่า “ผู้ใดบวชอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสก” หากภิกษุทั้งหลายให้อุปสมบทแก่เขาผู้มีอายุครบ (๒๐ ปี) เขาก็เป็นผู้อุปสมบทดีแล้ว. แต่หากว่าในเวลาที่ยังไม่ได้อุปสมบทนั่นเอง เมื่อมีการวินิจฉัยพระวินัยอยู่ เขาได้ยินว่า “ผู้ใดบวชอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสก” ดังนี้ เขาพึงบอกแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ข้าพเจ้าได้ทำอย่างนี้แล้ว” เมื่อบอกอย่างนี้ เขาย่อมได้บรรพชาอีก. หากเขาไม่บอกด้วยคิดว่า “บัดนี้ ใครๆ ก็ไม่รู้จักเรา” ดังนี้ เพียงแค่ละความเพียร (ที่จะบอก) เขาก็เป็นเถยยสังวาสก.

Bhikkhu sikkhaṃ paccakkhāya liṅgaṃ anapanetvā dussīlakammaṃ katvā vā akatvā vā puna sabbaṃ pubbe vuttaṃ vassagaṇanādibhedaṃ vidhiṃ paṭipajjati, theyyasaṃvāsako hoti. Sikkhaṃ appaccakkhāya saliṅge ṭhito methunaṃ paṭisevitvā vassagaṇanādibhedaṃ vidhiṃ āpajjanto theyyasaṃvāsako na hoti, pabbajjāmattaṃ labhati. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana eso theyyasaṃvāsakoti vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ.

ภิกษุบอกคืนสิกขาแล้ว แต่ยังไม่ปลงเพศออก จะทำกรรมอันเป็นทุศีลหรือไม่ทำก็ตาม แล้วกลับปฏิบัติวิธีทั้งหมดที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้นตามที่กล่าวไว้ก่อน ภิกษุนั้นเป็นเถยยสังวาสก. ส่วนภิกษุยังไม่บอกคืนสิกขา ตั้งอยู่ในเพศของตน เสพเมถุนแล้ว ถึงวิธีที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้น ภิกษุนั้นไม่เป็นเถยยสังวาสก ย่อมได้เพียงบรรพชาเท่านั้น. แต่ในอรรถกถาอัณฑกะกล่าวว่า ภิกษุนั้นเป็นเถยยสังวาสก คำนั้นไม่ควรยึดถือ.

Eko bhikkhu kāsāye saussāhova odātaṃ nivāsetvā methunaṃ paṭisevitvā puna kāsāyāni nivāsetvā vassagaṇanādibhedaṃ sabbaṃ vidhiṃ āpajjati, ayampi theyyasaṃvāsako na hoti, pabbajjāmattaṃ labhati. Sace pana kāsāye dhuraṃ nikkhipitvā odātaṃ nivāsetvā methunaṃ paṭisevitvā puna kāsāyāni nivāsetvā vassagaṇanādibhedaṃ sabbaṃ vidhiṃ āpajjati, theyyasaṃvāsako hoti.

ภิกษุรูปหนึ่งยังมีความอาลัยในผ้ากาสายะ นุ่งผ้าขาวแล้วเสพเมถุน แล้วกลับนุ่งผ้ากาสายะ ปฏิบัติวิธีทั้งหมดที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้น ภิกษุรูปนี้ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสก ย่อมได้เพียงบรรพชาเท่านั้น. แต่หากว่าภิกษุนั้นหมดความอาลัยในผ้ากาสายะแล้ว นุ่งผ้าขาว เสพเมถุน แล้วกลับนุ่งผ้ากาสายะ ปฏิบัติวิธีทั้งหมดที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้น ภิกษุรูปนี้เป็นเถยยสังวาสก.

Sāmaṇero saliṅge ṭhito methunādiassamaṇakaraṇadhammaṃ āpajjitvāpi theyyasaṃvāsako na hoti. Sacepi kāsāye saussāhova kāsāyāni apanetvā methunaṃ paṭisevitvā puna kāsāyāni nivāseti, neva theyyasaṃvāsako hoti. Sace pana kāsāye dhuraṃ nikkhipitvā naggo vā odātanivattho vā methunasevanādīhi assamaṇo hutvā kāsāyaṃ nivāseti, theyyasaṃvāsako hoti. Sacepi gihibhāvaṃ patthayamāno kāsāvaṃ ovaṭṭikaṃ vā katvā aññena vā ākārena gihinivāsanena nivāseti ‘‘sobhati nu kho me gihiliṅgaṃ, na sobhatī’’ti vīmaṃsanatthaṃ, rakkhati tāva. ‘‘Sobhatī’’ti sampaṭicchitvā pana puna liṅgaṃ sādiyanto theyyasaṃvāsako hoti. Odātaṃ nivāsetvā vīmaṃsanasampaṭicchanesupi eseva nayo.

สามเณรตั้งอยู่ในเพศของตน แม้ต้องธรรมอันกระทำความเป็นผู้ไม่ใช่สมณะมีเมถุนเป็นต้น ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสก. แม้หากว่าเขายังมีความอาลัยในผ้ากาสายะ เปลื้องผ้ากาสายะออกแล้วเสพเมถุน แล้วกลับนุ่งผ้ากาสายะ เขาก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกเลย. แต่หากว่าเขาหมดความอาลัยในผ้ากาสายะแล้ว เป็นผู้เปลือยกายหรือนุ่งผ้าขาว เป็นผู้ไม่ใช่สมณะด้วยการเสพเมถุนเป็นต้น แล้วนุ่งผ้ากาสายะ เขาก็เป็นเถยยสังวาสก. แม้หากว่าเขาปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์ นุ่งผ้ากาสายะโดยขัดเขมร หรือด้วยอาการอื่นอย่างการนุ่งของคฤหัสถ์ เพื่อทดลองว่า “เพศคฤหัสถ์ของเรางามหรือไม่หนอ” ดังนี้ เขาก็ยังรักษาเพศอยู่เพียงนั้น. แต่เมื่อรับรองว่า “งาม” ดังนี้แล้ว กลับยินดีในเพศ (สามเณร) นั้นอีก เขาก็เป็นเถยยสังวาสก. แม้ในการนุ่งผ้าขาวเพื่อทดลองและรับรอง ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Sace pana nivatthakāsāyassa upari odātaṃ nivāsetvā vīmaṃsati vā sampaṭicchati vā, rakkhatiyeva. Bhikkhuniyāpi eseva nayo. Sāpi hi gihibhāvaṃ patthayamānā sace kāsāyaṃ gihinivāsanaṃ nivāseti, ‘‘sobhati nu kho me gihiliṅgaṃ, na sobhatī’’ti vīmaṃsanatthaṃ, rakkhati tāva. Sace ‘‘sobhatī’’ti sampaṭicchati, na rakkhati. Odātaṃ nivāsetvā vīmaṃsanasampaṭicchanesupi eseva nayo. Nivatthakāsāyassa pana upari odātaṃ nivāsetvā vīmaṃsatu vā sampaṭicchatu vā, rakkhatiyeva.

แต่หากว่านุ่งผ้าขาวทับบนผ้ากาสายะที่นุ่งอยู่ แล้วทดลองหรือรับรอง เขาก็ยังรักษาเพศอยู่เท่านั้น. แม้ในภิกษุณีก็มีนัยนี้เช่นกัน. ด้วยว่าภิกษุณีนั้นแลปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์ หากนุ่งผ้ากาสายะอย่างการนุ่งของคฤหัสถ์ เพื่อทดลองว่า “เพศคฤหัสถ์ของเรางามหรือไม่หนอ” ดังนี้ เธอก็ยังรักษาเพศอยู่เพียงนั้น. หากรับรองว่า “งาม” ดังนี้ เธอชื่อว่าไม่รักษาเพศ. แม้ในการนุ่งผ้าขาวเพื่อทดลองและรับรอง ก็มีนัยนี้เช่นกัน. แต่หากว่านุ่งผ้าขาวทับบนผ้ากาสายะที่นุ่งอยู่ จะทดลองหรือรับรองก็ตาม เธอก็ยังรักษาเพศอยู่เท่านั้น.

Sace koci vuḍḍhapabbajito vassāni agaṇetvā pāḷiyampi aṭṭhatvā ekapassenāgantvā mahāpeḷādīsu kaṭacchunā ukkhitte bhattapiṇḍe pattaṃ upanāmetvā seno viya maṃsapesiṃ gahetvā gacchati, theyyasaṃvāsako na hoti. Bhikkhuvassāni pana gaṇetvā gaṇhanto theyyasaṃvāsako hoti.

หากภิกษุผู้บวชเมื่อแก่รูปใดรูปหนึ่ง ไม่นับพรรษา ไม่ตั้งอยู่ในลำดับสงฆ์ มาทางด้านข้าง เมื่อเขายกทัพพีขึ้นเพื่อจะตักก้อนข้าวในตะกร้าใหญ่เป็นต้น ก็ยื่นบาตรเข้าไปรับ แล้วถือเอาไปเหมือนเหยี่ยวฉกชิ้นเนื้อ ภิกษุนั้นไม่เป็นเถยยสังวาสก. แต่หากนับพรรษาของภิกษุทั้งหลายแล้วถือเอา ภิกษุนั้นเป็นเถยยสังวาสก.

Sayaṃ sāmaṇerova sāmaṇerapaṭipāṭiyā kūṭavassāni gaṇetvā gaṇhanto theyyasaṃvāsako na hoti. Bhikkhu bhikkhupaṭipāṭiyā kūṭavassāni gaṇetvā gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabboti.

สามเณรเอง เมื่อเป็นสามเณรนั่นแหละ นับพรรษาโกงตามลำดับของสามเณรแล้วถือเอา (ลาภ) ไม่เป็นเถยยสังวาสก. ส่วนภิกษุนับพรรษาโกงตามลำดับของภิกษุแล้วถือเอา (ลาภ) พึงให้ชดใช้ด้วยราคาแห่งสิ่งของ.

Theyyasaṃvāsakavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องวัตถุแห่งเถยยสังวาสก จบแล้ว.

Titthiyapakkantakakathā

กถาว่าด้วยผู้ไปสู่เดียรถีย์

Titthiyapakkantako bhikkhaveti ettha pana titthiyesu pakkanto paviṭṭhoti titthiyapakkantako. So na kevalaṃ na upasampādetabbo, atha kho na pabbājetabbopi. Tatrāyaṃ vinicchayo – upasampanno bhikkhu titthiyo bhavissāmīti saliṅgeneva tesaṃ upassayaṃ gacchati, padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Tesaṃ liṅge ādinnamatte titthiyapakkantako hoti. Yopi sayameva ‘‘titthiyo bhavissāmī’’ti kusacīrādīni nivāseti, titthiyapakkantako hotiyeva. Yo pana naggo nhāyanto attānaṃ oloketvā ‘‘sobhati me ājīvakabhāvo, ājīvako bhavissāmī’’ti kāsāyāni anādāya naggova ājīvakānaṃ upassayaṃ gacchati, padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Sace panassa antarāmagge hirottappaṃ uppajjati, dukkaṭāni desetvā muccati. Tesaṃ upassayaṃ gantvāpi tehi vā ovadito attanā vā ‘‘imesaṃ pabbajjā atidukkhā’’ti nivattantopi muccatiyeva.

ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ในบทว่า ติตถิยปักกันตกะ นี้ ความว่า ผู้ที่หลีกไปแล้วและเข้าไปแล้วในพวกเดียรถีย์ ชื่อว่าติตถิยปักกันตกะ. บุคคลนั้นไม่เพียงแต่ไม่ควรให้อุปสมบทเท่านั้น แต่ไม่ควรให้บรรพชาด้วย. ในเรื่องนี้มีวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุผู้อุปสมบทแล้วคิดว่า 'เราจักเป็นเดียรถีย์' แล้วไปด้วยเพศของตนเองนั่นแล ไปสู่อารามของเดียรถีย์เหล่านั้น, ในทุกๆ ย่างเท้า ย่อมเป็นทุกกฏ. เมื่อถือเอาเพศของเดียรถีย์เหล่านั้นแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นติตถิยปักกันตกะ. แม้บุคคลใดนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้นด้วยตนเองนั่นแล โดยคิดว่า 'เราจักเป็นเดียรถีย์' บุคคลนั้นก็เป็นติตถิยปักกันตกะนั่นแล. ส่วนภิกษุใดเปลือยกายอาบน้ำอยู่ แลดูตนแล้วคิดว่า 'ความเป็นอาชีวกของเรางาม เราจักเป็นอาชีวก' แล้วไม่ถือเอาผ้ากาสายะทั้งหลาย ไปสู่อารามของอาชีวกทั้งหลายด้วยกายเปลือยเท่านั้น, ในทุกๆ ย่างเท้า ย่อมเป็นทุกกฏ. หากหิริโอตตัปปะเกิดขึ้นในระหว่างทางของบุคคลนั้น, แสดงทุกกฏทั้งหลายแล้ว ย่อมพ้น. แม้ไปถึงอารามของอาชีวกเหล่านั้นแล้ว ถูกอาชีวกเหล่านั้นตักเตือนแล้ว หรือตนเองเห็นแล้วคิดว่า 'บรรพชาของอาชีวกเหล่านี้ลำบากยิ่งนัก' แล้วกลับมา ก็ย่อมพ้นนั่นแล.

Sace pana ‘‘kiṃ tumhākaṃ pabbajjāya ukkaṭṭha’’nti pucchitvā ‘‘kesamassuluñcanādīnī’’ti vutto ekakesampi luñcāpeti, ukkuṭikappadhānādīni vā vattāni ādiyati, morapiñchādīni vā nivāseti, tesaṃ liṅgaṃ gaṇhāti, ‘‘ayaṃ pabbajjā seṭṭhā’’ti seṭṭhabhāvaṃ vā upagacchati, na muccati, titthiyapakkantako hoti. Sace pana ‘‘sobhati nu kho me titthiyapabbajjā, nanu kho sobhatī’’ti vīmaṃsanatthaṃ kusacīrādīni vā nivāseti, jaṭaṃ vā bandhati, khārikājaṃ vā ādiyati, yāva na sampaṭicchati, tāva naṃ laddhi rakkhati, sampaṭicchitamatte titthiyapakkantako hoti. Acchinnacīvaro pana kusacīrādīni nivāsento rājabhayādīhi vā titthiyaliṅgaṃ gaṇhanto laddhiyā abhāvena neva titthiyapakkantako hoti.

ส่วนหากถามว่า 'อะไรคือสิ่งที่สูงสุดในบรรพชาของท่านทั้งหลาย?' แล้วถูกตอบว่า 'การถอนผมและหนวดเป็นต้น' แล้วให้ถอนแม้ผมเพียงเส้นเดียวที่เหลืออยู่, หรือสมาทานวัตรทั้งหลายมีการบำเพ็ญเพียรด้วยการนั่งยองๆ เป็นต้น, หรือนุ่งห่มเครื่องนุ่งห่มด้วยหางนกยูงเป็นต้น, ถือเอาเพศของเดียรถีย์เหล่านั้น, หรือเข้าถึงความเป็นผู้ประเสริฐโดยคิดว่า 'บรรพชานี้ประเสริฐ', ย่อมไม่พ้น, ย่อมเป็นติตถิยปักกันตกะ. ส่วนหากนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้น, หรือผูกมวยผม, หรือถือเอาไม้คานสำหรับหาบเครื่องบริขาร เพื่อพิจารณาว่า 'บรรพชาของเดียรถีย์ของเรางามหรือหนอ ไม่งามหรือหนอ', ตราบเท่าที่ยังไม่ยอมรับ, ตราบนั้นลัทธิยังรักษาภิกษุนั้นอยู่. เมื่อยอมรับแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นติตถิยปักกันตกะ. ส่วนภิกษุผู้มีจีวรถูกชิงเอาไป นุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้นอยู่ หรือถือเอาเพศของเดียรถีย์เพราะภัยจากพระราชาเป็นต้น ย่อมไม่เป็นติตถิยปักกันตกะนั่นแล เพราะไม่มีลัทธิ.

Ayañca titthiyapakkantako nāma upasampannabhikkhunā kathito, tasmā sāmaṇero saliṅgena titthāyatanaṃ gatopi puna pabbajjañca upasampadañca labhatīti kurundiyaṃ vuttaṃ. Purimo pana theyyasaṃvāsako anupasampannena kathito; tasmā upasampanno kūṭavassaṃ gaṇentopi assamaṇo na hoti. Liṅge saussāho pārājikaṃ āpajjitvā bhikkhuvassādīni gaṇentopi theyyasaṃvāsako na hotīti.

และติตถิยปักกันตกะนี้ ตรัสไว้สำหรับภิกษุผู้อุปสมบทแล้ว, เพราะเหตุนั้น สามเณรแม้ไปสู่อารามของเดียรถีย์ด้วยเพศของตน ก็ย่อมได้บรรพชาและอุปสมบทอีก ดังนี้ คัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้. ส่วนเถยยสังวาสในกาลก่อน ตรัสไว้สำหรับอนุปสัมบัน; เพราะเหตุนั้น ผู้อุปสมบทแล้วแม้นับพรรษาลวง ก็ย่อมไม่เป็นอสมณะ. แม้ผู้มีความอุตสาหะในเพศของตน ถึงปาราชิกแล้ว นับพรรษาของภิกษุเป็นต้นอยู่ ก็ย่อมไม่เป็นเถยยสังวาส ดังนี้.

Titthiyapakkantakakathā niṭṭhitā.

เรื่องติตถิยปักกันตกะ จบแล้ว.

Tiracchānagatavatthukathā

เรื่องสัตว์เดรัจฉาน.

111. Nāgayoniyā aṭṭīyatīti ettha kiñcāpi so pavattiyaṃ kusalavipākena devasampattisadisaṃ issariyasampattiṃ anubhoti, akusalavipākapaṭisandhikassa pana tassa sajātiyā methunapaṭisevane ca vissaṭṭhaniddokkamane ca nāgasarīraṃ pātubhavati udakasañcārikaṃ maṇḍūkabhakkhaṃ, tasmā so tāya nāgayoniyā aṭṭīyati. Harāyatīti lajjati. Jigucchatīti attabhāvaṃ jigucchati. Tassa bhikkhuno nikkhanteti tasmiṃ bhikkhusmiṃ nikkhante. Atha vā tassa bhikkhuno nikkhamaneti attho. Vissaṭṭho niddaṃ okkamīti tasmiṃ anikkhante vissarabhayena satiṃ avissajjitvā kapimiddhavaseneva niddāyanto nikkhante satiṃ vissajjitvā vissaṭṭho nirāsaṅko mahāniddaṃ paṭipajji. Vissaramakāsīti bhayavasena samaṇasaññaṃ pahāya virūpaṃ mahāsaddamakāsi.

111. ในคำว่า ย่อมเบื่อหน่ายในกำเนิดนาค นี้ มีวินิจฉัยดังนี้: แม้นาคตนนั้นจะเสวยอิสริยสมบัติอันเสมอด้วยเทวสมบัติด้วยกุศลวิบากในกาลเป็นไปก็จริง, แต่ร่างกายของนาคผู้มีปฏิสนธิอันเป็นอกุศลวิบากนั้น ย่อมปรากฏในกาลเสพเมถุนกับนาคตัวเมียผู้มีชาติเสมอกัน และในกาลเข้าถึงการหลับอันปล่อยกายใจ ซึ่งมีการเที่ยวไปในน้ำและมีกบเป็นอาหาร. เพราะเหตุนั้น นาคนั้นย่อมถูกกำเนิดนาคนั้นเบียดเบียน (หรืออีกนัยหนึ่ง นาคนั้นย่อมเบื่อหน่ายในกำเนิดนาคนั้น). ในคำว่า ย่อมละอาย คือ ย่อมละอาย. ในคำว่า ย่อมรังเกียจ คือ ย่อมรังเกียจอัตภาพ. ในคำว่า เมื่อภิกษุนั้นออกไปแล้ว คือ เมื่อภิกษุนั้นออกไปแล้ว. อีกนัยหนึ่ง คือ เพราะการออกไปของภิกษุนั้น ดังนี้ เป็นอรรถ. ในคำว่า ปล่อยกายใจแล้วเข้าถึงการหลับ คือ เมื่อภิกษุนั้นยังไม่ออกไป ภิกษุนั้นหลับอยู่ด้วยอำนาจแห่งความง่วงเหงาอย่างลิงเท่านั้น โดยไม่กล้าปล่อยสติเพราะกลัวว่าจะทำเสียงวิการ. เมื่อภิกษุนั้นออกไปแล้ว ภิกษุนั้นปล่อยสติแล้ว เป็นผู้ปล่อยกายใจแล้ว หมดความระแวง ได้เข้าถึงการหลับใหญ่. ในคำว่า ได้ทำเสียงวิการ คือ ได้ละทิ้งสัญญาว่าตนเป็นสมณะแล้ว ได้ทำเสียงอันดังอันผิดปกติด้วยอำนาจแห่งความกลัว.

Tumhe khotthāti tumhe kho attha; akārassa lopaṃ katvā vuttaṃ. Tumhe kho nāgā jhānavipassanāmaggaphalānaṃ abhabbattā imasmiṃ dhammavinaye aviruḷhidhammā attha, viruḷhidhammā na bhavathāti ayamettha saṅkhepattho. Sajātiyāti nāgiyā eva. Yadā pana manussitthiādibhedāya aññajātiyā paṭisevati, tadā devaputto viya hoti. Ettha ca pavattiyaṃ abhiṇhaṃ sabhāvapātukammadassanavasena ‘‘dve paccayā’’ti vuttaṃ. Nāgassa pana pañcasu kālesu sabhāvapātukammaṃ hoti – paṭisandhikāle, tacajahanakāle, sajātiyā methunakāle, vissaṭṭhaniddokkamanakāle, cutikāleti.

ในบทว่า ตุมเห โขตถ นี้ พึงทำการตัดบทว่า ตุมเห โข อตถ; พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้โดยการลบอักษร อ. ท่านทั้งหลายผู้เป็นนาค ย่อมเป็นผู้มีสภาพไม่เจริญในพระธรรมวินัยนี้ เพราะความเป็นผู้ไม่ควรแก่ฌาน วิปัสสนา มรรค และผลทั้งหลาย, ย่อมไม่เป็นผู้มีสภาพเจริญ ดังนี้ นี้เป็นอรรถโดยย่อในบทว่า ตุมเห โขตถ เป็นต้นนี้. ในคำว่า ในชาติเสมอกัน คือ ในนาคตัวเมียเท่านั้น. ส่วนในกาลใดนาคเสพเมถุนกับหญิงผู้มีชาติอื่น มีหญิงมนุษย์เป็นต้น, ในกาลนั้นย่อมเป็นเหมือนเทวดา. และในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ปัจจัย ๒ โดยอำนาจแห่งการแสดงการปรากฏแห่งสภาวะเดิมเนืองๆ หรือโดยมากในกาลเป็นไป. ส่วนการปรากฏแห่งสภาวะเดิมของนาค ย่อมมีในกาล ๕ อย่าง คือ ในกาลปฏิสนธิ, ในกาลลอกคราบ, ในกาลเสพเมถุนกับนาคตัวเมียผู้มีชาติเสมอกัน, ในกาลเข้าถึงการหลับอันปล่อยกายใจ, และในกาลจุติ ดังนี้.

Tiracchānagato bhikkhaveti ettha nāgo vā hotu supaṇṇamāṇavakādīnaṃ vā aññataro, antamaso sakkaṃ devarājānaṃ upādāya yo koci amanussajātiyo, sabbova imasmiṃ atthe tiracchānagatoti veditabbo. So neva upasampādetabbo, na pabbājetabbo, upasampannopi nāsetabboti.

ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ในบทว่า ติรัจฉานคโต นี้ ไม่ว่าจะเป็นนาค หรือคนใดคนหนึ่งในพวกครุฑมาณพเป็นต้น, โดยที่สุดแม้บุคคลใดบุคคลหนึ่งผู้มีกำเนิดเป็นอมนุษย์ เริ่มต้นตั้งแต่ท้าวสักกะจอมเทพ, อมนุษย์ชาติทั้งหมดนั่นแล พึงทราบว่าเป็นสัตว์เดรัจฉานในอรรถนี้. สัตว์เดรัจฉานนั้นไม่ควรให้อุปสมบท ไม่ควรให้บรรพชา, แม้ผู้อุปสมบทแล้วก็พึงให้ฉิบหาย ดังนี้.

Tiracchānagatavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องสัตว์เดรัจฉาน จบแล้ว.

Mātughātakādivatthukathā

เรื่องผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น.

112. Mātughātakādivatthūsu – nikkhantiṃ kareyyanti nikkhamanaṃ niggamanaṃ apavāhanaṃ kareyyanti attho. Mātughātako bhikkhaveti ettha yena manussitthibhūtā janikā mātā sayampi manussajātikeneva satā sañcicca jīvitā voropitā, ayaṃ ānantariyena mātughātakakammena mātughātako, etassa pabbajjā ca upasampadā ca paṭikkhittā. Yena pana manussitthibhūtāpi ajanikā posāvanikā mātā vā mahāmātā vā cūḷamātā vā janikāpi vā na manussitthibhūtā mātā ghātitā, tassa pabbajjā na vāritā, na ca ānantariko hoti. Yena sayaṃ tiracchānabhūtena manussitthibhūtā mātā ghātitā, sopi ānantariko na hoti, tiracchānagatattā panassa pabbajjā paṭikkhittā. Sesaṃ uttānameva. Pitughātakepi eseva nayo. Sacepi hi vesiyā putto hoti, ‘‘ayaṃ me pitā’’ti na jānāti, yassa sambhavena nibbatto, so ce anena ghātito, pitughātakotveva saṅkhyaṃ gacchati, ānantariyañca phusati.

112. ในเรื่องผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น พึงทราบอรรถว่า พึงกระทำซึ่งความออกไป คือ พึงกระทำซึ่งการออกไป การหลีกออก การพ้นไป หรือการเยียวยา ดังนี้. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ฆ่ามารดา ดังนี้ บุคคลใดเป็นหญิงมนุษย์ เป็นมารดาผู้ให้กำเนิด และตนเองเป็นผู้มีชาติเป็นมนุษย์เท่านั้น เจตนาฆ่าโดยรู้ว่าเป็นมนุษย์ ปลงจากชีวิตแล้ว บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ฆ่ามารดาด้วยกรรมฆ่ามารดาอันเป็นอนันตริยกรรม การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนี้ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดแม้เป็นหญิงมนุษย์ แต่ไม่ใช่ผู้ให้กำเนิด เป็นมารดาผู้เลี้ยงดู หรือเป็นป้า หรือเป็นน้า หรือแม้เป็นผู้ให้กำเนิด แต่เป็นมารดาผู้ไม่ใช่หญิงมนุษย์ถูกฆ่าแล้ว การบรรพชาของบุคคลนั้นไม่ถูกห้าม และไม่เป็นอนันตริยกรรม. บุคคลใดตนเองเป็นสัตว์เดรัจฉานแล้ว มารดาผู้เป็นหญิงมนุษย์ถูกฆ่าแล้ว บุคคลนั้นก็ไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่เพราะความเป็นสัตว์เดรัจฉานของบุคคลนั้น การบรรพชาถูกห้ามแล้ว. ที่เหลือก็ชัดเจน. ในผู้ฆ่าบิดาก็มีนัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ แม้หากเป็นบุตรของหญิงแพศยา แม้หากไม่รู้ว่า "ผู้นี้เป็นบิดาของเรา" แม้เป็นอย่างนั้น หากผู้ที่เกิดมาด้วยเชื้ออสุจิของบุคคลใด ถูกผู้นี้ฆ่าแล้ว เมื่อเป็นอย่างนั้น บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ผู้ฆ่าบิดา" เท่านั้น และย่อมถูกต้องอนันตริยกรรม.

114. Arahantaghātakopi manussaarahantavaseneva veditabbo. Manussajātiyañhi antamaso apabbajitampi khīṇāsavaṃ dārakaṃ dārikaṃ vā sañcicca jīvitā voropento arahantaghātakova hoti, ānantariyañca phusati, pabbajjā cassa vāritā. Amanussajātikaṃ pana arahantaṃ manussajātikaṃ vā avasesaṃ ariyapuggalaṃ ghātetvā ānantariyo na hoti, pabbajjāpissa na vāritā, kammaṃ pana balavaṃ hoti. Tiracchāno manussaarahantampi ghātetvā ānantariyo na hoti, kammaṃ pana bhāriyanti ayamettha vinicchayo. Te vadhāya onīyantīti vadhatthāya onīyanti, māretuṃ nīyantīti attho. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘sacā ca maya’’nti vuttaṃ, tassa sace mayanti ayamevattho. ‘‘Sace’’ti hi vattabbe ettha ‘‘sacā ca’’ iti ayaṃ nipāto vutto. ‘‘Sace ca’’ icceva vā pāṭho. Tattha saceti sambhāvanatthe nipāto; ca iti padapūraṇamatte. ‘‘Sacajja maya’’ntipi pāṭho. Tassa sace ajja mayanti attho.

114. แม้ผู้ฆ่าพระอรหันต์ พึงทราบโดยนัยแห่งพระอรหันต์ที่เป็นมนุษย์เท่านั้น. จริงอยู่ ในชาติมนุษย์ ผู้ใดปลงจากชีวิตซึ่งเด็กชายหรือเด็กหญิงผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว แม้ผู้ไม่ได้บวช อย่างต่ำที่สุด โดยเจตนาฆ่า ย่อมเป็นผู้ฆ่าพระอรหันต์เท่านั้น และย่อมถูกต้องอนันตริยกรรม การบรรพชาของบุคคลนั้นก็ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดฆ่าพระอรหันต์ผู้มีชาติไม่ใช่มนุษย์ หรือฆ่าพระอริยบุคคลที่เหลือผู้มีชาติเป็นมนุษย์แล้ว ไม่เป็นอนันตริยกรรม การบรรพชาของบุคคลนั้นก็ไม่ถูกห้าม แต่กรรมย่อมมีกำลังมาก. สัตว์เดรัจฉานเป็นแล้ว ฆ่าพระอรหันต์ที่เป็นมนุษย์แล้ว ก็ไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่กรรมย่อมหนัก ดังนี้ การวินิจฉัยในคำนี้. คำว่า พวกเขาถูกนำไปเพื่อการฆ่า ดังนี้ อรรถว่า ถูกนำไปเพื่อประโยชน์แก่การฆ่า ถูกนำไปเพื่อฆ่า. แต่คำใดที่ภิกษุทั้งหลายกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "สจา จ มยา" อรรถนี้เท่านั้นคือ "สเจ มยา". จริงอยู่ เมื่อควรกล่าวว่า "สเจ" ในที่นี้ นิบาตนี้คือ "สจา จ" ถูกกล่าวแล้ว. หรือว่า บาลีมีอยู่ว่า "สเจ จ" เท่านั้น. ในบาลีนั้น คำว่า "สเจ" เป็นนิบาตที่ใช้ในอรรถแห่งความน่าจะเป็น. คำว่า "จ" เป็นนิบาตที่ใช้เพียงเพื่อเติมบท. บาลีว่า "สจชฺช มยา" ก็มีอยู่. อรรถของบาลีนั้นคือ "สเจ อชฺช มยา".

115. Bhikkhunidūsako bhikkhaveti ettha yo pakatattaṃ bhikkhuniṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ aññatarasmiṃ dūseti, ayaṃ bhikkhunidūsako nāma. Etassa pabbajjā ca upasampadā ca vāritā. Yo pana kāyasaṃsaggena sīlavināsaṃ pāpeti, tassa pabbajjā ca upasampadā ca na vāritā. Balakkārena odātavatthavasanaṃ katvā anicchamānaṃyeva dūsentopi bhikkhunidūsakoyeva. Balakkārena pana odātavatthavasanaṃ katvā icchamānaṃ dūsento bhikkhunidūsako na hoti. Kasmā? Yasmā gihibhāve sampaṭicchitamatteyeva sā abhikkhunī hoti. Sakiṃ sīlavipannaṃ pana pacchā dūsento sikkhamānāsāmaṇerīsu ca vippaṭipajjanto neva bhikkhunidūsako hoti, pabbajjampi upasampadampi labhati.

115. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมอง ดังนี้ บุคคลใดทำให้ภิกษุณีผู้มีปกติเป็นผู้มีศีลเศร้าหมองในมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรคทั้งสาม บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมอง. การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนี้ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดทำให้ภิกษุณีถึงความพินาศแห่งศีลด้วยการถูกต้องกาย การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนั้นไม่ถูกห้าม. แม้ชายผู้ทำภิกษุณีผู้ไม่ปรารถนาให้เศร้าหมอง โดยใช้กำลังบังคับให้เป็นผู้ครองผ้าขาว ย่อมเป็นผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมองเท่านั้น. แต่ชายผู้ทำภิกษุณีผู้ปรารถนาให้เศร้าหมอง โดยใช้กำลังบังคับให้เป็นผู้ครองผ้าขาว ไม่เป็นผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมอง. เพราะเหตุไร? เพราะว่าเมื่อภิกษุณีนั้นยอมรับความเป็นคฤหัสถ์แล้วเท่านั้น ย่อมไม่เป็นภิกษุณี. แต่ชายผู้ทำภิกษุณีผู้มีศีลวิบัติแล้วครั้งหนึ่งให้เศร้าหมองในภายหลัง และชายผู้ประพฤติผิดในสิกขมานาและสามเณรี ย่อมไม่เป็นผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมองเลย ย่อมได้ทั้งการบรรพชาและการอุปสมบท.

Saṅghabhedako bhikkhaveti ettha yo devadatto viya sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā catunnaṃ kammānaṃ aññataravasena saṅghaṃ bhindati, ayaṃ saṅghabhedako nāma. Etassa pabbajjā ca upasampadā ca vāritā.

ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ทำลายสงฆ์ ดังนี้ ภิกษุใดเหมือนพระเทวทัต กระทำพระศาสนาให้มีธรรมออกไป (ไม่เป็นธรรม) ให้มีวินัยออกไป (ไม่เป็นวินัย) ทำลายสงฆ์โดยอาศัยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในกรรมทั้งสี่ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ทำลายสงฆ์. การบรรพชาและการอุปสมบทของภิกษุนี้ถูกห้ามแล้ว.

Lohituppādako bhikkhaveti etthāpi yo devadatto viya duṭṭhacittena vadhakacittena tathāgatassa jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanakamattampi lohitaṃ uppādeti, ayaṃ lohituppādako nāma. Etassa pabbajjā ca upasampadā ca vāritā. Yo pana rogavūpasamanatthaṃ jīvako viya satthena phāletvā pūtimaṃsañca lohitañca nīharitvā phāsuṃ karoti, bahuṃ so puññaṃ pasavatīti.

ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ยังโลหิตให้เกิดขึ้น ดังนี้ ก็เหมือนกัน บุคคลใดเหมือนพระเทวทัต ด้วยจิตที่ถูกโทสะทำลายแล้ว หรือด้วยจิตที่คิดจะฆ่า ยังโลหิตแม้เพียงเท่าที่แมลงวันตัวเล็กๆ ดื่มได้ให้เกิดขึ้นในพระสรีระของพระตถาคตผู้ยังทรงพระชนม์อยู่ บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ยังโลหิตให้เกิดขึ้น. การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนี้ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดเหมือนหมอชีวก เพื่อประโยชน์แก่การระงับโรค ผ่าด้วยมีดแล้ว นำเนื้อที่เน่าและโลหิตออกแล้ว กระทำให้สบาย บุคคลนั้นย่อมยังบุญเป็นอันมากให้เกิด ดังนี้.

Mātughātakādivatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น จบแล้ว.

Ubhatobyañjanakavatthukathā

เรื่องอุภโตพยัญชนก.

116. Ubhatobyañjanako bhikkhaveti itthinimittuppādanakammato ca purisanimittuppādanakammato ca ubhato byañjanamassa atthīti ubhatobyañjanako. Karotīti purisanimittena itthīsu methunavītikkamaṃ karoti. Kārāpetīti paraṃ samādapetvā attano itthinimitte kārāpeti, so duvidho hoti – itthiubhatobyañjanako, purisaubhatobyañjanakoti.

116. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีสองเพศ ดังนี้ เพราะกรรมที่ทำให้เกิดนิมิตหญิงและกรรมที่ทำให้เกิดนิมิตชาย มีพยัญชนะ (นิมิต) ทั้งสองอย่าง บุคคลนั้นจึงชื่อว่าอุภโตพยัญชนก. คำว่า กระทำ ดังนี้ คือ กระทำซึ่งการล่วงละเมิดเมถุนในหญิงทั้งหลายด้วยนิมิตชาย. คำว่า กระทำให้กระทำ ดังนี้ คือ ชักชวนผู้อื่นแล้ว กระทำให้กระทำในนิมิตหญิงของตน. บุคคลนั้นมีสองประเภท คือ อุภโตพยัญชนกหญิง และอุภโตพยัญชนกชาย ดังนี้.

Tattha itthiubhatobyañjanakassa itthinimittaṃ pākaṭaṃ hoti, purisanimittaṃ paṭicchannaṃ. Purisaubhatobyañjanakassa purisanimittaṃ pākaṭaṃ, itthinimittaṃ paṭicchannaṃ. Itthiubhatobyañjanakassa itthīsu purisattaṃ karontassa itthinimittaṃ paṭicchannaṃ hoti, purisanimittaṃ pākaṭaṃ hoti. Purisaubhatobyañjanakassa purisānaṃ itthibhāvaṃ upagacchantassa purisanimittaṃ paṭicchannaṃ hoti, itthinimittaṃ pākaṭaṃ hoti. Itthiubhatobyañjanako sayañca gabbhaṃ gaṇhāti, parañca gaṇhāpeti. Purisaubhatobyañjanako pana sayaṃ na gaṇhāti, paraṃ gaṇhāpetīti, idametesaṃ nānākaraṇaṃ. Kurundiyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘yadi paṭisandhiyaṃ purisaliṅgaṃ pavatte itthiliṅgaṃ nibbattati, yadi paṭisandhiyaṃ itthiliṅgaṃ pavatte purisaliṅgaṃ nibbattatī’’ti. Tattha vicāraṇakkamo vitthārato aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya veditabbo. Imassa pana duvidhassāpi ubhatobyañjanakassa neva pabbajjā atthi, na upasampadāti idamidha veditabbaṃ.

ในบรรดาอุภโตพยัญชนกทั้งสองนั้น อุภโตพยัญชนกผู้มีเพศหญิงเป็นใหญ่ นิมิตเพศหญิงย่อมปรากฏ นิมิตเพศชายย่อมปกปิด. อุภโตพยัญชนกผู้มีเพศชายเป็นใหญ่ นิมิตเพศชายย่อมปรากฏ นิมิตเพศหญิงย่อมปกปิด. เมื่ออุภโตพยัญชนกผู้มีเพศหญิงเป็นใหญ่กระทำความเป็นชายในหญิงทั้งหลาย นิมิตเพศหญิงย่อมปกปิด นิมิตเพศชายย่อมปรากฏ. เมื่ออุภโตพยัญชนกผู้มีเพศชายเป็นใหญ่เข้าถึงความเป็นหญิงในชายทั้งหลาย นิมิตเพศชายย่อมปกปิด นิมิตเพศหญิงย่อมปรากฏ. อุภโตพยัญชนกผู้มีเพศหญิงเป็นใหญ่ ย่อมตั้งครรภ์เองด้วย และย่อมให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ได้ด้วย. ส่วนอุภโตพยัญชนกผู้มีเพศชายเป็นใหญ่ ย่อมไม่ตั้งครรภ์เอง แต่ย่อมให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ได้. นี้เป็นความแตกต่างกันของอุภโตพยัญชนกเหล่านั้น. อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า “ถ้าในปฏิสนธิมีเพศชาย เมื่อเป็นเช่นนั้น ในปวัตติกาลเพศหญิงย่อมเกิดขึ้น, ถ้าในปฏิสนธิมีเพศหญิง เมื่อเป็นเช่นนั้น ในปวัตติกาลเพศชายย่อมเกิดขึ้น.” ลำดับแห่งการพิจารณาในข้อนั้น พึงทราบโดยพิสดารในอรรถกถาธรรมสังคณีชื่ออัฏฐสาลินี. อนึ่ง อุภโตพยัญชนกทั้งสองประเภทนี้ ไม่มีการบรรพชา ไม่มีการอุปสมบท ข้อนี้พึงทราบในอรรถกถาวินัยนี้.

Ubhatobyajjanakavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องวัตถุอุภโตพยัญชนกจบลงแล้ว.

Anupajjhāyakādivatthukathā

เรื่องวัตถุมีอนุปัชฌายกเป็นต้น

117. Tena kho pana samayenāti yena samayena bhagavatā sikkhāpadaṃ apaññattaṃ hoti, tena samayena. Anupajjhāyakanti upajjhaṃ agāhāpetvā sabbena sabbaṃ upajjhāyavirahitaṃ. Evaṃ upasampannā neva dhammato na āmisato saṅgahaṃ labhanti, te parihāyantiyeva, na vaḍḍhanti. Na bhikkhave anupajjhāyakoti upajjhaṃ agāhāpetvā nirupajjhāyako na upasampādetabbo. Yo upasampādeyya āpatti dukkaṭassāti sikkhāpadapaññattito paṭṭhāya evaṃ upasampādentassa āpatti hoti; kammaṃ pana na kuppati. Keci kuppatīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Saṅghena upajjhāyenātiādīsupi ubhatobyañjanakupajjhāyapariyosānesu eseva nayo.

117. คำว่า เตน โข ปน สมเยนาติ คือ ในสมัยใด พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงบัญญัติสิกขาบท ในสมัยนั้น. คำว่า อนุปัชฌายกันติ คือ ผู้ที่ไม่มีอุปัชฌาย์โดยประการทั้งปวง โดยไม่ให้อุปัชฌาย์รับเอา. ผู้ที่อุปสมบทแล้วอย่างนี้ ย่อมไม่ได้รับการสงเคราะห์โดยธรรม ย่อมไม่ได้รับการสงเคราะห์โดยอามิส พวกเขย่อมเสื่อมไปเท่านั้น ย่อมไม่เจริญ. คำว่า น ภิกฺขเว อนุปชฺฌายโกติ คือ ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทผู้ที่ไม่มีอุปัชฌาย์ โดยไม่ให้อุปัชฌาย์รับเอา. คำว่า โย อุปสมฺปาเทยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ คือ ตั้งแต่เวลาที่ทรงบัญญัติสิกขาบทเป็นต้นไป เมื่อให้อุปสมบทอย่างนี้ ย่อมมีอาบัติทุกกฏแก่ผู้ให้อุปสมบท แต่กรรมย่อมไม่เสีย. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “กรรมย่อมเสีย” คำนั้นไม่ควรยึดถือ. แม้ในสิกขาบททั้งหลายมีคำว่า “สงฆ์ อุปัชฌาย์” เป็นต้น ซึ่งมีอุภโตพยัญชนกและอุปัชฌาย์เป็นที่สุด ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

Anupajjhāyakādivatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องวัตถุมีอนุปัชฌายกเป็นต้นจบลงแล้ว.

Apattakādivatthukathā

เรื่องวัตถุมีอัปปัตตะเป็นต้น

118. Hatthesu piṇḍāya carantīti yo hatthesu piṇḍo labbhati, tadatthāya caranti. Seyyathāpi titthiyāti yathā ājīvakanāmakā titthiyā; sūpabyañjanehi missetvā hatthesu ṭhapitapiṇḍameva hi te bhuñjanti. Āpatti dukkaṭassāti evaṃ upasampādentasseva āpatti hoti, kammaṃ pana na kuppati. Acīvarakādivatthūsupi eseva nayo.

118. คำว่า หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺตีติ คือ ย่อมเที่ยวไปเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตที่ได้ในมือทั้งหลาย. คำว่า เสยฺยถาปิ ติตฺถิยาติ คือ เหมือนพวกเดียรถีย์ชื่ออาชีวก. แท้จริง พวกอาชีวกเหล่านั้น ย่อมฉันบิณฑบาตที่วางไว้ในมือ โดยคลุกเคล้ากับแกงและกับข้าวเท่านั้น. คำว่า อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ คือ ย่อมมีอาบัติทุกกฏแก่พระอุปัชฌาย์ผู้ให้อุปสมบทอย่างนี้เท่านั้น แต่กรรมย่อมไม่เสีย. แม้ในวัตถุทั้งหลายมีอจีวรกะเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

Yācitakenāti ‘‘yāva upasampadaṃ karoma, tāva dethā’’ti yācitvā gahitena; tāvakālikenāti attho. Īdisena hi pattena vā cīvarena vā pattacīvarena vā upasampādentasseva āpatti hoti, kammaṃ pana na kuppati, tasmā paripuṇṇapattacīvarova upasampādetabbo. Sace tassa natthi, ācariyupajjhāyā cassa dātukāmā honti, aññe vā bhikkhū nirapekkhehi nissajjitvā adhiṭṭhānupagaṃ pattacīvaraṃ dātabbaṃ. Pabbajjāpekkhaṃ pana paṇḍupalāsaṃ yācitakenāpi pattacīvarena pabbājetuṃ vaṭṭati, sabhāgaṭṭhāne vissāsena gahetvāpi pabbājetuṃ vaṭṭati.

คำว่า ยาจิตเกนาติ คือ ด้วยบาตรหรือจีวรที่ยืมมา โดยขอว่า “ขอจงให้จนกว่าเราจะทำอุปสมบทกรรมเสร็จ” อธิบายว่า ด้วยของที่ยืมมาใช้ชั่วคราว. แท้จริง เมื่อให้อุปสมบทด้วยบาตรก็ดี ด้วยจีวรก็ดี ด้วยบาตรและจีวรก็ดี ที่ยืมมาอย่างนี้ ย่อมมีอาบัติแก่พระอุปัชฌาย์ผู้ให้อุปสมบทเท่านั้น แต่กรรมย่อมไม่เสีย. เพราะฉะนั้น พึงให้อุปสมบทแก่ผู้มีบาตรและจีวรบริบูรณ์เท่านั้น. ถ้าบาตรและจีวรของกุลบุตรนั้นไม่มี และอาจารย์กับอุปัชฌาย์ประสงค์จะให้แก่กุลบุตรนั้น หรือภิกษุอื่นประสงค์จะให้ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงสละบาตรและจีวรที่ถึงการอธิษฐานแล้ว โดยไม่ห่วงใย แล้วให้แก่กุลบุตรนั้น. อนึ่ง การให้บรรพชาแก่บัณฑุบลาสะผู้มุ่งบรรพชาด้วยบาตรและจีวรที่ยืมมา ก็ควร. การให้บรรพชาโดยนำมาจากที่ที่เสมอกันด้วยความคุ้นเคย ก็ควร.

Sace pana apakkaṃ pattaṃ cīvarūpagāni ca vatthāni gahetvā āgato hoti, yāva patto paccati, cīvarāni ca kariyanti, tāva vihāre vasantassa anāmaṭṭhapiṇḍapātaṃ dātuṃ vaṭṭati, thālake bhuñjituṃ vaṭṭati, purebhattaṃ sāmaṇerabhāgasamako āmisabhāgo dātuṃ vaṭṭati. Senāsanaggāho pana salākabhattauddesabhattanimantanādīni ca na vaṭṭanti. Pacchābhattampi sāmaṇerabhāgasamo telamadhuphāṇitādibhesajjabhāgo vaṭṭati. Sace gilāno hoti, bhesajjamassa kātuṃ vaṭṭati, sāmaṇerassa viya ca sabbaṃ paṭijagganakammanti.

อนึ่ง ถ้าบัณฑุบลาสะนั้นถือบาตรที่ยังไม่สุก และผ้าที่ควรแก่จีวรมา ตราบเท่าที่บาตรยังไม่สุก และจีวรยังไม่สำเร็จ การให้บิณฑบาตที่ยังไม่ถูกสัมผัสแก่บัณฑุบลาสะผู้อยู่ในวิหารนั้น ก็ควร. การฉันในถาด ก็ควร. การให้อามิสส่วนเท่ากับส่วนของสามเณรในเวลาเช้า ก็ควร. อนึ่ง การรับเสนาสนะ และสลากภัต อุทเทสภัต นิมันตนภัต เป็นต้น ย่อมไม่ควร. แม้ในเวลาหลังภัต การให้ส่วนยา เช่น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น เท่ากับส่วนของสามเณร ก็ควร. ถ้าบัณฑุบลาสะนั้นอาพาธ การทำยาให้แก่เขา ก็ควร. และการกระทำกิจบำรุงรักษาทุกอย่างเหมือนสามเณร ก็ควร.

Apattakādivatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องวัตถุมีอัปปัตตะเป็นต้นจบลงแล้ว.

Hatthacchinnādivatthukathā

เรื่องวัตถุมีหัตถัจฉินนะเป็นต้น

119. Hatthacchinnādivatthūsu – hatthacchinnoti yassa hatthatale vā maṇibandhe vā kappare vā yattha katthaci eko vā dve vā hatthā chinnā honti. Pādacchinnoti yassa aggapāde vā gopphakesu vā jaṅghāya vā yattha katthaci eko vā dve vā pādā chinnā honti. Hatthapādacchinnoti yassa vuttappakāreneva catūsu hatthapādesu dve vā tayo vā sabbe vā hatthapādā chinnā honti. Kaṇṇacchinnoti yassa kaṇṇamūle vā kaṇṇasakkhalikāya vā eko vā dve vā kaṇṇā chinnā honti. Yassa pana kaṇṇāviddhe chijjanti, sakkā ca hoti saṅghāṭetuṃ, so kaṇṇaṃ saṅghāṭetvā pabbājetabbo. Nāsacchinnoti yassa ajapadake vā agge vā ekapuṭe vā yattha katthaci nāsā chinnā hoti. Yassa pana nāsikā sakkā hoti sandhetuṃ, so taṃ phāsukaṃ katvā pabbājetabbo. Kaṇṇanāsacchinno ubhayavasena veditabbo. Aṅgulicchinnoti yassa nakhasesaṃ adassetvā ekā vā bahū vā aṅguliyo chinnā honti. Yassa pana suttatantumattampi nakhasesaṃ paññāyati, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Aḷacchinnoti yassa catūsu aṅguṭṭhakesu aṅguliyaṃ vuttanayeneva eko vā bahū vā aṅguṭṭhakā chinnā honti. Kaṇḍaracchinnoti yassa kaṇḍaranāmakā mahānhārū purato vā pacchato vā chinnā honti; yesu ekassapi chinnattā aggapādena vā caṅkamati, mūlena vā caṅkamati, na vā pādaṃ patiṭṭhāpetuṃ sakkoti.

119. ในเรื่องผู้มีมือขาดเป็นต้น มีวินิจฉัยดังนี้: ผู้มีมือขาด หมายถึง ผู้ที่มือข้างหนึ่งหรือสองข้างขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่ฝ่ามือ ที่ข้อมือ หรือที่ข้อศอก. ผู้มีเท้าขาด หมายถึง ผู้ที่เท้าข้างหนึ่งหรือสองข้างขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่ปลายเท้า ที่ข้อเท้า หรือที่แข้ง. ผู้มีมือและเท้าขาด หมายถึง ผู้ที่มือและเท้าสองข้าง สามข้าง หรือทั้งหมดสี่ข้างขาดไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ผู้มีหูขาด หมายถึง ผู้ที่หูข้างหนึ่งหรือสองข้างขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่โคนหู หรือที่ใบหู. แต่ถ้าหูของใครขาดตรงที่เจาะหู และสามารถต่อกันได้ ผู้นั้นพึงให้ต่อหูแล้วจึงให้บรรพชาได้. ผู้มีจมูกขาด หมายถึง ผู้ที่จมูกขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่โพรงจมูกรูปกีบแพะ ที่ปลายจมูก หรือที่ปีกจมูกข้างหนึ่ง. แต่ถ้าจมูกของใครสามารถต่อกันได้ ผู้นั้นพึงให้ต่อจมูกนั้นให้เรียบร้อยแล้วจึงให้บรรพชาได้. ผู้มีหูและจมูกขาด พึงทราบโดยนัยแห่งหูและจมูกทั้งสองอย่างนั้น. ผู้มีนิ้วขาด หมายถึง ผู้ที่นิ้วมือหรือนิ้วเท้าข้างหนึ่งหรือหลายข้างขาดไป โดยไม่เหลือส่วนเล็บไว้ให้เห็น. แต่ถ้าใครมีส่วนเล็บเหลืออยู่แม้เพียงเท่าเส้นด้าย ก็ควรให้บรรพชาได้. ผู้มีนิ้วหัวแม่มือหรือหัวแม่เท้าขาด หมายถึง ผู้ที่นิ้วหัวแม่มือหรือหัวแม่เท้าข้างหนึ่งหรือหลายข้างในจำนวน ๔ นิ้วนั้น ขาดไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ผู้มีเอ็นขาด หมายถึง ผู้ที่เอ็นใหญ่ชื่อกัณฑระขาดไปข้างหน้าหรือข้างหลัง; ซึ่งเมื่อเอ็นเหล่านั้นขาดไปแม้เพียงเส้นเดียว ก็ทำให้ต้องเดินด้วยปลายเท้า หรือเดินด้วยส้นเท้า หรือไม่สามารถตั้งเท้าให้มั่นคงได้.

Phaṇahatthakoti yassa vaggulipakkhakā viya aṅguliyo sambaddhā honti; etaṃ pabbājetukāmena aṅgulantarikāyo phāletvā sabbaṃ antaracammaṃ apanetvā phāsukaṃ katvā pabbājetabbo. Yassapi cha aṅguliyo honti, taṃ pabbājetukāmena adhikaaṅguliṃ chinditvā phāsukaṃ katvā pabbājetabbo.

ผู้มีพังผืดที่นิ้ว หมายถึง ผู้ที่นิ้วมือหรือนิ้วเท้าติดกันเหมือนปีกค้างคาว; ผู้ที่ประสงค์จะให้ผู้นี้บรรพชา พึงผ่าช่องระหว่างนิ้วออก เอาหนังที่ติดกันในระหว่างนั้นออกทั้งหมด ทำให้เรียบร้อยแล้วจึงให้บรรพชาได้. แม้ผู้ใดมีนิ้วมือหรือนิ้วเท้า ๖ นิ้ว ผู้ที่ประสงค์จะให้ผู้นั้นบรรพชา พึงตัดนิ้วที่เกินออก ทำให้เรียบร้อยแล้วจึงให้บรรพชาได้.

Khujjoti yo urassa vā piṭṭhiyā vā passassa vā nikkhantattā khujjasarīro. Yassa pana kiñci kiñci aṅgapaccaṅgaṃ īsakaṃ vaṅkaṃ, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Mahāpuriso eva hi brahmujjugatto, avaseso satto akhujjo nāma natthi.

ผู้ค่อม หมายถึง ผู้ที่มีร่างกายค่อมเพราะหน้าอก หลัง หรือสีข้างนูนออกมา. แต่ถ้าอวัยวะน้อยใหญ่ของใครคดงอเพียงเล็กน้อย ก็ควรให้บรรพชาได้. เพราะพระมหาบุรุษเท่านั้นที่มีพระวรกายตรงดุจกายพรหม, สัตว์ที่เหลือซึ่งจะไม่ค่อมเลยนั้นไม่มี.

Vāmanoti jaṅghavāmano vā kaṭivāmano vā ubhayavāmano vā. Jaṅghavāmanassa kaṭito paṭṭhāya heṭṭhimakāyo rasso hoti, uparimakāyo paripuṇṇo. Kaṭivāmanassa kaṭito paṭṭhāya uparimakāyo rasso hoti, heṭṭhimakāyo paripuṇṇo. Ubhayavāmanassa ubhopi kāyā rassā honti, yesaṃ rassattā bhūtānaṃ viya parivaṭumo mahākucchighaṭasadiso attabhāvo hoti, taṃ tividhampi pabbājetuṃ na vaṭṭati.

ผู้เตี้ย หมายถึง ผู้ที่เตี้ยเพราะแข้ง หรือเตี้ยเพราะเอว หรือเตี้ยทั้งสองอย่าง. สำหรับผู้ที่เตี้ยเพราะแข้งนั้น ร่างกายส่วนล่างตั้งแต่เอวลงไปจะสั้น ส่วนร่างกายส่วนบนจะสมบูรณ์. สำหรับผู้ที่เตี้ยเพราะเอวนั้น ร่างกายส่วนบนตั้งแต่เอวขึ้นไปจะสั้น ส่วนร่างกายส่วนล่างจะสมบูรณ์. สำหรับผู้ที่เตี้ยทั้งสองอย่างนั้น ร่างกายทั้งสองส่วนจะสั้น, ซึ่งเพราะความสั้นนั้น ทำให้มีอัตภาพกลมป้อมเหมือนพวกภูตผี คล้ายหม้อน้ำที่มีท้องใหญ่; ผู้เตี้ยทั้ง ๓ ประเภทนี้ ไม่ควรให้บรรพชา.

Galagaṇḍīti yassa kumbhaṇḍaṃ viya gale gaṇḍo hoti. Desanāmattameva cetaṃ, yasmiṃ kismiñci pana padese gaṇḍe sati na pabbājetabbo. Tattha vinicchayo – ‘‘na bhikkhave pañcahi ābādhehi phuṭṭho pabbājetabbo’’ti ettha vuttanayeneva veditabbo. Lakkhaṇāhatakasāhatalikhitakesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ ‘‘na bhikkhave lakkhaṇāhato’’tiādīsu vuttameva.

ผู้มีคอพอก หมายถึง ผู้ที่มีก้อนเนื้อที่คอเหมือนผลฟักทอง. และคำนี้เป็นเพียงชื่อที่ใช้ในการแสดงธรรมเท่านั้น, แต่โดยที่แท้แล้ว เมื่อมีก้อนเนื้อที่ส่วนใดส่วนหนึ่ง ก็ไม่ควรให้บรรพชา. การวินิจฉัยในเรื่องก้อนเนื้อนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ผู้ถูกอาพาธ ๕ อย่างถูกต้องแล้ว ไม่ควรให้บรรพชา' นั่นเอง. ส่วนคำที่ควรกล่าวในเรื่องผู้ถูกประทับตรา ผู้ถูกเฆี่ยนตี และผู้ถูกจารึกชื่อนั้น ก็ได้กล่าวไว้แล้วในสิกขาบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ผู้ถูกประทับตราแล้ว' เป็นต้นนั่นเอง.

Sīpadīti bhārapādo vuccati. Yassa pādo thūlo hoti sañjātapiḷako kharo, so na pabbājetabbo. Yassa pana na tāva kharabhāvaṃ gaṇhāti, sakkā hoti upanāhaṃ bandhitvā udakaāvāṭe pavesetvā udakavālikāya pūretvā yathā sirā paññāyanti, jaṅghā ca telanāḷikā viya hoti, evaṃ milāpetuṃ sakkā, tassa pādaṃ īdisaṃ katvā taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Sace puna vaḍḍhati, upasampādentenāpi tathā katvāva upasampādetabbo.

ผู้มีเท้าช้าง หมายถึง ผู้มีเท้าหนัก (ลากเท้า). ผู้ที่เท้าหนา มีตุ่มขึ้น และหยาบกร้าน ไม่ควรให้บรรพชา. แต่ถ้าเท้าของใครยังไม่ถึงกับหยาบกร้านถึงขนาดนั้น และสามารถรัดด้วยผ้าพันแผล นำไปแช่ในหลุมน้ำ แล้วถมด้วยทรายเปียกน้ำ จนเส้นเอ็นปรากฏ และแข้งกลายเป็นเหมือนกระบอกน้ำมัน คือสามารถทำให้เหี่ยวลงได้เช่นนี้, ก็พึงทำให้เท้าของเขาเป็นเช่นนี้แล้วจึงให้บรรพชาได้. หากภายหลังอาการบวมกลับเพิ่มขึ้นอีก, แม้เมื่อจะให้อุปสมบท ก็พึงทำเช่นนั้นก่อนแล้วจึงให้อุปสมบท.

Pāparogīti arisabhagandarapittasemhakāsasosādīsu yena kenaci rogena niccāturo atekiccharogo jeguccho amanāpo; ayaṃ na pabbājetabbo.

ผู้มีโรคชั่ว หมายถึง ผู้ที่ป่วยเป็นโรคเรื้อรัง รักษาไม่หาย น่ารังเกียจ ไม่น่าพึงพอใจ ด้วยโรคใดโรคหนึ่งในบรรดาโรคริดสีดวง โรคฝีคัณฑสูตร โรคดีซ่าน โรคเสมหะ โรคไอ โรคผอมแห้ง เป็นต้น; ผู้นี้ไม่ควรให้บรรพชา.

Parisadūsakoti yo attano virūpatāya parisaṃ dūseti; atidīgho vā hoti aññesaṃ sīsappamāṇanābhippadeso, atirasso vā ubhayavāmanabhūtarūpaṃ viya, atikāḷo vā jhāpitakhette khāṇuko viya, accodāto vā dadhitakkādīhi pamajjitamaṭṭhatambalohavaṇṇo, atikiso vā mandamaṃsalohito aṭṭhisirācammasarīro viya, atithūlo vā bhāriyamaṃso, mahodaro vā mahābhūtasadiso, atimahantasīso vā pacchiṃ sīse katvā ṭhito viya, atikhuddakasīso vā sarīrassa ananurūpena atikhuddakena sīsena samannāgato, kūṭakūṭasīso vā tālaphalapiṇḍisadisena sīsena samannāgato, sikharasīso vā uddhaṃ anupubbatanukena sīsena samannāgato, nāḷisīso vā mahāveḷupabbasadisena sīsena samannāgato, kappasīso vā pabbhārasīso vā catūsu passesu yena kenaci passena oṇatena sīsena samannāgato, vaṇasīso vā pūtisīso vā kaṇṇikakeso vā pāṇakehi khāyitakedāre sassasadisehi tahiṃ tahiṃ uṭṭhitehi kesehi samannāgato, nillomasīso vā thūlathaddhakeso vā tālahīrasadisehi kesehi samannāgato, jātipalitehi paṇḍarasīso vā pakatitambakeso vā ādittehi viya kesehi samannāgato, āvaṭṭasīso vā gunnaṃ sarīre āvaṭṭasadisehi uddhaggehi kesāvaṭṭehi samannāgato, sīsalomehi saddhiṃ ekābaddhabhamukalomo vā jālabaddhena viya nalāṭena samannāgato.

ผู้ทำลายบริษัท คือบุคคลใดทำลายบริษัทเพราะความที่ตนมีรูปวิปริต หรือเป็นผู้มีร่างกายยาวเกินไป โดยมีสะดือเสมอกับขนาดศีรษะของผู้อื่น หรือสั้นเกินไปเหมือนรูปของเปรตที่มีส่วนบนและส่วนล่างค่อมทั้งสองส่วน หรือดำเกินไปเหมือนตอไม้ในนาที่ถูกไฟไหม้แล้ว หรือขาวเกินไปเหมือนทองแดงที่ขัดถูจนเรียบเนียนด้วยนมเปรี้ยว น้ำมันเนย เป็นต้น หรือผอมเกินไปเหมือนผู้มีร่างกายมีแต่กระดูก เอ็น และหนังเท่านั้น เพราะมีเนื้อและเลือดน้อย หรืออ้วนเกินไปเพราะมีเนื้อมาก หรือมีท้องใหญ่เหมือนเปรตใหญ่ หรือมีศีรษะใหญ่เกินไปเหมือนผู้ยืนอยู่โดยเอาตะกร้าไว้บนศีรษะ หรือมีศีรษะเล็กเกินไปเพราะประกอบด้วยศีรษะที่เล็กเกินไปไม่สมควรแก่ร่างกาย หรือมีศีรษะเป็นยอดแหลมเพราะประกอบด้วยศีรษะที่เหมือนช่อผลตาลที่เพิ่งออก หรือมีศีรษะเหมือนยอดเขาเพราะประกอบด้วยศีรษะที่เรียวเล็กไปตามลำดับข้างบน หรือมีศีรษะเหมือนกระบอกไม้ไผ่เพราะประกอบด้วยศีรษะที่เหมือนปล้องไม้ไผ่ใหญ่ หรือมีศีรษะเป็นสองแฉก หรือมีศีรษะโน้มเอียงไปด้านใดด้านหนึ่งในสี่ด้าน หรือมีศีรษะเป็นแผล หรือมีศีรษะเน่า หรือมีผมเหมือนเกสรบัวเพราะประกอบด้วยผมที่งอกขึ้นในที่นั้นๆ บนศีรษะเหมือนพืชข้าวในนาที่ถูกหนอนกินแล้ว หรือมีศีรษะไม่มีขนคือผม หรือมีผมหนาและแข็งกระด้างเพราะประกอบด้วยผมที่เหมือนเส้นใยตาล หรือมีศีรษะขาวเพราะผมหงอกโดยกำเนิด หรือมีผมแดงโดยธรรมชาติเพราะประกอบด้วยผมที่เหมือนถูกไฟไหม้ หรือมีศีรษะเป็นขวัญเพราะประกอบด้วยขวัญผมที่มีปลายชี้ขึ้นข้างบนเหมือนขวัญในร่างกายของโคทั้งหลาย หรือมีขนคิ้วติดกันเป็นพืดพร้อมด้วยขนศีรษะเพราะประกอบด้วยหน้าผากที่เหมือนถูกผูกด้วยตาข่าย

Sambaddhabhamuko vā nillomabhamuko vā makkaṭabhamuko vā atimahantakkhi vā atikhuddakakkhi vā mahiṃsacamme vāsikoṇena paharitvā katachiddasadisehi akkhīhi samannāgato, visamakkhi vā ekena mahantena ekena khuddakena akkhinā samannāgato, visamacakkalo vā ekena uddhaṃ ekena adhoti evaṃ visamajātehi akkhicakkalehi samannāgato, kekaro vā gambhīrakkhi vā yassa gambhīre udapāne udakatārakā viya akkhitārakā paññāyanti; nikkhantakkhi vā yassa kakkaṭakasseva akkhitārakā nikkhantā honti; hatthikaṇṇo vā mahatīhi kaṇṇasakkhalikāhi samannāgato, mūsikakaṇṇo vā jaṭukakaṇṇo vā khuddikāhi kaṇṇasakkhalikāhi samannāgato, chiddamattakaṇṇo vā yassa vinā kaṇṇasakkhalikāhi kaṇṇachiddamattameva hoti; aviddhakaṇṇo vā yonakajātiko pana parisadūsako na hoti; sabhāvoyeva hi so tassa kaṇṇabhagandariko vā niccapūtinā kaṇṇena samannāgato, gaṇḍakaṇṇo vā sadāpaggharitapubbena kaṇṇena samannāgato, ṭaṅkitakaṇṇo vā gobhattanāḷikāya aggasadisehi kaṇṇehi samannāgato, atipiṅgalakkhi vā madhupiṅgalaṃ pana pabbājetuṃ vaṭṭati. Nippakhumakkhi vā assupaggharaṇakkhi vā pupphitakkhi vā akkhipākena samannāgatakkhi vā.

หรือมีคิ้วติดกัน หรือมีคิ้วไม่มีขน หรือมีคิ้วเหมือนคิ้วลิง หรือมีตาใหญ่เกินไป หรือมีตาเล็กเกินไปเพราะประกอบด้วยตาที่เหมือนรูที่ทำแล้วโดยแทงด้วยมุมของมีดในหนังควาย หรือมีตาไม่เท่ากันเพราะประกอบด้วยตาข้างหนึ่งใหญ่ข้างหนึ่งเล็ก หรือมีตาดำไม่เท่ากันเพราะประกอบด้วยตาดำที่เกิดขึ้นไม่เท่ากันอย่างนี้ คือข้างหนึ่งอยู่ข้างบนข้างหนึ่งอยู่ข้างล่าง หรือเป็นคนตาเหล่ หรือมีตาน้ำลึกที่เงาของตาปรากฏเหมือนเงาที่ปรากฏในน้ำหรือเหมือนฟองน้ำเล็กๆ ในบ่อน้ำลึก หรือมีตาโปนออกมาที่ตาของเขาโปนออกมาเหมือนตาของปู หรือมีหูเหมือนหูช้างเพราะประกอบด้วยใบหูใหญ่ หรือมีหูเหมือนหูหนู หรือมีหูเหมือนหูค้างคาวเพราะประกอบด้วยใบหูเล็ก หรือมีหูเป็นเพียงรูที่ไม่มีใบหูมีแต่รูหูเท่านั้น หรือมีหูที่ไม่ได้เจาะ แต่ผู้มีชาติเป็นโยนกนั้นไม่เป็นผู้ทำลายบริษัท (แม้ไม่ได้เจาะหู) เพราะการไม่เจาะหูนั้นเป็นธรรมชาติของเขาเอง หรือมีหูเป็นฝีภคันทระเพราะประกอบด้วยหูที่เน่าอยู่เสมอ หรือมีหูเป็นแผลเพราะประกอบด้วยหูที่มีหนองไหลอยู่เสมอ หรือมีหูที่ถูกเจาะเพราะประกอบด้วยหูที่เหมือนปลายกระบอกที่ใช้ป้อนอาหารเหลวให้วัวเข้าปาก หรือมีตาเหลืองเกินไป แต่ผู้มีตาเหลืองเหมือนน้ำผึ้งนั้นควรให้บวช หรือมีตาไม่มีขนตา หรือมีตาที่น้ำตาไหล หรือมีตาที่บานเหมือนดอกไม้ หรือมีตาที่ประกอบด้วยตาที่สุกหรือตาที่อักเสบ

Atimahantanāsiko vā atikhuddakanāsiko vā cipiṭanāsiko vā majjhe appatiṭṭhahitvā ekapasse ṭhitavaṅkanāsiko vā, dīghanāsiko vā sukatuṇḍasadisāya jivhāya lehituṃ sakkuṇeyyāya nāsikāya samannāgato, niccapaggharitasiṅghāṇikanāso vā.

หรือมีจมูกใหญ่เกินไป หรือมีจมูกเล็กเกินไป หรือมีจมูกแบน หรือมีจมูกคดที่ตั้งอยู่ด้านหนึ่งโดยไม่ตั้งอยู่ตรงกลาง หรือมีจมูกยาวเกินไปเพราะประกอบด้วยจมูกที่สามารถเลียด้วยลิ้นที่เหมือนจะงอยปากนกแก้ว หรือมีจมูกที่มีน้ำมูกไหลอยู่เสมอ

Mahāmukho vā yassa paṭaṅgamaṇḍūkasseva mukhanimittaṃyeva mahantaṃ hoti, mukhaṃ pana lābusadisaṃ atikhuddakaṃ, bhinnamukho vā vaṅkamukho vā mahāoṭṭho vā ukkhalimukhavaṭṭisadisehi oṭṭhehi samannāgato, tanukaoṭṭho vā bhericammasadisehi dante pidahituṃ asamatthehi oṭṭhehi samannāgato, mahādharoṭṭho vā tanukauttaroṭṭho vā tanukaadharoṭṭho vā mahāuttaroṭṭho vā oṭṭhachinnako vā eḷamukho vā uppakkamukho vā saṅkhatuṇḍako vā bahisetehi anto atirattehi oṭṭhehi samannāgato, duggandhakuṇapamukho vā.

หรือมีปากใหญ่ที่เครื่องหมายปากของเขาใหญ่เหมือนเครื่องหมายปากของกบชื่อปฏังคะ แต่ช่องปากเล็กเกินไปเหมือนช่องน้ำเต้า หรือมีปากแตก หรือมีปากคด หรือมีริมฝีปากใหญ่เพราะประกอบด้วยริมฝีปากที่ม้วนขึ้นเหมือนขอบปากหม้อข้าว หรือมีริมฝีปากเล็กเพราะประกอบด้วยริมฝีปากที่สั้นจนไม่สามารถปิดฟันได้เหมือนหนังกลองที่ขึงไว้ หรือมีริมฝีปากล่างใหญ่แต่ริมฝีปากบนเล็ก หรือมีริมฝีปากล่างเล็กแต่ริมฝีปากบนใหญ่ หรือมีริมฝีปากขาด หรือมีปากที่น้ำลายไหล หรือมีปากที่บวมพอง หรือมีริมฝีปากเป็นหอยสังข์เพราะประกอบด้วยริมฝีปากที่ขาวข้างนอกและแดงจัดข้างใน หรือมีปากเหม็นเน่า

Mahādanto vā aṭṭhakadantasadisehi dantehi samannāgato asuradanto vā heṭṭhā vā upari vā bahinikkhantadanto, yassa pana sakkā hoti oṭṭhehi pidahituṃ kathentasseva paññāyati no akathentassa, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Pūtidanto vā niddanto vā yassa pana dantantare kalandakadanto viya sukhumadanto hoti, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati.

หรือมีฟันใหญ่เพราะประกอบด้วยฟันที่เหมือนฟันของคันไถที่มีแปดซี่ หรือมีฟันยื่นที่ฟันออกมาข้างล่างหรือข้างบนหรือข้างนอก แต่บุคคลใดสามารถปิดฟันด้วยริมฝีปากได้ และฟันนั้นปรากฏเมื่อพูดเท่านั้น ไม่ปรากฏเมื่อไม่พูด บุคคลนั้นควรให้บวช หรือมีฟันเน่า หรือไม่มีฟัน แต่บุคคลใดมีฟันเล็กในระหว่างฟันเหมือนฟันของกระรอก บุคคลนั้นควรให้บวช

Mahāhanuko vā gohanusadisena hanunā samannāgato, dīghahanuko vā cipiṭahanuko vā antopaviṭṭhena viya atirassena hanukena samannāgato, bhinnahanuko vā vaṅkahanuko vā nimmassudāṭhiko vā bhikkhunisadisamukho dīghagalo vā bakagalasadisena galena samannāgato, rassagalo vā antopaviṭṭhena viya galena samannāgato, bhinnagalo vā bhaṭṭhaaṃsakūṭo vā ahattho vā ekahattho vā atirassahattho vā atidīghahattho vā bhinnauro vā bhinnapiṭṭhi vā kacchugatto vā kaṇḍugatto vā daddugatto vā godhāgatto vā, yassa godhāya viya gattato cuṇṇāni patanti, sabbañcetaṃ virūpakaraṇaṃ sandhāya vitthārikavasena vuttaṃ. Vinicchayo panettha ‘‘na bhikkhave pañcahi ābādhehī’’ti ettha vuttanayeneva veditabbo.

หรือมีขากรรไกรใหญ่เพราะประกอบด้วยขากรรไกรที่เหมือนขากรรไกรของวัว หรือมีขากรรไกรยาว หรือมีขากรรไกรแบนเพราะประกอบด้วยขากรรไกรที่สั้นเกินไปเหมือนที่เข้าไปอยู่ข้างใน หรือมีขากรรไกรแตก หรือมีขากรรไกรคด หรือไม่มีหนวดเคราและเขี้ยวมีใบหน้าเหมือนใบหน้าของภิกษุณี หรือมีคอยาวเพราะประกอบด้วยคอที่เหมือนคอของนกกระยาง หรือมีคอสั้นเพราะประกอบด้วยคอที่เหมือนที่เข้าไปอยู่ข้างใน หรือมีคอแตก หรือมีไหล่ตก หรือไม่มีมือ หรือมีมือข้างเดียว หรือมีมือสั้นเกินไป หรือมีมือยาวเกินไป หรือมีหน้าอกแตก หรือมีหลังแตก หรือมีร่างกายเป็นหิด หรือมีร่างกายเป็นโรคคัน หรือมีร่างกายเป็นกลาก หรือมีร่างกายเหมือนตัวเหี้ยที่ผงทั้งหลายย่อมตกลงมาจากร่างกายของเขาเหมือนตัวเหี้ย และคำว่า กัจฉุคัตโต เป็นต้นนี้ทั้งหมดกล่าวโดยการขยายความโดยมุ่งหมายถึงโรคที่ทำให้มีรูปวิปริต แต่การวินิจฉัยในคำว่า กัจฉุคัตตะ เป็นต้นนี้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวแล้วในสิกขาบทที่ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงบวชด้วยอาพาธ ๕ อย่างนี้" เท่านั้น

Bhaṭṭhakaṭiko vā mahāānisado vā uddhanakūṭasadisehi ānisadamaṃsehi accuggatehi samannāgato, mahāūruko vā vātaṇḍiko vā mahājāṇuko vā saṅghaṭṭanajāṇuko vā dīghajaṅgho vā yaṭṭhisadisajaṅgho vikaṭo vā paṇho vā ubbaddhapiṇḍiko vā, so duvidho heṭṭhā oruḷhāhi vā upari āruḷhāhi vā mahatīhi jaṅghapiṇḍikāhi samannāgato, mahājaṅgho vā thūlajaṅghapiṇḍiko vā mahāpādo vā mahāpaṇhi vā piṭṭhikapādo vā pādavemajjhato uṭṭhitajaṅgho vaṅkapādo vā so duvidho – anto vā bahi vā parivattapādo gaṇṭhikaṅguli vā siṅgiveraphaṇasadisāhi aṅgulīhi samannāgato, andhanakho vā kāḷavaṇṇehi pūtinakhehi samannāgato, sabbopi esa parisadūsako. Evarūpo parisadūsako na pabbājetabbo.

ผู้มีเอวหย่อน หรือผู้มีตะโพกใหญ่ ผู้ประกอบด้วยเนื้อตะโพกที่สูงขึ้นไปเหมือนปลายเตาไฟ หรือผู้มีต้นขาใหญ่ หรือผู้มีอัณฑะพองลม หรือผู้มีเข่าใหญ่ หรือผู้มีเข่ากระทบกัน หรือผู้มีแข้งยาว หรือผู้มีแข้งเหมือนไม้เท้า ผู้มีเท้าผิดรูป หรือผู้มีส้นเท้าหันไปข้างหลัง หรือผู้มีน่องโต ผู้นั้นมี ๒ ประเภท คือ ผู้ประกอบด้วยน่องใหญ่ที่ห้อยลงข้างล่าง หรือที่ขึ้นไปข้างบน ผู้มีแข้งใหญ่ หรือผู้มีน่องอ้วนใหญ่ หรือผู้มีเท้าใหญ่ หรือผู้มีส้นเท้าใหญ่ หรือผู้มีแข้งงอกขึ้นจากหลังเท้า คือผู้มีแข้งงอกขึ้นจากกลางหลังเท้า ผู้มีเท้าคด ผู้นั้นมี ๒ ประเภท คือ ผู้มีเท้าบิดเข้าข้างใน หรือบิดออกข้างนอก ผู้มีนิ้วมือหรือนิ้วเท้าเป็นปุ่มปม คือผู้ประกอบด้วยนิ้วมือหรือนิ้วเท้าเหมือนเหง้าขิง ผู้มีเล็บตาบอด คือผู้ประกอบด้วยเล็บเน่าสีดำ บุคคลทั้งหมดนี้ชื่อว่าเป็นผู้ทำลายบริษัท บุคคลผู้ทำลายบริษัทเช่นนี้ไม่ควรให้บรรพชา

Kāṇoti pasannandho vā hotu pupphādīhi vā upahatapasādo. Yo dvīhi vā ekena vā akkhinā na passati, so na pabbājetabbo. Mahāpaccariyaṃ pana ekakkhikāṇo kāṇoti vutto, dviakkhikāṇo andhena saṅgahito. Mahāaṭṭhakathāyaṃ jaccandho andhoti vutto, tasmā ubhayampi pariyāyena yujjati. Kuṇīti hatthakuṇī vā pādakuṇī vā aṅgulikuṇī vā; yassa etesu hatthādīsu yaṃkiñci vaṅkaṃ paññāyati, so kuṇī nāma. Khañjoti natajāṇuko vā bhinnajaṅgho vā majjhe saṅkuṭitapādattā kuṇḍapādako vā piṭṭhipādamajjhena caṅkamanto agge saṅkuṭitapādattā kuṇḍapādako vā piṭṭhipādaggena caṅkamanto aggapādeneva caṅkamanakhañjo vā paṇhikāya caṅkamanakhañjo vā pādassa bāhirantena caṅkamanakhañjo vā pādassa abbhantarantena caṅkamanakhañjo vā gopphakānaṃ upari bhaggattā sakalena piṭṭhipādena caṅkamanakhañjo vā; sabbopesa khañjoyeva, so na pabbājetabbo.

คำว่า กาณะ (ตาบอด) หมายถึง ผู้มีประสาทตาบอดใส หรือผู้มีประสาทตาเสียเพราะหนองเป็นต้น บุคคลใดมองไม่เห็นด้วยตาทั้งสองข้าง หรือด้วยตาข้างเดียว ผู้นั้นไม่ควรให้บรรพชา แต่ในมหาปัจจรีกล่าวว่า ผู้ตาบอดข้างเดียวเรียกว่า กาณะ ส่วนผู้ตาบอดสองข้างรวมอยู่ในคำว่า อันธะ (คนตาบอด) ในมหาอรรถกถา ผู้ตาบอดแต่กำเนิดเรียกว่า อันธะ เพราะฉะนั้น คำทั้งสองจึงใช้ได้โดยปริยาย คำว่า กุณี (ง่อย) หมายถึง ผู้มือง่อย หรือเท้าง่อย หรือนิ้วง่อย อวัยวะใดในบรรดามือเป็นต้นเหล่านี้ของบุคคลใดปรากฏว่างอ ผู้นั้นชื่อว่า กุณี คำว่า ขัญชะ (ขาเป๋) หมายถึง ผู้มีเข่าค่อม หรือผู้มีแข้งแตก หรือผู้มีเท้ากุ้มเพราะเท้าหดงอตรงกลาง เดินด้วยกลางหลังเท้า หรือผู้มีเท้ากุ้มเพราะเท้าหดงอที่ปลาย เดินด้วยปลายหลังเท้า หรือผู้เดินเป๋ด้วยปลายเท้าเท่านั้น หรือผู้เดินเป๋ด้วยส้นเท้า หรือผู้เดินเป๋ด้วยขอบเท้าด้านนอก หรือผู้เดินเป๋ด้วยขอบเท้าด้านใน หรือผู้เดินเป๋ด้วยหลังเท้าทั้งหมดเพราะข้อเท้าหัก บุคคลทั้งหมดนี้เป็นคนขาเป๋ ผู้นั้นไม่ควรให้บรรพชา

Pakkhahatoti yassa eko hattho vā pādo vā aḍḍhasarīraṃ vā sukhaṃ na vahati. Chinniriyāpathoti pīṭhasappi vuccati. Jarādubbaloti jiṇṇabhāvena dubbalo attano cīvararajanādikammaṃ kātumpi asamattho. Yo pana mahallakopi balavā hoti, attānaṃ paṭijaggituṃ sakkoti, so pabbājetabbo. Andhoti jaccandho vuccati. Mūgoti yassa vacībhedo nappavattati; yassāpi pavattati, saraṇagamanaṃ pana paripuṇṇaṃ bhāsituṃ na sakkoti, tādisaṃ mammanampi pabbājetuṃ na vaṭṭati. Yo pana saraṇagamanamattaṃ paripuṇṇaṃ bhāsituṃ sakkoti, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati.

คำว่า ปักขหตะ (อัมพาต) หมายถึง ผู้ที่มือข้างหนึ่ง หรือเท้าข้างหนึ่ง หรือร่างกายซีกหนึ่งไม่สามารถทำงานได้ตามปกติ ผู้ที่เคลื่อนไหวไม่ได้ (มีอิริยาบถขาด) เรียกว่า ปีฐสัปปี (ผู้ไปด้วยตั่ง) คำว่า ชราทุพพละ (ทุพพลภาพเพราะชรา) หมายถึง ผู้ที่อ่อนแอเพราะความชรา ไม่สามารถแม้แต่จะทำกิจของตนเอง เช่น การย้อมจีวรเป็นต้นได้ แต่บุคคลใดแม้ชราแล้วก็ยังมีกำลัง สามารถดูแลตนเองได้ ผู้นั้นควรให้บรรพชา คำว่า อันธะ (คนตาบอด) หมายถึง ผู้ตาบอดแต่กำเนิด คำว่า มูคะ (ใบ้) หมายถึง ผู้ที่การเปล่งวาจาไม่เป็นไป แม้ผู้ที่การเปล่งวาจาเป็นไปอยู่ แต่ไม่สามารถกล่าวสรณคมน์ให้สมบูรณ์ได้ บุคคลที่พูดติดอ่างเช่นนั้นก็ไม่ควรให้บรรพชา แต่บุคคลใดสามารถกล่าวสรณคมน์เพียงอย่างเดียวให้สมบูรณ์ได้ ผู้นั้นควรให้บรรพชา

Badhiroti yo sabbena sabbaṃ na suṇāti. Yo pana mahāsaddaṃ suṇāti, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Andhamūgādayo ubhayadosavasena vuttā. Yesañca pabbajjā paṭikkhittā, upasampadāpi tesaṃ paṭikkhittāva. Sace pana te saṅgho upasampādeti, sabbepi hatthacchinnādayo sūpasampannā, kārakasaṅgho pana ācariyupajjhāyā ca āpattito na muccanti. Vakkhati ca – ‘‘atthi bhikkhave puggalo appatto osāraṇaṃ, tañce saṅgho osāreti, ekacco suosārito, ekacco duosārito’’ti tassattho āgataṭṭhāneyeva āvi bhavissatīti.

คำว่า พธิระ (หูหนวก) หมายถึง ผู้ที่ไม่ได้ยินอะไรเลยโดยสิ้นเชิง แต่บุคคลใดได้ยินเสียงดัง ผู้นั้นควรให้บรรพชา บุคคลตาบอดและใบ้เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งโทษทั้งสองอย่าง และบุคคลใดที่การบรรพชาถูกห้าม การอุปสมบทของบุคคลเหล่านั้นก็ถูกห้ามเช่นกัน แต่ถ้าสงฆ์ให้อุปสมบทแก่บุคคลเหล่านั้น บุคคลมีมือขาดเป็นต้นทั้งหมดก็เป็นอันอุปสมบทดีแล้ว แต่สงฆ์ผู้ทำกรรมและพระอาจารย์พระอุปัชฌาย์ย่อมไม่พ้นจากอาบัติ และพระองค์จะตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ยังไม่ถึงการรับเข้าหมู่มีอยู่ ถ้าสงฆ์รับเข้าหมู่ บางคนก็รับเข้าได้ดี บางคนก็รับเข้าได้ไม่ดี" ความหมายของข้อความนั้นจะปรากฏชัดเจนในที่ที่มาถึงนั่นเอง

Hatthacchinnādivatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องวัตถุเกี่ยวกับผู้มีมือขาดเป็นต้น จบแล้ว

Alajjīnissayavatthukathā

เรื่องวัตถุเกี่ยวกับนิสสัยของอลัชชี

120. Alajjīnaṃ nissāya vasantīti upayogatthe sāmivacanaṃ; alajjipuggale nissāya vasantīti attho. Yāva bhikkhusabhāgataṃ jānāmīti nissayadāyakassa bhikkhuno bhikkhūhi sabhāgataṃ lajjibhāvaṃ yāva jānāmīti attho. Tasmā navaṃ ṭhānaṃ gatena ‘‘ehi bhikkhu, nissayaṃ gaṇhāhī’’ti vuccamānenāpi catūhapañcāhaṃ nissayadāyakassa lajjibhāvaṃ upaparikkhitvā nissayo gahetabbo.

120. ในบทว่า อลชฺชีนํ นิสฺสาย วสนฺติ นี้ สวามีวิภัตติลงในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติ มีความหมายว่า อาศัยบุคคลผู้เป็นอลัชชีอยู่ ในบทว่า ยาว ภิกฺขุสภาคตํ ชานามิ มีความหมายว่า จนกว่าจะรู้ความเป็นผู้มีส่วนเสมอกันแห่งภิกษุ คือความเป็นผู้ละอายของภิกษุผู้ให้นิสสัย เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ไปสู่สถานที่ใหม่ แม้ถูกกล่าวว่า "มาเถิดภิกษุ จงรับนิสสัย" ก็ควรพิจารณาความเป็นผู้ละอายของพระอาจารย์ผู้ให้นิสสัยเป็นเวลา ๔-๕ วันก่อนแล้วจึงรับนิสสัย

Sace ‘‘thero lajjī’’ti bhikkhūnaṃ santike sutvā āgatadivaseyeva gahetukāmo hoti, thero pana ‘‘āgamehi tāva, vasanto jānissasī’’ti katipāhaṃ ācāraṃ upaparikkhitvā nissayaṃ deti, vaṭṭati. Pakatiyā nissayaggahaṇaṭṭhānaṃ gatena tadaheva gahetabbo, ekadivasampi parihāro natthi. Sace paṭhamayāme ācariyassa okāso natthi, okāsaṃ alabhanto ‘‘paccūsasamaye gahessāmī’’ti sayati, aruṇaṃ uggatampi na jānāti, anāpatti. Sace pana ‘‘gaṇhissāmī’’ti ābhogaṃ akatvā sayati, aruṇuggamane dukkaṭaṃ. Agatapubbaṃ ṭhānaṃ gatena dve tīṇi divasāni vasitvā gantukāmena anissitena vasitabbaṃ. ‘‘Sattāhaṃ vasissāmī’’ti ālayaṃ karontena pana nissayo gahetabbo. Sace thero ‘‘kiṃ sattāhaṃ vasantassa nissayenā’’ti vadati, paṭikkhittakālato paṭṭhāya laddhaparihāro hoti.

ถ้าภิกษุประสงค์จะรับนิสสัยในวันที่มาถึง เพราะได้ยินจากสำนักของภิกษุทั้งหลายว่า "พระเถระเป็นผู้ละอาย" แต่พระเถระกล่าวว่า "จงรอก่อน เมื่ออยู่ไปก็จะรู้เอง" แล้วพิจารณาอาจาระของภิกษุผู้จะรับนิสสัยสิ้นวันเล็กน้อยแล้วจึงให้นิสสัย เช่นนี้ย่อมควร ภิกษุผู้ไปถึงสถานที่รับนิสสัยตามปกติ ควรรับนิสสัยในวันนั้นเอง การป้องกันอาบัติแม้เพียงวันเดียวก็ไม่มี ถ้าในปฐมยามพระอาจารย์ไม่มีโอกาส ภิกษุผู้ไม่ได้รับโอกาสคิดว่า "จะรับในเวลาใกล้รุ่ง" แล้วนอนหลับไป แม้ไม่รู้ว่าอรุณขึ้นแล้ว ก็ไม่มีอาบัติ แต่ถ้าไม่ได้ตั้งใจว่า "จะรับ" แล้วนอนหลับไป เมื่ออรุณขึ้นย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ ภิกษุผู้ไปถึงสถานที่ที่ไม่เคยไปมาก่อน อยู่ ๒-๓ วันแล้วประสงค์จะไปต่อ พึงอยู่โดยไม่ต้องถือนิสสัยได้ แต่ภิกษุผู้ทำความอาลัยว่า "จะอยู่ ๗ วัน" ควรรับนิสสัย ถ้าพระเถระกล่าวว่า "จะอยู่เพียง ๗ วัน จะรับนิสสัยไปทำไม" ภิกษุนั้นย่อมได้รับการยกเว้นตั้งแต่วันที่ถูกปฏิเสธเป็นต้นไป

Alajjīnissayavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องวัตถุเกี่ยวกับนิสสัยของอลัชชี จบแล้ว

Gamikādinissayavatthukathā

เรื่องวัตถุเกี่ยวกับนิสสัยของภิกษุผู้เดินทางเป็นต้น

121. Nissayakaraṇīyoti karaṇīyanissayo, karaṇīyo mayā nissayo; gahetabboti attho. Nissayaṃ alabhamānenāti attanā saddhiṃ addhānamaggappaṭipannesu nissayadāyake asati nissayaṃ na labhati nāma. Evaṃ alabhantena anissitena bahūnipi divasāni gantabbaṃ. Sace pubbepi nissayaṃ gahetvā vutthapubbaṃ kañci āvāsaṃ pavisati, ekarattaṃ vasantenāpi nissayo gahetabbo. Antarāmagge vissamanto vā satthaṃ pariyesanto vā katipāhaṃ vasati, anāpatti. Antovasse pana nibaddhavāsaṃ vasitabbaṃ, nissayo ca gahetabbo. Nāvāya gacchantassa pana vassāne āgatepi nissayaṃ alabhantassa anāpatti.

121. คำว่า นิสสัยที่ควรทำ คือ นิสสัยที่ควรทำ, นิสสัยอันเราพึงทำ, พึงถือเอาซึ่งนิสสัย ดังนี้อรรถ. คำว่า เมื่อไม่ได้นิสสัย คือ เมื่อไม่มีผู้ให้นิสสัยในบรรดาผู้เดินทางไกลร่วมกับตน ชื่อว่าไม่ได้นิสสัย. เมื่อไม่ได้อย่างนี้ ภิกษุผู้ไม่ได้นิสสัย พึงเดินทางไปได้หลายวัน. ถ้าหากเข้าไปสู่อาวาสบางแห่งที่เคยอยู่โดยถือเอานิสสัยมาแล้วในกาลก่อน, เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ภิกษุอาคันตุกะผู้อยู่เพียงคืนเดียว ก็พึงถือเอานิสสัย. ในระหว่างทาง พักผ่อนอยู่ หรือแสวงหากองเกวียนอยู่ พึงอยู่ได้สองสามวัน ไม่เป็นอาบัติ. แต่ในพรรษา พึงอยู่ประจำ และพึงถือเอานิสสัย. แต่สำหรับภิกษุผู้เดินทางด้วยเรือ แม้เมื่อฤดูฝนมาถึงแล้ว เมื่อไม่ได้นิสสัย ก็ไม่เป็นอาบัติ.

Yāciyamānenāti tena gilānena yāciyamānena anissitena vasitabbaṃ. Sace ‘‘yācāhi ma’’nti vuccamānopi gilāno mānena na yācati, gantabbaṃ.

คำว่า เมื่อถูกขอร้อง คือ เมื่อถูกภิกษุอาพาธนั้นขอร้องให้อยู่ พึงอยู่ได้โดยไม่ต้องมีนิสสัย. ถ้าแม้เมื่อถูกกล่าวว่า "จงขอร้องเราเถิด" ภิกษุอาพาธนั้นไม่ขอร้องเพราะมานะ ก็พึงไปเสีย.

Phāsu hotīti samathavipassanānaṃ paṭilābhavasena phāsu hoti. Imañhi parihāraṃ neva sotāpanno na sakadāgāmī anāgāmī arahanto labhanti; na thāmagatassa samādhino vā vipassanāya vā lābhī, vissaṭṭhakammaṭṭhāne pana bālaputhujjane kathāva natthi. Yassa kho pana samatho vā vipassanā vā taruṇo hoti, ayaṃ imaṃ parihāraṃ labhati, pavāraṇasaṅgahopi etasseva anuññāto. Tasmā iminā puggalena ācariye pavāretvā gatepi ‘‘yadā patirūpo nissayadāyako āgacchissati, tassa nissāya vasissāmī’’ti ābhogaṃ katvā puna yāva āsāḷhīpuṇṇamā, tāva anissitena vatthuṃ vaṭṭati. Sace pana āsāḷhīmāse ācariyo nāgacchati, yattha nissayo labbhati, tattha gantabbaṃ.

คำว่า ย่อมผาสุก คือ ย่อมผาสุกด้วยอำนาจแห่งการได้สมถะและวิปัสสนา. แท้จริง พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์ ย่อมไม่ได้การผ่อนผันนี้; ผู้ได้สมถะหรือวิปัสสนาที่ถึงกำลังแล้ว ก็ไม่ได้. ส่วนในปุถุชนผู้พาลที่ละกรรมฐานแล้ว ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. แต่โยคีบุคคลผู้มีสมถะหรือวิปัสสนาอ่อน ย่อมได้การผ่อนผันนี้, และการสงเคราะห์ด้วยปวารณา ก็ทรงอนุญาตแก่บุคคลนี้เท่านั้น. เพราะฉะนั้น บุคคลนี้ แม้อาจารย์ปวารณาแล้วไปแล้ว ก็พึงทำความนึกคิดว่า "เมื่อใดผู้ให้นิสสัยที่สมควรจะมา เราจักอาศัยท่านนั้นอยู่" แล้วพึงอยู่ได้โดยไม่ต้องมีนิสสัย จนกว่าจะถึงวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ. แต่ถ้าอาจารย์ไม่มาในเดือนอาสาฬหะ ก็พึงย้ายไปสู่อาวาสที่ได้นิสสัย.

122. Gottenapi anussāvetunti mahākassapassa upasampadāpekkhoti evaṃ gottaṃ vatvā anussāvetuṃ anujānāmīti attho.

122. คำว่า พึงบอกกล่าวด้วยโคตร คือ เราอนุญาตให้บอกกล่าวโคตรอย่างนี้ว่า "เป็นอุปสัมปทาเปกขะของพระมหากัสสปะ" ดังนี้อรรถ.

123. Dve ekānussāvaneti dve ekato anussāvane; ekena ekassa aññena itarassāti evaṃ dvīhi vā ācariyehi ekena vā ekakkhaṇe kammavācaṃ anussāventehi upasampādetuṃ anujānāmīti attho.

123. คำว่า ภิกษุสองรูปบอกกล่าวพร้อมกัน คือ เราอนุญาตให้ทำอุปสมบทได้ โดยอาจารย์สองรูป หรืออาจารย์รูปเดียว บอกกล่าวกรรมวาจาพร้อมกัน สำหรับภิกษุผู้ขออุปสมบทรูปหนึ่งโดยอาจารย์รูปหนึ่ง และสำหรับอีกรูปหนึ่งโดยอาจารย์อีกรูปหนึ่ง ดังนี้อรรถ.

Dve tayo ekānussāvane kātuṃ tañca kho ekena upajjhāyenāti dve vā tayo vā jane purimanayeneva ekato anussāvane kātuṃ anujānāmi; tañca kho anussāvanakiriyaṃ ekena upajjhāyena anujānāmīti attho. Tasmā ekena ācariyena dve vā tayo vā anussāvetabbā. Dvīhi vā tīhi vā ācariyehi visuṃ visuṃ ekena ekassāti evaṃ ekappahāreneva dve tisso vā kammavācā kātabbā. Sace pana nānācariyā nānupajjhāyā honti, tissatthero sumanattherassa saddhivihārikaṃ, sumanatthero tissattherassa saddhivihārikaṃ anussāveti, aññamaññañca gaṇapūrakā honti, vaṭṭati. Sace pana nānāupajjhāyā honti, eko ācariyo hoti, ‘‘natveva nānupajjhāyenā’’ti paṭikkhittattā na vaṭṭati. Idaṃ sandhāya hi esa paṭikkhepo.

คำว่า พึงทำภิกษุสองสามรูปให้บอกกล่าวพร้อมกัน โดยอุปัชฌาย์รูปเดียว คือ เราอนุญาตให้ทำภิกษุสองรูปหรือสามรูปให้บอกกล่าวพร้อมกันด้วยนัยก่อนนั่นแหละ; และเราอนุญาตการบอกกล่าวกรรมวาจานั้นโดยอุปัชฌาย์รูปเดียว ดังนี้อรรถ. เพราะฉะนั้น อาจารย์รูปเดียว พึงบอกกล่าวภิกษุผู้ขออุปสมบทสองรูปหรือสามรูปได้. หรืออาจารย์สองรูป หรืออาจารย์สามรูป พึงทำกรรมวาจาสองหรือสามกรรมวาจาพร้อมกันทีเดียว โดยอาจารย์รูปหนึ่งสำหรับภิกษุผู้ขออุปสมบทรูปหนึ่งอย่างนี้. แต่ถ้ามีอาจารย์ต่างกัน มีอุปัชฌาย์ต่างกัน พระติสสเถระบอกกล่าวสัทธิวิหาริกของพระสุมนเถระ และพระสุมนเถระบอกกล่าวสัทธิวิหาริกของพระติสสเถระ, และเป็นผู้ทำให้คณะบริบูรณ์ซึ่งกันและกัน ก็ควร. แต่ถ้ามีอุปัชฌาย์ต่างกัน และมีอาจารย์รูปเดียว ก็ไม่ควร เพราะถูกห้ามไว้ว่า "ไม่พึงมีอุปัชฌาย์ต่างกัน" แท้จริง การห้ามนี้มุ่งหมายถึงสิ่งนี้.

Gamikādinissayavatthukathā niṭṭhitā.

เรื่องวัตถุแห่งนิสสัยมีภิกษุผู้จะไปเป็นต้น จบแล้ว.

Upasampadāvidhikathā

เรื่องวิธีอุปสมบท

126. Paṭhamaṃ upajjhaṃ gāhāpetabboti ettha vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti upajjhā, taṃ upajjhaṃ; ‘‘upajjhāyo me bhante hohī’’ti evaṃ vadāpetvā gāhāpetabbo. Vitthāyantīti vitthaddhagattā honti. Yaṃ jātanti yaṃ tava sarīre jātaṃ nibbattaṃ vijjamānaṃ, taṃ saṅghamajjhe pucchante santaṃ atthīti vattabbantiādi. Ullumpatu manti uddharatu maṃ.

126. คำว่า พึงให้ถือเอาอุปัชฌาย์ก่อน ในคำนี้ คำว่า อุปัชฌาย์ คือ ผู้พิจารณาดูโทษและมิใช่โทษอย่างละเอียด หรือผู้พิจารณาดูใกล้ๆ. พึงให้ภิกษุผู้ขออุปสมบทกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าเถิด" แล้วพึงให้ถือเอาอุปัชฌาย์นั้น. คำว่า ย่อมขยาย คือ มีกายแข็งกระด้าง. คำว่า สิ่งใดเกิดแล้ว คือ สิ่งใดเกิดแล้ว บังเกิดแล้ว มีอยู่ปรากฏในร่างกายของท่าน, เมื่อภิกษุผู้สมมติถามในท่ามกลางสงฆ์ พึงบอกว่า "มี" ซึ่งสิ่งที่มีอยู่ปรากฏ ดังนี้เป็นต้น. คำว่า ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้น คือ ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้น.

Upasampadāvidhikathā niṭṭhitā.

เรื่องวิธีอุปสมบท จบแล้ว.

Cattāronissayādikathā

เรื่องนิสสัย ๔ เป็นต้น

128. Tāvadevāti upasampannasamanantarameva. Chāyā metabbāti ekaporisā vā dviporisā vāti chāyā metabbā. Utuppamāṇaṃ ācikkhitabbanti ‘‘vassāno hemanto gimho’’ti evaṃ utuppamāṇaṃ ācikkhitabbaṃ. Ettha ca utuyeva utuppamāṇaṃ. Sace vassānādayo aparipuṇṇā honti, yattakehi divasehi yassa yo utu aparipuṇṇo, te divase sallakkhetvā so divasabhāgo ācikkhitabbo. Atha vā ‘‘ayaṃ nāma utu, so ca kho paripuṇṇo vā aparipuṇṇo vā’’ti evaṃ utuppamāṇaṃ ācikkhitabbaṃ. ‘‘Pubbaṇho vā sāyanho vā’’ti evaṃ divasabhāgo ācikkhitabbo. Saṅgītīti idameva sabbaṃ ekato katvā ‘‘tvaṃ kiṃ labhasi, kā te chāyā, kiṃ utuppamāṇaṃ, ko divasabhāgo’’ti puṭṭho ‘‘idaṃ nāma labhāmi – vassaṃ vā hemantaṃ vā gimhaṃ vā, ayaṃ me chāyā, idaṃ utuppamāṇaṃ, ayaṃ divasabhāgoti vadeyyāsī’’ti evaṃ ācikkhitabbaṃ.

128. คำว่า ในขณะนั้นเอง คือ ในขณะที่บรรลุความเป็นพระภิกษุแล้วนั่นเอง. คำว่า พึงวัดเงา คือ พึงวัดเงาที่มีประมาณเท่าบุรุษหนึ่ง หรือประมาณเท่าบุรุษสอง. คำว่า พึงบอกประมาณแห่งฤดู คือ พึงบอกประมาณแห่งฤดูอย่างนี้ว่า "ฤดูฝน ฤดูหนาว ฤดูร้อน" และในบทว่า "พึงบอกประมาณแห่งฤดู" นี้ ฤดูนั่นแหละชื่อว่าประมาณแห่งฤดู. ถ้าฤดูฝนเป็นต้นยังไม่บริบูรณ์, เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงกำหนดวันเหล่านั้นที่ฤดูนั้นยังไม่บริบูรณ์สำหรับส่วนแห่งวันที่ภิกษุอุปสมบท แล้วพึงบอกส่วนแห่งวันนั้น. อีกนัยหนึ่ง พึงบอกประมาณแห่งฤดูอย่างนี้ว่า "ฤดูชื่อนี้ และฤดูนั้นบริบูรณ์แล้ว หรือยังไม่บริบูรณ์" พึงบอกส่วนแห่งวันอย่างนี้ว่า "เวลาเช้า หรือเวลาเย็น". คำว่า การสังคายนา คือ พึงบอกอย่างนี้ว่า "เมื่อถูกผู้อื่นถามว่า 'ท่านได้อะไร, เงาของท่านเป็นอย่างไร, ประมาณแห่งฤดูเป็นอย่างไร, ส่วนแห่งวันเป็นอย่างไร' พึงตอบว่า 'ข้าพเจ้าได้ชื่อนี้ – ได้ฤดูฝน หรือฤดูหนาว หรือฤดูร้อน, นี่คือเงาของข้าพเจ้า, นี่คือประมาณแห่งฤดู, นี่คือส่วนแห่งวัน' ดังนี้".

129. Ohāyāti chaḍḍetvā. Dutiyaṃ dātunti upasampadamāḷakato pariveṇaṃ gacchantassa dutiyakaṃ dātuṃ anujānāmi, cattāri ca akaraṇīyāni ācikkhitunti attho. Paṇḍupalāsoti paṇḍuvaṇṇo patto. Bandhanā pavuttoti vaṇṭato patito. Abhabbo haritatthāyāti puna harito bhavituṃ abhabbo. Puthusilāti mahāsilā.

129. คำว่า ละทิ้ง คือ ทิ้งเสีย. คำว่า พึงให้รูปที่สอง คือ เราอนุญาตให้ให้สหายรูปที่สองแก่ภิกษุใหม่ผู้ไปสู่บริเวณจากโรงอุปสมบท และอนุญาตให้บอกปาราชิก ๔ ที่ไม่ควรประพฤติ ดังนี้อรรถ. คำว่า ใบไม้เหลือง คือ ใบไม้มีสีเหลืองซีด. คำว่า หลุดจากขั้ว คือ หล่นจากขั้ว. คำว่า ไม่สามารถเพื่อความเป็นของเขียว คือ ไม่สามารถที่จะกลับเป็นของเขียวได้อีก. คำว่า แผ่นหินใหญ่ คือ หินก้อนใหญ่.

130. Alabbhamānāya sāmaggiyā anāpatti sambhoge saṃvāseti yāva tassa ukkhepanīyakammakaraṇatthāya sāmaggī na labbhati, tāva tena saddhiṃ sambhoge ca uposathapavāraṇādikaraṇabhede saṃvāse ca anāpattīti. Sesaṃ sabbattha mahāvibhaṅge vuttānusārena suviññeyyattā pākaṭamevāti.

130. ไม่มีอาบัติในการอยู่ร่วมกันและบริโภคร่วมกัน เพราะความพร้อมเพรียงของสงฆ์ยังไม่ได้ ตราบใดที่ความพร้อมเพรียงของสงฆ์ยังไม่ได้เพื่อทำอุเขปนียกรรมแก่พระภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้น ตราบนั้นไม่มีอาบัติในการบริโภคปัจจัยร่วมกันและในการอยู่ร่วมกันอันมีประเภทแห่งการทำอุโบสถ ปวารณาเป็นต้นกับพระภิกษุนั้น. บทที่เหลือในเรื่องทั้งปวงเป็นของปรากฏอยู่แล้ว เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่ายโดยอนุโลมตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในมหาวิภังค์.

Cattāronissayādikathā niṭṭhitā.

เรื่องนิสัย ๔ เป็นต้น จบแล้ว.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

Dvāsattatiadhikavatthusatapaṭimaṇḍitassa mahākhandhakassa

แห่งมหาวรรคอันประดับด้วยเรื่องราวหนึ่งร้อยกับเจ็ดสิบสองเรื่อง

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาที่อธิบายอรรถ จบแล้ว.

Mahākhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งมหาวรรค จบแล้ว.

2. Uposathakkhandhakaṃ

2. อุโบสถขันธกะ

Sannipātānujānanādikathā

เรื่องการอนุญาตให้ประชุมเป็นต้น

132. Uposathakkhandhake – aññatitthiyāti ettha titthaṃ vuccati laddhi; aññaṃ titthaṃ aññatitthaṃ; aññatitthaṃ etesaṃ atthīti aññatitthiyā; ito aññaladdhikāti vuttaṃ hoti. Dhammaṃ bhāsantīti yaṃ tesaṃ kattabbākattabbaṃ, taṃ kathenti. Te labhantīti te manussā labhanti. Mūgasūkarāti thūlasarīrasūkarā.

132. ในอุโบสถขันธกะ – ในบทว่า อัญญะติถิยา นี้ คำว่า ติฏฐะ หมายถึง ลัทธิ; ลัทธิอื่นจากลัทธิแห่งพระศาสนา ชื่อว่า อัญญะติฏฐะ; ปริพาชกเหล่านั้นชื่อว่า อัญญะติถิยะ เพราะมีลัทธิอื่นจากลัทธิแห่งพระศาสนาอยู่ดังนี้ ย่อมกล่าวว่า ปริพาชกผู้มีลัทธิอื่นจากลัทธิแห่งพระศาสนานี้. บทว่า ธัมมัง ภาสันติ ดังนี้ คือ ย่อมแสดงกรรมดีกรรมชั่วอันใดที่ควรทำและไม่ควรทำแก่คนเหล่านั้น. บทว่า เต ลับภันติ ดังนี้ คือ มนุษย์เหล่านั้นย่อมได้. บทว่า มูคะสูกะรา ดังนี้ คือ สุกรที่มีร่างกายอ้วนพี.

135. Anajjhāpanno vā hoti āpajjitvā vā vuṭṭhitoti ettha yaṃ āpattiṃ bhikkhu anajjhāpanno vā hoti, āpajjitvā vā vuṭṭhito, ayaṃ asantī nāma āpattīti evamattho veditabbo. Sampajānamusāvāde kiṃ hotīti yvāyaṃ sampajānamusāvādo assa hotīti vutto, so āpattito kiṃ hoti, katarā āpatti hotīti attho. Dukkaṭaṃ hotīti dukkaṭāpatti hoti; sā ca kho na musāvādalakkhaṇena; bhagavato pana vacanena vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā āpatti hotīti veditabbā. Vakkhati hi –

135. ในบทว่า อะนัชฌาปันโน วา โหติ อาปัชชิตวา วา วุฏฐิโต ดังนี้ พึงทราบอรรถว่า อาบัติใดที่ภิกษุยังไม่ถึงแล้วก็ดี ถึงแล้วลุกขึ้นแล้วก็ดี อาบัตินี้ชื่อว่า อะสันตี. ในบทว่า สัมปะชานะมุสาวาเท กิง โหติ ดังนี้ อรรถว่า สัมปชานมุสาวาทอันใดที่กล่าวแล้วว่าย่อมเป็นดังนี้ สัมปชานมุสาวาทนั้นเป็นอาบัติอะไร เป็นอาบัติอะไร. ในบทว่า ทุกกะฏัง โหติ ดังนี้ คือ เป็นอาบัติทุกกฏ; และอาบัติทุกกฏนั้นย่อมไม่เป็นเพราะลักษณะแห่งมุสาวาท; แต่พึงทราบว่าย่อมเป็นอาบัติทุกกฏมีสมุฏฐานคือการไม่ทำคำพูดที่ควรทำในวจีทวาร เพราะพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค. เพราะว่าพระผู้มีพระภาคจักตรัสว่า –

‘‘Anālapanto manujena kenaci,

Vācāgiraṃ no ca pare bhaṇeyya;

Āpajjeyya vācasikaṃ na kāyikaṃ,

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479);

ภิกษุใดไม่พูดกับมนุษย์คนใดคนหนึ่งด้วยวาจา และไม่พึงพูดเสียงพูดโดยมุ่งหมายคนอื่นนอกจากคู่สนทนา ผู้นั้นพึงต้องอาบัติที่เกิดในวจีทวาร ไม่ใช่อาบัติที่เกิดในกายทวาร ปัญหานี้อันนักปราชญ์ผู้ชำนาญในพระวินัยคิดแล้ว ดังนี้. (ปริวาร ๔๗๙)

Antarāyikoti antarāyakaro. Kissa phāsu hotīti kimatthāya phāsu hoti. Paṭhamassa jhānassa adhigamāyāti paṭhamassa jhānassa adhigamanatthāya tassa bhikkhuno phāsu hoti sukhaṃ hoti. Esa nayo sabbattha. Iti bhagavā uddesato ca niddesato ca paṭhamaṃ pātimokkhuddesaṃ dassesi.

บทว่า อันตะรายิโก ดังนี้ คือ เป็นผู้ทำอันตราย. บทว่า กิสสะ ผาสุ โหติ ดังนี้ คือ ความผาสุกย่อมเป็นเพื่อประโยชน์อะไร. บทว่า ปะฐะมัสสะ ฌานัสสะ อะธิคะมายะ ดังนี้ คือ ความผาสุกย่อมเป็นความสุขหรือความสะดวกของภิกษุนั้น เพื่อประโยชน์แก่การได้ซึ่งปฐมฌาน. ระเบียบนี้พึงรู้ในบททั้งปวง. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงซึ่งปาติโมกขุทเทสก่อนอื่น ทั้งโดยอุทเทสหรือโดยย่อ และทั้งโดยนิทเทสหรือโดยการแสดงโดยพิสดาร.

136. Devasikanti divase divase. Cātuddase vā pannarase vāti ekassa utuno tatiye ca sattame ca pakkhe dvikkhattuṃ cātuddase avasese chakkhattuṃ pannarase; ayaṃ tāva eko attho. Ayaṃ pana pakaticārittavasena vutto ‘‘sakiṃ pakkhassa cātuddase vā pannarase vā’’ti vacanato pana tathārūpe paccaye sati yasmiṃ tasmiṃ cātuddase vā pannarase vā uddisituṃ vaṭṭati, āvāsikānaṃ bhikkhūnaṃ cātuddaso hoti, āgantukānaṃ pannaraso. Sace āvāsikā bahutarā honti, āgantukehi āvāsikānaṃ anuvattitabba’’nti vacanatopi cetaṃ veditabbaṃ.

136. บทว่า เทวะสิกัง ดังนี้ คือ ในวันทุกวัน. บทว่า จาตุททะเส วา ปันนะระเส วา ดังนี้ คือ ในปักษ์ที่สามและที่เจ็ดแห่งฤดูหนึ่ง ทำในวัน ๑๔ ค่ำสองครั้ง และในปักษ์ที่เหลือจากปักษ์ที่สามและเจ็ด ทำในวัน ๑๕ ค่ำหกครั้ง; อรรถนี้เป็นอรรถอย่างหนึ่งก่อนวิกติจริต. แต่อรรถนี้กล่าวแล้วโดยอำนาจแห่งจริตอันเป็นปกติ. แต่เพราะพระดำรัสว่า "ครั้งหนึ่งในปักษ์ ในวัน ๑๔ ค่ำหรือ ๑๕ ค่ำ" เมื่อมีเหตุมีสภาพที่ควรทำ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ สลับกันได้เช่นนั้น ย่อมควรเพื่อแสดงในวัน ๑๔ ค่ำวันใดวันหนึ่ง หรือในวัน ๑๕ ค่ำวันใดวันหนึ่ง. และพึงทราบอรรถนี้เพราะพระดำรัสว่า "ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำมีมากกว่า ภิกษุอาคันตุกะพึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำ" (หมายถึง ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ภิกษุอาคันตุกะก็พึงทำ ๑๔ ค่ำตาม).

Sīmānujānanakathā

เรื่องการอนุญาตสีมา

138. Paṭhamaṃ nimittā kittetabbāti vinayadharena pucchitabbaṃ ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimitta’’nti? Pabbato bhanteti. Puna vinayadharena ‘‘eso pabbato nimitta’’nti evaṃ nimittaṃ kittetabbaṃ. ‘‘Etaṃ pabbataṃ nimittaṃ karoma, karissāma, nimittaṃ kato, nimittaṃ hotu, hoti bhavissatī’’ti evaṃ pana kittetuṃ na vaṭṭati. Pāsāṇādīsupi eseva nayo. Puratthimāya anudisāya, dakkhiṇāya disāya, dakkhiṇāya anudisāya, pacchimāya disāya, pacchimāya anudisāya, uttarāya disāya, uttarāya anudisāya, kiṃ nimittaṃ? Udakaṃ bhante. Etaṃ udakaṃ nimittanti ettha pana aṭṭhatvā puna puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ. Pabbato bhante. Eso pabbato nimittanti evaṃ paṭhamaṃ kittitanimittaṃ kittetvāva ṭhapetabbaṃ. Evañhi nimittena nimittaṃ ghaṭitaṃ hoti. Evaṃ nimittāni kittetvā athānantaraṃ vuttāya kammavācāya sīmā sammannitabbā. Kammavācāpariyosāne nimittānaṃ anto sīmā hoti, nimittāni sīmato bahi honti. Tattha nimittāni sakiṃ kittitānipi kittitāneva honti. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana tikkhattuṃ sīmamaṇḍalaṃ sambandhantena nimittaṃ kittetabbanti vuttaṃ. ‘‘Pabbato bhanteti…pe… udakaṃ bhante’’ti evaṃ pana upasampanno vā ācikkhatu anupasampanno vā vaṭṭatiyeva.

138. บทว่า ปะฐะมัง นิมิตตา กิตเตตัพพา ดังนี้ คือ อันพระวินัยธรพึงถามว่า "นิมิตในทิศตะวันออกคืออะไร?" พึงบอกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภูเขา." อีกครั้ง อันพระวินัยธรพึงบอกกล่าวนิมิตดังนี้ว่า "ภูเขานั้นเป็นนิมิต." แต่ไม่ควรเพื่อบอกกล่าวอย่างนี้ว่า "เราทำภูเขานี้เป็นนิมิต, เราจักทำภูเขานี้เป็นนิมิต, ภูเขานี้ทำเป็นนิมิตแล้ว, ภูเขานี้จงเป็นนิมิต, ภูเขานี้เป็นนิมิต ย่อมเป็น, ภูเขานี้เป็นนิมิต จักเป็น." แม้ในนิมิตมีหินเป็นต้นก็เป็นนัยนี้แหละ. แต่ว่า ในทิศตะวันออกเฉียงใต้, ในทิศใต้, ในทิศตะวันตกเฉียงใต้, ในทิศตะวันตก, ในทิศตะวันตกเฉียงเหนือ, ในทิศเหนือ, ในทิศตะวันออกเฉียงเหนือ, นิมิตอะไร? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น้ำ. ในบทว่า น้ำนั้นเป็นนิมิต ดังนี้ ไม่หยุดอยู่ แต่หลังจากบอกกล่าวนิมิตที่กล่าวแล้วครั้งแรกดังนี้ว่า "นิมิตในทิศตะวันออกคืออะไร? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภูเขา. ภูเขานั้นเป็นนิมิต" แล้วเท่านั้น อันพระวินัยธรพึงตั้งอยู่. เพราะเมื่อนิมิตที่กล่าวแล้วครั้งแรกถูกกล่าวซ้ำดังนี้ นิมิตหลังย่อมเชื่อมต่อกับนิมิตแรก. ดังนี้ เมื่อบอกกล่าวนิมิตทั้งหลายแล้ว หลังจากนั้นพึงสมมติสีมาด้วยกรรมวาจาสีมาสัมมุติที่พระบาลีตรัสไว้แล้ว. เมื่อกรรมวาจาจบลง สีมาย่อมอยู่ภายในนิมิตทั้งหลาย, นิมิตทั้งหลายย่อมอยู่ภายนอกสีมา. ในการสมมติสีมานั้น นิมิตทั้งหลายแม้ถูกบอกกล่าวครั้งเดียวย่อมเป็นอันบอกกล่าวแล้วเท่านั้น. แต่ในอรรถกถาอันธกะกล่าวไว้ว่า "อันผู้เชื่อมต่อบริเวณสีมาด้วยนิมิตสามครั้ง พึงบอกกล่าวนิมิต." แต่ว่า พระอุปสัมบันก็ดี คนหรือสามเณรผู้ไม่อุปสมบทแล้วก็ดี จงบอกดังนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภูเขา...เป็นต้น...ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น้ำ" ย่อมควรเท่านั้น.

Idāni pabbatanimittādīsu evaṃ vinicchayo veditabbo – tividho pabbato, suddhapaṃsupabbato, suddhapāsāṇapabbato, ubhayamissakoti. So tividhopi vaṭṭati. Vālikarāsi pana na vaṭṭati. Itaropi hatthippamāṇato omakataro na vaṭṭati. Hatthippamāṇato pana paṭṭhāya sineruppamāṇopi vaṭṭati. Sace catūsu disāsu cattāro tīsu vā tayo pabbatā honti, catūhi vā tīhi vā pabbatanimittehi eva sammannituṃ vaṭṭati. Dvīhi pana nimittehi ekena vā sammannituṃ na vaṭṭati. Ito paresu pāsāṇanimittādīsupi eseva nayo. Tasmā pabbatanimittaṃ karontena pucchitabbaṃ ‘‘ekābaddho na ekābaddho’’ti. Sace ekābaddho hoti, na kātabbo. Tañhi catūsu vā aṭṭhasu vā disāsu kittentenāpi ekameva nimittaṃ kittitaṃ hoti, tasmā yo evaṃ cakkasaṇṭhānena vihāraṃ parikkhipitvā ṭhito pabbato, taṃ ekadisāya kittetvā aññāsu disāsu taṃ bahiddhā katvā anto aññāni nimittāni kittetabbāni.

บัดนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในนิมิตภูเขาเป็นต้นดังนี้ ภูเขามี ๓ ชนิด คือ ภูเขาดินล้วน ภูเขาหินล้วน และภูเขาที่ปนกันทั้งสองอย่าง ภูเขาทั้ง ๓ ชนิดนั้นใช้ได้ แต่กองทรายใช้ไม่ได้ ภูเขาชนิดอื่นที่ต่ำกว่าขนาดเท่าช้าง (๗ ศอกคืบ) ก็ใช้ไม่ได้ แต่ภูเขาที่มีขนาดตั้งแต่เท่าช้างขึ้นไปจนถึงขนาดเท่าภูเขาสิเนรุก็ใช้ได้ ถ้ามีภูเขาสี่ลูกในสี่ทิศ หรือสามลูกในสามทิศ ก็ควรสมมติด้วยนิมิตภูเขาสี่ลูกหรือสามลูกนั้นได้ แต่จะสมมติด้วยนิมิตสองลูกหรือลูกเดียวไม่ได้ ในนิมิตหินเป็นต้นที่เหลือจากนี้ก็มีนัยเดียวกัน เพราะฉะนั้น เมื่อจะทำนิมิตภูเขา ภิกษุผู้เป็นวินัยธรพึงถามว่า “เป็นภูเขาที่ต่อเนื่องกันหรือว่าไม่ต่อเนื่องกัน” ถ้าเป็นภูเขาที่ต่อเนื่องกัน ก็ไม่ควรทำเป็นนิมิต เพราะแม้จะประกาศนิมิตนั้นในสี่ทิศหรือแปดทิศ ก็ถือว่าเป็นนิมิตเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น ภูเขาใดที่ตั้งล้อมรอบวิหาร (ที่จะสมมติสีมา) เป็นรูปวงกลม พึงประกาศภูเขานั้นเป็นนิมิตในทิศหนึ่ง แล้วในทิศอื่น ๆ พึงให้นิมิตนั้นอยู่ภายนอก และพึงประกาศนิมิตอื่น ๆ ภายใน

Sace pabbatassa tatiyabhāgaṃ vā upaḍḍhaṃ vā antosīmāya kattukāmā honti, pabbataṃ akittetvā yattakaṃ padesaṃ anto kattukāmā, tassa parato tasmiṃyeva pabbate jātarukkhavammikādīsu aññataraṃ nimittaṃ kittetabbaṃ. Sace ekayojanadviyojanappamāṇaṃ sabbaṃ pabbataṃ anto kattukāmā honti, pabbatassa parato bhūmiyaṃ jātarukkhavammikādīni nimittāni kittetabbāni.

ถ้าภิกษุทั้งหลายประสงค์จะให้ส่วนที่สามหรือครึ่งหนึ่งของภูเขาอยู่ในภายในสีมา เมื่อเป็นเช่นนั้น โดยไม่ประกาศภูเขาเป็นนิมิต พึงประกาศนิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาต้นไม้ที่เกิดแล้ว จอมปลวกเป็นต้น บนภูเขานั้นเอง ณ ภายนอกเขตที่ประสงค์จะให้เป็นภายในสีมานั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายประสงค์จะให้ภูเขาทั้งลูกที่มีขนาดหนึ่งโยชน์หรือสองโยชน์อยู่ในภายในสีมา เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงประกาศนิมิตต้นไม้ที่เกิดแล้ว จอมปลวกเป็นต้น บนพื้นดินที่อยู่ภายนอกภูเขานั้น

Pāsāṇanimitte – ayaguḷopi pāsāṇasaṅkhyameva gacchati, tasmā yo koci pāsāṇo vaṭṭati. Pamāṇato pana hatthippamāṇo pabbatasaṅkhyaṃ gato, tasmā so na vaṭṭati. Mahāgoṇamahāmahiṃsappamāṇo pana vaṭṭati. Heṭṭhimaparicchedena dvattiṃsapalaguḷapiṇḍaparimāṇo vaṭṭati. Tato khuddakataro iṭṭhakā vā mahantīpi na vaṭṭati. Animittupagapāsāṇarāsipi na vaṭṭati, pageva paṃsuvālikarāsi. Bhūmisamo khalamaṇḍalasadiso piṭṭhipāsāṇo vā bhūmito khāṇuko viya uṭṭhitapāsāṇo vā hoti, sopi pamāṇupago ce vaṭṭati. Piṭṭhipāsāṇo atimahantopi pāsāṇasaṅkhyameva gacchati, tasmā sace mahato piṭṭhipāsāṇassa ekappadesaṃ antosīmāya kattukāmā honti, taṃ akittetvā tassupari añño pāsāṇo kittetabbo. Sace piṭṭhipāsāṇupari vihāraṃ karonti, vihāramajjhena vā piṭṭhipāsāṇo vinivijjhitvā gacchati, evarūpo piṭṭhipāsāṇo na vaṭṭati. Sace hi taṃ kittenti, nimittassa upari vihāro hoti, nimittañca nāma bahisīmāya hoti, vihāropi bahisīmāyaṃ āpajjati. Vihāraṃ parikkhipitvā ṭhitapiṭṭhipāsāṇo ekattha kittetvā aññattha na kittetabbo.

ในนิมิตหิน แม้ก้อนเหล็กก็จัดเข้าในประเภทหิน เพราะฉะนั้น หินใด ๆ ก็ใช้ได้ แต่โดยขนาด หินที่มีขนาดเท่าช้าง (๗ ศอกคืบ) จัดเป็นภูเขาแล้ว เพราะฉะนั้น หินนั้นจึงใช้ไม่ได้ ส่วนหินที่มีขนาดเท่าโคใหญ่หรือกระบือใหญ่ใช้ได้ โดยประมาณต่ำสุด หินที่มีขนาดเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปัลละ ใช้ได้ หินที่เล็กกว่านั้น หรืออิฐ แม้จะใหญ่ ก็ใช้ไม่ได้ กองหินที่ไม่จัดเป็นนิมิตก็ใช้ไม่ได้ ยิ่งกว่านั้น กองดินและกองทรายก็ใช้ไม่ได้ หินแผ่นที่ราบเสมอกับพื้นดินเหมือนลานนวดข้าว หรือหินที่โผล่ขึ้นจากพื้นดินเหมือนตอไม้ก็มีอยู่ แม้หินแผ่นหรือหินโผล่นั้น ถ้ามีขนาดตามที่กำหนด (คือขนาดเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปัลละ) ก็ใช้ได้ หินแผ่นแม้จะใหญ่มากก็จัดเข้าในประเภทหิน เพราะฉะนั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายประสงค์จะให้ส่วนหนึ่งของหินแผ่นใหญ่เป็นภายในสีมา เมื่อเป็นเช่นนั้น โดยไม่ประกาศหินแผ่นนั้น พึงประกาศหินก้อนอื่นที่อยู่บนหินแผ่นนั้นเป็นนิมิต ถ้าภิกษุทั้งหลายสร้างวิหารบนหินแผ่น หรือหินแผ่นนั้นทะลุผ่านกลางวิหาร หินแผ่นเช่นนั้นใช้ไม่ได้ เพราะถ้าประกาศหินแผ่นนั้นเป็นนิมิต วิหารก็จะอยู่บนนิมิต และนิมิตนั้นพึงอยู่ภายนอกสีมา วิหารก็จะกลายเป็นอยู่ภายนอกสีมาด้วย เพราะฉะนั้น หินแผ่นเช่นนั้นจึงใช้ไม่ได้ หินแผ่นที่ตั้งล้อมรอบวิหาร เมื่อประกาศเป็นนิมิตในที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรประกาศในที่อื่นอีก

Vananimitte – tiṇavanaṃ vā tacasāratālanāḷikerādirukkhavanaṃ vā na vaṭṭati. Antosārānaṃ pana sākasālādīnaṃ antosāramissakānaṃ vā rukkhānaṃ vanaṃ vaṭṭati, tañca kho heṭṭhimaparicchedena catupañcarukkhamattampi tato oraṃ na vaṭṭati, paraṃ yojanasatikampi vaṭṭati. Sace pana vanamajjhe vihāraṃ karonti, vanaṃ na kittetabbaṃ. Ekadesaṃ antosīmāya kattukāmehipi vanaṃ akittetvā tattha rukkhapāsāṇādayo kittetabbā. Vihāraṃ parikkhipitvā ṭhitavanaṃ ekattha kittetvā aññattha na kittetabbaṃ.

ในนิมิตป่า ป่าหญ้า หรือป่าไม้ที่มีเปลือกเป็นแก่น เช่น ต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น ไม่ควรทำเป็นนิมิต แต่ป่าไม้ที่มีแก่นภายใน เช่น ต้นสัก ต้นสาละเป็นต้น หรือป่าไม้ที่ปนกับไม้มีแก่นภายใน ใช้ได้ และป่านั้น โดยประมาณต่ำสุด แม้มีเพียงสี่ห้าต้นก็ใช้ได้ น้อยกว่านั้นใช้ไม่ได้ มากกว่านั้นแม้ร้อยโยชน์ก็ใช้ได้ แต่ถ้าสร้างวิหารกลางป่า ก็ไม่ควรประกาศป่านั้นเป็นนิมิต แม้ภิกษุทั้งหลายที่ประสงค์จะให้ส่วนหนึ่งของป่าเป็นภายในสีมา ก็ไม่ควรประกาศป่านั้น แต่พึงประกาศต้นไม้ หินเป็นต้น ในป่านั้นเป็นนิมิต ป่าที่ตั้งล้อมรอบวิหาร เมื่อประกาศเป็นนิมิตในที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรประกาศในที่อื่นอีก

Rukkhanimitte – tacasāro tālanāḷikerādirukkho na vaṭṭati, antosāro jīvamānako antamaso ubbedhato aṭṭhaṅgulo pariṇāhato sūcidaṇḍakappamāṇopi vaṭṭati, tato oraṃ na vaṭṭati, paraṃ dvādasayojano suppatiṭṭhitanigrodhopi vaṭṭati. Vaṃsanaḷakasarāvādīsu bījaṃ ropetvā vaḍḍhāpito pamāṇupagopi na vaṭṭati. Tato apanetvā pana taṅkhaṇampi bhūmiyaṃ ropetvā koṭṭhakaṃ katvā udakaṃ āsiñcitvā kittetuṃ vaṭṭati. Navamūlasākhāniggamanaṃ akāraṇaṃ. Khandhaṃ chinditvā ropite pana etaṃ yujjati. Kittentena ca ‘‘rukkho’’tipi vattuṃ vaṭṭati, ‘‘sākarukkhotipi sālarukkho’’tipi. Ekābaddhaṃ pana suppatiṭṭhitanigrodhasadisaṃ ekattha kittetvā aññattha kittetuṃ na vaṭṭati.

ในนิมิตต้นไม้ ต้นไม้ที่มีเปลือกเป็นแก่น เช่น ต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น ใช้ไม่ได้ ต้นไม้ที่มีแก่นภายในที่ยังมีชีวิตอยู่ โดยต่ำสุดมีความสูงแปดนิ้ว และมีเส้นรอบวงเท่าด้ามเหล็กจาร ก็ใช้ได้ น้อยกว่านั้นใช้ไม่ได้ มากกว่านั้นแม้ต้นไทรที่ตั้งมั่นดีแล้วขนาดสิบสองโยชน์ก็ใช้ได้ ต้นไม้ที่ปลูกเมล็ดในกระบอกไม้ไผ่ ปล้องอ้อ หรือภาชนะดินเป็นต้น แล้วเจริญเติบโตจนได้ขนาด ก็ใช้ไม่ได้ แต่ถ้าถอนออกจากกระบอกไม้ไผ่เป็นต้นนั้น แล้วปลูกลงในดินในขณะที่จะสมมติสีมานั้น ทำเป็นโคกดินแล้วรดน้ำ ก็ใช้ประกาศเป็นนิมิตได้ การแตกรากและกิ่งใหม่ไม่ใช่เหตุ (คือไม่ต้องรอให้แตกรากหรือกิ่งใหม่) แต่ในกรณีที่ปลูกโดยการตัดลำต้นแล้วปลูก สิ่งนี้ (การแตกรากและกิ่งใหม่) ย่อมสมควร และผู้ประกาศนิมิตจะกล่าวว่า “ต้นไม้” ก็ได้ หรือจะกล่าวว่า “ต้นสัก” หรือ “ต้นสาละ” ก็ได้ แต่ต้นไม้ที่ต่อเนื่องกันเหมือนต้นไทรที่ตั้งมั่นดีแล้ว เมื่อประกาศเป็นนิมิตในที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรประกาศในที่อื่นอีก

Magganimitte – araññakhettanadītaḷākamaggādayo na vaṭṭanti, jaṅghamaggo vā sakaṭamaggo vā vaṭṭati, yo nibbijjhitvā dve tīṇi gāmantarāni gacchati. Yo pana jaṅghamaggo sakaṭamaggato okkamitvā puna sakaṭamaggameva otarati, ye vā jaṅghamaggasakaṭamaggā avaḷañjā, te na vaṭṭanti. Jaṅghasatthasakaṭasatthehi vaḷañjiyamānāyeva vaṭṭanti. Sace dve maggā nikkhamitvā pacchā sakaṭadhuramiva ekībhavanti, dvidhā bhinnaṭṭhāne vā sambandhaṭṭhāne vā sakiṃ kittetvā puna na kittetabbā, ekābaddhanimittañhetaṃ hoti.

ในนิมิตทาง ทางป่า ทางนา ทางแม่น้ำ ทางสระน้ำเป็นต้น ใช้ไม่ได้ ทางเดินเท้าหรือทางเกวียนที่ทะลุผ่านหมู่บ้านสองหรือสามหมู่บ้านใช้ได้ แต่ทางเดินเท้าที่แยกออกจากทางเกวียนแล้วกลับไปรวมกับทางเกวียนอีก หรือทางเดินเท้าและทางเกวียนที่ไม่ได้ใช้สัญจรไปมานั้นใช้ไม่ได้ เฉพาะทางเดินเท้าและทางเกวียนที่พวกคนเดินเท้าและพวกเกวียนใช้สัญจรไปมาเท่านั้นที่ใช้ได้ ถ้าทางสองสายแยกออกไปแล้วกลับมารวมกันเหมือนงอนเกวียน เมื่อประกาศนิมิตครั้งเดียว ณ จุดที่แยกกันหรือจุดที่รวมกันแล้ว ไม่ควรประกาศอีก เพราะนิมิตนี้เป็นนิมิตที่ต่อเนื่องกัน

Sace vihāraṃ parikkhipitvā cattāro maggā catūsu disāsu gacchanti, majjhe ekaṃ kittetvā aparaṃ kittetuṃ na vaṭṭati. Ekābaddhanimittañhetaṃ hoti. Koṇaṃ nibbijjhitvā gatamaggaṃ pana parabhāge kittetuṃ vaṭṭati. Vihāramajjhena nibbijjhitvā gatamaggo pana na kittetabbo. Kittite nimittassa upari vihāro hoti. Sace sakaṭamaggassa antimacakkamaggaṃ nimittaṃ karonti, maggo bahisīmāya hoti. Sace bāhiracakkamaggaṃ nimittaṃ karonti, bāhiracakkamaggova bahisīmāya hoti, sesaṃ antosīmaṃ bhajati. Maggaṃ kittentena ‘‘maggo pantho patho pajjo’’ti dasasu yena kenaci nāmena kittetuṃ vaṭṭati. Parikhāsaṇṭhānena vihāraṃ parikkhipitvā gatamaggo ekattha kittetvā aññattha kittetuṃ na vaṭṭati.

ถ้าถนน ๔ สายล้อมรอบวิหารไปในทิศทั้ง ๔ ไม่ควรสวดบอกถนนสายหนึ่งที่อยู่ตรงกลางแล้วสวดบอกอีกสายหนึ่ง เพราะถนนนี้เป็นนิมิตที่ต่อเนื่องกันเป็นอันเดียว แต่ถนนที่ตัดผ่านมุมวิหารไปนั้น ควรบอกในส่วนที่อยู่นอกวิหาร ส่วนถนนที่ตัดผ่านกลางวิหารไปนั้น ไม่ควรสวดบอก หากสวดบอกไป วิหารจะตั้งอยู่บนนิมิต ถ้าทำรอยล้อเกวียนด้านในของทางเกวียนเป็นนิมิต ทางเกวียนทั้งหมดจะอยู่นอกสีมา ถ้าทำรอยล้อเกวียนด้านนอกเป็นนิมิต รอยล้อเกวียนด้านนอกเท่านั้นจะอยู่นอกสีมา ส่วนที่เหลือจะนับเข้าในสีมา เมื่อจะสวดบอกถนนเป็นนิมิต ควรบอกด้วยชื่อใดชื่อหนึ่งในบรรดาชื่อ ๑๐ ชื่อของถนน เช่น "มัคโค ปันโถ ปโถ ปัจโจ" ส่วนถนนที่ล้อมรอบวิหารมีลักษณะเหมือนคูน้ำนั้น สวดบอกที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรสวดบอกในที่อื่นอีก

Vammikanimitte – heṭṭhimaparicchedena taṃ divasaṃ jāto aṭṭhaṅgulubbedho govisāṇappamāṇopi vammiko vaṭṭati, tato oraṃ na vaṭṭati, paraṃ himavantapabbatasadisopi vaṭṭati. Vihāraṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ pana ekābaddhaṃ ekattha kittetvā aññattha kittetuṃ na vaṭṭati.

ในนิมิตที่เป็นจอมปลวก โดยกำหนดอย่างต่ำ จอมปลวกที่เกิดขึ้นในวันนั้น มีความสูง ๘ นิ้ว หรือมีขนาดเท่าเขาโค ก็ใช้ได้ ต่ำกว่านั้นใช้ไม่ได้ สูงกว่านั้น แม้เท่าภูเขาหิมพานต์ก็ใช้ได้ แต่จอมปลวกที่ต่อเนื่องเป็นอันเดียวกันซึ่งตั้งล้อมรอบวิหารนั้น สวดบอกที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรสวดบอกในที่อื่นอีก

Nadīnimitte – yassā dhammikānaṃ rājūnaṃ kāle anvaddhamāsaṃ anudasāhaṃ anupañcāhanti evaṃ anatikkamitvā deve vassante valāhakesu vigatamattesu sotaṃ pacchijjati, ayaṃ nadīsaṅkhyaṃ na gacchati. Yassā pana īdise suvuṭṭhikāle vassānassa cātumāse sotaṃ na pacchijjati, timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā yattha katthaci uttarantiyā bhikkhuniyā antaravāsako temiyati, ayaṃ nadīsaṅkhyaṃ gacchati, sīmaṃ bandhantānaṃ nimittaṃ hoti. Bhikkhuniyā nadīpāragamanepi uposathādisaṅghakammakaraṇepi nadīpārasīmasammannanepi ayameva nadī.

ในนิมิตที่เป็นแม่น้ำ แม่น้ำใด ในสมัยของพระราชาผู้ทรงธรรม เมื่อฝนตกไม่เกินกึ่งเดือน ๑๐ วัน หรือ ๕ วัน เมื่อเมฆหายไป กระแสน้ำก็ขาด แม่น้ำนี้ไม่ถึงการนับว่าเป็นแม่น้ำ แต่แม่น้ำใด ในฤดูฝนที่มีฝนตกดีเช่นนี้ กระแสน้ำไม่ขาดตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝน และเมื่อภิกษุณีข้ามไปในที่ใดที่หนึ่ง น้ำท่วมปิดมณฑลทั้ง ๓ (เข่าทั้งสองและสะดือ) จนผ้าอันตรวาสกของเธอเปียก แม่น้ำนี้ถึงการนับว่าเป็นแม่น้ำ เป็นนิมิตสำหรับผู้ผูกสีมาได้ แม้ในการที่ภิกษุณีข้ามไปอีกฝั่งแม่น้ำ ในการทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้น และในการสมมติสีมาข้ามแม่น้ำ แม่น้ำนี้ก็คือแม่น้ำนั่นเอง

Yā pana maggo viya sakaṭadhurasaṇṭhānena vā parikhāsaṇṭhānena vā vihāraṃ parikkhipitvā gatā, taṃ ekattha kittetvā aññattha kittetuṃ na vaṭṭati. Vihārassa catūsu disāsu aññamaññaṃ vinibbijjhitvā gate nadicatukkepi eseva nayo. Asammissanadiyo pana catassopi kittetuṃ vaṭṭati. Sace vatiṃ karonto viya rukkhapāde nikhaṇitvā vallipalālādīhi nadisotaṃ rumbhanti, udakañca ajjhottharitvā āvaraṇaṃ pavattatiyeva, nimittaṃ kātuṃ vaṭṭati. Yathā pana udakaṃ nappavattati, evaṃ setumhi kate appavattamānā nadī nimittaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Pavattanaṭṭhāne nadinimittaṃ, appavattanaṭṭhāne udakanimittaṃ kātuṃ vaṭṭati.

ส่วนแม่น้ำใดที่ไหลล้อมรอบวิหารเหมือนถนน มีลักษณะเหมือนงอนรถเกวียน หรือเหมือนคูน้ำ สวดบอกที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรสวดบอกในที่อื่นอีก แม้ในแม่น้ำ ๔ สายที่ตัดผ่านกันและกันไปในทิศทั้ง ๔ ของวิหาร ก็มีนัยเดียวกันนี้ แต่แม่น้ำที่ไม่ปะปนกันทั้ง ๔ สายนั้น ควรบอกได้ ถ้ากั้นกระแสน้ำด้วยเถาวัลย์และฟางเป็นต้น โดยการปักหลักไม้เหมือนทำรั้ว และน้ำยังคงไหลท่วมเครื่องกั้นนั้นไปได้ ก็ควรทำเป็นนิมิตได้ แต่เมื่อทำทำนบกั้นไว้จนน้ำไม่ไหล แม่น้ำที่ไม่ไหลนั้นไม่ควรทำเป็นนิมิต ในที่ที่น้ำไหล ควรทำนิมิตเป็นแม่น้ำ ในที่ที่น้ำไม่ไหล ควรทำนิมิตเป็นน้ำ

Yā pana dubbuṭṭhikāle vā gimhe vā nirudakabhāvena nappavattati, sā vaṭṭati. Mahānadito udakamātikaṃ nīharanti, sā kunnadisadisā hutvā tīṇi sassāni sampādentī niccaṃ pavattati, kiñcāpi pavattati, nimittaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yā pana mūle mahānadito niggatāpi kālantarena teneva niggatamaggena nadiṃ bhinditvā sayañca gacchati, gacchantī parato susumārādisamākiṇṇā nāvādīhi sañcaritabbā nadī hoti, taṃ nimittaṃ kātuṃ vaṭṭati.

ส่วนแม่น้ำใดที่ไม่ไหลเพราะไม่มีน้ำในคราวฝนแล้งหรือในฤดูร้อน แม่น้ำนั้นใช้ได้ พวกเขานำเหมืองน้ำออกมาจากแม่น้ำใหญ่ เหมืองน้ำนั้นมีลักษณะเหมือนแม่น้ำน้อย ไหลอยู่เสมอเพื่อหล่อเลี้ยงพืชผล ๓ ชนิด แม้จะไหลอยู่เสมอ ก็ไม่ควรทำเป็นนิมิต แต่เหมืองน้ำใดที่ออกมาจากแม่น้ำใหญ่ในตอนแรก แม้จะเป็นเช่นนั้น เมื่อเวลาผ่านไป ก็ไหลไปเองโดยการกัดเซาะตลิ่งแม่น้ำเดิมด้วยทางน้ำที่ออกมานั้น และกลายเป็นแม่น้ำที่มีจระเข้เป็นต้นชุกชุม และเรือเป็นต้นสามารถสัญจรไปมาได้ แม่น้ำนั้นควรทำเป็นนิมิตได้

Udakanimitte – nirudake ṭhāne nāvāya vā cāṭiādīsu vā udakaṃ pūretvā udakanimittaṃ kittetuṃ na vaṭṭati, bhūmigatameva vaṭṭati. Tañca kho appavattanaudakaṃ āvāṭapokkharaṇitaḷākajātassaraloṇisamuddādīsu ṭhitaṃ, aṭṭhitaṃ pana oghanadiudakavāhakamātikādīsu udakaṃ na vaṭṭati. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘gambhīresu āvāṭādīsu ukkhepimaṃ udakaṃ nimittaṃ na kātabba’’nti vuttaṃ, taṃ duvuttaṃ attanomatimattameva. Ṭhitaṃ pana antamaso sūkarakhatāyapi gāmadārakānaṃ kīḷanavāpiyampi taṅkhaṇaññeva pathaviyaṃ āvāṭakaṃ katvā kuṭehi āharitvā pūritaudakampi sace yāva kammavācāpariyosānā tiṭṭhati, appaṃ vā hotu bahu vā, vaṭṭati. Tasmiṃ pana ṭhāne nimittasaññākaraṇatthaṃ pāsāṇavālikāpaṃsuādirāsi vā pāsāṇatthambho vā dārutthambho vā kātabbo. Taṃ kātuñca kāretuñca bhikkhussa vaṭṭati. Lābhasīmāyaṃ pana na vaṭṭati. Samānasaṃvāsakasīmā kassaci pīḷanaṃ na karoti, kevalaṃ bhikkhūnaṃ vinayakammameva sādheti, tasmā ettha vaṭṭati.

ในนิมิตที่เป็นน้ำ ในที่ที่ไม่มีน้ำ ไม่ควรสวดบอกน้ำที่เติมให้เต็มในเรือหรือในหม้อเป็นต้นเป็นนิมิต น้ำที่ตั้งอยู่บนพื้นดินเท่านั้นที่ใช้ได้ และน้ำนั้นคือน้ำที่ไม่ไหล ซึ่งตั้งอยู่ในบ่อ สระน้ำ บึง หนองน้ำธรรมชาติ หรือทะเลน้ำเค็มเป็นต้น แต่น้ำที่ไม่ตั้งอยู่ คือน้ำในแม่น้ำที่ท่วมท้น ท่อส่งน้ำ หรือเหมืองน้ำเป็นต้นนั้น ใช้ไม่ได้ แต่ในอรรถกถาอัณฑกะกล่าวว่า "น้ำที่ต้องตักขึ้นมาในบ่อลึกเป็นต้น ไม่ควรทำเป็นนิมิต" คำกล่าวนั้นกล่าวไม่ดี เป็นเพียงมติของตนเท่านั้น ส่วนน้ำที่ตั้งอยู่ แม้ที่สุดน้ำในบ่อที่หมูขุด หรือน้ำในสระที่เด็กชาวบ้านเล่น หรือน้ำที่ตักมาเติมให้เต็มในบ่อเล็กๆ ที่ขุดขึ้นในพื้นดินในขณะนั้นเอง หากยังคงอยู่จนกว่าจะจบกรรมวาจา ไม่ว่าจะมีน้อยหรือมาก ก็ใช้ได้ ในที่นั้น เพื่อต้องการทำเครื่องหมายนิมิต ควรทำกองหิน ทราย หรือดินเป็นต้น หรือเสาหิน หรือเสาไม้ ภิกษุจะทำเองหรือให้ผู้อื่นทำเครื่องหมายนั้นก็ได้ แต่ในลาภสีมาไม่ควรทำ ส่วนสมานสังวาสกสีมาไม่เบียดเบียนใครๆ ย่อมยังวินัยกรรมของภิกษุทั้งหลายให้สำเร็จเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในสีมานี้ ภิกษุจะทำเองหรือให้ผู้อื่นทำก็ได้

Imehi ca aṭṭhahi nimittehi asammissehipi aññamaññaṃ sammissehipi sīmaṃ sammannituṃ vaṭṭatiyeva. Sā evaṃ sammannitvā bajjhamānā ekena dvīhi vā nimittehi abaddhā hoti, tīṇi pana ādiṃ katvā vuttappakārānaṃ nimittānaṃ satenāpi baddhā hoti. Sā tīhi siṅghāṭakasaṇṭhānā hoti, catūhi caturassā vā siṅghāṭakaaḍḍhacandamudiṅgādisaṇṭhānā vā, tato adhikehi nānāsaṇṭhānā. Taṃ bandhitukāmehi sāmantavihāresu bhikkhū tassa tassa vihārassa sīmāparicchedaṃ pucchitvā, baddhasīmavihārānaṃ sīmāya sīmantarikaṃ, abaddhasīmavihārānaṃ sīmāya upacāraṃ ṭhapetvā disācārikabhikkhūnaṃ nissañcārasamaye sace ekasmiṃ gāmakhette sīmaṃ bandhitukāmā, ye tattha baddhasīmavihārā, tesu bhikkhūnaṃ ‘‘mayaṃ ajja sīmaṃ bandhissāma, tumhe sakasīmāparicchedato mā nikkhamitthā’’ti pesetabbaṃ. Ye abaddhasīmavihārā, tesu bhikkhū ekajjhaṃ sannipātetabbā, chandārahānaṃ chando āharāpetabbo. Sace aññānipi gāmakkhettāni antokātukāmā, tesu gāmesu ye bhikkhū vasanti, tehipi āgantabbaṃ. Anāgacchantānaṃ chando āharitabboti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero pana ‘‘nānāgāmakhettāni nāma pāṭekkaṃ baddhasīmāsadisāni, na tato chandapārisuddhi āgacchati. Antonimittagatehi pana bhikkhūhi āgantabba’’nti vatvā puna āha – ‘‘samānasaṃvāsakasīmāsammannanakāle āgamanampi anāgamanampi vaṭṭati. Avippavāsasīmāsammannanakāle pana antonimittagatehi āgantabbaṃ, anāgacchantānaṃ chando āharitabbo’’ti.

และพึงสมมติสีมาด้วยนิมิต ๘ อย่างเหล่านี้ โดยไม่ปะปนกัน หรือปะปนกันก็ได้ สีมานั้นเมื่อสมมติแล้วผูกอยู่ด้วยนิมิตหนึ่งหรือสองอย่าง ย่อมไม่ผูกได้ แต่เมื่อเริ่มด้วยนิมิตสามอย่างขึ้นไป ย่อมผูกได้ด้วยนิมิตเป็นร้อยอย่างที่กล่าวมาแล้ว สีมานั้นเมื่อผูกด้วยนิมิตสามอย่าง ย่อมมีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่ง เมื่อผูกด้วยนิมิตสี่อย่าง ย่อมมีสัณฐานเป็นสี่เหลี่ยม หรือมีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่ง ครึ่งวงกลม หรือกลองมุทิงคะเป็นต้น เมื่อผูกด้วยนิมิตที่เกินกว่านั้น ย่อมมีสัณฐานต่าง ๆ กัน ภิกษุทั้งหลายผู้ประสงค์จะผูกสีมานั้น พึงสอบถามเขตสีมาของวิหารนั้น ๆ ในวิหารที่อยู่ใกล้เคียง และเว้นสีมันตริกของสีมาในวิหารที่มีสีมาผูกแล้ว และเว้นอุปจารของสีมาในวิหารที่ยังไม่มีสีมาผูก หากประสงค์จะผูกสีมาในเขตบ้านเดียว ในเวลาที่ภิกษุผู้จาริกไปในทิศต่าง ๆ ไม่มี เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงส่งคนไปบอกภิกษุทั้งหลายในวิหารที่มีสีมาผูกแล้วในเขตนั้นว่า “วันนี้พวกเราจะผูกสีมา ขอท่านทั้งหลายอย่าออกไปจากเขตสีมาของตน” ส่วนภิกษุทั้งหลายในวิหารที่ยังไม่มีสีมาผูก พึงให้ประชุมพร้อมกัน และพึงให้ภิกษุผู้ควรนำฉันทะนำฉันทะมา หากประสงค์จะให้เขตบ้านอื่น ๆ เข้ามาอยู่ในสีมาด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในหมู่บ้านเหล่านั้นก็พึงมา และพึงนำฉันทะของภิกษุที่ไม่มาด้วย ดังนี้ พระมหาซุมมเถระกล่าวไว้ แต่พระมหาปทุมเถระกล่าวว่า “เขตบ้านต่าง ๆ ชื่อว่าเหมือนกับสีมาที่ผูกแล้วแต่ละแห่ง ฉันทะบริสุทธิ์ย่อมไม่มาแต่ที่นั้น แต่ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในภายในนิมิตพึงมา” ดังนี้แล้ว ได้กล่าวอีกว่า “ในเวลาสมมติสมานสังวาสกสีมา การมาก็ดี การไม่มาก็ดี ย่อมควร แต่ในเวลาสมมติอวิปปวาสสีมา ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในภายในนิมิตพึงมา และพึงนำฉันทะของภิกษุที่ไม่มาด้วย”

Evaṃ sannipatitesu pana bhikkhūsu chandārahānaṃ chande āhaṭe tesu tesu maggesu nadītitthagāmadvārādīsu ca āgantukabhikkhūnaṃ sīghaṃ sīghaṃ hatthapāsānayanatthañca bahisīmākaraṇatthañca ārāmike ceva samaṇuddese ca ṭhapetvā bherisaññaṃ vā saṅkhasaññaṃ vā katvā nimittakittanānantaraṃ vuttāya ‘‘suṇātu me bhante saṅgho’’tiādikāya kammavācāya sīmā bandhitabbā. Kammavācāpariyosāneyeva nimittāni bahi katvā heṭṭhā pathavisandhārakaṃ udakaṃ pariyantaṃ katvā sīmā gatā hoti.

อนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายประชุมพร้อมกันแล้ว และนำฉันทะของภิกษุผู้ควรนำฉันทะมาแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การนำภิกษุอาคันตุกะมาสู่หัตถบาสโดยเร็ว และเพื่อประโยชน์แก่การทำนอกสีมา ในทางเหล่านั้น ๆ และในท่าแม่น้ำ ประตูบ้านเป็นต้นเหล่านั้น ๆ พึงตั้งอารามิกและสามเณรไว้ และพึงทำเครื่องหมายด้วยกลองหรือสังข์ หลังจากประกาศนิมิตแล้ว พึงผูกสีมาด้วยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า “สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ” เป็นต้น เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง สีมาก็สำเร็จแล้ว โดยมีนิมิตอยู่ภายนอก และมีน้ำที่รองรับแผ่นดินอยู่เบื้องล่างเป็นที่สุด

Imaṃ pana samānasaṃvāsakasīmaṃ sammannantehi pabbajjupasampadādīnaṃ saṅghakammānaṃ sukhakaraṇatthaṃ paṭhamaṃ khaṇḍasīmā bandhitabbā. Taṃ pana bandhantehi vattaṃ jānitabbaṃ. Sace hi bodhicetiyabhattasālādīni sabbavatthūni patiṭṭhāpetvā katavihāre bandhanti, vihāramajjhe bahūnaṃ samosaraṇaṭṭhāne abandhitvā vihārapaccante vivittokāse bandhitabbā. Akatavihāre bandhantehi bodhicetiyādīnaṃ sabbavatthūnaṃ ṭhānaṃ sallakkhetvā yathā patiṭṭhitesu vatthūsu vihārapaccante vivittokāse hoti, evaṃ bandhitabbā. Sā heṭṭhimaparicchedena sace ekavīsati bhikkhū gaṇhāti, vaṭṭati. Tato oraṃ na vaṭṭati, paraṃ bhikkhusahassaṃ gaṇhantīpi vaṭṭati. Taṃ bandhantehi sīmāmāḷakassa samantā nimittupagā pāsāṇā ṭhapetabbā, na khaṇḍasīmāya ṭhitehi mahāsīmā bandhitabbā, na mahāsīmāya ṭhitehi khaṇḍasīmā, khaṇḍasīmāyameva pana ṭhatvā khaṇḍasīmā bandhitabbā, mahāsīmāyameva ṭhatvā mahāsīmā.

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้สมมติสมานสังวาสกสีมานี้ เพื่อประโยชน์แก่การทำสังฆกรรม เช่น บรรพชาและอุปสมบทให้สะดวก พึงผูกขัณฑสีมา (สีมาน้อย) ก่อน อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกสีมานั้น พึงรู้ธรรมเนียม หากผูกในวิหารที่สร้างแล้ว โดยตั้งวัตถุทั้งปวง เช่น ต้นโพธิ์ เจดีย์ โรงฉัน เป็นต้น ไว้แล้ว เมื่อเป็นเช่นนั้น ไม่พึงผูกในที่ประชุมของภิกษุจำนวนมากกลางวิหาร แต่พึงผูกในที่สงัดชายวิหาร ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกในวิหารที่ยังไม่สร้าง พึงกำหนดที่ตั้งของวัตถุทั้งปวง เช่น ต้นโพธิ์ เจดีย์ เป็นต้น พึงผูกสีมาให้เป็นที่สงัดชายวิหาร เมื่อวัตถุทั้งหลายตั้งอยู่แล้ว เช่นนั้น ขัณฑสีมานั้น หากจุภิกษุได้ ๒๑ รูปเป็นอย่างต่ำ ย่อมควร สีมาที่น้อยกว่านั้นไม่ควร สีมาที่จุภิกษุได้เกินกว่านั้นถึงพันรูปก็ควร ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกสีมานั้น พึงวางก้อนหินที่ถึงความเป็นนิมิต หรือประมาณเท่ากับนิมิตไว้รอบสีมามาลกะ ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในขัณฑสีมา ไม่พึงผูกมหาสีมา ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในมหาสีมา ไม่พึงผูกขัณฑสีมา แต่พึงผูกขัณฑสีมาโดยอยู่ในขัณฑสีมาเท่านั้น และพึงผูกมหาสีมาโดยอยู่ในมหาสีมาเท่านั้น

Tatrāyaṃ bandhanavidhi – samantā ‘‘eso pāsāṇo nimitta’’nti evaṃ nimittāni kittetvā kammavācāya sīmā sammannitabbā. Atha tassā eva daḷhīkammatthaṃ avippavāsakammavācā kātabbā. Evañhi sīmaṃ samūhanissāmāti āgatā samūhanituṃ na sakkhissanti. Sīmaṃ sammannitvā bahisīmantarikapāsāṇā ṭhapetabbā. Sīmantarikā pacchimakoṭiyā ekaratanappamāṇā vaṭṭati. Vidatthippamāṇāpi vaṭṭatīti kurundiyaṃ, caturaṅgulappamāṇāpi vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sace pana vihāro mahā hoti, dvepi tissopi tatuttaripi khaṇḍasīmāyo bandhitabbā.

ในการผูกสีมานั้น มีวิธีผูกดังนี้ พึงประกาศนิมิตโดยรอบว่า “ก้อนหินนี้เป็นนิมิต” ดังนี้ แล้วพึงสมมติขัณฑสีมาด้วยกรรมวาจา หลังจากนั้น เพื่อให้ขัณฑสีมานั้นมั่นคง พึงทำอวิปปวาสกัมมวาจา เพราะเมื่อทำอวิปปวาสกัมมวาจาเช่นนี้ ภิกษุผู้เป็นศัตรูที่มาคิดจะถอนสีมา ก็จะไม่สามารถถอนได้ เมื่อสมมติสีมาแล้ว พึงวางก้อนหินสีมันตริกไว้ภายนอกสีมา สีมันตริกนั้น หากมีขนาดหนึ่งศอกเป็นอย่างน้อย ย่อมควร แม้มีขนาดหนึ่งคืบก็ควร ดังนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที แม้มีขนาดสี่นิ้วก็ควร ดังนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์มหัปปัจจรีย์ อนึ่ง หากวิหารใหญ่ พึงผูกขัณฑสีมาสองสามแห่ง หรือมากกว่านั้นก็ได้

Evaṃ khaṇḍasīmaṃ sammannitvā mahāsīmāsammutikāle khaṇḍasīmato nikkhamitvā mahāsīmāya ṭhatvā samantā anupariyāyantehi sīmantarikapāsāṇā kittetabbā. Tato avasesanimittāni kittetvā hatthapāsaṃ avijahantehi kammavācāya samānasaṃvāsakasīmaṃ sammannitvā tassā daḷhīkammatthaṃ avippavāsakammavācāpi kātabbā. Evañhi ‘‘sīmaṃ samūhanissāmā’’ti āgatā samūhanituṃ na sakkhissanti. Sace pana khaṇḍasīmāya nimittāni kittetvā tato sīmantarikāya nimittāni kittetvā mahāsīmāya nimittāni kittenti, evaṃ tīsu ṭhānesu nimittāni kittetvā yaṃ sīmaṃ icchanti, taṃ paṭhamaṃ bandhituṃ vaṭṭati. Evaṃ santepi yathāvuttenayena khaṇḍasīmatova paṭṭhāya bandhitabbā. Evaṃ baddhāsu pana sīmāsu khaṇḍasīmāya ṭhitā bhikkhū mahāsīmāya kammaṃ karontānaṃ na kopenti, mahāsīmāya vā ṭhitā khaṇḍasīmāya kammaṃ karontānaṃ sīmantarikāya pana ṭhitā ubhinnampi na kopenti. Gāmakhette ṭhatvā kammaṃ karontānaṃ pana sīmantarikāya ṭhitā kopenti. Sīmantarikā hi gāmakhettaṃ bhajati.

เมื่อสมมติขัณฑสีมาแล้ว ในเวลาสมมติมหาสีมา ภิกษุทั้งหลายพึงออกจากขัณฑสีมา ยืนอยู่ในมหาสีมา หรือในที่ที่จะสมมติมหาสีมา แล้วเวียนไปโดยรอบ พึงประกาศหินที่เป็นสีมันตริกะ จากนั้นพึงประกาศนิมิตมหาสีมาที่เหลือจากนิมิตสีมันตริกะ แล้วไม่ละหัตถบาส พึงสมมติมหาสีมาที่เป็นสมานสังวาสกะด้วยกรรมวาจา และพึงทำอวิปปวาสกรรมวาจาเพื่อความมั่นคงของมหาสีมานั้นด้วย เพราะเมื่อทำอวิปปวาสกรรมวาจาอย่างนี้ ภิกษุศัตรูที่มาด้วยคิดว่า "เราจักถอนสีมา" จักไม่สามารถถอนได้ แต่ถ้าประกาศนิมิตของขัณฑสีมาแล้ว จากนั้นประกาศนิมิตของสีมันตริกะแล้ว ถ้าประกาศนิมิตของมหาสีมา เมื่อประกาศนิมิตในที่ ๓ แห่งอย่างนี้แล้ว พึงผูกสีมาใดที่ต้องการก่อนได้ แม้จะเป็นอย่างนี้ คือสามารถผูกสีมาที่ต้องการก่อนได้ ก็พึงผูกโดยเริ่มจากขัณฑสีมาตามนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น แต่ในสีมาที่ผูกแล้วอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในขัณฑสีมา ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในมหาสีมาให้เสีย หรือภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในมหาสีมา ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในขัณฑสีมาให้เสีย แต่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในสีมันตริกะ ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งสองฝ่ายให้เสีย แต่กรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมโดยอยู่ในเขตบ้าน ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในสีมันตริกะ ย่อมทำกรรมให้เสีย เพราะสีมันตริกะย่อมเข้าถึงเขตบ้าน

Sīmā ca nāmesā na kevalaṃ pathavitaleyeva baddhā baddhā nāma hoti. Atha kho piṭṭhipāsāṇepi kuṭigehepi leṇepi pāsādepi pabbatamatthakepi baddhā baddhāyeva hoti. Tattha piṭṭhipāsāṇe bandhantehi pāsāṇapiṭṭhiyaṃ rājiṃ vā koṭṭetvā udukkhalaṃ vā khaṇitvā nimittaṃ na kātabbaṃ, nimittupagapāsāṇe ṭhapetvā nimittāni kittetabbāni. Kammavācāpariyosāne sīmā pathavisandhārakaṃ udakaṃ pariyantaṃ katvā otarati. Nimittapāsāṇā yathāṭhāne na tiṭṭhanti, tasmā samantato rāji vā uṭṭhāpetabbā, catūsu vā koṇesu pāsāṇā vijjhitabbā, ‘‘ayaṃ sīmāparicchedo’’ti vatvā akkharāni vā chinditabbāni. Keci usūyakā sīmaṃ jhāpessāmāti aggiṃ denti, pāsāṇāva jhāyanti, na sīmā.

และสีมานี้ มิใช่ว่าเมื่อผูกบนพื้นดินเท่านั้น จึงจะชื่อว่าผูกแล้ว แต่เมื่อผูกแม้บนหลังแผ่นหิน บนกุฏิ บนถ้ำ บนปราสาท หรือบนยอดเขา ก็ชื่อว่าผูกแล้วเหมือนกัน ในบรรดาแผ่นหินเป็นต้นนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายผูกบนแผ่นหิน ไม่พึงทำนิมิตโดยการสกัดรอยบนแผ่นหิน หรือโดยการขุดหลุมเล็กๆ พึงวางหินที่สมควรเป็นนิมิตบนแผ่นหิน แล้วประกาศนิมิต เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง สีมาจะหยั่งลงไปโดยมีน้ำที่รองรับแผ่นดินเป็นขอบเขต หินนิมิตย่อมไม่ตั้งอยู่ในที่เดิม เพราะฉะนั้น พึงทำรอยให้ปรากฏโดยรอบ หรือพึงเจาะหินที่มุมทั้งสี่ หรือพึงสลักอักษรโดยกล่าวว่า "นี่คือขอบเขตของสีมา" ภิกษุบางพวกผู้ริษยา ย่อมให้ไฟด้วยคิดว่า "เราจักเผาสีมา" หินเท่านั้นที่ไหม้ สีมาไม่ไหม้

Kuṭigehepi bandhantehi bhittiṃ akittetvā ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāsaṭṭhānaṃ anto karitvā pāsāṇanimittāni ṭhapetvā sīmā sammannitabbā, antokuṭṭameva sīmā hoti. Sace antokuṭṭe ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāso natthi, pamukhe nimittapāsāṇe ṭhapetvā sammannitabbā. Sace evampi nappahoti, bahinibbodakapatanaṭṭhānepi nimittāni ṭhapetvā sammannitabbā. Evaṃ sammatāya pana sabbaṃ kuṭigehaṃ sīmaṭṭhameva hoti.

เมื่อภิกษุทั้งหลายผูกสีมาในกุฏิด้วย ไม่พึงประกาศผนัง พึงทำที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูปไว้ภายใน แล้ววางหินนิมิต พึงสมมติสีมา ภายในผนังเท่านั้นเป็นสีมา ถ้าภายในผนังไม่มีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูป พึงวางหินนิมิตที่มุขหน้า แล้วสมมติ แม้สมมติอย่างนี้แล้ว ถ้ายังไม่พอ พึงวางนิมิตที่ชายคาที่น้ำหยดลงภายนอก แล้วสมมติ แต่เมื่อสมมติอย่างนี้ กุฏิทั้งหมดก็เป็นสีมา

Catubhittiyaleṇepi bandhantehi kuṭṭaṃ akittetvā pāsāṇāva kittetabbā. Sace anto okāso natthi, pamukhepi nimittāni ṭhapetabbāni. Sace nappahoti, bahi nibbodakapatanaṭṭhānepi nimittapāsāṇe ṭhapetvā nimittāni kittetvā sīmā sammannitabbā. Evaṃ leṇassa anto ca bahi ca sīmā hoti.

เมื่อภิกษุทั้งหลายผูกสีมาในถ้ำที่มีผนังสี่ด้านด้วย ไม่พึงประกาศผนัง พึงประกาศแต่หินเท่านั้น ถ้าภายในไม่มีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูป พึงวางนิมิตที่มุขหน้าถ้ำด้วย ถ้ายังไม่พอ พึงวางหินที่ชายคาที่น้ำหยดลงภายนอก แล้วประกาศนิมิต พึงสมมติสีมา เมื่อสมมติอย่างนี้ สีมาก็อยู่ในภายในถ้ำและภายนอกถ้ำ

Uparipāsādepi bhittiṃ akittetvā anto pāsāṇe ṭhapetvā sīmā sammannitabbā. Sace nappahoti, pamukhepi pāsāṇe ṭhapetvā sammannitabbā. Evaṃ sammatā uparipāsādeyeva hoti, heṭṭhā na otarati. Sace pana bahūsu thambhesu tulānaṃ upari katapāsādassa heṭṭhimatale kuṭṭo yathā nimittānaṃ anto hoti, evaṃ uṭṭhahitvā tulārukkhehi ekasambaddho ṭhito, heṭṭhāpi otarati. Ekathambhapāsādassa pana uparimatale baddhā sīmā sace thambhamatthake ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāso hoti, heṭṭhā otarati. Sace pāsādabhittito niggatesu niyyūhakādīsu pāsāṇe ṭhapetvā sīmaṃ bandhanti, pāsādabhitti antosīmāyaṃ hoti. Heṭṭhā panassā otaraṇānotaraṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Heṭṭhāpāsāde kittentehipi bhitti ca rukkhatthambhā ca na kittetabbā. Bhittilagge pana pāsāṇatthambhe kittetuṃ vaṭṭati. Evaṃ kittitā sīmā heṭṭhā pāsādassa pariyantathambhānaṃ antoyeva hoti. Sace pana heṭṭhāpāsādassa kuḍḍo uparimatalena sambaddho hoti, uparipāsādampi abhiruhati. Sace pāsādassa bahi nibbodakapatanaṭṭhāne nimittāni karonti, sabbo pāsādo sīmaṭṭho hoti.

บนชั้นบนของปราสาทด้วย ไม่พึงประกาศผนัง พึงวางหินไว้ภายใน แล้วพึงสมมติสีมา ถ้าภายในไม่พอสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป พึงวางหินที่มุขหน้าปราสาท แล้วสมมติ สีมาที่สมมติอย่างนี้ ย่อมอยู่บนชั้นบนของปราสาทเท่านั้น ไม่หยั่งลงไปข้างล่าง แต่ถ้าปราสาทที่สร้างบนเสาจำนวนมาก หรือบนคานและขื่อ ผนังที่ชั้นล่างตั้งขึ้นมาโดยอยู่ในภายในนิมิตอย่างนั้น และเชื่อมต่อเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับคานและไม้ขื่อ สีมาก็หยั่งลงไปข้างล่างด้วย แต่สีมาที่ผูกบนชั้นบนของปราสาทที่มีเสาต้นเดียว ถ้ามีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูปบนยอดเสา สีมาก็หยั่งลงไปข้างล่าง ถ้าผูกสีมาโดยวางหินบนส่วนที่ยื่นออกมาจากผนังปราสาท เช่น คันทวย ผนังปราสาทก็อยู่ในภายในสีมา แต่การหยั่งลงหรือไม่หยั่งลงไปข้างล่างของสีมานั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายประกาศนิมิตที่ปราสาทชั้นล่าง ไม่พึงประกาศผนังและเสาไม้ แต่พึงประกาศเสาหินที่ติดกับผนังได้ สีมาที่ประกาศนิมิตอย่างนี้ ย่อมอยู่ในภายในเสาขอบของปราสาทชั้นล่างเท่านั้น แต่ถ้าผนังของปราสาทชั้นล่างเชื่อมต่อกับชั้นบน สีมาก็ขึ้นไปถึงปราสาทชั้นบนด้วย ถ้าทำนิมิตที่ชายคาที่น้ำหยดลงภายนอกปราสาท ปราสาททั้งหมดก็เป็นสีมา

Pabbatamatthake talaṃ hoti ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāsārahaṃ, tattha piṭṭhipāsāṇe viya sīmaṃ bandhanti. Heṭṭhāpabbatepi teneva paricchedena sīmā otarati. Tālamūlakapabbatepi upari sīmā baddhā heṭṭhā otarateva. Yo pana vitānasaṇṭhāno hoti, upari ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāso atthi, heṭṭhā natthi, tassa upari baddhā sīmā heṭṭhā na otarati. Evaṃ mudiṅgasaṇṭhāno vā hotu paṇavasaṇṭhāno vā, yassa heṭṭhā vā majjhe vā sīmappamāṇaṃ natthi, tassupari baddhā sīmā heṭṭhā neva otarati. Yassa pana dve kūṭāni āsanne ṭhitāni, ekassapi upari sīmappamāṇaṃ nappahoti, tassa kūṭantaraṃ cinitvā vā pūretvā vā ekābaddhaṃ katvā upari sīmā sammannitabbā.

บนยอดเขา พื้นที่ย่อมพอสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป ถ้าผูกสีมาบนพื้นเขานั้น เหมือนผูกบนแผ่นหิน สีมาก็หยั่งลงไปข้างล่างภูเขาด้วยขอบเขตเดียวกันกับข้างบน บนภูเขาที่มีลักษณะเหมือนรากตาล สีมาที่ผูกข้างบนก็ย่อมหยั่งลงไปข้างล่างเท่านั้น แต่ภูเขาใดมีลักษณะเหมือนเพดาน ข้างบนมีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูป ข้างล่างไม่มี สีมาที่ผูกข้างบนของภูเขานั้น ย่อมไม่หยั่งลงไปข้างล่าง ไม่ว่าจะเป็นภูเขาที่มีลักษณะเหมือนกลองมุทิงคะ หรือกลองปณวะ ภูเขาใดที่ข้างล่างหรือตรงกลางไม่มีขนาดพอสำหรับสีมา สีมาที่ผูกข้างบนของภูเขานั้น ย่อมไม่หยั่งลงไปข้างล่างเลย แต่ภูเขาใดมีสองยอดตั้งอยู่ใกล้กัน และบนยอดใดยอดหนึ่งก็ไม่พอสำหรับสีมา พึงก่อหรือถมช่องว่างระหว่างยอดเขาทั้งสองนั้นให้เป็นอันเดียวกัน แล้วสมมติสีมาข้างบน

Eko sappaphaṇasadiso pabbato, tassupari sīmappamāṇassa atthitāya sīmaṃ bandhanti, tassa ce heṭṭhā ākāsapabbhāraṃ hoti, sīmā na otarati. Sace panassa vemajjhe sīmappamāṇo susirapāsāṇo hoti, otarati. So ca pāsāṇo sīmaṭṭhoyeva hoti. Athāpissa heṭṭhā leṇassa kuṭṭo aggakoṭiṃ āhacca tiṭṭhati, otarati, heṭṭhā ca upari ca sīmāyeva hoti. Sace pana heṭṭhā uparimassa sīmāparicchedassa pārato anto-leṇaṃ hoti, bahi sīmā na otarati. Athāpi uparimassa sīmāparicchedassa orato bahileṇaṃ hoti, anto sīmā na otarati. Athāpi upari sīmāya paricchedo khuddako, heṭṭhā leṇaṃ mahantaṃ sīmāparicchedamatikkamitvā ṭhitaṃ, sīmā upariyeva hoti, heṭṭhā na otarati. Yadi pana leṇaṃ khuddakaṃ sabbapacchimasīmāparimāṇaṃ, upari sīmā mahatī taṃ ajjhottharitvā ṭhitā, sīmā otarati. Atha leṇaṃ atikhuddakaṃ sīmappamāṇaṃ na hoti, sīmā upariyeva hoti, heṭṭhā na otarati. Sace tato upaḍḍhaṃ bhijjitvā patati, sīmappamāṇaṃ cepi hoti, bahi patitaṃ asīmā. Apatitaṃ pana yadi sīmappamāṇaṃ, sīmā hotiyeva.

มีภูเขาแห่งหนึ่งมีลักษณะคล้ายพังพานงู สงฆ์ย่อมผูกสีมาบนภูเขานั้น เพราะความที่มีประมาณเท่าสีมา หากเบื้องล่างของภูเขานั้นมีเงื้อมเขาในอากาศ สีมาก็ไม่หย่อนลงมา แต่หากมีหินโพรงที่มีขนาดเท่าสีมาอยู่ตรงกลางเงื้อมเขานั้น สีมาก็หย่อนลงมาได้ และหินโพรงนั้นก็ตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง อนึ่ง หากผนังถ้ำที่อยู่เบื้องล่างของภูเขานั้นจดปลายสุดของภูเขา สีมาก็หย่อนลงมาได้ ทั้งเบื้องล่างและเบื้องบนก็เป็นสีมานั่นเอง แต่หากถ้ำอยู่ภายในเลยเขตกำหนดสีมาส่วนบนออกไป สีมาก็ไม่หย่อนลงมาภายนอก อนึ่ง หากถ้ำอยู่ภายนอกแต่ยังอยู่ในเขตกำหนดสีมาส่วนบน สีมาก็ไม่หย่อนลงมาภายใน อนึ่ง หากกำหนดสีมาส่วนบนเล็ก แต่ถ้ำเบื้องล่างใหญ่ตั้งอยู่ล่วงเขตกำหนดสีมานั้น สีมาก็มีอยู่เพียงเบื้องบนเท่านั้น ไม่หย่อนลงมาเบื้องล่าง แต่หากถ้ำเล็กมีขนาดเท่ากับประมาณของสีมาอันเป็นที่สุดทั้งปวง และสีมาเบื้องบนใหญ่ครอบคลุมถ้ำนั้น สีมาก็หย่อนลงมาได้ หากถ้ำเล็กมากไม่มีขนาดเท่าสีมา สีมาก็มีอยู่เพียงเบื้องบนเท่านั้น ไม่หย่อนลงมาเบื้องล่าง หากภูเขานั้นแตกตกลงมาครึ่งหนึ่ง แม้ส่วนที่ตกลงมาจะมีขนาดเท่าสีมา ส่วนที่ตกลงมาภายนอกนั้นก็ไม่เป็นสีมา แต่หากส่วนที่ยังไม่ตกลงมามีขนาดเท่าสีมา สีมาก็ยังคงเป็นสีมาอยู่

Khaṇḍasīmā nīcavatthukā hoti, taṃ pūretvā uccavatthukaṃ karonti, sīmāyeva. Sīmāya gehaṃ karonti, sīmaṭṭhakameva hoti. Sīmāya pokkharaṇiṃ khaṇanti, sīmāyeva. Ogho sīmāmaṇḍalaṃ ottharitvā gacchati, sīmāmāḷake aṭṭaṃ bandhitvā kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sīmāya heṭṭhā umaṅganadī hoti, iddhimā bhikkhu tattha nisīdati, sace sā nadī paṭhamaṃ gatā, sīmā pacchā baddhā, kammaṃ na kopeti. Atha paṭhamaṃ sīmā baddhā, pacchā nadī gatā, kammaṃ kopeti. Heṭṭhāpathavitale ṭhito pana kopetiyeva.

หากขัณฑสีมามีพื้นที่ต่ำ เมื่อถมให้เต็มแล้วทำให้มีพื้นที่สูงก็ยังคงเป็นสีมาอยู่ หากสร้างเรือนในสีมา เรือนนั้นก็ตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง หากขุดสระโบกขรณีในสีมา สระนั้นก็เป็นสีมานั่นเอง หากห้วงน้ำท่วมทับมณฑลสีมาแล้วไหลไป ก็ควรผูกนั่งร้านในบริเวณสีมาเพื่อทำสังฆกรรมได้ หากมีแม่น้ำในอุโมงค์อยู่ใต้สีมา และภิกษุผู้มีฤทธิ์นั่งอยู่ในแม่น้ำในอุโมงค์นั้น หากแม่น้ำนั้นไหลไปก่อนแล้วจึงผูกสีมาภายหลัง สังฆกรรมก็ไม่เสีย แต่หากผูกสีมาก่อนแล้วแม่น้ำจึงไหลไปภายหลัง สังฆกรรมก็เสียได้ อนึ่ง ภิกษุที่ยืนอยู่บนพื้นดินเบื้องล่างย่อมทำให้สังฆกรรมเสียได้แน่นอน

Sīmāmāḷake vaṭarukkho hoti, tassa sākhā vā tato niggatapāroho vā mahāsīmāya pathavitalaṃ vā tatthajātarukkhādīni vā āhacca tiṭṭhati, mahāsīmaṃ sodhetvā vā kammaṃ kātabbaṃ, te vā sākhāpārohā chinditvā bahiṭṭhakā kātabbā. Anāhacca ṭhitasākhādīsu āruḷhabhikkhu hatthapāsaṃ ānetabbo. Evaṃ mahāsīmāya jātarukkhassa sākhā vā pāroho vā vuttanayeneva sīmāmāḷake patiṭṭhāti, vuttanayeneva sīmaṃ sodhetvā vā kammaṃ kātabbaṃ, te vā sākhāpārohā chinditvā bahiṭṭhakā kātabbā.

หากมีต้นไทรอยู่ในบริเวณสีมา และกิ่งของต้นไม้นั้นหรือรากที่งอกออกมาจากกิ่งนั้นจดพื้นดินของมหาสีมา หรือจดต้นไม้เป็นต้นที่เกิดในมหาสีมานั้น พึงชำระมหาสีมาแล้วจึงทำสังฆกรรม หรือพึงตัดกิ่งและรากเหล่านั้นให้ตั้งอยู่ภายนอก ภิกษุที่ขึ้นไปอยู่บนกิ่งไม้เป็นต้นที่ไม่ได้จดอยู่ พึงนำมาสู่หัตถบาส ในทำนองเดียวกัน หากกิ่งหรือรากของต้นไม้ที่เกิดในมหาสีมาไปตั้งอยู่ในบริเวณสีมา (ขัณฑสีมา) พึงชำระสีมาแล้วจึงทำสังฆกรรม หรือพึงตัดกิ่งและรากเหล่านั้นให้ตั้งอยู่ภายนอกตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

Sace sīmāmāḷake kamme kariyamāne koci bhikkhu sīmāmāḷakassa anto pavisitvā vehāsaṭṭhitasākhāya nisīdati, pādā vāssa bhūmigatā honti, nivāsanapārupanaṃ vā bhūmiṃ phusati, kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Pāde pana nivāsanapārupanañca ukkhipāpetvā kātuṃ vaṭṭati. Idañca lakkhaṇaṃ purimanayepi veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – tatra ukkhipāpetvā kātuṃ na vaṭṭati, hatthapāsameva ānetabbo. Sace antosīmato pabbato abbhugacchati, tatraṭṭho bhikkhu hatthapāsaṃ ānetabbo. Iddhiyā antopabbataṃ paviṭṭhepi eseva nayo. Bajjhamānā eva hi sīmā pamāṇarahitaṃ padesaṃ na otarati. Baddhasīmāya jātaṃ yaṃkiñci yattha katthaci ekasambaddhena gataṃ sīmāsaṅkhyameva gacchatīti.

หากขณะทำสังฆกรรมในบริเวณสีมา ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งเข้าไปในบริเวณสีมาแล้วนั่งอยู่บนกิ่งไม้ที่ตั้งอยู่ในอากาศ หากเท้าของภิกษุนั้นถึงพื้นดิน หรือผ้าอันตรวาสกหรือผ้าจีวรถูกต้องพื้นดิน ก็ไม่ควรทำสังฆกรรม แต่หากให้ยกเท้าและผ้าอันตรวาสกและผ้าจีวรขึ้นแล้ว ก็ควรทำสังฆกรรมได้ และพึงทราบลักษณะนี้แม้ในนัยก่อนด้วย แต่มีข้อแตกต่างกันคือ ในนัยก่อนนั้นไม่ควรทำสังฆกรรมโดยการให้ยกขึ้น แต่พึงนำมาสู่หัตถบาสเท่านั้น หากภูเขาที่อยู่ภายในสีมาสูงขึ้นไป ภิกษุที่ตั้งอยู่บนภูเขานั้นพึงนำมาสู่หัตถบาส แม้ภิกษุที่เข้าไปภายในภูเขาที่อยู่ในสีมาด้วยฤทธิ์ก็มีนัยเดียวกัน เพราะสีมาที่กำลังผูกนั่นเองย่อมไม่หย่อนลงไปยังส่วนแห่งที่ไม่มีประมาณ (ไม่พอสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป) อนึ่ง สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เกิดขึ้นในสีมาที่ผูกแล้ว ที่ไปโดยความเป็นอันเดียวกันกับที่ใดที่หนึ่ง ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสีมานั่นเอง

140. Tiyojanaparamanti ettha tiyojanaṃ paramaṃ pamāṇametissāti tiyojanaparamā; taṃ tiyojanaparamaṃ. Sammannantena pana majjhe ṭhatvā yathā catūsupi disāsu diyaḍḍhadiyaḍḍhayojanaṃ hoti, evaṃ sammannitabbā. Sace pana majjhe ṭhatvā ekekadisato tiyojanaṃ karonti, chayojanaṃ hotīti na vaṭṭati. Caturassaṃ vā tikoṇaṃ vā sammannantena yathā koṇato koṇaṃ tiyojanaṃ hoti, evaṃ sammannitabbā. Sace hi yena kenaci pariyantena kesaggamattampi tiyojanaṃ atikkāmeti, āpattiñca āpajjati sīmā ca asīmā hoti.

140. คำว่า "ติโยชนปรมะ" ในที่นี้ หมายถึงสีมาที่มีสามโยชน์เป็นกำหนดสูงสุด สีมานั้นชื่อว่า "ติโยชนปรมะ" เมื่อจะสมมติสีมานั้น ภิกษุพึงยืนอยู่ตรงกลางแล้วสมมติโดยประการที่ให้มีระยะทางหนึ่งโยชน์ครึ่งในแต่ละทิศทั้งสี่ทิศ หากยืนอยู่ตรงกลางแล้วสมมติให้มีระยะทางสามโยชน์ในแต่ละทิศ ก็จะเป็นหกโยชน์ ซึ่งไม่ควรทำ เมื่อจะสมมติสีมาสี่เหลี่ยมหรือสามเหลี่ยม พึงสมมติโดยประการที่ให้มีระยะทางสามโยชน์จากมุมถึงมุม เพราะหากให้ล่วงเลยสามโยชน์ไปแม้เพียงปลายเส้นผมด้วยขอบเขตใดขอบเขตหนึ่ง ย่อมต้องอาบัติ และสีมานั้นก็ไม่เป็นสีมา

Nadīpāranti ettha pārayatīti pārā. Kiṃ pārayati? Nadiṃ. Nadiyā pārā nadīpārā, taṃ nadīpāraṃ; nadiṃ ajjhottharamānanti attho. Ettha ca nadiyā lakkhaṇaṃ nadīnimitte vuttanayameva. Yatthassa dhuvanāvā vāti yattha nadiyā sīmābandhanaṭṭhānagatesu titthesu niccasañcaraṇanāvā assa, yā sabbantimena paricchedena pājanapurisena saddhiṃ tayo jane vahati. Sace pana sā nāvā uddhaṃ vā adho vā kenacideva karaṇīyena puna āgamanatthāya nītā, corehi vā haṭā, avassaṃ labbhaneyyā, yā pana vātena vā chinnabandhanā vīcīhi nadimajjhaṃ nītā avassaṃ āharitabbā, puna dhuvanāvāva hoti. Udake ogate thalaṃ ussāritāpi sudhākasaṭādīhi pūretvā ṭhapitāpi dhuvanāvāva. Sace bhinnā vā visaṅkhatapadarā vā na vaṭṭati. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘sacepi tāvakālikaṃ nāvaṃ ānetvā sīmābandhanaṭṭhāne ṭhapetvā nimittāni kittenti, dhuvanāvāva hotī’’ti. Tatra mahāsumatthero āha – ‘‘nimittaṃ vā sīmā vā kammavācāya gacchati na nāvāya. Bhagavatā ca dhuvanāvā anuññātā, tasmā nibaddhanāvāyeva vaṭṭatī’’ti.

ในคำว่า Nadīpāranti นี้ มีวิเคราะห์ว่า ชื่อว่า ปารา เพราะอรรถว่า ย่อมข้ามพ้น. ข้ามพ้นอะไร? ข้ามพ้นแม่น้ำ. ชื่อว่า นทีปารา เพราะเป็นที่ข้ามพ้นแม่น้ำ. คำว่า nadīpāraṃ นั้น มีอธิบายว่า ข้ามพ้นแม่น้ำไป. และในคำว่า นทีปารสีมานี้ ลักษณะของแม่น้ำ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องนทีนิมิตนั่นเอง. คำว่า Yatthassa dhuvanāvā vā ความว่า ในแม่น้ำใด มีเรือที่สัญจรอยู่เป็นประจำ ณ ท่าเรือที่อยู่ในสถานที่ผูกสีมา ซึ่งเรือนั้นโดยกำหนดอย่างน้อยที่สุด สามารถบรรทุกคนได้ ๓ คน รวมทั้งคนพายด้วย. แต่ถ้าเรือนั้นถูกนำไปทางเหนือน้ำหรือท้ายน้ำด้วยกิจธุระบางอย่าง เพื่อประโยชน์แก่การกลับมาอีกก็ดี หรือถูกโจรลักไปก็ดี แต่พึงได้กลับคืนมาโดยแน่นอน, ส่วนเรือใดที่เชือกขาดเพราะแรงลม หรือถูกคลื่นซัดไปกลางแม่น้ำ แต่พึงนำกลับมาได้โดยแน่นอน, เรือนั้นก็ยังชื่อว่า ธุวนาวา (เรือประจำ) อยู่นั่นเอง. แม้เมื่อน้ำลดแล้ว เรือถูกยกขึ้นบนบกก็ดี หรือเรือที่ยาด้วยปูนขาวและน้ำฝาดเป็นต้นแล้วตั้งไว้ก็ดี ก็ยังชื่อว่า ธุวนาวา. หากเรือนั้นแตกหรือไม้กระดานหลุดลุ่ย ย่อมใช้ไม่ได้. ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า 'แม้ถ้าจะนำเรือชั่วคราวมาจอดไว้ในสถานที่ผูกสีมาแล้วสวดประกาศนิมิตทั้งหลาย ก็เป็นอันใช้ได้ เป็นธุวนาวาเหมือนกัน'. ในเรื่องนั้น พระมหาสุมเถระกล่าวว่า 'นิมิตก็ดี สีมาก็ดี ย่อมสำเร็จด้วยกรรมวาจา ไม่ใช่สำเร็จด้วยเรือ. และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตธุวนาวาไว้ เพราะฉะนั้น เรือที่ผูกไว้เป็นประจำเท่านั้นจึงจะใช้ได้'.

Dhuvasetu vāti yattha rukkhasaṅghāṭamayo vā padarabaddho vā jaṅghasatthasetu vā hatthissādīnaṃ sañcaraṇayoggo mahāsetu vā atthi; antamaso taṅkhaṇaññeva rukkhaṃ chinditvā manussānaṃ sañcaraṇayoggo ekapadikasetupi dhuvasetutveva saṅkhyaṃ gacchati. Sace pana upari baddhāni vettalatādīni hatthena gahetvāpi na sakkā hoti tena sañcarituṃ, na vaṭṭati.

คำว่า Dhuvasetu vā ความว่า ในแม่น้ำใด มีสะพานที่ทำด้วยไม้ซุงมัดรวมกันก็ดี สะพานที่ปูด้วยแผ่นกระดานก็ดี สะพานสำหรับคนเดินเท้าและกองเกวียนก็ดี หรือสะพานใหญ่ที่ควรแก่การสัญจรของช้างและม้าเป็นต้นก็ดี; โดยที่สุด แม้สะพานที่ตัดต้นไม้มาทำในขณะนั้นเอง ซึ่งพอที่มนุษย์จะเดินไปได้เพียงคนเดียว ก็ถึงซึ่งอันนับว่า ธุวเซตุ (สะพานถาวร) เหมือนกัน. แต่ถ้าว่า ไม่สามารถจะสัญจรไปด้วยสะพานนั้นได้ แม้จะใช้มือจับหวายหรือเถาวัลย์เป็นต้นที่ผูกไว้ข้างบนช่วยพยุงก็ตาม อย่างนี้ย่อมใช้ไม่ได้.

Evarūpaṃ nadīpārasīmaṃ sammannitunti yatthāyaṃ vuttappakārā dhuvanāvā vā dhuvasetu vā abhimukhatittheyeva atthi, evarūpaṃ nadīpārasīmaṃ sammannituṃ anujānāmīti attho. Sace dhuvanāvā vā dhuvasetu vā abhimukhatitthe natthi, īsakaṃ uddhaṃ abhiruhitvā adho vā orohitvā atthi, evampi vaṭṭati. Karavīkatissatthero pana ‘‘gāvutamattabbhantarepi vaṭṭatī’’ti āha.

คำว่า Evarūpaṃ nadīpārasīmaṃ sammannituṃ ความว่า ในแม่น้ำใด มีธุวนาวาหรือธุวเซตุตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ณ ท่าเรือที่ตรงกันพอดี, มีอธิบายว่า เราอนุญาตให้สมมตินทีปารสีมาเห็นปานนี้. หากว่าธุวนาวาหรือธุวเซตุไม่มีที่ท่าเรือที่ตรงกันพอดี แต่มีอยู่โดยการทวนน้ำขึ้นไปเล็กน้อย หรือล่องน้ำลงไปเล็กน้อย แม้อย่างนี้ก็ใช้ได้. ส่วนพระกรวีกติสสเถระกล่าวว่า 'แม้มีอยู่ในภายในระยะประมาณ ๑ คาวุต ก็ใช้ได้'.

Imañca pana nadīpārasīmaṃ sammannantena ekasmiṃ tīre ṭhatvā uparisote nadītīre nimittaṃ kittetvā tato paṭṭhāya attānaṃ parikkhipantena yattakaṃ paricchedaṃ icchati, tassa pariyosāne adhosotepi nadītīre nimittaṃ kittetvā paratīre sammukhaṭṭhāne nadītīre nimittaṃ kittetabbaṃ. Tato paṭṭhāya yattakaṃ paricchedaṃ icchati, tassa vasena yāva uparisote paṭhamakittitanimittassa sammukhā nadītīre nimittaṃ, tāva kittetvā paccāharitvā paṭhamakittitanimittena saddhiṃ ghaṭetabbaṃ. Atha sabbanimittānaṃ anto ṭhite bhikkhū hatthapāsagate katvā kammavācāya sīmā sammannitabbā. Nadiyaṃ ṭhitā anāgatāpi kammaṃ na kopenti. Sammutipariyosāne ṭhapetvā nadiṃ nimittānaṃ anto pāratīre ca orimatīre ca ekasīmā hoti. Nadī pana baddhasīmāsaṅkhyaṃ na gacchati, visuṃ nadisīmā eva hi sā.

อนึ่ง เมื่อจะสมมตินทีปารสีมานี้ ภิกษุผู้สมมติพึงยืนอยู่บนฝั่งหนึ่ง แล้วสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำทางเหนือน้ำ จากนั้นพึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำทางท้ายน้ำ ณ ที่สุดของขอบเขตที่ตนต้องการ โดยวนรอบตัวเอง และพึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำฝั่งตรงข้าม ณ ตำแหน่งที่ตรงกันข้าม. จากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตไปตามขอบเขตที่ต้องการ จนถึงตำแหน่งที่ตรงกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้ที่ฝั่งแม่น้ำทางเหนือน้ำ แล้วนำกลับมาเชื่อมต่อกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้นั้น. จากนั้น พึงสมมติสีมาด้วยกรรมวาจา โดยให้ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในภายในนิมิตทั้งหมดอยู่ในหัตถบาส. ภิกษุที่อยู่ในแม่น้ำ แม้ไม่ได้มา (ร่วมสังฆกรรม) ก็ไม่ทำให้กรรมเสีย. เมื่อสิ้นสุดการสมมติ โดยเว้นแม่น้ำไว้ ภายในนิมิตทั้งฝั่งโน้นและฝั่งนี้ ย่อมเป็นสีมาเดียวกัน. แต่แม่น้ำนั้นไม่ถึงซึ่งอันนับว่าเป็นพัทธสีมา เพราะแม่น้ำนั้นเป็นนทีสีมาต่างหากนั่นเอง.

Sace antonadiyaṃ dīpako hoti, taṃ antosīmāya kātukāmena purimanayeneva attanā ṭhitatīre nimittāni kittetvā dīpakassa orimante ca pārimante ca nimittaṃ kittetabbaṃ. Atha paratīre nadiyā orimatīre nimittassa sammukhaṭṭhāne nimittaṃ kittetvā tato paṭṭhāya purimanayeneva yāva uparisote paṭhamakittitanimittassa sammukhā nimittaṃ, tāva kittetabbaṃ. Atha dīpakassa pārimante ca orimante ca nimittaṃ kittetvā paccāharitvā paṭhamakittitanimittena saddhiṃ ghaṭetabbaṃ. Atha dvīsu tīresu dīpake ca bhikkhū sabbeva hatthapāsagate katvā kammavācāya sīmā sammannitabbā. Nadiyaṃ ṭhitā anāgacchantāpi kammaṃ na kopenti. Sammutipariyosāne ṭhapetvā nadiṃ nimittānaṃ anto tīradvayañca dīpako ca ekasīmā hoti, nadī pana nadisīmāyeva.

หากมีเกาะเล็กๆ อยู่ภายในแม่น้ำ ภิกษุผู้ประสงค์จะทำเกาะนั้นให้เป็นภายในสีมา พึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งที่ตนยืนอยู่ตามนัยก่อนนั่นแล แล้วพึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านนี้และปลายเกาะด้านโน้น. จากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งตรงข้าม ณ ตำแหน่งที่ตรงกับนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำด้านนี้ แล้วจากจุดนั้น พึงสวดประกาศนิมิตไปตามนัยก่อน จนถึงตำแหน่งที่ตรงกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้ที่ฝั่งแม่น้ำทางเหนือน้ำ. จากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านโน้นและปลายเกาะด้านนี้ แล้วนำกลับมาเชื่อมต่อกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้นั้น. จากนั้น พึงสมมติสีมาด้วยกรรมวาจา โดยให้ภิกษุทั้งหมดที่อยู่บนฝั่งทั้งสองและบนเกาะอยู่ในหัตถบาส. ภิกษุที่อยู่ในแม่น้ำ แม้ไม่ได้มา (ร่วมสังฆกรรม) ก็ไม่ทำให้กรรมเสีย. เมื่อสิ้นสุดการสมมติ โดยเว้นแม่น้ำไว้ ภายในนิมิตนั้น ฝั่งทั้งสองและเกาะย่อมเป็นสีมาเดียวกัน ส่วนแม่น้ำนั้นเป็นนทีสีมานั่นเอง.

Sace pana dīpako vihārasīmāparicchedato uddhaṃ vā adho vā adhikataro hoti, atha vihārasīmāparicchedanimittassa ujukameva sammukhibhūte dīpakassa sorimante nimittaṃ kittetvā tato paṭṭhāya dīpakasikharaṃ parikkhipantona puna dīpakassa sorimante nimittasammukhe pārimante nimittaṃ kittetabbaṃ. Tato paraṃ purimanayeneva pāratīre sammukhanimīttamādiṃkatvā pāratīranimittāni ca dīpakassa pārimantasorimantanimittāni ca kittetvā paṭhamakittitanimittena saddhiṃ ghaṭanā kātabbā. Evaṃ kittetvā sammatā sīmā pabbatasaṇḍānā hoti.

อนึ่ง หากเกาะนั้นเกินขอบเขตของสีมาวัดไปทางเหนือน้ำหรือท้ายน้ำ, จากนั้นพึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านนี้ซึ่งตรงกับนิมิตขอบเขตสีมาวัดโดยตรง จากนั้นพึงวนรอบยอดเกาะ แล้วพึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านนี้อีกครั้ง และที่ปลายเกาะด้านโน้นซึ่งตรงกับนิมิต. หลังจากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งตรงข้ามโดยเริ่มจากนิมิตที่ตรงกันข้าม แล้วสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งตรงข้าม และนิมิตที่ปลายเกาะด้านโน้นและด้านนี้ แล้วเชื่อมต่อกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้ตามนัยก่อน. สีมาที่สวดประกาศสมมติอย่างนี้ ย่อมมีสัณฐานดังภูเขา.

Sace pana dīpako vihārasīmāparicchedato uddhampi adhopi adhikataro hoti. Purimanayeneva dīpakassa ubhopi sīkharāni parikkhipitvā nimittāni kittentena nimittaghaṭanā kātabbā. Evaṃ kittetvā sammatā sīmā mudiṅgasaṇṭhānā hoti.

อนึ่ง หากเกาะนั้นเกินขอบเขตของสีมาวัดไปทั้งทางเหนือน้ำและท้ายน้ำ. พึงสวดประกาศนิมิตโดยวนรอบยอดทั้งสองของเกาะตามนัยก่อน แล้วทำการเชื่อมต่อนิมิต. สีมาที่สวดประกาศสมมติอย่างนี้ ย่อมมีสัณฐานดังตะโพน.

Sace dīpako vihārasīmāparicchedassa anto khuddako hoti, sabbapaṭhamanayena dīpake nimittāni kittetabbāni. Evaṃ kittetvā sammatā sīmā paṇavasaṇṭhānā hoti.

ถ้าเกาะ (หรือดอน) มีขนาดเล็กอยู่ภายในเขตสีมาของวิหาร พึงประกาศนิมิตทั้งหลายบนเกาะนั้นด้วยนัยแรกสุด เมื่อประกาศอย่างนี้แล้ว สีมาที่สมมติแล้วย่อมมีรูปทรงเหมือนกลองปณวะ

Sīmānujānanakathā niṭṭhitā.

เรื่องการอนุญาตสีมาจบลงแล้ว

Uposathāgārādikathā

เรื่องอุโบสถาคารเป็นต้น

141. Anupariveṇiyanti ekasīmamahāvihāre tasmiṃ tasmiṃ pariveṇe. Asaṅketenāti saṅketaṃ akatvā. Ekaṃ samūhanitvāti kammavācāya samūhanitvā.

141. คำว่า "อนุปริเวณิยันติ" หมายถึง ในมหาวิหารที่มีสีมาเดียว ในปริเวณนั้นๆ คำว่า "อสังเกเตนะ" หมายถึง โดยไม่ได้ทำกติกานัดหมายกัน คำว่า "เอกัง สมูหะนิตวา" หมายถึง ถอนเสีย [หนึ่งสีมา] ด้วยกรรมวาจา

142. Yato pātimokkhaṃ suṇātīti yattha katthaci bhikkhūnaṃ hatthapāse nisinno yasmā pātimokkhaṃ suṇāti; katovassa uposathoti attho. Idañca vatthuvasena vuttaṃ, hatthapāse nisinnassa pana asuṇantassāpi katova hoti uposatho. Nimittā kittetabbāti uposathapamukhassa khuddakāni vā mahantāni vā pāsāṇaiṭṭhakadārukhaṇḍadaṇḍakādīni yāni kānici nimittāni abbhokāse vā māḷakādīsu vā yattha katthaci saññaṃ katvā kittetuṃ vaṭṭati. Atha vā nimittā kittetabbāti nimittupagā vā animittupagā vā paricchedajānanatthaṃ kittetabbā.

142. คำว่า "ยโต ปาติโมกขัง สุณาติ" หมายถึง ภิกษุผู้นั่งอยู่ในหัตถบาสของภิกษุทั้งหลาย ณ ที่ใดที่หนึ่ง ย่อมฟังปาติโมกข์ เพราะเหตุนั้น อุโบสถของเธอนั้นชื่อว่าทำแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ อนึ่ง คำนี้ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งเรื่อง แต่สำหรับภิกษุผู้นั่งอยู่ในหัตถบาส แม้ไม่ได้ยิน อุโบสถก็ชื่อว่าทำแล้วนั่นเอง คำว่า "นิมิตตานิ กิตเตตัพพานิ" หมายถึง นิมิตใดๆ มีก้อนหิน อิฐ ท่อนไม้ กิ่งไม้ เป็นต้น ที่เล็กหรือใหญ่ ของหน้ามุขโรงอุโบสถ พึงทำเครื่องหมายไว้ ณ ที่ใดที่หนึ่งในที่แจ้ง หรือในมณฑปเป็นต้น แล้วประกาศนิมิตเหล่านั้นได้ อีกนัยหนึ่ง คำว่า "นิมิตตานิ กิตเตตัพพานิ" หมายถึง พึงประกาศก้อนหินเป็นต้น ที่ควรเป็นนิมิตหรือที่ไม่ควรเป็นนิมิต เพื่อประโยชน์แก่การทราบกำหนดเขต

Therehi bhikkhūhi paṭhamataraṃ sannipatitunti ettha sace mahāthero paṭhamataraṃ na āgacchati, dukkaṭaṃ. Sabbeheva ekajjhaṃ sannipatitvā uposatho kātabboti ettha sace porāṇako āvāso majjhe vihārassa hoti, pahoti cettha bhikkhūnaṃ nisajjaṭṭhānaṃ, tattha sannipatitvā uposatho kātabbo. Sace porāṇako paridubbalo ceva sambādho ca añño pacchā uṭṭhitāvāso asambādho, tattha uposatho kātabbo.

ในคำว่า "เถเรหิ ภิกขูหิ ปฐมตรัง สันนิปะติตุง" นี้ ถ้าพระมหาเถระไม่มาถึงก่อน ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ ในคำว่า "สัพเพเหวะ เอกัชฌัง สันนิปะติตวา อุโปสโถ กาตัพโพ" นี้ ถ้าอาวาสเก่าอยู่กลางวิหาร และที่นั่งของภิกษุทั้งหลายในอาวาสนั้นพอเพียง พึงประชุมกันทำอุโบสถในอาวาสนั้น ถ้าอาวาสเก่าทรุดโทรมและคับแคบ และอาวาสอื่นที่เกิดขึ้นภายหลังไม่คับแคบ พึงทำอุโบสถในอาวาสนั้น

Yattha vā pana thero bhikkhu viharatīti etthāpi sace therassa vihāro sabbesaṃ pahoti, phāsuko hoti, tattha uposatho kātabbo. Sace pana so paccante visamappadese hoti, therassa vattabbaṃ – ‘‘bhante, tumhākaṃ vihāro aphāsukadeso, natthi ettha sabbesaṃ okāso, asukasmiṃ nāma āvāse okāso atthi, tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti. Sace thero nāgacchati, tassa chandapārisuddhiṃ ānetvā sabbesaṃ pahonake phāsukaṭṭhāne uposatho kātabbo.

ในคำว่า "ยัตถะ วา ปะนะ เถโร ภิกขุ วิหะระติ" นี้ด้วย ถ้าวิหารของพระเถระพอเพียงสำหรับภิกษุทั้งปวง และเป็นที่สบาย พึงทำอุโบสถในวิหารนั้น แต่ถ้าวิหารนั้นอยู่ชายแดนในที่กันดาร พึงกล่าวแก่พระเถระว่า "ท่านขอรับ วิหารของท่านเป็นที่ไม่สบาย ที่นี่ไม่มีที่พอสำหรับภิกษุทั้งปวง ในอาวาสชื่อโน้นมีที่พอ พึงไปที่นั่นเถิด" ถ้าพระเถระไม่มา พึงนำฉันทปาริสุทธิของท่านมา แล้วทำอุโบสถในที่สบายที่พอเพียงสำหรับภิกษุทั้งปวง

Avippavāsasīmānujānanakathā

เรื่องการอนุญาตอวิปปวาสสีมา

143. Andhakavindāti rājagahato gāvutattaye andhakavindaṃ nāma, taṃ upanissāya thero vasati; tato rājagahaṃ uposathaṃ āgacchanto. Rājagahañhi parikkhipitvā aṭṭhārasa mahāvihārā sabbe ekasīmā, dhammasenāpatinā nesaṃ sīmā baddhā, tasmā veḷuvane saṅghassa sāmaggīdānatthaṃ āgacchantoti attho. Nadiṃ tarantoti sippiniyaṃ nāma nadiṃ atikkamanto. Manaṃ vuḷho ahosīti īsakaṃ appattavuḷhabhāvo ahosi. Sā kira nadī gijjhakūṭato otaritvā caṇḍena sotena vahati. Tattha vegena āgacchantaṃ udakaṃ amanasikaronto thero manaṃ vuḷho ahosi, na pana vuḷho, udakabbhāhatānissa cīvarāni allāni jātāni.

143. คำว่า "อัณฑกวินทาติ" หมายถึง หมู่บ้านชื่ออัณฑกวินทะ อยู่ห่างจากเมืองราชคฤห์ประมาณ ๓ คาวุต พระเถระอาศัยหมู่บ้านนั้นอยู่ เมื่อพระเถระนั้นมาจากอัณฑกวินทะเพื่อทำอุโบสถที่ราชคฤห์ ด้วยว่ามหาวิหาร ๑๘ แห่งทั้งหมดล้อมรอบราชคฤห์ มีสีมาเดียวกัน พระธรรมเสนาบดีได้ผูกสีมาเหล่านั้นไว้ เพราะเหตุนั้น จึงหมายถึง เมื่อพระเถระนั้นมาที่เวฬุวันเพื่อถวายความสามัคคีแก่สงฆ์ คำว่า "นทิง ตะรันโต" หมายถึง เมื่อข้ามแม่น้ำชื่อสิปปินี คำว่า "มะนัง วุฬโห อะโหสิ" หมายถึง เกือบจะถูกพัดไป (คือยังไม่ถึงภาวะที่ถูกพัดไปจริงๆ) ได้ยินว่า แม่น้ำนั้นไหลลงมาจากภูเขาคิชฌกูฏด้วยกระแสน้ำที่เชี่ยวกราก ในที่นั้น พระเถระไม่ได้ใส่ใจน้ำที่ไหลมาอย่างรวดเร็ว จึงเกือบจะถูกพัดไป แต่ไม่ได้ถูกพัดไปจริงๆ จีวรของท่านที่ถูกน้ำซัดสาดก็เปียกชุ่มไป

144. Sammatā sā sīmā saṅghena ticīvarena avippavāsā ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcāti imissā kammavācāya uppannakālato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ purimakammavācā na vaṭṭati. Ayameva hi thāvarā hoti. Bhikkhunīnaṃ pana ayaṃ na vaṭṭati, purimāyeva vaṭṭati. Kasmā? Bhikkhunisaṅgho hi antogāme vasati. Yadi evaṃ siyā, so etāya kammavācāya ticīvaraparihāraṃ na labheyya, atthi cassa parihāro, tasmā purimāyeva vaṭṭati. Bhikkhunisaṅghassa hi dvepi sīmāyo labbhanti. Tattha bhikkhūnaṃ sīmaṃ ajjhottharitvāpi tassā antopi bhikkhunīnaṃ sīmaṃ sammannituṃ vaṭṭati. Bhikkhūnampi bhikkhunisīmāya eseva nayo. Na hi te aññamaññassa kamme gaṇapūrakā honti, na kammavācaṃ vaggaṃ karonti. Ettha ca nigamanagarānampi gāmeneva saṅgaho veditabbo.

144. นับตั้งแต่เวลาที่กรรมวาจาว่า "สีมานั้นอันสงฆ์สมมติแล้ว เป็นอวิปปวาสสีมาด้วยไตรจีวร เว้นหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้าน" นี้เกิดขึ้น กรรมวาจาเก่าของภิกษุทั้งหลายย่อมไม่ควร เพราะกรรมวาจานี้แหละย่อมเป็นของมั่นคง แต่สำหรับภิกษุณี กรรมวาจานี้ไม่ควร กรรมวาจาเก่าเท่านั้นที่ควร เพราะเหตุไร? เพราะภิกษุณีสงฆ์ย่อมอยู่ในภายในหมู่บ้าน ถ้าเป็นอย่างนั้น ภิกษุณีสงฆ์นั้นจะไม่ได้รับอานิสงส์แห่งไตรจีวรด้วยกรรมวาจานี้ แต่ภิกษุณีสงฆ์นั้นมีอานิสงส์แห่งไตรจีวรอยู่ เพราะเหตุนั้น กรรมวาจาเก่าเท่านั้นที่ควร เพราะภิกษุณีสงฆ์ย่อมได้สีมาทั้งสองอย่าง ในสีมาทั้งสองนั้น พึงสมมติสีมาของภิกษุณีแม้ทับสีมาของภิกษุ หรือภายในสีมาของภิกษุนั้นก็ได้ แม้สำหรับภิกษุในสีมาของภิกษุณีก็มีนัยเดียวกันนี้ เพราะภิกษุและภิกษุณีเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้ทำให้ครบองค์คณะในกรรมของกันและกัน และไม่ทำให้กรรมวาจาเป็นวรรค (บกพร่อง) อนึ่ง ในบทนี้ พึงทราบว่านิคมและเมืองก็สงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า หมู่บ้าน นั่นเอง

Gāmūpacāroti parikkhittassa parikkhepo, aparikkhittassa parikkhepokāso. Tesu adhiṭṭhitatecīvariko bhikkhu parihāraṃ na labhati. Iti bhikkhūnaṃ avippavāsasīmā gāmañca gāmūpacārañca na ottharati, samānasaṃvāsakasīmāva ottharati. Samānasaṃvāsakasīmā cettha attano dhammatāya gacchati. Avippavāsasīmā pana yattha samānasaṃvāsakasīmā, tattheva gacchati. Na hi tassā visuṃ nimittakittanaṃ atthi, tattha sace avippavāsāya sammutikāle gāmo atthi, taṃ sā na ottharati. Sace pana sammatāya sīmāya pacchā gāmo nivisati, sopi sīmāsaṅkhyameva gacchati. Yathā ca pacchā niviṭṭho, evaṃ paṭhamaṃ niviṭṭhassa pacchā vaḍḍhitappadesopi sīmāsaṅkhyameva gacchati. Sacepi sīmāsammutikāle gehāni katāni, pavisissāmāti ālayopi atthi, manussā pana appaviṭṭhā, porāṇakagāmaṃ vā sagehameva chaḍḍetvā aññattha gatā, agāmoyeva esa, sīmā ottharati. Sace pana ekampi kulaṃ paviṭṭhaṃ vā āgataṃ vā atthi, gāmoyeva sīmā na ottharati.

คำว่า "คามูปจาโร" หมายถึง เครื่องล้อมของหมู่บ้านที่ล้อมรั้วไว้ หรือที่ควรแก่เครื่องล้อมของหมู่บ้านที่ไม่ได้ล้อมรั้วไว้ ในหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้านเหล่านั้น ภิกษุผู้มีไตรจีวรอธิษฐานแล้วย่อมไม่ได้รับอานิสงส์ (การคุ้มครองจากการอยู่ปราศจากจีวร) ดังนั้น อวิปปวาสสีมาของภิกษุทั้งหลายย่อมไม่ครอบคลุมหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้าน แต่สีมาสมานสังวาสกะเท่านั้นที่ครอบคลุม อนึ่ง ในสีมาทั้งสองนี้ สีมาสมานสังวาสกะย่อมเป็นไปตามสภาวะของตน แต่อวิปปวาสสีมานั้น ย่อมเป็นไปในที่ที่มีสีมาสมานสังวาสกะเท่านั้น เพราะไม่มีการประกาศนิมิตแยกต่างหากสำหรับอวิปปวาสสีมานั้น ในสีมาทั้งสองนั้น ถ้ามีหมู่บ้านอยู่ในเวลาสมมติอวิปปวาสสีมา สีมานั้นย่อมไม่ครอบคลุมหมู่บ้านนั้น แต่ถ้าหมู่บ้านเกิดขึ้นภายหลังสีมาที่สมมติแล้ว หมู่บ้านนั้นก็ย่อมเข้าถึงความเป็นสีมาเช่นกัน อนึ่ง เช่นเดียวกับหมู่บ้านที่เกิดขึ้นภายหลัง ย่อมเข้าถึงความเป็นสีมาฉันใด แม้บริเวณที่ขยายออกไปภายหลังหมู่บ้านที่ตั้งอยู่ก่อน ก็ย่อมเข้าถึงความเป็นสีมาฉันนั้น แม้ถ้ามีการสร้างบ้านเรือนในเวลาสมมติสีมา และมีความตั้งใจว่าจะเข้าไปอยู่ แต่ผู้คนยังไม่ได้เข้าไปอยู่ หรือถ้าผู้คนละทิ้งหมู่บ้านเก่าพร้อมบ้านเรือนไปอยู่ที่อื่น หมู่บ้านนั้นก็ยังไม่เป็นหมู่บ้าน สีมาก็ย่อมครอบคลุม แต่ถ้ามีครอบครัวแม้เพียงครอบครัวเดียวเข้าไปอยู่แล้ว หรือยังไม่ย้ายออกไป หมู่บ้านนั้นก็เป็นหมู่บ้าน สีมาก็ย่อมไม่ครอบคลุม

Evañca pana bhikkhave ticīvarena avippavāso samūhantabboti ettha samūhanantena bhikkhunā vattaṃ jānitabbaṃ. Tatridaṃ vattaṃ – khaṇḍasīmāya ṭhatvā avippavāsasīmā na samūhantabbā, tathā avippavāsasīmāya ṭhatvā khaṇḍasīmāpi. Khaṇḍasīmāyaṃ pana ṭhitena khaṇḍasīmāva samūhanitabbā, tathā itarāya ṭhitena itarā. Sīmaṃ nāma dvīhi kāraṇehi samūhananti pakatiyā khuddakaṃ puna āvāsavaḍḍhanatthāya mahatiṃ vā kātuṃ; pakatiyā mahatiṃ puna aññesaṃ vihārokāsadānatthāya khuddakaṃ vā kātuṃ. Tattha sace khaṇḍasīmañca avippavāsasīmañca jānanti, samūhanituñceva bandhituñca sakkhissanti. Khaṇḍasīmaṃ pana jānantā avippavāsaṃ ajānantāpi samūhanituñceva bandhituñca sakkhissanti. Khaṇḍasīmaṃ ajānantā avippavāsaṃyeva jānantā cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇauposathāgārādīsu nirāsaṅkaṭṭhānesu ṭhatvā appeva nāma samūhanituṃ sakkhissanti, paṭibandhituṃ pana na sakkhissanteva. Sace bandheyyuṃ, sīmāsambhedaṃ katvā vihāraṃ avihāraṃ kareyyuṃ, tasmā na samūhanitabbā. Ye pana ubhopi na jānanti, teneva samūhanituṃ na bandhituṃ sakkhissanti. Ayañhi sīmā nāma kammavācāya vā asīmā hoti sāsanantaradhānena vā, na ca sakkā sīmaṃ ajānantehi kammavācā kātuṃ, tasmā na samūhanitabbā. Sādhukaṃ pana ñatvāyeva samūhanitabbā ca bandhitabbā cāti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ในคำว่า 'พึงถอนอวิปปวาสสีมาด้วยไตรจีวรอย่างนี้' นี้ ภิกษุผู้จะถอนสีมาพึงรู้วัตร. ในวัตรนั้น มีวัตรดังนี้คือ ยืนอยู่ในขัณฑสีมา ไม่พึงถอนอวิปปวาสสีมา เช่นเดียวกัน ยืนอยู่ในอวิปปวาสสีมา ก็ไม่พึงถอนขัณฑสีมา. แต่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในขัณฑสีมา พึงถอนเฉพาะขัณฑสีมาเท่านั้น เช่นเดียวกัน ภิกษุผู้ยืนอยู่ในอวิปปวาสสีมาอื่น พึงถอนอวิปปวาสสีมาอื่นนั้น. ชื่อว่าสีมา ภิกษุทั้งหลายย่อมถอนด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ เพื่อทำสีมาที่เล็กอยู่แล้วโดยปกติ ให้เป็นสีมาใหญ่ เพื่อประโยชน์แก่การขยายอาวาส หรือเพื่อทำสีมาที่ใหญ่โดยปกติ ให้เป็นสีมาเล็ก เพื่อประโยชน์แก่การให้พื้นที่วัดแก่ผู้อื่น. ในการถอนสีมานั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายรู้ทั้งขัณฑสีมาและอวิปปวาสสีมา ก็จะสามารถทั้งถอนและผูกสีมาได้. แต่ภิกษุทั้งหลายผู้รู้ขัณฑสีมา แม้ไม่รู้อวิปปวาสสีมา ก็จะสามารถทั้งถอนและผูกสีมาได้. ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่รู้ขัณฑสีมา แต่รู้เฉพาะอวิปปวาสสีมา ยืนอยู่ในสถานที่ที่ไม่มีความสงสัย เช่น ลานเจดีย์ ลานโพธิ์ และโรงอุโบสถ เป็นต้น ก็อาจจะสามารถถอนสีมาได้ แต่จะไม่สามารถผูกสีมาใหม่ได้เลย. ถ้าหากผูกสีมา ก็จะทำให้สีมาปะปนกัน และจะทำให้วัดที่เป็นมหาสีมาไม่เป็นวัด เพราะฉะนั้น ไม่พึงถอน. ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้ไม่รู้ทั้งสองอย่างนั้น ก็จะไม่สามารถทั้งถอนและผูกสีมาได้. ด้วยว่าสีมานี้ ย่อมไม่เป็นสีมาด้วยกรรมวาจา หรือด้วยความอันตรธานแห่งพระศาสนา และภิกษุทั้งหลายผู้ไม่รู้สีมา ก็ไม่สามารถทำกรรมวาจาได้ เพราะฉะนั้น ไม่พึงถอน. แต่พึงถอนและผูกสีมาใหม่ได้ ก็ต่อเมื่อรู้ดีแล้วเท่านั้น นี้คือวัตร.

Gāmasīmādikathā

เรื่องสีมาบ้านเป็นต้น

147. Evaṃ baddhasīmāvasena samānasaṃvāsañca ekūposathabhāvañca dassetvā idāni abaddhasīmesupi okāsesu taṃ dassento ‘‘asammatāya, bhikkhave, sīmāya aṭṭhapitāyā’’tiādimāha. Tattha aṭṭhapitāyāti aparicchinnāya. Gāmaggahaṇena cettha nagarampi gahitameva hoti. Tattha yattake padese tassa gāmassa bhojakā baliṃ labhanti, so padeso appo vā hotu mahanto vā, gāmasīmātveva saṅkhyaṃ gacchati. Nagaranigamasīmāsupi eseva nayo. Yampi ekasmiṃyeva gāmakhette ekaṃ padesaṃ ‘‘ayaṃ visuṃ gāmo hotū’’ti paricchinditvā rājā kassaci deti, sopi visuṃgāmasīmā hotiyeva. Tasmā sā ca itarā ca pakatigāmanagaranigamasīmā baddhasīmāsadisāyeva honti, kevalaṃ pana ticīvaravippavāsaparihāraṃ na labhanti.

147. เมื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกันและความเป็นผู้มีอุโบสถเสมอกันโดยอำนาจแห่งสีมาที่ผูกไว้แล้วอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกันและอุโบสถเสมอกันนั้นแม้ในสถานที่ที่ไม่มีสีมาที่ผูกไว้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อสีมาที่ยังไม่ได้สมมติ ยังไม่ได้กำหนด' ในคำนั้น คำว่า 'อัฏฐปิตายะ' คือ ที่ยังไม่ได้กำหนดเขต. และในการถือเอาคำว่า 'คามะ' ในที่นี้ ย่อมถือเอานครไว้ด้วย. ในบรรดาสีมาบ้านเป็นต้นนั้น ในพื้นที่ประมาณเท่าใดที่ผู้ปกครองบ้านนั้นๆ ย่อมได้รับส่วย พื้นที่นั้นจะเล็กหรือใหญ่ก็ตาม ย่อมถึงการนับว่าเป็นสีมาบ้านนั่นเอง. แม้ในสีมาเมืองและสีมานิคมก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แม้พื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งในเขตบ้านเดียวกัน ที่พระราชาทรงกำหนดแบ่งแยกแล้วว่า 'พื้นที่นี้จงเป็นบ้านต่างหาก' แล้วพระราชทานแก่ใครคนหนึ่ง พื้นที่นั้นก็ย่อมเป็นวิสุงคามสีมานั่นเอง. เพราะฉะนั้น วิสุงคามสีมานั้น และสีมาบ้าน สีมาเมือง สีมานิคมโดยปกติอื่นๆ ย่อมเป็นเช่นเดียวกับสีมาที่ผูกไว้ แต่เพียงอย่างเดียวคือ ย่อมไม่ได้รับการยกเว้นจากการอยู่ปราศจากไตรจีวร.

Evaṃ gāmantavāsīnaṃ sīmāparicchedaṃ dassetvā idāni āraññakānaṃ sīmāparicchedaṃ dassento ‘‘agāmake ce’’tiādimāha. Tattha agāmake ceti gāmanigamanagarasīmāhi aparicchinne aṭavippadese. Atha vā agāmake ceti vijjhāṭavisadise araññe bhikkhu vasati, athassa ṭhitokāsato samantā sattabbhantarā samānasaṃvāsakasīmāti attho. Ayaṃ sīmā ticīvaravippavāsaparihārampi labhati. Tattha ekaṃ abbhantaraṃ aṭṭhavīsati hatthappamāṇaṃ hoti. Majjhe ṭhitassa samantā sattabbhantarā vinibbedhena cuddasa honti. Sace dve saṅghā visuṃ vinayakammāni karonti, dvinnaṃ sattabbhantarānaṃ antare aññaṃ ekaṃ sattabbhantaraṃ upacāratthāya ṭhapetabbaṃ. Sesā sattabbhantarasīmakathā mahāvibhaṅge udositasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttanayena gahetabbā.

เมื่อทรงแสดงการกำหนดเขตสีมาของภิกษุผู้อยู่ใกล้บ้านอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการกำหนดเขตสีมาของภิกษุผู้อยู่ป่า จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ถ้าอยู่ในที่ไม่มีบ้าน' ในคำนั้น คำว่า 'อะคามะเก เจ' คือ ในส่วนแห่งป่าที่ยังไม่ได้กำหนดเขตด้วยสีมาบ้าน สีมานิคม และสีมาเมือง. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'อะคามะเก เจ' คือ ถ้าภิกษุอยู่ในป่าใหญ่ที่คล้ายกับป่าวิญฌาฏวี เมื่อเป็นเช่นนั้น สีมาที่มีสังวาสเสมอกัน คือ ๗ อัพภันดรโดยรอบจากสถานที่ที่ภิกษุนั้นอยู่ นี้คืออรรถ. สีมานี้ย่อมได้รับการยกเว้นจากการอยู่ปราศจากไตรจีวรด้วย. ในคำนั้น อัพภันดรหนึ่งมีประมาณ ๒๘ ศอก. ๗ อัพภันดรโดยรอบของภิกษุผู้อยู่ตรงกลาง ย่อมเป็น ๑๔ อัพภันดรโดยส่วนกว้าง. ถ้าสงฆ์ ๒ คณะทำวินัยกรรมต่างหากกัน พึงเว้นอัพภันดรอีก ๑ อัพภันดรไว้ในระหว่าง ๗ อัพภันดร ๒ แห่ง เพื่อประโยชน์แก่การเป็นอุปจาร. เรื่องสีมา ๗ อัพภันดรที่เหลือ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในการอธิบายอุโทสิตสิกขาบทในมหาวิภังค์.

Sabbā bhikkhave nadī asīmāti yā kāci nadīlakkhaṇappattā nadī nimittāni kittetvā ‘‘etaṃ baddhasīmaṃ karomā’’ti katāpi asīmāva hoti, sā pana attano sabhāveneva baddhasīmāsadisā, sabbamettha saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Samuddajātassaresupi eseva nayo. Ettha ca jātassaro nāma yena kenaci khaṇitvā akato sayaṃjātasobbho samantato āgatena udakena pūrito tiṭṭhati.

ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่เป็นสีมา ดังนี้ คือ แม่น้ำใดๆ ที่ถึงลักษณะของแม่น้ำ แม้จะถูกทำโดยการประกาศนิมิตแล้วว่า 'เราจะทำแม่น้ำนี้ให้เป็นสีมาที่ผูกไว้' ก็ย่อมไม่เป็นสีมาที่ผูกไว้นั่นเอง. แต่แม่น้ำนั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับสีมาที่ผูกไว้โดยสภาพของมันเอง. ในแม่น้ำนี้ ย่อมควรทำสังฆกรรมทุกอย่าง. ในทะเลและสระที่เกิดขึ้นเองก็มีนัยนี้เหมือนกัน. และในที่นี้ ชื่อว่าสระที่เกิดขึ้นเอง คือ สระที่เกิดขึ้นเอง ไม่ได้ถูกใครขุด และเต็มไปด้วยน้ำที่ไหลมาจากรอบทิศ.

Evaṃ nadīsamuddajātassarānaṃ baddhasīmābhāvaṃ paṭikkhipitvā puna tattha abaddhasīmāpaacchedaṃ dassento ‘‘nadiyā vā bhikkhave’’tiādimāha. Tattha yaṃ majjhimassa purisassa samantā udakukkhepāti yaṃ ṭhānaṃ majjhimassa purisassa samantato udakukkhepena paricchinnaṃ. Kathaṃ pana udakaṃ ukkhipitabbaṃ? Yathā akkhadhuttā dāruguḷaṃ khipanti, evaṃ udakaṃ vā vālikaṃ vā hatthena gahetvā thāmamajjhimena purisena sabbathāmena khipitabbaṃ. Yattha evaṃ khittaṃ udakaṃ vā vālikā vā patati, ayameko udakukkhepo. Tassa anto hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhito kammaṃ kopeti. Yāva parisā vaḍḍhati, tāva sīmāpi vaḍḍhati. Parisapariyantato udakukkhepoyeva pamāṇaṃ. Jātassarasamuddesupi eseva nayo.

เมื่อทรงปฏิเสธความเป็นสีมาที่ผูกไว้ของแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดขึ้นเองอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงการกำหนดเขตสีมาที่ไม่ได้ผูกไว้ในแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดขึ้นเองนั้นอีก จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย หรือในแม่น้ำ' ในคำนั้น คำว่า 'ยัง มัชฌิมัสสะ ปุริสัสสะ สะมันตา อุทะกุกเขปา' คือ สถานที่ใดที่ถูกกำหนดเขตด้วยการวักน้ำสาดไปโดยรอบโดยบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง. ก็พึงวักน้ำสาดไปอย่างไร? พึงวักน้ำหรือทรายด้วยมือ โดยบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง สาดไปอย่างเต็มกำลัง เหมือนนักเลงการพนันสาดลูกไม้. สถานที่ที่น้ำหรือทรายที่สาดไปอย่างนี้ตกลงไป นี้คือหนึ่งอุทุกเขปะ. ภิกษุผู้อยู่ภายในอุทุกเขปะนั้น โดยเว้นระยะหัตถบาส ย่อมทำให้กรรมเสียไป. สีมาก็ย่อมขยายไปเท่าที่บริษัทขยายไป. ระยะการวักน้ำสาดไปจากที่สุดของบริษัทนั่นเองเป็นประมาณ. ในสระที่เกิดขึ้นเองและทะเลก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

Ettha ca sace nadī nātidīghā hoti, pabhavato paṭṭhāya yāva mukhadvārā sabbattha saṅgho nisīdati, udakukkhepasīmākammaṃ natthi, sakalāpi nadī etesaṃyeva bhikkhūnaṃ pahoti. Yaṃ pana mahāsumattherena vuttaṃ ‘‘yojanaṃ pavattamānāyeva nadī, tatrāpi upari addhayojanaṃ pahāya heṭṭhā addhayojane kammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti, taṃ mahāpadumatthereneva paṭikkhittaṃ. Bhagavatā hi ‘‘timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā yattha katthaci uttarantiyā bhikkhuniyā antaravāsako temiyatī’’ti idaṃ nadiyā pamāṇaṃ vuttaṃ, na yojanaṃ vā addhayojanaṃ vā. Tasmā yā imassa suttassa vasena pubbe vuttalakkhaṇā nadī, tassā pabhavato paṭṭhāya saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti. Sace panettha bahū bhikkhū visuṃ visuṃ kammaṃ karonti, sabbehi attano ca aññesañca udakukkhepaparicchedassa antarā añño udakukkhepo sīmantarikatthāya ṭhapetabbo. Tato adhikaṃ vaṭṭatiyeva, ūnakaṃ pana na vaṭṭatīti vuttaṃ. Jātassarasamuddesupi eseva nayo.

และในแม่น้ำนี้ หากแม่น้ำไม่ยาวเกินไป คือตั้งแต่ต้นน้ำไปจนถึงปากน้ำ หากสงฆ์นั่งได้ทั่วทุกแห่งในแม่น้ำนั้น การทำอุทกุกเขปสีมาก็ไม่มี แม่น้ำทั้งหมดนั้นย่อมเพียงพอสำหรับภิกษุเหล่านั้น ส่วนคำที่พระมหาสุมเถระกล่าวไว้ว่า "แม่น้ำที่ไหลไปตลอดหนึ่งโยชน์เท่านั้น จึงชื่อว่าแม่น้ำ และในแม่น้ำนั้นควรทำสังฆกรรมได้ในระยะครึ่งโยชน์ด้านล่าง โดยเว้นครึ่งโยชน์ด้านบนไว้" คำนั้นพระมหาปทุมเถระนั่นเองได้คัดค้านแล้ว เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสประมาณของแม่น้ำไว้ว่า "เมื่อภิกษุณีข้ามแม่น้ำไปในที่ใดที่หนึ่ง โดยปิดมณฑลสาม (เข่าทั้งสองและสะดือ) แล้ว ผ้าอันตรวาสกย่อมเปียก" ดังนี้ ไม่ได้ตรัสไว้ว่าหนึ่งโยชน์หรือครึ่งโยชน์ เพราะฉะนั้น แม่น้ำที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้โดยอาศัยพระสูตรนี้ ย่อมควรทำสังฆกรรมได้ตั้งแต่ต้นน้ำเป็นต้นไป อนึ่ง หากภิกษุจำนวนมากทำสังฆกรรมแยกกันในแม่น้ำนี้ ภิกษุทั้งหมดพึงเว้นระยะอุทกุกเขป (เขตนามหยด) อื่นไว้เพื่อประโยชน์แก่สีมันตริกะ (ช่องว่างระหว่างสีมา) ในระหว่างเขตอุทกุกเขปของตนและของผู้อื่น ส่วนที่เกินกว่านั้นย่อมควร แต่ที่น้อยกว่านั้นไม่ควร ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว ในสระที่เกิดเองและในทะเลก็มีนัยเดียวกันนี้

Nadiyā pana kammaṃ karissāmāti gatehi sace nadī paripuṇṇā hoti samatittikā, udakasāṭikaṃ nivāsetvāpi antonadiyaṃyeva kammaṃ kātabbaṃ. Sace na sakkonti, nāvāyapi ṭhatvā kātabbaṃ. Gacchantiyā pana nāvāya kātuṃ na vaṭṭati. Kasmā? Udakukkhepamattameva hi sīmā, taṃ nāvā sīghameva atikkāmeti. Evaṃ sati aññissā sīmāya ñatti aññissā anusāvanā hoti, tasmā nāvaṃ arittena vā ṭhapetvā pāsāṇe vā lambitvā antonadiyaṃ jātarukkhe vā bandhitvā kammaṃ kātabbaṃ. Antonadiyaṃ baddhaaṭṭakepi antonadiyaṃ jātarukkhepi ṭhitehi kātuṃ vaṭṭati.

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายที่ไปโดยตั้งใจว่าจะทำสังฆกรรมในแม่น้ำ หากแม่น้ำนั้นเต็มเปี่ยมเสมอขอบฝั่ง แม้จะนุ่งผ้าอาบน้ำแล้วก็ตาม ก็ควรทำสังฆกรรมในแม่น้ำนั้นเอง หากไม่สามารถทำได้ ก็ควรทำบนเรือ แต่ไม่ควรทำบนเรือที่กำลังแล่นอยู่ เพราะเหตุใด? เพราะสีมาคือเพียงเขตน้ำที่กระเด็นไปถึงเท่านั้น เรือย่อมแล่นผ่านเขตนั้นไปอย่างรวดเร็ว เมื่อเป็นเช่นนั้น ญัตติย่อมอยู่ในสีมาหนึ่ง ส่วนอนุสาวนา (การประกาศกรรมวาจา) ย่อมอยู่ในสีมาอื่น เพราะฉะนั้น จึงควรทำสังฆกรรมโดยการหยุดเรือไว้ด้วยไม้ถ่อ หรือผูกเรือไว้กับก้อนหินที่หย่อนลงไป หรือผูกไว้กับต้นไม้ที่เกิดในแม่น้ำ ภิกษุทั้งหลายที่อยู่บนนั่งร้านที่ผูกไว้ในแม่น้ำ หรือบนต้นไม้ที่เกิดในแม่น้ำ ก็ควรทำสังฆกรรมได้

Sace pana rukkhassa sākhā vā tato nikkhantapāroho vā bahinadītīre vihārasīmāya vā gāmasīmāya vā patiṭṭhito, sīmaṃ vā sodhetvā sākhaṃ vā chinditvā kammaṃ kātabbaṃ. Bahinadītīre jātarukkhassa antonadiyaṃ paviṭṭhasākhāya vā pārohe vā nāvaṃ bandhitvā kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Karontehi sīmā vā sodhetabbā, chinditvā vāssa bahipatiṭṭhitabhāvo nāsetabbo. Nadītīre pana khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha baddhanāvāya na vaṭṭatiyeva.

อนึ่ง หากกิ่งไม้หรือรากอากาศที่งอกออกมาจากกิ่งนั้นตั้งอยู่บนฝั่งแม่น้ำภายนอก ในเขตสีมาของวิหาร หรือในเขตสีมาของหมู่บ้าน ก็ควรทำสังฆกรรมโดยการชำระสีมานั้นเสีย หรือตัดกิ่งไม้นั้นเสีย ไม่ควรทำสังฆกรรมโดยการผูกเรือไว้กับกิ่งไม้ที่ยื่นเข้าไปในแม่น้ำ หรือรากอากาศของต้นไม้ที่เกิดอยู่บนฝั่งแม่น้ำภายนอก ภิกษุผู้ทำสังฆกรรมพึงชำระสีมาเสีย หรือพึงทำลายสภาพที่ตั้งอยู่ภายนอกของต้นไม้นั้นเสียด้วยการตัด อนึ่ง ไม่ควรทำสังฆกรรมบนเรือที่ผูกไว้กับตอไม้ที่ปักอยู่บนฝั่งแม่น้ำเลย

Nadiyaṃ setuṃ karonti, sace antonadiyaṃyeva setu vā setupādā vā, setumhi ṭhitehi kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace pana setu vā setupādā vā bahitīre patiṭṭhitā, kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati, sīmaṃ sodhetvā kātabbaṃ. Atha setupādā anto, setu pana ubhinnampi tīrānaṃ upariākāse ṭhito, vaṭṭati. Antonadiyaṃ pāsāṇo vā dīpako vā hoti, tassa yattakaṃ padesaṃ pubbe vuttappakāre pakativassakāle vassānassa catūsu māsesu udakaṃ ottharati, so nadīsaṅkhyameva gacchati. Ativuṭṭhikāle pana oghena otthaṭokāso na gahetabbo, so hi gāmasīmāsaṅkhyameva gacchati.

พวกเขาสร้างสะพานในแม่น้ำ หากสะพานหรือเสาสะพานตั้งอยู่ในแม่น้ำนั้นเอง ภิกษุทั้งหลายที่อยู่บนสะพานก็ควรทำสังฆกรรมได้ อนึ่ง หากสะพานหรือเสาสะพานตั้งอยู่บนฝั่งภายนอก ก็ไม่ควรทำสังฆกรรม ควรชำระสีมาเสียก่อนจึงทำ หรือหากเสาสะพานตั้งอยู่ในแม่น้ำ แต่ตัวสะพานตั้งอยู่บนอากาศเหนือฝั่งทั้งสอง ก็ควรทำได้ ในแม่น้ำมีก้อนหินหรือเกาะเล็กๆ อยู่ บริเวณใดของก้อนหินหรือเกาะเล็กๆ นั้นที่น้ำท่วมถึงในฤดูฝนปกติ ตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝน ตามที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ บริเวณนั้นย่อมจัดเป็นแม่น้ำเท่านั้น แต่ในเวลาที่ฝนตกหนักเกินปกติ บริเวณที่ถูกกระแสน้ำท่วมไม่พึงถือเอา เพราะบริเวณนั้นย่อมจัดเป็นสีมาของหมู่บ้านเท่านั้น

Nadito mātikaṃ nīharantā nadiyaṃ āvaraṇaṃ karonti, tañce ottharitvā vā vinibbijjhitvā vā udakaṃ gacchati, sabbattha pavattanaṭṭhāne kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace pana āvaraṇena vā koṭṭakabandhanena vā sotaṃ pacchijjati, udakaṃ nappavattati, appavattanaṭṭhāne kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Āvaraṇamatthakepi kātuṃ na vaṭṭati. Sace koci āvaraṇappadeso pubbe vuttapāsāṇadīpakappadeso viya udakena ajjhotthariyati, tattha vaṭṭati. So hi nadīsaṅkhyameva gacchati. Nadiṃ vināsetvā taḷākaṃ karonti, heṭṭhā pāḷi baddhā, udakaṃ āgantvā taḷākaṃ pūretvā tiṭṭhati, ettha kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Upari pavattanaṭṭhāne heṭṭhā ca chaḍḍitamodakaṃ nadiṃ ottharitvā sandanaṭṭhānato paṭṭhāya vaṭṭati. Deve avassante hemantagimhesu vā sukkhanadiyāpi vaṭṭati. Nadito nīhaṭamātikāya na vaṭṭati. Sace sā kālantarena bhijjitvā nadī hoti, vaṭṭati. Kāci nadī kālantarena uppatitvā gāmanigamasīmaṃ ottharitvā pavattati, nadīyeva hoti, kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace pana vihārasīmaṃ ottharati, vihārasīmātveva saṅkhyaṃ gacchati.

ผู้ที่ต้องการขุดทางน้ำจากแม่น้ำย่อมสร้างเขื่อนกั้นน้ำในแม่น้ำ หากน้ำไหลผ่านเขื่อนนั้นโดยท่วมทับหรือทะลุผ่านไปได้ ก็ควรทำสังฆกรรมได้ในทุกที่ที่น้ำไหลไปถึง แต่หากกระแสน้ำถูกกั้นด้วยเขื่อนหรือทำนบดิน และน้ำไม่ไหลไป ก็ไม่ควรทำสังฆกรรมในที่ที่น้ำไม่ไหลไปนั้น และไม่ควรทำบนยอดเขื่อนด้วย หากบางส่วนของเขื่อนถูกน้ำท่วมทับเหมือนบริเวณก้อนหินหรือเกาะเล็กๆ ที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ ก็ควรทำสังฆกรรมในที่นั้นได้ เพราะบริเวณนั้นย่อมจัดเป็นแม่น้ำเท่านั้น พวกเขาสร้างสระน้ำโดยทำลายแม่น้ำ โดยมีคันกั้นน้ำอยู่ด้านล่าง น้ำไหลมาเติมเต็มสระน้ำแล้วหยุดนิ่งอยู่ ไม่ควรทำสังฆกรรมในสระน้ำนี้ ควรทำสังฆกรรมได้ในที่ที่น้ำไหลอยู่ด้านบน และตั้งแต่ที่ที่น้ำที่ถูกระบายออกไหลลงสู่แม่น้ำและเริ่มไหลไป แม้ในแม่น้ำที่แห้งแล้งในฤดูหนาวหรือฤดูร้อน เมื่อฝนไม่ตก ก็ควรทำสังฆกรรมได้ ไม่ควรทำสังฆกรรมในทางน้ำที่ขุดจากแม่น้ำ หากทางน้ำนั้นแตกออกและกลายเป็นแม่น้ำในภายหลัง ก็ควรทำได้ แม่น้ำบางสายเมื่อเวลาผ่านไปก็เอ่อล้นท่วมสีมาของหมู่บ้านหรือนิคมแล้วไหลไป ก็ยังคงเป็นแม่น้ำอยู่ ควรทำสังฆกรรมได้ แต่หากท่วมสีมาของวิหาร ก็ย่อมจัดเป็นสีมาของวิหารเท่านั้น

Samuddepi kammaṃ karontehi yaṃ padesaṃ uddhaṃ vaḍḍhanaudakaṃ vā pakativīci vā vegena āgantvā ottharati, tattha kātuṃ na vaṭṭati. Yasmiṃ pana padese pakativīciyo ottharitvā saṇṭhahanti, so udakantato paṭṭhāya antosamuddo nāma, tattha ṭhitehi kammaṃ kātabbaṃ. Sace ūmivego bādhati, nāvāya vā aṭṭake vā ṭhatvā kātabbaṃ. Tesu vinicchayo nadiyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Samudde piṭṭhipāsāṇo hoti, taṃ kadāci ūmiyo āgantvā ottharanti, kadāci na ottharanti, tattha kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati, so hi gāmasīmāsaṅkhyameva gacchati. Sace pana vīcīsu āgatāsupi anāgatāsupi pakatiudakeneva otthariyati, vaṭṭati. Dīpako vā pabbato vā hoti, so ce dūre hoti macchabandhānaṃ agamanapathe, araññasīmāsaṅkhyameva gacchati. Tesaṃ gamanapariyantassa orato pana gāmasīmāsaṅkhyaṃ gacchati. Tattha gāmasīmaṃ asodhetvā kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Samuddo gāmasīmaṃ vā nigamasīmaṃ vā ottharitvā tiṭṭhati, samuddova hoti, tattha kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace pana vihārasīmaṃ ottharati, vihārasīmātveva saṅkhyaṃ gacchati.

ในทะเลก็ดี ภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในบริเวณใดที่น้ำขึ้นสูง หรือคลื่นปกติมาด้วยความแรงแล้วท่วม ในบริเวณนั้นไม่ควรทำกรรม แต่ในบริเวณใดที่คลื่นปกติท่วมแล้วตั้งอยู่ดี บริเวณนั้นนับตั้งแต่ขอบน้ำไปข้างใน ชื่อว่าทะเล ภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ในทะเลนั้นควรทำกรรมได้ หากคลื่นแรงรบกวน ควรยืนอยู่บนเรือหรือบนนั่งร้านแล้วทำกรรม การวินิจฉัยในเรือและนั่งร้านเหล่านั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในแม่น้ำนั่นเอง ในทะเลมีแผ่นหิน บางครั้งคลื่นก็มาท่วมแผ่นหินนั้น บางครั้งก็ไม่ท่วม ในแผ่นหินนั้นไม่ควรทำกรรม เพราะแผ่นหินนั้นจัดเข้าเป็นสีมาบ้านเท่านั้น แต่หากคลื่นจะมาหรือไม่มาก็ตาม แผ่นหินนั้นถูกน้ำปกติท่วมอยู่เสมอ ก็ควร (ทำกรรมได้) มีเกาะเล็กๆ หรือภูเขา หากเกาะเล็กๆ หรือภูเขานั้นอยู่ไกล ในเส้นทางที่ชาวประมงไม่สามารถไปกลับได้ภายในวันเดียว ก็จัดเข้าเป็นสีมาป่าเท่านั้น แต่หากอยู่ภายในระยะทางที่ชาวประมงไปถึงได้ ก็จัดเข้าเป็นสีมาบ้าน ในบริเวณนั้น หากยังไม่ได้ชำระสีมาบ้าน ก็ไม่ควรทำกรรม หากทะเลท่วมสีมาบ้านหรือสีมานิคมแล้วตั้งอยู่ ก็เป็นทะเลนั่นเอง ในบริเวณนั้นควรทำกรรมได้ แต่หากท่วมสีมาวิหาร ก็จัดเข้าเป็นสีมาวิหารนั่นเอง

Jātassare kammaṃ karontehipi yattha pubbe vuttappakāre vassakāle vasse pacchinnamatte pivituṃ vā hatthapāde vā dhovituṃ udakaṃ na hoti, sukkhati, ayaṃ na jātassaro, gāmakhettasaṅkhyameva gacchati, tattha kammaṃ na kātabbaṃ. Yattha pana vuttappakāre vassakāle udakaṃ santiṭṭhati, ayameva jātassaro. Tassa yattake padese vassānaṃ cātumāse udakaṃ tiṭṭhati, tattha kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace gambhīraṃ udakaṃ, aṭṭakaṃ bandhitvā tattha ṭhitehipi jātassarassa anto jātarukkhamhi baddhaaṭṭakepi kātuṃ vaṭṭati. Piṭṭhipāsāṇadīpakesu panettha nadiyaṃ vuttasadisova vinicchayo. Samavassadevakāle pahonakajātassaro pana sacepi dubbuṭṭhikāle vā gimhahemantesu vā sukkhati, nirudako hoti, tattha saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Yaṃ andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘sabbo jātassaro sukkho anodako, gāmakhettaṃyeva bhajatī’’ti, taṃ na gahetabbaṃ. Sace panettha udakatthāya āvāṭaṃ vā pokkharaṇīādīni vā khaṇanti, taṃ ṭhānaṃ ajātassaro hoti, gāmasīmāsaṅkhyaṃ gacchati. Lābutipusakādivappe katepi eseva nayo.

ในสระชาตัสสรก็ดี ภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในบริเวณใด ในฤดูฝนที่มีลักษณะที่กล่าวไว้ก่อนแล้วว่าฝนไม่แล้งและไม่มาก เมื่อฝนขาดไปเพียงเล็กน้อย น้ำไม่มีสำหรับดื่มหรือล้างมือเท้า แห้งไป บริเวณนี้ไม่ชื่อว่าสระชาตัสสร จัดเข้าเป็นเขตบ้านเท่านั้น ในบริเวณนั้นไม่ควรทำกรรม แต่ในบริเวณใด ในฤดูฝนที่มีลักษณะที่กล่าวไว้ น้ำตั้งอยู่ดี บริเวณนี้แหละชื่อว่าสระชาตัสสร ในบริเวณใดของสระชาตัสสรนั้น น้ำตั้งอยู่ตลอดสี่เดือนแห่งฤดูฝน ในบริเวณนั้นควรทำกรรมได้ หากน้ำลึก ควรผูกนั่งร้านแล้วยืนอยู่บนนั่งร้านนั้นก็ดี หรือยืนอยู่บนนั่งร้านที่ผูกติดกับต้นไม้ที่ขึ้นอยู่ในสระชาตัสสรนั้นก็ดี ควรทำกรรมได้ ในสระชาตัสสรนี้ การวินิจฉัยเกี่ยวกับแผ่นหินและเกาะเล็กๆ ก็เช่นเดียวกับการวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในแม่น้ำ แต่สระชาตัสสรที่เพียงพอในฤดูฝนที่ฝนตกสม่ำเสมอ หากแม้จะแห้งแล้งในฤดูที่ฝนไม่ตก หรือในฤดูร้อนและฤดูหนาว ไม่มีน้ำ ถึงกระนั้นก็ดี ในบริเวณนั้นควรทำสังฆกรรมได้ คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะว่า "สระชาตัสสรทั้งหมดที่แห้งแล้ง ไม่มีน้ำ ย่อมจัดเข้าเป็นเขตบ้านเท่านั้น" คำนั้นไม่ควรยึดถือ แต่ในสระชาตัสสรที่ไม่มีน้ำนี้ หากขุดบ่อหรือสระสี่เหลี่ยมเป็นต้นเพื่อประโยชน์แก่น้ำ ในกรณีเช่นนี้ สถานที่นั้นไม่เป็นสระชาตัสสร จัดเข้าเป็นสีมาบ้าน แม้จะปลูกพืชเช่นน้ำเต้าหรือแตงกวาเป็นต้น ก็เป็นนัยเดียวกันนี้

Sace pana taṃ pūretvā thalaṃ vā karonti, ekasmiṃ disābhāge pāḷiṃ bandhitvā sabbameva taṃ mahātaḷākaṃ vā karonti, sabbopi ajātassaro hoti, gāmasīmāsaṅkhyameva gacchati. Loṇīpi jātassarasaṅkhyameva gacchati. Vassike cattāro māse udakaṭṭhānokāse kammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti.

แต่หากถมสระนั้นให้เต็มแล้วทำเป็นที่ดอน หรือหากกั้นคันดินไว้ด้านหนึ่ง แล้วทำสระชาตัสสรทั้งหมดนั้นให้เป็นสระใหญ่ที่มีคันกั้นด้านเดียว ในกรณีเช่นนี้ ที่ดอนทั้งหมดและสระใหญ่ที่มีคันกั้นด้านเดียวทั้งหมดนั้น ก็ไม่เป็นสระชาตัสสรอีกต่อไป จัดเข้าเป็นสีมาบ้านเท่านั้น ลำธารน้ำเค็มก็จัดเข้าเป็นสระชาตัสสรเท่านั้น ในบริเวณที่น้ำตั้งอยู่ตลอดสี่เดือนแห่งฤดูฝน ควรทำกรรมได้ ดังนี้

148. Sīmāya sīmaṃ sambhindantīti attano sīmāya paresaṃ baddhasīmaṃ sambhindanti. Sace hi porāṇakassa vihārassa puratthimāya disāya ambo ceva jambū cāti dve rukkhā aññamaññaṃ saṃsaṭṭhaviṭapā honti, tesu ambassa pacchimadisābhāge jambū. Vihārasīmā ca jambuṃ anto katvā ambaṃ kittetvā baddhā hoti, atha pacchā tassa vihārassa puratthimāya disāya vihāraṃ katvā sīmaṃ bandhantā taṃ ambaṃ anto katvā jambuṃ kittetvā bandhanti, sīmāya sīmā sambhinnā hoti. Evaṃ chabbaggiyā akaṃsu, tenāha – ‘‘sīmāya sīmaṃ sambhindantī’’ti.

148. คำว่า "สีมายะ สีมัง สัมภินทันติ" (ย่อมรวมสีมาเข้ากับสีมา) นั้น คือย่อมรวมสีมาของตนเข้ากับสีมาที่ผูกไว้ของผู้อื่น หากว่าในทิศตะวันออกของวิหารเก่า มีต้นมะม่วงและต้นหว้าสองต้นที่กิ่งก้านสาขาเกี่ยวพันกัน ในสองต้นนั้น ต้นหว้าอยู่ทางทิศตะวันตกของต้นมะม่วง และสีมาวิหาร (ของวิหารเก่า) ผูกไว้โดยให้ต้นหว้าอยู่ภายใน และกำหนดให้ต้นมะม่วงอยู่ภายนอก ต่อมา ภิกษุทั้งหลายผู้สร้างวิหารทางทิศตะวันออกของวิหารนั้นแล้วผูกสีมา หากผูกสีมาโดยให้ต้นมะม่วง (ทางทิศตะวันออก) อยู่ภายใน และกำหนดให้ต้นหว้า (ทางทิศตะวันตก) อยู่ภายนอก ในกรณีเช่นนี้ สีมาของตนก็รวมเข้ากับสีมาของผู้อื่น ฉัพพัคคีย์ได้ทำเช่นนี้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สีมายะ สีมัง สัมภินทันติ"

Sīmāya sīmaṃ ajjhottharantīti attano sīmāya paresaṃ baddhasīmaṃ ajjhottharanti;

คำว่า "สีมายะ สีมัง อัชโฌตถรันติ" (ย่อมทับสีมาด้วยสีมา) นั้น คือย่อมทับสีมาที่ผูกไว้ของผู้อื่นด้วยสีมาของตน

Paresaṃ baddhasīmaṃ sakalaṃ vā tassā padesaṃ vā anto katvā attano sīmaṃ bandhanti. Sīmantarikaṃ ṭhapetvā sīmaṃ sammannitunti ettha sace paṭhamataraṃ katassa vihārassa sīmā asammatā hoti, sīmāya upacāro ṭhapetabbo. Sace sammatā hoti, pacchimakoṭiyā hatthamattā sīmantarikā ṭhapetabbā. Kurundiyaṃ vidatthimattampi, mahāpaccariyaṃ caturaṅgulamattampi vaṭṭatīti vuttaṃ. Ekarukkhopi ca dvinnaṃ sīmānaṃ nimittaṃ hoti, so pana vaḍḍhanto sīmāsaṅkaraṃ karoti, tasmā na kātabbo.

ย่อมผูกสีมาของตนโดยให้สีมาที่ผูกไว้ของผู้อื่นทั้งหมด หรือส่วนหนึ่งส่วนใดของสีมานั้นอยู่ภายใน ในคำว่า "พึงสมมติสีมาโดยเว้นสีมันตริกาไว้" นี้ การวินิจฉัยพึงทราบดังนี้ หากสีมาของวิหารที่ทำไว้ก่อนยังไม่สมมติ ในกรณีเช่นนี้ พึงกำหนดอุปจารของสีมาไว้ หากสมมติแล้ว ในกรณีเช่นนี้ พึงกำหนดสีมันตริกา (พื้นที่ระหว่างสีมาสองแห่ง) ขนาดหนึ่งศอกไว้ที่ขอบเขตสุดท้าย ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า สีมันตริกาขนาดหนึ่งคืบก็ควร ในคัมภีร์มหาปัจจรีกล่าวว่า สีมันตริกาขนาดสี่นิ้วก็ควร ดังนี้ ต้นไม้ต้นเดียวก็เป็นนิมิตของสีมาสองแห่งได้ แต่ต้นไม้นั้นเมื่อเติบโตขึ้น ย่อมทำให้สีมาปะปนกัน เพราะเหตุนั้น ไม่ควรใช้ต้นไม้ต้นเดียวเป็นนิมิตของสีมาสองแห่ง

Uposathabhedādikathā

เรื่องอุโบสถเภทเป็นต้น

149. Cātuddasiko ca pannarasiko cāti ettha cātuddasikassa pubbakicce ‘‘ajjuposatho cātuddaso’’ti vattabbaṃ.

149. ในคำว่า "จาตุททสิกะและปัณณรสิกะ" นี้ ในบุพกิจของอุโบสถจาตุททสี พึงกล่าวว่า "อัชชุโปสโถ จาตุททโส" (วันนี้อุโบสถ ๑๔ ค่ำ)

Adhammena vaggantiādīsu sace ekasmiṃ vihāre catūsu bhikkhūsu vasantesu ekassa chandapārisuddhiṃ āharitvā tayo pārisuddhiuposathaṃ karonti, tīsu vā vasantesu ekassa chandapārisuddhiṃ āharitvā dve pātimokkhaṃ uddisanti, adhammena vaggaṃ uposathakammaṃ hoti. Sace pana cattāropi sannipatitvā pārisuddhiuposathaṃ karonti, tayo vā dve vā pātimokkhaṃ uddisanti, adhammena samaggaṃ nāma hoti. Sace catūsu janesu ekassa pārisuddhiṃ āharitvā tayo pātimokkhaṃ uddisanti, tīsu vā janesu ekassa pārisuddhiṃ āharitvā dve pārisuddhiuposathaṃ karonti, dhammena vaggaṃ nāma hoti. Sace pana cattāro ekattha vasantā sabbeva sannipatitvā pātimokkhaṃ uddisanti, tayo pārisuddhiuposathaṃ karonti, dve aññamaññaṃ pārisuddhiuposathaṃ karonti, dhammena samaggaṃ nāma hotīti.

ในคำว่า Adhammena vaggaṃ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ถ้าเมื่อภิกษุ ๔ รูปอยู่ในวิหารแห่งหนึ่ง ภิกษุ ๓ รูปนำฉันทปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วทำปาริสุทธิอุโบสถ หรือเมื่อภิกษุ ๓ รูปอยู่ นำฉันทปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วภิกษุ ๒ รูปสวดปาติโมกข์ อุโบสถกรรมนั้นชื่อว่า เป็นกรรมที่แตกแยกกันโดยไม่ชอบธรรม. แต่ถ้าแม้ภิกษุทั้ง ๔ รูปประชุมกันแล้วทำปาริสุทธิอุโบสถ หรือภิกษุ ๓ รูป หรือ ๒ รูปสวดปาติโมกข์ ชื่อว่า เป็นกรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยไม่ชอบธรรม. ถ้าในบรรดาภิกษุ ๔ รูป นำปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วภิกษุ ๓ รูปสวดปาติโมกข์ หรือในบรรดาภิกษุ ๓ รูป นำปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วภิกษุ ๒ รูปทำปาริสุทธิอุโบสถ ชื่อว่า เป็นกรรมที่แตกแยกกันโดยชอบธรรม. แต่ถ้าภิกษุ ๔ รูปผู้อยู่ในที่เดียวกันทั้งหมดประชุมกันแล้วสวดปาติโมกข์ หรือภิกษุ ๓ รูปทำปาริสุทธิอุโบสถ หรือภิกษุ ๒ รูปทำปาริสุทธิอุโบสถแก่กันและกัน ชื่อว่า เป็นกรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยชอบธรรม ดังนี้.

Pātimokkhuddesakathā

ปาติโมกขุทเทสกถา (ว่าด้วยการสวดปาติโมกข์)

150. Nidānaṃ uddisitvā avasesaṃ sutena sāvetabbanti ‘‘suṇātu me bhante saṅgho…pe… āvikatā hissa phāsu hotī’’ti imaṃ nidānaṃ uddisitvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ, tatthāyasmante pucchāmi – kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi…pe… evametaṃ dhārayāmīti. Sutā kho panāyasmantehi cattāro pārājikā dhammā…pe… avivadamānehi sikkhitabba’’nti evaṃ avasesaṃ sutena sāvetabbaṃ. Etena nayena sesāpi cattāro pātimokkhuddesā veditabbā.

150. พึงให้ประกาศส่วนที่เหลือด้วยบทสุตะ โดยสวดนิทานว่า 'ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า...เป...การเปิดเผยย่อมเป็นความผาสุกแก่เธอ' นี้แล้ว และพึงให้ประกาศส่วนที่เหลือด้วยบทสุตะอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นิทานอันข้าพเจ้าสวดแล้ว ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายในนิทานนั้นว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือหนอ ข้าพเจ้าถามแม้ครั้งที่สอง...เป...ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้' และว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อนึ่ง ปาราชิก ๔ ข้ออันท่านทั้งหลายได้ฟังแล้ว...เป...พึงศึกษาโดยไม่วิวาทกัน' ด้วยนัยนี้ แม้อุเทศแห่งปาติโมกข์ที่เหลืออีก ๔ อย่าง ก็พึงทราบ.

Savarabhayanti aṭavimanussabhayaṃ. Rājantarāyotiādīsu sace bhikkhūsu ‘‘uposathaṃ karissāmā’’ti nisinnesu rājā āgacchati, ayaṃ rājantarāyo. Corā āgacchanti, ayaṃ corantarāyo. Davadāho vā āgacchati, āvāse vā aggi uṭṭhahati, ayaṃ aggantarāyo. Megho vā uṭṭheti, ogho vā āgacchati, ayaṃ udakantarāyo. Bahū manussā āgacchanti, ayaṃ manussantarāyo. Bhikkhuṃ yakkho gaṇhāti, ayaṃ amanussantarāyo. Byagghādayo caṇḍamigā āgacchanti, ayaṃ vāḷantarāyo. Bhikkhuṃ sappādayo ḍaṃsanti, ayaṃ sarīsapantarāyo. Bhikkhu gilāno vā hoti, kālaṃ vā karoti, verino vā taṃ māretukāmā gaṇhanti, ayaṃ jīvitantarāyo. Manussā ekaṃ vā bahū vā bhikkhū brahmacariyā cāvetukāmā gaṇhanti, ayaṃ brahmacariyantarāyo. Evarūpesu antarāyesu saṃkhittena pātimokkho uddisitabbo, paṭhamo vā uddeso uddisitabbo, ādimhi dve tayo cattāro vā. Ettha ca dutiyādīsu uddesesu yasmiṃ apariyosite antarāyo hoti, sopi suteneva sāvetabbo.

คำว่า Savarabhayaṃ ได้แก่ ภัยจากพวกโจรป่า (มนุษย์ที่เที่ยวไปในป่า). ในคำว่า Rājantarāyo เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: เมื่อภิกษุทั้งหลายนั่งล้อมกันด้วยตั้งใจว่า 'เราจักทำอุโบสถ' ถ้าพระราชาเสด็จมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากพระราชา. ถ้าพวกโจรมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากโจร. ถ้าไฟป่ามา หรือถ้าไฟไหม้ขึ้นในอาวาส เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากไฟ. ถ้าเมฆตั้งขึ้น หรือถ้าห้วงน้ำหลากมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากน้ำ. ถ้ามนุษย์จำนวนมากมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากมนุษย์. ถ้าอมนุษย์จับภิกษุ เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากอมนุษย์. ถ้าสัตว์ร้ายมีเสือเป็นต้นมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากสัตว์ร้าย. ถ้าสัตว์เลื้อยคลานมีงูเป็นต้นกัดภิกษุ เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากสัตว์เลื้อยคลาน. ถ้าภิกษุอาพาธ หรือถ้าทำกาละ (มรณภาพ) หรือถ้าพวกเวรีประสงค์จะฆ่าภิกษุนั้นจึงจับตัวไป เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายแห่งชีวิต. ถ้าพวกมนุษย์ประสงค์จะให้ภิกษุรูปหนึ่งหรือหลายรูปเคลื่อนจากพรหมจรรย์จึงจับตัวไป เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายแห่งพรหมจรรย์. เมื่อมีอันตรายเห็นปานนี้ พึงสวดปาติโมกข์โดยย่อ หรือพึงสวดอุเทศที่ ๑ หรือพึงสวดอุเทศ ๒, ๓ หรือ ๔ ในเบื้องต้นก็ได้. และในบรรดาอุเทศที่ ๒ เป็นต้นเหล่านี้ อุเทศใดที่ยังไม่ทันจบแล้วมีอันตรายเกิดขึ้น แม้อุเทศนั้นก็พึงให้ฟังด้วยบทสุตะเท่านั้น.

Anajjhiṭṭhāti anāṇattā ayācitā vā. Ajjhesanā cettha saṅghena sammatadhammajjhesakāyattā vā saṅghattherāyattā vā, tasmiṃ dhammajjhesake asati saṅghattheraṃ āpucchitvā vā tena yācito vā bhāsituṃ labhati. Saṅghattherenāpi sace vihāre bahū dhammakathikā honti, vārapaṭipāṭiyā vattabbā – ‘‘tvaṃ dhammaṃ bhaṇa, dhammaṃ kathehi, dhammadānaṃ dehī’’ti vā vuttena tīhipi vidhīhi dhammo bhāsitabbo. ‘‘Osārehī’’ti vutto pana osāretumeva labhati, ‘‘kathehī’’ti vutto kathetumeva, ‘‘sarabhaññaṃ bhaṇāhī’’ti vutto sarabhaññameva. Saṅghattheropi ca uccatare āsane nisinno yācituṃ na labhati. Sace upajjhāyo ceva saddhivihāriko ca honti, upajjhāyo ca naṃ uccāsane nisinno ‘‘bhaṇāhī’’ti vadati, sajjhāyaṃ adhiṭṭhahitvā bhaṇitabbaṃ. Sace panettha daharā bhikkhū honti, tesaṃ ‘‘bhaṇāmī’’ti bhaṇitabbaṃ.

คำว่า Anajjhiṭṭhā หมายถึง ไม่ได้ถูกสั่ง (โดยพระเถระผู้ใหญ่) หรือไม่ได้ถูกอาราธนา (โดยพระเถระผู้น้อย). และในการอาราธนานี้ เป็นหน้าที่ของภิกษุผู้ได้รับสมมติให้เป็นผู้รับอาราธนาแสดงธรรม (ธัมมัชเฌสกะ) หรือเป็นหน้าที่ของพระสังฆเถระ. เมื่อไม่มีภิกษุธัมมัชเฌสกะนั้น ภิกษุพึงกราบเรียนพระสังฆเถระก่อน หรือถูกพระสังฆเถระนั้นอาราธนาแล้ว จึงจะได้โอกาสแสดง. แม้พระสังฆเถระ หากในวิหารมีพระธรรมกถึกหลายรูป เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวตามลำดับเวรว่า 'ท่านจงสวดธรรม' หรือ 'ท่านจงแสดงธรรม' หรือ 'ท่านจงให้ธรรมทาน'. พระธรรมกถึกที่ถูกกล่าวอย่างนั้นแล้ว พึงแสดงธรรมด้วยวิธีทั้ง ๓ อย่างนั้น. แต่ถ้าถูกกล่าวว่า 'จงสวดสาธยายพระบาลี' (โอสาเรหิ) ย่อมได้โอกาสเพียงสวดสาธยายพระบาลีเท่านั้น, ถ้าถูกกล่าวว่า 'จงแสดงธรรม' (กเถหิ) ย่อมได้โอกาสเพียงแสดงอรรถาธิบายเท่านั้น, ถ้าถูกกล่าวว่า 'จงสวดสรภัญญะ' ย่อมได้โอกาสเพียงสวดสรภัญญะเท่านั้น. และแม้พระสังฆเถระผู้นั่งบนอาสนะที่สูงกว่า ก็ไม่ควรทำการอาราธนา. ถ้ามีทั้งพระอุปัชฌาย์และสัทธิวิหาริก และพระอุปัชฌาย์นั่งบนอาสนะสูงกล่าวกับสัทธิวิหาริกนั้นว่า 'จงสวดเถิด' เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงตั้งใจสวดสาธยายแล้วจึงสวด. แต่ในที่นี้ หากมีภิกษุหนุ่มทั้งหลายอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงตั้งใจว่า 'เราจะสวดให้ภิกษุหนุ่มเหล่านี้ฟัง' แล้วจึงสวด.

Sace vihāre saṅghatthero attanoyeva nissitake bhaṇāpeti, aññe madhurabhāṇakepi nājjhesati, so aññehi vattabbo – ‘‘bhante asukaṃ nāma bhaṇāpemā’’ti. Sace ‘‘bhaṇāpethā’’ti vā vadati, tuṇhī vā hoti, bhaṇāpetuṃ vaṭṭati. Sace pana paṭibāhati, na bhaṇāpetabbaṃ. Yadi anāgateyeva saṅghatthere dhammasavanaṃ āraddhaṃ, puna āgate ṭhapetvā āpucchanakiccaṃ natthi. Osāretvā pana kathentena āpucchitvā vā aṭṭhapetvāyeva vā kathetabbaṃ, kathentassa puna āgatepi eseva nayo.

ถ้าพระสังฆเถระในวิหารให้เฉพาะศิษย์ของตนเองแสดงธรรม และไม่ยอมอาราธนาแม้พระธรรมกถึกรูปอื่นที่มีเสียงไพเราะ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระสังฆเถระนั้นพึงถูกภิกษุรูปอื่นกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า พวกเราจะให้ท่านผู้มีชื่อนี้แสดงธรรม'. ถ้าท่านกล่าวว่า 'จงให้แสดงเถิด' หรือถ้าท่านนิ่งอยู่ ย่อมควรให้แสดง. แต่ถ้าท่านห้ามไว้ ก็ไม่ควรให้แสดง. หากการฟังธรรมได้เริ่มขึ้นแล้วในขณะที่พระสังฆเถระยังมาไม่ถึง เมื่อท่านมาถึงแล้ว ก็ไม่มีกิจที่จะต้องหยุดเพื่อกราบเรียนขออนุญาตอีก. แต่พระธรรมกถึกผู้จะแสดงอรรถาธิบายหลังจากสวดสาธยายพระบาลีจบแล้ว พึงกราบเรียนก่อน หรือจะไม่หยุดกราบเรียนแล้วแสดงต่อไปเลยก็ได้. แม้เมื่อพระสังฆเถระมาถึงในขณะที่กำลังแสดงอรรถาธิบายอยู่ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

Upanisinnakathāyapi saṅghattherova sāmī, tasmā tena sayaṃ vā kathetabbaṃ, añño vā bhikkhu ‘‘kathehī’’ti vattabbo, no ca kho uccatare āsane nisinnena. Manussānaṃ pana ‘‘bhaṇāhī’’ti vattuṃ vaṭṭati. Manussā attano jānanakabhikkhuṃ āpucchanti, tena theraṃ āpucchitvā kathetabbaṃ. Sace saṅghatthero ‘‘bhante ime pañhaṃ pucchantī’’ti puṭṭho ‘‘kathehī’’ti vā bhaṇati, tuṇhī vā hoti, kathetuṃ vaṭṭati. Antaraghare anumodanādīsupi eseva nayo. Sace saṅghatthero vihāre vā antaraghare vā ‘‘maṃ anāpucchitvāpi katheyyāsī’’ti anujānāti, laddhakappiyaṃ hoti, sabbattha vattuṃ vaṭṭati.

แม้ในเรื่องการสนทนาธรรมกับผู้ที่นั่งใกล้ (อุปนิสินนกถา) พระสังฆเถระนั่นเองเป็นใหญ่. เพราะฉะนั้น พระสังฆเถระนั้นพึงแสดงเอง หรือพึงบอกภิกษุรูปอื่นว่า 'จงแสดงเถิด' แต่ไม่พึงบอกในขณะที่นั่งบนอาสนะที่สูงกว่า. ส่วนการจะบอกแก่พวกมนุษย์ว่า 'จงแสดงธรรมเถิด' นั้น ย่อมควร. พวกมนุษย์ย่อมกราบเรียนภิกษุที่ตนคุ้นเคย, ภิกษุนั้นพึงกราบเรียนพระเถระแล้วจึงแสดง. ถ้าพระสังฆเถระถูกกราบเรียนว่า 'ท่านขอรับ มนุษย์เหล่านี้ถามปัญหา' ดังนี้แล้ว ถ้าท่านกล่าวว่า 'จงแสดงเถิด' หรือถ้าท่านนิ่งอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมควรแสดง. แม้ในกิจมีการอนุโมทนาเป็นต้นในภายในบ้าน ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน. ถ้าพระสังฆเถระอนุญาตไว้ว่า 'แม้ไม่ต้องกราบเรียนผมก่อน ท่านก็แสดงในวิหารหรือในภายในบ้านได้' เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมเป็นอันได้รับอนุญาตโดยชอบแล้ว (ลัทธกัปปิยะ), ย่อมควรเพื่อจะแสดงในที่ทั้งปวง.

Sajjhāyaṃ karontenāpi thero āpucchitabboyeva. Ekaṃ āpucchitvā sajjhāyantassa aparo āgacchati, puna āpucchanakiccaṃ natthi. Sace vissamissāmīti ṭhapitassa āgacchati, puna ārabhantenāpi āpucchitabbaṃ. Saṅghatthere anāgateyeva āraddhaṃ sajjhāyantassāpi eseva nayo. Ekena saṅghattherena ‘‘maṃ anāpucchāpi yathāsukhaṃ sajjhāyāhī’’ti anuññāte yathāsukhaṃ sajjhāyituṃ vaṭṭati. Aññasmiṃ pana āgate taṃ āpucchitvāva sajjhāyitabbaṃ.

แม้เมื่อภิกษุกำลังสาธยาย ก็พึงสอบถามพระเถระเท่านั้น. เมื่อสอบถามพระเถระรูปหนึ่งแล้วกำลังสาธยายอยู่ หากพระเถระรูปอื่นมา ก็ไม่มีกิจที่จะต้องสอบถามอีก. หากเมื่อภิกษุหยุดพักการสาธยายโดยคิดว่า 'เราจะพักผ่อน' แล้วพระเถระมา แม้เมื่อจะเริ่มสาธยายอีก ก็พึงสอบถาม. แม้เมื่อพระสังฆเถระยังไม่มา และกำลังสาธยายสิ่งที่เริ่มไว้แล้ว ก็มีนัยนี้แล. เมื่อพระสังฆเถระรูปหนึ่งอนุญาตว่า 'แม้ไม่สอบถามเรา ก็จงสาธยายตามสบายเถิด' ย่อมควรเพื่อสาธยายตามสบาย. แต่เมื่อพระเถระรูปอื่นมา ก็พึงสอบถามพระเถระรูปนั้นแล้วเท่านั้นจึงสาธยาย.

151. Attanā vā attānaṃ sammannitabbaṃti attanā vā attā sammannitabbo; pucchantena pana parisaṃ oloketvā sace attano upaddavo natthi, vinayo pucchitabbo.

151. คำว่า 'พึงสมมติตนด้วยตนเอง' นั้น คือตนเองพึงสมมติตนเองได้. แต่ผู้ถามพึงพิจารณาดูบริษัท หากไม่มีอันตรายแก่ตน ก็พึงถามวินัย.

153. Katepi okāse puggalaṃ tulayitvāti ‘‘atthi nu kho me ito upaddavo, natthī’’ti evaṃ upaparikkhitvā. Puramhākanti paṭhamaṃ amhākaṃ. Paṭikaccevāti paṭhamatarameva. Puggalaṃ tulayitvā okāsaṃ kātunti ‘‘bhūtameva nu kho āpattiṃ vadati, abhūta’’nti evaṃ upaparikkhitvā okāsaṃ kātuṃ anujānāmīti attho.

153. คำว่า 'แม้เมื่อให้โอกาสแล้ว พึงชั่งบุคคล' นั้น คือพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า 'อันตรายจักมีแก่เราเพราะบุคคลนี้หรือหนอ หรือไม่มีหนอ'. คำว่า 'ก่อนพวกเรา' นั้น คือพวกเราก่อน. คำว่า 'ก่อนทีเดียว' นั้น คือก่อนยิ่งกว่า. คำว่า 'พึงชั่งบุคคลแล้วให้โอกาส' นั้น คือพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า 'เขาพูดอาบัติที่เป็นจริงหรือหนอ หรือพูดอาบัติที่ไม่เป็นจริงหรือหนอ' แล้วข้าพเจ้าอนุญาตให้ให้โอกาส.

Adhammakammapaṭikkosanādikathā

เรื่องการคัดค้านอธรรมกรรมเป็นต้น

154. Adhammakammaṃ vuttanayameva. Paṭikkositunti vāretuṃ. Diṭṭhimpi āvikātunti ‘‘adhammakammaṃ idaṃ na me khamatī’’ti evaṃ aññassa santike attano diṭṭhiṃ pakāsetuṃ. Catūhi pañcahītiādi tesaṃ anupaddavatthāya vuttaṃ. Sañcicca na sāventīti yathā na suṇanti evaṃ bhaṇissāmāti sañcicca saṇikaṃ uddisanti.

154. อธรรมกรรมมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำว่า 'เพื่อคัดค้าน' นั้น คือเพื่อห้าม. คำว่า 'แม้เพื่อเปิดเผยทิฏฐิ' นั้น คือเพื่อประกาศทิฏฐิของตนในสำนักของภิกษุอื่นอย่างนี้ว่า 'อธรรมกรรมนี้เราไม่ชอบใจ'. คำว่า 'ด้วยภิกษุสี่รูปห้ารูปเป็นต้น' นั้น ตรัสไว้เพื่อประโยชน์ที่ภิกษุเหล่านั้นจะไม่มีอันตราย. คำว่า 'จงใจไม่ให้ได้ยิน' นั้น คือจงใจสาธยายเบาๆ อย่างนี้ว่า 'เราจักสาธยายโดยอาการที่ภิกษุทั้งหลายไม่ได้ยิน'.

155. Therādhikanti therādhīnaṃ; therāyattaṃ bhavitunti attho. ‘‘Therādheyya’’ntipi pāṭho, tasmā therena sayaṃ vā uddisitabbaṃ, añño vā ajjhesitabbo. Ajjhesanavidhānañcettha dhammajjhesane vuttanayameva. So na jānāti uposathaṃ vātiādīsu cātuddasikapannarasikabhedena duvidhaṃ, saṅghauposathādibhedena navavidhañca uposathaṃ na jānāti, catubbidhaṃ uposathakammaṃ na jānāti, duvidhaṃ pātimokkhaṃ na jānāti, navavidhaṃ pātimokkhuddesaṃ na jānāti. Yo tattha bhikkhu byatto paṭibaloti ettha kiñcāpi daharassāpi byattassa pātimokkho anuññāto. Atha kho ettha ayamadhippāyo. Sace therassa pañca vā cattāro vā tayo vā pātimokkhuddesā nāgacchanti; dve pana akhaṇḍā suvisadā vācuggatā honti, therāyattova pātimokkhā. Sace pana ettakampi visadaṃ kātuṃ na sakkoti, byattassa bhikkhuno āyatto hoti.

155. คำว่า 'มีพระเถระเป็นใหญ่' นั้น คือมีพระเถระผู้เป็นใหญ่ยิ่ง มีความหมายว่า 'พึงเป็นของที่ขึ้นอยู่กับพระเถระ'. บทว่า 'เถราเธยยะ' ก็มี เพราะเหตุนั้น พระเถระพึงสาธยายเอง หรือพึงอาราธนาภิกษุอื่น. และในเรื่องการอาราธนานี้ วิธีการอาราธนามีนัยที่กล่าวแล้วในการอาราธนาแสดงธรรมนั่นเอง. ในบทว่า 'เขาไม่รู้จักอุโบสถ' เป็นต้นนั้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ คือ เขาไม่รู้จักอุโบสถ 2 อย่าง โดยจำแนกเป็นอุโบสถ 14 ค่ำ และ 15 ค่ำ และอุโบสถ 9 อย่าง โดยจำแนกเป็นสังฆอุโบสถเป็นต้น, ไม่รู้จักอุโบสถกรรม 4 อย่าง, ไม่รู้จักปาติโมกข์ 2 อย่าง, ไม่รู้จักปาติโมกขุทเทส 9 อย่าง. ในบทว่า 'ภิกษุใดในที่นั้นเป็นผู้ฉลาด สามารถ' นั้น ถึงแม้ปาติโมกข์จะทรงอนุญาตแก่ภิกษุผู้ฉลาด แม้เป็นผู้ยังหนุ่ม. แต่ในที่นี้มีอัธยาศัยอย่างนี้ คือ หากปาติโมกขุทเทส 5 หรือ 4 หรือ 3 อย่าง ไม่มาในปากของพระเถระ แต่ปาติโมกขุทเทส 2 อย่าง เป็นของไม่ขาด ไม่มัวหมอง ท่องจำได้ดี ปาติโมกข์ก็ยังขึ้นอยู่กับพระเถระนั่นเอง. แต่หากพระเถระไม่สามารถทำให้ปาติโมกขุทเทสเพียงเท่านี้ให้บริสุทธิ์ได้ ปาติโมกข์ก็ขึ้นอยู่กับภิกษุผู้ฉลาด.

Sāmantā āvāsāti sāmantaṃ āvāsaṃ. Sajjukanti tadaheva āgamanatthāya. Navaṃ bhikkhuṃ āṇāpetunti ettha yo sakkoti uggahetuṃ, evarūpo āṇāpetabbo, na bālo.

คำว่า 'อาวาสใกล้เคียง' นั้น คืออาวาสที่อยู่ใกล้. คำว่า 'ในวันนั้นเอง' นั้น คือเพื่อประโยชน์แก่การกลับมาในวันนั้นเอง. ในบทว่า 'พึงใช้ภิกษุใหม่' นั้น ภิกษุใหม่รูปใดสามารถเรียนรู้ได้ ภิกษุใหม่เช่นนั้นพึงถูกใช้ ไม่ใช่ภิกษุใหม่ผู้โง่เขลา.

Pakkhagaṇanādiuggahaṇānujānanakathā

เรื่องการอนุญาตให้เรียนรู้การนับข้างขึ้นข้างแรมเป็นต้น

156. Katimī bhanteti ettha katīnaṃ pūraṇīti katimī. Kālavatoti kālasseva; pagevāti attho.

156. ในบทว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ วันนี้เป็นวันอะไร' นั้น คำว่า 'กติมี' คือ 'วันเป็นที่เต็มแห่งกี่วัน'. คำว่า 'แต่เช้าตรู่' นั้น มีความหมายว่า 'แต่เช้าตรู่ทีเดียว'.

158. Yaṃ kālaṃ saratīti ettha sāyampi ‘‘ajjuposatho samannāharathā’’ti ārocetuṃ vaṭṭati.

158. ในบทว่า 'ระลึกได้ในกาลใด' นั้น แม้ในเวลาเย็นก็ควรบอกว่า 'วันนี้เป็นวันอุโบสถ ขอท่านทั้งหลายจงมนสิการเถิด'.

159. Therena bhikkhunā navaṃ bhikkhuṃ āṇāpetunti etthāpi kiñci kammaṃ karonto vā sadākālameva eko vā bhāranittharaṇako vā sarabhāṇakadhammakathikādīsu aññataro vā na uposathāgārasammajjanatthaṃ āṇāpetabbo, avasesā pana vārena āṇāpetabbā. Sace āṇatto sammuñjaniṃ tāvakālikampi na labhati, sākhābhaṅgaṃ kappiyaṃ kāretvā sammajjitabbaṃ, tampi alabhantassa laddhakappiyaṃ hoti.

159. ในบทว่า 'พระเถระพึงใช้ภิกษุใหม่' นี้ ภิกษุใหม่ผู้กำลังกระทำกิจบางอย่าง หรือผู้เดียวตลอดเวลา หรือผู้กำลังแบกภาระ หรือผู้ใดผู้หนึ่งในบรรดาผู้สาธยายด้วยเสียงอันไพเราะ ผู้แสดงธรรมเป็นต้น ไม่พึงถูกใช้เพื่อประโยชน์แก่การกวาดอุโบสถาคาร แต่ภิกษุใหม่ที่เหลือพึงถูกใช้ตามลำดับ. หากภิกษุใหม่ผู้ถูกใช้ไม่สามารถหาไม้กวาดได้แม้ชั่วคราว พึงให้ทำกิ่งไม้ที่ควรแล้วกวาด หากไม่สามารถหากิ่งไม้นั้นได้ ก็เป็นของที่ควรที่ได้มาแล้ว.

160. Āsanapaññāpanāṇattiyampi vuttanayeneva āṇāpetabbo. Āṇattena ca sace uposathāgāre āsanāni natthi, saṅghikāvāsatopi āharitvā paññapetvā puna āharitabbāni. Āsanesu asati kaṭasārakepi taṭṭikāyopi paññapetuṃ vaṭṭati, taṭṭikāsupi asati sākhābhaṅgāni kappiyaṃ kāretvā paññapetabbāni, kappiyakārakaṃ alabhantassa laddhakappiyaṃ hoti.

160. แม้ในการใช้ให้ปูอาสนะ ก็พึงใช้ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. และภิกษุใหม่ผู้ถูกใช้ หากไม่มีอาสนะในอุโบสถาคาร พึงนำมาจากอาวาสของสงฆ์ ปูแล้วพึงนำกลับไปอีก. เมื่อไม่มีอาสนะ ก็ควรปูเสื่อลำแพนหรือเสื่อกก. แม้เมื่อไม่มีเสื่อกก พึงให้ทำกิ่งไม้ที่ควรแล้วปู. หากไม่สามารถหากัปปิยการกได้ ก็เป็นของที่ควรที่ได้มาแล้ว.

161. Padīpakaraṇepi vuttanayeneva āṇāpetabbo. Āṇāpentena ca ‘‘amukasmiṃ nāma okāse telaṃ vā vaṭṭi vā kapallikā vā atthi, taṃ gahetvā karohī’’ti vattabbo. Sace telādīni natthi, pariyesitabbāni, pariyesitvā alabhantassa laddhakappiyaṃ hoti. Apica kapāle aggipi jāletabbo.

161. แม้ในการทำประทีป ก็พึงใช้ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. และพระเถระผู้ใช้ พึงบอกว่า 'ในสถานที่ชื่อโน้น มีน้ำมัน หรือไส้ตะเกียง หรือกระเบื้องตะเกียง จงนำสิ่งนั้นไปทำเถิด'. หากไม่มีน้ำมันเป็นต้น พึงแสวงหา เมื่อแสวงหาแล้วไม่ได้ ก็เป็นของที่ควรที่ได้มาแล้ว. อนึ่ง พึงจุดไฟในกระเบื้อง.

Disaṃgamikādivatthukathā

เรื่องวัตถุแห่งภิกษุผู้ไปสู่ทิศเป็นต้น

163. Saṅgahetabboti ‘‘sādhu bhante āgatāttha, idha bhikkhā sulabhā sūpabyañjanaṃ atthi, vasatha anukkaṇṭhamānā’’ti evaṃ piyavacanena saṅgahetabbo. Punappunaṃ tathākaraṇavasena anuggahetabbo. ‘‘Āma vasissāmī’’ti paṭivacanadāpanena upalāpetabbo. Atha vā catūhi paccayehi saṅgahetabbo ceva anuggahetabbo ca. Piyavacanena upalāpetabbo, kaṇṇasukhaṃ ālapitabboti attho. Cuṇṇādīhi upaṭṭhāpetabbo. Āpatti dukkaṭassāti sace sakalopi saṅgho na karoti, sabbesaṃ dukkaṭaṃ. Idha neva therā na daharā muccanti, sabbehi vārena upaṭṭhāpetabbo. Attano vāre anupaṭṭhahantassa āpatti. Tena pana mahātherānaṃ pariveṇasammajjanadantakaṭṭhadānādīni na sāditabbāni. Evampi sati mahātherehi sāyaṃpātaṃ upaṭṭhānaṃ āgantabbaṃ. Tena pana tesaṃ āgamanaṃ ñatvā paṭhamataraṃ mahātherānaṃ upaṭṭhānaṃ gantabbaṃ. Sacassa saddhiṃcarā bhikkhuupaṭṭhākā atthi, ‘‘mayhaṃ upaṭṭhākā atthi, tumhe appossukkā viharathā’’ti vattabbaṃ. Athāpissa saddhiṃcarā natthi, tasmiṃyeva pana vihāre eko vā dve vā vattasampannā vadanti ‘‘mayaṃ therassa kattabbaṃ karissāma, avasesā phāsu viharantū’’ti sabbesaṃ anāpatti.

163. คำว่า พึงสงเคราะห์ ความว่า พึงสงเคราะห์ด้วยปิยวาจาอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านมาดีแล้ว ในที่นี้บิณฑบาตหาได้ง่าย มีแกงและกับข้าว ขอท่านจงอยู่เถิด อย่าได้ระอาเลย" พึงอนุเคราะห์ด้วยอำนาจแห่งการกระทำเช่นนั้นบ่อยๆ พึงเล้าโลมด้วยการให้ปฏิพจน์ว่า "เออ ผมจะอยู่" หรือว่า พึงทั้งสงเคราะห์และอนุเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ พึงเล้าโลมด้วยปิยวาจา อธิบายว่า พึงเจรจาให้รื่นหู พึงบำรุงด้วยของใช้มีผงอาบน้ำเป็นต้น คำว่า เป็นอาบัติทุกกฏ ความว่า ถ้าสงฆ์ทั้งหมดไม่ทำ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็เป็นอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุทุกรูป ในเรื่องนี้ ทั้งพระเถระและพระนวกะก็ไม่พ้นอาบัติ ภิกษุทุกรูปพึงบำรุงตามวาระ ภิกษุผู้ไม่บำรุงในวาระของตน เป็นอาบัติทุกกฏ แต่พระอาคันตุกะผู้พหูสูตนั้น ไม่พึงยินดีการกวาดบริเวณและการถวายไม้สีฟันเป็นต้นของพระมหาเถระทั้งหลาย ถึงกระนั้น พระมหาเถระทั้งหลายก็พึงมาสู่ที่บำรุงในเวลาเย็นและเช้า แต่พระอาคันตุกะพึงทราบการมาของพระมหาเถระเหล่านั้นแล้ว ไปสู่ที่บำรุงของพระมหาเถระทั้งหลายก่อน ถ้าพระอาคันตุกะนั้นมีภิกษุผู้อุปัฏฐากซึ่งเป็นผู้เที่ยวไปด้วยกัน พึงกล่าวว่า "ผมมีผู้อุปัฏฐากอยู่แล้ว ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยอยู่เถิด" หากพระอาคันตุกะนั้นไม่มีภิกษุผู้อุปัฏฐากซึ่งเป็นผู้เที่ยวไปด้วยกัน แต่ในวิหารนั้นเอง มีภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยวัตรรูปหนึ่งหรือสองรูปกล่าวว่า "พวกกระผมจะทำกิจที่ควรทำแก่พระเถระ ขอภิกษุที่เหลือจงอยู่สำราญเถิด" เมื่อภิกษุเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้ ภิกษุที่เหลือทั้งหมดก็ไม่ต้องอาบัติ

So āvāso gantabboti uposathakaraṇatthāya anvaddhamāsaṃ gantabbo. So ca kho utuvasseyeva, vassāne pana yaṃ kattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘vassaṃ vasanti bālā abyattā’’tiādimāha. Tattha na bhikkhave tehi bhikkhūhi tasmiṃ āvāse vassaṃ vasitabbanti purimikāya pātimokkhuddesakena vinā na vassaṃ upagantabbaṃ. Sace so vassūpagatānaṃ pakkamati vā, vibbhamati vā, kālaṃ vā karoti, aññasmiṃ satiyeva pacchimikāya vasituṃ vaṭṭati, asati aññattha gantabbaṃ, agacchantānaṃ dukkaṭaṃ. Sace pana pacchimikāya pakkamati vā vibbhamati vā kālaṃ vā karoti, māsadvayaṃ vasitabbaṃ.

คำว่า พึงไปสู่อาวาสนั้น หมายถึง พึงไปเพื่อทำอุโบสถทุกกึ่งเดือน และพึงไปสู่อาวาสนั้นเฉพาะในฤดูหนาวและฤดูร้อนเท่านั้น ส่วนในฤดูฝน พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า "คนพาลผู้ไม่ฉลาด ย่อมอยู่จำพรรษา" เป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งที่ควรทำ ในคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นไม่ควรอยู่จำพรรษาในอาวาสนั้น" หมายถึง ในปุริมพรรษา ไม่ควรเข้าจำพรรษาโดยไม่มีภิกษุผู้สวดปาติโมกข์ หากภิกษุผู้สวดปาติโมกข์นั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายเข้าจำพรรษาแล้ว หลีกไปก็ตาม ลาสิกขาก็ตาม มรณภาพก็ตาม เมื่อมีภิกษุผู้สวดปาติโมกข์รูปอื่นอยู่เท่านั้น จึงควรอยู่จำพรรษาในปัจฉิมพรรษาได้ เมื่อไม่มี พึงไปสู่อาวาสอื่น ภิกษุที่ไม่ไป ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ แต่ถ้าภิกษุผู้สวดปาติโมกข์นั้น หลีกไป ลาสิกขา หรือมรณภาพในปัจฉิมพรรษา พึงอยู่จำพรรษาต่อไปได้ตลอด ๒ เดือน

Pārisuddhidānakathā

เรื่องการให้ปาริสุทธิ

164. Kāyena viññāpetīti pārisuddhidānaṃ yena kenaci aṅgapaccaṅgena viññāpeti jānāpeti; vācaṃ pana nicchāretuṃ sakkonto vācāya viññāpeti; ubhayathā sakkonto kāyavācāhi. Saṅghena tattha gantvā uposatho kātabboti sace bahū tādisā gilānā honti, saṅghena paṭipāṭiyā ṭhatvā sabbe hatthapāse kātabbā. Sace dūre dūre honti, saṅgho nappahoti, taṃ divasaṃ uposatho na kātabbo, natveva vaggena saṅghena uposatho kātabbo.

164. คำว่า บอกด้วยกาย หมายถึง บอกคือทำให้รู้การให้ปาริสุทธิด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ใดๆ แต่ถ้าสามารถเปล่งวาจาได้ ก็บอกด้วยวาจา ถ้าสามารถทั้งสองอย่าง ก็บอกด้วยกายและวาจา คำว่า สงฆ์พึงไปทำอุโบสถ ณ ที่นั้น หมายถึง หากมีภิกษุอาพาธเช่นนั้นจำนวนมาก สงฆ์พึงยืนเรียงลำดับกันไปให้ภิกษุอาพาธทั้งหมดอยู่ในหัตถบาส หากภิกษุอาพาธอยู่ห่างกันมาก และสงฆ์ไม่เพียงพอ (ที่จะทำอุโบสถให้ครบองค์สงฆ์) ในวันนั้น ก็ไม่ควรทำอุโบสถ และไม่พึงทำอุโบสถด้วยสงฆ์ผู้เป็นวรรคโดยเด็ดขาด

Tattheva pakkamatīti saṅghamajjhaṃ anāgantvā tatova katthaci gacchati. Sāmaṇero paṭijānātīti ‘‘sāmaṇero aha’’nti evaṃ paṭijānāti; bhūtaṃyeva vā sāmaṇerabhāvaṃ āroceti, pacchā vā sāmaṇerabhūmiyaṃ tiṭṭhatīti attho. Esa nayo sabbattha.

คำว่า ย่อมหลีกไปจากที่นั้นเอง หมายถึง ไม่มายังท่ามกลางสงฆ์ แต่ไปสู่ที่ใดที่หนึ่งจากที่นั้นเอง คำว่า สามเณรย่อมปฏิญาณ หมายถึง ย่อมปฏิญาณอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้าเป็นสามเณร" หรือบอกความเป็นสามเณรตามความเป็นจริง หรือตั้งอยู่ในภูมิของสามเณรในภายหลัง อธิบายว่า นัยนี้พึงทราบในเรื่องทั้งหมด

Saṅghappatto pakkamatīti sabbantimena paricchedena uposathatthāya sannipatitānaṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ hatthapāsaṃ patvā pakkamati. Esa nayo sabbattha. Ettha ca ekena bahūnampi āhaṭā pārisuddhi āhaṭāva hoti. Sace pana so antarāmagge aññaṃ bhikkhuṃ disvā yesaṃ anena pārisuddhi gahitā, tesañca attano ca pārisuddhiṃ deti, tasseva pārisuddhi āgacchati, itarā pana bilāḷasaṅkhalikapārisuddhi nāma hoti. Sā na āgacchati.

คำว่า ถึงสงฆ์แล้วหลีกไป หมายถึง เมื่อถึงหัตถบาสของภิกษุ ๔ รูปที่ประชุมกันเพื่อทำอุโบสถด้วยการกำหนดอย่างต่ำที่สุดแล้ว ก็หลีกไป นัยนี้พึงทราบในเรื่องทั้งหมด และในเรื่องการนำปาริสุทธิมานี้ ปาริสุทธิที่ภิกษุรูปเดียวนำมาแม้ของภิกษุหลายรูป ก็เป็นอันนำมาแล้ว แต่ถ้าภิกษุนั้นเห็นภิกษุรูปอื่นในระหว่างทาง แล้วให้ปาริสุทธิของภิกษุเหล่านั้นที่ตนรับมา และของตนเองด้วย ปาริสุทธิของภิกษุรูปนั้นเท่านั้นที่มาถึงสงฆ์ ส่วนปาริสุทธิที่เหลือเรียกว่า ปาริสุทธิสายโซ่แมว ปาริสุทธินั้นย่อมไม่มาถึงสงฆ์

Sutto na ārocetīti āgantvā supati, ‘‘asukena pārisuddhi dinnā’’ti na āroceti. Pārisuddhihārakassa anāpattīti ettha sace sañcicca nāroceti, dukkaṭaṃ āpajjati, pārisuddhi pana āhaṭāva hoti. Asañcicca anārocitattā panassa anāpatti, ubhinnampi ca uposatho katoyeva hoti.

คำว่า หลับแล้วไม่บอก หมายถึง มาถึงแล้วหลับไป ไม่บอกว่า "ภิกษุชื่อโน้นให้ปาริสุทธิมาแล้ว" ในคำว่า ภิกษุผู้นำปาริสุทธิมาไม่ต้องอาบัติ นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ว่า ถ้าจงใจไม่บอก ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ แต่ปาริสุทธิเป็นอันนำมาแล้วนั่นเอง แต่เพราะไม่บอกโดยไม่จงใจ ภิกษุผู้นำมานั้นจึงไม่ต้องอาบัติ และอุโบสถของภิกษุทั้งสองรูปก็เป็นอันทำแล้วนั่นเอง

Chandadānakathā

เรื่องการให้ฉันทะ

165. Chandadānepi pārisuddhidāne vuttasadisoyeva vinicchayo. Pārisuddhiṃ dentena chandampi dātunti ettha sace pārisuddhimeva deti na chandaṃ, uposatho kato hoti. Yaṃ pana saṅgho aññaṃ kammaṃ karoti, taṃ akataṃ hoti. Chandameva deti na pārisuddhiṃ, bhikkhusaṅghassa uposathopi kammampi katameva hoti, chandadāyakassa pana uposatho akato hoti. Sacepi koci bhikkhu nadiyā vā sīmāya vā uposathaṃ adhiṭṭhahitvā āgacchati, ‘‘kato mayā uposatho’’ti acchituṃ na labhati, sāmaggī vā chando vā dātabbo.

165. แม้ในการให้ฉันทะ วินิจฉัยก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในการให้ปาริสุทธิ ในคำว่า "เมื่อให้ปาริสุทธิ พึงให้ฉันทะด้วย" นี้ หากให้แต่ปาริสุทธิ ไม่ให้ฉันทะ อุโบสถเป็นอันทำแล้ว แต่กรรมอื่นใดที่สงฆ์ทำ กรรมนั้นเป็นอันไม่ได้ทำ หากให้แต่ฉันทะ ไม่ให้ปาริสุทธิ ทั้งอุโบสถและกรรมของภิกษุสงฆ์เป็นอันทำแล้วนั่นเอง แต่อุโบสถของภิกษุผู้ให้ฉันทะเป็นอันไม่ได้ทำ แม้หากภิกษุบางรูปอธิษฐานอุโบสถในแม่น้ำหรือในสีมาแล้วมา ก็ไม่พึงนิ่งอยู่ด้วยเข้าใจว่า "เราทำอุโบสถแล้ว" พึงให้ความสามัคคีหรือให้ฉันทะ

167. Saratipi uposathaṃ napi saratīti ekadā sarati, ekadā na sarati. Atthi neva saratīti yo ekantaṃ neva sarati, tassa sammutidānakiccaṃ natthi. Anāgacchantopi kammaṃ na kopeti.

167. คำว่า "ระลึกได้บ้าง ระลึกไม่ได้บ้าง" หมายถึง บางคราวระลึกได้ บางคราวระลึกไม่ได้ คำว่า "มีที่ระลึกไม่ได้เลย" หมายถึง ภิกษุใดระลึกไม่ได้โดยสิ้นเชิง ภิกษุนั้นไม่มีกิจที่จะต้องให้สมมติ แม้ไม่มาก็ไม่ทำให้กรรมเสีย

Saṅghuposathādikathā

เรื่องสังฆอุโบสถเป็นต้น

168. So deso sammajjitvāti taṃ desaṃ sammajjitvā, upayogatthe paccattaṃ. Pānīyaṃ paribhojanīyantiādi pana uttānatthameva. Kasmā panetaṃ vuttaṃ? Uposathassa pubbakaraṇādidassanatthaṃ. Tenāhu aṭṭhakathācariyā –

168. คำว่า "กวาดสถานที่นั้น" หมายถึง กวาดสถานที่นั้น คำว่า "โส เทโส" นี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ ส่วนบทว่า "น้ำดื่ม น้ำใช้" เป็นต้น มีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้? ตรัสเพื่อแสดงบุพพกรณ์เป็นต้นของอุโบสถ เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า

‘‘Sammajjanī padīpo ca, udakaṃ āsanena ca;

Uposathassa etāni, pubbakaraṇanti vuccati’’.

"การกวาด การจุดประทีป และการตั้งน้ำพร้อมด้วยอาสนะ กิจเหล่านี้ท่านเรียกว่าบุพพกรณ์ของอุโบสถ"

Iti imāni cattāri ‘‘pubbakaraṇa’’nti akkhātāni.

ด้วยประการฉะนี้ กิจ ๔ อย่างเหล่านี้จึงชื่อว่า "บุพพกรณ์"

‘‘Chandapārisuddhiutukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo;

Uposathassa etāni, pubbakiccanti vuccati.

การบอกฉันทะ การบอกปาริสุทธิ การบอกอุตุ การนับจำนวนภิกษุ และการขอโอวาท (ของภิกษุณี) เหล่านี้เรียกว่าบุพพกิจแห่งอุโบสถ.

Iti imāni pañca pubbakaraṇato pacchā kattabbāni ‘‘pubbakicca’’nti akkhātāni.

กิจ ๕ อย่างเหล่านี้ พึงทำภายหลังบุพพกรณ์ (๔ อย่าง) แต่เรียกว่า "บุพพกิจ" เพราะพึงทำก่อนอุโบสถกรรม.

‘‘Uposatho yāvatikā ca bhikkhū kammappattā,

Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti;

Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti,

Pattakallanti vuccati’’.

อุโบสถที่ภิกษุทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกรรมมีจำนวนเท่าใด และอาบัติที่มีวัตถุเสมอกันไม่มี และบุคคลที่พึงเว้นไม่มีในที่นั้น (ในหัตถบาสของสงฆ์) อุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้ เรียกว่า "ปัตตกัลละ" (ถึงพร้อมด้วยกาลอันควร).

Iti imāni cattāri ‘‘pattakalla’’nti akkhātānīti.

องค์ ๔ เหล่านี้แล เรียกว่า "ปัตตกัลละ".

Tehi saddhinti tehi āgatehi saddhiṃ etāni pubbakaraṇādīni katvā uposatho kātabbo. Ajja me uposathoti ettha sace pannaraso hoti, ‘‘ajja me uposatho pannaraso’’tipi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. Cātuddasikepi eseva nayo.

พึงทำอุโบสถโดยทำบุพพกรณ์เป็นต้นเหล่านี้พร้อมกับภิกษุเหล่านั้นที่มาถึงแล้ว. ในคำว่า "วันนี้อุโบสถของเรา" หากเป็นวันปัณณรสี (ขึ้น ๑๕ ค่ำ) ก็พึงอธิษฐานว่า "วันนี้อุโบสถปัณณรสีของเรา" ก็ควร. แม้ในวันจาตุททสี (ขึ้น ๑๔ ค่ำ) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

Āpattipaṭikammavidhikathā

เรื่องวิธีแก้ไขอาบัติ.

169. Bhagavatā paññattaṃ ‘‘na sāpattikena uposatho kātabbo’’ti idaṃ ‘‘yassa siyā āpattī’’tiādivacaneneva pārisuddhidānapaññāpanena ca pārisuddhiuposathapaññāpanena ca paññattaṃ hotīti veditabbaṃ. Itthannāmaṃ āpattinti thullaccayādīsu ekissā nāmaṃ gahetvā ‘‘thullaccayaṃ āpattiṃ pācittiyaṃ āpatti’’nti evaṃ vattabbaṃ. Taṃ paṭidesemīti idaṃ ‘‘taṃ tumhamūle, taṃ tuyhamūle paṭidesemī’’ti vuttepi suvuttameva hoti. Passasīti idañca ‘‘passasi āvuso taṃ āpattiṃ, passatha bhante taṃ āpatti’’nti evaṃ vattabbaṃ. Āma passāmīti idaṃ pana ‘‘āma bhante passāmi, āma āvuso passāmī’’ti evaṃ vuttampi suvuttameva hoti. Āyatiṃ saṃvareyyāsīti ettha pana sace vuḍḍhataro ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāthā’’ti vattabbo. Evaṃ vuttena pana ‘‘sādhu suṭṭhu saṃvarissāmī’’ti vattabbameva.

169. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติว่า "ภิกษุผู้มีอาบัติไม่พึงทำอุโบสถ" นี้ ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า "อาบัติใดพึงมีแก่ผู้ใด" และด้วยการทรงบัญญัติการให้ปาริสุทธิ และด้วยการทรงบัญญัติปาริสุทธิอุโบสถ. ในคำว่า "อาบัติชื่อนี้" พึงกล่าวโดยยกชื่ออาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาบัติ ๕ กองมีถุลลัจจัยเป็นต้นขึ้นมาว่า "อาบัติชื่อถุลลัจจัย" "อาบัติชื่อปาจิตตีย์" ดังนี้. คำว่า "ข้าพเจ้าแสดงคืนอาบัตินั้น" นี้ แม้กล่าวว่า "ข้าพเจ้าแสดงคืนอาบัตินั้นในสำนักของท่าน" ก็เป็นอันกล่าวดีแล้ว. คำว่า "ท่านเห็นหรือ" นี้ พึงกล่าวว่า "อาวุโส ท่านเห็นอาบัตินั้นหรือ" หรือ "ท่านผู้เจริญ ท่านเห็นอาบัตินั้นหรือ" ดังนี้. คำว่า "ขอรับ ข้าพเจ้าเห็น" นี้ แม้กล่าวว่า "ขอรับ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเห็น" หรือ "ขอรับ อาวุโส ข้าพเจ้าเห็น" ดังนี้ ก็เป็นอันกล่าวดีแล้ว. ในคำว่า "ท่านพึงสำรวมต่อไป" นี้ หากเป็นพระเถระ พึงกล่าวว่า "ท่านพึงสำรวมต่อไป" ดังนี้. ส่วนผู้ที่ถูกกล่าวอย่างนั้น พึงกล่าวว่า "สาธุ ข้าพเจ้าจักสำรวมให้ดี" ดังนี้.

Yadā nibbematikoti ettha sace panesa nibbematiko na hoti, vatthuṃ kittetvāva desetuṃ vaṭṭatīti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ desanāvidhi – sace meghacchanne sūriye ‘‘kālo nu kho no’’ti vematiko bhuñjati, tena bhikkhunā ‘‘ahaṃ bhante vematiko bhuñjiṃ’’, sace kālo atthi, ‘‘sambahulā dukkaṭā āpattiyo āpannomhi, no ce atthi, ‘‘sambahulā pācittiyā āpannomhī’’ti evaṃ vatthuṃ kittetvā ‘‘ahaṃ bhante yā tasmiṃ vatthusmiṃ sambahulā dukkaṭā vā pācittiyā vā āpattiyo āpanno, tā tumhamūle paṭidesemī’’ti vattabbaṃ. Esa nayo sabbāpattīsu.

ในคำว่า "เมื่อไม่มีความสงสัย" นี้ หากภิกษุนั้นยังมีความสงสัยอยู่ พึงแสดงโดยบอกเรื่องราวเสียก่อน ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ. วิธีแสดงอาบัติในเรื่องนั้นคือ หากภิกษุมีความสงสัยว่า "เป็นเวลาควรหรือไม่หนอ" แล้วฉันอาหารในเวลาที่เมฆบังดวงอาทิตย์ ภิกษุนั้นพึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าฉันอาหารด้วยความสงสัย" หากเป็นเวลาควร "ข้าพเจ้าต้องอาบัติทุกกฏเป็นอันมาก" หากไม่เป็นเวลาควร "ข้าพเจ้าต้องอาบัติปาจิตตีย์เป็นอันมาก" ดังนี้ โดยบอกเรื่องราวแล้วพึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ อาบัติทุกกฏหรือปาจิตตีย์เป็นอันมากที่ข้าพเจ้าต้องในเรื่องนั้น ข้าพเจ้าขอแสดงคืนอาบัติเหล่านั้นในสำนักของท่าน" ดังนี้. นัยนี้พึงใช้ในอาบัติทั้งปวง.

Na bhikkhave sabhāgā āpattīti ettha yaṃ dvepi janā vikālabhojanādinā sabhāgavatthunā āpattiṃ āpajjanti, evarūpā vatthusabhāgā ‘‘sabhāgā’’ti vuccati. Vikālabhojanappaccayā āpannaṃ pana anatirittabhojanapaccayā āpannassa santike desetuṃ vaṭṭati. Yāpi cāyaṃ vatthusabhāgā, sāpi desitā sudesitāva. Aññaṃ pana desanapaccayā desako, paṭiggahaṇappaccayā paṭiggahako cāti ubhopi dukkaṭaṃ āpajjanti, taṃ nānāvatthukaṃ hoti, tasmā aññamaññaṃ desetuṃ vaṭṭati.

ในคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาบัติที่มีวัตถุเสมอกันไม่มี" นี้ อาบัติที่มีวัตถุเสมอกันเช่นนี้ ที่บุคคลสองคนต้องด้วยวัตถุที่เสมอกันมีวิกาลโภชน์เป็นต้น เรียกว่า "สภาคาบัติ". ส่วนอาบัติที่ต้องเพราะเหตุแห่งวิกาลโภชน์ พึงแสดงในสำนักของภิกษุผู้ต้องเพราะเหตุแห่งอนติริตตโภชน์ได้. และอาบัติที่มีวัตถุเสมอกันนี้ แม้แสดงแล้วก็เป็นอันแสดงดีแล้ว. แต่เพราะเหตุแห่งการแสดง ผู้แสดงก็ดี ผู้รับแสดงก็ดี ทั้งสองต้องอาบัติทุกกฏ เพราะอาบัตินั้นมีวัตถุต่างกัน ฉะนั้นจึงพึงแสดงแก่กันและกันได้.

170. Sāmanto bhikkhu evamassa vacanīyoti ettha sabhāgoyeva vattabbo. Visabhāgassa hi vuccamāne bhaṇḍanakalahasaṅghabhedādīnipi honti, tasmā tassa avatvā ‘‘ito vuṭṭhahitvā paṭikarissāmī’’ti ābhogaṃ katvā uposatho kātabboti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

170. ในคำว่า "ภิกษุผู้ใกล้เคียงพึงกล่าวอย่างนี้" นี้ พึงกล่าวเฉพาะภิกษุผู้มีสภาคะ (มีวัตถุอาบัติเสมอกัน) เท่านั้น. เพราะหากกล่าวแก่ภิกษุผู้ไม่มีสภาคะ การทะเลาะวิวาท การวิวาท และการแตกสามัคคีเป็นต้น ก็พึงเกิดขึ้นได้. ฉะนั้น จึงไม่พึงกล่าวแก่ภิกษุผู้ไม่มีสภาคะ แต่พึงทำอุโบสถโดยตั้งใจว่า "เราจักลุกขึ้นจากที่นี้แล้วแก้ไข" ดังนี้ ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ.

Anāpattipannarasakādikathā

เรื่องปัณณรสีที่ไม่มีอาบัติเป็นต้น.

172. Anāpattipannarasake – te na jāniṃsūti sīmaṃ okkantāti vā okkamantīti vāti na jāniṃsu. Athaññe āvāsikā bhikkhū āgacchantīti gāmaṃ vā araññaṃ vā kenaci karaṇīyena gantvā tesaṃ nisinnaṭṭhānaṃ āgacchanti. Vaggā samaggasaññinoti tesaṃ sīmaṃ okkantattā vaggā; sīmaṃ okkantabhāvassa ajānanato samaggasaññino.

172. ในปัณณรสีที่ไม่มีอาบัติ – คำว่า "พวกเขาไม่รู้" คือไม่รู้ว่า (ภิกษุเหล่านั้น) เข้าไปสู่สีมาแล้ว หรือกำลังเข้าไปสู่สีมา. คำว่า "แล้วภิกษุอาวาสิกะอื่นมา" คือ ภิกษุเหล่านั้นไปสู่บ้านหรือป่าด้วยกิจบางอย่าง แล้วกลับมายังที่นั่งของภิกษุเหล่านั้น. คำว่า "เป็นพวกแต่สำคัญว่าพร้อมเพรียง" คือ เป็นพวกเพราะเข้าไปสู่สีมาแล้ว แต่สำคัญว่าพร้อมเพรียงเพราะไม่รู้ว่าเข้าไปสู่สีมาแล้ว.

173. Vaggāvaggasaññipannarasake – te jānantīti pabbate vā thale vā ṭhitā sīmaṃ okkante vā okkamante vā passanti. Vematikapannarasakaṃ uttānameva.

173. ในปัณณรสีที่สำคัญว่าแตกพวกหรือไม่แตกพวก – คำว่า "พวกเขารู้" คือ ยืนอยู่บนภูเขาหรือบนเนิน เห็นภิกษุที่เข้าไปสู่สีมาแล้วหรือกำลังเข้าไปสู่สีมา. ปัณณรสีที่มีความสงสัยนั้นชัดเจนอยู่แล้ว.

175. Kukkuccapakatapannarasake – yathā icchāya abhibhūto ‘‘icchāpakato’’ti vuccati, evaṃ pubbabhāge sanniṭṭhānaṃ katvāpi karaṇakkhaṇe akappiye akappiyasaññitāsaṅkhātena kukkuccena abhibhūtā ‘‘kukkuccapakatā’’ti veditabbā.

175. ในปัณณรสีที่ถูกความรังเกียจครอบงำ – เหมือนอย่างที่ผู้ถูกความอยากครอบงำเรียกว่า "ผู้ถูกความอยากครอบงำ" ฉันใด ภิกษุที่ถูกความรังเกียจครอบงำด้วยความสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ไม่ควรในขณะทำอุโบสถ แม้ได้ตัดสินใจไว้ก่อนแล้ว ก็พึงทราบว่า "ถูกความรังเกียจครอบงำ" ฉันนั้น.

176. Bhedapurekkhārapannarasake – akusalabalavatāya thullaccayaṃ vuttaṃ.

176. ในปัณณรสีที่มีความมุ่งหมายจะแตกแยก – อาบัติถุลลัจจัยถูกกล่าวไว้เพราะความมีกำลังของอกุศล.

Sīmokkantikapeyyālakathā

เรื่องสีโมกกันติกเปยยาล.

177. Āvāsikenaāgantukapeyyāle – yathā purime āvāsikenaāvāsikapeyyāle ‘‘te na jānanti athaññe āvāsikā’’tiādi vuttaṃ, evaṃ ‘‘te na jānanti athaññe āgantukā’’tiādinā nayena sabbaṃ veditabbaṃ. Āgantukenaāvāsikapeyyāle pana – yathā purimapeyyāle ‘‘āvāsikā bhikkhū sannipatantī’’ti āgataṃ, evaṃ ‘‘āgantukā bhikkhū sannipatantī’’ti ānetabbaṃ. Āgantukenaāgantukapeyyāle pana – ubhayapadesu āgantukavasena yojetabboti.

177. ในอาวาสิกะ-อาคันตุกะเปยยาล – พึงทราบทั้งหมดโดยนัยมีอาทิว่า "พวกเขาไม่รู้ แล้วอาคันตุกะอื่นมา" เหมือนที่กล่าวไว้ในอาวาสิกะ-อาวาสิกะเปยยาลก่อนหน้านี้ว่า "พวกเขาไม่รู้ แล้วอาวาสิกะอื่นมา" ดังนี้. ส่วนในอาคันตุกะ-อาวาสิกะเปยยาล – พึงนำมาว่า "ภิกษุอาคันตุกะประชุมกัน" เหมือนที่มาในเปยยาลก่อนหน้านี้ว่า "ภิกษุอาวาสิกะประชุมกัน" ดังนี้. ส่วนในอาคันตุกะ-อาคันตุกะเปยยาล – พึงประกอบโดยนัยอาคันตุกะในทั้งสองบท.

178. Āvāsikānaṃ bhikkhūnaṃ cātuddaso hoti, āgantukānaṃ pannarasoti ettha yesaṃ pannaraso, te tiroraṭṭhato vā āgatā, atītaṃ vā uposathaṃ cātuddasikaṃ akaṃsūti veditabbā. Āvāsikānaṃ anuvattitabbanti āvāsikehi ‘‘ajjuposatho cātuddaso’’ti pubbakicce kariyamāne anuvattitabbaṃ, na paṭikkositabbaṃ. Na akāmā dātabbāti na anicchāya dātabbā.

178. อุโบสถ ๑๔ ค่ำ ย่อมมีแก่ภิกษุผู้อยู่ประจำ, ในคำว่า อุโบสถ ๑๕ ค่ำ แก่ภิกษุอาคันตุกะนี้ พึงทราบว่า ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้น ผู้มีอุโบสถ ๑๕ ค่ำ เป็นผู้มาจากต่างแคว้น หรือได้ทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ที่ล่วงไปแล้ว. ในคำว่า พึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำนี้ คือเมื่อภิกษุผู้อยู่ประจำทำบุพพกิจว่า "วันนี้อุโบสถ ๑๔ ค่ำ" พึงประพฤติตาม ไม่พึงคัดค้าน. ในคำว่า ไม่พึงให้โดยไม่สมัครใจนี้ คือไม่พึงให้โดยไม่ปรารถนา.

Liṅgādidassanakathā

เรื่องการแสดงเครื่องหมายเป็นต้น

179. Āvāsikākāranti āvāsikānaṃ ākāraṃ. Esa nayo sabbattha. Ākāro nāma yena tesaṃ vattasampannā vā na vāti ācārasaṇṭhānaṃ gayhati. Liṅgaṃ nāma yaṃ te tattha tattha līne gamayati; adissamānepi jānāpetīti attho. Nimittaṃ nāma yaṃ disvā te atthīti ñāyanti. Uddeso nāma yena te evarūpaparikkhārāti uddisanti; apadesaṃ labhantīti attho. Sabbametaṃ supaññattamañcapīṭhādīnañceva padasaddādīnañca adhivacanaṃ, yathāyogaṃ pana yojetabbaṃ. Āgantukākārādīsupi eseva nayo. Tattha aññātakanti aññesaṃ santakaṃ. Pādānaṃ dhotaṃ udakanissekanti pādānaṃ dhotānaṃ udakanissekaṃ. Bahuvacanassa ekavacanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Pādānaṃ dhotaudakanisseka’’nti vā pāṭho; pādānaṃ dhovanaudakanissekanti attho.

179. ในคำว่า อาการของภิกษุผู้อยู่ประจำนี้ คือ อาการของภิกษุผู้อยู่ประจำ. นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. ชื่อว่า อาการ คือ สิ่งที่ทำให้รู้การตั้งอยู่แห่งวัตรปฏิบัติของภิกษุเหล่านั้นว่า "ภิกษุเหล่านี้สมบูรณ์ด้วยวัตร หรือไม่สมบูรณ์ด้วยวัตร". ชื่อว่า ลิงคะ คือ สิ่งที่ทำให้รู้ภิกษุเหล่านั้นที่ซ่อนเร้นอยู่ในที่นั้นๆ แม้ไม่เห็นก็ทำให้รู้ได้ ดังนี้อธิบาย. ชื่อว่า นิมิต คือ เครื่องหมายที่เห็นแล้วทำให้รู้ว่า "ภิกษุเหล่านั้นมีอยู่". ชื่อว่า อุเทศ คือ สิ่งที่ทำให้ชี้บอกภิกษุเหล่านั้นว่า "มีบริขารเช่นนี้" คือ ได้รับการชี้บอก ดังนี้อธิบาย. คำว่า อาการของภิกษุผู้อยู่ประจำ เป็นต้นนี้ทั้งหมด เป็นคำเรียกเตียง ตั่งที่จัดไว้ดีแล้วเป็นต้น และเสียงฝีเท้าเป็นต้น แต่พึงประกอบให้เหมาะสม. แม้ในคำว่า อาการของภิกษุอาคันตุกะเป็นต้น นัยนี้ก็เช่นกัน. ในคำว่า อัญญาตกันติ นั้น คือ ของผู้อื่น. ในคำว่า น้ำล้างเท้าที่เททิ้งแล้วนี้ คือ น้ำที่เททิ้งแล้วของเท้าที่ล้างแล้ว. พึงทราบว่าเป็นเอกพจน์ของพหูพจน์. หรือมีบทว่า "ปาทานํ โธตอุทกนิสเสกํ" ดังนี้ อธิบายว่า น้ำที่เททิ้งแล้วอันเป็นเครื่องล้างเท้า.

180. Nānāsaṃvāsakādivatthūsu – samānasaṃvāsakadiṭṭhinti ‘‘samānasaṃvāsakā ete’’ti diṭṭhiṃ. Na pucchantīti tesaṃ laddhiṃ na pucchanti; apucchitvāva vattapaṭivattiṃ katvā ekato uposathaṃ karonti. Nābhivitarantīti nānāsaṃvāsakabhāvaṃ maddituṃ abhibhavituṃ na sakkonti; taṃ diṭṭhiṃ na nissajjāpentīti attho.

180. ในวัตถุทั้งหลายมีนานาสังวาสกะเป็นต้น – ในคำว่า สมานสังวาสกทิฏฐิ นี้ คือ ทิฏฐิว่า "ภิกษุเหล่านี้เป็นสมานสังวาสกะ". ในคำว่า ไม่ถามนี้ คือ ไม่ถามลัทธิของภิกษุเหล่านั้น; ไม่ถามแล้วก็ทำวัตรปฏิบัติแล้วทำอุโบสถร่วมกัน. ในคำว่า ไม่อาจครอบงำนี้ คือ ไม่อาจข่มขี่ ไม่อาจครอบงำความเป็นนานาสังวาสกะ; ไม่อาจให้ละทิฏฐินั้นได้ ดังนี้อธิบาย.

Nagantabbagantabbavārakathā

เรื่องวาระที่ควรไปและไม่ควรไป

181. Sabhikkhukā āvāsāti yasmiṃ āvāse uposathakārakā bhikkhū atthi, tamhā āvāsā yaṃ na sakkoti tadaheva āgantuṃ, so āvāso uposathaṃ akatvā na gantabbo. Aññatra saṅghenāti saṅghappahonakehi bhikkhūhi vinā. Aññatra antarāyāti pubbe vuttaṃ dasavidhaṃ antarāyaṃ vinā. Sabbantimena pana paricchedena attacatutthena antarāye vā sati gantuṃ vaṭṭati. Anāvāsoti navakammasālādiko yo koci padeso. Yathā ca āvāsādayo na gantabbā; evaṃ sace vihāre uposathaṃ karonti, uposathādhiṭṭhānatthaṃ sīmāpi nadīpi na gantabbā. Sace panettha koci bhikkhu hoti, tassa santikaṃ gantuṃ vaṭṭati. Vissaṭṭhauposathāpi āvāsā gantuṃ vaṭṭati; evaṃ gato adhiṭṭhātumpi labhati. Āraññakenāpi bhikkhunā uposathadivase gāme piṇḍāya caritvā attano vihārameva āgantabbaṃ. Sace aññaṃ vihāraṃ okkamati, tattha uposathaṃ katvāva āgantabbaṃ, akatvā na vaṭṭati.

181. ในคำว่า อาวาสที่มีภิกษุนี้ คือ ในอาวาสใดมีภิกษุผู้ทำอุโบสถอยู่, จากอาวาสนั้น ไปยังอาวาสใดที่ไม่อาจกลับมาได้ในวันนั้นเอง, อาวาสนั้นไม่ควรไปโดยไม่ทำอุโบสถ. ในคำว่า เว้นจากสงฆ์นี้ คือ เว้นจากภิกษุที่พอเป็นสงฆ์ได้. ในคำว่า เว้นจากอันตรายนี้ คือ เว้นจากอันตราย ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ก่อน. แต่ด้วยกำหนดสุดท้าย คือ มีตนเป็นที่ ๔ หรือมีตนเป็นที่ ๕ แม้มีอันตรายก็ควรไปได้. ในคำว่า อนาวาสนี้ คือ สถานที่ใดๆ เช่น โรงนวกรรมเป็นต้น. และอาวาสเป็นต้นไม่ควรไปฉันใด; ถ้าทำอุโบสถในวิหารของตน เพื่อประโยชน์แก่การอธิษฐานอุโบสถ ก็ไม่ควรไปแม้ที่สีมาหรือแม่น้ำฉันนั้น. แต่ถ้ามีภิกษุบางรูปอยู่ในที่นั้น ก็ควรไปหาภิกษุรูปนั้นได้. แม้อาวาสที่สละอุโบสถแล้วก็ควรไปได้; ภิกษุผู้ไปแล้วอย่างนี้ก็ย่อมได้อธิษฐานด้วย. แม้ภิกษุผู้อยู่ป่าก็พึงเที่ยวบิณฑบาตในบ้านในวันอุโบสถแล้วกลับมายังวิหารของตนเท่านั้น. ถ้าเข้าไปยังวิหารอื่น ก็พึงทำอุโบสถในที่นั้นแล้วจึงกลับมา, ไม่ทำแล้วไม่ควรกลับมา.

182. Yaṃ jaññā sakkomi ajjeva gantunti yaṃ jāneyya ajjeva tattha gantuṃ sakkomīti; evarūpo āvāso gantabbo. Tattha bhikkhūhi saddhiṃ uposathaṃ karontenāpi hi iminā neva uposathantarāyo kato bhavissatīti.

182. ในคำว่า พึงรู้ว่า "เราสามารถไปได้ในวันนี้เอง" นี้ คือ พึงรู้ว่า "เราสามารถไปถึงอาวาสนั้นได้ในวันนี้อุโบสถนี้เอง"; อาวาสเช่นนั้นควรไป. เพราะว่า แม้ภิกษุผู้ทำอุโบสถร่วมกับภิกษุทั้งหลายในที่นั้น ก็จะไม่มีอันตรายแก่อุโบสถของภิกษุผู้ไปนี้เลย.

Vajjanīyapuggalasandassanakathā

เรื่องการแสดงบุคคลที่ควรเว้น

183. Bhikkhuniyā nisinnaparisāyātiādīsu hatthapāsupagamanameva pamāṇaṃ. Aññatra avuṭṭhitāya parisāyāti idañhi pārivāsiyapārisuddhidānaṃ nāma parisāya vuṭṭhitakālato paṭṭhāya na vaṭṭati, avuṭṭhitāya pana vaṭṭati. Tenāha – ‘‘aññatra avuṭṭhitāya parisāyā’’ti. Tassa lakkhaṇaṃ bhikkhunivibhaṅge parivāsiyachandadānavaṇṇanato gahetabbaṃ. Anuposatheti cātuddasiko ca pannarasiko cāti ime dve uposathe ṭhapetvā aññasmiṃ divase. Aññatra saṅghasāmaggiyāti yā kosambakabhikkhūnaṃ viya bhinne saṅghe puna saṅghasāmaggī kariyati, tathārūpiṃ saṅghasāmaggiṃ ṭhapetvā. Tadā ca ‘‘suṇātu me bhante saṅgho ajjuposatho sāmaggī’’ti vatvā kātabbo. Ye pana kismiñcideva appamattake uposathaṃ ṭhapetvā puna samaggā honti, tehi uposatheyeva kātabboti.

183. ในคำว่า ภิกษุณีในบริษัทที่นั่งแล้วเป็นต้นนี้ การเข้าไปใกล้ในหัตถบาสเท่านั้นเป็นประมาณ. ในคำว่า เว้นจากบริษัทที่ยังไม่ลุกขึ้นนี้ เพราะว่าการให้ปริวาสิยปาริสุทธิ์นี้ ไม่ควรนับตั้งแต่เวลาที่บริษัทลุกขึ้นแล้ว แต่ควรนับเมื่อบริษัทยังไม่ลุกขึ้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เว้นจากบริษัทที่ยังไม่ลุกขึ้น". ลักษณะของสิ่งนั้นพึงถือเอาจากอรรถกถาปริวาสิยฉันททานในภิกขุนีวิภังค์. ในคำว่า อนุปูสถะนี้ คือ เว้นอุโบสถ ๒ อย่างนี้ คือ อุโบสถ ๑๔ ค่ำ และอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ในวันอื่น. ในคำว่า เว้นจากสังฆสามัคคีนี้ คือ เว้นสังฆสามัคคีเช่นนั้น ที่ทำขึ้นอีกเมื่อสงฆ์แตกกันเหมือนภิกษุชาวโกสัมพี. และในเวลานั้น พึงทำโดยกล่าวว่า "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้อุโบสถสามัคคี". ส่วนภิกษุเหล่าใดที่หยุดอุโบสถไว้ด้วยเหตุเล็กน้อยบางอย่างแล้วกลับสามัคคีกันอีก ภิกษุเหล่านั้นพึงทำอุโบสถในวันอุโบสถเท่านั้น.

Uposathakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุโบสถขันธกะ จบแล้ว.

3. Vassūpanāyikakkhandhakaṃ

3. วัสสูปนายิกขันธกะ

Vassūpanāyikānujānanakathā

เรื่องการทรงอนุญาตวัสสูปนายิกา

184. Vassūpanāyikakkhandhake – apaññattoti ananuññāto asaṃvihito vā. Te idha bhikkhūti te bhikkhū, idhasaddo nipātamatto. Saṅghātaṃ āpādentāti vināsaṃ āpādentā. Saṅkasāyissantīti appossukkā nibaddhavāsaṃ vasissanti. Sakuntakāti sakuṇā. Vassāne vassaṃ upagantunti vassānanāmake temāse vassaṃ upagantabbanti attho. Kati nu kho vassūpanāyikāti kati nu kho vassūpagamanāni. Aparajjugatāyāti ettha aparajjugatāya assāti aparajjugatā, tassā aparajjugatāya; atikkantāya aparasmiṃ divaseti attho. Dutiyanayepi māso gatāya assāti māsagatā, tassā māsagatāya; atikkantāya māse paripuṇṇeti attho. Tasmā āsāḷhīpuṇṇamāya anantare pāṭipadadivase, āsāḷhīpuṇṇamito vā aparāya puṇṇamāya anantare pāṭipadadivaseyeva vihāraṃ paṭijaggitvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapetvā sabbaṃ cetiyavandanādisāmīcikammaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘imasmiṃ vihāre imaṃ temāsaṃ vassaṃ upemī’’ti sakiṃ vā dvattikkhattuṃ vā vācaṃ nicchāretvā vassaṃ upagantabbaṃ.

184. ในขันธกะว่าด้วยการเข้าพรรษา คำว่า อปัญญัตโต คือ ยังไม่ทรงอนุญาต หรือ ยังไม่จัดแจง. คำว่า เต อิธ ภิกขู คือ ภิกษุเหล่านั้น คำว่า อิธ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า สังฆาตัง อาปาเทนติ คือ ยังความพินาศให้ถึง. คำว่า สังกสายิสสันติ คือ ไม่ขวนขวาย จักอยู่ประจำ. คำว่า สกุนตกา คือ นกทั้งหลาย. คำว่า วัสสาเน วัสสัง อุปคันตุง มีอรรถว่า พึงเข้าจำพรรษาในสามเดือนชื่อว่าฤดูฝน. คำว่า กติ นุ โข วัสสูปนายิกา คือ การเข้าจำพรรษาทั้งหลายมีเท่าไรหนอ. ในคำว่า อปรัชชุคตายะ พึงทราบอรรถแห่งคำดังนี้ คือ วันรุ่งขึ้นแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว ชื่อว่า อปรัชชุคตา เมื่อวันรุ่งขึ้นแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว มีอรรถว่า เมื่อล่วงไปแล้วในวันรุ่งขึ้น. ในนัยที่สองว่า มาสคตายะ ก็เหมือนกัน พึงทราบอรรถแห่งคำดังนี้ คือ เดือนหนึ่งแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว ชื่อว่า มาสคตา เมื่อเดือนหนึ่งแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว มีอรรถว่า เมื่อเดือนหนึ่งเต็มแล้ว. เพราะเหตุนั้น ในวันปาฏิบทถัดจากวันเพ็ญอาสาฬหะ หรือในวันปาฏิบทถัดจากวันเพ็ญอื่นจากวันเพ็ญอาสาฬหะนั่นเอง พึงบำรุงวิหาร จัดตั้งน้ำดื่มและน้ำใช้ให้พร้อม ทำความเคารพมีไหว้เจดีย์เป็นต้นทั้งหมดให้เสร็จ แล้วเปล่งวาจาว่า "ในวิหารนี้ ข้าพเจ้าจักเข้าจำพรรษาตลอดสามเดือนนี้" ครั้งหนึ่งก็ดี สองสามครั้งก็ดี พึงเข้าจำพรรษา.

Vācaṃ nicchāretvā vassaṃ upagantabbaṃ.

เปล่งวาจาแล้ว พึงเข้าจำพรรษา.

Vassānecārikāpaṭikkhepādikathā

เรื่องว่าด้วยการห้ามจาริกในฤดูฝนเป็นต้น.

185-6. Yo pakkameyyāti ettha anapekkhagamanena vā aññattha aruṇaṃ uṭṭhāpanena vā āpatti veditabbā. Yo atikkameyyāti ettha vihāragaṇanāya āpattiyo veditabbā. Sace hi taṃ divasaṃ vihārasatassa upacāraṃ okkamitvā atikkamati, sataṃ āpattiyo. Sace pana vihārūpacāraṃ atikkamitvā aññassa vihārassa upacāraṃ anokkamitvāva nivattati, ekā eva āpatti. Kenaci antarāyena purimikaṃ anupagatena pacchimikā upagantabbā.

185-6. ในคำว่า โย ปักกเมยยะ พึงทราบอาบัติด้วยการไปโดยไม่คำนึงถึง หรือด้วยการยังอรุณให้ขึ้นในที่อื่น. ในคำว่า โย อติกกเมยยะ พึงทราบอาบัติทั้งหลายด้วยจำนวนวิหาร. เพราะว่า ถ้าในวันนั้น ภิกษุล่วงเลยบริเวณวิหารร้อยแห่งไป อาบัติร้อยแห่งย่อมมี. แต่ถ้าล่วงเลยบริเวณวิหารของตนไปแล้ว ยังไม่ก้าวล่วงเข้าไปในบริเวณวิหารอื่นนั่นเอง ถ้ากลับมา อาบัติเพียงหนึ่งเท่านั้นย่อมมี. ภิกษุผู้ยังไม่เข้าจำปุริมพรรษาด้วยอันตรายบางอย่าง พึงเข้าจำปัจฉิมพรรษา.

Vassaṃ ukkaḍḍhitukāmoti vassanāmakaṃ paṭhamamāsaṃ ukkaḍḍhitukāmo, sāvaṇamāsaṃ akatvā puna āsāḷhīmāsameva kattukāmoti attho. Āgame juṇheti āgame māseti attho. Anujānāmi bhikkhave rājūnaṃ anuvattitunti ettha vassukkaḍḍhane bhikkhūnaṃ kāci parihāni nāma natthīti anuvattituṃ anuññātaṃ, tasmā aññasmimpi dhammike kamme anuvattitabbaṃ. Adhammike pana na kassaci anuvattitabbaṃ.

คำว่า วัสสัง อุกกัฑฒิตุกาโม มีอรรถว่า ผู้ใคร่จะเลื่อนเดือนแรกชื่อว่าฤดูฝนขึ้นไป คือไม่กระทำเดือนสาวัณแล้ว ใคร่จะกระทำเดือนอาสาฬหะนั่นเองอีก. คำว่า อาคเม ชุณเหติ มีอรรถว่า ในเดือนหน้า. ในคำว่า อนุปชานามิ ภิกขเว ราชูนัง อนุวัตติตุง พึงทราบพระประสงค์ดังนี้ คือ ในการเลื่อนพรรษา ความเสื่อมบางอย่างของภิกษุทั้งหลายไม่มี เพราะเหตุนั้น ทรงอนุญาตให้ประพฤติตามได้. เพราะเหตุนั้น แม้ในกิจอื่นอันเป็นธรรม ก็พึงประพฤติตาม. แต่ในกรรมอันไม่เป็นธรรม ไม่พึงประพฤติตามความประสงค์ของใครๆ.

Sattāhakaraṇīyānujānanakathā

เรื่องว่าด้วยการอนุญาตกิจที่พึงทำภายในเจ็ดวัน.

187-8. Sattāhakaraṇīyesu – sattāhakaraṇīyena gantunti sattāhabbhantare yaṃ kattabbaṃ taṃ sattāhakaraṇīyaṃ, tena sattāhakaraṇīyena karaṇabhūtena gantuṃ anujānāmīti attho. Pahite gantunti imehi sattahi bhikkhuādīhi dūte pahiteyeva gantuṃ anujānāmīti attho. Sattāhaṃ sannivatto kātabboti sattāheyeva sannivattitabbo, aṭṭhamo aruṇo tattheva na uṭṭhāpetabboti attho.

187-8. ในกิจที่พึงทำภายในเจ็ดวันทั้งหลาย พึงทราบอรรถดังนี้. คำว่า สัตตาหกรณียเณน คันตุง มีอรรถว่า กิจใดพึงกระทำภายในเจ็ดวัน กิจนั้นชื่อว่า สัตตาหกรณียะ เราอนุญาตเพื่ออันไปด้วยกิจที่พึงทำภายในเจ็ดวันนั้น อันเป็นเครื่องกระทำ. คำว่า ปหิเต คันตุง มีอรรถว่า เมื่อทูตถูกส่งไปแล้วนั่นเอง ด้วยบุคคลเจ็ดคนมีภิกษุเป็นต้นเหล่านี้ เราอนุญาตเพื่ออันไป. คำว่า สัตตาหัง สันนิวตโต กาตัพโพ มีอรรถว่า พึงกลับมาภายในเจ็ดวันนั่นเอง ไม่พึงยังอรุณที่แปดให้ขึ้นในที่นั้นนั่นเอง.

Bhikkhunisaṅghaṃ uddissāti ito paṭṭhāya vaccakuṭi jantāgharaṃ jantāgharasālāti imāni tīṇi parihīnāni.

จากคำว่า ภิกขุนีสังฆัง อุททิสสะ เป็นต้นไป ส้วม โรงไฟ และศาลาโรงไฟ สามอย่างเหล่านี้เสื่อมไปแล้ว.

189. Udositādīni udositasikkhāpadādīsu vuttāneva. Rasavatīti bhattagehaṃ vuccati. Vāreyyaṃ sañcarittasikkhāpade vuttameva. Purāyaṃ suttanto palujjatīti yāva ayaṃ suttanto na palujjati, yāva ayaṃ suttanto na vinassati. Aññataraṃ vā panassa kiccaṃ hoti karaṇīyaṃ vāti etena parisaṅkhataṃ yaṃkiñci karaṇīyaṃ saṅgahitaṃ hoti. Sabbattha ca ‘‘icchāmi dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ bhikkhū ca passitu’’nti imināva kappiyavacanena pesite gantabbaṃ, etesaṃ vā vevacanena. Peyyālakkamo pana evaṃ veditabbo, yathā ‘‘upāsakena saṅghaṃ uddissa vihārādayo kārāpitā honti, sambahule bhikkhū uddissa, ekaṃ bhikkhuṃ uddissa, bhikkhunisaṅghaṃ uddissa, sambahulā bhikkhuniyo, ekaṃ bhikkhuniṃ, sambahulā sikkhamānāyo, ekaṃ sikkhamānaṃ, sambahule sāmaṇere, ekaṃ sāmaṇeraṃ, sambahulā sāmaṇeriyo, ekaṃ sāmaṇeriṃ uddissa attano atthāya nivesanaṃ kārāpitaṃ hotī’’ti vuttaṃ; evameva ‘‘upāsikāya, bhikkhunā, bhikkhuniyā, sikkhamānāya, sāmaṇerena, sāmaṇeriyā saṅghaṃ uddissā’’ti sabbaṃ vattabbaṃ. Etesu sattappakāresu karaṇīyesu pahite gantabbaṃ.

189. คลังเป็นต้น กล่าวไว้แล้วนั่นเองในอุทโทสิตสิกขาบทเป็นต้น. คำว่า รสวตี เรียกว่า เรือนสำหรับหุงข้าว. การแต่งงาน กล่าวไว้แล้วนั่นเองในสัญจริตตสิกขาบท. คำว่า ปุรายัง สุตตันโต ปลุชชติ คือ ตราบเท่าที่พระสูตรนี้ยังไม่พินาศ ตราบเท่าที่พระสูตรนี้ยังไม่ฉิบหาย. ด้วยบทว่า อัญญตรัง วา ปนัสสะ กิจจัง โหติ กรณียัง วา กิจอะไรๆ ทั้งหมดอันจัดแจงไว้โดยรอบ หรืออันควรทำ ย่อมสงเคราะห์ไว้แล้ว. และในที่ทั้งปวง เมื่อทูตถูกส่งไปแล้วด้วยคำอันควรนี้เท่านั้นว่า "ข้าพเจ้าปรารถนาจะให้ทาน ฟังธรรม และเห็นภิกษุทั้งหลาย" หรือด้วยคำไวพจน์ของคำเหล่านี้ พึงไป. แต่ลำดับแห่งเปยยาลพึงทราบดังนี้ เหมือนอย่างที่กล่าวไว้ว่า "ด้วยอุบาสก อุทิศสงฆ์ วิหารเป็นต้นอันกระทำแล้วย่อมมี, อุทิศภิกษุทั้งหลายมาก, อุทิศภิกษุหนึ่ง, อุทิศภิกษุณีสงฆ์, อุทิศภิกษุณีทั้งหลายมาก, อุทิศภิกษุณีหนึ่ง, อุทิศสิกขมานาทั้งหลายมาก, อุทิศสิกขมานาหนึ่ง, อุทิศสามเณรทั้งหลายมาก, อุทิศสามเณรหนึ่ง, อุทิศสามเณรีทั้งหลายมาก, อุทิศสามเณรีหนึ่ง เรือนเป็นต้นอันอุบาสกนั้นกระทำแล้วเพื่อประโยชน์ของตนย่อมมี" ฉันนั้นนั่นเอง พึงกล่าวทั้งหมดว่า "ด้วยอุบาสิกา...ด้วยสามเณรี อุทิศสงฆ์". ในกิจที่พึงทำเจ็ดประเภทเหล่านี้ เมื่อทูตถูกส่งไปแล้ว พึงไป.

Pañcannaṃappahitepianujānanakathā

เรื่องว่าด้วยการอนุญาตแม้เมื่อบุคคลห้าจำพวกยังไม่ถูกส่งไป.

193. Pañcannaṃ sattāhakaraṇīyenāti etesaṃ bhikkhuādīnaṃ sahadhammikānaṃ ‘‘gilānabhattaṃ vā gilānupaṭṭhākabhattaṃ vā bhesajjaṃ vā pariyesissāmi, pucchissāmi vā, upaṭṭhahissāmi vā’’ti evamādinā parato vitthāretvā dassitena kāraṇena appahitepi gantabbaṃ, pageva pahite. Bhikkhu gilāno hoti, anabhirati uppannā hoti, kukkuccaṃ uppannaṃ hoti, diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti, garudhammaṃ ajjhāpanno hoti parivāsāraho, mūlāya paṭikassanāraho hoti, mānattāraho, abbhānāraho, saṅgho kammaṃ kattukāmo hoti, kataṃ vā saṅghena kammaṃ hotīti etehi dasahi kāraṇehi bhikkhussa santikaṃ gantabbaṃ. Bhikkhuniyā santikaṃ navahi kāraṇehi gantabbaṃ, sikkhamānāya santikaṃ chahi – ādito catūhi, sikkhā kuppitā hoti, upasampajjitukāmā hotīti. Sāmaṇerassāpi chahi – ādito catūhi, vassaṃ pucchitukāmo upasampajjitukāmo hotīti. Sāmaṇeriyā upasampadaṃ apanetvā sikkhāpadaṃ dātukāmo hotīti iminā saddhiṃ pañcahi. Parato mātāpitūnaṃ anuññātaṭṭhānepi eseva nayo. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ye mātāpitūnaṃ upaṭṭhākā ñātakā vā aññātakā vā tesampi appahite gantuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, taṃ neva aṭṭhakathāyaṃ, na pāḷiyā vuttaṃ, tasmā na gahetabbaṃ.

193. ด้วยสัตตาหกรณียะของสหธรรมิก ๕ เหล่านั้น คือ ด้วยเหตุที่แสดงไว้โดยพิสดารในภายหลัง มีประการเป็นต้นว่า 'เราจักแสวงหาภัตสำหรับคนไข้ก็ดี ภัตสำหรับผู้พยาบาลคนไข้ก็ดี เภสัชก็ดี จักถามก็ดี จักพยาบาลก็ดี' แม้เมื่อทูตมิได้ส่งมา ก็พึงไป เมื่อทูตส่งมาแล้ว จะกล่าวไปไยเล่า พึงไปหาภิกษุด้วยเหตุ ๑๐ อย่างเหล่านี้ คือ ภิกษุเป็นไข้, ความไม่ยินดีเกิดขึ้น, ความรำคาญเกิดขึ้น, ทิฏฐิเกิดขึ้น, ต้องอาบัติหนักควรแก่ปริวาส, ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม, ควรแก่มานัต, ควรแก่การอัพภาน, สงฆ์ประสงค์จะทำกรรม, หรือกรรมอันสงฆ์ทำแล้ว พึงไปหาภิกษุณีด้วยเหตุ ๙ อย่าง พึงไปหาสิกขมานาด้วยเหตุ ๖ อย่าง คือ ด้วยเหตุ ๔ อย่างแต่ต้น, สิกขากำเริบ, ประสงค์จะอุปสมบท แม้สามเณรก็ด้วยเหตุ ๖ อย่าง คือ ด้วยเหตุ ๔ อย่างแต่ต้น, ประสงค์จะถามพรรษา, ประสงค์จะอุปสมบท ไปหาสามเณรีด้วยเหตุ ๕ อย่าง คือ ด้วยเหตุนี้รวมกับการประสงค์จะให้สิกขาบท โดยยกเว้นการอุปสมบท ในภายหลัง แม้ในที่ที่ทรงอนุญาตแก่บิดามารดา ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แต่ในอรรถกถาอันธกะกล่าวว่า 'ผู้บำรุงบิดามารดาเหล่านั้น เป็นญาติก็ดี ไม่เป็นญาติก็ดี แม้เมื่อทูตมิได้ส่งมา ก็ควรไป' คำนั้นไม่ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาและไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี เพราะฉะนั้นไม่ควรยึดถือ

Pahiteyevaanujānanakathā

เรื่องการอนุญาตเมื่อทูตส่งไปแล้วเท่านั้น

199. Bhikkhugatikoti ekasmiṃ vihāre bhikkhūhi saddhiṃ vasanakapuriso. Undriyatīti palujjati. Bhaṇḍaṃ chedāpitanti dabbasambhārabhaṇḍaṃ chedāpitaṃ. Āvahāpeyyunti āharāpeyyuṃ. Dajjāhanti dajje ahaṃ. Saṅghakaraṇīyenāti ettha yaṃkiñci uposathāgārādīsu senāsanesu cetiyachattavedikādīsu vā kattabbaṃ, antamaso bhikkhuno puggalikasenāsanampi, sabbaṃ saṅghakaraṇīyameva. Tasmā tassa nipphādanatthaṃ dabbasambhārādīni vā āharituṃ vaḍḍhakīppabhutīnaṃ bhattavetanādīni vā dāpetuṃ gantabbaṃ.

199. คำว่า ภิกขุคติโก คือ บุรุษผู้อยู่ร่วมกับภิกษุทั้งหลายในวิหารเดียวกัน คำว่า อุนทริยติ คือ ย่อมพังทลาย คำว่า ภณฺฑํ เฉทาปิตํ คือ พัสดุคือเครื่องอุปกรณ์ก่อสร้างถูกตัดแล้ว คำว่า อาวหาเปยฺยุนฺติ คือ พึงให้นำมา คำว่า ทชฺชาหํ คือ ทชฺเช อหํ (เราพึงให้) ในคำว่า สังฆกรณียะ นี้ กิจอันใดอันพึงทำในเสนาสนะมีอุโบสถาคารเป็นต้นก็ดี ในฉัตรและเวทีแห่งเจดีย์เป็นต้นก็ดี แม้เสนาสนะส่วนบุคคลของภิกษุรูปหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นสังฆกรณีย์ทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น เพื่อประโยชน์แก่การสำเร็จกิจนั้น เพื่อนำเครื่องอุปกรณ์ก่อสร้างเป็นต้นมาก็ดี เพื่อให้ภัตและค่าจ้างเป็นต้นแก่ช่างไม้เป็นต้นก็ดี พึงไป

Ayaṃ panettha pāḷimuttakaratticchedavinicchayo – dhammasavanatthāya animantitena gantuṃ na vaṭṭati. Sace ekasmiṃ mahāvāse paṭhamaṃyeva katikā katā hoti – ‘‘asukadivasaṃ nāma sannipatitabba’’nti, nimantitoyeva nāma hoti, gantuṃ vaṭṭati. ‘‘Bhaṇḍakaṃ dhovissāmī’’ti gantuṃ na vaṭṭati. Sace pana ācariyupajjhāyā pahiṇanti, vaṭṭati. Nātidūre vihāro hoti, tattha gantvā ajjeva āgamissāmīti sampāpuṇituṃ na sakkoti, vaṭṭati. Uddesaparipucchādīnaṃ atthāyapi gantuṃ na vaṭṭati. ‘‘Ācariyaṃ passissāmī’’ti pana gantuṃ labhati. Sace pana naṃ ācariyo ‘‘ajja mā gacchā’’ti vadati, vaṭṭati. Upaṭṭhākakulaṃ vā ñātikulaṃ vā dassanāya gantuṃ na labhatīti.

นี้เป็นวินิจฉัยการตัดราตรีที่พ้นจากพระบาลีในเรื่องนี้ คือ เพื่อประโยชน์แก่การฟังธรรม ภิกษุผู้ไม่ได้รับนิมนต์ไม่ควรไป ถ้าในมหาวิหารแห่งหนึ่ง ได้ทำกติกาไว้ก่อนแล้วว่า 'ในวันชื่อโน้น พึงประชุมกัน' ชื่อว่าได้รับนิมนต์แล้ว ควรไป คิดว่า 'จักซักพัสดุ (ผ้า)' ไม่ควรไป แต่ถ้าอาจารย์และอุปัชฌาย์ส่งไป ควรไป วิหารอยู่ไม่ไกลนัก ไปที่นั่นแล้วคิดว่า 'จักกลับมาในวันนี้' แต่ไม่สามารถกลับมาให้ทัน (ก่อนอรุณ) ได้ ก็ควรไป เพื่อประโยชน์แก่การสาธยายและสอบถามเป็นต้น ก็ไม่ควรไป แต่คิดว่า 'จักไปเยี่ยมอาจารย์' ย่อมไปได้ แต่ถ้าอาจารย์บอกแก่เธอว่า 'วันนี้อย่าไปเลย' ก็ควรอยู่ เพื่อเยี่ยมตระกูลอุปัฏฐากหรือตระกูลญาติ ย่อมไปไม่ได้

Antarāyeanāpattivassacchedakathā

เรื่องการตัดพรรษาโดยไม่มีอาบัติในอันตราย

201. Yena gāmo tena gantuntiādīsu sace gāmo avidūraṃ gato hoti, tattha piṇḍāya caritvā vihārameva āgantvā vasitabbaṃ. Sace dūraṃ gato, sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabbo. Na sakkā ce hoti, tatreva sabhāgaṭṭhāne vasitabbaṃ. Sace manussā yathāpavattāni salākabhattādīni denti, ‘‘na mayaṃ tasmiṃ vihāre vasimhā’’ti vattabbā. ‘‘Mayaṃ vihārassa vā pāsādassa vā na dema, tumhākaṃ dema, yattha katthaci vasitvā bhuñjathā’’ti vutte pana yathāsukhaṃ bhuñjitabbaṃ, tesaṃyeva taṃ pāpuṇāti. ‘‘Tumhākaṃ vasanaṭṭhāne pāpuṇāpetvā bhuñjathā’’ti vutte pana yattha vasanti, tattha netvā vassaggena pāpuṇāpetvā bhuñjitabbaṃ.

201. ในวินิจฉัยพระบาลีมีคำว่า 'พึงไปทางที่หมู่บ้านไป' เป็นต้น พึงทราบอย่างนี้ว่า ถ้าหมู่บ้านย้ายไปอยู่ไม่ไกล พึงเที่ยวบิณฑบาตในที่นั้นแล้วกลับมาอยู่ในวิหารนั่นเอง ถ้าไปอยู่ไกล พึงให้รุ่งอรุณขึ้นด้วยการไปกลับภายใน ๗ วัน ถ้าไม่สามารถทำได้ พึงอยู่ในที่นั้นเองในที่ของสหธรรมิก ถ้ามนุษย์ทั้งหลายถวายสลากภัตเป็นต้นตามที่เคยถวาย พึงกล่าวว่า 'พวกเราไม่ได้อยู่ในวิหารนั้น' แต่ถ้ากล่าวว่า 'พวกเราไม่ได้ถวายแก่วิหารหรือปราสาท แต่ถวายแก่ท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงอยู่และฉันในที่ใดที่หนึ่งเถิด' เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ พึงฉันตามสบาย สิ่งนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นเอง แต่ถ้ากล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงนำไปถึงที่อยู่ของท่านแล้วฉันเถิด' เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ พึงนำไปถึงที่ที่ภิกษุเหล่านั้นอยู่แล้วให้ถึงตามลำดับพรรษาแล้วฉัน

Sace pavāritakāle vassāvāsikaṃ denti, yadi sattāhavārena aruṇaṃ uṭṭhāpayiṃsu, gahetabbaṃ. Chinnavassehi pana ‘‘na mayaṃ tattha vasimha, chinnavassā maya’’nti vattabbaṃ. Yadi ‘‘yesaṃ amhākaṃ senāsanaṃ pāpitaṃ, te gaṇhantū’’ti vadanti, gahetabbaṃ. Yaṃ pana vihāre upanikkhittakaṃ mā vinassīti idha āhaṭaṃ cīvarādivebhaṅgiyabhaṇḍaṃ, taṃ tattheva gantvā apaloketvā bhājetabbaṃ. ‘‘Ito ayyānaṃ cattāro paccaye dethā’’ti kappiyakārakānaṃ dinne khettavatthuādike tatruppādepi eseva nayo. Saṅghikañhi vebhaṅgiyabhaṇḍaṃ antovihāre vā bahisīmāya vā hotu, bahisīmāya ṭhitānaṃ apaloketvā bhājetuṃ na vaṭṭati. Ubhayattha ṭhitampi pana antosīmāya ṭhitānaṃ apaloketvā bhājetuṃ vaṭṭatiyeva.

ถ้าในเวลาปวารณาเขาถวายผ้าวัสสาวาสิกะ หากได้ให้รุ่งอรุณขึ้นด้วยการไปกลับภายใน ๗ วัน พึงรับ แต่ภิกษุผู้มีพรรษาขาด พึงกล่าวว่า 'พวกเราไม่ได้อยู่ในวิหารนั้น พวกเราเป็นผู้มีพรรษาขาด' ถ้าเขากล่าวว่า 'ภิกษุเหล่านั้นที่เสนาสนะของพวกเราถึงแก่ท่านแล้ว จงรับไปเถิด' ก็พึงรับ แต่พัสดุอันเป็นของที่ควรแบ่งมีจีวรเป็นต้นที่นำมาในที่นี้ เพื่อไม่ให้ของที่ฝากไว้ในวิหารเสียหาย พึงไปที่นั่นเองแล้วบอกลาแล้วแบ่ง เมื่อถวายที่นาเป็นต้นแก่กัปปิยการกแล้วกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงถวายปัจจัย ๔ แก่พระคุณเจ้าทั้งหลายจากที่นี่' แม้ในลาภที่เกิดขึ้นจากที่นานั้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน อนึ่ง พัสดุอันเป็นของสงฆ์ที่ควรแบ่ง จะอยู่ในภายในวิหารก็ดี หรืออยู่นอกสีมาก็ดี ไม่ควรบอกลาแล้วแบ่งแก่ภิกษุผู้อยู่นอกสีมา แต่แม้พัสดุที่ตั้งอยู่ในที่ทั้งสอง ก็ควรบอกลาแล้วแบ่งแก่ภิกษุผู้อยู่ภายในสีมาได้แน่นอน

Saṅghabhedeanāpattivassacchedakathā

เรื่องการตัดพรรษาโดยไม่มีอาบัติในสังฆเภท

202. Saṅgho bhinnoti ettha bhinne saṅghe gantvā karaṇīyaṃ natthi, yo pana ‘‘bhijjissatī’’ti āsaṅkito, taṃ sandhāya ‘‘bhinno’’ti vuttaṃ. Sambahulāhi bhikkhunīhi saṅgho bhinnoti ettha na bhikkhunīhi saṅgho bhinnoti daṭṭhabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘na kho upāli bhikkhunī saṅghaṃ bhindatī’’ti. Etā pana nissāya anubalaṃ katvā yaṃ saṅghaṃ ‘‘bhikkhū bhindeyyu’’nti āsaṅkā hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

202. ในคำว่า 'สงฆ์แตกแล้ว' นี้ เมื่อสงฆ์แตกแล้ว ไม่มีกิจที่จะต้องไปทำ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า 'แตกแล้ว' หมายถึงสงฆ์ใดที่ระแวงว่า 'จักแตก' ในคำว่า 'สงฆ์แตกแล้วด้วยภิกษุณีจำนวนมาก' นี้ ไม่พึงเห็นว่าสงฆ์แตกด้วยภิกษุณี เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้ว่า 'ดูกรอุบาลี ภิกษุณีไม่ทำสงฆ์ให้แตก' แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้หมายถึงสงฆ์ใดที่ระแวงว่า 'ภิกษุทั้งหลายจักทำสงฆ์ให้แตก' โดยอาสัยภิกษุณีเหล่านั้นแล้วเป็นกำลังสนับสนุน

Vajādīsuvassūpagamanakathā

เรื่องการเข้าพรรษาในวัชชีเป็นต้น

203. Vajoti gopālakānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Yena vajoti ettha vajena saddhiṃ gatassa vassacchede anāpatti.

203. คำว่า “วัชชะ” คือ ที่อยู่ของคนเลี้ยงโค. ในคำว่า “เยนะ วัชโชติ” นี้ ภิกษุผู้ไปพร้อมกับหมู่บ้านคนเลี้ยงโค ย่อมไม่มีอาบัติเพราะพรรษาขาด.

Upakaṭṭhāyāti āsannāya. Satthe vassaṃ upagantunti ettha vassūpanāyikadivase tena bhikkhunā upāsakā vattabbā ‘‘kuṭikā laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. Sace karitvā denti, tattha pavisitvā ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti tikkhattuṃ vattabbaṃ. No ce denti, sālāsaṅkhepena ṭhitasakaṭassa heṭṭhā upagantabbaṃ. Tampi alabhantena ālayo kātabbo. Satthe pana vassaṃ upagantuṃ na vaṭṭati. Ālayo nāma ‘‘idha vassaṃ vasissāmī’’ti cittuppādamattaṃ. Sace maggappaṭipanneyeva satthe pavāraṇadivaso hoti, tattheva pavāretabbaṃ. Atha sattho antovasseyeva bhikkhunā patthitaṭṭhānaṃ patvā atikkamati, patthitaṭṭhāne vasitvā tattha bhikkhūhi saddhiṃ pavāretabbaṃ. Athāpi sattho antovasseyeva antarā ekasmiṃ gāme tiṭṭhati vā vippakirati vā, tasmiṃyeva gāme bhikkhūhi saddhiṃ vasitvā pavāretabbaṃ, apavāretvā tato paraṃ gantuṃ na vaṭṭati.

คำว่า “อุปกัฏฐายะ” คือ ใกล้เข้ามา. ในคำว่า “สัตเถ วัสสัง อุปคันตุง” นี้ ในวันเข้าพรรษา ภิกษุนั้นพึงบอกอุบาสกว่า “อุบาสกทั้งหลาย กุฏิควรจะได้หรือไม่?” ถ้าอุบาสกทั้งหลายสร้างแล้วถวาย ภิกษุพึงเข้าไปในกุฏินั้นแล้วกล่าว ๓ ครั้งว่า “ข้าพเจ้าเข้าพรรษาในที่นี้” ถ้าอุบาสกทั้งหลายไม่ถวาย ภิกษุพึงเข้าพรรษาใต้เกวียนที่จอดเรียงกันมีลักษณะคล้ายศาลา. ภิกษุผู้ไม่ได้แม้เกวียนนั้น พึงทำอาลัย. แต่ในกองเกวียน ไม่ควรเข้าพรรษา. คำว่า “อาลัย” คือ เพียงแค่ความเกิดขึ้นแห่งจิตว่า “เราจักอยู่จำพรรษาในกองเกวียนนี้”. ถ้าวันปวารณามาถึงขณะที่กองเกวียนกำลังเดินทางอยู่ ภิกษุพึงปวารณาในกองเกวียนนั้นเอง. ถ้ากองเกวียนถึงสถานที่ที่ภิกษุปรารถนาแล้วเลยไปในระหว่างพรรษา ภิกษุพึงอยู่จำพรรษาในสถานที่ที่ปรารถนานั้น แล้วปวารณากับภิกษุทั้งหลายในที่นั้น. ถ้ากองเกวียนหยุดพักหรือแยกย้ายกันไปในหมู่บ้านแห่งหนึ่งในระหว่างพรรษา ภิกษุพึงอยู่จำพรรษากับภิกษุทั้งหลายในหมู่บ้านนั้นเอง แล้วปวารณา ไม่ควรไปพ้นจากที่นั้นโดยไม่ปวารณา.

Nāvāyaṃ vassaṃ upagacchantenāpi kuṭiyaṃyeva upagantabbaṃ. Pariyesitvā alabhantena ālayo kātabbo. Sace antotemāsaṃ nāvā samuddeyeva hoti, tattheva pavāretabbaṃ. Atha nāvā kūlaṃ labhati, ayañca parato gantukāmo hoti, gantuṃ na vaṭṭati. Nāvāya laddhagāmeyeva vasitvā bhikkhūhi saddhiṃ pavāretabbaṃ. Sacepi nāvā anutīrameva aññattha gacchati, bhikkhu ca paṭhamaṃ laddhagāmeyeva vasitukāmo, nāvā gacchatu bhikkhunā tattheva vasitvā bhikkhūhi saddhiṃ pavāretabbaṃ.

แม้ภิกษุผู้เข้าพรรษาในเรือ ก็พึงเข้าพรรษาในกุฏิ (ห้องในเรือ) เท่านั้น. ภิกษุผู้แสวงหาแล้วไม่ได้ พึงทำอาลัย. ถ้าเรืออยู่ในทะเลตลอดสามเดือน ภิกษุพึงปวารณาในเรือนั้นเอง. ถ้าเรือถึงฝั่ง และภิกษุนี้ประสงค์จะไปต่อ ไม่ควรไป. พึงอยู่จำพรรษาในหมู่บ้านที่เรือเข้าถึงแล้วปวารณากับภิกษุทั้งหลาย. แม้ถ้าเรือจะไปที่อื่นเลียบตามชายฝั่ง ภิกษุนั้นประสงค์จะอยู่จำพรรษาในหมู่บ้านที่เรือเข้าถึงก่อน ก็ให้เรือไปเถิด ภิกษุพึงอยู่จำพรรษาในหมู่บ้านนั้นเอง แล้วปวารณากับภิกษุทั้งหลาย.

Iti vaje satthe nāvāyanti tīsu ṭhānesu natthi vassacchede āpatti, pavāretuñca labhati. Purimesu pana ‘‘vāḷehi ubbāḷhā hontī’’tiādīsu saṅghabhedapariyantesu vatthūsu kevalaṃ anāpatti hoti, pavāretuṃ pana na labhati.

ด้วยประการฉะนี้ ในสถานที่ ๓ แห่ง คือ ในหมู่บ้านคนเลี้ยงโค ในกองเกวียน และในเรือ ย่อมไม่มีอาบัติเพราะพรรษาขาด และย่อมได้เพื่อปวารณา. แต่ในเรื่องราวที่กล่าวมาในก่อน มีคำว่า “ถูกสัตว์ร้ายเบียดเบียน” เป็นต้น จนถึงเรื่องการทำลายสงฆ์ ย่อมมีเพียงอนาบัติเท่านั้น แต่ไม่ได้รับอนุญาตให้ปวารณา.

204. Na bhikkhave rukkhasusireti ettha suddhe rukkhasusireyeva na vaṭṭati; mahantassa pana rukkhasusirassa anto padaracchadanaṃ kuṭikaṃ katvā pavisanadvāraṃ yojetvā upagantuṃ vaṭṭati. Rūkkhaṃ chinditvā khāṇukamatthake padaracchadanaṃ kuṭikaṃ katvāpi vaṭṭatiyeva. Rukkhaviṭabhiyāti etthāpi suddhe viṭapamatte na vaṭṭati. Mahāviṭape pana aṭṭakaṃ bandhitvā tattha padaracchadanaṃ kuṭikaṃ katvā upagantabbaṃ. Asenāsanikenāti yassa pañcannaṃ chadanānaṃ aññatarena channaṃ yojitadvārabandhanaṃ senāsanaṃ natthi, tena na upagantabbaṃ. Na bhikkhave chavakuṭikāyanti chavakuṭikā nāma ṭaṅkitamañcādibhedā kuṭi, tattha upagantuṃ na vaṭṭati. Susāne pana aññaṃ kuṭikaṃ katvā upagantuṃ vaṭṭati. Na bhikkhave chatteti etthāpi catūsu thambhesu chattaṃ ṭhapetvā āvaraṇaṃ katvā dvāraṃ yojetvā upagantuṃ vaṭṭati, chattakuṭikā nāmesā hoti. Cāṭiyāti etthāpi mahantena kapallena chatte vuttanayena kuṭiṃ katvā upagantuṃ vaṭṭati.

204. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรในโพรงไม้” นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ ไม่ควรเข้าพรรษาในโพรงไม้ล้วนๆ. แต่ถ้าทำกุฏิมีเครื่องมุงด้วยแผ่นกระดานภายในโพรงไม้ใหญ่ และประกอบประตูทางเข้า ก็ควรเข้าพรรษาได้. แม้ตัดต้นไม้แล้วทำกุฏิมีเครื่องมุงด้วยแผ่นกระดานบนยอดตอไม้ ก็ควรเข้าพรรษาได้เช่นกัน. ในคำว่า “ในค่าคบไม้” นี้ ก็ไม่ควรเข้าพรรษาในค่าคบไม้ล้วนๆ. แต่ถ้าผูกห้าง (นั่งร้าน) ในค่าคบไม้ใหญ่ แล้วทำกุฏิมีเครื่องมุงด้วยแผ่นกระดานในที่นั้น ก็ควรเข้าพรรษาได้. คำว่า “ผู้ไม่มีเสนาสนะ” คือ ภิกษุใดไม่มีเสนาสนะที่มุงด้วยหลังคาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเครื่องมุง ๕ ชนิด (อิฐ, หิน, ปูนฉาบ, หญ้า, ใบไม้) และประกอบวงกบประตูไว้ ภิกษุนั้นไม่ควรเข้าพรรษา. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรในกุฏิผี” นี้ คำว่า “ฉวกุฏิกา” คือ กุฏิที่ทำด้วยส่วนประกอบของเตียงมีเท้าที่สลักลวดลายเป็นต้น ไม่ควรเข้าพรรษาในที่นั้น. แต่ถ้าทำกุฏิอื่นในป่าช้า ก็ควรเข้าพรรษาได้. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรในร่ม” นี้ ก็ควรเข้าพรรษาได้ โดยตั้งร่มบนเสา ๔ ต้น ทำเครื่องกั้น และประกอบประตู กุฏินี้เรียกว่า “ฉัตตกุฏิกา” (กุฏิร่ม). ในคำว่า “ในหม้อ” นี้ ก็ควรเข้าพรรษาได้ โดยทำกุฏิด้วยกระเบื้องหม้อขนาดใหญ่ตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องร่ม.

Adhammikakatikādikathā

เรื่องกติกาที่ไม่เป็นธรรมเป็นต้น

205. Evarūpā katikāti ettha aññāpi yā īdisī adhammikā katikā hoti, sā na kātabbāti attho. Tassā lakkhaṇaṃ mahāvibhaṅge vuttaṃ.

205. ในคำว่า “กติกาเช่นนี้” นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ หมายความว่า กติกาอื่นใดที่ไม่เป็นธรรมเช่นนี้ ก็ไม่ควรทำ. ลักษณะของกติกาที่ไม่เป็นธรรมนั้น ได้กล่าวไว้ในมหาวิภังค์แล้ว.

207-8. Paṭissave ca āpatti dukkaṭassāti ettha na kevalaṃ ‘‘imaṃ temāsaṃ idha vassaṃ vasathā’’ti etasseva paṭissave āpatti, ‘‘imaṃ temāsaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha, ubhopi mayaṃ idha vassaṃ vasissāma, ekato uddisāpessāmā’’ti evamādināpi tassa tassa paṭissave dukkaṭaṃ. Tañca kho paṭhamaṃ suddhacittassa pacchā visaṃvādanapaccayā, paṭhamampi asuddhacittassa pana paṭissave pācittiyaṃ, visaṃvādane dukkaṭanti pācittiyena saddhiṃ dukkaṭaṃ yujjati.

๒๐๗-๘. ในคำว่า “เมื่อรับคำแล้ว ย่อมมีอาบัติทุกกฏ” นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ ไม่ใช่เพียงแค่การรับคำว่า “ท่านทั้งหลายจงอยู่จำพรรษาในที่นี้ตลอดสามเดือนนี้” แล้วมีอาบัติเท่านั้น แต่เมื่อรับคำในเรื่องนั้นๆ เช่น “ท่านทั้งหลายจงรับบิณฑบาตตลอดสามเดือนนี้ เราทั้งสองจักอยู่จำพรรษาในที่นี้ จักให้สวดพระบาลีร่วมกัน” เป็นต้น ก็ย่อมมีอาบัติทุกกฏเพราะการรับคำนั้นๆ. อาบัติทุกกฏนั้น ย่อมมีแก่ภิกษุผู้มีจิตบริสุทธิ์ในเบื้องต้นแต่ภายหลังผิดคำพูด. แต่ถ้าภิกษุผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ตั้งแต่แรกรับคำ ก็ย่อมมีอาบัติปาจิตตีย์ และเมื่อผิดคำพูดก็ย่อมมีอาบัติทุกกฏ. ดังนั้น อาบัติทุกกฏจึงประกอบร่วมกับอาบัติปาจิตตีย์.

So tadaheva akaraṇīyotiādīsu sace vassaṃ anupagantvā vā pakkamati, upagantvā vā sattāhaṃ bahiddhā vītināmeti, purimikā ca na paññāyati, paṭissave ca āpatti. Vassaṃ upagantvā pana aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā tadaheva sattāhakaraṇīyena pakkamantassāpi antosattāhe nivattantassa anāpatti, ko pana vādo dvīhatīhaṃ vasitvā antosattāhe nivattantassa. Dvīhatīhaṃ vasitvāti etthāpi nirapekkheneva upacārātikkame vassacchedo veditabbo. Sace idha vasissāmīti ālayo atthi, asatiyā pana vassaṃ na upeti, gahitasenāsanaṃ suggahitaṃ, chinnavasso na hoti, pavāretuṃ labhatiyeva.

ในพระบาลีว่า “ภิกษุนั้นไม่ควรทำในวันนั้นเอง” เป็นต้น ถ้าภิกษุไม่เข้าพรรษาแล้วหลีกไป หรือเข้าพรรษาแล้วอยู่ภายนอกล่วง ๗ วัน และการเข้าพรรษาต้นก็ไม่ปรากฏ และมีอาบัติเพราะการรับคำ. แต่ถ้าภิกษุเข้าพรรษาแล้วยังไม่ทันให้อรุณขึ้นในวันนั้นเอง แล้วหลีกไปด้วยกิจที่ต้องทำภายใน ๗ วัน และกลับมาภายใน ๗ วัน ก็ไม่มีอาบัติ. จะกล่าวไปไยถึงภิกษุที่อยู่ ๒-๓ วันแล้วกลับมาภายใน ๗ วันเล่า. ในคำว่า “อยู่ ๒-๓ วัน” นี้ พึงทราบว่าพรรษาขาดเมื่อล่วงเขตอุปจาระโดยไม่มีความอาลัย (ความห่วงใย). ถ้ามีความตั้งใจว่า “เราจักอยู่จำพรรษาในที่นี้” แต่ด้วยความประมาทไม่ได้เข้าพรรษา เสนาสนะที่รับไว้ก็ถือว่ารับไว้ดีแล้ว พรรษาไม่ขาด ย่อมได้เพื่อปวารณาแน่นอน.

Sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāyāti ettha navamito paṭṭhāya gantuṃ vaṭṭati, āgacchatu vā mā vā, anāpatti. Sesaṃ uttānamevāti.

ในคำว่า “เมื่อปวารณายังไม่มาถึง ๗ วัน” นี้ ควรไปได้ตั้งแต่วันที่ ๙ เป็นต้นไป จะกลับมาหรือไม่กลับมาก็ตาม ย่อมไม่มีอาบัติ. ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้ว.

Vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายวัสสูปนายิกขันธกะ จบแล้ว.

4. Pavāraṇākkhandhakaṃ

4. ปวารณาขันธกะ

Aphāsukavihārakathā

เรื่องการอยู่ไม่ผาสุก

209. Pavāraṇākkhandhake – neva ālapeyyāma na sallapeyyāmāti ettha ālāpo nāma paṭhamavacanaṃ; sallāpo pacchimavacanaṃ. Hatthavilaṅghakenāti hatthukkhepakena. Pasusaṃvāsanti pasūnaṃ viya saṃvāsaṃ. Pasavopi hi attano uppannaṃ sukhadukkhaṃ aññamaññassa na ārocenti, paṭisanthāraṃ na karonti, tathā etepi na akaṃsu; tasmā nesaṃ saṃvāso ‘‘pasusaṃvāso’’ti vuccati. Esa nayo sabbattha. Na bhikkhave mūgabbataṃ titthiyasamādānanti ‘‘imaṃ temāsaṃ na kathetabba’’nti evarūpaṃ vatasamādānaṃ na kātabbaṃ; adhammakatikā hesā. Aññamaññānulomatāti aññamaññaṃ vattuṃ anulomabhāvo. ‘‘Vadantu maṃ āyasmanto’’ti hi vadantaṃ sakkā hoti kiñci vattuṃ; na itaraṃ. Āpattivuṭṭhānatā vinayapurekkhāratāti āpattīhi vuṭṭhānabhāvo vinayaṃ purato katvā caraṇabhāvo. ‘‘Vadantu maṃ āyasmanto’’ti hi evaṃ vadanto āpattīhi vuṭṭhahissati, vinayañca purakkhatvā viharissatīti vuccati.

209. ในปวารณาขันธกะ ในคำว่า “เราทั้งหลายจักไม่พูดจา ไม่สนทนา” นี้ คำว่า “อาลาปะ” คือคำพูดแรก คำว่า “สัลลาปะ” คือคำพูดภายหลัง คำว่า “หัตถวิลังฆเกนะ” คือด้วยการยกมือขึ้น คำว่า “ปสุสังวาสะ” คือการอยู่ร่วมกันเหมือนสัตว์ เพราะว่าแม้สัตว์ทั้งหลาย ย่อมไม่บอกสุขและทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ตนแก่กันและกัน ย่อมไม่ทำปฏิสันถาร ฉันใด แม้ภิกษุเหล่านี้ก็ไม่ทำฉันนั้น เพราะฉะนั้น การอยู่ร่วมกันของภิกษุเหล่านั้น จึงเรียกว่า “ปสุสังวาสะ” นัยนี้พึงทราบในบทว่า “เอฬกสังวาสะ” และ “สปัตตสังวาสะ” ทั้งปวง คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย การถือวัตรเป็นใบ้เป็นการถือของเดียรถีย์” นี้ การถือวัตรมีลักษณะอย่างนี้ว่า “ตลอดไตรมาสนี้ไม่พึงพูด” ไม่พึงทำ เพราะว่าข้อตกลงนั้นเป็นอธรรมกติกา คำว่า “อัญญมัญญานุโลมตา” คือความเป็นที่อนุโลมเพื่อจะพูดแก่กันและกัน เพราะว่าเมื่อภิกษุกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด” ย่อมสามารถจะบอกสิ่งใดสิ่งหนึ่งได้ แต่ไม่สามารถบอกแก่ภิกษุอื่น (ที่ไม่กล่าวเช่นนั้น) คำว่า “อาปัตติวุฏฐานตา วินัยปุเรกขารตา” คือความเป็นผู้พ้นจากอาบัติ และความเป็นผู้ประพฤติโดยมีวินัยเป็นเบื้องหน้า เพราะว่าเมื่อภิกษุกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด” ย่อมจักพ้นจากอาบัติ และจักอยู่โดยมีวินัยเป็นเบื้องหน้า ดังนี้ จึงกล่าวไว้

210. Suṇātu me bhante saṅgho ajja pavāraṇā, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho pavāreyyāti ayaṃ sabbasaṅgāhikā nāma ñatti; evañhi vutte tevācikaṃ dvevācikaṃ ekavācikañca pavāretuṃ vaṭṭati. Samānavassikaṃ na vaṭṭati. ‘‘Tevācikaṃ pavāreyyā’’ti vutte pana tevācikameva vaṭṭati, aññaṃ na vaṭṭati. ‘‘Dvevācikaṃ pavāreyyā’’ti vutte dvevācikañca tevācikañca vaṭṭati, ekavācikañca samānavassikañca na vaṭṭati. ‘‘Ekavācikaṃ pavāreyyā’’ti vutte pana ekavācika-dvevācika-tevācikāni vaṭṭanti, samānavassikameva na vaṭṭati. ‘‘Samānavassika’’nti vutte sabbaṃ vaṭṭati.

210. ญัตตินี้ว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันปวารณา ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ขอพระสงฆ์จงปวารณาเถิด” ชื่อว่าญัตติที่รวบรวมปวารณาทั้งปวง เพราะว่าเมื่อกล่าวอย่างนี้ ย่อมควรเพื่อปวารณาแบบเตวาจิกะ ทเววาจิกะ และเอกวาจิกะ แต่ไม่ควรปวารณาแบบสมานวัสสิกะ แต่เมื่อกล่าวว่า “ขอจงปวารณาแบบเตวาจิกะ” ย่อมควรเฉพาะเตวาจิกะเท่านั้น ไม่ควรปวารณาแบบอื่น เมื่อกล่าวว่า “ขอจงปวารณาแบบทเววาจิกะ” ย่อมควรทั้งทเววาจิกะและเตวาจิกะ แต่ไม่ควรเอกวาจิกะและสมานวัสสิกะ แต่เมื่อกล่าวว่า “ขอจงปวารณาแบบเอกวาจิกะ” ย่อมควรทั้งเอกวาจิกะ ทเววาจิกะ และเตวาจิกะ แต่ไม่ควรเฉพาะสมานวัสสิกะ เมื่อกล่าวว่า “สมานวัสสิกะ” ย่อมควรทั้งหมด

211. Acchantīti nisinnāva honti, na uṭṭhahanti. Tadamantarāti tadantarā; tāvatakaṃ kālanti attho.

211. คำว่า “อัจฉันติ” คือย่อมนั่งอยู่เท่านั้น ไม่ลุกขึ้น คำว่า “ตทมันตรา” คือในระหว่างนั้น มีความหมายว่าตลอดระยะเวลานั้น

Pavāraṇābhedakathā

เรื่องว่าด้วยความแตกต่างแห่งปวารณา

212. Cātuddasikā ca pannarasikā cāti ettha cātuddasikāya ‘‘ajja pavāraṇā cātuddasī’’ti evaṃ pubbakiccaṃ kātabbaṃ, pannarasikāya ‘‘ajja pavāraṇā pannarasī’’ti.

212. ในคำว่า “จาตุททสีและปัณณรสี” นี้ ในวันปวารณาจาตุททสี พึงทำบุพพกิจอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาจาตุททสี” ในวันปวารณาปัณณรสี พึงทำบุพพกิจอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาปัณณรสี”

Pavāraṇakammesu sace ekasmiṃ vihāre pañcasu bhikkhūsu vasantesu ekassa pavāraṇaṃ āharitvā cattāro gaṇañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, catūsu tīsu vā vasantesu ekassa pavāraṇaṃ āharitvā tayo vā dve vā saṅghañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, sabbametaṃ adhammenavaggaṃ pavāraṇakammaṃ.

ในปวารณากรรมทั้งหลาย ถ้าในวิหารแห่งหนึ่ง มีภิกษุ ๕ รูปอยู่ นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๔ รูปตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา หรือเมื่อมีภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูปอยู่ นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๓ รูป หรือ ๒ รูปตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ เป็นปวารณากรรมที่เป็นพวก (แตกหมู่) โดยไม่เป็นธรรม

Sace pana sabbepi pañca janā ekato sannipatitvā gaṇañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, cattāro tayo vā dve vā vasantā ekato sannipatitvā saṅghañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, sabbametaṃ adhammenasamaggaṃ pavāraṇakammaṃ.

แต่ถ้าภิกษุทั้ง ๕ รูปทั้งหมดประชุมพร้อมกัน ตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา หรือเมื่อมีภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูป หรือ ๒ รูปอยู่ ประชุมพร้อมกัน ตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ เป็นปวารณากรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยไม่เป็นธรรม

Sace pañcasu janesu ekassa pavāraṇaṃ āharitvā cattāro saṅghañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, catūsu tīsu vā ekassa pavāraṇaṃ āharitvā tayo vā dve vā gaṇañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, sabbametaṃ dhammenavaggaṃ pavāraṇakammaṃ.

ถ้าในภิกษุ ๕ รูป นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๔ รูปตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา หรือในภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูป นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๓ รูป หรือ ๒ รูปตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ เป็นปวารณากรรมที่เป็นพวก (แตกหมู่) โดยเป็นธรรม

Sace pana sabbepi pañca janā ekato sannipatitvā saṅghañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, cattāro vā tayo vā ekato sannipatitvā gaṇañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, dve aññamaññaṃ pavārenti, ekako vasanto adhiṭṭhānapavāraṇaṃ karoti, sabbametaṃ dhammenasamaggaṃ nāma pavāraṇakammanti.

แต่ถ้าภิกษุทั้ง ๕ รูปทั้งหมดประชุมพร้อมกัน ตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา หรือภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูป ประชุมพร้อมกัน ตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา ภิกษุ ๒ รูปปวารณาแก่กันและกัน ภิกษุรูปเดียวอยู่ ทำอธิษฐานปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ ชื่อว่าเป็นปวารณากรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยเป็นธรรม ดังนี้

Pavāraṇādānānujānanakathā

เรื่องว่าด้วยการอนุญาตให้มอบปวารณา

213. Dinnā hoti pavāraṇāti ettha evaṃ dinnāya pavāraṇāya pavāraṇāhārakena saṅghaṃ upasaṅkamitvā evaṃ pavāretabbaṃ – ‘‘tisso bhante bhikkhu saṅghaṃ pavāreti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatu taṃ bhante saṅgho anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissati. Dutiyampi…pe… tatiyampi bhante tisso bhikkhu saṅghaṃ pavāreti…pe… paṭikarissatī’’ti. Sace pana vuḍḍhataro hoti, ‘‘āyasmā bhante tisso’’ti vattabbaṃ; evañhi tena tassatthāya pavāritaṃ hotīti.

213. ในคำว่า “ปวารณาอันภิกษุให้แล้ว” นี้ เมื่อปวารณาอันภิกษุให้แล้วอย่างนี้ ภิกษุผู้นำปวารณาพึงเข้าไปหาสงฆ์ แล้วพึงปวารณาอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อติสสะปวารณาต่อสงฆ์ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ยินก็ดี ด้วยรังเกียจก็ดี ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงบอกแก่ภิกษุนั้นด้วยความอนุเคราะห์เถิด ภิกษุนั้นเห็นแล้วจักแก้ไข. แม้ครั้งที่สอง... แม้ครั้งที่สาม ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อติสสะปวารณาต่อสงฆ์... จักแก้ไข” แต่ถ้าภิกษุนั้นเป็นผู้แก่กว่า พึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ท่านผู้มีอายุชื่อติสสะ” เพราะว่าเมื่อกล่าวอย่างนี้ ปวารณาอันภิกษุผู้นำปวารณาได้ทำเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุนั้นแล้ว ดังนี้

Pavāraṇaṃ dentena chandampi dātunti ettha chandadānaṃ uposathakkhandhake vuttanayeneva veditabbaṃ. Idhāpi ca chandadānaṃ avasesakammatthāya. Tasmā sace pavāraṇaṃ dento chandaṃ deti, vuttanayena āhaṭāya pavāraṇāya tena ca bhikkhunā saṅghena ca pavāritameva hoti. Atha pavāraṇameva deti, na chandaṃ, tassa ca pavāraṇāya ārocitāya saṅghena ca pavārite sabbesaṃ suppavāritaṃ hoti, aññaṃ pana kammaṃ kuppati. Sace chandameva deti na pavāraṇaṃ, saṅghassa pavāraṇā ca sesakammāni ca na kuppanti, tena pana bhikkhunā appavāritaṃ hoti. Pavāraṇadivase pana bahisīmāyaṃ pavāraṇaṃ adhiṭṭhahitvā āgatenapi chando dātabbo, tena saṅghassa pavāraṇakammaṃ na kuppati.

ในคำว่า “เมื่อภิกษุให้ปวารณา พึงให้ฉันทะด้วย” นี้ การให้ฉันทะพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอุโบสถขันธกะนั่นเอง และในที่นี้ การให้ฉันทะก็เพื่อประโยชน์แก่กรรมที่เหลือ (นอกเหนือจากปวารณา) เพราะฉะนั้น ถ้าภิกษุผู้ให้ปวารณาให้ฉันทะด้วย เมื่อปวารณาอันภิกษุผู้นำปวารณานำมาแล้วด้วยนัยที่กล่าวไว้ ปวารณาอันภิกษุนั้นและสงฆ์ได้ทำแล้วนั่นเอง อนึ่ง ถ้าให้เฉพาะปวารณา ไม่ให้ฉันทะ เมื่อปวารณาของภิกษุนั้นอันภิกษุผู้นำปวารณาบอกแล้ว และเมื่อสงฆ์ปวารณาแล้ว ปวารณาของภิกษุทั้งหมดเป็นอันทำดีแล้ว แต่กรรมอื่นย่อมเสียไป ถ้าให้เฉพาะฉันทะ ไม่ให้ปวารณา ปวารณาของสงฆ์และกรรมที่เหลือย่อมไม่เสียไป แต่ภิกษุนั้นเป็นอันไม่ได้ปวารณา แต่ในวันปวารณา แม้ภิกษุที่อธิษฐานปวารณาอยู่นอกสีมาแล้วมา ก็พึงให้ฉันทะ เพราะการให้ฉันทะนั้น ปวารณากรรมของสงฆ์ย่อมไม่เสียไป

218. Ajja me pavāraṇāti ettha sace cātuddasikā hoti, ‘‘ajja me pavāraṇā cātuddasī’’ti sace pannarasikā ‘‘ajja me pavāraṇā pannarasī’’ti evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ.

218. ในคำว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาของข้าพเจ้า” นี้ ถ้าเป็นวันปวารณาจาตุททสี พึงอธิษฐานอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาจาตุททสีของข้าพเจ้า” ถ้าเป็นวันปวารณาปัณณรสี พึงอธิษฐานอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาปัณณรสีของข้าพเจ้า”

219. Tadahupavāraṇāya āpattintiādi vuttanayameva.

219. คำว่า “อาบัติในวันปวารณานั้น” เป็นต้น มีนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง

Anāpattipannarasakādikathā

เรื่องว่าด้วยอนาบัติในปัณณรสีเป็นต้น

222. Puna pavāretabbanti puna pubbakiccaṃ katvā ñattiṃ ṭhapetvā saṅghattherato paṭṭhāya pavāretabbaṃ. Sesaṃ uposathakkhandhakavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

222. คำว่า “พึงปวารณาอีก” หมายถึง พึงทำบุพกิจอีก วางญัตติแล้ว พึงปวารณาเริ่มตั้งแต่พระสังฆเถระเป็นต้นไป ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอุโบสถขันธกะนั่นเอง

228. Āgantukehi āvāsikānaṃ anuvattitabbanti ‘‘ajja pavāraṇā cātuddasī’’ti etadeva pubbakiccaṃ kātabbaṃ. Pannarasikavārepi eseva nayo. Āvāsikehi nissīmaṃ gantvā pavāretabbanti assāvasāne ayaṃ pāḷimuttakavinicchayo – sace purimikāya pañca bhikkhū vassaṃ upagatā, pacchimikāyapi pañca, purimehi ñattiṃ ṭhapetvā pavārite pacchimehi tesaṃ santike pārisuddhiuposatho kātabbo, na ekasmiṃ uposathagge dve ñattiyo ṭhapetabbā. Sacepi pacchimikāya upagatā cattāro tayo dve eko vā hoti, eseva nayo. Atha purimikāya cattāro pacchimikāyapi cattāro tayo dve eko vā eseva nayo. Athāpi purimikāya tayo, pacchimikāyapi tayo dve vā, eseva nayo. Idañhettha lakkhaṇaṃ – sace purimikāya upagatehi pacchimikāya upagatā thokatarā ceva honti samasamā ca, saṅghapavāraṇāya gaṇaṃ pūrenti, saṅghapavāraṇāvasena ñatti ṭhapetabbāti.

228. คำว่า “อันอาคันตุกะทั้งหลายพึงประพฤติตามอาวาสิกะทั้งหลาย” หมายถึง พึงทำบุพกิจนี้เท่านั้นว่า “วันนี้เป็นวันปวารณา วันจาตุททสี” แม้ในวาระปัณณรสี (วัน ๑๕ ค่ำ) ก็นัยนี้แล คำว่า “อันอาวาสิกะทั้งหลายพึงไปปวารณาในที่พ้นสีมา” นี้เป็นวินิจฉัยนอกพระบาลีในตอนท้ายของบทนี้ ถ้าภิกษุ ๕ รูปเข้าพรรษาในปุริมิกา (พรรษาต้น) และ ๕ รูปในปัจฉิมิกา (พรรษาหลัง) เมื่อภิกษุพวกแรกวางญัตติปวารณาแล้ว ภิกษุพวกหลังพึงทำปาริสุทธิอุโบสถในสำนักของภิกษุพวกแรก ไม่พึงวางญัตติ ๒ ญัตติในอุโบสถาคารเดียวกัน แม้ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาในปัจฉิมิกามี ๔ รูป ๓ รูป ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็นัยนี้แล ถ้าภิกษุในปุริมิกามี ๔ รูป และในปัจฉิมิกามี ๔ รูป ๓ รูป ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็นัยนี้แล ถ้าภิกษุในปุริมิกามี ๓ รูป และในปัจฉิมิกามี ๓ รูป หรือ ๒ รูป ก็นัยนี้แล ลักษณะในเรื่องนี้คือ ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาในปัจฉิมิกามีน้อยกว่าหรือเท่ากับภิกษุที่เข้าพรรษาในปุริมิกา และทำให้ครบองค์สงฆ์เพื่อสังฆปวารณา พึงวางญัตติโดยอำนาจแห่งสังฆปวารณา

Sace pana purimikāya tayo, pacchimikāya eko hoti, tena saddhiṃ te cattāro honti, catunnaṃ saṅghañattiṃ ṭhapetvā pavāretuṃ na vaṭṭati. Gaṇañattiyā pana so gaṇapūrako hoti, tasmā gaṇavasena ñattiṃ ṭhapetvā purimehi pavāretabbaṃ. Itarena tesaṃ santike pārisuddhiuposatho kātabbo. Sace purimikāya dve pacchimikāya dve vā eko vā hoti, eseva nayo. Sace purimikāya eko, pacchimikāyapi eko hoti, ekena ekassa santike pavāretabbaṃ, ekena pārisuddhiuposatho kātabbo. Sace pana purimavassūpagatehi pacchimavassūpagatā ekenapi adhikatarā honti, paṭhamaṃ pātimokkhaṃ uddisitvā pacchā thokatarehi tesaṃ santike pavāretabbaṃ.

แต่ถ้าในปุริมิกามี ๓ รูป ในปัจฉิมิกามี ๑ รูป ภิกษุเหล่านั้นรวมกับรูปนั้นเป็น ๔ รูป ไม่ควรวางญัตติสังฆปวารณาเพื่อปวารณาของภิกษุ ๔ รูป แต่ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ทำให้ครบองค์คณะในคณะญัตติ เพราะฉะนั้น ภิกษุพวกแรกพึงวางญัตติโดยอำนาจแห่งคณะแล้วปวารณา ภิกษุรูปอื่น (ภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกา) พึงทำปาริสุทธิอุโบสถในสำนักของภิกษุเหล่านั้น ถ้าในปุริมิกามี ๒ รูป และในปัจฉิมิกามี ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็นัยนี้แล ถ้าในปุริมิกามี ๑ รูป และในปัจฉิมิกามี ๑ รูป ภิกษุรูปหนึ่งพึงปวารณาในสำนักของภิกษุอีกรูปหนึ่ง ภิกษุอีกรูปหนึ่งพึงทำปาริสุทธิอุโบสถ แต่ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกามีมากกว่าภิกษุที่เข้าพรรษาปุริมิกาแม้เพียง ๑ รูป พึงสวดปาติโมกข์ก่อน แล้วภิกษุพวกที่มีจำนวนน้อยกว่า (ภิกษุที่เข้าพรรษาปุริมิกา) พึงปวารณาในสำนักของภิกษุเหล่านั้น (ภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกา) ในภายหลัง

Kattikacātumāsiniyā pavāraṇāya pana sace paṭhamaṃ vassūpagatehi mahāpavāraṇāya pavāritehi pacchā upagatā adhikatarā vā samasamā vā honti, pavāraṇāñattiṃ ṭhapetvā pavāretabbaṃ. Tehi pavārite pacchā itarehi pārisuddhiuposatho kātabbo. Atha mahāpavāraṇāya pavāritā bahū bhikkhū honti, pacchimavassūpagatā thokatarā vā eko vā, pātimokkhe uddiṭṭhe pacchā tesaṃ santike tena pavāretabbaṃ.

อนึ่ง ในวันปวารณาเดือนกัตติกะ (วันเพ็ญเดือน ๑๒) ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาภายหลังมีจำนวนมากกว่าหรือเท่ากับภิกษุที่เข้าพรรษาแล้วและปวารณาแล้วในวันมหาปวารณา (วันเพ็ญเดือน ๑๑) พึงวางญัตติปวารณาแล้วปวารณา เมื่อภิกษุเหล่านั้นปวารณาแล้ว ภิกษุพวกอื่น (ที่เข้าพรรษาแรก) พึงทำปาริสุทธิอุโบสถในภายหลัง ถ้าภิกษุจำนวนมากปวารณาแล้วในวันมหาปวารณา และภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกามีจำนวนน้อยกว่าหรือมีเพียงรูปเดียว เมื่อสวดปาติโมกข์แล้ว ภิกษุรูปนั้นพึงปวารณาในสำนักของภิกษุเหล่านั้นในภายหลัง

233. Na ca bhikkhave appavāraṇāya pavāretabbaṃ, aññatra saṅghasāmaggiyāti ettha kosambakasāmaggīsadisāva sāmaggī veditabbā. ‘‘Ajja pavāraṇā sāmaggī’’ti evañcettha pubbakiccaṃ kātabbaṃ. Ye pana kismiñcideva appamattake pavāraṇaṃ ṭhapetvā samaggā honti, tehi pavāraṇāyameva pavāraṇā kātabbā. Sāmaggīpavāraṇaṃ karontehi ca paṭhamapavāraṇaṃ ṭhapetvā pāṭipadato paṭṭhāya yāva kattikacātumāsinī puṇṇamā, etthantare kātabbā, tato pacchā vā pure vā na vaṭṭati.

233. คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงปวารณาในวันมิใช่ปวารณา เว้นแต่สังฆสามัคคี” ในที่นี้ พึงทราบสามัคคีที่เหมือนกับสามัคคีในโกสัมพิกขันธกะ และในสามัคคีปวารณานี้ พึงทำบุพกิจอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาสามัคคี” อนึ่ง ภิกษุเหล่าใดวางปวารณาไว้ด้วยเหตุเพียงเล็กน้อยบางอย่างแล้วปรองดองกัน ภิกษุเหล่านั้นพึงปวารณาในวันปวารณานั้นเอง และเมื่อทำสามัคคีปวารณา พึงวางปวารณาแรกไว้ แล้วพึงทำสามัคคีปวารณาในช่วงระหว่างตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ (หลังวันเพ็ญเดือน ๑๑) จนถึงวันเพ็ญเดือนกัตติกะ (วันเพ็ญเดือน ๑๒) ไม่ควรทำหลังจากนั้นหรือก่อนหน้านั้น

Dvevācikādipavāraṇākathā

เรื่องปวารณาแบบทุติยวาจาเป็นต้น

234. Dvevācikaṃ pavāretunti ettha ñattiṃ ṭhapentenāpi ‘‘yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho dvevācikaṃ pavāreyyā’’ti vattabbaṃ, ekavācike ‘‘ekavācikaṃ pavāreyyā’’ti, samānavassikepi ‘‘samānavassikaṃ pavāreyyā’’ti vattabbaṃ, ettha ca bahūpi samānavassā ekato pavāretuṃ labhanti.

234. คำว่า “พึงปวารณาด้วยทุติยวาจา” ในที่นี้ แม้ภิกษุผู้ตั้งญัตติก็พึงกล่าวว่า “ถ้าสงฆ์พร้อมเพรียงกัน สงฆ์พึงปวารณาด้วยทุติยวาจา” ในเอกวาจิกะ (ปวารณาด้วยวาจาเดียว) พึงกล่าวว่า “พึงปวารณาด้วยเอกวาจา” แม้ในสมานวัสสิกะ (ปวารณาของผู้มีพรรษาเท่ากัน) พึงกล่าวว่า “พึงปวารณาด้วยสมานวัสสิกะ” และในสมานวัสสิกะนี้ ภิกษุผู้มีพรรษาเท่ากันจำนวนมากก็สามารถปวารณารวมกันได้

Pavāraṇāṭhapanakathā

เรื่องการระงับปวารณา

236. Bhāsitāya lapitāya apariyositāyāti ettha sabbasaṅgāhikañca puggalikañcāti duvidhaṃ pavāraṇāṭhapanaṃ. Tattha sabbasaṅgāhike ‘‘suṇātu me bhante saṅgho…pe… saṅgho tevācikaṃ pavāre’’ iti sukārato yāva rekāro, tāva bhāsitā lapitā apariyositāva hoti pavāraṇā. Etthantare ekapadepi ṭhapentena ṭhapitā hoti pavāraṇā. ‘Yya’kāre pana patte pariyositā hoti, tasmā tato paṭṭhāya ṭhapentena ṭhapitāpi aṭṭhapitā hoti. Puggalikaṭhapane pana – ‘‘saṅghaṃ bhante pavāremi…pe… tatiyampi bhante saṅghaṃ pavāremi diṭṭhena vā…pe… passanto paṭī’’ti saṅkārato yāva ayaṃ sabbapacchimo ‘ṭi’kāro tāva bhāsitā lapitā apariyositāva hoti pavāraṇā, etthantare ekapadepi ṭhapentena ṭhapitā hoti pavāraṇā, ‘‘karissāmī’’ti vutte pana pariyositā hoti, tasmā ‘‘karissāmī’’ti etasmiṃ pade patte ṭhapitāpi aṭṭhapitā hoti. Esa nayo dvevācikaekavācikasamānavassikāsupi. Etāsupi hi ṭikārāvasānaṃyeva ṭhapanakhettanti.

236. คำว่า “เมื่อกล่าวแล้ว บอกแล้ว ยังไม่จบ” ในที่นี้ การระงับปวารณามี ๒ อย่าง คือ สัพพสังคาหิกะ (ระงับปวารณาของสงฆ์ทั้งหมด) และปุคคลิกะ (ระงับปวารณาเฉพาะบุคคล) ในบรรดา ๒ อย่างนั้น ในสัพพสังคาหิกะ ตั้งแต่ตัวอักษร “สุ” ในคำว่า “สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ...เป... สังโฆ เตวาจิกัง ปวาเร” จนถึงตัวอักษร “เร” ปวารณายังคงเป็นอันกล่าวแล้ว บอกแล้ว แต่ยังไม่จบ ในช่วงนี้ แม้ผู้ระงับปวารณาในบทเดียว ปวารณาก็เป็นอันระงับแล้ว แต่เมื่อถึงตัวอักษร “ยฺย” ปวารณาก็เป็นอันจบแล้ว เพราะฉะนั้น ตั้งแต่ตัวอักษร “ยฺย” เป็นต้นไป แม้ผู้ระงับปวารณา ปวารณาก็เป็นอันไม่ระงับ ส่วนในปุคคลิกะ (การระงับปวารณาเฉพาะบุคคล) พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้: ตั้งแต่ตัวอักษร “สัง” ในคำว่า “สังฆัง ภันเต ปวาเรมิ...เป... ตติยัมปิ ภันเต สังฆัง ปวาเรมิ ทิฏเฐน วา...เป... ปัสสันโต ปฏิ” จนถึงตัวอักษร “ฏิ” ซึ่งเป็นตัวอักษรสุดท้าย ปวารณายังคงเป็นอันกล่าวแล้ว บอกแล้ว แต่ยังไม่จบ ในช่วงนี้ แม้ผู้ระงับปวารณาในบทเดียว ปวารณาก็เป็นอันระงับแล้ว แต่เมื่อกล่าวคำว่า “กริสสามิ” ปวารณาก็เป็นอันจบแล้ว เพราะฉะนั้น เมื่อถึงบทว่า “กริสสามิ” แม้ผู้ระงับปวารณา ปวารณาก็เป็นอันไม่ระงับ นัยนี้แลแม้ในทุติยวาจิกะ เอกวาจิกะ และสมานวัสสิกะ เพราะในปวารณาเหล่านี้ คำที่ลงท้ายด้วยตัวอักษร “ฏิ” เท่านั้นเป็นเขตของการระงับปวารณา

237. Anuyuñjiyamānoti ‘‘kimhi naṃ ṭhapesī’’ti parato vuttanayena pucchiyamāno. Omadditvāti etāni ‘‘alaṃ bhikkhu mā bhaṇḍana’’ntiādīni vacanāni vatvā, vacanomaddanā hi idha omaddanāti adhippetā. Anuddhaṃsitaṃ paṭijānātīti ‘‘amūlakena pārājikena anuddhaṃsito ayaṃ mayā’’ti evaṃ paṭijānāti. Yathādhammanti saṅghādisesena anuddhaṃsane pācittiyaṃ; itarehi dukkaṭaṃ. Nāsetvāti liṅganāsanāya nāsetvā.

237. คำว่า “เมื่อถูกสอบสวน” หมายถึง เมื่อถูกสอบสวนโดยนัยที่กล่าวไว้ในภายหลังว่า “เธอระงับปวารณานั้นด้วยเหตุใด?” คำว่า “กดขี่แล้ว” หมายถึง กล่าวคำเหล่านี้ว่า “พอเถิดภิกษุ อย่าทะเลาะกันเลย” เป็นต้น ในที่นี้ การกดขี่ด้วยคำพูดหมายถึงการกดขี่ คำว่า “รับสารภาพว่าได้กล่าวหา” หมายถึง รับสารภาพอย่างนี้ว่า “ภิกษุรูปนี้ถูกข้าพเจ้ากล่าวหาด้วยอาบัติปาราชิกที่ไม่มีมูล” คำว่า “ตามธรรม” หมายถึง เมื่อกล่าวหาด้วยอาบัติสังฆาทิเสส เป็นอาบัติปาจิตตีย์ เมื่อกล่าวหาด้วยอาบัติอื่น เป็นอาบัติทุกกฏ คำว่า “ทำลายแล้ว” หมายถึง ทำลายด้วยการทำลายเพศ (สมณเพศ)

238. Sāssa yathādhammaṃ paṭikatāti ettakameva vatvā pavārethāti vattabbā, asukā nāma āpattīti idaṃ pana na vattabbaṃ, etañhi kalahassa mukhaṃ hoti.

238. พึงกล่าวเพียงเท่านี้ว่า "การที่เธอได้แก้ไขตามธรรมแล้ว จงปวารณาเถิด" แต่ไม่พึงกล่าวว่า "อาบัติชื่อโน้น" เพราะคำนั้นเป็นเหตุแห่งการทะเลาะวิวาท

Vatthuṭhapanādikathā

เรื่องการงดวัตถุเป็นต้น

239. Idaṃ vatthu paññāyati na puggaloti ettha corā kira araññavihāre pokkharaṇito macche gahetvā pacitvā khāditvā agamaṃsu. So taṃ vippakāraṃ disvā ārāme vā kiñci dhuttena kataṃ vippakāraṃ disvā ‘‘bhikkhussa iminā kammena bhavitabba’’nti sallakkhetvā evamāha. Vatthuṃ ṭhapetvā saṅgho pavāreyyāti ‘‘yadā taṃ puggalaṃ jānissāma, tadā naṃ codessāma. Idāni pana saṅgho pavāretū’’ti ayamettha attho. Idāneva naṃ vadehīti sace iminā vatthunā kañci puggalaṃ parisaṅkasi, idāneva naṃ apadisāhīti attho. Sace apadisati, taṃ puggalaṃ anuvijjitvā pavāretabbaṃ; no ce apadisati, upaparikkhitvā jānissāmāti pavāretabbaṃ.

239. ในคำว่า "วัตถุนี้ปรากฏ แต่บุคคลไม่ปรากฏ" นี้ ได้ยินว่า พวกโจรจับปลาจากสระในอารามป่าแล้ว หุงกินแล้วก็ไป ภิกษุนั้นเห็นความวิปริตนั้น หรือเห็นความวิปริตบางอย่างที่คนเกเรทำในอารามแล้ว สำคัญว่า "กรรมนี้พึงเป็นกรรมของภิกษุ" จึงกล่าวอย่างนี้ คำว่า "สงฆ์จงปวารณาโดยงดวัตถุไว้" นี้ มีอรรถว่า "เมื่อใดเราจักรู้บุคคลนั้น เมื่อนั้นเราจักโจทบุคคลนั้น แต่บัดนี้ ขอสงฆ์จงปวารณาเถิด" คำว่า "จงบอกบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" นี้ มีอรรถว่า "ถ้าท่านสงสัยบุคคลใดด้วยวัตถุนี้ จงระบุบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" ถ้าระบุ ก็พึงสอบสวนบุคคลนั้นแล้วปวารณา ถ้าไม่ระบุ ก็พึงกล่าวว่า "เราจักสอบสวนแล้วรู้เอง" แล้วปวารณา

Ayaṃ puggalo paññāyati na vatthūti ettha eko bhikkhu mālāgandhavilepanehi cetiyaṃ vā pūjesi, ariṭṭhaṃ vā pivi, tassa tadanurūpo sarīragandho ahosi; so taṃ gandhaṃ sandhāya ‘‘imassa bhikkhuno evarūpo sarīragandho’’ti vatthuṃ pakāsento evamāha. Puggalaṃ ṭhapetvā saṅgho pavāreyyāti etaṃ puggalaṃ ṭhapetvā saṅgho pavāretu. Idāneva naṃ vadehīti yaṃ tvaṃ puggalaṃ ṭhapesi, tassa puggalassa idāneva dosaṃ vada. Sace ayamassa dosoti vadati, taṃ puggalaṃ sodhetvā pavāretabbaṃ. Atha nāhaṃ jānāmīti vadati, upaparikkhitvā jānissāmāti pavāretabbaṃ.

ในคำว่า "บุคคลนี้ปรากฏ แต่วัตถุไม่ปรากฏ" นี้ ภิกษุรูปหนึ่งบูชาเจดีย์ด้วยดอกไม้และเครื่องหอมสำหรับทา หรือดื่มน้ำอริฏฐะ กลิ่นกายที่สมควรแก่สิ่งนั้นจึงมีแก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นหมายถึงกลิ่นนั้น จึงกล่าวเปิดเผยวัตถุว่า "กลิ่นกายเช่นนี้มีแก่ภิกษุรูปนี้" อย่างนี้ คำว่า "สงฆ์จงปวารณาโดยงดบุคคลไว้" นี้ คือ "สงฆ์จงปวารณาโดยงดบุคคลนี้ไว้" คำว่า "จงบอกบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" นี้ คือ "ท่านงดบุคคลใดไว้ จงบอกโทษของบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" ถ้ากล่าวว่า "นี่เป็นโทษของบุคคลนั้น" ก็พึงชำระบุคคลนั้นแล้วปวารณา ถ้ากล่าวว่า "เราไม่รู้" ก็พึงกล่าวว่า "เราจักสอบสวนแล้วรู้เอง" แล้วปวารณา

Idaṃ vatthu ca puggalo ca paññāyatīti purimanayeneva corehi macche gahetvā pacitvā paribhuttaṭṭhānañca gandhādīhi nahānaṭṭhānañca disvā ‘‘pabbajitassa kamma’’nti maññamāno so evamāha. Idāneva naṃ vadehīti idāneva tena vatthunā parisaṅkitaṃ puggalaṃ vadehi; idaṃ pana ubhayampi disvā diṭṭhakālato paṭṭhāya vinicchinitvāva pavāretabbaṃ. Kallaṃ vacanāyāti kallaṃ codanāya; codetuṃ vaṭṭatīti attho. Kasmā? Pavāraṇato pubbe avinicchitattā pacchā ca disvā coditattāti. Ukkoṭanakaṃ pācittiyanti idañhi ubhayaṃ pubbe pavāraṇāya disvā vinicchinitvāva bhikkhū pavārenti, tasmā puna taṃ ukkoṭentassa āpatti.

ในคำว่า "วัตถุและบุคคลนี้ปรากฏ" นี้ ภิกษุนั้นเห็นสถานที่ที่พวกโจรจับปลาแล้วหุงกิน และสถานที่อาบน้ำด้วยของหอมเป็นต้น ด้วยนัยก่อนนั่นเอง แล้วสำคัญว่า "นี่เป็นกรรมของบรรพชิต" จึงกล่าวอย่างนี้ คำว่า "จงบอกบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" นี้ คือ "จงบอกบุคคลที่สงสัยด้วยวัตถุนั้นเดี๋ยวนี้" แต่พึงปวารณาโดยวินิจฉัยทั้งสองอย่างนี้ ตั้งแต่เวลาที่เห็นแล้วเท่านั้น คำว่า "ควรแก่การกล่าว" นี้ มีอรรถว่า "ควรแก่การโจท; ควรแก่การโจท" เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่ได้วินิจฉัยก่อนปวารณา และเพราะโจทเมื่อเห็นภายหลัง คำว่า "อาบัติปาจิตตีย์เพราะรื้อฟื้น" นี้ เพราะภิกษุทั้งหลายเห็นทั้งสองอย่างนี้ก่อนปวารณาแล้ววินิจฉัยแล้วจึงปวารณา เพราะฉะนั้น เมื่อภิกษุรื้อฟื้นกรรมนั้นอีก จึงเป็นอาบัติ

Bhaṇḍanakārakavatthukathā

เรื่องวัตถุแห่งภิกษุผู้ก่อการทะเลาะ

240. Dve tayo uposathe cātuddasike kātunti ettha catutthapañcamā dve, tatiyo pana pakatiyāpi catuddasikoyevāti. Tasmā tatiyacatutthā vā tatiyacatutthapañcamā vā dve tayo cātuddasikā kātabbā. Atha catutthe kate suṇanti, pañcamo cātuddasiko kātabbo. Evampi dve cātuddasikā honti. Evaṃ karontā bhaṇḍanakārakānaṃ terase vā cātuddase vā ime pannarasīpavāraṇaṃ pavāressanti. Evaṃ pavārentehi ca bahisīmāya sāmaṇere ṭhapetvā ‘‘te āgacchantī’’ti sutvā lahuṃ lahuṃ sannipatitvā pavāretabbaṃ. Etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘te ce bhikkhave…pe… tathā karontū’’ti vuttaṃ.

240. ในคำว่า "พึงทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ หรือ ๓ ครั้ง" นี้ อุโบสถที่ ๔ และ ๕ เป็น ๒ ครั้ง ส่วนอุโบสถที่ ๓ โดยปกติก็เป็น ๑๔ ค่ำอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ หรือ ๓ ครั้ง คืออุโบสถที่ ๓ และ ๔ หรืออุโบสถที่ ๓, ๔ และ ๕ ถ้าทำอุโบสถที่ ๔ แล้วได้ยิน (ว่ามีอุโบสถ ๑๔ ค่ำอีก) ก็พึงทำอุโบสถที่ ๕ ให้เป็น ๑๔ ค่ำ อย่างนี้ก็มีอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ ครั้ง เมื่อทำอย่างนี้ พวกภิกษุผู้ก่อการทะเลาะจักปวารณาปัณณรสีปวารณา (ปวารณาในวัน ๑๕ ค่ำ) นี้ ในวัน ๑๓ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำ และเมื่อปวารณาอย่างนี้ พึงงดสามเณรไว้นอกสีมา แล้วเมื่อได้ยินว่า "พวกนั้นกำลังมา" ก็พึงรีบประชุมกันแล้วปวารณา เพื่อแสดงอรรถนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกเธอ...เป็นต้น...จงทำอย่างนั้น"

Asaṃvihitāti saṃvidahanarahitā āgamanajānanatthāya akatasaṃvidahitā; aviññātāva hutvāti attho. Tesaṃ vikkhitvāti ‘‘kilantattha muhuttaṃ vissamathā’’tiādinā nayena sammohaṃ katvāti attho. No ce labhethāti no ce bahisīmaṃ gantuṃ labheyyuṃ; bhaṇḍanakārakānaṃ sāmaṇerehi ca daharabhikkhūhi ca nirantaraṃ anubaddhāva honti. Āgame juṇheti yaṃ sandhāya āgame juṇhe pavāreyyāmāti ñattiṃ ṭhapesuṃ, tasmiṃ āgame juṇhe komudiyā cātumāsiniyā akāmā pavāretabbaṃ, avassaṃ pavāretabbaṃ, na hi taṃ atikkamitvā pavāretuṃ labbhati. Tehi ce bhikkhave bhikkhūhi pavāriyamāneti evaṃ cātumāsiniyā pavāriyamāne.

คำว่า "อะสังวิหิตา" คือ ผู้ไม่มีการจัดแจง ไม่ได้จัดแจงเพื่อรู้การมา มีอรรถว่า "เป็นผู้ไม่รู้" คำว่า "ทำให้พวกนั้นกระจัดกระจาย" นี้ มีอรรถว่า "ทำให้หลงด้วยนัยมีอาทิว่า 'พวกท่านเหน็ดเหนื่อยแล้ว จงพักผ่อนสักครู่'" คำว่า "ถ้าไม่ได้" นี้ คือ "ถ้าไม่ได้ไปนอกสีมา" เพราะพวกภิกษุผู้ก่อการทะเลาะย่อมถูกสามเณรและภิกษุหนุ่มติดตามอยู่เสมอ ในคำว่า "ในเดือนจุณหะที่จะมาถึง" นี้ คือ เมื่อได้ตั้งญัตติไว้ว่า "เราจักปวารณาในเดือนจุณหะที่จะมาถึง" ในเดือนจุณหะที่จะมาถึงนั้น พึงปวารณาจาตุมาสินีปวารณา (ปวารณาในวันเพ็ญเดือน ๑๒) โดยไม่สมัครใจ คือพึงปวารณาโดยจำเป็น เพราะไม่พึงล่วงเลยวันนั้นแล้วปวารณาได้ คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังปวารณา" นี้ คือ "เมื่อกำลังปวารณาจาตุมาสินีปวารณาอย่างนี้"

Pavāraṇāsaṅgahakathā

เรื่องการสงเคราะห์ปวารณา

241. Aññataro phāsuvihāroti taruṇasamatho vā taruṇavipassanā vā. Paribāhirā bhavissāmāti anibaddharattiṭṭhānadivāṭṭhānādibhāvena bhāvanānuyogaṃ sampādetuṃ asakkontā bāhirā bhavissāma. Sabbeheva ekajjhaṃ sannipatitabbanti iminā chandadānaṃ paṭikkhipati. Bhinnassa hi saṅghassa samaggakaraṇakāle tiṇavatthārakasamathe imasmiñca pavāraṇāsaṅgaheti imesu tīsu ṭhānesu chandaṃ dātuṃ na vaṭṭati. Pavāraṇāsaṅgaho nāmāyaṃ vissaṭṭhakammaṭṭhānānaṃ thāmagatasamathavipassanānaṃ sotāpannādīnañca na dātabbo. Taruṇasamathavipassanālābhino pana sabbe vā hontu, upaḍḍhā vā, ekapuggalo vā ekassapi vasena dātabboyeva. Dinne pavāraṇāsaṅgahe antovasse parihārova hoti, āgantukā tesaṃ senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti. Tehipi chinnavassehi na bhavitabbaṃ, pavāretvā pana antarāpi cārikaṃ pakkamituṃ labhantīti dassanatthaṃ ‘‘tehi ce bhikkhave’’tiādimāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

241. คำว่า "การอยู่ผาสุกอย่างใดอย่างหนึ่ง" คือ สมถะที่ยังอ่อน หรือวิปัสสนาที่ยังอ่อน คำว่า "เราจักเป็นผู้ภายนอก" คือ เราจักเป็นผู้ภายนอกเพราะไม่สามารถบำเพ็ญภาวนานุโยคได้ ด้วยความเป็นผู้ไม่มีที่อยู่ประจำทั้งกลางคืนและกลางวันเป็นต้น ด้วยคำว่า "ภิกษุทั้งปวงพึงประชุมพร้อมกัน" นี้ ทรงห้ามการให้ฉันทะ เพราะในกาลที่สงฆ์แตกกันแล้วทำให้พร้อมเพรียงกัน ในสมถะชื่อติณวัตถารกะ และในการสงเคราะห์ปวารณานี้ ใน ๓ ฐานะเหล่านี้ ไม่ควรให้ฉันทะ การสงเคราะห์ปวารณานี้ ไม่พึงให้แก่ผู้ที่ละกรรมฐานแล้ว ผู้ที่สมถะและวิปัสสนาถึงความมั่นคงแล้ว และพระโสดาบันเป็นต้น แต่ผู้ได้สมถะและวิปัสสนาที่ยังอ่อน ไม่ว่าจะเป็นทั้งหมด หรือครึ่งหนึ่ง หรือแม้แต่บุคคลเดียว ก็พึงให้ได้ เมื่อให้การสงเคราะห์ปวารณาแล้ว ย่อมเป็นการคุ้มครองภายในพรรษา ภิกษุอาคันตุกะไม่สามารถยึดเสนาสนะของภิกษุเหล่านั้นได้ และภิกษุเหล่านั้นก็ไม่พึงเป็นผู้มีพรรษาขาด แต่เมื่อปวารณาแล้ว ก็สามารถจาริกไปได้ในระหว่าง (ก่อนถึงวันเพ็ญเดือน ๑๒) เพื่อแสดงอรรถนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกเธอ...เป็นต้น" ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงก็เป็นความชัดเจนแล้ว

Pavāraṇākkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปวารณาขันธกะ จบแล้ว

5. Cammakkhandhakaṃ

5. จัมมขันธกะ

Soṇakoḷivisavatthukathā

เรื่องราวของโสณะโกลิวิสะ

242. Cammakkhandhake – issariyādhipaccanti issarabhāvena ca adhipatibhāvena ca samannāgataṃ. Rajjanti rājabhāvaṃ, raññā kattabbakiccaṃ vā. Soṇo nāma koḷivisoti ettha soṇoti tassa nāmaṃ; koḷivisoti gottaṃ. Pādatalesu lomānīti rattesu pādatalesu sukhumāni añjanavaṇṇāni kammacittīkatāni lomāni jātāni honti. So kira pubbe asītisahassānaṃ purisānaṃ jeṭṭhapuriso hutvā tehi saddhiṃ paccekabuddhassa vasanaṭṭhāne paṇṇasālaṃ katvā attano sassirikaṃ uṇṇapāvārakaṃ paccekabuddhassa pādehi akkamanaṭṭhāne pādapuñchanikaṃ katvā ṭhapesi. Temāsaṃ pana sabbeva paccekabuddhaṃ upaṭṭhahiṃsu. Ayaṃ tassa ca tesañca asītiyā gāmikasahassānaṃ pubbayogo.

242. ในคัมภีร์จัมมขันธกะ – คำว่า อิสริยาธิปัตย์ คือ ประกอบด้วยความเป็นใหญ่และความเป็นผู้ปกครอง คำว่า ราชย์ คือ ความเป็นพระราชา หรือกิจที่พระราชาพึงกระทำ ในคำว่า โสณะโกลิวิสะ นี้ คำว่า โสณะ เป็นชื่อของท่าน คำว่า โกลิวิสะ เป็นโคตร คำว่า ขนที่ฝ่าเท้า คือ ขนละเอียดสีเหมือนยาหยอดตาที่กรรมบันดาลให้เกิด มีอยู่ที่ฝ่าเท้าสีแดง ได้ยินว่า ท่านนั้นในกาลก่อนเป็นหัวหน้าของบุรุษแปดหมื่นคน ได้สร้างบรรณศาลาในที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าพร้อมกับคนเหล่านั้น ได้ทำผ้ากัมพลขนสัตว์อันมีรัศมีของตนให้เป็นผ้าเช็ดเท้าในที่ที่พระปัจเจกพุทธเจ้าจะเหยียบย่ำแล้ววางไว้ อนึ่ง ชนทั้งหมดได้อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าตลอดสามเดือน นี้เป็นบุพพโยคะของท่านและของชาวบ้านแปดหมื่นคนเหล่านั้น

Asītigāmikasahassānīti tesu gāmesu vasantānaṃ kulaputtānaṃ asītisahassāni. Kenacideva karaṇīyenāti kenaci karaṇīyena viya; na panassa kiñci karaṇīyaṃ atthi aññatra tassa dassanā. Rājā kira tānipi asītikulaputtasahassāni sannipātāpento ‘‘evaṃ aparisaṅkanto soṇo āgamissatī’’ti sannipātāpesi. Diṭṭhadhammike attheti ‘‘kasivaṇijjādīni dhammena kattabbāni, mātāpitaro dhammena positabbā’’ti evamādinā nayena idhalokahite atthe anusāsitvā. So no bhagavāti so amhākaṃ bhagavā tumhe samparāyike atthe anusāsissatīti attho.

คำว่า ชาวบ้านแปดหมื่นคน คือ กุลบุตรแปดหมื่นคนที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้านเหล่านั้น คำว่า ด้วยกิจบางอย่าง คือ เหมือนด้วยกิจบางอย่าง แต่กิจอื่นนอกจากเพื่อเห็นท่านนั้น ไม่มีแก่พระราชา ได้ยินว่า พระราชาทรงให้กุลบุตรแปดหมื่นคนเหล่านั้นประชุมกัน โดยทรงดำริว่า “โสณะจักมาโดยไม่สงสัยอย่างนี้” คำว่า ประโยชน์ในปัจจุบัน คือ ทรงสั่งสอนประโยชน์ในโลกนี้ด้วยนัยมีอาทิว่า “การกสิกรรมและการค้าขายเป็นต้น พึงกระทำโดยธรรม มารดาบิดาพึงบำรุงโดยธรรม” คำว่า พระผู้มีพระภาคของเรานั้น คือ พระผู้มีพระภาคของเรานั้นจักทรงสั่งสอนประโยชน์ในสัมปรายภพแก่ท่านทั้งหลาย ดังนี้เป็นอรรถ

Bhagavantaṃ paṭivedemīti bhagavantaṃ jānāpemi. Pāṭikāya nimujjitvāti sopānassa heṭṭhā aḍḍhacandapāsāṇe nimujjitvā. Yassa dāni bhante bhagavā kālaṃ maññatīti yassa tesaṃ hitakiriyatthassa bhagavā kālaṃ jānāti. Vihārapacchāyāyanti vihārapaccante chāyāyaṃ. Samannāharantīti pasādavasena punappunaṃ manasi karonti. Bhiyyosomattāyāti bhiyyosomattāya puna visiṭṭhataraṃ dassehīti attho. Antaradhāyatīti adassanaṃ hoti.

คำว่า ข้าพระองค์จะกราบทูลพระผู้มีพระภาค คือ ข้าพระองค์จะให้พระผู้มีพระภาคทรงทราบ คำว่า จมลงที่แผ่นหิน คือ จมลงที่แผ่นหินรูปพระจันทร์ครึ่งซีกใต้บันได คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสำคัญกาลใด คือ พระผู้มีพระภาคทรงทราบกาลเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนเหล่านั้น คำว่า ที่เงาหลังวิหาร คือ ที่เงาชายวิหาร คำว่า น้อมนำมา คือ กระทำไว้ในใจซ้ำๆ ด้วยความเลื่อมใส คำว่า เพื่อความเป็นยิ่งขึ้นไปอีก คือ พึงแสดงให้วิเศษยิ่งขึ้นไปอีก ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า อันตรธานไป คือ ไม่ปรากฏ

Soṇassa pabbajjākathā

เรื่องการบวชของพระโสณะ

243. Lohitena phuṭo hotīti lohitena makkhito hoti. Gavāghātananti yattha gāvo haññanti, tādisoti attho. Kusalo nāma vīṇāya vādanakusalo. Vīṇāya tantissareti vīṇāya tantiyā sare. Accāyatāti atiāyatā kharamucchitā. Saravatīti sarasampannā. Kammaññāti kammakkhamā. Atisithilāti mandamucchanā. Same guṇe patiṭṭhitāti majjhime sare ṭhapetvā mucchitā. Vīriyasamataṃ adhiṭṭhahāti vīriyasampayuttasamataṃ adhiṭṭhāhi, vīriyaṃ samathena yojehīti attho. Indriyānañca samataṃ paṭivijjhāti saddhādīnaṃ indriyānaṃ samataṃ samabhāvaṃ. Tattha saddhaṃ paññāya, paññañca saddhāya, vīriyaṃ samādhinā, samādhiñca vīriyena yojayamāno indriyānaṃ samataṃ paṭivijjha. Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhīti tasmiṃ samathe sati, yena ādāse mukhabimbeneva nimittena uppajjitabbaṃ, taṃ samathanimittaṃ vipassanānimittaṃ magganimittaṃ phalanimittañca gaṇhāhi, nibbattehīti attho.

243. คำว่า “เปื้อนเลือด” คือ ถูกเลือดเปื้อนแล้ว คำว่า “โรงฆ่าสัตว์” คือ ที่ซึ่งโคทั้งหลายถูกฆ่า ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “ผู้ฉลาด” คือ ผู้ฉลาดในการดีดพิณ คำว่า “เสียงสายพิณ” คือ เสียงของสายพิณ คำว่า “ตึงเกินไป” คือ ตึงเกินไป ดีดแล้วเสียงหยาบ คำว่า “มีเสียงไพเราะ” คือ สมบูรณ์ด้วยเสียง คำว่า “ควรแก่การงาน” คือ ควรแก่การดีด คำว่า “หย่อนเกินไป” คือ ดีดแล้วเสียงอ่อน คำว่า “ตั้งอยู่ในคุณที่เสมอกัน” คือ ตั้งไว้ในเสียงปานกลางแล้วดีด คำว่า “จงตั้งมั่นในความเสมอกันแห่งวิริยะ” คือ จงตั้งมั่นในสมถะที่ประกอบด้วยวิริยะ จงประกอบวิริยะเข้ากับสมถะ ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “จงแทงตลอดความเสมอกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย” คือ ความเสมอกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น ในอินทรีย์เหล่านั้น จงแทงตลอดความเสมอกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย โดยประกอบศรัทธาเข้ากับปัญญา ปัญญาเข้ากับศรัทธา วิริยะเข้ากับสมาธิ และสมาธิเข้ากับวิริยะ คำว่า “และจงถือเอานิมิตในที่นั้น” คือ เมื่อสมถะนั้นมีอยู่ พึงถือเอาสมถนิมิต วิปัสสนานิมิต มรรคานิมิต และผลนิมิตนั้น ซึ่งเป็นนิมิตที่พึงเกิดขึ้น เหมือนเงาหน้าในกระจกเงา พึงยังนิมิตนั้นให้เกิดขึ้น ดังนี้เป็นอรรถ

244. Aññaṃ byākareyyanti arahā ahanti jānāpeyyaṃ. Cha ṭhānānīti cha kāraṇāni. Adhimutto hotīti paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā ṭhito hoti. Nekkhammādhimuttotiādi sabbaṃ arahattavasena vuttaṃ. Arahattañhi sabbakilesehi nikkhantattā nekkhammaṃ, teheva pavivittattā paviveko, byāpajjābhāvato abyāpajjaṃ, upādānassa khayante uppannattā upādānakkhayo, taṇhākkhayante uppannattā taṇhakkhayo, sammohābhāvato asammohoti ca vuccati.

244. คำว่า “พึงพยากรณ์อย่างอื่น” คือ พึงให้รู้ว่า “ข้าพเจ้าเป็นพระอรหันต์” คำว่า “ฐานะ ๖” คือ เหตุ ๖ ประการ คำว่า “น้อมใจไปแล้ว” คือ แทงตลอดแล้ว กระทำให้ประจักษ์แล้ว ตั้งอยู่แล้ว คำว่า “น้อมใจไปในเนกขัมมะ” เป็นต้น ทั้งหมดนี้ พระโสณะกล่าวโดยอำนาจแห่งอรหัตตผล เพราะอรหัตตผลเป็นสภาพที่ออกไปจากกิเลสทั้งปวง จึงชื่อว่า เนกขัมมะ เพราะเป็นสภาพที่สงัดจากกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง จึงชื่อว่า ปวิเวก เพราะไม่มีความเบียดเบียน จึงชื่อว่า อัพยาปัชชะ เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นไปแห่งอุปาทาน จึงชื่อว่า อุปาทานักขยะ เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นไปแห่งตัณหา จึงชื่อว่า ตัณหักขยะ เพราะไม่มีความหลง จึงชื่อว่า อสัมโมหะ ดังนี้

Kevalaṃ saddhāmattakanti paṭivedharahitaṃ kevalaṃ paṭivedhapaññāya asammissaṃ saddhāmattakaṃ. Paṭicayanti punappunaṃ karaṇena vuḍḍhiṃ. Vītarāgattāti maggappaṭivedhena rāgassa vigatattāyeva nekkhammasaṅkhātaṃ arahattaṃ paṭivijjhitvā ṭhito hoti. Phalasamāpattivihāreneva viharati, tanninnamānasoyeva hotīti attho. Sesapadesupi eseva nayo.

คำว่า “เพียงศรัทธาเท่านั้น” คือ เพียงศรัทธาเท่านั้นที่ปราศจากการแทงตลอด ไม่ปะปนกับปัญญาที่แทงตลอด คำว่า “สั่งสม” คือ ความเจริญด้วยการกระทำซ้ำๆ คำว่า “เพราะปราศจากราคะ” คือ แทงตลอดอรหัตตผลอันชื่อว่าเนกขัมมะ เพราะราคะสิ้นไปแล้วด้วยการแทงตลอดมรรค แล้วตั้งอยู่ ย่อมอยู่ด้วยผลสมาบัติอันเป็นเครื่องอยู่เท่านั้น มีใจน้อมไปในผลสมาบัตินั้นเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน

Lābhasakkārasilokanti catupaccayalābhañca tesaṃyeva sukatabhāvañca vaṇṇabhaṇanañca. Nikāmayamānoti icchamāno patthayamāno. Pavivekādhimuttoti viveke adhimutto ahanti evaṃ arahattaṃ byākarotīti attho.

คำว่า “ลาภ สักการะ และชื่อเสียง” คือ ลาภคือปัจจัยสี่ และความเป็นของที่ทำดีแล้วของปัจจัยสี่เหล่านั้น และการกล่าวสรรเสริญคุณ คำว่า “ปรารถนาอยู่” คือ ผู้ต้องการ ผู้ปรารถนา คำว่า “น้อมใจไปในความสงัด” คือ พยากรณ์อรหัตตผลว่า “ข้าพเจ้าน้อมใจไปในวิเวก” ดังนี้เป็นอรรถ

Sīlabbataparāmāsanti sīlañca vatañca parāmasitvā gahitagahaṇamattaṃ. Sārato paccāgacchantoti sārabhāvena jānanto. Abyāpajjādhimuttoti abyāpajjaṃ arahattaṃ byākarotīti attho. Imināva nayena sabbavāresu attho veditabbo.

คำว่า “สีลัพพตปรามาส” คือ เพียงการยึดถือที่ถือเอาโดยสำคัญผิดในศีลและวัตร คำว่า “กลับมาสู่สาระ” คือ ผู้รู้โดยความเป็นสาระ คำว่า “น้อมใจไปในความไม่เบียดเบียน” คือ พยากรณ์อรหัตตผลอันเป็นที่เกิดของบุคคลผู้ไม่มีความเบียดเบียน ดังนี้เป็นอรรถ พึงทราบอรรถในวาระทั้งปวงด้วยนัยนี้แล

Bhusāti balavanto. Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti etassa khīṇāsavassa cittaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Amissīkatanti amissakataṃ. Kilesāhi ārammaṇena saddhiṃ cittaṃ missaṃ karonti, tesaṃ abhāvā amissīkataṃ. Ṭhitanti patiṭṭhitaṃ. Āneñjappattanti acalanappattaṃ. Vayañcassānupassatīti tassa cittassa uppādampi vayampi passati.

คำว่า “อย่างแรงกล้า” คือ มีกำลัง คำว่า “ย่อมไม่ครอบงำจิตของท่าน” คือ กิเลสเหล่านั้นไม่สามารถยึดจิตของพระขีณาสพนี้ไว้ได้ คำว่า “ไม่ปะปน” คือ ไม่ได้กระทำให้ปะปน เพราะกิเลสทั้งหลายย่อมกระทำจิตให้ปะปนกับอารมณ์ แต่เพราะไม่มีกิเลส จิตจึงไม่ปะปน คำว่า “ตั้งมั่น” คือ ตั้งมั่นแล้ว คำว่า “ถึงความไม่หวั่นไหว” คือ ถึงความเป็นสภาพไม่หวั่นไหว คำว่า “ย่อมเห็นความเสื่อมไปของจิตนั้น” คือ ย่อมเห็นทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของจิตนั้น

Nekkhammaṃ adhimuttassāti arahattaṃ paṭivijjhitvā ṭhitassa. Sesapadehipi arahattameva kathitaṃ. Upādānakkhayassāti upayogatthe sāmivacanaṃ. Asammohañca cetasoti cittassa ca asammohaṃ adhimuttassa. Disvā āyatanuppādanti āyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā. Sammā cittaṃ vimuccatīti sammā hetunā nayena imāya vipassanāya paṭipattiyā phalasamāpattivasena cittaṃ vimuccati, nibbānārammaṇe adhimuccati. Santacittassāti nibbutacittassa. Tādinoti iṭṭhāniṭṭhe anunayapaṭighehi akampiyattā tādī, tassa tādino.

คำว่า เนกขัมมัง อธิมุตตัสสะ คือผู้ตั้งอยู่ด้วยการแทงตลอดอรหัตตผล แม้ด้วยบทที่เหลือก็กล่าวถึงอรหัตตผลนั่นเอง คำว่า อุปาทานักขยัสสะ เป็นคำที่มีวิภัตติสามีในอรรถอุปโยคะ คำว่า อสัมโมหัญจะ เจตโส คือผู้ที่น้อมใจไปในอรหัตตผลอันเป็นความไม่หลงแห่งจิต คำว่า ทิสวา อายตนุปปาทัง คือเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของอายตนะทั้งหลาย คำว่า สัมมา จิตตัง วิมุจจติ คือจิตย่อมหลุดพ้นโดยชอบด้วยเหตุ ด้วยนัย ด้วยปฏิปัตติคือวิปัสสนานี้ ด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ จิตย่อมน้อมไปในอารมณ์คือนิพพาน คำว่า สันตจิตตัสสะ คือผู้มีจิตสงบแล้ว คำว่า ตาทิโน คือผู้มีจิตไม่หวั่นไหวในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ เพราะความที่จิตไม่หวั่นไหวด้วยอนุนัย (ราคะ) และปฏิฆะ (โทสะ) จิตของพระอรหันต์ผู้เป็นตาทิบุคคลนั้นย่อมตั้งมั่น

Diguṇādiupāhanapaṭikkhepakathā

เรื่องว่าด้วยการห้ามรองเท้าสองชั้นเป็นต้น

245. Aññaṃ byākarontīti arahattaṃ byākaronti. Attho ca vuttoti yena arahāti ñāyati, so attho vutto. Suttattho pana suttavaṇṇanatoyeva gahetabbo. Attā ca anupanītoti ahaṃ arahāti evaṃ byañjanavasena attā na upanīto. Atha ca panidhekacce moghapurisāti aññe pana tucchapurisā hasamānā viya asantameva aññaṃ vacanamattena santaṃ katvā byākaronti. Ekapalāsikanti ekapaṭalaṃ. Asītisakaṭavāheti ettha dve sakaṭabhārā eko vāhoti veditabbo. Sattahatthikañca anīkanti ettha cha hatthiniyo eko ca hatthīti idamekaṃ anīkaṃ. Īdisāni satta anīkāni sattahatthikaṃ anīkaṃ nāma. Diguṇāti dvipaṭalā. Tiguṇāti tipaṭalā. Gaṇaṅguṇūpāhanāti catupaṭalato paṭṭhāya vuccati.

245. คำว่า อัญญัง พยากโรนติ คือย่อมพยากรณ์อรหัตตผล คำว่า อัตโถ จ วุตโต คือความหมายใดที่ทำให้รู้ว่าเป็นพระอรหันต์ ความหมายนั้นได้กล่าวไว้แล้ว แต่ความหมายของโสณสูตรพึงถือเอาจากอรรถกถาที่เป็นอธิบายของสูตรเท่านั้น คำว่า อัตตา จ อนุปนีโต คือตนไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงด้วยอำนาจพยัญชนะอย่างนี้ว่า "เราเป็นพระอรหันต์" คำว่า อถ จ ปนิทเกจเจ โมฆปุริสาติ คือแต่โมฆบุรุษบางพวกอื่น คือบุรุษผู้ว่างเปล่า ย่อมพยากรณ์อรหัตตผลที่ไม่มีอยู่จริงให้เป็นเหมือนมีอยู่จริงด้วยเพียงคำพูด เหมือนเยาะเย้ย คำว่า เอกปลาสิกัง คือมีชั้นเดียว ในคำว่า อสีติสกฏวาหะ พึงทราบว่าเกวียนสองเล่มบรรทุกเป็นหนึ่งวาหะ ในคำว่า สัตตหัตถิกัญจะ อนีกัง คือช้างพัง ๖ เชือก และช้างพลาย ๑ เชือก รวมช้าง ๗ เชือกนี้ เป็นหนึ่งกองทัพ กองทัพ ๗ กองทัพเช่นนี้ชื่อว่า สัตตหัตถิกะอนีกะ คำว่า ทิคุณา คือรองเท้าสองชั้น คำว่า ติคุณา คือรองเท้าสามชั้น รองเท้าตั้งแต่สี่ชั้นขึ้นไปเรียกว่า คุณังคุณูปาหนะ

Sabbanīlikādipaṭikkhepakathā

เรื่องว่าด้วยการห้ามรองเท้าสีครามล้วนเป็นต้น

246. Sabbanīlikāti sabbāva nīlikā. Esa nayo sabbapītikādīsupi. Tattha ca nīlikā umāpupphavaṇṇā hoti, pītikā kaṇikārapupphavaṇṇā, lohitikā jayasumanapupphavaṇṇā, mañjiṭṭhikā mañjiṭṭhavaṇṇā eva, kaṇhā addāriṭṭhakavaṇṇā, mahāraṅgarattā satapadipiṭṭhivaṇṇā, mahānāmarattā sambhinnavaṇṇā hoti paṇḍupalāsavaṇṇā. Kurundiyaṃ pana ‘‘padumapupphavaṇṇā’’ti vuttā. Etāsu yaṃkiñci labhitvā rajanaṃ coḷakena puñchitvā vaṇṇaṃ bhinditvā dhāretuṃ vaṭṭati. Appamattakepi bhinne vaṭṭatiyeva.

246. คำว่า สัพพนีลิกา คือรองเท้าที่มีสีครามล้วน แม้ในบททั้งปวงก็มีนัยนี้ ในบรรดารองเท้าเหล่านั้น รองเท้าสีครามมีสีเหมือนดอกงา รองเท้าสีเหลืองมีสีเหมือนดอกกรรณิการ์ รองเท้าสีแดงมีสีเหมือนดอกชยาสุมนะ รองเท้าสีแดงเข้มมีสีเหมือนสีครั่ง รองเท้าสีดำมีสีเหมือนสีของผลมะคำดีควายสด รองเท้าที่ย้อมด้วยสีย้อมมากมีสีเหมือนหลังตะขาบ รองเท้าที่ย้อมด้วยสีย้อมที่มีชื่อมากมีสีผสม คือมีสีเหลืองซีด แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า "มีสีเหมือนดอกบัว" ในบรรดารองเท้าเหล่านี้ ได้รองเท้าใดรองเท้าหนึ่งแล้ว พึงเช็ดสีย้อมด้วยผ้าหยาบ ทำลายสีแล้วจึงควรใช้ แม้สีที่เสียไปเพียงเล็กน้อยก็ยังควรใช้ได้

Nīlakavaddhikāti yāsaṃ vaddhāyeva nīlā. Eseva nayo sabbattha. Etāpi vaṇṇabhedaṃ katvā dhāretabbā. Khallakabaddhāti paṇhipidhānatthaṃ tale khallakaṃ bandhitvā katā. Puṭabaddhāti yonakaupāhanā vuccati, yā yāvajaṅghato sabbapādaṃ paṭicchādeti. Pāliguṇṭhimāti paliguṇṭhitvā katā; yā upari pādamattameva paṭicchādeti, na jaṅghaṃ. Tūlapuṇṇikāti tūlapicunā pūretvā katā. Tittirapattikāti tittirapattasadisā vicittabaddhā. Meṇḍavisāṇavaddhikāti kaṇṇikaṭṭhāne meṇḍakasiṅgasaṇṭhāne vaddhe yojetvā katā. Ajavisāṇavaddhikādīsupi eseva nayo. Vicchikāḷikāpi tattheva vicchikanaṅguṭṭhasaṇṭhāne vaddhe yojetvā katā. Morapiñchaparisibbitāti talesu vā vaddhesu vā morapiñchehi suttakasadisehi parisibbitā. Citrāti vicitrā; etāsu yaṃkiñci labhitvā, sace tāni khallakādīni apanetvā sakkā honti vaḷañjituṃ, vaḷañjetabbā. Tesu pana sati vaḷañjantassa dukkaṭaṃ. Sīhacammaparikkhaṭā nāma pariyantesu cīvare anuvātaṃ viya sīhacammaṃ yojetvā katā. Lūvakacammaparikkhaṭāti pakkhibiḷālacammaparikkhaṭā. Etāsupi yā kāci labhitvā taṃ cammaṃ apanetvā dhāretabbā.

คำว่า นีลกวัทธิกา คือรองเท้าที่มีสายรัดสีครามล้วน แม้ในบททั้งปวงก็มีนัยนี้ รองเท้าเหล่านี้ก็พึงทำลายสีแล้วจึงควรใช้ คำว่า ขัลลกพัทธา คือรองเท้าที่ทำโดยผูกแผ่นปิดส้นเท้าไว้ที่พื้นรองเท้าเพื่อประโยชน์แก่การปิดส้นเท้า รองเท้าของชาวโยนกเรียกว่า ปุฏพัทธา ซึ่งคลุมเท้าทั้งหมดจนถึงน่อง รองเท้าที่ทำโดยพันรอบเรียกว่า ปาลิคุณฐิมา ซึ่งคลุมเฉพาะส่วนบนของเท้าเท่านั้น ไม่คลุมน่อง คำว่า ตูลปุณณิกา คือรองเท้าที่ทำโดยยัดด้วยนุ่น คำว่า ติตติรปัตติกา คือรองเท้าที่มีสายรัดวิจิตรเหมือนปีกนกกระทา คำว่า เมณฑวิสาณวัทธิกา คือรองเท้าที่ทำโดยประกอบสายรัดที่มีรูปทรงเหมือนเขาสัตว์แกะไว้ที่ส่วนหนีบเท้า แม้ในรองเท้าที่มีสายรัดเหมือนเขาสัตว์แพะเป็นต้น ก็มีนัยนี้ รองเท้าที่มีสายรัดเหมือนก้ามปูแมงป่องก็ทำโดยประกอบสายรัดที่มีรูปทรงเหมือนหางแมงป่องไว้ที่ส่วนหนีบเท้านั้นเอง คำว่า โมรปิญฉปริสิพพิตา คือรองเท้าที่เย็บรอบด้วยขนหางนกยูงที่เหมือนเส้นด้ายที่พื้นรองเท้าหรือที่สายรัด คำว่า จิตรา คือรองเท้าที่วิจิตร ในบรรดารองเท้าเหล่านี้ ได้รองเท้าใดรองเท้าหนึ่งแล้ว หากสามารถถอดแผ่นปิดส้นเท้าเป็นต้นออกแล้วใช้ได้ ก็พึงใช้ แต่ถ้ายังมีแผ่นปิดส้นเท้าเป็นต้นอยู่ ภิกษุผู้ใช้ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ รองเท้าที่ทำโดยประกอบหนังราชสีห์ไว้ที่ขอบรองเท้าเหมือนขอบผ้าจีวร ชื่อว่า สีหจัมมปริกขฏา คำว่า ลูวกจัมมปริกขฏา คือรองเท้าที่ทำโดยประกอบหนังชะมด (หรือหนังแมวป่า) ในบรรดารองเท้าเหล่านี้ ได้รองเท้าใดรองเท้าหนึ่งแล้ว พึงถอดหนังนั้นออกแล้วจึงควรใช้

247. Omukkanti paṭimuñcitvā apanītaṃ. Navāti aparibhuttā.

247. คำว่า โอมุกกัง คือที่ถอดออกแล้ว คำว่า นวา คือที่ยังไม่ได้ใช้

Ajjhārāmeupāhanapaṭikkhepakathā

เรื่องว่าด้วยการห้ามรองเท้าในอาราม

248. Abhijīvanikassāti yena sippena abhijīvanti, jīvikaṃ kappenti, tassa kāraṇāti attho. Idha kho taṃ bhikkhaveti ettha tanti nipātamattaṃ, idha kho bhikkhave sobheyyāthāti attho. Yaṃ tumheti ye tumhe. Atha vā yadi tumheti vuttaṃ hoti. Yadisaddassa hi atthe ayaṃ nipāto. Ācariyesūtiādimhi pabbajjācariyo, upasampadācariyo, nissayācāriyo, uddesācariyoti ime cattāropi idha ācariyā eva. Avassikassa chabbasso ācariyamatto. So hi catuvassakāle taṃ nissāya vacchati; evaṃ ekavassassa sattavasso, duvassassa aṭṭhavasso, tivassassa navavasso, catuvassassa dasavasso. Imepi ācariyamattā eva. Upajjhāyassa sandiṭṭhasambhattā pana sahāyabhikkhū, ye vā pana keci dasahi vassehi mahantatarā te sabbepi upajjhāyamattā nāma. Ettakesu bhikkhūsu anupāhanesu caṅkamantesu saupāhanassa caṅkamato āpatti.

248. คำว่า อภิชีวนิกัสสะ คือเพราะเหตุแห่งศิลปะที่ใช้เลี้ยงชีพ ในคำว่า อิทะ โข ตัง ภิกขเว คำว่า ตัง เป็นเพียงนิบาต ความหมายคือ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในพระศาสนานี้ พวกเธอพึงงดงามหรือ" คำว่า ยัง ตุมเหติ คือพวกเธอใด หรือความหมายว่า "หากพวกเธอพึงอยู่" คำว่า ยัง นี้เป็นนิบาตในอรรถของคำว่า ยทิ ในบทว่า อาจริเยสุ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ อาจารย์ทั้ง ๔ เหล่านั้น คือ ปัพพัชชาจารย์ อุปสัมปทาจารย์ นิสสยาจารย์ และอุเทศาจารย์ ทั้งหมดนี้เป็นอาจารย์ในพระศาสนานี้ สำหรับภิกษุผู้ยังไม่มีพรรษา ภิกษุผู้มีพรรษา ๖ เป็นอาจริยมัตตะ เพราะเมื่อภิกษุนั้น (ผู้ยังไม่มีพรรษา) มีพรรษาได้ ๔ ก็จักอาศัยภิกษุนั้น (ผู้มีพรรษา ๖ ซึ่งขณะนั้นจะมีพรรษา ๑๐) อยู่ อย่างนี้ ภิกษุผู้มีพรรษา ๗ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๑ ภิกษุผู้มีพรรษา ๘ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๒ ภิกษุผู้มีพรรษา ๙ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๓ ภิกษุผู้มีพรรษา ๑๐ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๔ ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดก็เป็นอาจริยมัตตะเท่านั้น ส่วนภิกษุสหายผู้เป็นสันทิฏฐะและสัมภัตตะของอุปัชฌาย์ หรือภิกษุอื่นใดที่แก่พรรษากว่าตนตั้งแต่ ๑๐ พรรษาขึ้นไป ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดชื่อว่า อุปัชฌายมัตตะ เมื่อภิกษุทั้งหลายมีอาจารย์ อาจารย์มัตตะ อุปัชฌาย์ และอุปัชฌายมัตตะจำนวนเท่านี้เดินจงกรมโดยไม่สวมรองเท้า ภิกษุผู้เดินจงกรมโดยสวมรองเท้าย่อมต้องอาบัติทุกกฏ

249. Pādakhīlābādho nāma pādato khīlasadisaṃ maṃsaṃ nikkhantaṃ hoti.

249. โรคที่เนื้อคล้ายตอไม้โผล่ออกมาจากเท้า ชื่อว่า ปาทขีลาพาธะ

251. Tiṇapādukāti yena kenaci tiṇena katapādukā. Hintālapādukāti khajjūrīpattehi katapādukā; hintālapattehipi na vaṭṭatiyeva. Kamalapādukāti kamalatiṇaṃ nāma atthi, tena katapādukā; usīrapādukātipi vadanti. Kambalapādukāti uṇṇāhi katapādukā. Asaṅkamanīyāti bhūmiyaṃ suppatiṭṭhitā niccalā asaṃhāriyā.

251. คำว่า ติณปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยหญ้าชนิดใดชนิดหนึ่ง คำว่า หินตาลปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยใบอินทผลัม แม้ที่ทำด้วยใบหินตาล (เป้ง) ก็ไม่ควรใช้เหมือนกัน คำว่า กมลปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยหญ้ากมล ซึ่งบางคนก็เรียกว่ารองเท้าที่ทำด้วยหญ้าแฝก คำว่า กัมพลปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยขนสัตว์ คำว่า อสังคมนียา คือรองเท้าที่ตั้งมั่นดีบนพื้นดิน ไม่เคลื่อนไหว ไม่สามารถเคลื่อนย้ายไปที่อื่นได้

252. Aṅgajātaṃ chupantīti aṅgajāteneva aṅgajātaṃ chupanti. Ogāhetvā mārentīti anto udake daḷhaṃ gahetvā mārenti.

252. คำว่า อังคะชาตัง ฉุปันติ คือ ย่อมถูกต้องอวัยวะเพศ (ของแม่โค) ด้วยอวัยวะเพศนั่นเอง คำว่า โอคาเหตวา มาเรนติ คือ ย่อมให้จมลงในน้ำอย่างมั่นคงแล้วฆ่า

Yānādipaṭikkhepakathā

เรื่องว่าด้วยการห้ามยานพาหนะเป็นต้น

253. Itthiyuttenāti dhenuyuttena. Purisantarenāti purisasārathinā. Purisayuttenāti goṇayuttena. Itthantarenāti itthisārathinā. Gaṅgāmahiyāyāti gaṅgāmahakīḷikāya. Purisayuttaṃ hatthavaṭṭakanti ettha purisayuttaṃ itthisārathi vā hotu, purisasārathi vā vaṭṭati. Hatthavaṭṭakaṃ pana itthiyo vā vaṭṭentu purisā vā, vaṭṭatiyeva. Yānugghātenāti yānaṃ abhiruhantassa sabbo kāyo calati tappaccayā. Sivikanti pīṭhakasivikaṃ. Pāṭaṅkinti vaṃse laggetvā kataṃ paṭapotalikaṃ.

253. คำว่า อิตถิยุตเตนะ คือ ด้วยยานที่เทียมด้วยแม่โค คำว่า ปุริสันตเรนะ คือ ด้วยยานที่มีสารถีเป็นชาย คำว่า ปุริสยุตเตนะ คือ ด้วยยานที่เทียมด้วยโคผู้ คำว่า อิตถันตเรนะ คือ ด้วยยานที่มีสารถีเป็นหญิง คำว่า คังคามาหิยายะ คือ เหมือนในเวลาเล่นมหรสพบูชาแม่น้ำคงคา ในคำว่า ปุริสยุตตัง หัตถวัฏฏะกัง นี้ ยานที่เทียมด้วยโคผู้หรือม้าผู้ จะมีสารถีเป็นหญิงหรือสารถีเป็นชายก็ได้ ย่อมควร ส่วนยานที่ใช้มือหมุน (ยานลากด้วยมือ) จะให้หญิงหมุนหรือชายหมุนก็ได้ ย่อมควรเท่านั้น คำว่า ยานุคฆาเตนะ คือ เพราะเหตุที่กายทั้งหมดของภิกษุผู้ขึ้นยานย่อมไหว คำว่า สิวิกา คือ แคร่หามที่ทำด้วยแผ่นกระดานเป็นต้น คำว่า ปาฏังกิ คือ เปลผ้าที่ทำโดยผูกติดกับไม้ไผ่

254. Uccāsayanamahāsayananānīti ettha uccāsayananti pamāṇātikkantaṃ mañcaṃ. Mahāsayananti akappiyattharaṇaṃ, āsandīādīsu āsandīti pamāṇātikkantāsanaṃ. Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato. Gonakoti dīghalomako mahākojavo; caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni. Cittakāti vānacitro uṇṇāmayattharaṇo. Paṭikāti uṇṇāmayo setattharaṇo. Paṭalikāti ghanapupphako uṇṇāmayalohitattharaṇo; yo āmalakapaṭṭotipi vuccati. Tūlikāti pakatitūlikāyeva. Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharaṇo. Uddalomīti ekato uggatalomaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ; ‘‘uddhalomī’’tipi pāṭho. Ekantalomīti ubhato uggatalomaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Kaṭṭissanti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayaṃ paccattharaṇaṃ. Koseyyanti ratanaparisibbitaṃ kosiyasuttamayaṃ paccattharaṇaṃ; suddhakoseyyaṃ pana vaṭṭati.

254. ในคำว่า อุจจาสะยะนะมะหาสะยะนานี นี้ คำว่า อุจจาสะยะนัง คือ เตียงที่มีเท้าสูงเกินประมาณที่ระบุในมัญจสิกขาบท คำว่า มะหาสะยะนัง คือ เครื่องลาดที่ไม่ควร ในบรรดาอาสนะเป็นต้น คำว่า อาสันที คือ อาสนะที่มีเท้าสูงเกินประมาณ คำว่า ปัลลังโก คือ บัลลังก์ที่ทำโดยตั้งรูปสัตว์ร้ายมีราชสีห์ เสือโคร่ง เป็นต้น ไว้ที่เท้า คำว่า โคณโก คือ พรมขนยาวใหญ่ ได้ยินว่าขนของพรมนั้นยาวเกินสี่นิ้วมือ คำว่า จิตตะกา คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีลวดลายวิจิตรด้วยการทอ คำว่า ปะฏิกา คือ เครื่องลาดสีขาวที่ทำด้วยขนสัตว์ คำว่า ปะฏะลิกา คือ เครื่องลาดสีแดงที่ทำด้วยขนสัตว์ มีลายดอกไม้หนาแน่น ซึ่งเรียกว่าเครื่องลาดรูปใบมะขามป้อมด้วย คำว่า ตูลิกา คือ เครื่องลาดที่มีนุ่นตามปกติ คำว่า วิกะติกา คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีรูปสิงห์ เสือโคร่ง เป็นต้น วิจิตร คำว่า อุททโลมี คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีขนขึ้นด้านเดียว มีบทว่า อุทธโลมี ด้วย คำว่า เอกันตะโลมี คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีขนขึ้นสองด้าน คำว่า กัฏฐิสสัง คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยไหมและด้ายทองคำที่ถักด้วยด้ายรัตนะ คำว่า โกเสยยัง คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยด้ายไหมที่ถักด้วยด้ายรัตนะ แต่เครื่องลาดที่ทำด้วยไหมล้วนย่อมควร

Kuttakanti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayaattharaṇaṃ. Hatthattharaassattharāti hatthiassapiṭṭhīsu attharaṇakaattharaṇā eva. Rathattharepi eseva nayo. Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katā paveṇī. Kadalīmigapavarapaccattharaṇanti kadalīmigacammaṃ nāma atthi, tena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ, uttamapaccattharaṇanti attho. Taṃ kira setavatthassa upari kadalīmigacammaṃ pattharitvā sibbitvā karonti. Sauttaracchadanti saha uttaracchadanena; uparibaddhena rattavitānena saddhinti attho. Setavitānampi heṭṭhā akappiyapaccattharaṇe sati na vaṭṭati, asati pana vaṭṭati. Ubhatolohitakūpadhānanti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti mañcassa ubhatolohitakūpadhānaṃ, etaṃ na kappati. Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhosu passesu rattaṃ vā hoti, padumavaṇṇaṃ vā citraṃ vā, sace pamāṇayuttaṃ, vaṭṭati. Mahāupadhānaṃ pana paṭikkhittaṃ.

คำว่า กุตตะกัง คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ที่เหมาะแก่การฟ้อนรำของนางนักฟ้อนสิบหกคน คำว่า หัตถัตถระ อัสสัตถระ คือ เครื่องลาดที่ปูบนหลังช้างและหลังม้าเท่านั้น แม้ในเครื่องลาดรถก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า อะชินัปปะเวณี คือ เครื่องลาดที่ทำโดยเย็บด้วยหนังเสือดำให้มีขนาดเท่าเตียง คำว่า กะทะลีมิคะปะวะระปัจจัตถะระณัง คือ หนังของสัตว์ชื่อกะทะลีมิคะมีอยู่ เครื่องลาดอันประเสริฐที่ทำด้วยหนังนั้น ชื่อว่าเครื่องลาดอันประเสริฐอย่างยิ่ง ได้ยินว่า พวกเขาย่อมทำเครื่องลาดนั้นโดยปูหนังของสัตว์ชื่อกะทะลีมิคะบนผ้าขาวแล้วเย็บ คำว่า เสาอุตตะรัจฉะทัง คือ พร้อมด้วยเครื่องบังแดดเบื้องบน พร้อมด้วยเพดานสีแดงที่ผูกไว้เบื้องบน แม้เพดานสีขาวก็ไม่ควร หากมีเครื่องลาดที่ไม่ควรอยู่ข้างล่าง แต่ถ้าไม่มีเครื่องลาดที่ไม่ควรอยู่ข้างล่าง ย่อมควร คำว่า อุภะโตโลหิตะกูปะธานัง คือ หมอนสีแดงสองข้างของเตียง คือทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า เครื่องลาดนี้ไม่ควร แต่หมอนอันเดียวใด มีสีแดงหรือสีดอกบัวหรือมีลวดลายวิจิตรทั้งสองข้าง หากมีขนาดพอดี ย่อมควร แต่หมอนใหญ่ถูกห้ามแล้ว

Sabbacammapaṭikkhepādikathā

เรื่องว่าด้วยการห้ามหนังทุกชนิดเป็นต้น

255. Dīpicchāpoti dīpipotako. Ogumphiyantīti bhittidaṇḍakādīsu veṭhetvā bandhanti.

255. คำว่า ทีปิจฉาโป คือ ลูกเสือดาว คำว่า โอคุมภิยันติ คือ ย่อมพันผูกไว้ที่ฝาผนังหรือคานเป็นต้น

256. Abhinisīditunti abhinissāya nisīdituṃ; apassayaṃ katvā nisīditunti attho. Gilānena bhikkhunā saupāhanenāti ettha gilāno nāma yo na sakkoti anupāhano gāmaṃ pavisituṃ.

256. คำว่า อภินิสีทิตุง คือ เพื่อจะนั่งพิง เพื่อจะนั่งโดยทำที่พิง ในคำว่า คิลานะนะ ภิกขุนา เสาอุปาหะเนนะ นี้ ภิกษุผู้ไม่สามารถเข้าสู่หมู่บ้านโดยไม่มีรองเท้า ชื่อว่าผู้เจ็บป่วย

257. Kuraraghareti evaṃnāmake nagare; etenassa gocaragāmo vutto. Papatake pabbateti papatanāmake pabbate; etenassa nivāsanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Soṇoti tassa nāmaṃ. Koṭiagghanakaṃ pana kaṇṇapiḷandhanakaṃ dhāreti, tasmā ‘‘kuṭikaṇṇo’’ti vuccati; koṭikaṇṇoti attho. Pāsādikanti pasādajanakaṃ. Pasādanīyanti idaṃ tasseva atthavevacanaṃ. Uttamadamathasamathanti uttamaṃ damathañca samathañca paññañca samādhiñca kāyūpasamañca cittūpasamañcātipi attho. Dantanti sabbesaṃ visūkāyikavipphanditānaṃ upacchinnattā dantaṃ; khīṇakilesanti attho. Guttanti saṃvaraguttiyā guttaṃ. Santindriyanti yatindriyaṃ. Nāganti āguvirahitaṃ. Tiṇṇaṃ me vassānaṃ accayenāti mama pabbajjādivasato paṭṭhāya tiṇṇaṃ vassānaṃ accayena. Upasampadaṃ alatthanti ahaṃ upasampadaṃ alabhiṃ. Kaṇhuttarāti kaṇhamattikuttarā; upari vaḍḍhitakaṇhamattikāti attho. Gokaṇṭakahatāti gunnaṃ khurehi akkantabhūmito samuṭṭhitehi gokaṇṭakehi upahatā. Te kira gokaṇṭake ekapaṭalikā upāhanā rakkhituṃ na sakkonti; evaṃ kharā honti. Eragū, moragū, majjārū, jantūti imā catassopi tiṇajātiyo; etehi kaṭasārake ca taṭṭikāyo ca karonti. Ettha eragūti erakatiṇaṃ; taṃ oḷārikaṃ. Moragūtiṇaṃ tambasīsaṃ mudukaṃ sukhasamphassaṃ, tena katataṭṭikā nipajjitvā vuṭṭhitamatte puna uddhumātā hutvā tiṭṭhati. Majjārunā sāṭakepi karonti. Jantussa maṇisadiso vaṇṇo hoti. Senāsanaṃ paññapesīti bhisiṃ vā kaṭasārakaṃ vā paññapesi; paññapetvā ca pana soṇassa āroceti – ‘‘āvuso satthā tayā saddhiṃ ekāvāse vasitukāmo, gandhakuṭiyaṃyeva te senāsanaṃ paññatta’’nti.

257. คำว่า กุรระระคะเร คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้ ด้วยบทนี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวถึงหมู่บ้านโคจรของพระมหากัจจายนะนั้น คำว่า ปะปะตะเก ปัพพะเต คือ บนภูเขาชื่อปะปะตะ ด้วยบทนี้ ได้กล่าวถึงสถานที่อยู่ประจำของพระมหากัจจายนะนั้น คำว่า โสโณ คือ ชื่อของอุบาสกนั้น แต่เขาย่อมประดับเครื่องประดับหูที่มีค่าหนึ่งโกฏิ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า 'กุฏิกัณโณ' ความว่า โสณะอุบาสกผู้มีเครื่องประดับหูมีค่าหนึ่งโกฏิ คำว่า ปาสาทิกัง คือ สิ่งที่ยังจิตให้เลื่อมใส คำว่า ปะสาทะนียัง นี้ เป็นคำที่แสดงความหมายของคำว่า ปาสาทิกัง นั่นเอง คำว่า อุตตะมะทะมะถะสะมะถัง คือ ปัญญาอันเป็นเครื่องฝึกฝนอย่างสูงสุด สมาธิอันเป็นเครื่องสงบระงับ ปัญญา สมาธิ ความสงบกาย และความสงบใจ คำว่า ทันตัง คือ ผู้ที่ฝึกฝนแล้ว เพราะตัดความกระสับกระส่ายและความดิ้นรนที่เกิดจากการทิ่มแทงทั้งหมดได้แล้ว ความว่า ผู้มีกิเลสสิ้นแล้ว คำว่า คุตตัง คือ ผู้ที่คุ้มครองแล้วด้วยการคุ้มครองคือสังวร คำว่า สันตินทริยัง คือ ผู้มีอินทรีย์อันสงบแล้ว คำว่า นาคัง คือ ผู้ปราศจากความชั่ว คำว่า ติณณัง เม วัสสานัง อัจจะเยนะ คือ เมื่อล่วงสามปีนับแต่วันที่ข้าพเจ้าบวช คำว่า อุปะสัมปะทัง อะลัตถัง คือ ข้าพเจ้าได้อุปสมบทแล้ว คำว่า กัณหุตตะรา คือ มีดินดำอยู่ข้างบน ความว่า มีดินดำที่เพิ่มขึ้นอยู่ข้างบน คำว่า โคกัณฏะกะหะตา คือ ถูกทำลายด้วยหนามรอยเท้าโคที่ผุดขึ้นจากพื้นดินที่ถูกกีบเท้าโคเหยียบย่ำ ได้ยินว่า รองเท้าชั้นเดียวไม่สามารถป้องกันหนามรอยเท้าโคเหล่านั้นได้ มันหยาบกร้านถึงเพียงนี้ หญ้าเอระคู หญ้ามาระคู หญ้ามัชชารู หญ้าชันตู เหล่านี้เป็นหญ้าสี่ชนิด ด้วยหญ้าเหล่านี้ย่อมทำเสื่อและเครื่องสาน ในบรรดาหญ้าเหล่านี้ คำว่า เอระคู คือ หญ้าเอระกะ หญ้านั้นหยาบ หญ้ามาระคูมีปลายสีแดง นุ่มนวล สัมผัสสบาย เสื่อที่ทำด้วยหญ้านั้น เมื่อล้มตัวลงนอนแล้วลุกขึ้นมาใหม่ ก็จะพองขึ้นมาอีก แม้ด้วยหญ้ามัชชารู ก็ย่อมทำผ้าได้ หญ้าชันตูมีสีเหมือนแก้วมณี คำว่า เสนาสนัง ปัญญะเปสิ คือ ได้ปูเครื่องลาดหรือเสื่อ แล้วจึงบอกแก่โสณะว่า 'อาวุโส พระศาสดาทรงประสงค์จะประทับอยู่ร่วมกับท่านในอาวาสเดียวกัน อาสนะของท่านได้ปูไว้แล้วในพระคันธกุฎีนั้นเอง'

258. Ayaṃ khvassa kāloti ayaṃ kho kālo bhaveyya. Paridassīti paridassesi. ‘‘Idañcidañca vadeyyāsīti yaṃ me upajjhāyo jānāpesi, tassa ayaṃ kālo bhaveyya, handa dāni ārocemi taṃ sāsana’’nti ayamettha adhippāyo.

258. คำว่า อายัง ขวัสสะ กาโล ความว่า นี้เป็นเวลา (อันควร) ของคำสั่งนั้น. คำว่า ปริทัสสีติ ความว่า ทรงแสดงแล้ว. อธิบายว่า เรื่องชื่อนี้และชื่อนี้ใดที่พระอุปัชฌาย์ให้ข้าพเจ้าทราบแล้ว นี้เป็นเวลา (อันควร) ของเรื่องนั้น เอาเถิด บัดนี้ ข้าพเจ้าจะกราบทูลคำสั่งนั้น นี้เป็นความประสงค์ในบทนี้.

259. Vinayadharapañcamenāti anussāvanācariyapañcamena. Anujānāmi bhikkhave sabbapaccantimesu janapadesu guṇaṅguṇūpāhananti ettha manussacammaṃ ṭhapetvā yena kenaci cammena upāhanā vaṭṭati. Upāhanakosakasatthakosakakuñcikakosakesupi eseva nayo. Cammāni attharaṇānīti ettha pana yaṃkiñci eḷakacammaṃ ajacammañca attharitvā nipajjituṃ vā nisīdituṃ vā vaṭṭati. Migacamme eṇīmigo vātamigo pasadamigo kuraṅgamigo migamātuko rohitamigoti etesaṃyeva cammāni vaṭṭanti. Aññesaṃ pana –

259. คำว่า วินยธรปัญจเมนะ ความว่า มีพระอนุสาวนาจารย์เป็นที่ ๕. ในบทว่า อนุชานามิ ภิกฺขเว สพฺพปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ คุณงฺคุณูปาหนํ นี้ รองเท้าที่ทำด้วยหนังชนิดใดชนิดหนึ่ง เว้นหนังมนุษย์ ย่อมควร. แม้ในซองรองเท้า ซองมีด และซองกุญแจ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในบทว่า จมฺมานิ อตฺถรณานิ นี้ หนังแกะและหนังแพะชนิดใดชนิดหนึ่ง ปูแล้วจะนอนหรือจะนั่งก็ควร. ในบรรดาหนังเนื้อ หนังของเนื้อเหล่านี้เท่านั้น คือ เนื้อเอณี เนื้อลม (วาตมิคะ) เนื้อดาว (ปสทมิคะ) เนื้อฟาน (กุรังคมิคะ) แม่เนื้อ (มิคมมาตุกะ) และเนื้อแดง (โรหิตมิคะ) ย่อมควร. ส่วนหนังของสัตว์อื่นๆ คือ -

Makkaṭo kāḷasīho ca, sarabho kadalīmigo;

Ye ca vāḷamigā keci, tesaṃ cammaṃ na vaṭṭati.

ลิง, ลิงดำ (หรือค่าง), สรภะ, เนื้อกทลี และสัตว์ร้าย (วาฬมิคะ) ชนิดใดชนิดหนึ่งก็ตาม หนังของสัตว์เหล่านั้นไม่ควร.

Tattha vāḷamigāti sīhabyagghaacchataracchā; na kevalañca etesaṃyeva, yesaṃ pana cammaṃ vaṭṭatīti vuttaṃ, te ṭhapetvā avasesā antamaso gomahiṃsasasabiḷārādayopi sabbe imasmiṃ atthe vāḷamigātveva veditabbā. Etesañhi sabbesaṃ cammaṃ na vaṭṭati. Na tāva taṃ gaṇanūpagaṃ yāva na hatthaṃ gacchatīti yāva āharitvā vā na dinnaṃ, tumhākaṃ bhante cīvaraṃ uppannanti pahiṇitvā vā nārocitaṃ, tāva gaṇanaṃ na upeti. Sace anadhiṭṭhitaṃ, vaṭṭati; adhiṭṭhitañca gaṇanaṃ na upetīti attho. Yadā pana ānetvā vā dinnaṃ hoti, uppannanti vā sutaṃ, tato paṭṭhāya dasāhameva parihāraṃ labhatīti.

ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น คำว่า วาฬมิคะ ได้แก่ ราชสีห์ เสือโคร่ง หมี และเสือเหลือง. ไม่ใช่เพียงหนังของสัตว์เหล่านี้เท่านั้นที่ไม่ควร แต่เว้นสัตว์ที่กล่าวว่าหนังควรแล้ว สัตว์ที่เหลือทั้งหมด โดยที่สุดแม้แต่โค กระบือ กระต่าย และแมว เป็นต้น ทั้งหมดพึงทราบว่าเป็น วาฬมิคะ ในความหมายนี้. เพราะหนังของสัตว์เหล่านี้ทั้งหมดไม่ควร. คำว่า นะ ตาวะ ตัง คณนูปคัง ยาวะ นะ หัตถัง คัจฉะตีติ ความว่า ตราบเท่าที่ยังไม่ได้นำมาถวาย หรือยังไม่ได้ส่งข่าวมาบอกว่า 'ท่านเจ้าข้า จีวรเกิดขึ้นแก่ท่านแล้ว' ตราบนั้นยังไม่นับเข้าในจำนวน (จีวรที่รับแล้ว). อธิบายว่า หากยังไม่ได้อธิษฐาน ก็ยังควรอยู่ และจีวรที่อธิษฐานแล้วก็ไม่นับเข้าในจำนวน. แต่เมื่อใดที่เขานำมาถวายแล้ว หรือได้ยินว่าจีวรเกิดขึ้นแล้ว ตั้งแต่นั้นไป ย่อมได้การรักษา (เก็บไว้) เพียง ๑๐ วันเท่านั้น.

Cammakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาจัมมขันธกะ จบแล้ว.

6. Bhesajjakkhandhakaṃ

6. เภสัชชขันธกะ

Pañcabhesajjādikathā

กถาว่าด้วยเภสัช ๕ เป็นต้น

260. Bhesajjakkhandhake – sāradikena ābādhenāti saradakāle uppannena pittābādhena, tasmiñhi kāle vassodakenapi tementi, kaddamampi maddanti, antarantarā ātapopi kharo hoti, tena tesaṃ pittaṃ koṭṭhabbhantaragataṃ hoti. Āhāratthañca phareyyāti āhāratthaṃ sādheyya.

260. ในเภสัชชขันธกะ - คำว่า สารทิเกนะ อาพาเธนะ ความว่า ด้วยอาพาธเกิดจากดีที่เกิดขึ้นในฤดูสารท. จริงอยู่ ในฤดูนั้น ภิกษุทั้งหลายย่อมเปียกแม้ด้วยน้ำฝน ย่ำแม้โคลน และในระหว่างๆ แดดก็ร้อนจัด ด้วยเหตุนั้น ดีของภิกษุเหล่านั้นจึงพลุ่งขึ้นในภายในท้อง. คำว่า อาหารตฺถญฺจ ผเรยฺยาติ ความว่า พึงสำเร็จประโยชน์แห่งอาหาร.

261. Nacchādentīti na jiranti, na vātarogaṃ paṭippassambhetuṃ sakkonti. Senesitānīti siniddhāni. Bhattācchādakenāti bhattaṃ arocikena.

261. คำว่า นจฺฉาเทนฺติ ความว่า ย่อมไม่ย่อย หรือไม่สามารถระงับโรคลมได้. คำว่า เสเนสิตานิ ความว่า ที่ชุ่มด้วยน้ำมัน (หรือมีไขมันมาก). คำว่า ภตฺตาจฺฉาเทเกนะ ความว่า ด้วยยาที่ทำให้ไม่ชอบอาหาร.

262. Acchavasantiādīsu nissaggiyavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Kāle paṭiggahitantiādīsu majjhanhike avītivatte paṭiggahetvā pacitvā parissāvetvā cāti attho. Telaparibhogena paribhuñjitunti sattāhakālikatelaparibhogena paribhuñjituṃ.

262. ในบทว่า อจฺฉวสนฺติ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในนิสสัคคิยวรรณนา. ในบทว่า กาเล ปฏิคฺคหิตํ เป็นต้น ความว่า รับประเคนแล้ว หุงต้มแล้ว และกรองแล้ว ในเวลาที่ยังไม่เลยเที่ยงวัน. คำว่า เตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตุํ ความว่า เพื่อบริโภคด้วยการบริโภคน้ำมันที่เป็นสัตตาหกาลิก.

263. Mūlabhesajjādi vinicchayopi khuddakavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva. Tasmā idha yaṃ yaṃ pubbe avuttaṃ taṃ tadeva vaṇṇayissāma. Vacattanti setavacaṃ. Nisadaṃ nisadapotakanti pisanasilā ca pisanapoto ca. Phaggavanti latājāti. Nattamālanti karañjaṃ. Hiṅguhiṅgujatuhiṅgusipāṭikā hiṅgujātiyoyeva. Takatakapattitakapaṇṇiyo lākhājātiyo.

263. วินิจฉัยแม้เรื่องมูลเภสัชเป็นต้น ก็กล่าวไว้แล้วในขุททกวรรณนา. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ (เภสัชชขันธกะ) เราจักพรรณนาเฉพาะเรื่องที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ในก่อนเท่านั้น. คำว่า วจตฺตํ ได้แก่ ว่านน้ำขาว. คำว่า นิสทํ นิสทโปตกํ ได้แก่ หินบดและลูกหินบด. คำว่า ผคฺควํ ได้แก่ พืชจำพวกเถาวัลย์. คำว่า นตฺตมาลํ ได้แก่ ต้นกระพี้จั่น (หรือต้นข่อยเรือ). หิงคุ หิงคุชตุ และหิงคุสิปาฏิกา เป็นจำพวกหิงคุทั้งนั้น. ตกะ ตกปัตติ และตกปัณณิ เป็นจำพวกครั่งทั้งนั้น.

Sāmuddanti samuddatīre vālukā viya santiṭṭhati. Kāḷaloṇanti pakatiloṇaṃ. Sindhavanti setavaṇṇaṃ pabbate uṭṭhahati. Ubbhidanti bhūmito aṅkuraṃ uṭṭhahati. Bilanti dabbasambhārehi saddhiṃ pacitaṃ, taṃ rattavaṇṇaṃ.

คำว่า สามุทฺทํ ได้แก่ เกลือที่ตั้งอยู่เหมือนทรายที่ชายฝั่งทะเล. คำว่า กาฬโลณํ ได้แก่ เกลือปกติ (ที่ยังไม่ได้ปรุงแต่งจึงมีสีดำ). คำว่า สินฺธวํ ได้แก่ เกลือที่มีสีขาวซึ่งเกิดขึ้นที่ภูเขาสินธุ. คำว่า อุพฺภิทํ ได้แก่ เกลือที่ผุดขึ้นจากดินเหมือนหน่อไม้. คำว่า พิลํ ได้แก่ เกลือที่หุงพร้อมกับเครื่องปรุงต่างๆ เกลือนั้นมีสีแดง.

264-6. Kāyo vā duggandhoti kassaci assādīnaṃ viya kāyagandho hoti, tassāpi sirīsakosumbādicuṇṇāni vā gandhacuṇṇāni vā sabbāni vaṭṭanti. Chakaṇanti gomayaṃ. Rajananippakkanti rajanakasaṭaṃ. Pākatikacuṇṇampi koṭṭetvā udakena temetvā nhāyituṃ vaṭṭati; etampi rajananippakkasaṅkhepameva gacchati.

๒๖๔-๖. คำว่า กาโย วา ทุคฺคนฺโธ ความว่า กายของบางคนมีกลิ่นเหมือนกลิ่นตัวของม้าเป็นต้น, แม้สำหรับภิกษุผู้มีกลิ่นกายเหม็นนั้น ผงไม้ซึก (สิรีสะ) ผงดอกคำ (โกสุมพะ) เป็นต้น หรือผงเครื่องหอมทั้งหมด ย่อมควร. คำว่า ฉกณํ ได้แก่ มูลโค. คำว่า รชนนิปฺปกฺกํ ได้แก่ กากน้ำย้อม. แม้ผงฝาดปกติ (ที่ไม่ได้ต้ม) ก็นำมาตำแล้วชโลมด้วยน้ำเพื่ออาบก็ควร; แม้ผงปกตินี้ ก็จัดเข้าในประเภทกากน้ำย้อมที่ต้มแล้วนั่นเอง.

Āmakamaṃsañca khādi āmakalohitañca pivīti na taṃ bhikkhu khādi na pivi, amanusso khāditvā ca pivitvā ca pakkanto, tena vuttaṃ – ‘‘tassa so amanussikābādho paṭippassambhī’’ti.

คำว่า อามากมํสญฺจ ขาทิ อามากโลหิตญฺจ ปิวิ ความว่า ภิกษุนั้นไม่ได้เคี้ยวกินเนื้อดิบ ไม่ได้ดื่มเลือดดิบนั้น แต่เป็นอมนุษย์ที่เคี้ยวกินและดื่มแล้วหลีกไป. ด้วยเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อาพาธที่เกิดจากอมนุษย์นั้นของภิกษุนั้นระงับแล้ว'.

Añjananti sabbasaṅgāhikavacanametaṃ. Kāḷañjananti ekā añjanajāti. Rasañjanaṃ nānāsambhārehi kataṃ. Sotañjananti nadīsotādīsu uppajjanakaṃ añjanaṃ. Geruko nāma suvaṇṇageruko. Kapallanti dīpasikhato gahitamasi. Añjanūpapiṃsanehīti añjanena saddhiṃ ekato piṃsitabbehi, na hi kiñci aññanūpapiṃsanaṃ na vaṭṭati. Candananti lohitacandanādikaṃ yaṃkiñci. Tagarādīni pākaṭāni, aññānipi nīluppalādīni vaṭṭantiyeva.

คำว่า อญฺชนํ นี้เป็นคำที่รวมเอา (ยาหยอดตา) ทั้งหมด. คำว่า กาฬญฺชนํ ได้แก่ ยาหยอดตาชนิดหนึ่ง. ยาหยอดตาที่ทำด้วยเครื่องปรุงต่างๆ ชื่อว่า รสญฺชนํ. คำว่า โสตญฺชนํ ได้แก่ ยาหยอดตาที่เกิดขึ้นในกระแสน้ำเป็นต้น. ที่ชื่อว่า เครุกะ ได้แก่ ดินแดงสีทอง (สุวรรณเครุกะ). คำว่า กปลฺลํ ได้แก่ เขม่าที่ถือเอาจากเปลวไฟประทีป. คำว่า อญฺชนูปปึสเนหิ ความว่า ด้วยยาที่ควรบดรวมเป็นอันเดียวกันกับยาหยอดตา. จริงอยู่ ยาที่ควรบดรวมกับยาหยอดตาชนิดใดชนิดหนึ่งที่ไม่ควรนั้นไม่มี ย่อมควรทั้งนั้น. คำว่า จนฺทนํ ได้แก่ ไม้จันทน์ชนิดใดชนิดหนึ่ง มีจันทน์แดงเป็นต้น. บทว่า ตคราทีนิ เป็นที่รู้จักกันดี. แม้สิ่งอื่นๆ มีดอกอุบลเขียวเป็นต้น ก็ย่อมควรแน่นอน.

Aṭṭhimayanti manussaṭṭhiṃ ṭhapetvā avasesaaṭṭhimayaṃ. Dantamayanti hatthidantādisabbadantamayaṃ. Visāṇamayepi akappiyaṃ nāma natthi, naḷamayādayo ekantakappiyāyeva. Salākaṭṭhāniyanti yattha salākaṃ odahanti, taṃ susiradaṇḍakaṃ vā thavikaṃ vā anujānāmīti attho. Aṃsabaddhakoti añjanitthavikāya aṃsabaddhako. Yamakanatthukaraṇinti samasotāhi dvīhi panāḷikāhi ekaṃ natthukaraṇiṃ.

คำว่า อฏฺฐิมยํ ความว่า ที่ทำด้วยกระดูกที่เหลือ เว้นกระดูกมนุษย์. คำว่า ทนฺตมยํ ความว่า ที่ทำด้วยงาทั้งหมด มีงาช้างเป็นต้น. แม้ที่ทำด้วยเขาสัตว์ ที่ชื่อว่าไม่ควรนั้นไม่มี. ที่ทำด้วยไม้ไผ่เป็นต้น ย่อมควรโดยส่วนเดียวเท่านั้น. คำว่า สลากฏฺฐานิยํ ความว่า สถานที่สำหรับใส่ไม้ป้ายตา อธิบายว่า ทรงอนุญาตท่อนไม้ที่มีโพรงหรือถุง. คำว่า อํสพทฺธโก ได้แก่ สายสะพายของถุงใส่ยาหยอดตา. คำว่า ยมกนตฺถุกรณึ ได้แก่ เครื่องนัตถุ์อันเดียวที่มีหลอดสองหลอดซึ่งมีกระแสยา (เข้า) เท่าๆ กัน.

267. Anujānāmi bhikkhave telapākanti yaṃkiñci bhesajjapakkhittaṃ sabbaṃ anuññātameva hoti. Atipakkhittamajjānīti ativiya khittamajjāni; bahuṃ majjaṃ pakkhipitvā yojitānīti attho.

267. คำว่า อนุชานามิ ภิกฺขเว เตลปากํ ความว่า ยาชนิดใดชนิดหนึ่งที่ใส่ลงไป (ในน้ำมัน) ยาทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอันทรงอนุญาตแล้วนั่นเอง. คำว่า อติปกฺขิตฺตมชฺชานิ ความว่า ที่ใส่สุราลงไปมากเกินไป อธิบายว่า ปรุงโดยใส่สุราลงไปมาก.

Aṅgavātoti hatthapāde vāto. Sambhārasedanti nānāvidhapaṇṇabhaṅgasedaṃ. Mahāsedanti mahantaṃ sedaṃ; porisappamāṇaṃ āvāṭaṃ aṅgārānaṃ pūretvā paṃsuvālikādīhi pidahitvā tattha nānāvidhāni vātaharaṇapaṇṇāni santharitvā telamakkhitena gattena tattha nipajjitvā samparivattantena sarīraṃ sedetuṃ anujānāmīti attho. Bhaṅgodakanti nānāpaṇṇabhaṅgakuthitaṃ udakaṃ; tehi paṇṇehi ca udakena ca siñcitvā siñcitvā sedetabbo. Udakakoṭṭhakanti udakakoṭṭhe cāṭiṃ vā doṇiṃ vā uṇhodakassa pūretvā tattha pavisitvā sedakammakaraṇaṃ anujānāmīti attho.

คำว่า อังควาตะ คือ ลมในมือและเท้า. คำว่า สัมภารเสทะ คือ การอบหรือการขับเหงื่อด้วยใบไม้ที่หักเป็นชิ้นๆ หลายชนิด. คำว่า มหาเสทะ คือ การอบหรือการขับเหงื่ออย่างใหญ่ คือ ทรงอนุญาตให้ทำกายให้อบหรือขับเหงื่อ โดยการขุดหลุมขนาดเท่าตัวคนให้เต็มด้วยถ่านเพลิง แล้วกลบด้วยดินและทรายเป็นต้น จากนั้นปูใบไม้ที่แก้ลมได้หลายชนิดลงบนนั้น แล้วนอนลงบนใบไม้ที่ปูนั้นด้วยกายที่ทาด้วยน้ำมัน พลิกตัวไปมา. คำว่า ภังโคทกะ คือ น้ำที่ต้มเดือดด้วยใบไม้ที่หักเป็นชิ้นๆ หลายชนิด พึงอบด้วยการรดน้ำและใบไม้เหล่านั้นซ้ำๆ. คำว่า อุทะกะโกฏฐกะ คือ ทรงอนุญาตให้ทำกรรมคือการอบหรือการขับเหงื่อ โดยการเข้าไปในซุ้มน้ำที่เต็มไปด้วยน้ำร้อนในหม้อหรือในราง.

Pabbavāto hotīti pabbe pabbe vāto vijjhati. Lohitaṃ mocetunti satthakena lohitaṃ mocetuṃ. Pajjaṃ abhisaṅkharitunti yena phālitapādā pākatikā honti; taṃ nāḷikerādīsu nānābhesajjāni pakkhipitvā pajjaṃ abhisaṅkharituṃ; pādānaṃ sappāyabhesajjaṃ pacitunti attho. Tilakakkena atthoti piṭṭhehi tilehi attho. Kabaḷikanti vaṇamukhe sattupiṇḍaṃ pakkhipituṃ. Sāsapakuḍḍenāti sāsapapiṭṭhena. Vaḍḍhamaṃsanti adhikamaṃsaṃ āṇi viya uṭṭhahati. Loṇasakkharikāya chinditunti khurena chindituṃ. Vikāsikanti telarundhanapilotikaṃ. Sabbaṃ vaṇapaṭikammanti yaṃkiñci vaṇaparikammaṃ nāma atthi; sabbaṃ anujānāmīti attho.

คำว่า ปัพพวาตะ คือ ลมเสียดแทงตามข้อต่อทุกข้อ. คำว่า โลหิตัง โมเจตุง คือ เพื่อให้เลือดออกด้วยมีดเล็ก. คำว่า ปัชชัง อภิสังขริตุง คือ เพื่อปรุงยาที่ทำให้เท้าที่แตกกลับเป็นปกติ โดยใส่ยาหลายชนิดลงในมะพร้าวเป็นต้น หรือเพื่อปรุงยาที่เหมาะสมสำหรับเท้า. คำว่า ติลกักเกนะ อัตโถ คือ ต้องการงาที่บดแล้ว. คำว่า กพฬิกัง คือ เพื่อใส่ก้อนแป้งลงในปากแผล. คำว่า สาสปะกุฏเฏนะ คือ ด้วยผงเมล็ดผักกาด. คำว่า วัฑฒะมังสะ คือ เนื้อที่งอกเกินออกมาเหมือนลิ่ม. คำว่า โลณะสักขริกายะ ฉินทิตุง คือ เพื่อตัดด้วยมีดโกน. คำว่า วิกาสิกัง คือ ผ้าสำหรับซับน้ำมัน. คำว่า สัพพัง วณปฏิกรรมัง คือ การรักษาแผลใดๆ ที่มีอยู่ทั้งหมด ทรงอนุญาตให้ทำได้ทั้งหมด.

268. Sāmaṃ gahetvāti idaṃ na kevalaṃ sappadaṭṭhasseva, aññasmimpi daṭṭhavise sati sāmaṃ gahetvā paribhuñjitabbaṃ; aññesu pana kāraṇesu paṭiggahitameva vaṭṭati. Kato na puna paṭiggahetabboti sace bhūmippatto, paṭiggahetabbo; appattaṃ pana gahetuṃ vaṭṭati.

268. คำว่า สามัง คะเหตวา คือ ยานี้ไม่เพียงแต่ผู้ถูกงูกัดเท่านั้น แม้เมื่อมีพิษจากการถูกกัดอย่างอื่น ก็พึงนำไปบริโภคเองได้ แต่ในกรณีอื่นๆ ยาที่รับประเคนแล้วเท่านั้นจึงควร. คำว่า กโต นะ ปุนะ ปฏิคคะเหตัพโพ คือ หากอุจจาระตกลงถึงพื้นแล้ว ก็ควรรับประเคนได้ แต่อุจจาระที่ยังไม่ถึงพื้นนั้น ควรนำไปเองได้.

269. Gharadinnakābādhoti vasīkaraṇapānakasamuṭṭhitarogo. Sītāloḷinti naṅgalena kasantassa phāle laggamattikaṃ udakena āloḷetvā pāyetuṃ anujānāmīti attho.

269. คำว่า ฆรทินนกาพาธะ คือ โรคที่เกิดจากน้ำยาเสน่ห์ที่ทำให้ตกอยู่ในอำนาจ. คำว่า สีตาโลฬิ คือ ทรงอนุญาตให้ดื่มน้ำที่คนดินเหนียวที่ติดอยู่กับผาลไถของผู้ไถนาด้วยน้ำ.

Duṭṭhagahaṇikoti vipannagahaṇiko; kicchena uccāro nikkhamatīti attho. Āmisakhāranti sukkhodanaṃ jhāpetvā tāya chārikāya paggharitaṃ khārodakaṃ. Muttaharītakanti gomuttaparibhāvitaṃ harītakaṃ. Abhisannakāyoti ussannadosakāyo. Acchakañjiyanti taṇḍulodakamaṇḍo. Akaṭayusanti asiniddho muggapacitapānīyo. Kaṭākaṭanti sova dhotasiniddho. Paṭicchādanīyenāti maṃsarasena.

คำว่า ทุฏฐะคหณิกะ คือ ผู้มีระบบย่อยอาหารเสีย อุจจาระออกยาก. คำว่า อามิสขาระ คือ น้ำด่างที่ไหลออกมาจากขี้เถ้าข้าวสุกแห้งที่เผาแล้ว. คำว่า มุตตะหรีตกะ คือ สมอที่อบด้วยน้ำมูตรโค. คำว่า อภิสันนกายะ คือ ผู้มีกายที่เต็มไปด้วยโทษ. คำว่า อัจฉะกัญชิยะ คือ น้ำข้าวใส. คำว่า อกะตะยุสะ คือ น้ำต้มถั่วเขียวที่ไม่ได้ปรุงรสให้มัน. คำว่า กะตากะตะ คือ น้ำต้มถั่วเขียวที่ล้างและปรุงรสให้มันนั้นเอง. คำว่า ปฏิฉาทนียะ คือ ด้วยน้ำเนื้อ.

Guḷādianujānanakathā

เรื่องการอนุญาตน้ำอ้อยเป็นต้น

272. Sace bhikkhave pakkāpi muggā jāyantīti pakkā muggā sacepi jāyanti, yathāsukhaṃ paribhuñjitabbā. Pakkattā hi te kappiyā eva.

272. คำว่า สเจ ภิกขเว ปักกาปิ มุคคา ชายันติ คือ หากถั่วเขียวที่สุกแล้วงอกขึ้นมา ก็ควรบริโภคได้ตามสบาย เพราะถั่วเขียวเหล่านั้นสุกแล้ว ย่อมเป็นของที่ควรทั้งนั้น.

274. Antovutthanti akappiyakuṭiyaṃ vutthaṃ. Sāmaṃ pakkanti ettha yaṃkiñci āmisaṃ bhikkhuno pacituṃ na vaṭṭati. Sacepissa uṇhayāguyā sulasipaṇṇāni vā siṅgiveraṃ vā loṇaṃ vā pakkhipanti, tampi cāletuṃ na vaṭṭati, ‘‘yāguṃ nibbāpemī’’ti pana cāletuṃ vaṭṭati. Uttaṇḍulabhattaṃ labhitvāpi pidahituṃ na vaṭṭati. Sace pana manussā pidahitvāva denti, vaṭṭati; ‘‘bhattaṃ vā mā nibbāyatū’’ti pidahituṃ vaṭṭati. Khīratakkādīsu pana sakiṃ kuthitesu aggiṃ dātuṃ vaṭṭati, punapākassa anuññātattā. Ukkapiṇḍakāpi khādantīti biḷāmūsikagodhāmaṅgusā khādanti. Damakāti vighāsādā.

274. คำว่า อันโตวุตถัง คือ ของที่เก็บไว้ในกุฏิที่ไม่เป็นกัปปิยะ. คำว่า สามัง ปักกัง ในที่นี้ หมายถึง อามิสใดๆ ภิกษุไม่ควรหุงเอง. หากมีผู้ใส่ใบกะเพราหรือขิงหรือเกลือลงในข้าวต้มร้อน ภิกษุไม่ควรคนข้าวต้มนั้น แต่ถ้าคิดว่า "เราจะทำให้ข้าวต้มเย็นลง" ก็ควรคนได้. แม้ได้ข้าวที่ยังไม่สุก ภิกษุก็ไม่ควรปิดบาตร แต่ถ้ามนุษย์ปิดบาตรแล้วถวาย ก็ควร หรือถ้าคิดว่า "อย่าให้ข้าวเย็น" ก็ควรปิดได้. ส่วนนมสดและนมส้มเป็นต้น เมื่อเดือดแล้วครั้งหนึ่ง ก็ควรใส่ไฟได้ เพราะทรงอนุญาตให้หุงซ้ำได้. คำว่า อุกกะปิณฑกาปิ ขาทันติ คือ แมว หนู ตะกวด พังพอน ก็กินได้. คำว่า ทมกา คือ ผู้กินเดน.

276. Tato nīhaṭanti yattha nimantitā bhuñjanti, tato nīhaṭaṃ.

276. คำว่า ตโต นีหะฏัง คือ ของที่นำออกมาจากสถานที่ที่ได้รับนิมนต์ไปฉัน.

278. Vanaṭṭhaṃ pokkharaṭṭhanti vane ceva paduminigacche ca jātaṃ. Abījanti taruṇaphalaṃ, yassa bījaṃ na aṅkuraṃ janeti. Nibbaṭṭabījanti bījaṃ nibbaṭṭetvā apanetvā paribhuñjitabbakaṃ ambapanasādi.

278. คำว่า วนัฏฐัง โปกขรฏฐัง คือ ของที่เกิดในป่าและในกออุบล. คำว่า อพีชัง คือ ผลอ่อนที่เมล็ดไม่งอกเป็นหน่อ. คำว่า นิพพัฏฏะพีชัง คือ ผลไม้ที่ควรบริโภคโดยการเอาเมล็ดออก เช่น มะม่วง ขนุน เป็นต้น.

279. Duropayo vaṇoti dukkhena ruhati, dukkhena pākatiko hotīti attho. Dupparihāraṃ satthanti sambādhe dukkhena satthaṃ parihareyyaṃ. Satthakammaṃ vā vatthikammaṃ vāti yathāparicchinne okāse yena kenaci satthena vā sūciyā vā kaṇṭakena vā sattikāya vā pāsāṇasakkhalikāya vā nakhena vā chindanaṃ vā phālanaṃ vā vijjhanaṃ vā lekhanaṃ vā na kātabbaṃ; sabbañhetaṃ satthakammameva hoti. Yena kenaci pana cammena vā vatthena vā vatthipīḷanampi na kātabbaṃ; sabbañhetaṃ vatthikammameva hoti. Ettha ca sambādhassa sāmantā dvaṅgulāti idaṃ satthakammaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Vatthikammaṃ pana sambādheyeva paṭikkhittaṃ. Tattha pana khāraṃ ādātuṃ yena kenaci rajjukena vā bandhituṃ vaṭṭati. Yadi tena chijjati, succhinnaṃ. Aṇḍavuḍḍhirogepi satthakammaṃ na vaṭṭati, tasmā aṇḍaṃ phāletvā bījāni uddharitvā ‘‘arogaṃ karissāmī’’ti na kattabbaṃ. Aggitāpanabhesajjālimpanesu pana paṭikkhepo natthi. Vaccamagge bhesajjamakkhitā ādānavaṭṭi vā veḷunāḷikā vā vaṭṭati, yāya khārakammaṃ vā karonti, telaṃ vā pavesenti.

279. คำว่า ทุโรปโย วโณ คือ แผลที่หายยาก กลับเป็นปกติได้ยาก. คำว่า ทุปปริหารัง สัตถัง คือ มีดที่รักษายาก (พึงใช้มีดด้วยความยากลำบากในที่ลับ). คำว่า สัตถกรรม หรือ วัตถิกรรม คือ ในบริเวณที่กำหนดไว้ ไม่ควรทำการตัด ผ่า เจาะ หรือขูดด้วยมีด เข็ม หนาม หอกเล็ก หินกรวด หรือเล็บใดๆ เพราะทั้งหมดนี้เป็นสัตถกรรม (การผ่าตัด). ส่วนการบีบกระเพาะปัสสาวะด้วยหนังหรือผ้าใดๆ ก็ไม่ควรทำ เพราะทั้งหมดนี้เป็นวัตถิกรรม (การบีบกระเพาะปัสสาวะ). และในที่นี้ คำว่า "สององคุลีรอบที่ลับ" นี้กล่าวโดยมุ่งหมายถึงสัตถกรรมเท่านั้น. ส่วนวัตถิกรรมนั้น ห้ามไว้เฉพาะในที่ลับเท่านั้น. แต่ในที่นั้น ควรนำน้ำด่างหรือผูกด้วยเชือกเล็กใดๆ ได้ หากสิ่งนั้นขาดออกด้วยการกระทำนั้น ก็ถือว่าขาดดีแล้ว. แม้ในโรคอัณฑะโต ก็ไม่ควรทำสัตถกรรม ดังนั้น ไม่ควรผ่าอัณฑะแล้วนำลูกอัณฑะออกโดยคิดว่า "เราจะทำให้หายโรค". แต่ในการประคบด้วยไฟและการทายา ไม่มีข้อห้าม. ในทวารหนัก ยาที่ทาแล้ว หรือผ้าพันแผลที่ใส่เข้าไป หรือกระบอกไม้ไผ่ที่ใช้ทำขารกรรม (การสวนด้วยน้ำด่าง) หรือใส่น้ำมันเข้าไป ก็ควร.

280. Pavattamaṃsanti matassa maṃsaṃ. Māghātoti taṃ divasaṃ na labbhā kenaci kiñci jīvitā voropetuṃ. Potthanikanti maṃsacchedanasatthakaṃ vuccati. Kimpimāyāti kimpi imāya. Na bhagavā ussahatīti na bhagavā sakkoti. Yatra hi nāmāti yasmā nāma. Paṭivekkhīti vīmaṃsi; paṭipucchīti vuttaṃ hoti. Appaṭivekkhitvāti appaṭipucchitvā. Sace pana asukamaṃsanti jānāti, paṭipucchanakiccaṃ natthi, ajānantena pana pucchitvāva khāditabbaṃ.

280. คำว่า “ปวัตตมังสะ” หมายถึง เนื้อของสัตว์ที่ตายแล้ว คำว่า “มาฆาโต” หมายถึง ในวันนั้น ใครๆ ก็ไม่สามารถจะปลงชีวิตสัตว์อะไรๆ ได้ คำว่า “โพตถนิกา” หมายถึง มีดสำหรับเฉือนเนื้อ คำว่า “กิมปิมายาติ” หมายถึง อะไรก็ดี ด้วยสุปปิยานี้ คำว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงสามารถ” หมายถึง พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงสามารถ คำว่า “ยตฺร หิ นาม” หมายถึง เพราะว่า (สิ่งนี้) จักมีได้ คำว่า “ปฏิเวกขี” หมายถึง ทรงพิจารณาแล้ว หรือทรงถามกลับแล้ว ดังนี้ คำว่า “อัปปฏิเวกขิตวา” หมายถึง ไม่ถามแล้ว หากภิกษุรู้ว่า “เนื้อชื่อโน้น” ดังนี้ กิจคือการถามกลับก็ไม่มี แต่ภิกษุผู้ไม่รู้พึงถามแล้วจึงเคี้ยวกิน

Hatthimaṃsādipaṭikkhepakathā

เรื่องว่าด้วยการห้ามเนื้อช้างเป็นต้น

281. Sunakhamaṃsanti ettha araññakokā nāma sunakhasadisā honti, tesaṃ maṃsaṃ vaṭṭati. Yo pana gāmasunakhiyā vā kokena kokasunakhiyā vā gāmasunakhena saṃyogā uppanno, tassa maṃsaṃ na vaṭṭati, so hi ubhayaṃ bhajatīti. Ahimaṃsanti kassaci apādakassa dīghajātikassa maṃsaṃ na vaṭṭati. Sīhamaṃsādīni pākaṭāneva.

281. คำว่า “สุนัขมังสะ” ในที่นี้ หมาป่าทั้งหลายชื่อว่าเหมือนกับสุนัขบ้าน เนื้อของหมาป่าเหล่านั้นย่อมควร แต่เนื้อของสุนัขลูกผสมที่เกิดจากการร่วมกันระหว่างหมาบ้านตัวเมียกับหมาป่า หรือหมาป่าตัวเมียกับหมาบ้าน ไม่ควร เพราะสุนัขลูกผสมนั้นย่อมเข้าถึงทั้งสองฝ่าย คำว่า “อหิมังสะ” หมายถึง เนื้อของสัตว์ไม่มีเท้ามีชาติยาวคืองูตัวใดตัวหนึ่งไม่ควร เนื้อสิงโตเป็นต้นย่อมเป็นที่รู้กันอยู่แล้ว

Ettha ca manussamaṃsaṃ sajātitāya paṭikkhittaṃ, hatthiassamaṃsaṃ rājaṅgatāya, sunakhamaṃsañca ahimaṃsañca paṭikūlatāya, sīhamaṃsādīni pañca attano anupaddavatthāyāti. Imesaṃ manussādīnaṃ dasannaṃ maṃsampi aṭṭhipi lohitampi cammampi lomampi sabbaṃ na vaṭṭati, yaṃkiñci ñatvā vā añatvā vā khādantassa āpattiyeva. Yadā jānāti, tadā desetabbā. ‘‘Apucchitvā khādissāmī’’ti gaṇhato paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ‘‘pucchitvā khādissāmī’’ti gaṇhato anāpatti. Uddissa kataṃ pana jānitvā khādantasseva āpatti, pacchā jānanto āpattiyā na kāretabboti.

และในเนื้อสิบชนิดนี้ เนื้อคนถูกห้ามเพราะความเป็นผู้มีชาติเสมอกัน เนื้อช้างและเนื้อม้าถูกห้ามเพราะความเป็นอวัยวะของพระราชา เนื้อสุนัขและเนื้องูถูกห้ามเพราะความเป็นของน่ารังเกียจ เนื้อสิงโตเป็นต้นห้าชนิดถูกห้ามเพื่อประโยชน์คือความเป็นผู้ไม่มีภัย ดังนี้ เนื้อ กระดูก เลือด หนัง ขน ทั้งหมดของสัตว์สิบชนิดมีคนเป็นต้นเหล่านี้ไม่ควร ภิกษุผู้เคี้ยวกินสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ไม่ว่าจะรู้หรือไม่รู้ ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น เมื่อใดรู้ เมื่อนั้นพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับโดยคิดว่า “เราจักเคี้ยวกินโดยไม่ถาม” ย่อมเป็นทุกกฏในขณะรับ ภิกษุผู้รับโดยคิดว่า “เราจักเคี้ยวกินโดยถามแล้ว” ย่อมไม่มีอาบัติ แต่เนื้อที่ทำโดยเจาะจง ภิกษุผู้เคี้ยวกินโดยรู้แล้วเท่านั้นย่อมเป็นอาบัติ ภิกษุผู้รู้ในภายหลังไม่พึงถูกปรับอาบัติ ดังนี้

Yāgumadhugoḷakādikathā

เรื่องว่าด้วยข้าวต้มและก้อนน้ำผึ้งเป็นต้น

282. Ekattakoti ekako, natthi me dutiyoti attho. Pahūtaṃ yāguñca madhugoḷakañca paṭiyādāpetvāti so kira satasahassaṃ vayaṃ katvā paṭiyādāpesi. Anumodanāgāthāpariyosāne ‘‘patthayataṃ icchata’’nti padānaṃ ‘‘alameva dātu’’nti iminā sambandho. Sace pana ‘‘patthayatā icchatā’’ti pāṭho atthi, soyeva gahetabbo.

282. คำว่า “เอกัตตโก” หมายถึง คนเดียว ไม่มีคนที่สองของเรา ดังนี้ คำว่า “ให้จัดเตรียมข้าวต้มและก้อนน้ำผึ้งเป็นอันมาก” หมายถึง พราหมณ์นั้นได้จัดเตรียมโดยใช้จ่ายไปแสนหนึ่ง ในที่สุดแห่งคาถาอนุโมทนา บทว่า “ผู้ปรารถนา ผู้ต้องการ” ย่อมประกอบกับบทว่า “ควรเพื่อจะให้” หากมีบาลีว่า “ปัตถยตา อิจฉตา” บาลีนั้นเท่านั้นพึงถือเอา

283. Bhojjayāgunti yā pavāraṇaṃ janeti. Yadaggenāti yaṃ ādiṃ katvā. Saggā te āraddhāti sagganibbattakapuññaṃ upacitanti attho. Yathādhammo kāretabboti paramparabhojanena kāretabbo, bhojjayāguyā hi pavāraṇā hotīti.

283. คำว่า “โภชชยาคุ” หมายถึง ข้าวต้มใดที่ทำให้เกิดการปวารณา คำว่า “ยทัคเคน” หมายถึง ตั้งแต่กาลใดเป็นต้นไป คำว่า “สวรรค์ของท่านทั้งหลายได้เริ่มแล้ว” หมายถึง บุญอันอาจให้เกิดในสวรรค์ได้สั่งสมแล้ว ดังนี้ คำว่า “พึงให้กระทำตามธรรม” หมายถึง พึงให้กระทำด้วยสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ เพราะเหตุไรจึงพึงให้กระทำด้วยสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ เพราะว่าการปวารณาย่อมมีเพราะข้าวต้มอันเป็นโภชนะ เพราะเหตุนั้นพึงให้กระทำด้วยสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ

284. Nāhaṃ taṃ kaccānāti tasmiṃ kira avasiṭṭhaguḷe devatā sukhumojaṃ pakkhipiṃsu, sā aññesaṃ pariṇāmaṃ na gacchati, tasmā evamāha. Gilānassa guḷanti tathārūpena byādhinā gilānassa pacchābhattaṃ guḷaṃ anujānāmīti attho.

284. คำว่า “นาหัง ตัง กัจจานะ” หมายถึง เพราะว่าเทวดาทั้งหลายได้ใส่โอชะทิพย์อันละเอียดไว้ในก้อนน้ำอ้อยที่เหลืออยู่นั้น โอชะทิพย์นั้นย่อมไม่ย่อยในกายของผู้อื่นทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้ คำว่า “น้ำอ้อยสำหรับคนไข้” หมายถึง เราอนุญาตน้ำอ้อย น้ำอ้อยงบแก่ผู้ไม่สบายด้วยอาพาธที่มีสภาพเช่นนั้นในเวลาบ่าย ดังนี้

Pāṭaligāmavatthukathā

เรื่องว่าด้วยบ้านปาฏลิคาม

285. Sabbasantharinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, evaṃ.

285. คำว่า “สัพพสันถริ” หมายถึง โดยอาการใดที่ปูลาดแล้วทั้งหมดสิ้นเชิงชื่อว่าอันปูลาดแล้ว โดยอาการนี้

286. Sunidhavassakārāti sunidho ca vassakāro ca dve brāhmaṇā magadharañño mahāmattā mahāmaccā. Vajjīnaṃ paṭibāhāyāti vajjirājakulānaṃ āyamukhapacchindanatthaṃ. Vatthūnīti gharavatthūni. Cittāni namanti nivesanāni māpetunti tā kira devatā vatthuvijjāpāṭhakānaṃ sarīre adhimuccitvā evaṃ cittāni nāmenti. Kasmā? Amhākaṃ yathānurūpaṃ sakkāraṃ karissantīti attho. Tāvatiṃsehīti loke kira sakkaṃ devarājānaṃ vissakammañca upādāya tāvatiṃsā paṇḍitāti saddo abbhuggato, tenevāha tāvatiṃsehīti, tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā viya māpentīti attho. Yāvatā ariyaṃ āyatananti yattakaṃ ariyamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ nāma atthi. Yāvatā vaṇippathoti yattakaṃ vāṇijānaṃ ābhatabhaṇḍassa rāsivaseneva kayavikkayaṭṭhānaṃ nāma atthi. Idaṃ agganagaranti tesaṃ ariyāyatanavaṇippathānaṃ idaṃ agganagaraṃ bhavissati. Puṭabhedananti puṭabhedanaṭṭhānaṃ mocanaṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Aggito vātiādīsu samuccayattho vā saddo. Tatra hi ekassa koṭṭhāsassa aggito, ekassa udakato, ekassa abbhantarato, aññamaññabhedā antarāyo bhavissati. Uḷumpanti pāragamanatthāya āṇiyo ākoṭetvā kataṃ. Kullanti valliādīhi bandhitvā kataṃ.

286. คำว่า “สุนิธวัสสการะ” หมายถึง สุนิธและวัสสการะเป็นพราหมณ์มหาอำมาตย์สองคนของพระราชาแห่งมคธ คำว่า “เพื่อขัดขวางวัชชี” หมายถึง เพื่อประโยชน์คือการตัดปากทางแห่งภาษีอากรที่เข้ามาของราชสกุลวัชชีทั้งหลาย คำว่า “วัตถุ” หมายถึง ที่ตั้งบ้านเรือน คำว่า “จิตทั้งหลายย่อมน้อมไปเพื่อสร้างที่อยู่” หมายถึง เทวดาเหล่านั้นเข้าสิงในกายของอาจารย์ผู้ท่องคัมภีร์วัตถุวิชชาแล้วย่อมน้อมจิตไปดังนี้ เพราะเหตุไรจึงน้อมไป เพราะคิดว่า “จักกระทำการบูชาตามสมควรแก่เราทั้งหลาย” ดังนี้ คำว่า “โดยเทวดาชั้นดาวดึงส์” หมายถึง ในโลก เสียงเลื่องลือได้ฟุ้งขึ้นแล้วว่า “เทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหลายเป็นบัณฑิต” โดยอาศัยท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทวดาและวิสสุกรรมเทพบุตร เพราะเหตุนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “โดยเทวดาชั้นดาวดึงส์” หมายถึง ราวกะว่าสร้างโดยปรึกษาพร้อมด้วยเทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหลาย คำว่า “เพียงใดเป็นอริยสถาน” หมายถึง มีประมาณเท่าใดเป็นที่มาถึงของมนุษย์ทั้งหลายผู้อยู่ในอริยประเทศ คำว่า “เพียงใดเป็นทางค้าขาย” หมายถึง มีประมาณเท่าใดเป็นที่ซื้อที่ขายด้วยอำนาจแห่งกองสินค้าที่พ่อค้าทั้งหลายนำมาเท่านั้น คำว่า “เมืองนี้เป็นเมืองเอก” หมายถึง เมืองปาฏลีบุตรนี้จักเป็นเมืองอันสูงสุดในบรรดาอริยสถานและทางค้าขายเหล่านั้น คำว่า “ปุฏเภทนะ” หมายถึง ที่ทำลายห่อสินค้า ที่แก้ห่อสินค้า ดังนี้ ในบาลีว่า “อัคคิโต วา” เป็นต้น บทว่า “วา” มีอรรถว่าสมุจจัย ขยายความอีกว่า ในเมืองปาฏลีบุตรนั้น อันตรายจักมีเพราะไฟในส่วนหนึ่ง เพราะน้ำในส่วนหนึ่ง เพราะการแตกแยกกันเองจากภายในในส่วนหนึ่ง คำว่า “อุลุมปะ” หมายถึง แพไม้จริงที่ทำโดยตอกหมุดเพื่อประโยชน์คือการไปถึงฝั่งโน้น คำว่า “กุลละ” หมายถึง แพไม้ไผ่ที่ทำโดยผูกด้วยเถาวัลย์เป็นต้น

Aṇṇavanti sabbantimena paricchedena yojanamattaṃ gambhīrassa ca puthullassa ca udakaṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Saranti idha nadī adhippetā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye gambhīraṃ vitthataṃ taṇhāsaraṃ taranti, te ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvāna visajja pallalāni anāmasitvāva udakabharitāni ninnaṭṭhānāni; ayaṃ pana idaṃ appamattakaṃ udakaṃ uttaritukāmopi kullañhi parijano bandhati, buddhā pana buddhasāvakā ca vinā eva kullena tiṇṇā medhāvino janāti.

คำว่า “อรรณวะ” นี้เป็นชื่อของที่ตั้งแห่งน้ำอันลึกและกว้างขวางมีประมาณหนึ่งโยชน์โดยกำหนดอย่างยิ่ง ในคำว่า “สรํ” นี้ ประสงค์เอาแม่น้ำ อรรถนี้มีว่า — อริยบุคคลทั้งหลายเหล่าใดข้ามห้วงน้ำคือตัณหาอันลึกและกว้างขวาง อริยบุคคลเหล่านั้นกระทำสะพานคืออริยมรรคแล้ว ละหล่มโคลนทั้งหลาย ไม่แตะต้องที่ลุ่มทั้งหลายอันเต็มด้วยน้ำแล้วเท่านั้นย่อมข้าม แต่หมู่ชนนี้แม้ใคร่จะข้ามห้วงน้ำนี้อันมีประมาณน้อย ก็ยังต้องผูกแพไม้ไผ่ แต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายและพระสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีปัญญาย่อมข้ามโดยปราศจากแพไม้ไผ่เท่านั้น ดังนี้

287. Ananubodhāti abujjhanena. Sandhāvitanti bhavato bhavaṃ gamanavasena sandhāvitaṃ. Saṃsaritanti punappunaṃ gamanavasena saṃsaritaṃ. Mamañceva tumhākañcāti mayā ca tumhehi ca. Atha vā sandhāvitaṃ saṃsaritanti sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ mamañceva tumhākañca ahosīti evamettha attho daṭṭhabbo. Saṃsitanti saṃsaritaṃ. Bhavanetti samūhatāti bhavato bhavagamanā sandhāvanā taṇhārajju suṭṭhu hatā chinnā appavattikatā.

287. คำว่า "อนนุปโพธะ" หมายถึง เพราะไม่รู้. คำว่า "สันทาวิตัง" หมายถึง ได้ท่องเที่ยวไปแล้วโดยอาการแห่งการไปจากภพหนึ่งสู่ภพหนึ่ง. คำว่า "สังสาริตัง" หมายถึง ได้ท่องเที่ยวไปแล้วโดยอาการแห่งการไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า. คำว่า "ของฉันและของท่านทั้งหลาย" หมายถึง โดยฉันและโดยท่านทั้งหลาย. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทว่า "สันทาวิตัง สังสาริตัง" นี้ว่า "การท่องเที่ยวไปและการเวียนว่ายตายเกิดได้มีแล้วแก่ฉันและแก่ท่านทั้งหลาย" ดังนี้. คำว่า "สังสีตัง" หมายถึง ได้ท่องเที่ยวไปแล้ว. คำว่า "ภวเนตติสมูหตา" หมายถึง ตัณหาอันเป็นเครื่องนำไปสู่ภพ อันเป็นเครื่องท่องเที่ยวไปจากการไปสู่ภพหนึ่งสู่ภพหนึ่ง ได้ถูกทำลายแล้วอย่างดี ได้ถูกตัดขาดแล้ว ได้ถูกทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก.

289. Nīlāti idaṃ sabbasaṅgāhakaṃ. Nīlavaṇṇātiādi tasseva vibhāgadassanatthaṃ. Tattha na tesaṃ pakativaṇṇā nīlā, nīlavilepanānaṃ vicittatāvasenetaṃ vuttaṃ. Paṭivaṭṭesīti pahāresi. Sāhāraṃ dajjeyyāthāti sajanapadaṃ dadeyyātha. Aṅguliṃ phoṭesunti aṅguliṃ cālesuṃ. Ambakāyāti itthikāya. Olokethāti passatha. Apalokethāti punappunaṃ passatha. Upasaṃharathāti upanetha. Imaṃ licchaviparisaṃ tumhākaṃ cittena tāvatiṃsaparisaṃ haratha, tāvatiṃsassa samakaṃ katvā passathāti attho.

289. คำว่า "นีลา" นี้เป็นคำที่รวมสีเขียวครามทั้งหมด. บทว่า "นีลวณฺณา" เป็นต้น มีเพื่อแสดงการจำแนกสีเขียวครามนั้นเอง. ในคำว่า "นีลา นีลวณฺณา" เป็นต้นนั้น สีผิวธรรมชาติของเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นไม่ใช่สีเขียวคราม แต่ที่กล่าวอย่างนี้เพราะความวิจิตรของเครื่องลูบไล้สีเขียวคราม. คำว่า "ปฏิวัตเตสิ" หมายถึง ได้กระทบแล้ว. คำว่า "สาหารัง ทัชเชยยาถะ" หมายถึง แม้ท่านทั้งหลายจะพึงให้เมืองเวสาลีพร้อมด้วยชนบท. คำว่า "องฺคุลิมฺ โผเฏสุง" หมายถึง ได้ดีดนิ้วแล้ว. คำว่า "อัมพกายา" หมายถึง หญิงสาว. คำว่า "โอโลเกถะ" หมายถึง จงดู. คำว่า "อปโลเกถะ" หมายถึง จงดูซ้ำแล้วซ้ำเล่า. คำว่า "อุปสังหรถะ" หมายถึง จงนำมา. อรรถว่า "ท่านทั้งหลายจงนำบริษัทเจ้าลิจฉวีนี้มาเปรียบกับบริษัทแห่งเทพชั้นดาวดึงส์ด้วยใจของท่านทั้งหลาย จงดูโดยทำให้เท่าเทียมกับบริษัทแห่งเทพชั้นดาวดึงส์" ดังนี้.

Sīhasenāpativatthuādikathā

เรื่องสิงหเสนาบดีเป็นต้น

290. Dhammassa ca anudhammaṃ byākarontīti bhagavatā vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Sahadhammiko vādānuvādoti aparehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo viññugarahitabbaṃ kāraṇaṃ koci appamattakopi kiṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘kiṃ sabbakārenāpi tumhākaṃ vāde gārayhakāraṇaṃ natthī’’ti. Anabbhakkhātukāmāti abhibhavitvā na ācikkhitukāmā.

290. คำว่า "ย่อมแสดงธรรมและอนุธรรม" หมายถึง ย่อมกล่าวเหตุที่สมควรแก่เหตุที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้. คำว่า "วาทานุวาทะอันเป็นสัทธรรม" หมายถึง วาทะของท่านทั้งหลายที่ประกอบด้วยเหตุผล โดยเหตุที่ผู้อื่นกล่าวไว้ ย่อมไม่ถึงเหตุที่วิญญูชนพึงติเตียนแม้เพียงเล็กน้อยเลยหรือ? อรรถนี้กล่าวไว้ว่า "ในวาทะของท่านทั้งหลายไม่มีเหตุที่พึงติเตียนโดยประการทั้งปวงเลยหรือ?" ดังนี้. คำว่า "อนัพภักขาตุกามา" หมายถึง ไม่ประสงค์จะกล่าวทับถมหรือกล่าวตู่.

293. Anuviccakāranti anuviditvā cintetvā tulayitvā kātabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti. Ñātamanussānanti loke pākaṭānaṃ. Sādhu hotīti sundaraṃ hoti. Paṭākaṃ parihareyyunti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosantā āhiṇḍeyyuṃ. Kasmā? ‘‘Evaṃ no amhākaṃ mahantabhāvo bhavissatī’’ti. Opānabhūtanti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. Kulanti nivesanaṃ. Dātabbaṃ maññeyyāsīti mā imesaṃ deyyadhammaṃ upacchindittha, sampattānañhi dātabbamevāti ovadati. Okāroti avakāro lāmakabhāvo. Sāmukkaṃsikāti attanāyeva uddharitvā gahitā; asādhāraṇaṃ aññesanti attho. Uddissa katanti uddisitvā kataṃ.

293. คำว่า "อนุวิจจการัง" หมายถึง "จงทำกิจที่ควรทำโดยรู้โดยชอบ โดยพิจารณา โดยเปรียบเทียบ" ดังนี้. คำว่า "ญาตมนุสสานัง" หมายถึง ของบุคคลผู้เป็นที่รู้จักในโลก. คำว่า "สาธุ โหติ" หมายถึง ย่อมดี. คำว่า "ปฏากัง ปริหเรยยุง" หมายถึง พึงยกธงขึ้นประกาศไปทั่วเมือง. เพราะเหตุใด? เพราะ "ความยิ่งใหญ่ของเราจักมีด้วยประการฉะนี้" ดังนี้ จึงพึงเที่ยวไป. คำว่า "โอปานภูตัง" หมายถึง ตั้งอยู่เหมือนบ่อน้ำที่จัดเตรียมไว้แล้ว. คำว่า "กุลัง" หมายถึง เรือน. คำว่า "ทาตัพพัง มัญเญยยาสิ" หมายถึง "ท่านอย่าตัดรอนไทยธรรมแก่พวกนิครนถ์เหล่านี้เลย เพราะสิ่งที่ควรให้แก่ผู้มาถึงแล้ว ก็ควรให้แท้ๆ" ดังนี้ พระองค์ทรงโอวาท. คำว่า "โอกาโร" หมายถึง ความต่ำทราม ความเลวทราม. คำว่า "สามุกกังสิกา" หมายถึง ที่ทรงยกขึ้นและทรงถือเอาเอง; อรรถว่า ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. คำว่า "อุททิสสะ กตัง" หมายถึง ที่ทำโดยเจาะจง.

294. Paṭiccakammanti attānaṃ paṭicca katanti attho. Atha vā paṭiccakammanti nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsampi paṭiccakammanti vuttaṃ. Yo hi evarūpaṃ maṃsaṃ paribhuñjati, sopi tassa kammassa dāyādo hoti, vadhakassa viya tassāpi pāṇaghātakammaṃ hotīti adhippāyo. Jiridantiti jiranti abbhācikkhantā na jiranti, abbhakkhānassa antaṃ na gacchantīti attho. Tikoṭiparisuddhakathā saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttā.

294. คำว่า "ปฏิปัจจกรรม" หมายถึง อรรถว่า "ที่ทำโดยอาศัยตน". อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ปฏิปัจจกรรม" นี้เป็นชื่อของกรรมที่ได้มาด้วยนิมิต. เพราะกรรมที่ทำโดยเจาะจงตนหรือกรรมที่ได้มาด้วยนิมิตมีอยู่ในเนื้อนี้ เนื้อนั้นจึงชื่อว่า "ปฏิปัจจกรรม". เพราะบุคคลใดบริโภคเนื้อเช่นนั้น บุคคลนั้นก็เป็นทายาทของกรรมนั้นด้วย, อรรถว่า กรรมฆ่าสัตว์ย่อมมีแก่ผู้บริโภคนั้นเหมือนแก่ผู้ฆ่า (นี่เป็นความประสงค์ของพวกนิครนถ์). คำว่า "ชิริทันติ" หมายถึง ย่อมเสื่อมไป. อรรถว่า เมื่อพวกเขากล่าวตู่ ย่อมไม่เสื่อมไป (คือไม่จบสิ้น) ย่อมไม่ถึงที่สุดแห่งการกล่าวตู่. เรื่องไตรโกฏิปาริสุทธิได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์.

Kappiyabhūmianujānanakathā

เรื่องการอนุญาตที่ดินที่ควร

295. Sakaṭaparivaṭṭanti sakaṭehi parikkhepaṃ viya katvā acchanti. Paccantimanti abhilāpamattametaṃ ‘‘yaṃ saṅgho ākaṅkhatī’’ti vuttattā pana dhuravihāropi sammannituṃ vaṭṭati, kammavācaṃ avatvā apalokanenāpi vaṭṭatiyeva. Kākoravasaddanti tattha tattha paviṭṭhānaṃ āmisakhādanatthāya anuppageyeva sannipatitānaṃ kākānaṃ oravasaddaṃ. Yasojo nāma kapilasuttapariyosāne pabbajitānaṃ pañcannaṃ satānaṃ aggapuriso.

295. คำว่า "สกฏปริวัตตัง" หมายถึง ย่อมอยู่โดยทำเหมือนถูกล้อมรอบด้วยเกวียน. คำว่า "ปัจจันติมัง" นี้เป็นเพียงชื่อเรียกเท่านั้น. แต่เพราะตรัสไว้ว่า "สิ่งที่สงฆ์ประสงค์" แม้พระวิหารหลักก็ควรสมมติได้, แม้ไม่สวดกรรมวาจาก็ควรสมมติด้วยการบอกเล่า (อปโลกนะ) ได้. คำว่า "กากโอรวสัททัง" หมายถึง เสียงร้องระงมของกาที่มารวมตัวกันแต่เช้าตรู่เพื่อกินเหยื่อที่เข้าไปในที่นั้นๆ. พระยโสชะเป็นหัวหน้าของบุรุษ ๕๐๐ คนที่บวชในตอนจบกปิลสูตร.

Ussāvanantikantiādīsu ussāvanantikā tāva evaṃ kattabbā. Yo thambhānaṃ vā upari bhittipāde vā nikhanitvā vihāro kariyati, tassa heṭṭhā thambhapaṭicchakā pāsāṇā bhūmigatikā eva. Paṭhamathambhaṃ pana paṭhamabhittipādaṃ vā patiṭṭhāpentehi bahūhi samparivāretvā ‘‘kappiyakuṭiṃ karoma, kappiyakuṭiṃ karomā’’ti vācaṃ nicchārentehi manussesu ukkhipitvā patiṭṭhāpentesu āmasitvā vā sayaṃ ukkhipitvā vā thambhe vā bhittipādo vā patiṭṭhāpetabbo. Kurundimahāpaccarīsu pana ‘‘kappiyakuṭi kappiyakuṭī’’ti vatvā patiṭṭhāpetabbanti vuttaṃ. Andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘saṅghassa kappiyakuṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vuttaṃ. Taṃ pana avatvāpi aṭṭhakathāsu vuttanayena vutte doso natthi. Idaṃ panettha sādhāraṇalakkhaṇaṃ, thambhapatiṭṭhānañca vacanapariyosānañca samakālaṃ vaṭṭati. Sace hi aniṭṭhite vacane thambho patiṭṭhāti, appatiṭṭhite vā tasmiṃ vacanaṃ niṭṭhāti, akatā hoti kappiyakuṭi. Teneva mahāpaccariyaṃ vuttaṃ – ‘‘bahūhi samparivāretvā vattabbaṃ, avassañhi ettha ekassapi vacananiṭṭhānañca thambhapatiṭṭhānañca ekato bhavissatī’’ti.

ในบรรดาบทว่า อุสสาวนันติกา เป็นต้นนั้น กุฏิชื่ออุสสาวนันติกา พึงทำอย่างนี้. วิหารใดที่สร้างขึ้นโดยการฝังเสาหรือฐานผนังลงไป หินรองรับเสาที่อยู่ใต้เสานั้นย่อมมีสภาวะเหมือนพื้นดิน. เมื่อจะตั้งเสาแรกหรือฐานผนังแรก ภิกษุจำนวนมากพึงแวดล้อมแล้วเปล่งวาจาว่า 'เราทำกัปปิยกุฏิ เราทำกัปปิยกุฏิ' เมื่อพวกมนุษย์ (ช่าง) ยกขึ้นตั้ง ภิกษุทั้งหลายพึงลูบคลำหรือยกขึ้นเองแล้วตั้งเสาหรือฐานผนังนั้น. อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีและมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า พึงกล่าวว่า 'กัปปิยกุฏิ กัปปิยกุฏิ' แล้วจึงตั้ง. ในอรรถกถาอันธกะกล่าวไว้ว่า 'ข้าพเจ้าอธิษฐานกัปปิยกุฏิเพื่อสงฆ์'. อนึ่ง แม้ไม่กล่าวคำนั้น แต่กล่าวตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา (เก่า) ก็ไม่มีโทษ. ลักษณะทั่วไปในเรื่องนี้คือ การตั้งเสาและการจบคำพูดพึงเป็นเวลาเดียวกัน. เพราะหากเสาตั้งลงในขณะที่คำพูดยังไม่จบ หรือคำพูดจบลงในขณะที่เสายังไม่ตั้ง กัปปิยกุฏิย่อมชื่อว่ายังไม่ได้ทำ. ด้วยเหตุนั้น ในมหาปัจจรีจึงกล่าวไว้ว่า 'พึงกล่าวโดยมีภิกษุจำนวนมากแวดล้อม เพราะในเรื่องนี้ การจบคำพูดและการตั้งเสาของภิกษุแม้รูปเดียวก็จักเป็นไปพร้อมกันแน่นอน'.

Iṭṭhakasilāmattikākuṭṭikāsu pana kuṭīsu heṭṭhā cayaṃ bandhitvā vā abandhitvā vā karontu, yato paṭṭhāya bhittiṃ uṭṭhāpetukāmā honti, taṃ sabbapaṭhamaṃ iṭṭhakaṃ vā silaṃ vā mattikāpiṇḍaṃ vā gahetvā vuttanayeneva kappiyakuṭi kātabbā. Iṭṭhakādayo hi bhittiyā paṭhamiṭṭhakādīnaṃ heṭṭhā na vaṭṭanti, thambhā pana upari uggacchanti, tasmā vaṭṭanti. Andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘thambhehi kariyamāne catūsu koṇesu cattāro thambhā iṭṭhakādikuṭṭe catūsu koṇesu dve tisso iṭṭhakā adhiṭṭhātabbā’’ti vuttaṃ. Tathā pana akatāyapi doso natthi, aṭṭhakathāsu hi vuttameva pamāṇaṃ.

ส่วนในกุฏิที่มีฝาทำด้วยอิฐ หิน และดิน พึงทำโดยจะก่อฐาน (เชิงผนัง) ไว้ข้างล่าง หรือไม่ก่อไว้ข้างล่างก็ได้, ประสงค์จะยกฝาขึ้นตั้งแต่ที่ใดเป็นต้นไป พึงถือเอาอิฐ หรือหิน หรือก้อนดินนั้นเป็นอันดับแรก แล้วทำกุฏิที่ควรด้วยวิธีที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เพราะว่าอิฐเป็นต้นที่อยู่ภายใต้พวกอิฐก้อนแรกของฝา ไม่ควร (ที่จะอธิษฐาน), แต่พวกเสาย่อมขึ้นไปเบื้องบน เพราะฉะนั้นจึงควร. ในอันธกอรรถกถากล่าวว่า “เมื่อจะสร้างด้วยเสา พึงอธิษฐานเสา ๔ ต้นที่มุมทั้ง ๔, ในกุฏิที่มีฝาทำด้วยอิฐเป็นต้น พึงอธิษฐานอิฐ ๒ หรือ ๓ ก้อนที่มุมทั้ง ๔”. แต่ถึงแม้ไม่ได้ทำอย่างนั้น ก็ไม่มีโทษ, เพราะคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลายนั่นเองเป็นประมาณ.

Gonisādikā duvidhā – ārāmagonisādikā, vihāragonisādikāti. Tāsu yattha neva ārāmo na senāsanāni parikkhittāni honti, ayaṃ ‘‘ārāmagonisādikā’’ nāma. Yattha senāsanāni sabbāni vā ekaccāni vā parikkhittāni, ārāmo aparikkhitto, ayaṃ ‘‘vihāragonisādikā’’ nāma. Iti ubhayatrāpi ārāmassa aparikkhittabhāvoyeva pamāṇaṃ. Ārāmo pana upaḍḍhaparikkhittopi bahutaraṃ parikkhittopi parikkhittoyeva nāmāti kurundimahaāpaccariyādīsu vuttaṃ. Ettha kappiyakuṭiṃ laddhuṃ vaṭṭati.

กุฏิโคณิสาทิกามี ๒ ชนิด คือ อารามโคณิสาทิกา และวิหารโคณิสาทิกา. ในกุฏิเหล่านั้น กุฏิใดที่อารามก็ไม่ได้ล้อมรอบ เสนาสนะทั้งหลายก็ไม่ได้ล้อมรอบ กุฏินี้ชื่อว่า “อารามโคณิสาทิกา”. กุฏิใดที่เสนาสนะทั้งหมดหรือบางส่วนถูกล้อมรอบ แต่อารามไม่ได้ถูกล้อมรอบ กุฏินี้ชื่อว่า “วิหารโคณิสาทิกา”. ดังนั้น ในกุฏิทั้งสองชนิดนี้ ความที่อารามไม่ได้ถูกล้อมรอบนั่นเองเป็นประมาณ. ส่วนอารามแม้จะถูกล้อมรอบครึ่งหนึ่ง หรือถูกล้อมรอบโดยส่วนมาก ก็ชื่อว่าถูกล้อมรอบแล้วนั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนทีและมหาปัจจรีย์เป็นต้น. ในอารามที่ถูกล้อมรอบนี้ ย่อมควรเพื่อจะได้กุฏิที่ควร.

Gahapatīti manussā āvāsaṃ katvā ‘‘kappiyakuṭiṃ dema, paribhuñjathā’’ti vadanti, esā gahapati nāma. ‘‘Kappiyakuṭiṃ kātuṃ demā’’ti vuttepi vaṭṭatiyeva. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘yasmā bhikkhuṃ ṭhapetvā sesasahadhammikānaṃ sabbesañca devamanussānaṃ hatthato paṭiggaho ca sannidhi ca antovutthañca tesaṃ santakaṃ bhikkhussa vaṭṭati, tasmā tesaṃ gehāni vā tehi dinnā kappiyakuṭi vā gahapatīti vuccatī’’ti vuttaṃ. Punapi vuttaṃ – ‘‘bhikkhusaṅghassa vihāraṃ ṭhapetvā bhikkhunupassayo vā ārāmikānaṃ vā titthiyānaṃ vā devatānaṃ vā nāgānaṃ vā api brahmānaṃ vimānaṃ kappiyakuṭi hotī’’ti, taṃ suvuttaṃ; saṅghasantakameva hi bhikkhusantakaṃ vā gehaṃ gahapatikuṭikā na hoti. Sammutikā nāma kammavācaṃ sāvetvā katāti.

คำว่า คหปติ (คหบดีกุฏิ) คือ มนุษย์ทั้งหลายสร้างที่อยู่แล้วกล่าวว่า “พวกเราถวายกุฏิที่ควร ขอท่านทั้งหลายจงใช้สอยเถิด” กุฏินี้ชื่อว่าคหบดีกุฏิ. แม้เมื่อเขากล่าวว่า “พวกเราถวายเพื่อสร้างกุฏิที่ควร” ก็ควรเช่นเดียวกัน. แต่ในอันธกอรรถกถากล่าวว่า “เพราะเหตุที่การรับประเคนก็ดี การเก็บสะสมก็ดี และของที่เก็บไว้ภายใน (อันโตวุตถะ) ก็ดี ซึ่งเป็นของของเพื่อนสหธรรมิกที่เหลือทั้งหมด และของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง ยกเว้นภิกษุ (ผู้รับ) ย่อมควรแก่ภิกษุ, เพราะฉะนั้น เรือนของบุคคลเหล่านั้นก็ดี กุฏิที่ควรที่บุคคลเหล่านั้นถวายก็ดี จึงเรียกว่า คหปติ”. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวไว้ว่า “ยกเว้นวิหารของภิกษุสงฆ์เสีย อาวาสของภิกษุณีก็ดี เรือนของอารามิกก็ดี ที่นอน (ที่อยู่) ของพวกเดียรถีย์ก็ดี วิมานของเทวดา ของนาค หรือแม้ของพรหมก็ดี ย่อมเป็นกุฏิที่ควร”, คำนั้นท่านกล่าวไว้ดีแล้ว; เพราะว่าเรือนที่เป็นของสงฆ์นั่นเอง หรือเรือนที่เป็นของภิกษุ (ส่วนตัว) ไม่เป็นคหบดีกุฏิ. ส่วนกุฏิที่ชื่อว่า สัมมุติกา คือกุฏิที่ทำโดยสวดประกาศกรรมวาจา.

Yaṃ imāsu catūsu kappiyabhūmīsu vutthaṃ āmisaṃ, taṃ sabbaṃ antovutthasaṅkhyaṃ na gacchati. Bhikkhūnañca bhikkhunīnañca antovutthaantopakkamocanatthañhi kappiyakuṭiyo anuññātā. Yaṃ pana akappiyabhūmiyaṃ sahaseyyappahonake gehe vutthaṃ saṅghikaṃ vā puggalikaṃ vā bhikkhussa bhikkhuniyā vā santakaṃ ekarattampi ṭhapitaṃ, taṃ antovutthaṃ; tattha pakkañca antopakkaṃ nāma hoti, etaṃ na kappati. Sattāhakālikaṃ pana yāvajīvikañca vaṭṭati.

อามิสใดที่เก็บไว้ในกัปปิยภูมิ ๔ เหล่านี้ อามิสทั้งหมดนั้นไม่ถึงการนับว่าเป็นอันโตวุตถะ. เพราะกุฏิที่ควรทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้เพื่อประโยชน์แก่การพ้นจากโทษอันโตวุตถะและอันโตปักกะของภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย. ส่วนอามิสใดที่เป็นของสงฆ์ หรือของบุคคล หรือเป็นของภิกษุหรือภิกษุณี ที่เก็บไว้แม้เพียงคืนเดียวในเรือนที่เป็นอกัปปิยภูมิซึ่งพอจะนอนร่วมกันได้ อามิสนั้นเป็นอันโตวุตถะ; และอามิสที่หุงต้มในที่นั้น ชื่อว่าอันโตปักกะ, อามิสนั้นไม่ควร. ส่วนของที่เป็นสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ย่อมควร.

Tatrāyaṃ vinicchayo – sāmaṇero bhikkhussa taṇḍulādikaṃ āmisaṃ āharitvā kappiyakuṭiyaṃ nikkhipitvā punadivase pacitvā deti, antovutthaṃ na hoti. Tattha akappiyakuṭiyaṃ nikkhittasappiādīsu yaṃkiñci pakkhipitvā deti, mukhasannidhi nāma hoti. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘antovutthaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Tattha nāmamattameva nānākaraṇaṃ. Bhikkhu akappiyakuṭiyaṃ ṭhapitasappiñca yāvajīvikapaṇṇañca ekato pacitvā paribhuñjati, sattāhaṃ nirāmisaṃ vaṭṭati. Sace āmisasaṃsaṭṭhaṃ katvā paribhuñjati, antovutthañceva sāmaṃpākañca hoti. Etenupāyena sabbasaṃsaggā veditabbā.

ในเรื่องนั้น มีวินิจฉัยดังนี้: สามเณรนำอามิสมีข้าวสารเป็นต้นมาเพื่อภิกษุ แล้วเก็บไว้ในกุฏิที่ควร วันรุ่งขึ้นหุงต้มแล้วถวาย ไม่เป็นอันโตวุตถะ. ในกุฏิที่ควรนั้น หากใส่เนยใสเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งที่เก็บไว้ในกุฏิที่ไม่ควรลงไปแล้วถวาย ย่อมเป็นมุขสันนิธิ. แต่ในมหาปัจจรีย์กล่าวว่า “เป็นอันโตวุตถะ”. ในคำที่กล่าวมานั้น ความต่างกันเป็นเพียงชื่อเท่านั้น. ภิกษุหุงต้มเนยใสที่เก็บไว้ในกุฏิที่ไม่ควรและใบไม้ที่เป็นยาวชีวิกรวมกันแล้วฉัน ตลอด ๗ วันที่ไม่มีอามิส (อื่นปน) ย่อมควร. หากทำให้อามิสระคนกันแล้วฉัน ย่อมเป็นทั้งอันโตวุตถะและสามังปักกะ. พึงทราบการระคนกันทั้งหมดด้วยนัยนี้.

Imā pana kappiyakuṭiyo kadā jahitavatthukā honti? Ussāvanantikā tāva yā thambhānaṃ upari bhittipāde vā nikhaṇitvā katā, sā sabbesu thambhesu ca bhittipādesu ca apanītesu jahitavatthukā hoti. Sace pana thambhe vā bhittipāde vā parivattenti, yo yo ṭhito tattha tattha patiṭṭhāti, sabbesupi parivattitesu ajahitavatthukāva hoti. Iṭṭhakādīhi katā cayassa upari bhittiatthāya ṭhapitaṃ iṭṭhakaṃ vā silaṃ vā mattikāpiṇḍaṃ vā ādiṃkatvā vināsitakāle jahitavatthukā hoti. Yehi pana iṭṭhakādīhi adhiṭṭhitā, tesu apanītesupi tadaññāsu patiṭṭhitāsu ajahitavatthukāva hoti.

ก็กุฏิที่ควรเหล่านี้ จะเป็นกุฏิที่สละวัตถุ (สิ้นสภาพ) เมื่อไร? กุฏิอุสสาวนันติกาที่สร้างโดยขุดฝังลงไปเหนือเสาหรือเหนือเชิงฝา กุฏินั้นย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุเมื่อเสาและเชิงฝาทั้งหมดถูกถอนออกไป. แต่ถ้าเขาเปลี่ยนเสาหรือเชิงฝา เสาหรือเชิงฝาต้นใดก้อนใดตั้งอยู่ กุฏิที่ควรก็ตั้งอยู่ที่เสาหรือเชิงฝานั้นๆ แม้เมื่อเปลี่ยนทั้งหมดแล้ว ก็ยังเป็นกุฏิที่ยังไม่สละวัตถุนั่นเอง. กุฏิอุสสาวนันติกาที่ทำด้วยอิฐเป็นต้น ย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุในเวลาที่ถูกทำลาย โดยเริ่มตั้งแต่อิฐ หรือหิน หรือก้อนดินที่วางไว้บนฐานเพื่อประโยชน์แก่ฝา. ส่วนอิฐเป็นต้นเหล่าใดที่อธิษฐานไว้ แม้เมื่ออิฐเป็นต้นเหล่านั้นถูกถอนออกไปแล้ว เมื่ออิฐเป็นต้นอื่นตั้งอยู่แทน ก็เป็นกุฏิที่ยังไม่สละวัตถุนั่นเอง.

Gonisādikā pākārādīhi parikkhepe kate jahitavatthukā hoti. Puna tasmiṃ ārāme kappiyakuṭi laddhuṃ vaṭṭati. Sace pana punapi pākārādayo tattha tattha khaṇḍā honti, tato tato gāvo pavisanti, puna kappiyakuṭi hoti. Itarā pana dve gopānasīmattaṃ ṭhapetvā sabbasmiṃ chadane vinaṭṭhe jahitavatthukā honti. Sace gopānasīnaṃ upari ekampi pakkhapāsakamaṇḍalaṃ atthi, rakkhati.

กุฏิโคณิสาทิกา เมื่อมีการล้อมรั้วด้วยกำแพงเป็นต้น ย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุ. ในอารามนั้น ย่อมควรเพื่อจะได้กุฏิที่ควรอีกครั้งหนึ่ง. แต่ถ้าว่ากำแพงเป็นต้นในที่นั้นๆ ชำรุดอีกครั้ง และพวกโคเข้าไปได้จากที่ชำรุดนั้นๆ ก็กลับเป็นกุฏิที่ควรอีก. ส่วนกุฏิอีก ๒ ชนิดที่เหลือ ยกเว้นเพียงกลอน เมื่อเครื่องมุงทั้งหมดพินาศไป ย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุ. หากเหนือกลอนทั้งหลายยังมีไม้ระแนงแม้เพียงวงเดียวอยู่ ย่อมรักษา (ความเป็นกุฏิที่ควร) ไว้ได้.

Yatra panimā catassopi kappiyabhūmiyo natthi, tattha kiṃ kātabbaṃ? Anupasampannassa datvā tassa santakaṃ katvā paribhuñjitabbaṃ. Tatridaṃ vatthu – karavikatissatthero kira vinayadharapāmokkho mahāsīvattherassa santikaṃ agamāsi. So dīpālokena sappikumbhaṃ passitvā ‘‘bhante kimeta’’nti pucchi. Thero ‘‘āvuso gāmato sappikumbho ābhato, lūkhadivase sappinā bhuñjanatthāyā’’ti āha. Tato naṃ tissatthero ‘‘na vaṭṭati bhante’’ti āha. Thero punadivase pamukhe nikkhipāpesi. Tissatthero puna ekadivase āgato taṃ disvā tatheva pucchitvā ‘‘bhante sahaseyyappahonakaṭṭhāne ṭhapetuṃ na vaṭṭatī’’ti āha. Thero punadivase bahi nīharāpetvā nikkhipāpesi, taṃ corā hariṃsu. So puna ekadivasaṃ āgataṃ tissattheraṃ āha – ‘‘āvuso tayā ‘na vaṭṭatī’ti vutto so kumbho bahi nikkhitto corehi avahato’’ti. Tato naṃ tissatthero āha – ‘‘nanu bhante anupasampannassa dātabbo assa, anupasampannassa hi datvā tassa santakaṃ katvā paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti.

อนึ่ง ในอารามใด กัปปิยภูมิทั้งสี่นี้ไม่มี ในอารามนั้นพึงทำอย่างไร? พึงให้แก่ผู้อนุปสัมบัน (คฤหัสถ์หรือสามเณร) แล้วทำให้เป็นของของผู้นั้น จึงบริโภคได้. เรื่องนี้มีอยู่ว่า พระเถระชื่อกรวิกติสสะ ผู้เป็นประมุขของพระวินัยธรทั้งหลาย ได้ไปหาพระมหาสีวเถระ. ท่านเห็นหม้อเนยใสด้วยแสงประทีปแล้วถามว่า "ท่านขอรับ หม้อนี้คืออะไร?" พระเถระตอบว่า "ท่านผู้มีอายุ หม้อเนยใสนี้ถูกนำมาจากหมู่บ้าน เพื่อบริโภคเนยใสในวันที่ขาดแคลน." หลังจากนั้น พระติสสเถระกล่าวแก่ท่านว่า "ไม่ควรขอรับ." พระเถระจึงให้วางไว้ที่หน้ามุขในวันรุ่งขึ้น. พระติสสเถระมาอีกในวันหนึ่ง เห็นหม้อนั้นแล้วถามเช่นนั้นอีกว่า "ท่านขอรับ ไม่ควรวางไว้ในที่ที่สามารถนอนร่วมกันได้." พระเถระจึงให้ย้ายออกไปวางไว้ข้างนอกในวันรุ่งขึ้น พวกโจรก็ลักเอาไป. พระมหาสีวเถระจึงกล่าวแก่พระติสสเถระที่มาในวันหนึ่งอีกว่า "ท่านผู้มีอายุ หม้อที่ท่านกล่าวว่า 'ไม่ควร' นั้น ถูกวางไว้ข้างนอกแล้วถูกพวกโจรลักเอาไปแล้ว." หลังจากนั้น พระติสสเถระกล่าวแก่ท่านว่า "ท่านขอรับ ไม่ควรหรือที่จะให้แก่ผู้อนุปสัมบัน? อันที่จริง เมื่อให้แก่ผู้อนุปสัมบันแล้ว ทำให้เป็นของของผู้นั้น จึงบริโภคได้." นี่คือเรื่องราว.

296-9. Meṇḍakavatthu uttānameva. Api cettha anujānāmi bhikkhave pañca goraseti ime pañca gorase visuṃ paribhogena paribhuñjitumpi anujānāmīti attho. Pātheyyaṃ pariyesitunti ettha sace keci sayameva ñatvā denti, iccetaṃ kusalaṃ; no ce denti, ñātipavāritaṭṭhānato vā bhikkhācāravattena vā pariyesitabbaṃ. Tathā alabhantena aññātikaapavāritaṭṭhānato yācitvāpi gahetabbaṃ. Ekadivasena gamanīye magge ekabhattatthāya pariyesitabbaṃ. Dīghe addhāne yattakena kantāraṃ nittharati, tattakaṃ pariyesitabbaṃ.

296-9. เรื่องเมณฑกเศรษฐีนั้นชัดเจนอยู่แล้ว. อนึ่ง ในเรื่องนี้ ความหมายของบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตโครส ๕ อย่าง" คือ เราอนุญาตให้บริโภคโครส ๕ อย่างเหล่านี้โดยแยกกันบริโภคได้. ในบทว่า "พึงแสวงหาเสบียงเดินทาง" นี้ หากบางคนรู้เองแล้วถวาย การถวายนั้นเป็นกุศล; หากไม่ถวาย พึงแสวงหาจากญาติหรือผู้ที่ได้รับนิมนต์ หรือด้วยวัตรแห่งการบิณฑบาต. อนึ่ง ภิกษุผู้ไม่ได้ (เสบียง) พึงรับแม้โดยการขอจากผู้ที่ไม่ใช่ญาติและไม่ได้รับนิมนต์. พึงแสวงหาเสบียงสำหรับอาหารมื้อเดียวในทางที่พึงไปได้ภายในวันเดียว. ในทางไกล พึงแสวงหาเสบียงเท่าที่สามารถข้ามพ้นกันดารได้.

Keṇiyajaṭilavatthukathā

เรื่องเกณิยชฎิล

300. Kājehi gāhāpetvāti pañcahi kājasatehi susaṅkhatassa badarapānassa kuṭasahassaṃ gāhāpetvā. Etasmiṃ nidāne etasmiṃ pakaraṇe dhammiṃ kathaṃ katvāti ‘‘sādhu bhikkhave pānaṃ apivantā samaṇassa gotamassa sāvakā paccayabāhullikāti vādaṃ na uppādayittha, mayi ca gāravaṃ akattha, mama ca tumhesu gāravaṃ janayittha, iti vo ahaṃ iminā kāraṇena suṭṭhu pasanno’’tiādinā nayena dhammiṃ kathaṃ katvā anujānāmi bhikkhave aṭṭha pānānītiādimāha.

300. บทว่า "ให้คนหาบไป" คือ ให้คนหาบน้ำปานะผลพุทราที่ปรุงดีแล้วหนึ่งพันหม้อด้วยคานหาบห้าร้อยอัน. บทว่า "ทรงแสดงธรรมกถาในเหตุนี้ ในเรื่องนี้" คือ ทรงแสดงธรรมกถาด้วยนัยมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย ดีแล้ว ดีแล้ว พวกเธอไม่ดื่มน้ำปานะ ไม่ได้ก่อให้เกิดคำกล่าวหาว่า 'สาวกของพระสมณโคดมเป็นผู้มักมากในปัจจัย' และพวกเธอได้แสดงความเคารพในเรา และเราก็ได้เกิดความเคารพในพวกเธอ ด้วยเหตุนี้ เราจึงเลื่อมใสในพวกเธออย่างยิ่ง" แล้วจึงตรัสคำมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตน้ำปานะ ๘ อย่าง".

Tattha ambapānanti āmehi vā pakkehi vā ambehi katapānaṃ. Tattha āmehi karontena ambataruṇāni bhinditvā udake pakkhipitvā ātape ādiccapākena pacitvā parissāvetvā tadahupaṭiggahitehi madhusakkarakappūrādīhi yojetvā kātabbaṃ. Evaṃ kataṃ purebhattameva kappati. Anupasampannehi kataṃ labhitvā pana purebhattaṃ paṭiggahitaṃ purebhattaṃ sāmisaparibhogenāpi vaṭṭati, pacchābhattaṃ nirāmisaparibhogena yāva aruṇuggamanā vaṭṭatiyeva. Esa nayo sabbapānesu.

ในบทนั้น คำว่า "น้ำปานะมะม่วง" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยมะม่วงดิบหรือมะม่วงสุก. ในการทำด้วยมะม่วงดิบนั้น ภิกษุผู้ทำพึงทุบหรือบดมะม่วงอ่อนแล้วใส่ลงในน้ำ ต้มด้วยแสงอาทิตย์ในที่กลางแจ้ง กรองแล้วผสมกับน้ำผึ้ง น้ำตาล การบูร เป็นต้น ที่รับประเคนในวันนั้น จึงควรทำ. น้ำปานะมะม่วงที่ทำเช่นนี้ ควรบริโภคได้เฉพาะในเวลาเช้าเท่านั้น. อนึ่ง น้ำปานะมะม่วงที่ผู้อนุปสัมบันทำ เมื่อได้รับประเคนในเวลาเช้า ก็ควรบริโภคได้แม้พร้อมกับอามิสในเวลาเช้า. ส่วนในเวลาบ่าย ควรบริโภคได้โดยปราศจากอามิสจนกว่าอรุณจะขึ้น. วิธีนี้เป็นหลักเกณฑ์สำหรับน้ำปานะทุกชนิด.

Tesu pana jambupānanti jambuphalehi katapānaṃ. Cocapānanti aṭṭhikehi kadaliphalehi katapānaṃ. Mocapānanti anaṭṭhikehi kadaliphalehi katapānaṃ. Madhukapānanti madhukānaṃ jātirasena katapānaṃ; taṃ pana udakasambhinnaṃ vaṭṭati, suddhaṃ na vaṭṭati. Muddikapānanti muddikā udake madditvā ambapānaṃ viya katapānaṃ. Sālūkapānanti rattuppalanīluppalādīnaṃ sālūke madditvā katapānaṃ. Phārusakapānanti phārusakaphalehi ambapānaṃ viya katapānaṃ. Imāni aṭṭha pānāni sītānipi ādiccapākānipi vaṭṭanti, aggipākāni na vaṭṭanti. Dhaññaphalarasanti sattannaṃ dhaññānaṃ phalarasaṃ. Ḍākarasanti pakkaḍākarasaṃ. Yāvakālikapattānañhi purebhattaṃyeva raso kappati. Yāvajīvikānaṃ paṭiggahetvā ṭhapitasappiādīhi saddhiṃ pakkānaṃ sattāhaṃ kappati. Sace pana suddhaudakena pacati, yāvajīvampi vaṭṭati. Khīrādīhi pana saddhiṃ pacituṃ na vaṭṭati. Aññehi pakkampi ḍākarasasaṅkhyameva gacchati. Kurundiyaṃ pana ‘‘yāvakālikapattānampi sītodakena madditvā kataraso vā ādiccapāko vā vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ṭhapetvā madhukapuppharasanti ettha madhukapuppharaso aggipāko vā hotu ādiccapāko vā, pacchābhattaṃ na vaṭṭati. Purebhattampi yaṃ pānaṃ gahetvā majjaṃ karonti, so ādito paṭṭhāya na vaṭṭati. Madhukapupphaṃ pana allaṃ vā sukkhaṃ vā bhajjitaṃ vā tena kataphāṇitaṃ vā yato paṭṭhāya majjaṃ na karonti, taṃ sabbaṃ purebhattaṃ vaṭṭati. Ucchuraso nikasaṭo pacchābhattaṃ vaṭṭati. Iti pānāni anujānantena imepi cattāro rasā anuññātāti. Aggihuttamukhā yaññātiādīsu aggihutaṃ seṭṭhaṃ, aggihutaṃ mukhanti vuttaṃ hoti.

อนึ่ง ในบรรดาน้ำปานะเหล่านั้น คำว่า "น้ำปานะชมพู่" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลชมพู่. คำว่า "น้ำปานะกล้วยป่า" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลกล้วยป่าที่มีเมล็ด. คำว่า "น้ำปานะกล้วยบ้าน" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลกล้วยบ้านที่ไม่มีเมล็ด. คำว่า "น้ำปานะมะทุระ" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยน้ำผลมะทุระตามธรรมชาติที่ไม่มีน้ำผสม; อนึ่ง น้ำปานะมะทุระนั้น หากผสมน้ำก็ควรบริโภคได้ แต่ถ้าเป็นน้ำมะทุระล้วนๆ ไม่ควรบริโภค. คำว่า "น้ำปานะองุ่น" คือ น้ำปานะที่ทำโดยการขยี้องุ่นในน้ำ เหมือนน้ำปานะมะม่วง. คำว่า "น้ำปานะเหง้าบัว" คือ น้ำปานะที่ทำโดยการขยี้เหง้าบัวแดง บัวเขียว เป็นต้น. คำว่า "น้ำปานะผลพารุสกะ" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลพารุสกะ เหมือนน้ำปานะมะม่วง. น้ำปานะ ๘ อย่างเหล่านี้ ทั้งที่ทำด้วยน้ำเย็นและที่ต้มด้วยแสงอาทิตย์ก็ควรบริโภคได้ แต่ที่ต้มด้วยไฟไม่ควรบริโภค. คำว่า "น้ำผลธัญชาติ" คือ น้ำผลของธัญชาติ ๗ ชนิด (หรือน้ำซาวข้าว, น้ำข้าวต้ม). คำว่า "น้ำผัก" คือ น้ำผักที่ต้มแล้ว. อันที่จริง น้ำผักยาวกาลิก (ผักที่ควรบริโภคในเวลาเช้า) ควรบริโภคได้เฉพาะในเวลาเช้าเท่านั้น. ส่วนน้ำผักยาวัชชีวิก (ผักที่ควรบริโภคได้ตลอดชีวิต) ที่รับประเคนแล้วต้มพร้อมกับเนยใสเป็นต้นที่เก็บไว้ ควรบริโภคได้ ๗ วัน. อนึ่ง หากต้มด้วยน้ำเปล่าบริสุทธิ์ ก็ควรบริโภคได้ตลอดชีวิต. แต่ไม่ควรต้มพร้อมกับนมเป็นต้น. น้ำผักที่ต้มพร้อมกับยาวกาลิกวัตถุอื่น (นอกจากนมเป็นต้น) ก็จัดอยู่ในประเภทน้ำผักเช่นกัน. อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า "น้ำผักยาวกาลิกที่ขยี้ด้วยน้ำเย็น หรือที่ต้มด้วยแสงอาทิตย์ก็ควรบริโภคได้." ในบทว่า "เว้นน้ำดอกมะทุระ" นี้ น้ำดอกมะทุระไม่ว่าจะเป็นที่ต้มด้วยไฟหรือต้มด้วยแสงอาทิตย์ ก็ไม่ควรบริโภคในเวลาบ่าย. แม้ในเวลาเช้า น้ำปานะใดที่นำไปทำเป็นสุรา น้ำปานะนั้นไม่ควรบริโภคตั้งแต่ต้น. อนึ่ง ดอกมะทุระไม่ว่าจะเป็นดอกสด ดอกแห้ง หรือดอกคั่ว หรือน้ำตาลเคี่ยวที่ทำจากดอกมะทุระนั้น ตั้งแต่เมื่อไม่นำไปทำเป็นสุรา สิ่งเหล่านั้นทั้งหมดควรบริโภคได้ในเวลาเช้า. น้ำอ้อยที่ไม่มีกาก ควรบริโภคได้ในเวลาบ่าย. ดังนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงอนุญาตน้ำปานะ ได้ทรงอนุญาตรส ๔ อย่างเหล่านี้ด้วย (คือ รสที่เกิดจากผล ใบ ดอก และราก). ในบทมีอาทิว่า "การบูชาไฟเป็นประธานแห่งยัญ" นี้ หมายความว่า การบูชาไฟเป็นสิ่งที่ประเสริฐที่สุด การบูชาไฟเป็นประธาน.

Rojamallādivatthukathā

เรื่องโรชมัลละเป็นต้น

301-2. Rojavatthu uttānatthameva. Tattha saṅkaraṃ akaṃsūti katikaṃ akaṃsu. Uḷāraṃ kho te idanti sundaraṃ kho te idaṃ. Nāhaṃ bhante ānanda bahukatoti nāhaṃ buddhādigatapasādabahumānena idhāgatoti dasseti. Sabbañca ḍākanti sappiādīhi pakkaṃ vā apakkaṃ vā yaṃkiñci ḍākaṃ. Piṭṭhakhādanīyanti piṭṭhamayaṃ khādanīyaṃ; rojo kira idaṃ ubhayampi satasahassaṃ vayaṃ katvā paṭiyādāpesi.

เรื่องของโรชะเป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว. ในเรื่องนั้น คำว่า “saṅkaraṃ akaṃsu” หมายถึง “ได้ทำกติกากันแล้ว”. คำว่า “Uḷāraṃ kho te idaṃ” หมายถึง “การต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้าของท่านนี้ดีงามยิ่งนัก”. คำว่า “Nāhaṃ bhante ānanda bahukato” แสดงว่า “ข้าพระองค์มิได้มายังที่นี้เพราะความเคารพอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้น”. คำว่า “Sabbañca ḍākaṃ” หมายถึง ผักทุกชนิด ไม่ว่าจะปรุงแล้วหรือไม่ปรุงด้วยเนยใสเป็นต้น. คำว่า “Piṭṭhakhādanīyaṃ” หมายถึง ขนมที่ทำจากแป้ง. โรชะได้ให้จัดเตรียมทั้งผักและขนมทั้งสองอย่างนี้ โดยใช้จ่ายไปหนึ่งแสน.

303. Mañjukāti madhuravacanā. Paṭibhāneyyakāti sake sippe paṭibhānasampannā. Dakkhāti chekā, analasā vā. Pariyodātasippāti niddosasippā. Nāḷiyāvāpakenāti nāḷiyā ca āvāpakena ca. Āvāpako nāma yattha laddhaṃ laddhaṃ āvapanti, pakkhipantīti vuttaṃ hoti. Na ca bhikkhave nahāpitapubbena khurabhaṇḍanti ettha gahetvā pariharitumeva na vaṭṭati, aññassa santakena kese chedetuṃ vaṭṭati. Sace vetanaṃ gahetvā chindati, na vaṭṭati. Yo anahāpitapubbo tassa pariharitumpi vaṭṭati, taṃ vā aññaṃ vā gahetvā kese chedetumpi vaṭṭati.

303. คำว่า “Mañjukā” หมายถึง ผู้มีวาจาไพเราะ. คำว่า “Paṭibhāneyyakā” หมายถึง ผู้สมบูรณ์ด้วยปฏิภาณในศิลปะของตน. คำว่า “Dakkhā” หมายถึง ผู้ฉลาด หรืออีกนัยหนึ่งคือ ผู้ไม่เกียจคร้าน. คำว่า “Pariyodātasippā” หมายถึง ผู้มีศิลปะอันบริสุทธิ์. คำว่า “Nāḷiyāvāpakena” หมายถึง ด้วยกระบอกและด้วยภาชนะสำหรับใส่. คำว่า “Āvāpaka” หมายถึง ภาชนะที่พวกเขานำสิ่งของที่ได้มาใส่ไว้. ในคำว่า “Na ca bhikkhave nahāpitapubbena khurabhaṇḍaṃ” นี้ ไม่ควรที่จะถือเอา (สำรับมีดโกน) ไปพกพา (เป็นของตน) แต่ควรที่จะตัดผมด้วยเครื่องมือของผู้อื่น. หากรับค่าจ้างแล้วตัด ก็ไม่ควร. ผู้ที่ยังไม่เคยเป็นช่างกัลบกมาก่อน ก็ควรที่จะถือเอาไปได้ และควรที่จะตัดผมด้วยเครื่องมือนั้น หรือเครื่องมือของผู้อื่น.

304. Bhāgaṃ datvāti dasamabhāgaṃ datvā; idaṃ kira jambudīpe porāṇakacārittaṃ, tasmā dasakoṭṭhāse katvā eko koṭṭhāso bhūmisāmikānaṃ dātabbo.

304. คำว่า “Bhāgaṃ datvā” หมายถึง ให้ส่วนแบ่งที่สิบ. การให้ส่วนแบ่งที่สิบนี้เป็นธรรมเนียมโบราณในชมพูทวีป. เพราะฉะนั้น เมื่อแบ่งเป็นสิบส่วน ส่วนหนึ่งพึงให้แก่เจ้าของที่ดิน.

Catumahāpadesakathā

เรื่องมหาปเทส ๔

305. Yaṃ bhikkhave mayā idaṃ na kappatīti ime cattāro mahāpadese bhagavā bhikkhūnaṃ nayaggahaṇatthāya āha. Tattha dhammasaṅgāhakattherā suttaṃ gahetvā parimaddantā idaṃ addasaṃsu. Ṭhapetvā dhaññaphalarasanti sattadhaññarasāni pacchābhattaṃ na kappantīti paṭikkhittāni. Tālanāḷikerapanasalabujaalābukumbhaṇḍapussaphalatipusaphalaeḷālukāni, nava mahāphalāni sabbañca aparaṇṇaṃ, dhaññagatikameva. Taṃ kiñcāpi na paṭikkhittaṃ, atha kho akappiyaṃ anulometi, tasmā pacchābhattaṃ na kappati. Aṭṭha pānāni anuññātāni. Avasesāni vettatintiṇikamātuluṅgakapitthakosambakaramandādikhuddakaphalapānāni aṭṭhapānagatikāneva, tāni kiñcāpi na anuññātāni, atha kho kappiyaṃ anulomenti, tasmā kappanti. Ṭhapetvā hi sānulomaṃ dhaññaphalarasaṃ aññaṃ phalapānaṃ nāma akappiyaṃ natthi, sabbaṃ yāmakālikaṃyevāti kurundiyaṃ vuttaṃ.

305. ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสมหาปเทส ๔ ประการเหล่านี้ว่า “สิ่งใดอันเราไม่ควร” เป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การถือเอาแนวทางของภิกษุ. ในมหาปเทส ๔ ประการนั้น พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมได้ถือเอาพระบาลีนี้มาพิจารณาแล้วเห็นสิ่งนี้. คำว่า “เว้นน้ำจากธัญพืช” หมายถึง น้ำจากธัญพืช ๗ ชนิด ไม่ควรในเวลาหลังภัตต์ ได้ถูกห้ามไว้แล้ว. ผลไม้ใหญ่ ๙ ชนิด คือ ตาล มะพร้าว ขนุน มะหาด น้ำเต้า ฟักเขียว ฟักทอง แตงกวา และแตงร้าน และอปรัณณชาติ (ถั่วต่างๆ) ทั้งหมด มีคติอย่างเดียวกับธัญพืช. แม้ว่าสิ่งเหล่านั้นจะไม่ได้ถูกห้ามโดยตรง แต่ก็อนุโลมเข้าในสิ่งที่ไม่ควร เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรในเวลาหลังภัตต์. น้ำปานะ ๘ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. น้ำผลไม้เล็กๆ ที่เหลือจากน้ำปานะ ๘ ชนิด เช่น น้ำหวาย น้ำมะขาม น้ำส้มโอ น้ำมะตูม น้ำมะขวิด น้ำมะม่วงหิมพานต์ เป็นต้น มีคติอย่างเดียวกับน้ำปานะ ๘ ชนิด. แม้ว่าสิ่งเหล่านั้นจะไม่ได้ถูกอนุญาตโดยตรง แต่ก็อนุโลมเข้าในสิ่งที่ควร เพราะฉะนั้นจึงควร. แท้จริงแล้ว นอกจากน้ำจากธัญพืชที่อนุโลมแล้ว ไม่มีน้ำผลไม้อื่นใดที่ไม่ควร น้ำผลไม้ทั้งหมดเป็นยามากาลิกเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์คุรุนที.

Bhagavatā cha cīvarāni anuññātāni. Dhammasaṅgāhakattherehi tesaṃ anulomāni dukūlaṃ, pattuṇṇaṃ, cīnapaṭṭaṃ, somārapaṭṭaṃ, iddhimayikaṃ, devadattiyanti aparāni cha anuññātāni. Tattha ‘‘pattuṇṇa’’nti pattuṇṇadese pāṇakehi sañjātavatthaṃ. Dve paṭā desanāmeneva vuttā. Tāni tīṇi koseyyassānulomāni. Dukūlaṃ sāṇassa, itarāni dve kappāsikassa vā sabbesaṃ vā.

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงอนุญาตจีวร ๖ ชนิดแล้ว. พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมได้อนุโลมจีวรเหล่านั้น คือ ผ้าทุกูล, ผ้าปัตตุณณะ, ผ้าจีน, ผ้าโสมาร, ผ้าที่สำเร็จด้วยฤทธิ์, และผ้าที่เทวดาถวาย อีก ๖ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. ในบรรดาจีวรอนุโลม ๖ ชนิดนั้น คำว่า “ปัตตุณณะ” หมายถึง ผ้าที่เกิดจากสัตว์เล็กๆ ในแคว้นปัตตุณณะ. ผ้า ๒ ชนิด ได้กล่าวไว้ด้วยชื่อของแคว้นจีนและแคว้นโสมารเท่านั้น. ผ้า ๓ ชนิดนั้น คือ ปัตตุณณะ จีนปัตตะ และโสมารปัตตะ อนุโลมแก่ผ้าไหม. ผ้าทุกูลอนุโลมแก่ผ้าป่าน. ส่วนอีก ๒ ชนิด คือ อิทธิมยิกะและเทวทัตติยะ อนุโลมแก่ผ้าฝ้าย หรือแก่จีวรทั้ง ๖ ชนิด.

Bhagavatā ekādasa patte paṭikkhipitvā dve pattā anuññātā – lohapatto ceva mattikāpatto ca. Lohathālakaṃ, mattikāthālakaṃ, tambalohathālakanti tesaṃyeva anulomāni. Bhagavatā tayo tumbā anuññātā – lohatumbo, kaṭṭhatumbo, phalatumboti. Kuṇḍikā, kañcanako, udakatumboti tesaṃyeva anulomāni. Kurundiyaṃ pana ‘‘pānīyasaṅkhapānīyasarāvakāni etesaṃ anulomānī’’ti vuttaṃ. Paṭṭikā, sūkarantanti dve kāyabandhanāni anuññātāni, dussapaṭṭena rajjukena ca katakāyabandhanāni tesaṃ anulomāni. Setacchattaṃ, kilañjacchattaṃ, paṇṇacchattanti tīṇi chattāni anuññātāni. Ekapaṇṇacchattaṃ tesaṃyeva anulomanti iminā nayena pāḷiñca aṭṭhakathañca anupekkhitvā aññānipi kappiyākappiyānaṃ anulomāni veditabbāni.

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงห้ามบาตร ๑๑ ชนิดแล้ว และทรงอนุญาตบาตร ๒ ชนิด คือ บาตรเหล็กและบาตรดิน. ถาดเหล็ก ถาดดิน และถาดทองแดง เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่บาตร ๒ ชนิดนั้นเอง. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงอนุญาตลักจั่น ๓ ชนิด คือ ลักจั่นเหล็ก ลักจั่นไม้ และลักจั่นผลไม้. คนโท อ่าง และกระบอกน้ำ เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่ลักจั่นเหล่านั้นเอง. แต่ในคัมภีร์คุรุนทีกล่าวไว้ว่า “สังข์สำหรับดื่มน้ำและจอกสำหรับดื่มน้ำ เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่ลักจั่นเหล็กเป็นต้นเหล่านี้”. สายรัดเอวแบบแผ่นและสายรัดเอวแบบไส้หมู ๒ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. สายรัดเอวที่ทำด้วยแผ่นผ้าและที่ทำด้วยเชือก เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่สายรัดเอวแบบแผ่นและแบบไส้หมูเหล่านั้น. เศวตฉัตร ร่มเสื่อ และร่มใบไม้ ๓ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. ร่มใบเดียวเป็นสิ่งที่อนุโลมแก่เศวตฉัตรเป็นต้นเหล่านั้นเอง. ด้วยนัยนี้ พึงทราบสิ่งที่อนุโลมแก่สิ่งที่ควรและไม่ควรอื่นๆ โดยพิจารณาพระบาลีและอรรถกถาซ้ำๆ.

Tadahupaṭiggahitaṃ kāle kappatītiādi sabbaṃ sambhinnarasaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace hi challimpi anapanetvā sakaleneva nāḷikeraphalena saddhiṃ pānakaṃ paṭiggahitaṃ hoti, nāḷikeraṃ apanetvā taṃ vikālepi kappati. Upari sappipiṇḍaṃ ṭhapetvā sītalapāyāsaṃ denti, yaṃ pāyāsena asaṃsaṭṭhaṃ sappi, taṃ apanetvā sattāhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati. Baddhamadhuphāṇitādīsupi eseva nayo. Takkolajātiphalādīhi alaṅkaritvā piṇḍapātaṃ denti, tāni uddharitvā dhovitvā yāvajīvaṃ paribhuñjitabbāni. Yāguyaṃ pakkhipitvā dinnasiṅgiverādīsupi telādīsu pakkhipitvā dinnalaṭṭhimadhukādīsupi eseva nayo. Evaṃ yaṃ yaṃ asambhinnarasaṃ hoti, taṃ taṃ ekato paṭiggahitampi yathā suddhaṃ hoti, tathā dhovitvā vā tacchetvā vā tassa tassa kālavasena paribhuñjituṃ vaṭṭati.

คำกล่าวทั้งหมดนี้หมายถึงสิ่งที่มีรสระคนกัน โดยอ้างถึงคำว่า “สิ่งที่รับประเคนในวันนั้น ควรในกาล” เป็นต้น. หากน้ำปานะถูกรับประเคนไว้พร้อมกับมะพร้าวทั้งลูกโดยไม่ปอกเปลือก เมื่อเอามะพร้าวออกแล้ว น้ำปานะนั้นก็ควรแม้ในเวลาวิกาล. พวกเขามักจะถวายข้าวมธุปายาสที่เย็นแล้วโดยวางก้อนเนยใสไว้ข้างบน. เนยใสที่ไม่ระคนกับข้าวมธุปายาสนั้น เมื่อเอาออกแล้ว ก็ควรที่จะบริโภคได้ ๗ วัน (สัตตาหกาลิก). ในกรณีของน้ำผึ้งและน้ำอ้อยที่จับตัวเป็นก้อนเป็นต้น ก็เป็นนัยเดียวกัน. พวกเขามักจะถวายบิณฑบาตที่ตกแต่งด้วยตักโกละและจันทน์เทศเป็นต้น. สิ่งเหล่านั้น เมื่อนำออกจากบิณฑบาตแล้วล้างให้สะอาด ก็ควรบริโภคได้ตลอดชีวิต (ยาวชีวิก). ในกรณีของขิงเป็นต้นที่ใส่ในข้าวต้มแล้วถวาย และในกรณีของชะเอมเทศเป็นต้นที่ใส่ในน้ำมันเป็นต้นแล้วถวาย ก็เป็นนัยเดียวกัน. ดังนั้น สิ่งใดก็ตามที่มีรสไม่ระคนกัน แม้จะรับประเคนรวมกันมา แต่เมื่อล้างหรือถากส่วนที่ระคนออกให้บริสุทธิ์ ก็ควรที่จะบริโภคได้ตามอำนาจกาลของสิ่งนั้นๆ ไม่ว่าจะเป็นยามากาลิก สัตตาหกาลิก หรือยาวชีวิก.

Sace pana sambhinnarasaṃ hoti saṃsaṭṭhaṃ, na vaṭṭati. Yāvakālikañhi attanā saddhiṃ sambhinnarasāni tīṇipi yāmakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti, yāmakālikaṃ dvepi sattāhakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti, sattāhakālikampi attanā saddhiṃ saṃsaṭṭhaṃ yāvajīvikaṃ attano sabhāvaññeva upaneti; tasmā tena tadahupaṭiggahitena saddhiṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā purepaṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ sattāhaṃ kappati dvīhapaṭiggahitena chāhaṃ, tīhapaṭiggahitena pañcāhaṃ…pe… sattāhapaṭiggahitena tadaheva kappatīti veditabbaṃ. Tasmāyeva hi ‘‘sattāhakālikena bhikkhave yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahita’’nti avatvā ‘‘paṭiggahitaṃ sattāhaṃ kappatī’’ti vuttaṃ.

หากสิ่งของที่มีรสระคนกันหรือเจือปนกัน ย่อมไม่ควร (บริโภค) เพราะว่ายาวกาลิกย่อมนำกาลิก ๓ อย่างมี ยามกาลิกเป็นต้น ที่มีรสระคนกับตน ให้เข้าถึงสภาพของตน ยามกาลิกย่อมนำกาลิก ๒ อย่างมี สัตตาหกาลิกเป็นต้น ให้เข้าถึงสภาพของตน แม้สัตตาหกาลิกก็ย่อมนำยาวชีวิกที่เจือปนกับตน ให้เข้าถึงสภาพของตนเท่านั้น เพราะฉะนั้น ยาวชีวิกที่รับในวันนั้น หรือที่รับไว้ก่อนแล้ว ซึ่งเจือปนกับสัตตาหกาลิกที่รับในวันนั้น ย่อมควรตลอด ๗ วัน (หากเจือปนกับสัตตาหกาลิก) ที่รับมาแล้ว ๒ วัน ย่อมควร ๖ วัน (หากเจือปนกับสัตตาหกาลิก) ที่รับมาแล้ว ๓ วัน ย่อมควร ๕ วัน... (โดยนัยนี้) ... (หากเจือปนกับสัตตาหกาลิก) ที่รับมาแล้ว ๗ วัน ย่อมควรเฉพาะในวันนั้นเท่านั้น พึงทราบดังนี้ เพราะเหตุนั้นแล พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ยาวชีวิกที่รับในวันนั้น (ควร) ด้วยสัตตาหกาลิก" แต่ตรัสว่า "สิ่งที่รับแล้วย่อมควร ๗ วัน"

Kālayāmasattāhātikkamesu cettha vikālabhojanasannidhibhesajjasikkhāpadānaṃ vasena āpattiyo veditabbā. Imesu ca pana catūsu kālikesu yāvakālikaṃ yāmakālikanti idameva dvayaṃ antovutthakañceva sannidhikārakañca hoti, sattāhakālikañca yāvajīvikañca akappiyakuṭiyaṃ nikkhipitumpi vaṭṭati, sannidhimpi na janetīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

อนึ่ง ในการระคนกันของกาลิกะเหล่านี้ พึงทราบอาบัติทั้งหลายโดยอำนาจแห่งสิกขาบทว่าด้วยวิกาลโภชน์ สันนิธิ และเภสัช ในเมื่อล่วงเลยกาล ยาม และสัตตาหะ อนึ่ง ในกาลิกะ ๔ อย่างนี้ เฉพาะยาวกาลิกและยามกาลิก ๒ อย่างนี้เท่านั้น ที่เป็นทั้งอันโตวุฏฐกะและเป็นทั้งสันนิธิการกะ ส่วนสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ย่อมควรแม้ที่จะเก็บไว้ในกุฏิที่ไม่ควร และย่อมไม่ทำให้เกิดสันนิธิ (การสะสม) ดังนี้ ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวง ย่อมเป็นสิ่งที่ชัดเจนแล้ว

Bhesajjakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเภสัชชขันธกะ จบแล้ว

7. Kathinakkhandhakaṃ

7. กฐินขันธกะ

Kathinānujānanakathā

เรื่องทรงอนุญาตผ้ากฐิน

306. Kathinakkhandhake – pāveyyakāti pāveyyaraṭṭhavāsino. Pāveyyaṃ nāma kosalesu pacchimadisābhāge raṭṭhaṃ; tattha vāsinoti vuttaṃ hoti. Kosalarañño ekapitukabhātūnaṃ bhaddavaggiyattherānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tesu sabbajeṭṭhako anāgāmī, sabbapacchimako sotāpanno, ekopi arahā vā puthujjano vā natthi. Āraññikāti dhutaṅgasamādānavasena āraññikā; na araññavāsamattena. Piṇḍapātikādibhāvepi tesaṃ eseva nayo. Sīsavasena cetaṃ vuttaṃ. Ime pana terasāpi dhutaṅgāni samādāyeva vattanti. Udakasaṅgaheti udakena saṅgahite ghaṭite saṃsaṭṭhe; thale ca ninne ca ekodakībhūteti attho.

306. ในกฐินขันธกะ คำว่า ปาเวยยกะ หมายถึง ผู้อยู่ในแคว้นปาเวยยะ แคว้นปาเวยยะนั้น เป็นแคว้นหนึ่งทางทิศตะวันตกในแคว้นโกศลทั้งหลาย คำที่กล่าวว่า ผู้อยู่ในแคว้นนั้น มีอธิบายดังนี้ ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกพระเถระภัททวัคคีย์ผู้เป็นพระภาดา (พี่น้อง) ร่วมพระบิดาเดียวกันของพระเจ้าโกศล ในบรรดาพระภัททวัคคีย์เหล่านั้น พี่ชายคนโตที่สุดเป็นพระอนาคามี น้องชายคนเล็กที่สุดเป็นพระโสดาบัน แม้เพียงรูปเดียวที่เป็นพระอรหันต์หรือปุถุชนไม่มีเลย คำว่า อารัญญิกะ หมายถึง เป็นผู้อยู่ป่าโดยอำนาจการสมาทานธุดงค์ ไม่ใช่เป็นผู้อยู่ป่าเพียงสักว่าอาศัยอยู่ในป่าเท่านั้น แม้ในความเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นต้นของพระเถระเหล่านั้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน อนึ่ง คำนี้ (อารัญญิกะเป็นต้น) สังคีติกาจารย์กล่าวไว้โดยยกขึ้นเป็นหัวข้อ แต่พระภัททวัคคีย์เหล่านี้ย่อมประพฤติโดยสมาทานธุดงค์แม้ทั้ง ๑๓ ข้อทีเดียว คำว่า อุทกสังคหิตะ หมายถึง ที่น้ำท่วมขัง ที่น้ำเชื่อมต่อกัน ที่น้ำระคนกัน คือที่กลายเป็นผืนน้ำเดียวกันทั้งบนที่ดอนและที่ลุ่ม

Udakacikkhalleti akkantaakkantaṭṭhāne udakacikkhallo uṭṭhahitvā yāva ānisadā paharati, īdise cikkhalleti attho. Okapuṇṇehīti udakapuṇṇehi. Tesaṃ kira cīvarāni ghanāni, tesu patitaṃ udakaṃ na paggharati ghanattā puṭabaddhaṃ viya tiṭṭhati. Tena vuttaṃ – ‘‘okapuṇṇehi cīvarehī’’ti. ‘‘Oghapuṇṇehī’’tipi pāṭho.

คำว่า อุทกจิกขัลละ หมายถึง ในที่ที่เหยียบย่ำแล้วเหยียบย่ำเล่า เปลือกตมระคนด้วยน้ำกระเด็นขึ้นไปกระทบถึงสะโพก มีอธิบายว่า ในเปลือกตมเห็นปานนี้ คำว่า โอกปุณเณหิ หมายถึง เต็มไปด้วยน้ำ ได้ยินว่า จีวรของพระเถระเหล่านั้นหนา น้ำที่ตกลงบนจีวรเหล่านั้นย่อมไม่ไหลออก เพราะความหนา ย่อมคงอยู่เหมือนห่อ (ข้าว) เพราะเหตุนั้น สังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า "ด้วยจีวรที่เต็มไปด้วยน้ำ" แม้บทว่า โอฆปุณเณหิ ก็มีในบาลี

Avivadamānā vassaṃ vasimhāti ettha āgantukaṭṭhāne senāsanaphāsutāya abhāvena ca bhagavato dassanālābhena ukkaṇṭhitatāya ca te bhikkhū phāsuṃ na vasiṃsu, tasmā ‘‘avivadamānā phāsukaṃ vassaṃ vasimhā’’ti nāvocuṃ. Dhammiṃ kathaṃ katvāti bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ anamataggiyakathaṃ kathesi. Te sabbepi kathāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇitvā nisinnaṭṭhānatoyeva ākāse uppatitvā agamaṃsu, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘dhammiṃ kathaṃ katvā’’ti. Tato bhagavā ‘‘sace kathinatthāro paññatto abhavissa, ete bhikkhū ekaṃ cīvaraṃ ṭhapetvā santaruttarena āgacchantā na evaṃ kilantā assu, kathinatthāro ca nāmesa sabbabuddhehi anuññāto’’ti cintetvā kathinatthāraṃ anujānitukāmo bhikkhū āmantesi, āmantetvā ca pana ‘‘anujānāmi bhikkhave’’tiādimāha.

ในคำว่า อวิวทมานา วสฺสํ วสิมฺหา นี้ มีอธิบายว่า พระภิกษุเหล่านั้นไม่ได้อยู่จำพรรษาอย่างผาสุก เพราะความไม่มีความสำราญแห่งเสนาสนะในที่ของอาคันตุกะ และเพราะความกระสัน (เบื่อหน่าย) เนื่องจากไม่ได้เฝ้าพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้กราบทูลว่า "พวกข้าพระองค์อยู่จำพรรษาอย่างผาสุกโดยไม่วิวาทกัน" คำว่า ทมฺมึ กถํ กตฺวา หมายถึง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอนมตัคคิยธรรมกถาแก่พระภิกษุเหล่านั้น พระภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเมื่อจบธรรมกถาแล้ว ก็บรรลุพระอรหัตแล้วเหาะขึ้นไปในอากาศจากที่นั่งนั่นเองแล้วหลีกไป สังคีติกาจารย์กล่าวคำว่า "ทมฺมึ กถํ กตฺวา" นี้ โดยหมายถึงธรรมกถานั้น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ถ้าหากการกรานกฐินได้บัญญัติไว้แล้ว พระภิกษุเหล่านี้เมื่อวางจีวรผืนหนึ่งไว้แล้วมาด้วยผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์ ก็จะไม่ลำบากถึงเพียงนี้ อนึ่ง การกรานกฐินนี้เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงอนุญาตไว้แล้ว" ดังนี้แล้ว ทรงประสงค์จะอนุญาตการกรานกฐิน จึงตรัสเรียกพระภิกษุทั้งหลายมา แล้วตรัสคำเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต" ดังนี้

Tattha atthatakathinānaṃ voti nipātamattaṃ vokāro; atthatakathinānanti attho. Evañhi sati parato ‘‘so nesaṃ bhavissatī’’ti yujjati. Atha vā voti sāmivacanamevetaṃ. So nesanti ettha pana so cīvaruppādo ye atthatakathinā, tesaṃ bhavissatīti attho.

ในคำว่า อตฺถตกฐินานํ โว นั้น คำว่า โว เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น มีอธิบายว่า อตฺถตกฐินานํ (ของภิกษุผู้มีกฐินอันกรานแล้ว) เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า "โส เนสํ ภวิสฺสติ" ในภายหลังจึงสมกัน หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า โว นี้เป็นสามีวจนะ (ฉัฏฐีวิภัตติ) นั่นเอง อนึ่ง ในคำว่า โส เนสํ นี้ มีอธิบายว่า จีวรที่เกิดขึ้นนั้น จักมีแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีกฐินอันกรานแล้วเหล่านั้น

Tattha anāmantacāroti yāva kathinaṃ na uddhariyati, tāva anāmantetvā caraṇaṃ kappissati, cārittasikkhāpadena anāpatti bhavissatīti attho. Asamādānacāroti ticīvaraṃ asamādāya caraṇaṃ; cīvaravippavāso kappissatīti attho. Gaṇabhojananti gaṇabhojanampi kappissati. Yāvadatthacīvaranti yāvattakena cīvarena attho, tāvattakaṃ anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ kappissatīti attho. Yo ca tattha cīvaruppādoti tattha kathinatthatasīmāyaṃ matakacīvaraṃ vā hotu saṅghaṃ uddissa dinnaṃ vā saṅghikena tatruppādena ābhataṃ vā, yena kenaci ākārena yaṃ saṅghikacīvaraṃ uppajjati, taṃ tesaṃ bhavissatīti attho.

ในอานิสงส์เหล่านั้น คำว่า อนามนฺตจาโร หมายถึง การเที่ยวไปโดยไม่บอกลา จักควรตราบเท่าที่กฐินยังไม่เดาะ มีอธิบายว่า จักไม่มีอาบัติด้วยจาริตตสิกขาบท คำว่า อสมาทานจาโร หมายถึง การเที่ยวไปโดยไม่ถือเอาไตรจีวร มีอธิบายว่า การอยู่ปราศจากจีวรจักควร คำว่า คณโภชนํ หมายถึง แม้การฉันคณโภชน์ก็จักควร คำว่า ยาวทตฺถจีวรํ หมายถึง จีวรมีประมาณเท่าที่ต้องการ คือจีวรมีประมาณเท่าที่มีความต้องการ จักควรแม้โดยไม่ได้อธิษฐานหรือไม่ได้วิกัปไว้ คำว่า โย จ ตตฺถ จีวรุปฺปาโท หมายถึง จีวรสงฆ์ใดเกิดขึ้นในสีมาที่กรานกฐินนั้น จะเป็นผ้าบังสุกุล (ผ้าคนตาย) ก็ตาม ผ้าที่เขาถวายเจาะจงสงฆ์ก็ตาม หรือผ้าที่นำมาด้วยของที่เกิดขึ้นในที่นั้นอันเป็นของสงฆ์ก็ตาม จีวรสงฆ์ที่เกิดขึ้นด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งนั้น จักเป็นของภิกษุผู้มีกฐินอันกรานแล้วเหล่านั้น

Evañca pana bhikkhave kathinaṃ attharitabbanti ettha kathinatthāraṃ ke labhanti, ke na labhantīti? Gaṇanavasena tāva pacchimakoṭiyā pañca janā labhanti, uddhaṃ satasahassampi, pañcannaṃ heṭṭhā na labhanti. Vutthavassavasena purimikāya vassaṃ upagantvā paṭhamapavāraṇāya pavāritā labhanti, chinnavassā vā pacchimikāya upagatā vā na labhanti, aññasmiṃ vihāre vutthavassāpi na labhantīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Purimikāya upagatānaṃ pana sabbe gaṇapūrakā honti, ānisaṃsaṃ na labhanti, ānisaṃso itaresaṃyeva hoti. Sace purimikāya upagatā cattāro vā honti tayo vā dve vā eko vā, itare gaṇapūrake katvā kathinaṃ attharitabbaṃ. Atha cattāro bhikkhū upagatā, eko paripuṇṇavasso sāmaṇero, so ce pacchimikāya upasampajjati, gaṇapūrako ceva hoti, ānisaṃsañca labhati. Tayo bhikkhū dve sāmaṇerā, dve bhikkhū tayo sāmaṇerā, eko bhikkhu cattāro sāmaṇerāti etthāpi eseva nayo. Sace purimikāya upagatā kathinatthārakusalā na honti, atthārakusalā khandhakabhāṇakatherā pariyesitvā ānetabbā. Kammavācaṃ sāvetvā kathinaṃ attharāpetvā dānañca bhuñjitvā gamissanti. Ānisaṃso pana itaresaṃyeva hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ในคำว่า 'พึงกรานกฐินอย่างนี้' นี้ ใครบ้างหนอพึงได้การกรานกฐิน ใครบ้างหนอไม่พึงได้? โดยจำนวนแล้ว อย่างน้อยที่สุด ๕ รูปพึงได้ แม้แสนรูปขึ้นไปก็พึงได้ ต่ำกว่า ๕ รูปไม่พึงได้. โดยการอยู่จำพรรษาแล้ว ผู้ที่เข้าจำพรรษาในปุริมิกาพรรษา (พรรษาแรก) และได้ปวารณาในวันปวารณาแรกพึงได้. ผู้มีพรรษาขาด หรือผู้ที่เข้าจำพรรษาในปัจฉิมิกาพรรษา (พรรษาหลัง) ไม่พึงได้. แม้พระอาคันตุกะที่อยู่จำพรรษาในวัดอื่นก็ไม่พึงได้. นี้กล่าวไว้ในมหัปปัจจรี. อนึ่ง บรรดาภิกษุผู้เข้าจำพรรษาต้นเหล่านั้น ทั้งหมดเป็นผู้ทำคณะให้เต็มได้ แต่ไม่ได้รับอานิสงส์ อานิสงส์ย่อมมีแก่ภิกษุเหล่าอื่น (ผู้กราน) เท่านั้น. หากพระภิกษุที่เข้าจำพรรษาในปุริมิกาพรรษามี ๔ รูป หรือ ๓ รูป หรือ ๒ รูป หรือ ๑ รูป พึงกรานกฐินโดยให้พระภิกษุรูปอื่นเป็นผู้ทำให้ครบองค์สงฆ์. อนึ่ง หากมีพระภิกษุ ๔ รูปเข้าจำพรรษา และมีสามเณรผู้มีพรรษาครบถ้วน (อายุ ๒๐ ปี) ๑ รูปเข้าจำพรรษา หากสามเณรรูปนั้นอุปสมบทในปัจฉิมิกาพรรษา พระภิกษุใหม่รูปนั้นย่อมเป็นผู้ทำให้ครบองค์สงฆ์ด้วย และได้รับอานิสงส์ด้วย. หากมีพระภิกษุ ๓ รูป สามเณร ๒ รูป, พระภิกษุ ๒ รูป สามเณร ๓ รูป, พระภิกษุ ๑ รูป สามเณร ๔ รูป ก็มีนัยเดียวกันนี้. หากพระภิกษุที่เข้าจำพรรษาในปุริมิกาพรรษาไม่ชำนาญในการกรานกฐิน พึงแสวงหาและนิมนต์พระเถระผู้ชำนาญในการกรานกฐิน ผู้ทรงพระวินัย (ขันธกภาณกเถระ) มา. พระเถระเหล่านั้นจะบอกกรรมวาจา ให้กรานกฐิน และฉันภัตตาหารแล้วก็จะกลับไป. แต่อานิสงส์ย่อมมีแก่พระภิกษุรูปอื่นเท่านั้น.

Kathinaṃ kena dinnaṃ vaṭṭati? Yena kenaci devena vā manussena vā pañcannaṃ vā sahadhammikānaṃ aññatarena dinnaṃ vaṭṭati. Kathinadāyakassa vattaṃ atthi, sace so taṃ ajānanto pucchati – ‘‘bhante kathaṃ kathinaṃ dātabba’’nti tassa evaṃ ācikkhitabbaṃ – ‘‘tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññatarappahonakaṃ sūriyuggamanasamaye vatthaṃ ‘kathinacīvaraṃ demā’ti dātuṃ vaṭṭati, tassa parikammatthaṃ ettakā nāma sūciyo, ettakaṃ suttaṃ, ettakaṃ rajanaṃ, parikammaṃ karontānaṃ ettakānaṃ bhikkhūnaṃ yāgubhattañca dātuṃ vaṭṭatī’’ti.

กฐินที่ใครถวายจึงจะสมควร? กฐินที่เทวดาหรือมนุษย์คนใดคนหนึ่ง หรือสหธรรมิก ๕ รูปรูปใดรูปหนึ่งถวาย ย่อมสมควร. มีวัตรปฏิบัติสำหรับทายกผู้ถวายกฐิน หากทายกนั้นไม่ทราบและถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กฐินพึงถวายอย่างไร?' พึงบอกแก่ทายกผู้ถามนั้นอย่างนี้ว่า 'พึงถวายผ้าที่พอสำหรับจีวรผืนใดผืนหนึ่งในบรรดาจีวร ๓ ผืน ในเวลาพระอาทิตย์ขึ้น โดยกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายผ้ากฐิน' ย่อมสมควร. เพื่อประโยชน์ในการทำผ้ากฐินนั้น พึงถวายเข็มจำนวนเท่านี้ ด้ายจำนวนเท่านี้ น้ำย้อมจำนวนเท่านี้ และพึงถวายข้าวต้มและภัตตาหารแก่พระภิกษุจำนวนเท่านี้ผู้กำลังทำผ้ากฐินนั้น ย่อมสมควร'.

Kathinatthārakenāpi dhammena samena uppannaṃ kathinaṃ attharantena vattaṃ jānitabbaṃ. Tantavāyagehato hi ābhatasantāneneva khalimakkhitasāṭako na vaṭṭati, malīnasāṭakopi na vaṭṭati, tasmā kathinatthārasāṭakaṃ labhitvā suṭṭhu dhovitvā sūciādīni cīvarakammūpakaraṇāni sajjetvā bahūhi bhikkhūhi saddhiṃ tadaheva sibbitvā niṭṭhitasūcikammaṃ rajitvā kappabinduṃ datvā kathinaṃ attharitabbaṃ. Sace tasmiṃ anatthateyeva aññaṃ kathinasāṭakaṃ āharati, aññāni ca bahūni kathinānisaṃsavatthāni deti, yo ānisaṃsaṃ bahuṃ deti, tassa santakeneva attharitabbaṃ. Itaro yathā tathā ovaditvā saññāpetabbo.

แม้พระภิกษุผู้กรานกฐินก็พึงทราบวัตรปฏิบัติ เมื่อจะกรานกฐินที่เกิดขึ้นโดยธรรมโดยชอบ. เพราะผ้าที่เปื้อนแป้งที่นำมาจากบ้านช่างทอโดยตรงย่อมไม่สมควร แม้ผ้าที่สกปรกก็ไม่สมควร. เพราะฉะนั้น เมื่อได้ผ้ากฐินมาแล้ว พึงซักฟอกให้ดี เตรียมอุปกรณ์สำหรับทำจีวร เช่น เข็ม เป็นต้น แล้วพึงเย็บในวันนั้นเองพร้อมกับพระภิกษุหลายรูป เมื่อการเย็บเสร็จสิ้นแล้ว พึงย้อมผ้า ให้กัปปะพินทุ (จุดทำเครื่องหมาย) แล้วจึงกรานกฐิน. หากยังไม่กรานกฐินนั้น มีผู้นำผ้ากฐินผืนอื่นมา และถวายวัตถุอันเป็นอานิสงส์กฐินอื่น ๆ อีกมากมาย พึงกรานกฐินด้วยผ้าของทายกผู้ถวายอานิสงส์มากนั้น. ส่วนทายกอีกรูปหนึ่ง พึงว่ากล่าวตักเตือนให้เข้าใจด้วยประการใดประการหนึ่ง.

Kathinaṃ pana kena attharitabbaṃ? Yassa saṅgho kathinacīvaraṃ deti. Saṅghena pana kassa dātabbaṃ? Yo jiṇṇacīvaro hoti. Sace bahū jiṇṇacīvarā honti, vuḍḍhassa dātabbaṃ. Vuḍḍhesupi yo mahāpariso tadaheva cīvaraṃ katvā attharituṃ sakkoti, tassa dātabbaṃ. Sace vuḍḍho na sakkoti navakataro sakkoti, tassa dātabbaṃ. Apica saṅghena mahātherassa saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā ‘‘tumhe bhante gaṇhatha, mayaṃ katvā dassāmā’’ti vattabbaṃ. Tīsu cīvaresu yaṃ jiṇṇaṃ hoti, tadatthāya dātabbaṃ. Pakatiyā dupaṭṭacīvarassa dupaṭṭatthāyeva dātabbaṃ. Sacepissa ekapaṭṭacīvaraṃ ghanaṃ hoti, kathinasāṭako ca pelavo, sāruppatthāya dupaṭṭappahonakameva dātabbaṃ, ‘‘ahaṃ alabhanto ekapaṭṭaṃ pārupāmī’’ti vadantassāpi dupaṭṭaṃ dātuṃ vaṭṭati. Yo pana lobhapakatiko hoti, tassa na dātabbaṃ. Tenāpi ‘‘kathinaṃ attharitvā pacchā sibbitvā dve cīvarāni karissāmī’’ti na gahetabbaṃ. Yassa pana dīyati, tassa yena vidhinā dātabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘evañca pana bhikkhave kathinaṃ attharitabba’’nti ārabhitvā suṇātu me bhantetiādikā dānakammavācā tāva vuttā.

อนึ่ง กฐินพึงกรานโดยพระภิกษุรูปใด? พระภิกษุรูปใดที่สงฆ์ถวายผ้ากฐินให้. อนึ่ง สงฆ์พึงถวายแก่ใคร? แก่พระภิกษุผู้มีจีวรเก่า. หากมีพระภิกษุผู้มีจีวรเก่าหลายรูป พึงถวายแก่พระเถระ. ในบรรดาพระเถระนั้น พึงถวายแก่พระภิกษุผู้มีบริวารมาก และสามารถทำจีวรและกรานกฐินได้ในวันนั้นเอง. หากพระเถระไม่สามารถ แต่พระภิกษุหนุ่มกว่าสามารถ พึงถวายแก่พระภิกษุหนุ่มกว่านั้น. อนึ่ง สงฆ์พึงสงเคราะห์พระมหาเถระ ย่อมสมควร. เพราะฉะนั้น พึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรับเถิด พวกข้าพเจ้าจะทำให้แล้วถวาย'. ในบรรดาจีวร ๓ ผืน ผืนใดเก่า พึงถวายเพื่อประโยชน์แก่ผืนนั้น. โดยปกติแล้ว สำหรับพระภิกษุผู้มีจีวรสองชั้น พรรษาพึงถวายเพื่อประโยชน์แก่จีวรสองชั้นนั่นเอง. แม้หากจีวรชั้นเดียวของท่านหนา และผ้ากฐินบางหรือห่าง เพื่อความเหมาะสม พึงถวายผ้าที่พอสำหรับจีวรสองชั้นเท่านั้น. แม้แก่พระภิกษุผู้กล่าวว่า 'เมื่อข้าพเจ้าไม่ได้จีวรสองชั้น ข้าพเจ้าจะห่มจีวรชั้นเดียว' ก็พึงถวายจีวรสองชั้น ย่อมสมควร. อนึ่ง พระภิกษุรูปใดมีปกติเป็นผู้มีความโลภ ไม่พึงถวายแก่รูปนั้น. พระภิกษุรูปนั้นก็ไม่พึงรับโดยคิดว่า 'จะกรานกฐินแล้วเย็บเป็นจีวรสองผืนในภายหลัง'. อนึ่ง สำหรับพระภิกษุรูปใดที่สงฆ์ถวายให้ พึงถวายด้วยวิธีใด เพื่อแสดงวิธีนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงเริ่มกล่าว 'ภิกษุทั้งหลาย กฐินพึงกรานอย่างนี้' แล้วตรัสกรรมวาจาถวายทานที่ขึ้นต้นด้วย 'สุณาตุ เม ภันเต' (ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า) ไว้ก่อนแล้ว.

Evaṃ dinne pana kathine sace taṃ kathinadussaṃ niṭṭhitaparikammameva hoti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce niṭṭhitaparikammaṃ hoti, ‘‘ahaṃ thero’’ti vā ‘‘bahussuto’’ti vā ekenāpi akātuṃ na labbhati, sabbeheva sannipatitvā dhovanasibbanarajanāni niṭṭhāpetabbāni. Idañhi kathinavattaṃ nāma buddhappasatthaṃ. Atīte padumuttaropi bhagavā kathinavattaṃ akāsi. Tassa kira aggasāvako sujātatthero nāma kathinaṃ gaṇhi, taṃ satthā aṭṭhasaṭṭhiyā bhikkhusatasahassehi saddhiṃ nisīditvā akāsi.

อนึ่ง เมื่อกฐินถวายแล้ว หากผ้ากฐินนั้นมีการเตรียมการเสร็จเรียบร้อยแล้ว นั่นเป็นสิ่งดี. หากยังไม่เสร็จเรียบร้อย แม้พระภิกษุรูปเดียวก็ไม่พึงละเว้นการทำ โดยกล่าวว่า 'อาตมาเป็นพระเถระ' หรือ 'อาตมาเป็นพหูสูต' พระภิกษุทั้งหมดพึงประชุมกันและทำให้การซัก การเย็บ และการย้อมเสร็จสิ้น. เพราะวัตรปฏิบัติในการกรานกฐินนี้เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญ. ในอดีตกาล แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระก็ได้ทรงทำวัตรปฏิบัติในการกรานกฐิน. ได้ยินว่า พระอัครสาวกของพระองค์นามว่าสุชาตเถระได้รับผ้ากฐินนั้น พระศาสดาได้ประทับนั่งพร้อมด้วยพระภิกษุหกล้านแปดแสนรูปแล้วทรงทำกฐินนั้น.

Katapariyositaṃ pana kathinaṃ gahetvā atthārakena bhikkhunā ‘‘sace saṅghāṭiyā kathinaṃ attharitukāmo hoti, porāṇikā saṅghāṭi paccuddharitabbā, navā saṅghāṭi adhiṭṭhātabbā. ‘Imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’ti vācā bhinditabbā’’tiādinā parivāre vuttavidhānena kathinaṃ attharitabbaṃ. Attharitvā ca pana ‘‘tena kathinatthārakena bhikkhunā saṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo – ‘atthataṃ bhante saṅghassa kathinaṃ, dhammiko kathinatthāro, anumodathā’ti tehi anumodakehi bhikkhūhi ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo – ‘atthataṃ āvuso saṅghassa kathinaṃ, dhammiko kathinatthāro, anumodāmā’’ti evamādinā parivāre vuttavidhāneneva anumodāpetabbaṃ, itarehi ca anumoditabbaṃ. Evaṃ sabbesaṃ atthataṃ hoti kathinaṃ. Vuttañhetaṃ parivāre ‘‘dvinnaṃ puggalānaṃ atthataṃ hoti kathinaṃ – atthārakassa ca anumodakassa cā’’ti (pari. 403). Punapi vuttaṃ – ‘‘na saṅgho kathinaṃ attharati, na gaṇo kathinaṃ attharati, puggalo kathinaṃ attharati, saṅghassa anumodanā gaṇassa anumodanā puggalassa atthārā saṅghassa atthataṃ hoti kathinaṃ, gaṇassa atthataṃ hoti kathinaṃ, puggalassa atthataṃ hoti kathinaṃ’’ti (pari. 414).

อนึ่ง ภิกษุผู้กรานกฐินถือเอาผ้ากฐินที่ทำเสร็จสิ้นแล้ว พึงกรานกฐินด้วยวิธีที่กล่าวไว้ในปริวารปาฬิมีอาทิว่า ‘ถ้าภิกษุประสงค์จะกรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏิ พึงถอนผ้าสังฆาฏิผืนเก่าเสีย พึงอธิษฐานผ้าสังฆาฏิผืนใหม่ พึงเปล่งวาจาว่า “เรากรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏินี้”’ และเมื่อกรานแล้ว ภิกษุผู้กรานกฐินนั้นพึงเข้าไปหาหมู่สงฆ์ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือ กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม ขอท่านทั้งหลายจงอนุโมทนา’ ภิกษุผู้จะอนุโมทนาเหล่านั้นพึงทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือ กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม พวกเราอนุโมทนา’ ดังนี้เป็นต้น พึงให้อนุโมทนาด้วยวิธีที่กล่าวไว้ในปริวารปาฬินั่นเอง และภิกษุที่เหลือก็พึงอนุโมทนา เมื่ออนุโมทนาอย่างนี้ กฐินของภิกษุทั้งปวงก็เป็นอันกรานแล้ว เพราะในปริวารปาฬิ (ป. 403) พระสังคีติกาจารย์กล่าวไว้ว่า ‘กฐินเป็นอันกรานแล้วแก่บุคคลสองจำพวก คือแก่ภิกษุผู้กรานและแก่ภิกษุผู้อนุโมทนา’ อีกทั้งยังกล่าวไว้ว่า (ป. 414) ‘สงฆ์ไม่กรานกฐิน คณะไม่กรานกฐิน บุคคลกรานกฐิน เพราะการอนุโมทนาของสงฆ์ การอนุโมทนาของคณะ การกรานของบุคคล กฐินของสงฆ์เป็นอันกรานแล้ว กฐินของคณะเป็นอันกรานแล้ว กฐินของบุคคลเป็นอันกรานแล้ว’

Evaṃ atthate pana kathine sace kathinacīvarena saddhiṃ ābhataṃ ānisaṃsaṃ dāyakā ‘‘yena amhākaṃ kathinaṃ gahitaṃ, tasseva demā’’ti denti, bhikkhusaṅgho anissaro. Atha avicāretvāva datvā gacchanti, bhikkhusaṅgho issaro. Tasmā sace kathinatthārakassa sesacīvarānipi dubbalāni honti, saṅghena apaloketvā tesampi atthāya vatthāni dātabbāni. Kammavācā pana ekāyeva vaṭṭati. Avasese kathinānisaṃse balavavatthāni vassāvāsikaṭṭhitikāya dātabbāni, ṭhitikāya abhāve therāsanato paṭṭhāya dātabbāni, garubhaṇḍaṃ na bhājetabbaṃ. Sace pana ekasīmāya bahū vihārā honti, sabbe bhikkhū sannipātetvā ekattha kathinaṃ attharitabbaṃ, visuṃ visuṃ attharituṃ na vaṭṭati.

อนึ่ง เมื่อกฐินกรานแล้วด้วยวิธีที่กล่าวมานี้ ถ้าทายกถวายผ้าอานิสงส์ที่นำมาพร้อมกับผ้ากฐิน โดยกล่าวว่า ‘เราถวายแก่ภิกษุผู้รับกฐินของเรานั้นนั่นแล’ หมู่ภิกษุสงฆ์ก็ไม่มีสิทธิ์ในผ้าอานิสงส์นั้น แต่ถ้าทายกถวายไปโดยไม่พิจารณาแล้วจากไป หมู่ภิกษุสงฆ์ก็มีสิทธิ์ในผ้าอานิสงส์นั้น ดังนั้น ถ้าผ้าจีวรที่เหลือของภิกษุผู้กรานกฐินเก่าและชำรุดทรุดโทรม สงฆ์พึงบอกกล่าวแล้วถวายผ้าอานิสงส์เหล่านั้นเพื่อประโยชน์แก่ผ้าเหล่านั้นด้วย แต่กรรมวาจาพึงทำเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ผ้าอานิสงส์กฐินที่เหลือซึ่งมีเนื้อหนามั่นคง พึงถวายตามลำดับพรรษาของภิกษุผู้จำพรรษา เมื่อไม่มีลำดับพรรษา พึงถวายโดยเริ่มแต่อาสนะของพระเถระ ไม่พึงแบ่งครุภัณฑ์ อนึ่ง ถ้ามีวิหารหลายแห่งในสีมาเดียวกัน พึงประชุมภิกษุทั้งหมดแล้วกรานกฐินในที่แห่งเดียวกัน ไม่ควรแยกกันกราน

308. Idāni yathā ca kathinaṃ atthataṃ hoti, yathā ca anatthataṃ, taṃ vidhiṃ vitthārato dassetuṃ evañca pana bhikkhave atthataṃ hoti kathinaṃ evaṃ anatthatanti vatvā akaraṇīyañceva mahābhūmikañca anatthatalakkhaṇaṃ tāva dassento na ullikhitamattenātiādike catuvīsati ākāre dassesi. Tato paraṃ atthatalakkhaṇaṃ dassento ahatena atthatantiādike sattarasa ākāre dassesi. Parivārepi hi ‘‘catuvīsatiyā ākārehi anatthataṃ hoti kathinaṃ, sattarasahi ākārehi atthataṃ hoti kathina’’nti idameva lakkhaṇaṃ vuttaṃ.

308. บัดนี้ เพื่อแสดงวิธีที่กฐินเป็นอันกรานแล้ว และวิธีที่กฐินยังไม่เป็นอันกรานแล้วโดยพิสดาร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กฐินเป็นอันกรานแล้วอย่างนี้ และยังไม่เป็นอันกรานแล้วอย่างนี้’ ทรงแสดงลักษณะของกฐินที่ยังไม่เป็นอันกราน ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่ควรทำและมีเหตุใหญ่ก่อน โดยทรงแสดง 24 อาการ มีอาทิว่า ‘ไม่เป็นอันกรานด้วยเพียงการขีดเขียน’ หลังจากนั้น ทรงแสดงลักษณะของกฐินที่กรานแล้ว โดยทรงแสดง 17 อาการ มีอาทิว่า ‘กรานแล้วด้วยผ้าใหม่’ เพราะในปริวารปาฬิก็กล่าวลักษณะนี้ไว้ว่า ‘กฐินยังไม่เป็นอันกรานด้วย 24 อาการ กฐินเป็นอันกรานแล้วด้วย 17 อาการ’

Tattha ullikhitamattenāti dīghato ca puthulato ca pamāṇaggahaṇamattena. Pamāṇañhi gaṇhanto tassa tassa padesassa sañjānanatthaṃ nakhādīhi vā paricchedaṃ dassento ullikhati, nalāṭādīsu vā ghaṃsati, tasmā taṃ pamāṇaggahaṇaṃ ‘‘ullikhitamatta’’nti vuccati. Dhovanamattenāti kathinadussadhovanamattena. Cīvaravicāraṇamattenāti ‘‘pañcakaṃ vā sattakaṃ vā navakaṃ vā ekādasakaṃ vā hotū’’ti evaṃ vicāritamattena. Chedanamattenāti yathāvicāritassa vatthassa chedanamattena. Bandhanamattenāti moghasuttakāropanamattena. Ovaṭṭiyakaraṇamattenāti moghasuttakānusārena dīghasibbitamattena. Kaṇḍusakaraṇamattenāti muddhiyapattabandhanamattena. Daḷhīkammakaraṇamattenāti dve cimilikāyo ekato katvā sibbitamattena. Atha vā paṭhamacimilikā ghaṭetvā ṭhapitā hoti, kathinasāṭakaṃ tassā kucchicimilikaṃ katvā sibbitamattenātipi attho. Mahāpaccariyaṃ ‘‘pakaticīvarassa upassayadānenā’’ti vuttaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘‘pakatipattabaddhacīvaraṃ dupaṭṭaṃ kātuṃ kucchicimilikaṃ alliyāpanamattenā’’ti vuttaṃ. Anuvātakaraṇamattenāti piṭṭhianuvātāropanamattena. Paribhaṇḍakaraṇamattenāti kucchianauvātāropanamattena. Ovaddheyyakaraṇamattenāti āgantukapattāropanamattena. Kathinacīvarato vā pattaṃ gahetvā aññasmiṃ akathinacīvare pattāropanamattena.

ใน 24 อาการนั้น คำว่า ‘ด้วยเพียงการขีดเขียน’ คือด้วยเพียงการกำหนดขนาดทั้งด้านยาวและด้านกว้าง เพราะว่าบุคคลผู้กำหนดขนาดนั้น เพื่อให้รู้ตำแหน่งนั้นๆ จึงขีดเขียนบนผ้าโดยแสดงขอบเขตด้วยเล็บเป็นต้น หรือถูไถบนหน้าผากเป็นต้น ดังนั้น การกำหนดขนาดนั้นจึงเรียกว่า ‘เพียงการขีดเขียน’ คำว่า ‘ด้วยเพียงการซัก’ คือด้วยเพียงการซักผ้ากฐิน คำว่า ‘ด้วยเพียงการพิจารณาจีวร’ คือด้วยเพียงการพิจารณาว่า ‘จีวรพึงมี 5 ขันธ์ หรือ 7 ขันธ์ หรือ 9 ขันธ์ หรือ 11 ขันธ์’ คำว่า ‘ด้วยเพียงการตัด’ คือด้วยเพียงการตัดผ้าที่พิจารณาแล้ว คำว่า ‘ด้วยเพียงการผูก’ คือด้วยเพียงการวางด้ายเปล่าๆ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำโอวัฏฏิยะ’ คือด้วยเพียงการเย็บตามยาวตามด้ายเปล่าๆ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำกัณฑุสะ’ คือด้วยเพียงการผูกแผ่นผ้าที่เป็นกัณฑุสะ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำให้มั่นคง’ คือด้วยเพียงการเย็บผ้าสองชิ้นเข้าด้วยกัน หรืออีกนัยหนึ่งคือ ผ้าชิ้นแรกถูกต่อและวางไว้แล้ว การเย็บผ้ากฐินโดยทำขอบด้านในของผ้าชิ้นนั้นก็เป็นความหมายหนึ่ง ในมหาปัจจรีกล่าวว่า ‘ไม่เป็นอันกรานด้วยการถวายผ้าเดิมซ้อนทับ’ แต่ในกุรุนทีกล่าวว่า ‘ไม่เป็นอันกรานด้วยเพียงการติดขอบด้านในเพื่อทำให้จีวรที่มีแผ่นผ้าผูกติดอยู่แล้วเป็นสองชั้น’ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำอนุวาตะ’ คือด้วยเพียงการวางขอบยาวด้านหลัง คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำปริภัณฑ์’ คือด้วยเพียงการวางขอบยาวด้านใน คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำโอวัฑเฒยยะ’ คือด้วยเพียงการวางแผ่นผ้าอาคันตุกะ หรืออีกนัยหนึ่งคือด้วยเพียงการนำแผ่นผ้าจากผ้ากฐินไปวางบนผ้าอื่นที่ไม่ใช่ผ้ากฐิน

Kambalamaddanamattenāti ekavāraṃyeva rajane pakkhittena dantavaṇṇena paṇḍupalāsavaṇṇena vā. Sace pana sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā rattampi sāruppaṃ hoti, vaṭṭati. Nimittakatenāti ‘‘iminā dussena kathinaṃ attharissāmī’’ti evaṃ nimittakatena. Ettakameva hi parivāre vuttaṃ. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘ayaṃ sāṭako sundaro, sakkā iminā kathinaṃ attharitu’nti evaṃ nimittakammaṃ katvā laddhenā’’ti vuttaṃ. Parikathākatenāti ‘‘kathinaṃ nāma dātuṃ vaṭṭati, kathinadāyako bahuṃ puññaṃ pasavatī’’ti evaṃ parikathāya uppāditena. Kathinaṃ nāma atiukkaṭṭhaṃ vaṭṭati, mātarampi viññāpetuṃ na vaṭṭati, ākāsato otiṇṇasadisameva vaṭṭatīti. Kukkukatenāti tāvakālikena. Sannidhikatenāti ettha duvidho sannidhi karaṇasannidhi ca nicayasannidhi ca. Tattha tadaheva akatvā ṭhapetvā karaṇaṃ karaṇasannidhi. Saṅgho ajja kathinadussaṃ labhitvā punadivase deti, ayaṃ nicayasannidhi.

คำว่า กัมพะละมัททะนะมัตเตนะ คือ ด้วยผ้าที่มีสีเหมือนงาช้าง หรือมีสีเหมือนใบไม้เหลืองที่แช่ในน้ำย้อมเพียงครั้งเดียว (ไม่เป็นอันกราน). แต่ถ้าแม้จะย้อมครั้งเดียวหรือสองครั้งก็ตาม หากเป็นผ้าที่สมควร (แก่การนุ่งห่ม) ก็ควร (ใช้กรานกฐิน) ได้. คำว่า นิมิตตะกะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ทำนิมิตว่า 'เราจักกรานกฐินด้วยผ้าผืนนี้' ดังนี้. ในปริวารกล่าวไว้เพียงเท่านี้. ส่วนในอรรถกถาทั้งหลายกล่าวว่า 'ผ้าผืนนี้ดี อาจเพื่อจะกรานกฐินด้วยผ้าผืนนี้ได้' ดังนี้ คือ ด้วยผ้าที่ได้มาเพราะการทำนิมิตกรรมอย่างนี้. คำว่า ปะริกะถาคะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ให้เกิดด้วยปริกถาว่า 'การถวายกฐินย่อมควร, ทายกผู้ถวายกฐินย่อมประสบบุญมาก' ดังนี้. ชื่อว่ากฐิน ย่อมควรเป็นผ้าที่ประณีตอย่างยิ่ง แม้จะขอต่อมารดาก็ไม่ควร ควรเป็นผ้าที่ประดุจเลื่อนลอยลงมาจากอากาศทีเดียว พึงทราบอย่างนี้. คำว่า กุกกุกะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ขอยืมมาใช้ชั่วคราว. คำว่า สันนิธิกะเตนะ ในบทนี้ สันนิธิมี ๒ อย่าง คือ กะระณะสันนิธิ และ นิจะยะสันนิธิ. ใน ๒ อย่างนั้น การเก็บไว้โดยไม่ทำให้เสร็จ (เย็บย้อม) ในวันนั้นเอง แล้วจึงทำในภายหลัง ชื่อว่า กะระณะสันนิธิ. สงฆ์ได้รับผ้ากฐินในวันนี้แล้ว ให้ (แก่ภิกษุผู้กราน) ในวันรุ่งขึ้น นี้ชื่อว่า นิจะยะสันนิธิ.

Nissaggiyenāti rattinissaggiyena. Parivārepi vuttaṃ – ‘‘nissaggiyaṃ nāma kariyamāne aruṇaṃ uṭṭhahatī’’ti. Akappakatenāti anādinnakappabindunā. Aññatra saṅghāṭiyātiādīsu ṭhapetvā saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsake aññena paccattharaṇādinā atthataṃ anatthataṃ hotīti. Aññatra pañcakena vā atirekapañcakena vāti pañca vā atirekāni vā khaṇḍāni katvā mahāmaṇḍalaaḍḍhamaṇḍalāni dassetvā kateneva vaṭṭati. Evañhi samaṇḍalikataṃ hoti, taṃ ṭhapetvā aññena acchinnakena vā dvatticatukhaṇḍena vā na vaṭṭati. Aññatra puggalassa atthārāti puggalassa atthāraṃ ṭhapetvā na aññena saṅghassa vā gaṇassa vā atthārena atthataṃ hoti. Nissīmaṭṭho anumodatīti bahiupacārasīmāya ṭhito anumodati.

คำว่า นิสสัคคิเยนะ คือ ด้วยผ้าที่เป็นนิสสัคคีย์เพราะล่วงราตรี. แม้ในปริวารก็กล่าวไว้ว่า 'เมื่อกำลังทำผ้าที่ชื่อว่าเป็นนิสสัคคีย์ อรุณย่อมขึ้น' ดังนี้. คำว่า อะกัปปะกะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่มีกัปปะพินทุอันตนไม่ได้ถือเอาแล้ว. ในบทว่า อัญญัตระ สังฆาฏิยา เป็นต้น พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า เว้นผ้าสังฆาฏิ ผ้าอุตตราสงค์ และผ้าอันตรวาสกเสียแล้ว ผ้าที่กรานด้วยผ้าอื่นมีผ้าปูลาดเป็นต้น ชื่อว่าไม่เป็นอันกราน. คำว่า อัญญัตระ ปัญจะเกนะ วา อะติเรกะปัญจะเกนะ วา คือ ควรเพื่อจะกรานกฐินด้วยผ้าที่ทำเป็น ๕ ขันธ์ หรือมากกว่า ๕ ขันธ์ โดยแสดงมณฑลใหญ่และอัฑฒมณฑลเท่านั้น. เพราะเมื่อทำอย่างนี้ จีวรย่อมชื่อว่ามีมณฑล. เว้นจีวรนั้นเสียแล้ว ไม่ควรเพื่อจะกรานกฐินด้วยผ้าอื่นที่เป็นผ้าผืนเดียว (ไม่ได้ตัด) หรือผ้าที่มี ๒, ๓ หรือ ๔ ขันธ์. คำว่า อัญญัตระ ปุคคะลัสสะ อัตถารา คือ เว้นการกรานของบุคคลเสียแล้ว กฐินที่กรานด้วยการกรานของสงฆ์หรือของคณะ ย่อมไม่ชื่อว่าเป็นอันกราน. คำว่า นิสสีมัฏโฐ อะนุโมทะติ คือ ภิกษุผู้ยืนอยู่ภายนอกอุปจารสีมาอนุโมทนา.

309. Ahatenāti aparibhuttena. Ahatakappenāti ahatasadisena ekavāraṃ vā dvikkhattuṃ vā dhotena. Pilotikāyāti hatavatthakasāṭakena. Paṃsukūlenāti tevīsatiyā khettesu uppannapaṃsukūlena. Paṃsukūlikabhikkhunā coḷakabhikkhaṃ āhiṇḍitvā laddhacoḷakehi katacīvarenātipi kurundimahāpaccarīsu vuttaṃ. Pāpaṇikenāti āpaṇadvāre patitapilotikaṃ gahetvā kathinatthāya deti, tenāpi vaṭṭatīti attho. Sesaṃ vuttavipallāseneva veditabbaṃ. Imasmiṃ pana ṭhāne ‘‘saha kathinassa atthārā kati dhammā jāyantī’’tiādi bahuaṭṭhakathāsu vuttaṃ, taṃ sabbaṃ parivāre pāḷiārūḷhameva, tasmā tattha āgatanayeneva veditabbaṃ. Na hi tena idha avuccamānena kathinatthārakassa kiñci parihāyati.

309. คำว่า อะหะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ยังไม่ได้ใช้. คำว่า อะหะตะกัปเปนะ คือ ด้วยผ้าที่คล้ายผ้าใหม่ซึ่งซักแล้วครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง. คำว่า ปิโลติกายะ คือ ด้วยผ้าเก่าที่ซักแล้ว. คำว่า ปังสุกูเลนะ คือ ด้วยผ้าบังสุกุลที่เกิดขึ้นในเขต ๒๓ แห่ง. แม้ในคัมภีร์กุรุนทีและมหาปัจจรีก็กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุผู้ถือบังสุกุลเป็นวัตรเที่ยวแสวงหาเศษผ้า แล้วได้เศษผ้ามาทำเป็นจีวร (ย่อมควร)' ดังนี้. ในบทว่า ปาปะณิเกนะ มีความหมายว่า ถือเอาผ้าเก่าที่ตกอยู่ใกล้ประตูร้านค้าแล้วถวายเพื่อประโยชน์แก่การกรานกฐิน แม้ด้วยผ้านั้นก็ควรเพื่อจะกรานกฐินได้. บทที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. อนึ่ง ในที่นี้ อรรถกถาทั้งหลายกล่าวไว้มากว่า 'ธรรมกี่ประการย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกรานกฐิน' เป็นต้น คำเหล่านั้นทั้งหมดล้วนขึ้นสู่พระบาลีในปริวารแล้วทั้งนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่มาในปริวารนั้นแล. จริงอยู่ ประโยชน์ที่ควรทราบอย่างใดอย่างหนึ่งของภิกษุผู้กรานกฐิน ย่อมไม่เสื่อมถอยเพราะคำที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้.

310. Evaṃ kathinatthāraṃ dassetvā idāni ubbhāraṃ dassetuṃ kathañca bhikkhave ubbhataṃ hoti kathinantiādimāha. Tattha mātikāti mātaro; janettiyoti attho. Kathinubbhārañhi etā aṭṭha janettiyo. Tāsu pakkamanaṃ anto assāti pakkamanantikā. Evaṃ sesāpi veditabbā.

310. เมื่อแสดงการกรานกฐินอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงการเดาะกฐิน จึงตรัสคำว่า กะถัญจะ ภิกขะเว อุพภะตัง โหติ กะถินัง เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า มาติกา คือ แม่ทั้งหลาย; ความหมายคือ เป็นผู้ให้กำเนิด. จริงอยู่ มาติกา ๘ ประการเหล่านี้ เป็นผู้ให้กำเนิดการเดาะกฐิน. ในมาติกาเหล่านั้น การหลีกไปเป็นที่สุดแห่งมาติกานั้น เพราะฉะนั้น มาติกานั้นจึงชื่อว่า ปักกะมะนันติกา. แม้มาติกาที่เหลือก็พึงทราบอย่างนี้.

Ādāyasattakakathā

อาทายสัตตกกถา

311. Na paccessanti na puna āgamissaṃ. Etasmiṃ pana pakkamanantike kathinuddhāre paṭhamaṃ cīvarapalibodho chijjati, pacchā āvāsapalibodho. Evaṃ pakkamato hi cīvarapalibodho antosīmāyameva chijjati, āvāsapalibodho sīmātikkame. Vuttampi cetaṃ parivāre –

311. คำว่า นะ ปัจเจสสันติ คือ จักไม่กลับมาอีก. อนึ่ง ในการเดาะกฐินชื่อปักกะมะนันติกะนี้ ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดภายหลัง. จริงอยู่ ปลิโพธคือจีวรของภิกษุผู้หลีกไปอย่างนี้ ย่อมขาดภายในสีมานั่นเอง ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดในขณะที่ล่วงสีมา. แม้ในปริวารก็กล่าวคำนี้ไว้ว่า:

‘‘Pakkamanantiko kathinuddhāro, vutto ādiccabandhunā;

Etañca tāhaṃ vissajjissaṃ, cīvarapalibodho paṭhamaṃ chijjati;

Pacchā āvāsapalibodho chijjatī’’ti. (pari. 415);

'การเดาะกฐินที่มีการหลีกไปเป็นที่สุด พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว และเราจักแก้ปัญหานี้แก่ท่าน ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน ภายหลังปลิโพธคืออาวาสย่อมขาด ดังนี้.'

Cīvaraṃ ādāyāti akatacīvaraṃ ādāya. Bahisīmagatassāti aññaṃ sāmantavihāraṃ gatassa. Evaṃ hotīti tasmiṃ vihāre senāsanaphāsukaṃ vā sahāyasampattiṃ vā disvā evaṃ hoti. Etasmiṃ pana niṭṭhānantike kathinuddhāre āvāsapalibodho paṭhamaṃ chijjati, so hi ‘‘na paccessa’’nti citte uppannamatteyeva chijjati. Vuttampi cetaṃ –

คำว่า จีวะรัง อาทายะ คือ ถือเอาผ้าที่ยังไม่ได้ทำ. คำว่า พะหิสีมาคะตัสสะ คือ ของภิกษุผู้ไปสู่วิหารอื่นที่อยู่ใกล้เคียง. คำว่า เอวัง โหติ คือ เพราะเห็นความผาสุกแห่งเสนาสนะหรือความถึงพร้อมแห่งสหายในวิหารนั้น จึงมีความคิดอย่างนี้. อนึ่ง ในการเดาะกฐินชื่อนิฏฐานันติกะนี้ ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน. จริงอยู่ ปลิโพธคืออาวาสนั้น ย่อมขาดทันทีที่จิตเกิดขึ้นว่า 'จักไม่กลับมา' ดังนี้. แม้คำนี้ก็กล่าวไว้ว่า:

‘‘Niṭṭhānantiko kathinuddhāro, vutto ādiccabandhunā;

Etañca tāhaṃ vissajjissaṃ, āvāsapalibodho paṭhamaṃ chijjati;

Cīvare niṭṭhite cīvarapalibodho chijjatī’’ti.

'การเดาะกฐินที่มีความสำเร็จเป็นที่สุด พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว และเราจักแก้ปัญหานี้แก่ท่าน ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด ดังนี้.'

Etena nayena sesamātikāvibhajanepi attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – ‘‘sanniṭṭhānantike dvepi palibodhā nevimaṃ cīvaraṃ kāressaṃ, na paccessanti citte uppannamatteyeva ekato chijjantīti. Vuttañhetaṃ –

โดยนัยนี้ พึงทราบความหมายแม้ในการจำแนกมาติกาที่เหลือ. แต่มีความแปลกกันดังนี้ คือ ในสันนิฏฐานันติกะกะถินุพภาร ปลิโพธแม้ทั้งสองย่อมขาดพร้อมกันทันทีที่จิตอันเป็นเหตุตัดสินใจเกิดขึ้นว่า 'เราจักไม่ให้ทำจีวรนี้ และจักไม่กลับมา' ดังนี้. จริงอยู่ คำนี้พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า:

‘‘Sanniṭṭhānantiko kathinuddhāro, vutto ādiccabandhunā;

Etañca tāhaṃ vissajjissaṃ, dve palibodhā apubbaṃ acarimaṃ chijjantī’’ti.

'การเดาะกฐินที่มีการตกลงใจเป็นที่สุด พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว และเราจักแก้ปัญหานี้แก่ท่าน ปลิโพธทั้งสองย่อมขาดไม่ก่อนไม่หลังกัน ดังนี้.'

Evaṃ sabbakathinuddhāresu palibodhupacchedo veditabbo. So pana yasmā iminā ca vuttanayena parivāre ca āgatabhāvena sakkā jānituṃ, tasmā vitthārato na vutto. Ayaṃ panettha saṅkhepo – nāsanantike āvāsapalibodho paṭhamaṃ chijjati, cīvare naṭṭhe cīvarapalibodho chijjati. Yasmā cīvare naṭṭhe cīvarapalibodho chijjati, tasmā ‘‘nāsanantiko’’ti vuttaṃ.

พึงทราบการตัดปลิโพธในการเดาะกฐินทั้งปวงอย่างนี้. อนึ่ง เพราะปลิโพธุปัจเฉทนั้น อันใครๆ อาจรู้ได้โดยนัยที่กล่าวมานี้ด้วย และโดยความเป็นสิ่งที่มาในปริวารด้วย เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่กล่าวโดยพิสดาร. ส่วนสังเขปในเรื่องนี้มีดังนี้ คือ ในนาสะนันติกะกะถินุพภาร ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน เมื่อจีวรฉิบหายไป ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด. เพราะเมื่อจีวรฉิบหายไป ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'นาสะนันติโก' ดังนี้.

Savanantike cīvarapalibodho paṭhamaṃ chijjati, tasmā tassa saha savanena āvāsapalibodho chijjati.

ในการถอนผ้ากฐินที่มีการได้ยินเป็นที่สุด ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน เพราะเหตุนั้น ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดพร้อมกับการได้ยินของภิกษุนั้น

Āsāvacchedike āvāsapalibodho paṭhamaṃ chijjati. Cīvarāsāya upacchinnāya cīvarapalibodho chijjati. Ayaṃ pana yasmā ‘‘anāsāya labhati; āsāya na labhati; tassa evaṃ hoti ‘idhevimaṃ cīvaraṃ kāressaṃ, na paccessa’’’ntiādinā nayena itarehi uddhārehi saddhiṃ vomissakadesano anekappabhedo hoti, tasmā parato visuṃ vitthāretvā vutto, idha na vutto. Idha pana savanantikassa anantaraṃ sīmātikkantiko vutto. Tattha cīvarapalibodho paṭhamaṃ chijjati, tassa bahisīme āvāsapalibodho chijjati. Sahubbhāre dve palibodhā apubbaṃ acarimaṃ chijjantīti.

ในการถอนผ้ากฐินที่มีความหวังในจีวรขาดเป็นที่สุด ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน เมื่อความหวังในจีวรขาดแล้ว ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด แต่เพราะการถอนผ้ากฐินนี้ มีเทศนาที่ปะปนกับกฐินุทธาระอื่น ๆ มีหลายประเภท ด้วยนัยมีอาทิว่า “ย่อมได้เพราะไม่มีความหวัง ย่อมไม่ได้เพราะมีความหวัง ภิกษุนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักทำจีวรนี้ในที่นี้แหละ จักไม่ไป’” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสขยายความไว้ต่างหากในภายหลัง ไม่ได้ตรัสไว้ในที่นี้ แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสีมาติกกันติกะ (การถอนกฐินที่ล่วงเขตสีมา) ถัดจากสวณันติกะ ในสีมาติกกันติกะนั้น ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน ปลิโพธคืออาวาสของภิกษุนั้นย่อมขาดในภายนอกสีมา ในสหุพภาระ (การถอนกฐินพร้อมกับภิกษุอื่น) ปลิโพธทั้งสองย่อมขาดพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง

316-325. Evaṃ ādāyavāre sattakathinuddhāre dassetvā puna samādāyavārepi vippakatacīvarassa ādāyasamādāyavāresupi yathāsambhavaṃ teyeva dassitā. Tato paraṃ antosīmāyaṃ ‘‘paccessaṃ na paccessa’’nti imaṃ vidhiṃ anāmasitvāva ‘‘na paccessa’’nti imameva āmasitvā anadhiṭṭhitenā’’tiādinā nayena ca ye ye yujjanti, te te dassitā. Tato paraṃ ‘‘cīvarāsāya pakkamatī’’tiādinā nayena itarehi saddhiṃ vomissakanayena anekakkhattuṃ āsāvacchedikaṃ dassetvā puna disaṃgamiyavasena ca phāsuvihārikavasena ca niṭṭhānantikesu yujjamānā kathinuddhārā dassitā. Evaṃ pabhedato kathinuddhāraṃ dassetvā idāni ye tena tena kathinuddhārena palibodhā chijjantīti vuttā, tesaṃ paṭipakkhe dassento dveme bhikkhave kathinassa palibodhātiādimāha. Tattha cattenāti yena cittena so āvāso catto hoti, taṃ cattaṃ nāma, tena cattena. Vantamuttesupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

316-325. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงการถอนผ้ากฐิน 7 อย่างในอาทายวาระอย่างนี้แล้ว ก็ทรงแสดงการถอนผ้ากฐิน 7 อย่างนั้นแหละตามสมควรในสมาทายวาระ และในอาทายสมาทายวาระของผ้าจีวรที่ยังไม่สำเร็จอีก หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงวาระทั้งหลายที่สมควร ด้วยนัยมีอาทิว่า “ด้วยผ้าที่ไม่ได้อธิษฐาน” โดยไม่ทรงพิจารณาวิธีนี้ว่า “จักไปหรือไม่จักไป” ในภายในสีมา แต่ทรงพิจารณาวิธีนี้ว่า “จักไม่ไป” เท่านั้น หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอาสาวัจเฉทิกะหลายครั้ง ด้วยนัยที่ปะปนกับกฐินุทธาระอื่น ๆ มีอาทิว่า “ย่อมหลีกไปเพราะความหวังในจีวร” และทรงแสดงกฐินุทธาระที่สมควรในนิฏฐานันติกะ (การถอนกฐินที่มีการสำเร็จเป็นที่สุด) โดยความเป็นผู้จะไปสู่ทิศอื่น และโดยความเป็นผู้ปรารถนาจะอยู่ผาสุกอีก เมื่อทรงแสดงการถอนผ้ากฐินโดยประเภทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงปฏิปักษ์ของปลิโพธทั้งหลายที่ตรัสไว้ว่า “ปลิโพธทั้งหลายย่อมขาดด้วยการถอนผ้ากฐินนั้น ๆ” จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปลิโพธของกฐินมี 2 อย่างนี้” ในพระดำรัสมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปลิโพธของกฐินมี 2 อย่างนี้” นั้น คำว่า “จัตเตนะ” คือด้วยจิตใด อาวาสนั้นอันภิกษุสละแล้ว จิตนั้นชื่อว่า “จัตตะ” ด้วยจิตที่สละนั้น แม้ในวันตมุตตะ (การคายออกแล้ว, การปล่อยแล้ว) ก็นัยนี้แหละ บทที่เหลือทั้งหมดเป็นบทที่เปิดเผยอยู่แล้ว

Kathinakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องขันธกะว่าด้วยผ้ากฐิน จบแล้ว

8. Cīvarakkhandhakaṃ

8. จีวรขันธกะ

Jīvakavatthukathā

เรื่องชีวก

326. Cīvarakkhandhake – padakkhiṇāti chekā kusalā. Abhisaṭāti abhigatā. Kehi abhigatāti? Atthikehi atthikehi manussehi; karaṇatthe pana sāmivacanaṃ katvā ‘‘atthikānaṃ atthikānaṃ manussāna’’nti vuttaṃ. Paññāsāya ca rattiṃ gacchatīti paññāsa kahāpaṇe gahetvā rattiṃ gacchati. Negamoti kuṭumbiyagaṇo.

326. ในจีวรขันธกะ – คำว่า “ปทักขิณา” คือ ผู้ฉลาด ผู้ชำนาญ คำว่า “อภิสฏา” คือ ผู้เข้าถึงแล้ว ผู้เข้าถึงแล้วด้วยใคร? ด้วยมนุษย์ผู้ต้องการ ๆ แต่ในอรรถแห่งกรณะ (เครื่องมือ) สังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “ของมนุษย์ผู้ต้องการ ๆ” โดยทำเป็นสามีวิภัตติ คำว่า “ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วย 50” คือ ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วยการรับกหาปณะ 50 คำว่า “เนคมะ” คือ หมู่คฤหบดี

327. Sālavatiṃ kumāriṃ gaṇikaṃ vuṭṭhāpesīti nāgarā dve satasahassāni, rājā satasahassanti tīṇi satasahassāni, aññañca ārāmuyyānavāhanādiparicchedaṃ datvā vuṭṭhāpesuṃ; gaṇikaṭṭhāne ṭhapesunti attho. Paṭisatena ca rattiṃ gacchatīti rattiṃ paṭisatena gacchati. Gilānaṃ paṭivedeyyanti gilānabhāvaṃ jānāpeyyaṃ. Kattarasuppeti jiṇṇasuppe.

327. คำว่า “ยังนางสาละวดีกุมารีให้เป็นหญิงงามเมือง” มีอรรถว่า ชาวเมือง 2 แสน (กหาปณะ) และพระราชา 1 แสน (กหาปณะ) รวมเป็น 3 แสน (กหาปณะ) และให้ส่วนแบ่งอื่น ๆ มีสวน อุทยาน ยานพาหนะเป็นต้น แล้วยังนางให้ตั้งขึ้น หรือตั้งไว้ในตำแหน่งหญิงงามเมือง คำว่า “ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วย 100” คือ ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วย 100 (กหาปณะ) คำว่า “พึงบอกคนไข้” คือ พึงให้รู้ความเป็นคนไข้ คำว่า “ในกระด้งเก่า” คือ ในกระด้งเก่า

328. Kā me deva mātā, ko pitāti kasmā pucchi? Taṃ kira aññe rājadārakā kīḷantā kalahe uṭṭhite ‘‘nimmātiko nippitiko’’ti vadanti. Yathā ca aññesaṃ dārakānaṃ chaṇādīsu cuḷamātāmahāmātādayo kiñci paṇṇākāraṃ pesenti, tathā tassa na koci kiñci peseti. Iti so taṃ sabbaṃ cintetvā ‘‘nimmātikoyeva nu kho aha’’nti jānanatthaṃ ‘‘kā me deva mātā, ko pitā’’ti pucchi.

328. เหตุไฉนจึงถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ มารดาของข้าพระองค์เป็นใคร บิดาเป็นใคร?” ได้ยินว่า เมื่อราชกุมารอื่น ๆ เล่นอยู่ เกิดการทะเลาะกัน พวกเขากล่าวว่า “เจ้าเป็นคนไม่มีมารดา ไม่มีบิดา” และเหมือนกับที่ป้า น้า อา หรือญาติผู้ใหญ่คนอื่น ๆ ส่งของขวัญบางอย่างไปให้เด็กคนอื่น ๆ ในงานเทศกาลเป็นต้น แต่ไม่มีใครส่งอะไรไปให้ชีวกเลย ดังนั้น ชีวกนั้นจึงคิดพิจารณาสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดว่า “เราเป็นคนไม่มีมารดาจริงหรือหนอ” เพื่อต้องการรู้ จึงถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ มารดาของข้าพระองค์เป็นใคร บิดาเป็นใคร?”

Yannūnāhaṃ sippaṃ sikkheyyanti yaṃnūna ahaṃ vejjasippaṃ sikkheyyanti cintesi. Tassa kira etadahosi – ‘‘imāni kho hatthiassasippādīni parūpaghātapaṭisaṃyuttāni, vejjasippaṃ mettāpubbabhāgaṃ sattānaṃ hitapaṭisaṃyutta’’nti. Tasmā vejjasippameva sandhāya ‘‘yaṃnūnāhaṃ sippaṃ sikkheyya’’nti cintesi. Apicāyaṃ ito kappasatasahassassa upari padumuttarassa bhagavato upaṭṭhākaṃ ‘‘buddhupaṭṭhāko aya’’nti catuparisantare patthataguṇaṃ vejjaṃ disvā ‘‘aho vatāhampi evarūpaṃ ṭhānantaraṃ pāpuṇeyya’’nti cintetvā sattāhaṃ buddhappamukhassa saṅghassa dānaṃ datvā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘ahampi bhagavā tumhākaṃ upaṭṭhāko asukavejjo viya anāgate buddhupaṭṭhāko bhaveyya’’nti patthanamakāsi. Tāya purimapatthanāya codiyamānopesa vejjasippameva sandhāya ‘‘yaṃnūnāhaṃ sippaṃ sikkheyya’’nti cintesi.

คำว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะ” คือ ชีวกคิดว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะแพทย์” ได้ยินว่า ความคิดนี้ได้มีแก่ชีวกนั้นว่า “ศิลปะเหล่านี้มีศิลปะช้าง ศิลปะม้าเป็นต้น ย่อมประกอบด้วยการเบียดเบียนผู้อื่น ส่วนศิลปะแพทย์มีเมตตาเป็นเบื้องต้น ย่อมประกอบด้วยประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย” เพราะเหตุนั้น ชีวกจึงคิดถึงศิลปะแพทย์เท่านั้นว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะ” อนึ่ง ชีวกนี้เมื่อหนึ่งแสนกัปป์ล่วงมาแล้ว ได้เห็นหมอผู้มีคุณอันเลื่องลือในท่ามกลางบริษัท 4 ว่า “ผู้นี้เป็นอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้า” ซึ่งเป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ จึงคิดว่า “โอหนอ ถ้ากระไร เราพึงบรรลุตำแหน่งเช่นนี้บ้าง” แล้วถวายทานแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด 7 วัน ไหว้พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ตั้งความปรารถนาว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอข้าพระองค์พึงเป็นอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้าในอนาคต เหมือนหมอชื่อนั้นผู้เป็นอุปัฏฐากของพระองค์เถิด” แม้ถูกความปรารถนาในกาลก่อนนั้นกระตุ้นเตือน ชีวกนี้ก็คิดถึงศิลปะแพทย์เท่านั้นว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะ”

329. Disāpāmokkhoti sabbadisāsu vidito pākaṭo padhāno vāti attho. Tasmiñca samaye takkasīlato vāṇijā abhayarājakumāraṃ dassanāya agamaṃsu. Te jīvako ‘‘kuto tumhe āgatā’’ti pucchi. ‘‘Takkasīlato’’ti vutte ‘‘atthi tattha vejjasippācariyo’’ti pucchi. ‘‘Āma kumāra, takkasīlāyaṃ disāpāmokkho vejjo paṭivasatī’’ti sutvā ‘‘tena hi yadā gacchatha, mayhaṃ āroceyyāthā’’ti āha. Te tathā akaṃsu. So pitaraṃ anāpucchā tehi saddhiṃ takkasīlaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘abhayaṃ rājakumāraṃ anāpucchā’’tiādi.

329. คำว่า “ทิสาปาโมกข์” มีอรรถว่า ผู้เป็นที่รู้จักแพร่หลาย เป็นที่ปรากฏ หรือเป็นประธานในทิศทั้งปวง ในสมัยนั้น พ่อค้าจากเมืองตักกสิลาได้มาเพื่อเข้าเฝ้าเจ้าชายอภัย ชีวกถามพ่อค้าเหล่านั้นว่า “พวกท่านมาจากไหน?” เมื่อถูกตอบว่า “มาจากเมืองตักกสิลา” ชีวกก็ถามว่า “ที่นั่นมีอาจารย์สอนศิลปะแพทย์หรือไม่?” เมื่อได้ยินว่า “มี เจ้าชาย หมอผู้เป็นทิสาปาโมกข์อาศัยอยู่ในเมืองตักกสิลา” ชีวกจึงกล่าวว่า “ถ้าอย่างนั้น เมื่อพวกท่านกลับไป ขอจงบอกข้าพเจ้าด้วย” พ่อค้าเหล่านั้นก็ทำตามนั้น ชีวกนั้นไม่ได้ทูลลาบิดา แล้วได้ไปเมืองตักกสิลากับพ่อค้าเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า “ไม่ได้ทูลลาเจ้าชายอภัย” เป็นต้น

Icchāmahaṃ ācariya sippaṃ sikkhitunti taṃ kira upasaṅkamantaṃ disvā so vejjo ‘‘kosi tvaṃ tātā’’ti pucchi. So ‘‘bimbisāramahārājassa nattā abhayakumārassa puttomhī’’ti āha. ‘‘Kasmā pana tvamasi tāta idhāgato’’ti, tato so ‘‘tumhākaṃ santike sippaṃ sikkhitu’’nti vatvā icchāmahaṃ ācariya sippaṃ sikkhitunti āha. Bahuñca gaṇhātīti yathā aññe khattiyakumārādayo ācariyassa dhanaṃ datvā kiñci kammaṃ akatvā sikkhantiyeva, na so evaṃ. So pana kiñci dhanaṃ adatvā dhammantevāsikova hutvā ekaṃ kālaṃ upajjhāyassa kammaṃ karoti, ekaṃ kālaṃ sikkhati. Evaṃ santepi abhinīhārasampanno kulaputto attano medhāvitāya bahuñca gaṇhāti, lahuñca gaṇhāti, suṭṭhu ca upadhāreti, gahitañcassa na sammussati.

คำว่า “ข้าพเจ้าปรารถนาจะเรียนศิลปะกับท่านอาจารย์” นั้น เมื่อหมอผู้นั้นเห็นชีวกกำลังเข้ามาหา จึงถามว่า “พ่อหนุ่ม เจ้าเป็นใคร?” ชีวกตอบว่า “ข้าพเจ้าเป็นหลานของพระเจ้าพิมพิสารมหาราช เป็นบุตรของเจ้าชายอภัย” หมอจึงถามอีกว่า “พ่อหนุ่ม เจ้ามาที่นี่ทำไม?” ชีวกจึงกล่าวว่า “ข้าพเจ้ามาเพื่อเรียนศิลปะในสำนักของท่าน” แล้วกล่าวว่า “ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าปรารถนาจะเรียนศิลปะ (วิชาหมอ)” คำว่า “เรียนได้มาก” นั้น หมายความว่า เหมือนกับพวกเจ้าชายกษัตริย์คนอื่นๆ ที่ให้ทรัพย์แก่อาจารย์แล้วไม่ต้องทำงานอะไรเลย เพียงแค่เรียนเท่านั้น แต่ชีวกไม่ได้เป็นเช่นนั้น เขาไม่ได้ให้ทรัพย์อะไรเลย เป็นเพียงศิษย์ผู้อยู่รับใช้ (ธัมมันเตวาสิก) บางเวลาทำงานให้อุปัชฌาย์ บางเวลาเรียนศิลปะ แม้จะเป็นเช่นนี้ แต่กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร (ความปรารถนาที่ตั้งไว้เพื่อเป็นพุทธอุปัฏฐาก) ด้วยความที่ตนเป็นผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด จึงเรียนได้มาก เรียนได้เร็ว พิจารณาใคร่ครวญได้ดี และสิ่งที่เรียนแล้วก็ไม่เลือนหาย

Satta ca me vassāni adhīyantassa nayimassa sippassa anto paññāyatīti ettha ayaṃ kira jīvako yattakaṃ ācariyo jānāti, yaṃ aññe soḷasahi vassehi uggaṇhanti, taṃ sabbaṃ sattahi vassehi uggahesi. Sakkassa pana devarañño etadahosi – ‘‘ayaṃ buddhānaṃ upaṭṭhāko aggavissāsako bhavissati, handa naṃ bhesajjayojanaṃ sikkhāpemī’’ti ācariyassa sarīre ajjhāvasitvā yathā ṭhapetvā kammavipākaṃ avasesarogaṃ ekeneva bhesajjayogena tikicchituṃ sakkoti, tathā naṃ bhesajjayojanaṃ sikkhāpesi. So pana ‘‘ācariyassa santike sikkhāmī’’ti maññati, tasmā ‘‘samattho idāni jīvako tikicchitu’’nti sakkena vissaṭṭhamatte evaṃ cintetvā ācariyaṃ pucchi. Ācariyo pana ‘‘na iminā mamānubhāvena uggahitaṃ, devatānubhāvena uggahita’’nti ñatvāva tena hi bhaṇetiādimāha. Samantā yojanaṃ āhiṇḍantoti divase divase ekekena dvārena nikkhamitvā cattāro divase āhiṇḍanto. Parittaṃ pātheyyaṃ pādāsīti appamattakaṃ adāsi. Kasmā? Tassa kira etadahosi – ‘‘ayaṃ mahākulassa putto gatamattoyeva pitipitāmahānaṃ santikā mahāsakkāraṃ labhissati, tato mayhaṃ vā sippassa vā guṇaṃ na jānissati, antarāmagge pana khīṇapātheyyo sippaṃ payojetvā avassaṃ mayhañca sippassa ca guṇaṃ jānissatī’’ti parittaṃ dāpesi.

คำว่า “เมื่อข้าพเจ้าเรียนอยู่เจ็ดปี ก็ยังไม่เห็นที่สุดของศิลปะนี้” ในที่นี้ มีอธิบายความหมายที่ซ่อนอยู่ว่า ชีวกนี้เรียนวิชาทั้งหมดที่อาจารย์รู้ ซึ่งศิษย์คนอื่นๆ ต้องใช้เวลาเรียนถึงสิบหกปี แต่ชีวกเรียนได้ทั้งหมดในเจ็ดปี แต่ท้าวสักกะจอมเทพทรงดำริว่า “ชีวกนี้จักเป็นอุปัฏฐากผู้สนิทสนมที่สุดของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เอาเถิด เราจะสอนวิธีปรุงยาให้แก่เขา” เมื่อทรงดำริเช่นนี้แล้ว จึงสถิตอยู่ในร่างของอาจารย์ และสอนวิธีปรุงยาให้ชีวกจนสามารถรักษาโรคที่เหลือทั้งหมดได้ด้วยการปรุงยาเพียงครั้งเดียว เว้นแต่โรคที่เป็นผลกรรม แต่ชีวกนั้นสำคัญว่า “เราเรียนในสำนักของอาจารย์” เพราะเหตุนั้น เมื่อท้าวสักกะทรงละจากร่าง (ของอาจารย์) ชีวกจึงคิดว่า “บัดนี้ชีวกสามารถรักษาโรคได้แล้ว” แล้วจึงถามอาจารย์ แต่อาจารย์รู้ว่า “วิชานี้เขาไม่ได้เรียนด้วยอานุภาพของเรา แต่เรียนด้วยอานุภาพของเทวดา” จึงกล่าวคำว่า “ถ้าอย่างนั้นก็จงบอกมา” เป็นต้น คำว่า “เที่ยวไปรอบโยชน์” หมายถึง ออกไปทางประตูเมืองทีละประตูในแต่ละวัน เที่ยวไปตลอดสี่วัน คำว่า “ให้เสบียงเพียงเล็กน้อย” หมายถึง ให้เพียงเล็กน้อย ทำไมจึงให้น้อย? เพราะอาจารย์ดำริว่า “ชีวกนี้เป็นบุตรของตระกูลใหญ่ เมื่อไปถึงแล้วก็จะได้รับสักการะอย่างมากจากบิดาและปู่ย่าตายายของเขา แล้วเขาจะไม่รู้ถึงคุณของเราหรือคุณของวิชา แต่เมื่อเสบียงหมดลงในระหว่างทาง เขาจะต้องใช้วิชาและจะต้องรู้ถึงคุณของเราและคุณของวิชาอย่างแน่นอน” จึงให้เสบียงเพียงเล็กน้อย

Seṭṭhibhariyādivatthukathā

เรื่องราวของภรรยาท่านเศรษฐีเป็นต้น

330. Pasatenāti ekahatthapuṭena. Picunāti kappāsapaṭalena. Yatrahi nāmāti yā nāma. Kimpimāyanti kimpi me ayaṃ. Upajānāmetassa saṃyamassāti katassa ca rogūpasamassa ca upakāraṃ jānāmāti adhippāyo.

330. คำว่า Pasatenāti หมายถึง ด้วยหนึ่งฟายมือ (มือที่ประคองเข้าหากัน) คำว่า Picunāti หมายถึง ด้วยแผ่นสำลี คำว่า Yatra hi nāmāti หมายถึง หญิงใด (คือภรรยาเศรษฐี) จะให้รับไป คำว่า Kimpimāyanti หมายถึง ภรรยาเศรษฐีผู้นี้จะให้อะไรที่เป็นไทยธรรมแก่เราบ้างหนอ คำว่า Upajānāmetassa saṃyamassāti มีอธิบายว่า เราย่อมรู้ถึงอุปการะที่เหมาะสมแก่การรักษาที่ทำไปแล้วและการที่โรคสงบลง นี่คือความประสงค์ของภรรยาเศรษฐี

331. Sabbālaṅkāraṃ tuyhaṃ hotūti rājā kira ‘‘sace imaṃ gaṇhissati, pamāṇayutte ṭhāne naṃ ṭhapessāmi. Sace na gaṇhissati, abbhantarikaṃ naṃ vissāsakaṃ karissāmī’’ti cintetvā evamāha. Abhayakumārassāpi nāṭakānampi cittaṃ uppajji ‘‘aho vata na gaṇheyyā’’ti. Sopi tesaṃ cittaṃ ñatvā viya ‘‘idaṃ me deva ayyikānaṃ ābharaṇaṃ, nayidaṃ mayhaṃ gaṇhituṃ patirūpa’’nti vatvā alaṃ devātiādimāha. Adhikāraṃ me devo saratūti katassa upakāraṃ me devo saratūti attho. Rājā pasanno sabbākārasampannaṃ gehañca ambavanuyyānañca anusaṃvaccharaṃ satasahassauṭṭhānakaṃ gāmañca mahāsakkārañca datvā tena hi bhaṇetiādimāha.

331. คำว่า “เครื่องประดับทั้งหมดจงเป็นของท่านเถิด” ในที่นี้ มีอธิบายความหมายที่ซ่อนอยู่ว่า พระราชาทรงดำริว่า “ถ้าเขาจะรับเครื่องประดับนี้ เราจะตั้งเขาไว้ในตำแหน่งที่เหมาะสม ถ้าเขาไม่รับ เราจะให้เขาเป็นคนสนิทภายใน” แล้วจึงตรัสเช่นนี้ แม้เจ้าชายอภัยและเหล่านางรำก็เกิดความคิดขึ้นว่า “โอหนอ ขออย่าให้เขารับเลย” ชีวกนั้นก็เหมือนจะรู้ใจของคนเหล่านั้น จึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ เครื่องประดับนี้เป็นเครื่องประดับของพระอัยยิกา (ย่าหรือยาย) ของข้าพระองค์ ไม่สมควรที่ข้าพระองค์จะรับ” แล้วจึงกราบทูลคำว่า “พอแล้วพระเจ้าข้า” เป็นต้น คำว่า “ขอพระองค์ทรงระลึกถึงอุปการะของข้าพระองค์” หมายความว่า “ขอพระองค์ทรงระลึกถึงอุปการะที่เหมาะสมแก่การรักษาที่ข้าพระองค์ทำไปแล้ว” พระราชาทรงเลื่อมใส (พอพระทัย) จึงพระราชทานเรือนที่สมบูรณ์ด้วยลักษณะทั้งปวง สวนมะม่วง หมู่บ้านที่ให้ส่วยปีละแสน และสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วจึงตรัสคำว่า “ถ้าอย่างนั้นก็จงบอกมา” เป็นต้น

Rājagahaseṭṭhivatthukathā

เรื่องราวของเศรษฐีเมืองราชคฤห์

332. Sakkhissasi pana tvaṃ gahapatīti kasmā āha? Iriyāpathasamparivattanena kira matthaluṅgaṃ na saṇṭhāti, assa ca tīhi sattāhehi niccalassa nipannassa matthaluṅgaṃ saṇṭhahissatīti ñatvā appeva nāma sattasattamāse paṭijānitvā sattasattadivasepi nipajjeyyāti naṃ evamāha. Teneva parato vuttaṃ ‘‘api ca paṭikacceva mayā ñāto’’ti. Sīsacchaviṃ uppāṭetvāti sīsacammaṃ apanetvā. Sibbiniṃ vināmetvāti sibbiniṃ vivaritvā. Nāhaṃ ācariya sakkomīti tassa kira sarīre mahāḍāho uppajji, tasmā evamāha. Tīhi sattāhehīti tīhi passehi ekekena sattāhena.

332. คำว่า “ท่านคฤหบดี ท่านจะสามารถทำได้หรือ” ทำไมจึงกล่าวเช่นนั้น? ได้ยินว่า เพราะการเปลี่ยนอิริยาบถทำให้มันสมองไม่คงที่ และชีวกรู้ว่ามันสมองของเศรษฐีผู้นั้นจะคงที่เมื่อนอนนิ่งอยู่ตลอดสามสัปดาห์ เมื่อรับคำว่าจะนอน (ข้างละ) เจ็ดเดือนเจ็ดเดือนแล้ว ก็อาจจะนอนได้ (ข้างละ) เจ็ดวันเจ็ดวันด้วย เมื่อดำริเช่นนี้แล้ว จึงกล่าวกับเศรษฐีผู้นั้นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ภายหลังชีวกจึงกล่าวว่า “อนึ่ง เราได้รู้ล่วงหน้าแล้ว” คำว่า “ถลกหนังศีรษะออก” หมายถึง ลอกหนังศีรษะออก คำว่า “คลายรอยเย็บ” หมายถึง เปิดรอยเย็บ คำว่า “ข้าพเจ้าทำไม่ได้ อาจารย์” นั้น ได้ยินว่า ความร้อนรุ่มอย่างมากได้เกิดขึ้นในร่างกายของเศรษฐีผู้นั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวเช่นนี้ คำว่า “ด้วยสามสัปดาห์” หมายถึง ด้วยสามด้าน (นอนตะแคงซ้าย ตะแคงขวา และนอนหงาย) ด้านละหนึ่งสัปดาห์

333. Janaṃ ussāretvāti janaṃ nīharāpetvā.

333. คำว่า “ให้คนออกไป” หมายถึง ให้คนทั้งหลายออกไป

Pajjotarājavatthukathā

เรื่องราวของพระเจ้าปัชโชต

334. Jegucchaṃ me sappīti ayaṃ kira rājā vicchikassa jāto, vicchikavisapaṭighātāya ca sappi bhesajjaṃ hoti vicchikānaṃ paṭikūlaṃ, tasmā evamāha. Uddekaṃ dassatīti uggāraṃ dassati. Paññāsa yojanikā hotīti paññāsa yojanāni gantuṃ samatthā hoti. Na kevalañcassa rañño hatthinīyeva, nāḷāgiri nāma hatthī yojanasataṃ gacchati, celakaṇṇo ca muñcakeso cāti dve assā vīsayojanasataṃ gacchanti, kāko dāso saṭṭhiyojanāni gacchati.

334. คำว่า “เนยใสเป็นที่น่ารังเกียจสำหรับเรา” นั้น ได้ยินว่า พระราชาองค์นี้ประสูติเพราะแมงป่อง และเนยใสเป็นยาแก้พิษแมงป่องแต่เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจสำหรับแมงป่อง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเช่นนี้ คำว่า “จะให้เรอ” หมายถึง จะให้สำรอก (เรอ) ออกมา คำว่า “สามารถไปได้ห้าสิบโยชน์” หมายถึง สามารถเดินทางได้ห้าสิบโยชน์ในวันเดียว ไม่ใช่เพียงช้างพังของพระราชาองค์นี้เท่านั้นที่ไปได้ ช้างชื่อนาฬาคิรีสามารถเดินทางได้หนึ่งร้อยโยชน์ในวันเดียว ม้าสองตัวชื่อเจลกัณณะและมุญจเกสะ สามารถเดินทางได้หนึ่งร้อยยี่สิบโยชน์ในวันเดียว ทาสชื่อกากะสามารถเดินทางได้หกสิบโยชน์ในวันเดียว

Ekassa kira kulaputtassa anuppanne buddhe ekadivasaṃ bhuñjituṃ nisinnassa paccekabuddho dvāre ṭhatvā agamāsi, tasseko puriso ‘‘paccekabuddho āgantvā gato’’ti ārocesi. So sutvā ‘‘gaccha, vegena pattaṃ āharā’’ti āharāpetvā attano sajjitaṃ bhattaṃ sabbaṃ datvā pesesi. Itaro taṃ āharitvā paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā ‘‘ahaṃ bhante tumhākaṃ katena iminā kāyaveyyāvatikena yattha yattha nibbattopi vāhanasampanno homī’’ti patthanaṃ akāsi. So ayaṃ etarahi pajjoto nāma rājā jāto, tāya patthanāya ayaṃ vāhanasampatti.

ได้ยินว่า ในวันหนึ่ง เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่บังเกิด พระปัจเจกพุทธเจ้าได้มายืนอยู่ที่ประตูบ้านของกุลบุตรคนหนึ่งผู้นั่งเพื่อจะบริโภคแล้วเสด็จไป บุรุษคนหนึ่งได้บอกแก่กุลบุตรนั้นว่า "พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จมาแล้วและเสด็จกลับไปแล้ว" กุลบุตรนั้นได้ฟังแล้วกล่าวว่า "จงไป จงนำบาตรมาโดยเร็ว" แล้วให้คนนำบาตรมา ถวายภัตที่ตนเตรียมไว้สำหรับตนทั้งหมดแล้วส่งไป บุรุษอีกคนหนึ่งนั้นนำบาตรนั้นมาวางไว้ในมือของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วได้กระทำความปรารถนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ด้วยการขวนขวายด้วยกายนี้ที่ข้าพระองค์กระทำเพื่อท่าน ไม่ว่าข้าพระองค์จะไปบังเกิดในภพใดๆ ก็ตาม ขอให้ข้าพระองค์เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยยานพาหนะเถิด" ผู้นี้ผู้กระทำเวยยาวัจจะนั้น บัดนี้ได้เป็นพระราชาพระนามว่าปัชโชตะแล้ว ด้วยความปรารถนานั้น ความสมบูรณ์ด้วยยานพาหนะนี้จึงมีแก่พระราชาองค์นี้

Sappiṃ pāyetvāti sappiñca pāyetvā; paricārikānañca āhārācāre vidhiṃ ācikkhitvā. Nakhena bhesajjaṃ olumpetvāti nakhena bhesajjaṃ odahitvā; pakkhipitvāti attho. Nicchāresīti virecesi.

คำว่า สัปปิง ปาเยตวาติ ความว่า ให้ดื่มเนยใสด้วย และบอกวิธีปฏิบัติในการบริโภคอาหารแก่พวกคนรับใช้ด้วย. คำว่า นเขน เภสัชชัง โอลุมเปตวาติ ความว่า วางยาด้วยเล็บ คือใส่ยาลงไป ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า นิစ္ฉาเรสีติ คือ ทำให้ระบายท้อง (ถ่ายท้อง)

Siveyyakadussayugakathā

เรื่องผ้าคู่สิเวยยกะ

335. Siveyyakaṃ nāma uttarakurūsu sivathikaṃ avamaṅgalavatthaṃ. Tattha kira manussā mataṃ tena vatthena veṭhetvā nikkhipanti, taṃ ‘‘maṃsapesī’’ti sallakkhetvā hatthisoṇḍakasakuṇā ukkhipitvā himavantakūṭe ṭhapetvā vatthaṃ apanetvā khādanti. Atha vanacarakā vatthaṃ disvā rañño āharanti. Evamidaṃ pajjotena laddhaṃ. Siviraṭṭhe kusalā itthiyo tīhi aṃsūhi suttaṃ kantanti, tena suttena vāyitavatthaṃ etantipi vadanti.

335. ชื่อว่า สิเวยยกะ คือ ผ้าอัปมงคลที่เกิดในป่าช้าในอุตตรกุรุทวีป. ได้ยินว่า ในอุตตรกุรุทวีปนั้น มนุษย์ทั้งหลายห่อศพด้วยผ้านั้นแล้วทิ้งไว้. นกทั้งหลายที่มีจะงอยปากเหมือนงวงช้าง สำคัญว่า "ชิ้นเนื้อ" จึงคาบขึ้นไปวางไว้บนยอดเขาหิมพานต์ แล้วเขี่ยผ้าออกกินเนื้อ. ลำดับนั้น พวกพรานป่าเห็นผ้านั้นแล้วจึงนำมาถวายพระราชา. ผ้านี้พระเจ้าปัชโชตะได้มาด้วยประการฉะนี้. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า สตรีผู้ฉลาดในแคว้นสีวี ปั่นด้ายด้วยเส้นด้าย ๓ เส้น ผ้านี้เป็นผ้าที่ทอด้วยด้ายนั้น

Samattiṃsavirecanakathā

เรื่องการถ่ายท้อง ๓๒ ครั้ง

336. Sinehethāti kiṃ pana bhagavato kāyo lūkhoti na lūkho? Bhagavato hi āhāre sadā devatā dibbojaṃ pakkhipanti, sinehapānaṃ pana sabbattha dose temeti, sirā mudukā karoti, tenāyaṃ evamāha. Tīṇi uppalahatthānīti ekaṃ oḷārikadosaharaṇatthaṃ, ekaṃ majjhimadosaharaṇatthaṃ, ekaṃ sukhumadosaharaṇatthaṃ. Nacirasseva pakatatto ahosīti evaṃ pakatatte pana kāye nāgarā dānaṃ sampādesuṃ. Jīvako āgantvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhagavā ajja nāgarā tumhākaṃ dānaṃ dātukāmā, mā antogāmaṃ piṇḍāya pavisathā’’ti. Mahāmoggallānatthero cintesi – ‘‘kuto nu kho ajja bhagavato paṭhamaṃ piṇḍapāto laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. Tato cintesi – ‘‘soṇo seṭṭhiputto khettaparikammato paṭṭhāya aññehi asādhāraṇānaṃ khīrodakasecanasaṃvaddhānaṃ gandhasālīnaṃ odanaṃ bhuñjati, tato bhagavato piṇḍapātaṃ āharissāmī’’ti iddhiyā gantvā tassa pāsādatale attānaṃ dassesi. So therassa pattaṃ gahetvā paṇītaṃ piṇḍapātaṃ adāsi. Therassa ca gamanākāraṃ disvā ‘‘bhuñjatha bhante’’ti āha. Thero tamatthaṃ ārocesi ‘‘bhuñjatha bhante, ahaṃ aññaṃ bhagavato dassāmī’’ti theraṃ bhojetvā gandhehi pattaṃ ubbaṭṭetvā piṇḍapātassa pūretvā adāsi, taṃ thero āharitvā bhagavato adāsi.

336. คำว่า สิเนเหถาติ มีอธิบายว่า ก็พระกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าซูบซีดหรือ? ตอบว่า ไม่ซูบซีด. ด้วยว่า ในพระกระยาหารของพระผู้มีพระภาคเจ้า เทวดาทั้งหลายย่อมใส่โอชะทิพย์ลงไปเสมอ. แต่การทำให้ชุ่มชื่น (ด้วยน้ำมัน) ย่อมทำให้โทษ (ในร่างกาย) ทั้งหมดชุ่มชื่น และทำให้เส้นเอ็นทั้งหลายอ่อนนุ่ม เพราะเหตุนั้น หมอชีวกนี้จึงกราบทูลอย่างนี้. คำว่า ตีณิ อุปปละหัตถานีติ คือ (กำดอกอุบล ๓ กำ) กำหนึ่งเพื่อนำโทษอย่างหยาบออก, กำหนึ่งเพื่อนำโทษอย่างกลางออก, กำหนึ่งเพื่อนำโทษอย่างละเอียดออก. คำว่า นจิรัสเสวะ ปกตัตโต อโหสีติ ความว่า เมื่อพระกายเป็นปกติแล้วโดยทำนองที่กล่าวมานี้ ชาวเมืองทั้งหลายก็ได้จัดแจงทาน. หมอชีวกมาแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้ชาวเมืองทั้งหลายประสงค์จะถวายทานแก่พระองค์ ขอพระองค์อย่าเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในภายในหมู่บ้านเลย" พระมหาโมคคัลลานเถระดำริว่า "วันนี้บิณฑบาตแรกของพระผู้มีพระภาคเจ้าควรจะได้จากที่ไหนหนอ?" ลำดับนั้น ท่านดำริว่า "โสณเศรษฐีบุตร ตั้งแต่เริ่มเตรียมพื้นที่นา ย่อมบริโภคข้าวสาลีหอมที่เจริญด้วยการรดน้ำนมซึ่งไม่ปะปนกับข้าวสาลีอื่น เราจะนำบิณฑบาตจากข้าวของโสณเศรษฐีบุตรนั้นมาถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า" ดังนี้แล้ว จึงไปด้วยฤทธิ์แสดงตนที่พื้นปราสาทของเขา. โสณเศรษฐีบุตรนั้นรับบาตรของพระเถระแล้วถวายบิณฑบาตอันประณีต. และเห็นอาการที่จะไปของพระเถระจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงฉันเถิด" พระเถระได้แจ้งเนื้อความนั้นให้ทราบ. เขาจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงฉันเถิด ข้าพเจ้าจะถวายบิณฑบาตอื่นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า" ดังนี้แล้ว ให้พระเถระฉันแล้ว ลูบบาตรด้วยของหอม บรรจุบิณฑบาตให้เต็มแล้วถวาย. พระเถระนำบิณฑบาตนั้นมาถวายแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า

Rājāpi kho bimbisāro ‘‘ajja bhagavā kiṃ bhuñjissatī’’ti vihāraṃ āgantvā pavisamānova piṇḍapātagandhaṃ ghāyitvā bhuñjitukāmo ahosi. Bhagavato dvīsuyeva piṇḍapātesu bhājanagatesu devatā ojaṃ pakkhipiṃsu – yañca sujātā adāsi; yañca parinibbānakāle cundo kammāraputto; aññesu kabaḷe kabaḷe pakkhipiṃsu, tasmā bhagavā rañño icchaṃ jānitvā apakkhittojameva thokaṃ piṇḍapātaṃ rañño dāpesi. So paribhuñjitvā pucchi – ‘‘kiṃ bhante, uttarakuruto ābhataṃ bhojana’’nti? ‘‘Na mahārāja, uttarakuruto; apica kho taveva raṭṭhavāsino gahapatiputtassa bhojanaṃ eta’’nti vatvā soṇassa sampattiṃ ācikkhi. Taṃ sutvā rājā soṇaṃ daṭṭhukāmo hutvā cammakkhandhake vuttanayena asītiyā kulaputtasahassehi saddhiṃ soṇassa āgamanaṃ akāsi. Te bhagavato dhammadesanaṃ sutvā sotāpannā jātā. Soṇo pana pabbajitvā arahatte patiṭṭhito. Bhagavāpi etadatthameva rañño piṇḍapātaṃ dāpesi.

แม้พระเจ้าพิมพิสารก็ทรงดำริว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงเสวยอะไรหนอ?" เสด็จมายังวิหาร พอเสด็จเข้าไปเท่านั้น ทรงได้กลิ่นบิณฑบาตแล้วก็ใคร่จะเสวย. ในบิณฑบาต ๒ อย่างเท่านั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ใส่ลงในบาตรแล้ว เทวดาทั้งหลายจึงใส่โอชะลงไป คือ บิณฑบาตที่นางสุชาดาถวาย ๑ และบิณฑบาตที่จุนทะบุตรนายช่างทองถวายในเวลาจะปรินิพพาน ๑. ส่วนในบิณฑบาตอื่น เทวดาทั้งหลายใส่โอชะลงในคำข้าวทุกๆ คำ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความประสงค์ของพระราชาแล้ว จึงให้บิณฑบาตเพียงเล็กน้อยที่ยังไม่ได้ใส่โอชะแก่พระราชา. พระราชาเสวยแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โภชนะนี้เป็นของที่นำมาจากอุตตรกุรุทวีปหรือ?" พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "มหาบพิตร มิใช่ของที่นำมาจากอุตตรกุรุทวีป แต่โภชนะนี้เป็นของบุตรคฤหบดีผู้อยู่ในแคว้นของมหาบพิตรนั่นเอง" ดังนี้แล้ว จึงทรงบอกความถึงพร้อมด้วยสมบัติของโสณะ. พระราชาทรงฟังเรื่องนั้นแล้วใคร่จะทอดพระเนตรโสณะ จึงทรงกระทำการมาของโสณะพร้อมด้วยกุลบุตร ๘ หมื่นคน ตามนัยที่กล่าวไว้ในจัมมขันธกะ. กุลบุตรเหล่านั้นฟังพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้เป็นพระโสดาบัน. ส่วนโสณะบวชแล้วตั้งอยู่ในพระอรหัต. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้บิณฑบาตแก่พระราชาเพื่อประโยชน์นี้เอง

Varayācanakathā

เรื่องการขอพร

337. Evaṃ katabhattakicce bhagavati atha kho jīvako komārabhacco taṃ siveyyakaṃ dussayugaṃ ādāya…pe… etadavoca. Atikkantavarāti ettha vinicchayo mahākhandhake vuttanayeneva veditabbo. Bhagavā bhante paṃsukūliko bhikkhusaṅgho cāti bhagavato hi buddhattaṃ pattato paṭṭhāya yāva idaṃ vatthaṃ, etthantare vīsati vassāni na koci gahapaticīvaraṃ sādiyi, sabbe paṃsukūlikāva ahesuṃ. Tenāyaṃ evamāha. Gahapaticīvaranti gahapatīhi dinnacīvaraṃ. Dhammiyā kathāyāti vatthadānānisaṃsapaṭisaṃyuttāya kathāya. Itarītarenāpīti appagghenapi mahagghenapi; yena kenacīti attho. Pāvāroti salomako kappāsādibhedo. Anujānāmi bhikkhave kojavanti ettha pakatikojavameva vaṭṭati, mahāpiṭṭhiyakojavaṃ na vaṭṭati. Mahāpiṭṭhiyakojavanti uṇṇāmayo pāvārasadiso kojavo.

337. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำภัตกิจเสร็จแล้วอย่างนี้ ลำดับนั้น หมอชีวกโกมารภัจจ์ถือผ้าคู่สิเวยยกะนั้น... ได้กราบทูลคำนี้. ในคำว่า อติกกันตวราติ นี้ พึงทราบวินิจฉัยตามนัยที่กล่าวไว้ในมหาวรรค (มหากะขันธกะ) นั่นเอง. ในคำว่า ภควา ภันเต ปังสุกูลิโก ภิกขุสังโฆ จาติ มีอธิบายว่า ตั้งแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้ามาจนถึงเวลาที่ผ้านี้เกิดขึ้น ในระหว่างนี้เป็นเวลา ๒๐ ปี ไม่มีภิกษุรูปใดรับคหปติจีวรเลย ภิกษุทั้งหมดเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตรทั้งนั้น. เพราะเหตุนั้น หมอชีวกนี้จึงกราบทูลอย่างนี้. คำว่า คหปติจีวรัง คือ จีวรที่คฤหบดีทั้งหลายถวาย. คำว่า ธัมมิยา กถายาติ คือ ด้วยวาจาที่ประกอบด้วยอานิสงส์แห่งการถวายผ้า. คำว่า อิตรีตเรนาปีติ คือ แม้จะมีราคาถูกหรือมีราคาแพงก็ตาม ความหมายคือ ด้วยผ้าอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า ปาวาโร คือ ผ้าห่มที่มีขน มีชนิดต่างๆ เช่น ผ้าฝ้ายเป็นต้น. ในคำว่า อนุปชานามิ ภิกขเว โกชวัง นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: พรมธรรมดาเท่านั้นควร, พรมผืนใหญ่สำหรับปูบนหลังช้างเป็นต้น ไม่ควร. คำว่า มหาปิฏฐิยโกชวัง คือ พรมที่ทำด้วยขนสัตว์ซึ่งมีลักษณะคล้ายผ้าห่ม

Kambalānujānanādikathā

เรื่องการอนุญาตผ้ากัมพลเป็นต้น

338. Kāsirājāti kāsīnaṃ rājā; pasenadissa ekapitikabhātā esa. Aḍḍhakāsiyanti ettha kāsīti sahassaṃ vuccati taṃ agghanako kāsiyo. Ayaṃ pana pañcasatāni agghati, tasmā ‘‘aḍḍhakāsiyo’’ti vutto. Tenevāha – ‘‘upaḍḍhakāsīnaṃ khamamāna’’nti.

338. กาสีราชา คือ พระราชาแห่งแคว้นกาสี พระราชาแห่งกาสีนี้เป็นพี่น้องร่วมบิดากับพระเจ้าปเสนทิ ในคำว่า อัฑฒกาสี นี้ คำว่า กาสี หมายถึง พันหนึ่ง ผ้ากัมพลที่มีค่าพันหนึ่งชื่อว่ากาสี ส่วนผ้านี้มีค่าห้าร้อย เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “อัฑฒกาสี” ด้วยเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า “ผู้ควรแก่กาสีครึ่งหนึ่ง”

339. Uccāvacānīti sundarāni ca asundarāni ca. Bhaṅgaṃ nāma khomādīhi pañcahi suttehi missetvā kataṃ; vākamayamevātipi vadanti.

339. อุจจาวจานิ คือ ทั้งดีและไม่ดี ชื่อว่าภังคะ คือ ผ้าที่ทำโดยผสมด้วยด้าย ๕ ชนิด มีผ้าเปลือกไม้เป็นต้น บางพวกก็กล่าวว่า เป็นผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้เท่านั้น

340. Ekaṃyeva bhagavatā cīvaraṃ anuññātaṃ na dveti te kira itarītarena cīvarenāti etassa ‘‘gahapatikena vā paṃsukūlena vā’’ti evaṃ atthaṃ sallakkhiṃsu. Nāgamesunti yāva te susānato āgacchanti, tāva te na acchiṃsu; pakkamiṃsuyeva. Nākāmā bhāgaṃ dātunti na anicchāya dātuṃ; yadi pana icchanti, dātabbo. Āgamesunti upacāre acchiṃsu. Tenāha bhagavā āha – ‘‘anujānāmi bhikkhave āgamentānaṃ akāmā bhāgaṃ dātu’’nti. Yadi pana manussā ‘‘idhāgatā eva gaṇhantū’’ti denti, saññāṇaṃ vā katvā gacchanti ‘‘sampattā gaṇhantū’’ti sampattānaṃ sabbesampi pāpuṇanti. Sace chaḍḍetvā gatā, yena gahitaṃ, so eva sāmī. Sadisā susānaṃ okkamiṃsūti sabbe samaṃ okkamiṃsu; ekadisāya vā okkamiṃsūtipi attho. Te katikaṃ katvāti laddhaṃ paṃsukūlaṃ sabbe bhājetvā gaṇhissāmāti bahimeva katikaṃ katvā.

340. พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตจีวรผืนเดียว ไม่ใช่สองผืน ภิกษุเหล่านั้นแลเข้าใจความหมายของบทว่า “ด้วยจีวรตามมีตามได้” ว่า “ด้วยจีวรที่คฤหบดีถวายก็ดี ด้วยผ้าบังสุกุลก็ดี” ดังนี้ ในคำว่า “นาคเมสุนติ” คือ ตราบเท่าที่ภิกษุเหล่านั้นกลับมาจากป่าช้า ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่ได้รออยู่ ได้หลีกไปแล้วนั่นเอง ในคำว่า “นากามา ภาคง ทาตุ” คือ ไม่ให้ด้วยความไม่ปรารถนา แต่ถ้าปรารถนา ก็พึงให้ส่วนแบ่ง ในคำว่า “อาคเมสุนติ” คือ ได้รออยู่ในบริเวณป่าช้า เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ส่วนแบ่งแก่ผู้ที่รออยู่ แม้ไม่ปรารถนาจะให้” แต่ถ้ามนุษย์ทั้งหลายถวายโดยกล่าวว่า “ภิกษุที่มาถึงที่นี่เท่านั้นจงรับไป” หรือทำเครื่องหมายไว้แล้วไปโดยกล่าวว่า “ภิกษุที่มาถึงแล้วจงรับไป” ผ้าบังสุกุลนั้นก็ย่อมถึงแก่ภิกษุที่มาถึงแล้วทั้งหมด ถ้ามนุษย์ทั้งหลายทิ้งแล้วไป ภิกษุใดรับไป ภิกษุนั้นนั่นเองเป็นเจ้าของ ในคำว่า “สทิสา สุสานัง โอกกะมิงสุ” คือ ภิกษุทั้งหมดได้เข้าไปโดยเท่าเทียมกัน หรืออีกนัยหนึ่งคือ ได้เข้าไปในทิศทางเดียวกัน อรรถนี้ก็มีอยู่ ในคำว่า “เต กติกัง กัตวา” คือ ภิกษุทั้งหมดได้ทำกติกาวัตรไว้นอกป่าช้านั่นเองว่า “เราจักแบ่งปันผ้าบังสุกุลที่ได้แล้วรับไป”

342. Cīvarapaṭiggāhakanti yo gahapatikehi saṅghassa dīyamānaṃ cīvaraṃ gaṇhāti. Yo na chandāgatiṃ gaccheyyātiādīsu cīvarapaṭiggāhakesu pacchā āgatānampi attano ñātakādīnaṃ paṭhamataraṃ paṭiggaṇhanto vā ekaccasmiṃ pemaṃ dassetvā gaṇhanto vā lobhapakatikatāya attano pariṇāmento vā chandāgatiṃ gacchati nāma. Paṭhamataraṃ āgatassāpi kodhavasena pacchā gaṇhanto vā duggatamanussesu avamaññaṃ katvā gaṇhanto vā ‘‘kiṃ vo ghare ṭhapanokāso natthi, tumhākaṃ santakaṃ gahetvā gacchathā’’ti evaṃ saṅghassa lābhantarāyaṃ karonto vā dosāgatiṃ gacchati nāma. Yo pana muṭṭhassati asampajāno, ayaṃ mohāgatiṃ gacchati nāma. Pacchā āgatānampi issarānampi bhayena paṭhamataraṃ paṭiggaṇhanto vā ‘‘cīvarapaṭiggāhakaṭṭhānaṃ nāmetaṃ bhāriya’’nti santasanto vā bhayāgatiṃ gacchati nāma. ‘‘Mayā idañcidañca gahitaṃ, idañciṃdañca na gahita’’nti evaṃ jānanto gahitāgahitaṃ jānāti nāma. Tasmā yo na chandāgatiādivasena gacchati, ñātakaaññātakaaḍḍhaduggatesu visesaṃ akatvā āgatapaapāṭiyā gaṇhāti, sīlācārapaṭipattiyutto hoti, satimā medhāvī bahussuto, sakkoti dāyakānaṃ vissaṭṭhavācāya parimaṇḍalehi padabyañjanehi anumodanaṃ karonto pasādaṃ janetuṃ, evarūpo sammannitabbo.

342. จีวรปฏิคคาหก คือ ภิกษุใดรับจีวรที่คฤหบดีถวายแก่สงฆ์ ในบรรดาภิกษุผู้รับจีวรของสงฆ์ในบทว่า “ผู้ไม่พึงถึงฉันทาคติ” เป็นต้น ภิกษุผู้รับจีวรของญาติเป็นต้นของตนที่มาถึงภายหลังก่อน หรือผู้แสดงความรักในทายกบางคนแล้วรับ หรือผู้โน้มน้าวมาสู่ตนเพราะความเป็นผู้มีปกติด้วยโลภะ ชื่อว่าถึงฉันทาคติ ภิกษุผู้รับจีวรของทายกที่มาถึงก่อนภายหลังด้วยอำนาจแห่งโทสะ หรือผู้ดูหมิ่นมนุษย์ผู้ยากไร้แล้วรับ หรือผู้ทำอันตรายแห่งลาภของสงฆ์โดยกล่าวว่า “ที่สำหรับเก็บไว้ในเรือนของท่านไม่มีหรือ จงนำสมบัติของท่านกลับไป” ดังนี้ ชื่อว่าถึงโทสาคติ ส่วนภิกษุใดมีสติหลงลืม ไม่มีความรู้ตัวทั่วพร้อม ภิกษุนี้ชื่อว่าถึงโมหาคติ ภิกษุผู้รับจีวรของผู้มีอำนาจที่มาถึงภายหลังก่อนเพราะความกลัว หรือผู้หวาดกลัวโดยคิดว่า “ตำแหน่งผู้รับจีวรนี้เป็นภาระหนัก” ดังนี้ ชื่อว่าถึงภยาคติ ภิกษุผู้รู้โดยกล่าวว่า “จีวรชื่อนั้นชื่อนี้อันเราได้รับแล้ว จีวรชื่อนั้นชื่อนี้ยังไม่ได้รับ” ดังนี้ ชื่อว่ารู้จีวรที่รับแล้วและยังไม่ได้รับ เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดไม่ถึงด้วยอำนาจแห่งฉันทาคติเป็นต้น ไม่ทำความแตกต่างในญาติ อญาติ คนมั่งมี คนยากไร้ รับตามลำดับผู้มาถึง ประกอบด้วยศีลและอาจาระ มีสติ มีปัญญา มีสุตะมาก สามารถทำอนุโมทนาด้วยวาจาที่ชัดเจน ปราศจากโทษ ด้วยบทและพยัญชนะที่บริบูรณ์ เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสแก่ทายกทั้งหลาย ภิกษุเช่นนี้พึงสมมติ

Evañca pana bhikkhave sammannitabboti ettha pana etāya yathāvuttāya kammavācāyapi apalokanenāpi antovihāre sabbasaṅghamajjhepi khaṇḍasīmāyapi sammannituṃ vaṭṭatiyeva. Evaṃ sammatena ca vihārapaccante vā padhānaghare vā na acchitabbaṃ. Yattha pana āgatāgatā manussā sukhaṃ passanti, tādise dhuravihāraṭṭhāne bījaniṃ passe ṭhapetvā sunivatthena supārutena nisīditabbanti.

ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย พึงสมมติอย่างนี้” พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้ว่า พึงสมมติด้วยกรรมวาจาที่กล่าวแล้วอย่างนี้ก็ดี ด้วยอัปโลกนกรรมก็ดี ภายในวัดก็ดี ในท่ามกลางสงฆ์ทั้งหมดก็ดี ในขัณฑสีมาก็ดี ย่อมควรนั่นเอง และภิกษุผู้ได้รับการสมมติแล้วอย่างนี้ ไม่พึงอยู่ที่ชายวัดก็ดี ที่เรือนกรรมฐานก็ดี แต่ในที่ใดที่มนุษย์ทั้งหลายที่มาแล้วมาแล้วย่อมเห็นได้โดยง่าย ในสถานที่ที่เป็นวิหารหลักเช่นนั้น พึงวางพัดไว้ข้างตัว แล้วนุ่งห่มให้เรียบร้อยแล้วนั่ง นี้เป็นวินิจฉัย

Tattheva ujjhitvāti ‘‘paṭiggahaṇameva amhākaṃ bhāro’’ti vatvā gahitaṭṭhāneyeva chaḍḍetvā gacchanti. Cīvaranidahakanti cīvarapaṭisāmakaṃ. Yo na chandāgatiṃ gaccheyyātiādīsu cettha ito parañca sabbattha vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Sammutivinicchayopi kathitānusāreneva jānitabbo.

ในคำว่า “ตัตเถวะ อุชฌิตวา” คือ กล่าวว่า “การรับเท่านั้นเป็นภาระของเรา” แล้วทิ้งไว้ในที่ที่รับแล้วนั่นเองแล้วก็ไป จีวรนิทะหก คือ ภิกษุผู้เก็บรักษาจีวร ในบทบาลีว่า “ผู้ไม่พึงถึงฉันทาคติ” เป็นต้น ในเรื่องการสมมติจีวรนิทะหกนี้ก็ดี และในเรื่องการสมมติภัณฑาคาริกเป็นต้นที่อยู่ถัดจากจีวรนิทะหกนี้ก็ดี ในเรื่องทั้งหมด พึงทราบวินิจฉัยด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แม้วินิจฉัยการสมมติก็พึงทราบตามวินิจฉัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

Bhaṇḍāgārasammutiādikathā

เรื่องการสมมติภัณฑาคาริกเป็นต้น

343. Vihāraṃ vātiādīsu yo ārāmamajjhe ārāmikasāmaṇerādīhi avivitto sabbesaṃ samosaraṇaṭṭhāne vihāro vā aḍḍhayogo vā hoti, so sammannitabbo. Paccantasenāsanaṃ pana na sammannitabbaṃ. Idaṃ pana bhaṇḍāgāraṃ khaṇḍasīmaṃ gantvā khaṇḍasīmāya nisinnehi sammannituṃ na vaṭṭati, vihāramajjheyeva sammannitabbaṃ.

343. ในบทบาลีว่า “วิหารก็ดี” เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้ว่า วิหารใดก็ดี อัฑฒโยคใดก็ดี ที่อยู่ในท่ามกลางอาราม ไม่สงัดจากอารามิกและสามเณรเป็นต้น เป็นที่ประชุมของบุคคลทั้งหมด วิหารนั้นพึงสมมติ แต่เสนาสนะปลายเขตไม่พึงสมมติ แต่ภัณฑาคารนี้ไม่ควรที่ภิกษุทั้งหลายที่นั่งอยู่ในขัณฑสีมาจะไปสมมติในขัณฑสีมา พึงสมมติในท่ามกลางวัดนั่นเอง

Guttāguttañca jāneyyāti ettha yassa tāva chadanādīsu koci doso natthi, taṃ guttaṃ. Yassa pana chadanatiṇaṃ vā chadaniṭṭhakā vā yattha katthaci patitā, yena ovassati vā, mūsikādīnaṃ vā paveso hoti, bhittiādīsu vā katthaci chiddaṃ hoti, upacikā vā uṭṭhahanti, taṃ sabbaṃ aguttaṃ nāma. Taṃ sallakkhetvā paṭisaṅkharitabbaṃ. Sītasamaye dvārañca vātapānañca supihitaṃ kātabbaṃ, sītena hi cīvarāni kaṇṇakitāni honti. Uṇhasamaye antarantarā vātappavesanatthaṃ vivaritabbaṃ. Evaṃ karonto hi guttāguttaṃ jānāti nāma.

ในคำว่า “พึงรู้ซึ่งกุตตะและอกุตตะ” พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้ว่า วิหารใดไม่มีความบกพร่องในหลังคาเป็นต้น วิหารนั้นชื่อว่ากุตตะ (ที่มิดชิด) แต่ถ้าหญ้ามุงหลังคาก็ดี อิฐมุงหลังคาก็ดี ของวิหารใดตกหล่นในที่ใดที่หนึ่ง เพราะการตกหล่นนั้น ฝนย่อมรั่วก็ดี การเข้าไปของหนูเป็นต้นก็ดี มีอยู่ หรือในฝาผนังเป็นต้นมีช่องก็ดี ปลวกก็ดีขึ้น วิหารทั้งหมดนั้นชื่อว่าอกุตตะ (ที่ไม่มิดชิด) พึงสังเกตวิหารที่ไม่มิดชิดนั้นแล้วพึงซ่อมแซม ในฤดูหนาวหรือในเวลาที่อากาศหนาว พึงปิดประตูและหน้าต่างให้ดี เพราะว่าจีวรทั้งหลายย่อมขึ้นราเพราะความหนาว ในฤดูร้อนหรือในเวลาที่อากาศร้อน พึงเปิดไว้เป็นระยะๆ เพื่อให้ลมเข้า เพราะว่าภิกษุผู้ทำอย่างนี้ชื่อว่ารู้ความมิดชิดและไม่มิดชิด

Imehi pana cīvarapaṭiggāhakādīhi tīhipi attano vattaṃ jānitabbaṃ. Tattha cīvarapaṭiggāhakena tāva yaṃ yaṃ manussā ‘‘kālacīvara’’nti vā ‘‘akālacīvara’’nti vā ‘‘accekacīvara’’nti vā ‘‘vassikasāṭika’’nti vā ‘‘nisīdana’’nti vā ‘‘paccattharaṇa’’nti vā ‘‘mukhapuñchanacoḷa’’nti vā denti, taṃ sabbaṃ ekarāsiṃ katvā missetvā na gaṇhitabbaṃ, visuṃ visuṃ katvāva gaṇhitvā cīvaranidahakassa tatheva ācikkhitvā dātabbaṃ. Cīvaranidahakenāpi bhaṇḍāgārikassa dadamānena idaṃ kālacīvaraṃ…pe… idaṃ mukhapuñchanacoḷanti ācikkhitvāva dātabbaṃ. Bhaṇḍāgārikenāpi tatheva visuṃ visuṃ viya saññāṇaṃ katvā ṭhapetabbaṃ. Tato saṅghena ‘‘kālacīvaraṃ āharā’’ti vutte kālacīvarameva dātabbaṃ…pe… mukhapuñchanacoḷakaṃ āharāti vutte tadeva dātabbaṃ.

พระภิกษุผู้ได้รับสมมติเหล่านี้ คือ ผู้รับจีวรเป็นต้น ทั้ง ๓ รูป พึงรู้ถึงวัตรของตน. ในบรรดาพระภิกษุ ๓ รูปนั้น ก่อนอื่น พระภิกษุผู้รับจีวร ไม่พึงรับจีวรใดๆ ที่มนุษย์ทั้งหลายถวาย โดยกล่าวว่า 'ผ้ากาลจีวร' หรือ 'ผ้าอกาลจีวร' หรือ 'ผ้าอัจเจกจีวร' หรือ 'ผ้าอาบน้ำฝน' หรือ 'ผ้านิสีทนะ' หรือ 'ผ้าปูลาด' หรือ 'ผ้าเช็ดหน้า' โดยทำให้เป็นกองเดียวกันและปนกัน แต่พึงรับโดยแยกกันต่างหาก แล้วบอกแก่พระภิกษุผู้เก็บจีวรตามที่ผู้ถวายแจ้ง แล้วพึงให้. แม้พระภิกษุผู้เก็บจีวร เมื่อจะให้แก่พระภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริก พึงบอกแล้วเท่านั้นว่า 'ผ้านี้เป็นผ้ากาลจีวร... ผ้านี้เป็นผ้าเช็ดหน้า'. แม้พระภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริกก็เช่นกัน พึงทำเครื่องหมายแยกกันต่างหากตามที่บอกนั้นแล้วเก็บไว้. หลังจากนั้น เมื่อสงฆ์กล่าวว่า 'จงนำผ้ากาลจีวรมา' พึงให้ผ้ากาลจีวรเท่านั้น... เมื่อกล่าวว่า 'จงนำผ้าเช็ดหน้ามา' พึงให้ผ้าเช็ดหน้านั้นเท่านั้น.

Iti bhagavatā cīvarapaṭiggāhako anuññāto, cīvaranidahako anuññāto, bhaṇḍāgāraṃ anuññātaṃ, bhaṇḍāgāriko anuññāto, na bāhulikatāya na asantuṭṭhiyā; apica kho saṅghassānuggahāya. Sace hi āhaṭāhaṭaṃ gahetvā bhikkhū bhājeyyuṃ, neva āhaṭaṃ na anāhaṭaṃ na dinnaṃ nādinnaṃ na laddhaṃ nāladdhaṃ jāneyyuṃ, āhaṭāhaṭaṃ therāsane vā dadeyyuṃ, khaṇḍākhaṇḍaṃ vā chinditvā gaṇheyyuṃ; evaṃ sati ayuttaparibhogo ca hoti, na ca sabbesaṃ saṅgaho kato hoti. Bhaṇḍāgāre pana cīvaraṃ ṭhapetvā ussannakāle ekekassa bhikkhuno ticīvaraṃ vā dve dve vā ekekaṃ vā cīvaraṃ dassanti, laddhāladdhaṃ jānissanti, aladdhabhāvaṃ ñatvā saṅgahaṃ kātuṃ maññissantīti.

ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงอนุญาตพระภิกษุผู้รับจีวร ทรงอนุญาตพระภิกษุผู้เก็บจีวร ทรงอนุญาตโรงคลัง ทรงอนุญาตพระภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริก มิใช่เพื่อความเป็นผู้มักมาก มิใช่เพื่อความไม่สันโดษ แต่เพื่ออนุเคราะห์สงฆ์. เพราะว่า ถ้าหากพระภิกษุทั้งหลายรับจีวรที่เขานำมาถวายแล้วๆ เล่าๆ แล้วพึงแบ่งปันกันเอง ก็จะไม่รู้ว่าผ้าใดนำมาแล้ว ผ้าใดยังไม่นำมา ผ้าใดถวายแล้ว ผ้าใดยังไม่ถวาย พระภิกษุรูปใดได้รับแล้ว รูปใดยังไม่ได้รับ. และพึงถวายจีวรที่นำมาแล้วๆ เล่าๆ แก่พระเถระผู้สูงพรรษา หรือพึงตัดเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้วรับไป. เมื่อเป็นเช่นนั้น การบริโภคที่ไม่สมควรก็ย่อมมี และการสงเคราะห์พระภิกษุทั้งหมดก็ไม่สำเร็จ. แต่เมื่อเก็บจีวรไว้ในโรงคลัง ในเวลาที่มีจีวรมาก ก็จะสามารถให้จีวรแก่พระภิกษุแต่ละรูปได้ ๓ ผืน หรือ ๒ ผืน หรือ ๑ ผืน. จะรู้ว่ารูปใดได้รับแล้ว รูปใดยังไม่ได้รับ และเมื่อรู้ว่ายังไม่ได้รับ ก็จะสามารถทำการสงเคราะห์ได้.

Na bhikkhave bhaṇḍāgāriko vuṭṭhāpetabboti ettha aññepi avuṭṭhāpanīyā jānitabbā. Cattāro hi na vuṭṭhāpetabbā – vuḍḍhataro, bhaṇḍāgāriko, gilāno, saṅghato laddhasenāsanoti. Tattha vuḍḍhataro attano vuḍḍhatāya navakatarena na vuṭṭhāpetabbo, bhaṇḍāgāriko saṅghena sammannitvā bhaṇḍāgārassa dinnatāya, gilāno attano gilānatāya, saṅgho pana bahussutassa uddesaparipucchādīhi bahupakārassa bhāranitthārakassa phāsukaṃ āvāsaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ katvā deti, tasmā so upakāratāya ca saṅghato laddhatāya ca na vuṭṭhāpetabboti.

ในคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภัณฑาคาริกไม่พึงให้ลุกไป' นี้ พึงทราบบุคคลอื่นที่ไม่พึงให้ลุกไปจากที่นั่งด้วย. เพราะว่า บุคคล ๔ จำพวกไม่พึงให้ลุกไป คือ ผู้สูงพรรษา, ภัณฑาคาริก, ผู้ป่วย, ผู้ได้รับเสนาสนะจากสงฆ์. ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวกนั้น ผู้สูงพรรษาไม่พึงถูกพระภิกษุผู้มีพรรษาน้อยกว่าให้ลุกไป เพราะความที่ตนสูงพรรษากว่า. ภัณฑาคาริกไม่พึงให้ลุกไป เพราะสงฆ์สมมติแล้วมอบโรงคลังให้. ผู้ป่วยไม่พึงให้ลุกไป เพราะความที่ตนป่วย. ส่วนสงฆ์ย่อมให้เสนาสนะที่สบายซึ่งไม่พึงให้ลุกไปแก่ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีอุปการะมากด้วยการแสดงบาลีและการสอบถามความหมายเป็นต้น ผู้แบกภาระ. เพราะฉะนั้น ผู้นั้นไม่พึงให้ลุกไป เพราะเป็นผู้มีอุปการะและเพราะได้รับเสนาสนะจากสงฆ์.

Ussannaṃ hotīti bahu rāsikataṃ hoti, bhaṇḍāgāraṃ na gaṇhāti. Sammukhībhūtenāti antoupacārasīmāyaṃ ṭhitena. Bhājetunti kālaṃ ghosetvā paṭipāṭiyā bhājetuṃ. Kolāhalaṃ akāsīti ‘‘amhākaṃ ācariyassa detha, upajjhāyassa dethā’’ti evaṃ mahāsaddaṃ akāsi. Cīvarabhājanakaṅgesu sabhāgānaṃ bhikkhūnaṃ apāpuṇantampi mahagghaṃ cīvaraṃ dento chandāgatiṃ gacchati nāma. Aññesaṃ vuḍḍhatarānaṃ pāpuṇantampi mahagghaṃ cīvaraṃ adatvā appagghaṃ dento dosāgatiṃ gacchati nāma. Mohamūḷho cīvaradānavattaṃ ajānanto mohāgatiṃ gacchati nāma. Mukharānaṃ navakānampi bhayena apāpuṇantameva mahagghaṃ cīvaraṃ dento bhayāgatiṃ gacchati nāma. Yo evaṃ na gacchati, sabbesaṃ tulābhūto pamāṇabhūto majjhatto hoti, so sammannitabbo. Bhājitābhājitanti ‘‘ettakāni vatthāni bhājitāni, ettakāni abhājitānī’’ti jānanto ‘‘bhājitābhājitañca jāneyyā’’ti vuccati.

คำว่า 'มีมาก' คือ มีมากเป็นกอง โรงคลังไม่สามารถรับได้. คำว่า 'ผู้ที่อยู่ต่อหน้า' คือ สงฆ์ที่อยู่ในภายในอุปจารสีมา. คำว่า 'เพื่อแบ่งปัน' คือ เพื่อประกาศเวลาที่จะแบ่งปัน แล้วแบ่งปันตามลำดับ. คำว่า 'ทำความโกลาหล' คือ ทำเสียงดังว่า 'จงให้แก่พระอาจารย์ของพวกเรา จงให้แก่อุปัชฌาย์ของพวกเรา'. ในบรรดาองค์คุณของพระภิกษุผู้แบ่งจีวร ผู้ให้จีวรมีค่ามากแก่พระภิกษุผู้เสมอกันซึ่งไม่ควรจะได้รับ ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ. ผู้ไม่ให้จีวรมีค่ามากแก่พระเถระผู้สูงพรรษาอื่นซึ่งควรจะได้รับ แต่ให้จีวรมีค่าน้อย ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ. พระภิกษุผู้แบ่งจีวรผู้หลงงมงาย ไม่รู้วัตรในการให้จีวร ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ. พระภิกษุผู้แบ่งจีวรผู้ให้จีวรมีค่ามากแก่พระภิกษุผู้มีวาจาหยาบคายและแม้แก่ผู้มีพรรษาน้อยซึ่งไม่ควรจะได้รับ เพราะความกลัว ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ. พระภิกษุผู้แบ่งจีวรใดไม่ถึงอคติเช่นนี้ เป็นดุจตาชั่ง เป็นดุจประมาณ เป็นผู้ตั้งอยู่ในความเป็นกลางแก่พระภิกษุทั้งหมด พระภิกษุนั้นพึงสมมติ. คำว่า 'รู้ว่าแบ่งแล้วและยังไม่แบ่ง' คือ พระภิกษุผู้แบ่งจีวรผู้รู้ว่า 'ผ้าจำนวนเท่านี้แบ่งแล้ว ผ้าจำนวนเท่านี้ยังไม่แบ่ง' ชื่อว่า 'พึงรู้ว่าแบ่งแล้วและยังไม่แบ่ง'.

Uccinitvāti ‘‘idaṃ thūlaṃ, idaṃ saṇhaṃ, idaṃ ghanaṃ, idaṃ tanukaṃ, idaṃ paribhuttaṃ, idaṃ aparibhuttaṃ, idaṃ dīghato ettakaṃ puthulato ettaka’’nti evaṃ vatthāni vicinitvā. Tulayitvāti ‘‘idaṃ ettakaṃ agghati, idaṃ ettaka’’nti evaṃ agghaparicchedaṃ katvā. Vaṇṇāvaṇṇaṃ katvāti sace sabbesaṃ ekekameva dasagghanakaṃ pāpuṇāti, iccetaṃ kusalaṃ; no ce pāpuṇāti, yaṃ nava vā aṭṭha vā agghati, taṃ aññena ekaagghanakena ca dviagghanakena ca saddhiṃ bandhitvā etena upāyena same paṭivīse ṭhapetvāti attho. Bhikkhū gaṇetvā vaggaṃ bandhitvāti sace ekekassa diyamāne divaso nappahoti, dasa dasa bhikkhū gaṇetvā dasa dasa cīvarapaṭivīse ekavaggaṃ bandhitvā ekaṃ bhaṇḍikaṃ katvā evaṃ cīvarapaṭivīsaṃ ṭhapetuṃ anujānāmīti attho. Evaṃ ṭhapitesu cīvarapaṭivīsesu kuso pātetabbo. Tehipi bhikkhūhi puna kusapātaṃ katvā bhājetabbaṃ.

คำว่า 'เลือกสรรแล้ว' คือ เลือกสรรผ้าทั้งหลายอย่างนี้ว่า 'ผ้านี้หยาบ ผ้านี้ละเอียด ผ้านี้หนา ผ้านี้บาง ผ้านี้ใช้แล้ว ผ้านี้ยังไม่ใช้ ผ้านี้มีความยาวเท่านี้ มีความกว้างเท่านี้'. คำว่า 'กำหนดราคาแล้ว' คือ กำหนดราคาอย่างนี้ว่า 'ผ้านี้มีราคาเท่านี้ ผ้านี้มีราคาเท่านี้'. คำว่า 'คละผ้าที่มีค่าต่างกัน' คือ ถ้าหากผ้ามีราคา ๑๐ (กหาปณะ) แต่ละผืนถึงแก่พระภิกษุทั้งหมด นั่นเป็นสิ่งดี; ถ้าหากไม่ถึง เมื่อเป็นเช่นนั้น ผ้านั้นมีราคา ๙ หรือ ๘ พึงผูกรวมกับผ้าอื่นที่มีราคา ๑ หรือ ๒ ด้วยวิธีนี้ แล้วจัดเป็นส่วนที่เท่ากัน ดังนี้. คำว่า 'นับพระภิกษุแล้วจัดเป็นหมวด' คือ ถ้าหากเมื่อให้แก่แต่ละรูป วันไม่พอ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงนับพระภิกษุสิบรูปๆ แล้วจัดส่วนจีวรสิบส่วนๆ ให้เป็นหมวดเดียวกัน ทำเป็นห่อหนึ่ง แล้วอนุญาตให้จัดส่วนจีวรอย่างนี้ ดังนี้. เมื่อส่วนจีวรจัดไว้เช่นนี้แล้ว พึงจับสลาก. แม้พระภิกษุเหล่านั้นก็พึงจับสลากอีกครั้งแล้วแบ่งปัน.

Sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsanti ettha ye sāmaṇerā attissarā bhikkhusaṅghassa kattabbakammaṃ na karonti, uddesaparipucchāsu yuttā ācariyupajjhāyānaṃyeva vattapaṭipattiṃ karonti, aññesaṃ na karonti, etesaṃyeva upaḍḍhabhāgo dātabbo. Ye pana purebhattañca pacchābhattañca bhikkhusaṅghasseva kattabbakiccaṃ karonti, tesaṃ samako dātabbo. Idañca piṭṭhisamaye uppannena bhaṇḍāgāre ṭhapitena akālacīvareneva kathitaṃ. Kālacīvaraṃ pana samakameva dātabbaṃ. Tatruppādavassāvāsikaṃ sammuñjanībandhanādi saṅghassa phātikammaṃ katvā gahetabbaṃ. Etañhettha sabbesaṃ vattaṃ. Bhaṇḍāgārikacīvarepi sace sāmaṇerā āgantvā ‘‘bhante mayaṃ yāguṃ pacāma, bhattaṃ pacāma, khajjakaṃ pacāma, appaharitakaṃ karoma, dantakaṭṭhaṃ āharāma, raṅgachalliṃ kappiyaṃ katvā dema, kiṃ amhehi na kataṃ nāmā’’ti ukkuṭṭhiṃ karonti, samabhāgova dātabbo. Etaṃ ye ca virajjhitvā karonti, yesañca karaṇabhāvo na paññāyati, te sandhāya vuttaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘‘sace sāmaṇerā ‘kasmā mayaṃ bhante saṅghakammaṃ na karoma, karissāmā’ti yācanti, samapaṭivīso dātabbo’’ti vuttaṃ.

ในคำว่า “ส่วนครึ่งแก่สามเณร” นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: สามเณรเหล่าใดเป็นผู้มีตนเป็นใหญ่ ไม่กระทำกิจที่พึงทำของภิกษุสงฆ์ เป็นผู้ขวนขวายในการสาธยายและสอบถาม (พระบาลี) กระทำวัตรปฏิบัติเฉพาะอาจารย์และอุปัชฌาย์เท่านั้น ไม่กระทำของผู้อื่น ส่วนครึ่งพึงให้แก่สามเณรเหล่านั้นเท่านั้น. ส่วนสามเณรเหล่าใดกระทำกิจที่พึงทำของภิกษุสงฆ์เท่านั้น ทั้งก่อนภัตและหลังภัต ส่วนที่เท่ากันพึงให้แก่สามเณรเหล่านั้น. และคำนี้ (การให้ส่วนครึ่ง) ตรัสไว้เฉพาะผ้าอากาลจีวรที่เกิดขึ้นในสมัยหลัง (จากกาลจีวร) ซึ่งเก็บไว้ในคลังเท่านั้น. ส่วนกาลจีวรพึงให้เท่ากันทั้งหมด. ผ้าวัสสาวาสิกะที่เกิดขึ้นในที่นั้น พึงรับได้โดยการกระทำกิจอันเป็นประโยชน์แก่สงฆ์ เช่น การผูกไม้กวาดเป็นต้น. เพราะวัตรนี้เป็นของภิกษุสามเณรทั้งหมดในเรื่องนี้. แม้ในผ้าที่เก็บไว้ในคลัง หากสามเณรมาแล้วทำเสียงเอะอะว่า “ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้าต้มข้าวต้ม หุงข้าว ทำของขบเคี้ยว ทำให้ปราศจากหญ้าเขียว นำไม้สีฟันมา ทำให้เปลือกไม้สำหรับย้อมเป็นของควรแล้วถวาย พวกข้าพเจ้าไม่ได้ทำอะไรบ้างหรือ?” พึงให้ส่วนที่เท่ากันเท่านั้น. คำนี้ (การให้ส่วนเท่ากัน) ตรัสหมายถึงสามเณรเหล่าใดที่กระทำผิดพลาด และสามเณรเหล่าใดที่การกระทำของพวกเขายังไม่ปรากฏชัด. ส่วนในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า “หากสามเณรทูลขอว่า ‘ท่านเจ้าข้า ทำไมพวกข้าพเจ้าจะไม่ทำกิจของสงฆ์เล่า พวกข้าพเจ้าจะทำ’ พึงให้ส่วนที่เท่ากัน.”

Uttaritukāmoti nadiṃ vā kantāraṃ vā uttaritukāmo; satthaṃ labhitvā disā pakkamitukāmoti attho. Sakaṃ bhāgaṃ dātunti idaṃ bhaṇḍāgārato cīvarāni nīharitvā puñje kate ghaṇṭiyā pahaṭāya bhikkhusaṅghe sannipatite satthaṃ labhitvā gantukāmo ‘‘satthato mā parihāyī’’ti etamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Tasmā anīhatesu vā cīvaresu appahaṭāya vā ghaṇṭiyā asannipatite vā saṅghe dātuṃ na vaṭṭati. Cīvaresu pana nīhatesu ghaṇṭiṃ paharitvā bhikkhusaṅghe sannipatite cīvarabhājakena ‘‘imassa bhikkhuno koṭṭhāsena ettakena bhavitabba’’nti takketvā nayaggāhena cīvaraṃ dātabbaṃ. Tulāya tulitamiva hi samasamaṃ dātuṃ na sakkā, tasmā ūnaṃ vā hotu adhikaṃ vā, evaṃ takkena nayena dinnaṃ sudinnaṃ. Neva ūnakaṃ puna dātabbaṃ, nātirittaṃ paṭiggaṇhitabbanti.

คำว่า “ผู้ประสงค์จะข้ามไป” หมายถึง ผู้ประสงค์จะข้ามแม่น้ำหรือป่ากันดาร; ผู้ประสงค์จะเดินทางไปยังทิศต่างๆ โดยได้หมู่เกวียน. คำว่า “พึงให้ส่วนของตน” นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงความว่า ภิกษุผู้ประสงค์จะเดินทางโดยได้หมู่เกวียน เมื่อผ้าทั้งหลายถูกนำออกจากคลังแล้ว กองรวมกันแล้ว ระฆังถูกตีแล้ว ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว ไม่พึงคลาดจากหมู่เกวียน. เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรให้ส่วนของตนเมื่อผ้ายังไม่ได้ถูกนำออก หรือเมื่อระฆังยังไม่ได้ถูกตี หรือเมื่อสงฆ์ยังไม่ได้ประชุมกัน. แต่เมื่อผ้าถูกนำออกแล้ว ตีระฆังแล้ว ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว ภิกษุผู้แจกผ้าพึงประมาณว่า “ส่วนของภิกษุรูปนี้พึงมีประมาณเท่านี้” แล้วพึงให้ผ้าโดยการถือเอาตามแนวทาง. เพราะไม่สามารถให้เท่ากันเป๊ะเหมือนชั่งด้วยตาชั่งได้ เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะเป็นส่วนที่ขาดหรือเกิน การให้โดยการประมาณตามแนวทางดังนี้ ชื่อว่าให้ดีแล้ว. ไม่พึงให้ส่วนที่ขาดอีก และไม่พึงรับส่วนที่เกินคืน.

Atirekabhāgenāti dasa bhikkhū honti, sāṭakāpi daseva, tesu eko dvādasa agghati, sesā dasagghanakā. Sabbesu dasagghanakavasena kuse pātite yassa bhikkhuno dvādasagghanako kuso pātito, so ‘‘ettakena mama cīvaraṃ pahotī’’ti tena atirekabhāgena gantukāmo hoti. Bhikkhū ‘‘atirekaṃ āvuso saṅghassa santaka’’nti vadanti, taṃ sutvā bhagavā ‘‘saṅghike ca gaṇasantake ca appakaṃ nāma natthi, sabbattha saṃyamo kātabbo, gaṇhantenāpi kukkuccāyitabba’’nti dassetuṃ ‘‘anujānāmi bhikkhave anukkhepe dinne’’ti āha. Tattha anukkhepo nāma yaṃkiñci anukkhipitabbaṃ anuppadātabbaṃ kappiyabhaṇḍaṃ; yattakaṃ tassa paṭivīse adhikaṃ, tattake agghanake yasmiṃ kismiñci kappiyabhaṇḍe dinneti attho.

คำว่า “ด้วยส่วนที่เกิน” หมายถึง มีภิกษุสิบรูป ผ้าก็มีสิบผืน ในจำนวนนั้น ผืนหนึ่งมีค่าสิบสอง (กหาปณะ) ส่วนที่เหลือเก้าผืนมีค่าสิบ (กหาปณะ). เมื่อจับสลากโดยถือเอาผ้าที่มีค่าสิบ (กหาปณะ) เป็นหลักในผ้าทั้งหมด ภิกษุรูปใดจับได้สลากผ้าที่มีค่าสิบสอง (กหาปณะ) ภิกษุรูปนั้นประสงค์จะเดินทางด้วยส่วนที่เกินนั้น โดยกล่าวว่า “ผ้าของข้าพเจ้าพอเพียงด้วยประมาณเท่านี้.” ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “อาวุโส ส่วนที่เกินเป็นของสงฆ์” พระผู้มีพระภาคทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว เพื่อทรงแสดงว่า “ในของสงฆ์และของคณะ ไม่มีสิ่งใดที่เรียกว่าเล็กน้อย พึงสำรวมในของสงฆ์และของคณะทั้งหมด แม้ผู้รับก็พึงทำความรังเกียจ” จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเมื่อมีการให้สิ่งเพิ่มเติม.” ในคำนั้น คำว่า “อนุกเขป” หมายถึง สิ่งของที่ควรเพิ่มหรือควรให้เพิ่มเติมอันเป็นของควรอย่างใดอย่างหนึ่ง; หมายความว่า เมื่อให้สิ่งของควรอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีค่าเท่ากับส่วนที่เกินในส่วนของภิกษุรูปนั้น.

Vikalake tosetvāti ettha cīvaravikalakaṃ puggalavikalakanti dve vikalakā. Cīvaravikalakaṃ nāma sabbesaṃ pañca pañca vatthāni pattāni, sesānipi atthi, ekekaṃ pana na pāpuṇāti, chinditvā dātabbāni. Chindantehi ca aḍḍhamaṇḍalādīnaṃ vā upāhanatthavikādīnaṃ vā pahonakāni khaṇḍāni katvā dātabbāni, heṭṭhimaparicchedena caturaṅgulavitthārampi anuvātappahonakāyāmaṃ khaṇḍaṃ katvā dātuṃ vaṭṭati, aparibhogaṃ pana na kātabbanti evamettha cīvarassa appahonakabhāvo cīvaravikalakaṃ. Chinditvā dinne pana taṃ tositaṃ hoti, atha kusapāto kātabbo. Sacepi ekassa bhikkhuno koṭṭhāse ekaṃ vā dve vā vatthāni nappahonti, tattha aññaṃ sāmaṇakaṃ parikkhāraṃ ṭhapetvā yo tena tussati, tassa taṃ bhāgaṃ datvā pacchā kusapāto kātabbo. Idampi cīvaravikalakanti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

ในคำว่า “ทำให้ความบกพร่องพอใจแล้ว” นี้ ความบกพร่องมีสองอย่าง คือ ความบกพร่องของจีวร และความบกพร่องของบุคคล. ความบกพร่องของจีวร คือ ผ้าห้าผืนๆ ถึงแก่ภิกษุทุกรูปแล้ว และยังมีผ้าเหลืออยู่ แต่ไม่ถึงรูปละผืน พึงตัดแล้วแจก. และผู้ตัดพึงตัดเป็นชิ้นส่วนที่พอใช้สำหรับทำอัฑฒมณฑลเป็นต้น หรือถุงรองเท้าเป็นต้น แล้วแจก. โดยประมาณต่ำสุด พึงตัดเป็นชิ้นส่วนที่มีความกว้างสี่นิ้วและยาวพอสำหรับทำขอบชายผ้า แล้วแจกได้ แต่ไม่พึงทำให้เป็นของที่ใช้ไม่ได้. ความไม่พอเพียงของจีวรในเรื่องนี้ดังนี้แล ชื่อว่าความบกพร่องของจีวร. แต่เมื่อตัดแจกแล้ว ความบกพร่องนั้นก็เป็นอันทำให้พอใจแล้ว จากนั้นพึงจับสลาก. แม้หากผ้าหนึ่งผืนหรือสองผืนไม่พอในส่วนของภิกษุรูปใด พึงวางบริขารอย่างอื่นที่เป็นของสมณะไว้ในส่วนที่ไม่พอเพียงนั้น แล้วภิกษุรูปใดพอใจด้วยบริขารนั้น พึงให้ส่วนนั้นแก่ภิกษุรูปนั้น แล้วจึงจับสลากในภายหลัง. แม้สิ่งนี้ก็ชื่อว่าความบกพร่องของจีวร ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ.

Puggalavikalakaṃ nāma dasa dasa bhikkhū gaṇetvā vaggaṃ karontānaṃ eko vaggo na pūrati, aṭṭha vā nava vā honti, tesaṃ aṭṭha vā nava vā koṭṭhāsā ‘‘tumhe ime gahetvā visuṃ bhājethā’’ti dātabbā. Evamayaṃ puggalānaṃ appahonakabhāvo puggalavikalakaṃ. Visuṃ dinne pana taṃ tositaṃ hoti, evaṃ tosetvā kusapāto kātabboti. Atha vā vikalake tosetvāti yo cīvaravibhāgo ūnako, taṃ aññena parikkhārena samaṃ katvā kusapāto kātabbo.

ความบกพร่องของบุคคล คือ เมื่อนับภิกษุสิบรูปๆ แล้วจัดเป็นหมวด หมวดหนึ่งไม่ครบสิบรูป มีแปดรูปหรือเก้ารูป พึงให้ส่วนแปดส่วนหรือเก้าส่วนแก่ภิกษุเหล่านั้น โดยกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงรับส่วนเหล่านี้ไปแบ่งกันเอง.” ความไม่พอเพียงของบุคคลดังนี้แล ชื่อว่าความบกพร่องของบุคคล. แต่เมื่อให้แยกกันแล้ว ความบกพร่องนั้นก็เป็นอันทำให้พอใจแล้ว เมื่อทำให้พอใจดังนี้แล้ว พึงจับสลาก ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “ทำให้ความบกพร่องพอใจแล้ว” หมายถึง ส่วนผ้าใดที่ขาด พึงทำให้ส่วนนั้นเท่ากับบริขารอย่างอื่น แล้วจึงจับสลาก.

Cīvararajanakathā

เรื่องการย้อมจีวร.

344. Chakaṇenāti gomayena. Paṇḍumattikāyāti tambamattikāya. Mūlarajanādīsu haliddiṃ ṭhapetvā sabbaṃ mūlarajanaṃ vaṭṭati. Mañjiṭṭhiñca tuṅgahārañca ṭhapetvā sabbaṃ khandharajanaṃ vaṭṭati. Tuṅgahāro nāma eko sakaṇṭakarukkho, tassa haritālavaṇṇaṃ khandharajanaṃ hoti. Loddañca kaṇḍulañca ṭhapetvā sabbaṃ tacarajanaṃ vaṭṭati. Allipattaṃ nīlipattañca ṭhapetvā sabbaṃ pattarajanaṃ vaṭṭati. Gihiparibhuttaṃ pana allipattena ekavāraṃ rajituṃ vaṭṭati. Kiṃsukapupphañca kusumbhapupphañca ṭhapetvā sabbaṃ puppharajanaṃ vaṭṭati. Phalarajane pana na kiñci na vaṭṭati.

344. คำว่า ฉกเณนาติ หมายถึง ด้วยมูลโค. คำว่า ปัณฑุมัตติกายาติ หมายถึง ด้วยดินแดง. ในบรรดาน้ำย้อมจากรากไม้เป็นต้น เว้นขมิ้นแล้ว น้ำย้อมจากรากไม้ทั้งหมดใช้ได้. เว้นต้นมัญเชษฐ์และต้นตุงคหาระแล้ว น้ำย้อมจากลำต้นทั้งหมดใช้ได้. คำว่า ตุงคหาระ เป็นชื่อของต้นไม้มีหนามชนิดหนึ่ง น้ำย้อมจากลำต้นของมันมีสีเหมือนหรดาล. เว้นเปลือกไม้ลอดทะและเปลือกไม้กัณฑุละแล้ว น้ำย้อมจากเปลือกไม้ทั้งหมดใช้ได้. เว้นใบอัลลิปัตตะและใบนีลิปัตตะแล้ว น้ำย้อมจากใบไม้ทั้งหมดใช้ได้. แต่ผ้าเก่าที่คฤหัสถ์ใช้แล้ว ย้อมด้วยใบอัลลิปัตตะครั้งหนึ่งใช้ได้. เว้นดอกทองกวาวและดอกคำฝอยแล้ว น้ำย้อมจากดอกไม้ทั้งหมดใช้ได้. ส่วนน้ำย้อมจากผลไม้ ไม่มีสิ่งใดที่ใช้ไม่ได้ (คือใช้ได้ทั้งหมด).

Sītudakāti apakkarajanaṃ vuccati. Uttarāḷumpanti vaṭṭādhārakaṃ, rajanakumbhiyā majjhe ṭhapetvā taṃ ādhārakaṃ parikkhipitvā rajanaṃ pakkhipituṃ anujānāmīti attho. Evañhi kate rajanaṃ na uttarati. Udake vā nakhapiṭṭhikāya vāti sace paripakkaṃ hoti, udakapātiyā dinno thevo sahasā na visarati, nakhapiṭṭhiyampi avisaranto tiṭṭhati. Rajanuḷuṅkanti rajanauḷuṅkaṃ. Daṇḍakathālakanti tameva sadaṇḍakaṃ. Rajanakolambanti rajanakuṇḍaṃ. Omaddantīti sammaddanti. Na ca acchinne theve pakkamitunti yāva rajanabindu gaḷitaṃ na chijjati, tāva na aññatra gantabbaṃ. Patthinnanti atirajitattā thaddhaṃ. Udake osāretunti udake pakkhipitvā ṭhapetuṃ. Rajane pana nikkhante taṃ udakaṃ chaḍḍetvā cīvaraṃ madditabbaṃ. Dantakāsāvānīti ekaṃ vā dve vā vāre rajitvā dantavaṇṇāni dhārenti.

คำว่า สีตุทกาติ หมายถึง น้ำย้อมที่ยังไม่สุก. คำว่า อุตตราฬุมปันติ มีอธิบายว่า ทรงอนุญาตให้วางขดวงกลมรองรับไว้ตรงกลางหม้อย้อม แล้วล้อมขดรองรับนั้นไว้เพื่อใส่เครื่องย้อมลงไป. เมื่อทำอย่างนี้ น้ำย้อมจะไม่ล้น. คำว่า อุทะเก วา นขปิฏฐิกาย วาติ หมายถึง หากน้ำย้อมสุกดีแล้ว หยดน้ำย้อมที่หยดลงในถ้วยน้ำจะไม่กระจายตัวไปอย่างรวดเร็ว แม้หยดลงบนหลังเล็บก็จะไม่กระจายตัว ตั้งอยู่ได้. คำว่า รชนุฬุงกัง หมายถึง กระบวยตักน้ำย้อม. คำว่า ทัณฑกถาละกัง หมายถึง ขันที่มีด้ามนั้นเอง. คำว่า รชนโกฬัมพัง หมายถึง อ่างย้อม. คำว่า โอมาททันตีติ หมายถึง ย่อมขยำ (นวด). คำว่า น จ อัจฉินเน เถเว ปักกะมิตุนติ หมายถึง ตราบเท่าที่หยดน้ำย้อมที่ไหลลงมายังไม่ขาดสาย ก็ไม่ควรไปที่อื่น. คำว่า ปัตถินนัง หมายถึง แข็งกระด้างเพราะย้อมมากเกินไป. คำว่า อุทะเก โอสาเรตุนติ หมายถึง เพื่อใส่ลงในน้ำแล้ววางไว้. แต่เมื่อน้ำย้อมออกแล้ว ควรทิ้งน้ำนั้นแล้วขยำจีวร. คำว่า ทันตกาสาวานิ หมายถึง ภิกษุทั้งหลายย้อมครั้งหนึ่งหรือสองครั้งแล้วทรงผ้ากาสาวะสีงาช้าง.

Chinnakacīvarānujānanakathā

เรื่องการอนุญาตจีวรที่ตัดแล้ว

345. Acchibaddhanti caturassakedārakabaddhaṃ. Pāḷibaddhanti āyāmato ca vitthārato ca dīghamariyādabaddhaṃ. Mariyādabaddhanti antarantarā rassamariyādabaddhaṃ. Siṅghāṭakabaddhanti mariyādāya mariyādaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhāne siṅghāṭakabaddhaṃ; catukkasaṇṭhānanti attho. Saṃvidahitunti kātuṃ. Ussahasi tvaṃ ānandāti sakkosi tvaṃ ānanda. Ussahāmi bhagavāti tumhehi dinnanayena sakkomīti dasseti. Yatra hi nāmāti yo nāma. Kusimpi nāmātiādīsu kusīti āyāmato ca vitthārato ca anuvātādīnaṃ dīghapattānametaṃ adhivacanaṃ. Aḍḍhakusīti antarantarā rassapattānaṃ nāmaṃ. Maṇḍalanti pañcakhaṇḍikacīvarassa ekekasmiṃ khaṇḍe mahāmaṇḍalaṃ. Aḍḍhamaṇḍalanti khuddakamaṇḍalaṃ. Vivaṭṭanti maṇḍalañca aḍḍhamaṇḍalañca ekato katvā sibbitaṃ majjhimakhaṇḍaṃ.

345. คำว่า อัจฉิพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปกระทงนาสี่เหลี่ยม. คำว่า ปาฬิพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปคันนายาวทั้งด้านยาวและด้านกว้าง. คำว่า มริยาทพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปคันนาสั้นๆ ในระหว่างๆ. คำว่า สิงคาฏกพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปสี่แยกในที่ที่คันนาหนึ่งตัดผ่านคันนาอีกคันนาหนึ่ง มีอธิบายว่า มีลักษณะเป็นสี่แยก. คำว่า สังวิทหิตุง หมายถึง เพื่อทำ. คำว่า อุสสหสิ ตฺวํ อานนฺทาติ หมายถึง อานนท์ เธอสามารถทำได้หรือ. คำว่า อุสสหามิ ภควาติ แสดงอรรถว่า ข้าพระองค์สามารถทำได้ตามนัยที่พระองค์ประทานให้. คำว่า ยตฺร หิ นาม หมายถึง ผู้ใด. ในคำว่า กุสิมฺปิ นาม เป็นต้น คำว่า กุสี นี้เป็นชื่อของผ้าชิ้นยาว (แผ่นผ้า) เช่น อนุวาตเป็นต้น ทั้งด้านยาวและด้านกว้าง. คำว่า อัฑฒกุสี เป็นชื่อของผ้าชิ้นสั้นในระหว่างๆ. คำว่า มัณฑลัง หมายถึง มณฑลใหญ่ในแต่ละขันธ์ของจีวร ๕ ขันธ์. คำว่า อัฑฒมัณฑลัง หมายถึง มณฑลเล็ก. คำว่า วิวัฏฏัง หมายถึง ขันธ์กลางที่เย็บรวมมณฑลและอัฑฒมัณฑละเข้าด้วยกัน.

Anuvivaṭṭanti tassa ubhosu passesu dve khaṇḍāni. Gīveyyakanti gīvāveṭhanaṭṭhāne daḷhīkaraṇatthaṃ aññaṃ suttasaṃsibbitaṃ āgantukapattaṃ. Jaṅgheyyakanti jaṅghapāpuṇanaṭṭhāne tatheva saṃsibbitaṃ pattaṃ. Gīvaṭṭhāne ca jaṅghaṭṭhāne ca pattānamevetaṃ nāmantipi vadanti. Bāhantanti anuvivaṭṭānaṃ bahi ekekaṃ khaṇḍaṃ. Iti pañcakhaṇḍikacīvarenetaṃ vicāritanti. Atha vā anuvivaṭṭanti vivaṭṭassa ekapassato dvinnaṃ ekapassato dvinnanti catunnampi khaṇḍānametaṃ nāmaṃ. Bāhantanti suppamāṇaṃ cīvaraṃ pārupantena saṃharitvā bāhāya upari ṭhapitā ubho antā bahimukhā tiṭṭhanti, tesaṃ etaṃ nāmaṃ. Ayameva hi nayo mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttoti.

คำว่า อนุวิวัฏฏัง หมายถึง ขันธ์ ๒ ขันธ์ที่อยู่ทั้งสองข้างของวิวัฏฏะนั้น. คำว่า คีเวยยกัง หมายถึง แผ่นผ้าเสริมที่เย็บด้วยด้ายอื่นเพื่อความแข็งแรงในที่ที่พันรอบคอ. คำว่า ชังเฆยยกัง หมายถึง แผ่นผ้าที่เย็บเช่นเดียวกันในที่ที่ถึงหน้าแข้ง. บางท่านก็กล่าวว่า นี่เป็นชื่อของแผ่นผ้าที่อยู่ตรงคอและตรงหน้าแข้ง. คำว่า พาหันตัง หมายถึง ขันธ์แต่ละขันธ์ที่อยู่ด้านนอกของอนุวิวัฏฏะ. การพิจารณานี้พึงทราบว่าพิจารณาด้วยจีวร ๕ ขันธ์. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อนุวิวัฏฏะ นี้เป็นชื่อของขันธ์ทั้ง ๔ คือ ๒ ขันธ์ที่อยู่ข้างหนึ่งของวิวัฏฏะ และ ๒ ขันธ์ที่อยู่ข้างหนึ่ง. คำว่า พาหันตะ นี้เป็นชื่อของชายผ้าทั้งสองข้างที่ภิกษุผู้ห่มจีวรขนาดพอดีพับแล้ววางไว้บนแขน โดยชายผ้าทั้งสองข้างนั้นหันออกไปข้างนอก. แท้จริง นัยนี้ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา.

Ticīvarānujānanakathā

เรื่องการอนุญาตไตรจีวร

346. Cīvarehi ubbhaṇḍiketi cīvarehi ubbhaṇḍe kate; yathā ukkhittabhaṇḍā honti evaṃ kate; ukkhittabhaṇḍikabhāvaṃ āpāditeti attho. Cīvarabhisinti ettha bhisīti dve tīṇi ekato katvā bhisisaṅkhepena saṃharitacīvarāni vuttāni. Te kira bhikkhū ‘‘dakkhiṇāgirito bhagavā lahuṃ paṭinivattissatī’’ti tattha gacchantā jīvakavatthusmiṃ laddhacīvarāni ṭhapetvā agamaṃsu. Idāni pana cirena āgamissatīti maññamānā ādāya pakkamiṃsu. Antaraṭṭhakāsūti māghassa ca phagguṇassa ca antarā aṭṭhasu. Na bhagavantaṃ sītaṃ ahosīti bhagavato sītaṃ nāhosi. Etadahosi yepi kho te kulaputtāti na bhagavā ajjhokāse anisīditvā etamatthaṃ na jānāti, mahājanasaññāpanatthaṃ pana evamakāsi. Sītālukāti sītapakatikā; ye pakatiyāva sītena kilamanti. Diguṇaṃ saṅghāṭinti dupaṭṭaṃ saṅghāṭiṃ. Ekacciyanti ekapaṭṭaṃ. Iti ‘‘bhagavā attanā catūhi cīvarehi yāpeti, amhākaṃ pana ticīvaraṃ anujānātī’’ti vacanassa okāsaṃ upacchindituṃ diguṇaṃ saṅghāṭiṃ anujānāti, ekaccike itare. Evañhi nesaṃ cattāri bhavissantīti.

346. คำว่า จีวเรหิ อุพภัณฑิเก หมายถึง เมื่อกระทำจีวรให้เป็นห่อไว้ข้างบน คือเมื่อกระทำโดยประการที่ห่อของจะถูกยกขึ้นไว้ข้างบน มีอธิบายว่า ทำให้มีสภาพเป็นผู้มีห่อของยกขึ้นไว้ข้างบน. ในคำว่า จีวรภิสี นี้ คำว่า ภิสี หมายถึง จีวรที่พับรวมกัน ๒ หรือ ๓ ผืนโดยย่อให้เป็นเหมือนหมอน. ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า 'พระผู้มีพระภาคจะเสด็จกลับจากทักขิณคิรีโดยเร็ว' จึงทิ้งจีวรที่ได้มาในเรื่องชีวกไว้แล้วไปที่นั่น. แต่บัดนี้คิดว่า 'พระองค์จะเสด็จกลับมานาน' จึงถือเอาไป. คำว่า อันตรัฏฐกาสู หมายถึง ในระหว่าง ๘ วันของเดือนมาฆะและเดือนผัคคุณะ. คำว่า น ภควนฺตํ สีตํ อโหสีติ หมายถึง ความหนาวไม่ได้มีแก่พระผู้มีพระภาค. คำว่า เอตทโหสิ เยปิ โข เต กุลปุตฺตาติ มิใช่ว่าพระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบเรื่องนี้โดยไม่ได้ประทับนั่งในที่แจ้ง แต่พระองค์ทรงทำเช่นนั้นเพื่อต้องการให้มหาชนเข้าใจ. คำว่า สีตาลุกา หมายถึง ผู้มีปกติหนาว คือผู้ที่ลำบากเพราะความหนาวโดยปกติ. คำว่า ทิคุณํ สังฆาฏิง หมายถึง สังฆาฏิ ๒ ชั้น. คำว่า เอกัจจิยันติ หมายถึง ชั้นเดียว. ด้วยประการฉะนี้ เพื่อตัดโอกาสแห่งคำกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงยังชีพด้วยจีวร ๔ ผืน แต่ทรงอนุญาตไตรจีวรแก่พวกเรา' จึงทรงอนุญาตสังฆาฏิ ๒ ชั้น และทรงอนุญาตผ้าอื่นๆ ให้เป็นชั้นเดียว. เพราะเมื่อทรงอนุญาตอย่างนี้ จีวร ๔ ผืนก็จะมีแก่ภิกษุเหล่านั้น.

Atirekacīvarādikathā

เรื่องจีวรเกินเป็นต้น

348. Aggaḷaṃ acchupeyyanti chiddaṭṭhāne pilotikakhaṇḍaṃ laggāpeyyaṃ. Ahatakappānanti ekavāraṃ dhotānaṃ. Utuddhaṭānanti ututo dīghakālato uddhaṭānaṃ hatavatthakānaṃ, pilotikānanti vuttaṃ hoti. Pāpaṇiketi antarāpaṇato patitapilotikacīvare. Ussāho karaṇīyoti pariyesanā kātabbā. Paricchedo panettha natthi, paṭṭasatampi vaṭṭati. Sabbamidaṃ sādiyantassa bhikkhuno vasena vuttaṃ. Aggaḷaṃ tunnanti ettha uddharitvā allīyāpanakhaṇḍaṃ aggaḷaṃ, suttena saṃsibbitaṃ tunnaṃ; vaṭṭetvā karaṇaṃ ovaṭṭikaṃ . Kaṇḍusakaṃ vuccati muddikā. Daḷhīkammanti anuddharitvāva upassayaṃ katvā allīyāpanakaṃ vatthakhaṇḍaṃ.

348. คำว่า "อัคคฬัง อัจฉุเปยยัง" คือ พึงติดชิ้นผ้าเก่าในที่ที่ทะลุ หรือพึงปะ คำว่า "อหตกัปปานัง" คือ ผ้าที่ซักแล้วครั้งหนึ่ง คำว่า "อุตุทธฏานัง" คือ ผ้าเก่าที่ถูกนำออกมาจากกาลอันยาวนาน ซึ่งเป็นผ้าที่ถูกทุบและซักแล้ว คำว่า "ปาปณิเก" คือ ในจีวรที่ทำจากผ้าเก่าที่ตกหล่นจากตลาด คำว่า "อุสสาโห กรณียโย" คือ พึงทำการแสวงหา อนึ่ง ในจีวรที่ทำจากผ้าเก่าที่ตกหล่นจากตลาดนี้ ไม่มีการกำหนดประมาณ แม้ร้อยชั้นก็ควร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำทั้งหมดนี้โดยอาศัยภิกษุผู้ยินดี (ในสังฆาฏิสองชั้นเป็นต้น) ในคำว่า "อัคคฬัง ตุนนัง" นี้ การปะโดยเลาะส่วนที่เปื่อยออกแล้วติดชิ้นผ้าใหม่ เรียกว่า อัคคฬะ การเย็บด้วยด้าย เรียกว่า ตุนนะ การทำให้กลมแล้วเย็บ เรียกว่า โอวฏฏิกะ คำว่า "กัณฑุสกะ" เรียกว่า มุททิกะ คำว่า "ทัฬหีกัมมัง" คือ การติดชิ้นผ้าทับลงไปโดยไม่ต้องเลาะออก เพื่อทำให้แข็งแรง

349-351. Visākhāvatthu uttānatthaṃ. Tato paraṃ pubbe vinicchitameva. Sovaggikanti saggappattahetukaṃ. Tenevāha ‘‘sovaggika’’nti. Sokaṃ apanetīti sokanudaṃ. Anāmayāti arogā. Saggamhi kāyamhīti saggopapannā.

349-351. เรื่องนางวิสาขา มีเนื้อความตื้น ส่วนบทที่เหลือจากนั้น ได้วินิจฉัยไว้แล้วในก่อน คำว่า "โสวัคคิกัง" คือ เป็นเหตุให้ถึงสวรรค์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "โสวัคคิกัง" ชื่อว่า "โสกานุทัง" เพราะกำจัดความโศก คำว่า "อนามยา" คือ ไม่มีโรค คำว่า "สัคคัมหิ กายัมหิ" คือ ผู้เข้าถึงสวรรค์

353. Puthujjanā kāmesu vītarāgāti jhānalābhino.

353. คำว่า "ปุถุชนา กาเมสุ วีตราคา" คือ ผู้ได้ฌาน

356. Sandiṭṭhoti diṭṭhamattakamitto. Sambhattoti ekasambhogo daḷhamitto. Ālapitoti ‘‘mama santakaṃ yaṃ iccheyyāsi, taṃ gaṇhāhī’’ti evaṃ vutto. Etesu tīsu aññataranāmena saddhiṃ jīvati, gahite attamano hotīti imehi gahitavissāso ruhati.

356. คำว่า "สันทิฏโฐ" คือ มิตรที่เพียงแค่เคยเห็นกันเท่านั้น คำว่า "สัมภัตโต" คือ มิตรที่มั่นคง ผู้ร่วมบริโภคด้วยกัน คำว่า "อาลปิโต" คือ ผู้ที่เคยถูกกล่าวว่า "ของของฉันสิ่งใดที่ท่านอยากได้ จงเอาสิ่งนั้นไปเถิด" ความคุ้นเคยที่ถือเอาแล้ว ย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์เหล่านี้ คือ อยู่ร่วมกับชื่อใดหนึ่งใน ๓ อย่างนี้ และเมื่อของถูกถือเอาไปก็เป็นผู้มีใจยินดี

Pacchimavikappanupagacīvarādikathā

เรื่องจีวรที่ถึงการวิกัปสุดท้ายเป็นต้น

359. Paṃsukūlakatoti katapaṃsukūlo. Garuko hotīti jiṇṇajiṇṇaṭṭhāne aggaḷāropanena garuko hoti. Suttalūkhaṃ kātunti sutteneva aggaḷaṃ kātunti attho. Vikaṇṇo hotīti suttaṃ acchetvā acchetvā sibbantānaṃ eko saṅghāṭikoṇo dīgho hoti. Vikaṇṇaṃ uddharitunti dīghakoṇaṃ chindituṃ. Okiriyantīti chinnakoṇato gaḷanti. Anuvātaṃ paribhaṇḍanti anuvātañceva paribhaṇḍañca. Pattā lujjantīti mahantesu pattamukhesu dinnāni suttāni gaḷanti, tato pattā lujjanti. Aṭṭhapadakaṃ kātunti aṭṭhapadakacchannena pattamukhaṃ sibbituṃ.

359. คำว่า "ปังสุกูฬกโต" คือ ผู้ที่ทำผ้าบังสุกุลแล้ว คำว่า "ครุโก โหติ" คือ หนักเพราะการปะในที่ที่เปื่อยยุ่ย คำว่า "สุตตลูขัง กาตุง" ความว่า พึงทำผ้าปะด้วยด้ายเท่านั้น คำว่า "วิกัณโณ โหติ" คือ มุมสังฆาฏิข้างหนึ่งย่อมยาวออกไปสำหรับภิกษุผู้เย็บโดยการดึงด้ายรั้งเข้าบ่อยๆ คำว่า "วิกัณณัง อุทธริตุง" คือ เพื่อตัดมุมที่ยาวออก คำว่า "โอกิริยันติ" คือ ด้ายย่อมหลุดลุ่ยจากมุมที่ตัดแล้ว คำว่า "อนุวาตัง ปริภัณฑันติ" คือ ทั้งผ้าทาบหลังและผ้าทาบข้าง คำว่า "ปัตตา ลุชชันติ" คือ ด้ายที่เย็บไว้ที่ปลายขอบผ้าผืนใหญ่ย่อมหลุดลุ่ย เพราะเหตุนั้น ขอบผ้าจึงเสียหาย คำว่า "อัฏฐปทกัง กาตุง" คือ เพื่อเย็บปลายขอบผ้าด้วยการเย็บแบบตารางแปดช่อง

360. Anvādhikampi āropetunti āgantukapattampi dātuṃ. Idaṃ pana appahonake āropetabbaṃ. Sace pahoti, āgantukapattaṃ na vaṭṭati, chinditabbameva.

360. คำว่า "อัญวาธิกัมปิ อาโรเปตุง" คือ เพื่อให้ผ้าชั้นนอกเสริม อนึ่ง ผ้าชั้นนอกนี้พึงเสริมในจีวรที่ไม่พอ หากพอ ผ้าชั้นนอกนั้นไม่ควร พึงตัดทิ้งเสีย

361. Na ca bhikkhave saddhādeyyanti ettha sesañātīnaṃ dento vinipātetiyeva. Mātāpitaro pana sace rajje ṭhitā patthayanti, dātabbaṃ.

361. ในคำว่า "น จ ภิกขเว สัทธาเทยยัง" นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ ภิกษุผู้ให้แก่ญาติที่เหลือนอกจากบิดามารดา ย่อมทำให้เสียเปล่า แต่บิดามารดา แม้ดำรงอยู่ในราชสมบัติ หากปรารถนา ก็พึงให้ได้

362. Gilānoti gilānatāya gahetvā gantuṃ asamattho. Vassikasaṅketanti vassike cattāro māse. Nadīpāranti nadiyā pāre bhattaṃ bhuñjitabbaṃ hoti. Aggaḷaguttivihāroti sabbesveva cetesu gilānavassikasaṅketanadīpāragamanaatthatakathinabhāvesu aggaḷaguttiyeva pamāṇaṃ. Gutte eva hi vihāre etesu kāraṇesu nikkhipitvā bahi gantuṃ vaṭṭati, na agutte. Āraññakassa pana vihāro na sugutto hoti, tena bhaṇḍukkhalikāya pakkhipitvā pāsāṇasusira rukkhasusirādīsu suppaṭicchannesu ṭhapetvā gantabbaṃ.

362. คำว่า "คิลานัง" คือ ผู้ไม่สามารถถือเอาจีวรไปได้เพราะความเจ็บป่วย คำว่า "วัสสิกสังเกตัง" คือ ๔ เดือนในฤดูฝน คำว่า "นทีปารัง" คือ พึงฉันภัตตาหารที่ฝั่งแม่น้ำอีกฟากหนึ่ง คำว่า "อัคคฬคุตติวิหาโร" คือ ในกรณีทั้งหมดเหล่านี้ คือ ความเป็นผู้ป่วย การกำหนดฤดูฝน การไปฝั่งแม่น้ำ และการกรานกฐิน การคุ้มครองวิหารด้วยกลอนประตูเท่านั้นเป็นประมาณ เพราะในวิหารที่คุ้มครองดีแล้วเท่านั้น จึงควรวางจีวรไว้แล้วไปข้างนอกด้วยเหตุเหล่านี้ ในวิหารที่ไม่ได้คุ้มครองไม่ควร อนึ่ง วิหารของภิกษุผู้อยู่ป่า ย่อมไม่คุ้มครองดีแล้ว เพราะฉะนั้น พึงใส่ไว้ในหม้อเก็บของแล้ววางไว้ในที่ที่ปกปิดมิดชิด เช่น โพรงหิน โพรงไม้ เป็นต้น แล้วจึงไป

Saṅghikacīvaruppādakathā

เรื่องการเกิดขึ้นแห่งจีวรที่เป็นของสงฆ์

363. Tuyheva bhikkhu tāni cīvarānīti aññattha gahetvā haṭānipi tuyheva; na tesaṃ añño koci issaroti. Evañca pana vatvā anāgatepi nikkukkuccā gaṇhissantīti dassetuṃ idha panātiādimāha. Tasseva tāni cīvarāni yāva kathinassa ubbhārāti sace gaṇapūrake bhikkhū labhitvā kathinaṃ atthataṃ hoti, pañcamāse; no ce atthataṃ hoti, ekaṃ cīvaramāsameva. Yaṃ ‘‘saṅghassa demā’’ti vā denti, ‘‘saṅghaṃ uddissa demā’’ti vā denti, ‘‘vassaṃvutthasaṅghassa demā’’ti vā denti, ‘‘vassāvāsikaṃ demā’’ti vā denti, sacepi matakacīvaraṃ avibhajitvā taṃ vihāraṃ pavisanti, taṃ sabbaṃ tasseva bhikkhuno hoti. Yampi so vassāvāsatthāya vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepato vā tatruppādato vā vassāvāsikaṃ gaṇhāti, sabbaṃ suggahitameva hoti. Idamettha lakkhaṇaṃ, yena tenākārena saṅghassa uppannaṃ vatthaṃ atthatakathinassa pañcamāse, anatthatakathinassa ekaṃ cīvaramāsaṃ pāpuṇātīti. Yaṃ pana ‘‘idaṃ idha vassaṃvutthasaṅghassa demā’’ti vā ‘‘vassāvāsikaṃ demā’’ti vā vatvā dinnaṃ, taṃ anatthatakathinassāpi pañcamāse pāpuṇāti. Tato paraṃ pana uppannaṃ vassāvāsikaṃ pucchitabbaṃ – ‘‘kiṃ atītavasse idaṃ vassāvāsikaṃ, udāhu anāgatavasse’’ti! Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā.

363. คำว่า "ตุยเหวะ ภิกขุ ตานิ จีวรานิ" คือ แม้จีวรเหล่านั้นจะถูกนำไปที่อื่น ก็เป็นของท่านเท่านั้น ภิกษุอื่นใครๆ ไม่มีอำนาจเหนือจีวรเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า "อิธ ปน" เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว ในอนาคตภิกษุทั้งหลายก็จะถือเอาโดยไม่มีความรังเกียจ คำว่า "ตัสเสวะ ตานิ จีวรานิ ยาว กฐินัสสะ อุพภาโร" คือ หากได้ภิกษุครบองค์สงฆ์แล้วกรานกฐิน จีวรเหล่านั้นย่อมเป็นของภิกษุนั้นตลอด ๕ เดือน หากไม่ได้กรานกฐิน ก็เป็นของภิกษุนั้นตลอดเดือนแห่งจีวรเดือนเดียวเท่านั้น จีวรใดที่เขาถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแก่สงฆ์" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายเจาะจงสงฆ์" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าวัสสาวาสิกะ" แม้หากภิกษุนั้นเข้าไปสู่เสนาสนะที่อยู่รูปเดียวโดยที่ยังไม่ได้แบ่งจีวรของภิกษุผู้มรณภาพ จีวรทั้งหมดนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น อนึ่ง จีวรใดที่ภิกษุรูปนั้นรับไว้เป็นผ้าวัสสาวาสิกะ โดยการลงทุนเพื่อประโยชน์แก่การอยู่จำพรรษา หรือจากของที่ฝากไว้ หรือจากสิ่งที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ จีวรทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอันรับไว้ดีแล้ว ลักษณะในเรื่องนี้คือ ผ้าที่เกิดขึ้นแก่สงฆ์ไม่ว่าด้วยอาการใด ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้กรานกฐินแล้วตลอด ๕ เดือน ถึงแก่ภิกษุผู้ไม่ได้กรานกฐินตลอดเดือนแห่งจีวรเดือนเดียว นี้เป็นลักษณะในเรื่องนี้ อนึ่ง จีวรใดที่เขาถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายจีวรนี้แก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาในที่นี้" หรือกล่าวว่า "ถวายผ้าวัสสาวาสิกะ" จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุแม้ผู้ไม่ได้กรานกฐินตลอด ๕ เดือน แต่ผ้าวัสสาวาสิกะที่เกิดขึ้นหลังจาก ๕ เดือนนั้น พึงสอบถามว่า "ผ้าวัสสาวาสิกะนี้ เป็นของพรรษาที่ล่วงไปแล้ว หรือว่าเป็นของพรรษาหน้า" เพราะเหตุไรจึงต้องถาม เพราะเกิดขึ้นในเวลาภายหลัง (นอกฤดูกาล)"

Utukālanti vassānato aññaṃ kālaṃ. Tāni cīvarāni ādāya sāvatthiṃ gantvāti ettha tāni cīvarāni gatagataṭṭhāne saṅghikāneva honti, bhikkhūhi diṭṭhamattamevettha pamāṇaṃ. Tasmā sace keci paṭipathaṃ āgacchantā ‘‘kuhiṃ āvuso gacchasī’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘kiṃ āvuso mayaṃ saṅgho na homā’’ti tattheva bhājetvā gaṇhanti, suggahitāni. Sacepi esa maggā okkamitvā kañci vihāraṃ vā āsanasālaṃ vā piṇḍāya caranto ekaṃ gehameva vā pavisati, tatra ca naṃ bhikkhū disvā tamatthaṃ pucchitvā bhājetvā gaṇhanti, suggahitāneva.

คำว่า อุตุกาล ได้แก่ กาลอื่นจากฤดูฝน. ในคำว่า 'นำผ้าเหล่านั้นไปสู่สาวัตถี' การวินิจฉัยพึงทราบอย่างนี้: ผ้าเหล่านั้นเป็นของสงฆ์เท่านั้นในที่ที่ไปถึงแล้วๆ, ในผ้าสังฆิกะเหล่านี้ เพียงแค่ภิกษุทั้งหลายเห็นเท่านั้นเป็นประมาณ. เพราะเหตุนั้น ถ้าภิกษุบางพวกผู้มาทางสวนกัน ถามว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านจะไปที่ไหน?' แล้วฟังเนื้อความนั้นแล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้มีอายุ พวกกระผมไม่เป็นสงฆ์หรือ?' แล้วแบ่งรับเอาในที่นั้นเอง, เป็นอันรับเอาดีแล้ว. แม้ถ้าภิกษุนั้นหลีกจากทางแล้วเข้าไปสู่วิหารบ้าง โรงฉันบ้าง หรือเรือนหลังเดียวเท่านั้นเพื่อบิณฑบาต, และในที่นั้น ภิกษุทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้วถามเนื้อความนั้นแล้วแบ่งรับเอา, เป็นอันรับเอาดีแล้วเท่านั้น.

Adhiṭṭhātunti ettha adhiṭṭhahantena vattaṃ jānitabbaṃ. Tena hi bhikkhunā ghaṇṭiṃ paharitvā kālaṃ ghosetvā thokaṃ āgametvā sace ghaṇṭisaññāya vā kālasaññāya vā bhikkhū āgacchanti, tehi saddhiṃ bhājetabbāni. No ce āgacchanti, ‘‘mayhimāni cīvarāni pāpuṇantī’’ti adhiṭṭhātabbāni. Evaṃ adhiṭṭhite sabbāni tasseva honti, ṭhitikā pana na tiṭṭhati.

ในคำว่า 'พึงอธิษฐาน' ภิกษุผู้อธิษฐานพึงรู้วัตร. อันภิกษุนั้นแล ตีระฆังแล้ว ประกาศเวลา (แบ่งผ้า) แล้ว รออยู่เล็กน้อย ถ้าภิกษุทั้งหลายมาด้วยสำคัญในระฆังหรือด้วยสำคัญในเวลา, พึงแบ่งกับภิกษุเหล่านั้น. ถ้าไม่มา, พึงอธิษฐานว่า 'ผ้าเหล่านี้ย่อมถึงแก่เรา'. เมื่ออธิษฐานอย่างนี้แล้ว ผ้าทั้งหมดเป็นของภิกษุนั้นเท่านั้น, แต่ลำดับแห่งการตั้งอยู่ (การแบ่งตามธรรมเนียม) ย่อมไม่ตั้งอยู่.

Sace ekekaṃ uddharitvā ‘‘ayaṃ paṭhamabhāgo mayhaṃ pāpuṇāti, ayaṃ dutiyabhāgo’’ti evaṃ gaṇhāti, gahitāni ca suggahitāni honti, ṭhitikā ca tiṭṭhati. Evaṃ pāpetvā gaṇhantenāpi adhiṭṭhitameva hoti. Sace pana ghaṇṭiṃ paharitvā vā appaharitvā vā kālampi ghosetvā vā aghosetvā vā ‘‘ahamevettha mayhameva imāni cīvarānī’’ti gaṇhāti, duggahitāni honti. Atha ‘‘añño koci idha natthi, mayhaṃ etāni pāpuṇantī’’ti gaṇhāti, suggahitāni.

ถ้าภิกษุหยิบผ้าทีละผืนแล้วรับเอาอย่างนี้ว่า 'ส่วนที่หนึ่งนี้ย่อมถึงแก่เรา, ส่วนที่สองนี้ย่อมถึงแก่เรา', ผ้าที่รับเอาแล้วเป็นอันรับเอาดีแล้ว, และลำดับแห่งการตั้งอยู่ (การแบ่งตามธรรมเนียม) ย่อมตั้งอยู่. แม้ภิกษุผู้รับเอาโดยให้ถึงทีละส่วนอย่างนี้ ก็เป็นอันอธิษฐานแล้วเท่านั้น. แต่ถ้าภิกษุตีระฆังบ้าง ไม่ตีบ้าง ประกาศเวลา (แบ่งผ้า) บ้าง ไม่ประกาศบ้าง แล้วรับเอาโดยคิดว่า 'ในวิหารนี้เป็นของเราเท่านั้น, ผ้าเหล่านี้เป็นของเราเท่านั้น', เป็นอันรับเอาไม่ดีแล้ว. หรือถ้าภิกษุรับเอาโดยคิดว่า 'ภิกษุอื่นบางรูปในวิหารนี้ไม่มี, ผ้าเหล่านี้ย่อมถึงแก่เรา', เป็นอันรับเอาดีแล้ว.

Pātite kuseti ekakoṭṭhāse kusadaṇḍake pātitamatte sacepi bhikkhusahassaṃ hoti, gahitameva nāma cīvaraṃ. Nākāmā bhāgo dātabbo. Sace pana attano ruciyā dātukāmā honti, dentu. Anubhāgepi eseva nayo.

ในการทิ้งไม้กุส (ไม้สำหรับแบ่งผ้า) นั้น เพียงแค่ทิ้งไม้กุสลงในส่วนหนึ่งเท่านั้น แม้ถ้ามีภิกษุพันรูป, ผ้าก็เป็นอันรับเอาแล้วเท่านั้น. ไม่พึงให้ส่วนโดยไม่ต้องการ. แต่ถ้าภิกษุทั้งหลายมีความพอใจจะให้ด้วยความสมัครใจของตน, ก็จงให้เถิด. ในส่วนที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Sacīvarānīti ‘‘kālacīvarampi saṅghassa itova dassāma, visuṃ sajjiyamāne aticiraṃ hotī’’ti khippaṃyeva sacīvarāni bhattāni akaṃsu. There āgamma uppannānīti tumhesu pasādena khippaṃ uppannāni.

คำว่า 'พร้อมด้วยผ้า' นั้น (หมายถึง) พวกเขาคิดว่า 'แม้ผ้ากาล (ผ้าที่ถวายในกาล) เราจักถวายแก่สงฆ์จากผ้าที่พึงถวายแก่พระเถระเหล่านี้แหละ, ถ้าจัดเตรียมแยกต่างหากย่อมช้านานเกินไป' ดังนี้แล้ว ได้กระทำภัตตาหารพร้อมด้วยผ้าโดยเร็วเท่านั้น. คำว่า 'เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระเถระทั้งหลาย' นั้น (หมายถึง) ได้เกิดขึ้นโดยเร็วด้วยความเลื่อมใสในพระคุณเจ้าทั้งสอง.

Saṅghassa demāti cīvarāni dentīti sakalampi cīvarakālaṃ saṇikaṃ saṇikaṃ dentiyeva. Purimesu pana dvīsu vatthūsu pacchinnadānattā adaṃsūti vuttaṃ. Sambahulā therāti vinayadharapāmokkhatherā. Idaṃ pana vatthuṃ saddhiṃ purimena dvebhātikavatthunā parinibbute bhagavati uppannaṃ, ime ca therā diṭṭhapubbā tathāgataṃ, tasmā purimesu vatthūsu tathāgatena paññattanayeneva kathesuṃ.

คำว่า 'ถวายผ้าว่า พวกเราถวายแก่สงฆ์' นั้น (หมายถึง) ย่อมถวายไปเรื่อยๆ ช้าๆ ตลอดกาลแห่งผ้าทั้งหมด. แต่ในเรื่องทั้งสามที่เกิดขึ้นก่อน (เรื่องของภิกษุผู้จำพรรษาองค์เดียว, เรื่องของภิกษุผู้อยู่องค์เดียวตลอดฤดูหนาวและร้อน, เรื่องของพระเถระสองพี่น้อง) พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'ไม่ได้ถวาย' เพราะความเป็นแห่งการถวายที่ขาดไปแล้ว. คำว่า 'พระเถระจำนวนมาก' นั้น (หมายถึง) พระเถระผู้ทรงพระวินัยและเป็นประธานในปาติโมกข์. แต่เรื่องนี้ (เรื่องตโยชนวัตถุที่สี่) ได้เกิดขึ้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว พร้อมกับเรื่องของพระเถระสองพี่น้องที่เกิดขึ้นก่อน, และพระเถระเหล่านี้เคยเห็นพระตถาคตมาก่อน. เพราะเหตุนั้น ในเรื่องทั้งสองที่เกิดขึ้นก่อน (เรื่องของภิกษุผู้จำพรรษาองค์เดียว, เรื่องของภิกษุผู้อยู่องค์เดียวตลอดฤดูหนาวและร้อน) พวกท่านได้กล่าวด้วยนัยที่พระตถาคตทรงบัญญัติไว้แล้วเท่านั้น.

Upanandasakyaputtavatthukathā

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

364. Gāmakāvāsaṃ agamāsīti appeva nāma cīvarāni bhājentā mayhampi saṅgahaṃ kareyyunti cīvarabhājanakālaṃ sallakkhetvāva agamāsi. Sādiyissasīti gaṇhissasi. Ettha ca kiñcāpi tassa bhāgo na pāpuṇāti. Atha kho ‘‘nagaravāsiko ayaṃ mukharo dhammakathiko’’ti te bhikkhū ‘‘sādiyissasī’’ti āhaṃsu. Yo sādiyeyya āpatti dukkaṭassāti ettha pana kiñcāpi lahukā āpatti, atha kho gahitāni gahitaṭṭhāne dātabbāni. Sacepi naṭṭhāni vā jiṇṇāni vā honti, tasseva gīvā. Dehīti vutte adento dhuranikkhepe bhaṇḍagghena kāretabbo.

364. คำว่า 'ได้ไปสู่อาวาสบ้าน' นั้น (หมายถึง) พระอุปนันทะได้ไปโดยกำหนดรู้เวลาแบ่งผ้าเท่านั้น โดยคิดว่า 'เมื่อแบ่งผ้าอยู่ พึงสงเคราะห์แม้แก่เราบ้าง'. คำว่า 'ท่านจักรับเอาหรือ' นั้น (หมายถึง) ท่านจักรับเอา. และในเรื่องพระอุปนันทะนี้ ถึงแม้ว่าส่วน (ผ้า) ย่อมไม่ถึงแก่พระอุปนันทะนั้น. แต่ภิกษุผู้อยู่ประจำอาวาสเหล่านั้นได้กล่าวว่า 'ท่านจักรับเอาหรือ' โดยคิดว่า 'พระอุปนันทะนี้เป็นชาวเมือง เป็นพระธรรมกถึกผู้พูดเก่ง'. แต่ในคำว่า 'ผู้ใดพึงรับเอา ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ' นั้น ถึงแม้ว่าเป็นอาบัติทุกกฏเบา, แต่ผ้าที่รับเอาแล้วพึงคืนให้ในที่ที่รับเอาแล้ว (หรือในวิหารที่เป็นต้นเหตุแห่งผ้า). แม้ถ้าผ้าหายไปแล้วบ้าง หรือเก่าคร่ำคร่าแล้วบ้าง, ก็เป็นภาระของภิกษุผู้รับส่วนนั้นเท่านั้น. เมื่อถูกกล่าวว่า 'จงคืนให้', ภิกษุผู้ไม่คืนให้ พึงถูกให้ชดใช้ด้วยราคาแห่งของ เพราะการลดหย่อนภาระในการคืนให้.

Ekādhippāyanti ekaṃ adhippāyaṃ; ekaṃ puggalapaṭivīsameva dethāti attho. Idāni yathā so dātabbo, taṃ dassetuṃ tantiṃ ṭhapento idha panātiādimāha. Tattha sace amutra upaḍḍhaṃ amutra upaḍḍhanti ekekasmiṃ ekāhamekāhaṃ vā sattāhaṃ sattāhaṃ vā sace vasati, ekekasmiṃ vihāre yaṃ eko puggalo labhati, tato tato upaḍḍhaṃ upaḍḍhaṃ dātabbaṃ. Evaṃ ekādhippāyo dinno hoti. Yattha vā pana bahutaranti sace ekasmiṃ vihāre vasanto itarasmiṃ sattāhavārena aruṇameva uṭṭhāpeti, evaṃ purimasmiṃ bahutaraṃ vasati nāma. Tasmā tato bahutaraṃ vasitavihārato tassa paṭivīso dātabbo. Evampi ekādhippāyo dinno hoti. Idañca nānālābhehi nānūpacārehi ekasīmavihārehi kathitaṃ, nānāsīmavihāre pana senāsanaggāho paṭippassambhati. Tasmā tattha cīvarapaṭivīso na pāpuṇāti. Sesaṃ pana āmisabhesajjādi sabbaṃ sabbattha antosīmagatassa pāpuṇāti.

คำว่า 'มีอัธยาศัยอันเดียวกัน' นั้น มีอรรถว่า 'จงให้ความประสงค์อันเดียวกัน หรือส่วนของบุคคลคนเดียวเท่านั้น'. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งลำดับแห่งพระบาลีเพื่อแสดงว่า ส่วนใดพึงให้โดยอาการใด จึงได้ตรัสคำมี 'ก็ในเรื่องนี้' เป็นต้น. ในคำมี 'ก็ในเรื่องนี้' เป็นต้นนั้น ในคำว่า 'ถ้าหากในที่โน้นครึ่งหนึ่ง ในที่โน้นครึ่งหนึ่ง' นั้น ถ้าภิกษุอยู่ในวิหารแต่ละวิหารวันละวัน หรือเจ็ดวันเจ็ดวัน, เมื่อเป็นอย่างนี้ ส่วนครึ่งหนึ่งๆ พึงให้จากส่วนนั้นๆ ที่บุคคลผู้อยู่ประจำอาวาสคนหนึ่งย่อมได้ในวิหารแต่ละวิหาร. เมื่อให้เช่นนี้ ความประสงค์อันเดียวกัน หรือส่วนอันเดียวกันที่พึงประสงค์ เป็นอันให้แล้ว. ในคำว่า 'หรือในที่ใดมากกว่า' นั้น ถ้าภิกษุอยู่ในวิหารแห่งหนึ่งแล้วให้แสงอรุณขึ้นในวิหารอื่นด้วยการเวียนเจ็ดวัน, เมื่อเป็นอย่างนี้ ชื่อว่าอยู่ในวิหารแรกมากกว่า. เพราะเหตุนั้น ส่วนพึงให้แก่ภิกษุนั้นจากวิหารที่อยู่มากกว่านั้น. แม้เมื่อให้เช่นนี้ ความประสงค์อันเดียวกัน หรือส่วนอันเดียวกันที่พึงประสงค์ เป็นอันให้แล้ว. และการให้ส่วนนี้กล่าวไว้สำหรับวิหารที่มีสีมาเดียวกัน ซึ่งมีลาภต่างๆ และมีอุปจารแห่งวิหารต่างๆ. แต่ในวิหารที่มีสีมาต่างกัน การรับเสนาสนะแรกย่อมระงับไป. เพราะเหตุนั้น ส่วนแห่งผ้าในวิหารที่มีสีมาต่างกันนั้นย่อมไม่ถึง. แต่ส่วนที่เหลือจากผ้าทั้งหมด มีอามิสและเภสัชเป็นต้น ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้เข้าไปอยู่ในภายในสีมาในวิหารทั้งหมด.

Gilānavatthukathā

เรื่องภิกษุไข้

365. Mañcake nipātesunti evaṃ dhovitvā aññaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā mañcake nipajjāpesuṃ; nipajjāpetvā ca panāyasmā ānando muttakarīsakiliṭṭhaṃ kāsāvaṃ dhovitvā bhūmiyaṃ paribhaṇḍaṃ akāsi. Yo bhikkhave maṃ upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyyāti yo maṃ ovādānusāsanīkaraṇena upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyya; mama ovādakārakena gilāno upaṭṭhātabboti ayamevettha attho. Bhagavato ca gilānassa ca upaṭṭhānaṃ ekasadisanti evaṃ panettha attho na gahetabbo. Saṅghena upaṭṭhātabboti yassete upajjhādayo tasmiṃ vihāre natthi, āgantuko hoti ekacāriko bhikkhu, so saṅghassa bhāro, tasmā saṅghena upaṭṭhātabbo. No ce upaṭṭhaheyya, sakalassa saṅghassa āpatti. Vāraṃ ṭhapetvā jaggantesu pana yo attano vāre na jaggati, tasseva āpatti. Saṅghattheropi vārako na muccati. Sace sakalo saṅgho ekassa bhāraṃ karoti, eko vā vattasampanno bhikkhu ahameva jaggissāmīti paṭijaggati, saṅgho āpattito muccati.

365. บทว่า Mañcake nipātesu ความว่า เมื่อชำระล้างอย่างนั้นแล้ว ให้ครองผ้ากาสาวะผืนอื่นแล้ว ให้นอนบนเตียง และเมื่อให้นอนแล้ว ท่านพระอานนท์ได้ซักผ้ากาสาวะที่แปดเปื้อนด้วยมูตรและคูถ แล้วทำความสะอาดพื้นดิน บทว่า Yo bhikkhave maṃ upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyya ความว่า ภิกษุใดพึงบำรุงเราด้วยการปฏิบัติตามโอวาทและอนุสาสนี ภิกษุนั้นพึงบำรุงภิกษุไข้ ภิกษุไข้ควรได้รับการบำรุงโดยผู้ปฏิบัติตามโอวาทของเรา นี้แลเป็นเนื้อความในบทนี้ แต่ไม่ควรยึดถือเนื้อความในบทนี้ว่า 'การบำรุงพระผู้มีพระภาคและการบำรุงภิกษุไข้เหมือนกันทุกประการ' ในบทว่า Saṅghena upaṭṭhātabbo นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ ภิกษุไข้รูปใดเป็นอาคันตุกะผู้เที่ยวไปรูปเดียว ไม่มีอุปัชฌาย์เป็นต้นอยู่ในวิหารนั้น ภิกษุไข้นั้นเป็นภาระของสงฆ์ เพราะฉะนั้น สงฆ์จึงควรบำรุง หากไม่บำรุง สงฆ์ทั้งหมดต้องอาบัติ แต่เมื่อกำหนดเวรกันบำรุงอยู่ ภิกษุใดไม่บำรุงในเวรของตน อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุนั้นเท่านั้น แม้พระสังฆเถระก็ไม่พ้นจากเวร หากสงฆ์ทั้งหมดรับภาระของภิกษุรูปเดียว หรือภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยวัตรรูปเดียวปฏิญญาว่า 'ข้าพเจ้าจักบำรุงเอง' แล้วบำรุง สงฆ์ย่อมพ้นจากอาบัติ

366. Abhikkamantaṃ vā abhikkamatītiādīsu vaḍḍhantaṃ vā ābādhaṃ ‘‘idaṃ nāma me paribhuñjantassa vaḍḍhati, idaṃ paribhuñjantassa parihāyati, idaṃ paribhuñjantassa tiṭṭhatī’’ti yathābhūtaṃ nāvikarotīti evamattho daṭṭhabbo. Nālanti na patirūpo, na yutto upaṭṭhātuṃ. Bhesajjaṃ saṃvidhātunti bhesajjaṃ yojetuṃ asamattho hoti. Āmisantaroti āmisaṃ assa antaranti āmisantaro. Antaranti kāraṇaṃ vuccati; āmisakāraṇā yāgubhattapattacīvarāni patthento upaṭṭhātīti attho.

366. ในบทมีอาทิว่า Abhikkamantaṃ vā abhikkamati พึงทราบเนื้อความว่า ไม่ทำให้ปรากฏตามความเป็นจริงถึงโรคที่กำลังกำเริบว่า 'เมื่อข้าพเจ้าบริโภคยาชื่อนี้หรืออาหารชื่อนี้ โรคของข้าพเจ้ากำเริบขึ้น เมื่อบริโภคสิ่งนี้ โรคทุเลาลง เมื่อบริโภคสิ่งนี้ โรคทรงตัวอยู่' บทว่า Nālaṃ คือ ไม่สมควร ไม่เหมาะสมที่จะบำรุง บทว่า Bhesajjaṃ saṃvidhātuṃ คือ ไม่สามารถประกอบยาได้ บทว่า Āmisantaro คือ มีอามิสเป็นเหตุ (มูลเหตุ) อธิบายว่า คำว่า Antara ท่านเรียกว่าเหตุ คือ เป็นผู้บำรุงโดยปรารถนาอามิสมีข้าวยาคู ภัต บาตร และจีวรเป็นต้นเป็นเหตุ นี้เป็นเนื้อความในบทนั้น

Matasantakakathā

มตสันตกกถา (ว่าด้วยทรัพย์ของภิกษุผู้มรณภาพ)

367. Kālaṅkateti kālakiriyāya. Gilānupaṭṭhākānaṃ dātunti ettha anantaraṃ vuttāya kammavācāya dinnampi apaloketvā dinnampi dinnameva hoti, vaṭṭati.

367. บทว่า Kālaṅkate คือ เพราะการทำกาละ ในบทว่า Gilānupaṭṭhākānaṃ dātuṃ นี้ แม้สิ่งของที่สงฆ์ให้ด้วยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในลำดับก่อน หรือให้ด้วยวิธีอปลอกนะ (การบอกกล่าวในที่ประชุม) ก็ชื่อว่าให้แล้วเหมือนกัน ย่อมควร

369. Yaṃ tattha lahubhaṇḍaṃ yaṃ tattha garubhaṇḍanti ettha lahubhaṇḍagarubhaṇḍānaṃ nānākaraṇaṃ parato vaṇṇayissāma. Gilānupaṭṭhākalābhe pana ayaṃ ādito paṭṭhāya vinicchayo –

369. ในบทว่า Yaṃ tattha lahubhaṇḍaṃ yaṃ tattha garubhaṇḍa นี้ เราจักพรรณนาความแตกต่างระหว่างลหุภัณฑ์และครุภัณฑ์ในภายหลัง (ในเสนาสนขันธกะ) ส่วนวินิจฉัยในลาภที่ผู้บำรุงภิกษุไข้พึงได้ มีดังนี้ตั้งแต่อันดับแรก –

Sace sakale bhikkhusaṅghe upaṭṭhahante kālaṃ karoti, sabbepi sāmikā. Atha ekaccehi vāre kate ekaccehi akateyeva kālaṃ karoti, tattha ekacce ācariyā vadanti – ‘‘sabbepi attano vāre sampatte kareyyuṃ, tasmā sabbepi sāmino’’ti. Ekacce vadanti – ‘‘yehi jaggito te eva labhanti, itare na labhantī’’ti. Sāmaṇere kālaṅkate sace cīvaraṃ atthi, gilānupaṭṭhākānaṃ dātabbaṃ. No ce atthi yaṃ atthi, taṃ dātabbaṃ. Aññasmiṃ parikkhāre sati cīvarabhāgaṃ katvā dātabbaṃ.

หากภิกษุสงฆ์ทั้งหมดช่วยกันบำรุงอยู่แล้วภิกษุไข้มรณภาพ ภิกษุทั้งหมดเป็นเจ้าของ แต่หากภิกษุบางพวกทำเวรแล้ว บางพวกยังไม่ทันได้ทำเวร ภิกษุไข้ก็มรณภาพเสียก่อน ในกรณีนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหมดพึงทำเวรเมื่อถึงรอบของตน เพราะฉะนั้น ภิกษุทั้งหมดจึงเป็นเจ้าของ' อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ภิกษุเหล่าใดบำรุงแล้ว ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้นย่อมได้ ภิกษุอื่นไม่ได้' เมื่อสามเณรมรณภาพ หากมีจีวร ควรให้แก่ผู้บำรุง หากไม่มีจีวร สิ่งของใดที่มีอยู่ ควรให้สิ่งของนั้น หากมีบริขารอื่น (ที่ไม่ใช่จีวร) ก็ควรแบ่งส่วนให้เท่ากับราคาจีวรแล้วให้ไป

Bhikkhu ca sāmaṇero ca sace samaṃ upaṭṭhahiṃsu, samako bhāgo dātabbo. Atha sāmaṇerova upaṭṭhahati, bhikkhussa saṃvidahanamattameva hoti, sāmaṇerassa jeṭṭhakabhāgo dātabbo. Sace sāmaṇero bhikkhunā ānītaudakena yāguṃ pacitvā paṭiggāhāpanamattameva karoti, bhikkhu upaṭṭhahati, bhikkhussa jeṭṭhakabhāgo dātabbo.

หากภิกษุและสามเณรบำรุงร่วมกันอย่างเท่าเทียม ควรให้ส่วนแบ่งเท่ากัน หากสามเณรเท่านั้นเป็นผู้บำรุง ส่วนภิกษุเป็นเพียงผู้สั่งการ ควรให้ส่วนแบ่งที่มากกว่าแก่สามเณร หากสามเณรเพียงแต่ต้มข้าวยาคูด้วยน้ำที่ภิกษุนำมาให้แล้วประเคนเท่านั้น แต่ภิกษุเป็นผู้บำรุง (ดูแลใกล้ชิด) ควรให้ส่วนแบ่งที่มากกว่าแก่ภิกษุ

Bahū bhikkhū samaggā hutvā upaṭṭhahanti, sabbesaṃ samako bhāgo dātabbo. Yo panettha visesena upaṭṭhahati, tassa viseso kātabbo. Yena pana ekadivasampi gilānupaṭṭhākavasena yāgubhattaṃ vā pacitvā dinnaṃ, nahānaṃ vā paṭiyāditaṃ, sopi gilānupaṭṭhākova. Yo samīpaṃ anāgantvā bhesajjataṇḍulādīni peseti, ayaṃ gilānupaṭṭhāko na hoti. Yo pariyesitvā gāhāpetvā āgacchati, ayaṃ gilānupaṭṭhākova.

หากภิกษุหลายรูปพร้อมเพรียงกันบำรุง ควรให้ส่วนแบ่งเท่ากันแก่ภิกษุทั้งหมด แต่ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุใดบำรุงเป็นพิเศษ ควรให้ส่วนพิเศษแก่ภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุใดแม้เพียงวันเดียว ได้ต้มข้าวยาคูหรือภัตถวาย หรือจัดเตรียมน้ำอาบให้ในฐานะเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้ ภิกษุนั้นก็นับว่าเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้เหมือนกัน ส่วนภิกษุใดไม่มาใกล้ภิกษุไข้เลย แต่ส่งยาและข้าวสารเป็นต้นไปให้ ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่าเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้ แต่ภิกษุใดแสวงหา (ยาและข้าวสารเป็นต้น) แล้วให้คนนำมาและตนเองก็มาด้วย ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้แน่นอน

Eko vattasīsena jaggati; eko paccāsāya, matakāle ubhopi paccāsīsanti, ubhinnampi dātabbaṃ. Eko upaṭṭhahitvā gilānassa vā kammena attano vā kammena katthaci gato ‘‘puna āgantvā jaggissāmī’’ti, etassapi dātabbaṃ. Eko ciraṃ upaṭṭhahitvā ‘‘idāni na sakkomī’’ti dhuraṃ nikkhipitvā gacchati, sacepi taṃdivasameva gilāno kālaṃkaroti, upaṭṭhākabhāgo na dātabbo.

ภิกษุรูปหนึ่งบำรุงโดยมุ่งทำตามวัตรเป็นสำคัญ ภิกษุอีกรูปหนึ่งบำรุงโดยหวังส่วนแบ่ง (ลาภ) เมื่อภิกษุไข้มรณภาพ หากทั้งสองรูปหวังส่วนแบ่ง ก็ควรให้แก่ทั้งสองรูป ภิกษุรูปหนึ่งบำรุงแล้ว ไปยังที่อื่นด้วยกิจของภิกษุไข้หรือกิจของตน โดยตั้งใจว่า 'จักกลับมาบำรุงอีก' ควรให้ส่วนแบ่งแก่ภิกษุรูปนั้นด้วย ภิกษุรูปหนึ่งบำรุงมานานแล้ว แต่ภายหลังวางธุระเสียว่า 'บัดนี้เราไม่สามารถบำรุงได้แล้ว' แล้วจากไป แม้หากภิกษุไข้มรณภาพในวันนั้นเอง ก็ไม่ควรให้ส่วนแบ่งของผู้บำรุงแก่ภิกษุนั้น

Gilānupaṭṭhāko nāma gihi vā hotu pabbajito vā, antamaso mātugāmopi, sabbe bhāgaṃ labhanti. Sace tassa bhikkhuno pattacīvaramattameva hoti, aññaṃ natthi; sabbaṃ gilānupaṭṭhākānaṃyeva dātabbaṃ. Sacepi sahassaṃ agghati, aññaṃ pana bahumpi parikkhāraṃ te na labhanti; saṅghasseva hoti. Avasesaṃ bhaṇḍaṃ bahukañceva mahagghañca, ticīvaraṃ appagghaṃ; tato gahetvā ticīvaraparikkhāro dātabbo. Sabbañcetaṃ saṅghikatova labbhati.

ชื่อว่าผู้บำรุงภิกษุไข้ จะเป็นคฤหัสถ์ก็ตาม บรรพชิตก็ตาม หรือแม้ที่สุดจะเป็นสตรีก็ตาม ทุกคนย่อมได้รับส่วนแบ่ง หากภิกษุไข้นั้นมีเพียงบาตรและจีวรเท่านั้น ไม่มีสิ่งอื่นเลย ควรให้บาตรและจีวรทั้งหมดนั้นแก่พวกผู้บำรุงภิกษุไข้เท่านั้น แม้หากบาตรและจีวรนั้นจะมีราคาตั้งพัน (กหาปณะ) ก็ตาม แต่ถ้ามีบริขารอื่นเป็นจำนวนมาก พวกผู้บำรุงย่อมไม่ได้บริขารเหล่านั้น บริขารเหล่านั้นย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้น หากสิ่งของที่เหลือมีมากและมีราคาสูง แต่ไตรจีวรมีราคาต่ำ ควรนำเอาจากสิ่งของที่เหลือนั้นมาจัดเป็นบริขารของไตรจีวรแล้วให้ไป และสิ่งทั้งหมดนี้ย่อมได้จากของที่เป็นของสงฆ์นั่นเอง

Sace pana so jīvamānoyeva sabbaṃ attano parikkhāraṃ nissajjitvā kassaci adāsi, koci vā vissāsaṃ aggahesi, yassa dinnaṃ, yena ca gahitaṃ, tasseva hoti. Tassa ruciyā eva gilānupaṭṭhākā labhanti, aññesaṃ adatvā dūre ṭhapitaparikkhārāpi tattha tattha saṅghasseva honti. Dvinnaṃ santakaṃ hoti avibhattaṃ, ekasmiṃ kālaṅkate itaro sāmī. Bahūnampi santake eseva nayo. Sabbesu matesu saṅghikaṃ hoti. Sacepi avibhajitvā saddhivihārikādīnaṃ denti adinnameva hoti. Vibhajitvā dinnaṃ pana sudinnaṃ. Taṃ tesu matesupi saddhivihārikādīnaṃyeva hoti, na saṅghassa.

อนึ่ง ถ้าภิกษุนั้นเมื่อยังมีชีวิตอยู่เทียว สละบริขารทั้งหมดของตนให้แก่ใครๆ หรือใครๆ ถือเอาด้วยความคุ้นเคย เมื่อเป็นเช่นนั้น บริขารนั้นย่อมเป็นของผู้นั้นนั่นเองที่ได้รับและผู้ที่ถือเอา ผู้พยาบาลไข้ย่อมได้ตามความพอใจของผู้นั้นนั่นเอง บริขารแม้ที่เก็บไว้ในที่ไกลโดยมิได้ให้แก่ผู้อื่น ย่อมเป็นของสงฆ์ในอารามนั้นๆ นั่นเทียว ถ้าของเป็นของภิกษุ ๒ รูปยังมิได้แบ่งกัน เมื่อรูปหนึ่งมรณภาพแล้ว อีกรูปหนึ่งเป็นเจ้าของ แม้ในของของภิกษุจำนวนมากก็มีนัยนี้ เมื่อภิกษุทั้งหมดมรณภาพแล้ว ย่อมเป็นของสงฆ์ แม้ถ้าให้แก่สัทธิวิหาริกเป็นต้นโดยมิได้แบ่ง ก็เป็นอันไม่ให้แล้วนั่นเอง ส่วนของที่แบ่งแล้วให้ ย่อมเป็นอันให้ดีแล้ว วัตถุนั้นแม้เมื่อภิกษุเหล่านั้นมรณภาพแล้ว ก็ย่อมเป็นของสัทธิวิหาริกเป็นต้นนั่นเอง ไม่เป็นของสงฆ์ ดังนี้เป็นวินิจฉัย

Kusacīrādipaṭikkhepakathā

เรื่องว่าด้วยการห้ามผ้ากุสะเป็นต้น

371. Kusacīrādīsu akkanāḷanti akkanāḷamayaṃ. Potthakoti makacimayo vuccati. Sesāni paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ vuttāni. Tesu potthake eva dukkaṭaṃ. Sesesu thullaccayānīti. Akkadussakadalidussaerakadussāni pana potthakagatikāneva.

371. ในบรรดาผ้ากุสะเป็นต้น คำว่า อักกนาฬะ ได้แก่ผ้าที่ทำด้วยก้านต้นรัก (อักกะ) คำว่า โปตถกะ ท่านเรียกว่าผ้าที่ทำด้วยปอ บทที่เหลือได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมปาราชิก ในบรรดาผ้าเหล่านั้น เป็นทุกกฏเพราะผ้าโปตถกะเท่านั้น เป็นถุลลัจจัยในผ้าที่เหลือ อนึ่ง ผ้าที่ทำด้วยก้านต้นรัก ผ้าที่ทำด้วยใบกล้วย และผ้าที่ทำด้วยใบเอรกะ ย่อมมีคติเช่นเดียวกับผ้าโปตถกะนั่นเอง

372. Sabbanīlakādīni rajanaṃ dhovitvā puna rajitvā dhāretabbāni. Na sakkā ce honti dhovituṃ, paccattharaṇāni vā kātabbāni. Dupaṭṭacīvarassa vā majjhe dātabbāni. Tesaṃ vaṇṇanānattaṃ upāhanāsu vuttanayameva. Acchinnadasadīghadasāni dasā chinditvā dhāretabbāni. Kañcukaṃ labhitvā phāletvā rajitvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Veṭhanepi eseva nayo. Tirīṭakaṃ pana rukkhachallimayaṃ; taṃ pādapuñchanaṃ kātuṃ vaṭṭati.

372. ผ้าสัพพนีลกะเป็นต้น พึงซักน้ำย้อมออกแล้วย้อมใหม่แล้วพึงทรง ถ้าไม่สามารถจะซักได้ พึงทำเป็นผ้าปูลาด หรือพึงใส่ไว้ในระหว่างผ้าสองชั้น ความต่างกันแห่งสีของผ้าเหล่านั้น มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องรองเท้านั่นเทียว ผ้าที่มีชายมิได้ตัดและผ้าที่มีชายยาว พึงตัดชายออกแล้วพึงทรง เมื่อได้เสื้อกั๊ก (กัญจุกะ) มาแล้ว พึงฉีกออกแล้วย้อมแล้วใช้สอยได้ แม้ในผ้าโพกศีรษะก็มีนัยนี้เหมือนกัน อนึ่ง ผ้าติรีฏกะเป็นผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้ ผ้าติรีฏกะนั้นควรทำเป็นผ้าเช็ดเท้า

374. Patirūpe gāhaketi sace koci bhikkhu ‘‘ahaṃ tassa gaṇhāmī’’ti gaṇhāti, dātabbanti attho. Evametesu tevīsatiyā puggalesu soḷasa janā na labhanti, satta janā labhantīti.

374. คำว่า ปฏิรูปคหกะ (ผู้รับที่สมควร) ความว่า ถ้าภิกษุรูปใดรูปหนึ่งรับว่า 'ข้าพเจ้าจักรับเพื่อภิกษุรูปนั้น' ดังนี้แล้วรับเอาไว้ ก็พึงให้ ดังนี้เป็นอรรถ ในบรรดาบุคคล ๒๓ จำพวกเหล่านี้ ๑๖ คนย่อมไม่ได้ ๗ คนย่อมได้ ดังนี้

Saṅghebhinnecīvaruppādakathā

เรื่องว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งจีวรเมื่อสงฆ์แตกกัน

376. Saṅgho bhijjatīti bhijjitvā kosambakabhikkhū viya dve koṭṭhāsā honti. Ekasmiṃ pakkheti ekasmiṃ koṭṭhāse dakkhiṇodakañca gandhādīni ca denti, ekasmiṃ cīvarāni. Saṅghassevetanti sakalassa saṅghassa dvinnampi koṭṭhāsānaṃ etaṃ hoti, ghaṇṭiṃ paharitvā dvīhipi pakkhehi ekato bhājetabbaṃ. Pakkhassevetanti evaṃ dinne yassa koṭṭhāsassa udakaṃ dinnaṃ, tassa udakameva hoti; yassa cīvaraṃ dinnaṃ, tasseva cīvaraṃ. Yattha pana dakkhiṇodakaṃ pamāṇaṃ hoti, tattha eko pakkho dakkhiṇodakassa laddhattā cīvarāni labhati, eko cīvarānameva laddhattāti ubhohipi ekato hutvā yathāvuḍḍhaṃ bhājetabbaṃ. Idaṃ kira parasamudde lakkhaṇanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmiṃyeva pakkheti ettha pana itaro pakkho anissaroyeva. Cīvarapesanavatthūni pākaṭāneva.

376. คำว่า สงฆ์แตกกัน หมายถึง เมื่อแตกกันแล้วย่อมเป็น ๒ ส่วน เหมือนพวกภิกษุชาวโกสัมพี คำว่า ในฝ่ายหนึ่ง ความว่า ในส่วนหนึ่งเขาถวายน้ำทักษิโณทกและของหอมเป็นต้น ในอีกส่วนหนึ่งเขาถวายจีวร คำว่า เป็นของสงฆ์นั่นเอง ความว่า จีวรนี้ย่อมเป็นของสงฆ์ทั้งหมด คือของทั้ง ๒ ส่วน พึงตีระฆังเป็นต้นแล้วแบ่งร่วมกันทั้ง ๒ ฝ่าย คำว่า เป็นของฝ่ายนั้นนั่นเอง ความว่า เมื่อถวายอย่างนี้ น้ำที่ถวายแก่ส่วนใดย่อมเป็นของส่วนนั้น (หรือของภิกษุในส่วนนั้น) เท่านั้น จีวรที่ถวายแก่ส่วนใดย่อมเป็นจีวรของส่วนนั้นนั่นเอง อนึ่ง ในประเทศใดน้ำทักษิโณทกเป็นประมาณ (เป็นสำคัญ) ในประเทศนั้นฝ่ายหนึ่งย่อมได้จีวรเพราะได้น้ำทักษิโณทก อีกฝ่ายหนึ่งย่อมได้จีวรเพราะได้จีวรนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ทั้งสองฝ่ายพึงรวมกันแล้วแบ่งตามลำดับพรรษา ได้ยินว่า ข้อนี้เป็นเครื่องหมายในฝั่งสมุทรโน้น (ชมพูทวีป) ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา อนึ่ง ในคำว่า ในฝ่ายนั้นนั่นเอง นี้ ฝ่ายอื่นย่อมไม่มีอำนาจ (ในจีวร) เลย เรื่องการส่งจีวรย่อมปรากฏชัดอยู่แล้ว

Aṭṭhacīvaramātikākathā

เรื่องว่าด้วยมาติกาแห่งจีวร ๘ อย่าง

379. Idāni ādito paṭṭhāya vuttacīvarānaṃ paṭilābhakhettaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhimā bhikkhave mātikā’’tiādimāha. Sīmāya detītiādi puggalādhiṭṭhānanayena vuttaṃ. Ettha pana sīmāya dānaṃ ekā mātikā, katikāya dānaṃ dutiyā…pe… puggalassa dānaṃ aṭṭhamā. Tattha sīmāya dammīti evaṃ sīmaṃ parāmasitvā dento sīmāya deti nāma. Esa nayo sabbattha.

379. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเขตแห่งการได้จีวรทั้งหลายที่กล่าวไว้แล้วตั้งแต่ต้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาติกา ๘ อย่างนี้' คำเป็นต้นว่า ให้แก่สีมา ท่านกล่าวไว้ด้วยนัยเป็นปุคคลาธิษฐาน อนึ่ง ในคำว่า ให้แก่สีมา เป็นต้นนี้ การให้แก่สีมาเป็นมาติกาที่ ๑ การให้แก่กติกาเป็นมาติกาที่ ๒... การให้แก่บุคคลเป็นมาติกาที่ ๘ ในบรรดามาติกา ๘ อย่างนั้น บุคคลเมื่อให้โดยระบุถึงสีมาอย่างนี้ว่า 'ข้าพเจ้าให้แก่สีมา' ชื่อว่าให้แก่สีมา นัยนี้มีในมาติกาแม้ทั้งปวง

Sīmāya deti, yāvatikā bhikkhū antosīmagatā tehi bhājetabbantiādimhi pana mātikāniddese sīmāya detīti ettha tāva khaṇḍasīmā, upacārasīmā, samānasaṃvāsasīmā, avippavāsasīmā, lābhasīmā, gāmasīmā, nigamasīmā, nagarasīmā, abbhantarasīmā, udakukkhepasīmā, janapadasīmā, raṭṭhasīmā, rajjasīmā, dīpasīmā, cakkavāḷasīmāti pannarasa sīmā veditabbā.

อนึ่ง ในนิทเทสแห่งมาติกาเป็นต้นว่า ให้แก่สีมา ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ภายในสีมามีประมาณเท่าใด พึงแบ่งด้วยภิกษุเหล่านั้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ ในคำว่า ให้แก่สีมา นี้ พึงทราบสีมา ๑๕ อย่าง คือ ขัณฑสีมา อุปจารสีมา สมานสังวาสสีมา อวิปปวาสสีมา ลาภสีมา คามสีมา นิคมสีมา นครสีมา อัพภันตรสีมา อุทกุกเขปสีมา ชนบทสีมา รัฐสีมา รัชชสีมา ทวีปสีมา และจักรวาลสีมา

Tattha khaṇḍasīmā sīmākathāyaṃ vuttāva. Upacārasīmā parikkhittassa vihārassa parikkhepena aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānena paricchinnā hoti. Apica bhikkhūnaṃ dhuvasannipātaṭṭhānato vā pariyante ṭhitabhojanasālato vā nibaddhavasanakaāvāsato vā thāmamajjhimassa purisassa dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ anto upacārasīmā veditabbā, sā pana āvāsesu vaḍḍhantesu vaḍḍhati, parihāyantesu parihāyati. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘bhikkhūsupi vaḍḍhantesu vaḍḍhatī’’ti vuttaṃ. Tasmā sace vihāre sannipatitabhikkhūhi saddhiṃ ekābaddhā hutvā yojanasatampi pūretvā nisīdanti, yojanasatampi upacārasīmāva hoti, sabbesaṃ lābho pāpuṇāti. Samānasaṃvāsaavippavāsasīmādvayampi vuttameva.

ในบรรดาสีมาเหล่านั้น ขัณฑสีมาท่านกล่าวไว้แล้วในสีมากถา อุปจารสีมา ย่อมกำหนดด้วยรั้วแห่งวิหารที่มีรั้วล้อม หรือด้วยที่อันควรแก่รั้วแห่งวิหารที่ไม่มีรั้วล้อม อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอุปจารสีมาว่าอยู่ภายในระยะชั่วขว้างก้อนดินตก ๒ ครั้งของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง จากสถานที่ประชุมประจำของภิกษุทั้งหลาย หรือจากโรงฉันที่ตั้งอยู่ที่สุดแห่งวิหาร หรือจากอาวาสที่เป็นที่อยู่ประจำ อนึ่ง อุปจารสีมานั้น เมื่ออาวาสทั้งหลายขยายออกไปก็ย่อมขยายออกไป เมื่ออาวาสทั้งหลายลดลงก็ย่อมลดลง อนึ่ง ในมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า 'แม้เมื่อภิกษุทั้งหลายเพิ่มขึ้น อุปจารสีมาก็ย่อมขยายออกไป' เพราะเหตุนั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายนั่งเต็มแม้ร้อยโยชน์โดยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับภิกษุที่ประชุมกันในวิหาร แม้ร้อยโยชน์นั้นก็เป็นอุปจารสีมานั่นเอง ลาภย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด แม้สีมา ๒ อย่าง คือ สมานสังวาสสีมาและอวิปปวาสสีมา ท่านก็กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว

Lābhasīmā nāma neva sammāsambuddhena anuññātā, na dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitā; apica kho rājarājamahāmattā vihāraṃ kāretvā gāvutaṃ vā aḍḍhayojanaṃ vā yojanaṃ vā samantato paricchinditvā ‘‘ayaṃ amhākaṃ vihārassa lābhasīmā’’ti nāmalikhitake thambhe nikhaṇitvā ‘‘yaṃ etthantare uppajjati, sabbaṃ taṃ amhākaṃ vihārassa demā’’ti sīmaṃ ṭhapenti, ayaṃ lābhasīmā nāma. Gāmanigamanagaraabbhantaraudakukkhepasīmāpi vuttā eva. Janapadasīmā nāma – kāsikosalaraṭṭhādīnaṃ anto bahū janapadā honti, tattha ekeko janapadaparicchedo janapadasīmā. Raṭṭhasīmā nāma kāsikosalādiraṭṭhaparicchedo. Rajjasīmā nāma ‘‘coḷabhogo keraḷabhogo’’ti evaṃ ekekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānaṃ. Dīpasīmā nāma samuddantena paricchinnamahādīpā ca antaradīpā ca. Cakkavāḷasīmā nāma cakkavāḷapabbateneva paricchinnā.

ลาภสีมานั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิได้ทรงอนุญาตไว้ และพระเถระผู้ทำสังคายนาพระธรรมวินัยก็มิได้ตั้งไว้ แต่ว่าพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาสร้างวิหารแล้ว กำหนดเขตโดยรอบ 1 คาวุต หรือครึ่งโยชน์ หรือ 1 โยชน์ แล้วฝังเสาที่จารึกชื่อไว้ว่า "นี่คือลาภสีมาแห่งวิหารของเรา" และกล่าวว่า "สิ่งใดเกิดขึ้นในระหว่างเขตนี้ เราถวายสิ่งนั้นทั้งหมดแก่วิหารของเรา" ดังนี้ ย่อมตั้งสีมา นี้ชื่อว่าลาภสีมา แม้คามสีมา นิคมสีมา นครสีมา อัพภันตรสีมา และอุทุกเขปสีมา ก็กล่าวไว้แล้ว (ในสีมากถา) นั่นเอง ชนบทสีมา คือ ภายในแคว้นมีแคว้นกาสีและแคว้นโกศลเป็นต้น มีชนบทเป็นอันมาก ในชนบทเหล่านั้น การกำหนดเขตชนบทแต่ละแห่ง ชื่อว่าชนบทสีมา รัฐสีมา คือการกำหนดเขตแคว้นมีแคว้นกาสีและแคว้นโกศลเป็นต้น ราชสีมา คือสถานที่อันเป็นที่แผ่ไปแห่งพระราชอาณาจักรของพระราชาแต่ละพระองค์ เช่น "แคว้นอันเป็นที่เสวยสุขของพระเจ้าโจฬะ" "แคว้นอันเป็นที่เสวยสุขของพระเจ้าเกรละ" ทวีปสีมา คือมหาทวีปและอันตรทวีปทั้งหลายที่กำหนดเขตด้วยที่สุดแห่งมหาสมุทร จักรวาลสีมา คือสีมาที่กำหนดเขตด้วยภูเขาจักรวาลนั่นเอง

Evametāsu sīmāsu khaṇḍasīmāya kenaci kammena sannipatitaṃ saṅghaṃ disvā ‘‘ettheva sīmāya saṅghassa demī’’ti vutte yāvatikā bhikkhū antokhaṇḍasīmagatā, tehi bhājetabbaṃ. Tesaṃyeva hi taṃ pāpuṇāti. Aññesaṃ sīmantarikāya vā upacārasīmāya vā ṭhitānampi na pāpuṇāti. Khaṇḍasīmāya ṭhite pana rukkhe vā pabbate vā ṭhitassa heṭṭhā vā pathavīvemajjhagatassa pāpuṇātiyeva. ‘‘Imissā upacārasīmāya saṅghassa dammī’’ti dinnaṃ pana khaṇḍasīmāsīmantarikāsu ṭhitānampi pāpuṇāti. ‘‘Samānasaṃvāsasīmāya dammī’’ti dinnaṃ pana khaṇḍasīmāsīmantarikāsu ṭhitānaṃ na pāpuṇāti. Avippavāsasīmālābhasīmāsu dinnaṃ tāsu sīmāsu antogatānaṃ pāpuṇāti. Gāmasīmādīsu dinnaṃ tāsaṃ sīmānaṃ abbhantare baddhasīmāya ṭhitānampi pāpuṇāti. Abbhantarasīmāudakukkhepasīmāsu dinnaṃ tattha antogatānaṃyeva pāpuṇāti. Janapadaraṭṭharajjadīpacakkavāḷasīmāsupi gāmasīmādīsu vuttasadisoyeva vinicchayo.

ในสีมาเหล่านั้น เมื่อเห็นสงฆ์ผู้ประชุมกันด้วยกรรมบางอย่างในขัณฑสีมา และมีผู้กล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในสีมานี้เท่านั้น" ภิกษุมีประมาณเท่าใดที่เข้าไปภายในขัณฑสีมา ภิกษุเหล่านั้นพึงแบ่งกัน เพราะสิ่งนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่าอื่นแม้ผู้ยืนอยู่ในสีมันตริกาหรือในอุปจารสีมา แต่ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่บนต้นไม้หรือบนภูเขาซึ่งตั้งอยู่ในขัณฑสีมา หรือผู้ไปในระหว่างแห่งแผ่นดินในเบื้องล่างโดยแท้ แต่สิ่งที่ถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในอุปจารสีมานี้" ย่อมถึงแม้แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในขัณฑสีมาและในสีมันตริกา แต่สิ่งที่ถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในสมานสังวาสสีมา" ย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในขัณฑสีมาและในสีมันตริกา สิ่งที่ถวายในอวิปปวาสสีมาและลาภสีมา ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้เข้าไปภายในสีมาเหล่านั้น สิ่งที่ถวายในคามสีมาเป็นต้น ย่อมถึงแม้แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในพัทธสีมาอันอยู่ภายในสีมาเหล่านั้น สิ่งที่ถวายในอัพภันตรสีมาและอุทุกเขปสีมา ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้เข้าไปภายในสีมานั้นเท่านั้น แม้ในชนบทสีมา รัฐสีมา ราชสีมา ทวีปสีมา และจักรวาลสีมา การวินิจฉัยก็เช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในคามสีมาเป็นต้นนั่นเอง

Sace pana jambudīpe ṭhito ‘‘tambapaṇṇidīpe saṅghassa dammī’’ti deti, tambapaṇṇidīpato ekopi gantvā sabbesaṃ gaṇhituṃ labhati. Sacepi tatreva eko sabhāgabhikkhu sabhāgānaṃ bhāgaṃ gaṇhāti, na vāretabbo. Evaṃ tāva yo sīmaṃ parāmasitvā deti, tassa dāne vinicchayo veditabbo.

แต่ถ้าทายกผู้ยืนอยู่ในชมพูทวีปถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในตัมพปัณณิทวีป (เกาะลังกา)" แม้ภิกษุรูปเดียวจากตัมพปัณณิทวีปไปแล้ว ย่อมได้เพื่อจะรับเพื่อภิกษุทั้งปวง แม้หากว่าภิกษุผู้เป็นสภาคกันรูปหนึ่งในชมพูทวีปนั้นเอง รับส่วนแบ่งของภิกษุผู้เป็นสภาคกัน (ชาวลังกา) ก็ไม่พึงห้าม การวินิจฉัยในการถวายของทายกผู้ระบุสีมาแล้วถวายนั้น พึงทราบอย่างนี้ก่อน

Yo pana asukasīmāyāti vattuṃ na jānāti, kevalaṃ sīmāti vacanamattameva jānanto vihāraṃ gantvā ‘‘sīmāya dammī’’ti vā ‘‘sīmaṭṭhakasaṅghassa dammī’’ti vā bhaṇati, so pucchitabbo – ‘‘sīmā nāma bahuvidhā, katarasīmaṃ sandhāya bhaṇasī’’ti? Sace vadati – ‘‘ahaṃ asukasīmāti na jānāmi, sīmaṭṭhakasaṅgho bhājetvā gaṇhātū’’ti katarasīmāya bhājetabbaṃ? Mahāsīvatthero kirāha – ‘‘avippavāsasīmāyā’’ti. Tato naṃ āhaṃsu – ‘‘avippavāsasīmā nāma tiyojanāpi hoti, evaṃ sante tiyojane ṭhitā lābhaṃ gaṇhissanti, tiyojane ṭhatvā āgantukavattaṃ pūretvā ārāmaṃ pavisitabbaṃ bhavissati, gamiko tiyojanaṃ gantvā senāsanaṃ āpucchissati, nissayapaṭipannassa tiyojanātikkame nissayo paṭippassambhissati, pārivāsikena tiyojanaṃ atikkamitvā aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ bhavissati, bhikkhuniyā tiyojane ṭhatvā ārāmappavesanaṃ āpucchitabbaṃ bhavissati, sabbampetaṃ upacārasīmāya paricchedavaseneva kātuṃ vaṭṭati. Tasmā upacārasīmāyameva bhājetabba’’nti.

แต่ผู้ใดไม่รู้ที่จะกล่าวว่า "ในสีมาชื่อโน้น" รู้เพียงแต่คำว่า "สีมา" เท่านั้น ไปสู่วิหารแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สีมา" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมา" ผู้นั้นพึงถูกถามว่า "สีมานั้นมีหลายอย่าง ท่านหมายถึงสีมาไหนจึงกล่าว?" ถ้าเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่รู้ว่าสีมาชื่อโน้น ขอสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมาจงแบ่งแล้วรับเถิด" พึงแบ่งในสีมาไหน? ได้ยินว่า พระมหาสีวเถระกล่าวว่า "พึงแบ่งในอวิปปวาสสีมา" จากนั้นภิกษุทั้งหลายได้กล่าวแก่ท่านว่า "อวิปปวาสสีมานั้นมีประมาณ 3 โยชน์ก็มี เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุที่อยู่ในที่ 3 โยชน์ก็จะรับลาภ ภิกษุอาคันตุกะจะต้องยืนอยู่ในที่ 3 โยชน์ บำเพ็ญอาคันตุกวัตรแล้วจึงพึงเข้าไปสู่อาราม ภิกษุผู้จะไปจะต้องไปถึง 3 โยชน์แล้วจึงบอกลาเสนาสนะ เมื่อภิกษุผู้ถือนิสัยล่วง 3 โยชน์ไป นิสัยย่อมระงับ ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสจะต้องล่วง 3 โยชน์ไปแล้วจึงให้รุ่งอรุณขึ้น ภิกษุณีจะต้องยืนอยู่ในที่ 3 โยชน์แล้วจึงบอกลาเพื่อเข้าไปสู่อาราม สิ่งทั้งหมดนี้ควรทำด้วยอำนาจแห่งการกำหนดเขตอุปจารสีมาเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงแบ่งในอุปจารสีมาเท่านั้น"

Katikāyāti samānalābhakatikāya. Tenevāha – ‘‘sambahulā āvāsā samānalābhā hontī’’ti. Tatrevaṃ katikā kātabbā, ekasmiṃ vihāre sannipatitehi bhikkhūhi yaṃ vihāraṃ saṅgaṇhitukāmā samānalābhaṃ kātuṃ icchanti, tassa nāmaṃ gahetvā asuko nāma vihāro porāṇakoti vā buddhādhivutthoti vā appalābhoti vā yaṃkiñci kāraṇaṃ vatvā taṃ vihāraṃ iminā vihārena saddhiṃ ekalābhaṃ kātuṃ saṅghassa ruccatīti tikkhattuṃ sāvetabbaṃ. Ettāvatā tasmiṃ vihāre nisinnopi idha nisinnova hoti, tasmiṃ vihārepi saṅghena evameva kātabbaṃ. Ettāvatā idha nisinnopi tasmiṃ nisinnova hoti. Ekasmiṃ lābhe bhājiyamāne itarasmiṃ ṭhitassa bhāgaṃ gahetuṃ vaṭṭati. Evaṃ ekena vihārena saddhiṃ bahūpi āvāsā ekalābhā kātabbā.

คำว่า "โดยกติกา" หมายถึง โดยกติกาที่มีลาภเสมอกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อาวาสเป็นอันมากจงมีลาภเสมอกัน" ในกติกานั้น พึงทำกติกาอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายที่ประชุมกันในวิหารแห่งหนึ่ง ปรารถนาจะสงเคราะห์วิหารใด ประสงค์จะให้มีลาภเสมอกัน พึงถือเอาชื่อของวิหารนั้น กล่าวว่า "วิหารชื่อโน้นเป็นของเก่า" หรือ "เป็นที่ประทับอยู่ของพระพุทธเจ้า" หรือ "เป็นที่ที่มีลาภน้อย" หรือกล่าวเหตุผลใดๆ ก็ตาม พึงประกาศให้สงฆ์ทราบ 3 ครั้งว่า "ชอบแก่สงฆ์ที่จะให้วิหารนั้นมีลาภเสมอกับวิหารนี้หรือไม่" ด้วยการประกาศเพียงเท่านี้ แม้ภิกษุผู้นั่งอยู่ในวิหารนั้น ก็ชื่อว่าผู้นั่งอยู่ในวิหารนี้ ในวิหารนั้น สงฆ์ก็พึงทำอย่างนี้เช่นกัน ด้วยการทำเพียงเท่านี้ แม้ภิกษุผู้นั่งอยู่ในวิหารนี้ ก็ชื่อว่าผู้นั่งอยู่ในวิหารนั้น เมื่อลาภในวิหารหนึ่งถูกแบ่ง ภิกษุผู้ยืนอยู่ในวิหารอื่น ย่อมควรเพื่อจะรับส่วนแบ่งได้ อย่างนี้ อาวาสเป็นอันมากก็พึงทำให้มีลาภเสมอกับวิหารหนึ่งได้

Bhikkhāpaññattiyāti attano pariccāgapaññāpanaṭṭhāne. Tenevāha – ‘‘yattha saṅghassa dhuvakārā kariyantī’’ti. Tassattho – yasmiṃ vihāre imassa cīvaradāyakassa santakaṃ saṅghassa pākavaṭṭaṃ vā vattati, yasmiṃ vā vihāre bhikkhū attano bhāraṃ katvā sadā gehe bhojeti, yattha vā anena āvāso kārito, salākabhattādīni vā nibaddhāni, yena pana sakalopi vihāro patiṭṭhāpito, tattha vattabbameva natthi, ime dhuvakārā nāma. Tasmā sace so ‘‘yattha mayhaṃ dhuvakārā karīyanti, tattha dammī’’ti vā ‘‘tattha dethā’’ti vā bhaṇati, bahūsu cepi ṭhānesu dhuvakārā honti, sabbattha dinnameva hoti.

คำว่า ภิกขาปัญญัตติยาติ (การบัญญัติเรื่องภิกขา) คือ ในที่ซึ่งตั้งวัตรแห่งภัตที่ทายกสละแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ในที่ใด การงานอันเป็นวัตรของสงฆ์อันบุคคลพึงกระทำ” ดังนี้. อรรถแห่งพระบาลีนั้น พึงทราบอย่างนี้ คือ ในวิหารใด วัตรแห่งภัตที่หุงแล้วอันเป็นของทายกผู้ถวายจีวรนี้ ย่อมเป็นไปแก่สงฆ์ หรือในวิหารใด ภิกษุทั้งหลายกระทำภาระของทายกนั้นแล้ว ย่อมให้ฉันภัตตาหารในเรือนเสมอไป หรือในอารามใด ทายกนี้ได้สร้างอาวาสไว้ หรือได้ผูกพันสลากภัตเป็นต้นไว้เป็นประจำ แต่ว่าในทายกผู้ใดได้ตั้งวิหารทั้งสิ้นไว้แล้วนั้น ไม่ต้องพูดถึงเลย (ว่ามีธูวการะ). การงานอันเป็นวัตรเหล่านี้ ชื่อว่า ธูวการะ. เพราะเหตุนั้น ถ้าทายกนั้นกล่าวว่า “ในอารามใด การงานอันเป็นวัตรของข้าพเจ้าอันบุคคลพึงกระทำ ในอารามนั้น ข้าพเจ้าถวาย” ดังนี้ก็ดี หรือกล่าวว่า “ในอารามนั้น ท่านทั้งหลายจงถวาย” ดังนี้ก็ดี ถึงแม้การงานอันเป็นวัตรมีอยู่ในที่ทั้งหลายมาก ถึงแม้เป็นเช่นนั้น ก็ชื่อว่าถวายแล้วในที่ทั้งปวงเท่านั้น.

Sace pana ekasmiṃ vihāre bhikkhū bahutarā honti, tehi vattabbaṃ – ‘‘tumhākaṃ dhuvakāre ekattha bhikkhū bahū ekattha appakā’’ti. Sace ‘‘bhikkhugaṇanāya gaṇhathā’’ti bhaṇati, tathā bhājetvā gaṇhituṃ vaṭṭati. Ettha ca vatthabhesajjādi appakampi sukhena bhājiyati. Yadi pana mañco vā pīṭhakaṃ vā ekameva hoti, taṃ pucchitvā yassa vā vihārassa ekavihārepi vā yassa senāsanassa so vicāreti, tattha dātabbaṃ. Sace ‘‘asukabhikkhu gaṇhātū’’ti vadati, vaṭṭati. Atha ‘‘mayhaṃ dhuvakāre dethā’’ti vatvā avicāretvāva gacchati, saṅghassāpi vicāretuṃ vaṭṭati. Evaṃ pana vicāretabbaṃ – ‘‘saṅghattherassa vasanaṭṭhāne dethā’’ti vattabbaṃ. Sace tassa senāsanaṃ paripuṇṇaṃ hoti, yattha nappahoti, tattha dātabbaṃ. Sace eko bhikkhu ‘‘mayhaṃ vasanaṭṭhāne senāsanaparibhogabhaṇḍaṃ natthī’’ti vadati, tattha dātabbaṃ.

แต่ถ้าในวิหารแห่งหนึ่งมีภิกษุมากกว่า ภิกษุเหล่านั้นพึงกล่าวว่า “ในอารามที่มีธูวการะของท่านทายกทั้งหลาย ในที่แห่งหนึ่งมีภิกษุมาก ในที่แห่งหนึ่งมีภิกษุน้อย” ดังนี้. ถ้าทายกกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงรับตามจำนวนภิกษุ” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น การแบ่งแล้วรับย่อมควร. และในวัตถุที่ถวายนี้ วัตถุมีผ้าและยาเป็นต้น แม้เล็กน้อยก็อันบุคคลพึงแบ่งโดยง่าย. แต่ถ้าเตียงหรือตั่งมีเพียงอันเดียวเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงถามทายกนั้นแล้ว พึงให้ในวิหารใด หรือแม้ในวิหารแห่งหนึ่ง หรือในเสนาสนะใดที่ทายกนั้นจัดการไว้. ถ้าทายกกล่าวว่า “ภิกษุชื่อโน้นจงรับเถิด” ดังนี้ ย่อมควร. ถ้าทายกกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงให้ในธูวการะของข้าพเจ้า” ดังนี้แล้ว ไม่จัดการแล้วก็ไป เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้สงฆ์ก็ควรจัดการ. แต่สงฆ์พึงจัดการอย่างนี้ คือ พึงกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงให้ในที่อยู่ของพระสังฆเถระ” ดังนี้. ถ้าเสนาสนะของพระสังฆเถระนั้นบริบูรณ์แล้ว ในที่ใดเสนาสนะไม่พอ พึงให้ในที่นั้น. ถ้าภิกษุรูปหนึ่งกล่าวว่า “ในที่อยู่ของข้าพเจ้าไม่มีบริขารเครื่องใช้สอยในเสนาสนะ” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงให้ในที่นั้น.

Saṅghassa detīti vihāraṃ pavisitvā ‘‘imāni cīvarāni saṅghassa dammī’’ti deti. Sammukhībhūtenāti upacārasīmāya ṭhitena saṅghena ghaṇṭiṃ paharitvā kālaṃ ghosetvā bhājetabbaṃ. Sīmaṭṭhassa asampattassāpi bhāgaṃ gaṇhanto na vāretabbo. Vihāro mahā hoti, therāsanato paṭṭhāya vatthesu diyyamānesu alasajātikā mahātherā pacchā āgacchanti, ‘‘bhante vīsativassānaṃ diyyati, tumhākaṃ ṭhitikā atikkantā’’ti na vattabbā, ṭhitikaṃ ṭhapetvā tesaṃ datvā pacchā ṭhitikāya dātabbaṃ.

คำว่า ถวายแก่สงฆ์ คือ เข้าไปสู่พระวิหารแล้วถวายว่า “จีวรเหล่านี้ ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์” ดังนี้. คำว่า อันสงฆ์ผู้พร้อมหน้า คือ อันสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในอุปจารสีมา พึงตีระฆังเป็นต้นแล้วประกาศเวลาแบ่งจีวรแล้วแบ่ง. ไม่พึงห้ามภิกษุผู้รับส่วนของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมา แม้ผู้ยังไม่มาถึงส่วนแบ่ง. ถ้าวิหารกว้างขวาง เมื่อผ้าทั้งหลายอันบุคคลให้แบ่งอยู่ เริ่มต้นจากที่นั่งของพระเถระ พระมหาเถระทั้งหลายผู้มีปกติเป็นผู้เกียจคร้านมาถึงภายหลัง ไม่พึงกล่าวว่า “ท่านเจ้าข้า อันบุคคลให้แบ่งแก่พระเถระผู้มีพรรษา ๒๐ อยู่ ลำดับของพระคุณเจ้าผู้มีพรรษาเกิน ๒๐ ล่วงเลยไปแล้ว” ดังนี้. พึงหยุดลำดับไว้แล้วให้แก่พระมหาเถระเหล่านั้นแล้ว ภายหลังพึงให้ตามลำดับ.

Asukavihāre kira bahuṃ cīvaraṃ uppannanti sutvā yojanantarikavihāratopi bhikkhū āgacchanti, sampattasampattānaṃ ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dātabbaṃ. Asampattānampi upacārasīmaṃ paviṭṭhānaṃ antevāsikādīsu gaṇhantesu dātabbameva. ‘‘Bahiupacārasīmāya ṭhitānaṃ dethā’’ti vadanti, na dātabbaṃ. Sace pana upacārasīmaṃ okkantehi ekābaddhā hutvā attano vihāradvāre vā antovihāreyeva vā honti, parisavasena vaḍḍhitā nāma hoti sīmā, tasmā dātabbaṃ. Saṅghanavakassa dinnepi pacchā āgatānaṃ dātabbameva. Dutiyabhāge pana therāsanaṃ āruḷhe āgatānaṃ paṭhamabhāgo na pāpuṇāti, dutiyabhāgato vassaggena dātabbaṃ.

ได้ยินว่า จีวรจำนวนมากเกิดขึ้นในวิหารชื่อโน้น ดังนี้ ได้ยินแล้ว ภิกษุทั้งหลายแม้จากวิหารที่ห่างกันหนึ่งโยชน์ก็มาถึง. พึงให้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงแล้วๆ เริ่มต้นจากที่ตั้งอยู่หรือจากลำดับ. แม้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ยังไม่มาถึงส่วนแบ่ง แต่เข้าไปสู่เขตอุปจารสีมา เมื่ออันเตวาสิกเป็นต้นรับแทนอยู่ ก็พึงให้เท่านั้น. ถ้ากล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงให้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ภายนอกอุปจารสีมา” ดังนี้ ไม่พึงให้. แต่ถ้าภิกษุทั้งหลายผู้หยั่งลงสู่เขตอุปจารสีมาเป็นอันเดียวกันแล้ว มีอยู่ที่ประตูวิหารของตน หรือในวิหารเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น สีมาชื่อว่าอันบุคคลเพิ่มพูนแล้วด้วยอำนาจแห่งบริษัท เพราะเหตุนั้น พึงให้. แม้เมื่อให้แก่ภิกษุผู้ใหม่ที่สุดในสงฆ์ที่มารับส่วนแล้ว ก็พึงให้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงภายหลังเท่านั้น. แต่เมื่อขึ้นถึงที่นั่งของพระเถระในส่วนที่สองแล้ว ส่วนที่หนึ่งย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาภายหลัง พึงให้จากส่วนที่สองด้วยลำดับพรรษา.

Ekasmiṃ vihāre dasa bhikkhū honti, ‘‘dasa vatthāni saṅghassa demā’’ti denti, pāṭekkaṃ bhājetabbāni. Sace ‘‘sabbāneva amhākaṃ pāpuṇantī’’ti gahetvā gacchanti, duppāpitāni ceva duggahitāni ca gatagataṭṭhāne saṅghikāneva honti. Ekaṃ pana uddharitvā ‘‘idaṃ tumhākaṃ pāpuṇātī’’ti saṅghattherassa datvā ‘‘sesāni amhākaṃ pāpuṇantī’’ti gahetuṃ vaṭṭati.

ถ้าในวิหารแห่งหนึ่งมีภิกษุสิบรูป ถวายผ้าสิบผืนว่า “ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าสิบผืนแก่สงฆ์” ดังนี้ ผ้าเหล่านั้นอันบุคคลพึงแบ่งโดยเฉพาะ. ถ้าภิกษุเหล่านั้นรับไปว่า “ผ้าทั้งหมดนั่นเทียวย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งสิบรูป” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ผ้าเหล่านั้นชื่อว่าอันบุคคลให้ถึงโดยไม่ดีแล้วด้วย อันบุคคลรับโดยไม่ดีแล้วด้วย ย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้นในที่ที่ไปแล้วๆ. แต่การยกผ้าผืนหนึ่งขึ้นแล้วให้แก่พระสังฆเถระว่า “ผ้าผืนนี้ย่อมถึงแก่พระคุณเจ้า” ดังนี้ แล้วรับผ้าที่เหลือว่า “ผ้าที่เหลือทั้งหลายย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ ย่อมควร.

Ekameva vatthaṃ saṅghassa demāti āharanti, abhājetvāva amhākaṃ pāpuṇantīti gaṇhanti, duppāpitañceva duggahitañca. Satthakena pana haliddiādinā vā lekhaṃ katvā ekaṃ koṭṭhāsaṃ ‘‘imaṃ ṭhānaṃ tumhākaṃ pāpuṇātī’’ti saṅghattherassa pāpetvā ‘‘sesaṃ amhākaṃ pāpuṇātī’’ti gahetuṃ vaṭṭati. Yaṃ pana vatthasseva pupphaṃ vā vali vā, tena paricchedaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Sace ekaṃ tantaṃ uddharitvā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ tumhākaṃ pāpuṇātī’’ti saṅghattherassa datvā ‘‘sesaṃ amhākaṃ pāpuṇātī’’ti gaṇhanti, vaṭṭati. Khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ chinditvā bhājiyamānaṃ vaṭṭatiyeva.

ถ้าถือผ้ามาเพียงผืนเดียวว่า “ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าแก่สงฆ์” ดังนี้ แล้วไม่แบ่งแล้วก็ถือเอาว่า “ย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งสิบรูป” ดังนี้ ชื่อว่าอันบุคคลให้ถึงโดยไม่ดีแล้วด้วย อันบุคคลรับโดยไม่ดีแล้วด้วย. แต่การทำเครื่องหมายด้วยมีดเล็กหรือด้วยขมิ้นเป็นต้นแล้ว ให้ส่วนหนึ่งถึงแก่พระสังฆเถระว่า “ที่นี้ย่อมถึงแก่พระคุณเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ แล้วรับส่วนที่เหลือว่า “ที่เหลือย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ ย่อมควร. แต่ดอกไม้หรือรอยยับใดมีอยู่ในผ้าเท่านั้น ไม่ควรทำเครื่องหมายด้วยดอกไม้หรือรอยยับนั้น. ถ้าดึงด้ายเส้นหนึ่งออกแล้วให้แก่พระสังฆเถระว่า “ที่นี้ย่อมถึงแก่พระคุณเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ แล้วรับส่วนที่เหลือว่า “ที่เหลือย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมควร. ผ้าที่อันบุคคลตัดเป็นชิ้นๆ แล้วแบ่ง ย่อมควรเท่านั้น.

Ekabhikkhuke vihāre saṅghassa cīvaresu uppannesu sace pubbe vuttanayeneva so bhikkhu ‘‘sabbāni mayhaṃ pāpuṇantī’’ti gaṇhāti, suggahitāni, ṭhitikā pana na tiṭṭhati. Sace ekekaṃ uddharitvā ‘‘idaṃ mayhaṃ pāpuṇātī’’ti gaṇhāti, ṭhitikā tiṭṭhati. Tattha aṭṭhitāya ṭhitikāya puna aññasmiṃ cīvare uppanne sace eko bhikkhu āgacchati, majjhe chinditvā dvīhipi gahetabbaṃ. Ṭhitāya ṭhitikāya puna aññasmiṃ cīvare uppanne sace navakataro āgacchati, ṭhitikā heṭṭhā orohati. Sace vuḍḍhataro āgacchati, ṭhitikā uddhaṃ ārohati. Athañño natthi, puna attano pāpetvā gahetabbaṃ.

ในวิหารที่มีภิกษุรูปเดียว เมื่อจีวรเกิดขึ้นแก่สงฆ์ ถ้าภิกษุรูปนั้นถือเอาว่า “จีวรทั้งหมดนี้ย่อมถึงแก่ข้าพเจ้า” ดังนี้ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วเท่านั้น ชื่อว่าอันบุคคลรับดีแล้ว แต่ลำดับการตั้งอยู่ย่อมไม่ตั้งอยู่. ถ้าภิกษุรูปนั้นยกจีวรขึ้นทีละผืนแล้วถือเอาว่า “จีวรผืนนี้ย่อมถึงแก่ข้าพเจ้า” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ลำดับการตั้งอยู่ย่อมตั้งอยู่. ในสองอย่างนั้น เมื่อลำดับการตั้งอยู่ไม่ตั้งอยู่ ถ้าภิกษุรูปหนึ่งมาอีกเมื่อจีวรอื่นเกิดขึ้น พึงตัดตรงกลางแล้วอันภิกษุทั้งสองรูปพึงรับ. เมื่อลำดับการตั้งอยู่ตั้งอยู่ ถ้าภิกษุผู้ใหม่กว่ามาอีกเมื่อจีวรอื่นเกิดขึ้น ลำดับการตั้งอยู่ย่อมลงข้างล่าง. ถ้าภิกษุผู้แก่กว่ามาอีกเมื่อจีวรอื่นเกิดขึ้น ลำดับการตั้งอยู่ย่อมขึ้นข้างบน. ถ้าไม่มีภิกษุอื่นอีก พึงให้ถึงแก่ตนแล้วรับ.

‘‘Saṅghassa demā’’ti vā ‘‘bhikkhusaṅghassa demā’’ti vā yena kenaci ākārena saṅghaṃ āmasitvā dinnaṃ pana paṃsukūlikānaṃ na vaṭṭati, ‘‘gahapaticīvaraṃ paṭikkhipāmi paṃsukūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti vuttattā, na pana akappiyattā. Bhikkhusaṅghena apaloketvā dinnampi na gahetabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhu attano santakaṃ deti, taṃ bhikkhudattiyaṃ nāma vaṭṭati, paṃsukūlaṃ pana na hoti. Evaṃ santepi dhutaṅgaṃ na bhijjati. ‘‘Bhikkhūnaṃ dema, therānaṃ demā’’ti vutte pana paṃsukūlikānampi vaṭṭati. ‘‘Idaṃ vatthaṃ saṅghassa dema, iminā upāhanatthavikapattatthavikaāyogaaṃsabaddhakādīni karontū’’ti dinnampi vaṭṭati.

ผ้าที่ถวายโดยกล่าวว่า "เราถวายแก่สงฆ์" หรือ "เราถวายแก่ภิกษุสงฆ์" ด้วยอาการใดๆ ก็ตาม โดยการระบุถึงสงฆ์นั้น ไม่ควรแก่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุล เพราะได้กล่าวไว้ว่า "เรางดเว้นจีวรของคฤหัสถ์ เราสมาทานธุดงค์ผ้าบังสุกุล" ไม่ใช่เพราะเป็นของไม่ควร แม้ผ้าที่ภิกษุสงฆ์บอกกล่าวแล้วถวาย ก็ไม่ควรรับ แต่ผ้าที่ภิกษุถวายซึ่งเป็นของตนเองนั้น เรียกว่า "ภิกขุทัตติยะ" ย่อมควร แต่ไม่ใช่ผ้าบังสุกุล แม้เป็นเช่นนี้ ธุดงค์ก็ไม่ขาด เมื่อกล่าวว่า "เราถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย, เราถวายแก่พระเถระทั้งหลาย" ก็ควรแก่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลด้วย แม้ผ้าที่ถวายโดยกล่าวว่า "เราถวายผ้าผืนนี้แก่สงฆ์ ขอให้ท่านทั้งหลายจงทำถุงรองเท้า ถุงบาตร ผ้าประคดเอว ผ้าอังสะ เป็นต้น ด้วยผ้านี้เถิด" ก็ควร.

Pattatthavikādīnaṃ atthāya dinnāni bahūnipi honti, cīvaratthāyapi pahonti, tato cīvaraṃ katvā pārupituṃ vaṭṭati. Sace pana saṅgho bhājitātirittāni vatthāni chinditvā upāhanatthavikādīnaṃ atthāya bhājeti, tato gahetuṃ na vaṭṭati. Sāmikehi vicāritameva hi vaṭṭati, na itaraṃ.

ผ้าที่ถวายเพื่อประโยชน์แก่ถุงบาตรเป็นต้นนั้น แม้มีจำนวนมาก ก็เพียงพอสำหรับทำจีวรด้วย และควรนำมาทำเป็นจีวรนุ่งห่มได้ แต่ถ้าสงฆ์ตัดผ้าที่เหลือจากการแบ่งปันแล้วแบ่งให้เพื่อประโยชน์แก่ถุงรองเท้าเป็นต้น ก็ไม่ควรรับจากผ้านั้น เพราะสิ่งที่ควรแก่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลนั้น คือสิ่งที่เจ้าของได้จัดแจงไว้แล้วเท่านั้น ส่วนที่นอกเหนือจากนั้นไม่ควร.

‘‘Paṃsukūlikasaṅghassa dhamakaraṇapaṭādīnaṃ atthāya demā’’ti vuttepi gahetuṃ vaṭṭati, parikkhāro nāma paṃsukūlikānampi icchitabbo. Yaṃ tattha atirekaṃ hoti, taṃ cīvarepi upanetuṃ vaṭṭati. Suttaṃ saṅghassa denti, paṃsukūlikehipi gahetabbaṃ. Ayaṃ tāva vihāraṃ pavisitvā ‘‘imāni cīvarāni saṅghassa dammī’’ti dinnesu vinicchayo.

แม้เมื่อกล่าวว่า "เราถวายแก่สงฆ์ผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุล เพื่อประโยชน์แก่ผ้ากรองน้ำเป็นต้น" ก็ควรรับ เพราะบริขารย่อมเป็นสิ่งที่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลพึงปรารถนาด้วย สิ่งใดที่เหลือจากบริขารนั้น ก็ควรนำมาใช้เป็นจีวรได้ด้วย หากถวายด้ายแก่สงฆ์ พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลก็ควรรับได้ นี่คือวินิจฉัยในกรณีที่ถวายจีวรโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายจีวรเหล่านี้แก่สงฆ์" หลังจากเข้าไปในวิหารแล้ว.

Sace pana bahiupacārasīmāyaṃ addhānappaṭipanne bhikkhū disvā ‘‘saṅghassa dammī’’ti saṅghattherassa vā saṅghanavakassa vā āroceti, sacepi yojanaṃ pharitvā parisā ṭhitā hoti, ekabaddhā ce, sabbesaṃ pāpuṇāti. Ye pana dvādasahi hatthehi parisaṃ asampattā, tesaṃ na pāpuṇāti.

แต่ถ้าเห็นภิกษุผู้กำลังเดินทางไกลอยู่นอกสีมาอุปจาระ แล้วแจ้งแก่พระสังฆเถระหรือพระสังฆนวกะว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์" แม้ว่าบริษัทจะยืนแผ่ไปถึงหนึ่งโยชน์ก็ตาม หากมีการเชื่อมโยงกัน (ภายใน 12 ศอก) ก็ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด แต่ภิกษุรูปใดที่ไม่ได้อยู่ในบริษัทภายในระยะ 12 ศอก ก็จะไม่ถึงแก่ภิกษุรูปนั้น.

Ubhatosaṅghassa detīti ettha ‘‘ubhatosaṅghassa dammī’’ti vuttepi ‘‘dvidhā saṅghassa dammi, dvinnaṃ saṅghānaṃ dammi, bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunisaṅghassa ca dammī’’ti vuttepi ubhatosaṅghassa dinnameva hoti. Upaḍḍhaṃ dātabbanti dvebhāge same katvā eko dātabbo. ‘‘Ubhatosaṅghassa ca tuyhañca dammī’’ti vutte sace dasa dasa bhikkhū ca bhikkhuniyo ca honti, ekavīsati paṭivīse katvā eko puggalassa dātabbo, dasa bhikkhusaṅghassa, dasa bhikkhunisaṅghassa yena puggaliko laddho so saṅghatopi attano vassaggena gahetuṃ labhati. Kasmā? Ubhatosaṅghaggahaṇena gahitattā.

ในกรณีที่กล่าวว่า "ถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย" วินิจฉัยพึงทราบดังนี้: แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย" หรือ "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองจำพวก" หรือ "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ทั้งสอง" หรือ "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และภิกษุณีสงฆ์" ก็ถือว่าเป็นการถวายแก่สงฆ์สองฝ่ายแล้ว การที่จะต้องถวายครึ่งหนึ่งนั้น คือการแบ่งออกเป็นสองส่วนเท่าๆ กัน แล้วถวายส่วนหนึ่ง (แก่สงฆ์แต่ละฝ่าย) เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่ายและแก่ท่านด้วย" หากมีภิกษุและภิกษุณีฝ่ายละสิบรูป ก็ให้แบ่งเป็นยี่สิบเอ็ดส่วน แล้วถวายหนึ่งส่วนแก่บุคคล สิบส่วนแก่ภิกษุสงฆ์ และสิบส่วนแก่ภิกษุณีสงฆ์ ภิกษุรูปใดที่ได้รับส่วนของบุคคลแล้ว ก็ยังสามารถรับส่วนจากสงฆ์ตามพรรษาของตนได้อีก ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น? เพราะถูกรวมอยู่ในคำว่า "สงฆ์สองฝ่าย" แล้ว.

‘‘Ubhatosaṅghassa ca cetiyassa ca dammī’’ti vuttepi eseva nayo. Idha pana cetiyassa saṅghato pāpuṇanakoṭṭhāso nāma natthi, ekapuggalassa pattakoṭṭhāsasamova koṭṭhāso hoti.

แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่ายและแก่เจดีย์ด้วย" ก็เป็นนัยเดียวกัน แต่ในกรณีนี้ ไม่มีส่วนที่ควรถึงแก่เจดีย์จากสงฆ์เลย ส่วนของเจดีย์นั้นย่อมเป็นส่วนที่เท่ากับส่วนที่ถึงแก่บุคคลหนึ่งเท่านั้น.

‘‘Ubhatosaṅghassa ca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vutte pana dvāvīsati koṭṭhāse katvā dasa bhikkhūnaṃ, dasa bhikkhunīnaṃ, eko puggalassa, eko cetiyassa dātabbo. Tattha puggalo saṅghatopi attano vassaggena puna gahetuṃ labhati, cetiyassa ekoyeva.

แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" ให้แบ่งเป็นยี่สิบสองส่วน แล้วถวายสิบส่วนแก่ภิกษุ สิบส่วนแก่ภิกษุณี หนึ่งส่วนแก่บุคคล และหนึ่งส่วนแก่เจดีย์ ในกรณีนี้ บุคคลนั้นยังสามารถรับส่วนจากสงฆ์ตามพรรษาของตนได้อีก ส่วนเจดีย์นั้นได้รับเพียงหนึ่งส่วนเท่านั้น.

‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca dammī’’ti vutte pana na majjhe bhinditvā dātabbaṃ, bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā dātabbaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca tuyhañcā’’ti vutte pana puggalo visuṃ na labhati, pāpuṇanaṭṭhānato ekameva labhati. Kasmā? Bhikkhusaṅghaggahaṇena gahitattā. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vuttepi cetiyassa ekapuggalapaṭivīso labbhati, puggalassa visuṃ na labbhati, tasmā ekaṃ cetiyassa datvā avasesaṃ bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā bhājetabbaṃ.

แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และภิกษุณีทั้งหลาย" ไม่ควรแบ่งครึ่งถวาย แต่ควรนับจำนวนภิกษุและภิกษุณีแล้วถวาย แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์ ภิกษุณีทั้งหลาย และแก่ท่านด้วย" บุคคลนั้นจะไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก แต่จะได้รับเพียงส่วนเดียวจากที่ควรจะได้รับ ทำไมจึงได้รับเพียงส่วนเดียว? เพราะถูกรวมอยู่ในคำว่า "ภิกษุสงฆ์" แล้ว จึงได้รับเพียงส่วนเดียว แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์ ภิกษุณีทั้งหลาย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วนเท่ากับส่วนของบุคคลหนึ่ง แต่บุคคลนั้นจะไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก ดังนั้น เมื่อถวายหนึ่งส่วนแก่เจดีย์แล้ว ส่วนที่เหลือควรนับจำนวนภิกษุและภิกษุณีแล้วแบ่งปัน.

‘‘Bhikkhūnañca bhikkhunīnañca dammī’’ti vuttepi majjhe bhinditvā na dātabbaṃ, puggalagaṇanāya eva vibhajitabbaṃ. ‘‘Bhikkhūnañca bhikkhunīnañca tuyhañca cetiyassa cā’’ti evaṃ vuttepi cetiyassa ekapuggalapaṭivīso labbhati, puggalassa visuṃ natthi, bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā eva bhājetabbaṃ. Yathā ca bhikkhusaṅghaṃ ādiṃ katvā nayo nīto, evaṃ bhikkhunisaṅghaṃ ādiṃ katvāpi netabbo. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca tuyhañcā’’ti vutte puggalassa visuṃ na labbhati, vassaggeneva gahetabbaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca cetiyassa cā’’ti vutte pana cetiyassa visuṃ paṭivīso labbhati. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vuttepi cetiyasseva labbhati, na puggalassa.

แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายและภิกษุณีทั้งหลาย" ก็ไม่ควรแบ่งครึ่งถวาย แต่ควรแบ่งตามจำนวนบุคคลเท่านั้น แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีทั้งหลาย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วนเท่ากับส่วนของบุคคลหนึ่ง แต่บุคคลนั้นไม่มีส่วนแยกต่างหาก ควรนับจำนวนภิกษุและภิกษุณีแล้วแบ่งปันเท่านั้น อนึ่ง วิธีการที่ได้กล่าวมาโดยเริ่มต้นจากภิกษุสงฆ์นั้น ก็พึงนำมาใช้โดยเริ่มต้นจากภิกษุณีสงฆ์ได้เช่นกัน เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และแก่ท่านด้วย" บุคคลนั้นจะไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก แต่ควรรับตามพรรษาเท่านั้น แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วนแยกต่างหาก แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์ แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์เท่านั้นที่ได้รับส่วน แต่บุคคลนั้นไม่ได้รับ.

‘‘Bhikkhūnañca tuyhañcā’’ti vuttepi visuṃ na labbhati. ‘‘Bhikkhūnañca cetiyassa cā’’ti vutte pana cetiyassa labbhati. ‘‘Bhikkhūnañca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vuttepi cetiyasseva visuṃ labbhati, na puggalassa. Bhikkhunisaṅghaṃ ādiṃ katvāpi evameva yojetabbaṃ.

แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายและแก่ท่านด้วย" ก็ไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายและแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วน แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์เท่านั้นที่ได้รับส่วนแยกต่างหาก ส่วนบุคคลนั้นไม่ได้รับ พึงนำมาปรับใช้ในทำนองเดียวกันโดยเริ่มต้นจากภิกษุณีสงฆ์ด้วย.

Pubbe buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṃ denti, bhagavā majjhe nisīdati, dakkhiṇato bhikkhū vāmato bhikkhuniyo nisīdanti, bhagavā ubhinnaṃ saṅghatthero, tadā bhagavā attanā laddhapaccaye attanāpi paribhuñjati, bhikkhūnampi dāpeti. Etarahi pana paṇḍitamanussā sadhātukaṃ paṭimaṃ vā cetiyaṃ vā ṭhapetvā buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṃ denti. Paṭimāya vā cetiyassa vā purato ādhārake pattaṃ ṭhapetvā dakkhiṇodakaṃ datvā buddhānaṃ demāti, tattha yaṃ paṭhamaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ denti, vihāraṃ vā āharitvā idaṃ cetiyassa demāti piṇḍapātañca mālāgandhādīni ca denti, tattha kathaṃ paṭipajjitabbanti? Mālāgandhādīni tāva cetiye āropetabbāni, vatthehi paṭākā, telena padīpā kātabbā, piṇḍapātamadhuphāṇitādīni pana yo nibaddhacetiyajaggako hoti pabbajito vā gahaṭṭho vā, tasseva dātabbāni. Nibaddhajaggake asati āhaṭabhattaṃ ṭhapetvā vattaṃ katvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Upakaṭṭhe kāle bhuñjitvā pacchāpi vattaṃ kātuṃ vaṭṭatiyeva.

ในกาลก่อน ชนทั้งหลายย่อมถวายทานแก่สงฆ์ทั้งสองฝ่ายมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในระหว่าง ภิกษุทั้งหลายนั่งทางด้านขวา ภิกษุณีทั้งหลายนั่งทางด้านซ้าย พระผู้มีพระภาคทรงเป็นพระสังฆเถระของสงฆ์ทั้งสองฝ่าย ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบริโภคปัจจัยที่ทรงได้มาด้วยพระองค์เองบ้าง ทรงให้ภิกษุทั้งหลายถวาย (แจกจ่าย) บ้าง. แต่ในปัจจุบันนี้ มนุษย์ผู้มีปัญญาทั้งหลายตั้งพระพุทธรูปที่มีพระธาตุหรือพระเจดีย์ไว้แล้ว ย่อมถวายทานแก่สงฆ์ทั้งสองฝ่ายมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. พวกเขาถวายอย่างไร? คือตั้งบาตรไว้บนอาธาระ (ฐานรอง) เบื้องหน้าพระพุทธรูปหรือพระเจดีย์ หลั่งทักษิโณทกแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย" ดังนี้แล้วจึงถวาย, ในการถวายนั้น สิ่งใดที่เป็นของควรเคี้ยวของควรบริโภคที่เขาถวายเป็นอันดับแรก หรือนำมาสู่พระวิหารแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายสิ่งนี้แก่พระเจดีย์" ดังนี้แล้วถวายบิณฑบาตและดอกไม้ของหอมเป็นต้น, ในการถวายนั้น พึงปฏิบัติอย่างไร? เบื้องต้น ดอกไม้และของหอมเป็นต้น พึงยกขึ้นบูชาที่พระเจดีย์, พึงทำธงปฏากด้วยผ้าทั้งหลาย, พึงทำประทีปด้วยน้ำมัน, ส่วนบิณฑบาต น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นนั้น ผู้ใดเป็นผู้ดูแลพระเจดีย์เป็นประจำ ไม่ว่าจะเป็นบรรพชิตหรือคฤหัสถ์ก็ตาม พึงถวายแก่ผู้นั้นนั่นแล. เมื่อไม่มีผู้ดูแลเป็นประจำ พึงวางบิณฑบาตที่นำมานั้นไว้ กระทำวัตรแล้วจึงบริโภคได้. เมื่อเวลาใกล้เที่ยง บริโภคแล้ว แม้ภายหลังจะกระทำวัตรก็ควรเช่นกัน.

Mālāgandhādīsu ca yaṃ kiñci ‘‘idaṃ haritvā cetiyassapūjaṃ karothā’’ti vutte dūrampi haritvā pūjetabbaṃ. ‘‘Bhikkhaṃ saṅghassa harā’’ti vuttepi haritabbaṃ. Sace pana ‘‘ahaṃ piṇḍāya carāmi, āsanasālāya bhikkhū atthi, te āharissantī’’ti vutte ‘‘bhante tuyhaṃyeva dammī’’ti vadati, bhuñjituṃ vaṭṭati. Atha pana ‘‘bhikkhusaṅghassa dassāmī’’ti harantassa gacchato antarāva kālo upakaṭṭho hoti, attano pāpetvā bhuñjituṃ vaṭṭati.

และในบรรดาดอกไม้และของหอมเป็นต้นนั้น เมื่อเขากล่าวว่า "ท่านจงนำสิ่งนี้ไปกระทำการบูชาพระเจดีย์เถิด" ดังนี้ แม้ต้องนำไปในที่ไกลก็พึงนำไปบูชา. แม้เมื่อเขากล่าวว่า "ท่านจงนำบิณฑบาตไปถวายสงฆ์เถิด" ดังนี้ ก็พึงนำไป. แต่ถ้าเมื่อพระภิกษุกล่าวว่า "อาตมาเที่ยวบิณฑบาตอยู่ ภิกษุทั้งหลายในโรงฉันมีอยู่ ท่านเหล่านั้นจักนำไปเอง" ดังนี้แล้ว เขาพูดว่า "ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าถวายแก่ท่านเท่านั้น" ดังนี้ หากเขาพูดเช่นนี้ ก็ควรบริโภคได้. อนึ่ง เมื่อกำลังนำไปด้วยตั้งใจว่า "จักถวายแก่ภิกษุสงฆ์" ขณะที่เดินไปอยู่นั้น หากเวลาใกล้เที่ยงในระหว่างทาง พึงนำมาถึงตนแล้วบริโภคได้.

Vassaṃvuṭṭhasaṅghassa detīti vihāraṃ pavisitvā ‘‘imāni cīvarāni vassaṃvuṭṭhasaṅghassa dammī’’ti deti. Yāvatikā bhikkhū tasmiṃ āvāse vassaṃvuṭṭhāti yattakā vassacchedaṃ akatvā purimavassaṃvuṭṭhā, tehi bhājetabbaṃ, aññesaṃ na pāpuṇāti. Disāpakkantassāpi sati paṭiggāhake yāva kathinassubbhārā dātabbaṃ, anatthate pana kathine antohemante evañca vatvā dinnaṃ, pacchimavassaṃvuṭṭhānampi pāpuṇātīti lakkhaṇaññū vadanti. Aṭṭhakathāsu panetaṃ na vicāritaṃ.

คำว่า "ถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" คือ เข้าไปสู่พระวิหารแล้วถวายว่า "ข้าพเจ้าถวายผ้าจีวรเหล่านี้แก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว". คำว่า "ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแล้วในอาวาสนั้นมีจำนวนเท่าใด" คือ ภิกษุมีจำนวนเท่าใดที่อยู่จำพรรษาต้นโดยไม่ขาดพรรษา ภิกษุเหล่านั้นพึงแบ่งกัน, ไม่ถึงแก่ภิกษุอื่น. แม้ภิกษุที่หลีกไปยังทิศอื่น เมื่อมีผู้รับแทนอยู่ ก็พึงให้ได้จนกว่าจะเดาะกฐิน. แต่เมื่อไม่ได้กรานกฐิน ในระหว่างฤดูหนาว หากถวายโดยกล่าวอย่างนี้ ผู้รู้ลักษณะ (วินัย) ทั้งหลายกล่าวว่า ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาหลังด้วย. แต่ในอรรถกถาทั้งหลายไม่ได้วินิจฉัยเรื่องนี้ไว้.

Sace pana bahiupacārasīmāyaṃ ṭhito ‘‘vassaṃvuṭṭhasaṅghassa dammī’’ti vadati, sampattānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Atha ‘‘asukavihāre vassaṃvuṭṭhasaṅghassā’’ti vadati, tatra vassaṃvuṭṭhānameva yāva kathinassubbhārā pāpuṇāti. Sace pana gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya evaṃ vadati, tatra sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā. Antovasseyeva ‘‘vassaṃ vasantānaṃ dammī’’ti vutte chinnavassā na labhanti, vassaṃ vasantāva labhanti. Cīvaramāse pana ‘‘vassaṃ vasantānaṃ dammī’’ti vutte pacchimikāya vassūpagatānaṃyeva pāpuṇāti, purimikāya vassūpagatānañca chinnavassānañca na pāpuṇāti.

อนึ่ง ถ้าทายกยืนอยู่ในเขตอุปจารสีมาภายนอกแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมดที่มาถึง. หรือถ้ากล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้วในวิหารชื่อโน้น" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแล้วในวิหารนั้นเท่านั้น จนกว่าจะเดาะกฐิน. อนึ่ง ถ้ากล่าวอย่างนี้ตั้งแต่วันแรกแห่งฤดูร้อนเป็นต้นไป ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมดที่มาประชุมพร้อมกันในที่นั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเกิดขึ้นในเวลาภายหลัง (พ้นกาลจีวร). เมื่อกล่าวในระหว่างพรรษาว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาทั้งหลาย" ดังนี้ ภิกษุผู้พรรษาขาดไม่ได้ ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาเท่านั้นจึงได้. แต่ในเดือนแห่งจีวรกาล เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาทั้งหลาย" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาหลังเท่านั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้นและภิกษุผู้พรรษาขาด.

Cīvaramāsato paṭṭhāya yāva hemantassa pacchimo divaso, tāva vassāvāsikaṃ demāti vutte kathinaṃ atthataṃ vā hotu anatthataṃ vā atītavassaṃvuṭṭhānameva pāpuṇāti. Gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya vutte pana mātikā āropetabbā – ‘‘atītavassāvāsassa pañca māsā atikkantā, anāgato catumāsaccayena bhavissati, kataravassāvāsassa detī’’ti? Sace ‘‘atītavassaṃvuṭṭhānaṃ dammī’’ti vadati, taṃantovassaṃvuṭṭhānameva pāpuṇāti, disāpakkantānampi sabhāgā gaṇhituṃ labhanti.

ตั้งแต่วันแรกของเดือนแห่งจีวรกาลไปจนถึงวันสุดท้ายของฤดูหนาว เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าจำพรรษา" ดังนี้ ไม่ว่ากฐินจะกรานแล้วหรือยังไม่ได้กรานก็ตาม ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในอดีตเท่านั้น. แต่เมื่อกล่าวตั้งแต่วันแรกแห่งฤดูร้อนเป็นต้นไป พึงยกมาติกาขึ้นพิจารณาว่า "พรรษาในอดีตล่วงไปแล้ว ๕ เดือน พรรษาในอนาคตจักมีเมื่อล่วงไป ๔ เดือน ท่านถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในพรรษาไหน?" ดังนี้. ถ้าเขาพูดว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในอดีต" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในพรรษานั้นเท่านั้น แม้ภิกษุที่หลีกไปยังทิศอื่น ภิกษุผู้เป็นสภาคกันก็มีสิทธิ์รับไว้ได้.

Sace ‘‘anāgate vassāvāsikaṃ dammī’’ti vadati, taṃ ṭhapetvā vassūpanāyikadivase gahetabbaṃ. Atha ‘‘agutto vihāro, corabhayaṃ atthi, na sakkā ṭhapetuṃ, gaṇhitvā vā āhiṇḍitu’’nti vutte ‘‘sampattānaṃ dammī’’ti vadati, bhājetvā gahetabbaṃ. Sace vadati ‘‘ito me bhante tatiye vasse vassāvāsikaṃ na dinnaṃ, taṃ dammī’’ti, tasmiṃ antovasse vuṭṭhabhikkhūnaṃ pāpuṇāti. Sace te disā pakkantā, añño vissāsiko gaṇhāti, dātabbaṃ. Atha ekoyeva avasiṭṭho, sesā kālaṅkatā, sabbaṃ ekasseva pāpuṇāti. Sace ekopi natthi, saṅghikaṃ hoti, sammukhībhūtehi bhājetabbaṃ.

ถ้าเขาพูดว่า "ข้าพเจ้าถวายผ้าจำพรรษาในอนาคต" ดังนี้ พึงเก็บผ้านั้นไว้แล้วรับในวันเข้าพรรษา. หรือถ้าเขาพูดว่า "ท่านเจ้าข้า พระวิหารไม่ปลอดภัย มีภัยจากโจร ไม่สามารถจะเก็บไว้ได้ หรือไม่สามารถจะถือเที่ยวไปได้" ดังนี้แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุที่มาถึง" ดังนี้ พึงแบ่งกันรับได้. ถ้าเขาพูดว่า "ท่านเจ้าข้า ผ้าจำพรรษาในปีที่ ๓ นับจากปีนี้ ข้าพเจ้ายังไม่ได้ถวาย ข้าพเจ้าขอถวายผ้านั้น" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในพรรษาที่ ๓ ที่ล่วงไปแล้วนั้น. ถ้าภิกษุเหล่านั้นหลีกไปยังทิศอื่นแล้ว หากภิกษุอื่นที่คุ้นเคยกันรับไว้ ก็พึงให้ได้. หรือถ้าเหลืออยู่เพียงรูปเดียว ภิกษุที่เหลือมรณภาพไปแล้ว ทั้งหมดก็ย่อมถึงแก่ภิกษุรูปเดียวนั้นแล. ถ้าไม่มีแม้แต่รูปเดียว ก็เป็นของสงฆ์ ภิกษุที่มาประชุมพร้อมกันพึงแบ่งกัน.

Ādissa detīti ādisitvā paricchinditvā deti; yāguyā vātiādīsu ayamattho – yāguyā vā…pe… bhesajje vā ādissa deti. Tatrāyaṃ yojanā – bhikkhū ajjatanāya vā svātanāya vā yāguyā nimantetvā tesaṃ gharaṃ paviṭṭhānaṃ yāguṃ deti, yāguṃ datvā pītāya yāguyā ‘‘imāni cīvarāni, yehi mayhaṃ yāgu pītā, tesaṃ dammī’’ti deti, yehi nimantitehi yāgu pītā, tesaṃyeva pāpuṇāti. Yehi pana bhikkhācāravattena gharadvārena gacchantehi vā gharaṃ paviṭṭhehi vā yāgu laddhā, yesaṃ vā āsanasālato pattaṃ āharitvā manussehi nītā, yesaṃ vā therehi pesitā, tesaṃ na pāpuṇāti. Sace pana nimantitabhikkhūhi saddhiṃ aññepi bahū āgantvā antogehañca bahigehañca pūretvā nisinnā, dāyako ca evaṃ vadati – ‘‘nimantitā vā hontu animantitā vā, yesaṃ mayā yāgu dinnā, sabbesaṃ imāni vatthāni hontū’’ti sabbesaṃ pāpuṇanti. Yehi pana therānaṃ hatthato yāgu laddhā, tesaṃ na pāpuṇanti. Atha so ‘‘yehi mayhaṃ yāgu pītā, sabbesaṃ hontū’’ti vadati, sabbesaṃ pāpuṇanti. Bhattakhādanīyesupi eseva nayo.

คำว่า Ādissa detī ความว่า ระบุชื่อแล้วให้ คือเจาะจงกำหนดแล้วให้. ในคำว่า yāguyā vā เป็นต้น มีเนื้อความดังนี้ คือ ระบุชื่อให้ในข้าวยาคูบ้าง...ล... ในยาบ้าง. ในคำเหล่านั้น มีการประกอบความดังนี้ คือ ทายกนิมนต์ภิกษุทั้งหลายด้วยข้าวยาคูเพื่อประโยชน์ในวันนี้หรือในวันพรุ่งนี้ แล้วถวายข้าวยาคูแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้เข้าไปสู่เรือน ถวายข้าวยาคูแล้ว เมื่อภิกษุเหล่านั้นดื่มข้าวยาคูแล้ว จึงถวายว่า 'จีวรเหล่านี้ ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ดื่มข้าวยาคูของข้าพเจ้า' ดังนี้ จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้ที่ได้รับนิมนต์และดื่มข้าวยาคูแล้วเท่านั้น. ส่วนภิกษุเหล่าใดผู้เที่ยวไปตามวัตรคือการเที่ยวบิณฑบาต เดินผ่านประตูเรือนไปก็ดี เข้าไปสู่เรือนก็ดี แล้วได้รับข้าวยาคู หรือภิกษุเหล่าใดที่พวกมนุษย์นำบาตรมาจากโรงฉันแล้วนำข้าวยาคูไปส่งให้ หรือภิกษุเหล่าใดที่พระเถระทั้งหลายส่งข้าวยาคูไปให้ จีวรนั้นย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น. แต่ถ้าว่า ภิกษุเหล่าอื่นเป็นอันมากมาพร้อมกับภิกษุที่ได้รับนิมนต์แล้วนั่งเต็มทั้งภายในเรือนและภายนอกเรือน และทายกกล่าวอย่างนี้ว่า 'จะเป็นภิกษุที่ได้รับนิมนต์ก็ตาม หรือไม่ได้นิมนต์ก็ตาม ข้าพเจ้าถวายข้าวยาคูแก่ภิกษุเหล่าใด ขอผ้าเหล่านี้จงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเถิด' ดังนี้ จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด. ส่วนภิกษุเหล่าใดได้รับข้าวยาคูจากมือของพระเถระทั้งหลาย จีวรนั้นย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น. อนึ่ง ถ้าทายกนั้นกล่าวว่า 'ภิกษุเหล่าใดดื่มข้าวยาคูของข้าพเจ้า ขอจีวรจงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเถิด' ดังนี้ จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด. ในอาหารและของเคี้ยวทั้งหลาย ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Cīvare vāti pubbepi yena vassaṃ vāsetvā bhikkhūnaṃ cīvaraṃ dinnapubbaṃ hoti, so ce bhikkhū bhojetvā vadati – ‘‘yesaṃ mayā pubbe cīvaraṃ dinnaṃ, tesaṃyeva imaṃ cīvaraṃ vā suttaṃ vā sappimadhuphāṇitādīni vā hontū’’ti, sabbaṃ tesaṃyeva pāpuṇāti. Senāsane vāti yo mayā kārite vihāre vā pariveṇe vā vasati, tassidaṃ hotū’’ti vutte tasseva hoti. Bhesajje vāti ‘‘mayaṃ kālena kālaṃ therānaṃ sappiādīni bhesajjāni dema, yehi tāni laddhāni, tesaṃyevidaṃ hotū’’ti vutte tesaṃyeva hoti.

คำว่า Cīvare vā ความว่า ในกาลก่อน ทายกใดเคยให้อยู่จำพรรษาแล้วถวายจีวรแก่ภิกษุทั้งหลาย ทายกนั้นเลี้ยงภิกษุทั้งหลายแล้วกล่าวว่า 'ในกาลก่อน ข้าพเจ้าได้ถวายจีวรแก่ภิกษุเหล่าใด ขอจีวรนี้ หรือด้ายนี้ หรือเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้นเหล่านี้ จงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้นเถิด' ดังนี้ สิ่งของทั้งหมดนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น. คำว่า Senāsane vā ความว่า เมื่อทายกกล่าวว่า 'ภิกษุรูปใดอาศัยอยู่ในวิหารหรือบริเวณที่ข้าพเจ้าสร้างไว้ ขอสิ่งนี้จงมีแก่ภิกษุรูปนั้นเถิด' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น. คำว่า Bhesajje vā ความว่า เมื่อทายกกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายเภสัชมีเนยใสเป็นต้นแก่พระเถระทั้งหลายตามกาล ภิกษุเหล่าใดได้รับเภสัชเหล่านั้นแล้ว ขอสิ่งนี้จงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้นเถิด' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมเป็นของภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น.

Puggalassa detīti ‘‘imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dammī’’ti evaṃ parammukhā vā pādamūle ṭhapetvā ‘‘imaṃ bhante tumhākaṃ dammī’’ti evaṃ sammukhā vā deti. Sace pana ‘‘idaṃ tumhākañca tumhākaṃ antevāsikānañca dammī’’ti evaṃ vadati, therassa ca antevāsikānañca pāpuṇāti. Uddesaṃ gahetuṃ āgato gahetvā gacchanto ca atthi, tassāpi pāpuṇāti. ‘‘Tumhehi saddhiṃ nibaddhacārikabhikkhūnaṃ dammī’’ti vutte uddesantevāsikānaṃ vattaṃ katvā uddesaparipucchādīni gahetvā vicarantānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Ayaṃ puggalassa detīti imasmiṃ pade vinicchayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

คำว่า Puggalassa deti ความว่า ทายกถวายว่า 'ข้าพเจ้าถวายจีวรนี้แก่ภิกษุชื่อนี้' ดังนี้ ในที่ลับหลังก็ดี หรือวางไว้ที่ใกล้เท้าแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าถวายจีวรนี้แก่ท่าน' ดังนี้ ในที่ต่อหน้าก็ดี. แต่ถ้าทายกกล่าวอย่างนี้ว่า 'ข้าพเจ้าถวายสิ่งนี้แก่ท่านและแก่เหล่าอันเตวาสิกของท่าน' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมถึงแก่พระเถระและเหล่าอันเตวาสิก. แม้อันเตวาสิกผู้มาเพื่อเรียนพระบาลีก็ดี เรียนแล้วกำลังไปก็ดี มีอยู่ สิ่งนั้นย่อมถึงแก่อันเตวาสิกนั้นด้วย. เมื่อทายกกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายผู้เที่ยวไปเป็นประจำพร้อมกับท่าน' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด คือแก่อันเตวาสิกผู้เรียนพระบาลี และแก่ภิกษุผู้ทำวัตรแล้วเรียนอุเทศและปริปุจฉาเป็นต้นแล้วเที่ยวไป. นี้เป็นวินิจฉัยในบทว่า Puggalassa deti นี้. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

Cīvarakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาจีวรขันธกะ จบแล้ว.

9. Campeyyakkhandhakaṃ

9. จัมเปยยขันธกะ

Kassapagottabhikkhuvatthukathā

เรื่องภิกษุกัสสปโคตร

380. Campeyyakkhandhake – gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti gaggarānāmikāya itthiyā kāritapokkharaṇiyā tīre. Tantibaddhoti tasmiṃ āvāse kattabbatātantipaṭibaddho. Ussukkampi akāsi yāguyātiādīsu manussehi āgantukesu āgatesu ācikkheyyāthāti vuttaṭṭhāneyeva ussukkaṃ kātuṃ vaṭṭati; na avuttaṭṭhāne. Gaccha tvaṃ bhikkhūti satthā tassa bhikkhuno tattheva senāsanaṃ sappāyanti addasa, tenevamāha.

380. ในจัมเปยยขันธกะ คำว่า gaggarāya pokkharaṇiyā tīre ความว่า ที่ริมสระโบกขรณีที่พระนางผู้มีพระนามว่าคัคคราให้สร้างไว้. คำว่า Tantibaddho ความว่า ผู้ขวนขวายในกิจที่ควรทำในอาวาสนั้น. ในคำว่า ussukkampi akāsi yāguyā เป็นต้น มีวินิจฉัยดังนี้ คือ ในที่ที่พวกมนุษย์กล่าวไว้ว่า 'เมื่อพระอาคันตุกะทั้งหลายมาแล้ว ขอท่านจงบอกด้วย' ดังนี้เท่านั้น จึงควรทำความขวนขวาย ในที่ที่ไม่ได้กล่าวไว้ ไม่ควรทำความขวนขวาย. คำว่า Gaccha tvaṃ bhikkhu ความว่า พระศาสดาทรงเห็นว่าเสนาสนะในหมู่บ้านวาสภะนั้นนั่นแหละเป็นที่สบายแก่ภิกษุนั้น จึงได้ตรัสอย่างนั้น.

382. Adhammena vaggakammaṃ karontītiādīnaṃ parato pāḷiyaṃyeva nānākaraṇaṃ āgamissati.

382. ความแตกต่างกันของกรรมทั้งหลายมีคำว่า Adhammena vaggakammaṃ karonti เป็นต้น จะมีมาในพระบาลีนั่นแหละในลำดับต่อไป.

385. Aññatrāpi dhammā kammaṃ karontīti aññatrāpi dhammaṃ kammaṃ karonti, ayameva vā pāṭho. Bhūtena vatthunā kataṃ dhammena kataṃ nāma hoti, tathā na karontīti attho. Aññatrāpi vinayā kammaṃ, aññatrāpi satthusāsanā kammanti etesupi eseva nayo. Ettha pana vinayoti codanā ca sāraṇā ca. Satthusāsananti ñattisampadā anussāvanasampadā ca; tāhi vinā kammaṃ karontīti attho. Paṭikuṭṭhakatanti paṭikuṭṭhañceva katañca; yaṃ aññesu paṭikkosantesu kataṃ taṃ paṭikuṭṭhañceva hoti katañca; tādisampi kammaṃ karontīti attho.

385. คำว่า Aññatrāpi dhammā kammaṃ karonti ความว่า เว้นจากธรรมเสียแล้วทำกรรม หรือบทว่า aññatrāpi dhammaṃ นี้แหละเป็นบทบาลีเดิม. อธิบายว่า กรรมที่ทำด้วยวัตถุที่มีอยู่จริง ชื่อว่าทำโดยธรรม แต่ภิกษุเหล่านั้นไม่ทำอย่างนั้น. ในคำว่า aññatrāpi vinayā kammaṃ และคำว่า aññatrāpi satthusāsanā kammaṃ นี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. แต่ในคำเหล่านั้น คำว่า วินัย ได้แก่ การโจทและการให้ระลึกโทษ. คำว่า สัตถุสาสนะ ได้แก่ ความถึงพร้อมแห่งญัตติและความถึงพร้อมแห่งอนุสาวนา. อธิบายว่า ภิกษุเหล่านั้นทำกรรมโดยปราศจากวินัยและสัตถุสาสนะเหล่านั้น. คำว่า Paṭikuṭṭhakataṃ ความว่า ทั้งถูกคัดค้านและทั้งทำไปแล้ว คือกรรมใดที่ทำไปในเมื่อภิกษุเหล่าอื่นกำลังคัดค้านอยู่ กรรมนั้นชื่อว่าทั้งถูกคัดค้านและทั้งทำไปแล้ว. อธิบายว่า ภิกษุเหล่านั้นทำกรรมแม้เห็นปานนั้น.

387. Chayimāni bhikkhave kammāni adhammakammantiādīsu pana ‘‘dhammo’’ti pāḷiyā adhivacanaṃ. Tasmā yaṃ yathāvuttāya pāḷiyā na kariyati, taṃ adhammakammanti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana pāḷiyaṃyeva āgato. So ca kho ñattidutiyañatticatutthakammānaṃyeva vasena. Yasmā pana ñattikamme ñattidutiyañatticatutthesu viya hāpanaṃ vā aññathā karaṇaṃ vā natthi, apalokanakammañca sāvetvāva kariyati, tasmā tāni pāḷiyaṃ na dassitāni, tesaṃ sabbesampi kammānaṃ vinicchayaṃ parato vaṇṇayissāma.

387. ในคำว่า Chayimāni bhikkhave kammāni adhammakammaṃ เป็นต้น คำว่า ธรรม เป็นชื่อของพระบาลี. เพราะฉะนั้น กรรมใดที่ไม่ได้ทำตามพระบาลีที่กล่าวไว้แล้ว กรรมนั้นพึงทราบว่าเป็นอธรรมกรรม. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอธิการนี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดารมีมาในพระบาลีนั่นแหละ. และเนื้อความโดยพิสดารนั้นมีมาโดยอำนาจแห่งญัตติทุติยกรรมและญัตติจตุตถกรรมเท่านั้น. แต่เพราะเหตุว่า ในญัตติกรรม ไม่มีการลดหย่อนหรือการทำให้ผิดไปจากเดิมเหมือนในญัตติทุติยกรรมและญัตติจตุตถกรรม และส่วนอปโลกนกรรมเล่า ก็ทำโดยการประกาศให้ทราบเท่านั้น เพราะฉะนั้น กรรมเหล่านั้นท่านจึงไม่แสดงไว้โดยพิสดารในพระบาลี เราจักพรรณนาวินิจฉัยแห่งกรรมทั้ง ๔ อย่างเหล่านั้นทั้งหมดในภายหลัง.

Catuvaggakaraṇādikathā

เรื่องการทำจตุวรรคเป็นต้น

388. Idāni yadidaṃ chaṭṭhaṃ dhammena samaggakammaṃ nāma, taṃ yehi saṅghehi kātabbaṃ, tesaṃ pabhedaṃ dassetuṃ ‘‘pañca saṅghā’’tiādi vuttaṃ. Kammappattoti kammaṃ patto, kammayutto kammāraho; na kiñci kammaṃ kātuṃ nārahatīti attho.

388. บัดนี้ เพื่อแสดงประเภทแห่งสงฆ์ทั้งหลายที่พึงทำกรรมที่ ๖ ซึ่งชื่อว่า ธัมเมนะ สมัคคกรรม พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า pañca saṅghā เป็นต้น. คำว่า Kammappatto ความว่า ถึงซึ่งกรรม คือประกอบด้วยกรรม ควรแก่กรรม. อธิบายว่า ไม่ใช่ว่าจะไม่ควรทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง คือควรทำนั่นเอง.

389. Catuvaggakaraṇañce bhikkhave kammaṃ bhikkhunicatutthotiādi parisato kammavipattidassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha ukkhittakaggahaṇena kammanānāsaṃvāsako gahito, nānāsaṃvāsakaggahaṇena laddhinānāsaṃvāsako. Nānāsīmāya ṭhitacatutthoti sīmantarikāya vā bahisīmāya vā hatthapāse ṭhitenāpi saddhiṃ catuvaggo hutvāti attho.

389. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'กรรมที่ทำด้วยภิกษุสี่รูปมีภิกษุณีเป็นที่สี่' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความวิบัติแห่งกรรมอันเนื่องมาจากบริษัท. ในคำนั้น การถือเอาด้วยคำว่า 'ภิกษุผู้ถูกยกวัตร' หมายถึงภิกษุผู้มีสังวาสต่างกันเพราะกรรม, และการถือเอาด้วยคำว่า 'ภิกษุผู้มีสังวาสต่างกัน' หมายถึงภิกษุผู้มีสังวาสต่างกันเพราะทิฏฐิ. คำว่า 'มีภิกษุสี่รูปตั้งอยู่ในสีมาต่างกัน' หมายความว่า เป็นสี่รูปแม้กับภิกษุที่ยืนอยู่ในระหว่างสีมาหรือนอกสีมาในหัตถบาส.

393. Pārivāsikacatutthotiādi parivāsādikammānaṃyeva parisato vipattidassanatthaṃ vuttaṃ, tesaṃ vinicchayaṃ parato vaṇṇayissāma.

393. คำว่า 'มีภิกษุผู้ควรปริวาสเป็นที่สี่' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความวิบัติแห่งกรรมมีปริวาสเป็นต้นเท่านั้น อันเนื่องมาจากบริษัท. เราจักพรรณนาการวินิจฉัยกรรมเหล่านั้นในภายหลัง (ในสมุจจยขันธกะ).

394. Ekaccassa bhikkhave saṅghamajjhe paṭikkosanā ruhatītiādi paṭikuṭṭhakatakammassa kuppākuppabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Pakatattassāti avipannasīlassa pārājikaṃ anajjhāpannassa. Ānantarikassāti attano anantaraṃ nisinnassa.

394. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'การคัดค้านย่อมสำเร็จแก่ภิกษุบางรูปในท่ามกลางสงฆ์' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความเป็นอันควรเสียไปและไม่ควรเสียไปของกรรมที่ถูกห้ามและถูกทำแล้ว. คำว่า 'แก่ภิกษุผู้มีปกติ' หมายถึงผู้มีศีลไม่วิบัติ ไม่ต้องอาบัติปาราชิก. คำว่า 'แก่ภิกษุผู้อยู่ถัดไป' หมายถึงผู้ที่นั่งอยู่ถัดจากตนเอง (คือภิกษุผู้คัดค้าน).

Dvenissāraṇādikathā

เรื่องการขับไล่สองอย่างเป็นต้น

395. Dvemā bhikkhave nissāraṇātiādi vatthuto kammānaṃ kuppākuppabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha ‘‘appatto nissāraṇaṃ, tañce saṅgho nissāreti, sunissārito’’ti idaṃ pabbājanīyakammaṃ sandhāya vuttaṃ. Pabbājanīyakammena hi vihārato nissārenti, tasmā taṃ ‘‘nissāraṇā’’ti vuccati. Tañcesa yasmā kuladūsako na hoti, tasmā āveṇikena lakkhaṇena appatto. Yasmā panassa ākaṅkhamāno saṅgho pabbājanīyakammaṃ kareyyāti vuttaṃ, tasmā sunissārito hoti. Tañce saṅgho nissāretīti sace saṅgho tajjanīyakammādivasena nissāreti, so yasmā tattha ‘‘tiṇṇaṃ bhikkhave bhikkhūnaṃ ākaṅkhamāno saṅgho tajjanīyakammaṃ kareyya – eko bhaṇḍanakārako hoti kalahakārako vivādakārako bhassakārako saṅghe adhikaraṇakārako, eko bālo hoti abyatto āpattibahulo anapadāno, eko gihisaṃsaṭṭho viharati ananulomikehi gihisaṃsaggehī’’ti (cūḷava. 395) evaṃ ekekenapi aṅgena nissāraṇā anuññātā, tasmā sunissārito.

395. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'การขับไล่มีสองอย่าง' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความเป็นอันควรเสียไปและไม่ควรเสียไปของกรรมทั้งหลายโดยวัตถุ. ในคำนั้น คำว่า 'ผู้ไม่ควรแก่การขับไล่ แต่ถ้าสงฆ์ขับไล่ ย่อมเป็นการขับไล่ดีแล้ว' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสโดยหมายถึงปัพพาชนียกรรม. เพราะว่าย่อมขับไล่ออกจากวิหารด้วยปัพพาชนียกรรม ฉะนั้นกรรมนั้นจึงเรียกว่า 'การขับไล่'. และเพราะบุคคลนั้น (คือภิกษุผู้เขลา ไม่ฉลาด) ไม่เป็นผู้ทำลายตระกูล ฉะนั้นจึงไม่ถึงด้วยลักษณะเฉพาะ (ของปัพพาชนียกรรม). แต่เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ถ้าสงฆ์ประสงค์จะพึงทำปัพพาชนียกรรมแก่ภิกษุนั้นได้' ฉะนั้นจึงเป็นการขับไล่ดีแล้ว. คำว่า 'ถ้าสงฆ์ขับไล่' หมายความว่า ถ้าสงฆ์ขับไล่ด้วยอำนาจตัชชนียกรรมเป็นต้น ภิกษุนั้นย่อมเป็นการขับไล่ดีแล้ว เพราะในเรื่องนั้น การขับไล่เป็นอันทรงอนุญาตแล้วด้วยองค์แต่ละอย่างดังนี้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสงฆ์ประสงค์จะพึงทำตัชชนียกรรมแก่ภิกษุสามรูป คือ ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้ก่อการทะเลาะ เป็นผู้ก่อการวิวาท เป็นผู้ก่อการโต้เถียง เป็นผู้ก่อการพูดมาก เป็นผู้ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์, ภิกษุรูปหนึ่งเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด มีอาบัติมาก ไม่มีขอบเขตแห่งอาบัติ, ภิกษุรูปหนึ่งอยู่คลุกคลีกับคฤหัสถ์ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ที่ไม่สมควรแก่ภิกษุ' (จูฬวัคค์ 395).

396. Osāraṇāti pavesanā. Tattha tañce saṅgho osāretīti upasampadakammavasena paveseti. Dosāritoti duosārito. Sahassakkhattumpi upasampādito anupasampannova hoti ācariyupajjhāyā ca sātisārā, tathā seso kārakasaṅgho, na koci āpattito muccati. Iti ime ekādasa abhabbapuggalā dosāritā. Hatthacchinnādayo pana dvattiṃsa suosāritā, upasampāditā upasampannāva honti, na te labbhā kiñci vattuṃ. Ācariyupajjhāyā pana kārakasaṅgho ca sātisārā, na koci āpattito muccati.

396. คำว่า 'โอสารณา' คือการนำเข้า. ในคำนั้น คำว่า 'ถ้าสงฆ์นำเข้า' หมายถึงนำเข้าด้วยอำนาจแห่งอุปสัมปทากรรม. คำว่า 'โทสาริตะ' คือนำเข้าไม่ดี. แม้ได้รับการอุปสมบทเป็นพันครั้งก็ยังคงเป็นอนุปสัมบันเท่านั้น. ทั้งอาจารย์และอุปัชฌาย์ย่อมมีโทษ, เช่นเดียวกับสงฆ์ผู้ทำกรรมที่เหลือ, ไม่มีใครพ้นจากอาบัติ. บุคคลผู้ไม่ควรบวชสิบเอ็ดจำพวกเหล่านี้ชื่อว่า 'โทสาริตะ' (นำเข้าไม่ดี). ส่วนบุคคลสามสิบสองจำพวกมีผู้ถูกตัดมือเป็นต้นชื่อว่า 'สุโอสาริตะ' (นำเข้าดีแล้ว), เมื่อได้รับการอุปสมบทแล้วก็ย่อมเป็นอุปสัมบันเท่านั้น, ไม่ควรกล่าวโทษใดๆ แก่บุคคลเหล่านั้น. แต่อาจารย์ อุปัชฌาย์ และสงฆ์ผู้ทำกรรมย่อมมีโทษ, ไม่มีใครพ้นจากอาบัติ.

397. Idha pana bhikkhave bhikkhussa na hoti āpatti daṭṭhabbātiādi abhūtavatthuvasena adhammakammaṃ, bhūtavatthuvasena dhammakammañca dassetuṃ vuttaṃ. Tattha paṭinissajjitāti paṭinissajjitabbā.

397. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุไม่พึงเห็นว่ามีอาบัติ' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงอธรรมกรรมโดยวัตถุที่ไม่มีอยู่จริง และธรรมกรรมโดยวัตถุที่มีอยู่จริง. ในคำนั้น คำว่า 'ปฏินิสสัชชิตา' หมายถึงสิ่งที่ควรสละคืน.

Upālipucchākathā

เรื่องปัญหาของพระอุบาลี

400. Upālipañhesupi vatthuvaseneva dhammādhammakammaṃ vibhattaṃ. Tattha dve nayā – ekamūlako ca dvimūlako ca. Ekamūlako uttānoyeva. Dvimūlake yathā sativinayo amūḷhavinayena saddhiṃ ekā pucchā katā, evaṃ amūḷhavinayādayopi tassapāpiyyasikādīhi. Avasāne pana upasampadārahaṃ upasampādetīti ekameva padaṃ hoti. Parato bhikkhūnampi sativinayaṃ ādiṃ katvā ekekena saddhiṃ sesapadāni yojetabbāni.

400. แม้ในปัญหาของพระอุบาลี พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงจำแนกธรรมกรรมและอธรรมกรรมโดยวัตถุเท่านั้น. ในปัญหาเหล่านั้นมีสองนัย คือ เอกมูลกนัยและทวิมูลกนัย. เอกมูลกนัยนั้นเป็นเรื่องง่าย. ในทวิมูลกนัยนั้น เหมือนอย่างที่ได้ทำปัญหาหนึ่งร่วมกับสติวินัยและอมูฬหวินัย, ฉันใด, อมูฬหวินัยเป็นต้นก็เช่นกัน (ได้ทำปัญหาร่วมกับ) ตัสสปาปิยสิกาเป็นต้น. แต่ในที่สุดมีบทเดียวเท่านั้นคือ 'ย่อมอุปสมบทผู้ควรแก่อุปสมบท'. ในภายหลัง พึงประกอบบทที่เหลือเข้ากับบทแต่ละบท โดยเริ่มจากสติวินัยในวาระของภิกษุทั้งหลายด้วย.

Tajjanīyakammakathā

เรื่องตัชชนียกรรม

407. Idha pana bhikkhave bhikkhu bhaṇḍanakārakotiādi ‘‘adhammenavaggaṃ, adhammenasamaggaṃ; dhammenavaggaṃ, dhammapatirūpakenavaggaṃ, dhammapatirūpakenasamagga’’nti imesaṃ vasena cakkaṃ bandhitvā tajjanīyādīsu sattasu kammesu paṭipassaddhīsu ca vipattidassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha anapadānoti apadānavirahito. Apadānaṃ vuccati paricchedo; āpattiparicchedavirahitoti attho. Tato paraṃ paṭikuṭṭhakatakammappabhedaṃ dassetuṃ sāyeva pāḷi ‘‘akataṃ kamma’’ntiādīhi saṃsanditvā vuttā. Tattha na kiñci pāḷianusārena na sakkā vidituṃ, tasmā vaṇṇanaṃ na vitthārayimhāti.

407. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุเป็นผู้ก่อการทะเลาะ' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความวิบัติในกรรมเจ็ดอย่างมีตัชชนียกรรมเป็นต้น และในปฏิปัสสัทธิกรรม โดยการผูกเป็นวงล้อด้วยอำนาจแห่งกรรมเหล่านี้ คือ อธรรมเป็นพวก, อธรรมเป็นพวกเดียวกัน; ธรรมเป็นพวก, ธรรมปฏิรูปเป็นพวก, ธรรมปฏิรูปเป็นพวกเดียวกัน. ในคำนั้น คำว่า 'อนปทานะ' หมายถึงปราศจากขอบเขต. คำว่า 'อปทานะ' เรียกว่าขอบเขต; หมายความว่าปราศจากขอบเขตแห่งอาบัติ. หลังจากนั้น เพื่อแสดงประเภทของกรรมที่ถูกห้ามและถูกทำแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระบาลีนั้นเอง โดยนำมาผสมกับพระบาลีมีคำว่า 'กรรมที่ยังไม่ทำ' เป็นต้น. ในพระบาลีนั้น ไม่ใช่ว่าจะไม่สามารถรู้ความหมายใดๆ ได้ตามพระบาลี, แต่สามารถรู้ได้. ฉะนั้น เราจึงไม่ขยายความอรรถกถา.

Campeyyakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจัมเปยยขันธกะจบแล้ว.

10. Kosambakakkhandhakaṃ

10. โกสัมพกขันธกะ

Kosambakavivādakathā

เรื่องวิวาทะของชาวโกสัมพี

451. Kosambakakkhandhake – taṃ bhikkhuṃ āpattiyā adassane ukkhipiṃsūti ettha ayamanupubbikathā – dve kira bhikkhū ekasmiṃ āvāse vasanti vinayadharo ca suttantiko ca. Tesu suttantiko bhikkhu ekadivasaṃ vaccakuṭiṃ paviṭṭho ācamanaudakāvasesaṃ bhājane ṭhapetvāva nikkhami. Vinayadharo pacchā paviṭṭho taṃ udakaṃ disvā nikkhamitvā taṃ bhikkhuṃ pucchi – ‘‘āvuso, tayā idaṃ udakaṃ ṭhapita’’nti? ‘‘Āmāvuso’’ti. ‘‘Kiṃ tvaṃ ettha āpattibhāvaṃ na jānāsī’’ti? ‘‘Āma, na jānāmī’’ti. ‘‘Hoti, āvuso ettha āpattī’’ti? ‘‘Sace hoti, desissāmī’’ti. ‘‘Sace pana te, āvuso, asañcicca asatiyā kataṃ, natthi āpattī’’ti. So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosi.

451. ในโกสัมพกขันธกะ – คำว่า 'สงฆ์ยกวัตรภิกษุนั้นเพราะไม่เห็นอาบัติ' ในที่นี้เป็นเรื่องเล่าตามลำดับ – ได้ยินว่า ภิกษุสองรูปคือพระวินัยธรและพระสุตตันติกะอาศัยอยู่ในอาวาสแห่งหนึ่ง. ในบรรดาภิกษุทั้งสองนั้น วันหนึ่งพระสุตตันติกะเข้าไปในวัจจกุฎีแล้วได้ออกมา โดยทิ้งน้ำสำหรับชำระที่เหลือไว้ในภาชนะ. พระวินัยธรเข้าไปในภายหลัง เห็นน้ำที่เหลืออยู่นั้นแล้วออกมาถามภิกษุสุตตันติกะว่า 'อาวุโส ท่านทิ้งน้ำนี้ไว้หรือ?' (ภิกษุสุตตันติกะตอบว่า) 'ใช่ อาวุโส.' (พระวินัยธรถามว่า) 'ท่านไม่ทราบหรือว่าในเรื่องนี้มีอาบัติ?' (ภิกษุสุตตันติกะตอบว่า) 'ใช่ ผมไม่ทราบ.' (พระวินัยธรกล่าวว่า) 'อาวุโส ในเรื่องนี้มีอาบัติ.' (ภิกษุสุตตันติกะตอบว่า) 'ถ้ามีอาบัติ ผมก็จะแสดงคืน.' (พระวินัยธรกล่าวว่า) 'แต่ถ้าท่านทำไปโดยไม่ตั้งใจและไม่มีสติ อาวุโส ก็ไม่มีอาบัติ.' ภิกษุสุตตันติกะนั้นมีความเห็นว่าอาบัตินั้นไม่เป็นอาบัติ.

Vinayadharopi attano nissitakānaṃ ‘‘ayaṃ suttantiko āpattiṃ āpajjamānopi na jānātī’’ti ārocesi. Te tassa nissitake disvā ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo āpattiṃ āpajjitvāpi āpattibhāvaṃ na jānātī’’ti āhaṃsu. Te gantvā attano upajjhāyassa ārocesuṃ. So evamāha – ‘‘ayaṃ vinayadharo pubbe anāpattī’’ti vatvā ‘‘idāni āpattī’’ti vadati. Musāvādī esoti. Te gantvā ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo musāvādī’’ti evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ vaḍḍhayiṃsu. Tato vinayadharo okāsaṃ labhitvā tassa āpattiyā adassane ukkhepanīyakammaṃ akāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘taṃ bhikkhuṃ āpattiyā adassane ukkhipiṃsū’’ti.

วินัยธรนั้นได้บอกแก่ภิกษุผู้อาศัยของตนว่า "ภิกษุผู้ทรงพระสูตรนี้ แม้กำลังต้องอาบัติก็ไม่รู้ว่าเป็นอาบัติ" ภิกษุผู้อาศัยของวินัยธรนั้นเห็นภิกษุผู้อาศัยของภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นแล้ว ได้กล่าวว่า "อุปัชฌาย์ของท่านทั้งหลาย แม้ต้องอาบัติแล้วก็ไม่รู้อาบัติ" ภิกษุผู้อาศัยของภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นไปแล้ว ได้บอกแก่อุปัชฌาย์ของตน ภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นได้กล่าวอย่างนี้ว่า "วินัยธรนี้ เมื่อก่อนกล่าวว่า 'ไม่เป็นอาบัติ' บัดนี้กลับกล่าวว่า 'เป็นอาบัติ' วินัยธรนี้เป็นผู้กล่าวเท็จ" ภิกษุผู้อาศัยของภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นไปแล้ว ได้เพิ่มพูนการทะเลาะกันและกันอย่างนี้ว่า "อุปัชฌาย์ของท่านทั้งหลายเป็นผู้กล่าวเท็จ" แต่นั้น วินัยธรได้โอกาสแล้ว ได้ทำอุกเขปนียกรรม (การยกวัตร) แก่ภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นเพราะไม่เห็นอาบัติ เพราะเหตุนั้น (พระสังคีติกาจารย์) จึงกล่าวว่า "ได้ยกวัตรภิกษุนั้นเพราะไม่เห็นอาบัติ"

453. Bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅghoti ettha na tāva bhinno; apica kho yathā deve vuṭṭhe ‘‘idāni sassaṃ nipphanna’’nti vuccati, avassañhi taṃ nipphajjissati, evameva iminā kāraṇena āyatiṃ avassaṃ bhijjissati, so ca kho kalahavasena na saṅghabhedavasena, tasmā ‘‘bhinno’’ti vuttaṃ. Sambhamaatthavasena cettha āmeḍitaṃ veditabbaṃ.

453. ในบทว่า "ภิกษุสงฆ์แตกแล้ว ภิกษุสงฆ์แตกแล้ว" นี้ (สงฆ์) ยังไม่แตก แต่ว่า เหมือนอย่างเมื่อฝนตกแล้ว ย่อมกล่าวว่า "บัดนี้ข้าวกล้าสำเร็จแล้ว" เพราะว่าข้าวกล้านั้นจักสำเร็จแน่นอน ฉันใด ด้วยเหตุนี้ (สงฆ์) ในภายหน้าจักแตกแน่นอน และสงฆ์นั้นจักแตกด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะกัน ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งสังฆเภท (กรรม) เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า "แตกแล้ว" และในบทนี้ พึงทราบว่าเป็นการกล่าวซ้ำด้วยอำนาจแห่งความรีบร้อน

454. Etamatthaṃ bhāsitvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti kasmā evaṃ bhāsitvā pakkāmi? Sace hi bhagavā ukkhepake vā ‘‘akāraṇe tumhehi so bhikkhu ukkhitto’’ti vadeyya, ukkhittānuvattake vā ‘‘tumhe āpattiṃ āpannā’’ti vadeyya, ‘‘etesaṃ bhagavā pakkho, etesaṃ bhagavā pakkho’’ti vatvā āghātaṃ bandheyyuṃ, tasmā tantimeva ṭhapetvā etamatthaṃ bhāsitvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

454. ที่ว่า "ตรัสเนื้อความนั้นแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไปแล้ว" นั้น เพราะเหตุไรจึงตรัสอย่างนี้แล้วเสด็จหลีกไป? ถ้าหากพระผู้มีพระภาคพึงตรัสแก่ภิกษุผู้ยกวัตรว่า "พวกเธอได้ยกวัตรภิกษุนั้นโดยไม่มีเหตุ" หรือพึงตรัสแก่ภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตรว่า "พวกเธอต้องอาบัติแล้ว" ภิกษุเหล่านั้นพึงผูกอาฆาตว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพวกของภิกษุเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคเป็นพวกของภิกษุเหล่านี้" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงตั้งไว้ซึ่งพระบาลีเท่านั้น ตรัสเนื้อความนั้นแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไปแล้ว

455. Attanā vā attānanti ettha yo saṅghena ukkhepanīyakatānaṃ adhammavādīnaṃ pakkhe nisinno ‘‘tumhe kiṃ bhaṇathā’’ti tesañca itaresañca laddhiṃ sutvā ‘‘ime adhammavādino, itare dhammavādino’’ti cittaṃ uppādeti, ayaṃ tesaṃ majjhe nisinnova tesaṃ nānāsaṃvāsako hoti, kammaṃ kopeti, itaresampi hatthapāsaṃ anāgatattā kopeti. Evaṃ attanā vā attānaṃ nānāsaṃvāsakaṃ karoti. Samānasaṃvāsakanti etthāpi yo adhammavādīnaṃ pakkhe nisinno ‘‘adhammavādino ime, itare dhammavādino’’ti tesaṃ majjhaṃ pavisati, yattha vā tattha vā pana pakkhe nisinno ‘‘ime dhammavādino’’ti gaṇhāti, ayaṃ attanā vā attānaṃ samānasaṃvāsakaṃ karotīti veditabbo.

455. ในบทว่า "ตนเองทำให้ตนเอง" นี้ ภิกษุใดนั่งอยู่ในฝ่ายของบุคคลผู้กล่าวอธรรมที่สงฆ์ทำอุกเขปนียกรรมแล้ว ถามว่า "พวกท่านกล่าวอะไร" ฟังลัทธิของบุคคลเหล่านั้นและของบุคคลอื่นแล้ว ย่อมยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "บุคคลเหล่านี้เป็นผู้กล่าวอธรรม บุคคลอื่นเป็นผู้กล่าวธรรม" ภิกษุนี้แม้กำลังนั่งอยู่ท่ามกลางบุคคลเหล่านั้น ก็ย่อมเป็นผู้มีสังวาสต่างกันกับบุคคลเหล่านั้น ย่อมยังกรรมให้เสียไป ย่อมยังกรรมให้เสียไปเพราะยังไม่ถึงหัตถบาสของบุคคลอื่นด้วย อย่างนี้ ตนเองทำให้ตนเองเป็นผู้มีสังวาสต่างกัน ในบทว่า "ผู้มีสังวาสเสมอกัน" นี้ก็เหมือนกัน ภิกษุใดนั่งอยู่ในฝ่ายของบุคคลผู้กล่าวอธรรมแล้ว (รู้ว่า) "บุคคลเหล่านี้เป็นผู้กล่าวอธรรม บุคคลอื่นเป็นผู้กล่าวธรรม" แล้วย่อมเข้าไปท่ามกลางบุคคลเหล่านั้น หรือว่านั่งอยู่ในฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งแล้ว ย่อมถือเอาว่า "บุคคลเหล่านี้เป็นผู้กล่าวธรรม" พึงทราบว่า ภิกษุนี้เองทำให้ตนเองเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน

456. Kāyakammaṃ vacīkammanti ettha kāyena paharantā kāyakammaṃ upadaṃsenti, pharusaṃ vadantā vacīkammaṃ upadaṃsentīti veditabbā. Hatthaparāmāsaṃ karontīti kodhavasena hatthehi aññamaññaṃ parāmasanaṃ karonti. Adhammiyāyamāneti adhammiyāni kiccāni kurumāne. Asammodikāvattamānāyāti asammodikāya vattamānāya. Ayameva vā pāṭho. Sammodanakathāya avattamānāyāti attho. Ettāvatā na aññamaññanti ettha dve pantiyo katvā upacāraṃ muñcitvā nisīditabbaṃ, dhammiyāyamāne pana sammodikāya vattamānāya āsanantarikāya nisīditabbaṃ, ekekaṃ āsanaṃ antaraṃ katvā nisīditabbaṃ.

456. ในบทว่า "กายกรรม วจีกรรม" นี้ พึงทราบว่า ภิกษุทั้งหลายผู้ประหารด้วยกาย ย่อมแสดงกายกรรม ภิกษุทั้งหลายผู้กล่าววาจาหยาบ ย่อมแสดงวจีกรรม ในบทว่า "ย่อมทำหัตถปรัมมาส" นี้ (คือ) ย่อมลูบคลำกันและกันด้วยมือด้วยอำนาจแห่งความโกรธ ในบทว่า "เมื่อทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม" นี้ (คือ) เมื่อทำกิจทั้งหลายที่ไม่เป็นธรรม ในบทว่า "เมื่อวาจาที่ไม่เป็นที่บันเทิงเป็นไปอยู่" นี้ (คือ) เมื่อวาจาที่ไม่เป็นที่บันเทิงเป็นไปอยู่ หรือว่าบทนี้แหละเป็นบทบาลี อธิบายว่า เมื่อถ้อยคำเป็นที่บันเทิงไม่เป็นไปอยู่ ในบทว่า "ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ไม่ใช่ซึ่งกันและกัน" นี้ พึงนั่งเว้นบริเวณใกล้เคียงโดยทำเป็นสองแถว แต่เมื่อทำกิจที่เป็นธรรม เมื่อวาจาเป็นที่บันเทิงเป็นไปอยู่ พึงนั่งเว้นอาสนะหนึ่ง พึงนั่งโดยทำอาสนะหนึ่งๆ ให้เป็นช่องว่าง

457-458. Mā bhaṇḍanantiādīsu ‘‘akatthā’’ti pāṭhasesaṃ gahetvā ‘‘mā bhaṇḍanaṃ akatthā’’ti evamattho daṭṭhabbo. Adhammavādīti ukkhittānuvattakesu aññataro. Ayaṃ pana bhikkhu bhagavato atthakāmo, ayaṃ kirassa adhippāyo ‘‘ime bhikkhū kodhābhibhūtā satthu vacanaṃ na gaṇhanti, mā bhagavā ete ovadanto kilamitthā’’ti tasmā evamāha. Bhagavā pana ‘‘pacchāpi saññaṃ labhitvā oramissantī’’ti tesaṃ anukampāya atītavatthuṃ āharitvā kathesi. Tattha anatthatoti anattho ato; etasmā me purisā anatthoti vuttaṃ hoti. Atha vā anatthatoti anatthado. Sesaṃ pākaṭameva.

ในบทบาลีมีอาทิว่า "อย่าทะเลาะกัน" นี้ พึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า "พวกเธออย่าทะเลาะกัน" โดยถือเอาบทที่เหลือคือ "อักกัตถา" (พวกเธออย่าทำ) ในบทว่า "ผู้กล่าวอธรรม" นี้ (หมายถึง) ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตร แต่ภิกษุนี้เป็นผู้ใคร่ประโยชน์ของพระผู้มีพระภาค ความประสงค์ของภิกษุนั้นมีอยู่ดังนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ถูกความโกรธครอบงำแล้ว ย่อมไม่รับฟังพระดำรัสของพระศาสดา ขอพระผู้มีพระภาคอย่าทรงลำบากในการโอวาทภิกษุเหล่านี้เลย" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ แต่พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "แม้ในภายหลัง ภิกษุเหล่านี้จักได้สัญญากลับมาแล้วถอยกลับ" จึงทรงนำอดีตวัตถุมาตรัสเทศนาด้วยความอนุเคราะห์แก่ภิกษุเหล่านั้น ในอดีตวัตถุนั้น ในบทว่า "อนัตถะ" นี้ อธิบายว่า "อนัตถะ (ความไม่เป็นประโยชน์) จักมีจากบุรุษนี้แก่เรา" หรือว่า ในบทว่า "อนัตถะ" นี้ (คือ) ผู้ให้ความไม่เป็นประโยชน์ บทที่เหลือก็ปรากฏชัดเจนแล้ว

464. Puthusaddotiādigāthāsu pana puthu mahā saddo assāti puthusaddo. Samajanoti samāno ekasadiso jano; sabbo cāyaṃ bhaṇḍanakārakojano samantato saddanicchāraṇena puthusaddo ceva sadiso cāti vuttaṃ hoti. Na bālo koci maññathāti tattha koci ekopi ‘‘ahaṃ bālo’’ti na maññittha; sabbepi paṇḍitamāninoyeva. Nāññaṃ bhiyyo amaññarunti koci ekopi ‘‘ahaṃ bālo’’ti ca na maññittha; bhiyyo ca saṅghasmiṃ bhijjamāne aññampi ekaṃ ‘‘mayhaṃ kāraṇā saṅgho bhijjatī’’ti idaṃ kāraṇaṃ na maññitthāti attho.

464. ในคาถามีอาทิว่า "มีเสียงกึกก้อง" นี้ อธิบายว่า "เสียงใหญ่กึกก้องของหมู่ภิกษุนั้นมีอยู่" เพราะเหตุนั้น หมู่ภิกษุนั้นจึงชื่อว่า "มีเสียงกึกก้อง" ในบทว่า "หมู่ชนเสมอกัน" นี้ (คือ) หมู่ชนที่มีอัธยาศัยเสมอกันในการทะเลาะกัน และหมู่ชนผู้ก่อการทะเลาะกันทั้งหมดนี้ ย่อมมีเสียงกึกก้องด้วยการเปล่งเสียงจากรอบด้าน และมีอัธยาศัยเสมอกัน ดังนี้ ได้กล่าวแล้ว ในบทว่า "ไม่มีใครสำคัญว่าตนเป็นคนพาล" นี้ ในหมู่ภิกษุเหล่านั้น แม้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่สำคัญว่า "เราเป็นคนพาล" ภิกษุทั้งหมดต่างก็สำคัญว่าตนเป็นบัณฑิตเท่านั้น ในบทว่า "ไม่สำคัญสิ่งอื่นยิ่งไปกว่านั้น" นี้ แม้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่สำคัญว่า "เราเป็นคนพาล" และเมื่อสงฆ์แตกกัน ก็ไม่สำคัญเหตุอื่นอีกอย่างหนึ่งว่า "สงฆ์แตกเพราะเหตุของเรา" ดังนี้ อธิบาย

Parimuṭṭhāti parimuṭṭhassatino. Vācāgocarabhāṇinoti rākārassa rassādeso kato, vācāgocarā na satipaṭṭhānādigocarā. Bhāṇino ca kathaṃ bhāṇino? Yāvicchanti mukhāyāmaṃ yāva mukhaṃ pasāretuṃ icchanti, tāva pasāretvā bhāṇino, ekopi saṅghagāravena mukhasaṅkocaṃ na karotīti attho. Yena nītāti yena kalahena imaṃ nillajjabhāvaṃ nītā. Na taṃ vidūti na taṃ jānanti, ‘‘evaṃ sādīnavo aya’’nti.

ในบทว่า "ผู้มีสติอันเลือนหาย" นี้ (คือ) ผู้มีสติอันเลือนหายไปโดยรอบ ในบทว่า "ผู้กล่าววาจาเป็นโคจร" นี้ ได้ทำรัสสาเทศ (การทำให้สั้น) ของอักษร "รา" (คือ) มีวาจาเป็นโคจร ไม่ใช่มีสติปัฏฐานเป็นต้นเป็นโคจร และเป็นผู้กล่าว แล้วกล่าวอย่างไร? เพียงใดที่ปรารถนาจะอ้าปาก เพียงนั้นก็อ้าปากแล้วกล่าว อธิบายว่า แม้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่ทำปากให้หดเข้าด้วยความเคารพในสงฆ์ ในบทว่า "ที่ถูกนำไปแล้วด้วยเหตุใด" นี้ (คือ) ที่ถูกนำไปสู่ความเป็นผู้ไม่มีความละอายนี้ด้วยการทะเลาะใด ในบทว่า "ย่อมไม่รู้สิ่งนั้น" นี้ ย่อมไม่รู้สิ่งนั้นว่า "การทะเลาะนี้มีโทษอย่างนี้"

Ye ca taṃ upanayhantīti taṃ ‘‘akkocchi maṃ, avadhi ma’’ntiādikaṃ ākāraṃ ye ca upanayhanti. Sanantanoti porāṇo.

ในบทว่า "และชนเหล่าใดผูกสิ่งนั้นไว้" นี้ (คือ) และชนเหล่าใดผูกอาการนั้นมีอาทิว่า "เขาด่าเรา เขาตีเรา" ไว้ ในบทว่า "เป็นของเก่า" นี้ (คือ) เป็นของเก่าแก่

Pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe bhaṇḍanakārakā pare nāma. Te ettha saṅghamajjhe kalahaṃ karontā ‘‘mayaṃ yamāmase upayamāma; satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti na jānanti. Ye ca tattha vijānantīti ye tattha paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccusamīpaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. Tato sammanti medhagāti evañhi te jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti.

บทว่า ปเร ความว่า ยกเว้นบัณฑิตทั้งหลายเสีย คนอื่นๆ นอกเหนือจากนั้นที่เป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาท ชื่อว่า ปเร (คนพวกอื่น) คนเหล่านั้นเมื่อทำการทะเลาะวิวาทกันในท่ามกลางสงฆ์นี้ ย่อมไม่รู้ว่า 'พวกเรากำลังยับยั้งอยู่ (คือเข้าใกล้ความตาย) พวกเรากำลังเดินไปสู่สำนักของมัจจุราชอยู่ตลอดเวลา' บทว่า เย จ ตตฺถ วิชานนฺติ ความว่า บัณฑิตเหล่าใดในท่ามกลางสงฆ์นั้น ย่อมรู้ว่า 'พวกเรากำลังเดินไปสู่ที่ใกล้ของมัจจุราช' บทว่า ตโต สมฺมนฺติ เมธคา ความว่า เพราะเมื่อบัณฑิตเหล่านั้นรู้อยู่อย่างนี้ จึงทำโยนิโสมนสิการให้เกิดขึ้น แล้วปฏิบัติเพื่อความสงบระงับแห่งการทะเลาะวิวาททั้งหลาย

Aṭṭhicchinnāti ayaṃ gāthā brahmadattañca dīghāvukumārañca sandhāya vuttā. Tesampi hoti saṅgati, kasmā tumhākaṃ na hoti, yesaṃ vo neva mātāpitūnaṃ aṭṭhīni chinnāni, na pāṇā hatā, na gavāssadhanāni haṭānīti.

คาถาที่ขึ้นต้นว่า อฏฺฐิจฺฉินฺนา นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงพระเจ้าพรหมทัตและทีฆาวุกุมาร แม้พระราชาและพระกุมารเหล่านั้นก็ยังมีความสามัคคีกันได้ เหตุใดพวกเธอจึงไม่มีความสามัคคีกันเล่า ทั้งที่กระดูกของมารดาบิดาของพวกเธอก็ไม่ได้ถูกตัด สัตว์ทั้งหลายก็ไม่ได้ถูกฆ่า ทรัพย์คือโคและม้าก็ไม่ได้ถูกนำไป

Sace labhethātiādigāthā paṇḍitasahāyassa ca bālasahāyassa ca vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttā. Abhibhuyya sabbāni parissayānīti pākaṭaparissaye ca paṭicchannaparissaye ca abhibhavitvā tena saddhiṃ attamano satimā careyya.

คาถาที่ขึ้นต้นว่า สเจ ลเภถ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเพื่อแสดงคุณและโทษของสหายที่เป็นบัณฑิตและสหายที่เป็นพาล บทว่า อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ ความว่า ครอบงำภัยอันตรายทั้งที่ปรากฏชัด (เช่น ราชสีห์ เสือโคร่ง) และภัยอันตรายที่ปกปิด (เช่น ราคะ โทสะ) แล้วพึงเป็นผู้มีใจยินดี มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้น

Rājāva raṭṭhaṃ vijitanti yathā attano vijitaṃ raṭṭhaṃ mahājanakarājā ca arindamamahārājā ca pahāya ekakā cariṃsu; evaṃ careyyāti attho. Mātaṅgaraññeva nāgoti mātaṅgo araññe nāgova. Mātaṅgoti hatthī vuccati; nāgoti mahantādhivacanametaṃ. Yathā hi mātuposako mātaṅganāgo araññe eko cari, na ca pāpāni akāsi. Yathā ca pālileyyako, evaṃ eko care, na ca pāpāni kayirāti vuttaṃ hoti.

บทว่า ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ มีอรรถว่า เหมือนอย่างที่พระเจ้ามหาชนกและพระเจ้าอรินทมมหาราชทรงละแว่นแคว้นที่ทรงพิชิตแล้ว เสด็จเที่ยวไปแต่พระองค์เดียว ฉันใด ก็พึงเที่ยวไปฉันนั้น บทว่า มาตงฺครญฺเญว นาโค ความว่า ช้างมาตังคะในป่าเหมือนพญาช้าง ช้างเรียกว่า มาตังคะ ส่วนคำว่า นาคะ นี้เป็นคำเรียกผู้ยิ่งใหญ่ ด้วยว่า เหมือนอย่างที่พญาช้างมาตังคะผู้เลี้ยงมารดาเที่ยวไปในป่าแต่ลำพัง และไม่ทำบาป ฉันใด และเหมือนอย่างที่พญาช้างปาลิเลยยกะเที่ยวไปในป่าแต่ลำพัง และไม่ทำบาป ฉันใด ก็พึงเที่ยวไปแต่ลำพัง และไม่พึงทำบาป ฉันนั้น นี้เป็นคำที่ท่านกล่าวไว้

Pālileyyakagamanakathā

เรื่องการเสด็จไปสู่หมู่บ้านปาลิเลยยกะ

467. Pālileyyake viharati rakkhitavanasaṇḍeti pālileyyakaṃ upanissāya rakkhitavanasaṇḍe viharati. Hatthināgoti mahāhatthī. Hatthikalabhehīti hatthipotakehi. Hatthicchāpehīti khīrūpakehi daharapotakehi. Chinnaggānīti tehi purato purato gacchantehi chinnaggāni khāyitāvasesāni khāṇusadisāni tiṇāni khādati. Obhaggobhagganti tena hatthināgena uccaṭṭhānato bhañjitvā bhañjitvā pātitaṃ. Assa sākhābhaṅganti etassa santakaṃ sākhābhaṅgaṃ te khādanti. Āvilānīti tehi paṭhamataraṃ otaritvā pivantehi ālulitāni kaddamodakāni pivati. Ogāhāti titthato.

467. บทว่า ปาลิเลยฺยเก วิหรติ รกฺขิตวนสณฺเฑ ความว่า ทรงอาศัยหมู่บ้านปาลิเลยยกะเป็นที่โคจร ประทับอยู่ ณ ป่ารักขิตวัน บทว่า หตฺถินาโค คือ พญาช้าง บทว่า หตฺถิกฬเภหิ คือ ด้วยลูกช้างทั้งหลาย บทว่า หตฺถิจฺฉาเปหิ คือ ด้วยลูกช้างตัวเล็กๆ ที่ยังต้องกินนมแม่ บทว่า ฉินฺนคฺคานิ ความว่า พญาช้างนั้นย่อมเคี้ยวกินหญ้าที่มีปลายขาด ที่เหลือจากการเคี้ยวกิน และที่มีลักษณะสากเหมือนตอไม้ เพราะช้างเหล่านั้นเดินไปข้างหน้าๆ (แล้วเคี้ยวกินก่อน) บทว่า โอภคฺคโอภคฺคํ ความว่า กิ่งไม้ที่พญาช้างนั้นหักลงมาจากที่สูง บทว่า อสฺส สาขาภงฺคํ ความว่า ช้างเหล่านั้นย่อมเคี้ยวกินกิ่งไม้ที่พญาช้างนั้นหักไว้ซึ่งเป็นของของพญาช้างนั้น บทว่า อาวิลานิ ความว่า พญาช้างนั้นย่อมดื่มน้ำที่ขุ่นมัวเพราะช้างเหล่านั้นลงไปดื่มก่อนแล้วกวนให้ขุ่น บทว่า โอคาหา ความว่า จากท่าน้ำ

Nāgassa nāgenāti hatthināgassa buddhanāgena. Īsādantassāti rathaīsāsadisadantassa. Yadeko ramatī vaneti yasmā buddhanāgo viya ayampi hatthināgo eko pavivitto vane ramati; tasmāssa nāgassa nāgena cittaṃ sameti, ekībhāvaratiyā ekasadisaṃ hotīti attho.

บทว่า นาคสฺส นาเคน ความว่า จิตของพญาช้างกับพุทธนาค (พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ) บทว่า อีสาทนฺตสฺส ความว่า ผู้มีงาสองข้างยาวเหมือนเพลารถ บทว่า ยเทโก รมตี วเน มีอรรถว่า เพราะเหตุที่พญาช้างนี้ก็เหมือนพุทธนาค เป็นผู้เดียวสงัดจากหมู่คณะ ยินดีอยู่ในป่า ฉะนั้น จิตของพญาช้างนั้นย่อมเสมอกับจิตของพุทธนาค คือเป็นเหมือนกันโดยความยินดีในความเป็นผู้เดียว

Yathābhirantaṃ viharitvāti ettha temāsaṃ bhagavā tattha vihāsīti veditabbo. Ettāvatā kosambakehi kira ubbāḷho bhagavā temāsaṃ araññaṃ pavisitvā vasīti sabbattha kathā patthaṭā ahosi.

ในบทว่า ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา นี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่ารักขิตวันนั้นตลอดไตรมาส ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คำเล่าลือจึงแพร่สะพัดไปในที่ทุกแห่งว่า ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าถูกพวกภิกษุชาวเมืองโกสัมพีเบียดเบียน (ทำให้ลำบาก) จึงเสด็จเข้าไปประทับอยู่ในป่าตลอดไตรมาส

Atha kho kosambakā upāsakāti atha kho imaṃ kathāsallāpaṃ sutvā kosambivāsino upāsakā.

บทว่า อถ โข โกสมฺพกา อุปาสกา ความว่า ครั้งนั้นแล อุบาสกทั้งหลายผู้อาศัยอยู่ในเมืองโกสัมพี ได้ฟังคำสนทนาปราศรัยนี้แล้ว

Aṭṭhārasavatthukathā

เรื่องวัตถุ ๑๘ ประการ

468. Adhammaṃ dhammotiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni saṅghabhedakakkhandhake vaṇṇayissāma.

468. เราจักพรรณนาวัตถุอันเป็นเหตุให้สงฆ์แตกกัน ๑๘ ประการ มีคำว่า อธมฺมํ ธมฺโม เป็นต้น ในสังฆเภทกขันธกะ

475. Taṃ ukkhittakaṃ bhikkhuṃ osāretvāti taṃ gahetvā sīmaṃ gantvā āpattiṃ desāpetvā kammavācāya osāretvā. Tāvadeva uposathoti taṃdivasameva uposathakkhandhake vuttanayeneva sāmaggīuposatho kātabbo.

475. บทว่า ตํ อุกฺขิตฺตกํ ภิกฺขุํ โอสาเรตฺวา ความว่า พาภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้นไปยังสีมา ให้แสดงอาบัติแล้ว สวดกรรมวาจา (ตามที่มาในจูฬวรรค กัมมขันธกะ) เพื่อรับเข้าหมู่สงฆ์ บทว่า ตาวเทว อุโปสโถ ความว่า ในวันนั้นเอง เมื่อสงฆ์พร้อมเพรียงกันแล้ว พึงทำสามัคคีอุโบสถตามนัยที่ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะนั่นเอง

476. Amūlā mūlaṃ gantvāti na mūlā mūlaṃ gantvā; taṃ vatthuṃ avinicchinitvāti attho. Ayaṃ vuccati upāli saṅghasāmaggī atthāpetā byañjanūpetāti atthato apagatā, ‘‘saṅghasāmaggī’’ti imaṃ pana byañjanamattaṃ upetā.

476. บทว่า อมูลา มูลํ คนฺตฺวา มีอรรถว่า ไม่ดำเนินไปตามลำดับจากมูลเดิมสู่มูลเดิม คือไม่ได้วินิจฉัยวัตถุ (เรื่องราวที่เป็นเหตุให้สงฆ์แตกกัน) นั้น บทว่า อยํ วุจฺจติ อุปาลิ สงฺฆสามคฺคี อตฺถาเปตา พฺยญฺชนูเปตา ความว่า ความพร้อมเพรียงของสงฆ์นี้เรียกว่า ปราศจากอรรถะ (ความหมายที่แท้จริง) แต่เข้าถึงเพียงพยัญชนะว่า 'สังฆสามัคคี' เท่านั้น

477. Saṅghassa kiccesūti saṅghassa karaṇīyesu uppannesu. Mantanāsūti vinayamantanāsu. Atthesu jātesūti vinayaatthesu uppannesu. Vinicchayesūti tesaṃyeva atthānaṃ vinicchayesu. Mahatthikoti mahāupakāro. Paggahārahoti paggaṇhituṃ vutto.

477. บทว่า สงฺฆสฺส กิจฺเจสุ ความว่า เมื่อกิจที่ควรทำของสงฆ์เกิดขึ้น บทว่า มนฺตนาสุ ความว่า ในการปรึกษาหารือกันเรื่องพระวินัย บทว่า อตฺเถสุ ชาเตสุ ความว่า เมื่อเนื้อความแห่งพระวินัยเกิดขึ้น บทว่า วินิจฺฉเยสุ ความว่า ในการวินิจฉัยเนื้อความเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า มหตฺถิโก ความว่า เป็นผู้มีอุปการะมาก บทว่า ปคฺคหารโห ความว่า ท่านกล่าวว่า เป็นผู้ควรแก่การยกย่อง

Anānuvajjo paṭhamena sīlatotiādimhiyeva tāva sīlato na upavajjo. Avekkhitācāroti apekkhitācāro; ālokite vilokite sampajānakārītiādinā nayena upaparikkhitācāro. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘appaṭicchannācāro’’ti vuttaṃ.

บทว่า อนานุวชฺโช ปฐเมน สีลโต ความว่า ในเบื้องต้นทีเดียว เป็นผู้ไม่ถูกตำหนิด้วยศีล บทว่า อเวกฺขิตาจาโร คือ มีอาจาระที่พิจารณาแล้ว หรือมีอาจาระที่สอดส่องแล้วตามนัยเป็นต้นว่า 'เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการแลดูและการเหลียวดู' ส่วนในอรรถกถาทั้งหลายกล่าวว่า 'เป็นผู้มีอาจาระที่ไม่ปกปิด'

Visayhāti abhibhavitvā. Anuyyutaṃ bhaṇanti anuññātaṃ anapagataṃ bhaṇanto. Yasmā hi so anuyyutaṃ bhaṇati, usūyāya vā agatigamanavasena vā kāraṇāpagataṃ na bhaṇati, tasmā atthaṃ na hāpeti. Usūyāya pana agatigamanavasena vā bhaṇanto atthaṃ hāpeti, kāraṇaṃ na deti, tasmā so parisagato chambhati ceva vedhati ca. Yo īdiso na hoti, ayaṃ ‘‘paggahāraho’’ti dasseti.

บทว่า วิสยฺหา ความว่า ครอบงำแล้ว บทว่า อนุยฺยุตํ ภณนฺติ ความว่า กล่าวคำที่ได้รับอนุญาต คือกล่าวคำที่ไม่ปราศจากเหตุ ด้วยว่า เพราะภิกษุนั้นกล่าวคำที่ได้รับอนุญาต ไม่กล่าวคำที่ปราศจากเหตุด้วยความริษยาหรือด้วยอำนาจแห่งอคติ ฉะนั้น จึงไม่ทำให้เสียประโยชน์ ส่วนภิกษุที่กล่าวด้วยความริษยาหรือด้วยอำนาจแห่งอคติ ย่อมทำให้เสียประโยชน์ ไม่สามารถให้เหตุผลที่ถูกต้องได้ ฉะนั้น ภิกษุนั้นเมื่อเข้าสู่บริษัท ย่อมทั้งแข็งทื่อและทั้งตัวสั่น ภิกษุใดไม่เป็นเช่นนั้น ภิกษุนี้ย่อมแสดงว่า 'เป็นผู้ควรแก่การยกย่อง'

Kiñca bhiyyo ‘‘tatheva pañha’’nti gāthā, tassattho – yathā ca anuyyutaṃ bhaṇanto atthaṃ na hāpeti, tatheva parisāya majjhe pañhaṃ pucchito samāno na ceva pajjhāyati, na ca maṅku hoti. Yo hi atthaṃ na jānāti, so pajjhāyati. Yo vattuṃ na sakkoti, so maṅku hoti. Yo pana atthañca jānāti, vattuñca sakkoti; so na pajjhāyati, na maṅku hoti. Kālāgatanti kathetabbayuttakāle āgataṃ. Byākaraṇārahanti pañhassa atthānulomatāya byākaraṇānucchavikaṃ. Vacoti vadanto; evarūpaṃ vacanaṃ bhaṇantoti attho. Rañjetīti toseti. Viññūparisanti viññūnaṃ parisaṃ.

อะไรอีกที่ควรกล่าวให้มากไปกว่านี้? คือคาถาที่ขึ้นต้นว่า 'ปัญหาเช่นนั้นแล' ความหมายของคาถานั้นพึงทราบอย่างนี้: เหมือนอย่างที่ภิกษุผู้กล่าวคำที่ได้รับอนุญาตแล้ว ไม่ทำให้ความหมายเสื่อมเสียไป ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อถูกถามปัญหาในท่ามกลางบริษัท ก็ไม่พึงครุ่นคิดฟุ้งซ่านและไม่พึงมีสีหน้าไม่สบายใจ เพราะว่าบุคคลใดไม่รู้ความหมาย บุคคลนั้นย่อมครุ่นคิดฟุ้งซ่าน บุคคลใดไม่สามารถตอบได้ บุคคลนั้นย่อมมีสีหน้าไม่สบายใจ ส่วนบุคคลใดรู้ความหมายและสามารถตอบได้ บุคคลนั้นย่อมไม่ครุ่นคิดฟุ้งซ่านและไม่มีสีหน้าไม่สบายใจ คำว่า 'กาลคต' (มาถึงตามกาล) หมายถึง มาถึงในเวลาที่เหมาะสมแก่การตอบ คำว่า 'พยากรณารหะ' (ควรแก่การพยากรณ์) หมายถึง คำที่เหมาะสมแก่การพยากรณ์ เพราะความเหมาะสมกับความหมายของปัญหา คำว่า 'วจ' (คำพูด) หมายถึง ผู้กล่าวคำพูดเช่นนั้น คำว่า 'รัญเชติ' (ย่อมยังให้ยินดี) หมายถึง ย่อมยังให้พอใจ คำว่า 'วิญญูบริษัท' (บริษัทของบัณฑิต) หมายถึง บริษัทของนักปราชญ์

Ācerakamhi ca saketi attano ācariyavāde. Alaṃ pametunti vīmaṃsituṃ taṃ taṃ kāraṇaṃ paññāya tulayituṃ samattho. Paguṇoti kataparicayo laddhāsevano. Kathetaveti kathetabbe. Viraddhikovidoti viraddhaṭṭhānakusalo.

คำว่า 'อาเจรกัมหิ จ สเกติ' (สามารถในลัทธิของอาจารย์) หมายถึง สามารถในลัทธิของอาจารย์ของตน คำว่า 'อลํ ปเมตุํ' (สามารถเพื่อจะประมาณ) หมายถึง สามารถเพื่อจะพิจารณาไตร่ตรองเหตุนั้นๆ ด้วยปัญญา เพื่อจะเปรียบเทียบ คำว่า 'ปคุณ' (ชำนาญ) หมายถึง ผู้มีประสบการณ์แล้ว หรือผู้ที่ได้เคยเสพคุ้นมาแล้วบ่อยๆ คำว่า 'กเถตเวติ' (ในสิ่งที่ควรกล่าว) หมายถึง ในเรื่องที่ควรกล่าว คำว่า 'วิรัทธิโกวิโท' (ผู้ฉลาดในความผิดพลาด) หมายถึง ผู้ชำนาญในฐานะที่ผิดพลาด หรือผู้รู้ข้อผิดพลาด

Paccatthikā yena vajantīti ayaṃ gāthā yādise kathetabbe paguṇo, taṃ dassetuṃ vuttā. Ayañhettha attho – yādisena kathitena paccatthikā ca niggahaṃ gacchanti, mahājano ca saññapanaṃ gacchati; saññattiṃ avabodhanaṃ gacchatīti attho. Yañca kathento sakaṃ ādāyaṃ attano ācariyavādaṃ na hāpeti, yasmiṃ vatthusmiṃ adhikaraṇaṃ uppannaṃ, tadanurūpaṃ anupaghātakaraṃ pañhaṃ byākaramāno tādise kathetabbe paguṇo hotīti.

คาถาที่ขึ้นต้นว่า 'ปจฺจตฺถิกา เยน วชนฺติ' (ซึ่งศัตรูทั้งหลายย่อมไป) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงว่า บุคคลชำนาญในคำที่ควรกล่าวเช่นใด ความหมายในคาถานี้คือ: ด้วยคำพูดที่กล่าวเช่นใด ศัตรูผู้ประสงค์จะโต้แย้งย่อมถึงซึ่งการข่มขี่ และมหาชนย่อมถึงซึ่งความเข้าใจ ย่อมถึงซึ่งความรู้แจ้ง และบุคคลผู้กล่าวคำใด ไม่ทำให้ทิฏฐิของตน คือลัทธิของอาจารย์ของตนเสื่อมเสียไป เมื่อพยากรณ์ปัญหาที่เหมาะสมกับเรื่องนั้น ไม่ก่อให้เกิดความเสียหาย ในเรื่องที่เกิดอธิกรณ์ขึ้น บุคคลนั้นย่อมชำนาญในคำที่ควรกล่าวเช่นนั้น

Dūteyyakammesu alanti aṭṭhahi dūtaṅgehi samannāgatattā saṅghassa dūteyyakammesu samattho. Suṭṭhu uggaṇhātīti samuggaho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma āhunaṃ āhutipiṇḍaṃ samuggaṇhanti, evaṃ pītisomanassajāteneva cetasā saṅghassa kiccesu samuggaho, saṅghassakiccesu tassa tassa kiccassa paṭiggāhakoti attho. Karaṃ vacoti vacanaṃ karonto. Na tena maññatīti tena vacanakaraṇena ‘‘ahaṃ karomi, saṅghabhāraṃ nittharāmī’’ti na mānātimānaṃ jappeti.

คำว่า 'ทูเตยยกัมเมสุ อลํ' (สามารถในกิจแห่งทูต) หมายถึง สามารถในกิจแห่งทูตของสงฆ์ เพราะประกอบด้วยองค์แห่งทูต ๘ ประการ คำว่า 'สุฏฺฐุ อุคฺคณฺหาติ' (ย่อมเรียนรู้ได้ดี) จึงชื่อว่า 'สมุคฺคโห' (การเรียนรู้ดี) ความหมายนี้พึงกล่าวอย่างนี้: เหมือนอย่างที่รับภัตตาหารที่เขาถวายดีแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยจิตที่ประกอบด้วยปีติโสมนัสเท่านั้น ย่อมรับกิจต่างๆ ของสงฆ์ คือเป็นผู้รับกิจนั้นๆ ในกิจของสงฆ์ คำว่า 'กรํ วโจ' (ทำตามคำพูด) หมายถึง เป็นผู้ทำตามคำพูด คำว่า 'น เตน มญฺญติ' (ไม่สำคัญตนด้วยเหตุนั้น) หมายถึง ด้วยการทำตามคำพูดนั้น ไม่พึงให้เกิดมานะหรืออติมานะว่า 'เราทำ เราแบกภาระของสงฆ์ให้สำเร็จ'

Āpajjati yāvatakesu vatthūsūti yattakesu vatthūsu āpattiṃ āpajjamāno āpajjati. Hoti yathā ca vuṭṭhitīti tassā ca āpattiyā yathā vuṭṭhānaṃ hoti. Ete vibhaṅgāti yesu vatthūsu āpajjati, yathā ca vuṭṭhānaṃ hoti, imesaṃ atthānaṃ jotakā ete vibhaṅgā. Ubhayassāti ubhaye assa. Svāgatāti suṭṭhu āgatā. Āpattivuṭṭhānapadassa kovidoti āpattivuṭṭhānakāraṇakusalo.

คำว่า 'อาปชฺชติ ยาวตเกสุ วตฺถูสุ' (ย่อมต้องอาบัติในวัตถุทั้งหลายมีประมาณเท่าใด) หมายถึง บุคคลผู้ต้องอาบัติ ย่อมต้องอาบัติในวัตถุทั้งหลายมีประมาณเท่าใด เช่น การเสพเมถุนเป็นต้น คำว่า 'โหติ ยถา จ วุฏฺฐิติ' (และการออกจากอาบัติย่อมมีอย่างไร) หมายถึง การออกจากอาบัตินั้นย่อมมีอย่างไร เช่น ด้วยการลาสิกขา, การอยู่ปริวาส, การแสดงอาบัติ คำว่า 'เอเต วิภงฺคา' (วิภังค์เหล่านี้) หมายถึง วิภังค์เหล่านี้เป็นเครื่องส่องแสดงความหมายเหล่านี้ คือเหตุแห่งการต้องอาบัติ และเหตุแห่งการออกจากอาบัติ ในวัตถุทั้งหลายที่ต้องอาบัติ และการออกจากอาบัติย่อมมีอย่างไร คำว่า 'อุภยสฺสาติ' (ของทั้งสอง) หมายถึง วิภังค์ทั้งสองนี้ ย่อมมาดีแล้วในปากของภิกษุผู้ควรยกย่องในท่ามกลางสงฆ์ คำว่า 'อาปัตติวุฏฺฐานปทสฺส โกวิโท' (ผู้ฉลาดในบทแห่งการออกจากอาบัติ) หมายถึง ผู้ชำนาญในเหตุแห่งการออกจากอาบัติ

Yāni cācaranti yāni ca bhaṇḍanakāraṇādīni ācaranto tajjanīyakammādivasena nissāraṇaṃ gacchati. Osāraṇaṃ taṃvusitassa jantunoti taṃ vattaṃ vusitassa jantuno, yā osāraṇā kātabbā, etampi jānāti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

คำว่า 'ยานิ จาจรนฺติ' (และประพฤติสิ่งใด) หมายถึง บุคคลผู้ประพฤติสิ่งใด เช่น การก่อการทะเลาะวิวาทเป็นต้น ย่อมถึงซึ่งการขับไล่ออกจากหมู่สงฆ์ ด้วยอำนาจแห่งตัชชนียกรรมเป็นต้น คำว่า 'โอสารณํ ตํ วุสิตสฺส ชนฺตุโน' (การนำกลับเข้ามาซึ่งสัตว์ผู้ประพฤติวัตรนั้น) หมายถึง การนำกลับเข้ามาซึ่งสัตว์ (ภิกษุ) ผู้ประพฤติวัตรนั้น ซึ่งควรทำ วิภังคโกวิโท (ผู้ชำนาญในวิภังค์) ย่อมรู้กรรมทั้งสองชนิดนี้ คือ นิสสารณกรรม (การขับไล่) และโอสารณกรรม (การนำกลับเข้ามา) ส่วนที่เหลือในประโยคทั้งหมดนั้นเป็นความหมายที่ชัดเจนแล้ว

Kosambakakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโกสัมพกขันธกะ จบแล้ว

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

Mahāvaggavaṇṇanā samattā.

อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว

Mahāvagga-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

มหาวรรคอรรถกถา จบแล้ว

Chinese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 English8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Hindi8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Hindi
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Indonesian8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Indonesian
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Thai8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Thai
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā Vietnamese8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Vinayapiṭake ในพระวินัยปิฎก Mahāvagga-aṭṭhakathā อรรถกถาพระวินัยมหาวรรค 1. Mahākhandhakaṃ 1. มหาขันธกะ Bodhikathā โพธิกถา Ubhinnaṃ pātimokkhānaṃ, saṅgītisamanantaraṃ; Saṅgāyiṃsu mahātherā, khandhakaṃ khandhakovidā. พระมหาเถระทั้งหลายผู้ฉลาดในอรรถแห่งศัพท์ว่าขันธกะ ได้สังคายนาขันธกะทั้งหลาย ในลำดับแห่งการสังคายนาปาติโมกข์ทั้งสอง (ของภิกษุและภิกษุณี) Yaṃ tassa dāni sampatto, yasmā saṃvaṇṇanākkamo; Tasmā hoti ayaṃ tassa, anuttānatthavaṇṇanā. เพราะเหตุที่บัดนี้ ลำดับแห่งการอธิบายอรรถของขันธกะนั้น ได้มาถึงแล้ว เพราะเหตุนั้น การอธิบายอรรถที่ไม่เปิดเผยของขันธกะนั้น ย่อมมีขึ้น Padabhājaniye atthā, yehi yesaṃ pakāsitā; Te ce puna vadeyyāma, pariyosānaṃ kadā bhave. อรรถทั้งหลายเหล่าใดของบททั้งหลายเหล่าใด อันวิธีแห่งอรรถกถาเหล่าใด ได้แสดงไว้ชัดแล้วในปทภาชนีย์ ถ้าเราพึงกล่าวอรรถเหล่านั้นซ้ำอีก การจบสิ้น (แห่งอรรถกถา) จักมีขึ้นเมื่อไร Uttānā ceva ye atthā, tesaṃ saṃvaṇṇanāya kiṃ; Adhippāyānusandhīhi, byañjanena ca ye pana. อรรถทั้งหลายเหล่าใดที่เปิดเผยอยู่แล้ว การอธิบายอรรถเหล่านั้นจะมีประโยชน์อะไร ส่วนอรรถทั้งหลายเหล่าใดที่ไม่เปิดเผยด้วยอัธยาศัยและอนุสนธิ และด้วยพยัญชนะ Anuttānā na te yasmā, sakkā ñātuṃ avaṇṇitā; Tesaṃyeva ayaṃ tasmā, hoti saṃvaṇṇanānayoti. เพราะเหตุที่อรรถทั้งหลายที่ไม่เปิดเผยเหล่านั้น เมื่อยังไม่ได้อธิบาย ย่อมไม่สามารถรู้ได้ เพราะเหตุนั้น วิธีการอธิบายนี้ ย่อมมีขึ้นเพื่ออรรถเหล่านั้นเท่านั้น 1. Tena samayena buddho bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddhoti ettha kiñcāpi ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāya’’ntiādīsu viya karaṇavacane visesakāraṇaṃ natthi, vinayaṃ patvā pana karaṇavacaneneva ayamabhilāpo āropitoti ādito paṭṭhāya āruḷhābhilāpavasenevetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Esa nayo aññesupi ito paresu evarūpesu. 1. ในบทว่า "ในสมัยนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อุรุเวลา ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ที่โคนต้นโพธิ์ ผู้ตรัสรู้แล้วเป็นครั้งแรก" นี้ ถึงแม้ว่าในคำที่เป็นกรณวิภัตติ (ตติยาวิภัตติ) จะไม่มีเหตุพิเศษ เหมือนในบททั้งหลายมีอาทิว่า "ในสมัยนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เวรัญชา" แต่เมื่อถึงพระวินัยแล้ว คำนี้ก็ถูกยกขึ้นด้วยกรณวิภัตติเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าคำนี้ถูกกล่าวด้วยอำนาจแห่งคำที่ยกขึ้นตั้งแต่ต้น (แห่งพระวินัย) นัยนี้พึงทราบในบทอื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ซึ่งอยู่ถัดจากนี้ไป Kiṃ panetassa vacane payojananti? Pabbajjādīnaṃ vinayakammānaṃ ādito paṭṭhāya nidānadassanaṃ. Yā hi bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, imehi tīhi saraṇagamanehi pabbajjaṃ upasampada’’nti (mahāva. 34) evaṃ pabbajjā ceva upasampadā ca anuññātā, yāni ca rājagahādīsu upajjhāyaupajjhāyavattaācariyaācariyavattādīni anuññātāni, tāni abhisambodhiṃ patvā sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe vītināmetvā bārāṇasiyaṃ dhammacakkaṃ pavattetvā iminā anukkamena idañcidañca ṭhānaṃ patvā imasmiñca imasmiñca vatthusmiṃ paññattānīti evametesaṃ pabbajjādīnaṃ vinayakammānaṃ ādito paṭṭhāya nidānadassanaṃ etassa vacane payojananti veditabbaṃ. ก็ประโยชน์ในการกล่าวคำนี้คืออะไร? คือการแสดงมูลเหตุของวินัยกรรมทั้งหลายมีบรรพชาเป็นต้น ตั้งแต่แรกเริ่ม แท้จริง บรรพชาและอุปสมบทใดที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้วอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตบรรพชาและอุปสมบทด้วยการถึงสรณะสามเหล่านี้" และวินัยกรรมทั้งหลายมีอุปัชฌาย์ วัตรของอุปัชฌาย์ อาจารย์ วัตรของอาจารย์เป็นต้น ที่ทรงอนุญาตแล้วในเมืองราชคฤห์เป็นต้น วินัยกรรมเหล่านั้น ทรงบัญญัติแล้วโดยลำดับนี้ คือหลังจากที่ทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณแล้ว ทรงใช้เวลาเจ็ดสัปดาห์ที่โพธิมณฑล ทรงประกาศพระธรรมจักรที่เมืองพาราณสี แล้วเสด็จไปถึงสถานที่นั้นๆ และในเรื่องนั้นๆ พึงทราบว่า การแสดงมูลเหตุของวินัยกรรมทั้งหลายมีบรรพชาเป็นต้นเหล่านี้ ตั้งแต่แรกเริ่มอย่างนี้ เป็นประโยชน์ในการกล่าวคำนี้ Tattha uruvelāyanti mahāvelāyaṃ; mahante vālikarāsimhīti attho. Atha vā ‘‘urū’’ti vālikā vuccati; ‘‘velā’’ti mariyādā; velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evampettha attho daṭṭhabbo. Atīte kira anuppanne buddhe dasasahassakulaputtā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tasmiṃ padese viharantā ekadivasaṃ sannipatitvā katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘kāyakammavacīkammāni nāma paresampi pākaṭāni honti, manokammaṃ pana apākaṭaṃ; tasmā yo kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakketi, tassa añño codako nāma natthi, so attanāva attānaṃ codetvā pattapuṭena vālikaṃ āharitvā imasmiṃ ṭhāne ākiratu, idamassa daṇḍakamma’’nti. Tato paṭṭhāya yo tādisaṃ vitakkaṃ vitakketi, so tattha pattapuṭena vālikaṃ ākirati. Evaṃ tattha anukkamena mahāvālikarāsi jāto, tato naṃ pacchimā janatā parikkhipitvā cetiyaṭṭhānamakāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘uruvelāyanti mahāvelāyaṃ; mahante vālikarāsimhīti attho’’ti. Tameva sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha vā urūti vālikā vuccati; velāti mariyādā; velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evampettha attho daṭṭhabbo’’ti. ในบทว่า "อุรุเวลา" นั้น หมายถึง "ที่หาดทรายใหญ่" คือ "ที่กองทรายใหญ่" อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า "อุรุ" หมายถึง ทราย "เวลา" หมายถึง ขอบเขต "อุรุเวลา" คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงเลยขอบเขต ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่บังเกิด กุลบุตรหนึ่งหมื่นคนได้ออกบวชเป็นดาบส พักอาศัยอยู่ในสถานที่นั้น วันหนึ่งได้ประชุมกันแล้วทำกติกาวัตรว่า "กายกรรมและวจีกรรมย่อมปรากฏแก่ผู้อื่นได้ แต่มโนกรรมย่อมไม่ปรากฏแก่ผู้อื่น เพราะฉะนั้น ดาบสใดตรึกกามวิตกก็ดี พยาบาทวิตกก็ดี วิหิงสาวิตกก็ดี ดาบสนั้นไม่มีผู้ตำหนิอื่น ดาบสนั้นพึงตำหนิตนเองแล้วนำทรายมาด้วยภาชนะใบไม้ แล้วโปรยลงในสถานที่นี้ การโปรยทรายนี้เป็นกรรมลงโทษของดาบสนั้น" ตั้งแต่นั้นมา ดาบสใดตรึกวิตกเช่นนั้น ดาบสนั้นก็โปรยทรายลงในที่นั้นด้วยภาชนะใบไม้ อย่างนี้ กองทรายใหญ่จึงเกิดขึ้นในที่นั้นโดยลำดับ หลังจากนั้น ชนรุ่นหลังได้ล้อมกองทรายนั้นแล้วสร้างเป็นสถานที่บูชา (เจดีย์ทราย) อรรถกถาจารย์โบราณกล่าวอ้างถึงกองทรายนั้นว่า "ในบทว่า 'อุรุเวลา' นั้น หมายถึง 'ที่หาดทรายใหญ่' คือ 'ที่กองทรายใหญ่'" และกล่าวอ้างถึงกองทรายนั้นอีกว่า "อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า 'อุรุ' หมายถึง ทราย 'เวลา' หมายถึง ขอบเขต 'อุรุเวลา' คือ ทรายที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงเลยขอบเขต" Bodhirukkhamūleti bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ; taṃ bodhiṃ bhagavā ettha pattoti rukkhopi ‘‘bodhirukkho’’tveva nāmaṃ labhi, tassa bodhirukkhassa mūle bodhirukkhamūle. Paṭhamābhisambuddhoti paṭhamaṃ abhisambuddho; abhisambuddho hutvā sabbapaṭhamaṃyevāti attho. Ekapallaṅkenāti sakimpi anuṭṭhahitvā yathāābhujitena ekeneva pallaṅkena. Vimuttisukhapaṭisaṃvedīti vimuttisukhaṃ phalasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedayamāno. ในบทว่า "ที่โคนต้นโพธิ์" นั้น "โพธิ" หมายถึง ญาณในมรรคทั้งสี่ เพราะพระผู้มีพระภาคทรงบรรลุโพธินั้นในที่นี้ ต้นไม้จึงได้ชื่อว่า "ต้นโพธิ์" ที่โคนต้นโพธินั้น คือที่โคนต้นโพธิ์ ในบทว่า "ปฐมาภิสัมพุทธะ" พึงแยกบทเป็น "ปฐมํ อภิสัมพุทโธ" อรรถว่า "เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมแล้วเป็นครั้งแรก" คือ "เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมแล้วเป็นพระพุทธเจ้าเป็นครั้งแรก" ในบทว่า "ด้วยบัลลังก์เดียว" คือ "ด้วยบัลลังก์เดียวที่ขัดสมาธิแล้ว ไม่ลุกขึ้นแม้สักครั้งเดียว" ในบทว่า "เสวยวิมุตติสุข" คือ "เสวยวิมุตติสุข คือสุขแห่งผลสมาบัติ" Paṭiccasamuppādanti paccayākāraṃ. Paccayākāro hi aññamaññaṃ paṭicca sahite dhamme uppādetīti ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vuccati. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sabbākārasampannaṃ vinicchayaṃ icchantena visuddhimaggato gahetabbo. Anulomapaṭilomanti anulomañca paṭilomañca. Tattha ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena vutto avijjādiko paccayākāro attanā kattabbakiccakaraṇato ‘‘anulomo’’ti vuccati. ‘‘Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādinā nayena vutto sveva anuppādanirodhena nirujjhamāno taṃ kiccaṃ na karotīti tassa akaraṇato ‘‘paṭilomo’’ti vuccati. Purimanayena vā vutto pavattiyā anulomo, itaro tassā paṭilomoti evampettha attho daṭṭhabbo. Ādito pana paṭṭhāya yāva antaṃ, antato ca paṭṭhāya yāva ādiṃ pāpetvā avuttattā ito aññenatthena anulomapaṭilomatā na yujjati. ในบทว่า "ปฏิจจสมุปบาท" หมายถึง ปัจจยาการ แท้จริง ปัจจยาการย่อมยังธรรมทั้งหลายที่เกิดร่วมกันให้เกิดขึ้นโดยอาศัยซึ่งกันและกัน เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปฏิจจสมุปบาท" นี้เป็นคำย่อในที่นี้ ส่วนคำอธิบายโดยพิสดาร ผู้ที่ต้องการวินิจฉัยที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรค ในบทว่า "อนุโลมปฏิโลม" หมายถึง อนุโลมและปฏิโลม ในบทนั้น ปัจจยาการมีอวิชชาเป็นต้นที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี" ย่อมเรียกว่า "อนุโลม" เพราะกระทำกิจที่ตนพึงกระทำ ส่วนปัจจยาการนั้นเองที่กล่าวไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า "เพราะอวิชชาดับด้วยการสำรอกโดยไม่เหลือ สังขารจึงดับ" เมื่อดับด้วยอนุปปาทนิโรธ (การดับโดยไม่เกิดขึ้นอีก) ย่อมไม่กระทำกิจนั้น เพราะเหตุที่ปัจจยาการนั้นไม่กระทำกิจนั้น จึงเรียกว่า "ปฏิโลม" อีกนัยหนึ่ง ปฏิจจสมุปบาทที่กล่าวไว้ด้วยนัยก่อน (คืออวิชชาปัจจยา สังขารา) ย่อมเป็นอนุโลมแก่การเกิดขึ้น (แห่งสังสารวัฏ) ส่วนนัยอื่น (คืออวิชชายตฺเตว อเสสวิราคนิโรธา) ย่อมเป็นปฏิโลมแก่การเกิดขึ้นนั้น พึงทราบอรรถในบทนี้อย่างนี้ แต่เพราะเหตุที่ไม่ได้กล่าวถึงการนำไปถึงที่สุดตั้งแต่ต้น และการนำไปถึงต้นตั้งแต่ที่สุด ความเป็นอนุโลมปฏิโลมด้วยอรรถอื่นจากที่กล่าวมานี้ ย่อมไม่สมควร Manasākāsīti manasi akāsi. Tattha yathā anulomaṃ manasi akāsi, idaṃ tāva dassetuṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādi vuttaṃ. Tattha avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sabbākārasampannaṃ vinicchayaṃ icchantena visuddhimaggatova gahetabbo. คำว่า “มนะสากาสีติ” คือ ทรงกระทำไว้ในพระทัย. ในบทนั้น เพื่อจะแสดงการทรงมนสิการโดยอนุโลมก่อนว่า “อวิชชาปัจจยา สังขารา” เป็นต้น จึงตรัสไว้. ในบทนั้น อวิชชาด้วย และอวิชชานั้นเป็นปัจจัยด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า “อวิชชาปัจจัย”. เพราะเหตุนั้น สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถในบททั้งปวง. นี้เป็นสังเขปในที่นี้. ส่วนวินิจฉัยอันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ผู้ประสงค์พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรคเท่านั้น. Yathā pana paṭilomaṃ manasi akāsi, idaṃ dassetuṃ avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodhotiādi vuttaṃ. Tattha avijjāya tvevāti avijjāya tu eva. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā. Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti. Evaṃ niruddhānaṃ pana saṅkhārānaṃ nirodhā viññāṇaṃ niruddhaṃ, viññāṇādīnañca nirodhā nāmarūpādīni niruddhāniyeva hontīti dassetuṃ saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādīni vatvā evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotīti vuttaṃ. Tattha kevalassāti sakalassa; suddhassa vā sattavirahitassāti attho. Dukkhakkhandhassāti dukkharāsissa. Nirodho hotīti anuppādo hoti. ส่วนเพื่อจะแสดงการทรงมนสิการโดยปฏิโลม จึงตรัสคำว่า “อวิชชายะ ตฺเววะ อะเสสะวิราคะนิโรธา สังขาระนิโรโธ” เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า “อวิชชายะ ตฺเววะ” คือ “อวิชชายะ ตุ เอวะ” (แต่) เพราะอวิชชานั่นเอง. คำว่า “อะเสสะวิราคะนิโรธา” คือ เพราะความดับสิ้นไปโดยไม่เหลือด้วยมรรคที่ชื่อว่าวิราคะ. คำว่า “สังขาระนิโรโธ” คือ ความดับสังขารโดยไม่เกิดขึ้นอีกย่อมมี. อนึ่ง เพื่อจะแสดงว่า เมื่อสังขารทั้งหลายที่ดับไปแล้วอย่างนี้ดับไป วิญญาณก็ดับไป และเมื่อวิญญาณเป็นต้นดับไป นามรูปเป็นต้นก็ดับไปเท่านั้น จึงตรัสคำว่า “สังขาระนิโรธา วิญญาณะนิโรโธ” เป็นต้น แล้วตรัสว่า “เอวะเมตัสสะ เกวะลัสสะ ทุกขักขันธัสสะ นิโรโธ โหติ” เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า “เกวะลัสสะ” คือ ทั้งหมด; หรือบริสุทธิ์ ปราศจากสัตว์ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า “ทุกขักขันธัสสะ” คือ กองทุกข์. คำว่า “นิโรโธ โหติ” คือ ความไม่เกิดขึ้นอีกย่อมมี. Etamatthaṃ viditvāti yvāyaṃ ‘‘avijjādivasena saṅkhārādikassa dukkhakkhandhassa samudayo ca avijjānirodhādivasena ca nirodho hotī’’ti vutto, sabbākārena etamatthaṃ viditvā. Tāyaṃ velāyanti tāyaṃ tassa atthassa viditavelāyaṃ. Imaṃ udānaṃ udānesīti imaṃ tasmiṃ vidite atthe hetuno ca hetusamuppannadhammassa ca pajānanāya ānubhāvadīpakaṃ ‘‘yadā have pātubhavantī’’tiādikaṃ somanassayuttañāṇasamuṭṭhānaṃ udānaṃ udānesi, attamanavācaṃ nicchāresīti vuttaṃ hoti. คำว่า “เอตมัตถัง วิทิตฺวา” คือ ทรงทราบอรรถนั้นโดยอาการทั้งปวง ซึ่งอรรถใดที่ตรัสไว้ว่า “ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์มีสังขารเป็นต้น ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอวิชชาเป็นต้น และความดับไปย่อมมีด้วยอำนาจแห่งความดับอวิชชาเป็นต้น”. คำว่า “ตายัง เวลายัง” คือ ในกาลที่ทรงทราบอรรถนั้น. คำว่า “อิมัง อุทานัง อุทะเนสิ” คือ ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งเป็นอุทานที่เกิดขึ้นจากญาณที่ประกอบด้วยโสมนัส มีคำว่า “ยะทา หะเว ปาตุภะวันติ” เป็นต้น อันแสดงอานุภาพแห่งการรู้แจ้งเหตุและธรรมที่เกิดขึ้นจากเหตุ ในอรรถที่ทรงทราบแล้วนั้น; หรือกล่าวคือ ทรงเปล่งวาจาที่พอพระทัย. Tassattho – yadā haveti yasmiṃ bhave kāle. Pātubhavantīti uppajjanti. Dhammāti anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā. Atha vā pātubhavantīti pakāsanti; abhisamayavasena byattā pākaṭā honti. Dhammāti catuariyasaccadhammā. Ātāpo vuccati kilesasantāpanaṭṭhena vīriyaṃ; ātāpinoti sammappadhānavīriyavato. Jhāyatoti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇena ca lakkhaṇūpanijjhānalakkhaṇena ca jhānena jhāyantassa. Brāhmaṇassāti bāhitapāpassa khīṇāsavassa. Athassa kaṅkhā vapayantīti athassa evaṃ pātubhūtadhammassa kaṅkhā vapayanti. Sabbāti yā etā ‘‘ko nu kho bhante phusatīti; no kallo pañhoti bhagavā avocā’’tiādinā, tathā ‘‘katamaṃ nu kho bhante jarāmaraṇaṃ; kassa ca panidaṃ jarāmaraṇanti; no kallo pañhoti bhagavā avocā’’tiādinā ca nayena paccayākāre kaṅkhā vuttā, yā ca paccayākārasseva appaṭividdhattā ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādikā soḷasa kaṅkhā āgatā, tā sabbā vapayanti apagacchanti nirujjhanti. Kasmā? Yato pajānāti sahetudhammanti yasmā avijjādikena hetunā sahetukaṃ imaṃ saṅkhārādiṃ kevalaṃ dukkhakkhandhadhammaṃ pajānāti aññāti paṭivijjhatīti. อรรถแห่งอุทานนั้นคือ – คำว่า “ยะทา หะเว” คือ ในกาลใด. คำว่า “ปาตุภะวันติ” คือ ย่อมเกิดขึ้น. คำว่า “ธัมมา” คือ โพธิปักขิยธรรมทั้งหลายที่ยังการแทงตลอดปัจจยาการโดยอนุโลมให้สำเร็จ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “ปาตุภะวันติ” คือ ย่อมปรากฏ; ย่อมเป็นที่ประจักษ์แจ้งโดยการแทงตลอด. คำว่า “ธัมมา” คือ อริยสัจ ๔. คำว่า “อาตาปะ” กล่าวคือ วิริยะด้วยอรรถว่ายังกิเลสให้เร่าร้อน; คำว่า “อาตาปิโน” คือ ผู้มีสัมมัปปธานวิริยะ. คำว่า “ฌายะโต” คือ ผู้เพ่งด้วยฌานที่มีลักษณะคือการเพ่งอารมณ์และลักษณะคือการเพ่งลักษณะ. คำว่า “พฺราหฺมณสฺส” คือ ของพระขีณาสพผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว. คำว่า “อถัสสะ กังขา วะปะยันติ” คือ เมื่อนั้น ความสงสัยทั้งหลายของพระขีณาสพผู้มีธรรมปรากฏแล้วอย่างนี้ ย่อมหมดสิ้นไป. คำว่า “สัพพา” คือ ความสงสัยทั้งหลายเหล่านี้ที่ตรัสไว้ในปัจจยาการด้วยนัยมีคำว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอแลถูกต้อง? ปัญหาไม่ควร” ดังนี้เป็นต้น และด้วยนัยมีคำว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชราและมรณะเป็นไฉน? ชราและมรณะนี้เป็นของใคร? ปัญหาไม่ควร” ดังนี้เป็นต้น และความสงสัย ๑๖ ประการมีคำว่า “เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือหนอ” เป็นต้น ที่เกิดขึ้นเพราะยังไม่แทงตลอดปัจจยาการนั่นเอง ความสงสัยเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมหมดสิ้นไป ย่อมหายไป ย่อมดับไป. เพราะเหตุไร? คำว่า “ยะโต ปะชานาติ สะเหตุธัมมัง” คือ เพราะพระขีณาสพนั้นย่อมรู้แจ้ง ย่อมทราบ ย่อมแทงตลอดธรรมคือทุกขขันธ์ทั้งหมดมีสังขารเป็นต้น อันมีเหตุพร้อมด้วยเหตุมีอวิชชาเป็นต้น ดังนี้. 2. Dutiyavāre – imaṃ udānaṃ udānesīti imaṃ tasmiṃ vidite atthe ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’ti evaṃ pakāsitassa nibbānasaṅkhātassa paccayakkhayassa avabodhānubhāvadīpakaṃ vuttappakāraṃ udānaṃ udānesīti attho. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yasmā paccayānaṃ khayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi, tasmā yadāssa ātāpino jhāyato brāhmaṇassa vuttappakārā dhammā pātubhavanti, athassa yā nibbānassa aviditattā uppajjeyyuṃ, tā sabbāpi kaṅkhā vapayantīti. 2. ในวาระที่สอง – คำว่า “อิมัง อุทานัง อุทะเนสิ” คือ อรรถว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งมีประเภทที่กล่าวไว้แล้ว อันแสดงอานุภาพแห่งการรู้แจ้งความสิ้นไปแห่งปัจจัยที่ชื่อว่านิพพาน ซึ่งปรากฏแล้วอย่างนี้ว่า “อวิชชายะ ตฺเววะ อะเสสะวิราคะนิโรธา สังขาระนิโรโธ” ในอรรถที่ทรงทราบแล้วนั้น. อรรถสังเขปในอุทานนั้นคือ – เพราะพระองค์ทรงรู้แจ้ง ทรงทราบ ทรงแทงตลอดนิพพานที่ชื่อว่าความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เมื่อใดโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีประเภทที่กล่าวไว้แล้ว ย่อมปรากฏแก่พระขีณาสพผู้มีความเพียรเผากิเลส ผู้เพ่งอยู่ เมื่อนั้นความสงสัยทั้งปวงที่พึงเกิดขึ้นเพราะยังไม่รู้แจ้งนิพพานของพระขีณาสพนั้น ย่อมหมดสิ้นไป. 3. Tatiyavāre – imaṃ udānaṃ udānesīti imaṃ yena maggena so dukkhakkhandhassa samudayanirodhasaṅkhāto attho kiccavasena ca ārammaṇakiriyāya ca vidito, tassa ariyamaggassa ānubhāvadīpakaṃ vuttappakāraṃ udānaṃ udānesīti attho. Tatrāpāyaṃ saṅkhepattho – yadā have pātubhavanti dhammā ātāpino jhāyato brāhmaṇassa, tadā so brāhmaṇo tehi vā uppannehi bodhipakkhiyadhammehi, yassa vā ariyamaggassa catusaccadhammā pātubhūtā, tena ariyamaggena vidhūpayaṃ tiṭṭhati mārasenaṃ ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādinā nayena vuttappakāraṃ mārasenaṃ vidhūpayanto vidhamento viddhaṃsento tiṭṭhati. Kathaṃ? Sūriyova obhāsayamantalikkhaṃ, yathā sūriyo abbhuggato attano pabhāya antalikkhaṃ obhāsentova andhakāraṃ vidhamento tiṭṭhati, evaṃ sopi brāhmaṇo tehi dhammehi tena vā maggena saccāni paṭivijjhantova mārasenaṃ vidhūpayanto tiṭṭhatīti. 3. ในวาระที่สาม – คำว่า “อิมัง อุทานัง อุทะเนสิ” คือ อรรถว่า ทรงเปล่งอุทานนี้ ซึ่งมีประเภทที่กล่าวไว้แล้ว อันแสดงอานุภาพแห่งอริยมรรคนั้น ซึ่งอรรถที่ชื่อว่าความเกิดขึ้นและความดับไปแห่งกองทุกข์นั้น พระองค์ทรงทราบแล้วด้วยมรรคใด โดยกิจและโดยการทำอารมณ์. อรรถสังเขปในอุทานนั้นคือ – เมื่อใดโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏแก่พระขีณาสพผู้มีความเพียรเผากิเลส ผู้เพ่งอยู่ เมื่อนั้นพระขีณาสพนั้นย่อมตั้งอยู่โดยทำลายกองมาร ซึ่งมีประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยนัยมีคำว่า “กามทั้งหลายเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน” เป็นต้น ด้วยโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น หรือด้วยอริยมรรคใดที่อริยสัจธรรมทั้งหลายปรากฏแล้ว. อย่างไร? เหมือนดวงอาทิตย์ส่องสว่างท้องฟ้าฉันใด ดวงอาทิตย์ที่ขึ้นสู่เบื้องบนย่อมตั้งอยู่โดยทำลายความมืดไปพร้อมกับส่องสว่างท้องฟ้าด้วยรัศมีของตนฉันใด พระขีณาสพนั้นก็ย่อมตั้งอยู่โดยทำลายกองมารไปพร้อมกับแทงตลอดสัจจะทั้งหลายด้วยธรรมเหล่านั้น หรือด้วยอริยมรรคนั้นฉันนั้น. Evamettha paṭhamaṃ udānaṃ paccayākārapaccavekkhaṇavasena, dutiyaṃ nibbānapaccavekkhaṇavasena, tatiyaṃ maggapaccavekkhaṇavasena uppannanti veditabbaṃ. Udāne pana ‘‘rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomaṃ, dutiyaṃ yāmaṃ paṭilomaṃ, tatiyaṃ yāmaṃ anulomapaṭiloma’’nti vuttaṃ; taṃ sattāhassa accayena ‘‘sve āsanā vuṭṭhahissāmī’’ti rattiṃ uppāditamanasikāraṃ sandhāya vuttaṃ. Tadā hi bhagavā yassa paccayākārapajānanassa ca paccayakkhayādhigamassa ca ānubhāvadīpikā purimā dve udānagāthā, tassa vasena ekekameva koṭṭhāsaṃ paṭhamayāmañca majjhimayāmañca manasākāsi, idha pana pāṭipadarattiyā evaṃ manasākāsi. Bhagavā hi visākhapuṇṇamāya rattiyā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussari, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhesi, pacchimayāme paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomaṃ manasi katvā ‘‘idāni aruṇo uggamissatī’’ti sabbaññutaṃ pāpuṇi. Sabbaññutappattisamanantarameva ca aruṇo uggacchi. Tato taṃ divasaṃ teneva pallaṅkena vītināmetvā sampattāya pāṭipadarattiyā tīsu yāmesu evaṃ manasi katvā imāni udānāni udānesi. Iti pāṭipadarattiyā evaṃ manasi katvā taṃ ‘‘bodhirukkhamūle sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdī’’ti evaṃ vuttasattāhaṃ tattheva vītināmesi. พึงทราบว่า ในอุทานนี้ อุทานที่หนึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาปฏิจจสมุปบาท อุทานที่สองเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการพิจารณานิพพาน อุทานที่สามเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการพิจารณามรรค. อนึ่ง ในพระอุทานปาฬิ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “ในราตรี ปฐมยามพิจารณาปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลม มัชฌิมยามโดยปฏิโลม ปัจฉิมยามโดยอนุโลมปฏิโลม” คำนั้นกล่าวไว้โดยหมายถึงการมนสิการที่ทรงให้เกิดขึ้นในราตรีแห่งวันที่ควรกล่าวว่า “พรุ่งนี้เราจักลุกขึ้นจากอาสนะ” หลังจากล่วงไปแห่งสัปดาห์. จริงอยู่ ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมนสิการส่วนหนึ่งๆ เท่านั้น ตลอดปฐมยามและมัชฌิมยาม ด้วยอำนาจแห่งการรู้แจ้งปฏิจจสมุปบาทและการบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งปัจจัย (นิพพาน) ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอานุภาพแห่งอุทานคาถาสองบทแรก. แต่ในที่นี้ ทรงมนสิการดังนี้ในราตรีวันแรม ๑ ค่ำ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าในปฐมยามแห่งราตรีวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ทรงระลึกถึงบุพเพนิวาส ในมัชฌิมยามทรงชำระทิพยจักษุ ในปัจฉิมยามทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาทโดยอนุโลมปฏิโลม แล้วทรงบรรลุความเป็นสัพพัญญูในกาลที่ควรกล่าวว่า “บัดนี้อรุณจักขึ้น”. และอรุณก็ขึ้นในขณะที่ทรงบรรลุความเป็นสัพพัญญูนั้นเอง. หลังจากนั้น ทรงยังวันนั้นให้ล่วงไปด้วยบัลลังก์นั้นเอง เมื่อถึงราตรีวันแรม ๑ ค่ำ ทรงมนสิการดังนี้ในยามทั้งสามแล้วทรงเปล่งอุทานเหล่านี้. ดังนี้ ทรงมนสิการดังนี้ในราตรีวันแรม ๑ ค่ำ แล้วทรงยังสัปดาห์ที่พระสังคีติกาจารย์กล่าวไว้ว่า “ประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวที่โคนต้นโพธิ์ตลอดเจ็ดวัน” นั้นให้ล่วงไป ณ ที่นั้นเอง. Bodhikathā niṭṭhitā. จบโพธิกถา. Ajapālakathā อชปาลกถา 4. Atha kho bhagavā sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkamīti ettha na bhagavā tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā anantarameva bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami. Yathā pana ‘‘bhutvā sayatī’’ti vutte na ‘‘hatthe adhovitvā mukhaṃ avikkhāletvā sayanasamīpaṃ agantvā aññaṃ kiñci ālāpasallāpaṃ akatvā sayati’’cceva vuttaṃ hoti, bhojanato pana pacchā sayati, na nasayatīti idamevattha dīpitaṃ hoti. Evamidhāpi ‘‘na tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā anantarameva pakkāmī’’ti vuttaṃ hoti, vuṭṭhānato ca pana pacchā pakkāmi, na napakkāmīti idamevettha dīpitaṃ hoti. 4. ในบทว่า “อถ โข ภควา...เตนุปสงฺกมิ” นี้ พึงทราบอรรถดังนี้ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้เสด็จจากโคนต้นโพธิ์ไปยังที่ที่มีต้นไทรอชปาลในทันทีที่ทรงลุกขึ้นจากสมาธินั้น. เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวว่า “กินแล้วนอน” มิได้หมายความว่า “ไม่ล้างมือ ไม่บ้วนปาก ไม่ไปใกล้ที่นอน ไม่พูดคุยอะไรเลยแล้วก็นอน” เท่านั้น แต่หมายความว่า “นอนภายหลังจากการกิน มิใช่มินอน” อรรถนี้เท่านั้นที่แสดงไว้ในบทว่า “ภุตฺวา สยติ” ฉันใด. ในที่นี้ก็ฉันนั้น มิได้กล่าวว่า “ทรงลุกขึ้นจากสมาธินั้นแล้วเสด็จไปในทันที” แต่หมายความว่า “เสด็จไปภายหลังจากการลุกขึ้น มิใช่ไม่เสด็จไป” อรรถนี้เท่านั้นที่ทรงแสดงไว้ในที่นี้. Anantaraṃ pana apakkamitvā bhagavā kiṃ akāsīti? Aparānipi tīṇi sattāhāni bodhisamīpeyeva vītināmesi. Tatrāyaṃ anupubbikathā – bhagavati kira buddhattaṃ patvā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinne ‘‘na bhagavā vuṭṭhāti; kiṃ nu kho aññepi buddhattakarā dhammā atthī’’ti ekaccānaṃ devatānaṃ kaṅkhā udapādi. Atha bhagavā aṭṭhame divase samāpattito vuṭṭhāya devatānaṃ kaṅkhaṃ ñatvā kaṅkhāvidhamanatthaṃ ākāse uppatitvā yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā tāsaṃ kaṅkhaṃ vidhamitvā pallaṅkato īsakaṃ pācīnanissite uttaradisābhāge ṭhatvā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca upacitānaṃ pāramīnaṃ balādhigamanaṭṭhānaṃ pallaṅkaṃ bodhirukkhañca animisehi akkhīhi olokayamāno sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ animisacetiyaṃ nāma jātaṃ. Atha pallaṅkassa ca ṭhitaṭṭhānassa ca antarā puratthimato ca pacchimato ca āyate ratanacaṅkame caṅkamanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ ratanacaṅkamacetiyaṃ nāma jātaṃ. Tato pacchimadisābhāge devatā ratanagharaṃ māpayiṃsu. Tattha pallaṅkena nisīditvā abhidhammapiṭakaṃ visesato cettha anantanayaṃ samantapaṭṭhānaṃ vicinanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ ratanagharacetiyaṃ nāma jātaṃ. อนึ่ง หลังจากนั้น เมื่อไม่เสด็จไป พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำอะไร? ทรงยังสัปดาห์อีกสามสัปดาห์ให้ล่วงไปที่ใกล้ต้นโพธิ์นั้นเอง. เรื่องราวตามลำดับในที่นั้นมีดังนี้: ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวตลอดเจ็ดวัน ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่เทวดาบางพวกว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้ายังไม่ลุกขึ้น หรือว่ายังมีธรรมอื่นที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าอยู่อีกหรือหนอ?” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าในวันที่แปด ทรงลุกขึ้นจากสมาบัติ ทรงทราบความสงสัยของเทวดาทั้งหลายแล้ว เพื่อกำจัดความสงสัย ทรงเหาะขึ้นไปในอากาศ ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ ทรงกำจัดความสงสัยของเทวดาเหล่านั้นแล้ว ทรงยืนอยู่ทางส่วนทิศเหนือเยื้องไปทางทิศตะวันออกเล็กน้อยจากบัลลังก์ ทรงทอดพระเนตรบัลลังก์อันเป็นที่บรรลุพละแห่งบารมีที่ทรงสั่งสมมาตลอดสี่อสงไขยแสนกัป และต้นโพธิ์ด้วยพระเนตรที่ไม่กะพริบตลอดเจ็ดวัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า อนิมิสเจดีย์. หลังจากนั้น ทรงจงกรมบนรัตนจงกรมที่ยาวไปทางทิศตะวันออกและทิศตะวันตกในระหว่างบัลลังก์และสถานที่ที่ทรงยืนอยู่ตลอดเจ็ดวัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า รัตนจงกรมเจดีย์. จากนั้น เทวดาทั้งหลายได้เนรมิตเรือนแก้วขึ้นทางส่วนทิศตะวันตก. ในเรือนแก้วนั้น ทรงประทับนั่งด้วยบัลลังก์ ทรงพิจารณาพระอภิธรรมปิฎก โดยเฉพาะสมันตปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุดในพระอภิธรรมปิฎกนี้ ตลอดเจ็ดวัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า รัตนฆรเจดีย์. Evaṃ bodhisamīpeyeva cattāri sattāhāni vītināmetvā pañcame sattāhe bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami. Tassa kira nigrodhassa chāyāya ajapālakā gantvā nisīdanti; tenassa ajapālanigrodhotveva nāmaṃ udapādi. Sattāhaṃ vimuttisukhapaṭisaṃvedīti tatrāpi dhammaṃ vicinantoyeva vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento nisīdi. Bodhito puratthimadisābhāge esa rukkho hoti. Evaṃ nisinne ca panettha bhagavati eko brāhmaṇo gantvā pañhaṃ pucchi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho aññataro’’tiādi. Tattha huṃhuṅkajātikoti so kira diṭṭhamaṅgaliko nāma, mānavasena kodhavasena ca ‘‘huṃhu’’nti karonto vicarati, tasmā ‘‘huṃhuṅkajātiko’’ti vuccati. ‘‘Huhukkajātiko’’tipi paṭhanti. ดังนี้ ทรงยังสัปดาห์ทั้งสี่ให้ล่วงไปที่ใกล้ต้นโพธิ์นั้นเองแล้ว ในสัปดาห์ที่ห้า ทรงเสด็จจากโคนต้นโพธิ์ไปยังที่ที่มีต้นไทรอชปาล. ได้ยินว่า คนเลี้ยงแพะทั้งหลายมักไปนั่งอยู่ในร่มเงาของต้นไทรนั้น เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า “อชปาลนิโครธ” จึงเกิดขึ้นแก่ต้นไทรนั้น. ในบทว่า “สัตตาหัง วิมุตติสุขปฏิสังเวที” นั้น แม้ที่ต้นไทรอชปาลนั้น ก็ทรงพิจารณาพระธรรมและเสวยวิมุตติสุขประทับนั่งอยู่. ต้นไทรนี้ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของต้นโพธิ์. อนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น พราหมณ์คนหนึ่งได้เข้าไปทูลถามปัญหา. เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวคำว่า “อถ โข อญฺญตโร” เป็นต้น. ในบทว่า “หุํหุํกชาติโก” นั้น ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นเป็นผู้เชื่อว่าสิ่งที่เห็นเป็นมงคล เที่ยวไปโดยกระทำเสียง “หุํหุํ” หรือ “เหเห” ด้วยอำนาจแห่งมานะและโทสะ เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า “หุํหุํกชาติโก”. บางพวกก็สาธยายว่า “หุหุกฺกชาติโก”. Etamatthaṃ viditvāti etaṃ tena vuttassa vacanassa sikhāpattamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi. Tassattho – yo bāhitapāpadhammatāya brāhmaṇo na diṭṭhamaṅgalikatāya, huṃhuṅkārakabhāvādipāpadhammayutto hutvā kevalaṃ jātimattakena brahmaññaṃ paṭijānāti, so brāhmaṇo bāhitapāpadhammattā huṃhuṅkārappahānena nihuṃhuṅko, rāgādikasāvābhāvena nikkasāvo, bhāvanānuyogayuttacittatāya yatatto, sīlasaṃvarena vā saññatacittatāya yatatto, catumaggañāṇasaṅkhātehi vedehi antaṃ, vedānaṃ vā antaṃ gatattā vedantagū, maggabrahmacariyassa vusitattā vusitabrahmacariyo. Dhammena brahmavādaṃ vadeyya, ‘‘brāhmaṇo, aha’’nti etaṃ vādaṃ dhammena vadeyya, yassa sakale lokasannivāse kuhiñci ekārammaṇepi rāgussado dosussado mohussado mānussado diṭṭhussadoti ime ussadā natthīti. คำว่า "เอตมตฺถํ วิทิตฺวา" คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบซึ่งอรรถอันเป็นยอดแห่งถ้อยคำที่พราหมณ์นั้นกล่าวแล้ว หรือทรงทราบซึ่งอรรถคือพระอรหันต์อันเป็นยอดแห่งคำว่า "พราหมณ์" นี้แล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้น. อรรถแห่งอุทานนั้น พึงทราบดังนี้ว่า บุคคลใดเป็นพราหมณ์เพราะมีบาปธรรมอันลอยเสียแล้ว ไม่ใช่เป็นพราหมณ์เพราะเชื่อว่าสิ่งที่เห็นเป็นมงคล, ไม่ใช่เป็นพราหมณ์เพราะประกอบด้วยบาปธรรมมีมานะที่ทำเสียง "หึ หึ" และกิเลสดุจน้ำฝาดมีราคะเป็นต้นเป็นต้น, ไม่ใช่เป็นพราหมณ์เพราะยอมรับความเป็นพราหมณ์ด้วยชาติกำเนิดเท่านั้น. พราหมณ์นั้นเป็นผู้มีบาปธรรมอันลอยเสียแล้ว เพราะละมานะและโทสะที่ทำเสียง "หึ หึ" ได้ จึงเป็นผู้ไม่มีเสียง "หึ หึ", เพราะไม่มีกิเลสดุจน้ำฝาดมีราคะเป็นต้น จึงเป็นผู้ไม่มีกิเลสดุจน้ำฝาด, เพราะมีจิตประกอบด้วยความเพียรในการเจริญภาวนา จึงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น หรือเพราะมีจิตที่สำรวมด้วยศีลสังวร จึงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น, เพราะถึงที่สุดคือนิพพานด้วยญาณอันเรียกว่ามรรคญาณ ๔ หรือเพราะถึงที่สุดคืออรหัตตผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคญาณ ๔ จึงเป็นผู้ถึงที่สุดแห่งเวท, และเพราะประพฤติพรหมจรรย์อันเป็นมรรคแล้ว จึงเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว. พึงกล่าวซึ่งวาทะว่า "เราเป็นพราหมณ์" โดยธรรม, พึงกล่าวซึ่งวาทะนี้โดยธรรมว่า "เราเป็นพราหมณ์" คือบุคคลใดไม่มีราคะอันกำเริบ, โทสะอันกำเริบ, โมหะอันกำเริบ, มานะอันกำเริบ, ทิฏฐิอันกำเริบ ในอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่งในโลกสันนิวาสทั้งหมด. Ajapālakathā niṭṭhitā. เรื่องอชปาลนิโครธจบลงแล้ว. Mucalindakathā เรื่องมุจลินท์. 5. Akālameghoti asampatte vassakāle uppannamegho. Ayaṃ pana gimhānaṃ pacchime māse udapādi. Sattāhavaddalikāti tasmiṃ uppanne sattāhaṃ avicchinnavuṭṭhikā ahosi. Sītavātaduddinīti sā ca pana sattāhavaddalikā udakaphusitasammissena sītavātena samantā paribbhamantena dūsitadivasattā sītavātaduddinī nāma ahosi. Atha kho mucalindo nāgarājāti tasseva mucalindarukkhassa samīpe pokkharaṇiyā nibbatto mahānubhāvo nāgarājā. Sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvāti evaṃ bhogehi parikkhipitvā uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ karitvāva ṭhite; tasmiṃ tassa parikkhepabbhantaraṃ lohapāsāde bhaṇḍāgāragabbhappamāṇaṃ ahosi, tasmā bhagavā nivāte pihitadvāravātapāne kūṭāgāre nisinno viya jāto. Mā bhagavantaṃ sītantiādi tassa tathā karitvā ṭhānakāraṇaparidīpanaṃ. So hi ‘‘mā bhagavantaṃ sītaṃ bādhayittha, mā uṇhaṃ, mā ḍaṃsādisamphasso bādhayitthā’’ti tathā karitvā aṭṭhāsi. Tattha kiñcāpi sattāhavaddalikāya uṇhameva natthi, sace pana antarantarā megho vigaccheyya uṇhaṃ bhaveyya, tampi naṃ mā bādhayitthāti evaṃ tassa cintetuṃ yuttaṃ. Viddhanti ubbiddhaṃ; meghavigamena dūrībhūtanti attho. Vigatavalāhakanti apagatameghaṃ. Devanti ākāsaṃ. Sakavaṇṇanti attano rūpaṃ. 5. คำว่า "อากาลเมโฆ" คือ เมฆที่เกิดขึ้นในเวลาที่ยังไม่ถึงฤดูฝน. แต่เมฆนี้เกิดขึ้นในเดือนสุดท้ายของฤดูร้อน. คำว่า "สัตตาหวทฺทลิกา" คือ เมื่อเมฆนั้นเกิดขึ้นแล้ว ฝนก็ตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วัน. คำว่า "สีตวาตทุทฺทินี" คือ ฝนที่ตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วันนั้น มีลมหนาวที่พัดวนอยู่โดยรอบปะปนกับละอองน้ำ ทำให้วันนั้นมัวหมองไป จึงชื่อว่า "สีตวาตทุทฺทินี" (วันที่มีลมหนาวและฝนตก). คำว่า "อถ โข มุจลินฺโท นาคราชา" คือ พญานาคชื่อมุจลินท์ผู้มีอานุภาพมาก เกิดขึ้นที่สระน้ำใกล้ต้นมุจลินท์นั้นเอง. คำว่า "สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวา" คือ เมื่อพญานาคขดกาย ๗ รอบอย่างนี้แล้ว แผ่พังพานใหญ่เหนือพระเศียรของพระผู้มีพระภาคเจ้า ภายในวงขดของพญานาคนั้นมีขนาดเท่าห้องเก็บสมบัติในปราสาททองแดง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงประทับอยู่ราวกับประทับอยู่ในเรือนยอดที่ไม่มีลม มีประตูและช่องลมปิดสนิท. คำว่า "มา ภควนฺตํ สีตํ" เป็นต้น เป็นการแสดงเหตุแห่งการดำรงอยู่ของพญานาคนั้นที่กระทำเช่นนั้น. เพราะพญานาคราชนั้นดำรงอยู่โดยกระทำเช่นนั้น ด้วยคิดว่า "ขอความหนาวอย่าได้เบียดเบียนพระผู้มีพระภาคเจ้าเลย, ขอความร้อนอย่าได้เบียดเบียนเลย, ขอสัมผัสแห่งเหลือบยุงเป็นต้นอย่าได้เบียดเบียนเลย." ในคำว่า "มา ภควนฺตํ" เป็นต้นนั้น แม้ว่าในเวลาที่ฝนตกไม่ขาดสายตลอด ๗ วันนั้นจะไม่มีความร้อนเลยก็ตาม แต่ถ้าเมฆหายไปเป็นครั้งคราว ความร้อนก็จะเกิดขึ้นได้ พญานาคราชนั้นจึงคิดว่า "ขอความร้อนนั้นอย่าได้เบียดเบียนพระผู้มีพระภาคเจ้าเลย" ดังนี้ ก็สมควรแล้ว. คำว่า "วิทฺธํ" คือ ทะลุขึ้นไป; อรรถว่า "เป็นเหมือนไกลออกไปเพราะเมฆหายไป". คำว่า "วิคตวลาหกํ" คือ ไม่มีเมฆ. คำว่า "เทวํ" คือ ท้องฟ้า. คำว่า "สกวณฺณํ" คือ รูปของตน (ในฐานะเป็นพญานาค). Sukho vivekoti nibbānasaṅkhāto upadhiviveko sukho. Tuṭṭhassāti catumaggañāṇasantosena santuṭṭhassa. Sutadhammassāti pakāsitadhammassa. Passatoti taṃ vivekaṃ yaṃ vā kiñci passitabbaṃ nāma, taṃ sabbaṃ attano vīriyabalādhigatena ñāṇacakkhunā passantassa. Abyāpajjanti akuppanabhāvo; etena mettāpubbabhāgo dassito. Pāṇabhūtesu saṃyamoti sattesu ca saṃyamo; avihiṃsanabhāvo sukhoti attho. Etena karuṇāpubbabhāgo dassito. Sukhā virāgatā loketi vītarāgatāpi sukhāti dīpeti. Kāmānaṃ samatikkamoti yā ‘‘kāmānaṃ samatikkamo’’ti vuccati; sā virāgatāpi sukhāti attho. Etena anāgāmimaggo kathito. Asmimānassa yo vinayoti iminā pana arahattaṃ kathitaṃ; arahattañhi asmimānassa ‘‘passaddhivinayo’’ti vuccati. Ito parañca sukhaṃ nāma natthi, tenāha ‘‘etaṃ ve paramaṃ sukha’’nti. คำว่า "สุขํ วิเวโก" คือ อุปธิวิเวกอันเรียกว่านิพพาน เป็นสุข. คำว่า "ตุฏฺฐสฺส" คือ ผู้ยินดีแล้วด้วยความยินดีในมรรคญาณ ๔. คำว่า "สุตธมฺมสฺส" คือ ผู้มีธรรมอันประกาศแล้ว (คืออริยสัจ ๔). คำว่า "ปสฺสโต" คือ ผู้เห็นซึ่งวิเวกนั้น หรือผู้เห็นธรรมทั้งปวงที่ควรเห็นด้วยญาณจักษุที่ได้มาด้วยกำลังแห่งความเพียรของตน. คำว่า "อพฺยาปชฺชํ" คือ ความไม่โกรธ เป็นสุข; ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเมตตาอันเป็นส่วนเบื้องต้น (คืออุปจารเมตตา) แห่งอัปปนาเมตตา. คำว่า "ปาณภูเตสุ สํยโม" คือ ความสำรวมในสัตว์ทั้งหลาย หรือความไม่เบียดเบียน (คือกรุณา) เป็นสุข; ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงกรุณาอันเป็นส่วนเบื้องต้น (คืออุปจารกรุณา) แห่งอัปปนากรุณา. คำว่า "สุขา วิราคตา โลเก" คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า ความปราศจากราคะ (คืออนาคามิมรรค) ก็เป็นสุข. คำว่า "กามานํ สมติกฺกโม" คือ ความก้าวล่วงกามทั้งสอง (วัตถุกามและกิเลสกาม) ที่เรียกว่า "ความก้าวล่วงกาม" นั้น ความปราศจากราคะนั้นก็เป็นสุข; ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอนาคามิมรรค. อนึ่ง ด้วยบทว่า "อสฺมิมฺมานสฺส โย วินโย" นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอรหัตตมรรค; เพราะอรหัตตมรรคนั้นแล เรียกว่า "ปัสสัทธิวินัย" คือธรรมเป็นเครื่องระงับมานะว่า "เรามีอยู่". และสุขอื่นยิ่งกว่าอรหัตตมรรคนี้ไม่มีอีกแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "นั่นแลเป็นสุขอย่างยิ่ง". Mucalindakathā niṭṭhitā. เรื่องมุจลินท์จบลงแล้ว. Rājāyatanakathā เรื่องต้นราชายตนะ. 6. Mucalindamūlāti mahābodhito pācīnakoṇe ṭhitamucalindarukkhamūlā. Rājāyatananti dakkhiṇadisābhāge ṭhitaṃ rājāyatanarukkhaṃ upasaṅkami. Tena kho pana samayenāti katarena samayena. Bhagavato kira rājāyatanamūle sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinnassa samādhito vuṭṭhānadivase aruṇuggamanavelāyameva ‘‘bhojanakiccena bhavitabba’’nti ñatvā sakko devarājā osadhaharītakaṃ upanesi. Bhagavā taṃ paribhuñji, paribhuttamattasseva sarīrakiccaṃ ahosi. Sakko mukhodakaṃ adāsi. Bhagavā mukhaṃ dhovitvā tasmiṃyeva rukkhamūle nisīdi. Evaṃ uggate aruṇamhi nisinne bhagavati. 6. คำว่า "มุจลินฺทมูลํ" คือ จากโคนต้นมุจลินท์ที่ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของต้นมหาโพธิ์. คำว่า "ราชายตนํ" คือ เสด็จเข้าไปยังต้นราชายตนะที่ตั้งอยู่ทางทิศใต้. คำว่า "เตน โข ปน สมเยน" คือ ในสมัยใด? (นี่คือคำถาม). ได้ยินว่า ในวันที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วันที่โคนต้นราชายตนะ เสด็จออกจากอรหัตตผลสมาธิ ในเวลาอรุณขึ้นนั่นเอง ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบว่า "ควรแก่กิจแห่งภัตตาหาร" จึงทรงนำสมออันเป็นโอสถมาถวาย. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเสวยสมอนั้น, พอเสวยเสร็จ กิจแห่งพระวรกายก็สำเร็จ. ท้าวสักกะทรงถวายน้ำล้างพระพักตร์. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงล้างพระพักตร์แล้ว ประทับนั่งที่โคนต้นราชายตนะนั้นเอง. เมื่ออรุณขึ้นแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่เช่นนี้ (ในสมัยนั้นจึงมีการถวายภัตตาหาร). (นี่คือคำตอบ). Tena kho pana samayena tapussabhallikā vāṇijāti tapusso ca bhalliko cāti dve bhātaro vāṇijā. Ukkalāti ukkalajanapadato. Taṃ desanti yasmiṃ dese bhagavā viharati. Katarasmiñca dese bhagavā viharati? Majjhimadese. Tasmā majjhimadesaṃ gantuṃ addhānamaggappaṭipannā hontīti ayamettha attho. Ñātisālohitā devatāti tesaṃ ñātibhūtapubbā devatā. Etadavocāti sā kira nesaṃ sabbasakaṭāni appavattīni akāsi. Tato te kiṃ idanti maggadevatānaṃ baliṃ akaṃsu. Tesaṃ balikammakāle sā devatā dissamāneneva kāyena etaṃ avoca. Manthena ca madhupiṇḍikāya cāti abaddhasattunā ca sappimadhuphāṇitādīhi yojetvā baddhasattunā ca. Patimānethāti upaṭṭhahatha. Taṃ voti taṃ patimānanaṃ tumhākaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Yaṃ amhākanti yaṃ paṭiggahaṇaṃ amhākaṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Bhagavato etadahosīti yo kirassa padhānānuyogakāle patto ahosi, so sujātāya pāyāsaṃ dātuṃ āgacchantiyā eva antaradhāyi. Tenassa etadahosi – ‘‘patto me natthi, purimakāpi ca na kho tathāgatā hatthesu paṭiggaṇhanti, kimhi nu kho ahaṃ paṭiggaṇheyyaṃ manthañca madhupiṇḍakañcā’’ti. ในสมัยนั้นแล พ่อค้าชื่อตปุสสะและภัลลิกะ คือ ตปุสสะและภัลลิกะ เป็นพี่น้องสองคน เป็นพ่อค้า. คำว่า อุกกละ คือ จากอุกกลชนบท. คำว่า สู่สถานที่นั้น คือ สู่สถานที่ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่. และพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ไหน? ที่มัชฌิมประเทศ. เพราะเหตุนั้น การเดินทางไปสู่มัชฌิมประเทศ จึงเป็นผู้เดินทางไกล นี้เป็นอรรถในบทนี้. คำว่า เทวดาผู้เป็นญาติสาโลหิต คือ เทวดาผู้เคยเป็นญาติของพวกเขานั้น. คำว่า ได้กล่าวคำนี้ คือ ได้ยินว่า เทวดานั้นได้ทำให้เกวียนทั้งหมดของพวกเขานั้นไม่เคลื่อนที่. จากนั้น พวกเขานั้นคิดว่า 'นี่คืออะไร?' จึงได้ทำพลีกรรมแก่เทวดาผู้รักษาทาง. ในเวลาที่พวกเขาทำพลีกรรม เทวดานั้นแสดงตนด้วยกายปรากฏอยู่ ได้กล่าวคำนี้. คำว่า ด้วยข้าวสัตตุก้อนและข้าวสัตตุผง คือ ด้วยข้าวสัตตุผงที่ยังไม่ได้ปั้น และด้วยข้าวสัตตุก้อนที่ปั้นแล้วโดยผสมกับเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น. คำว่า จงรับใช้ (บูชา) คือ จงบำรุง. คำว่า นั้นแก่ท่าน คือ การบูชานั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และเพื่อความสุขแก่ท่านทั้งหลายตลอดกาลนาน. คำว่า สิ่งใดของเรา คือ การรับใด (ของพระองค์) พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์และเพื่อความสุขแก่เราทั้งหลายตลอดกาลนาน. คำว่า พระผู้มีพระภาคได้มีความปริวิตกนี้ คือ ได้ยินว่า บาตรใดที่พระองค์ทรงมีในเวลาบำเพ็ญเพียร บาตรนั้นได้หายไปในขณะที่นางสุชาดากำลังมาเพื่อถวายข้าวมธุปายาสนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงมีความปริวิตกนี้ว่า 'บาตรของเราไม่มี และพระตถาคตทั้งหลายในปางก่อนก็มิได้ทรงรับด้วยพระหัตถ์ เราจะพึงรับข้าวสัตตุผงและข้าวสัตตุก้อนด้วยอะไรหนอ?' Parivitakkamaññāyāti ito pubbeva bhagavato sujātāya dinnabhojanaṃyeva ojānuppabandhanavasena aṭṭhāsi, ettakaṃ kālaṃ neva jighacchā na pipāsā na kāyadubbalyaṃ ahosi. Idāni panassa āhāraṃ paṭiggahetukāmatāya ‘‘na kho tathāgatā’’tiādinā nayena parivitakko udapādi. Taṃ evaṃ uppannaṃ attano cetasā bhagavato cetoparivitakkamaññāya. Catuddisāti catūhi disāhi. Selamaye patteti muggavaṇṇaselamaye patte. Idaṃyeva bhagavā paṭiggahesi, teyeva sandhāya vuttaṃ. Cattāro pana mahārājāno paṭhamaṃ indanīlamaṇimaye patte upanāmesuṃ, na te bhagavā aggahesi. Tato ime cattāropi muggavaṇṇasilāmaye patte upanāmesuṃ, bhagavā cattāropi patte aggahesi tesaṃ pasādānurakkhaṇatthāya, no mahicchatāya. Gahetvā ca pana cattāropi yathā ekova patto hoti tathā adhiṭṭhahi, catunnampi ekasadiso puññavipāko ahosi. Evaṃ ekaṃ katvā adhiṭṭhite paṭiggahesi bhagavā paccagghe selamaye patte manthañca madhupiṇḍikañca. Paccaggheti paccagghasmiṃ; pāṭekkaṃ mahagghasminti attho. Atha vā paccaggheti abhinave abbhuṇhe; taṅkhaṇe nibbattasminti attho. Dve vācā etesaṃ ahesunti dvevācikā. Atha vā dvīhi vācāhi upāsakabhāvaṃ pattāti attho. Te evaṃ upāsakabhāvaṃ paṭivedetvā bhagavantaṃ āhaṃsu – ‘‘kassa dāni bhante amhehi ajja paṭṭhāya abhivādanapaccuṭṭhānaṃ kātabba’’nti? Atha bhagavā sīsaṃ parāmasi, kesā hatthe laggiṃsu. Te tesaṃ adāsi ‘‘ime tumhe pariharathā’’ti. Te kesadhātuyo labhitvā amateneva abhisittā haṭṭhatuṭṭhā bhagavantaṃ vanditvā pakkamiṃsu. คำว่า ทรงทราบความปริวิตก คือ ก่อนหน้านี้ อาหารที่นางสุชาดาถวายแก่พระผู้มีพระภาคได้ดำรงอยู่ด้วยอำนาจแห่งการสืบต่อของโอชาตลอดเวลาเท่านี้ (๔๙ วัน) ความหิวก็ไม่มี ความกระหายก็ไม่มี ความอ่อนเพลียทางกายก็ไม่มี. แต่บัดนี้ เพราะความปรารถนาที่จะรับอาหาร พระปริวิตกจึงเกิดขึ้นด้วยนัยมีอาทิว่า 'พระตถาคตทั้งหลาย...' ทรงทราบความปริวิตกแห่งพระทัยของพระผู้มีพระภาคที่เกิดขึ้นอย่างนั้นด้วยใจของตน. คำว่า จากทิศทั้งสี่ คือ จากทิศทั้ง ๔. คำว่า บาตรอันสำเร็จด้วยศิลา คือ บาตรศิลาที่มีสีเหมือนถั่วเขียว. พระผู้มีพระภาคทรงรับบาตรเหล่านี้แล คำนั้นกล่าวหมายถึงบาตรเหล่านั้น. ก็ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ได้น้อมถวายบาตรอันสำเร็จด้วยแก้วอินทนิลก่อน พระผู้มีพระภาคไม่ทรงรับบาตรเหล่านั้น. จากนั้น จึงได้น้อมถวายบาตรอันสำเร็จด้วยศิลาสีถั่วเขียวแม้ทั้ง ๔ นี้ พระผู้มีพระภาคทรงรับบาตรแม้ทั้ง ๔ เพื่อรักษาความเลื่อมใสของท้าวมหาราชเหล่านั้น มิใช่เพราะความมักมาก. และครั้นทรงรับแล้ว ทรงอธิษฐานบาตรแม้ทั้ง ๔ ให้เป็นบาตรใบเดียว ผลบุญของท้าวมหาราชแม้ทั้ง ๔ ก็ได้มีส่วนเสมอกัน. พระผู้มีพระภาคทรงกระทำให้เป็นใบเดียวแล้วอธิษฐาน ทรงรับข้าวสัตตุผงและข้าวสัตตุก้อนในบาตรศิลาอันมีค่ามาก (หรือบาตรใหม่). คำว่า ปัจจัคเฆ คือ ในบาตรที่มีค่ามากแต่ละใบ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า ปัจจัคเฆ คือ ในบาตรที่ใหม่ ที่ยังอุ่นอยู่ คือที่เกิดขึ้นในขณะนั้น. วาจาของพ่อค้าทั้งสองนี้มี ๒ คำ จึงชื่อว่า เทววาจิกะ. อีกนัยหนึ่ง คือผู้ถึงความเป็นอุบาสกด้วยวาจา ๒ คำ. พ่อค้าเหล่านั้นกราบทูลความเป็นอุบาสกอย่างนั้นแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายพึงทำการอภิวาทและการลุกรับแก่ใคร?' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงลูบพระเศียร เส้นพระเกศาได้ติดมาในพระหัตถ์. พระองค์ได้ประทานพระเกศาเหล่านั้นแก่พ่อค้าเหล่านั้นด้วยพระดำรัสว่า 'ท่านทั้งหลายจงรับรักษาเส้นผมเหล่านี้ไว้เถิด'. พ่อค้าเหล่านั้นได้พระเกศาธาตุแล้ว มีความร่าเริงยินดีราวกับถูกรดด้วยน้ำอมฤต ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วหลีกไป. Rājāyatanakathā niṭṭhitā. เรื่องต้นราชายตนะจบลงแล้ว. Brahmayācanakathā เรื่องท้าวสหัมบดีพรหมทูลอาราธนา 7. Atha kho bhagavā sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvā vuttappakārametaṃ sabbaṃ kiccaṃ niṭṭhāpetvā rājāyatanamūlā punapi yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami. Parivitakko udapādīti tasmiṃ nisinnamattasseva sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo ayaṃ cetaso parivitakko udapādi. Kasmā panāyaṃ sabbabuddhānaṃ uppajjatīti? Dhammassa mahantabhāvaṃ garubhāvaṃ bhāriyabhāvaṃ paccavekkhaṇāya brahmunā yācite desetukāmatāya ca. Jānanti hi buddhā ‘‘evaṃ parivitakkite brahmā āgantvā dhammadesanaṃ yācissati, tato sattā dhamme gāravaṃ uppādessanti, brahmagaruko hi lokasannivāso’’ti. Iti imehi dvīhi kāraṇehi ayaṃ vitakko uppajjatīti. 7. ครั้งนั้นแล เมื่อล่วงไป ๗ วัน พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสมาธินั้นแล้ว ทรงกระทำกิจทั้งปวงมีประการที่กล่าวแล้วนี้ให้สำเร็จแล้ว จากโคนต้นราชายตนะ เสด็จเข้าไปยังต้นอชปาลนิโครธอีกครั้งหนึ่ง. คำว่า ความปริวิตกได้เกิดขึ้น คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งลงเท่านั้น ความปริวิตกแห่งพระทัยนี้ซึ่งเป็นอาจิณณสมาจาร (สิ่งที่ประพฤติเป็นปกติ) ของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ได้เกิดขึ้นแล้ว. ก็เพราะเหตุไร ความปริวิตกนี้จึงเกิดขึ้นแก่พระพุทธเจ้าทั้งปวง? เพราะทรงพิจารณาถึงความเป็นธรรมอันยิ่งใหญ่ ความเป็นธรรมอันหนัก ความเป็นธรรมอันเป็นภาระ และเพราะความปรารถนาที่จะทรงแสดงธรรมเมื่อพรหมทูลอาราธนา. ด้วยว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงทราบว่า 'เมื่อเราปริวิตกอย่างนี้ พรหมจักมาทูลอาราธนาให้แสดงธรรม จากนั้น สัตว์ทั้งหลายจักทำความเคารพในธรรม เพราะหมู่สัตว์ในโลกนี้มีความเคารพในพรหม'. ความปริวิตกนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุ ๒ ประการนี้แล. Tattha adhigato kho myāyanti adhigato kho me ayaṃ. Ālayarāmāti sattā pañca kāmaguṇe allīyanti, tasmā te ‘‘ālayā’’ti vuccanti. Tehi ālayehi ramantīti ālayarāmā. Ālayesu ratāti ālayaratā. Ālayesu suṭṭhumuditāti ālayasammuditā. Yadidanti nipāto. Tassa ṭhānaṃ sandhāya ‘‘yaṃ ida’’nti paṭiccasamuppādaṃ sandhāya ‘‘yo aya’’nti evamattho daṭṭhabbo. Idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayāva idappaccayatā, idappaccayatā ca sā paṭiccasamuppādo cāti idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. So mamassa kilamathoti yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assa; sā mama vihesā assāti attho. Bhagavantanti bhagavato. Anacchariyāti anu acchariyā. Paṭibhaṃsūti paṭibhānasaṅkhātassa ñāṇassa gocarā ahesuṃ, parivitakkayitabbabhāvaṃ pāpuṇiṃsu. ในบทเหล่านั้น คำว่า อธิคโต โข มยายัง (adhigato kho myāyaṃ) คือ ธรรมนี้อันเราบรรลุแล้วแล. คำว่า อาลยรามา (ผู้ยินดีในอาลัย) คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมอาศัย (ติด) ในกามคุณ ๕ เพราะเหตุนั้น กามคุณเหล่านั้นจึงเรียกว่า 'อาลัย'. สัตว์ทั้งหลายผู้รื่นเริงด้วยอาลัยเหล่านั้น ชื่อว่า อาลยรามา. ผู้ยินดีในอาลัยทั้งหลาย ชื่อว่า อาลยรตา. ผู้บันเทิงยิ่งในอาลัยทั้งหลาย ชื่อว่า อาลยสัมมุทิตา. คำว่า ยทิทัง (yadidaṃ) เป็นนิบาต. พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า หมายถึงที่ตั้ง (ฐานะ) ว่า 'สิ่งใดนี้' (yaṃ idaṃ) หรือหมายถึงปฏิจจสมุปบาทว่า 'สิ่งใดนี้' (yo ayaṃ). คำว่า อิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท คือ ปัจจัยของธรรม (สังขารเป็นต้น) เหล่านี้ ชื่อว่า อิทัปปัจจัย, ความเป็นแห่งอิทัปปัจจัยนั่นเอง ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา, และอิทัปปัจจยตานั้นด้วย เป็นปฏิจจสมุปบาทด้วย จึงชื่อว่า อิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท. คำว่า นั่นพึงเป็นความเหนื่อยยากแก่เรา คือ การแสดงธรรมแก่ผู้ไม่รู้ใดมีอยู่ การแสดงนั้นพึงเป็นความเหนื่อยยากแก่เรา; เนื้อความว่า การแสดงนั้นพึงเป็นความลำบากแก่เรา. คำว่า ภควันตัง (bhagavantaṃ) คือ แห่งพระผู้มีพระภาค. คำว่า อนัจฉริยา (anacchariyā) คือ สิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่งๆ ขึ้นไป. คำว่า ปฏิภังสุ (paṭibhaṃsu) คือ ได้เป็นอารมณ์แห่งญาณที่เรียกว่าปฏิภาณ คือถึงความเป็นสภาพที่ควรพิจารณาใคร่ครวญ. Halanti ettha hakāro nipātamatto; alanti attho. Pakāsitunti desituṃ. Alaṃ dāni me imaṃ kicchena adhigataṃ dhammaṃ desetunti vuttaṃ hoti. Paṭisotagāminti paṭisotaṃ vuccati nibbānaṃ; nibbānagāminti attho. Rāgarattāti kāmarāgabhavarāgadiṭṭhirāgena rattā. Na dakkhantīti na passissanti. Tamokhandhena āvuṭāti avijjārāsinā ajjhotthaṭā. Appossukkatāyāti nirussukkabhāvena; adesetukāmatāyāti attho. ในบทว่า หะลํ นี้ อักษร หะ เป็นเพียงนิบาต (ไม่มีความหมาย) ส่วน อลํ มีความหมายว่า ไม่มีประโยชน์ (อรรถว่าพอแล้ว, ไม่ควรแล้ว). บทว่า ปะกาสิตุํ (เพื่อแสดง) คือ เพื่อแสดง (เดเสตุง). บทว่า อะลํ ดานิ เม อิมํ กิจเฉนะ อะธิคะตํ ธัมมํ เดเสตุํ (บัดนี้ การที่เราจะแสดงธรรมที่ได้มาด้วยความยากลำบากนี้ ไม่ควรแล้ว) มีความหมายว่า การที่เราจะแสดงพระอริยมรรคธรรมนี้ หรือพระสัจธรรม ๔ ประการนี้ ที่ได้มาด้วยความยากลำบาก (ในขณะบำเพ็ญบารมี) ไม่ควรแล้ว. บทว่า ปะฏิโสตะคามิํ (ผู้ไปทวนกระแส) นั้น ปะฏิโสตะ หมายถึงพระนิพพาน มีความหมายว่า ผู้ไปสู่พระนิพพาน. บทว่า ราคะรัตตา (ผู้กำหนัดด้วยราคะ) คือ ผู้กำหนัดด้วยกามราคะ ภวราคะ และทิฏฐิราคะ. บทว่า นะ ทักขันติ (จักไม่เห็น) คือ จักไม่เห็น. บทว่า ตะโมขันเธนะ อาวุฏา (อันกองแห่งความมืดหุ้มห่อแล้ว) คือ อันกองแห่งอวิชชาหุ้มห่อแล้ว. บทว่า อัปปอสสุกกะตายะ (ด้วยความเป็นผู้ไม่ขวนขวาย) คือ ด้วยความเป็นผู้ไม่ขวนขวาย มีความหมายว่า ด้วยความเป็นผู้ไม่ประสงค์จะแสดง. 8. Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma loke. Bhagavato purato pāturahosīti dhammadesanāyācanatthaṃ dasasu cakkavāḷasahassesu mahābrahmāno gahetvā āgamma bhagavato purato pāturahosi. Apparajakkhajātikāti paññāmaye akkhimhi appaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ evaṃsabhāvāti apparajakkhajātikā. Bhavissanti dhammassa aññātāroti paṭivijjhitāro. 8. บทว่า ยัตระ หิ นามะ (ในโลกใดหนอ) คือ ในโลกใดหนอ. บทว่า ภะคะวะโต ปุระโต ปาตุระโหสิ (ปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค) คือ เพื่อทูลอาราธนาให้ทรงแสดงธรรม ท้าวสหัมบดีพรหมได้นำมหาพรหมทั้งหลายในหมื่นจักรวาลมาปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค. บทว่า อัปปะระชักขะชาติกา (มีธุลีคือกิเลสเบาบาง) คือ สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้มีธุลีคือราคะ โทสะ โมหะ น้อยในดวงตาคือปัญญา มีสภาพเช่นนี้ จึงชื่อว่ามีธุลีคือกิเลสเบาบาง. บทว่า ภะวิสสันติ ธัมมัสสะ อัญญะตาโร (จักเป็นผู้รู้แจ้งธรรม) คือ จักเป็นผู้แทงตลอด (ธรรม). Pāturahosīti pātubhavi. Samalehi cintitoti rāgādīhi malehi samalehi chahi satthārehi cintito. Apāpuretanti vivara etaṃ. Amatassa dvāranti amatassa nibbānassa dvārabhūtaṃ ariyamaggaṃ. Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhanti ime sattā rāgādimalānaṃ abhāvato vimalena sammāsambuddhena anubuddhaṃ catusaccadhammaṃ suṇantu. บทว่า ปาตุระโหสิ (ปรากฏแล้ว) คือ ปรากฏแล้ว. บทว่า สะมะเลหิ จินติโต (อันผู้มีมลทินคิดแล้ว) คือ อันศาสดา ๖ ท่าน เช่น ปูรณะกัสสปะ ผู้มีมลทินคือราคะเป็นต้น คิดด้วยมิจฉาทิฏฐิ. บทว่า อะปาปุเรตุํ (เพื่อเปิด) คือ ขอจงเปิดประตูแห่งอริยมรรคนี้เถิด. บทว่า อะมะตัสสะ ทวารํ (ประตูแห่งอมตะ) คือ อริยมรรคอันเป็นประตูแห่งพระนิพพานอันเป็นอมตะ. บทว่า สุณันตุ ธัมมํ วิมะเลนานุพุทธํ (ขอสัตว์ทั้งหลายจงฟังธรรมที่พระผู้มีพระภาคผู้ปราศจากมลทินตรัสรู้แล้ว) คือ ขอสัตว์ทั้งหลายเหล่านี้จงฟังพระจตุราริยสัจธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ปราศจากมลทิน (คือราคะเป็นต้น) ตรัสรู้ตามแล้ว. Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathāṭhitova yathā cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya, tvampi sumedha sundarapañña sabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ paññāmayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtañca janataṃ avekkhassu upadhāraya. บทว่า เสเล ยะถา ปัพพะตะมุทธะนิฏฐิโต (เหมือนบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขา) คือ เหมือนบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขาอันเป็นหินล้วน เป็นแท่งทึบ ไม่มีช่องว่าง ย่อมมองเห็นหมู่สัตว์โดยรอบฉันใด, ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้มีปัญญาดี มีปัญญางาม มีพระจักษุรอบด้านด้วยพระสัพพัญญุตญาณ พระองค์ก็เช่นกัน ขอจงเสด็จขึ้นสู่ปราสาทอันเป็นธรรมะ (หรืออันสำเร็จด้วยปัญญา) แล้วทรงปราศจากโศกด้วยพระองค์เอง ขอจงทอดพระเนตรและพิจารณาหมู่สัตว์ผู้ตกอยู่ในความโศก และถูกชาติชราครอบงำเถิด. Uṭṭhehīti bhagavato dhammadesanatthaṃ cārikacaraṇaṃ yācanto bhaṇati. Vīrātiādīsu bhagavā vīriyavantatāya vīro. Devaputtamaccukilesābhisaṅkhāramārānaṃ vijitattā vijitasaṅgāmo. Jātikantārādinittharaṇasamatthatāya satthavāho. Kāmacchandaiṇassa abhāvato aṇaṇo. บทว่า อุฏฐะหิ (ขอจงลุกขึ้นเถิด) นี้ ท้าวสหัมบดีพรหมทูลขอให้พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกเพื่อแสดงธรรม. ในบทว่า วีระ เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคทรงชื่อว่า วีระ เพราะทรงประกอบด้วยความเพียร. ทรงชื่อว่า วิชิตะสังคามะ (ผู้ชนะสงคราม) เพราะทรงชนะเทวบุตรมาร มัจจุมาร กิเลสมาร และอภิสังขารมาร. ทรงชื่อว่า สัตถวาหะ (นายกองเกวียน) เพราะทรงสามารถนำสัตว์ออกจากกันดารคือชาติเป็นต้น. ทรงชื่อว่า อะณะโณ (ผู้ไม่มีหนี้) เพราะไม่มีหนี้คือกามฉันทะ. 9. Ajjhesananti yācanaṃ. Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāmaṃ. Apparajakkhāti paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ yesaṃ, te apparajakkhā. Yesaṃ taṃ mahantaṃ te mahārajakkhā. Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni te tikkhindriyā. Yesaṃ tāni mudūni te mudindriyā. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā te svākārā. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā asundarā te dvākārā. Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṃ te suviññāpayā. Ye paralokañca vajjañca bhayato passanti te paralokavajjabhayadassāvino. Uppaliniyanti uppalavane. Itaresupi eseva nayo. Antonimuggaposīnīti yāni udakassa anto nimuggāneva posayanti. Samodakaṃ ṭhitānīti udakena samaṃ ṭhitāni. Udakaṃ accuggamma ṭhitānīti udakaṃ atikkamitvā ṭhitāni. 9. บทว่า อัชเฌสะนา (การอาราธนา) คือ การทูลขอ. บทว่า พุทธะจักขุนา (ด้วยพุทธจักษุ) คือ ด้วยอินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ. ญาณทั้งสองนี้แลมีชื่อว่าพุทธจักษุ. บทว่า อัปปะระชักขา (มีธุลีคือกิเลสเบาบาง) คือ สัตว์เหล่าใดมีธุลีคือราคะเป็นต้นน้อยในดวงตาคือปัญญา สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีธุลีคือกิเลสเบาบาง. สัตว์เหล่าใดมีธุลีนั้นมาก สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีธุลีคือกิเลสมาก. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์คือศรัทธาเป็นต้นแก่กล้า สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอินทรีย์แก่กล้า. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์เหล่านั้นอ่อน สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอินทรีย์อ่อน. สัตว์เหล่าใดมีอาการคือศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้นงาม สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอาการงาม. สัตว์เหล่าใดมีอาการคือศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้นไม่งาม สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีอาการไม่งาม. สัตว์เหล่าใดพิจารณาเหตุที่กล่าวแล้ว ย่อมสามารถให้รู้แจ้งได้โดยง่าย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้รู้แจ้งได้โดยง่าย. สัตว์เหล่าใดเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าผู้เห็นภัยในปรโลกและโทษ. บทว่า อุปปะลินิยํ (ในกอบัว) คือ ในป่าบัว. แม้ในบทอื่นๆ ก็มีนัยเดียวกัน. บทว่า อันโตนิมุคคะโปสินี (บัวที่จมอยู่ในน้ำแล้วเจริญ) คือ บัวเหล่าใดจมอยู่ในน้ำแล้วเจริญ. บทว่า สะโมทะกํ ฐิตานิ (ตั้งอยู่เสมอน้ำ) คือ ตั้งอยู่เสมอกับน้ำ. บทว่า อุทะกํ อัจจุคคัมมะ ฐิตานิ (ตั้งอยู่เหนือน้ำ) คือ ตั้งอยู่เหนือน้ำ. Apārutāti vivaṭā. Amatassa dvārāti ariyamaggo. So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṃ. Pamuñcantu saddhanti sabbe attano saddhaṃ pamuñcantu. Pacchimapadadvaye ayamattho, ahañhi attano paguṇaṃ suppavattimpi imaṃ paṇītaṃ uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā manujesu devamanussesu na bhāsinti. บทว่า อะปารุตา (เปิดแล้ว) คือ เปิดแล้ว. บทว่า อะมะตัสสะ ทวารํ (ประตูแห่งอมตะ) คือ อริยมรรค. อริยมรรคนั้นแลเป็นประตูแห่งพระนิพพานอันชื่อว่าอมตะ. บทว่า ปะมุญจันตุ สัทธํ (ขอจงปล่อยศรัทธา) คือ ขอสัตว์ทั้งปวงจงปล่อยศรัทธาของตน (คือศรัทธาในการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าและพระธรรม) หรือจงแสดงศรัทธาของตน. ในสองบทหลังนี้ มีอรรถดังนี้ว่า เรามีความสำคัญว่าธรรมอันประณีตสูงสุดนี้ ที่เราได้ศึกษามาอย่างดีแล้ว และเป็นไปดีแล้วในจิต (หรือเป็นไปดีแล้ว) จะเป็นเพียงความเหน็ดเหนื่อยทางกายและวาจา จึงไม่แสดงแก่หมู่มนุษย์ คือเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย (หรือตั้งใจว่าจะไม่แสดง). Brahmayācanakathā niṭṭhitā. เรื่องการอาราธนาของท้าวสหัมบดีพรหมจบลงแล้ว. Pañcavaggiyakathā เรื่องปัญจวัคคีย์ 10. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato. Apparajakkhajātikoti samāpattiyā vikkhambhitattā nikkilesajātiko visuddhasatto. Ājānissatīti sallakkhessati paṭivijjhissati. Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādīti sabbaññutaññāṇaṃ uppajji ‘‘ito sattamadivasamatthake kālaṃkatvā ākiñcaññāyatane nibbatto’’ti. Mahājāniyoti sattadivasabbhantare pattabbamaggaphalato parihīnattā mahatī jāni assāti mahājāniyo akkhaṇe nibbattattā. Abhidosakālaṃkatoti hiyyo kālaṃkato, sopi nevasaññānāsaññāyatane nibbattoti addasa. Bahūkārāti bahūpakārā. Padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsūti padhānatthāya pesitattabhāvaṃ mukhodakadānādinā upaṭṭhahiṃsu. 10. บทว่า บัณฑิต (ผู้มีปัญญา) คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต (คือปัญญาที่เห็นเหตุผลและธรรมชาติ). บทว่า พยัตตะ (ผู้ฉลาด) คือ ผู้ประกอบด้วยความฉลาด (คือปัญญาที่คมกล้า). บทว่า เมธาวี (ผู้มีปัญญา) คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นทันทีตามเหตุการณ์. บทว่า อัปปะระชักขะชาติโก (มีชาติแห่งธุลีคือกิเลสเบาบาง) คือ สัตว์ผู้บริสุทธิ์ มีชาติแห่งกิเลสไม่มี เพราะกิเลสถูกข่มไว้ด้วยฌานสมาบัติ. บทว่า อาชานิสสะติ (จักรู้แจ้ง) คือ จักพิจารณาเห็นและจักแทงตลอด. บทว่า ภะคะวะโตปิ โข ญาณํ อุทะปาทิ (แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงมีญาณเกิดขึ้น) คือ พระสัพพัญญุตญาณเกิดขึ้นว่า 'อาฬารดาบสได้ทำกาละไปแล้วเมื่อ ๗ วันก่อน และได้ไปเกิดในอากิญจัญญายตนภูมิแล้ว'. บทว่า มะหาชานิโย (ผู้มีความเสื่อมเสียใหญ่) คือ อาฬารดาบสมีความเสื่อมเสียใหญ่ เพราะพลาดจากมรรคผลที่พึงบรรลุได้ภายใน ๗ วัน. ชื่อว่าผู้มีความเสื่อมเสียใหญ่ เพราะไปเกิดในอักขณะ (ที่ไม่เอื้อต่อการบรรลุธรรม). บทว่า อะภิโทสะกาลํกะโต (ทำกาละไปเมื่อคืนวาน) คือ ทำกาละไปเมื่อเที่ยงคืนวานนี้. พระองค์ทรงเห็นว่า 'อุทุกดาบสผู้นั้นก็ได้ไปเกิดในเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิแล้ว'. บทว่า พหูการา (มีอุปการะมาก) คือ มีอุปการะมาก. บทว่า ปะธานะปะหิตัตตํ อุปัฏฐะหิงสุ (บำรุงอัตภาพที่ส่งไปเพื่อความเพียร) คือ บำรุงอัตภาพที่ส่งไปเพื่อประโยชน์แห่งกรรมฐาน ด้วยการถวายน้ำล้างหน้าเป็นต้น. 11. Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhinti upako bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare bhagavantaṃ addasa. Addhānamaggappaṭipannanti addhānamaggaṃ paṭipannaṃ. 11. บทว่า อันตะรา จะ คะยํ อันตะรา จะ โพธิง (ระหว่างคยาและโพธิ) คือ อุปกะได้พบพระผู้มีพระภาคระหว่างโพธิมณฑลและคยาคาม. บทว่า อัทธานะมัคคัปปะฏิปันนํ (ผู้ดำเนินไปในทางไกล) คือ ผู้ดำเนินไปในทางไกล. Sabbābhibhūti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito. Sabbavidūti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ avediṃ aññāsiṃ. Sabbesu dhammesu anūpalittoti sabbesu tebhūmakadhammesu kilesalepena alitto. Sabbañjahoti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ jahitvā ṭhito. Taṇhakkhaye vimuttoti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto. Sayaṃ abhiññāyāti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ attanāva jānitvā. Kamuddiseyyanti kaṃ aññaṃ ‘‘ayaṃ me ācariyo’’ti uddiseyyaṃ. บทว่า สัพพาภิภู (ผู้ครอบงำทุกสิ่ง) คือ เราครอบงำธรรมที่เป็นไตรภูมิทั้งปวงแล้วตั้งอยู่. บทว่า สัพพะวิทู (ผู้รู้ทุกสิ่ง) คือ เรารู้แจ้งธรรมที่เป็นจตุรภูมิทั้งปวงแล้ว. บทว่า สัพเพสุ ธัมเมสุ อะนูปะลิตโต (ผู้ไม่แปดเปื้อนในธรรมทั้งปวง) คือ เราไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องแปดเปื้อนคือกิเลสในธรรมที่เป็นไตรภูมิทั้งปวง. บทว่า สัพพัญชะโห (ผู้ละทุกสิ่ง) คือ เราละธรรมที่เป็นไตรภูมิทั้งปวงแล้วตั้งอยู่. บทว่า ตัณหักขะเย วิมุตโต (ผู้หลุดพ้นเพราะสิ้นตัณหา) คือ เราหลุดพ้นแล้วโดยความเป็นอารมณ์ในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา. บทว่า สะยํ อะภิญญายะ (รู้ยิ่งด้วยตนเอง) คือ รู้แจ้งธรรมที่เป็นจตุรภูมิทั้งปวงด้วยตนเอง. บทว่า กะมุททิเสยยํ (เราจะพึงชี้ใครเล่า) คือ เราจะพึงชี้ใครอื่นว่า 'ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา' เล่า. Na me ācariyo atthīti lokuttaradhamme mayhaṃ ācariyo nāma natthi. Natthi me paṭipuggaloti mayhaṃ paṭibhāgapuggalo nāma natthi. Sītibhūtoti sabbakilesagginibbāpanena sītibhūto. Kilesānaṃyeva nibbutattā nibbuto. คำว่า 'ไม่มีอาจารย์ของเรา' หมายถึง ในโลกุตรธรรม อาจารย์ชื่อว่าของเราไม่มี. คำว่า 'ไม่มีบุคคลเสมอเหมือนเรา' หมายถึง บุคคลผู้เสมอเหมือนชื่อว่าของเราไม่มี. คำว่า 'เป็นผู้เย็นแล้ว' หมายถึง เป็นผู้เย็นแล้วด้วยการดับไฟคือกิเลสทั้งปวง. เป็นผู้ดับแล้วเพราะความที่กิเลสทั้งหลายนั่นเองดับแล้ว. Kāsīnaṃ puranti kāsiraṭṭhe nagaraṃ. Āhañchaṃ amatadundubhinti dhammacakkappaṭilābhāya amatabheriṃ paharissāmīti gacchāmi. คำว่า 'เมืองของชาวกาสี' หมายถึง เมืองพาราณสีในแคว้นกาสี. คำว่า 'เราจักบันลืออมตเภรี' หมายถึง เราจักไปเพื่อบันลืออมตเภรี (กลองอมตะ) เพื่อการได้เฉพาะซึ่งธรรมจักร. Arahasi anantajinoti anantajino bhavituṃ yutto. Hupeyyapāvusoti āvuso evampi nāma bhaveyya. Sīsaṃ okampetvāti sīsaṃ cāletvā. คำว่า 'ท่านควรเป็นผู้ชนะอันไม่มีที่สิ้นสุด' หมายถึง ควรเป็นผู้ชนะอันไม่มีที่สิ้นสุด. คำว่า 'ท่านผู้มีอายุ อาจเป็นเช่นนั้นก็ได้' หมายถึง ท่านผู้มีอายุ แม้ชื่อว่าอย่างนี้ก็พึงมีได้. คำว่า 'สั่นศีรษะแล้ว' หมายถึง สั่นศีรษะแล้ว. 12. Saṇṭhapesunti katikaṃ akaṃsu. Bāhullikoti cīvarabāhullādīnaṃ atthāya paṭipanno. Padhānavibbhantoti padhānato vibbhanto bhaṭṭho parihīno. Āvatto bāhullāyāti cīvarādibahulabhāvatthāya āvatto. Odahatha bhikkhave sotanti upanetha bhikkhave sotaṃ; sotindriyaṃ dhammasavanatthaṃ abhimukhaṃ karothāti attho. Amatamadhigatanti amataṃ nibbānaṃ mayā adhigatanti dasseti. Iriyāyāti dukkarairiyāya. Paṭipadāyāti dukkarapaṭipadāya. Abhijānātha me noti abhijānātha nu me samanupassatha. Evarūpaṃ bhāsitametanti etaṃ evarūpaṃ vākyaṃ bhāsitanti attho. Asakkhi kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū saññāpetunti ‘‘ahaṃ buddho’’ti jānāpetuṃ asakkhi. 12. คำว่า 'พวกเธอจงตั้งไว้' หมายถึง พวกเธอได้ทำกติกาแล้ว. คำว่า 'ผู้มากด้วยปัจจัย' หมายถึง ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์แห่งความมากด้วยจีวรเป็นต้น. คำว่า 'ผู้เคลื่อนจากความเพียร' หมายถึง ผู้เคลื่อนแล้ว ผู้ตกแล้ว ผู้เสื่อมแล้วจากความเพียร. คำว่า 'กลับมาสู่ความมาก' หมายถึง กลับมาเพื่อประโยชน์แห่งความเป็นผู้มากด้วยจีวรเป็นต้น. คำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย จงเงี่ยโสตลง' หมายถึง ภิกษุทั้งหลาย จงเงี่ยโสตลง; จงทำโสตินทรีย์ให้เป็นไปในเบื้องหน้าเพื่อประโยชน์แห่งการฟังธรรม ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'เราได้บรรลุอมตะแล้ว' หมายถึง แสดงว่า 'อมตะคือพระนิพพานอันเราได้บรรลุแล้ว'. คำว่า 'ด้วยอิริยาบถ' หมายถึง ด้วยอิริยาบถที่ทำได้ยาก. คำว่า 'ด้วยปฏิปทา' หมายถึง ด้วยปฏิปทาที่ทำได้ยาก. คำว่า 'พวกเธอรู้จักเราหรือไม่' หมายถึง พวกเธอจำเราได้หรือไม่ พวกเธอพิจารณาเห็นเราหรือไม่. คำว่า 'คำพูดเช่นนี้' หมายถึง คำพูดเช่นนี้อันเรากล่าวแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงสามารถเพื่อจะให้ภิกษุปัญจวัคคีย์รู้แจ้ง' หมายถึง ทรงสามารถเพื่อจะให้รู้แจ้งว่า 'เราเป็นพระพุทธเจ้า'. 13. Cakkhukaraṇīti paññācakkhuṃ sandhāyāha. Ito paraṃ sabbaṃ padatthato uttānameva. Adhippāyānusandhiyojanādibhedato pana papañcasūdaniyā majjhimaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Ito paṭṭhāya hi ativitthārabhīrukassa mahājanassa cittaṃ anurakkhantā suttantakathaṃ avaṇṇayitvā vinayakathaṃyeva vaṇṇayissāma. 13. คำว่า 'จักขุกรณี' พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงปัญญาจักษุ. คำทั้งหมดหลังจากนี้มีความหมายชัดเจนโดยบท. แต่พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนีแห่งมัชฌิมนิกาย โดยความแตกต่างแห่งอธิปรายะ อนุสนธิ และโยชนาเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่บทนี้เป็นต้นไป เราทั้งหลายจักรักษาจิตของมหาชนผู้เกรงกลัวความพิสดารยิ่ง จึงไม่พรรณนาสุตตันตกถา แต่จักพรรณนาเฉพาะวินัยกถาเท่านั้น. 18. Sāva tassa āyasmato upasampadā ahosīti āsāḷhīpuṇṇamāya aṭṭhārasahi devatākoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhitassa ‘‘ehi bhikkhū’’ti bhagavato vacanena abhinipphannā sāva tassa āyasmato ehibhikkhūpasampadā ahosi. 18. คำว่า 'อุปสมบทของท่านพระผู้มีอายุนั้นนั่นแลได้มีแล้ว' หมายถึง อุปสมบทนั้นนั่นแลของท่านพระอัญญาโกณฑัญญะผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลพร้อมด้วยเทพยดา ๑๘ โกฏิ ในวันเพ็ญเดือน ๘ (อาสาฬหปุณณมี) ได้สำเร็จด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า 'เอหิ ภิกขุ' (มาเถิด ภิกษุ). 19. Atha kho āyasmato ca vappassāti ādimhi vappattherassa pāṭipadadivase dhammacakkhuṃ udapādi, bhaddiyattherassa dutiyadivase, mahānāmattherassa tatiyadivase, assajittherassa catutthiyanti. Imesañca pana bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānesu uppannamalavisodhanatthaṃ bhagavā antovihāreyeva ahosi. Uppanne uppanne kammaṭṭhānamale ākāsena gantvā malaṃ vinodesi. Pakkhassa pana pañcamiyaṃ sabbe te ekato sannipātetvā anattasuttena ovadi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā pañcavaggiye’’tiādi. 19. ในเบื้องต้นแห่งคำว่า 'ครั้งนั้นแล ธรรมจักษุได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระวัปปะ' ดังนี้ ธรรมจักษุได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระวัปปะในวันแรม ๑ ค่ำ (วันปาฏิบท), แก่ท่านพระภัททิยะในวันที่สอง, แก่ท่านพระมหานามะในวันที่สาม, แก่ท่านพระอัสสชิในวันที่สี่. อนึ่ง เพื่อชำระมลทินที่เกิดขึ้นในกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในวิหารนั่นเอง. เมื่อมลทินในกรรมฐานเกิดขึ้นๆ ก็เสด็จไปทางอากาศแล้วทรงกำจัดมลทินนั้น. แต่ในวันแรม ๕ ค่ำ ได้ทรงประชุมภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเข้าด้วยกันแล้ว ทรงโอวาทด้วยอนัตตลักขณสูตร. เพราะเหตุนั้น คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเรียกภิกษุปัญจวัคคีย์' เป็นต้น จึงถูกกล่าวไว้. 24. Tena kho pana samayena cha loke arahanto hontīti pañcamiyā pakkhassa lokasmiṃ cha manussā arahanto hontīti attho. 24. คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระอรหันต์ ๖ องค์มีอยู่ในโลก' หมายถึง ในวันแรม ๕ ค่ำ พระอรหันต์ ๖ องค์ที่เป็นมนุษย์มีอยู่ในโลก ดังนี้เป็นอรรถ. Pañcavaggiyakathā niṭṭhitā. เรื่องปัญจวัคคีย์จบลงแล้ว. Pabbajjākathā เรื่องบรรพชา 31. Pubbānupubbakānanti paveṇivasena porāṇānuporāṇānanti attho. Tena kho pana samayena ekasaṭṭhi loke arahanto hontīti purimā cha ime ca pañcapaññāsāti antovassamhiyeva ekasaṭṭhi manussā arahanto hontīti attho. 31. คำว่า 'ผู้มีบุพพกรรมสืบต่อกันมา' หมายถึง โดยอำนาจแห่งประเพณีแห่งตระกูลที่สืบต่อกันมาแต่โบราณ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระอรหันต์ ๖๑ องค์มีอยู่ในโลก' หมายถึง พระอรหันต์ ๖ องค์ก่อน และ ๕๕ องค์นี้ รวมเป็นมนุษย์อรหันต์ ๖๑ องค์มีอยู่ในโลกในระหว่างพรรษานั่นเอง ดังนี้เป็นอรรถ. Tatra yasaādīnaṃ kulaputtānaṃ ayaṃ pubbayogo – atīte kira pañcapaññāsajanā sahāyakā vaggabandhena puññāni karontā anāthasarīrāni paṭijaggantā vicaranti, te ekadivasaṃ gabbhiniṃ itthiṃ kālaṃkataṃ disvā ‘‘jhāpessāmā’’ti susānaṃ nīhariṃsu. Tesu pañca jane ‘‘tumhe jhāpethā’’ti susāne ṭhapetvā sesā gāmaṃ paviṭṭhā. Yaso dārako taṃ sarīraṃ vijjhitvā parivattetvā ca jhāpayamāno asubhasaññaṃ paṭilabhi. So itaresampi catunnaṃ janānaṃ ‘‘passatha bho imaṃ asuciṃ paṭikūla’’nti dassesi. Tepi tattha asubhasaññaṃ paṭilabhiṃsu. Te pañcapi janā gāmaṃ gantvā sesasahāyakānaṃ kathayiṃsu. Yaso pana dārako gehampi gantvā mātāpitūnnañca bhariyāya ca kathesi. Te sabbepi asubhaṃ bhāvayiṃsu. Ayametesaṃ pubbayogo. Tenāyasmato yasassa nāṭakajanesu susānasaññāyeva uppajji, tāyeva ca upanissayasampattiyā sabbesaṃ visesādhigamo nibbattīti. ในบรรดาบุตรเศรษฐีมีพระยสะเป็นต้นนั้น บุพพโยค (บุพพกรรม) นี้มีอยู่ – ได้ยินว่า ในอดีตกาล มนุษย์ ๕๕ คนเป็นสหายกัน เที่ยวทำบุญโดยการรวมกลุ่มกัน บำรุงซากศพที่ไม่มีญาติ. วันหนึ่ง พวกเขาเห็นหญิงมีครรภ์ตายแล้ว จึงปรึกษากันว่า 'เราจักเผา' แล้วนำไปสู่ป่าช้า. ในบรรดาคนเหล่านั้น พวกที่เหลือได้เข้าไปสู่บ้าน โดยทิ้งคน ๕ คนไว้ในป่าช้าว่า 'พวกท่านจงเผาเถิด'. เด็กชายยสะเมื่อเผาศพนั้น โดยแทงและพลิกกลับไปมา ได้อสุภสัญญา. เขาได้แสดงแก่คนอีก ๔ คนว่า 'ท่านทั้งหลาย จงดูศพที่ไม่งามน่ารังเกียจนี้เถิด'. พวกเขาก็ได้อสุภสัญญาในศพนั้น. คนทั้ง ๕ นั้นไปสู่บ้านแล้วบอกแก่สหายที่เหลือ. ส่วนเด็กชายยสะไปสู่เรือนแล้วบอกแก่มารดาบิดาและภรรยาด้วย. พวกเขาทั้งหมดได้เจริญอสุภภาวนา. นี้เป็นบุพพโยคของคนเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น อสุภสัญญาในพวกนางฟ้อนรำจึงเกิดขึ้นแก่ท่านพระยสะ และด้วยความสมบูรณ์แห่งอุปนิสัยนั้นนั่นเอง การบรรลุคุณวิเศษของคนทั้งหมดจึงสำเร็จ. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesīti bhagavā yāva pacchimakattikapuṇṇamā, tāva bārāṇasiyaṃ viharanto ekadivasaṃ te khīṇāsave saṭṭhi bhikkhū āmantesi. คำว่า 'ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเรียกภิกษุทั้งหลายมา' หมายถึง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในเมืองพาราณสี (หรือในป่าอิสิปตนมฤคทายวันใกล้เมืองพาราณสี) จนถึงวันเพ็ญเดือน ๑๒ (กัตติกาปุณณมีหลัง) วันหนึ่ง ได้ทรงเรียกภิกษุผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว ๖๐ รูปเหล่านั้นมา. 32. Dibbā nāma dibbesu visayesu lobhapāsā. Mānusā nāma mānusakesu visayesu lobhapāsā. Mā ekena dveti ekena maggena dve mā agamittha. Assavanatāti assavanatāya. Parihāyantīti anadhigataṃ nādhigacchantā visesādhigamato parihāyanti. 32. ชื่อว่าทิพยะ ได้แก่ บ่วงคือโลภะในอารมณ์อันเป็นทิพย์. ชื่อว่ามนุษย์ ได้แก่ บ่วงคือโลภะในอารมณ์อันเป็นของมนุษย์. คำว่า 'อย่าไปสองคนด้วยทางเดียว' หมายถึง อย่าไปสองคนด้วยทางเดียว. คำว่า 'เพราะไม่ได้ฟัง' หมายถึง เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ฟัง. คำว่า 'ย่อมเสื่อม' หมายถึง ย่อมเสื่อมจากคุณวิเศษ โดยไม่ได้บรรลุคุณวิเศษที่ยังไม่ได้บรรลุ. 33. Antakāti lāmaka hīnasatta. Antalikkhacaroti rāgapāsaṃ sandhāyāha. Tañhi so ‘‘antalikkhacaro’’ti mantvā āha. 33. คำว่า 'อันตกะ' หมายถึง สัตว์ผู้ลามก สัตว์ผู้ต่ำทราม. คำว่า 'เที่ยวไปในอากาศ' พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงบ่วงคือราคะ. เพราะมารนั้นสำคัญบ่วงคือราคะนั้นว่า 'เที่ยวไปในอากาศ' จึงกล่าว. 34. Nānādisā nānājanapadāti nānādisato ca nānājanapadato ca. Anujānāmi bhikkhave tumheva dāni tāsu tāsu disāsu tesu tesu janapadesu pabbājethātiādimhi pabbajjāpekkhaṃ kulaputtaṃ pabbājentena ye parato ‘‘na bhikkhave pañcahi ābādhehi phuṭṭho pabbājetabbo’’tiādiṃ katvā yāva ‘‘na andhamūgabadhiro pabbājetabbo’’ti evaṃ paṭikkhittā puggalā, te vajjetvā pabbajjādosavirahito puggalo pabbājetabbo. Sopi ca mātāpitūhi anuññātoyeva. Tassa anujānanalakkhaṇaṃ ‘‘na bhikkhave ananuññāto mātāpitūhi putto pabbājetabbo, yo pabbājeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti etasmiṃ sutte vaṇṇayissāma. 34. คำว่า นานาทิสา นานาชนปทา คือ จากทิศต่างๆ ด้วย จากชนบทต่างๆ ด้วย. ในพระบาลีมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต พวกเธอจงให้บรรพชาในทิศนั้นๆ ในชนบทนั้นๆ เถิด' ผู้ให้บรรพชากุลบุตรผู้มุ่งบรรพชา พึงเว้นบุคคลที่ถูกห้ามไว้ดังนี้ คือ ตั้งแต่พระบาลีมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถูกอาพาธ ๕ อย่างถูกต้องแล้ว ไม่พึงให้บรรพชา' จนถึงพระบาลีว่า 'ไม่พึงให้คนตาบอด คนใบ้ คนหูหนวกบรรพชา' แล้วพึงให้บรรพชาแก่บุคคลผู้ปราศจากโทษแห่งบรรพชา. บุคคลนั้นก็พึงเป็นผู้ที่มารดาบิดาอนุญาตแล้วเท่านั้น. ลักษณะแห่งการอนุญาตของกุลบุตรนั้น เราจักพรรณนาในพระสูตรนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บุตรที่มารดาบิดาไม่อนุญาต ไม่พึงให้บรรพชา, ผู้ใดให้บรรพชา, ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ'. Evaṃ pabbajjādosavirahitaṃ mātāpitūhi anuññātaṃ pabbājentenāpi ca sace acchinnakeso hoti, ekasīmāya ca aññepi bhikkhū atthi, kesacchedanatthāya bhaṇḍukammaṃ āpucchitabbaṃ. Tassa āpucchanākāraṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, saṅghaṃ apaloketuṃ bhaṇḍukammāyā’’ti ettha vaṇṇayissāma. Sace okāso hoti, sayaṃ pabbājetabbo. Sace uddesaparipucchādīhi byāvaṭo hoti, okāsaṃ na labhati, eko daharabhikkhu vattabbo ‘‘etaṃ pabbājehī’’ti. Avuttopi ce daharabhikkhu upajjhāyaṃ uddissa pabbājeti, vaṭṭati. Sace daharabhikkhu natthi, sāmaṇeropi vattabbo ‘‘etaṃ khaṇḍasīmaṃ netvā pabbājetvā kāsāyāni acchādetvā ehī’’ti. Saraṇāni pana sayaṃ dātabbāni. Evaṃ bhikkhunāva pabbajito hoti. Purisañhi bhikkhuto añño pabbājetuṃ na labhati, mātugāmaṃ bhikkhunito añño. Sāmaṇero pana sāmaṇerī vā āṇattiyā kāsāyāni dātuṃ labhati. Kesoropanaṃ yena kenaci kataṃ sukataṃ. อนึ่ง แม้ผู้ให้บรรพชาแก่กุลบุตรผู้ปราศจากโทษแห่งบรรพชา ซึ่งมารดาบิดาอนุญาตแล้วนั้น หากมีผมที่ยังไม่ได้ตัด และมีภิกษุรูปอื่นอยู่ในสีมาเดียวกัน พึงบอกกล่าวการโกนผมเพื่อประโยชน์แก่การตัดผม. ลักษณะแห่งการบอกกล่าวการโกนผมนั้น เราจักพรรณนาในพระบาลีนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บอกสงฆ์เพื่อการโกนผม'. หากมีโอกาส อุปัชฌาย์พึงให้บรรพชาเอง. หากอุปัชฌาย์ขวนขวายอยู่ด้วยการบอกบาลี การสอบถามอรรถเป็นต้น และไม่ได้โอกาส พึงบอกภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งว่า 'จงให้บรรพชาแก่กุลบุตรนี้'. แม้ภิกษุหนุ่มที่อุปัชฌาย์ไม่ได้บอก แต่ให้บรรพชาโดยอุทิศอุปัชฌาย์ ก็ย่อมควร. หากไม่มีภิกษุหนุ่ม แม้สามเณรก็พึงบอกว่า 'จงนำกุลบุตรนี้ไปสู่ขัณฑสีมา ให้บรรพชา นุ่งห่มผ้ากาสายะแล้วจงมา'. ส่วนสรณะทั้งหลาย อุปัชฌาย์พึงให้เอง. การให้บรรพชาอย่างนี้ ย่อมเป็นอันภิกษุให้บรรพชาแล้วเท่านั้น. จริงอยู่ ผู้อื่นนอกจากภิกษุ ย่อมไม่ได้เพื่อจะให้บรรพชาแก่บุรุษ, ผู้อื่นนอกจากภิกษุณี ย่อมไม่ได้เพื่อจะให้บรรพชาแก่มาตุคาม. แต่สามเณรหรือสามเณรี ย่อมได้เพื่อจะให้ผ้ากาสายะด้วยอาณัติ. การปลงผมที่ใครๆ กระทำแล้ว ย่อมเป็นอันกระทำดีแล้ว. Sace pana bhabbarūpo hoti sahetuko ñāto yasassī kulaputto, okāsaṃ katvāpi sayameva pabbājetabbo. ‘‘Mattikāmuṭṭhiṃ gahetvā nhāyitvā kese temetvā āgacchāhī’’ti ca pana na vissajjetabbo. Pabbajitukāmānañhi paṭhamaṃ balavaussāho hoti, pacchā pana kāsāyāni ca kesaharaṇasatthakañca disvā utrasanti, ettoyeva palāyanti, tasmā sayameva nahānatitthaṃ netvā sace nātidaharo hoti, ‘‘nahāhī’’ti vattabbo. Kesā panassa sayameva mattikaṃ gahetvā dhovitabbā. Daharakumārako pana sayaṃ udakaṃ otaritvā gomayamattikāhi ghaṃsitvā nahāpetabbo. Sacepissa kacchu vā piḷakā vā honti, yathā mātā puttaṃ na jigucchati, evameva ajigucchantena sādhukaṃ hatthapādasīsāni ghaṃsitvā nahāpetabbo. Kasmā? Ettakena hi upakārena kulaputtā ācariyupajjhāyesu ca sāsane ca balavasinehā tibbagāravā anivattidhammā honti, uppannaṃ anabhiratiṃ vinodetvā therabhāvaṃ pāpuṇanti, kataññū katavedino honti. อนึ่ง หากกุลบุตรผู้มุ่งบรรพชาเป็นผู้มีรูปอันควร มีเหตุพร้อม เป็นที่รู้จัก มีเกียรติ แม้กระทำโอกาสแล้ว อุปัชฌาย์พึงให้บรรพชาเองเท่านั้น. แต่ไม่พึงส่งไปว่า 'จงถือเอาก้อนดินเหนียว อาบน้ำ ทำให้ผมเปียกแล้วจงมา'. จริงอยู่ ในเบื้องต้น กุลบุตรผู้ใคร่จะบรรพชาย่อมมีความพยายามอันแรงกล้า แต่ภายหลังเมื่อเห็นผ้ากาสายะและมีดโกนผมแล้ว ย่อมสะดุ้งกลัว และหนีไปจากที่นั้นเอง. เพราะเหตุนั้น อุปัชฌาย์พึงนำไปสู่ท่าอาบน้ำเอง และหากกุลบุตรนั้นไม่หนุ่มเกินไป พึงบอกว่า 'จงอาบน้ำ'. ส่วนผมของกุลบุตรนั้น อุปัชฌาย์พึงถือเอาดินเหนียวชำระเอง. ส่วนกุลบุตรผู้เยาว์ อุปัชฌาย์พึงลงไปในน้ำเอง ขัดถูด้วยดินเหนียวผสมมูลโคแล้วพึงให้อาบน้ำ. แม้หากกุลบุตรนั้นมีโรคหิดหรือฝีอยู่ อุปัชฌาย์ผู้ไม่รังเกียจ พึงขัดถูมือ เท้า และศีรษะให้ดีแล้วพึงให้อาบน้ำ เหมือนมารดาไม่รังเกียจบุตรฉะนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะด้วยอุปการะมีประมาณเท่านี้ กุลบุตรทั้งหลายย่อมมีความรักอันแรงกล้า มีความเคารพอันแรงกล้า มีธรรมอันไม่กลับในอาจารย์และอุปัชฌาย์ทั้งหลาย และในพระศาสนา, บรรเทาความไม่ยินดีที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมถึงความเป็นพระเถระ, เป็นผู้รู้คุณและตอบแทนคุณ. Evaṃ nahāpanakāle pana kesamassuṃ oropanakāle vā ‘‘tvaṃ ñāto yasassī, idāni mayaṃ taṃ nissāya paccayehi na kilamissāmā’’ti na vattabbo, aññāpi aniyyānikakathā na kathetabbā. Atha khvassa ‘‘āvuso, suṭṭhu upadhārehi satiṃ upaṭṭhāpehī’’ti vatvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitabbaṃ, ācikkhantena ca vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena asucijegucchapaṭikūlabhāvaṃ nijjīvanissattabhāvaṃ vā pākaṭaṃ karontena ācikkhitabbaṃ. Sace hi so pubbe madditasaṅkhāro hoti bhāvitabhāvano, kaṇṭakavedhāpekkho viya paripakkagaṇḍo, sūriyuggamanāpekkhaṃ viya ca pariṇatapadumaṃ, athassa āraddhamatte kammaṭṭhānamanasikāre indāsani viya pabbate kilesapabbate cuṇṇayamānaṃyeva ñāṇaṃ pavattati, khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇāti. Ye hi keci khuragge arahattaṃ pattā, sabbe te evarūpaṃ savanaṃ labhitvā kalyāṇamittena ācariyena dinnanayaṃ nissāya no anissāya. Tasmāssa āditova evarūpī kathā kathetabbāti. อนึ่ง ในเวลาให้อาบน้ำ หรือในเวลาปลงผมและหนวด ไม่พึงบอกว่า 'ท่านเป็นที่รู้จัก มีเกียรติ บัดนี้พวกเราอาศัยท่านแล้ว จักไม่ลำบากด้วยปัจจัยทั้งหลาย' และไม่พึงกล่าวคำพูดอื่นที่ไม่นำออกไปจากทุกข์. แต่พึงบอกตจปัญจกกรรมฐานแก่กุลบุตรนั้นว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จงพิจารณาให้ดี จงตั้งสติไว้'. และผู้บอกตจปัญจกกรรมฐานนั้น พึงบอกโดยทำให้ปรากฏซึ่งความเป็นของไม่สะอาด น่ารังเกียจ น่าเกลียด หรือความเป็นของไม่มีชีวิต ไม่มีสัตว์ โดยส่วนแห่งวรรณะ สัณฐาน กลิ่น ที่อาศัย ที่ตั้ง. จริงอยู่ หากกุลบุตรนั้นเป็นผู้มีสังขารอันบีบคั้นแล้ว มีภาวนาอันอบรมแล้วในกาลก่อน เหมือนฝีที่สุกแล้วผู้มุ่งการแทงด้วยหนาม หรือเหมือนดอกบัวที่แก่แล้วผู้มุ่งการขึ้นแห่งพระอาทิตย์, เมื่อการมนสิการกรรมฐานของกุลบุตรนั้นเพียงเริ่มตั้งขึ้น ญาณย่อมเป็นไปบดขยี้ภูเขาคือกิเลสให้เป็นผงอยู่เท่านั้น เหมือนอาวุธของพระอินทร์บดขยี้ภูเขาฉะนั้น, ย่อมถึงพระอรหัตที่ปลายมีดโกนเท่านั้น. จริงอยู่ บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่ถึงพระอรหัตที่ปลายมีดโกนแล้ว บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดได้การฟังธรรมอย่างนี้แล้ว อาศัยอุบายที่อาจารย์ผู้เป็นกัลยาณมิตรให้แล้ว จึงถึงพระอรหัต, ไม่อาศัยแล้วย่อมไม่ถึงพระอรหัต. เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวธรรมกถาอย่างนี้แก่กุลบุตรนั้นตั้งแต่แรกเท่านั้น. Kesesu pana oropitesu haliddicuṇṇena vā gandhacuṇṇena vā sīsañca sarīrañca ubbaṭṭetvā gihigandhaṃ apanetvā kāsāyāni tikkhattuṃ vā dvikkhattuṃ vā sakiṃ vā paṭiggāhetabbo. Athāpissa hatthe adatvā ācariyo vā upajjhāyo vā sayameva acchādeti, vaṭṭati. Sacepi aññaṃ daharaṃ vā sāmaṇeraṃ vā upāsakaṃ vā āṇāpeti ‘‘āvuso, etāni kāsāyāni gahetvā etaṃ acchādehī’’ti taṃyeva vā āṇāpeti ‘‘etāni gahetvā acchādehī’’ti sabbaṃ vaṭṭati. Sabbaṃ tena bhikkhunāva dinnaṃ hoti. อนึ่ง เมื่อปลงผมแล้ว พึงให้รับผ้ากาสายะสามครั้ง สองครั้ง หรือครั้งหนึ่ง โดยขัดถูศีรษะและร่างกายด้วยผงขมิ้นหรือผงจันทน์ แล้วบรรเทากลิ่นของคฤหัสถ์. แม้หากอาจารย์หรืออุปัชฌาย์ไม่ให้ในมือของกุลบุตรนั้น แต่ให้นุ่งห่มเอง ก็ย่อมควร. แม้หากสั่งภิกษุหนุ่ม สามเณร หรืออุบาสกอื่นว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จงถือเอาผ้ากาสายะเหล่านี้แล้วให้นุ่งห่มแก่กุลบุตรนี้' หรือแม้หากสั่งกุลบุตรนั้นเองว่า 'จงถือเอาผ้ากาสายะเหล่านี้แล้วนุ่งห่ม' ทั้งหมดก็ย่อมควร. ผ้ากาสายะทั้งหมดนั้น ย่อมเป็นอันภิกษุนั้นให้แล้วเท่านั้น. Yaṃ pana nivāsanaṃ vā pārupanaṃ vā anāṇattiyā nivāseti vā pārupati vā, taṃ apanetvā puna dātabbaṃ. Bhikkhunā hi sahatthena vā āṇattiyā vā dinnameva kāsāvaṃ vaṭṭati, adinnaṃ na vaṭṭati, sacepi tasseva santakaṃ hoti, ko pana vādo upajjhāyamūlake! Ayaṃ ‘‘paṭhamaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādāpetvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ kārāpetvā’’ti ettha vinicchayo. อนึ่ง ผ้านุ่งหรือผ้าห่มใดที่กุลบุตรนุ่งหรือห่มเองโดยไม่ได้รับคำสั่ง พึงปลดออกแล้วให้ใหม่. จริงอยู่ ผ้ากาสายะที่ภิกษุให้ด้วยมือของตนเองหรือด้วยอาณัติเท่านั้นจึงจะควร, ผ้าที่ไม่ได้ให้ไม่ควร, แม้หากเป็นของกุลบุตรนั้นเอง ผ้าที่ไม่ได้ให้ก็ไม่ควร, แล้วจะกล่าวอะไรถึงผ้าที่มีอุปัชฌาย์เป็นเจ้าของเล่า! วินิจฉัยนี้อยู่ในพระบาลีที่ว่า 'ในเบื้องต้น ปลงผมและหนวดแล้ว ให้นุ่งห่มผ้ากาสายะแล้ว ให้ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า'. Bhikkhūnaṃ pāde vandāpetvāti ye tattha sannipatitā bhikkhū, tesaṃ pāde vandāpetvā; atha saraṇaggahaṇatthaṃ ukkuṭikaṃ nisīdāpetvā añjaliṃ paggaṇhāpetvā evaṃ vadehīti vattabbo. ‘‘Yamahaṃ vadāmi, taṃ vadehī’’ti vattabbo. Athassa upajjhāyena vā ācariyena vā ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’tiādinā nayena saraṇāni dātabbāni yathāvuttapaṭipāṭiyāva na uppaṭipāṭiyā. Sace hi ekapadampi ekakkharampi uppaṭipāṭiyā deti, buddhaṃ saraṇaṃyeva vā tikkhattuṃ datvā puna itaresu ekekaṃ tikkhattuṃ deti, adinnāni honti saraṇāni. การให้กราบเท้าพระภิกษุทั้งหลาย หมายถึง ให้กราบเท้าพระภิกษุทั้งหลายที่ประชุมกันอยู่ในสถานที่นั้น จากนั้นเพื่อประโยชน์แก่การรับสรณะ ให้ผู้นั่งกระโหย่ง ประนมมือขึ้น แล้วพึงบอกว่า “จงกล่าวอย่างนี้” หรือพึงบอกว่า “เรากล่าวสิ่งใด ท่านจงกล่าวสิ่งนั้น” หลังจากนั้น อุปัชฌาย์หรืออาจารย์พึงให้สรณะทั้งหลายโดยนัยมี “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” เป็นต้น ตามลำดับที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น ไม่พึงให้โดยลำดับที่ผิด หากให้แม้เพียงบทเดียวหรืออักษรเดียวโดยลำดับที่ผิด หรือให้เพียง “พุทธัง สรณัง” สามครั้งแล้วจึงให้บทอื่นที่เหลือแต่ละบทสามครั้ง สรณะเหล่านั้นก็ชื่อว่ายังไม่ได้ให้ Imañca pana saraṇagamanūpasampadaṃ paṭikkhipitvā anuññātaupasampadā ekato suddhiyā vaṭṭati. Sāmaṇerapabbajjā pana ubhatosuddhiyāva vaṭṭati, no ekato suddhiyā. Tasmā upasampadāya sace ācariyo ñattidosañceva kammavācādosañca vajjetvā kammaṃ karoti, sukataṃ hoti. Pabbajjāya pana imāni tīṇi saraṇāni bukāradhakārādīnaṃ byañjanānaṃ ṭhānakaraṇasampadaṃ ahāpenteneva ācariyenapi antevāsikenapi vattabbāni. Sace ācariyo vattuṃ sakkoti, antevāsiko na sakkoti; antevāsiko vā sakkoti, ācariyo na sakkoti; ubhopi vā na sakkonti, na vaṭṭati. Sace pana ubhopi sakkonti, vaṭṭati. อนึ่ง การอุปสมบทด้วยสรณคมน์นี้ถูกปฏิเสธแล้ว การอุปสมบทที่ทรงอนุญาตนั้นย่อมใช้ได้ด้วยความบริสุทธิ์ของฝ่ายเดียว แต่การบรรพชาเป็นสามเณรนั้นย่อมใช้ได้ด้วยความบริสุทธิ์ของทั้งสองฝ่ายเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความบริสุทธิ์ของฝ่ายเดียว เพราะฉะนั้น ในการอุปสมบท หากอาจารย์กระทำกรรมโดยเว้นจากโทษของญัตติและโทษของกรรมวาจาแล้ว ย่อมเป็นอันกระทำดีแล้ว แต่ในการบรรพชา สรณะทั้งสามนี้ อาจารย์และอันเตวาสิกพึงกล่าวโดยไม่ให้เสียความสมบูรณ์ของฐานกรณ์ของพยัญชนะมีอักษร “พุ” และ “ธะ” เป็นต้น หากอาจารย์สามารถกล่าวได้ แต่อันเตวาสิกไม่สามารถกล่าวได้ หรืออันเตวาสิกสามารถกล่าวได้ แต่อาจารย์ไม่สามารถกล่าวได้ หรือทั้งสองฝ่ายไม่สามารถกล่าวได้ ย่อมไม่ใช้ได้ แต่หากทั้งสองฝ่ายสามารถกล่าวได้ ย่อมใช้ได้ Imāni ca pana dadamānena ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti evaṃ ekasambandhāni anunāsikantāni vā katvā dātabbāni, ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti evaṃ vicchinditvā makārantāni vā katvā dātabbāni. Andhakaṭṭhakathāyaṃ nāmaṃ sāvetvā ‘‘ahaṃ bhante buddharakkhito yāvajīvaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti vuttaṃ, taṃ ekaaṭṭhakathāyampi natthi, pāḷiyampi na vuttaṃ, tesaṃ rucimattameva, tasmā na gahetabbaṃ. Na hi tathā avadantassa saraṇaṃ kuppatīti. อนึ่ง เมื่อให้สรณะเหล่านี้ อาจารย์ผู้ให้สรณะจะให้โดยทำเป็นคำต่อเนื่องกัน มีที่สุดเป็นอนุนาสิก (นิคคหิต) เช่น “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” ก็ได้ หรือจะให้โดยแยกคำ มีที่สุดเป็นอักษร “มะ” เช่น “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” ก็ได้ คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะว่า ให้แจ้งชื่อของกุลบุตรผู้จะบรรพชาแล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อพุทธรักขิตะ ขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต” ดังนี้ คำนั้นไม่มีอยู่ในอรรถกถาแม้สักแห่งเดียว และไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลีด้วย เป็นเพียงความพอใจของอาจารย์อรรถกถาเหล่านั้นเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรยึดถือ เพราะเหตุว่าสรณะของบุคคลผู้ไม่กล่าวอย่างนั้น ย่อมไม่กำเริบ Anujānāmi bhikkhave imehi tīhi saraṇagamanehi pabbajjaṃ upasampadanti imehi buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmītiādīhi evaṃ tikkhattuṃ ubhatosuddhiyā vuttehi tīhi saraṇagamanehi pabbajjañceva upasampadañca anujānāmīti attho. Tattha yasmā upasampadā parato paṭikkhittā, tasmā sā etarahi saraṇamatteneva na ruhati. Pabbajjā pana yasmā parato ‘‘anujānāmi, bhikkhave, imehi tīhi saraṇagamanehi sāmaṇerapabbajja’’nti anuññātā eva, tasmā sā etarahipi saraṇamatteneva ruhati. Ettāvatā hi sāmaṇerabhūmiyaṃ patiṭṭhito hoti. “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการบรรพชาและการอุปสมบทด้วยสรณคมน์สามประการนี้” หมายความว่า เราอนุญาตการบรรพชาและการอุปสมบทด้วยสรณคมน์สามประการที่กล่าวแล้วสามครั้งโดยความบริสุทธิ์ของทั้งสองฝ่าย มี “พุทธัง สรณัง คัจฉามิ” เป็นต้น ในบรรดาการบรรพชาและการอุปสมบทนั้น เพราะการอุปสมบทถูกปฏิเสธในภายหลัง ฉะนั้นในปัจจุบัน การอุปสมบทนั้นจึงไม่สำเร็จด้วยสรณะเพียงอย่างเดียว แต่การบรรพชา เพราะถูกอนุญาตในภายหลังว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการบรรพชาเป็นสามเณรด้วยสรณคมน์สามประการนี้” ฉะนั้นในปัจจุบัน การบรรพชานั้นจึงสำเร็จด้วยสรณะเพียงอย่างเดียว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ย่อมเป็นอันตั้งอยู่ในภูมิแห่งสามเณร Sace panesa matimā hoti paṇḍitajātiko, athassa tasmiṃyeva ṭhāne sikkhāpadāni uddisitabbāni. Kathaṃ? Yathā bhagavatā uddiṭṭhāni. Vuttañhetaṃ – อนึ่ง หากสามเณรผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา มีชาติเป็นบัณฑิต พึงแสดงสิกขาบทแก่เขาในสถานที่นั้นเอง จะแสดงอย่างไร? พึงแสดงตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้แล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sāmaṇerānaṃ dasa sikkhāpadāni, tesu ca sāmaṇerehi sikkhituṃ. Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, abrahmacariyā veramaṇī, musāvādā veramaṇī, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇī, vikālabhojanā veramaṇī, naccagītavāditavisūkadassanā veramaṇī, mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā veramaṇī, uccāsayanamahāsayanā veramaṇī, jātarūparajatapaṭiggahaṇā veramaṇī’’ti (mahāva. 106). “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสิกขาบท ๑๐ ประการแก่สามเณร และอนุญาตให้สามเณรศึกษาในสิกขาบท ๑๐ ประการนั้น คือ งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์ งดเว้นจากการประพฤติผิดพรหมจรรย์ งดเว้นจากการพูดเท็จ งดเว้นจากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท งดเว้นจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาล งดเว้นจากการฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคมดนตรี และการดูการละเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล งดเว้นจากการทัดทรง ประดับ และตกแต่งร่างกายด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ งดเว้นจากการนอนบนที่นอนสูงและที่นอนใหญ่ งดเว้นจากการรับทองและเงิน ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสิกขาบท ๑๐ ประการเหล่านี้แก่สามเณร และอนุญาตให้สามเณรศึกษาในสิกขาบท ๑๐ ประการเหล่านี้” Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmo yāvajīvaṃ pāṇātipātā veramaṇisikkhāpadaṃ แต่ในอรรถกถาอัณฑกะกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อ... ขอสมาทานสิกขาบทคือเจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์ตลอดชีวิต” Samādiyāmī’’ti evaṃ saraṇadānaṃ viya sikkhāpadadānampi vuttaṃ, taṃ neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāsu atthi, tasmā yathāpāḷiyāva uddisitabbāni. Pabbajjā hi saraṇagamaneheva siddhā, sikkhāpadāni pana kevalaṃ sikkhāparipūraṇatthaṃ jānitabbāni. Tasmā tāni pāḷiyaṃ āgatanayena uggahetuṃ asakkontassa yāya kāyaci bhāsāya atthavasenapi ācikkhituṃ vaṭṭati. Yāva pana attanā sikkhitabbasikkhāpadāni na jānāti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṭṭhānanisajjādīsu pānabhojanādividhimhi ca na kusalo hoti, tāva bhojanasālaṃ vā salākabhājanaṭṭhānaṃ vā aññaṃ vā tathārūpaṭṭhānaṃ na pesetabbo, santikāvacaroyeva kātabbo, bāladārako viya paṭijaggitabbo, sabbamassa kappiyākappiyaṃ ācikkhitabbaṃ, nivāsanapārupanādīsu ābhisamācārikesu vinetabbo. Tenāpi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dasahaṅgehi samannāgataṃ sāmaṇeraṃ nāsetu’’nti (mahāva. 108) evaṃ parato vuttāni dasa nāsanaṅgāni ārakā parivajjetvā ābhisamācārikaṃ paripūrentena dasavidhe sīle sādhukaṃ sikkhitabbanti. “สมาทาน” การให้สิกขาบทอย่างนี้ เหมือนกับการให้สรณะนั้น ไม่ได้มีอยู่ในพระบาลีและไม่ได้มีอยู่ในอรรถกถาอื่น ๆ เพราะฉะนั้น จึงพึงแสดงตามพระบาลีเท่านั้น เพราะการบรรพชาสำเร็จได้ด้วยสรณคมน์ทั้งหลายเท่านั้น ส่วนสิกขาบทนั้นพึงรู้ไว้เพื่อความบริบูรณ์แห่งการศึกษาเท่านั้น เพราะฉะนั้น สำหรับผู้ที่ไม่สามารถเรียนรู้สิกขาบทเหล่านั้นตามนัยที่มาในพระบาลี พึงบอกกล่าวด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งโดยอำนาจแห่งเนื้อความก็ได้ อนึ่ง ตราบใดที่สามเณรใหม่ยังไม่รู้สิกขาบทที่พึงศึกษา และยังไม่ชำนาญในเรื่องการทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวร การยืน และการนั่ง เป็นต้น และระเบียบในการดื่มและการฉันเป็นต้น ตราบนั้นไม่พึงส่งเขาไปโรงฉัน หรือสถานที่แจกสลาก หรือสถานที่อื่นใดที่มีลักษณะเช่นนั้น พึงให้เขาอยู่ใกล้ชิดอาจารย์หรืออุปัชฌาย์เท่านั้น พึงประคับประคองเหมือนเด็กเล็ก พึงบอกกล่าวสิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะทั้งหมดแก่เขา พึงฝึกฝนในอาภิสมาจาริกวัตรมีการนุ่งและการห่มเป็นต้น สามเณรนั้นก็พึงหลีกเลี่ยงนาสนังคะ (องค์แห่งการนาสนะ) ๑๐ ประการที่กล่าวไว้ในภายหลังว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำสามเณรผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ประการให้พินาศไป” โดยห่างไกล และพึงบำเพ็ญอาภิสมาจาริกวัตรให้บริบูรณ์ พึงศึกษาในศีล ๑๐ ประการให้ดี Pabbajjākathā niṭṭhitā. เรื่องการบรรพชาจบลงแล้ว Dutiyamārakathā เรื่องมารที่สอง 35. Mayhaṃ kho bhikkhaveti mayā khoti attho. Atha vā yo mayhaṃ yoniso manasikāro, tena hetunāti attho. Puna anuppattāti ettha vibhattiṃ pariṇāmetvā mayāti vattabbaṃ. 35. คำว่า “มยฺหํ โข ภิกฺขเว” หมายความว่า “อันเราแล” อีกนัยหนึ่ง หมายความว่า “เพราะเหตุคือโยนิโสมนสิการของเราใด” อนึ่ง ในบทว่า “อนุปฺปตฺตา” นี้ พึงเปลี่ยนวิภัตติแล้วกล่าวว่า “มยา” Dutiyamārakathā niṭṭhitā. เรื่องมารที่ ๒ จบแล้ว Bhaddavaggiyakathā เรื่องภัททวัคคีย์ 36. Bhaddavaggiyāti te kira rājakumārā rūpena ca cittena ca bhaddakā vaggabandhena ca vicaranti, tasmā ‘‘bhaddavaggiyā’’ti vuccanti. Tena hi voti ettha vokāro nipātamatto. Dhammacakkhuṃ udapādīti kesañci sotāpattimaggo, kesañci sakadāgāmimaggo, kesañci anāgāmimaggo udapādi. Tayopi hi ete maggā ‘‘dhammacakkhū’’ti vuccanti. Te kira tuṇḍilajātake tiṃsadhuttā ahesuṃ, atha tuṇḍilovādaṃ sutvā pañcasīlāni rakkhiṃsu; idaṃ nesaṃ pubbakammaṃ. 36. คำว่า ภัททวัคคีย์ นั้น คือ เจ้าชายเหล่านั้นเป็นผู้ดีงามด้วยรูปและด้วยจิตใจ และเที่ยวไปเป็นหมู่คณะ เพราะเหตุนั้นจึงได้ชื่อว่า ภัททวัคคีย์ คำว่า โว ในบทว่า เตนหิ โว นั้นเป็นเพียงนิบาต คำว่า ธัมมจักขุเกิดขึ้นแล้วนั้น คือ โสดาปัตติมรรคเกิดขึ้นแก่เจ้าชายบางองค์ สกทาคามิมรรคเกิดขึ้นแก่บางองค์ อนาคามิมรรคเกิดขึ้นแก่บางองค์ มรรคทั้งสามนี้แลเรียกว่า ธัมมจักขุ เจ้าชายเหล่านั้นเคยเป็นนักเลงสุรา ๓๐ คนในตุณฑิลชาดก ครั้นได้ฟังโอวาทของตุณฑิลแล้วก็รักษาศีล ๕ นี้เป็นบุพพกรรมของเจ้าชายเหล่านั้น Bhaddavaggiyakathā niṭṭhitā. เรื่องภัททวัคคีย์จบแล้ว Uruvelapāṭihāriyakathā เรื่องปาฏิหาริย์ที่อุรุเวลา 37. Pamukhoti pubbaṅgamo. Pāmokkhoti uttamo visuddhapañño. 37. คำว่า ประมุข คือ ผู้ไปข้างหน้า คำว่า ปาโมกข์ คือ ผู้สูงสุด ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ยิ่ง 38. Anupahaccāti avināsetvā. Tejasā tejanti attano tejena nāgassa tejaṃ. Pariyādiyeyyanti abhibhaveyyaṃ, vināseyyaṃ vāti. Makkhanti kodhaṃ. Natveva ca kho arahā yathā ahanti attānaṃ ‘‘arahā aha’’nti maññamāno vadati. 38. คำว่า อนุปหัจจะ คือ ไม่ทำลาย คำว่า เตชสา เตชันติ คือ ด้วยเดชของตนครอบงำเดชของนาค คำว่า ปริยาทิเยยยัง คือ พึงครอบงำ หรือ พึงทำลาย คำว่า มักขะ คือ ความโกรธ คำว่า นัตเยวะ จะ โข อรหา ยถา อะหัง นั้น คือ ผู้ที่สำคัญตนว่า 'เราเป็นพระอรหันต์' แล้วกล่าว (คำนี้) 39. Nerañjarāyaṃ bhagavātiādikā gāthāyo pacchā pakkhittā. 39. คาถาทั้งหลายมีคำว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ แม่น้ำเนรัญชรา' เป็นต้น ถูกใส่ไว้ภายหลัง (ในการสังคายนา) 44-9. Vissajjeyyanti sukkhāpanatthāya pasāretvā ṭhapeyyanti attho. ‘‘Bhante āhara hattha’’nti evaṃ vadanto viya oṇatoti āharahattho. Uyyojetvāti vissajjetvā. Mandāmukhiyoti aggibhājanāni vuccanti. คำว่า วิสสัชเชยยัง มีอรรถว่า พึงแผ่ไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำให้แห้ง คำว่า อาหรหัตถะ คือ ก้มลงราวกับกล่าวว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์ทรงเหยียดพระหัตถ์ออกเถิด' คำว่า อุโยเชตวา คือ ปล่อยไปแล้ว คำว่า มันทามุขี นั้น หมายถึง ภาชนะไฟ 51. Cirapaṭikāti cirakālato paṭṭhāya. 51. คำว่า จิรปฏิกา คือ ตั้งแต่กาลนานมา 52. Kesamissantiādīsu kesā eva kesamissaṃ. Esa nayo sabbattha. Khārikājanti khāribhāro. 52. ในบททั้งหลายมีคำว่า เกสมิสสะ เป็นต้น ผมเท่านั้นเรียกว่า เกสมิสสะ วิธีนี้พึงทราบในบททั้งปวง คำว่า ขาริกาชา คือ หาบเครื่องบริขาร Uruvelapāṭihāriyakathā niṭṭhitā. เรื่องปาฏิหาริย์ที่อุรุเวลาจบแล้ว Bimbisārasamāgamakathā เรื่องการเสด็จพบพระเจ้าพิมพิสาร 55. Laṭṭhivaneti tāluyyāne. Suppatiṭṭhe cetiyeti aññatarasmiṃ vaṭarukkhe; tassa kiretaṃ nāmaṃ. Dvādasanahutehīti ettha ekaṃ nahutaṃ dasasahassāni. Ajjhabhāsīti tesaṃ kaṅkhācchedanatthaṃ abhāsi. 55. คำว่า ลัฏฐิวัน คือ ในสวนตาล คำว่า สุปปติฏฐเจดีย์ คือ ต้นไทรต้นหนึ่ง ชื่อว่า สุปปติฏฐะ คำว่า ด้วยหนึ่งหมื่นสองพัน ในบทนี้ หนึ่งนะหุตะเท่ากับหนึ่งหมื่น คำว่า อัชฌภาสี คือ ตรัสแล้วเพื่อประโยชน์แก่การตัดความสงสัยของพราหมณ์และคฤหบดีเหล่านั้น Kisakovadānoti tāpasacariyāya kisasarīrattā ‘‘kisako’’ti laddhanāmānaṃ tāpasānaṃ ovādako anusāsako samānoti attho. Atha vā sayaṃ kisako tāpaso samāno vadāno ca aññe ovadanto anusāsantotipi attho. Kathaṃ pahīnanti kena kāraṇena pahīnaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘tvaṃ uruvelavāsiaggiparicārakānaṃ tāpasānaṃ sayaṃ ovādācariyo samāno kiṃ disvā pahāsi, pucchāmi taṃ etamatthaṃ kena kāraṇena tava aggihuttaṃ pahīna’’nti. คำว่า กิสกาวาทานะ มีอรรถว่า เป็นผู้ให้โอวาทและสั่งสอนแก่ดาบสทั้งหลายผู้ได้ชื่อว่า 'กิสกะ' เพราะมีร่างกายซูบผอมด้วยการบำเพ็ญตบะ อีกนัยหนึ่ง มีอรรถว่า เป็นดาบสผู้ซูบผอมเองและเป็นผู้ให้โอวาทและสั่งสอนแก่ผู้อื่น คำว่า กถัง ปหีนัง คือ ด้วยเหตุอะไรจึงละได้แล้ว ความข้อนี้กล่าวไว้ว่า 'อุรุเวลกัสสปะ ท่านเป็นอาจารย์ผู้ให้โอวาทแก่ดาบสผู้บูชาไฟทั้งหลายผู้อยู่ในอุรุเวลา ท่านเห็นอะไรจึงละ (การบูชาไฟ) ได้แล้ว เราถามท่านถึงเรื่องนี้ว่า ด้วยเหตุอะไรการบูชาไฟของท่านจึงถูกละแล้ว' Dutiyagāthāya ayamattho – ete rūpādike kāme itthiyo ca yaññā abhivadanti, svāhaṃ etaṃ sabbampi rūpādikaṃ kāmappabhedaṃ khandhupadhīsu malanti ñatvā yasmā ime yiṭṭhahutappabhedā yaññā malameva vadanti, tasmā na yiṭṭhe na hute arañjiṃ; yiṭṭhe vā hute vā nābhiraminti attho. อรรถของคาถาที่สองนี้คือ ยัญทั้งหลายย่อมกล่าวถึงกามทั้งหลายมีรูปเป็นต้นและสตรีเหล่านี้ ข้าพเจ้าทราบว่ากามประเภทมีรูปเป็นต้นทั้งหมดนี้เป็นมลทินในขันธูปธิ เพราะยัญทั้งหลายมีประเภทคือยัญใหญ่และยัญเล็กเหล่านี้ย่อมกล่าวถึงแต่มลทินเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ยินดีในการบูชายัญใหญ่และยัญเล็ก ไม่เพลิดเพลินในการบูชายัญใหญ่หรือยัญเล็ก Tatiyagāthāya – atha kocarahīti atha kvacarahi. Sesaṃ uttānameva. ในคาถาที่สาม คำว่า อถ โกจระหิ คือ ถ้าเช่นนั้น พึงยินดีในที่ไหน ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนแล้ว Catutthagāthāya – padanti nibbānapadaṃ. Santasabhāvatāya santaṃ. Upadhīnaṃ abhāvena anupadhikaṃ. Rāgakiñcanādīnaṃ abhāvena akiñcanaṃ. Tīsu bhavesu alaggatāya yaṃ kāmabhavaṃ yaññā vadanti, tasmimpi kāmabhave asattaṃ. Jātijarāmaraṇānaṃ abhāvena anaññathābhāviṃ. Attanā bhāvitena maggeneva adhigantabbaṃ, na aññena kenaci adhigametabbanti anaññaneyyaṃ. Yasmā īdisaṃ padamaddasaṃ, tasmā na yiṭṭhe na hute arañjiṃ. Tena kiṃ dasseti? Yo ahaṃ devamanussalokasampattisādhake na yiṭṭhe na hute arañjiṃ, so kiṃ vakkhāmi ‘‘ettha nāma me devamanussaloke rato mano’’ti. ในคาถาที่สี่ คำว่า บท คือ บทคือนิพพาน คำว่า สงบ เพราะมีสภาพสงบ คำว่า ไม่มีอุปธิ เพราะไม่มีอุปธิทั้งหลาย คำว่า ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล เพราะไม่มีราคะเป็นต้นอันเป็นเครื่องกังวล คำว่า ไม่ติดข้อง แม้ในกามภพที่ยัญทั้งหลายกล่าวถึง เพราะไม่ติดข้องในภพทั้งสาม คำว่า ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะไม่มีชาติ ชรา มรณะ คำว่า อันผู้อื่นไม่พึงนำไปได้ เพราะพึงบรรลุได้ด้วยมรรคที่ตนอบรมแล้วเท่านั้น ไม่พึงบรรลุได้ด้วยผู้อื่น เพราะข้าพเจ้าได้เห็นบทเช่นนี้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ยินดีในการบูชายัญใหญ่และยัญเล็ก ด้วยคำนั้นแสดงอะไร? คือ เราผู้ไม่ยินดีในการบูชายัญใหญ่และยัญเล็กอันเป็นเครื่องสำเร็จสมบัติในเทวโลกและมนุษยโลก จะกล่าวอะไรว่า 'จิตของเรายินดีในเทวโลกและมนุษยโลกชื่อนี้' เล่า 56. Evaṃ sabbaloke anabhiratibhāvaṃ pakāsetvā atha kho āyasmā uruvelakassapo ‘‘sāvakohamasmī’’ti evaṃ bhagavato sāvakabhāvaṃ pakāsesi. Tañca kho ākāse vividhāni pāṭihāriyāni dassetvā. Dhammacakkhunti sotāpattimaggañāṇaṃ. 56. เมื่อแสดงความเป็นผู้ไม่ยินดีในโลกทั้งปวงอย่างนี้แล้ว ครั้งนั้น ท่านพระอุรุเวลกัสสปะได้ประกาศความเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า 'ข้าพระองค์เป็นสาวก' และได้แสดงความเป็นสาวกนั้นด้วยการแสดงปาฏิหาริย์ต่างๆ ในอากาศ คำว่า ธัมมจักขุ คือ โสดาปัตติมรรคญาณ 57. Assāsakāti āsīsanā; patthanāti attho. Esāhaṃ bhanteti ettha pana kiñcāpi maggappaṭivedhenevassa siddhaṃ saraṇagamanaṃ, tattha pana nicchayagamanameva gato, idāni vācāya attasanniyyātanaṃ karoti. Maggavasenevāyaṃ niyatasaraṇataṃ patto, taṃ paresaṃ vācāya pākaṭaṃ karonto paṇipātagamanañca gacchanto evaṃ vadati. 57. คำว่า อัสสาสกา มีอรรถว่า ความปรารถนา หรือ ความตั้งใจ ในบทว่า เอสาหัง ภันเต นี้ แม้ว่าการถึงสรณะของพระเจ้าพิมพิสารนั้นสำเร็จแล้วด้วยการแทงตลอดมรรค แต่ในขณะนั้นเป็นการถึงสรณะด้วยความตั้งใจเท่านั้น บัดนี้ พระองค์ทรงกระทำอัตตสันนิยาตนะ (การมอบตน) ด้วยวาจา พระองค์ทรงบรรลุความเป็นผู้มีสรณะอันแน่นอนด้วยอำนาจแห่งมรรค และทรงประสงค์จะทำให้ความเป็นผู้มีสรณะอันแน่นอนนั้นปรากฏแก่ผู้อื่นด้วยวาจา และทรงประสงค์จะถึงสรณะด้วยการนอบน้อม จึงตรัสอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้' เป็นต้น 58. Siṅgīnikkhasavaṇṇoti siṅgīsuvaṇṇanikkhena samānavaṇṇo. Dasavāsoti dasasu ariyavāsesu vutthavāso. Dasadhammavidūti dasakammapathavidū. Dasabhi cupetoti dasahi asekkhehi aṅgehi upeto. Sabbadhidantoti sabbesu danto; bhagavato hi cakkhuādīsu kiñci adantaṃ nāma natthi. 58. คำว่า สิงคีนิกขสวัณโณ คือ มีวรรณะเสมอด้วยสีทองสิงคีขนาดหนึ่งนิกขะ คำว่า ทสวาสะ คือ มีอริยวัตรอันประพฤติแล้วในอริยวัตร ๑๐ ประการ คำว่า ทสธัมมวิทู คือ ผู้รู้กรรมบถ ๑๐ ประการ คำว่า ทสภิ จุเปโต คือ ผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ ประการอันเป็นของอเสกขบุคคล คำว่า สัพพธิทันโต คือ ผู้ฝึกแล้วในอินทรีย์ทั้งปวง เพราะอินทรีย์มีจักษุเป็นต้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มีสิ่งใดที่ไม่ฝึกแล้ว 59. Bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ bhuttavantaṃ pattato ca apanītapāṇiṃ sallakkhetvā ekasmiṃ padese nisīdīti attho. Atthikānanti buddhābhivādanagamanena ca dhammasavanena ca atthikānaṃ. Abhikkamanīyanti abhigantuṃ sakkuṇeyyaṃ. Appākiṇṇanti anākiṇṇaṃ. Appasaddanti vacanasaddena appasaddaṃ. Appanigghosanti nagaranigghosasaddena appanigghosaṃ. Vijanavātanti anusañcaraṇajanassa sarīravātena virahitaṃ. ‘‘Vijanavāda’’ntipi pāṭho; anto janavādena rahitanti attho. ‘‘Vijanapāta’’ntipi pāṭho; janasañcāravirahitanti attho. Manussarāhaseyyakanti manussānaṃ rahassakiriyaṭṭhāniyaṃ. Paṭisallānasāruppanti vivekānurūpaṃ. 59. คำว่า 'นั่ง ณ ที่แห่งหนึ่ง โดยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยแล้ว มีพระหัตถ์อันนำออกจากบาตรแล้ว' มีอรรถว่า 'สังเกตเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เสวยแล้ว มีพระหัตถ์อันนำออกจากบาตรแล้ว จึงนั่ง ณ ที่แห่งหนึ่ง' คำว่า 'ผู้มีความต้องการ' หมายถึง ผู้มีความต้องการด้วยการไปเพื่อไหว้พระพุทธเจ้า และด้วยการฟังธรรม คำว่า 'ควรเข้าไป' หมายถึง พึงสามารถเพื่อเข้าไป คำว่า 'ไม่เกลื่อนกล่น' หมายถึง ไม่เกลื่อนกล่น (ด้วยผู้คน) คำว่า 'ไม่มีเสียง' หมายถึง ไม่มีเสียงด้วยเสียงพูด คำว่า 'ไม่มีเสียงอึกทึก' หมายถึง ไม่มีเสียงอึกทึกด้วยเสียงอึกทึกของเมือง คำว่า 'ปราศจากลมของคน' หมายถึง ปราศจากลมกายของหมู่ชนผู้สัญจรไปมา มีบทว่า 'วิชนวาทะ' ด้วย มีอรรถว่า 'ปราศจากเสียงของคนภายใน' มีบทว่า 'วิชนปาตะ' ด้วย มีอรรถว่า 'ปราศจากการสัญจรไปมาของคน' คำว่า 'เป็นที่ควรแก่การกระทำลับของมนุษย์' หมายถึง เป็นที่ควรแก่การกระทำลับของมนุษย์ คำว่า 'เหมาะสมแก่การหลีกเร้น' หมายถึง เหมาะสมแก่ความสงัด Sāriputtamoggallānapabbajjākathā เรื่องการบวชของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ 60. Sāriputtamoggallānāti sāriputto ca moggallāno ca. Tehi katikā katā hoti ‘‘yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so ārocetū’’ti te kira ubhopi gihikāle upatisso kolitoti evaṃ paññāyamānanāmā aḍḍhateyyasatamāṇavakaparivārā giraggasamajjaṃ agamaṃsu. Tatra nesaṃ mahājanaṃ disvā etadahosi – ‘‘ayaṃ nāma evaṃ mahāsattanikāyo appatte vassasate maraṇamukhe patissatī’’ti. Atha ubhopi uṭṭhitāya parisāya aññamaññaṃ pucchitvā ekajjhāsayā paccupaṭṭhitamaraṇasaññā sammantayiṃsu ‘‘samma maraṇe sati amatenāpi bhavitabbaṃ, handa mayaṃ amataṃ pariyesāmā’’ti amatapariyesanatthaṃ sañcayassa channaparibbājakassa santike saparisā pabbajitvā katipāheneva tassa ñāṇavisaye pāraṃ gantvā amataṃ apassantā pucchiṃsu ‘‘kiṃ nu kho, ācariya, aññopettha sāro atthī’’ti? ‘‘Natthāvuso, ettakameva ida’’nti ca sutvā ‘‘tucchaṃ idaṃ āvuso nissāraṃ, yo dāni amhesu paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so itarassa ārocetū’’ti katikaṃ akaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘tehi katikā katā hotī’’tiādi. 60. คำว่า 'พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ' หมายถึง พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ คำว่า 'กติกาอันท่านเหล่านั้นทำแล้วว่า ผู้ใดบรรลุอมตะก่อน ผู้นั้นจงบอกแก่อีกคนหนึ่ง' มีอรรถว่า ท่านทั้งสองนั้นแล ในคราวเป็นคฤหัสถ์ มีชื่อปรากฏอย่างนี้ว่า อุปติสสะและโกลิตะ มีบริวารเป็นมาณพ 250 คน ได้ไปสู่มหรสพบนยอดเขา ในมหรสพนั้น ท่านทั้งสองเห็นมหาชนแล้ว ความคิดนี้ได้มีแก่ท่านเหล่านั้นว่า 'หมู่สัตว์หมู่ใหญ่เช่นนี้ ยังไม่ถึงร้อยปี จักตกไปในปากแห่งมัจจุ' ครั้นแล้ว ท่านทั้งสองเมื่อบริษัทเลิกแล้ว ถามกันและกันแล้ว มีอัธยาศัยเดียวกัน มีมรณสัญญาปรากฏ ได้ปรึกษากันว่า 'สหาย เมื่อความตายมีอยู่ อมตะก็พึงมี มาเถิด เราทั้งหลายจักแสวงหาอมตะกันเถิด' เพื่อประโยชน์แก่การแสวงหาอมตะ ได้บวชพร้อมด้วยบริวารในสำนักของสัญชัยปริพาชกผู้มีผ้าคลุม เพียงไม่กี่วันเท่านั้น ก็ไปถึงฝั่งในขอบเขตแห่งญาณของอาจารย์นั้นแล้ว ไม่เห็นอมตะ จึงถามว่า 'อาจารย์ สาระอื่นในธรรมนี้ยังมีอีกหรือ?' และได้ฟังว่า 'อาวุโส ไม่มี ธรรมนี้มีเพียงเท่านี้' จึงคิดว่า 'อาวุโส ธรรมนี้ว่างเปล่า ไม่มีสาระ บัดนี้ ผู้ใดในพวกเราบรรลุอมตะก่อน ผู้นั้นจงบอกแก่อีกคนหนึ่ง' ดังนี้ แล้วได้ทำกติกา (ข้อตกลง) กัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'กติกาอันท่านเหล่านั้นทำแล้ว' เป็นต้น Pāsādikena abhikkantenātiādīsu itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ veditabbaṃ. Atthikehi upaññātaṃ magganti etaṃ anubandhanassa kāraṇavacanaṃ; idañhi vuttaṃ hoti – ‘‘yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandheyyaṃ, kasmā? Yasmā idaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhanaṃ nāma atthikehi upaññātaṃ maggaṃ ñāto ceva upagato ca maggo’’ti attho. Atha vā atthikehi amhehi ‘‘maraṇe sati amatenāpi bhavitabba’’nti evaṃ kevalaṃ atthīti upaññātaṃ nibbānaṃ nāma, taṃ magganto pariyesantoti evampettha attho daṭṭhabbo. ในบทมีอาทิว่า 'ด้วยการก้าวไปอันน่าเลื่อมใส' พึงทราบว่าเป็นวจนะแห่งกรณะในอรรถอิตถัมภูตลักขณะ คำว่า 'หนทางที่ผู้มีความต้องการรู้แจ้งแล้ว' นี้เป็นวจนะแสดงเหตุแห่งการติดตาม เพราะคำนี้กล่าวไว้ว่า 'ถ้ากระไร เราพึงติดตามพระภิกษุรูปนี้ไปข้างหลังๆ เพราะเหตุไร? เพราะการติดตามไปข้างหลังๆ นี้ ชื่อว่าเป็นหนทางที่ผู้มีความต้องการรู้แจ้งแล้ว และเป็นหนทางที่รู้แล้วและเข้าถึงแล้ว' ดังนี้เป็นอรรถ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ด้วยว่า 'ชื่อว่านิพพานที่รู้แจ้งแล้วโดยความมีอยู่เท่านั้นว่า 'เมื่อความตายมีอยู่ อมตะก็พึงมี' อันเราทั้งหลายผู้มีความต้องการ แสวงหาซึ่งนิพพานนั้น' Piṇḍapātaṃ ādāya paṭikkamīti sudinnakaṇḍe vuttappakāraṃ aññataraṃ kuṭṭamūlaṃ upasaṅkamitvā nisīdi. Sāriputtopi kho ‘‘akālo kho tāva pañhaṃ pucchitu’’nti kālaṃ āgamayamāno ekamantaṃ ṭhatvā vattapaṭipattipūraṇatthaṃ katabhattakiccassa therassa attano kamaṇḍaluto udakaṃ datvā dhotahatthapādena therena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā pañhaṃ pucchi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sāriputto paribbājako’’tiādi. Na tāhaṃ sakkomīti na te ahaṃ sakkomi. Ettha ca paṭisambhidāppatto thero na ettakaṃ na sakkoti. Atha kho imassa dhammagāravaṃ uppādessāmīti sabbākārena buddhavisaye avisayabhāvaṃ gahetvā evamāha. คำว่า 'ถือบิณฑบาตแล้วหลีกไป' หมายถึง เข้าไปใกล้โคนกำแพงแห่งใดแห่งหนึ่งซึ่งมีประการที่กล่าวไว้ในสุทินนกัณฑ์แล้วนั่ง แม้พระสารีบุตรปริพาชกนั้น รอคอยเวลาโดยคิดว่า 'ยังไม่ถึงเวลาที่จะถามปัญหา' ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง เพื่อประโยชน์แก่การบำเพ็ญวัตรปฏิบัติ ได้ถวายน้ำจากกุณฑีของตนแก่พระเถระผู้มีภัตกิจอันทำแล้ว ทำปฏิสันถารพร้อมกับพระเถระผู้มีพระหัตถ์และพระบาทอันล้างแล้ว จึงได้ถามปัญหา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ครั้งนั้นแล พระสารีบุตรปริพาชก' เป็นต้น คำว่า 'เราไม่สามารถ' หมายถึง เราไม่สามารถแสดงธรรมแก่ท่านโดยพิสดาร และในบทนี้ พระเถระผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ไม่ใช่ไม่สามารถแสดงธรรมเพียงเท่านี้ แต่ว่า 'เราจักยังความเคารพในธรรมของปริพาชกนี้ให้เกิดขึ้น' ดังนี้ จึงถือเอาความเป็นผู้ไม่ใช่วิสัยในพุทธวิสัยโดยประการทั้งปวง แล้วกล่าวอย่างนี้ Ye dhammā hetuppabhavāti hetuppabhavā nāma pañcakkhandhā; tenassa dukkhasaccaṃ dasseti. Tesaṃ hetuṃ tathāgato āhāti tesaṃ hetu nāma samudayasaccaṃ; tañca tathāgato āhāti dasseti. Tesañca yo nirodhoti tesaṃ ubhinnampi saccānaṃ yo appavattinirodho; tañca tathāgato āhāti attho. Tenassa nirodhasaccaṃ dasseti. Maggasaccaṃ panettha sarūpato adassitampi nayato dassitaṃ hoti, nirodhe hi vutte tassa sampāpako maggo vuttova hoti. Atha vā tesañca yo nirodhoti ettha tesaṃ yo nirodho ca nirodhupāyo cāti evaṃ dvepi saccāni dassitāni hontīti. Idāni tamevatthaṃ paṭipādento āha – ‘‘evaṃvādī mahāsamaṇo’’ti. คำว่า 'ธรรมเหล่าใดเกิดแต่เหตุ' หมายถึง ขันธ์ 5 ชื่อว่าธรรมเกิดแต่เหตุ ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงทุกขสัจแก่พระสารีบุตรนั้น คำว่า 'พระตถาคตตรัสบอกเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น' หมายถึง ชื่อว่าเหตุแห่งขันธ์ 5 เหล่านั้น คือ สมุทยสัจ และพระตถาคตตรัสบอกสมุทยสัจนั้น ดังนี้ ย่อมแสดง คำว่า 'และความดับแห่งธรรมเหล่านั้นใด' มีอรรถว่า 'ความดับที่ไม่เป็นไปอีกแห่งสัจจะทั้งสองนั้นใด และพระตถาคตตรัสบอกนิโรธนั้น' ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงนิโรธสัจแก่พระสารีบุตรนั้น ส่วนมรรคสัจในบทนี้ แม้ไม่ได้แสดงโดยสภาพ ก็ชื่อว่าแสดงโดยนัย เพราะเมื่อนิโรธถูกกล่าวแล้ว มรรคอันยังนิโรธนั้นให้ถึง ก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้วนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า 'และความดับแห่งธรรมเหล่านั้นใด' นี้ สัจจะทั้งสองคือ นิโรธและความดับแห่งธรรมเหล่านั้นใด และอุบายแห่งนิโรธ ดังนี้ ชื่อว่าแสดงแล้ว บัดนี้ แสดงอรรถนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'พระมหาสมณะมีปกติกล่าวอย่างนี้' Eseva dhammo yadi tāvadevāti sacepi ito uttari natthi, ettakameva idaṃ sotāpattiphalamattameva pattabbaṃ, tathāpi eso eva dhammoti attho. Paccabyattha padamasokanti yaṃ mayaṃ pariyesamānā vicarāma, taṃ padamasokaṃ paṭividdhāttha tumhe; pattaṃ taṃ tumhehīti attho. Adiṭṭhaṃ abbhatītaṃ bahukehi kappanahutehīti amhehi nāma idaṃ padaṃ bahukehi kappanahutehi adiṭṭhameva abbhatītaṃ; iti tassa padassa adiṭṭhabhāvena dīgharattaṃ attano mahājānibhāvaṃ dīpeti. คำว่า 'ธรรมนี้เท่านั้น หากเพียงเท่านี้' มีอรรถว่า 'แม้ถ้าไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าโสดาปัตติผลนี้ โสดาปัตติผลเพียงเท่านี้เท่านั้นที่ควรบรรลุ ถึงกระนั้น ธรรมนี้เท่านั้นเป็นธรรมที่เราแสวงหา' คำว่า 'ท่านทั้งหลายบรรลุบทอันปราศจากโศกแล้ว' มีอรรถว่า 'นิพพานใดที่เราทั้งหลายเที่ยวแสวงหาอยู่ ท่านทั้งหลายบรรลุบทอันปราศจากโศกนั้นแล้ว นิพพานนั้นอันท่านทั้งหลายบรรลุแล้ว' คำว่า 'ไม่เคยเห็น ล่วงเลยไปแล้วด้วยกัปเป็นนหุตะ' หมายถึง ชื่อว่านิพพานนี้ อันเราทั้งหลายไม่เคยเห็นเลย ล่วงเลยไปแล้วด้วยกัปเป็นนหุตะ ด้วยความเป็นนิพพานที่ไม่ได้เห็นนั้น ย่อมแสดงความเป็นผู้มีความเสียหายใหญ่ของตนตลอดกาลนาน 62. Gambhīre ñāṇavisayeti gambhīre ceva gambhīrassa ca ñāṇassa visayabhūte. Anuttare upadhisaṅkhayeti nibbāne. Vimutteti tadārammaṇāya vimuttiyā vimutte. Byākāsīti ‘‘etaṃ me sāvakayugaṃ bhavissati aggaṃ bhaddayuga’’nti vadanto sāvakapāramiññāṇe byākāsi. Sāva tesaṃ āyasmantānaṃ upasampadā ahosīti sā ehibhikkhūpasampadāyeva tesaṃ upasampadā ahosi. Evaṃ upasampannesu ca tesu mahāmoggallānatthero sattahi divasehi arahatte patiṭṭhito, sāriputtatthero aḍḍhamāsena. 62. คำว่า "คัมภีระญาณวิสัย" นั้น คือ เป็นสิ่งที่ลึกซึ้งด้วย และเป็นอารมณ์ของญาณที่ลึกซึ้งด้วย คำว่า "อนุตตระอุปธิสังขยะ" นั้น คือ ในพระนิพพาน คำว่า "วิมุตติ" นั้น คือ ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยวิมุตติอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์นั้น คำว่า "พยากาสิ" นั้น คือ ตรัสพยากรณ์ไว้ในญาณอันเป็นบารมีของพระสาวก โดยตรัสว่า 'คู่สาวกนี้ของเราจักเป็นคู่ยอดเยี่ยม คู่ประเสริฐสุด' คำว่า "สา เตสัง อายัสมันตานัง อุปสัมปทา อโหสิ" นั้น คือ อุปสมบทนั้นแล เป็นอุปสมบทของพระเถระเหล่านั้นด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา และในบรรดาพระเถระเหล่านั้นที่อุปสมบทแล้วอย่างนี้ พระมหาโมคคัลลานเถระได้ตั้งมั่นในอรหัตผลภายใน ๗ วัน ส่วนพระสารีบุตรเถระ (ตั้งมั่นในอรหัตผล) ภายในกึ่งเดือน Atīte kira anomadassī nāma buddho loke udapādi. Tassa sarado nāma tāpaso sake assame nānāpupphehi maṇḍapaṃ katvā pupphāsaneyeva bhagavantaṃ nisīdāpetvā bhikkhusaṅghassāpi tatheva maṇḍapaṃ katvā pupphāsanāni paññapetvā aggasāvakabhāvaṃ patthesi. Patthayitvā ca sirīvaḍḍhassa nāma seṭṭhino pesesi ‘‘mayā aggasāvakaṭṭhānaṃ patthitaṃ, tvampi āgantvā ekaṃ ṭhānaṃ patthehī’’ti. Seṭṭhi nīluppalamaṇḍapaṃ katvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ, tattha bhojetvā dutiyasāvakabhāvaṃ patthesi. Tesu saradatāpaso sāriputtatthero jāto, sirīvaḍḍho mahāmoggallānattheroti idaṃ nesaṃ pubbakammaṃ. ได้ยินว่า ในอดีตกาล พระพุทธเจ้าพระนามว่า อโนมทัสสี ได้อุบัติขึ้นในโลก ในสมัยของพระพุทธเจ้านั้น ดาบสชื่อว่า สารทะ ได้สร้างมณฑปด้วยดอกไม้นานาชนิดในอาศรมของตน แล้วนิมนต์พระผู้มีพระภาคให้นั่งบนอาสนะดอกไม้ และได้สร้างมณฑปด้วยดอกไม้เช่นเดียวกันสำหรับภิกษุสงฆ์ จัดอาสนะดอกไม้ถวาย แล้วตั้งความปรารถนาตำแหน่งอัครสาวก และเมื่อตั้งความปรารถนาแล้ว ได้ส่งคนไปหาสิริวัฑฒเศรษฐีว่า 'เราได้ตั้งความปรารถนาตำแหน่งอัครสาวกแล้ว ท่านก็จงมาตั้งความปรารถนาตำแหน่งหนึ่งเถิด' เศรษฐีได้สร้างมณฑปดอกบัวสีน้ำเงิน ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขในมณฑปนั้น แล้วตั้งความปรารถนาตำแหน่งทุติยสาวก ในบรรดาดาบสและเศรษฐีเหล่านั้น ดาบสสารทะได้เกิดเป็นพระสารีบุตรเถระ ส่วนสิริวัฑฒเศรษฐีได้เกิดเป็นพระมหาโมคคัลลานเถระ นี้เป็นบุพพกรรมของท่านเหล่านั้น 63. Aputtakatāyātiādīsu yesaṃ puttā pabbajanti, tesaṃ aputtakatāya. Yāsaṃ patī pabbajanti, tāsaṃ vedhabyāya vidhavābhāvāya. Ubhayenāpi kulupacchedāya. Sañcayānīti sañcayassa antevāsikāni. Magadhānaṃ giribbajanti magadhānaṃ janapadassa giribbajaṃ nagaraṃ. Mahāvīrāti mahāvīriyavanto. Nayamānānanti nayamānesu. Bhummatthe sāmivacanaṃ, upayogatthe vā. Kā usūyā vijānatanti dhammena nayantīti evaṃ vijānantānaṃ kā issā. 63. ในบทว่า "อปุตตกตายะ" เป็นต้นนั้น (หมายถึง) เพื่อประโยชน์แก่ความเป็นผู้ไม่มีบุตรของบิดามารดาเหล่าใดที่บุตรของตนออกบวช เพื่อประโยชน์แก่ความเป็นหม้ายของหญิงเหล่าใดที่สามีของตนออกบวช และเพื่อประโยชน์แก่การขาดสูญแห่งตระกูลด้วยทั้งสองอย่าง คำว่า "สัญจยานิ" นั้น คือ ศิษย์ผู้ใกล้ชิดของอาจารย์สัญชัย คำว่า "มาคธานัง คิริพพชัง" นั้น คือ เมืองราชคฤห์อันเป็นที่ล้อมรอบด้วยภูเขาของชนบทชื่อว่า มคธะ คำว่า "มหาวีรา" นั้น คือ ผู้มีวิริยะอันยิ่งใหญ่ คำว่า "นยมานานัง" นั้น คือ ในพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงนำไป คำนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถสัตตมีวิภัตติ หรือในอรรถทุติยาวิภัตติ คำว่า "กา อุสูยา วิชานันตานัง" นั้น คือ ความริษยาอะไรจักมีแก่บุคคลผู้รู้ว่า 'ย่อมนำไปโดยธรรม' อย่างนี้ Sāriputtamoggallānapabbajjākathā niṭṭhitā. เรื่องการบวชของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ จบลงแล้ว Upajjhāyavattakathā เรื่องวัตรของอุปัชฌาย์ 64-5. Anupajjhāyakāti vajjāvajjaṃ upanijjhāyakena garunā virahitā. Anākappasampannāti na ākappena sampannā; samaṇasāruppācāravirahitāti attho. Uparibhojaneti bhojanassa upari. Uttiṭṭhapattanti piṇḍāya caraṇakapattaṃ. Tasmiñhi manussā ucchiṭṭhasaññino, tasmā uttiṭṭhapattanti vuttaṃ. Atha vā uṭṭhahitvā pattaṃ upanāmentīti evampettha attho daṭṭhabbo. Anujānāmi bhikkhave upajjhāyanti upajjhāyaṃ gahetuṃ anujānāmīti attho. Puttacittaṃ upaṭṭhapessatīti putto me ayanti evaṃ gehassitapemavasena cittaṃ upaṭṭhapessati. Esa nayo dutiyapadepi. Sagāravā sappatissāti garubhāvañceva jeṭṭhakabhāvañca upaṭṭhapetvā. Sabhāgavuttinoti sabhāgajīvikā. Sāhūti vātiādīni pañca padāni upajjhāyabhāvasampaṭicchanavevacanāni. Kāyena viññāpetīti evaṃ saddhivihārikena ‘‘upajjhāyo me bhante hohī’’ti tikkhattuṃ vutte sace upajjhāyo ‘‘sāhū’’tiādīsu pañcasu padesu yassa kassaci padassa vasena kāyena vā vācāya vā kāyavācāhi vā ‘‘gahito tayā upajjhāyo’’ti upajjhāyaggahaṇaṃ viññāpeti, gahito hoti upajjhāyo. Idameva hi ettha upajjhāyaggahaṇaṃ, yadidaṃ upajjhāyassa imesu pañcasu padesu yassa kassaci padassa vācāya vā sāvanaṃ kāyena vā atthaviññāpananti. Keci pana sādhūti sampaṭicchanaṃ sandhāya vadanti. Na taṃ pamāṇaṃ, āyācanadānamattena hi gahito hoti upajjhāyo, na ettha sampaṭicchanaṃ aṅgaṃ. Saddhivihārikenāpi na kevalaṃ iminā me padena upajjhāyo gahitoti ñātuṃ vaṭṭati. ‘‘Ajjatagge dāni thero mayhaṃ bhāro, ahampi therassa bhāro’’ti idampi ñātuṃ vaṭṭati. คำว่า "อนุปัชฌายกา" นั้น คือ ผู้ปราศจากอาจารย์ผู้คอยพิจารณาโทษน้อยใหญ่ คำว่า "อนากัปปสัมปันนา" นั้น คือ ไม่สมบูรณ์ด้วยอาจาระ (กิริยามารยาท) หมายความว่า ปราศจากอาจาระที่สมควรแก่สมณะ คำว่า "อุปริโภชเน" นั้น คือ เหนือโภชนะ คำว่า "อุตติฏฐปัตตัง" นั้น คือ บาตรที่ใช้เที่ยวบิณฑบาต เพราะมนุษย์ทั้งหลายย่อมสำคัญว่ามีเดนในบาตรนั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า "อุตติฏฐปัตตัง" อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทนี้ว่า 'ยืนขึ้นแล้วน้อมบาตรเข้าไป' อย่างนี้ คำว่า "อนุชานามิ ภิกขเว อุปัชฌายัง" นั้น มีอรรถว่า 'เราอนุญาตเพื่อถือเอาอุปัชฌาย์' คำว่า "ปุตตจิตตัง อุปัฏฐเปสสติ" นั้น คือ จักตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจแห่งความรักที่อาศัยเรือนว่า 'ศิษย์สัทธิวิหาริกนี้เป็นบุตรของเรา' นัยนี้พึงทราบในบทที่สอง (คือ ปิตุจิตตัง) ด้วย คำว่า "สคารวา สัปปติสสา" นั้น คือ ตั้งความเคารพและตั้งความเป็นผู้ใหญ่ไว้ คำว่า "สภาควุตติโน" นั้น คือ ผู้มีชีวิตเสมอกัน บท ๕ บทมีคำว่า "สาธุ" เป็นต้น เป็นคำไวพจน์ของการยอมรับความเป็นอุปัชฌาย์ คำว่า "กาเยนะ วิญญาเปติ" นั้น คือ เมื่อสัทธิวิหาริกกล่าว ๓ ครั้งว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าเถิด' ถ้าอุปัชฌาย์บอกการถือเอาอุปัชฌาย์ด้วยกาย หรือด้วยวาจา หรือด้วยกายและวาจา โดยอาศัยบทใดบทหนึ่งใน ๕ บทมีคำว่า 'สาธุ' เป็นต้นว่า 'เธอถือเอาอุปัชฌาย์แล้ว' อุปัชฌาย์ก็เป็นอันถือเอาแล้ว เพราะการถือเอาอุปัชฌาย์ในที่นี้ ก็คือการบอกให้รู้ด้วยวาจา หรือการบอกให้รู้ความหมายด้วยกาย โดยอาศัยบทใดบทหนึ่งใน ๕ บทเหล่านี้ของอุปัชฌาย์นั่นเอง แต่อาจารย์บางพวกกล่าวถึงการถือเอาอุปัชฌาย์โดยมุ่งหมายการยอมรับซ้ำอีกว่า 'สาธุ' คำนั้นไม่เป็นประมาณ เพราะอุปัชฌาย์เป็นอันถือเอาแล้วด้วยเพียงการขอและการให้เท่านั้น การยอมรับซ้ำอีกไม่เป็นองค์ประกอบในที่นี้ สัทธิวิหาริกไม่พึงรู้เพียงว่า 'อุปัชฌาย์เป็นอันเราถือเอาแล้วด้วยบทนี้' แต่พึงรู้เรื่องนี้ด้วยว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป พระเถระเป็นภาระของเรา และเราก็เป็นภาระของพระเถระ' 66. Tatrāyaṃ sammāvattanāti yaṃ vuttaṃ sammā vattitabbanti, tatra ayaṃ sammāvattanā. Kālasseva uṭṭhāya upāhanā omuñcitvāti sacassa paccūsakāle caṅkamanatthāya vā dhotapādapariharaṇatthāya vā paṭimukkā upāhanā pādagatā honti, tā kālasseva uṭṭhāya apanetvā. Dantakaṭṭhaṃ dātabbanti mahantaṃ majjhimaṃ khuddakanti tīṇi dantakaṭṭhāni upanetvā tato yaṃ tīṇi divasāni gaṇhāti, catutthadivasato paṭṭhāya tādisameva dātabbaṃ. Sace aniyamaṃ katvā yaṃ vā taṃ vā gaṇhāti, atha yādisaṃ labhati tādisaṃ dātabbaṃ. 66. คำว่า "ตัตรายัง สัมมาวัตตนา" นั้น คือ ในคำที่กล่าวว่า 'พึงประพฤติชอบ' นั้น การประพฤติชอบนี้ (พึงทราบดังจะกล่าวต่อไป) คำว่า "กาฬัสเสวะ อุฏฐายะ อุปาหนา โอมุญจิตวา" นั้น คือ ถ้าในเวลาเช้าตรู่ รองเท้าที่สัทธิวิหาริกนั้นสวมอยู่ที่เท้า เพื่อประโยชน์แก่การจงกรม หรือเพื่อประโยชน์แก่การรักษาเท้าที่ล้างแล้ว ก็พึงลุกขึ้นถอดรองเท้าเหล่านั้นออกแต่เช้าตรู่ คำว่า "ทันตกัฏฐัง ทาตัพพัง" นั้น คือ พึงนำไม้สีฟัน ๓ ชนิด คือ ขนาดใหญ่ ขนาดกลาง ขนาดเล็ก มาถวาย และจากไม้สีฟัน ๓ ชนิดนั้น ถ้าท่านถือเอาไม้สีฟันชนิดใดตลอด ๓ วัน พึงถวายไม้สีฟันชนิดนั้นเท่านั้นตั้งแต่วันที่ ๔ เป็นต้นไป ถ้าท่านไม่กำหนด (ชนิด) แล้วถือเอาไม้สีฟันชนิดใดชนิดหนึ่ง ก็พึงถวายไม้สีฟันชนิดที่ท่านได้นั้น Mukhodakaṃ dātabbanti sītañca uṇhañca udakaṃ upanetvā tato yaṃ tīṇi divasāni vaḷañjeti, catutthadivasato paṭṭhāya tādisameva mukhadhovanodakaṃ dātabbaṃ. Sace aniyamaṃ katvā yaṃ vā taṃ vā gaṇhāti, atha yādisaṃ labhati tādisaṃ dātabbaṃ. Sace duvidhampi vaḷañjeti, duvidhampi upanetabbaṃ. Udakaṃ mukhadhovanaṭṭhāne ṭhapetvā vaccakuṭito paṭṭhāya sammajjitabbaṃ. There vaccakuṭiṃ gate pariveṇaṃ sammajjitabbaṃ; evaṃ pariveṇaṃ asuññaṃ hoti. There vaccakuṭito anikkhanteyeva āsanaṃ paññapetabbaṃ. Sarīrakiccaṃ katvā āgantvā tasmiṃ nisinnassa ‘‘sace yāgu hotī’’tiādinā nayena vuttavattaṃ kātabbaṃ. Uklāpoti kenaci kacavarena saṅkiṇṇo, sace pana añño kacavaro natthi, udakaphusitāneva honti, hatthenapi pamajjitabbo. คำว่า พึงถวายน้ำล้างหน้า ความว่า พึงนำน้ำทั้งน้ำเย็นและน้ำอุ่นเข้าไปถวาย ในบรรดาน้ำเหล่านั้น พระอุปัชฌาย์ใช้น้ำชนิดใดตลอด ๓ วัน ตั้งแต่วันที่ ๔ เป็นต้นไป พึงถวายน้ำล้างหน้าชนิดนั้นนั่นแล. ถ้าพระอุปัชฌาย์ไม่ได้กำหนดแน่นอน คือหยิบเอาน้ำใดหนึ่งมาใช้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านได้น้ำชนิดใด ก็พึงถวายน้ำชนิดนั้น. ถ้าท่านใช้ทั้งสองชนิด ก็พึงนำเข้าไปถวายทั้งสองชนิด. ครั้นวางน้ำไว้ ณ ที่ล้างหน้าแล้ว พึงกวาดตั้งแต่ที่เวจกุฎี (ฐาน) เป็นต้นไป. เมื่อพระเถระไปสู่เวจกุฎี พึงกวาดบริเวณ เมื่อทำอย่างนี้ บริเวณย่อมไม่ว่างเปล่า (มีคนดูแล). เมื่อพระเถระยังไม่ออกมาจากเวจกุฎีนั่นแล พึงปูลาดอาสนะไว้. เมื่อท่านทำสรีระกิจเสร็จแล้วกลับมานั่ง ณ อาสนะนั้น พึงทำวัตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'ถ้ามีข้าวยาคู'. คำว่า สกปรก คือ ระคนด้วยหยากไย่บางอย่าง แต่ถ้าไม่มีหยากไย่อย่างอื่น มีเพียงหยดน้ำเท่านั้น แม้ด้วยมือก็พึงลูบเช็ดให้สะอาด. Saguṇaṃ katvāti dve cīvarāni ekato katvā, tā ekato katā dvepi saṅghāṭiyo dātabbā. Sabbañhi cīvaraṃ saṅghaṭitattā ‘‘saṅghāṭī’’ti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘saṅghāṭiyo dātabbā’’ti. Nātidūre gantabbaṃ nāccāsanneti ettha sace upajjhāyaṃ nivattitvā olokentaṃ ekena vā dvīhi vā padavītihārehi sampāpuṇāti, ettāvatā nātidūre nāccāsanne gato hotīti veditabbaṃ. Pattapariyāpannaṃ paṭiggahetabbanti sace upajjhāyena bhikkhācāre yāguyā vā bhatte vā laddhe patto uṇho vā bhāriko vā hoti, attano pattaṃ tassa datvā so patto gahetabboti attho. Na upajjhāyassa bhaṇamānassa antarantarā kathā opātetabbāti antaraghare vā aññatra vā bhaṇamānassa aniṭṭhite tassa vacane aññā kathā na samuṭṭhāpetabbā. Ito paṭṭhāya ca pana yattha yattha nakārena paṭisedho kariyati, sabbattha dukkaṭāpatti veditabbā. Ayañhi khandhakadhammatā. Āpattisāmantā bhaṇamānoti padasodhammaduṭṭhullādivasena āpattiyā āsannavācaṃ bhaṇamāno. Nivāretabboti ‘‘kiṃ bhante īdisaṃ nāma vattuṃ vaṭṭati, āpatti na hotī’’ti evaṃ pucchantena viya vāretabbo. Vāressāmīti pana katvā ‘‘mahallaka, mā evaṃ bhaṇā’’ti na vattabbo. คำว่า ทำให้เป็นชั้น (ซ้อนกัน) ความว่า ทำให้เป็นผืนเดียวกันโดยนำจีวร ๒ ผืนมาซ้อนกัน พึงถวายผ้าสังฆาฏิทั้ง ๒ ผืนที่ทำรวมกันแล้วนั้น. จริงอยู่ จีวรทั้งหมดเรียกว่า 'สังฆาฏิ' เพราะเป็นผ้าที่เย็บซ้อนกัน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงถวายผ้าสังฆาฏิ'. ในบทว่า 'ไม่พึงไปไกลเกินไป ไม่พึงใกล้เกินไป' นี้ พึงทราบว่า หากศิษย์สามารถตามทันพระอุปัชฌาย์ที่เหลียวกลับมามอง ด้วยการก้าวเท้าเพียง ๑ หรือ ๒ ก้าว ด้วยระยะเพียงเท่านี้ ก็ชื่อว่าไปไม่ไกลเกินไปและไม่ใกล้เกินไป. ความหมายของบทว่า 'พึงรับบาตรที่เนื่องด้วยบาตร' คือ หากพระอุปัชฌาย์ได้รับยาคูหรือภัตในเวลาเที่ยวบิณฑบาต และบาตรนั้นร้อนหรือหนัก ศิษย์พึงถวายบาตรของตนแก่ท่าน แล้วรับบาตรของท่านนั้นมา. บทว่า 'เมื่อพระอุปัชฌาย์กำลังพูด ไม่พึงพูดสอดขึ้นในระหว่าง' หมายถึง เมื่อท่านกำลังพูดอยู่ในบ้านหรือในที่อื่นก็ตาม เมื่อคำพูดของท่านยังไม่จบ ไม่พึงเริ่มเรื่องอื่นขึ้นมา. อนึ่ง ตั้งแต่สิกขาบทนี้เป็นต้นไป ในที่ใดก็ตามที่มีการห้ามด้วย 'น' อักษร (ไม่) พึงทราบว่าในที่นั้นทั้งหมดเป็นอาบัติทุกกฏ เพราะนี่เป็นธรรมเนียมของหมวดขันธกะ. บทว่า 'เมื่อท่านพูดใกล้ต่ออาบัติ' หมายถึง เมื่อพระอุปัชฌาย์พูดถ้อยคำที่ใกล้ต่ออาบัติ ด้วยอำนาจอาบัติปทโสธัมมะและอาบัติทุฏฐุลละเป็นต้น. บทว่า 'พึงห้าม' คือ พึงห้ามด้วยอาการเหมือนผู้ถามว่า 'ท่านขอรับ การพูดเช่นนี้สมควรหรือ? จะไม่เป็นอาบัติหรือ?'. แต่ไม่พึงพูดว่า 'หลวงตา อย่าพูดอย่างนี้' โดยตั้งใจว่า 'เราจะห้าม'. Paṭhamataraṃ āgantvāti sace āsanne gāmo hoti, vihāre vā gilāno bhikkhu hoti, gāmato paṭhamataraṃ āgantabbaṃ. Sace dūre gāmo hoti, upajjhāyena saddhiṃ āgacchanto natthi, teneva saddhiṃ gāmato nikkhamitvā cīvarena pattaṃ veṭhetvā antarāmaggato paṭhamataraṃ āgantabbaṃ. Evaṃ nivattantena paṭhamataraṃ āgantvā āsanapaññāpanādi sabbaṃ kiccaṃ kātabbaṃ. Sinnaṃ hotīti tintaṃ sedaggahitaṃ. Caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ ussāretvāti kaṇṇaṃ caturaṅgulappamāṇaṃ atirekaṃ katvā evaṃ cīvaraṃ saṃharitabbaṃ. Kiṃ kāraṇā? Mā majjhe bhaṅgo ahosīti. Samaṃ katvā saṃharitassa hi majjhe bhaṅgo hoti, tato niccaṃ bhijjamānaṃ dubbalaṃ hoti taṃ nivāraṇatthametaṃ vuttaṃ. Tasmā yathā ajja bhaṅgaṭṭhāneyeva sve na bhijjati, tathā divase divase caturaṅgulaṃ ussāretvā saṃharitabbaṃ. Obhoge kāyabandhanaṃ kātabbanti kāyabandhanaṃ saṃharitvā cīvarabhoge pakkhipitvā ṭhapetabbaṃ. บทว่า 'พึงกลับมาก่อน' ความว่า หากหมู่บ้านอยู่ใกล้ หรือมีภิกษุอาพาธอยู่ในวัด พึงกลับมาจากหมู่บ้านก่อน. หากหมู่บ้านอยู่ไกล และไม่มีใครอื่นมาพร้อมกับพระอุปัชฌาย์ ศิษย์พึงออกจากหมู่บ้านพร้อมกับท่านนั่นแล แล้วห่อบาตรด้วยจีวร กลับมาก่อนจากระหว่างทาง. ศิษย์ผู้กลับมาอย่างนี้ พึงกลับมาก่อนแล้วทำกิจทั้งปวง มีการปูลาดอาสนะเป็นต้น. บทว่า 'เปียกชุ่ม' คือ เปียกโชกด้วยเหงื่อ. บทว่า 'พึงพับชายผ้าให้เหลื่อมกัน ๔ นิ้ว' ความว่า พึงพับจีวรโดยทำให้ชายผ้าเหลื่อมกันประมาณ ๔ นิ้ว. เพราะเหตุไร? เพราะตั้งใจว่า 'อย่าให้มีรอยพับตรงกลาง'. จริงอยู่ เมื่อพับให้ชายผ้าเสมอกัน รอยพับย่อมมีตรงกลาง เพราะเหตุนั้น ผ้าที่ถูกพับตรงรอยเดิมเสมอๆ ย่อมจะเปื่อย (ขาด) ได้ง่าย พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำนี้เพื่อป้องกันความเปื่อยนั้น. เพราะฉะนั้น เพื่อไม่ให้รอยพับในวันพรุ่งนี้ซ้ำตรงรอยพับของวันนี้ พึงพับโดยเลื่อนชายผ้าให้เหลื่อมกัน ๔ นิ้วทุกๆ วัน. บทว่า 'พึงเก็บประคดเอวไว้ในรอยพับ' ความว่า พึงม้วนประคดเอวแล้วสอดเก็บไว้ในระหว่างรอยพับของจีวร. Sace piṇḍapāto hotīti ettha yo gāmeyeva vā antaraghare vā paṭikkamane vā bhuñjitvā āgacchati, piṇḍaṃ vā na labhati, tassa piṇḍapāto na hoti, gāme abhuttassa pana laddhabhikkhassa vā hoti; tasmā ‘‘sace piṇḍapāto hotī’’tiādi vuttaṃ. Sacepi tassa na hoti, bhuñjitukāmo ca hoti, udakaṃ datvā attanā laddhatopi piṇḍapāto upanetabbo. Pānīyena pucchitabboti bhuñjamāno tikkhattuṃ ‘‘pānīyaṃ bhante āhariyatū’’ti pānīyena pucchitabbo. Sace kālo atthi, upajjhāye bhutte sayaṃ bhuñjitabbaṃ. Sace upakaṭṭho kālo, pānīyaṃ upajjhāyassa santike ṭhapetvā sayampi bhuñjitabbaṃ. ในบทว่า 'ถ้ามีบิณฑบาต' นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: พระอุปัชฌาย์รูปใดฉันมาจากในหมู่บ้าน ในบ้าน หรือในโรงฉันแล้วจึงกลับมา หรือไม่ได้รับบิณฑบาตเลย บิณฑบาตของพระอุปัชฌาย์รูปนั้นย่อมไม่มี. ส่วนพระอุปัชฌาย์ที่ยังไม่ได้ฉันในหมู่บ้าน หรือได้รับบิณฑบาตมาแล้ว ย่อมมีบิณฑบาต. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'ถ้ามีบิณฑบาต' เป็นต้น. แม้ว่าบิณฑบาตของท่านจะไม่มี แต่ถ้าท่านประสงค์จะฉัน ศิษย์พึงถวายน้ำแล้วนำบิณฑบาตแม้ที่ตนได้รับมาเข้าไปถวาย. บทว่า 'พึงถามด้วยน้ำ' ความว่า เมื่อท่านกำลังฉันอยู่ พึงถามด้วยน้ำ ๓ ครั้งว่า 'ท่านขอรับ จะให้นำน้ำมาถวายไหม?'. ถ้ายังมีเวลาอยู่ เมื่อพระอุปัชฌาย์ฉันเสร็จแล้ว ตนเองจึงค่อยฉัน. ถ้าเวลาจวนเจียน (ใกล้เที่ยง) พึงวางน้ำไว้ใกล้ๆ พระอุปัชฌาย์ แล้วตนเองก็พึงฉันด้วย. Anantarahitāyāti taṭṭikadhammakhaṇḍādīsu yena kenaci anatthatāya paṃsusakkharamissāya bhūmiyā pattho na ṭhapetabboti attho. Sace pana kāḷavaṇṇakatā vā sudhābaddhā vā hoti nirajamattikā, tathārūpāya bhūmiyā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Dhotavālikāyapi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Paṃsurajasakkharādīsu na vaṭṭati. Tatra pana paṇṇaṃ vā ādhārakaṃ vā ṭhapetvā tatra nikkhipitabbo. Pārato antaṃ orato bhoganti idaṃ cīvaravaṃsādīnaṃ heṭṭhā hatthaṃ pavesetvā abhimukhena hatthena saṇikaṃ nikkhipanatthaṃ vuttaṃ. Ante pana gahetvā bhogena cīvaravaṃsādīnaṃ upari nikkhipantassa bhittiyaṃ bhogo paṭihaññati, tasmā tathā na kātabbaṃ. บทว่า 'บนพื้นที่ไม่มีเครื่องรอง' ความว่า ไม่พึงวางบาตรบนพื้นดินที่ระคนด้วยฝุ่นและกรวด ซึ่งไม่ได้ปูลาดด้วยเครื่องรองอย่างใดอย่างหนึ่ง มีเสื่อหรือท่อนหนังเป็นต้น. แต่ถ้าพื้นดินนั้นทำเป็นสีดำ หรือฉาบปูน และไม่มีฝุ่นละออง จะวางบนพื้นดินเช่นนั้นก็ควร. จะวางบนพื้นทรายที่ล้างสะอาดแล้วก็ควร. แต่ไม่ควรวางบนพื้นที่มีฝุ่นละอองและกรวดเป็นต้น. ในที่เช่นนั้น พึงวางใบไม้หรือเชิงรองบาตรไว้ก่อนแล้วจึงวางบาตรลงบนนั้น. คำว่า 'ชายผ้าไว้ข้างนอก รอยพับไว้ข้างใน' นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้เพื่อต้องการให้สอดมือเข้าใต้ราวแขวนจีวรเป็นต้น แล้วค่อยๆ วางลงด้วยมือที่หันเข้าหาตัว. แต่ถ้าจับที่ชายผ้าแล้วโยนส่วนที่เป็นรอยพับขึ้นไปบนราวแขวนจีวรเป็นต้น รอยพับจะไปกระแทกฝาผนัง เพราะเหตุนั้น จึงไม่พึงทำอย่างนั้น. Cuṇṇaṃ sannetabbanti nhānacuṇṇaṃ udakena temetvā piṇḍi kātabbā. Ekamantaṃ nikkhipitabbanti ekasmiṃ niddhūme ṭhāne ṭhapetabbaṃ. Jantāghare parikammaṃ nāma aṅgāramattikauṇhodakadānādikaṃ sabbaṃ kiccaṃ. Udakepi parikammanti aṅgapaccaṅgaghaṃsanādikaṃ sabbaṃ kiccaṃ. Pānīyena pucchitabboti jantāghare uṇhasantāpena pipāsā hoti, tasmā pucchitabbo. คำว่า 'พึงผสมผง' คือ พึงทำให้ผงสบู่สำหรับอาบน้ำเปียกด้วยน้ำแล้วพึงทำเป็นก้อน. คำว่า 'พึงวางไว้ข้างหนึ่ง' คือ พึงวางไว้ในที่ไม่มีควันแห่งหนึ่ง. ชื่อว่าการปรนนิบัติในโรงไฟ คือ กิจทั้งหมดมีการให้ถ่าน การให้ดินเหนียว การให้น้ำร้อน เป็นต้น. คำว่า 'การปรนนิบัติในน้ำ' คือ กิจทั้งหมดมีการขัดถูอวัยวะน้อยใหญ่ เป็นต้น. คำว่า 'พึงถามด้วยน้ำดื่ม' คือ ในโรงไฟย่อมมีความกระหายน้ำด้วยความร้อนของไฟ เพราะเหตุนั้น พึงถาม. Sace ussahatīti sace pahoti; na kenaci gelaññena abhibhūto hoti; agilānena hi saddhivihārikena saṭṭhivassenāpi sabbaṃ upajjhāyavattaṃ kātabbaṃ, anādarena akarontassa vattabhede dukkaṭaṃ. Nakārapaṭisaṃyuttesu pana padesu gilānassāpi paṭikkhittakiriyaṃ karontassa dukkaṭameva. Appaṭighaṃsantenāti bhūmiyaṃ appaṭighaṃsantena. Kavāṭapiṭṭhanti kavāṭañca piṭṭhasaṅghātañca acchupantena. Santānakanti yaṃkiñci kīṭakulāvakamakkaṭakasuttādi. Ullokā paṭhamaṃ ohāretabbanti ullokato paṭhamaṃ ullokaṃ ādiṃkatvā avaharitabbanti attho. Ālokasandhikaṇṇabhāgāti ālokasandhibhāgā ca kaṇṇabhāgā ca antarabāhiravātapānakavāṭakāni ca gabbhassa ca cattāro koṇā pamajjitabbāti attho. คำว่า 'ถ้าสามารถ' คือ ถ้าสามารถ; คือไม่ถูกครอบงำด้วยความไม่สบายอย่างใดอย่างหนึ่ง; จริงอยู่ สัทธิวิหาริกผู้ไม่เป็นไข้ แม้มีพรรษาหกสิบ ก็พึงทำวัตรของอุปัชฌาย์ทั้งหมด, เมื่อไม่ทำด้วยความไม่เคารพ ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏเพราะการละเลยวัตร. อนึ่ง ในบททั้งหลายที่ประกอบด้วย น อักษร (ปฏิเสธ) เช่น น กาตัพพัง เป็นต้น แม้ภิกษุไข้เมื่อกระทำสิ่งที่ห้ามไว้ ก็เป็นอาบัติทุกกฏนั่นเอง. คำว่า 'โดยไม่ขัดถู' คือ โดยไม่ขัดถูที่พื้น. คำว่า 'บานประตูและกรอบประตู' คือ โดยไม่ให้กระทบทั้งบานประตูและกรอบประตู. คำว่า 'ใยแมงมุม' คือ สิ่งใดสิ่งหนึ่ง เช่น รังแมลงเล็กๆ และใยแมงมุม เป็นต้น. คำว่า 'พึงปัดเพดานลงก่อน' คือ พึงนำออกโดยเริ่มจากเพดานก่อน ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'ส่วนช่องแสงและส่วนมุม' คือ ส่วนช่องแสง ส่วนมุมห้อง บานหน้าต่างทั้งภายในและภายนอก และมุมทั้งสี่ของห้อง พึงเช็ดถู ดังนี้เป็นอรรถ. Yathāpaññattaṃ paññapetabbanti yathā paṭhamaṃ paññattaṃ ahosi, tatheva paññapetabbaṃ. Etadatthameva hi yathāpaññattaṃ sallakkhetvā nīharitvā ekamantaṃ nikkhipitabbanti purimavattaṃ paññattaṃ. Sace pana paṭhamaṃ ajānantena kenaci paññattaṃ ahosi, samantato bhittiṃ dvaṅgulamattena vā tivaṅgulamattena vā mocetvā paññapetabbaṃ. Idañhi paññāpanavattaṃ. Sace kaṭasārako hoti atimahanto ca, chinditvā koṭiṃ nivattetvā bandhitvā paññapetabbo. Sace koṭiṃ nivattetvā bandhituṃ na jānāti, na chinditabbo. Puratthimā vātapānā thaketabbāti puratthimāya vātapānā thaketabbā. Evaṃ sesāpi vātapānā thaketabbā. คำว่า 'พึงปูตามที่ปูไว้' คือ พึงปูไว้ตามที่ได้ปูไว้ก่อนแล้วอย่างไร ก็พึงปูไว้อย่างนั้นนั่นแหละ. จริงอยู่ วัตรก่อนที่ว่า 'พึงกำหนดหมายตามที่ปูไว้แล้ว... พึงวางไว้ข้างหนึ่ง' พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้เพื่อประโยชน์นี้เอง. อนึ่ง ถ้ามีใครบางคนไม่รู้ (วิธีปู) ปูไว้ก่อน เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงปูโดยเว้นจากฝาผนังโดยรอบประมาณ ๒ นิ้ว หรือ ๓ นิ้ว. จริงอยู่ การปูนี้เป็นวัตรของการปู. ถ้ามีเสื่อลำแพนและเสื่อนั้นใหญ่เกินไป เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงตัด หรือพับริมกลับ หรือผูกสอดปลายเข้าข้างในแล้วจึงปู. ถ้าไม่รู้วิธีพับริมกลับแล้วผูก ก็ไม่พึงตัด. คำว่า 'พึงปิดหน้าต่างด้านทิศตะวันออก' คือ พึงปิดหน้าต่างทั้งหลายในทิศตะวันออก. แม้หน้าต่างที่เหลือก็พึงปิดเช่นเดียวกัน. Vūpakāsetabboti aññattha netabbo. Vūpakāsāpetabboti añño bhikkhu vattabbo ‘‘theraṃ gahetvā aññattha gacchā’’ti vivecetabbanti vissajjāpetabbaṃ. Vivecāpetabbanti añño vattabbo ‘‘theraṃ diṭṭhigataṃ vissajjāpehī’’ti. Ussukkaṃ kātabbanti parivāsadānatthaṃ so so bhikkhu upasaṅkamitvā yācitabbo. Sace attanā paṭibalo hoti, attanāva dātabbo. No ce paṭibalo hoti, aññena dāpetabbo. Kinti nu khoti kena nu kho upāyena. Esa nayo sabbattha. Lahukāya vā pariṇāmeyyāti ukkhepanīyaṃ akatvā tajjanīyaṃ vā niyassaṃ vā kareyyāti attho. Tena hi ‘‘upajjhāyassa ukkhepanīyakammaṃ kattukāmo saṅgho’’ti ñatvā ekamekaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ‘‘mā bhante amhākaṃ upajjhāyassa kammaṃ karitthā’’ti yācitabbā. Sace karontiyeva, ‘‘tajjanīyaṃ vā niyassaṃ vā karothā’’ti yācitabbā. Sace karontiyeva, atha upajjhāyo ‘‘sammā vattatha bhante’’ti yācitabbo. Iti taṃ sammā vattāpetvā ‘‘paṭippassambhetha bhante kamma’’nti bhikkhū yācitabbā. คำว่า 'พึงนำไปที่อื่น' คือ พึงนำไปยังที่อื่น. คำว่า 'พึงให้ภิกษุอื่นนำไป' คือ พึงบอกภิกษุอื่นว่า 'จงพาพระเถระไปที่อื่นเถิด'. คำว่า 'พึงให้สละ' คือ พึงให้สละ (มิจฉาทิฏฐิ). คำว่า 'พึงให้ภิกษุอื่นให้สละ' คือ พึงบอกภิกษุอื่นว่า 'จงให้พระเถระสละมิจฉาทิฏฐิเถิด'. คำว่า 'พึงทำความพยายาม' คือ เพื่อประโยชน์แก่การให้ปริวาส พึงเข้าไปหาภิกษุนั้นๆ แล้วอ้อนวอน. ถ้าตนเองสามารถ (ในการให้ปริวาส) พึงให้เองทีเดียว. ถ้าไม่สามารถ พึงให้ภิกษุอื่นให้. คำว่า 'จะพึงให้ด้วยอุบายอะไรหนอ' คือ ด้วยอุบายอะไรหนอ (สงฆ์) จะพึงให้. นัยนี้เหมือนกันในบททั้งปวง. คำว่า 'หรือพึงให้เป็นกรรมเบา' คือ จะพึงทำตัชชนียกรรมหรือนิยัสสกรรม โดยไม่ทำอุเขปนียกรรมหนอ ดังนี้เป็นอรรถ. เพราะเหตุนั้น สัทธิวิหาริกนั้นรู้ว่า 'สงฆ์ใคร่จะทำอุเขปนียกรรมแก่พระอุปัชฌาย์' พึงเข้าไปหาภิกษุทีละรูปแล้วอ้อนวอนว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายอย่าได้ทำกรรมแก่พระอุปัชฌาย์ของพวกเราเลย'. ถ้าเขายังขืนทำ พึงอ้อนวอนว่า 'ถ้าอย่างนั้น ขอท่านทั้งหลายจงทำตัชชนียกรรมหรือนิยัสสกรรมเถิด'. ถ้าเขายังขืนทำ (อุเขปนียกรรม) อยู่นั่นเอง เมื่อนั้น พึงอ้อนวอนพระอุปัชฌาย์ว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดประพฤติโดยชอบเถิด'. เมื่อให้พระอุปัชฌาย์นั้นประพฤติโดยชอบได้แล้วอย่างนี้ พึงอ้อนวอนภิกษุทั้งหลายว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดระงับกรรมเถิด'. Samparivattakaṃ samparivattakanti samparivattetvā samparivattetvā. Na ca acchinne theve pakkamitabbanti yadi appamattakampi rajanaṃ gaḷati, na tāva pakkamitabbaṃ. Na upajjhāyaṃ anāpucchā ekaccassa patto dātabbotiādi sabbaṃ upajjhāyassa visabhāgapuggalavasena kathitaṃ. Na upajjhāyaṃ anāpucchā gāmo pavisitabboti piṇḍāya vā aññena vā karaṇīyena pavisitukāmena āpucchitvāva pavisitabbo. Sace upajjhāyo kālasseva vuṭṭhāya dūraṃ bhikkhācāraṃ gantukāmo hoti, ‘‘daharā piṇḍāya pavisantū’’ti vatvā gantabbaṃ. Avatvā gate pariveṇaṃ gantvā upajjhāyaṃ apassantena gāmaṃ pavisituṃ vaṭṭati. Sace gāmaṃ pavisantopi passati, diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya āpucchituṃyeva vaṭṭati. คำว่า 'การพลิกกลับไปกลับมา' คือ พลิกกลับไปพลิกกลับมา. คำว่า 'ไม่พึงหลีกไปเมื่อหยดน้ำยังไม่ขาด' คือ ถ้าน้ำย้อมแม้เพียงเล็กน้อยยังหยดอยู่ ก็ยังไม่พึงหลีกไป. คำว่า 'ไม่พึงให้อุปัชฌาย์... เป็นต้น' ทั้งหมดนั้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจบุคคลผู้มีอัธยาศัยไม่ตรงกันกับพระอุปัชฌาย์. คำว่า 'ไม่พึงเข้าไปในหมู่บ้านโดยไม่บอกลาอุปัชฌาย์' คือ ผู้ใคร่จะเข้าไปเพื่อบิณฑบาตหรือด้วยกิจอื่น พึงบอกลาแล้วจึงเข้าไป. ถ้าพระอุปัชฌาย์ใคร่จะไปที่ไกลเพื่อบิณฑบาตแต่เช้า พึงบอกว่า 'พวกเธอจงเข้าไปบิณฑบาตเถิด' แล้วจึงไป. เมื่อท่านไปโดยไม่ได้บอก สัทธิวิหาริกไปที่บริเวณแล้วไม่เห็นพระอุปัชฌาย์ จะเข้าไปในหมู่บ้านก็ควร. แม้กำลังเข้าไปในหมู่บ้าน ถ้าเห็นพระอุปัชฌาย์ ก็ควรบอกลาตั้งแต่ที่ที่เห็นนั่นแหละ. Na susānaṃ gantabbanti vāsatthāya vā dassanatthāya vā na gantabbaṃ. Na disā pakkamitabbāti ettha pakkamitukāmena kammaṃ ācikkhitvā yāvatatiyaṃ yācitabbo. Sace anujānāti, sādhu; no ce anujānāti, taṃ nissāya vasato cassa uddeso vā paripucchā vā kammaṭṭhānaṃ vā na sampajjati, upajjhāyo bālo hoti abyatto, kevalaṃ attano santike vasāpetukāmatāya eva gantuṃ na deti, evarūpe nivārentepi gantuṃ vaṭṭati. Vuṭṭhānamassa āgametabbanti gelaññato vuṭṭhānaṃ assa āgametabbaṃ; na katthaci gantabbaṃ. Sace añño bhikkhu upaṭṭhāko atthi, bhesajjaṃ pariyesitvā tassa hatthe datvā ‘‘bhante ayaṃ upaṭṭhahissatī’’ti vatvā gantabbaṃ. คำว่า 'ไม่พึงไปยังป่าช้า' คือ ไม่พึงไปเพื่ออยู่หรือเพื่อดู (อสุภะ). ในคำว่า 'ไม่พึงหลีกไปสู่ทิศอื่น' นี้ ผู้ใคร่จะไปพึงบอกกิจแล้วอ้อนวอนจนถึง ๓ ครั้ง. ถ้าท่านอนุญาต ก็ดี; ถ้าท่านไม่อนุญาต และการเรียน การสอบถาม หรือกรรมฐานของสัทธิวิหาริกผู้อยู่กับพระอุปัชฌาย์นั้นไม่สำเร็จ และพระอุปัชฌาย์เป็นคนเขลา ไม่เฉียบแหลม ห้ามไว้เพียงเพราะอยากให้อยู่ด้วยเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ท่านห้ามอยู่ ก็ควรไป. คำว่า 'พึงรอการหายจากอาพาธของท่าน' คือ พึงรอการหายจากโรคของท่าน ไม่พึงไปในที่ไหนๆ. ถ้ามีภิกษุอื่นเป็นอุปัฏฐาก พึงแสวงหายามามอบไว้ในมือของภิกษุนั้นแล้วบอกว่า 'ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้จักปรนนิบัติท่าน' แล้วจึงไป. Upajjhāyavattakathā niṭṭhitā. เรื่องวัตรของอุปัชฌาย์ จบแล้ว. Saddhivihārikavattakathā เรื่องวัตรของสัทธิวิหาริก 67. Upajjhāyena saddhivihārikamhi sammāvattanāyaṃ – saṅgahetabbo anuggahetabboti uddesādīhissa saṅgaho ca anuggaho ca kattabbo. Tattha uddesoti pāḷivācanaṃ. Paripucchāti pāḷiyā atthavaṇṇanā. Ovādoti anotiṇṇe vatthusmiṃ ‘‘idaṃ karohi, idaṃ mā karitthā’’ti vacanaṃ. Anusāsanīti otiṇṇe vatthusmiṃ. Api ca otiṇṇe vā anotiṇṇe vā paṭhamaṃ vacanaṃ ovādo; punappunaṃ vacanaṃ anusāsanīti. Sace upajjhāyassa patto hotīti sace atirekapatto hoti. Esa nayo sabbattha. Parikkhāroti aññopi samaṇaparikkhāro. Idha ussukkaṃ nāma dhammikena nayena uppajjamānaupāyapariyesanaṃ. Ito paraṃ dantakaṭṭhadānaṃ ādiṃ katvā ācamanakumbhiyā udakāsiñcanapariyosānaṃ vattaṃ gilānasseva saddhivihārikassa kātabbaṃ. Anabhirativūpakāsanādi pana agilānassāpi kattabbameva. Cīvaraṃ rajantenāti ‘‘evaṃ rajeyyāsī’’ti upajjhāyato upāyaṃ sutvā rajantena. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. 67. ในการประพฤติชอบต่อสัทธิวิหาริกของอุปัชฌาย์ วินิจฉัยพึงทราบดังนี้ คำว่า พึงสงเคราะห์ พึงอนุเคราะห์ คือ พึงทำการสงเคราะห์และการอนุเคราะห์แก่สัทธิวิหาริกนั้นด้วยการให้สวดบาลี (อุเทศ) เป็นต้น ในบรรดาอุเทศเป็นต้นนั้น อุเทศ คือ การให้บอกพระบาลี หรือการสอนพระบาลี ปริปุจฉา คือ การอธิบายเนื้อความแห่งพระบาลี โอวาท คือ คำกล่าวสอนว่า 'จงทำสิ่งนี้ (ที่เป็นกุศล) อย่าทำสิ่งนี้ (ที่เป็นอกุศล)' ในเมื่อเรื่องราวยังไม่เกิดขึ้น อนุสาสนี คือ คำกล่าวสอนในเมื่อเรื่องราวเกิดขึ้นแล้ว อีกอย่างหนึ่ง คำกล่าวสอนครั้งแรก ไม่ว่าเรื่องราวจะเกิดขึ้นแล้วหรือยังไม่เกิดขึ้นก็ตาม ชื่อว่า โอวาท คำกล่าวสอนย้ำแล้วย้ำอีก ชื่อว่า อนุสาสนี พึงทราบดังนี้ คำว่า ถ้าบาตรมีแก่อุปัชฌาย์ คือ ถ้ามีบาตรส่วนเกิน นัยนี้พึงทราบในประโยคทั้งปวง (เช่น จีวรมี เป็นต้น) คำว่า บริขาร คือ บริขารอื่นของสมณะ (เช่น ร่ม รองเท้า เป็นต้น) ในที่นี้ ที่ชื่อว่า ความขวนขวาย คือ การแสวงหาอุบายที่พึงเกิดขึ้นได้โดยนัยที่ชอบด้วยธรรม (หรือชอบด้วยวินัย) ถัดจากนี้ไป วัตรที่เริ่มตั้งแต่การถวายไม้สีฟัน จนถึงการเทน้ำใส่หม้อน้ำสำหรับล้างหน้า พึงกระทำแก่สัทธิวิหาริกที่เป็นไข้เท่านั้น ส่วนการระงับความไม่ยินดีเป็นต้น พึงกระทำแม้แก่สัทธิวิหาริกที่ไม่เป็นไข้ด้วย คำว่า เมื่อย้อมจีวร คือ สัทธิวิหาริกผู้ย้อมจีวรโดยได้ฟังอุบายจากอุปัชฌาย์ว่า 'จงย้อมอย่างนี้' ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง (ในอุปัชฌายวัตรกถา) Saddhivihārikavattakathā niṭṭhitā. สัทธิวิหาริกวัตรกถา จบแล้ว Nasammāvattanādikathā นสัมมาวัตตนากถา เป็นต้น 68. Na sammā vattantīti yathāpaññattaṃ upajjhāyavattaṃ na pūrenti. Yo na sammā vatteyyāti yo yathāpaññattaṃ vattaṃ na pūreyya; so dukkaṭaṃ āpajjatīti attho. Paṇāmetabboti apasādetabbo. Na adhimattaṃ pemaṃ hotīti upajjhāyamhi adhimattaṃ gehassitapemaṃ na hoti. Nādhimattā bhāvanā hotīti adhimattā mettābhāvanā na hoti; vuttapaṭipakkhanayena sukkapakkho veditabbo. Alaṃ paṇāmetunti yutto paṇāmetuṃ. 68. คำว่า ไม่ประพฤติชอบ คือ ไม่บำเพ็ญอุปัชฌายวัตรตามที่บัญญัติไว้ให้บริบูรณ์ คำว่า ผู้ใดไม่ประพฤติชอบ คือ สัทธิวิหาริกใดไม่บำเพ็ญวัตรตามที่บัญญัติไว้ให้บริบูรณ์ สัทธิวิหาริกนั้นย่อมต้องอาบัติทุกกฏ นี้คืออรรถ คำว่า พึงขับไล่ คือ พึงไล่ให้ไปเสีย คำว่า ความรักอันยิ่งย่อมไม่มี คือ ความรักที่อาศัยเรือน (ความสิเนหา) อันมีประมาณยิ่งย่อมไม่มีในอุปัชฌาย์ คำว่า การเจริญภาวนาอันยิ่งย่อมไม่มี คือ การเจริญเมตตาภาวนาอันยิ่งย่อมไม่มี พึงทราบสุกกปักษ์โดยนัยที่ตรงกันข้ามกับกัณหปักษ์ที่กล่าวแล้ว คำว่า ควรขับไล่ คือ สมควรเพื่อจะขับไล่ Appaṇāmento upajjhāyo sātisāro hotīti sadoso hoti, āpattiṃ āpajjati; tasmā na sammā vattanto paṇāmetabbova. Na sammāvattanāya ca yāva cīvararajanaṃ tāva vatte akariyamāne upajjhāyassa parihāni hoti. Tasmā taṃ akarontassa nissayamuttakassāpi amuttakassāpi āpattiyeva. Ekaccassa pattadānato paṭṭhāya amuttakanissayasseva āpatti. คำว่า อุปัชฌาย์ผู้ไม่ขับไล่ย่อมมีโทษ คือ ย่อมมีโทษ ย่อมต้องอาบัติ เพราะฉะนั้น สัทธิวิหาริกผู้ไม่ประพฤติชอบ จึงพึงถูกขับไล่แน่นอน และในนสัมมาวัตตนากถา ตราบเท่าที่วัตรมีการย้อมจีวรเป็นต้นยังไม่ถูกกระทำ ความเสื่อมย่อมมีแก่อุปัชฌาย์ เพราะฉะนั้น สำหรับสัทธิวิหาริกผู้ไม่กระทำวัตรนั้น ไม่ว่าจะพ้นนิสัยแล้วหรือยังไม่พ้นนิสัยก็ตาม ย่อมต้องอาบัติแน่นอน แต่สำหรับบางคน อาบัติย่อมมีเฉพาะแก่สัทธิวิหาริกผู้ยังไม่พ้นนิสัยเท่านั้น โดยเริ่มตั้งแต่การให้บาตรเป็นต้นไป Saddhivihārikā sammā vattanti, upajjhāyo sammā na vattati, upajjhāyassa āpatti. Upajjhāyo sammā vattati, saddhivihārikā sammā na vattanti, tesaṃ āpatti. Upajjhāye vattaṃ sādiyante saddhivihārikā bahukāpi honti, sabbesaṃ āpatti. Sace upajjhāyo ‘‘mayhaṃ upaṭṭhāko atthi, tumhe attano sajjhāyamanasikārādīsu yogaṃ karothā’’ti vadati, saddhivihārikānaṃ anāpatti. Sace upajjhāyo sādiyanaṃ vā asādiyanaṃ vā na jānāti, bālo hoti, saddhivihārikā bahukā. Tesu eko vattasampanno bhikkhu ‘‘upajjhāyassa kiccaṃ ahaṃ karissāmi, tumhe appossukkā viharathā’’ti evañce attano bhāraṃ katvā itare vissajjeti, tassa bhārakaraṇato paṭṭhāya tesaṃ anāpatti. ถ้าสัทธิวิหาริกทั้งหลายประพฤติชอบ แต่อุปัชฌาย์ไม่ประพฤติชอบ อุปัชฌาย์ย่อมต้องอาบัติ ถ้าอุปัชฌาย์ประพฤติชอบ แต่สัทธิวิหาริกทั้งหลายไม่ประพฤติชอบ สัทธิวิหาริกเหล่านั้นย่อมต้องอาบัติ เมื่ออุปัชฌาย์ยินดีในวัตร แม้สัทธิวิหาริกจะมีจำนวนมาก สัทธิวิหาริกทั้งหมดก็ย่อมต้องอาบัติ ถ้าอุปัชฌาย์กล่าวว่า 'ผู้ปรนนิบัติของฉันมีอยู่ พวกเธอจงประกอบความเพียรในการสาธยายและการมนสิการเป็นต้นของตนเถิด' เมื่อเป็นเช่นนั้น สัทธิวิหาริกทั้งหลายย่อมไม่ต้องอาบัติ ถ้าอุปัชฌาย์ไม่รู้ความยินดีหรือไม่ยินดี เป็นผู้ไม่ฉลาด (ในวินัย) และสัทธิวิหาริกมีจำนวนมาก หากในบรรดาสัทธิวิหาริกเหล่านั้น ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยวัตรรูปหนึ่งกล่าวว่า 'กระผมจะทำกิจของอุปัชฌาย์เอง ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยอยู่เถิด' หากภิกษุนั้นรับเป็นภาระของตนอย่างนี้แล้วปล่อยสัทธิวิหาริกที่เหลือไป เมื่อเป็นเช่นนั้น สัทธิวิหาริกที่เหลือเหล่านั้นย่อมไม่ต้องอาบัติ นับตั้งแต่เวลาที่ภิกษุนั้นรับเป็นภาระ Nasammāvattanādikathā niṭṭhitā. นสัมมาวัตตนากถา เป็นต้น จบแล้ว Rādhabrāhmaṇavatthukathā ราธพราหมณ์วัตถุกถา 69. Rādhabrāhmaṇavatthusmiṃ – kiñcāpi āyasmā sāriputto bhagavatā bārāṇasiyaṃ tīhi saraṇagamanehi anuññātaṃ pabbajjañceva upasampadañca jānāti, bhagavā pana taṃ lahukaṃ upasampadaṃ paṭikkhipitvā ñatticatutthakammena garukaṃ katvā upasampadaṃ anuññātukāmo. Athassa thero ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘kathāhaṃ bhante taṃ brāhmaṇaṃ pabbājemi upasampādemī’’ti āha. Buddhānañhi parisā ajjhāsayakusalā honti, ayañca buddhaparisāya aggo. 69. ในเรื่องราธพราหมณ์ แม้พระสารีบุตรผู้มีอายุจะทราบการบรรพชาและการอุปสมบทที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตด้วยไตรสรณคมน์ ๓ ในเมืองพาราณสี แต่พระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธการอุปสมบทอันเบานั้นแล้ว ทรงประสงค์จะอนุญาตการอุปสมบทอันหนักโดยทำให้เป็นญัตติจตุตถกรรม ครั้งนั้น พระเถระทราบพระพุทธพจน์ (พระอัธยาศัย) ของพระองค์แล้ว จึงกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะให้พราหมณ์นั้นบรรพชาอุปสมบทได้อย่างไร' ด้วยว่าบริษัทของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมฉลาดในพระอัธยาศัย และพระเถระนี้ก็เป็นผู้เลิศในพุทธบริษัท Byattena bhikkhunā paṭibalenāti ettha byatto nāma yassa sāṭṭhakathaṃ vinayapiṭakaṃ vācuggataṃ pavattati, tasmiṃ asati yassa antamaso idaṃ ñatticatutthakammavācāmattampi suggahitaṃ hoti, vācuggataṃ pavattati, ayampi imasmiṃ atthe byatto. Yo pana kāsasosasemhādinā vā gelaññena oṭṭhadantajivhādīnaṃ vā asampattiyā pariyattiyaṃ vā akataparicayattā na sakkoti parimaṇḍalehi padabyañjanehi kammavācaṃ sāvetuṃ, byañjanaṃ vā padaṃ vā hāpeti, aññathā vā vattabbaṃ aññathā vadati, ayaṃ appaṭibalo. Tabbiparīto imasmiṃ atthe ‘‘paṭibalo’’ti veditabbo. Saṅgho ñāpetabboti saṅgho jānāpetabbo. Tato paraṃ yaṃ saṅgho jānāpetabbo, taṃ dassetuṃ ‘‘suṇātu me bhante’’tiādimāha. ในบทว่า 'โดยภิกษุผู้ฉลาดและสามารถ' นั้น ที่ชื่อว่า ผู้ฉลาด (พยัตตะ) คือ ภิกษุใดมีพระวินัยปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาขึ้นใจ (คล่องปาก) เมื่อภิกษุเช่นนั้นไม่มี ภิกษุใดอย่างน้อยที่สุดแม้เพียงญัตติจตุตถกรรมวาจานี้ก็เรียนมาดีแล้วและขึ้นใจ ภิกษุนี้ก็ชื่อว่า ผู้ฉลาด ในเนื้อความนี้ ส่วนภิกษุใดไม่สามารถสวดกรรมวาจาให้ได้ยินด้วยบทและพยัญชนะที่บริบูรณ์ได้ เพราะความเจ็บป่วยด้วยโรคไอ โรคหอบ หรือเสมหะเป็นต้น หรือเพราะความไม่สมบูรณ์แห่งอวัยวะมีริมฝีปาก ฟัน และลิ้นเป็นต้น หรือเพราะความที่ตนไม่เคยฝึกฝนในบริษัท ย่อมทำพยัญชนะหรือบทให้เสื่อมเสียไป หรือกล่าวสิ่งที่พึงกล่าวโดยประการอื่นให้เป็นอีกประการหนึ่ง ภิกษุนี้ชื่อว่า ผู้ไม่สามารถ (อัปปฏิพละ) ภิกษุผู้ตรงกันข้ามกับภิกษุนั้น พึงทราบว่า 'ผู้สามารถ' (ปฏิพละ) ในเนื้อความนี้ คำว่า พึงให้สงฆ์ทราบ คือ พึงให้สงฆ์รู้ หลังจากนั้น เพื่อจะแสดงประการที่พึงให้สงฆ์รู้ จึงได้กล่าวคำมีต้นว่า 'สุณาตุ เม ภนฺเต' (ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้เจริญ) 71. Upasampannasamanantarāti upasampanno hutvā samanantarā. Anācāraṃ ācaratīti paṇṇattivītikkamaṃ karoti. Ullumpatu manti uddharatu maṃ, akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhapetu; sāmaṇerabhāvā vā uddharitvā bhikkhubhāve patiṭṭhāpetūti. Anukampaṃ upādāyāti anuddayaṃ paṭicca; mayi anukappaṃ katvāti attho. 71. คำว่า ในลำดับแห่งผู้ที่อุปสมบทแล้ว คือ ในลำดับแห่งความเป็นผู้อุปสมบทแล้ว คำว่า ประพฤติอนาจาร คือ กระทำการล่วงละเมิดพระบัญญัติ คำว่า ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้น คือ ขอจงช่วยข้าพเจ้าให้พ้นไป ขอจงให้ข้าพเจ้าออกจากอกุศลแล้วตั้งไว้ในกุศล หรืออีกนัยหนึ่ง คือ ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้นจากความเป็นสามเณรแล้วตั้งไว้ในความเป็นภิกษุ นี้คืออรรถ คำว่า อาศัยความอนุเคราะห์ คือ อาศัยความเอ็นดู (กรุณาที่คอยรักษาบ่อยๆ) คือ กระทำความอนุเคราะห์ในข้าพเจ้า นี้คืออรรถ 73. Aṭṭhitā hotīti niccappavattinī hoti. Cattāro nissayeti cattāro paccaye. Yasmā cattāro paccaye nissāya attabhāvo pavattati, tasmā te nissayāti vuccanti. 73. คำว่า ตั้งมั่นอยู่ คือ มีความเป็นไปเป็นนิตย์ คำว่า นิสัย ๔ คือ ปัจจัย ๔ เพราะเหตุที่อัตภาพย่อมเป็นไปได้โดยอาศัยปัจจัย ๔ เพราะฉะนั้น ปัจจัยเหล่านั้นจึงเรียกว่า นิสัย Rādhabrāhmaṇavatthukathā niṭṭhitā. ราธพราหมณ์วัตถุกถา จบแล้ว Ācariyavattakathā อาจริยวัตรกถา 75. Kintāyaṃ bhikkhu hotīti kiṃ te ayaṃ bhikkhu hoti. Aññehi ovadiyo anusāsiyoti aññehi ovaditabbo ceva anusāsitabbo ca. Bāhullāya āvatto yadidaṃ gaṇabandhikanti gaṇabandho etassa bāhullassa atthīti gaṇabandhikaṃ, bāhullaṃ. Yaṃ idaṃ gaṇabandhikaṃ nāma bāhullaṃ, tadatthāya atilahuṃ tvaṃ āpannoti vuttaṃ hoti. 75. คำว่า Kintāyaṃ bhikkhu hotīti ความว่า ภิกษุนี้เป็นอะไรแก่เธอ. คำว่า Aññehi ovadiyo anusāsiyoti ความว่า เป็นผู้ที่ผู้อื่นพึงกล่าวสอนและพึงพร่ำสอน. คำว่า Bāhullāya āvatto yadidaṃ gaṇabandhikanti ความว่า การรวมกลุ่มกันมีอยู่เพื่อความพอกพูนแห่งปัจจัยนี้ เพราะฉะนั้น ความพอกพูนนั้นจึงชื่อว่า gaṇabandhika (เกี่ยวเนื่องด้วยการรวมกลุ่ม), ความพอกพูน. มีคำอธิบายว่า ความพอกพูนใดที่ชื่อว่า gaṇabandhika นี้ เธอเข้าถึงความพอกพูนนั้นอย่างรวดเร็วเกินไปเพื่อประโยชน์แก่ความพอกพูนนั้น. 76. Abyattāti paññāveyyattiyena virahitā. Aññattaropi aññatitthiyapubboti pasūro paribbājako. So kira ‘‘dhammaṃ thenessāmī’’ti udāyittherassa santike pabbajitvā tena sahadhammikaṃ vuccamāno tassa vādaṃ āropesi. Anujānāmi bhikkhave byattena bhikkhunātiādimhi byatto pubbe bhikkhunovādakavaṇṇanāyaṃ vuttalakkhaṇoyeva. Yo pana antevāsino vā saddhivihārikassa vā gilānassa sakkoti upaṭṭhānādīni kātuṃ, ayaṃ idha paṭibaloti adhippeto. Vuttampi cetaṃ – 76. คำว่า Abyattā ความว่า ปราศจากความเฉลียวฉลาดแห่งปัญญา. คำว่า Aññataropi aññatitthiyapubbo ได้แก่ ปริพาชกชื่อปสูระ. ได้ยินว่า ปสูรปริพาชกนั้นคิดว่า "เราจักขโมยธรรม" จึงบวชในสำนักของพระอุทายิเถระ เมื่อถูกพระอุทายิเถระนั้นว่ากล่าวด้วยสิกขาบทอันเป็นสมบัติของเพื่อนพรหมจรรย์ ก็กลับยกโทษ (วาทะ) แก่พระอุทายิเถระนั้น. ในคำเริ่มต้นว่า Anujānāmi bhikkhave byattena bhikkhunā เป็นต้น คำว่า byatto (ผู้ฉลาด) มีลักษณะตามที่กล่าวไว้แล้วในหนหลังในการอธิบายภิกขุนโอวาทกสิกขาบท. ส่วนภิกษุใดสามารถทำอุปัฏฐากเป็นต้นแก่ศิษย์ผู้ใกล้ชิด (อันเตวาสิก) หรือศิษย์ผู้ร่วมที่อยู่ (สัทธิวิหาริก) ผู้เจ็บป่วยได้ ภิกษุนี้ท่านประสงค์เอาว่า "paṭibalo" (ผู้สามารถ) ในที่นี้ (ในการแสดงคุณสมบัติของอุปัชฌาย์). แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า - ‘‘Pañcahupāli, aṅgehi samannāgatena bhikkhunā upasampādetabbaṃ, nissayo dātabbo, sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo. Katamehi pañcahi? Paṭibalo hoti antevāsiṃ vā saddhivihāriṃ vā gilānaṃ upaṭṭhātuṃ vā upaṭṭhāpetuṃ vā, anabhirataṃ vūpakāsetuṃ vā vūpakāsāpetuṃ vā, uppannaṃ kukkuccaṃ dhammato vinodetuṃ, abhidhamme vinetuṃ, abhivinaye vinetū’’nti (pari. 418). “ดูกรอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ พึงให้อุปสมบท พึงให้นิสสัย พึงให้สามเณรอุปัฏฐาก. องค์ ๕ ประการเป็นไฉน? คือ เป็นผู้สามารถอุปัฏฐากเองหรือให้ผู้อื่นอุปัฏฐากอันเตวาสิกหรือสัทธิวิหาริกผู้เจ็บป่วยได้ ๑, เป็นผู้สามารถระงับเองหรือให้ผู้อื่นระงับความไม่ยินดีที่เกิดขึ้นได้ ๑, เป็นผู้สามารถบรรเทาความรำคาญที่เกิดขึ้นโดยธรรมได้ ๑, เป็นผู้สามารถแนะนำในอภิธรรมได้ ๑, เป็นผู้สามารถแนะนำในอภิวินัยได้ ๑. ดูกรอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้แล พึงให้อุปสมบท พึงให้นิสสัย พึงให้สามเณรอุปัฏฐาก.” พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสพระสูตรนี้ไว้แล้ว. 77. Pakkhasaṅkantesūti titthiyapakkhasaṅkantesu. Anujānāmi bhikkhave ācariyanti ācārasamācārasikkhāpanakaṃ ācariyaṃ anujānāmi. Ācariyo bhikkhave antevāsikamhītiādi sabbaṃ ‘‘upajjhāyo bhikkhave saddhivihārikamhī’’tiādinā nayena vuttavaseneva veditabbaṃ. Nāmamattameva hi ettha nānaṃ. 77. คำว่า Pakkhasaṅkantesu ความว่า เมื่อย้ายไปสู่ฝักฝ่ายของเดียรถีย์. คำว่า Anujānāmi bhikkhave ācariyaṃ ความว่า ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตอาจารย์ผู้สอนมารยาทและความประพฤติอันดีงาม. ข้อความทั้งหมดมีคำเริ่มต้นว่า Ācariyo bhikkhave antevāsikamhi เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นแล ด้วยคำเริ่มต้นว่า Upajjhāyo bhikkhave saddhivihārikamhi เป็นต้น. เพราะว่าในสองคำนี้ มีความต่างกันเพียงชื่อเท่านั้น. Ācariyavattakathā niṭṭhitā. เรื่องอาจริยวัตร จบแล้ว. Paṇāmanākhamanākathā เรื่องปณามนาและอคมนะ (การส่งกลับและการไม่ไปหา) 80. Antevāsikā ācariyesu na sammā vattantīti ettha pana yaṃ pubbe ‘‘nasammāvattanāya ca yāva cīvararajanaṃ, tāva vatte akariyamāne upajjhāyassa parihāni hoti, tasmā taṃ akarontassa nissayamuttakassāpi amuttakassāpi āpattiyevā’’ti ca, ‘‘ekaccassa pattadānato paṭṭhāya amuttakanissayasseva āpattī’’ti ca lakkhaṇaṃ vuttaṃ, na teneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti veditabbā. Nissayantevāsikena hi yāva ācariyaṃ nissāya vasati, tāva sabbaṃ ācariyavattaṃ kātabbaṃ. Pabbajjāupasampadādhammantevāsikehi pana nissayamuttakehipi ādito paṭṭhāya yāva cīvararajanaṃ, tāva vattaṃ kātabbaṃ; anāpucchitvā pattadānādimhi pana etesaṃ anāpatti. Etesu ca pabbajjantevāsiko ca upasampadantevāsiko ca ācariyassa yāvajīvaṃ bhāro. Nissayantevāsiko ca dhammantevāsiko ca yāva samīpe vasanti, tāvadeva. Tasmā ācariyenāpi tesu sammā vattitabbaṃ. Ācariyantevāsikesu hi yo yo na sammā vattati, tassa tassa āpatti. 80. ในบทว่า Antevāsikā ācariyesu na sammā vattanti นี้ มีวินิจฉัยดังนี้: ลักษณะใดที่กล่าวไว้ในหนหลัง (ในการอธิบายเรื่องการไม่ปฏิบัติชอบเป็นต้น) ว่า "เพราะการไม่ปฏิบัติชอบ... จนถึงการย้อมจีวร เมื่อไม่ทำวัตร ความเสื่อมย่อมมีแก่อุปัชฌาย์ เพราะฉะนั้น จึงเป็นอาบัติแก่ผู้ไม่ทำวัตรนั้น ทั้งที่เป็นผู้พ้นนิสสัยแล้วและยังไม่พ้นนิสสัย" และว่า "ตั้งแต่การให้บาตรแก่บางคน... เป็นอาบัติแก่ผู้ยังไม่พ้นนิสสัยเท่านั้น" ดังนี้, ไม่พึงทราบอาบัติของนิสสยันเตวาสิกด้วยลักษณะนั้นนั่นแล. เพราะว่านิสสยันเตวาสิกตราบเท่าที่ยังถือนิสสัยอยู่กับอาจารย์ ต้องทำอาจริยวัตรทั้งหมด. ส่วนบรรดาปัพพัชชันเตวาสิก อุปสัมปทันเตวาสิก และธัมมันเตวาสิก แม้จะเป็นผู้พ้นนิสสัยแล้ว ก็ต้องทำวัตรตั้งแต่ต้นจนถึงการย้อมจีวร; แต่ในเรื่องการให้บาตรเป็นต้นโดยไม่ขออนุญาตก่อน ไม่เป็นอาบัติแก่ศิษย์เหล่านี้. และในบรรดาศิษย์ ๔ ประเภทนี้ ปัพพัชชันเตวาสิกและอุปสัมปทันเตวาสิกเป็นภาระของอาจารย์ตลอดชีวิต. ส่วนนิสสยันเตวาสิกและธัมมันเตวาสิก เป็นภาระตราบเท่าที่ยังอาศัยอยู่ใกล้ๆ เท่านั้น. เพราะฉะนั้น แม้อาจารย์ก็พึงปฏิบัติชอบในศิษย์เหล่านั้น. เพราะว่าในบรรดาอาจารย์และศิษย์ทั้งหลาย บุคคลใดๆ ไม่ปฏิบัติชอบ อาบัติย่อมมีแก่บุคคลนั้นๆ. Paṇāmanākhamanākathā niṭṭhitā. เรื่องปณามนาและอคมนะ จบแล้ว. Nissayapaṭippassaddhikathā เรื่องนิสสยปฏิปัสสัทธิ (ความระงับแห่งนิสสัย) 83. Upajjhāyamhā nissayapaṭippassaddhīsu – upajjhāyo pakkanto vātiādīsu ayaṃ vinicchayo – pakkantoti tamhā āvāsā vippavasitukāmo pakkanto disaṃ gato. Evaṃ gate ca pana tasmiṃ sace vihāre nissayadāyako atthi, yassa santike aññadāpi nissayo vā gahitapubbo hoti, yo vā ekasambhogaparibhogo, tassa santike nissayo gahetabbo, ekadivasampi parihāro natthi. Sace tādiso natthi, añño lajjī pesalo atthi, tassa lajjīpesalabhāvaṃ jānantena tadaheva nissayo yācitabbo. Sace deti, iccetaṃ kusalaṃ. Atha pana ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo lahuṃ āgamissatī’’ti pucchati, upajjhāyena ca tathā vuttaṃ, ‘‘āma, bhante’’ti vattabbaṃ. Sace vadati ‘‘tena hi upajjhāyassa āgamanaṃ āgamethā’’ti vaṭṭati. Atha panassa pakatiyā pesalabhāvaṃ na jānāti, cattāri pañca divasāni tassa bhikkhuno sabhāgataṃ oloketvā okāsaṃ kāretvā nissayo gahetabbo. 83. ในเรื่องนิสสยปฏิปัสสัทธิจากอุปัชฌาย์ ในคำเริ่มต้นว่า Upajjhāyo pakkanto vā เป็นต้น มีวินิจฉัยดังนี้: คำว่า pakkanto ความว่า เป็นผู้ใคร่จะอยู่ปราศจากอาวาสนั้นแล้วหลีกไปสู่ทิศอื่น. และเมื่ออุปัชฌาย์นั้นไปแล้วอย่างนี้ หากในวิหารมีอาจารย์ผู้ให้นิสสัยได้ ภิกษุพึงถือนิสสัยในสำนักของอาจารย์ที่ตนเคยถือนิสสัยมาก่อนในกาลอื่น หรืออาจารย์ผู้มีการใช้สอยปัจจัยร่วมกัน (เอกสัมโภคปริโภค), การงดเว้น (จากการถือนิสสัย) แม้เพียงวันเดียวไม่มี. หากไม่มีอาจารย์เช่นนั้น แต่มีภิกษุอื่นผู้มีหิริโอตตัปปะ (ลัชชี) ผู้รักศีล (เปสละ) ภิกษุผู้รู้ความเป็นลัชชีและเปสละของภิกษุนั้น พึงขอนิสสัยในวันนั้นเอง. หากท่านให้ การให้นั้นเป็นการดี. แต่ถ้าท่านถามว่า "อุปัชฌาย์ของพวกเธอจะกลับมาเร็วไหม?" และอุปัชฌาย์ก็ได้สั่งไว้เช่นนั้น ภิกษุพึงกล่าวว่า "ครับ ท่าน". หากท่านกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงรอการมาของอุปัชฌาย์เถิด" ดังนี้ ย่อมควร. แต่ถ้าไม่รู้ความเป็นผู้รักศีลโดยปกติของภิกษุนั้น พึงดูความเป็นผู้มีทิฐิและศีลเสมอกัน (สภาคตา) ของภิกษุนั้นตลอด ๔-๕ วัน แล้วจึงขอโอกาสถือนิสสัย. Sace pana vihāre nissayadāyako natthi, upajjhāyo ca ‘‘ahaṃ katipāhena āgamissāmi, mā ukkaṇṭhitthā’’ti vatvā gato, yāva āgamanā parihāro labbhati. Athāpi naṃ tattha manussā paricchinnakālato uttaripi pañca vā dasa vā divasāni vāsentiyeva, tena vihāraṃ pavatti pesetabbā ‘‘daharā mā ukkaṇṭhantu, ahaṃ asukadivasaṃ nāma āgamissāmī’’ti. Evampi parihāro labbhati. Atha āgacchato antarāmagge nadīpūrena vā corādīhi vā upaddavo hoti, thero udakosakkanaṃ vā āgameti, sahāye vā pariyesati, tañce pavattiṃ daharā suṇanti, yāva āgamanā parihāro labbhati. Sace pana so ‘‘idhevāhaṃ vasissāmī’’ti pahiṇati, parihāro natthi. Yattha nissayo labbhati, tattha gantabbaṃ. แต่ถ้าในวิหารไม่มีอาจารย์ผู้ให้นิสสัยได้ และอุปัชฌาย์กล่าวว่า "เราจักกลับมาภายใน ๒-๓ วัน พวกเธออย่ากระวนกระวายไปเลย" แล้วจึงไป, ย่อมได้การงดเว้น (จากการถือนิสสัย) จนกว่าท่านจะกลับมา. อนึ่ง หากพวกมนุษย์ในที่นั้นนิมนต์ท่านให้อยู่ต่ออีก ๕ วัน หรือ ๑๐ วัน เกินกว่าเวลาที่กำหนดไว้, อุปัชฌาย์นั้นพึงส่งข่าวมายังวิหารว่า "พวกภิกษุหนุ่มอย่ากระวนกระวายไปเลย เราจักกลับมาในวันชื่อโน้น". แม้อย่างนี้ ก็ย่อมได้การงดเว้น. หากเมื่อท่านกำลังกลับมา เกิดอุปสรรคในระหว่างทาง เช่น น้ำท่วมแม่น้ำ หรือพวกโจรเป็นต้น พระเถระจึงรอให้น้ำลด หรือกำลังหาเพื่อนร่วมทางอยู่ และพวกภิกษุหนุ่มได้ทราบข่าวนั้น, ย่อมได้การงดเว้นจนกว่าท่านจะกลับมา. แต่ถ้าท่านส่งข่าวมาว่า "เราจักอยู่ที่นี่แหละ", การงดเว้นย่อมไม่มี. ในที่ใดได้นิสสัย พึงไปในที่นั้น. Vibbhante pana kālaṅkate pakkhasaṅkante vā ekadivasampi parihāro natthi. Yattha nissayo labbhati, tattha gantabbaṃ. Āṇattīti pana nissayapaṇāmanā vuccati. Tasmā ‘‘paṇāmemi ta’’nti vā ‘‘mā idha paṭikkamī’’ti vā ‘‘nīhara te pattacīvara’’nti vā ‘‘nāhaṃ tayā upaṭṭhātabbo’’ti vāti iminā pāḷinayena ‘‘mā maṃ gāmappavesanaṃ āpucchī’’tiādinā pāḷimuttakanayena vā yo nissayapaṇāmanāya paṇāmito hoti, tena upajjhāyo khamāpetabbo. เมื่ออาจารย์ลาสิกขาไปก็ดี มรณภาพไปก็ดี หรือเปลี่ยนไปเข้ากับพวกเดียรถีย์ก็ดี แม้แต่วันเดียวก็ไม่มีการผ่อนผัน พึงไปในที่ที่ได้รับนิสสัย ส่วนการขับไล่นิสสัยเรียกว่าอาณัติ เพราะเหตุนั้น ศิษย์ใดถูกขับไล่ด้วยการขับไล่นิสสัย ด้วยนัยแห่งบาลีนี้ว่า "เราขับไล่เธอ" หรือว่า "เธออย่าเข้ามาที่นี่" หรือว่า "เธอจงนำบาตรและจีวรของเธอออกไป" หรือว่า "เราอันเธอไม่พึงบำรุง" หรือด้วยนัยที่นอกเหนือจากบาลีมีอาทิว่า "เธออย่ามาขออนุญาตเข้าบ้านกับเรา" ศิษย์นั้นพึงขอขมาพระอุปัชฌาย์ Sace āditova na khamati, daṇḍakammaṃ āharitvā tikkhattuṃ tāva sayameva khamāpetabbo. No ce khamati, tasmiṃ vihāre mahāthere gahetvā khamāpetabbo. No ce khamati, sāmantavihāre bhikkhū gahetvā khamāpetabbo. Sace evampi na khamati, aññattha gantvā upajjhāyassa sabhāgānaṃ santike vasitabbaṃ ‘‘appeva nāma sabhāgānaṃ me santike vasatīti ñatvāpi khameyyā’’ti. Sace evampi na khamati, tatreva vasitabbaṃ. Tatra ce dubbhikkhādidosena na sakkā hoti vasituṃ, taṃyeva vihāraṃ āgantvā aññassa santike nissayaṃ gahetvā vasituṃ vaṭṭati. Ayamāṇattiyaṃ vinicchayo. หากท่านไม่ยอมอดโทษให้ตั้งแต่แรก พึงบำเพ็ญทัณฑกรรมแล้วขอขมาด้วยตนเองก่อนสามครั้ง หากท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ พึงนิมนต์พระมหาเถระในอารามนั้นมาช่วยขอขมา หากท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ พึงนิมนต์ภิกษุทั้งหลายในอารามใกล้เคียงมาช่วยขอขมา แม้ทำเช่นนี้แล้วหากท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ พึงไปสู่อารามอื่นแล้วอยู่ ณ สำนักของพระเถระผู้เป็นสภาคของพระอุปัชฌาย์ ด้วยหวังว่า "บางทีท่านทราบว่าเราอยู่ ณ สำนักของพระเถระผู้เป็นสภาคของท่าน ท่านก็อาจจะยอมอดโทษให้" หากแม้ทำเช่นนี้แล้วท่านยังไม่ยอมอดโทษให้ ก็พึงอยู่ในสำนักของพระเถระผู้เป็นสภาคนั้นนั่นเอง หากในที่นั้นไม่สามารถจะอยู่ได้เพราะโทษมีทุพภิกขภัยเป็นต้น ก็ควรกลับมาสู่อารามเดิมนั้นนั่นแหละ แล้วถือนิสสัยในสำนักของพระเถระรูปอื่นอยู่ต่อไป นี้เป็นวินิจฉัยในเรื่องอาณัติ Ācariyamhā nissayapaṭippassaddhīsu ācariyo pakkanto vā hotīti ettha koci ācariyo āpucchitvā pakkamati, koci anāpucchitvā. Antevāsikopi evameva. Tatra sace antevāsiko ācariyaṃ āpucchati ‘‘asukaṃ nāma bhante ṭhānaṃ gantuṃ icchāmi kenacideva karaṇīyenā’’ti, ācariyena ca ‘‘kadā gamissasī’’ti vutto ‘‘sāyanhe vā rattiṃ vā uṭṭhahitvā gamissāmī’’ti vadati, ācariyopi ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchati, taṅkhaṇaññeva nissayo paṭippassambhati. ในเรื่องความระงับแห่งนิสสัยจากอาจารย์ ในบทว่า "อาจารย์หลีกไปแล้วก็ดี" นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ อาจารย์บางรูปบอกลาก่อนแล้วจึงหลีกไป บางรูปไม่บอกลาก็หลีกไป แม้อันเตวาสิกก็เช่นเดียวกัน ในบรรดาอาจารย์และอันเตวาสิกเหล่านั้น หากอันเตวาสิกบอกลาอาจารย์ว่า "ท่านขอรับ กระผมปรารถนาจะไปสู่ที่ชื่อโน้นด้วยกิจธุระบางอย่าง" และเมื่ออาจารย์ถามว่า "เธอจะไปเมื่อไร" อันเตวาสิกตอบว่า "กระผมจะไปในเวลาเย็น หรือจะลุกขึ้นไปในเวลากลางคืน" อาจารย์รับคำว่า "ดีละ" ในขณะนั้นนั่นเอง นิสสัยย่อมระงับ Sace pana ‘‘bhante asukaṃ nāma ṭhānaṃ gantukāmomhī’’ti vutte ācariyo ‘‘asukasmiṃ nāma gāme piṇḍāya caritvā pacchā jānissasī’’ti vadati, so ca ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchati, tato ce gato, sugato. Sace pana na gacchati, nissayo na paṭippassambhati. Athāpi ‘‘gacchāmī’’ti vutte ācariyena ‘‘mā tāva gaccha, rattiṃ mantetvā jānissāmā’’ti vutto mantetvā gacchati, sugato. No ce gacchati, nissayo na paṭippassambhati. Ācariyaṃ anāpucchā pakkamantassa pana upacārasīmātikkame nissayo paṭippassambhati. Antoupacārasīmato paṭinivattantassa na paṭippassambhati. แต่หากเมื่ออันเตวาสิกกล่าวว่า "ท่านขอรับ กระผมใคร่จะไปสู่ที่ชื่อโน้น" อาจารย์กล่าวว่า "เธอจงไปเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านชื่อโน้นก่อน แล้วภายหลังจึงค่อยรู้กัน" และอันเตวาสิกนั้นรับคำว่า "ดีละ" หากเขาไปจากหมู่บ้านนั้น นิสสัยก็เป็นอันระงับด้วยดี แต่หากไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ อนึ่ง เมื่ออันเตวาสิกกล่าวว่า "กระผมจะไป" อาจารย์กล่าวว่า "อย่าเพิ่งไปเลย คืนนี้ปรึกษากันก่อนแล้วจึงค่อยรู้กัน" อันเตวาสิกนั้นปรึกษาแล้วจึงไป นิสสัยก็เป็นอันระงับด้วยดี หากไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ ส่วนสำหรับผู้ที่หลีกไปโดยไม่บอกลาอาจารย์ นิสสัยย่อมระงับเมื่อก้าวล่วงเขตอุปจารสีมา สำหรับผู้ที่กลับเสียจากภายในเขตอุปจารสีมา นิสสัยย่อมไม่ระงับ Sace pana ācariyo antevāsikaṃ āpucchati ‘‘āvuso asukaṃ nāma ṭhānaṃ gamissāmī’’ti, antevāsikena ca ‘‘kadā’’ti vutte ‘‘sāyanhe vā rattibhāge vā’’ti vadati, antevāsikopi ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchati, taṅkhaṇaññeva nissayo paṭippassambhati. แต่หากอาจารย์บอกลาอันเตวาสิกว่า "อาวุโส เราจะไปสู่ที่ชื่อโน้น" และเมื่ออันเตวาสิกถามว่า "เมื่อไร" อาจารย์ตอบว่า "ในเวลาเย็น หรือในส่วนแห่งราตรี" หากอันเตวาสิกรับคำว่า "ดีละ" ในขณะนั้นนั่นเอง นิสสัยย่อมระงับ Sace pana ācariyo ‘‘sve piṇḍāya caritvā gamissāmī’’ti vadati, itaro ca ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchati, ekadivasaṃ tāva nissayo na paṭippassambhati, punadivase paṭippassaddho hoti. ‘‘Asukasmiṃ nāma gāme piṇḍāya caritvā jānissāmi mama gamanaṃ vā agamanaṃ vā’’ti vatvā sace na gacchati, nissayo na paṭippassambhati. Athāpi ‘‘gacchāmī’’ti vutte antevāsikena ‘‘mā tāva gacchatha, rattiṃ mantetvā jānissathā’’ti vutto mantetvāpi na gacchati, nissayo na paṭippassambhati. แต่หากอาจารย์กล่าวว่า "พรุ่งนี้เราเที่ยวบิณฑบาตแล้วจึงจะไป" และอันเตวาสิกรับคำว่า "ดีละ" นิสสัยยังไม่ระงับตลอดวันหนึ่งก่อน จะระงับในวันรุ่งขึ้น หากอาจารย์กล่าวว่า "เราเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านชื่อโน้นแล้ว จึงจะรู้ว่าเราจะไปหรือไม่ไป" แล้วหากไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ อนึ่ง เมื่ออาจารย์กล่าวว่า "เราจะไป" อันเตวาสิกกล่าวว่า "ท่านอย่าเพิ่งไปเลย คืนนี้ปรึกษากันก่อนแล้วจึงค่อยรู้กัน" อาจารย์แม้ปรึกษาแล้วแต่ไม่ไป นิสสัยก็ไม่ระงับ Sace ubhopi ācariyantevāsikā kenaci karaṇīyena bahisīmaṃ gacchanti, tato ce ācariyo gamiyacitte uppanne anāpucchāva gantvā dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ antoyeva nivattati, nissayo na paṭippassambhati. Sace dve leḍḍupāte atikkamitvā nivattati, paṭippassaddho hoti. Ācariyupajjhāyā dve leḍḍupāte atikkamma aññasmiṃ vihāre vasanti, nissayo paṭippassambhati. หากทั้งอาจารย์และอันเตวาสิกพากันไปภายนอกสีมาด้วยกิจธุระบางอย่าง และหากอาจารย์เกิดความคิดจะเดินทางขึ้นในที่นั้น แล้วหลีกไปโดยไม่บอกลา หากกลับเสียภายในระยะชั่วก้อนดินตกสองครั้ง นิสสัยย่อมไม่ระงับ หากก้าวล่วงระยะชั่วก้อนดินตกสองครั้งแล้วจึงกลับ นิสสัยย่อมระงับ หากอาจารย์และอุปัชฌาย์ก้าวล่วงระยะชั่วก้อนดินตกสองครั้งแล้วไปอยู่ในอารามอื่น นิสสัยย่อมระงับ Ācariye vibbhante kālaṅkate pakkhasaṅkante ca taṅkhaṇaññeva paṭippassambhati. Āṇattiyaṃ pana sacepi ācariyo muñcitukāmova hutvā nissayapaṇāmanāya paṇāmeti, antevāsiko ca ‘‘kiñcāpi maṃ ācariyo paṇāmeti, atha kho hadayena muduko’’ti sālayova hoti, nissayo na paṭippassambhatiyeva. Sacepi ācariyo sālayo, antevāsiko nirālayo, ‘‘na dāni imaṃ nissāya vasissāmī’’ti dhuraṃ nikkhipati, evampi na paṭippassambhati. Ubhinnaṃ sālayabhāve pana na paṭippassambhatiyeva. Ubhinnaṃ dhuranikkhepena paṭippassambhati. Paṇāmitena daṇḍakammaṃ āharitvā tikkhattuṃ khamāpetabbo. No ce khamati, upajjhāye vuttanayena paṭipajjitabbaṃ. เมื่ออาจารย์ลาสิกขาไปก็ดี มรณภาพไปก็ดี หรือเปลี่ยนไปเข้ากับพวกเดียรถีย์ก็ดี นิสสัยย่อมระงับในขณะนั้นนั่นแหละ ส่วนในเรื่องอาณัติ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ แม้หากอาจารย์ปรารถนาจะปล่อยจริงๆ จึงขับไล่ด้วยการขับไล่นิสสัย แต่อันเตวาสิกยังมีความอาลัยอยู่ โดยคิดว่า "แม้ท่านอาจารย์จะขับไล่เรา แต่ท่านก็ยังมีใจอ่อนโยนต่อเรา" ดังนี้ นิสสัยย่อมไม่ระงับเลย แม้หากอาจารย์ยังมีความอาลัย แต่อันเตวาสิกไม่มีความอาลัย โดยวางธุระว่า "บัดนี้เราจะไม่ถือนิสสัยอยู่กับอาจารย์รูปนี้แล้ว" ดังนี้ นิสสัยก็ยังไม่ระงับ หากทั้งสองฝ่ายยังมีความอาลัยอยู่ นิสสัยย่อมไม่ระงับแน่นอน นิสสัยจะระงับได้ก็ด้วยการวางธุระของทั้งสองฝ่าย อันเตวาสิกผู้ถูกขับไล่พึงบำเพ็ญทัณฑกรรมแล้วขอขมาสามครั้ง หากท่านไม่ยอมอดโทษให้ พึงปฏิบัติโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องพระอุปัชฌาย์ Upajjhāyena vā samodhānagatoti ettha dassanasavanavasena samodhānaṃ veditabbaṃ. Sace hi ācariyaṃ nissāya vasanto saddhivihāriko ekavihāre cetiyaṃ vā vandantaṃ ekagāme piṇḍāya vā carantaṃ upajjhāyaṃ passati, nissayo paṭippassambhati. Upajjhāyo passati, saddhivihāriko pana na passati, na paṭippassambhati. Maggappaṭipannaṃ vā ākāsena vā gacchantaṃ upajjhāyaṃ disvā dūrattā bhikkhūti jānāti, upajjhāyoti na jānāti, na paṭippassambhati. Sace jānāti, paṭippassambhati. Uparipāsāde upajjhāyo vasati, heṭṭhā saddhivihāriko, taṃ adisvāva yāguṃ pivitvā pakkamati, āsanasālāya vā nisinnaṃ adisvāva ekamante bhuñjitvā pakkamati, dhammassavanamaṇḍape vā nisinnampi taṃ adisvāva dhammaṃ sutvā pakkamati, nissayo na paṭippassambhati. Evaṃ tāva dassanavasena samodhānaṃ veditabbaṃ. ในบทว่า 'อุปัชฌาย์ได้รวมกันแล้ว' นี้ พึงทราบการรวมกันด้วยอำนาจแห่งการเห็นและการได้ยินเสียงอุปัชฌาย์. อธิบายว่า ถ้าสัทธิวิหาริกผู้อยู่โดยอาศัยอาจารย์ เห็นอุปัชฌาย์กำลังไหว้เจดีย์อยู่ในวิหารแห่งหนึ่ง หรือกำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง นิสสัยย่อมระงับ. ถ้าอุปัชฌาย์เห็น แต่สัทธิวิหาริกไม่เห็น นิสสัยย่อมไม่ระงับ. เห็นอุปัชฌาย์กำลังเดินทาง หรือกำลังไปทางอากาศ แต่เพราะอยู่ไกล จึงรู้ว่าเป็นภิกษุ แต่ไม่รู้ว่าเป็นอุปัชฌาย์ นิสสัยย่อมไม่ระงับ. ถ้าหากรู้ นิสสัยย่อมระงับ. อุปัชฌาย์อยู่ในชั้นบนของปราสาท สัทธิวิหาริกอยู่ในชั้นล่าง ดื่มยาคูแล้วหลีกไปโดยไม่เห็นอุปัชฌาย์นั้น หรือฉันในที่ส่วนหนึ่งโดยไม่เห็นอุปัชฌาย์ที่นั่งอยู่ในโรงฉันแล้วหลีกไป หรือฟังธรรมแล้วหลีกไปโดยไม่เห็นอุปัชฌาย์ที่นั่งอยู่ในมณฑปฟังธรรม นิสสัยย่อมไม่ระงับ. พึงทราบการรวมกันด้วยอำนาจแห่งการเห็นก่อนอย่างนี้. Savanavasena pana sace upajjhāyassa vihāre vā antaraghare vā dhammaṃ kathentassa anumodanaṃ vā karontassa saddaṃ sutvā ‘‘upajjhāyassa me saddo’’ti sañjānāti, nissayo paṭippassambhati. Asañjānantassa na paṭippassambhatīti ayaṃ samodhāne vinicchayo. ส่วนการวินิจฉัยด้วยอำนาจแห่งการได้ยินเสียงพึงทราบอย่างนี้: ถ้าได้ยินเสียงของอุปัชฌาย์กำลังแสดงธรรมอยู่ในวิหารหรือในภายในหมู่บ้าน หรือกำลังอนุโมทนาภัต แล้วจำได้ว่า 'เป็นเสียงของอุปัชฌาย์ของเรา' นิสสัยย่อมระงับ. ของศิษย์ผู้จำไม่ได้ นิสสัยย่อมไม่ระงับ. นี้คือวินิจฉัยในการรวมกัน. Nissayapaṭippassaddhikathā niṭṭhitā. เรื่องการระงับนิสสัย จบแล้ว. Upasampādetabbapañcakakathā เรื่องปัญจกะที่ควรให้อุปสมบท 84. Idāni yaṃ pubbe ‘‘anujānāmi bhikkhave byattena bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetuṃ, nissayaṃ dātu’’nti saṅkhepato upajjhāyācariyānaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatenā’’tiādimāha. Tattha pañcahi aṅgehīti pañcahi aguṇaṅgehi. So hi sīlakkhandhādīhi asamannāgatattāva aguṇaṅgehi samannāgato hoti. Na upasampādetabbanti upajjhāyena hutvā na upasampādetabbaṃ. Na nissayo dātabboti ācariyena hutvā nissayo na dātabbo. Ettha ca na asekkhena sīlakkhandhenāti ca attanā na asekkhenāti ca assaddhoti ca ādīsu tīsu pañcakesu ayuttavasena paṭikkhepo kato, na āpattiaṅgavasena. Yo hi asekkhehi sīlakkhandhādīhi asamannāgato pare ca tattha samādapetuṃ asakkonto assaddhiyādidosayuttova hutvā parisaṃ pariharati, tassa parisā sīlādīhi parihāyatiyeva, na vaḍḍhati. Tasmā tena na upasampādetabbantiādi ayuttavasena vuttaṃ, na āpattiaṅgavasena. Na hi khīṇāsavasseva upajjhāyācariyabhāvo bhagavatā anuññāto. Yadi tasseva anuññāto abhavissa, ‘‘sace upajjhāyassa anabhirati uppannā hotī’’tiādiṃ na vadeyya. Yasmā pana khīṇāsavassa parisā sīlādīhi na parihāyati, tasmā ‘‘pañcahi bhikkhave aṅgehi samannāgatena bhikkhunā upasampādetabba’’ntiādi vuttaṃ. 84. บัดนี้ เพื่อแสดงลักษณะของอุปัชฌาย์และอาจารย์ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อในเบื้องต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ฉลาด มีกำลัง มีพรรษา ๑๐ หรือเกิน ๑๐ พรรษา ให้อุปสมบท ให้เป็นนิสสัย' นั้นโดยพิสดาร จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕'. ในพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕' นั้น คำว่า 'ด้วยองค์ ๕' หมายถึง ด้วยองค์อันเป็นอกุศล ๕ ประการ. จริงอยู่ ภิกษุนั้นย่อมประกอบด้วยองค์อันเป็นอกุศล เพราะความที่ตนเองไม่ประกอบด้วยกองศีลเป็นต้น. คำว่า 'ไม่ควรให้อุปสมบท' คือ ไม่ควรให้อุปสมบทโดยเป็นอุปัชฌาย์. คำว่า 'ไม่ควรให้นิสสัย' คือ ไม่ควรให้นิสสัยโดยเป็นอาจารย์. และในปัญจกะ ๓ หมวด มีอาทิว่า 'ไม่ประกอบด้วยกองศีลอันเป็นอเสกขะ' และ 'ตนเองไม่เป็นอเสกขะ' และ 'ไม่มีศรัทธา' นี้ การห้ามทำไว้โดยไม่สมควร ไม่ใช่โดยองค์แห่งอาบัติ. จริงอยู่ ภิกษุใดไม่ประกอบด้วยกองศีลเป็นต้นอันเป็นอเสกขะ และไม่สามารถชักชวนผู้อื่นให้ตั้งมั่นในคุณธรรมเหล่านั้นได้ และประกอบด้วยโทษมีอศรัทธาเป็นต้นเท่านั้น จึงบริหารบริษัท บริษัทของภิกษุนั้นย่อมเสื่อมจากศีลเป็นต้นเท่านั้น ไม่เจริญ. เพราะฉะนั้น พระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุนั้นไม่ควรให้อุปสมบท' จึงตรัสไว้โดยไม่สมควร ไม่ใช่โดยองค์แห่งอาบัติ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงอนุญาตความเป็นอุปัชฌาย์และอาจารย์แก่พระขีณาสพเท่านั้น. ถ้าหากความเป็นอุปัชฌาย์และอาจารย์ทรงอนุญาตแก่พระขีณาสพเท่านั้น ก็จะไม่ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า 'ถ้าความไม่ยินดีเกิดขึ้นแก่อุปัชฌาย์'. แต่เพราะบริษัทของพระขีณาสพไม่เสื่อมจากศีลเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรให้อุปสมบท'. Adhisīle sīlavipannotiādīsu pārājikañca saṅghādisesañca āpanno adhisīle sīlavipanno nāma. Itare pañcāpattikkhandhe āpanno ajjhācāre ācāravipanno nāma. Sammādiṭṭhiṃ pahāya antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato atidiṭṭhiyā diṭṭhivipanno nāma. Yattakaṃ sutaṃ parisaṃ pariharantassa icchitabbaṃ, tena virahitattā appassuto. Yaṃ tena jānitabbaṃ āpattādi, tassa ajānanato duppañño. Imasmiṃ pañcake purimāni tīṇi padāni ayuttavasena vuttāni, pacchimāni dve āpattiaṅgavasena. ในบทบาลีมีอาทิว่า 'ผู้มีศีลวิบัติในอธิศีล' นั้น บุคคลผู้ต้องอาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสส ชื่อว่าผู้มีศีลวิบัติในอธิศีล หรือชื่อว่าผู้มีศีลวิบัติโดยศีล. บุคคลผู้ต้องอาบัติขันธ์ ๕ ที่เหลือจากปาราชิกและสังฆาทิเสส ชื่อว่าผู้มีอาจาระวิบัติในอัชฌาจาระ หรือชื่อว่าผู้มีอาจาระวิบัติโดยอาจาระ. บุคคลผู้ละสัมมาทิฏฐิแล้ว ประกอบด้วยทิฏฐิอันถือที่สุด ชื่อว่าผู้มีทิฏฐิวิบัติในอธิดิฏฐิ หรือชื่อว่าผู้มีทิฏฐิวิบัติโดยทิฏฐิ. อาจารย์ผู้บริหารบริษัท พึงปรารถนาสุตะประมาณใด แต่เพราะปราศจากสุตะนั้น จึงชื่อว่าผู้มีสุตะน้อย. อาจารย์นั้นพึงรู้เรื่องอาบัติเป็นต้นประมาณใด แต่เพราะไม่รู้เรื่องอาบัติเป็นต้นนั้น จึงชื่อว่าผู้มีปัญญาทราม. ในปัญจกะนี้ บท ๓ บทแรก ตรัสไว้โดยไม่สมควร ส่วน ๒ บทหลัง ตรัสไว้โดยองค์แห่งอาบัติ. Āpattiṃ na jānātīti ‘‘idaṃ nāma mayā kata’’nti vutte ‘‘imaṃ nāma āpattiṃ ayaṃ āpanno’’ti na jānāti. Vuṭṭhānaṃ na jānātīti vuṭṭhānagāminito vā desanāgāminito vā āpattito evaṃ nāma vuṭṭhānaṃ hotīti na jānāti. Imasmiṃ pañcake purimāni dve padāni ayuttavasena vuttāni, pacchimāni tīṇi āpattiaṅgavasena. คำว่า 'ไม่รู้อาบัติ' คือ เมื่อศิษย์กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าได้ทำสิ่งนี้แล้ว' อาจารย์ไม่รู้ว่า 'ภิกษุนี้ต้องอาบัติชื่อนี้'. คำว่า 'ไม่รู้การออกจากอาบัติ' คือ ไม่รู้ว่า 'การออกจากอาบัติที่ถึงการออกจากอาบัติ หรืออาบัติที่ถึงการแสดงคืน ย่อมมีอย่างนี้'. ในปัญจกะนี้ บท ๒ บทแรก ตรัสไว้โดยไม่สมควร ส่วน ๓ บทหลัง ตรัสไว้โดยองค์แห่งอาบัติ. Ābhisamācārikāya sikkhāyāti khandhakavatte vinetuṃ na paṭibalo hotīti attho. Ādibrahmacariyakāyāti sekkhapaṇṇattiyaṃ vinetuṃ na paṭibaloti attho. Abhidhammeti nāmarūpaparicchede vinetuṃ na paṭibaloti attho. Abhivinayeti sakale vinayapiṭake vinetuṃ na paṭibaloti attho. Vinetuṃ na paṭibaloti ca sabbattha sikkhāpetuṃ na sakkotīti attho. Dhammato vivecetunti dhammena kāraṇena vissajjāpetuṃ. Imasmi pañcake sabbapadesu āpatti. Āpattiṃ na jānātītiādipañcakasmimpi sabbapadesu āpatti. Ūnadasavassapariyosānapañcakepi eseva nayo. Iti ādito tayo pañcakā, catutthe tīṇi padāni, pañcame dve padānīti sabbepi cattāro pañcakā ayuttavasena vuttā. Catutthapañcake dve padāni, pañcame tīṇi, chaṭṭhasattamaaṭṭhamā tayo pañcakāti sabbepi cattāro pañcakā āpattiaṅgavasena vuttā; sukkapakkhe aṭṭhasu anāpattiyevāti. คำว่า 'ในอภิสมาจาริกาสิกขา' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในวัตรแห่งขันธกะได้. คำว่า 'ในอาทิพรหมจริยกาสิกขา' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในเสกขบัญญัติได้. คำว่า 'ในอภิธรรม' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในการจำแนกนามรูปในอภิธรรมได้. คำว่า 'ในอภิวินัย' หมายถึง ไม่สามารถแนะนำในวินัยปิฎกทั้งหมดได้. และคำว่า 'ไม่สามารถแนะนำได้' หมายถึง ไม่สามารถสอนได้ในอภิสมาจาริกะเป็นต้นทั้งหมด. คำว่า 'ให้แยกออกจากธรรม' คือ ไม่สามารถให้สละด้วยเหตุแห่งธรรมได้. ในปัญจกะนี้ ทุกบทเป็นอาบัติ. แม้ในปัญจกะมีอาทิว่า 'ไม่รู้อาบัติ' ทุกบทก็เป็นอาบัติ. แม้ในปัญจกะสุดท้ายคือผู้มีพรรษาไม่ถึง ๑๐ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ดังนั้น ปัญจกะ ๓ หมวดแรก และบท ๓ บทในปัญจกะที่ ๔ และบท ๒ บทในปัญจกะที่ ๕ รวมเป็นปัญจกะ ๔ หมวดทั้งหมด ตรัสไว้โดยไม่สมควร. ส่วนบท ๒ บทในปัญจกะที่ ๔ และบท ๓ บทในปัญจกะที่ ๕ และปัญจกะที่ ๖, ๗, ๘ รวมเป็นปัญจกะ ๔ หมวดทั้งหมด ตรัสไว้โดยองค์แห่งอาบัติ. ในปัญจกะ ๘ หมวดในฝ่ายสุทธิ เป็นอนาบัติเท่านั้น. Upasampādetabbapañcakakathā niṭṭhitā. เรื่องปัญจกะที่ควรให้อุปสมบท จบแล้ว. Upasampādetabbachakkakathā เรื่องฉักกะที่ควรให้อุปสมบท 85. Chakkesu ūnadasavassapadaṃ viseso, taṃ sabbattha āpattikaraṃ. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tattha ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena na svāgatāni hontīti ubhatovibhaṅgavasena na svāgatāni. Na suvibhattānīti mātikāvibhaṅgavasena. Na suppavattīnīti vācuggatavasena. Na suvinicchitāni suttaso anubyañjanasoti mātikāto ca vibhaṅgato ca na suṭṭhu vinicchitāni. 85. ในหมวด ๖ บทว่า "อูนทสวัสสะ" (ผู้มีพรรษาหย่อน ๑๐) เป็นข้อแตกต่าง (จากหมวด ๕) บทนั้นย่อมยังอาบัติให้เกิดในหมวด ๖ ทั้งหมด. บทที่เหลือพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ในบทที่เหลือเหล่านั้น บทว่า "อุภยานิ โข ปนัสสะ ปาติโมกขานิ วิตถาเรน น สวาคตานิ โหนติ" (ปาติโมกข์ทั้งสองของเธอ... ย่อมไม่เป็นที่มาดีแล้วโดยพิสดาร) หมายถึง ไม่เป็นที่มาดีแล้วโดยอำนาจแห่งอุภโตวิภังค์. บทว่า "น สุวิภัตตานิ" (ไม่จำแนกดีแล้ว) หมายถึง ไม่จำแนกดีแล้วโดยอำนาจแห่งมาติกาและวิภังค์. บทว่า "น สุปปวัตตินิ" (ไม่เป็นไปดีแล้ว) หมายถึง ไม่เป็นไปดีแล้วโดยอำนาจแห่งการท่องจำ. บทว่า "น สุวินิจฉิตานิ สุตตโส อนุพยัญชนโส" (ไม่วินิจฉัยดีแล้วโดยสูตรและอนุพยัญชนะ) หมายถึง ไม่วินิจฉัยดีแล้วโดยมาติกาและวิภังค์. Upasampādetabbachakkakathā niṭṭhitā. เรื่องหมวด ๖ ที่ควรให้อุปสมบท จบแล้ว. Aññatitthiyapubbavatthukathā เรื่องวัตถุของผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อน. 86. Aññatitthiyapubbavatthusmiṃ – yo tāva ayaṃ pasūro, so titthiyapakkantakattā na upasampādetabbo. Yo pana aññopi nayidha pabbajitapubbo āgacchati, tasmiṃ yaṃ kattabbaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘yo so bhikkhave aññopī’’tiādimāha. Tattha tassa cattāro māse parivāso dātabboti ayaṃ titthiyaparivāso nāma; appaṭicchannaparivāsotipi vuccati. Ayaṃ pana naggaparibbājakasseva ājīvakassa vā acelakassa vā dātabbo. Sace sopi sāṭakaṃ vā vāḷakambalādīnaṃ aññataraṃ titthiyaddhajaṃ vā nivāsetvā āgacchati, nāssa parivāso dātabbo. Aññassa pana tāpasapaṇḍaraṅgādikassa na dātabbova. 86. ในเรื่องวัตถุของผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อน – ปสุรปริพาชกใดนั้น เพราะเป็นผู้เปลี่ยนไปเข้าฝ่ายเดียรถีย์ จึงไม่ควรให้อุปสมบท. อนึ่ง บุคคลอื่นใดที่ไม่เคยบวชในพระศาสนานี้มาก่อนมาถึง เพื่อจะแสดงกิจที่ควรทำแก่บุคคลนั้น พระพุทธองค์จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลอื่นใดอีก". ในพระดำรัสนั้น บทว่า "ตัสสะ จัตตาโร มาเส ปริวาโส ทาตัพโพ" (ควรให้ปริวาส ๔ เดือนแก่เธอ) นี้ชื่อว่า "ติตถิยปริวาส" หรือเรียกว่า "อัปปฏิฉันนปริวาส" (ปริวาสที่ไม่มีราตรีปกปิด). อนึ่ง ปริวาสนี้ควรให้แก่ปริพาชกเปลือยเท่านั้น เช่น อาชีวก หรืออเจลก. ถ้าปริพาชกเปลือยนั้นนุ่งห่มผ้าสาฎก หรือเครื่องนุ่งห่มอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผ้ากัมพลที่ทอด้วยขนสัตว์เป็นต้น ซึ่งเป็นธงของเดียรถีย์แล้วมาถึง เมื่อเป็นเช่นนั้น ไม่ควรให้ปริวาสแก่เขา. อนึ่ง แก่บุคคลอื่น เช่น ดาบส หรือปริพาชกผู้มีร่างกายปกคลุมด้วยผ้าขาวเป็นต้น ไม่ควรให้ปริวาสเลย. Paṭhamaṃ kesamassuntiādinā tassa āditova sāmaṇerapabbajjaṃ dasseti. Evaṃ pabbājentehi pana tasmiṃ saṅghamajjhe nisinneyeva ‘‘tvaṃ pabbājehi, tvaṃ ācariyo hohi, tvaṃ upajjhāyo hohī’’ti therā bhikkhū na vattabbā. Evaṃ vuttā hi sace tassa ācariyupajjhāyabhāvena jigucchantā na sampaṭicchanti, atha so ‘‘nayime mayhaṃ saddahantī’’ti kujjhitvāpi gaccheyya. Tasmā taṃ ekamantaṃ netvā tassa ācariyupajjhāyā pariyesitabbā. ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า "ก่อนอื่น โกนผมและหนวด" ย่อมแสดงการบวชเป็นสามเณรของผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนนั้นตั้งแต่แรกเริ่มก่อนรับปริวาส. อนึ่ง อาจารย์ผู้ให้บวชไม่ควรกล่าวแก่พระเถระทั้งหลายผู้เป็นภิกษุว่า "ท่านจงให้สรณะและให้บวชเป็นสามเณรเถิด, ท่านจงเป็นอาจารย์เถิด, ท่านจงเป็นอุปัชฌาย์เถิด" ขณะที่ผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนนั้นนั่งอยู่ในท่ามกลางสงฆ์. เพราะถ้าพระเถระทั้งหลายที่ถูกกล่าวอย่างนี้ รังเกียจความเป็นอาจารย์และอุปัชฌาย์ของผู้นั้นแล้วไม่รับ เมื่อไม่รับเช่นนั้น ผู้นั้นอาจโกรธแล้วกลับไป โดยคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้ไม่เชื่อถือเรา". เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรกล่าว. เพราะเหตุที่ไม่ควรกล่าวในท่ามกลางสงฆ์เช่นนั้น จึงควรพาผู้นั้นไปยังที่อันสมควรแห่งหนึ่ง แล้วแสวงหาอาจารย์และอุปัชฌาย์ให้แก่เขา. 87. Evaṃ kho bhikkhave aññatitthiyapubbo ārādhako hoti, evaṃ anārādhakoti ayamassa parivāsavattadassanatthaṃ mātikā. Kathañca bhikkhavetiādi tasseva vibhaṅgo. Tattha atikālena gāmaṃ pavisatīti bhikkhūnaṃ vattakaraṇavelāyameva gāmaṃ piṇḍāya pavisati. Atidivā paṭikkamatīti kulagharesu itthipurisadārakadārikādīhi saddhiṃ gehassitakathaṃ kathento tattheva bhuñjitvā bhikkhūsu pattacīvaraṃ paṭisāmetvā uddesaparipucchādīni vā karontesu paṭisallīnesu vā āgacchati; na upajjhāyavattaṃ nācariyavattaṃ karoti, aññadatthu vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā niddāyati. Evampi bhikkhave aññatitthiyapubbo anārādhako hotīti evampi karonto parivāsavattassa sampādako pūrako na hoti. 87. บทว่า "เอวัง โข ภิกขเว อัญญติตถิยปุพโพ อาราธโก โหติ, เอวัง อนาราธโก" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนย่อมเป็นผู้ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้, ย่อมเป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้) นี้เป็นมาติกาเพื่อแสดงวัตรปฏิบัติของปริวาสของผู้นั้น. พระดำรัสมีอาทิว่า "กถัญจ ภิกขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรเล่า) เป็นวิภังค์ของมาติกานั้นนั่นเอง. ในวิภังค์นั้น บทว่า "อติกกาเลน คามัง ปวิสติ" (เข้าไปสู่บ้านในเวลาที่ล่วงเลยไปแล้ว) หมายถึง เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตในเวลาที่ภิกษุทั้งหลายกำลังทำวัตรนั่นเอง. บทว่า "อติทิวา ปฏิกกมติ" (กลับมาในเวลาที่ล่วงเลยวันไปแล้ว) หมายถึง พูดเรื่องที่อาศัยเรือนกับหญิง ชาย เด็กชาย เด็กหญิง เป็นต้น ในตระกูลบ้าน แล้วฉันภัตตาหารในตระกูลบ้านนั้นนั่นเอง แล้วกลับมาในขณะที่ภิกษุทั้งหลายเก็บงำบาตรและจีวรแล้วกำลังสาธยาย สอบถามเนื้อความ เป็นต้น หรือกำลังพักผ่อนอยู่ในที่สงัดก็ดี; ไม่ทำวัตรของอุปัชฌาย์ ไม่ทำวัตรของอาจารย์ แท้จริงแล้ว เข้าไปสู่ที่อยู่แล้วย่อมนอน. บทว่า "เอวัมปิ ภิกขเว อัญญติตถิยปุพโพ อนาราธโก โหติ" (แม้ผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนก็เป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้) หมายถึง ผู้เคยเป็นเดียรถีย์ที่ทำอย่างนี้ ย่อมไม่เป็นผู้ยังวัตรปฏิบัติของปริวาสให้สำเร็จ ไม่เป็นผู้บำเพ็ญให้เต็ม. Vesiyāgocaro vātiādīsu vesiyāti āmisakiñcikkhasampadānādinā sulabhajjhācārā rūpūpajīvikā itthiyo. Vidhavāti matapatikā vā pavutthapatikā vā itthiyo; tā yena kenaci saddhiṃ mittabhāvaṃ patthenti. Thullakumārikāti yobbannappattā yobbannātītā vā kumāriyo; tā purisādhippāyāva vicaranti, yena kenaci saddhiṃ mittabhāvaṃ patthenti. Paṇḍakāti ussannakilesā avūpasantapariḷāhā napuṃsakā; te pariḷāhavegābhibhūtā yena kenaci saddhiṃ mittabhāvaṃ patthenti. Bhikkhuniyoti samānapabbajjā itthiyo; tāhi saddhiṃ khippameva vissāso hoti, tato sīlaṃ bhijjati. ในบทบาลีมีอาทิว่า "เวสิยาโคจร" (เที่ยวไปในที่ของหญิงแพศยา) บทว่า "เวสิยา" (หญิงแพศยา) หมายถึง หญิงทั้งหลายผู้มีการล่วงละเมิดที่ได้ง่ายด้วยการให้เหยื่อเล็กน้อยเป็นต้น หรือผู้เลี้ยงชีพด้วยรูป หรือผู้เป็นหญิงแพศยา. บทว่า "วิธวา" (หญิงหม้าย) หมายถึง หญิงทั้งหลายผู้มีสามีตายแล้วก็ดี หรือผู้มีสามีไปอยู่ต่างถิ่นก็ดี; หญิงหม้ายเหล่านั้นย่อมปรารถนาความเป็นมิตรกับชายคนใดคนหนึ่งโดยไม่เจาะจง. บทว่า "ถุลลกุมาริกา" (หญิงสาวใหญ่) หมายถึง หญิงสาวทั้งหลายผู้ถึงวัยสาวก็ดี หรือผู้ล่วงวัยสาวแล้วก็ดี; หญิงสาวใหญ่เหล่านั้นย่อมเที่ยวไปโดยมีความประสงค์ในชายเท่านั้น ย่อมปรารถนาความเป็นมิตรกับคนใดคนหนึ่ง. บทว่า "ปัณฑกะ" (บัณเฑาะก์) หมายถึง บัณเฑาะก์ทั้งหลายผู้มีกิเลสมาก ผู้มีความเร่าร้อนแห่งกิเลสที่ยังไม่สงบ; บัณเฑาะก์เหล่านั้นถูกกำลังแห่งความเร่าร้อนแห่งกิเลสครอบงำแล้ว ย่อมปรารถนาความเป็นมิตรกับคนใดคนหนึ่ง. บทว่า "ภิกขุนี" (ภิกษุณี) หมายถึง หญิงทั้งหลายผู้มีการบวชเป็นบรรพชิตที่เหมือนกัน; ความคุ้นเคยย่อมมีกับภิกษุณีเหล่านั้นโดยเร็วพลัน เพราะความคุ้นเคยได้ง่ายเช่นนั้น ศีลย่อมแตก. Tattha vesiyānaṃ kulesu kulupako hutvā piṇḍapātacariyādīhi vā apadisitvā sinehasanthavajātena hadayena abhiṇhadassanasallāpakāmatāya tāsaṃ santikaṃ upasaṅkamanto ‘‘vesiyāgocaro’’ti vuccati, so nacirasseva ‘‘asukavesiyā saddhiṃ gato’’ti vattabbataṃ pāpuṇāti. Esa nayo sabbattha. Sace pana vesiyādayo salākabhattādīni denti, bhikkhūhi saddhiṃ gantvā saddhiṃyeva bhuñjitvā vā gahetvā vā āgantuṃ vaṭṭati. Gilānā bhikkhuniyo ovadituṃ vā dhammaṃ vā desetuṃ uddesaparipucchādīni vā dātuṃ gacchantehi bhikkhūhi saddhiṃ gantuṃ vaṭṭati. Yo pana tathā āgantvā mittasanthavavasena gacchati, ayaṃ anārādhako hoti. ในบรรดาหญิงแพศยาเป็นต้นเหล่านั้น ผู้ที่เข้าไปใกล้สำนักของหญิงแพศยาในตระกูลหรือในบ้าน โดยเป็นผู้เข้าไปใกล้ตระกูลก็ดี หรืออ้างการเที่ยวบิณฑบาตเป็นต้นก็ดี ด้วยใจที่มีความสัมพันธ์ด้วยความรักที่เกิดขึ้น เพราะความเป็นผู้ปรารถนาการเห็นและการพูดคุยอยู่เสมอ ย่อมถูกเรียกว่า "เวสิยาโคจร" (ผู้เที่ยวไปในที่ของหญิงแพศยา) ผู้นั้นไม่นานนักย่อมถึงความเป็นผู้ควรกล่าวว่า "ไปกับหญิงแพศยาชื่อนั้นแล้ว". นัยนี้พึงทราบในวิธวาโคจรเป็นต้นทั้งหมด. อนึ่ง ถ้าหญิงแพศยาเป็นต้นให้สลากภัตเป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรไปกับภิกษุทั้งหลาย แล้วฉันพร้อมกันนั่นเอง หรือรับแล้วกลับมา. สามเณรผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนที่ไปเพื่อโอวาทภิกษุณีผู้ป่วยก็ดี เพื่อแสดงธรรมก็ดี เพื่อให้การสาธยาย การสอบถามเนื้อความ เป็นต้นก็ดี ควรไปกับภิกษุทั้งหลาย. อนึ่ง สามเณรผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนใดไม่ไปอย่างที่ชี้แจงนั้น แต่ไปโดยอำนาจแห่งการผูกมิตร สามเณรผู้เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อนนี้ย่อมเป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จ. Uccāvacāni karaṇīyānīti mahantakhuddakāni kammāni. Tattha ghaṇṭiṃ paharitvā samaggena saṅghena sannipatitvā kattabbāni cetiyamahāpāsādapaṭisaṅkharaṇādīni kammāni uccāni nāma. Cīvaradhovanarajanādīni khandhakapariyāpannāni ca aggisālavattādīni ābhisamācārikāni avacāni nāma. Tattha na dakkho hotīti tesu kammesu cheko susikkhito na hoti. Na analasoti uṭṭhānavīriyasampanno na hoti; ‘‘bhikkhusaṅghassa kammaṃ atthī’’ti sutvā pageva bhattakiccaṃ katvā gabbhantaraṃ pavisitvā yāvadatthaṃ supitvā sāyaṃ nikkhamati. Tatrupāyāyāti tesu kammesu upāyabhūtāya. Vīmaṃsāyāti ṭhānuppattikavīmaṃsāya. ‘‘Idamevaṃ kattabbaṃ, idamevaṃ na kattabba’’nti tasmiṃyeva khaṇe uppannapaññāya samannāgato na hoti. Na alaṃ kātuṃ na alaṃ saṃvidhātunti sahatthāpi kātuṃ samattho na hoti; ‘‘gaṇhatha bhante, gaṇha dahara, gaṇha sāmaṇera, sace tumhe vā na karissatha, amhe vā na karissāma, ko dāni imaṃ karissatī’’ti evaṃ ussāhaṃ janetvā saṃvidhātuṃ aññamaññaṃ kāretumpi samattho na hoti. Bhikkhūhi ‘‘kammaṃ karissāmā’’ti vutte kiñci rogaṃ apadisati, bhikkhūnaṃ kammaṃ karontānaṃ samīpeneva vicarati, sīsameva dasseti, ayampi anārādhako hoti. "กิจที่ควรทำทั้งสูงและต่ำ" หมายถึง การงานทั้งใหญ่และเล็ก. ในการงานเหล่านั้น การงานมีการปฏิสังขรณ์เจดีย์และมหาปราสาทเป็นต้น อันควรทำโดยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันประชุมแล้วตีระฆัง (หรือเครื่องตีอื่นๆ) ชื่อว่าการงานสูง. การงานมีการซักย้อมจีวรเป็นต้น และที่สงเคราะห์เข้าในขันธกวัตร มีอัคคิสาลาวัตรเป็นต้น อันเป็นอาภิสมาจาริกวัตร ชื่อว่าการงานต่ำ. "ในกิจเหล่านั้นไม่เป็นผู้ฉลาด" หมายถึง ไม่เป็นผู้ฉลาดและไม่เป็นผู้ได้รับการฝึกฝนมาดีแล้วในการงานเหล่านั้น. "ไม่เป็นผู้ไม่เกียจคร้าน" หมายถึง ไม่เป็นผู้ประกอบด้วยความเพียรเครื่องลุกขึ้น; ได้ยินว่า "มีการงานของภิกษุสงฆ์" แล้วทำภัตกิจเสียแต่เช้าตรู่ เข้าไปในห้อง นอนหลับตามปรารถนา แล้วจึงออกมาในเวลาเย็น. "ด้วยอุบายในการงานนั้นๆ" หมายถึง ด้วยอุบายที่เกิดขึ้นในการงานนั้นๆ. "ด้วยปัญญาที่พิจารณา" หมายถึง ด้วยปัญญาที่พิจารณาตามเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น. ไม่ประกอบด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นในขณะนั้นว่า "สิ่งนี้ควรทำอย่างนี้, สิ่งนี้ไม่ควรทำอย่างนี้". "ไม่สามารถทำได้ ไม่สามารถจัดการได้" หมายถึง แม้จะทำด้วยมือตนเองก็ไม่สามารถทำได้; ไม่สามารถยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแล้วจัดการหรือให้ผู้อื่นทำได้ว่า "ท่านขอรับ จงถือเถิด, ท่านผู้มีอายุ จงถือเถิด, สามเณร จงถือเถิด, ถ้าพวกท่านไม่ทำ หรือถ้าพวกเราไม่ทำ บัดนี้ใครเล่าจะทำงานนี้". เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "พวกเราจะทำงาน" ก็อ้างโรคบางอย่าง เที่ยวไปใกล้ๆ ภิกษุทั้งหลายที่กำลังทำงาน แสดงเพียงศีรษะ (คือโผล่หน้ามาดู). แม้ผู้นี้ก็เป็นผู้ไม่ยังปริวาสให้สำเร็จ. Na tibbacchando hotīti balavacchando na hoti. Uddeseti pāḷipariyāpuṇane. Paripucchāyāti atthasavane. Adhisīleti pātimokkhasīle. Adhicitteti lokiyasamādhibhāvanāya. Adhipaññāyāti lokuttaramaggabhāvanāya. "ไม่เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้า" หมายถึง ไม่เป็นผู้มีฉันทะอันมีกำลัง. "ในอุทเทส" หมายถึง ในการเรียนพระบาลี. "ในการสอบถาม" หมายถึง ในการฟังอรรถ. "ในอธิศีล" หมายถึง ในปาติโมกขสังวรศีล. "ในอธิจิต" หมายถึง ในการเจริญโลกียสมาธิ. "ในอธิปัญญา" หมายถึง ในการเจริญโลกุตตรมรรค. Saṅkanto hotīti idhāgato hoti. Tassa satthunoti tassa titthāyatanasāmikassa. Tassa diṭṭhiyāti tassa santakāya laddhiyā. Idāni sāyeva laddhi yasmā tassa titthakarassa khamati ceva ruccati ca ‘‘idameva sacca’’nti ca daḷhaggāhena gahitā; tasmā tassa khanti ruci ādāyoti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘tassa khantiyā tassa ruciyā tassa ādāyassā’’ti. Avaṇṇe bhaññamāneti garahāya bhaññamānāya. Anabhiraddhoti aparipuṇṇasaṅkappo; no paggahitacitto. Udaggoti abbhunnatakāyacitto. Idaṃ bhikkhave saṅghātanikaṃ aññatitthiyapubbassa anārādhanīyasminti bhikkhave yamidaṃ tassa satthuno tasseva ca laddhiyā avaṇṇe bhaññamāne ‘‘kiṃ ime paraṃ garahantī’’ti kāyavacīvikāranibbattakaṃ anattamanattaṃ, buddhādīnañca avaṇṇe bhaññamāne attamanattaṃ, yañca tasseva satthuno tasseva ca laddhiyā vaṇṇe bhaññamāne attamanattaṃ, buddhādīnañca vaṇṇabhaṇane anattamanattaṃ, idaṃ aññatitthiyapubbassa anārādhanīyasmiṃ saṅghātanikaṃ, anārādhake parivāsavattaṃ apūrake kamme idaṃ liṅgaṃ, idaṃ lakkhaṇaṃ, idamacalappamāṇanti vuttaṃ hoti. Evaṃ anārādhako kho bhikkhave aññatitthiyapubbo āgato na upasampādetabboti ito ekenapi aṅgena samannāgato na upasampādetabbo. Sukkapakkhe sabbaṃ vuttavipallāsena veditabbaṃ. "เป็นผู้มาสู่ศาสนานี้" หมายถึง มาสู่ศาสนานี้. "ของศาสดาของเขา" หมายถึง ของเจ้าลัทธิอันเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ. "ในทิฏฐิของเขา" หมายถึง ในลัทธิอันเป็นของศาสดาของเขา. บัดนี้ ลัทธินั้นเอง เพราะเป็นที่พอใจและเป็นที่ชอบใจของเจ้าลัทธินั้น และถูกยึดมั่นด้วยการยึดมั่นอย่างเหนียวแน่นว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง" เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "ความอดทน ความชอบใจ และการยึดมั่นของเขา". เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ด้วยความอดทนของเขา ด้วยความชอบใจของเขา ด้วยการยึดมั่นของเขา". "เมื่อมีการกล่าวโทษ" หมายถึง เมื่อมีการกล่าวติเตียน. "เป็นผู้ไม่ยินดี" หมายถึง มีความดำริไม่บริบูรณ์, ไม่เป็นผู้มีจิตที่ประคองไว้. "เป็นผู้มีกายและจิตอันฟูขึ้น" หมายถึง มีกายและจิตอันฟูขึ้น (ตื่นเต้น). ภิกษุทั้งหลาย สิ่งนี้เป็นลักษณะที่รวมกันของการไม่ยังปริวาสให้สำเร็จของอัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อน. ภิกษุทั้งหลาย ความไม่ยินดีอันเป็นเหตุให้เกิดความผิดปกติทางกายและวาจาว่า "ทำไมภิกษุเหล่านี้จึงติเตียนผู้อื่น" เมื่อมีการกล่าวโทษศาสดาของเขาและลัทธิของเขา, และความยินดีเมื่อมีการกล่าวโทษพระพุทธเจ้าเป็นต้น, และความยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของศาสดาของเขาและลัทธิของเขา, และความไม่ยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น, สิ่งนี้เป็นลักษณะที่รวมกันของการไม่ยังปริวาสให้สำเร็จของอัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อน. ในการงานที่ไม่ยังปริวาสวัตรให้บริบูรณ์ สิ่งนี้เป็นเครื่องหมาย สิ่งนี้เป็นลักษณะ สิ่งนี้เป็นประมาณที่ไม่อาจหวั่นไหวได้ ดังนี้. ภิกษุทั้งหลาย อัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อนผู้มาแล้วอย่างนี้ ไม่ควรให้อุปสมบท. ผู้ประกอบด้วยองค์แม้เพียงองค์เดียวจากนี้ ไม่ควรให้อุปสมบท. ในฝ่ายกุศลพึงทราบทั้งหมดโดยกลับกันจากที่กล่าวมาแล้ว. Evaṃ ārādhako kho bhikkhaveti evaṃ nātikālena gāmappavesanā nātidivā paṭikkamanaṃ, na vesiyādigocaratā, sabrahmacārīnaṃ kiccesu dakkhatādi, uddesādīsu tibbacchandatā, titthiyānaṃ avaṇṇabhaṇane attamanatā, buddhādīnaṃ avaṇṇabhaṇane anattamanatā, titthiyānaṃ vaṇṇabhaṇane anattamanatā, buddhādīnaṃ vaṇṇabhaṇane attamanatāti imesaṃ aṭṭhannaṃ titthiyavattānaṃ paripūraṇena ārādhako paritosako bhikkhūnaṃ aññatitthiyapubbo āgato upasampādetabbo. "ภิกษุทั้งหลาย อัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อนผู้ยังปริวาสให้สำเร็จอย่างนี้" หมายถึง การไม่เข้าไปสู่บ้านในเวลาเช้าเกินไป, การไม่กลับในเวลาสายเกินไป, การไม่เป็นผู้มีโคจรคือหญิงแพศยาเป็นต้น, ความเป็นผู้ฉลาดในการงานของเพื่อนพรหมจารีเป็นต้น, ความเป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการเรียนพระบาลีเป็นต้น, ความยินดีเมื่อมีการกล่าวโทษเดียรถีย์ทั้งหลาย, ความไม่ยินดีเมื่อมีการกล่าวโทษพระพุทธเจ้าเป็นต้น, ความไม่ยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของเดียรถีย์ทั้งหลาย, ความยินดีเมื่อมีการกล่าวคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ด้วยการบำเพ็ญปริวาสวัตร ๘ ประการเหล่านี้ให้บริบูรณ์ อัญญเดียรถีย์ผู้เคยเป็นมาก่อนผู้มาแล้ว ผู้ยังภิกษุทั้งหลายให้ยินดี ควรให้อุปสมบท. Sace pana upasampadamāḷakepi ekaṃ vattaṃ bhindati, puna cattāro māse parivasitabbaṃ. Yathā pana bhinnasikkhāya sikkhamānāya puna sikkhāpadāni ca sikkhāsammuti ca diyyati, evaṃ nayimassa kiñci puna dātabbamatthi. Pubbe dinnaparivāsoyeva hi tassa parivāso. Tasmā puna cattāro māse parivasitabbaṃ. Sace parivasanto antarā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti, lokiyadhammo nāma kuppanasabhāvo, na upasampādetabbo. Cattāro māse pūritavattova upasampādetabbo. Sace pana parivasanto cattāri mahābhūtāni pariggaṇhati, upādārūpāni paricchindati, nāmarūpaṃ vavatthapeti, tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ ārabhati, lokiyadhammo nāma kuppanasabhāvo, neva upasampādetabbo. Sace pana vipassanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ paṭilabhati, paripuṇṇaṃyeva hoti vattaṃ. Samūhatāni sabbadiṭṭhigatāni abbuḷhaṃ vicikicchāsallaṃ taṃdivasameva upasampādetabbo. Sacepi titthiyaliṅge ṭhito sotāpanno hoti, parivāsakiccaṃ natthi, tadaheva pabbājetvā upasampādetabbo. อนึ่ง ถ้าแม้ในมณฑลที่อุปสมบท ยังทำวัตรข้อใดข้อหนึ่งให้ขาด พึงอยู่ปริวาสอีก ๔ เดือน. อนึ่ง เหมือนอย่างสิกขมานาผู้มีสิกขาขาดแล้ว พึงให้สิกขาบทและสิกขาสมมติอีก, อย่างนั้น ไม่มีการให้สิ่งใดอีกแก่ผู้นี้. เพราะปริวาสที่ให้แล้วแต่ก่อนนั่นแหละเป็นปริวาสของเขา. เพราะฉะนั้น พึงอยู่ปริวาสอีก ๔ เดือน. ถ้าผู้อยู่ปริวาสยังอัฏฐสมาบัติให้เกิดขึ้นในระหว่าง, ชื่อว่าโลกิยธรรมมีสภาพอันกำเริบได้, ไม่ควรให้อุปสมบท. ควรให้อุปสมบทเฉพาะผู้มีวัตรบริบูรณ์แล้ว ๔ เดือน. อนึ่ง ถ้าผู้อยู่ปริวาสกำหนดมหาภูตรูป ๔, กำหนดรูปที่อาศัยมหาภูตรูป, กำหนดนามรูป, ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์แล้วเริ่มวิปัสสนา, ชื่อว่าโลกิยธรรม (หรือโลกียกามวจรวิปัสสนา) มีสภาพอันกำเริบได้, ไม่ควรให้อุปสมบท. อนึ่ง ถ้าผู้อยู่ปริวาสเจริญวิปัสสนาแล้วได้โสดาปัตติมรรค, วัตรย่อมบริบูรณ์แล้วเท่านั้น. ทิฏฐิทั้งปวงถูกถอนขึ้นได้เด็ดขาดแล้ว, ลูกศรคือวิจิกิจฉาถูกถอนออกแล้ว, ควรให้อุปสมบทในวันนั้นเอง. ถ้าแม้โสดาบันผู้ตั้งอยู่ในเพศเดียรถีย์, ไม่มีกิจปริวาส, ควรให้บรรพชาแล้วให้อุปสมบทในวันนั้นเอง. Upajjhāyamūlakaṃ cīvaraṃ pariyesitabbanti upajjhāyaṃ issaraṃ katvā tassa cīvaraṃ pariyesitabbaṃ. Pattampi tatheva. Tasmā yadi upajjhāyassa pattacīvaraṃ atthi, ‘‘imassa dehī’’ti vattabbo. Atha natthi, aññe dātukāmā honti, tehipi upajjhāyasseva dātabbaṃ ‘‘idaṃ tumhākaṃ katvā imassa dethā’’ti. Kasmā? Titthiyā nāma vilomā honti ‘‘saṅghena me pattacīvaraṃ dinnaṃ, kiṃ mayhaṃ tumhesu āyatta’’nti vatvā ovādānusāsaniṃ na kareyyuṃ, upajjhāyena pana āyattajīvikattā tassa vacanakaro bhavissati. Tenassa ‘‘upajjhāyamūlakaṃ cīvaraṃ pariyesitabba’’nti vuttaṃ. Bhaṇḍukammāyāti kesoropanatthaṃ. Bhaṇḍukammakathā parato āgamissati. บทว่า Upajjhāyamūlakaṃ cīvaraṃ pariyesitabbaṃ ความว่า พึงทำอุปัชฌาย์ให้เป็นใหญ่ (เป็นเจ้าของ) แล้วแสวงหาจีวรเพื่ออัญญติตถิยปุพพสามเณรนั้น แม้บาตรก็พึงแสวงหาโดยนัยเดียวกันนั้น เพราะฉะนั้น หากบาตรและจีวรของอุปัชฌาย์มีอยู่ พึงกล่าวว่า 'จงให้แก่สามเณรนี้' หากไม่มี แต่ภิกษุเหล่าอื่นปรารถนาจะให้ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็พึงให้แก่อุปัชฌาย์นั่นเอง โดยกล่าวว่า 'ขอท่านจงทำสิ่งนี้ให้เป็นของท่าน แล้วให้แก่สามเณรนี้' เพราะเหตุไร? เพราะพวกเดียรถีย์มักเป็นคนว่ายาก (ขัดขวาง) อาจกล่าวว่า 'สงฆ์ให้บาตรและจีวรแก่เราแล้ว อะไรของเราที่เกี่ยวข้องกับท่าน' แล้วไม่ทำตามโอวาทอนุสาสนี แต่เพราะเขามีการเลี้ยงชีพเนื่องด้วยอุปัชฌาย์ เขาจึงจักเป็นผู้ทำตามคำของอุปัชฌาย์นั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงแสวงหาจีวรที่มีอุปัชฌาย์เป็นมูล' บทว่า Bhaṇḍukammāya ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การปลงผม เรื่องการทำภัณฑุกรรมจักมีในภายหลัง Aggikāti aggiparicaraṇakā. Jaṭilakāti tāpasā. Ete bhikkhave kiriyavādinoti ete kiriyaṃ na paṭibāhanti, ‘‘atthi kammaṃ, atthi kammavipāko’’ti evaṃdiṭṭhikā. Sabbabuddhā hi nekkhammapāramiṃ pūrayamānā etadeva pabbajjaṃ pabbajitvā pūresuṃ, mayāpi tatheva pūritā, na etesaṃ sāsane pabbajjā vilomā, tasmā upasampādetabbā, na tesaṃ parivāso dātabboti. Imāhaṃ bhikkhave ñātīnaṃ āveṇikaṃ parihāraṃ dammīti imaṃ ahaṃ tesaṃ pāṭekkaṃ odissakaṃ parihāraṃ dadāmi. Kasmā evamāha? Te hi titthāyatane pabbajitāpi sāsanassa avaṇṇakāmā na honti, amhākaṃ ñātiseṭṭhassa sāsananti vaṇṇavādinova honti, tasmā evamāhāti. บทว่า Aggikā หมายถึง ผู้บำรุงไฟ บทว่า Jaṭilakā หมายถึง ดาบสทั้งหลาย บทว่า Ete bhikkhave kiriyavādinoti หมายถึง ดาบสเหล่านี้ไม่ปฏิเสธกรรม มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า 'กรรมมี วิบากของกรรมมี' ด้วยว่าพระพุทธเจ้าทั้งปวง เมื่อบำเพ็ญเนกขัมมบารมี ก็ทรงบรรพชาในเพศดาบสนี้เองแล้วบำเพ็ญให้เต็มเปี่ยม แม้เราก็บำเพ็ญให้เต็มเปี่ยมเช่นนั้น การบรรพชาในศาสนาของดาบสเหล่านี้จึงไม่ขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น จึงควรให้อุปสมบทแก่พวกเขา ไม่ควรให้ปริวาสแก่พวกเขา พึงทราบดังนี้ บทว่า Imāhaṃ bhikkhave ñātīnaṃ āveṇikaṃ parihāraṃ dammīti ความว่า เราให้การดูแลเป็นพิเศษเฉพาะแก่ญาติเหล่านั้น ทำไมจึงตรัสเช่นนี้? เพราะแม้พวกเขาจะบรรพชาในสำนักเดียรถีย์ แต่ก็ไม่เป็นผู้ปรารถนาความเสื่อมเสียแก่พระศาสนา ย่อมเป็นผู้กล่าวสรรเสริญว่า 'นี่คือพระศาสนาของญาติผู้ประเสริฐของเรา' ด้วยเหตุนี้จึงตรัสเช่นนั้น Aññatitthiyapubbavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องอัญญติตถิยปุพพะ จบแล้ว Pañcābādhavatthukathā เรื่องปัญจาพาธ 88. Magadhesu pañca ābādhā ussannā hontīti magadhanāmake janapade manussānañca amanussānañca pañca rogā ussannā vuḍḍhippattā phātippattā honti. Jīvakakomārabhaccakathā cīvarakkhandhake āvibhavissati. Na bhikkhave pañcahi ābādhehi phuṭṭho pabbājetabboti ye te kuṭṭhādayo pañca ābādhā ussannā, tehi phuṭṭho abhibhūto na pabbājetabbo. 88. คำว่า Magadhesu pañca ābādhā ussannā hontīติ ความว่า ในชนบทชื่อว่ามคธ โรค ๕ อย่างของมนุษย์และอมนุษย์ทั้งหลายชุกชุม คือ ถึงความเจริญ ถึงความแพร่หลาย เรื่องชีวกโกมารภัจจ์จักปรากฏในจีวรขันธกะ คำว่า Na bhikkhave pañcahi ābādhehi phuṭṭho pabbājetabboti ความว่า โรค ๕ อย่างมีโรคเรื้อนเป็นต้นเหล่าใดที่ชุกชุม บุคคลผู้ถูกโรคเหล่านั้นถูกต้องแล้ว ครอบงำแล้ว ไม่ควรให้บรรพชา Tattha kuṭṭhanti rattakuṭṭhaṃ vā hotu kāḷakuṭṭhaṃ vā, yaṃkiñci kiṭibhadaddukacchuādippabhedampi sabbaṃ kuṭṭhamevāti vuttaṃ. Tañce nakhapiṭṭhippamāṇampi vaḍḍhanakapakkhe ṭhitaṃ hoti, na pabbājetabbo. Sace pana nivāsanapārupanehi pakatipaṭicchanne ṭhāne nakhapiṭṭhippamāṇaṃ avaḍḍhanakapakkhe ṭhitaṃ hoti, vaṭṭati. Mukhe pana hatthapādapiṭṭhesu vā sacepi avaḍḍhanakapakkhe ṭhitaṃ nakhapiṭṭhito ca khuddakatarampi, na vaṭṭatiyevāti kurundiyaṃ vuttaṃ. Tikicchāpetvā pabbājentenāpi pakativaṇṇe jāteyeva pabbājetabbo. Godhāpiṭṭhisadisacuṇṇaokiraṇakasarīrampi pabbājetuṃ na vaṭṭati. ในคำว่า kuṭṭhaṃ นั้น จะเป็นโรคเรื้อนแดงก็ตาม โรคเรื้อนดำก็ตาม หรือโรคผิวหนังชนิดใดชนิดหนึ่ง มีประเภทกลาก เกลื้อน และหิดเป็นต้นก็ตาม ทั้งหมดนั้นท่านเรียกว่าโรคเรื้อนทั้งสิ้น หากโรคเรื้อนนั้นแม้มีประมาณเท่าหลังเล็บ (นิ้วก้อย) แต่อยู่ในส่วนที่จะลุกลาม ไม่ควรให้บรรพชา แต่ถ้าอยู่ในที่ที่ผ้าครองปกปิดได้ตามปกติ มีประมาณเท่าหลังเล็บ และอยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ควรให้บรรพชาได้ ส่วนที่ใบหน้า หรือที่หลังมือและหลังเท้า แม้จะเล็กกว่าหลังเล็บและอยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ก็ไม่ควรให้บรรพชาเลย ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในกุรุนทีอรรถกถา แม้ผู้จะให้บรรพชา ก็พึงให้บรรพชาเมื่อผิวพรรณกลับเป็นปกติแล้วเท่านั้น แม้บุคคลที่มีร่างกายเป็นขุยคล้ายหลังตัวเหี้ย ก็ไม่ควรให้บรรพชา Gaṇḍoti medagaṇḍo vā hotu añño vā yo koci kolaṭṭhimattakopi ce vaḍḍhanakapakkhe ṭhito gaṇḍo hoti, na pabbājetabbo. Paṭicchannaṭṭhāne pana kolaṭṭhimatte avaḍḍhanakapakkhe ṭhito vaṭṭati. Mukhādike appaṭicchannaṭṭhāne avaḍḍhanakapakkhe ṭhitopi na vaṭṭati. Tikicchāpetvā pabbājentenāpi sarīraṃ sañchaviṃ kāretvāva pabbājetabbo. Uṇṇigaṇḍā nāma honti gothanā viya aṅgulikā viya ca tattha tattha lambanti, etepi gaṇḍāyeva. Tesu sati pabbājetuṃ na vaṭṭati. Daharakāle khīrapiḷakā yobbannakāle ca mukhe kharapiḷakā nāma honti, mahallakakāle nassanti, na tā gaṇḍasaṅkhyaṃ gacchanti, tāsu sati pabbājetuṃ vaṭṭati. Aññe pana sarīre kharapiḷakā nāma aparā padumakaṇṇikā nāma honti, aññā sāsapabījakā nāma sāsapamattā eva sakalasarīraṃ pharanti, tā sabbā kuṭṭhajātikā eva. Tāsu sati na pabbājetabbo. บทว่า Gaṇḍo จะเป็นฝีไขมันก็ตาม หรือฝีชนิดใดชนิดหนึ่งก็ตาม หากเป็นฝีที่มีขนาดเท่าเมล็ดพุทราและอยู่ในส่วนที่จะลุกลาม ไม่ควรให้บรรพชา แต่ถ้าอยู่ในที่ปกปิด มีขนาดเท่าเมล็ดพุทราและอยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ควรให้บรรพชาได้ ในที่ที่ไม่ปกปิดมีใบหน้าเป็นต้น แม้อยู่ในส่วนที่ไม่ลุกลาม ก็ไม่ควรให้บรรพชา แม้ผู้จะให้บรรพชา ก็พึงรักษาให้หายทำให้ร่างกายมีผิวพรรณดีเสียก่อนจึงให้บรรพชา ที่ชื่อว่า หูด (เนื้อนูน) มีอยู่ มีลักษณะคล้ายเต้านมวัวบ้าง คล้ายนิ้วมือเล็กๆ บ้าง ห้อยย้อยอยู่ตามที่นั้นๆ แม้หูดเหล่านี้ก็จัดเป็นฝีเช่นกัน เมื่อมีหูดเหล่านั้นอยู่ ไม่ควรให้บรรพชา ในวัยเด็กมีผดน้ำนม ในวัยหนุ่มสาวมีสิวเสี้ยนที่ใบหน้า ซึ่งจะหายไปเมื่อวัยชรา ตุ่มเหล่านั้นไม่จัดเข้าในประเภทฝี เมื่อมีตุ่มเหล่านั้นอยู่ ควรให้บรรพชาได้ แต่ตุ่มหยาบอื่นๆ บนร่างกายก็ดี หรือที่ชื่อว่า ฝีฝักบัว (ปทุมกัณณิกา) ก็ดี หรือที่ชื่อว่า ฝีเมล็ดผักกาด (สาสปบีชกา) ซึ่งมีขนาดเท่าเมล็ดผักกาดและกระจายไปทั่วร่างกายก็ดี ฝีเหล่านั้นทั้งหมดจัดเป็นประเภทโรคเรื้อน เมื่อมีฝีเหล่านั้นอยู่ ไม่ควรให้บรรพชา Kilāsoti na bhijjanakaṃ na paggharaṇakaṃ padumapuṇḍarīkapattavaṇṇaṃ kuṭṭhaṃ, yena gunnaṃ viya sabalaṃ sarīraṃ hoti, tasmiṃ kuṭṭhe vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Sosoti sosabyādhi; tasmiṃ sati na pabbājetabbo. Apamāroti pittummāro vā yakkhummāro vā; tattha pubbaverikena amanussena gahito duttikiccho hoti. Appamattakepi pana apamāre sati na pabbājetabbo. บทว่า Kilāso คือโรคเรื้อนชนิดที่ไม่แตก ไม่เป็นน้ำเหลือง มีสีเหมือนกลีบดอกบัวแดงหรือดอกบัวขาว ซึ่งทำให้ร่างกายเป็นด่างดวงคล้ายโค การวินิจฉัยในเรื่องกลากนี้พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วในเรื่องโรคเรื้อน บทว่า Soso คือโรคผอมแห้ง (วัณโรค) เมื่อมีโรคนั้นอยู่ ไม่ควรให้บรรพชา บทว่า Apamāro คือโรคลมบ้าหมูที่เกิดจากดีพิการ หรือที่เกิดจากยักษ์เข้าสิง ในบรรดาคนบ้าเหล่านั้น ผู้ที่ถูกอมนุษย์ซึ่งเป็นศัตรูเก่าเข้าสิง ย่อมรักษายาก แม้เมื่อมีโรคลมบ้าหมูเพียงเล็กน้อย ก็ไม่ควรให้บรรพชา Pañcābādhavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องปัญจาพาธ จบแล้ว Rājabhaṭavatthukathā เรื่องราชภัฏ 90. Rājabhaṭavatthusmiṃ – paccantaṃ uccinathāti paccantaṃ vaḍḍhetha. Core palāpetvā corabhayena vuṭṭhite gāme āvāsāpetvā ārakkhaṃ datvā kasikammādīni pavattāpethāti vuttaṃ hoti. Rājā pana sotāpannattā ‘‘core ghātetha, hanathā’’ti na āṇāpeti. Upajjhāyassa deva sīsaṃ chinditabbantiādi sabbaṃ ‘‘pabbajjāya upajjhāyo seṭṭho, tato ācariyo, tato gaṇo’’ti cintetvā idaṃ vohāre aḍḍavinicchaye āgatanti āhaṃsu. Na bhikkhave rājabhaṭo pabbājetabboti ettha amacco vā hotu mahāmatto vā sevako vā kiñci ṭhānantaraṃ patto vā appatto vā, yo koci rañño bhattavetanabhaṭo, sabbo rājabhaṭoti saṅkhyaṃ gacchati, so na pabbājetabbo. Tassa pana puttanattabhātukā ye rājato bhattavetanaṃ na gaṇhanti, te pabbājetuṃ vaṭṭati. Yo pana rājato laddhaṃ nibaddhabhogaṃ vā māsasaṃvaccharaparibbayaṃ vā raññoyeva niyyāteti, puttabhātuke vā taṃ ṭhānaṃ sampaṭicchāpetvā rājānaṃ ‘‘na dānāhaṃ devassa bhaṭo’’ti āpucchati, yena vā yaṃ kammakāraṇā vetanaṃ gahitaṃ, taṃ kammaṃ kataṃ hoti, yo vā pabbajassūti raññā anuññāto hoti, tampi pabbājetuṃ vaṭṭati. 90. ในเรื่องราชภัฏ (ข้าราชการ) – คำว่า “จงขยายชายแดน” หมายถึง “จงทำให้ชายแดนเจริญขึ้น” หมายความว่า “จงขับไล่โจรไปเสีย แล้วให้ชาวบ้านที่อพยพหนีภัยโจรกลับมาตั้งถิ่นฐานใหม่ ให้การคุ้มครอง และส่งเสริมการทำนาเป็นต้น” แต่พระราชา (พระเจ้าพิมพิสาร) ทรงเป็นพระโสดาบัน จึงไม่ทรงบัญชาว่า “จงฆ่าโจร จงทำร้ายโจร” คำทั้งหมดที่ว่า “แม้ศีรษะของอุปัชฌาย์ก็ควรตัด” เป็นต้นนั้น พวกเขาคิดว่า “ในการบวช อุปัชฌาย์เป็นผู้ประเสริฐที่สุด รองลงมาคืออาจารย์ (ผู้ให้กรรมวาจา) รองลงมาคือคณะสงฆ์ (ผู้ทำสังฆกรรม)” และกล่าวว่า “ข้อวินิจฉัยนี้มีมาในคัมภีร์อรรถวินิจฉัยในโวหาร” ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทแก่ราชภัฏ” นี้ ไม่ว่าจะเป็นอำมาตย์ธรรมดา หรือมหาอำมาตย์ หรือผู้รับใช้ หรือผู้ที่ได้รับตำแหน่งใดๆ หรือไม่ได้รับตำแหน่งใดๆ ก็ตาม บุคคลใดก็ตามที่รับข้าวและเงินเดือนจากพระราชา ทั้งหมดนั้นจัดว่าเป็นราชภัฏ ไม่พึงให้อุปสมบทแก่เขา แต่บุตร หลาน และพี่น้องของราชภัฏนั้น ผู้ใดไม่ได้รับข้าวและเงินเดือนจากพระราชา ผู้นั้นพึงให้อุปสมบทได้ อนึ่ง บุคคลใดมอบทรัพย์สินที่ได้รับจากพระราชา หรือเงินเดือนประจำปี หรือเงินเดือนรายเดือน คืนให้แก่พระราชา หรือมอบตำแหน่งนั้นให้แก่บุตรหรือพี่น้อง แล้วทูลลาพระราชาว่า “บัดนี้ ข้าพระพุทธเจ้ามิได้เป็นข้าราชการของพระองค์แล้ว” หรือบุคคลใดที่ได้รับเงินเดือนเพราะเหตุแห่งการงานใด และงานนั้นได้สำเร็จแล้ว หรือบุคคลใดที่พระราชาทรงอนุญาตให้บวชว่า “จงบวชเถิด” บุคคลนั้นก็พึงให้อุปสมบทได้ Rājabhaṭavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องราชภัฏจบลงแล้ว Coravatthukathā เรื่องโจร 91. Coravatthūsu – manussā passitvāti yehi gihikāle diṭṭhapubbo ye ca ‘‘ayaṃ so’’ti aññesaṃ suṇanti, te passitvā ubbijjantipi…pe… dvārampi thakenti. Ye pana na jānanti, tesaṃ gharesu bhikkhaṃ labhati. Na bhikkhaveti bhagavā sayaṃ dhammassāmī, tasmā āyatiṃ akaraṇatthāya bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññapento evamāha. Tattha dhajaṃ bandhitvā viya vicaratīti dhajabandho. Mūladevādayo viya loke pākaṭoti vuttaṃ hoti. Tasmā yo gāmaghātaṃ vā panthaduhanaṃ vā nagare sandhicchedādikammaṃ vā karonto vicarati, paññāyati ca ‘‘asuko nāma idaṃ idaṃ karotī’’ti, so na pabbājetabbo. Yo pana rājaputto rajjaṃ patthento gāmaghātādīni karoti, so pabbājetabbo. Rājāno hi tasmiṃ pabbajite tussanti, sace pana na tussanti, na pabbājetabbo. Pubbe mahājane pākaṭo coro pacchā corakammaṃ pahāya pañcasīlādīni samādiyati, tañce manussā evaṃ jānanti, pabbājetabbo. Ye pana ambalabujādicorakā sandhicchedādicorā eva vā adissamānā theyyaṃ karonti, pacchāpi iminā nāma idaṃ katanti na paññāyanti, tepi pabbājetuṃ vaṭṭati. 91. ในเรื่องโจร – คำว่า “มนุษย์ทั้งหลายเห็นแล้ว” หมายถึง ผู้ใดเคยเห็น (พระองคุลิมาล) เมื่อครั้งเป็นคฤหัสถ์ และผู้ใดได้ยินจากผู้อื่นว่า “ผู้นี้คือองคุลิมาล” คนเหล่านั้นเมื่อเห็นแล้ว บางพวกก็ตกใจกลัว (ทางกาย) บางพวกก็หวาดผวา (ทางใจ) บางพวกก็วิ่งหนี บางพวกก็เดินไปทางอื่น บางพวกก็หันหน้าไปทางอื่น และบางพวกก็ปิดประตู แต่ผู้ใดไม่รู้จัก (พระองคุลิมาล) ผู้นั้นย่อมได้บิณฑบาตในเรือนของพวกเขา คำว่า “ภิกษุทั้งหลายไม่พึง” นั้น พระผู้มีพระภาคทรงเป็นเจ้าของพระธรรมเอง เพราะฉะนั้น เพื่อประโยชน์มิให้ภิกษุทั้งหลายกระทำอีกในภายหน้า จึงทรงบัญญัติสิกขาบทดังนี้ ในบทนั้น คำว่า “ผู้เที่ยวไปเหมือนผูกธง” หมายถึง “ธชพันธะ” (โจรผู้มีชื่อเสียง) หมายความว่า เป็นโจรที่ปรากฏชัดในโลกเหมือนมูลเทวะเป็นต้น เพราะฉะนั้น โจรผู้ใดเที่ยวทำลายหมู่บ้าน หรือปล้นสะดมตามทาง หรือทำการเจาะช่องฝาเรือนเป็นต้นในเมือง และปรากฏชัดว่า “โจรชื่อนั้นทำสิ่งนั้นสิ่งนี้” โจรนั้นไม่พึงให้อุปสมบท แต่ราชโอรสผู้ใดปรารถนาราชสมบัติแล้วทำการทำลายหมู่บ้านเป็นต้น ราชโอรสนั้นพึงให้อุปสมบทได้ เพราะว่าเมื่อราชโอรสนั้นบวชแล้ว พระราชาทั้งหลายย่อมยินดี แต่ถ้าหากไม่ยินดี ก็ไม่พึงให้อุปสมบท โจรผู้ใดเคยเป็นที่รู้จักในหมู่มหาชนมาก่อน แล้วภายหลังละการโจรกรรม สมาทานเบญจศีลเป็นต้น หากมนุษย์ทั้งหลายรู้เช่นนั้น โจรนั้นพึงให้อุปสมบทได้ แต่โจรเล็กๆ น้อยๆ ที่ขโมยมะม่วงหรือขนุนเป็นต้น หรือโจรเจาะช่องฝาเรือนเป็นต้น ที่ทำการลักขโมยโดยไม่ปรากฏตัว และภายหลังก็ไม่ปรากฏว่า “ผู้นี้ได้ทำสิ่งนั้นสิ่งนี้” โจรเหล่านั้นก็พึงให้อุปสมบทได้ 92. Kāraṃ bhinditvāti aṭṭabandhanādiṃ bhinditvā. Abhayūvarāti ettha bhayena uparamantīti bhayūvarā, ete pana laddhābhayattā na bhayūvarāti abhayūvarā; pakārassa cettha vakāro katoti veditabbo. Na bhikkhave kārabhedako pabbājetabboti kāro vuccati bandhanāgāraṃ. Idha pana andubandhanaṃ vā hotu saṅkhalikabandhanaṃ vā rajjubandhanaṃ vā gāmabandhanaṃ vā nigamabandhanaṃ vā nagarabandhanaṃ vā purisagutti vā janapadabandhanaṃ vā dīpabandhanaṃ vā, yo etesu yaṃkiñci bandhanaṃ bhinditvā vā chinditvā vā muñcitvā vā vivaritvā vā passamānānaṃ vā apassamānānaṃ vā palāyati, so kārabhedakoti saṅkhyaṃ gacchati. Tasmā īdiso kārabhedako coro dīpabandhanaṃ bhinditvā dīpantaraṃ gatopi na pabbājetabbo. Yo pana na coro, kevalaṃ hatthakammaṃ akaronto ‘‘evaṃ no apalāyanto karissatī’’ti rājayuttādīhi baddho, so kāraṃ bhinditvā palātopi pabbājetabbo. Yo pana gāmanigamapaṭṭanādīni keṇiyā gahetvā taṃ asampādento bandhanāgāraṃ pavesito hoti, so palāyitvā āgato na pabbājetabbo. Yopi kasikammādīhi dhanaṃ sampādetvā jīvanto ‘‘nidhānaṃ iminā laddha’’nti pesuññaṃ upasaṃharitvā kenaci bandhāpito hoti, taṃ tattheva pabbājetuṃ na vaṭṭati, palāyitvā gataṃ pana gataṭṭhāne pabbājetuṃ vaṭṭati. 92. คำว่า “ทำลายเครื่องจองจำ” หมายถึง ทำลายเครื่องจองจำในศาลเป็นต้น ในบทว่า “อภยูวระ” นี้ พึงทราบความหมายดังนี้: ผู้ที่งดเว้นเพราะความกลัว เรียกว่า “ภยูวระ” แต่ภิกษุเหล่านี้ได้รับความปลอดภัยแล้ว จึงไม่เป็นภยูวระ จึงเรียกว่า “อภยูวระ” และพึงทราบว่าในบทนี้ อักษร “ป” ได้เปลี่ยนเป็น “ว” ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทแก่ผู้ทำลายเรือนจำ” คำว่า “การา” หมายถึง เรือนจำ ในสิกขาบทนี้ ไม่ว่าจะเป็นเครื่องจองจำที่เท้า หรือเครื่องจองจำด้วยโซ่ตรวน หรือเครื่องจองจำด้วยเชือก หรือการจองจำในหมู่บ้าน หรือการจองจำในนิคม หรือการจองจำในเมือง หรือการเฝ้าระวังของบุรุษ หรือการจองจำในชนบท หรือการจองจำในเกาะ บุคคลใดทำลาย หรือตัด หรือแก้ หรือเปิดเครื่องจองจำใดๆ ในบรรดาเครื่องจองจำเหล่านี้ แล้วหนีไป ไม่ว่าผู้เฝ้าระวังจะเห็นหรือไม่เห็นก็ตาม บุคคลนั้นจัดว่าเป็นผู้ทำลายเรือนจำ เพราะฉะนั้น โจรผู้ทำลายเรือนจำเช่นนี้ แม้จะทำลายการจองจำในเกาะแล้วหนีไปยังเกาะอื่น ก็ไม่พึงให้อุปสมบท แต่ผู้ใดไม่ใช่โจร เพียงแต่ไม่ได้ทำงานด้วยมือ (ไม่ได้ทำงานรับใช้) แล้วถูกเจ้าหน้าที่ของพระราชาเป็นต้นจับกุมไว้ โดยคิดว่า “ถ้าจับกุมไว้เช่นนี้ เขาจะไม่หนีไปและจะทำงานให้เรา” ผู้นั้นแม้จะทำลายเรือนจำแล้วหนีไป ก็พึงให้อุปสมบทได้ อนึ่ง ผู้ใดรับเอาหมู่บ้าน นิคม หรือเมืองเป็นต้น โดยการเสียภาษี แล้วไม่สามารถชำระภาษีนั้นได้ จึงถูกนำเข้าเรือนจำ ผู้นั้นแม้จะหนีออกมาแล้ว ก็ไม่พึงให้อุปสมบท อนึ่ง ผู้ใดหาเลี้ยงชีพด้วยการทำนาเป็นต้น ได้ทรัพย์สินมา แล้วถูกใครบางคนใส่ร้ายต่อพระราชาว่า “ผู้นี้ได้ขุมทรัพย์” จึงถูกจับกุมไว้ ผู้นั้นไม่พึงให้อุปสมบทในที่นั้นเอง แต่ผู้ที่หนีไปแล้ว พึงให้อุปสมบทได้ในสถานที่ที่เขาไปถึง 93. Na bhikkhave likhitakoti ettha likhitako nāma na kevalaṃ ‘‘yattha passati tattha hantabbo’’ti, atha kho yo koci corikaṃ vā aññaṃ vā garuṃ rājāparādhaṃ katvā palāto, rājā ca naṃ paṇṇe vā potthake vā ‘‘itthannāmo yattha dissati, tattha gahetvā māretabbo’’ti vā ‘‘hatthapādānissa chinditabbānī’’ti vā ‘‘ettakaṃ nāma daṇḍaṃ āharāpetabbo’’ti vā likhāpeti, ayaṃ likhitako nāma, so na pabbājetabbo. 93. ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทแก่ผู้ถูกจารึกชื่อ” นี้ คำว่า “ลิขิตกะ” (ผู้ถูกจารึกชื่อ) ไม่ได้หมายถึงเพียงผู้ที่ถูกจารึกไว้ว่า “พบที่ไหน ให้ฆ่าที่นั่น” เท่านั้น แต่หมายถึงบุคคลใดก็ตามที่ได้กระทำการโจรกรรม หรือความผิดร้ายแรงอื่นใดต่อพระราชา แล้วหลบหนีไป และพระราชาทรงให้จารึกชื่อของเขาไว้ในประกาศหรือในสมุดรายชื่อผู้ร้ายว่า “บุคคลชื่อนี้ พบที่ไหน ให้จับกุมและฆ่าที่นั่น” หรือ “พบที่ไหน ให้จับกุมและตัดมือเท้าของเขา” หรือ “ให้เรียกค่าปรับจำนวนเท่านั้นเท่านี้” บุคคลนี้เรียกว่า “ลิขิตกะ” ไม่พึงให้อุปสมบทแก่เขา 94. Kasāhato katadaṇḍakammoti ettha yo vacanapesanādīni akaronto haññati, na so katadaṇḍakammo. Yo pana keṇiyā vā aññathā vā kiñci gahetvā khāditvā puna dātuṃ asakkonto ‘‘ayameva te daṇḍo hotū’’ti kasāhi haññati, ayaṃ kasāhato katadaṇḍakammo. So ca kasāhi vā hato hotu addhadaṇḍakādīnaṃ vā aññatarena, yāva allavaṇo hoti, tāva na pabbājetabbo. Vaṇe pana pākatike katvā pabbājetabbo. Sace pana jāṇūhi vā kapparehi vā nāḷikerapāsāṇādīhi vā ghātetvā mutto hoti, sarīre cassa gaṇṭhiyo paññāyanti, na pabbājetabbo. Phāsukaṃ katvā eva gaṇṭhīsu sannisinnāsu pabbājetabbo. 94. ในบทว่า “ผู้ถูกเฆี่ยนตี ผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว” นี้ บุคคลใดไม่ทำตามคำสั่ง มีการใช้สอยให้ไปส่งข่าวเป็นต้น แล้วถูกเฆี่ยนตี บุคคลนั้นไม่ชื่อว่าผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว แต่บุคคลใดถือเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่งด้วยการซื้อขายหรือด้วยประการอื่น แล้วบริโภคใช้สอยเสียแล้ว ไม่สามารถจะให้คืนได้อีก แล้วถูกเฆี่ยนตีด้วยหวายโดยกล่าวว่า “การลงทัณฑ์นี้แหละจงเป็นทัณฑ์แก่ท่าน” บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ถูกเฆี่ยนตี ผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว และบุคคลนั้นจะถูกเฆี่ยนตีด้วยหวาย หรือด้วยไม้เท้ามีขนาดสองศอกเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งก็ตาม ตราบใดที่ยังมีแผลสดอยู่ ตราบนั้นไม่ควรให้อุปสมบท แต่เมื่อทำให้แผลหายเป็นปกติแล้ว จึงควรให้อุปสมบท ถ้าหากถูกทรมานด้วยเข่าบ้าง ด้วยศอกบ้าง ด้วยกะลามะพร้าวหรือก้อนหินเป็นต้นบ้าง แล้วถูกปล่อยตัวมา และมีปุ่มปมปรากฏที่ร่างกายของเขา ไม่ควรให้อุปสมบท เมื่อทำให้สบายแล้ว และเมื่อปุ่มปมเหล่านั้นยุบลงแล้ว จึงควรให้อุปสมบท 95. Lakkhaṇāhato katadaṇḍakammoti ettha katadaṇḍakammabhāvo purimanayeneva veditabbo. Yassa pana nalāṭe vā ūruādīsu vā tattena lohena lakkhaṇaṃ āhataṃ hoti, so sace bhujisso yāva allavaṇo hoti, tāva na pabbājetabbo. Sacepissa vaṇā ruḷhā honti, chaviyā samaparicchedā, lakkhaṇaṃ na paññāyati, timaṇḍalavatthassa uttarāsaṅge kate paṭicchannokāse ce hoti, pabbājetuṃ vaṭṭati, appaṭicchannokāse ce na vaṭṭati. 95. ในบทว่า “ผู้ถูกประทับตรา ผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว” นี้ ความเป็นผู้มีกรรมอันลงทัณฑ์แล้ว พึงทราบด้วยนัยก่อนนั่นแล แต่บุคคลใดถูกประทับตราด้วยเหล็กร้อนที่หน้าผากบ้าง ที่ต้นขาเป็นต้นบ้าง ถ้าบุคคลนั้นเป็นอิสระ ตราบใดที่ยังมีแผลสดอยู่ ตราบนั้นไม่ควรให้อุปสมบท ถึงแม้แผลของเขาจะหายแล้ว มีขอบเขตเสมอกับผิวหนังแล้ว แต่รอยตราไม่ปรากฏ ถ้ามีรอยตราอยู่ในที่ปกปิดเมื่อนุ่งสบงเป็นปริมณฑลสามส่วนและห่มผ้าเฉวียงบ่าแล้ว ควรให้อุปสมบท ถ้าอยู่ในที่ที่ไม่ปกปิด ไม่ควรให้อุปสมบท Coravatthukathā niṭṭhitā. เรื่องโจร จบแล้ว Iṇāyikavatthukathā เรื่องลูกหนี้ 96. Na bhikkhave iṇāyikoti ettha iṇāyiko nāma yassa pitipitāmahehi vā iṇaṃ gahitaṃ hoti, sayaṃ vā iṇaṃ gahitaṃ hoti, yaṃ vā āthapetvā mātāpitūhi kiñci gahitaṃ hoti, so taṃ iṇaṃ paresaṃ dhāretīti iṇāyiko. Yaṃ pana aññe ñātakā āthapetvā kiñci gaṇhanti, so na iṇāyiko. Na hi te taṃ āthapetuṃ issarā, tasmā taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati, itaraṃ na vaṭṭati. Sace panassa ñātisālohitā ‘‘mayaṃ dassāma, pabbājetha na’’nti iṇaṃ attano bhāraṃ karonti, añño vā koci tassa ācārasampattiṃ disvā ‘‘pabbājetha naṃ, ahaṃ iṇaṃ dassāmī’’ti vadati, pabbājetuṃ vaṭṭati. Tesu asati bhikkhunā tathārūpassa upaṭṭhākassāpi ārocetabbaṃ ‘‘sahetuko satto iṇapalibodhena na pabbajatī’’ti. Sace so paṭipajjati, pabbājetabbo. Sacepi attano kappiyabhaṇḍaṃ atthi, ‘‘etaṃ dassāmī’’ti pabbājetabbo. Sace pana neva ñātakādayo paṭipajjanti, na attano dhanaṃ atthi, ‘‘pabbājetvā bhikkhāya caritvā mocessāmī’’ti pabbājetuṃ na vaṭṭati. Sace pabbājeti dukkaṭaṃ. Palātopi ānetvā dātabbo. No ce deti, sabbaṃ iṇaṃ gīvā hoti. Ajānitvā pabbājayato anāpatti. Passantena pana ānetvā iṇasāmikānaṃ dassetabbo. Apassantassa gīvā na hoti. 96. ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรให้อุปสมบทแก่ลูกหนี้” นี้ ชื่อว่าลูกหนี้ คือบุคคลใดมีหนี้ที่บิดาปู่ย่าตายายกู้ไว้ หรือตนเองกู้หนี้ไว้ หรือบิดามารดาเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่งไปกู้ไว้โดยเอาเขาไปค้ำประกัน บุคคลนั้นต้องรับภาระหนี้นั้นแก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าลูกหนี้ แต่บุคคลใดที่ญาติอื่น ๆ เอาไปค้ำประกันแล้วกู้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง บุคคลนั้นไม่เป็นลูกหนี้ เพราะญาติเหล่านั้นไม่มีอำนาจที่จะเอาเขาไปค้ำประกันได้ เพราะเหตุนั้น ควรให้อุปสมบทแก่บุคคลนั้น ส่วนบุคคลอื่น (ที่บิดามารดาค้ำประกัน) ไม่ควรให้อุปสมบท แต่ถ้าญาติสาโลหิตของเขาทำหนี้ให้เป็นภาระของตนเองว่า “พวกเราจะใช้หนี้ ขอท่านจงให้อุปสมบทแก่เขาเถิด” หรือบุคคลอื่นใดเห็นความประพฤติอันสมบูรณ์ของเขาแล้วกล่าวว่า “ขอท่านจงให้อุปสมบทแก่เขาเถิด ข้าพเจ้าจะใช้หนี้ให้” ควรให้อุปสมบท เมื่อบุคคลเหล่านั้นไม่มี ภิกษุพึงบอกแก่ทายกผู้มีอุปการะเช่นนั้นว่า “สัตว์ผู้มีเหตุ (คือมีอุปนิสัยแห่งมรรคผล) ไม่สามารถบวชได้เพราะเครื่องกั้นคือหนี้” ถ้าทายกนั้นรับภาระ ควรให้อุปสมบท ถึงแม้จะมีกัปปิยภัณฑ์ของตนเองอยู่ ก็ควรให้อุปสมบทโดยคิดว่า “เราจะให้สิ่งนี้ (เพื่อใช้หนี้)” แต่ถ้าญาติเป็นต้นไม่รับภาระ และไม่มีทรัพย์ของตนเอง ไม่ควรให้อุปสมบทโดยคิดว่า “เราจะให้อุปสมบทแล้วเที่ยวบิณฑบาตเพื่อปลดเปลื้องหนี้” ถ้าให้อุปสมบท ต้องอาบัติทุกกฏ แม้สามเณรที่หนีไปแล้ว ก็พึงนำมามอบให้ (แก่เจ้าหนี้) ถ้าไม่มอบให้ หนี้ทั้งหมดตกอยู่ที่คอ (เป็นภาระของตน) ภิกษุผู้อุปสมบทให้โดยไม่รู้ว่ามีหนี้ ไม่ต้องอาบัติ แต่เมื่อเห็นแล้ว พึงนำมาแสดงแก่เจ้าหนี้ อาจารย์ผู้ไม่เห็น (ว่าหนีไป) หนี้ไม่ตกอยู่ที่คอ Sace iṇāyiko aññaṃ desaṃ gantvā pucchiyamānopi ‘‘nāhaṃ kassaci kiñci dhāremī’’ti vatvā pabbajati, iṇasāmiko ca taṃ pariyesanto tattha gacchati, daharo taṃ disvā palāyati, so ca theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ayaṃ bhante kena pabbājito, mama ettakaṃ nāma dhanaṃ gahetvā palāto’’ti vadati, therena vattabbaṃ ‘‘mayā upāsaka ‘aṇaṇo aha’nti vadanto pabbājito, kiṃ dāni karomi, passa me pattacīvaramatta’’nti ayaṃ tattha sāmīci. Palāte pana gīvā na hoti. ถ้าลูกหนี้ไปสู่ประเทศอื่นแล้ว แม้ถูกถามว่า “ท่านมีหนี้หรือไม่” ก็กล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่มีหนี้สินใด ๆ แก่ใคร” แล้วบวช และเจ้าหนี้ก็เที่ยวแสวงหาเขาแล้วไปถึงที่นั้น ภิกษุหนุ่มนั้นเห็นเจ้าหนี้แล้วก็หนีไป และเจ้าหนี้นั้นเข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บุคคลนี้ใครเป็นผู้อุปสมบทให้ เขาเอาทรัพย์ของข้าพเจ้าไปเท่านั้นเท่านี้แล้วหนีไป” พระเถระพึงกล่าวว่า “อุบาสก อาตมาให้อุปสมบทแก่เขาเมื่อเขากล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าไม่มีหนี้’ บัดนี้อาตมาจะทำอย่างไรได้เล่า ท่านจงดูบาตรและจีวรของอาตมาเถิด” นี้เป็นความสมควรในเรื่องนั้น แต่เมื่อหนีไปแล้ว หนี้ไม่ตกอยู่ที่คอ Sace pana naṃ therassa sammukhāva disvā ‘‘ayaṃ mama iṇāyiko’’ti vadati, ‘‘tava iṇāyikaṃ tvameva jānāhī’’ti vattabbo. Evampi gīvā na hoti. Sacepi so ‘‘pabbajito ayaṃ idāni kuhiṃ gamissatī’’ti vadati, therena ‘‘tvaṃyeva jānāhī’’ti vattabbo. Evampissa palāte gīvā na hoti. Sace pana thero ‘‘kuhiṃ dāni ayaṃ gamissati, idheva acchatū’’ti vadati, so ce palāyati, gīvā hoti. Sace so sahetukasatto hoti vattasampanno, therena ‘‘īdiso aya’’nti vattabbaṃ. Iṇasāmiko ce ‘‘sādhū’’ti vissajjeti, iccetaṃ kusalaṃ. Sace pana ‘‘upaḍḍhupaḍḍhaṃ dethā’’ti vadati, dātabbaṃ. Aparena samayena atiārādhako hoti, ‘‘sabbaṃ dethā’’ti vuttepi dātabbameva. Sace pana uddesaparipucchādīsu kusalo hoti bahūpakāro bhikkhūnaṃ, bhikkhācāravattena pariyesitvāpi iṇaṃ dātabbamevāti. แต่ถ้าเจ้าหนี้เห็นเขาต่อหน้าพระเถระแล้วกล่าวว่า “บุคคลนี้เป็นลูกหนี้ของข้าพเจ้า” พึงกล่าวว่า “ลูกหนี้ของท่าน ท่านจงรู้เองเถิด” แม้กล่าวอย่างนี้ หนี้ก็ไม่ตกอยู่ที่คอ ถึงแม้เจ้าหนี้นั้นจะกล่าวว่า “บุคคลนี้บวชแล้ว บัดนี้จะไปไหนได้เล่า” พระเถระพึงกล่าวว่า “ท่านนั่นแหละจงรู้เองเถิด” แม้เมื่อเขาหนีไปแล้วอย่างนี้ หนี้ก็ไม่ตกอยู่ที่คอของพระเถระ แต่ถ้าพระเถระกล่าวว่า “บัดนี้เขาจะไปไหนได้เล่า จงอยู่ที่นี่แหละ” ถ้าเขาหนีไป หนี้ตกอยู่ที่คอ ถ้าเขาเป็นสัตว์ผู้มีเหตุ (คือมีอุปนิสัยแห่งมรรคผล) และสมบูรณ์ด้วยวัตร พระเถระพึงกล่าวว่า “บุคคลนี้เป็นผู้เช่นนี้” ถ้าเจ้าหนี้ปล่อยวางหนี้ว่า “ดีแล้ว” การปล่อยวางหนี้นั้นเป็นกุศล แต่ถ้ากล่าวว่า “จงให้ทีละกึ่งหนึ่ง” พึงให้ ในเวลาต่อมา ถ้าเขาเป็นผู้ทำวัตรปฏิบัติอย่างยิ่ง ถึงแม้จะกล่าวว่า “จงให้ทั้งหมด” ก็พึงให้ แต่ถ้าเขาเป็นผู้ฉลาดในการท่องบ่น การสอบถามเป็นต้น และเป็นผู้มีอุปการะมากแก่ภิกษุทั้งหลาย ก็พึงแสวงหาหนี้ด้วยวัตรแห่งการบิณฑบาตแล้วใช้หนี้ให้ Iṇāyikavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องลูกหนี้ จบแล้ว Dāsavatthukathā เรื่องทาส 97. Na bhikkhave dāsoti ettha cattāro dāsā – antojāto, dhanakkīto, karamarānīto, sāmaṃ dāsabyaṃ upagatoti. Tattha antojāto nāma jātidāso gharadāsiyā putto. Dhanakkīto nāma mātāpitūnaṃ santikā putto vā sāmikānaṃ santikā dāso vā dhanaṃ datvā dāsacārittaṃ āropetvā kīto. Ete dvepi na pabbājetabbā. Pabbājentena tattha tattha cārittavasena adāsaṃ katvā pabbājetabbā. 97. ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรให้อุปสมบทแก่ทาส” นี้ ทาสมี ๔ จำพวก คือ ทาสที่เกิดในเรือน ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ ทาสที่ถูกนำมาเพราะการรบ และทาสที่ยอมตนเป็นทาสเอง ในทาส ๔ จำพวกนั้น ชื่อว่าทาสที่เกิดในเรือน คือบุตรของทาสีในเรือน ซึ่งเป็นทาสโดยกำเนิด ชื่อว่าทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ คือบุตรที่ซื้อมาจากบิดามารดา หรือทาสที่ซื้อมาจากนายทาส โดยให้ทรัพย์แล้วทำให้เข้าสู่ความเป็นทาส ทาสสองจำพวกนี้ (คือทาสที่เกิดในเรือนและทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์) ไม่ควรให้อุปสมบท ภิกษุผู้อุปสมบทให้ พึงให้อุปสมบทโดยทำให้เขาพ้นจากความเป็นทาสตามธรรมเนียมในถิ่นนั้น ๆ Karamarānīto nāma tiroraṭṭhaṃ vilopaṃ vā katvā upalāpetvā vā tiroraṭṭhato bhujissamānusakāni āharanti, antoraṭṭheyeva vā katāparādhaṃ kiñci gāmaṃ rājā ‘‘vilumpathā’’ti āṇāpeti, tato mānusakānipi āharanti. Tattha sabbe purisā dāsā, itthiyo dāsiyo. Evarūpo karamarānīto dāso yehi ānīto, tesaṃ santike vasanto vā bandhanāgāre baddho vā purisehi rakkhiyamāno vā na pabbājetabbo. Palāyitvā pana gato, gataṭṭhāne pabbājetabbo. Raññā tuṭṭhena ‘‘karamarānītake muñcathā’’ti vatvā vā sabbasādhāraṇena vā nayena bandhanā mokkhe kate pabbājetabbova. ทาสที่ชื่อว่า กรมรานีต (ทาสที่ถูกนำมาด้วยมือ) พึงทราบดังนี้: ชนทั้งหลายปล้นสะดมในต่างแดนก็ดี หรือหลอกล่อก็ดี แล้วนำมนุษย์ผู้เป็นอิสระมาจากต่างแดนนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง พระราชาทรงสั่งว่า 'พวกท่านจงปล้น' ซึ่งหมู่บ้านใดหมู่บ้านหนึ่งที่ทำความผิดภายในพระราชอาณาจักรนั่นเอง แล้วนำมนุษย์แม้จากหมู่บ้านนั้นมา ในบรรดาคนเหล่านั้น ผู้ชายทั้งหมดเป็นทาสชาย ผู้หญิงเป็นทาสหญิง ทาสกรมรานีตเช่นนี้ที่ถูกนำมาแล้วนั้น ไม่ควรให้บวชในขณะที่ยังอาศัยอยู่ในสำนักของนายทาสเหล่านั้น หรือถูกจองจำอยู่ในเรือนจำ หรือถูกชายผู้เฝ้ารักษาดูแลอยู่ แต่ถ้าหนีไปแล้ว พึงให้บวชในที่ที่ไปถึงแล้ว และเมื่อพระราชาทรงยินดีแล้วตรัสว่า 'พวกท่านจงปล่อยทาสกรมรานีตทั้งหลาย' หรือเมื่อมีการปล่อยจากการจองจำด้วยวิธีที่ทั่วไปแก่คนทั้งปวงแล้ว ก็ควรให้บวชแน่นอน Sāmaṃ dāsabyaṃ upagato nāma jīvitahetu vā ārakkhahetu vā ‘‘ahaṃ te dāso’’ti sayameva dāsabhāvaṃ upagato. Rājūnaṃ hatthiassagomahiṃsagopakādayo viya, tādiso dāso na pabbājetabbo. Rañño vaṇṇadāsīnaṃ puttā honti amaccaputtasadisā, tepi na pabbājetabbā. Bhujissitthiyo asaṃyatā vaṇṇadāsīhi saddhiṃ vicaranti, tāsaṃ putte pabbājetuṃ vaṭṭati. Sace sayameva paṇṇaṃ āropenti, na vaṭṭati. Bhaṭiputtakagaṇādīnaṃ dāsāpi tehi adinnā na pabbājetabbā. Vihāresu rājūhi ārāmikadāsā nāma dinnā honti, tepi pabbājetuṃ na vaṭṭati. Bhujisse pana katvā pabbājetuṃ vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ ‘‘antojātadhanakkītake ānetvā bhikkhusaṅghassa ārāmike demāti denti, takkaṃ sīse āsittakasadisāva honti, te pabbājetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘‘ārāmikaṃ demāti kappiyavohārena denti, yena kenaci vohārena dinno hotu, neva pabbājetabbo’’ti vuttaṃ. Duggatamanussā saṅghaṃ nissāya jīvissāmāti vihāre kappiyakārakā honti, etepi pabbājetuṃ vaṭṭati. Yassa mātāpitaro dāsā, mātā eva vā dāsī, pitā adāso, taṃ pabbājetuṃ na vaṭṭati. Yassa pana mātā adāsī, pitā dāso, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Bhikkhussa ñātakā vā upaṭṭhākā vā dāsaṃ denti ‘‘imaṃ pabbājetha, tumhākaṃ veyyāvaccaṃ karissatī’’ti attanovāssa dāso atthi, bhujisso katova pabbājetabbo. Sāmikā dāsaṃ denti ‘‘imaṃ pabbājetha, sace abhiramissati, adāso vibbhamissati ce, amhākaṃ dāsova bhavissatīti ayaṃ tāvakāliko nāma, taṃ pabbājetuṃ na vaṭṭatī’’ti kurundiyaṃ vuttaṃ. Nissāmikadāso hoti, sopi bhujisso katova pabbājetabbo. Ajānanto pabbājetvā vā upasampādetvā vā pacchā jānāti, bhujissaṃ kātumeva vaṭṭati. ผู้ที่เข้าถึงความเป็นทาสด้วยตนเอง คือผู้ที่เข้าถึงความเป็นทาสด้วยตนเองโดยกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเป็นทาสของท่าน' เพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีพก็ดี เพราะเหตุแห่งการคุ้มครองก็ดี เหมือนพวกคนเลี้ยงช้าง ม้า โค กระบือ เป็นต้น ของพระราชา ทาสเช่นนั้นไม่ควรให้บวช บุตรของนางทาสีผู้มีรูปงาม (นางบำเรอ) ของพระราชา ย่อมเป็นเหมือนบุตรของอำมาตย์ แม้บุตรเหล่านั้นก็ไม่ควรให้บวช หญิงอิสระผู้ไม่สำรวม ย่อมเที่ยวไปกับนางทาสีผู้มีรูปงาม ควรให้บุตรของหญิงเหล่านั้นบวช แต่ถ้าพวกนางขึ้นทะเบียน (เป็นนางทาสีผู้มีรูปงาม) ด้วยตนเอง ก็ไม่ควรให้บุตรของพวกนางบวช แม้ทาสของพวกคณะภฏฺฏิปุตฺตกะเป็นต้น ถ้าพวกเขายังไม่มอบให้ ก็ไม่ควรให้บวช ในวิหารทั้งหลาย พระราชาทั้งหลายย่อมถวายทาสผู้ดูแลอาราม แม้ทาสเหล่านั้นก็ไม่ควรให้บวช แต่เมื่อทำให้เป็นอิสระแล้ว จึงควรให้บวช ในมหาปัจจรีอรรถกถากล่าวว่า 'ชนทั้งหลายนำทาสที่เกิดในบ้านและทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์มาถวายแก่ภิกษุสงฆ์ว่า พวกข้าพเจ้าขอถวายทาสผู้ดูแลอาราม ทาสเหล่านั้นเป็นเหมือนผู้ถูกรดด้วยน้ำเปรียงบนศีรษะ ควรให้ทาสเหล่านั้นบวช' แต่ในกุรุนทีอรรถกถากล่าวว่า 'ถ้าถวายด้วยกัปปิยโวหารว่า พวกข้าพเจ้าขอถวายทาสผู้ดูแลอาราม ไม่ว่าจะถวายด้วยโวหารใดๆ ก็ตาม ไม่ควรให้บวชเลย' คนยากจนอาศัยสงฆ์เลี้ยงชีพจึงเป็นกัปปิยการกในวิหาร แม้กัปปิยการกเหล่านั้นก็ควรให้บวช ผู้ใดที่บิดามารดาเป็นทาส หรือมารดาเป็นทาสีแต่บิดาไม่เป็นทาส ไม่ควรให้ผู้นั้นบวช แต่ผู้ใดที่มารดาไม่เป็นทาสีแต่บิดาเป็นทาส ควรให้ผู้นั้นบวช ญาติหรืออุปัฏฐากของภิกษุถวายทาสโดยกล่าวว่า 'จงให้ผู้นี้บวช เขาจะทำไวยาวัจจะแก่ท่าน' หรือถ้าภิกษุมีทาสของตนเอง ก็ควรให้บวชเมื่อทำให้เป็นอิสระแล้วเท่านั้น นายทาสถวายทาสโดยกล่าวว่า 'จงให้ผู้นี้บวช ถ้าเขาจะยินดี (ในพรหมจรรย์) ก็เป็นอิสระ ถ้าเขาจะสึกไป ก็จะเป็นทาสของเราตามเดิม' ผู้นี้ชื่อว่า ตาวกาลีกะ (ทาสชั่วคราว) ไม่ควรให้บวช ดังนี้ในกุรุนทีอรรถกถากล่าวไว้ ทาสที่ไม่มีนายก็มีอยู่ แม้ทาสนั้นก็ควรให้บวชเมื่อทำให้เป็นอิสระแล้วเท่านั้น หากไม่รู้ (ว่าเป็นทาส) แล้วให้บวชหรือให้อุปสมบทแล้วมาทราบภายหลัง ก็ควรทำให้เป็นอิสระเท่านั้น Imassa ca atthassa pakāsanatthaṃ idaṃ vatthuṃ vadanti – ekā kira kuladāsī ekena saddhiṃ anurādhapurā palāyitvā rohaṇe vasamānā puttaṃ paṭilabhi, so pabbajitvā upasampannakāle lajjī kukkuccako ahosi. Athekadivasaṃ mātaraṃ pucchi – ‘‘kiṃ upāsike tumhākaṃ bhātā vā bhaginī vā natthi, na kañci ñātakaṃ passāmī’’ti. ‘‘Tāta, ahaṃ anurādhapure kuladāsī, tava pitarā saddhiṃ palāyitvā idha vasāmī’’ti. Sīlavā bhikkhu ‘‘asuddhā kira me pabbajjā’’ti saṃvegaṃ labhitvā mātaraṃ tassa kulassa nāmagottaṃ pucchitvā anurādhapuraṃ āgamma tassa kulassa gharadvāre aṭṭhāsi. ‘‘Aticchatha bhante’’ti vuttepi nātikkami, te āgantvā ‘‘kiṃ bhante’’ti pucchiṃsu. ‘‘Tumhākaṃ itthannāmā dāsī palātā atthī’’ti? Atthi bhante. Ahaṃ tassā putto, sace maṃ tumhe anujānātha, pabbajjaṃ labhāmi, tumhe mayhaṃ sāmikāti. Te haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘suddhā bhante tumhākaṃ pabbajjā’’ti taṃ bhujissaṃ katvā mahāvihāre vasāpesuṃ catūhi paccayehi paṭijaggantā. Thero taṃ kulaṃ nissāya vasamānoyeva arahattaṃ pāpuṇīti. และเพื่อแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวเรื่องนี้ว่า: ได้ยินว่า นางทาสีของตระกูลหนึ่งหนีไปกับชายคนหนึ่งจากเมืองอนุราธปุระ แล้วอาศัยอยู่ในโรหณชนบท ได้บุตรคนหนึ่ง บุตรนั้นบวชแล้ว ในเวลาที่อุปสมบทแล้ว เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ (สงสัยในความบริสุทธิ์ของการบวช) วันหนึ่งจึงถามมารดาว่า 'อุบาสิกา ท่านไม่มีพี่ชาย น้องชาย หรือพี่สาว น้องสาวเลยหรือ ข้าพเจ้าไม่เห็นญาติคนใดเลย' มารดาตอบว่า 'ลูกเอ๋ย แม่เป็นทาสีของตระกูลหนึ่งในเมืองอนุราธปุระ หนีมากับบิดาของเจ้า แล้วมาอาศัยอยู่ที่นี่' ภิกษุผู้มีศีลเกิดความสังเวชว่า 'การบวชของเราไม่บริสุทธิ์เสียแล้ว' จึงถามมารดาถึงชื่อและโคตรของตระกูลนั้น แล้วมายังเมืองอนุราธปุระ ยืนอยู่ที่ประตูบ้านของตระกูลนั้น แม้เมื่อถูกกล่าวว่า 'นิมนต์เลยไปเถิดพระคุณเจ้า' ก็ไม่เลยไป พวกเขาจึงออกมาถามว่า 'มีอะไรหรือพระคุณเจ้า' ภิกษุถามว่า 'นางทาสีชื่อนี้ของท่านที่หนีไป มีอยู่หรือ' พวกเขากล่าวว่า 'มีอยู่พระคุณเจ้า' ภิกษุจึงกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเป็นบุตรของนางทาสีนั้น ถ้าท่านทั้งหลายอนุญาต ข้าพเจ้าก็จะได้การบวช ท่านทั้งหลายเป็นนายของข้าพเจ้า' พวกเขาเหล่านั้นร่าเริงยินดีแล้วกล่าวว่า 'พระคุณเจ้า การบวชของท่านบริสุทธิ์แล้ว' จึงทำให้ท่านเป็นอิสระ แล้วให้ท่านพำนักอยู่ในมหาวิหาร บำรุงด้วยปัจจัยสี่ พระเถระอาศัยตระกูลนั้นอยู่ ก็ได้บรรลุพระอรหัต ท่านกล่าวเรื่องนี้ไว้ดังนี้ Dāsavatthukathā niṭṭhitā. จบเรื่องทาส Kammārabhaṇḍuvatthādikathā เรื่องกัมมารภัณฑุเป็นต้น 98-9. Kammārabhaṇḍūti tulādhāramuṇḍako suvaṇṇakāraputto, pañcasikho taruṇadārakoti vuttaṃ hoti. Saṅghaṃ apaloketuṃ bhaṇḍukammāyāti saṅghaṃ bhaṇḍukammatthāya āpucchituṃ anujānāmīti attho. Tatrāyaṃ āpucchanavidhi – sīmāpariyāpanne bhikkhū sannipātetvā pabbajjāpekkhaṃ tattha netvā ‘‘saṅghaṃ bhante imassa dārakassa bhaṇḍukammaṃ āpucchāmī’’ti tikkhattuṃ vā dvikkhattuṃ vā sakiṃ vā vattabbaṃ. Ettha ca ‘‘imassa dārakassa bhaṇḍukammaṃ āpucchāmī’’tipi ‘‘imassa samaṇakaraṇaṃ āpucchāmī’’tipi ‘‘imassa pabbājanaṃ āpucchāmī’’tipi ‘‘ayaṃ samaṇo hotukāmo’’tipi ‘‘ayaṃ pabbajitukāmo’’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. 98-9. คำว่า กัมมารภัณฑุ หมายถึง บุตรของช่างทองผู้ถือตาชั่ง เป็นเด็กหนุ่มผู้มีจุก ๕ จุก ดังนี้ คำว่า สงฺฆํ อปโลเกตุํ ภณฺฑุกมฺมาย ความว่า เราอนุญาตเพื่อขออนุญาตสงฆ์เพื่อการทำภัณฑุกรรม (การโกนศีรษะ) ในคำว่า ตตฺรายํ อาปุจฺฉนวิธิ เป็นต้นนั้น มีวิธีขออนุญาตดังนี้: พึงรวบรวมภิกษุที่อยู่ในสีมา แล้วนำผู้มุ่งการบวชไปที่นั่น แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขออนุญาตสงฆ์เพื่อการทำภัณฑุกรรมของเด็กคนนี้' พึงกล่าว ๓ ครั้ง หรือ ๒ ครั้ง หรือครั้งเดียว และในที่นี้ จะกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าขออนุญาตการทำภัณฑุกรรมของเด็กคนนี้' ก็ดี 'ข้าพเจ้าขออนุญาตการทำให้เด็กคนนี้เป็นสมณะ' ก็ดี 'ข้าพเจ้าขออนุญาตการให้เด็กคนนี้บวช' ก็ดี 'เด็กคนนี้ต้องการเป็นสมณะ' ก็ดี 'เด็กคนนี้ต้องการบวช' ก็ดี ย่อมควรทั้งนั้น Sace sabhāgaṭṭhānaṃ hoti, dasa vā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā bhikkhū vasantīti paricchedo paññāyati, tesaṃ ṭhitokāsaṃ vā nisinnokāsaṃ vā gantvāpi purimanayeneva āpucchitabbaṃ. Pabbajjāpekkhaṃ vināva daharabhikkhū vā sāmaṇere vā pesetvāpi ‘‘eko bhante pabbajjāpekkho atthi tassa bhaṇḍukammaṃ āpucchāmā’’tiādinā nayena āpucchāpetuṃ vaṭṭati. หากเป็นสถานที่ที่มีพระภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกันอยู่ หากปรากฏกำหนดขอบเขตว่ามีภิกษุ 10 รูป หรือ 20 รูป หรือ 30 รูป อยู่จำพรรษา ก็พึงไป ณ ที่ที่พระภิกษุเหล่านั้นยืนอยู่ หรือนั่งอยู่ แล้วขออนุญาตตามนัยก่อนนั่นแล แม้จะส่งภิกษุหนุ่มหรือสามเณรไปโดยไม่ต้องนำผู้ขอบรรพชาไปด้วย แล้วให้ขออนุญาตด้วยนัยเป็นต้นว่า 'ท่านผู้เจริญ มีผู้ขอบรรพชาอยู่คนหนึ่ง พวกข้าพเจ้าขออนุญาตทำภัณฑุกรรม (ปลงผม) แก่เขา' ดังนี้ ก็ย่อมควร Sace keci bhikkhū senāsanaṃ vā gumbādīni vā pavisitvā niddāyanti vā samaṇadhammaṃ vā karonti, āpucchakā ca pariyesantāpi adisvā ‘‘sabbe āpucchitā amhehī’’ti saññino honti, pabbajjā nāma lahukaṃ kammaṃ, tasmā pabbajito supabbajitova pabbājentassāpi anāpatti. หากภิกษุบางรูปเข้าไปสู่เสนาสนะหรือพุ่มไม้เป็นต้นแล้วหลับอยู่ หรือบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ และพวกผู้ขออนุญาตแม้จะเที่ยวหาอยู่แต่ไม่พบ จึงมีความสำคัญว่า 'พวกเราขออนุญาตภิกษุทั้งหมดแล้ว' เมื่อเป็นเช่นนั้น การบรรพชาชื่อว่าเป็นกรรมเบา เพราะฉะนั้น ผู้ที่บรรพชาแล้วก็เป็นอันบรรพชาดีแล้ว และไม่มีอาบัติแก่ผู้ให้บรรพชาด้วย Sace pana mahāvihāro hoti anekabhikkhusahassāvāso, sabbe bhikkhū sannipātetumpi dukkaraṃ, pageva paṭipāṭiyā āpucchituṃ, khaṇḍasīmāyaṃ vā ṭhatvā nadīsamuddādīni vā gantvā pabbājetabbo. Yo pana navamuṇḍo vā hoti vibbhantako vā nigaṇṭhādīsu aññataro vā dvaṅgulakeso vā ūnadvaṅgulakeso vā, tassa kesacchedanakiccaṃ natthi, tasmā bhaṇḍukammaṃ anāpucchitvāpi tādisaṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Dvaṅgulātirittakeso pana yo hoti antamaso ekasikhāmattadharopi, so bhaṇḍukammaṃ āpucchitvāva pabbājetabbo. Upālivatthu mahāvibhaṅge vuttanayameva. แต่หากเป็นมหาวิหารที่เป็นที่อยู่ของภิกษุหลายพันรูป การจะให้ภิกษุทั้งหมดประชุมกันก็ทำได้ยาก ยิ่งการจะขออนุญาตตามลำดับ (ทีละรูป) ก็ยิ่งยากขึ้นไปอีก เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงยืนอยู่ในขัณฑสีมา หรือไปสู่ที่ต่างๆ มีแม่น้ำและทะเลเป็นต้นแล้วให้บรรพชาเถิด อนึ่ง ผู้ใดเป็นคนหัวโล้นใหม่ก็ดี เป็นผู้เพิ่งสึกก็ดี เป็นนักบวชภายนอกมีนิครนถ์เป็นต้นคนใดคนหนึ่งก็ดี เป็นผู้มีผมยาวสององคุลีก็ดี หรือมีผมยาวไม่ถึงสององคุลีก็ดี กิจคือการตัดผมของผู้นั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น จึงควรให้บรรพชาแก่บุคคลเช่นนั้นได้แม้ไม่ได้ขออนุญาตทำภัณฑุกรรม ส่วนผู้ใดมีผมยาวเกินสององคุลี โดยที่สุดแม้เป็นผู้ทรงไว้เพียงจุกเดียว ผู้นั้นพึงขออนุญาตทำภัณฑุกรรมก่อนแล้วจึงให้บรรพชา เรื่องพระอุบาลีในมหาวิภังค์ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล 100. Ahivātakarogenāti māribyādhinā; yatra hi so rogo uppajjati, taṃ kulaṃ dvipadacatuppadaṃ sabbaṃ nassati, yo bhittiṃ vā chadanaṃ vā bhinditvā palāyati, tirogāmādigato vā hoti, so muccati. Tathā cettha pitāputtā mucciṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘pitāputtakā sesā hontī’’ti. 100. คำว่า อหิวาตกโรเคน ได้แก่ ด้วยโรคระบาดที่ทำให้ตาย เพราะว่าโรคนี้เกิดขึ้นในตระกูลใด ตระกูลนั้นทั้งหมด ทั้งสัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้า ย่อมพินาศไป ผู้ใดพังฝาหรือพังหลังคาหนีไป หรือเป็นผู้ไปสู่ที่อื่นมีหมู่บ้านอื่นเป็นต้น ผู้นั้นย่อมพ้นจากโรค และในเรื่องนี้ บิดากับบุตรเท่านั้นที่รอดพ้นไปได้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหลืออยู่แต่บิดาและบุตร' Kākuḍḍepakanti yo vāmahatthena leḍḍuṃ gahetvā nisinno sakkoti āgatāgate kāke uḍḍāpetvā purato nikkhittaṃ bhattaṃ bhuñjituṃ, ayaṃ kākuḍḍepako nāma, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. คำว่า กากุฑเฑปกะ หมายถึง เด็กคนใดนั่งถือก้อนดินด้วยมือซ้าย สามารถไล่กาที่พากันมาให้บินไป แล้วกินข้าวที่วางไว้ข้างหน้าได้ เด็กคนนี้ชื่อว่า กากุฑเฑปกะ ควรให้บรรพชาแก่เด็กนั้นได้ 102. Ittaroti appamattako; katipāhameva vāso bhavissatīti attho. 102. คำว่า อิตตโร หมายถึง มีประมาณน้อย อธิบายว่า การอยู่จักมีเพียงไม่กี่วันเท่านั้น 103. Ogaṇenāti parihīnagaṇena; appamattakena bhikkhusaṅghenāti attho. Abyattena yāvajīvanti ettha sacāyaṃ vuḍḍhataraṃ ācariyaṃ na labhati, upasampadāya saṭṭhivasso vā sattativasso vā hotu, navakatarassāpi byattassa santike ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ācariyo me āvuso hohi, āyasmato nissāya vacchāmī’’ti evaṃ tikkhattuṃ vatvā nissayo gahetabbova. Gāmappavesanaṃ āpucchantenāpi ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā gāmappavesanaṃ āpucchāmi ācariyā’’ti vattabbaṃ. Esa nayo sabbaāpucchanesu. Pañcakachakkesu cettha yattakaṃ sutaṃ nissayamuttakassa icchitabbaṃ, taṃ bhikkhunovādakavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ. Tassa natthitāya ca appassuto; atthitāya ca bahussutoti veditabbo. Sesaṃ vuttanayeneva. 103. คำว่า โอคเณนะ หมายถึง ด้วยคณะที่บกพร่อง อธิบายว่า ด้วยภิกษุสงฆ์จำนวนน้อย ในคำว่า อพฺยตฺเตน ยาวชีวํ นี้ หากภิกษุผู้ไม่ฉลาดนี้ไม่พบอาจารย์ผู้แก่กว่าตน แม้จะมีพรรษา 60 หรือ 70 ก็ตาม ก็พึงนั่งกระโหย่งประนมมือในสำนักของภิกษุผู้ฉลาดแม้จะพรรษาอ่อนกว่า แล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจักอยู่อาศัยท่าน' ดังนี้ 3 ครั้ง แล้วพึงถือนิสัยนั่นแล แม้ภิกษุผู้จะขออนุญาตเข้าบ้าน ก็พึงนั่งกระโหย่งประนมมือแล้วกล่าวว่า 'ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าขออนุญาตเข้าบ้าน' นัยนี้ใช้ในการขออนุญาตทั้งปวง อนึ่ง ในเรื่องการถือนิสัยนี้ สุตะ (ความรู้) มีประมาณเท่าใดที่ต้องการสำหรับภิกษุผู้พ้นนิสัยในหมวด 5 และหมวด 6 สุตะนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในภิกขุนีโอวาทกวรรณนา พึงทราบว่าเป็น 'ผู้มีสุตะน้อย' เพราะไม่มีสุตะนั้น และเป็น 'ผู้มีพหูสูต' เพราะมีสุตะนั้น ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล Kammārabhaṇḍuvatthādikathā niṭṭhitā. เรื่องกัมมารภัณฑุวัตถุเป็นต้น จบแล้ว Rāhulavatthukathā เรื่องพระราหุล 105. Yena kapilavatthu tena cārikaṃ pakkāmīti ettha ayaṃ anupubbikathā. Suddhodanamahārājā kira bodhisattassa abhinikkhamanadivasato paṭṭhāya ‘‘mama putto buddho bhavissāmīti nikkhanto, jāto nu kho buddho’’ti pavattisavanatthaṃ ohitasotova viharati. So bhagavato padhānacariyañca sambodhiñca dhammacakkappavattanādīni ca suṇanto ‘‘idāni kira me putto rājagahaṃ upanissāya viharatī’’ti sutvā ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘ahaṃ tāta vuḍḍho mahallako, sādhu me jīvantasseva puttaṃ dassehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā purisasahassaparivāro rājagahaṃ gantvā bhagavato pāde vanditvā nisīdi. Athassa bhagavā dhammakathaṃ kathesi, so pasīditvā pabbajjañceva upasampadañca yāci. Tato naṃ bhagavā ehibhikkhūpasampadāya upasampādesi, so sapariso arahattaṃ patvā tattheva phalasamāpattisukhaṃ anubhavamāno vihāsi. Rājā teneva upāyena aparepi aṭṭha dūte pahiṇi, tepi sabbe saparisā tatheva arahattaṃ patvā tattheva vihariṃsu. ‘‘Iminā nāma kāraṇena te nāgacchantī’’ti rañño koci pavattimattampi ārocento natthi. 105. ในคำว่า เยน กปิลวตฺถุ เป็นต้นนี้ มีเรื่องราวตามลำดับดังนี้ ได้ยินว่า พระเจ้าสุทโธทนะมหาราชทรงเงี่ยพระโสตสดับข่าวอยู่ตลอด ตั้งแต่วันที่พระโพธิสัตว์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ว่า 'ลูกของเราออกไปเพื่อตั้งใจว่าจะเป็นพระพุทธเจ้า บัดนี้ได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วหรือยัง' เมื่อทรงสดับเรื่องการบำเพ็ญเพียร การตรัสรู้ และการประกาศพระธรรมจักรเป็นต้นของพระผู้มีพระภาคเจ้า และทรงทราบว่า 'บัดนี้ ได้ยินว่าลูกของเราอาศัยเมืองราชคฤห์ประทับอยู่' จึงทรงสั่งอำมาตย์คนหนึ่งว่า 'พ่อเอ๋ย พ่อแก่แล้ว พ่อชราแล้ว เป็นการดีที่เจ้าจะแสดงลูกให้พ่อเห็นในขณะที่พ่อยังมีชีวิตอยู่' อำมาตย์นั้นรับคำว่า 'ดีแล้ว' พร้อมด้วยบริวารหนึ่งพันคนไปยังเมืองราชคฤห์ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งลง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมกถาแก่อำมาตย์นั้น เขาเลื่อมใสแล้วจึงทูลขอทั้งบรรพชาและอุปสมบท ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้อุปสมบทเขาด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา อำมาตย์นั้นพร้อมด้วยบริวารบรรลุพระอรหัตแล้ว เสวยผลสมาบัติสุขอยู่ในเมืองราชคฤห์นั้นเอง พระราชาทรงส่งทูตคนอื่นๆ อีก 8 คนไปโดยนัยนั้นนั่นแล แม้ทูตเหล่านั้นทั้งหมดพร้อมด้วยบริวารก็บรรลุพระอรหัตแล้วอยู่ในที่นั้นเอง ไม่มีใครสักคนที่จะกราบทูลข่าวแก่พระราชาว่า 'พวกเขามิได้กลับมาด้วยเหตุนี้' Atha rājā bodhisattena saddhiṃ ekadivasaṃjātaṃ kāḷudāyiṃ nāma amaccaṃ pahiṇitukāmo purimanayeneva yāci, so ‘‘sace ahaṃ pabbajituṃ labhāmi, dassessāmī’’ti āha. Taṃ rājā ‘‘pabbajitvāpi me puttaṃ dassehī’’ti pahiṇi; sopi purisasahassaparivāro gantvā tatheva saparivāro arahattaṃ pāpuṇi. So ekadivasaṃ sambhatesu sabbasassesu vissaṭṭhakammantesu janapadamanussesu pupphitesu thalajajalajapupphesu paṭipajjanakkhame magge bhagavantaṃ vanditvā saṭṭhimattāhi gāthāhi gamanavaṇṇaṃ vaṇṇesi. Bhagavā ‘‘kimeta’’nti pucchi. ‘‘Bhante tumhākaṃ pitā suddhodanamahārājā mahallakomhi, jīvantasseva me puttaṃ dassehī’’ti maṃ pesesi, sādhu bhante bhagavā ñātakānaṃ saṅgahaṃ karotu, kālo cārikaṃ pakkamitunti. Tena hi saṅghassa ārocehi, ‘‘bhikkhū gamiyavattaṃ pūressantī’’ti. ‘‘Sādhu bhante’’ti thero tathā akāsi. Bhagavā aṅgamagadhavāsīnaṃ kulaputtānaṃ dasahi sahassehi kapilavatthuvāsīnaṃ dasahīti sabbeheva vīsatisahassehi khīṇāsavehi parivuto rājagahā nikkhamitvā rājagahato saṭṭhiyojanikaṃ kapilavatthuṃ divase divase yojanaṃ gacchanto dvīhi māsehi pāpuṇissāmīti aturitacārikaṃ pakkāmi. Tena vuttaṃ – ‘‘yena kapilavatthu tena cārikaṃ pakkāmī’’ti. ต่อมา พระราชาทรงประสงค์จะส่งอำมาตย์ชื่อกาฬุทายี ผู้เกิดวันเดียวกันกับพระโพธิสัตว์ไป จึงได้ทรงขอร้องด้วยวิธีอย่างเดิมนั่นเอง อำมาตย์นั้นได้กราบทูลว่า “ถ้าหากข้าพระพุทธเจ้าได้บวชแล้ว จะแสดง (พระโอรส) ให้เห็น” พระราชาได้ส่งอำมาตย์นั้นไป โดยตรัสว่า “แม้บวชแล้ว ก็จงแสดงบุตรของเราให้เราเห็นเถิด” อำมาตย์นั้นก็พร้อมด้วยบริวารพันคน ไปแล้วเช่นนั้นเอง พร้อมด้วยบริวาร ได้บรรลุพระอรหัต วันหนึ่ง พระเถระนั้น เมื่อพืชพรรณธัญญาหารทั้งปวงถูกเก็บเกี่ยวแล้ว เมื่อมนุษย์ชาวชนบทเสร็จสิ้นการงานแล้ว เมื่อดอกไม้บกและดอกไม้น้ำบานสะพรั่งแล้ว เมื่อหนทางเหมาะแก่การเดินทางแล้ว ได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้พรรณนาคุณแห่งการเสด็จดำเนิน (ไปยังกรุงกบิลพัสดุ์) ด้วยคาถาประมาณ ๖๐ คาถา พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามว่า “นี่คืออะไร” (พระกาฬุทายีเถระกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระบิดาของพระองค์คือพระเจ้าสุทโธทนะมหาราช (ทรงสั่งว่า) ‘เราแก่ชราแล้ว จงแสดงบุตรของเราให้เราเห็นในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่’ ดังนี้ จึงได้ส่งข้าพระพุทธเจ้ามา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงสงเคราะห์พระญาติทั้งหลาย ถึงเวลาที่จะเสด็จจาริกแล้ว” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ถ้าอย่างนั้น จงบอกแก่พระสงฆ์เถิดว่า ‘ภิกษุทั้งหลายจักบำเพ็ญวัตรของผู้เดินทาง’” พระเถระได้กราบทูลว่า “ดีแล้ว พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้กระทำเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยพระขีณาสพทั้งหมดสองหมื่นรูป คือกุลบุตรชาวแคว้นอังคะและมคธหนึ่งหมื่น และกุลบุตรชาวกรุงกบิลพัสดุ์หนึ่งหมื่น ได้เสด็จออกจากกรุงราชคฤห์แล้ว เสด็จไปวันละโยชน์สู่กรุงกบิลพัสดุ์ซึ่งมีระยะทาง ๖๐ โยชน์จากกรุงราชคฤห์ โดยทรงคาดว่าจักถึงในสองเดือน ได้เสด็จจาริกไปอย่างไม่รีบร้อน เพราะเหตุนั้น ท่านสังคีติกาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า ‘เสด็จจาริกไปทางกรุงกบิลพัสดุ์...’ Evaṃ pakkante ca bhagavati udāyitthero nikkhantadivasato paṭṭhāya suddhodanamahārājassa gehe bhattakiccaṃ karoti. Rājā theraṃ parivisitvā pattaṃ gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā uttamabhojanassa pūretvā ‘‘bhagavato dehī’’ti therassa hatthe ṭhapeti. Theropi tatheva karoti. Iti bhagavā antarāmagge raññoyeva piṇḍapātaṃ paribhuñji. Theropi ca bhattakiccāvasāne divase divase rañño āroceti ‘‘ajja bhagavā ettakaṃ āgato’’ti, buddhaguṇapaṭisaṃyuttāya ca kathāya sākiyānaṃ bhagavati saddhaṃ uppādesi. Teneva naṃ bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ kulappasādakānaṃ yadidaṃ kāḷudāyī’’ti etadagge ṭhapesi. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปแล้วอย่างนั้น พระอุทายีเถระได้กระทำกิจภัตตาหารในพระราชวังของพระเจ้าสุทโธทนะมหาราช ตั้งแต่วันที่เสด็จออก พระราชาถวายภัตตาหารแก่พระเถระแล้ว ทรงขัดบาตรด้วยผงของหอม ทรงบรรจุด้วยอาหารอันประณีต แล้วทรงวางไว้ในมือของพระเถระ โดยตรัสว่า “จงถวายแด่พระผู้มีพระภาค” พระเถระนั้นก็ได้กระทำเช่นนั้นเอง ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคได้เสวยบิณฑบาตของพระราชาเท่านั้นในระหว่างทาง พระเถระนั้น เมื่อกิจภัตตาหารเสร็จสิ้นแล้ว ทุกๆ วัน ได้กราบทูลแก่พระราชาว่า “วันนี้พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงที่ประมาณเท่านี้แล้ว” และด้วยถ้อยคำที่ประกอบด้วยพุทธคุณ ได้ยังศรัทธาในพระผู้มีพระภาคให้เกิดขึ้นแก่ชาวศากยะ เพราะเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคได้ทรงตั้งพระเถระนั้นไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้ยังสกุลให้เลื่อมใส พระกาฬุทายีนี้เป็นผู้เลิศ” Sākiyāpi kho anuppatte bhagavati ‘‘amhākaṃ ñātiseṭṭhaṃ passissāmā’’ti sannipatitvā bhagavato vasanaṭṭhānaṃ vīmaṃsamānā nigrodhasakkassa ārāmo ramaṇīyoti sallakkhetvā tattha sabbaṃ paṭijagganavidhiṃ kāretvā gandhapupphādihatthā paccuggamanaṃ karontā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍite daharadahare nāgarikadārake ca dārikāyo ca paṭhamaṃ pahiṇiṃsu, tato rājakumāre ca rājakumārikāyo ca tesaṃ anantarā sāmaṃ gantvā gandhapupphacuṇṇādīhi pūjayamānā bhagavantaṃ gahetvā nigrodhārāmameva agamaṃsu. Tatra bhagavā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto paññattavarabuddhāsane nisīdi. Sākiyā mānajātikā mānathaddhā, te ‘‘siddhatthakumāro amhehi daharatarova amhākaṃ kaniṭṭho, bhāgineyyo, putto, nattā’’ti cintetvā daharadahare rājakumāre āhaṃsu – ‘‘tumhe vandatha, mayaṃ tumhākaṃ piṭṭhito nisīdissāmā’’ti. ฝ่ายชาวศากยะทั้งหลาย เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงแล้ว ประชุมกันแล้ว โดยคิดว่า “เราจักเฝ้าพระญาติผู้ประเสริฐของเรา” พิจารณาสถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาค เห็นว่าอารามของนิโครธศากยะเป็นที่รื่นรมย์ จึงให้จัดเตรียมสถานที่ทุกอย่างในที่นั้นแล้ว มีของหอมและดอกไม้เป็นต้นในมือ กระทำการต้อนรับ ได้ส่งเด็กชายและเด็กหญิงชาวเมืองผู้อ่อนวัย ผู้ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวงไปก่อน ถัดจากนั้น เจ้าชายและเจ้าหญิง ถัดจากนั้น พวกเจ้าศากยะผู้ใหญ่ได้เสด็จไปเอง บูชาด้วยดอกไม้ ของหอม และผงเป็นต้น นำพระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังนิโครธารามนั่นเอง ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยพระขีณาสพสองหมื่นรูป ได้ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่จัดไว้แล้ว ชาวศากยะเป็นผู้มีมานะเป็นปกติ มีมานะแข็งกระด้าง พวกเขาคิดว่า “เจ้าชายสิทธัตถะอ่อนวัยกว่าเรา เป็นน้องชายของเรา เป็นหลาน เป็นบุตร เป็นหลาน” จึงได้บอกแก่เจ้าชายผู้อ่อนวัยทั้งหลายว่า “พวกท่านจงไหว้ (พระสิทธัตถะ) พวกเราจักนั่งข้างหลังพวกท่าน” Tesu evaṃ nisinnesu bhagavā tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā ‘‘na maṃ ñātī vandanti, handa ne vandāpayissāmī’’ti abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya iddhiyā ākāsaṃ abbhuggantvā tesaṃ sīse pādapaṃsuṃ okiramāno viya kaṇḍambamūle yamakapāṭihāriyasadisaṃ pāṭihāriyamakāsi. Rājā taṃ acchariyaṃ disvā āha – ‘‘bhagavā tumhākaṃ maṅgaladivase brāhmaṇassa vandanatthaṃ upanītānaṃ pāde vo parivattitvā brāhmaṇassa matthake patiṭṭhite disvāpi ahaṃ tumhe vandiṃ, ayaṃ me paṭhamavandanā. Vappamaṅgaladivase jambucchāyāya sirisayane nipannānaṃ vo jambucchāyāya aparivattanaṃ disvāpi pāde vandiṃ, ayaṃ me dutiyavandanā. Idāni imaṃ adiṭṭhapubbaṃ pāṭihāriyaṃ disvāpi tumhākaṃ pāde vandāmi, ayaṃ me tatiyavandanā’’ti. เมื่อชาวศากยะเหล่านั้นนั่งอยู่เช่นนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาอัธยาศัยของพวกเขาแล้ว ทรงดำริว่า “พระญาติทั้งหลายไม่ไหว้เรา เอาเถิด เราจักให้พวกเขาไหว้” จึงทรงเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาแล้ว เสด็จออกจากฌานแล้ว เสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้าด้วยฤทธิ์ ประหนึ่งว่าทรงโปรยละอองพระบาทลงบนศีรษะของพวกเขา ได้ทรงกระทำปาฏิหาริย์ที่คล้ายกับยมกปาฏิหาริย์ที่โคนต้นมะม่วงกัณฑะ พระราชาทรงเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในวันมงคล (รับขวัญ) ของพระองค์ เมื่อพระองค์ถูกนำไปเพื่อไหว้พราหมณ์ แม้หม่อมฉันเห็นว่าพระบาทของพระองค์กลับไปตั้งอยู่บนศีรษะของพราหมณ์ หม่อมฉันก็ไหว้พระองค์ นี่เป็นการไหว้ครั้งแรกของหม่อมฉัน ในวันมงคลแรกนาขวัญ เมื่อพระองค์บรรทมอยู่บนที่บรรทมอันมีสิริใต้ร่มไม้หว้า แม้หม่อมฉันเห็นว่าร่มเงาไม้หว้าไม่เวียนไป หม่อมฉันก็ไหว้พระบาท นี่เป็นการไหว้ครั้งที่สองของหม่อมฉัน บัดนี้ แม้หม่อมฉันเห็นปาฏิหาริย์นี้ที่ไม่เคยเห็นมาก่อน หม่อมฉันก็ไหว้พระบาทของพระองค์ นี่เป็นการไหว้ครั้งที่สามของหม่อมฉัน” Suddhodanamahārājena pana vandite bhagavati avanditvā ṭhito nāma ekasākiyopi nāhosi, sabbeyeva vandiṃsu. Iti bhagavā ñātayo vandāpetvā ākāsato oruyha paññatte āsane nisīdi. Nisinne bhagavati sikhāppatto ñātisamāgamo ahosi, sabbe ekaggā sannipatiṃsu. Tato mahāmegho pokkharavassaṃ vassi, tambavaṇṇamudakaṃ heṭṭhā viravantaṃ gacchati. Kassaci sarīre ekabindumattampi na patati, taṃ disvā sabbe acchariyabbhutajātā ahesuṃ. Bhagavā ‘‘na idāneva mayhaṃ ñātisamāgame pokkharavassaṃ vassati, atītepi vassī’’ti imissā aṭṭhuppattiyā vessantarajātakaṃ kathesi. Dhammadesanaṃ sutvā sabbe uṭṭhāya vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Ekopi rājā vā rājamahāmatto vā ‘‘sve amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā gato nāma natthi. เมื่อพระเจ้าสุทโธทนะมหาราชทรงไหว้พระผู้มีพระภาคแล้ว ชาวศากยะแม้คนเดียวที่ยืนอยู่โดยไม่ไหว้ก็ไม่มี ทั้งหมดได้ไหว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงให้พระญาติทั้งหลายไหว้แล้ว เสด็จลงจากอากาศแล้ว ได้ประทับนั่งบนอาสนะที่จัดไว้แล้ว เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งแล้ว การประชุมพระญาติได้ถึงความยอดเยี่ยมแล้ว ทั้งหมดได้ประชุมกันด้วยใจเป็นหนึ่ง ถัดจากนั้น มหาเมฆได้ยังฝนโบกขรพรรษให้ตก น้ำมีสีแดงไหลลงไปเบื้องล่างส่งเสียงดัง บนร่างกายของใครๆ แม้เพียงหยดเดียวก็ไม่ตกลง (หากไม่ปรารถนา) เห็นสิ่งนั้นแล้ว ทั้งหมดได้เป็นผู้เกิดความอัศจรรย์ใจยิ่งนัก พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ฝนโบกขรพรรษไม่ได้ตกในการประชุมพระญาติของเราในบัดนี้เท่านั้น แม้ในอดีตก็เคยตกแล้ว” ด้วยเหตุที่เกิดขึ้นนี้ ได้ทรงแสดงเวสสันดรชาดก ฟังพระธรรมเทศนาแล้ว ทั้งหมดลุกขึ้นแล้ว ไหว้แล้ว กระทำประทักษิณแล้ว ได้หลีกไป พระราชาหรือมหาอำมาตย์แม้คนเดียว ที่กราบทูลว่า “พรุ่งนี้ขอจงรับภิกษาของข้าพระพุทธเจ้า” แล้วหลีกไปนั้นไม่มีเลย Bhagavā dutiyadivase vīsatibhikkhusahassaparivāro kapilavatthuṃ piṇḍāya pāvisi, na koci paccuggantvā nimantesi vā pattaṃ vā aggahesi. Bhagavā indakhīle ṭhito āvajjesi – ‘‘kathaṃ nu kho pubbe buddhā kulanagare piṇḍāya cariṃsu, kiṃ uppaṭipāṭiyā issarajanānaṃ gharāni agamaṃsu, udāhu sapadānacārikaṃ cariṃsū’’ti. Tato ekabuddhassapi uppaṭipāṭiyā gamanaṃ adisvā ‘‘mayāpi idāni ayameva vaṃso ayaṃ paveṇī paggahetabbā, āyatiñca me sāvakāpi mameva anusikkhantā piṇḍacāriyavattaṃ pūressantī’’ti koṭiyaṃ niviṭṭhagehato paṭṭhāya sapadānaṃ piṇḍāya carati. ‘‘Ayyo kira siddhatthakumāro piṇḍāya caratī’’ti catubhūmakādīsu pāsādesu sīhapañjaraṃ vivaritvā mahājano dassanabyāvaṭo ahosi. Rāhulamātāpi devī ‘‘ayyaputto kira imasmiṃyeva nagare mahatā rājānubhāvena suvaṇṇasivikādīhi vicaritvā idāni kesamassuṃ ohāretvā kāsāyavatthavasano kapālahattho piṇḍāya carati, ‘‘sobhati nu kho no vā’’ti sīhapañjaraṃ vivaritvā olokayamānā bhagavantaṃ nānāvirāgasamujjalāya sarīrappabhāya nagaravīthiyo obhāsetvā buddhasiriyā virocamānaṃ disvā uṇhīsato paṭṭhāya yāva pādatalā narasīhagāthāhi nāma aṭṭhahi gāthāhi abhitthavitvā rañño santikaṃ gantvā ‘‘tumhākaṃ putto piṇḍāya caratī’’ti rañño ārocesi. Rājā saṃviggahadayo hatthena sāṭakaṃ saṇṭhāpayamāno turitaturitaṃ nikkhamitvā vegena gantvā bhagavato purato ṭhatvā āha – ‘‘kiṃ bhante amhe lajjāpetha, kimatthaṃ piṇḍāya caratha, kiṃ ettakānaṃ bhikkhūnaṃ na sakkā bhattaṃ laddhunti evaṃsaññino ahuvatthā’’ti. Vaṃsacārittametaṃ mahārāja amhākanti. Nanu bhante amhākaṃ mahāsammatakhattiyavaṃso nāma vaṃso, tattha ca ekakhattiyopi bhikkhācāro nāma natthīti. Ayaṃ mahārāja vaṃso nāma tava vaṃso, amhākaṃ pana buddhavaṃso vaṃso nāma, sabbabuddhā ca piṇḍacārikā ahesunti antaravīthiyaṃ ṭhitova – พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้ากรุงกบิลพัสดุ์เพื่อบิณฑบาตในวันที่สอง พร้อมด้วยภิกษุสองหมื่นรูปเป็นบริวาร ไม่มีใครออกไปต้อนรับ นิมนต์ หรือรับบาตรเลย. พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนอยู่ใกล้เสาเขื่อน ทรงพิจารณาว่า “ในกาลก่อน พระพุทธเจ้าทั้งหลายเสด็จบิณฑบาตในเมืองของพระญาติอย่างไรหนอ? เสด็จไปตามบ้านของชนผู้มีอำนาจโดยข้ามลำดับหรือ? หรือว่าเสด็จบิณฑบาตไปตามลำดับ?” หลังจากนั้น เมื่อไม่ทรงเห็นการเสด็จไปโดยข้ามลำดับของพระพุทธเจ้าแม้เพียงพระองค์เดียว จึงทรงดำริว่า “บัดนี้ แม้เราก็ควรยึดถือวงศ์นี้และประเพณีนี้ไว้ และในอนาคต แม้สาวกของเราก็จะปฏิบัติตามเรา บำเพ็ญวัตรแห่งการบิณฑบาตให้บริบูรณ์” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จบิณฑบาตไปตามลำดับ ตั้งแต่เรือนที่อยู่สุดถนน. เมื่อมหาชนได้ยินว่า “ข่าวว่า พระสิทธัตถกุมารเสด็จบิณฑบาต” จึงพากันเปิดหน้าต่างกรงสีหะในปราสาทมีชั้นสี่เป็นต้น และพากันขวนขวายในการชมดู. แม้พระเทวีผู้เป็นพระมารดาของพระราหุลก็ทรงดำริว่า “ข่าวว่า พระลูกเจ้าเคยเสด็จประพาสในเมืองนี้ด้วยอานุภาพแห่งพระราชาอันยิ่งใหญ่ด้วยยานมีเสลี่ยงทองเป็นต้น แต่บัดนี้ทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ทรงถือบาตร เสด็จบิณฑบาต จะดูงามหรือไม่หนอ?” ดังนี้แล้ว จึงทรงเปิดหน้าต่างกรงสีหะทอดพระเนตร เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรุ่งเรืองด้วยสิริแห่งพระพุทธเจ้า ทรงยังถนนในเมืองให้สว่างไสวด้วยพระรัศมีกายอันรุ่งเรืองด้วยสีสันต่างๆ อันวิจิตร จึงทรงสรรเสริญด้วยคาถา ๘ บทชื่อว่า นรสีหคาถา ตั้งแต่พระอุณหิสจนถึงฝ่าพระบาท แล้วเสด็จไปเฝ้าพระราชา กราบทูลว่า “พระโอรสของพระองค์กำลังเสด็จบิณฑบาตอยู่” พระราชาทรงมีพระทัยสะดุ้ง ทรงจัดฉลองพระองค์ด้วยพระหัตถ์ เสด็จออกจากพระราชวังอย่างรีบร้อน เสด็จไปอย่างรวดเร็ว ประทับยืนเบื้องหน้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุใดจึงทรงทำให้พวกข้าพระองค์อับอาย เหตุใดจึงเสด็จบิณฑบาต ทรงดำริว่า 'ภิกษุจำนวนมากถึงเพียงนี้จะไม่สามารถหาอาหารได้' อย่างนั้นหรือ?” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มหาบพิตร นี้เป็นวงศ์จริตของพวกเรา” พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วงศ์ของพวกเราชื่อว่ามหาสัมมตกษัตริย์มิใช่หรือ? และในวงศ์นั้น ไม่มีกษัตริย์แม้แต่พระองค์เดียวที่ชื่อว่าผู้เที่ยวบิณฑบาตเลย” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มหาบพิตร วงศ์นั้นเป็นวงศ์ของพระองค์ ส่วนวงศ์ของพวกเราชื่อว่าพุทธวงศ์ พระพุทธเจ้าทั้งปวงล้วนเสด็จบิณฑบาต” ดังนี้แล้ว ประทับยืนอยู่กลางถนนนั่นเอง – ‘‘Uttiṭṭhe nappamajjeyya, dhammaṃ sucaritaṃ care; Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti. “ไม่พึงประมาทในวัตรปฏิบัติที่พึงยืนเพื่อบิณฑบาต พึงประพฤติธรรมให้สุจริต ผู้ประพฤติธรรมย่อมอยู่เป็นสุข ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า” Imaṃ gāthamāha. Gāthāpariyosāne rājā sotāpattiphalaṃ sacchākāsi. พระองค์ตรัสคาถานี้. เมื่อจบคาถา พระราชาทรงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ‘‘Dhammaṃ care sucaritaṃ, na naṃ duccaritaṃ care; Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti. “พึงประพฤติธรรมให้สุจริต ไม่พึงประพฤติธรรมนั้นให้ทุจริต ผู้ประพฤติธรรมย่อมอยู่เป็นสุข ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า” Imaṃ pana gāthaṃ sutvā sakadāgāmiphale patiṭṭhāsi, dhammapālajātakaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhāsi, maraṇasamaye setacchattassa heṭṭhā sirisayane nipannoyeva arahattaṃ pāpuṇi. Araññavāsena padhānānuyogakiccaṃ rañño nāhosi. เมื่อทรงสดับคาถานี้แล้ว ทรงดำรงอยู่ในสกทาคามิผล เมื่อทรงสดับธัมมปาลชาดกแล้ว ทรงดำรงอยู่ในอนาคามิผล และในเวลาใกล้สวรรคต ทรงบรรทมอยู่บนสิริไสยาสน์ภายใต้เศวตฉัตรนั่นเอง ก็ทรงบรรลุอรหัตตผล. กิจที่จะต้องบำเพ็ญเพียรในป่าของพระราชาไม่ได้มีเลย. Sotāpattiphalañca sacchikatvā eva pana bhagavato pattaṃ gahetvā saparisaṃ bhagavantaṃ mahāpāsādaṃ āropetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisi. Bhattakiccāvasāne sabbaṃ itthāgāraṃ āgantvā bhagavantaṃ vandi ṭhapetvā rāhulamātaraṃ. Sā pana ‘‘gaccha ayyaputtaṃ vandāhī’’ti parijanena vuccamānāpi ‘‘sace mayhaṃ guṇo atthi, sayameva ayyaputto āgamissati, āgataṃ naṃ vandissāmī’’ti vatvā na agamāsi. Atha bhagavā rājānaṃ pattaṃ gāhāpetvā dvīhi aggasāvakehi saddhiṃ rājadhītāya sirigabbhaṃ gantvā ‘‘rājadhītā yathāruciyā vandamānā na kiñci vattabbā’’ti vatvā paññatte āsane nisīdi. Sā vegena āgantvā gopphakesu gahetvā pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ parivattetvā parivattetvā yathājjhāsayaṃ vandi. และเมื่อทรงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลแล้วนั่นเอง ทรงรับบาตรของพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงนำพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยบริวารเสด็จขึ้นสู่พระมหาปราสาท แล้วทรงถวายของเคี้ยวและของฉันอันประณีต. เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว เหล่านางสนมกำนัลทั้งปวงได้มาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า เว้นแต่พระมารดาของพระราหุล. ส่วนพระนางนั้น แม้เมื่อบริวารกราบทูลว่า “ขอเชิญเสด็จไปถวายบังคมพระลูกเจ้าเถิด” ก็ตรัสว่า “ถ้าคุณความดีของเรามีอยู่ พระลูกเจ้าก็จะเสด็จมาเอง เราจะถวายบังคมพระองค์ผู้เสด็จมาแล้ว” ดังนี้แล้ว ก็ไม่เสด็จไป. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระราชาถือบาตร เสด็จพร้อมด้วยพระอัครสาวกทั้งสองไปยังห้องสิริของพระราชธิดา ตรัสว่า “เมื่อพระราชธิดาทรงถวายบังคมตามความพอใจ ไม่พึงกล่าวอะไรๆ เลย” ดังนี้แล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้. พระนางเสด็จมาอย่างรวดเร็ว ทรงจับที่ข้อพระบาท ทรงกลิ้งพระเศียรไปมาบนหลังพระบาท ถวายบังคมตามอัธยาศัย. Rājā rājadhītāya bhagavati sinehabahumānādiguṇasampattiṃ kathesi. Bhagavā ‘‘anacchariyaṃ mahārāja yaṃ idāni paripakke ñāṇe tayā rakkhiyamānā rājadhītā attānaṃ rakkhi, sā pubbe anārakkhā pabbatapāde vicaramānā aparipakke ñāṇe attānaṃ rakkhī’’ti vatvā candakinnarījātakaṃ kathesi. พระราชาทรงกราบทูลถึงความสมบูรณ์แห่งคุณธรรมมีพระสิเนหาและความเคารพเป็นต้นของพระราชธิดาที่มีต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มหาบพิตร ในบัดนี้ เมื่อญาณแก่กล้าแล้ว การที่พระราชธิดาอันพระองค์ทรงรักษาอยู่ ทรงรักษาตนได้นั้น ไม่น่าอัศจรรย์เลย แต่ในกาลก่อน เมื่อญาณยังไม่แก่กล้า พระนางทรงเที่ยวไปที่เชิงเขาโดยไม่มีผู้รักษา ก็ยังทรงรักษาตนได้” ดังนี้แล้ว จึงทรงแสดงจันทกินนรีชาดก. Taṃdivasameva ca nandarājakumārassa kesavissajjanaṃ paṭṭabandho gharamaṅgalaṃ āvāhamaṅgalaṃ chattamaṅgalanti pañca mahāmaṅgalāni honti. Bhagavā nandaṃ pattaṃ gāhāpetvā maṅgalaṃ vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Janapadakalyāṇī kumāraṃ gacchantaṃ disvā ‘‘tuvaṭaṃ kho ayyaputta āgaccheyyāsī’’ti vatvā gīvaṃ pasāretvā olokesi. Sopi bhagavantaṃ ‘‘pattaṃ gaṇhathā’’ti vattuṃ avisahamāno vihāraṃyeva agamāsi. Taṃ anicchamānaṃyeva bhagavā pabbājesi. Iti bhagavā kapilapuraṃ āgantvā dutiyadivase nandaṃ pabbājesi. และในวันนั้นเอง ได้มีมหามงคล ๕ ประการของพระนันทราชกุมาร คือ มงคลการปล่อยพระเกศา, การผูกผ้าโพกพระเศียร, มงคลขึ้นเรือนใหม่, มงคลอภิเษกสมรส, และมงคลกางเศวตฉัตร. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระนันทะถือบาตร ตรัสพระธรรมเทศนาอันเป็น mงคลแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป. พระนางชนบทกัลยาณีทอดพระเนตรเห็นพระกุมารเสด็จไปอยู่ จึงตรัสว่า “ข้าแต่พระพี่เจ้า ขอพระองค์พึงเสด็จกลับมาโดยเร็วเถิด” ดังนี้แล้ว ทรงชะเง้อพระศอทอดพระเนตร. แม้พระนันทะนั้นก็ไม่กล้ากราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอทรงรับบาตรเถิด” จึงเสด็จไปยังพระวิหารนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้พระนันทะนั้นบวชทั้งที่ยังไม่ปรารถนาเลย. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมายังกรุงกบิลพัสดุ์ และในวันที่สองก็ทรงให้พระนันทะบวช. Sattame divase rāhulamātā kumāraṃ alaṅkaritvā bhagavato santikaṃ pesesi – ‘‘passa tāta etaṃ vīsatisahassasamaṇaparivutaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ brahmarūpavaṇṇaṃ samaṇaṃ, ayaṃ te pitā, etassa mahantā nidhayo ahesuṃ, tyassa nikkhamanato paṭṭhāya na passāma, gaccha naṃ dāyajjaṃ yāca, ahaṃ tāta kumāro chattaṃ ussāpetvā cakkavattī bhavissāmi, dhanena me attho, dhanaṃ me dehi, sāmiko hi putto pitusantakassā’’ti. Rāhulakumāro bhagavato santikaṃ gantvāva pitusinehaṃ paṭilabhitvā haṭṭhacitto ‘‘sukhā te samaṇa chāyā’’ti vatvā aññampi bahuṃ attano anurūpaṃ vadanto aṭṭhāsi. Bhagavā katabhattakicco anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Kumāropi ‘‘dāyajjaṃ me samaṇa dehi, dāyajjaṃ me samaṇa dehī’’ti bhagavantaṃ anubandhi. Tena vuttaṃ – ‘‘anupubbena cārikaṃ caramāno yena kapilavatthu…pe… dāyajjaṃ me samaṇa dehī’’ti. ในวันที่ ๗ พระมารดาของพระราหุลทรงประดับประดาพระกุมารแล้วส่งไปสำนักพระผู้มีพระภาค (ตรัสว่า) “ลูกรัก จงดูสมณะผู้มีวรรณะดุจทอง มีรูปกายดุจท้าวมหาพรหม แวดล้อมด้วยสมณะสองหมื่นรูปนี้เถิด ท่านผู้นี้คือบิดาของเจ้า บิดาของเจ้านี้เคยมีขุมทรัพย์ใหญ่ ๔ ขุม แต่ตั้งแต่วันที่ท่านออกบวช เราก็ไม่เห็นขุมทรัพย์เหล่านั้นอีกเลย เจ้าจงไปขอทรัพย์มรดกต่อท่านเถิด (โดยกราบทูลว่า) ข้าแต่เสด็จพ่อ หม่อมฉันเป็นกุมาร จักยกฉัตรขึ้นเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ หม่อมฉันต้องการทรัพย์ ขอพระองค์โปรดประทานทรัพย์แก่หม่อมฉันเถิด เพราะบุตรย่อมเป็นเจ้าของทรัพย์สมบัติของบิดา” พระราหุลกุมารพอไปถึงสำนักพระผู้มีพระภาคเท่านั้น ก็เกิดความรักในบิดา มีจิตร่าเริงกราบทูลว่า “ข้าแต่สมณะ ร่มเงาของพระองค์มีความสุขนัก” แล้วได้ยืนกราบทูลคำอื่น ๆ อีกมากที่เหมาะสมกับตน พระผู้มีพระภาคทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงอนุโมทนา เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป แม้พระกุมารก็ติดตามพระผู้มีพระภาคไปพลางกราบทูลว่า “ข้าแต่สมณะ โปรดประทานมรดกแก่หม่อมฉันเถิด ข้าแต่สมณะ โปรดประทานมรดกแก่หม่อมฉันเถิด” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่อเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ถึงกรุงกบิลพัสดุ์... (จนถึงคำว่า) ข้าแต่สมณะ โปรดประทานมรดกแก่หม่อมฉันเถิด” Atha kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesīti bhagavā kumāraṃ na nivattāpesi, parijanopi bhagavatā saddhiṃ gacchantaṃ nivattetuṃ na visahati. Atha ārāmaṃ gantvā ‘‘yaṃ ayaṃ pitusantakaṃ dhanaṃ icchati, taṃ vaṭṭānugataṃ savighātakaṃ, handassa bodhimaṇḍe paṭiladdhaṃ sattavidhaṃ ariyadhanaṃ demi, lokuttaradāyajjassa naṃ sāmikaṃ karomī’’ti āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi. Āmantetvā ca panāha – ‘‘tena hi tvaṃ sāriputta rāhulakumāraṃ pabbājehī’’ti. Yasmā ayaṃ dāyajjaṃ yācati, tasmā naṃ lokuttaradāyajjapaṭilābhāya pabbājehīti attho. คำว่า “ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระสารีบุตรมา” ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงให้พระกุมารกลับไป แม้บริษัทบริวารก็ไม่กล้าที่จะให้พระกุมารผู้กำลังเสด็จไปกับพระผู้มีพระภาคกลับไป ครั้นเสด็จถึงอารามแล้ว ทรงดำริว่า “ทรัพย์ใดที่เป็นของบิดาที่พระกุมารนี้ปรารถนา ทรัพย์นั้นเป็นไปตามวัฏฏะ มีความคับแค้น (ทุกข์เบียดเบียน) เอาเถิด เราจะให้ทรัพย์อันประเสริฐ ๗ ประการที่เราได้มา ณ โพธิมณฑลแก่เขา และจะทำให้เขาเป็นเจ้าของมรดกโลกุตตระ” ดังนี้แล้ว จึงตรัสเรียกท่านพระสารีบุตรมา ครั้นตรัสเรียกแล้วจึงตรัสว่า “สารีบุตร ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้พระราหุลกุมารบวชเถิด” อธิบายว่า เพราะพระกุมารนี้ขอทรัพย์มรดก ฉะนั้น จงให้เขาบวชเพื่อการได้มรดกโลกุตตระเถิด Idāni yā sā bhagavatā bārāṇasiyaṃ tīhi saraṇagamanehi pabbajjā ca upasampadā ca anuññātā, tato yasmā upasampadaṃ paṭikkhipitvā garubhāve ṭhapetvā ñatticatutthena kammena upasampadā anuññātā, pabbajjā pana neva paṭikkhittā, na puna anuññātā, tasmā anāgate bhikkhūnaṃ vimati uppajjissati – ‘‘ayaṃ pabbajjā nāma pubbe upasampadāsadisā, kiṃ nu kho idānipi upasampadā viya kammavācāya eva kattabbā, udāhu saraṇagamanehī’’ti. Imañca panatthaṃ viditvā bhagavā puna tīhi saraṇagamanehi sāmaṇerapabbajjaṃ anujānitukāmo, tasmā dhammasenāpati taṃ bhagavato ajjhāsayaṃ viditvā bhagavantaṃ puna pabbajjaṃ anujānāpetukāmo āha – ‘‘kathāhaṃ bhante rāhulakumāraṃ pabbājemī’’ti. บัดนี้ การบรรพชาและการอุปสมบทใดที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้ ณ เมืองพาราณสีด้วยไตรสรณคมน์ ตั้งแต่นั้นมา เพราะเหตุที่ทรงยกเลิกการอุปสมบท (ด้วยสรณคมน์) นั้นแล้วทรงตั้งไว้ในฐานะที่หนัก และทรงอนุญาตการอุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา แต่ส่วนการบรรพชานั้น ไม่ทรงยกเลิกและไม่ทรงอนุญาตซ้ำอีก ด้วยเหตุนั้น ในอนาคตความสงสัยจะเกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “การบรรพชานี้ ในกาลก่อนเหมือนกับการอุปสมบท บัดนี้ควรทำด้วยกรรมวาจาเหมือนการอุปสมบท หรือว่าควรทำด้วยไตรสรณคมน์กันแน่?” พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนี้แล้ว ทรงประสงค์จะอนุญาตการบรรพชาเป็นสามเณรด้วยไตรสรณคมน์อีกครั้ง ด้วยเหตุนั้น พระธรรมเสนาบดีทราบพระอัธยาศัยนั้นของพระผู้มีพระภาคแล้ว ประสงค์จะให้พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตการบรรพชาอีกครั้ง จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะให้พระราหุลกุมารบวชได้อย่างไร?” Atha kho āyasmā sāriputto rāhulakumāraṃ pabbājesīti kumārassa mahāmoggallānatthero kese chinditvā kāsāyāni datvā saraṇāni adāsi. Mahākassapatthero ovādācariyo ahosi. Yasmā pana upajjhāyamūlakā pabbajjā ca upasampadā ca, upajjhāyova tattha issaro, na ācariyo, tasmā vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā sāriputto rāhulakumāraṃ pabbājesī’’ti. คำว่า “ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรได้ให้พระราหุลกุมารบวช” ความว่า พระมหาโมคคัลลานเถระได้ปลงผม ประทานผ้ากาสาวพัสตร์ และให้สรณะทั้งหลายแก่พระกุมาร พระมหากัสสปเถระเป็นพระโอวาทาจารย์ แต่เพราะการบรรพชาและการอุปสมบทมีพระอุปัชฌาย์เป็นมูลราก พระอุปัชฌาย์เท่านั้นเป็นใหญ่ในเรื่องนั้น พระอาจารย์ (ผู้ให้สรณะหรือโอวาท) ไม่เป็นใหญ่ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรได้ให้พระราหุลกุมารบวช” Evaṃ ‘‘kumāro pabbajito’’ti sutvā uppannasaṃvegena hadayena atha kho suddhodano sakkoti sabbaṃ vattabbaṃ. Tattha yasmā uñchācariyāya jīvato pabbajitassa avisesena ‘‘varaṃ yācāmī’’ti vutte ‘‘yācassū’’ti vacanaṃ appatirūpaṃ, na ca buddhānaṃ āciṇṇaṃ, tasmā ‘‘atikkantavarā kho gotama tathāgatā’’ti vuttaṃ. Yañca bhante kappati yañca anavajjanti yaṃ tumhākañceva dātuṃ kappati, anavajjañca hoti, mama ca sampaṭicchanapaccayā viññūhi na garahitabbaṃ, taṃ yācāmīti attho. Tathā nande adhimattaṃ rāhuleti yatheva kira bodhisattaṃ evaṃ nandampi rāhulampi maṅgaladivase nemittakā ‘‘cakkavattī bhavissatī’’ti byākariṃsu. Atha rājā ‘‘puttassa cakkavattisiriṃ passissāmī’’ti ussāhajāto bhagavato pabbajjāya mahantaṃ icchāvighātaṃ pāpuṇi. Tato ‘‘nandassa cakkavattisiriṃ passissāmī’’ti ussāhaṃ janesi, tampi bhagavā pabbājesi. Iti tampi dukkhaṃ adhivāsetvā ‘‘idāni rāhulassa cakkavattisiriṃ passissāmī’’ti ussāhaṃ janesi, tampi bhagavā pabbājesi. Tenassa ‘‘idāni kulavaṃsopi pacchinno, kuto cakkavattisirī’’ti adhikataraṃ dukkhaṃ uppajji. Tena vuttaṃ – ‘‘tathā nande adhimattaṃ rāhule’’ti. Rañño pana ito pacchā anāgāmiphalappatti veditabbā. เมื่อได้ยินว่า “พระกุมารบวชแล้ว” ดังนี้ ด้วยหัวใจที่เกิดความสังเวช จึงควรกล่าวข้อความทั้งหมดมีคำว่า “ครั้งนั้น พระเจ้าสุทโธทนะศากยะ” เป็นต้น ในข้อความนั้น เพราะสำหรับบรรพชิตผู้เลี้ยงชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจาร เมื่อกราบทูลโดยไม่เจาะจงว่า “ข้าพระองค์ขอพร” การตรัสว่า “จงขอเถิด” ย่อมไม่สมควร และไม่ใช่ธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ดูกรโคตมะ พระตถาคตทั้งหลายก้าวล่วงพรไปแล้ว” ส่วนคำว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิ่งใดที่ควรและไม่มีโทษ” ความว่า พรใดที่ควรแก่พระองค์ที่จะประทาน และเป็นสิ่งที่ไม่มีโทษ และเพราะเหตุแห่งการรับพรของข้าพระองค์ ผู้รู้ทั้งหลายจะไม่ตำหนิได้ ข้าพระองค์ขอพรนั้น ดังนี้ คำว่า “เช่นเดียวกับนันทะและราหุลอย่างยิ่ง” ความว่า พวกโหรได้พยากรณ์พระนันทะและพระราหุลในวันมงคลว่า “จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ” เช่นเดียวกับที่พยากรณ์พระโพธิสัตว์นั่นแล ครั้งนั้น พระราชาทรงเกิดความอุตสาหะว่า “เราจักได้เห็นสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิของบุตร” แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคบวช ก็ทรงประสบความผิดหวังอย่างใหญ่หลวง จากนั้นทรงเกิดความอุตสาหะว่า “เราจักได้เห็นสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิของนันทกุมาร” พระผู้มีพระภาคก็ทรงให้พระนันทะบวชเสียอีก พระราชาทรงอดกลั้นความทุกข์แม้นั้นไว้แล้ว ทรงเกิดความอุตสาหะว่า “บัดนี้ เราจักได้เห็นสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิของราหุลกุมาร” พระผู้มีพระภาคก็ทรงให้พระราหุลบวชเสียอีก ด้วยเหตุนั้น ความทุกข์ที่ยิ่งกว่าเดิมจึงเกิดขึ้นแก่พระองค์ว่า “บัดนี้ แม้วงศ์ตระกูลก็ขาดสิ้นแล้ว สิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิจะมีมาแต่ที่ไหน” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เช่นเดียวกับนันทะและราหุลอย่างยิ่ง” อนึ่ง พึงทราบว่าพระเจ้าสุทโธทนะมหาราชได้บรรลุอนาคามิผลหลังจากนี้ Sādhu bhante ayyāti idaṃ kasmā āha? So kira cintesi – ‘‘yatra hi nāma ahampi buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako samāno attano piyataraputte pabbājiyamāne ñātiviyogadukkhaṃ adhivāsetuṃ na sakkomi, aññe janā puttanattakesu pabbājitesu kathaṃ adhivāsessanti, tasmā aññesampi tāva evarūpaṃ dukkhaṃ mā ahosī’’ti āha. Bhagavā ‘‘sāsane niyyānikakāraṇaṃ rājā vadatī’’ti dhammakathaṃ katvā ‘‘na bhikkhave ananuññāto mātāpitūhi putto pabbājetabbo’’ti sikkhāpadaṃ paññapesi. เหตุใดพระราชาจึงกราบทูลว่า “ดีละ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ” เล่า? ได้ยินว่า พระราชาทรงดำริว่า “เพราะเหตุใด แม้เราผู้เป็นพุทธมามกะ ธัมมมามกะ สังฆมามกะ เมื่อบุตรผู้เป็นที่รักยิ่งของตนถูกให้บวชอยู่ ยังไม่อาจอดกลั้นความทุกข์ที่เกิดจากการพลัดพรากจากญาติได้ คนอื่น ๆ เมื่อบุตรหลานถูกให้บวชแล้ว จะอดกลั้นได้อย่างไร ฉะนั้น ขอความทุกข์เห็นปานนี้อย่าได้มีแก่คนอื่น ๆ เลย” จึงกราบทูลเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “พระราชาตรัสเหตุที่นำออกจากทุกข์ในพระศาสนา” ดังนี้แล้ว ทรงแสดงธรรมกถา แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุตรที่มารดาบิดาไม่อนุญาต ไม่พึงให้บวช” Tattha mātāpitūhīti jananijanake sandhāya vuttaṃ. Sace dve atthi, dvepi āpucchitabbā. Sace pitā mato mātā vā, yo jīvati so āpucchitabbo. Pabbajitāpi āpucchitabbāva. Āpucchantena sayaṃ vā gantvā āpucchitabbaṃ, añño vā pesetabbo, so eva vā pesetabbo ‘‘gaccha mātāpitaro āpucchitvā ehī’’ti. Sace ‘‘anuññātomhī’’ti vadati, saddahantena pabbājetabbo. Pitā sayaṃ pabbajito puttampi pabbājetukāmo hoti, mātaraṃ āpucchitvāva pabbājetu. Mātā vā dhītaraṃ pabbājetukāmā, pitaraṃ āpucchitvāva pabbājetu. Pitā puttadārena anatthiko palāyi, mātā ‘‘imaṃ pabbājethā’’ti puttaṃ bhikkhūnaṃ deti, ‘‘pitāssa kuhi’’nti vutte ‘‘cittakeḷiyaṃ kīḷituṃ palāto’’ti vadati, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Mātā kenaci purisena saddhiṃ palātā hoti, pitā pana ‘‘pabbājethā’’ti deti, etthāpi eseva nayo. Pitā vippavuttho hoti, mātā puttaṃ ‘‘pabbājethā’’ti anujānāti, ‘‘pitā tassa kuhi’’nti vutte ‘‘kiṃ tumhākaṃ pitarā, ahaṃ jānissāmī’’ti vadati, pabbājetuṃ vaṭṭatīti kurundiyaṃ vuttaṃ. ในคำว่า mātāpitūhi นี้ ตรัสหมายถึงมารดาผู้ให้กำเนิดและบิดาผู้ให้กำเนิด. ถ้ามีทั้งสองคน ก็พึงขออนุญาตทั้งสองคน. ถ้าบิดาตายแล้ว หรือมารดาตายแล้ว ผู้ใดมีชีวิตอยู่ พึงขออนุญาตผู้นั้น. แม้บิดามารดาที่บวชแล้ว ก็พึงขออนุญาตเช่นกัน. ผู้จะขออนุญาต พึงไปเอง หรือพึงส่งผู้อื่นไป หรือพึงส่งกุลบุตรนั้นเองไป โดยสั่งว่า “จงไปขออนุญาตบิดามารดาแล้วกลับมา”. ถ้ากุลบุตรนั้นกล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้รับอนุญาตแล้ว” อุปัชฌาย์ผู้เชื่อถือ พึงให้บวช. บิดาเองบวชแล้ว ประสงค์จะให้บุตรบวชด้วย พึงขออนุญาตมารดาแล้วจึงให้บวช. หรือมารดาประสงค์จะให้ธิดาบวช พึงขออนุญาตบิดาแล้วจึงให้บวช. บิดาไม่ต้องการบุตรภรรยาแล้วหนีไป มารดามอบบุตรแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “จงให้เด็กนี้บวชเถิด” เมื่อภิกษุถามว่า “บิดาของเด็กนั้นอยู่ที่ไหน?” มารดาตอบว่า “หนีไปเพื่อเล่นสนุกตามใจชอบแล้ว” พึงให้เด็กนั้นบวชได้. มารดาหนีไปกับชายอื่น แต่บิดามอบบุตรว่า “จงให้บวชเถิด” ในกรณีนี้ก็มีนัยเดียวกัน. บิดาไปอยู่ต่างถิ่น มารดาอนุญาตให้บุตรบวชว่า “จงให้บวชเถิด” เมื่อภิกษุถามว่า “บิดาของเด็กนั้นอยู่ที่ไหน?” มารดาตอบว่า “บิดาของเขาจะมีประโยชน์อะไรแก่ท่านทั้งหลาย? ข้าพเจ้าจะรับรู้เอง” พึงให้บวชได้ ดังนี้ คัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้. Mātāpitaro matā, dārako cūḷamātādīnaṃ santike saṃvaddho, tasmiṃ pabbājiyamāne ñātakā kalahaṃ vā karonti, khiyyanti vā, tasmā vivādupacchedanatthaṃ āpucchitvāva pabbājetabbo. Anāpucchā pabbājentassa pana āpatti natthi. Daharakāle gahetvā posanakā mātāpitaro nāma honti, tesupi eseva nayo. Putto attānaṃ nissāya jīvati, na mātāpitaro. Sacepi rājā hoti, āpucchitvāva pabbājetabbo. Mātāpitūhi anuññāto pabbajitvā puna vibbhamati, sacepi satakkhattuṃ pabbajitvā vibbhamati, āgatāgatakāle punappunaṃ āpucchitvāva pabbājetabbo. Sace evaṃ vadanti – ‘‘ayaṃ vibbhamitvā gehaṃ āgato amhākaṃ kammaṃ na karoti, pabbajitvā tumhākaṃ vattaṃ na pūreti, natthi imassāpucchanakiccaṃ, āgatāgataṃ pabbājeyyāthā’’ti evaṃ nissaṭṭhaṃ puna anāpucchāpi pabbājetuṃ vaṭṭati. บิดามารดาตายแล้ว เด็กนั้นเติบโตอยู่กับน้าหรืออาเป็นต้น เมื่อจะให้เด็กนั้นบวช ญาติทั้งหลายอาจทะเลาะวิวาท หรือตำหนิติเตียน เพราะฉะนั้น เพื่อตัดการวิวาท พึงขออนุญาตแล้วจึงให้บวช. แต่เมื่อให้บวชโดยไม่ขออนุญาต อุปัชฌาย์ไม่มีอาบัติ. บิดามารดาผู้รับเลี้ยงดูตั้งแต่เด็กชื่อว่าบิดามารดา ในกรณีของบิดามารดาเหล่านั้นก็มีนัยเดียวกัน. บุตรอาศัยตนเองเลี้ยงชีพ ไม่ได้อาศัยบิดามารดา. แม้จะเป็นพระราชา ก็พึงขออนุญาตแล้วจึงให้บวช. บุตรที่บิดามารดาอนุญาตให้บวชแล้ว สึกไป แม้จะบวชแล้วสึกไปถึง ๗ ครั้ง เมื่อกลับมาแต่ละครั้ง ก็พึงขออนุญาตแล้วจึงให้บวชซ้ำอีก. ถ้าบิดามารดากล่าวอย่างนี้ว่า “เด็กคนนี้สึกกลับมาบ้านก็ไม่ทำงานให้เรา บวชแล้วก็ไม่บำเพ็ญวัตรให้ท่านทั้งหลาย เพราะฉะนั้น กิจที่ต้องขออนุญาตสำหรับเด็กคนนี้ไม่มี ท่านทั้งหลายจงให้บวชได้ทุกครั้งที่เขากลับมา” เด็กที่ถูกสละแล้วอย่างนี้ พึงให้บวชได้โดยไม่ต้องขออนุญาตอีก. Yopi daharakāleyeva ‘‘ayaṃ tumhākaṃ dinno, yadā icchatha, tadā pabbājeyyāthā’’ti evaṃ dinno hoti, sopi āgatāgato puna anāpucchāva pabbājetabbo. Yaṃ pana daharakāleyeva ‘‘imaṃ bhante pabbājeyyāthā’’ti anujānitvā pacchā vuḍḍhippattakāle nānujānanti, ayaṃ na anāpucchā pabbājetabbo. Eko mātāpitūhi saddhiṃ bhaṇḍitvā ‘‘pabbājetha ma’’nti āgacchati, ‘‘āpucchitvā ehī’’ti ca vutto ‘‘nāhaṃ gacchāmi, sace maṃ na pabbājetha, vihāraṃ vā jhāpemi, satthena vā tumhe paharāmi, tumhākaṃ ñātakaupaṭṭhākānaṃ vā ārāmacchedanādīhi anatthaṃ uppādemi, rukkhā vā patitvā marāmi, coramajjhaṃ vā pavisāmi, desantaraṃ vā gacchāmī’’ti vadati, taṃ jīvasseva rakkhaṇatthāya pabbājetuṃ vaṭṭati. Sace panassa mātāpitaro āgantvā ‘‘kasmā amhākaṃ puttaṃ pabbājayitthā’’ti vadanti, tesaṃ tamatthaṃ ārocetvā ‘‘rakkhaṇatthāya naṃ pabbājayimha, paññāyatha tumhe puttenā’’ti vattabbā. ‘‘Rukkhā patissāmī’’ti āruhitvā pana hatthapāde muñcantaṃ pabbājetuṃ vaṭṭatiyeva. เด็กคนใดที่ถูกมอบให้ตั้งแต่ยังเด็กว่า “เด็กคนนี้มอบให้ท่านทั้งหลายแล้ว เมื่อท่านทั้งหลายประสงค์จะให้บวชเมื่อใด ก็จงให้บวชเมื่อนั้น” เด็กคนนั้นแม้จะกลับมาบ่อยๆ ก็พึงให้บวชได้โดยไม่ต้องขออนุญาตอีก. ส่วนเด็กคนใดที่บิดามารดาอนุญาตตั้งแต่ยังเด็กว่า “ท่านเจ้าข้า จงให้เด็กคนนี้บวชเถิด” แต่ภายหลังเมื่อเติบโตขึ้นกลับไม่อนุญาต เด็กคนนี้ไม่พึงให้บวชโดยไม่ขออนุญาต. เด็กคนหนึ่งทะเลาะกับบิดามารดาแล้วมาขอว่า “จงให้ข้าพเจ้าบวชเถิด” และเมื่อถูกบอกว่า “จงไปขออนุญาตแล้วกลับมา” เขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่ไป ถ้าท่านทั้งหลายไม่ให้ข้าพเจ้าบวช ข้าพเจ้าจะเผาวัด หรือจะทำร้ายท่านทั้งหลายด้วยศัสตรา หรือจะก่อความพินาศแก่ญาติและอุปัฏฐากของท่านทั้งหลายด้วยการตัดสวนเป็นต้น หรือจะกระโดดต้นไม้ตาย หรือจะเข้าไปในหมู่โจร หรือจะไปต่างถิ่น” พึงให้บวชได้เพื่อรักษาชีวิตของเขาเท่านั้น. แต่ถ้าบิดามารดาของเด็กนั้นมาแล้วกล่าวว่า “ทำไมท่านทั้งหลายจึงให้บุตรของเราบวช?” พึงบอกเรื่องนั้นแก่บิดามารดาเหล่านั้นว่า “เราให้เขาบวชเพื่อรักษาชีวิตของเขา ท่านทั้งหลายจะปรากฏชื่อเสียงด้วยบุตร” ดังนี้. ส่วนผู้ที่ปีนขึ้นไปบนต้นไม้แล้วกำลังจะปล่อยมือปล่อยเท้าพลางกล่าวว่า “ข้าพเจ้าจะกระโดดลงมา” พึงให้บวชได้ทีเดียว. Ekopi videsaṃ gantvā pabbajjaṃ yācati, āpucchitvā ce gato, pabbājetabbo. No ce daharabhikkhuṃ pesetvā āpucchāpetvā pabbājetabbo, atidūrañce hoti; pabbājetvāpi bhikkhūhi saddhiṃ pesetvā dassetuṃ vaṭṭati. Kurundiyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘sace dūraṃ hoti maggo ca mahākantāro, ‘gantvā āpucchissāmā’ti pabbājetuṃ vaṭṭatī’’ti. Sace pana mātāpitūnaṃ bahū puttā honti, evañca vadanti – ‘‘bhante etesaṃ dārakānaṃ yaṃ icchatha, taṃ pabbājeyyāthā’’ti. Dārake vīmaṃsitvā yaṃ icchati, so pabbājetabbo. Sacepi sakalena kulena vā gāmena vā anuññātaṃ hoti ‘‘bhante imasmiṃ kule vā gāme vā yaṃ icchatha, taṃ pabbājeyyāthā’’ti. Yaṃ icchati, so pabbājetabboti. แม้คนหนึ่งไปต่างถิ่นแล้วขออุปสมบท ถ้าเขาไปโดยขออนุญาตแล้ว พึงให้บวชได้. ถ้าไม่ได้ขออนุญาต พึงส่งภิกษุหนุ่มไปให้ขออนุญาตแล้วจึงให้บวช. ถ้าอยู่ไกลมาก พึงให้บวชแล้วส่งไปพร้อมกับภิกษุเพื่อแสดงแก่บิดามารดาได้. แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า “ถ้าอยู่ไกลและทางเป็นป่าใหญ่ พึงให้บวชโดยตั้งใจว่า ‘เราจะไปขออนุญาตภายหลัง’”. แต่ถ้าบิดามารดามีบุตรหลายคน และกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเจ้าข้า ในบรรดาเด็กเหล่านี้ ท่านทั้งหลายประสงค์จะให้เด็กคนใดบวช ก็จงให้เด็กคนนั้นบวชเถิด” พึงพิจารณาเด็กเหล่านั้นแล้วให้เด็กคนใดที่ประสงค์จะให้บวชนั้นบวช. แม้ถ้าตระกูลทั้งหมด หรือหมู่บ้านทั้งหมดอนุญาตแล้วว่า “ท่านเจ้าข้า ในตระกูลนี้หรือในหมู่บ้านนี้ ท่านทั้งหลายประสงค์จะให้เด็กคนใดบวช ก็จงให้เด็กคนนั้นบวชเถิด” พึงให้เด็กคนใดที่ประสงค์จะให้บวชนั้นบวช. Yāvatake vā pana ussahatīti yattake sakkoti. คำว่า yāvatake vā pana ussahatīti หมายถึง สามารถโอวาทสั่งสอนได้จำนวนเท่าใด ก็อนุญาตให้มีสามเณรปรนนิบัติได้จำนวนเท่านั้น. Rāhulavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องพระราหุล จบแล้ว. Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathā เรื่องการลงทัณฑ์เนื่องด้วยสิกขาบท 106. Dasasu sikkhāpadesu purimānaṃ pañcannaṃ atikkamo nāsanavatthu, pacchimānaṃ atikkamo daṇḍakammavatthu. 106. ในสิกขาบท ๑๐ ประการ การล่วงละเมิดสิกขาบท ๕ ข้อแรก เป็นวัตถุแห่งนาสนา (การให้ฉิบหายจากเพศ) การล่วงละเมิดสิกขาบท ๕ ข้อหลัง เป็นวัตถุแห่งทัณฑกรรม (การลงโทษ). 107. Appatissāti bhikkhū jeṭṭhakaṭṭhāne issariyaṭṭhāne na ṭhapenti. Asabhāgavuttikāti samānajīvikā na bhavanti, visabhāgajīvikāti attho. Alābhāya parisakkatīti yathā lābhaṃ na labhanti; evaṃ parakkamati. Anatthāyāti upaddavāya. Avāsāyāti ‘‘kinti imasmiṃ āvāse na vaseyyu’’nti parakkamati. Akkosati paribhāsatīti akkosati ceva bhayadassanena ca tajjeti. Bhedetīti pesuññaṃ upasaṃharitvā bhedeti. Āvaraṇaṃ kātunti ‘‘mā idha pavisā’’ti nivāraṇaṃ kātuṃ. Yattha vā vasati yattha vā paṭikkamatīti yattha vasati vā pavisati vā; ubhayenāpi attano pariveṇañca vassaggena pattasenāsanañca vuttaṃ. 107. คำว่า "อัปปติสสา" หมายถึง ภิกษุทั้งหลายไม่ตั้งไว้ในฐานะเป็นผู้ใหญ่ ในฐานะเป็นผู้มีอำนาจ. คำว่า "อสภาควุตติกา" หมายถึง ไม่เป็นผู้มีชีวิตเสมอกัน คือเป็นผู้มีชีวิตไม่เสมอกัน. คำว่า "อลาภาย ปริสักกติ" หมายถึง พยายามโดยประการที่เขาจะไม่ได้ลาภ. คำว่า "อนัตถายะ" หมายถึง เพื่อความพินาศ. คำว่า "อาวาสายะ" หมายถึง พยายามโดยคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ พวกเขาจึงจะไม่อยู่ในอาวาสนี้". คำว่า "อักโกสติ ปริภาสติ" หมายถึง ด่าด้วย และคุกคามด้วยการแสดงภัยด้วย. คำว่า "เภเทติ" หมายถึง นำคำส่อเสียดไปบอกแล้วทำให้แตกกัน. คำว่า "อาวรณัง กาตุง" หมายถึง เพื่อห้ามว่า "อย่าเข้ามาในที่นี้". คำว่า "ยัตถะ วา วสติ ยัตถะ วา ปฏิกกมติ" หมายถึง อยู่ในที่ใด หรือเข้าไปในที่ใด; ด้วยคำทั้งสองนี้ หมายถึง บริเวณของตนเอง และเสนาสนะที่ได้มาตามลำดับพรรษา. Mukhadvārikaṃ āhāraṃ āvaraṇaṃ karontīti ‘‘ajja mā khāda, mā bhuñjā’’ti evaṃ nivārenti. Na bhikkhave mukhadvāriko āhāro āvaraṇaṃ kātabboti ettha ‘‘mā khāda, mā bhuñjā’’ti vadatopi ‘‘āhāraṃ nivāressāmī’’ti pattacīvaraṃ anto nikkhipatopi sabbapayogesu dukkaṭaṃ. Anācārassa pana dubbacasāmaṇerassa daṇḍakammaṃ katvā yāguṃ vā bhattaṃ vā pattacīvaraṃ vā dassetvā ‘‘ettake nāma daṇḍakamme āhaṭe idaṃ lacchasī’’ti vattuṃ vaṭṭati. Bhagavatā hi āvaraṇameva daṇḍakammaṃ vuttaṃ. Dhammasaṅgāhakattherehi pana aparādhānurūpaṃ udakadāruvālikādīnaṃ āharāpanampi kātabbanti vuttaṃ, tasmā tampi kātabbaṃ. Tañca kho ‘‘oramissati viramissatī’’ti anukampāya, na ‘‘nassissati vibbhamissatī’’tiādinayappavattena pāpajjhāsayena ‘‘daṇḍakammaṃ karomī’’ti ca uṇhapāsāṇe vā nipajjāpetuṃ pāsāṇiṭṭhakādīni vā sīse nikkhipāpetuṃ udakaṃ vā pavesetuṃ na vaṭṭati. คำว่า "มุขทวาริกัง อาหารัง อาวรณัง กโรนติ" หมายถึง ห้ามด้วยคำอย่างนี้ว่า "วันนี้อย่าเคี้ยว อย่าฉัน". ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหารทางปากไม่ควรห้าม" นี้ แม้ภิกษุที่กล่าวว่า "อย่าเคี้ยว อย่าฉัน" หรือภิกษุที่คิดว่า "เราจะห้ามอาหาร" แล้วนำบาตรจีวรของสามเณรไปเก็บไว้ข้างใน ก็เป็นทุกกฏในทุกประโยค (ความพยายาม) ทั้งหมด. แต่การทำทัณฑกรรมแก่สามเณรผู้มีอาจาระไม่ดี ผู้ว่ายาก แล้วแสดงยาคู หรือข้าว หรือบาตรจีวร แล้วกล่าวว่า "เมื่อทัณฑกรรมมีประมาณเท่านี้สำเร็จแล้ว เธอจักได้สิ่งนี้" ย่อมควร. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสทัณฑกรรมคือการห้ามเท่านั้น. แต่พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมได้กล่าวว่า การให้ขนน้ำ ฟืน และทราย เป็นต้น ตามสมควรแก่ความผิด ก็ควรทำ ดังนั้น สิ่งนั้นก็ควรทำ. และสิ่งนั้นพึงทำด้วยความเอ็นดูว่า "เขาจักละเว้น จักงดเว้น" ไม่พึงทำด้วยเจตนาอันชั่วร้ายที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า "เขาจักพินาศ จักสึกไป" และไม่ควรให้สามเณรนอนบนแผ่นหินร้อน หรือวางก้อนหิน อิฐ เป็นต้น บนศีรษะ หรือให้ลงไปในน้ำ โดยคิดว่า "เราจะทำทัณฑกรรม". Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องวัตถุแห่งทัณฑกรรมในสิกขาบท จบลงแล้ว. Anāpucchāvaraṇavatthuādikathā เรื่องวัตถุแห่งการห้ามโดยไม่บอกกล่าวเป็นต้น 108. Na bhikkhave upajjhāyaṃ anāpucchāti ettha ‘‘tumhākaṃ sāmaṇerassa ayaṃ nāma aparādho, daṇḍakammamassa karothā’’ti tikkhattuṃ vutte, sace upajjhāyo daṇḍakammaṃ na karoti, sayaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sacepi āditova upajjhāyo vadati ‘‘mayhaṃ sāmaṇerānaṃ dose sati tumhe daṇḍakammaṃ karothā’’ti kātuṃ vaṭṭatiyeva. Yathā ca sāmaṇerānaṃ evaṃ saddhivihārikantevāsikānampi daṇḍakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. 108. ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงห้ามโดยไม่บอกกล่าวอุปัชฌาย์" นี้ เมื่อกล่าวสามครั้งว่า "สามเณรของท่านมีโทษชื่อนี้ ขอท่านจงทำทัณฑกรรมแก่เขาเถิด" ถ้าอุปัชฌาย์ไม่ทำทัณฑกรรม ก็ควรทำเอง. แม้ถ้าอุปัชฌาย์กล่าวไว้ตั้งแต่แรกว่า "ถ้าสามเณรของฉันมีโทษ ขอท่านทั้งหลายจงทำทัณฑกรรมเถิด" ก็ควรทำทัณฑกรรมได้เลย. และการทำทัณฑกรรมแก่สัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก ก็ควรทำได้เช่นเดียวกับสามเณร. Apalāḷentīti ‘‘tumhākaṃ pattaṃ dassāma, cīvaraṃ dassāmā’’ti attano upaṭṭhānakaraṇatthaṃ saṅgaṇhanti. Na bhikkhave aññassa parisā apalāḷetabbāti ettha sāmaṇerā vā hontu upasampannā vā, antamaso dussīlabhikkhussāpi parassa parisabhūte bhinditvā gaṇhituṃ na vaṭṭati, ādīnavaṃ pana vattuṃ vaṭṭati ‘‘tayā nhāyituṃ āgatena gūthamakkhanaṃ viya kataṃ dussīlaṃ nissāya viharantenā’’ti. Sace so sayameva jānitvā upajjhaṃ vā nissayaṃ vā yācati, dātuṃ vaṭṭati. คำว่า "อปลาเฬนติ" หมายถึง รวบรวมไว้เพื่อประโยชน์แก่การบำรุงของตน โดยกล่าวว่า "เราจักให้บาตรแก่ท่าน เราจักให้จีวรแก่ท่าน". ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงรวบรวมบริษัทของผู้อื่น" นี้ ไม่ว่าจะเป็นสามเณรหรือพระอุปสมบทแล้ว แม้แต่บริษัทของภิกษุผู้ทุศีล ก็ไม่ควรแยกแล้วนำมาเป็นของตน แต่ควรกล่าวโทษว่า "ท่านอาศัยภิกษุผู้ทุศีลอยู่ เหมือนคนมาอาบน้ำแล้วถูกฉาบทาด้วยคูถ". ถ้าเขาเองรู้ตัวแล้วขออุปัชฌาย์หรือนิสัย ก็ควรให้. Anujānāmi bhikkhave dasahaṅgehi samannāgataṃ sāmaṇeraṃ nāsetunti ettha kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttāsu tīsu nāsanāsu liṅganāsanāva adhippetā, tasmā yo pāṇātipātādīsu ekampi kammaṃ karoti, so liṅganāsanāya nāsetabbo. Yathā ca bhikkhūnaṃ pāṇātipātādīsu nānāāpattiyo honti, na tathā sāmaṇerānaṃ. Sāmaṇero hi kunthakipillikampi māretvā maṅguraṇḍakampi bhinditvā nāsetabbataṃyeva pāpuṇāti, tāvadevassa saraṇagamanāni ca upajjhāyaggahaṇañca senāsanaggāho ca paṭippassambhati, saṅghalābhaṃ na labhati, liṅgamattameva ekaṃ avasiṭṭhaṃ hoti. So sace ākiṇṇadosova hoti, āyatiṃ saṃvare na tiṭṭhati, nikkaḍḍhitabbo. Atha sahasā virajjhitvā ‘‘duṭṭhu mayā kata’’nti puna saṃvare ṭhātukāmo hoti, liṅganāsanakiccaṃ natthi. Yathānivatthapārutasseva saraṇāni dātabbāni, upajjhāyo dātabbo, sikkhāpadāni pana saraṇagamaneneva ijjhanti. Sāmaṇerānañhi saraṇagamanaṃ bhikkhūnaṃ upasampadakammavācāsadisaṃ, tasmā bhikkhūnaṃ viya catupārisuddhisīlaṃ, imināpi dasasīlāni samādinnāneva honti, evaṃ santepi daḷhīkaraṇatthaṃ āyatiṃ saṃvare patiṭṭhāpanatthaṃ puna dātabbāni. Sace purimikāya puna saraṇāni gahitāni, pacchimikāya vassāvāsikaṃ lacchati. Sace pacchimikāya gahitāni, saṅghena apaloketvā lābho dātabbo. ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ขับไล่สามเณรผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐" นี้ ในนาสนะ ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในอรรถกถาแห่งกัณฏกสิกขาบท หมายถึงเฉพาะลิงคนาสนะ (การทำลายเพศบรรพชิต) เท่านั้น. เพราะฉะนั้น สามเณรใดทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในปาณาติบาตเป็นต้น สามเณรนั้นพึงถูกขับไล่ด้วยลิงคนาสนะ. และโทษต่างๆ ในปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมมีแก่ภิกษุฉันใด ย่อมไม่มีแก่สามเณรฉันนั้น. เพราะสามเณรแม้ฆ่ามดหรือปลวก หรือทำลายไข่ปลา ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้ควรถูกขับไล่เท่านั้น. ในขณะนั้น การถึงสรณะ การรับอุปัชฌาย์ และการรับเสนาสนะของเขาย่อมระงับไป เขาไม่ได้ลาภของสงฆ์ เหลือเพียงเพศบรรพชิตอย่างเดียว. ถ้าเขามีโทษมาก และไม่ตั้งอยู่ในสังวรในภายหน้า ก็พึงขับไล่ออกไป. แต่ถ้าเขาพลั้งพลาดไปโดยไม่ตั้งใจ แล้วคิดว่า "เราทำผิดไปแล้ว" และปรารถนาจะตั้งอยู่ในสังวรอีก ก็ไม่มีกิจแห่งลิงคนาสนะ. พึงให้สรณะแก่สามเณรผู้ยังนุ่งห่มอยู่นั่นเอง พึงให้อุปัชฌาย์ ส่วนสิกขาบททั้งหลายย่อมสำเร็จด้วยการถึงสรณะเท่านั้น. เพราะการถึงสรณะของสามเณรนั้นเหมือนกับกรรมวาจาอุปสมบทของภิกษุ เพราะฉะนั้น จตุปาริสุทธิศีลย่อมมีแก่สามเณรนั้นเหมือนแก่ภิกษุทั้งหลาย และด้วยการถึงสรณะนี้เอง ทสศีลก็เป็นอันสมาทานแล้ว แม้เป็นเช่นนั้น ก็พึงให้สรณะอีกครั้งเพื่อความมั่นคง และเพื่อตั้งอยู่ในสังวรในภายหน้า. ถ้าเขารับสรณะอีกครั้งด้วยสรณะเดิม เขาจักได้ลาภอันพึงได้ตามพรรษาในครั้งหลัง. ถ้าเขารับสรณะด้วยสรณะใหม่ พึงให้ลาภโดยบอกกล่าวแก่สงฆ์. Adinnādāne tiṇasalākamattenāpi vatthunā, abrahmacariye tīsu maggesu yattha katthaci vippaṭipattiyā, musāvāde hassādhippāyatāyapi musā bhaṇite assamaṇo hoti, nāsetabbataṃ āpajjati. Majjapāne pana bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ. Sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati, na ajānitvā. Yāni panassa itarāni pañca sikkhāpadāni, tesu bhinnesu na nāsetabbo, daṇḍakammaṃ kātabbaṃ. Sikkhāpade pana puna dinnepi adinnepi vaṭṭati. Daṇḍakammena pana pīḷetvā āyatiṃ saṃvare ṭhapanatthāya dātabbameva. Sāmaṇerānaṃ majjapānaṃ sacittakaṃ pārājikavatthu, ayaṃ viseso. ในการถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้ แม้ด้วยวัตถุเพียงเท่าเศษหญ้าและซีกไม้ไผ่, ในการประพฤติอนาจาร ด้วยการประพฤติผิดในมรรคทั้งสามอย่างใดอย่างหนึ่ง, ในการพูดเท็จ แม้ด้วยความตั้งใจที่จะพูดเล่น เมื่อพูดเท็จแล้ว ย่อมไม่เป็นสมณะ ย่อมถึงความเป็นผู้ควรขับไล่. ส่วนในเรื่องการดื่มน้ำเมา ภิกษุผู้ดื่มน้ำเมาที่ทำจากพืชพันธุ์ แม้ไม่รู้ ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์. สามเณรเมื่อรู้แล้วดื่ม ย่อมถึงความขาดแห่งศีล แต่เมื่อไม่รู้ดื่ม ย่อมไม่ถึงความขาดแห่งศีล. ส่วนสิกขาบท ๕ ข้อที่เหลือของสามเณรนั้น เมื่อขาดแล้ว ไม่ควรขับไล่ ควรทำกรรมลงโทษ. ส่วนสิกขาบทนั้น แม้ให้ซ้ำอีก หรือไม่ให้ซ้ำอีก ก็ควร. แต่ควรให้ (สิกขาบท) โดยการลงโทษแล้ว เพื่อให้ตั้งอยู่ในความสำรวมในภายหน้า. การดื่มน้ำเมาของสามเณร เมื่อมีจิตรู้ (ว่าเป็นน้ำเมา) ย่อมเป็นเหตุแห่งปาราชิก นี่คือข้อแตกต่าง (จากภิกษุ). Avaṇṇabhāsane pana arahaṃ sammāsambuddhotiādīnaṃ paṭipakkhavasena buddhassa vā, svākkhātotiādīnaṃ paṭipakkhavasena dhammassa vā, suppaṭipannotiādīnaṃ paṭipakkhavasena saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāsanto ratanattayaṃ nindanto garahanto ācariyupajjhāyādīhi ‘‘mā evaṃ avacā’’ti avaṇṇabhāsane ādīnavaṃ dassetvā nivāretabbo. Sace yāvatatiyaṃ vuccamāno na oramati, kaṇṭakanāsanāya nāsetabboti kurundiyaṃ vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sace evaṃ vuccamāno taṃ laddhiṃ nissajjati, daṇḍakammaṃ kāretvā accayaṃ desāpetabbo. Sace na nissajjati, tatheva ādāya paggayha tiṭṭhati, liṅganāsanāya nāsetabbo’’ti vuttaṃ, taṃ yuttaṃ. Ayameva hi nāsanā idha adhippetāti. ส่วนในการกล่าวติเตียน เมื่อสามเณรกล่าวติเตียนพระพุทธเจ้าโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณมี “อรหํ สัมมาสัมพุทโธ” เป็นต้น หรือกล่าวติเตียนพระธรรมโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณมี “สวากขาโต” เป็นต้น หรือกล่าวติเตียนพระสงฆ์โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อคุณมี “สุปฏิปันโน” เป็นต้น หรือนินทา ติเตียนพระรัตนตรัย ควรถูกห้ามโดยอาจารย์และอุปัชฌาย์เป็นต้น โดยแสดงโทษในการกล่าวติเตียนว่า “อย่ากล่าวอย่างนี้”. หากถูกกล่าวตักเตือนถึงสามครั้งแล้วยังไม่ละเว้น ควรขับไล่ด้วยวิธีขับไล่แบบกัณฏกะ ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. ส่วนในมหาอรรถกถา กล่าวไว้ว่า “หากถูกกล่าวตักเตือนอย่างนี้แล้วละทิ้งทิฏฐินั้น ควรให้ทำกรรมลงโทษแล้วให้แสดงอาบัติ. หากไม่ละทิ้ง ยังคงยึดถือและตั้งมั่นอยู่อย่างนั้น ควรขับไล่ด้วยวิธีขับไล่ด้วยการเปลื้องเพศ” คำกล่าวนี้สมควรแล้ว. เพราะการขับไล่ด้วยวิธีนี้เท่านั้นที่ประสงค์ในที่นี้. Micchādiṭṭhikepi eseva nayo. Sassatucchedānañhi aññataradiṭṭhiko sace ācariyādīhi ovadiyamāno nissajjati, daṇḍakammaṃ kāretvā accayaṃ desāpetabbo. Appaṭinissajjantova nāsetabboti. Bhikkhunidūsako cettha kāmaṃ abrahmacāriggahaṇena gahitova abrahmacāriṃ pana āyatiṃ saṃvare ṭhātukāmaṃ saraṇāni datvā upasampādetuṃ vaṭṭati. Bhikkhunidūsako āyatiṃ saṃvare ṭhātukāmopi pabbajjampi na labhati, pageva upasampadanti etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhunidūsako’’ti idaṃ visuṃ dasamaṃ aṅgaṃ vuttanti veditabbaṃ. แม้ในผู้มีมิจฉาทิฏฐิ ก็มีนัยเดียวกันนี้. เพราะสามเณรผู้มีทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หากถูกอาจารย์เป็นต้นว่ากล่าวตักเตือนแล้วละทิ้ง ควรให้ทำกรรมลงโทษแล้วให้แสดงอาบัติ. ผู้ไม่ละทิ้งเท่านั้นที่ควรขับไล่. อนึ่ง ในที่นี้ สามเณรผู้ประทุษร้ายภิกษุณี แม้จะถูกรวมอยู่ในคำว่า “ผู้ประพฤติอนาจาร” ก็ตาม แต่ผู้ประพฤติอนาจารที่ประสงค์จะตั้งอยู่ในความสำรวมในภายหน้า ยังควรให้สรณะแล้วให้อุปสมบทได้. ส่วนสามเณรผู้ประทุษร้ายภิกษุณี แม้ประสงค์จะตั้งอยู่ในความสำรวมในภายหน้า ก็ยังไม่ได้แม้การบรรพชา จะกล่าวไปไยถึงการอุปสมบทเล่า พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสองค์ที่ ๑๐ นี้ว่า “ผู้ประทุษร้ายภิกษุณี” แยกต่างหาก เพื่อแสดงความหมายนี้. Anāpucchāvaraṇavatthuādikathā niṭṭhitā. เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับการห้ามโดยไม่สอบถามเป็นต้น จบลงแล้ว. Paṇḍakavatthukathā เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับบัณเฑาะก์ 109. Dahare dahareti taruṇe taruṇe. Moḷigalleti thūlasarīre. Hatthibhaṇḍe assabhaṇḍeti hatthigopake ca assagopake ca. 109. บทว่า “ทหเร ทหเร” หมายถึง “ยังเยาว์ ยังเยาว์”. บทว่า “โมฬิคัลเลติ” หมายถึง “มีร่างกายอ้วนพี”. บทว่า “หัตถิภัณเฑ อัสสภัณเฑติ” หมายถึง “คนเลี้ยงช้างและคนเลี้ยงม้า”. Paṇḍako bhikkhaveti ettha āsittapaṇḍako usūyapaṇḍako opakkamikapaṇḍako pakkhapaṇḍako napuṃsakapaṇḍakoti pañca paṇḍakā. Tattha yassa paresaṃ aṅgajātaṃ mukhena gahetvā asucinā āsittassa pariḷāho vūpasammati, ayaṃ āsittapaṇḍako. Yassa paresaṃ ajjhācāraṃ passato usūyāya uppannāya pariḷāho vūpasammati, ayaṃ usūyapaṇḍako. Yassa upakkamena bījāni apanītāni, ayaṃ opakkamikapaṇḍako. Ekacco pana akusalavipākānubhāvena kāḷapakkhe paṇḍako hoti, juṇhapakkhe panassa pariḷāho vūpasammati, ayaṃ pakkhapaṇḍako. Yo pana paṭisandhiyaṃyeva abhāvako uppanno, ayaṃ napuṃsakapaṇḍakoti. Tesu āsittapaṇḍakassa ca usūyapaṇḍakassa ca pabbajjā na vāritā, itaresaṃ tiṇṇaṃ vāritā. Tesupi pakkhapaṇḍakassa yasmiṃ pakkhe paṇḍako hoti, tasmiṃyevassa pakkhe pabbajjā vāritāti kurundiyaṃ vuttaṃ. Yassa cettha pabbajjā vāritā, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘anupasampanno na upasampādetabbo upasampanno nāsetabbo’’ti. Sopi liṅganāsaneneva nāsetabbo. Ito paraṃ ‘‘nāsetabbo’’ti vuttesupi eseva nayo. ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย บัณเฑาะก์” นี้ บัณเฑาะก์มี ๕ ประเภท คือ อาสิตตบัณเฑาะก์ อุสสูยบัณเฑาะก์ โอปักกมิกบัณเฑาะก์ ปักขบัณเฑาะก์ และนปุงสกบัณเฑาะก์. ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น บัณเฑาะก์ใด เมื่ออวัยวะเพศของผู้อื่นถูกอมด้วยปากแล้วถูกหลั่งอสุจิใส่ ความเร่าร้อน (ทางกิเลส) ย่อมสงบลง บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า อาสิตตบัณเฑาะก์. บัณเฑาะก์ใด เมื่อเห็นการเสพเมถุนของผู้อื่นแล้ว ความเร่าร้อน (ทางกิเลส) ย่อมสงบลงเมื่อความริษยาเกิดขึ้น บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า อุสสูยบัณเฑาะก์. บัณเฑาะก์ใด เมล็ดพันธุ์ (อัณฑะ) ถูกกำจัดออกด้วยความพยายาม บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า โอปักกมิกบัณเฑาะก์. อนึ่ง บัณเฑาะก์บางคนย่อมเป็นบัณเฑาะก์ในข้างแรมด้วยอานุภาพแห่งอกุศลวิบาก ส่วนในข้างขึ้น ความเร่าร้อน (ทางกิเลส) ของเขาย่อมสงบลง บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า ปักขบัณเฑาะก์. ส่วนบัณเฑาะก์ใดเกิดมาโดยไม่มีภาวะรูปตั้งแต่ปฏิสนธิ บัณเฑาะก์นี้ชื่อว่า นปุงสกบัณเฑาะก์. ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น การบรรพชาของอาสิตตบัณเฑาะก์และอุสสูยบัณเฑาะก์ไม่ถูกห้าม ส่วนของบัณเฑาะก์สามประเภทที่เหลือถูกห้าม. แม้ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น การบรรพชาของปักขบัณเฑาะก์ถูกห้ามเฉพาะในปักษ์ที่เขาเป็นบัณเฑาะก์เท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. อนึ่ง ในบัณเฑาะก์เหล่านี้ บัณเฑาะก์ใดถูกห้ามการบรรพชา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยหมายถึงบัณเฑาะก์นั้นว่า “ผู้ที่ยังไม่ได้อุปสมบท ไม่ควรให้อุปสมบท ผู้ที่อุปสมบทแล้ว ควรขับไล่”. บัณเฑาะก์นั้นก็ควรถูกขับไล่ด้วยการเปลื้องเพศเท่านั้น. หลังจากนี้ แม้ในเรื่องที่กล่าวว่า “ควรขับไล่” ก็มีนัยเดียวกันนี้. Paṇḍavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับบัณเฑาะก์ จบลงแล้ว. Theyyasaṃvāsakavatthukathā เรื่องวัตถุอันเกี่ยวกับผู้ร่วมสังวาสด้วยอาการขโมย 110. Purāṇakulaputtoti purāṇassa anukkamena pārijuññaṃ pattassa kulassa putto. Mātipakkhapitipakkhato kolaññā khīṇā vinaṭṭhā matā assāti khīṇakolañño. Anadhigatanti appattaṃ. Phātiṃkātunti vaḍḍhetuṃ. Iṅghāti uyyojanatthe nipāto. Anuyuñjiyamānoti ekamantaṃ netvā kesamassuoropanakāsāyapaṭiggahaṇasaraṇagamanaupajjhāyaggahaṇakammavācānissayadhamme pucchiyamāno. Etamatthaṃ ārocesīti etaṃ sayaṃ pabbajitabhāvaṃ ādito paṭṭhāya ācikkhi. 110. บทว่า “ปุราณกุลบุตร” หมายถึง บุตรของตระกูลที่ถึงความเสื่อมโทรมไปตามลำดับแต่โบราณ. บทว่า “ขีณโกฬัญโญ” หมายถึง ผู้ที่ญาติทางมารดาและบิดาของเขาหมดสิ้นไป พินาศไป ตายไปแล้ว. บทว่า “อนธิคตํ” หมายถึง “ยังไม่ถึง, ยังไม่ได้”. บทว่า “ผาติงกาตุง” หมายถึง “เพื่อเพิ่มพูน”. บทว่า “อิงฺฆ” เป็นนิบาตในอรรถว่า “ชักชวน”. บทว่า “อนุยุญชิยมาโน” หมายถึง เมื่อถูกนำไปที่มุมหนึ่งแล้วถูกสอบถามถึงธรรมเนียมการปลงผมและหนวด การรับผ้ากาสาวะ การถึงสรณะ การถืออุปัชฌาย์ กรรมวาจา และนิสสัยธรรม. บทว่า “เอตมตฺถํ อาโรเจสีติ” หมายถึง เขาได้บอกความเป็นผู้บวชของตนเองตั้งแต่ต้น. Theyyasaṃvāsako bhikkhaveti ettha tayo theyyasaṃvāsakā – liṅgatthenako, saṃvāsatthenako, ubhayatthenakoti. Tattha yo sayaṃ pabbajitvā vihāraṃ gantvā na bhikkhuvassāni gaṇeti, na yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, na āsanena paṭibāhati, na uposathapavāraṇādīsu sandissati, ayaṃ liṅgamattasseva thenitattā liṅgatthenako nāma. ในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ร่วมสังวาสด้วยอาการขโมย” นี้ มีผู้ร่วมสังวาสด้วยอาการขโมย ๓ ประเภท คือ ลิงคัตเถนกะ สังวาสัตเถนกะ และอุภยัตเถนกะ. ในผู้ร่วมสังวาสทั้งสามนั้น ผู้ใดบวชเองแล้วไปสู่วิหาร ไม่นับพรรษาภิกษุ ไม่ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษา ไม่ห้ามอาสนะ (แก่ภิกษุผู้อ่อนพรรษากว่า) ไม่ปรากฏในการทำอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า ลิงคัตเถนกะ เพราะขโมยเพียงเพศ (สมณะ) เท่านั้น. Yo pana bhikkhūhi pabbājito sāmaṇero samānopi videsaṃ gantvā ‘‘ahaṃ dasavasso vā vīsativasso vā’’ti musā vatvā bhikkhuvassāni gaṇeti, yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, āsanena paṭibāhati, uposathapavāraṇādīsu sandissati, ayaṃ saṃvāsamattasseva thenitattā saṃvāsatthenako nāma. Bhikkhuvassagaṇanādiko hi sabbopi kiriyabhedo imasmiṃ atthe ‘‘saṃvāso’’ti veditabbo. Sikkhaṃ paccakkhāya ‘‘na maṃ koci jānātī’’ti evaṃ paṭipajjantepi eseva nayo. ส่วนว่า สามเณรที่ภิกษุทั้งหลายบวชให้แล้ว แม้เป็นอยู่ ไปสู่ต่างถิ่นแล้วกล่าวเท็จว่า "เรามีพรรษา ๑๐" หรือว่า "เรามีพรรษา ๒๐" ดังนี้ นับพรรษาของภิกษุทั้งหลาย ยินดีการไหว้ตามลำดับผู้แก่ กีดกันด้วยอาสนะ ปรากฏตัวในอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า สังวาสัตเถนกะ เพราะความเป็นผู้ขโมยเพียงการอยู่ร่วมเท่านั้น. จริงอยู่ กิริยาอาการที่แตกต่างกันทั้งหมด มีการนับพรรษาของภิกษุเป็นต้น พึงทราบว่า "สังวาส" ในอรรถแห่งบทว่า เถยยสังวาสกะ นี้. แม้ในผู้ที่บอกคืนสิกขาแล้วปฏิบัติอยู่ว่า "ใครๆ ไม่รู้จักเรา" ดังนี้ ก็มีนัยเดียวกันนี้แล. Yo pana sayaṃ pabbajitvā vihāraṃ gantvā bhikkhuvassāni gaṇeti, yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, āsanena paṭibāhati, uposathapavāraṇādīsu sandissati, ayaṃ liṅgassa ceva saṃvāsassa ca thenitattā ubhayatthenako nāma. Ayaṃ tividhopi theyyasaṃvāsako anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo, puna pabbajjaṃ yācantopi na pabbājetabbo. ส่วนว่า ผู้ใดบวชเองแล้ว ไปสู่พระวิหาร นับพรรษาของภิกษุทั้งหลาย ยินดีการไหว้ตามลำดับผู้แก่ กีดกันด้วยอาสนะ ปรากฏตัวในอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า อุภยัตเถนกะ เพราะความเป็นผู้ขโมยทั้งเพศและการอยู่ร่วม. เถยยสังวาสกะทั้ง ๓ ประเภทนี้ เมื่อยังไม่ได้อุปสมบท ไม่พึงให้อุปสมบท เมื่ออุปสมบทแล้ว พึงให้ฉิบหาย (ให้สึก) แม้จะขอการบรรพชาอีก ก็ไม่พึงให้บรรพชา. Ettha ca asammohatthaṃ idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ – และในเรื่องเถยยสังวาสกะนี้ เพื่อประโยชน์แก่ความไม่หลง พึงทราบปกิณณกะ (ข้อความเบ็ดเตล็ด) นี้. ‘‘Rājadubbhikkhakantāra-rogaveribhayehi vā; Cīvarāharaṇatthaṃ vā, liṅgaṃ ādiyatīdha yo. บุคคลใดในพระศาสนานี้ ถือเอาเพศ (สมณะ) เพราะภัยจากพระราชา ภัยจากความอดอยาก ภัยจากป่ากันดาร ภัยจากโรค และภัยจากศัตรู หรือเพื่อประโยชน์แก่การนำผ้าจีวรไป. Saṃvāsaṃ nādhivāseti, yāva so suddhamānaso; Theyyasaṃvāsako nāma, tāva esa na vuccatī’’ti. ตราบใดที่บุคคลนั้นมีใจบริสุทธิ์ ไม่ยอมรับสังวาส (มีการนับพรรษาเป็นต้น) ตราบนั้น บุคคลนี้ไม่ชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสกะ พึงทราบดังนี้. Tatrāyaṃ vitthāranayo – idhekaccassa rājā kuddho hoti, so ‘‘evaṃ me sotthi bhavissatī’’ti sayameva liṅgaṃ gahetvā palāyati. Taṃ disvā rañño ārocenti. Rājā ‘‘sace pabbajito, na taṃ labbhā kiñci kātu’’nti tasmiṃ kodhaṃ paṭivineti, so ‘‘vūpasantaṃ me rājabhaya’’nti saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgato pabbājetabbo. Athāpi ‘‘sāsanaṃ nissāya mayā jīvitaṃ laddhaṃ, handa dāni ahaṃ pabbajāmī’’ti uppannasaṃvego teneva liṅgena āgantvā āgantukavattaṃ na sādiyati, bhikkhūhi puṭṭho vā apuṭṭho vā yathābhūtamattānaṃ āvikatvā pabbajjaṃ yācati, liṅgaṃ apanetvā pabbājetabbo. Sace pana vattaṃ sādiyati, pabbajitālayaṃ dasseti, sabbaṃ pubbe vuttaṃ vassagaṇanādibhedaṃ vidhiṃ paṭipajjati, ayaṃ na pabbājetabbo. ในเรื่องนั้น มีนัยพิสดารดังนี้ – ในพระศาสนานี้ พระราชาทรงกริ้วบุคคลบางคน บุคคลนั้นคิดว่า "เมื่อเราถือเอาเพศ (สมณะ) อย่างนี้ ความสวัสดีจักมีแก่เรา" ดังนี้ แล้วถือเอาเพศเองหนีไป. ชนทั้งหลายเห็นเขาแล้วกราบทูลพระราชา. พระราชาตรัสว่า "ถ้าเขาเป็นบรรพชิต เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่ควรทำอะไรแก่เขา" ดังนี้ แล้วทรงระงับความโกรธในบุคคลนั้น. บุคคลนั้นคิดว่า "ภัยจากพระราชาของเราสงบระงับแล้ว" ดังนี้ แล้วยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. อนึ่ง หากเขามีความสังเวชเกิดขึ้นว่า "เราได้ชีวิตเพราะอาศัยพระศาสนา เอาเถิด บัดนี้เราจะบวช" ดังนี้ แล้วมาด้วยเพศนั้นนั่นแหละ ไม่ยินดีอาคันตุกวัตร, ถูกภิกษุทั้งหลายถามก็ตาม ไม่ถูกถามก็ตาม บอกแจ้งเรื่องของตนตามความเป็นจริงแล้วขอการบรรพชา, เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงให้เขาปลดเปลื้องเพศนั้นออกแล้วให้บรรพชา. แต่ถ้าเขายินดีวัตร แสดงอาลัยของบรรพชิต (หรือกิริยาอาการของบรรพชิต) หากปฏิบัติวิธีทั้งหมดมีการนับพรรษาเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วในกาลก่อน, เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลนี้ไม่พึงให้บรรพชา. Idha panekacco dubbhikkhe jīvituṃ asakkonto sayameva liṅgaṃ gahetvā sabbapāsaṇḍiyabhattāni bhuñjanto dubbhikkhe vītivatte saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva. ส่วนว่า บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อไม่อาจดำรงชีวิตอยู่ได้ในคราวทุพภิกขภัย จึงถือเอาเพศเอง บริโภคภัตอันเนื่องด้วยพวกเดียรถีย์ทั้งปวง เมื่อทุพภิกขภัยผ่านพ้นไปแล้ว ยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมด (ที่เหลือ) ก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล. Aparo mahākantāraṃ nittharitukāmo hoti, satthavāho ca pabbajite gahetvā gacchati. So ‘‘evaṃ maṃ satthavāho gahetvā gamissatī’’ti sayameva liṅgaṃ gahetvā satthavāhena saddhiṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patvā saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva. บุคคลอื่นใคร่จะข้ามพ้นป่ากันดารใหญ่ และนายกองเกวียนย่อมพาพวกบรรพชิตไป. บุคคลนั้นคิดว่า "เมื่อเป็นอย่างนี้ นายกองเกวียนจักพาเราไป" ดังนี้ แล้วถือเอาเพศเอง ข้ามพ้นป่ากันดารไปพร้อมกับนายกองเกวียน ถึงที่อันเกษมแล้ว ยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมดก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล. Aparo rogabhaye uppanne jīvituṃ asakkonto sayameva liṅgaṃ gahetvā sabbapāsaṇḍiyabhattāni bhuñjanto rogabhaye vūpasante saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva. บุคคลอื่น เมื่อภัยจากโรคเกิดขึ้นแล้ว ไม่อาจดำรงชีวิตอยู่ได้ จึงถือเอาเพศเอง บริโภคภัตอันเนื่องด้วยพวกเดียรถีย์ทั้งปวง เมื่อภัยจากโรคสงบระงับแล้ว ยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมดก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล. Aparassa eko veriko kuddho hoti, ghātetukāmo naṃ vicarati, so ‘‘evaṃ me sotthi bhavissatī’’ti sayameva liṅgaṃ gahetvā palāyati. Veriko ‘‘kuhiṃ so’’ti pariyesanto ‘‘pabbajitvā palāto’’ti sutvā ‘‘sace pabbajito, na taṃ labbhā kiñci kātu’’nti tasmiṃ kodhaṃ paṭivineti. So ‘‘vūpasantaṃ me veribhaya’’nti saṅghamajjhaṃ anosaritvāva gihiliṅgaṃ gahetvā āgatoti sabbaṃ purimasadisameva. ศัตรูคนหนึ่งโกรธบุคคลอื่นอยู่ ใคร่จะฆ่าเขาจึงเที่ยวตามหา. บุคคลนั้นคิดว่า "เมื่อเราถือเอาเพศ (สมณะ) อย่างนี้ ความสวัสดีจักมีแก่เรา" ดังนี้ แล้วถือเอาเพศเองหนีไป. ศัตรูเมื่อแสวงหาอยู่ว่า "เขาอยู่ที่ไหน" ดังนี้ ได้ยินว่า "บวชหนีไปแล้ว" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ถ้าเขาเป็นบรรพชิต เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่ควรทำอะไรแก่เขา" ดังนี้ แล้วระงับความโกรธในบุคคลนั้นเสีย. บุคคลนั้นคิดว่า "ภัยจากศัตรูของเราสงบระงับแล้ว" ดังนี้ แล้วยังไม่ทันเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์นั่นแหละ ถือเอาเพศคฤหัสถ์มาแล้ว พึงให้บรรพชาได้. ข้อความทั้งหมดก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในเรื่องภัยจากพระราชาในกาลก่อนนั่นแล. Aparo ñātikulaṃ gantvā sikkhaṃ paccakkhāya gihi hutvā ‘‘imāni cīvarāni idha vinassissanti, sacepi imāni gahetvā vihāraṃ gamissāmi, antarāmagge maṃ ‘coro’ti gahessanti, yaṃnūnāhaṃ kāyaparihāriyāni katvā gaccheyya’’nti cīvarāharaṇatthaṃ nivāsetvā ca pārupitvā ca vihāraṃ gacchati. Taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā sāmaṇerā ca daharā ca abbhuggacchanti, vattaṃ dassenti. So na sādiyati, yathābhūtamattānaṃ āvikaroti. Sace bhikkhū ‘‘na dāni mayaṃ taṃ muñcissāmā’’ti balakkārena pabbājetukāmā honti, kāsāyāni apanetvā puna pabbājetabbo. Sace pana ‘‘nayime mama hīnāyāvattabhāvaṃ jānantī’’ti taṃyeva bhikkhubhāvaṃ paṭijānitvā sabbaṃ pubbe vuttaṃ vassagaṇanādibhedaṃ vidhiṃ paṭipajjati, ayaṃ na pabbājetabbo. บุคคลอื่นไปสู่ตระกูลญาติ บอกคืนสิกขาแล้วเป็นคฤหัสถ์ คิดว่า "ผ้าจีวรเหล่านี้จักพินาศในที่นี้, แม้หากเราจะถือเอาผ้าเหล่านี้ไปสู่พระวิหาร ชนทั้งหลายก็จักจับเราในระหว่างทางว่า เป็นโจร, ทางที่ดีเราควรนุ่งห่มไปอย่างเครื่องบริขารประจำกายเถิด" ดังนี้ เพื่อประโยชน์แก่การนำผ้าจีวรไป จึงนุ่งและห่มแล้วไปสู่พระวิหาร. พวกสามเณรและภิกษุหนุ่มเห็นเขามาแต่ไกล จึงพากันออกไปต้อนรับ แสดงวัตร (ต่อเขา). เขาไม่ยินดี บอกแจ้งเรื่องของตนตามความเป็นจริง. หากภิกษุทั้งหลายใคร่จะให้บรรพชาโดยใช้กำลังบังคับว่า "บัดนี้พวกเราจะไม่ปล่อยท่าน" ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงให้เขาปลดเปลื้องผ้ากาสาวะออกแล้วให้บรรพชาอีก. แต่ถ้าเขาคิดว่า "ภิกษุสามเณรเหล่านี้ไม่รู้ภาวะที่เรากลับไปเพื่อความเป็นคนเลว (เป็นคฤหัสถ์)" ดังนี้ แล้วปฏิญาณความเป็นภิกษุนั้นนั่นแหละ หากปฏิบัติวิธีทั้งหมดมีการนับพรรษาเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วในกาลก่อน (ในเรื่องสังวาสัตเถนกะ), เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลนี้ไม่พึงให้บรรพชา. Aparo mahāsāmaṇero ñātikulaṃ gantvā uppabbajitvā kammantānuṭṭhānena ubbāḷho hutvā puna ‘‘dāni ahaṃ samaṇova bhavissāmi, theropi me uppabbajitabhāvaṃ na jānātī’’ti tadeva pattacīvaraṃ ādāya vihāraṃ āgacchati, nāpi tamatthaṃ bhikkhūnaṃ āroceti, sāmaṇerabhāvaṃ paṭijānāti, ayaṃ theyyasaṃvāsakoyeva pabbajjaṃ na labhati. Sacepissa liṅgaggahaṇakāle evaṃ hoti, ‘‘nāhaṃ kassaci ārocessāmī’’ti vihārañca gato āroceti, gahaṇeneva theyyasaṃvāsako. Athāpissa ‘‘gahaṇakāle ācikkhissāmī’’ti cittaṃ uppannaṃ hoti, vihārañca gantvā ‘‘kuhiṃ tvaṃ āvuso gato’’ti vutto ‘‘na dāni maṃ ime jānantī’’ti vañcetvā nācikkhati, ‘‘nācikkhissāmī’’ti saha dhuranikkhepena ayampi theyyasaṃvāsakova. Sace panassa gahaṇakālepi ‘‘ācikkhissāmī’’ti cittaṃ uppannaṃ hoti, vihāraṃ gantvāpi ācikkhati, ayaṃ puna pabbajjaṃ labhati. สามเณรใหญ่รูปอื่น สึกไปสู่ตระกูลญาติแล้ว ถูกความไม่ขยันในกิจการงานรบกวน หรือถูกขับไล่ออกจากบ้านแล้ว คิดว่า “บัดนี้ เราจักเป็นสมณะเท่านั้น แม้พระอุปัชฌาย์ก็ไม่รู้ว่าเราสึกแล้ว” ดังนี้ จึงถือเอาบาตรและจีวรนั้นเองกลับมาสู่วิหาร ทั้งไม่บอกเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ปฏิญาณตนว่าเป็นสามเณร สามเณรรูปนี้เป็นเถยยสังวาสกเท่านั้น ย่อมไม่ได้บรรพชา. แม้หากว่าในเวลาถือเพศนั้น เขามีความคิดว่า “เราจักไม่บอกแก่ใครๆ” ดังนี้ แต่เมื่อมาถึงวิหารแล้วกลับบอก เขาก็เป็นเถยยสังวาสกด้วยการถือเพศนั้นเอง. อนึ่ง แม้หากว่าในเวลาถือเพศนั้น เขามีความคิดเกิดขึ้นว่า “จักบอก” ดังนี้ แต่เมื่อมาถึงวิหารแล้ว ถูกถามว่า “ท่านผู้มีอายุ ท่านไปไหนมา” ดังนี้ แล้วคิดหลอกลวงว่า “บัดนี้ ภิกษุเหล่านี้ไม่รู้จักเรา” ดังนี้ จึงไม่บอก และพร้อมกับการละความเพียรที่จะบอกว่า “จักไม่บอก” ดังนี้ แม้สามเณรรูปนี้ก็เป็นเถยยสังวาสกเท่านั้น. แต่หากว่าในเวลาถือเพศนั้น เขามีความคิดเกิดขึ้นว่า “จักบอก” ดังนี้ และเมื่อมาถึงวิหารแล้วก็บอก สามเณรรูปนี้ย่อมได้บรรพชาอีก. Aparo daharasāmaṇero mahanto vā pana abyatto, so purimanayeneva uppabbajitvā ghare vacchakarakkhaṇādīni kammāni kātuṃ na icchati, tamenaṃ ñātakā tāniyeva kāsāyāni acchādetvā thālakaṃ vā pattaṃ vā hatthe datvā ‘‘gaccha samaṇova hohī’’ti gharā nīharanti. So vihāraṃ gacchati, neva naṃ bhikkhū jānanti ‘‘ayaṃ uppabbajitvā puna sayameva pabbajito’’ti, nāpi sayaṃ jānāti, ‘‘yo evaṃ pabbajati, so theyyasaṃvāsako nāma hotī’’ti. Sace taṃ paripuṇṇavassaṃ upasampādenti, sūpasampanno. Sace pana anupasampannakāleyeva vinayavinicchaye vattamāne suṇāti, ‘‘yo evaṃ pabbajati, so theyyasaṃvāsako nāma hotī’’ti. Tena ‘‘mayā evaṃ kata’’nti bhikkhūnaṃ ācikkhitabbaṃ, evaṃ puna pabbajjaṃ labhati. Sace ‘‘na dāni maṃ koci jānātī’’ti nāroceti, dhuraṃ nikkhittamatte theyyasaṃvāsako. สามเณรเล็กรูปอื่น หรือเป็นผู้ใหญ่แต่ไม่เชี่ยวชาญ (ในพระวินัย) สึกไปแล้วโดยนัยก่อนนั่นเอง ไม่ปรารถนาจะทำงานในบ้าน มีการเลี้ยงลูกโคเป็นต้น ญาติทั้งหลายจึงให้เขาห่มผ้ากาสายะเหล่านั้นเอง ให้ถาดหรือบาตรในมือแล้วขับออกจากบ้านว่า “ไปเถิด จงเป็นสมณะเท่านั้น” เขาไปสู่วิหาร ภิกษุทั้งหลายก็ไม่รู้ว่า “ผู้นี้สึกแล้วกลับมาบวชเอง” แม้ตัวเขาเองก็ไม่รู้ว่า “ผู้ใดบวชอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสก” หากภิกษุทั้งหลายให้อุปสมบทแก่เขาผู้มีอายุครบ (๒๐ ปี) เขาก็เป็นผู้อุปสมบทดีแล้ว. แต่หากว่าในเวลาที่ยังไม่ได้อุปสมบทนั่นเอง เมื่อมีการวินิจฉัยพระวินัยอยู่ เขาได้ยินว่า “ผู้ใดบวชอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นเถยยสังวาสก” ดังนี้ เขาพึงบอกแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ข้าพเจ้าได้ทำอย่างนี้แล้ว” เมื่อบอกอย่างนี้ เขาย่อมได้บรรพชาอีก. หากเขาไม่บอกด้วยคิดว่า “บัดนี้ ใครๆ ก็ไม่รู้จักเรา” ดังนี้ เพียงแค่ละความเพียร (ที่จะบอก) เขาก็เป็นเถยยสังวาสก. Bhikkhu sikkhaṃ paccakkhāya liṅgaṃ anapanetvā dussīlakammaṃ katvā vā akatvā vā puna sabbaṃ pubbe vuttaṃ vassagaṇanādibhedaṃ vidhiṃ paṭipajjati, theyyasaṃvāsako hoti. Sikkhaṃ appaccakkhāya saliṅge ṭhito methunaṃ paṭisevitvā vassagaṇanādibhedaṃ vidhiṃ āpajjanto theyyasaṃvāsako na hoti, pabbajjāmattaṃ labhati. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana eso theyyasaṃvāsakoti vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ. ภิกษุบอกคืนสิกขาแล้ว แต่ยังไม่ปลงเพศออก จะทำกรรมอันเป็นทุศีลหรือไม่ทำก็ตาม แล้วกลับปฏิบัติวิธีทั้งหมดที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้นตามที่กล่าวไว้ก่อน ภิกษุนั้นเป็นเถยยสังวาสก. ส่วนภิกษุยังไม่บอกคืนสิกขา ตั้งอยู่ในเพศของตน เสพเมถุนแล้ว ถึงวิธีที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้น ภิกษุนั้นไม่เป็นเถยยสังวาสก ย่อมได้เพียงบรรพชาเท่านั้น. แต่ในอรรถกถาอัณฑกะกล่าวว่า ภิกษุนั้นเป็นเถยยสังวาสก คำนั้นไม่ควรยึดถือ. Eko bhikkhu kāsāye saussāhova odātaṃ nivāsetvā methunaṃ paṭisevitvā puna kāsāyāni nivāsetvā vassagaṇanādibhedaṃ sabbaṃ vidhiṃ āpajjati, ayampi theyyasaṃvāsako na hoti, pabbajjāmattaṃ labhati. Sace pana kāsāye dhuraṃ nikkhipitvā odātaṃ nivāsetvā methunaṃ paṭisevitvā puna kāsāyāni nivāsetvā vassagaṇanādibhedaṃ sabbaṃ vidhiṃ āpajjati, theyyasaṃvāsako hoti. ภิกษุรูปหนึ่งยังมีความอาลัยในผ้ากาสายะ นุ่งผ้าขาวแล้วเสพเมถุน แล้วกลับนุ่งผ้ากาสายะ ปฏิบัติวิธีทั้งหมดที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้น ภิกษุรูปนี้ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสก ย่อมได้เพียงบรรพชาเท่านั้น. แต่หากว่าภิกษุนั้นหมดความอาลัยในผ้ากาสายะแล้ว นุ่งผ้าขาว เสพเมถุน แล้วกลับนุ่งผ้ากาสายะ ปฏิบัติวิธีทั้งหมดที่มีประเภทคือการนับพรรษาเป็นต้น ภิกษุรูปนี้เป็นเถยยสังวาสก. Sāmaṇero saliṅge ṭhito methunādiassamaṇakaraṇadhammaṃ āpajjitvāpi theyyasaṃvāsako na hoti. Sacepi kāsāye saussāhova kāsāyāni apanetvā methunaṃ paṭisevitvā puna kāsāyāni nivāseti, neva theyyasaṃvāsako hoti. Sace pana kāsāye dhuraṃ nikkhipitvā naggo vā odātanivattho vā methunasevanādīhi assamaṇo hutvā kāsāyaṃ nivāseti, theyyasaṃvāsako hoti. Sacepi gihibhāvaṃ patthayamāno kāsāvaṃ ovaṭṭikaṃ vā katvā aññena vā ākārena gihinivāsanena nivāseti ‘‘sobhati nu kho me gihiliṅgaṃ, na sobhatī’’ti vīmaṃsanatthaṃ, rakkhati tāva. ‘‘Sobhatī’’ti sampaṭicchitvā pana puna liṅgaṃ sādiyanto theyyasaṃvāsako hoti. Odātaṃ nivāsetvā vīmaṃsanasampaṭicchanesupi eseva nayo. สามเณรตั้งอยู่ในเพศของตน แม้ต้องธรรมอันกระทำความเป็นผู้ไม่ใช่สมณะมีเมถุนเป็นต้น ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสก. แม้หากว่าเขายังมีความอาลัยในผ้ากาสายะ เปลื้องผ้ากาสายะออกแล้วเสพเมถุน แล้วกลับนุ่งผ้ากาสายะ เขาก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกเลย. แต่หากว่าเขาหมดความอาลัยในผ้ากาสายะแล้ว เป็นผู้เปลือยกายหรือนุ่งผ้าขาว เป็นผู้ไม่ใช่สมณะด้วยการเสพเมถุนเป็นต้น แล้วนุ่งผ้ากาสายะ เขาก็เป็นเถยยสังวาสก. แม้หากว่าเขาปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์ นุ่งผ้ากาสายะโดยขัดเขมร หรือด้วยอาการอื่นอย่างการนุ่งของคฤหัสถ์ เพื่อทดลองว่า “เพศคฤหัสถ์ของเรางามหรือไม่หนอ” ดังนี้ เขาก็ยังรักษาเพศอยู่เพียงนั้น. แต่เมื่อรับรองว่า “งาม” ดังนี้แล้ว กลับยินดีในเพศ (สามเณร) นั้นอีก เขาก็เป็นเถยยสังวาสก. แม้ในการนุ่งผ้าขาวเพื่อทดลองและรับรอง ก็มีนัยนี้เช่นกัน. Sace pana nivatthakāsāyassa upari odātaṃ nivāsetvā vīmaṃsati vā sampaṭicchati vā, rakkhatiyeva. Bhikkhuniyāpi eseva nayo. Sāpi hi gihibhāvaṃ patthayamānā sace kāsāyaṃ gihinivāsanaṃ nivāseti, ‘‘sobhati nu kho me gihiliṅgaṃ, na sobhatī’’ti vīmaṃsanatthaṃ, rakkhati tāva. Sace ‘‘sobhatī’’ti sampaṭicchati, na rakkhati. Odātaṃ nivāsetvā vīmaṃsanasampaṭicchanesupi eseva nayo. Nivatthakāsāyassa pana upari odātaṃ nivāsetvā vīmaṃsatu vā sampaṭicchatu vā, rakkhatiyeva. แต่หากว่านุ่งผ้าขาวทับบนผ้ากาสายะที่นุ่งอยู่ แล้วทดลองหรือรับรอง เขาก็ยังรักษาเพศอยู่เท่านั้น. แม้ในภิกษุณีก็มีนัยนี้เช่นกัน. ด้วยว่าภิกษุณีนั้นแลปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์ หากนุ่งผ้ากาสายะอย่างการนุ่งของคฤหัสถ์ เพื่อทดลองว่า “เพศคฤหัสถ์ของเรางามหรือไม่หนอ” ดังนี้ เธอก็ยังรักษาเพศอยู่เพียงนั้น. หากรับรองว่า “งาม” ดังนี้ เธอชื่อว่าไม่รักษาเพศ. แม้ในการนุ่งผ้าขาวเพื่อทดลองและรับรอง ก็มีนัยนี้เช่นกัน. แต่หากว่านุ่งผ้าขาวทับบนผ้ากาสายะที่นุ่งอยู่ จะทดลองหรือรับรองก็ตาม เธอก็ยังรักษาเพศอยู่เท่านั้น. Sace koci vuḍḍhapabbajito vassāni agaṇetvā pāḷiyampi aṭṭhatvā ekapassenāgantvā mahāpeḷādīsu kaṭacchunā ukkhitte bhattapiṇḍe pattaṃ upanāmetvā seno viya maṃsapesiṃ gahetvā gacchati, theyyasaṃvāsako na hoti. Bhikkhuvassāni pana gaṇetvā gaṇhanto theyyasaṃvāsako hoti. หากภิกษุผู้บวชเมื่อแก่รูปใดรูปหนึ่ง ไม่นับพรรษา ไม่ตั้งอยู่ในลำดับสงฆ์ มาทางด้านข้าง เมื่อเขายกทัพพีขึ้นเพื่อจะตักก้อนข้าวในตะกร้าใหญ่เป็นต้น ก็ยื่นบาตรเข้าไปรับ แล้วถือเอาไปเหมือนเหยี่ยวฉกชิ้นเนื้อ ภิกษุนั้นไม่เป็นเถยยสังวาสก. แต่หากนับพรรษาของภิกษุทั้งหลายแล้วถือเอา ภิกษุนั้นเป็นเถยยสังวาสก. Sayaṃ sāmaṇerova sāmaṇerapaṭipāṭiyā kūṭavassāni gaṇetvā gaṇhanto theyyasaṃvāsako na hoti. Bhikkhu bhikkhupaṭipāṭiyā kūṭavassāni gaṇetvā gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabboti. สามเณรเอง เมื่อเป็นสามเณรนั่นแหละ นับพรรษาโกงตามลำดับของสามเณรแล้วถือเอา (ลาภ) ไม่เป็นเถยยสังวาสก. ส่วนภิกษุนับพรรษาโกงตามลำดับของภิกษุแล้วถือเอา (ลาภ) พึงให้ชดใช้ด้วยราคาแห่งสิ่งของ. Theyyasaṃvāsakavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องวัตถุแห่งเถยยสังวาสก จบแล้ว. Titthiyapakkantakakathā กถาว่าด้วยผู้ไปสู่เดียรถีย์ Titthiyapakkantako bhikkhaveti ettha pana titthiyesu pakkanto paviṭṭhoti titthiyapakkantako. So na kevalaṃ na upasampādetabbo, atha kho na pabbājetabbopi. Tatrāyaṃ vinicchayo – upasampanno bhikkhu titthiyo bhavissāmīti saliṅgeneva tesaṃ upassayaṃ gacchati, padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Tesaṃ liṅge ādinnamatte titthiyapakkantako hoti. Yopi sayameva ‘‘titthiyo bhavissāmī’’ti kusacīrādīni nivāseti, titthiyapakkantako hotiyeva. Yo pana naggo nhāyanto attānaṃ oloketvā ‘‘sobhati me ājīvakabhāvo, ājīvako bhavissāmī’’ti kāsāyāni anādāya naggova ājīvakānaṃ upassayaṃ gacchati, padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Sace panassa antarāmagge hirottappaṃ uppajjati, dukkaṭāni desetvā muccati. Tesaṃ upassayaṃ gantvāpi tehi vā ovadito attanā vā ‘‘imesaṃ pabbajjā atidukkhā’’ti nivattantopi muccatiyeva. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ในบทว่า ติตถิยปักกันตกะ นี้ ความว่า ผู้ที่หลีกไปแล้วและเข้าไปแล้วในพวกเดียรถีย์ ชื่อว่าติตถิยปักกันตกะ. บุคคลนั้นไม่เพียงแต่ไม่ควรให้อุปสมบทเท่านั้น แต่ไม่ควรให้บรรพชาด้วย. ในเรื่องนี้มีวินิจฉัยดังนี้: ภิกษุผู้อุปสมบทแล้วคิดว่า 'เราจักเป็นเดียรถีย์' แล้วไปด้วยเพศของตนเองนั่นแล ไปสู่อารามของเดียรถีย์เหล่านั้น, ในทุกๆ ย่างเท้า ย่อมเป็นทุกกฏ. เมื่อถือเอาเพศของเดียรถีย์เหล่านั้นแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นติตถิยปักกันตกะ. แม้บุคคลใดนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้นด้วยตนเองนั่นแล โดยคิดว่า 'เราจักเป็นเดียรถีย์' บุคคลนั้นก็เป็นติตถิยปักกันตกะนั่นแล. ส่วนภิกษุใดเปลือยกายอาบน้ำอยู่ แลดูตนแล้วคิดว่า 'ความเป็นอาชีวกของเรางาม เราจักเป็นอาชีวก' แล้วไม่ถือเอาผ้ากาสายะทั้งหลาย ไปสู่อารามของอาชีวกทั้งหลายด้วยกายเปลือยเท่านั้น, ในทุกๆ ย่างเท้า ย่อมเป็นทุกกฏ. หากหิริโอตตัปปะเกิดขึ้นในระหว่างทางของบุคคลนั้น, แสดงทุกกฏทั้งหลายแล้ว ย่อมพ้น. แม้ไปถึงอารามของอาชีวกเหล่านั้นแล้ว ถูกอาชีวกเหล่านั้นตักเตือนแล้ว หรือตนเองเห็นแล้วคิดว่า 'บรรพชาของอาชีวกเหล่านี้ลำบากยิ่งนัก' แล้วกลับมา ก็ย่อมพ้นนั่นแล. Sace pana ‘‘kiṃ tumhākaṃ pabbajjāya ukkaṭṭha’’nti pucchitvā ‘‘kesamassuluñcanādīnī’’ti vutto ekakesampi luñcāpeti, ukkuṭikappadhānādīni vā vattāni ādiyati, morapiñchādīni vā nivāseti, tesaṃ liṅgaṃ gaṇhāti, ‘‘ayaṃ pabbajjā seṭṭhā’’ti seṭṭhabhāvaṃ vā upagacchati, na muccati, titthiyapakkantako hoti. Sace pana ‘‘sobhati nu kho me titthiyapabbajjā, nanu kho sobhatī’’ti vīmaṃsanatthaṃ kusacīrādīni vā nivāseti, jaṭaṃ vā bandhati, khārikājaṃ vā ādiyati, yāva na sampaṭicchati, tāva naṃ laddhi rakkhati, sampaṭicchitamatte titthiyapakkantako hoti. Acchinnacīvaro pana kusacīrādīni nivāsento rājabhayādīhi vā titthiyaliṅgaṃ gaṇhanto laddhiyā abhāvena neva titthiyapakkantako hoti. ส่วนหากถามว่า 'อะไรคือสิ่งที่สูงสุดในบรรพชาของท่านทั้งหลาย?' แล้วถูกตอบว่า 'การถอนผมและหนวดเป็นต้น' แล้วให้ถอนแม้ผมเพียงเส้นเดียวที่เหลืออยู่, หรือสมาทานวัตรทั้งหลายมีการบำเพ็ญเพียรด้วยการนั่งยองๆ เป็นต้น, หรือนุ่งห่มเครื่องนุ่งห่มด้วยหางนกยูงเป็นต้น, ถือเอาเพศของเดียรถีย์เหล่านั้น, หรือเข้าถึงความเป็นผู้ประเสริฐโดยคิดว่า 'บรรพชานี้ประเสริฐ', ย่อมไม่พ้น, ย่อมเป็นติตถิยปักกันตกะ. ส่วนหากนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้น, หรือผูกมวยผม, หรือถือเอาไม้คานสำหรับหาบเครื่องบริขาร เพื่อพิจารณาว่า 'บรรพชาของเดียรถีย์ของเรางามหรือหนอ ไม่งามหรือหนอ', ตราบเท่าที่ยังไม่ยอมรับ, ตราบนั้นลัทธิยังรักษาภิกษุนั้นอยู่. เมื่อยอมรับแล้วเท่านั้น ย่อมเป็นติตถิยปักกันตกะ. ส่วนภิกษุผู้มีจีวรถูกชิงเอาไป นุ่งห่มผ้าเปลือกไม้เป็นต้นอยู่ หรือถือเอาเพศของเดียรถีย์เพราะภัยจากพระราชาเป็นต้น ย่อมไม่เป็นติตถิยปักกันตกะนั่นแล เพราะไม่มีลัทธิ. Ayañca titthiyapakkantako nāma upasampannabhikkhunā kathito, tasmā sāmaṇero saliṅgena titthāyatanaṃ gatopi puna pabbajjañca upasampadañca labhatīti kurundiyaṃ vuttaṃ. Purimo pana theyyasaṃvāsako anupasampannena kathito; tasmā upasampanno kūṭavassaṃ gaṇentopi assamaṇo na hoti. Liṅge saussāho pārājikaṃ āpajjitvā bhikkhuvassādīni gaṇentopi theyyasaṃvāsako na hotīti. และติตถิยปักกันตกะนี้ ตรัสไว้สำหรับภิกษุผู้อุปสมบทแล้ว, เพราะเหตุนั้น สามเณรแม้ไปสู่อารามของเดียรถีย์ด้วยเพศของตน ก็ย่อมได้บรรพชาและอุปสมบทอีก ดังนี้ คัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้. ส่วนเถยยสังวาสในกาลก่อน ตรัสไว้สำหรับอนุปสัมบัน; เพราะเหตุนั้น ผู้อุปสมบทแล้วแม้นับพรรษาลวง ก็ย่อมไม่เป็นอสมณะ. แม้ผู้มีความอุตสาหะในเพศของตน ถึงปาราชิกแล้ว นับพรรษาของภิกษุเป็นต้นอยู่ ก็ย่อมไม่เป็นเถยยสังวาส ดังนี้. Titthiyapakkantakakathā niṭṭhitā. เรื่องติตถิยปักกันตกะ จบแล้ว. Tiracchānagatavatthukathā เรื่องสัตว์เดรัจฉาน. 111. Nāgayoniyā aṭṭīyatīti ettha kiñcāpi so pavattiyaṃ kusalavipākena devasampattisadisaṃ issariyasampattiṃ anubhoti, akusalavipākapaṭisandhikassa pana tassa sajātiyā methunapaṭisevane ca vissaṭṭhaniddokkamane ca nāgasarīraṃ pātubhavati udakasañcārikaṃ maṇḍūkabhakkhaṃ, tasmā so tāya nāgayoniyā aṭṭīyati. Harāyatīti lajjati. Jigucchatīti attabhāvaṃ jigucchati. Tassa bhikkhuno nikkhanteti tasmiṃ bhikkhusmiṃ nikkhante. Atha vā tassa bhikkhuno nikkhamaneti attho. Vissaṭṭho niddaṃ okkamīti tasmiṃ anikkhante vissarabhayena satiṃ avissajjitvā kapimiddhavaseneva niddāyanto nikkhante satiṃ vissajjitvā vissaṭṭho nirāsaṅko mahāniddaṃ paṭipajji. Vissaramakāsīti bhayavasena samaṇasaññaṃ pahāya virūpaṃ mahāsaddamakāsi. 111. ในคำว่า ย่อมเบื่อหน่ายในกำเนิดนาค นี้ มีวินิจฉัยดังนี้: แม้นาคตนนั้นจะเสวยอิสริยสมบัติอันเสมอด้วยเทวสมบัติด้วยกุศลวิบากในกาลเป็นไปก็จริง, แต่ร่างกายของนาคผู้มีปฏิสนธิอันเป็นอกุศลวิบากนั้น ย่อมปรากฏในกาลเสพเมถุนกับนาคตัวเมียผู้มีชาติเสมอกัน และในกาลเข้าถึงการหลับอันปล่อยกายใจ ซึ่งมีการเที่ยวไปในน้ำและมีกบเป็นอาหาร. เพราะเหตุนั้น นาคนั้นย่อมถูกกำเนิดนาคนั้นเบียดเบียน (หรืออีกนัยหนึ่ง นาคนั้นย่อมเบื่อหน่ายในกำเนิดนาคนั้น). ในคำว่า ย่อมละอาย คือ ย่อมละอาย. ในคำว่า ย่อมรังเกียจ คือ ย่อมรังเกียจอัตภาพ. ในคำว่า เมื่อภิกษุนั้นออกไปแล้ว คือ เมื่อภิกษุนั้นออกไปแล้ว. อีกนัยหนึ่ง คือ เพราะการออกไปของภิกษุนั้น ดังนี้ เป็นอรรถ. ในคำว่า ปล่อยกายใจแล้วเข้าถึงการหลับ คือ เมื่อภิกษุนั้นยังไม่ออกไป ภิกษุนั้นหลับอยู่ด้วยอำนาจแห่งความง่วงเหงาอย่างลิงเท่านั้น โดยไม่กล้าปล่อยสติเพราะกลัวว่าจะทำเสียงวิการ. เมื่อภิกษุนั้นออกไปแล้ว ภิกษุนั้นปล่อยสติแล้ว เป็นผู้ปล่อยกายใจแล้ว หมดความระแวง ได้เข้าถึงการหลับใหญ่. ในคำว่า ได้ทำเสียงวิการ คือ ได้ละทิ้งสัญญาว่าตนเป็นสมณะแล้ว ได้ทำเสียงอันดังอันผิดปกติด้วยอำนาจแห่งความกลัว. Tumhe khotthāti tumhe kho attha; akārassa lopaṃ katvā vuttaṃ. Tumhe kho nāgā jhānavipassanāmaggaphalānaṃ abhabbattā imasmiṃ dhammavinaye aviruḷhidhammā attha, viruḷhidhammā na bhavathāti ayamettha saṅkhepattho. Sajātiyāti nāgiyā eva. Yadā pana manussitthiādibhedāya aññajātiyā paṭisevati, tadā devaputto viya hoti. Ettha ca pavattiyaṃ abhiṇhaṃ sabhāvapātukammadassanavasena ‘‘dve paccayā’’ti vuttaṃ. Nāgassa pana pañcasu kālesu sabhāvapātukammaṃ hoti – paṭisandhikāle, tacajahanakāle, sajātiyā methunakāle, vissaṭṭhaniddokkamanakāle, cutikāleti. ในบทว่า ตุมเห โขตถ นี้ พึงทำการตัดบทว่า ตุมเห โข อตถ; พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้โดยการลบอักษร อ. ท่านทั้งหลายผู้เป็นนาค ย่อมเป็นผู้มีสภาพไม่เจริญในพระธรรมวินัยนี้ เพราะความเป็นผู้ไม่ควรแก่ฌาน วิปัสสนา มรรค และผลทั้งหลาย, ย่อมไม่เป็นผู้มีสภาพเจริญ ดังนี้ นี้เป็นอรรถโดยย่อในบทว่า ตุมเห โขตถ เป็นต้นนี้. ในคำว่า ในชาติเสมอกัน คือ ในนาคตัวเมียเท่านั้น. ส่วนในกาลใดนาคเสพเมถุนกับหญิงผู้มีชาติอื่น มีหญิงมนุษย์เป็นต้น, ในกาลนั้นย่อมเป็นเหมือนเทวดา. และในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ปัจจัย ๒ โดยอำนาจแห่งการแสดงการปรากฏแห่งสภาวะเดิมเนืองๆ หรือโดยมากในกาลเป็นไป. ส่วนการปรากฏแห่งสภาวะเดิมของนาค ย่อมมีในกาล ๕ อย่าง คือ ในกาลปฏิสนธิ, ในกาลลอกคราบ, ในกาลเสพเมถุนกับนาคตัวเมียผู้มีชาติเสมอกัน, ในกาลเข้าถึงการหลับอันปล่อยกายใจ, และในกาลจุติ ดังนี้. Tiracchānagato bhikkhaveti ettha nāgo vā hotu supaṇṇamāṇavakādīnaṃ vā aññataro, antamaso sakkaṃ devarājānaṃ upādāya yo koci amanussajātiyo, sabbova imasmiṃ atthe tiracchānagatoti veditabbo. So neva upasampādetabbo, na pabbājetabbo, upasampannopi nāsetabboti. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ในบทว่า ติรัจฉานคโต นี้ ไม่ว่าจะเป็นนาค หรือคนใดคนหนึ่งในพวกครุฑมาณพเป็นต้น, โดยที่สุดแม้บุคคลใดบุคคลหนึ่งผู้มีกำเนิดเป็นอมนุษย์ เริ่มต้นตั้งแต่ท้าวสักกะจอมเทพ, อมนุษย์ชาติทั้งหมดนั่นแล พึงทราบว่าเป็นสัตว์เดรัจฉานในอรรถนี้. สัตว์เดรัจฉานนั้นไม่ควรให้อุปสมบท ไม่ควรให้บรรพชา, แม้ผู้อุปสมบทแล้วก็พึงให้ฉิบหาย ดังนี้. Tiracchānagatavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องสัตว์เดรัจฉาน จบแล้ว. Mātughātakādivatthukathā เรื่องผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น. 112. Mātughātakādivatthūsu – nikkhantiṃ kareyyanti nikkhamanaṃ niggamanaṃ apavāhanaṃ kareyyanti attho. Mātughātako bhikkhaveti ettha yena manussitthibhūtā janikā mātā sayampi manussajātikeneva satā sañcicca jīvitā voropitā, ayaṃ ānantariyena mātughātakakammena mātughātako, etassa pabbajjā ca upasampadā ca paṭikkhittā. Yena pana manussitthibhūtāpi ajanikā posāvanikā mātā vā mahāmātā vā cūḷamātā vā janikāpi vā na manussitthibhūtā mātā ghātitā, tassa pabbajjā na vāritā, na ca ānantariko hoti. Yena sayaṃ tiracchānabhūtena manussitthibhūtā mātā ghātitā, sopi ānantariko na hoti, tiracchānagatattā panassa pabbajjā paṭikkhittā. Sesaṃ uttānameva. Pitughātakepi eseva nayo. Sacepi hi vesiyā putto hoti, ‘‘ayaṃ me pitā’’ti na jānāti, yassa sambhavena nibbatto, so ce anena ghātito, pitughātakotveva saṅkhyaṃ gacchati, ānantariyañca phusati. 112. ในเรื่องผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น พึงทราบอรรถว่า พึงกระทำซึ่งความออกไป คือ พึงกระทำซึ่งการออกไป การหลีกออก การพ้นไป หรือการเยียวยา ดังนี้. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ฆ่ามารดา ดังนี้ บุคคลใดเป็นหญิงมนุษย์ เป็นมารดาผู้ให้กำเนิด และตนเองเป็นผู้มีชาติเป็นมนุษย์เท่านั้น เจตนาฆ่าโดยรู้ว่าเป็นมนุษย์ ปลงจากชีวิตแล้ว บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ฆ่ามารดาด้วยกรรมฆ่ามารดาอันเป็นอนันตริยกรรม การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนี้ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดแม้เป็นหญิงมนุษย์ แต่ไม่ใช่ผู้ให้กำเนิด เป็นมารดาผู้เลี้ยงดู หรือเป็นป้า หรือเป็นน้า หรือแม้เป็นผู้ให้กำเนิด แต่เป็นมารดาผู้ไม่ใช่หญิงมนุษย์ถูกฆ่าแล้ว การบรรพชาของบุคคลนั้นไม่ถูกห้าม และไม่เป็นอนันตริยกรรม. บุคคลใดตนเองเป็นสัตว์เดรัจฉานแล้ว มารดาผู้เป็นหญิงมนุษย์ถูกฆ่าแล้ว บุคคลนั้นก็ไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่เพราะความเป็นสัตว์เดรัจฉานของบุคคลนั้น การบรรพชาถูกห้ามแล้ว. ที่เหลือก็ชัดเจน. ในผู้ฆ่าบิดาก็มีนัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ แม้หากเป็นบุตรของหญิงแพศยา แม้หากไม่รู้ว่า "ผู้นี้เป็นบิดาของเรา" แม้เป็นอย่างนั้น หากผู้ที่เกิดมาด้วยเชื้ออสุจิของบุคคลใด ถูกผู้นี้ฆ่าแล้ว เมื่อเป็นอย่างนั้น บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็น "ผู้ฆ่าบิดา" เท่านั้น และย่อมถูกต้องอนันตริยกรรม. 114. Arahantaghātakopi manussaarahantavaseneva veditabbo. Manussajātiyañhi antamaso apabbajitampi khīṇāsavaṃ dārakaṃ dārikaṃ vā sañcicca jīvitā voropento arahantaghātakova hoti, ānantariyañca phusati, pabbajjā cassa vāritā. Amanussajātikaṃ pana arahantaṃ manussajātikaṃ vā avasesaṃ ariyapuggalaṃ ghātetvā ānantariyo na hoti, pabbajjāpissa na vāritā, kammaṃ pana balavaṃ hoti. Tiracchāno manussaarahantampi ghātetvā ānantariyo na hoti, kammaṃ pana bhāriyanti ayamettha vinicchayo. Te vadhāya onīyantīti vadhatthāya onīyanti, māretuṃ nīyantīti attho. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘sacā ca maya’’nti vuttaṃ, tassa sace mayanti ayamevattho. ‘‘Sace’’ti hi vattabbe ettha ‘‘sacā ca’’ iti ayaṃ nipāto vutto. ‘‘Sace ca’’ icceva vā pāṭho. Tattha saceti sambhāvanatthe nipāto; ca iti padapūraṇamatte. ‘‘Sacajja maya’’ntipi pāṭho. Tassa sace ajja mayanti attho. 114. แม้ผู้ฆ่าพระอรหันต์ พึงทราบโดยนัยแห่งพระอรหันต์ที่เป็นมนุษย์เท่านั้น. จริงอยู่ ในชาติมนุษย์ ผู้ใดปลงจากชีวิตซึ่งเด็กชายหรือเด็กหญิงผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว แม้ผู้ไม่ได้บวช อย่างต่ำที่สุด โดยเจตนาฆ่า ย่อมเป็นผู้ฆ่าพระอรหันต์เท่านั้น และย่อมถูกต้องอนันตริยกรรม การบรรพชาของบุคคลนั้นก็ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดฆ่าพระอรหันต์ผู้มีชาติไม่ใช่มนุษย์ หรือฆ่าพระอริยบุคคลที่เหลือผู้มีชาติเป็นมนุษย์แล้ว ไม่เป็นอนันตริยกรรม การบรรพชาของบุคคลนั้นก็ไม่ถูกห้าม แต่กรรมย่อมมีกำลังมาก. สัตว์เดรัจฉานเป็นแล้ว ฆ่าพระอรหันต์ที่เป็นมนุษย์แล้ว ก็ไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่กรรมย่อมหนัก ดังนี้ การวินิจฉัยในคำนี้. คำว่า พวกเขาถูกนำไปเพื่อการฆ่า ดังนี้ อรรถว่า ถูกนำไปเพื่อประโยชน์แก่การฆ่า ถูกนำไปเพื่อฆ่า. แต่คำใดที่ภิกษุทั้งหลายกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "สจา จ มยา" อรรถนี้เท่านั้นคือ "สเจ มยา". จริงอยู่ เมื่อควรกล่าวว่า "สเจ" ในที่นี้ นิบาตนี้คือ "สจา จ" ถูกกล่าวแล้ว. หรือว่า บาลีมีอยู่ว่า "สเจ จ" เท่านั้น. ในบาลีนั้น คำว่า "สเจ" เป็นนิบาตที่ใช้ในอรรถแห่งความน่าจะเป็น. คำว่า "จ" เป็นนิบาตที่ใช้เพียงเพื่อเติมบท. บาลีว่า "สจชฺช มยา" ก็มีอยู่. อรรถของบาลีนั้นคือ "สเจ อชฺช มยา". 115. Bhikkhunidūsako bhikkhaveti ettha yo pakatattaṃ bhikkhuniṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ aññatarasmiṃ dūseti, ayaṃ bhikkhunidūsako nāma. Etassa pabbajjā ca upasampadā ca vāritā. Yo pana kāyasaṃsaggena sīlavināsaṃ pāpeti, tassa pabbajjā ca upasampadā ca na vāritā. Balakkārena odātavatthavasanaṃ katvā anicchamānaṃyeva dūsentopi bhikkhunidūsakoyeva. Balakkārena pana odātavatthavasanaṃ katvā icchamānaṃ dūsento bhikkhunidūsako na hoti. Kasmā? Yasmā gihibhāve sampaṭicchitamatteyeva sā abhikkhunī hoti. Sakiṃ sīlavipannaṃ pana pacchā dūsento sikkhamānāsāmaṇerīsu ca vippaṭipajjanto neva bhikkhunidūsako hoti, pabbajjampi upasampadampi labhati. 115. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมอง ดังนี้ บุคคลใดทำให้ภิกษุณีผู้มีปกติเป็นผู้มีศีลเศร้าหมองในมรรคใดมรรคหนึ่งในมรรคทั้งสาม บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมอง. การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนี้ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดทำให้ภิกษุณีถึงความพินาศแห่งศีลด้วยการถูกต้องกาย การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนั้นไม่ถูกห้าม. แม้ชายผู้ทำภิกษุณีผู้ไม่ปรารถนาให้เศร้าหมอง โดยใช้กำลังบังคับให้เป็นผู้ครองผ้าขาว ย่อมเป็นผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมองเท่านั้น. แต่ชายผู้ทำภิกษุณีผู้ปรารถนาให้เศร้าหมอง โดยใช้กำลังบังคับให้เป็นผู้ครองผ้าขาว ไม่เป็นผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมอง. เพราะเหตุไร? เพราะว่าเมื่อภิกษุณีนั้นยอมรับความเป็นคฤหัสถ์แล้วเท่านั้น ย่อมไม่เป็นภิกษุณี. แต่ชายผู้ทำภิกษุณีผู้มีศีลวิบัติแล้วครั้งหนึ่งให้เศร้าหมองในภายหลัง และชายผู้ประพฤติผิดในสิกขมานาและสามเณรี ย่อมไม่เป็นผู้ทำภิกษุณีให้เศร้าหมองเลย ย่อมได้ทั้งการบรรพชาและการอุปสมบท. Saṅghabhedako bhikkhaveti ettha yo devadatto viya sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā catunnaṃ kammānaṃ aññataravasena saṅghaṃ bhindati, ayaṃ saṅghabhedako nāma. Etassa pabbajjā ca upasampadā ca vāritā. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ทำลายสงฆ์ ดังนี้ ภิกษุใดเหมือนพระเทวทัต กระทำพระศาสนาให้มีธรรมออกไป (ไม่เป็นธรรม) ให้มีวินัยออกไป (ไม่เป็นวินัย) ทำลายสงฆ์โดยอาศัยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในกรรมทั้งสี่ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ทำลายสงฆ์. การบรรพชาและการอุปสมบทของภิกษุนี้ถูกห้ามแล้ว. Lohituppādako bhikkhaveti etthāpi yo devadatto viya duṭṭhacittena vadhakacittena tathāgatassa jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanakamattampi lohitaṃ uppādeti, ayaṃ lohituppādako nāma. Etassa pabbajjā ca upasampadā ca vāritā. Yo pana rogavūpasamanatthaṃ jīvako viya satthena phāletvā pūtimaṃsañca lohitañca nīharitvā phāsuṃ karoti, bahuṃ so puññaṃ pasavatīti. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้ยังโลหิตให้เกิดขึ้น ดังนี้ ก็เหมือนกัน บุคคลใดเหมือนพระเทวทัต ด้วยจิตที่ถูกโทสะทำลายแล้ว หรือด้วยจิตที่คิดจะฆ่า ยังโลหิตแม้เพียงเท่าที่แมลงวันตัวเล็กๆ ดื่มได้ให้เกิดขึ้นในพระสรีระของพระตถาคตผู้ยังทรงพระชนม์อยู่ บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ยังโลหิตให้เกิดขึ้น. การบรรพชาและการอุปสมบทของบุคคลนี้ถูกห้ามแล้ว. แต่บุคคลใดเหมือนหมอชีวก เพื่อประโยชน์แก่การระงับโรค ผ่าด้วยมีดแล้ว นำเนื้อที่เน่าและโลหิตออกแล้ว กระทำให้สบาย บุคคลนั้นย่อมยังบุญเป็นอันมากให้เกิด ดังนี้. Mātughātakādivatthukathā niṭṭhitā. เรื่องผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น จบแล้ว. Ubhatobyañjanakavatthukathā เรื่องอุภโตพยัญชนก. 116. Ubhatobyañjanako bhikkhaveti itthinimittuppādanakammato ca purisanimittuppādanakammato ca ubhato byañjanamassa atthīti ubhatobyañjanako. Karotīti purisanimittena itthīsu methunavītikkamaṃ karoti. Kārāpetīti paraṃ samādapetvā attano itthinimitte kārāpeti, so duvidho hoti – itthiubhatobyañjanako, purisaubhatobyañjanakoti. 116. ในคำว่า ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีสองเพศ ดังนี้ เพราะกรรมที่ทำให้เกิดนิมิตหญิงและกรรมที่ทำให้เกิดนิมิตชาย มีพยัญชนะ (นิมิต) ทั้งสองอย่าง บุคคลนั้นจึงชื่อว่าอุภโตพยัญชนก. คำว่า กระทำ ดังนี้ คือ กระทำซึ่งการล่วงละเมิดเมถุนในหญิงทั้งหลายด้วยนิมิตชาย. คำว่า กระทำให้กระทำ ดังนี้ คือ ชักชวนผู้อื่นแล้ว กระทำให้กระทำในนิมิตหญิงของตน. บุคคลนั้นมีสองประเภท คือ อุภโตพยัญชนกหญิง และอุภโตพยัญชนกชาย ดังนี้. Tattha itthiubhatobyañjanakassa itthinimittaṃ pākaṭaṃ hoti, purisanimittaṃ paṭicchannaṃ. Purisaubhatobyañjanakassa purisanimittaṃ pākaṭaṃ, itthinimittaṃ paṭicchannaṃ. Itthiubhatobyañjanakassa itthīsu purisattaṃ karontassa itthinimittaṃ paṭicchannaṃ hoti, purisanimittaṃ pākaṭaṃ hoti. Purisaubhatobyañjanakassa purisānaṃ itthibhāvaṃ upagacchantassa purisanimittaṃ paṭicchannaṃ hoti, itthinimittaṃ pākaṭaṃ hoti. Itthiubhatobyañjanako sayañca gabbhaṃ gaṇhāti, parañca gaṇhāpeti. Purisaubhatobyañjanako pana sayaṃ na gaṇhāti, paraṃ gaṇhāpetīti, idametesaṃ nānākaraṇaṃ. Kurundiyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘yadi paṭisandhiyaṃ purisaliṅgaṃ pavatte itthiliṅgaṃ nibbattati, yadi paṭisandhiyaṃ itthiliṅgaṃ pavatte purisaliṅgaṃ nibbattatī’’ti. Tattha vicāraṇakkamo vitthārato aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya veditabbo. Imassa pana duvidhassāpi ubhatobyañjanakassa neva pabbajjā atthi, na upasampadāti idamidha veditabbaṃ. ในบรรดาอุภโตพยัญชนกทั้งสองนั้น อุภโตพยัญชนกผู้มีเพศหญิงเป็นใหญ่ นิมิตเพศหญิงย่อมปรากฏ นิมิตเพศชายย่อมปกปิด. อุภโตพยัญชนกผู้มีเพศชายเป็นใหญ่ นิมิตเพศชายย่อมปรากฏ นิมิตเพศหญิงย่อมปกปิด. เมื่ออุภโตพยัญชนกผู้มีเพศหญิงเป็นใหญ่กระทำความเป็นชายในหญิงทั้งหลาย นิมิตเพศหญิงย่อมปกปิด นิมิตเพศชายย่อมปรากฏ. เมื่ออุภโตพยัญชนกผู้มีเพศชายเป็นใหญ่เข้าถึงความเป็นหญิงในชายทั้งหลาย นิมิตเพศชายย่อมปกปิด นิมิตเพศหญิงย่อมปรากฏ. อุภโตพยัญชนกผู้มีเพศหญิงเป็นใหญ่ ย่อมตั้งครรภ์เองด้วย และย่อมให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ได้ด้วย. ส่วนอุภโตพยัญชนกผู้มีเพศชายเป็นใหญ่ ย่อมไม่ตั้งครรภ์เอง แต่ย่อมให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ได้. นี้เป็นความแตกต่างกันของอุภโตพยัญชนกเหล่านั้น. อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า “ถ้าในปฏิสนธิมีเพศชาย เมื่อเป็นเช่นนั้น ในปวัตติกาลเพศหญิงย่อมเกิดขึ้น, ถ้าในปฏิสนธิมีเพศหญิง เมื่อเป็นเช่นนั้น ในปวัตติกาลเพศชายย่อมเกิดขึ้น.” ลำดับแห่งการพิจารณาในข้อนั้น พึงทราบโดยพิสดารในอรรถกถาธรรมสังคณีชื่ออัฏฐสาลินี. อนึ่ง อุภโตพยัญชนกทั้งสองประเภทนี้ ไม่มีการบรรพชา ไม่มีการอุปสมบท ข้อนี้พึงทราบในอรรถกถาวินัยนี้. Ubhatobyajjanakavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องวัตถุอุภโตพยัญชนกจบลงแล้ว. Anupajjhāyakādivatthukathā เรื่องวัตถุมีอนุปัชฌายกเป็นต้น 117. Tena kho pana samayenāti yena samayena bhagavatā sikkhāpadaṃ apaññattaṃ hoti, tena samayena. Anupajjhāyakanti upajjhaṃ agāhāpetvā sabbena sabbaṃ upajjhāyavirahitaṃ. Evaṃ upasampannā neva dhammato na āmisato saṅgahaṃ labhanti, te parihāyantiyeva, na vaḍḍhanti. Na bhikkhave anupajjhāyakoti upajjhaṃ agāhāpetvā nirupajjhāyako na upasampādetabbo. Yo upasampādeyya āpatti dukkaṭassāti sikkhāpadapaññattito paṭṭhāya evaṃ upasampādentassa āpatti hoti; kammaṃ pana na kuppati. Keci kuppatīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Saṅghena upajjhāyenātiādīsupi ubhatobyañjanakupajjhāyapariyosānesu eseva nayo. 117. คำว่า เตน โข ปน สมเยนาติ คือ ในสมัยใด พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงบัญญัติสิกขาบท ในสมัยนั้น. คำว่า อนุปัชฌายกันติ คือ ผู้ที่ไม่มีอุปัชฌาย์โดยประการทั้งปวง โดยไม่ให้อุปัชฌาย์รับเอา. ผู้ที่อุปสมบทแล้วอย่างนี้ ย่อมไม่ได้รับการสงเคราะห์โดยธรรม ย่อมไม่ได้รับการสงเคราะห์โดยอามิส พวกเขย่อมเสื่อมไปเท่านั้น ย่อมไม่เจริญ. คำว่า น ภิกฺขเว อนุปชฺฌายโกติ คือ ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงให้อุปสมบทผู้ที่ไม่มีอุปัชฌาย์ โดยไม่ให้อุปัชฌาย์รับเอา. คำว่า โย อุปสมฺปาเทยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ คือ ตั้งแต่เวลาที่ทรงบัญญัติสิกขาบทเป็นต้นไป เมื่อให้อุปสมบทอย่างนี้ ย่อมมีอาบัติทุกกฏแก่ผู้ให้อุปสมบท แต่กรรมย่อมไม่เสีย. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “กรรมย่อมเสีย” คำนั้นไม่ควรยึดถือ. แม้ในสิกขาบททั้งหลายมีคำว่า “สงฆ์ อุปัชฌาย์” เป็นต้น ซึ่งมีอุภโตพยัญชนกและอุปัชฌาย์เป็นที่สุด ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. Anupajjhāyakādivatthukathā niṭṭhitā. เรื่องวัตถุมีอนุปัชฌายกเป็นต้นจบลงแล้ว. Apattakādivatthukathā เรื่องวัตถุมีอัปปัตตะเป็นต้น 118. Hatthesu piṇḍāya carantīti yo hatthesu piṇḍo labbhati, tadatthāya caranti. Seyyathāpi titthiyāti yathā ājīvakanāmakā titthiyā; sūpabyañjanehi missetvā hatthesu ṭhapitapiṇḍameva hi te bhuñjanti. Āpatti dukkaṭassāti evaṃ upasampādentasseva āpatti hoti, kammaṃ pana na kuppati. Acīvarakādivatthūsupi eseva nayo. 118. คำว่า หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺตีติ คือ ย่อมเที่ยวไปเพื่อประโยชน์แก่บิณฑบาตที่ได้ในมือทั้งหลาย. คำว่า เสยฺยถาปิ ติตฺถิยาติ คือ เหมือนพวกเดียรถีย์ชื่ออาชีวก. แท้จริง พวกอาชีวกเหล่านั้น ย่อมฉันบิณฑบาตที่วางไว้ในมือ โดยคลุกเคล้ากับแกงและกับข้าวเท่านั้น. คำว่า อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ คือ ย่อมมีอาบัติทุกกฏแก่พระอุปัชฌาย์ผู้ให้อุปสมบทอย่างนี้เท่านั้น แต่กรรมย่อมไม่เสีย. แม้ในวัตถุทั้งหลายมีอจีวรกะเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. Yācitakenāti ‘‘yāva upasampadaṃ karoma, tāva dethā’’ti yācitvā gahitena; tāvakālikenāti attho. Īdisena hi pattena vā cīvarena vā pattacīvarena vā upasampādentasseva āpatti hoti, kammaṃ pana na kuppati, tasmā paripuṇṇapattacīvarova upasampādetabbo. Sace tassa natthi, ācariyupajjhāyā cassa dātukāmā honti, aññe vā bhikkhū nirapekkhehi nissajjitvā adhiṭṭhānupagaṃ pattacīvaraṃ dātabbaṃ. Pabbajjāpekkhaṃ pana paṇḍupalāsaṃ yācitakenāpi pattacīvarena pabbājetuṃ vaṭṭati, sabhāgaṭṭhāne vissāsena gahetvāpi pabbājetuṃ vaṭṭati. คำว่า ยาจิตเกนาติ คือ ด้วยบาตรหรือจีวรที่ยืมมา โดยขอว่า “ขอจงให้จนกว่าเราจะทำอุปสมบทกรรมเสร็จ” อธิบายว่า ด้วยของที่ยืมมาใช้ชั่วคราว. แท้จริง เมื่อให้อุปสมบทด้วยบาตรก็ดี ด้วยจีวรก็ดี ด้วยบาตรและจีวรก็ดี ที่ยืมมาอย่างนี้ ย่อมมีอาบัติแก่พระอุปัชฌาย์ผู้ให้อุปสมบทเท่านั้น แต่กรรมย่อมไม่เสีย. เพราะฉะนั้น พึงให้อุปสมบทแก่ผู้มีบาตรและจีวรบริบูรณ์เท่านั้น. ถ้าบาตรและจีวรของกุลบุตรนั้นไม่มี และอาจารย์กับอุปัชฌาย์ประสงค์จะให้แก่กุลบุตรนั้น หรือภิกษุอื่นประสงค์จะให้ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงสละบาตรและจีวรที่ถึงการอธิษฐานแล้ว โดยไม่ห่วงใย แล้วให้แก่กุลบุตรนั้น. อนึ่ง การให้บรรพชาแก่บัณฑุบลาสะผู้มุ่งบรรพชาด้วยบาตรและจีวรที่ยืมมา ก็ควร. การให้บรรพชาโดยนำมาจากที่ที่เสมอกันด้วยความคุ้นเคย ก็ควร. Sace pana apakkaṃ pattaṃ cīvarūpagāni ca vatthāni gahetvā āgato hoti, yāva patto paccati, cīvarāni ca kariyanti, tāva vihāre vasantassa anāmaṭṭhapiṇḍapātaṃ dātuṃ vaṭṭati, thālake bhuñjituṃ vaṭṭati, purebhattaṃ sāmaṇerabhāgasamako āmisabhāgo dātuṃ vaṭṭati. Senāsanaggāho pana salākabhattauddesabhattanimantanādīni ca na vaṭṭanti. Pacchābhattampi sāmaṇerabhāgasamo telamadhuphāṇitādibhesajjabhāgo vaṭṭati. Sace gilāno hoti, bhesajjamassa kātuṃ vaṭṭati, sāmaṇerassa viya ca sabbaṃ paṭijagganakammanti. อนึ่ง ถ้าบัณฑุบลาสะนั้นถือบาตรที่ยังไม่สุก และผ้าที่ควรแก่จีวรมา ตราบเท่าที่บาตรยังไม่สุก และจีวรยังไม่สำเร็จ การให้บิณฑบาตที่ยังไม่ถูกสัมผัสแก่บัณฑุบลาสะผู้อยู่ในวิหารนั้น ก็ควร. การฉันในถาด ก็ควร. การให้อามิสส่วนเท่ากับส่วนของสามเณรในเวลาเช้า ก็ควร. อนึ่ง การรับเสนาสนะ และสลากภัต อุทเทสภัต นิมันตนภัต เป็นต้น ย่อมไม่ควร. แม้ในเวลาหลังภัต การให้ส่วนยา เช่น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น เท่ากับส่วนของสามเณร ก็ควร. ถ้าบัณฑุบลาสะนั้นอาพาธ การทำยาให้แก่เขา ก็ควร. และการกระทำกิจบำรุงรักษาทุกอย่างเหมือนสามเณร ก็ควร. Apattakādivatthukathā niṭṭhitā. เรื่องวัตถุมีอัปปัตตะเป็นต้นจบลงแล้ว. Hatthacchinnādivatthukathā เรื่องวัตถุมีหัตถัจฉินนะเป็นต้น 119. Hatthacchinnādivatthūsu – hatthacchinnoti yassa hatthatale vā maṇibandhe vā kappare vā yattha katthaci eko vā dve vā hatthā chinnā honti. Pādacchinnoti yassa aggapāde vā gopphakesu vā jaṅghāya vā yattha katthaci eko vā dve vā pādā chinnā honti. Hatthapādacchinnoti yassa vuttappakāreneva catūsu hatthapādesu dve vā tayo vā sabbe vā hatthapādā chinnā honti. Kaṇṇacchinnoti yassa kaṇṇamūle vā kaṇṇasakkhalikāya vā eko vā dve vā kaṇṇā chinnā honti. Yassa pana kaṇṇāviddhe chijjanti, sakkā ca hoti saṅghāṭetuṃ, so kaṇṇaṃ saṅghāṭetvā pabbājetabbo. Nāsacchinnoti yassa ajapadake vā agge vā ekapuṭe vā yattha katthaci nāsā chinnā hoti. Yassa pana nāsikā sakkā hoti sandhetuṃ, so taṃ phāsukaṃ katvā pabbājetabbo. Kaṇṇanāsacchinno ubhayavasena veditabbo. Aṅgulicchinnoti yassa nakhasesaṃ adassetvā ekā vā bahū vā aṅguliyo chinnā honti. Yassa pana suttatantumattampi nakhasesaṃ paññāyati, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Aḷacchinnoti yassa catūsu aṅguṭṭhakesu aṅguliyaṃ vuttanayeneva eko vā bahū vā aṅguṭṭhakā chinnā honti. Kaṇḍaracchinnoti yassa kaṇḍaranāmakā mahānhārū purato vā pacchato vā chinnā honti; yesu ekassapi chinnattā aggapādena vā caṅkamati, mūlena vā caṅkamati, na vā pādaṃ patiṭṭhāpetuṃ sakkoti. 119. ในเรื่องผู้มีมือขาดเป็นต้น มีวินิจฉัยดังนี้: ผู้มีมือขาด หมายถึง ผู้ที่มือข้างหนึ่งหรือสองข้างขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่ฝ่ามือ ที่ข้อมือ หรือที่ข้อศอก. ผู้มีเท้าขาด หมายถึง ผู้ที่เท้าข้างหนึ่งหรือสองข้างขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่ปลายเท้า ที่ข้อเท้า หรือที่แข้ง. ผู้มีมือและเท้าขาด หมายถึง ผู้ที่มือและเท้าสองข้าง สามข้าง หรือทั้งหมดสี่ข้างขาดไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ผู้มีหูขาด หมายถึง ผู้ที่หูข้างหนึ่งหรือสองข้างขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่โคนหู หรือที่ใบหู. แต่ถ้าหูของใครขาดตรงที่เจาะหู และสามารถต่อกันได้ ผู้นั้นพึงให้ต่อหูแล้วจึงให้บรรพชาได้. ผู้มีจมูกขาด หมายถึง ผู้ที่จมูกขาดไป ณ ที่ใดที่หนึ่ง คือ ที่โพรงจมูกรูปกีบแพะ ที่ปลายจมูก หรือที่ปีกจมูกข้างหนึ่ง. แต่ถ้าจมูกของใครสามารถต่อกันได้ ผู้นั้นพึงให้ต่อจมูกนั้นให้เรียบร้อยแล้วจึงให้บรรพชาได้. ผู้มีหูและจมูกขาด พึงทราบโดยนัยแห่งหูและจมูกทั้งสองอย่างนั้น. ผู้มีนิ้วขาด หมายถึง ผู้ที่นิ้วมือหรือนิ้วเท้าข้างหนึ่งหรือหลายข้างขาดไป โดยไม่เหลือส่วนเล็บไว้ให้เห็น. แต่ถ้าใครมีส่วนเล็บเหลืออยู่แม้เพียงเท่าเส้นด้าย ก็ควรให้บรรพชาได้. ผู้มีนิ้วหัวแม่มือหรือหัวแม่เท้าขาด หมายถึง ผู้ที่นิ้วหัวแม่มือหรือหัวแม่เท้าข้างหนึ่งหรือหลายข้างในจำนวน ๔ นิ้วนั้น ขาดไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ผู้มีเอ็นขาด หมายถึง ผู้ที่เอ็นใหญ่ชื่อกัณฑระขาดไปข้างหน้าหรือข้างหลัง; ซึ่งเมื่อเอ็นเหล่านั้นขาดไปแม้เพียงเส้นเดียว ก็ทำให้ต้องเดินด้วยปลายเท้า หรือเดินด้วยส้นเท้า หรือไม่สามารถตั้งเท้าให้มั่นคงได้. Phaṇahatthakoti yassa vaggulipakkhakā viya aṅguliyo sambaddhā honti; etaṃ pabbājetukāmena aṅgulantarikāyo phāletvā sabbaṃ antaracammaṃ apanetvā phāsukaṃ katvā pabbājetabbo. Yassapi cha aṅguliyo honti, taṃ pabbājetukāmena adhikaaṅguliṃ chinditvā phāsukaṃ katvā pabbājetabbo. ผู้มีพังผืดที่นิ้ว หมายถึง ผู้ที่นิ้วมือหรือนิ้วเท้าติดกันเหมือนปีกค้างคาว; ผู้ที่ประสงค์จะให้ผู้นี้บรรพชา พึงผ่าช่องระหว่างนิ้วออก เอาหนังที่ติดกันในระหว่างนั้นออกทั้งหมด ทำให้เรียบร้อยแล้วจึงให้บรรพชาได้. แม้ผู้ใดมีนิ้วมือหรือนิ้วเท้า ๖ นิ้ว ผู้ที่ประสงค์จะให้ผู้นั้นบรรพชา พึงตัดนิ้วที่เกินออก ทำให้เรียบร้อยแล้วจึงให้บรรพชาได้. Khujjoti yo urassa vā piṭṭhiyā vā passassa vā nikkhantattā khujjasarīro. Yassa pana kiñci kiñci aṅgapaccaṅgaṃ īsakaṃ vaṅkaṃ, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Mahāpuriso eva hi brahmujjugatto, avaseso satto akhujjo nāma natthi. ผู้ค่อม หมายถึง ผู้ที่มีร่างกายค่อมเพราะหน้าอก หลัง หรือสีข้างนูนออกมา. แต่ถ้าอวัยวะน้อยใหญ่ของใครคดงอเพียงเล็กน้อย ก็ควรให้บรรพชาได้. เพราะพระมหาบุรุษเท่านั้นที่มีพระวรกายตรงดุจกายพรหม, สัตว์ที่เหลือซึ่งจะไม่ค่อมเลยนั้นไม่มี. Vāmanoti jaṅghavāmano vā kaṭivāmano vā ubhayavāmano vā. Jaṅghavāmanassa kaṭito paṭṭhāya heṭṭhimakāyo rasso hoti, uparimakāyo paripuṇṇo. Kaṭivāmanassa kaṭito paṭṭhāya uparimakāyo rasso hoti, heṭṭhimakāyo paripuṇṇo. Ubhayavāmanassa ubhopi kāyā rassā honti, yesaṃ rassattā bhūtānaṃ viya parivaṭumo mahākucchighaṭasadiso attabhāvo hoti, taṃ tividhampi pabbājetuṃ na vaṭṭati. ผู้เตี้ย หมายถึง ผู้ที่เตี้ยเพราะแข้ง หรือเตี้ยเพราะเอว หรือเตี้ยทั้งสองอย่าง. สำหรับผู้ที่เตี้ยเพราะแข้งนั้น ร่างกายส่วนล่างตั้งแต่เอวลงไปจะสั้น ส่วนร่างกายส่วนบนจะสมบูรณ์. สำหรับผู้ที่เตี้ยเพราะเอวนั้น ร่างกายส่วนบนตั้งแต่เอวขึ้นไปจะสั้น ส่วนร่างกายส่วนล่างจะสมบูรณ์. สำหรับผู้ที่เตี้ยทั้งสองอย่างนั้น ร่างกายทั้งสองส่วนจะสั้น, ซึ่งเพราะความสั้นนั้น ทำให้มีอัตภาพกลมป้อมเหมือนพวกภูตผี คล้ายหม้อน้ำที่มีท้องใหญ่; ผู้เตี้ยทั้ง ๓ ประเภทนี้ ไม่ควรให้บรรพชา. Galagaṇḍīti yassa kumbhaṇḍaṃ viya gale gaṇḍo hoti. Desanāmattameva cetaṃ, yasmiṃ kismiñci pana padese gaṇḍe sati na pabbājetabbo. Tattha vinicchayo – ‘‘na bhikkhave pañcahi ābādhehi phuṭṭho pabbājetabbo’’ti ettha vuttanayeneva veditabbo. Lakkhaṇāhatakasāhatalikhitakesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ ‘‘na bhikkhave lakkhaṇāhato’’tiādīsu vuttameva. ผู้มีคอพอก หมายถึง ผู้ที่มีก้อนเนื้อที่คอเหมือนผลฟักทอง. และคำนี้เป็นเพียงชื่อที่ใช้ในการแสดงธรรมเท่านั้น, แต่โดยที่แท้แล้ว เมื่อมีก้อนเนื้อที่ส่วนใดส่วนหนึ่ง ก็ไม่ควรให้บรรพชา. การวินิจฉัยในเรื่องก้อนเนื้อนั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในสิกขาบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ผู้ถูกอาพาธ ๕ อย่างถูกต้องแล้ว ไม่ควรให้บรรพชา' นั่นเอง. ส่วนคำที่ควรกล่าวในเรื่องผู้ถูกประทับตรา ผู้ถูกเฆี่ยนตี และผู้ถูกจารึกชื่อนั้น ก็ได้กล่าวไว้แล้วในสิกขาบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ผู้ถูกประทับตราแล้ว' เป็นต้นนั่นเอง. Sīpadīti bhārapādo vuccati. Yassa pādo thūlo hoti sañjātapiḷako kharo, so na pabbājetabbo. Yassa pana na tāva kharabhāvaṃ gaṇhāti, sakkā hoti upanāhaṃ bandhitvā udakaāvāṭe pavesetvā udakavālikāya pūretvā yathā sirā paññāyanti, jaṅghā ca telanāḷikā viya hoti, evaṃ milāpetuṃ sakkā, tassa pādaṃ īdisaṃ katvā taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Sace puna vaḍḍhati, upasampādentenāpi tathā katvāva upasampādetabbo. ผู้มีเท้าช้าง หมายถึง ผู้มีเท้าหนัก (ลากเท้า). ผู้ที่เท้าหนา มีตุ่มขึ้น และหยาบกร้าน ไม่ควรให้บรรพชา. แต่ถ้าเท้าของใครยังไม่ถึงกับหยาบกร้านถึงขนาดนั้น และสามารถรัดด้วยผ้าพันแผล นำไปแช่ในหลุมน้ำ แล้วถมด้วยทรายเปียกน้ำ จนเส้นเอ็นปรากฏ และแข้งกลายเป็นเหมือนกระบอกน้ำมัน คือสามารถทำให้เหี่ยวลงได้เช่นนี้, ก็พึงทำให้เท้าของเขาเป็นเช่นนี้แล้วจึงให้บรรพชาได้. หากภายหลังอาการบวมกลับเพิ่มขึ้นอีก, แม้เมื่อจะให้อุปสมบท ก็พึงทำเช่นนั้นก่อนแล้วจึงให้อุปสมบท. Pāparogīti arisabhagandarapittasemhakāsasosādīsu yena kenaci rogena niccāturo atekiccharogo jeguccho amanāpo; ayaṃ na pabbājetabbo. ผู้มีโรคชั่ว หมายถึง ผู้ที่ป่วยเป็นโรคเรื้อรัง รักษาไม่หาย น่ารังเกียจ ไม่น่าพึงพอใจ ด้วยโรคใดโรคหนึ่งในบรรดาโรคริดสีดวง โรคฝีคัณฑสูตร โรคดีซ่าน โรคเสมหะ โรคไอ โรคผอมแห้ง เป็นต้น; ผู้นี้ไม่ควรให้บรรพชา. Parisadūsakoti yo attano virūpatāya parisaṃ dūseti; atidīgho vā hoti aññesaṃ sīsappamāṇanābhippadeso, atirasso vā ubhayavāmanabhūtarūpaṃ viya, atikāḷo vā jhāpitakhette khāṇuko viya, accodāto vā dadhitakkādīhi pamajjitamaṭṭhatambalohavaṇṇo, atikiso vā mandamaṃsalohito aṭṭhisirācammasarīro viya, atithūlo vā bhāriyamaṃso, mahodaro vā mahābhūtasadiso, atimahantasīso vā pacchiṃ sīse katvā ṭhito viya, atikhuddakasīso vā sarīrassa ananurūpena atikhuddakena sīsena samannāgato, kūṭakūṭasīso vā tālaphalapiṇḍisadisena sīsena samannāgato, sikharasīso vā uddhaṃ anupubbatanukena sīsena samannāgato, nāḷisīso vā mahāveḷupabbasadisena sīsena samannāgato, kappasīso vā pabbhārasīso vā catūsu passesu yena kenaci passena oṇatena sīsena samannāgato, vaṇasīso vā pūtisīso vā kaṇṇikakeso vā pāṇakehi khāyitakedāre sassasadisehi tahiṃ tahiṃ uṭṭhitehi kesehi samannāgato, nillomasīso vā thūlathaddhakeso vā tālahīrasadisehi kesehi samannāgato, jātipalitehi paṇḍarasīso vā pakatitambakeso vā ādittehi viya kesehi samannāgato, āvaṭṭasīso vā gunnaṃ sarīre āvaṭṭasadisehi uddhaggehi kesāvaṭṭehi samannāgato, sīsalomehi saddhiṃ ekābaddhabhamukalomo vā jālabaddhena viya nalāṭena samannāgato. ผู้ทำลายบริษัท คือบุคคลใดทำลายบริษัทเพราะความที่ตนมีรูปวิปริต หรือเป็นผู้มีร่างกายยาวเกินไป โดยมีสะดือเสมอกับขนาดศีรษะของผู้อื่น หรือสั้นเกินไปเหมือนรูปของเปรตที่มีส่วนบนและส่วนล่างค่อมทั้งสองส่วน หรือดำเกินไปเหมือนตอไม้ในนาที่ถูกไฟไหม้แล้ว หรือขาวเกินไปเหมือนทองแดงที่ขัดถูจนเรียบเนียนด้วยนมเปรี้ยว น้ำมันเนย เป็นต้น หรือผอมเกินไปเหมือนผู้มีร่างกายมีแต่กระดูก เอ็น และหนังเท่านั้น เพราะมีเนื้อและเลือดน้อย หรืออ้วนเกินไปเพราะมีเนื้อมาก หรือมีท้องใหญ่เหมือนเปรตใหญ่ หรือมีศีรษะใหญ่เกินไปเหมือนผู้ยืนอยู่โดยเอาตะกร้าไว้บนศีรษะ หรือมีศีรษะเล็กเกินไปเพราะประกอบด้วยศีรษะที่เล็กเกินไปไม่สมควรแก่ร่างกาย หรือมีศีรษะเป็นยอดแหลมเพราะประกอบด้วยศีรษะที่เหมือนช่อผลตาลที่เพิ่งออก หรือมีศีรษะเหมือนยอดเขาเพราะประกอบด้วยศีรษะที่เรียวเล็กไปตามลำดับข้างบน หรือมีศีรษะเหมือนกระบอกไม้ไผ่เพราะประกอบด้วยศีรษะที่เหมือนปล้องไม้ไผ่ใหญ่ หรือมีศีรษะเป็นสองแฉก หรือมีศีรษะโน้มเอียงไปด้านใดด้านหนึ่งในสี่ด้าน หรือมีศีรษะเป็นแผล หรือมีศีรษะเน่า หรือมีผมเหมือนเกสรบัวเพราะประกอบด้วยผมที่งอกขึ้นในที่นั้นๆ บนศีรษะเหมือนพืชข้าวในนาที่ถูกหนอนกินแล้ว หรือมีศีรษะไม่มีขนคือผม หรือมีผมหนาและแข็งกระด้างเพราะประกอบด้วยผมที่เหมือนเส้นใยตาล หรือมีศีรษะขาวเพราะผมหงอกโดยกำเนิด หรือมีผมแดงโดยธรรมชาติเพราะประกอบด้วยผมที่เหมือนถูกไฟไหม้ หรือมีศีรษะเป็นขวัญเพราะประกอบด้วยขวัญผมที่มีปลายชี้ขึ้นข้างบนเหมือนขวัญในร่างกายของโคทั้งหลาย หรือมีขนคิ้วติดกันเป็นพืดพร้อมด้วยขนศีรษะเพราะประกอบด้วยหน้าผากที่เหมือนถูกผูกด้วยตาข่าย Sambaddhabhamuko vā nillomabhamuko vā makkaṭabhamuko vā atimahantakkhi vā atikhuddakakkhi vā mahiṃsacamme vāsikoṇena paharitvā katachiddasadisehi akkhīhi samannāgato, visamakkhi vā ekena mahantena ekena khuddakena akkhinā samannāgato, visamacakkalo vā ekena uddhaṃ ekena adhoti evaṃ visamajātehi akkhicakkalehi samannāgato, kekaro vā gambhīrakkhi vā yassa gambhīre udapāne udakatārakā viya akkhitārakā paññāyanti; nikkhantakkhi vā yassa kakkaṭakasseva akkhitārakā nikkhantā honti; hatthikaṇṇo vā mahatīhi kaṇṇasakkhalikāhi samannāgato, mūsikakaṇṇo vā jaṭukakaṇṇo vā khuddikāhi kaṇṇasakkhalikāhi samannāgato, chiddamattakaṇṇo vā yassa vinā kaṇṇasakkhalikāhi kaṇṇachiddamattameva hoti; aviddhakaṇṇo vā yonakajātiko pana parisadūsako na hoti; sabhāvoyeva hi so tassa kaṇṇabhagandariko vā niccapūtinā kaṇṇena samannāgato, gaṇḍakaṇṇo vā sadāpaggharitapubbena kaṇṇena samannāgato, ṭaṅkitakaṇṇo vā gobhattanāḷikāya aggasadisehi kaṇṇehi samannāgato, atipiṅgalakkhi vā madhupiṅgalaṃ pana pabbājetuṃ vaṭṭati. Nippakhumakkhi vā assupaggharaṇakkhi vā pupphitakkhi vā akkhipākena samannāgatakkhi vā. หรือมีคิ้วติดกัน หรือมีคิ้วไม่มีขน หรือมีคิ้วเหมือนคิ้วลิง หรือมีตาใหญ่เกินไป หรือมีตาเล็กเกินไปเพราะประกอบด้วยตาที่เหมือนรูที่ทำแล้วโดยแทงด้วยมุมของมีดในหนังควาย หรือมีตาไม่เท่ากันเพราะประกอบด้วยตาข้างหนึ่งใหญ่ข้างหนึ่งเล็ก หรือมีตาดำไม่เท่ากันเพราะประกอบด้วยตาดำที่เกิดขึ้นไม่เท่ากันอย่างนี้ คือข้างหนึ่งอยู่ข้างบนข้างหนึ่งอยู่ข้างล่าง หรือเป็นคนตาเหล่ หรือมีตาน้ำลึกที่เงาของตาปรากฏเหมือนเงาที่ปรากฏในน้ำหรือเหมือนฟองน้ำเล็กๆ ในบ่อน้ำลึก หรือมีตาโปนออกมาที่ตาของเขาโปนออกมาเหมือนตาของปู หรือมีหูเหมือนหูช้างเพราะประกอบด้วยใบหูใหญ่ หรือมีหูเหมือนหูหนู หรือมีหูเหมือนหูค้างคาวเพราะประกอบด้วยใบหูเล็ก หรือมีหูเป็นเพียงรูที่ไม่มีใบหูมีแต่รูหูเท่านั้น หรือมีหูที่ไม่ได้เจาะ แต่ผู้มีชาติเป็นโยนกนั้นไม่เป็นผู้ทำลายบริษัท (แม้ไม่ได้เจาะหู) เพราะการไม่เจาะหูนั้นเป็นธรรมชาติของเขาเอง หรือมีหูเป็นฝีภคันทระเพราะประกอบด้วยหูที่เน่าอยู่เสมอ หรือมีหูเป็นแผลเพราะประกอบด้วยหูที่มีหนองไหลอยู่เสมอ หรือมีหูที่ถูกเจาะเพราะประกอบด้วยหูที่เหมือนปลายกระบอกที่ใช้ป้อนอาหารเหลวให้วัวเข้าปาก หรือมีตาเหลืองเกินไป แต่ผู้มีตาเหลืองเหมือนน้ำผึ้งนั้นควรให้บวช หรือมีตาไม่มีขนตา หรือมีตาที่น้ำตาไหล หรือมีตาที่บานเหมือนดอกไม้ หรือมีตาที่ประกอบด้วยตาที่สุกหรือตาที่อักเสบ Atimahantanāsiko vā atikhuddakanāsiko vā cipiṭanāsiko vā majjhe appatiṭṭhahitvā ekapasse ṭhitavaṅkanāsiko vā, dīghanāsiko vā sukatuṇḍasadisāya jivhāya lehituṃ sakkuṇeyyāya nāsikāya samannāgato, niccapaggharitasiṅghāṇikanāso vā. หรือมีจมูกใหญ่เกินไป หรือมีจมูกเล็กเกินไป หรือมีจมูกแบน หรือมีจมูกคดที่ตั้งอยู่ด้านหนึ่งโดยไม่ตั้งอยู่ตรงกลาง หรือมีจมูกยาวเกินไปเพราะประกอบด้วยจมูกที่สามารถเลียด้วยลิ้นที่เหมือนจะงอยปากนกแก้ว หรือมีจมูกที่มีน้ำมูกไหลอยู่เสมอ Mahāmukho vā yassa paṭaṅgamaṇḍūkasseva mukhanimittaṃyeva mahantaṃ hoti, mukhaṃ pana lābusadisaṃ atikhuddakaṃ, bhinnamukho vā vaṅkamukho vā mahāoṭṭho vā ukkhalimukhavaṭṭisadisehi oṭṭhehi samannāgato, tanukaoṭṭho vā bhericammasadisehi dante pidahituṃ asamatthehi oṭṭhehi samannāgato, mahādharoṭṭho vā tanukauttaroṭṭho vā tanukaadharoṭṭho vā mahāuttaroṭṭho vā oṭṭhachinnako vā eḷamukho vā uppakkamukho vā saṅkhatuṇḍako vā bahisetehi anto atirattehi oṭṭhehi samannāgato, duggandhakuṇapamukho vā. หรือมีปากใหญ่ที่เครื่องหมายปากของเขาใหญ่เหมือนเครื่องหมายปากของกบชื่อปฏังคะ แต่ช่องปากเล็กเกินไปเหมือนช่องน้ำเต้า หรือมีปากแตก หรือมีปากคด หรือมีริมฝีปากใหญ่เพราะประกอบด้วยริมฝีปากที่ม้วนขึ้นเหมือนขอบปากหม้อข้าว หรือมีริมฝีปากเล็กเพราะประกอบด้วยริมฝีปากที่สั้นจนไม่สามารถปิดฟันได้เหมือนหนังกลองที่ขึงไว้ หรือมีริมฝีปากล่างใหญ่แต่ริมฝีปากบนเล็ก หรือมีริมฝีปากล่างเล็กแต่ริมฝีปากบนใหญ่ หรือมีริมฝีปากขาด หรือมีปากที่น้ำลายไหล หรือมีปากที่บวมพอง หรือมีริมฝีปากเป็นหอยสังข์เพราะประกอบด้วยริมฝีปากที่ขาวข้างนอกและแดงจัดข้างใน หรือมีปากเหม็นเน่า Mahādanto vā aṭṭhakadantasadisehi dantehi samannāgato asuradanto vā heṭṭhā vā upari vā bahinikkhantadanto, yassa pana sakkā hoti oṭṭhehi pidahituṃ kathentasseva paññāyati no akathentassa, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Pūtidanto vā niddanto vā yassa pana dantantare kalandakadanto viya sukhumadanto hoti, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. หรือมีฟันใหญ่เพราะประกอบด้วยฟันที่เหมือนฟันของคันไถที่มีแปดซี่ หรือมีฟันยื่นที่ฟันออกมาข้างล่างหรือข้างบนหรือข้างนอก แต่บุคคลใดสามารถปิดฟันด้วยริมฝีปากได้ และฟันนั้นปรากฏเมื่อพูดเท่านั้น ไม่ปรากฏเมื่อไม่พูด บุคคลนั้นควรให้บวช หรือมีฟันเน่า หรือไม่มีฟัน แต่บุคคลใดมีฟันเล็กในระหว่างฟันเหมือนฟันของกระรอก บุคคลนั้นควรให้บวช Mahāhanuko vā gohanusadisena hanunā samannāgato, dīghahanuko vā cipiṭahanuko vā antopaviṭṭhena viya atirassena hanukena samannāgato, bhinnahanuko vā vaṅkahanuko vā nimmassudāṭhiko vā bhikkhunisadisamukho dīghagalo vā bakagalasadisena galena samannāgato, rassagalo vā antopaviṭṭhena viya galena samannāgato, bhinnagalo vā bhaṭṭhaaṃsakūṭo vā ahattho vā ekahattho vā atirassahattho vā atidīghahattho vā bhinnauro vā bhinnapiṭṭhi vā kacchugatto vā kaṇḍugatto vā daddugatto vā godhāgatto vā, yassa godhāya viya gattato cuṇṇāni patanti, sabbañcetaṃ virūpakaraṇaṃ sandhāya vitthārikavasena vuttaṃ. Vinicchayo panettha ‘‘na bhikkhave pañcahi ābādhehī’’ti ettha vuttanayeneva veditabbo. หรือมีขากรรไกรใหญ่เพราะประกอบด้วยขากรรไกรที่เหมือนขากรรไกรของวัว หรือมีขากรรไกรยาว หรือมีขากรรไกรแบนเพราะประกอบด้วยขากรรไกรที่สั้นเกินไปเหมือนที่เข้าไปอยู่ข้างใน หรือมีขากรรไกรแตก หรือมีขากรรไกรคด หรือไม่มีหนวดเคราและเขี้ยวมีใบหน้าเหมือนใบหน้าของภิกษุณี หรือมีคอยาวเพราะประกอบด้วยคอที่เหมือนคอของนกกระยาง หรือมีคอสั้นเพราะประกอบด้วยคอที่เหมือนที่เข้าไปอยู่ข้างใน หรือมีคอแตก หรือมีไหล่ตก หรือไม่มีมือ หรือมีมือข้างเดียว หรือมีมือสั้นเกินไป หรือมีมือยาวเกินไป หรือมีหน้าอกแตก หรือมีหลังแตก หรือมีร่างกายเป็นหิด หรือมีร่างกายเป็นโรคคัน หรือมีร่างกายเป็นกลาก หรือมีร่างกายเหมือนตัวเหี้ยที่ผงทั้งหลายย่อมตกลงมาจากร่างกายของเขาเหมือนตัวเหี้ย และคำว่า กัจฉุคัตโต เป็นต้นนี้ทั้งหมดกล่าวโดยการขยายความโดยมุ่งหมายถึงโรคที่ทำให้มีรูปวิปริต แต่การวินิจฉัยในคำว่า กัจฉุคัตตะ เป็นต้นนี้ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวแล้วในสิกขาบทที่ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงบวชด้วยอาพาธ ๕ อย่างนี้" เท่านั้น Bhaṭṭhakaṭiko vā mahāānisado vā uddhanakūṭasadisehi ānisadamaṃsehi accuggatehi samannāgato, mahāūruko vā vātaṇḍiko vā mahājāṇuko vā saṅghaṭṭanajāṇuko vā dīghajaṅgho vā yaṭṭhisadisajaṅgho vikaṭo vā paṇho vā ubbaddhapiṇḍiko vā, so duvidho heṭṭhā oruḷhāhi vā upari āruḷhāhi vā mahatīhi jaṅghapiṇḍikāhi samannāgato, mahājaṅgho vā thūlajaṅghapiṇḍiko vā mahāpādo vā mahāpaṇhi vā piṭṭhikapādo vā pādavemajjhato uṭṭhitajaṅgho vaṅkapādo vā so duvidho – anto vā bahi vā parivattapādo gaṇṭhikaṅguli vā siṅgiveraphaṇasadisāhi aṅgulīhi samannāgato, andhanakho vā kāḷavaṇṇehi pūtinakhehi samannāgato, sabbopi esa parisadūsako. Evarūpo parisadūsako na pabbājetabbo. ผู้มีเอวหย่อน หรือผู้มีตะโพกใหญ่ ผู้ประกอบด้วยเนื้อตะโพกที่สูงขึ้นไปเหมือนปลายเตาไฟ หรือผู้มีต้นขาใหญ่ หรือผู้มีอัณฑะพองลม หรือผู้มีเข่าใหญ่ หรือผู้มีเข่ากระทบกัน หรือผู้มีแข้งยาว หรือผู้มีแข้งเหมือนไม้เท้า ผู้มีเท้าผิดรูป หรือผู้มีส้นเท้าหันไปข้างหลัง หรือผู้มีน่องโต ผู้นั้นมี ๒ ประเภท คือ ผู้ประกอบด้วยน่องใหญ่ที่ห้อยลงข้างล่าง หรือที่ขึ้นไปข้างบน ผู้มีแข้งใหญ่ หรือผู้มีน่องอ้วนใหญ่ หรือผู้มีเท้าใหญ่ หรือผู้มีส้นเท้าใหญ่ หรือผู้มีแข้งงอกขึ้นจากหลังเท้า คือผู้มีแข้งงอกขึ้นจากกลางหลังเท้า ผู้มีเท้าคด ผู้นั้นมี ๒ ประเภท คือ ผู้มีเท้าบิดเข้าข้างใน หรือบิดออกข้างนอก ผู้มีนิ้วมือหรือนิ้วเท้าเป็นปุ่มปม คือผู้ประกอบด้วยนิ้วมือหรือนิ้วเท้าเหมือนเหง้าขิง ผู้มีเล็บตาบอด คือผู้ประกอบด้วยเล็บเน่าสีดำ บุคคลทั้งหมดนี้ชื่อว่าเป็นผู้ทำลายบริษัท บุคคลผู้ทำลายบริษัทเช่นนี้ไม่ควรให้บรรพชา Kāṇoti pasannandho vā hotu pupphādīhi vā upahatapasādo. Yo dvīhi vā ekena vā akkhinā na passati, so na pabbājetabbo. Mahāpaccariyaṃ pana ekakkhikāṇo kāṇoti vutto, dviakkhikāṇo andhena saṅgahito. Mahāaṭṭhakathāyaṃ jaccandho andhoti vutto, tasmā ubhayampi pariyāyena yujjati. Kuṇīti hatthakuṇī vā pādakuṇī vā aṅgulikuṇī vā; yassa etesu hatthādīsu yaṃkiñci vaṅkaṃ paññāyati, so kuṇī nāma. Khañjoti natajāṇuko vā bhinnajaṅgho vā majjhe saṅkuṭitapādattā kuṇḍapādako vā piṭṭhipādamajjhena caṅkamanto agge saṅkuṭitapādattā kuṇḍapādako vā piṭṭhipādaggena caṅkamanto aggapādeneva caṅkamanakhañjo vā paṇhikāya caṅkamanakhañjo vā pādassa bāhirantena caṅkamanakhañjo vā pādassa abbhantarantena caṅkamanakhañjo vā gopphakānaṃ upari bhaggattā sakalena piṭṭhipādena caṅkamanakhañjo vā; sabbopesa khañjoyeva, so na pabbājetabbo. คำว่า กาณะ (ตาบอด) หมายถึง ผู้มีประสาทตาบอดใส หรือผู้มีประสาทตาเสียเพราะหนองเป็นต้น บุคคลใดมองไม่เห็นด้วยตาทั้งสองข้าง หรือด้วยตาข้างเดียว ผู้นั้นไม่ควรให้บรรพชา แต่ในมหาปัจจรีกล่าวว่า ผู้ตาบอดข้างเดียวเรียกว่า กาณะ ส่วนผู้ตาบอดสองข้างรวมอยู่ในคำว่า อันธะ (คนตาบอด) ในมหาอรรถกถา ผู้ตาบอดแต่กำเนิดเรียกว่า อันธะ เพราะฉะนั้น คำทั้งสองจึงใช้ได้โดยปริยาย คำว่า กุณี (ง่อย) หมายถึง ผู้มือง่อย หรือเท้าง่อย หรือนิ้วง่อย อวัยวะใดในบรรดามือเป็นต้นเหล่านี้ของบุคคลใดปรากฏว่างอ ผู้นั้นชื่อว่า กุณี คำว่า ขัญชะ (ขาเป๋) หมายถึง ผู้มีเข่าค่อม หรือผู้มีแข้งแตก หรือผู้มีเท้ากุ้มเพราะเท้าหดงอตรงกลาง เดินด้วยกลางหลังเท้า หรือผู้มีเท้ากุ้มเพราะเท้าหดงอที่ปลาย เดินด้วยปลายหลังเท้า หรือผู้เดินเป๋ด้วยปลายเท้าเท่านั้น หรือผู้เดินเป๋ด้วยส้นเท้า หรือผู้เดินเป๋ด้วยขอบเท้าด้านนอก หรือผู้เดินเป๋ด้วยขอบเท้าด้านใน หรือผู้เดินเป๋ด้วยหลังเท้าทั้งหมดเพราะข้อเท้าหัก บุคคลทั้งหมดนี้เป็นคนขาเป๋ ผู้นั้นไม่ควรให้บรรพชา Pakkhahatoti yassa eko hattho vā pādo vā aḍḍhasarīraṃ vā sukhaṃ na vahati. Chinniriyāpathoti pīṭhasappi vuccati. Jarādubbaloti jiṇṇabhāvena dubbalo attano cīvararajanādikammaṃ kātumpi asamattho. Yo pana mahallakopi balavā hoti, attānaṃ paṭijaggituṃ sakkoti, so pabbājetabbo. Andhoti jaccandho vuccati. Mūgoti yassa vacībhedo nappavattati; yassāpi pavattati, saraṇagamanaṃ pana paripuṇṇaṃ bhāsituṃ na sakkoti, tādisaṃ mammanampi pabbājetuṃ na vaṭṭati. Yo pana saraṇagamanamattaṃ paripuṇṇaṃ bhāsituṃ sakkoti, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. คำว่า ปักขหตะ (อัมพาต) หมายถึง ผู้ที่มือข้างหนึ่ง หรือเท้าข้างหนึ่ง หรือร่างกายซีกหนึ่งไม่สามารถทำงานได้ตามปกติ ผู้ที่เคลื่อนไหวไม่ได้ (มีอิริยาบถขาด) เรียกว่า ปีฐสัปปี (ผู้ไปด้วยตั่ง) คำว่า ชราทุพพละ (ทุพพลภาพเพราะชรา) หมายถึง ผู้ที่อ่อนแอเพราะความชรา ไม่สามารถแม้แต่จะทำกิจของตนเอง เช่น การย้อมจีวรเป็นต้นได้ แต่บุคคลใดแม้ชราแล้วก็ยังมีกำลัง สามารถดูแลตนเองได้ ผู้นั้นควรให้บรรพชา คำว่า อันธะ (คนตาบอด) หมายถึง ผู้ตาบอดแต่กำเนิด คำว่า มูคะ (ใบ้) หมายถึง ผู้ที่การเปล่งวาจาไม่เป็นไป แม้ผู้ที่การเปล่งวาจาเป็นไปอยู่ แต่ไม่สามารถกล่าวสรณคมน์ให้สมบูรณ์ได้ บุคคลที่พูดติดอ่างเช่นนั้นก็ไม่ควรให้บรรพชา แต่บุคคลใดสามารถกล่าวสรณคมน์เพียงอย่างเดียวให้สมบูรณ์ได้ ผู้นั้นควรให้บรรพชา Badhiroti yo sabbena sabbaṃ na suṇāti. Yo pana mahāsaddaṃ suṇāti, taṃ pabbājetuṃ vaṭṭati. Andhamūgādayo ubhayadosavasena vuttā. Yesañca pabbajjā paṭikkhittā, upasampadāpi tesaṃ paṭikkhittāva. Sace pana te saṅgho upasampādeti, sabbepi hatthacchinnādayo sūpasampannā, kārakasaṅgho pana ācariyupajjhāyā ca āpattito na muccanti. Vakkhati ca – ‘‘atthi bhikkhave puggalo appatto osāraṇaṃ, tañce saṅgho osāreti, ekacco suosārito, ekacco duosārito’’ti tassattho āgataṭṭhāneyeva āvi bhavissatīti. คำว่า พธิระ (หูหนวก) หมายถึง ผู้ที่ไม่ได้ยินอะไรเลยโดยสิ้นเชิง แต่บุคคลใดได้ยินเสียงดัง ผู้นั้นควรให้บรรพชา บุคคลตาบอดและใบ้เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งโทษทั้งสองอย่าง และบุคคลใดที่การบรรพชาถูกห้าม การอุปสมบทของบุคคลเหล่านั้นก็ถูกห้ามเช่นกัน แต่ถ้าสงฆ์ให้อุปสมบทแก่บุคคลเหล่านั้น บุคคลมีมือขาดเป็นต้นทั้งหมดก็เป็นอันอุปสมบทดีแล้ว แต่สงฆ์ผู้ทำกรรมและพระอาจารย์พระอุปัชฌาย์ย่อมไม่พ้นจากอาบัติ และพระองค์จะตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ยังไม่ถึงการรับเข้าหมู่มีอยู่ ถ้าสงฆ์รับเข้าหมู่ บางคนก็รับเข้าได้ดี บางคนก็รับเข้าได้ไม่ดี" ความหมายของข้อความนั้นจะปรากฏชัดเจนในที่ที่มาถึงนั่นเอง Hatthacchinnādivatthukathā niṭṭhitā. เรื่องวัตถุเกี่ยวกับผู้มีมือขาดเป็นต้น จบแล้ว Alajjīnissayavatthukathā เรื่องวัตถุเกี่ยวกับนิสสัยของอลัชชี 120. Alajjīnaṃ nissāya vasantīti upayogatthe sāmivacanaṃ; alajjipuggale nissāya vasantīti attho. Yāva bhikkhusabhāgataṃ jānāmīti nissayadāyakassa bhikkhuno bhikkhūhi sabhāgataṃ lajjibhāvaṃ yāva jānāmīti attho. Tasmā navaṃ ṭhānaṃ gatena ‘‘ehi bhikkhu, nissayaṃ gaṇhāhī’’ti vuccamānenāpi catūhapañcāhaṃ nissayadāyakassa lajjibhāvaṃ upaparikkhitvā nissayo gahetabbo. 120. ในบทว่า อลชฺชีนํ นิสฺสาย วสนฺติ นี้ สวามีวิภัตติลงในอรรถแห่งอุปโยควิภัตติ มีความหมายว่า อาศัยบุคคลผู้เป็นอลัชชีอยู่ ในบทว่า ยาว ภิกฺขุสภาคตํ ชานามิ มีความหมายว่า จนกว่าจะรู้ความเป็นผู้มีส่วนเสมอกันแห่งภิกษุ คือความเป็นผู้ละอายของภิกษุผู้ให้นิสสัย เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ไปสู่สถานที่ใหม่ แม้ถูกกล่าวว่า "มาเถิดภิกษุ จงรับนิสสัย" ก็ควรพิจารณาความเป็นผู้ละอายของพระอาจารย์ผู้ให้นิสสัยเป็นเวลา ๔-๕ วันก่อนแล้วจึงรับนิสสัย Sace ‘‘thero lajjī’’ti bhikkhūnaṃ santike sutvā āgatadivaseyeva gahetukāmo hoti, thero pana ‘‘āgamehi tāva, vasanto jānissasī’’ti katipāhaṃ ācāraṃ upaparikkhitvā nissayaṃ deti, vaṭṭati. Pakatiyā nissayaggahaṇaṭṭhānaṃ gatena tadaheva gahetabbo, ekadivasampi parihāro natthi. Sace paṭhamayāme ācariyassa okāso natthi, okāsaṃ alabhanto ‘‘paccūsasamaye gahessāmī’’ti sayati, aruṇaṃ uggatampi na jānāti, anāpatti. Sace pana ‘‘gaṇhissāmī’’ti ābhogaṃ akatvā sayati, aruṇuggamane dukkaṭaṃ. Agatapubbaṃ ṭhānaṃ gatena dve tīṇi divasāni vasitvā gantukāmena anissitena vasitabbaṃ. ‘‘Sattāhaṃ vasissāmī’’ti ālayaṃ karontena pana nissayo gahetabbo. Sace thero ‘‘kiṃ sattāhaṃ vasantassa nissayenā’’ti vadati, paṭikkhittakālato paṭṭhāya laddhaparihāro hoti. ถ้าภิกษุประสงค์จะรับนิสสัยในวันที่มาถึง เพราะได้ยินจากสำนักของภิกษุทั้งหลายว่า "พระเถระเป็นผู้ละอาย" แต่พระเถระกล่าวว่า "จงรอก่อน เมื่ออยู่ไปก็จะรู้เอง" แล้วพิจารณาอาจาระของภิกษุผู้จะรับนิสสัยสิ้นวันเล็กน้อยแล้วจึงให้นิสสัย เช่นนี้ย่อมควร ภิกษุผู้ไปถึงสถานที่รับนิสสัยตามปกติ ควรรับนิสสัยในวันนั้นเอง การป้องกันอาบัติแม้เพียงวันเดียวก็ไม่มี ถ้าในปฐมยามพระอาจารย์ไม่มีโอกาส ภิกษุผู้ไม่ได้รับโอกาสคิดว่า "จะรับในเวลาใกล้รุ่ง" แล้วนอนหลับไป แม้ไม่รู้ว่าอรุณขึ้นแล้ว ก็ไม่มีอาบัติ แต่ถ้าไม่ได้ตั้งใจว่า "จะรับ" แล้วนอนหลับไป เมื่ออรุณขึ้นย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ ภิกษุผู้ไปถึงสถานที่ที่ไม่เคยไปมาก่อน อยู่ ๒-๓ วันแล้วประสงค์จะไปต่อ พึงอยู่โดยไม่ต้องถือนิสสัยได้ แต่ภิกษุผู้ทำความอาลัยว่า "จะอยู่ ๗ วัน" ควรรับนิสสัย ถ้าพระเถระกล่าวว่า "จะอยู่เพียง ๗ วัน จะรับนิสสัยไปทำไม" ภิกษุนั้นย่อมได้รับการยกเว้นตั้งแต่วันที่ถูกปฏิเสธเป็นต้นไป Alajjīnissayavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องวัตถุเกี่ยวกับนิสสัยของอลัชชี จบแล้ว Gamikādinissayavatthukathā เรื่องวัตถุเกี่ยวกับนิสสัยของภิกษุผู้เดินทางเป็นต้น 121. Nissayakaraṇīyoti karaṇīyanissayo, karaṇīyo mayā nissayo; gahetabboti attho. Nissayaṃ alabhamānenāti attanā saddhiṃ addhānamaggappaṭipannesu nissayadāyake asati nissayaṃ na labhati nāma. Evaṃ alabhantena anissitena bahūnipi divasāni gantabbaṃ. Sace pubbepi nissayaṃ gahetvā vutthapubbaṃ kañci āvāsaṃ pavisati, ekarattaṃ vasantenāpi nissayo gahetabbo. Antarāmagge vissamanto vā satthaṃ pariyesanto vā katipāhaṃ vasati, anāpatti. Antovasse pana nibaddhavāsaṃ vasitabbaṃ, nissayo ca gahetabbo. Nāvāya gacchantassa pana vassāne āgatepi nissayaṃ alabhantassa anāpatti. 121. คำว่า นิสสัยที่ควรทำ คือ นิสสัยที่ควรทำ, นิสสัยอันเราพึงทำ, พึงถือเอาซึ่งนิสสัย ดังนี้อรรถ. คำว่า เมื่อไม่ได้นิสสัย คือ เมื่อไม่มีผู้ให้นิสสัยในบรรดาผู้เดินทางไกลร่วมกับตน ชื่อว่าไม่ได้นิสสัย. เมื่อไม่ได้อย่างนี้ ภิกษุผู้ไม่ได้นิสสัย พึงเดินทางไปได้หลายวัน. ถ้าหากเข้าไปสู่อาวาสบางแห่งที่เคยอยู่โดยถือเอานิสสัยมาแล้วในกาลก่อน, เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ภิกษุอาคันตุกะผู้อยู่เพียงคืนเดียว ก็พึงถือเอานิสสัย. ในระหว่างทาง พักผ่อนอยู่ หรือแสวงหากองเกวียนอยู่ พึงอยู่ได้สองสามวัน ไม่เป็นอาบัติ. แต่ในพรรษา พึงอยู่ประจำ และพึงถือเอานิสสัย. แต่สำหรับภิกษุผู้เดินทางด้วยเรือ แม้เมื่อฤดูฝนมาถึงแล้ว เมื่อไม่ได้นิสสัย ก็ไม่เป็นอาบัติ. Yāciyamānenāti tena gilānena yāciyamānena anissitena vasitabbaṃ. Sace ‘‘yācāhi ma’’nti vuccamānopi gilāno mānena na yācati, gantabbaṃ. คำว่า เมื่อถูกขอร้อง คือ เมื่อถูกภิกษุอาพาธนั้นขอร้องให้อยู่ พึงอยู่ได้โดยไม่ต้องมีนิสสัย. ถ้าแม้เมื่อถูกกล่าวว่า "จงขอร้องเราเถิด" ภิกษุอาพาธนั้นไม่ขอร้องเพราะมานะ ก็พึงไปเสีย. Phāsu hotīti samathavipassanānaṃ paṭilābhavasena phāsu hoti. Imañhi parihāraṃ neva sotāpanno na sakadāgāmī anāgāmī arahanto labhanti; na thāmagatassa samādhino vā vipassanāya vā lābhī, vissaṭṭhakammaṭṭhāne pana bālaputhujjane kathāva natthi. Yassa kho pana samatho vā vipassanā vā taruṇo hoti, ayaṃ imaṃ parihāraṃ labhati, pavāraṇasaṅgahopi etasseva anuññāto. Tasmā iminā puggalena ācariye pavāretvā gatepi ‘‘yadā patirūpo nissayadāyako āgacchissati, tassa nissāya vasissāmī’’ti ābhogaṃ katvā puna yāva āsāḷhīpuṇṇamā, tāva anissitena vatthuṃ vaṭṭati. Sace pana āsāḷhīmāse ācariyo nāgacchati, yattha nissayo labbhati, tattha gantabbaṃ. คำว่า ย่อมผาสุก คือ ย่อมผาสุกด้วยอำนาจแห่งการได้สมถะและวิปัสสนา. แท้จริง พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์ ย่อมไม่ได้การผ่อนผันนี้; ผู้ได้สมถะหรือวิปัสสนาที่ถึงกำลังแล้ว ก็ไม่ได้. ส่วนในปุถุชนผู้พาลที่ละกรรมฐานแล้ว ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. แต่โยคีบุคคลผู้มีสมถะหรือวิปัสสนาอ่อน ย่อมได้การผ่อนผันนี้, และการสงเคราะห์ด้วยปวารณา ก็ทรงอนุญาตแก่บุคคลนี้เท่านั้น. เพราะฉะนั้น บุคคลนี้ แม้อาจารย์ปวารณาแล้วไปแล้ว ก็พึงทำความนึกคิดว่า "เมื่อใดผู้ให้นิสสัยที่สมควรจะมา เราจักอาศัยท่านนั้นอยู่" แล้วพึงอยู่ได้โดยไม่ต้องมีนิสสัย จนกว่าจะถึงวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ. แต่ถ้าอาจารย์ไม่มาในเดือนอาสาฬหะ ก็พึงย้ายไปสู่อาวาสที่ได้นิสสัย. 122. Gottenapi anussāvetunti mahākassapassa upasampadāpekkhoti evaṃ gottaṃ vatvā anussāvetuṃ anujānāmīti attho. 122. คำว่า พึงบอกกล่าวด้วยโคตร คือ เราอนุญาตให้บอกกล่าวโคตรอย่างนี้ว่า "เป็นอุปสัมปทาเปกขะของพระมหากัสสปะ" ดังนี้อรรถ. 123. Dve ekānussāvaneti dve ekato anussāvane; ekena ekassa aññena itarassāti evaṃ dvīhi vā ācariyehi ekena vā ekakkhaṇe kammavācaṃ anussāventehi upasampādetuṃ anujānāmīti attho. 123. คำว่า ภิกษุสองรูปบอกกล่าวพร้อมกัน คือ เราอนุญาตให้ทำอุปสมบทได้ โดยอาจารย์สองรูป หรืออาจารย์รูปเดียว บอกกล่าวกรรมวาจาพร้อมกัน สำหรับภิกษุผู้ขออุปสมบทรูปหนึ่งโดยอาจารย์รูปหนึ่ง และสำหรับอีกรูปหนึ่งโดยอาจารย์อีกรูปหนึ่ง ดังนี้อรรถ. Dve tayo ekānussāvane kātuṃ tañca kho ekena upajjhāyenāti dve vā tayo vā jane purimanayeneva ekato anussāvane kātuṃ anujānāmi; tañca kho anussāvanakiriyaṃ ekena upajjhāyena anujānāmīti attho. Tasmā ekena ācariyena dve vā tayo vā anussāvetabbā. Dvīhi vā tīhi vā ācariyehi visuṃ visuṃ ekena ekassāti evaṃ ekappahāreneva dve tisso vā kammavācā kātabbā. Sace pana nānācariyā nānupajjhāyā honti, tissatthero sumanattherassa saddhivihārikaṃ, sumanatthero tissattherassa saddhivihārikaṃ anussāveti, aññamaññañca gaṇapūrakā honti, vaṭṭati. Sace pana nānāupajjhāyā honti, eko ācariyo hoti, ‘‘natveva nānupajjhāyenā’’ti paṭikkhittattā na vaṭṭati. Idaṃ sandhāya hi esa paṭikkhepo. คำว่า พึงทำภิกษุสองสามรูปให้บอกกล่าวพร้อมกัน โดยอุปัชฌาย์รูปเดียว คือ เราอนุญาตให้ทำภิกษุสองรูปหรือสามรูปให้บอกกล่าวพร้อมกันด้วยนัยก่อนนั่นแหละ; และเราอนุญาตการบอกกล่าวกรรมวาจานั้นโดยอุปัชฌาย์รูปเดียว ดังนี้อรรถ. เพราะฉะนั้น อาจารย์รูปเดียว พึงบอกกล่าวภิกษุผู้ขออุปสมบทสองรูปหรือสามรูปได้. หรืออาจารย์สองรูป หรืออาจารย์สามรูป พึงทำกรรมวาจาสองหรือสามกรรมวาจาพร้อมกันทีเดียว โดยอาจารย์รูปหนึ่งสำหรับภิกษุผู้ขออุปสมบทรูปหนึ่งอย่างนี้. แต่ถ้ามีอาจารย์ต่างกัน มีอุปัชฌาย์ต่างกัน พระติสสเถระบอกกล่าวสัทธิวิหาริกของพระสุมนเถระ และพระสุมนเถระบอกกล่าวสัทธิวิหาริกของพระติสสเถระ, และเป็นผู้ทำให้คณะบริบูรณ์ซึ่งกันและกัน ก็ควร. แต่ถ้ามีอุปัชฌาย์ต่างกัน และมีอาจารย์รูปเดียว ก็ไม่ควร เพราะถูกห้ามไว้ว่า "ไม่พึงมีอุปัชฌาย์ต่างกัน" แท้จริง การห้ามนี้มุ่งหมายถึงสิ่งนี้. Gamikādinissayavatthukathā niṭṭhitā. เรื่องวัตถุแห่งนิสสัยมีภิกษุผู้จะไปเป็นต้น จบแล้ว. Upasampadāvidhikathā เรื่องวิธีอุปสมบท 126. Paṭhamaṃ upajjhaṃ gāhāpetabboti ettha vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti upajjhā, taṃ upajjhaṃ; ‘‘upajjhāyo me bhante hohī’’ti evaṃ vadāpetvā gāhāpetabbo. Vitthāyantīti vitthaddhagattā honti. Yaṃ jātanti yaṃ tava sarīre jātaṃ nibbattaṃ vijjamānaṃ, taṃ saṅghamajjhe pucchante santaṃ atthīti vattabbantiādi. Ullumpatu manti uddharatu maṃ. 126. คำว่า พึงให้ถือเอาอุปัชฌาย์ก่อน ในคำนี้ คำว่า อุปัชฌาย์ คือ ผู้พิจารณาดูโทษและมิใช่โทษอย่างละเอียด หรือผู้พิจารณาดูใกล้ๆ. พึงให้ภิกษุผู้ขออุปสมบทกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้าเถิด" แล้วพึงให้ถือเอาอุปัชฌาย์นั้น. คำว่า ย่อมขยาย คือ มีกายแข็งกระด้าง. คำว่า สิ่งใดเกิดแล้ว คือ สิ่งใดเกิดแล้ว บังเกิดแล้ว มีอยู่ปรากฏในร่างกายของท่าน, เมื่อภิกษุผู้สมมติถามในท่ามกลางสงฆ์ พึงบอกว่า "มี" ซึ่งสิ่งที่มีอยู่ปรากฏ ดังนี้เป็นต้น. คำว่า ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้น คือ ขอจงยกข้าพเจ้าขึ้น. Upasampadāvidhikathā niṭṭhitā. เรื่องวิธีอุปสมบท จบแล้ว. Cattāronissayādikathā เรื่องนิสสัย ๔ เป็นต้น 128. Tāvadevāti upasampannasamanantarameva. Chāyā metabbāti ekaporisā vā dviporisā vāti chāyā metabbā. Utuppamāṇaṃ ācikkhitabbanti ‘‘vassāno hemanto gimho’’ti evaṃ utuppamāṇaṃ ācikkhitabbaṃ. Ettha ca utuyeva utuppamāṇaṃ. Sace vassānādayo aparipuṇṇā honti, yattakehi divasehi yassa yo utu aparipuṇṇo, te divase sallakkhetvā so divasabhāgo ācikkhitabbo. Atha vā ‘‘ayaṃ nāma utu, so ca kho paripuṇṇo vā aparipuṇṇo vā’’ti evaṃ utuppamāṇaṃ ācikkhitabbaṃ. ‘‘Pubbaṇho vā sāyanho vā’’ti evaṃ divasabhāgo ācikkhitabbo. Saṅgītīti idameva sabbaṃ ekato katvā ‘‘tvaṃ kiṃ labhasi, kā te chāyā, kiṃ utuppamāṇaṃ, ko divasabhāgo’’ti puṭṭho ‘‘idaṃ nāma labhāmi – vassaṃ vā hemantaṃ vā gimhaṃ vā, ayaṃ me chāyā, idaṃ utuppamāṇaṃ, ayaṃ divasabhāgoti vadeyyāsī’’ti evaṃ ācikkhitabbaṃ. 128. คำว่า ในขณะนั้นเอง คือ ในขณะที่บรรลุความเป็นพระภิกษุแล้วนั่นเอง. คำว่า พึงวัดเงา คือ พึงวัดเงาที่มีประมาณเท่าบุรุษหนึ่ง หรือประมาณเท่าบุรุษสอง. คำว่า พึงบอกประมาณแห่งฤดู คือ พึงบอกประมาณแห่งฤดูอย่างนี้ว่า "ฤดูฝน ฤดูหนาว ฤดูร้อน" และในบทว่า "พึงบอกประมาณแห่งฤดู" นี้ ฤดูนั่นแหละชื่อว่าประมาณแห่งฤดู. ถ้าฤดูฝนเป็นต้นยังไม่บริบูรณ์, เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงกำหนดวันเหล่านั้นที่ฤดูนั้นยังไม่บริบูรณ์สำหรับส่วนแห่งวันที่ภิกษุอุปสมบท แล้วพึงบอกส่วนแห่งวันนั้น. อีกนัยหนึ่ง พึงบอกประมาณแห่งฤดูอย่างนี้ว่า "ฤดูชื่อนี้ และฤดูนั้นบริบูรณ์แล้ว หรือยังไม่บริบูรณ์" พึงบอกส่วนแห่งวันอย่างนี้ว่า "เวลาเช้า หรือเวลาเย็น". คำว่า การสังคายนา คือ พึงบอกอย่างนี้ว่า "เมื่อถูกผู้อื่นถามว่า 'ท่านได้อะไร, เงาของท่านเป็นอย่างไร, ประมาณแห่งฤดูเป็นอย่างไร, ส่วนแห่งวันเป็นอย่างไร' พึงตอบว่า 'ข้าพเจ้าได้ชื่อนี้ – ได้ฤดูฝน หรือฤดูหนาว หรือฤดูร้อน, นี่คือเงาของข้าพเจ้า, นี่คือประมาณแห่งฤดู, นี่คือส่วนแห่งวัน' ดังนี้". 129. Ohāyāti chaḍḍetvā. Dutiyaṃ dātunti upasampadamāḷakato pariveṇaṃ gacchantassa dutiyakaṃ dātuṃ anujānāmi, cattāri ca akaraṇīyāni ācikkhitunti attho. Paṇḍupalāsoti paṇḍuvaṇṇo patto. Bandhanā pavuttoti vaṇṭato patito. Abhabbo haritatthāyāti puna harito bhavituṃ abhabbo. Puthusilāti mahāsilā. 129. คำว่า ละทิ้ง คือ ทิ้งเสีย. คำว่า พึงให้รูปที่สอง คือ เราอนุญาตให้ให้สหายรูปที่สองแก่ภิกษุใหม่ผู้ไปสู่บริเวณจากโรงอุปสมบท และอนุญาตให้บอกปาราชิก ๔ ที่ไม่ควรประพฤติ ดังนี้อรรถ. คำว่า ใบไม้เหลือง คือ ใบไม้มีสีเหลืองซีด. คำว่า หลุดจากขั้ว คือ หล่นจากขั้ว. คำว่า ไม่สามารถเพื่อความเป็นของเขียว คือ ไม่สามารถที่จะกลับเป็นของเขียวได้อีก. คำว่า แผ่นหินใหญ่ คือ หินก้อนใหญ่. 130. Alabbhamānāya sāmaggiyā anāpatti sambhoge saṃvāseti yāva tassa ukkhepanīyakammakaraṇatthāya sāmaggī na labbhati, tāva tena saddhiṃ sambhoge ca uposathapavāraṇādikaraṇabhede saṃvāse ca anāpattīti. Sesaṃ sabbattha mahāvibhaṅge vuttānusārena suviññeyyattā pākaṭamevāti. 130. ไม่มีอาบัติในการอยู่ร่วมกันและบริโภคร่วมกัน เพราะความพร้อมเพรียงของสงฆ์ยังไม่ได้ ตราบใดที่ความพร้อมเพรียงของสงฆ์ยังไม่ได้เพื่อทำอุเขปนียกรรมแก่พระภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้น ตราบนั้นไม่มีอาบัติในการบริโภคปัจจัยร่วมกันและในการอยู่ร่วมกันอันมีประเภทแห่งการทำอุโบสถ ปวารณาเป็นต้นกับพระภิกษุนั้น. บทที่เหลือในเรื่องทั้งปวงเป็นของปรากฏอยู่แล้ว เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่ายโดยอนุโลมตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในมหาวิภังค์. Cattāronissayādikathā niṭṭhitā. เรื่องนิสัย ๔ เป็นต้น จบแล้ว. Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา Dvāsattatiadhikavatthusatapaṭimaṇḍitassa mahākhandhakassa แห่งมหาวรรคอันประดับด้วยเรื่องราวหนึ่งร้อยกับเจ็ดสิบสองเรื่อง Atthavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาที่อธิบายอรรถ จบแล้ว. Mahākhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาแห่งมหาวรรค จบแล้ว. 2. Uposathakkhandhakaṃ 2. อุโบสถขันธกะ Sannipātānujānanādikathā เรื่องการอนุญาตให้ประชุมเป็นต้น 132. Uposathakkhandhake – aññatitthiyāti ettha titthaṃ vuccati laddhi; aññaṃ titthaṃ aññatitthaṃ; aññatitthaṃ etesaṃ atthīti aññatitthiyā; ito aññaladdhikāti vuttaṃ hoti. Dhammaṃ bhāsantīti yaṃ tesaṃ kattabbākattabbaṃ, taṃ kathenti. Te labhantīti te manussā labhanti. Mūgasūkarāti thūlasarīrasūkarā. 132. ในอุโบสถขันธกะ – ในบทว่า อัญญะติถิยา นี้ คำว่า ติฏฐะ หมายถึง ลัทธิ; ลัทธิอื่นจากลัทธิแห่งพระศาสนา ชื่อว่า อัญญะติฏฐะ; ปริพาชกเหล่านั้นชื่อว่า อัญญะติถิยะ เพราะมีลัทธิอื่นจากลัทธิแห่งพระศาสนาอยู่ดังนี้ ย่อมกล่าวว่า ปริพาชกผู้มีลัทธิอื่นจากลัทธิแห่งพระศาสนานี้. บทว่า ธัมมัง ภาสันติ ดังนี้ คือ ย่อมแสดงกรรมดีกรรมชั่วอันใดที่ควรทำและไม่ควรทำแก่คนเหล่านั้น. บทว่า เต ลับภันติ ดังนี้ คือ มนุษย์เหล่านั้นย่อมได้. บทว่า มูคะสูกะรา ดังนี้ คือ สุกรที่มีร่างกายอ้วนพี. 135. Anajjhāpanno vā hoti āpajjitvā vā vuṭṭhitoti ettha yaṃ āpattiṃ bhikkhu anajjhāpanno vā hoti, āpajjitvā vā vuṭṭhito, ayaṃ asantī nāma āpattīti evamattho veditabbo. Sampajānamusāvāde kiṃ hotīti yvāyaṃ sampajānamusāvādo assa hotīti vutto, so āpattito kiṃ hoti, katarā āpatti hotīti attho. Dukkaṭaṃ hotīti dukkaṭāpatti hoti; sā ca kho na musāvādalakkhaṇena; bhagavato pana vacanena vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā āpatti hotīti veditabbā. Vakkhati hi – 135. ในบทว่า อะนัชฌาปันโน วา โหติ อาปัชชิตวา วา วุฏฐิโต ดังนี้ พึงทราบอรรถว่า อาบัติใดที่ภิกษุยังไม่ถึงแล้วก็ดี ถึงแล้วลุกขึ้นแล้วก็ดี อาบัตินี้ชื่อว่า อะสันตี. ในบทว่า สัมปะชานะมุสาวาเท กิง โหติ ดังนี้ อรรถว่า สัมปชานมุสาวาทอันใดที่กล่าวแล้วว่าย่อมเป็นดังนี้ สัมปชานมุสาวาทนั้นเป็นอาบัติอะไร เป็นอาบัติอะไร. ในบทว่า ทุกกะฏัง โหติ ดังนี้ คือ เป็นอาบัติทุกกฏ; และอาบัติทุกกฏนั้นย่อมไม่เป็นเพราะลักษณะแห่งมุสาวาท; แต่พึงทราบว่าย่อมเป็นอาบัติทุกกฏมีสมุฏฐานคือการไม่ทำคำพูดที่ควรทำในวจีทวาร เพราะพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค. เพราะว่าพระผู้มีพระภาคจักตรัสว่า – ‘‘Anālapanto manujena kenaci, Vācāgiraṃ no ca pare bhaṇeyya; Āpajjeyya vācasikaṃ na kāyikaṃ, Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479); ภิกษุใดไม่พูดกับมนุษย์คนใดคนหนึ่งด้วยวาจา และไม่พึงพูดเสียงพูดโดยมุ่งหมายคนอื่นนอกจากคู่สนทนา ผู้นั้นพึงต้องอาบัติที่เกิดในวจีทวาร ไม่ใช่อาบัติที่เกิดในกายทวาร ปัญหานี้อันนักปราชญ์ผู้ชำนาญในพระวินัยคิดแล้ว ดังนี้. (ปริวาร ๔๗๙) Antarāyikoti antarāyakaro. Kissa phāsu hotīti kimatthāya phāsu hoti. Paṭhamassa jhānassa adhigamāyāti paṭhamassa jhānassa adhigamanatthāya tassa bhikkhuno phāsu hoti sukhaṃ hoti. Esa nayo sabbattha. Iti bhagavā uddesato ca niddesato ca paṭhamaṃ pātimokkhuddesaṃ dassesi. บทว่า อันตะรายิโก ดังนี้ คือ เป็นผู้ทำอันตราย. บทว่า กิสสะ ผาสุ โหติ ดังนี้ คือ ความผาสุกย่อมเป็นเพื่อประโยชน์อะไร. บทว่า ปะฐะมัสสะ ฌานัสสะ อะธิคะมายะ ดังนี้ คือ ความผาสุกย่อมเป็นความสุขหรือความสะดวกของภิกษุนั้น เพื่อประโยชน์แก่การได้ซึ่งปฐมฌาน. ระเบียบนี้พึงรู้ในบททั้งปวง. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงซึ่งปาติโมกขุทเทสก่อนอื่น ทั้งโดยอุทเทสหรือโดยย่อ และทั้งโดยนิทเทสหรือโดยการแสดงโดยพิสดาร. 136. Devasikanti divase divase. Cātuddase vā pannarase vāti ekassa utuno tatiye ca sattame ca pakkhe dvikkhattuṃ cātuddase avasese chakkhattuṃ pannarase; ayaṃ tāva eko attho. Ayaṃ pana pakaticārittavasena vutto ‘‘sakiṃ pakkhassa cātuddase vā pannarase vā’’ti vacanato pana tathārūpe paccaye sati yasmiṃ tasmiṃ cātuddase vā pannarase vā uddisituṃ vaṭṭati, āvāsikānaṃ bhikkhūnaṃ cātuddaso hoti, āgantukānaṃ pannaraso. Sace āvāsikā bahutarā honti, āgantukehi āvāsikānaṃ anuvattitabba’’nti vacanatopi cetaṃ veditabbaṃ. 136. บทว่า เทวะสิกัง ดังนี้ คือ ในวันทุกวัน. บทว่า จาตุททะเส วา ปันนะระเส วา ดังนี้ คือ ในปักษ์ที่สามและที่เจ็ดแห่งฤดูหนึ่ง ทำในวัน ๑๔ ค่ำสองครั้ง และในปักษ์ที่เหลือจากปักษ์ที่สามและเจ็ด ทำในวัน ๑๕ ค่ำหกครั้ง; อรรถนี้เป็นอรรถอย่างหนึ่งก่อนวิกติจริต. แต่อรรถนี้กล่าวแล้วโดยอำนาจแห่งจริตอันเป็นปกติ. แต่เพราะพระดำรัสว่า "ครั้งหนึ่งในปักษ์ ในวัน ๑๔ ค่ำหรือ ๑๕ ค่ำ" เมื่อมีเหตุมีสภาพที่ควรทำ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ สลับกันได้เช่นนั้น ย่อมควรเพื่อแสดงในวัน ๑๔ ค่ำวันใดวันหนึ่ง หรือในวัน ๑๕ ค่ำวันใดวันหนึ่ง. และพึงทราบอรรถนี้เพราะพระดำรัสว่า "ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำมีมากกว่า ภิกษุอาคันตุกะพึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำ" (หมายถึง ถ้าภิกษุผู้อยู่ประจำทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ภิกษุอาคันตุกะก็พึงทำ ๑๔ ค่ำตาม). Sīmānujānanakathā เรื่องการอนุญาตสีมา 138. Paṭhamaṃ nimittā kittetabbāti vinayadharena pucchitabbaṃ ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimitta’’nti? Pabbato bhanteti. Puna vinayadharena ‘‘eso pabbato nimitta’’nti evaṃ nimittaṃ kittetabbaṃ. ‘‘Etaṃ pabbataṃ nimittaṃ karoma, karissāma, nimittaṃ kato, nimittaṃ hotu, hoti bhavissatī’’ti evaṃ pana kittetuṃ na vaṭṭati. Pāsāṇādīsupi eseva nayo. Puratthimāya anudisāya, dakkhiṇāya disāya, dakkhiṇāya anudisāya, pacchimāya disāya, pacchimāya anudisāya, uttarāya disāya, uttarāya anudisāya, kiṃ nimittaṃ? Udakaṃ bhante. Etaṃ udakaṃ nimittanti ettha pana aṭṭhatvā puna puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ. Pabbato bhante. Eso pabbato nimittanti evaṃ paṭhamaṃ kittitanimittaṃ kittetvāva ṭhapetabbaṃ. Evañhi nimittena nimittaṃ ghaṭitaṃ hoti. Evaṃ nimittāni kittetvā athānantaraṃ vuttāya kammavācāya sīmā sammannitabbā. Kammavācāpariyosāne nimittānaṃ anto sīmā hoti, nimittāni sīmato bahi honti. Tattha nimittāni sakiṃ kittitānipi kittitāneva honti. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana tikkhattuṃ sīmamaṇḍalaṃ sambandhantena nimittaṃ kittetabbanti vuttaṃ. ‘‘Pabbato bhanteti…pe… udakaṃ bhante’’ti evaṃ pana upasampanno vā ācikkhatu anupasampanno vā vaṭṭatiyeva. 138. บทว่า ปะฐะมัง นิมิตตา กิตเตตัพพา ดังนี้ คือ อันพระวินัยธรพึงถามว่า "นิมิตในทิศตะวันออกคืออะไร?" พึงบอกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภูเขา." อีกครั้ง อันพระวินัยธรพึงบอกกล่าวนิมิตดังนี้ว่า "ภูเขานั้นเป็นนิมิต." แต่ไม่ควรเพื่อบอกกล่าวอย่างนี้ว่า "เราทำภูเขานี้เป็นนิมิต, เราจักทำภูเขานี้เป็นนิมิต, ภูเขานี้ทำเป็นนิมิตแล้ว, ภูเขานี้จงเป็นนิมิต, ภูเขานี้เป็นนิมิต ย่อมเป็น, ภูเขานี้เป็นนิมิต จักเป็น." แม้ในนิมิตมีหินเป็นต้นก็เป็นนัยนี้แหละ. แต่ว่า ในทิศตะวันออกเฉียงใต้, ในทิศใต้, ในทิศตะวันตกเฉียงใต้, ในทิศตะวันตก, ในทิศตะวันตกเฉียงเหนือ, ในทิศเหนือ, ในทิศตะวันออกเฉียงเหนือ, นิมิตอะไร? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น้ำ. ในบทว่า น้ำนั้นเป็นนิมิต ดังนี้ ไม่หยุดอยู่ แต่หลังจากบอกกล่าวนิมิตที่กล่าวแล้วครั้งแรกดังนี้ว่า "นิมิตในทิศตะวันออกคืออะไร? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภูเขา. ภูเขานั้นเป็นนิมิต" แล้วเท่านั้น อันพระวินัยธรพึงตั้งอยู่. เพราะเมื่อนิมิตที่กล่าวแล้วครั้งแรกถูกกล่าวซ้ำดังนี้ นิมิตหลังย่อมเชื่อมต่อกับนิมิตแรก. ดังนี้ เมื่อบอกกล่าวนิมิตทั้งหลายแล้ว หลังจากนั้นพึงสมมติสีมาด้วยกรรมวาจาสีมาสัมมุติที่พระบาลีตรัสไว้แล้ว. เมื่อกรรมวาจาจบลง สีมาย่อมอยู่ภายในนิมิตทั้งหลาย, นิมิตทั้งหลายย่อมอยู่ภายนอกสีมา. ในการสมมติสีมานั้น นิมิตทั้งหลายแม้ถูกบอกกล่าวครั้งเดียวย่อมเป็นอันบอกกล่าวแล้วเท่านั้น. แต่ในอรรถกถาอันธกะกล่าวไว้ว่า "อันผู้เชื่อมต่อบริเวณสีมาด้วยนิมิตสามครั้ง พึงบอกกล่าวนิมิต." แต่ว่า พระอุปสัมบันก็ดี คนหรือสามเณรผู้ไม่อุปสมบทแล้วก็ดี จงบอกดังนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภูเขา...เป็นต้น...ข้าแต่ท่านผู้เจริญ น้ำ" ย่อมควรเท่านั้น. Idāni pabbatanimittādīsu evaṃ vinicchayo veditabbo – tividho pabbato, suddhapaṃsupabbato, suddhapāsāṇapabbato, ubhayamissakoti. So tividhopi vaṭṭati. Vālikarāsi pana na vaṭṭati. Itaropi hatthippamāṇato omakataro na vaṭṭati. Hatthippamāṇato pana paṭṭhāya sineruppamāṇopi vaṭṭati. Sace catūsu disāsu cattāro tīsu vā tayo pabbatā honti, catūhi vā tīhi vā pabbatanimittehi eva sammannituṃ vaṭṭati. Dvīhi pana nimittehi ekena vā sammannituṃ na vaṭṭati. Ito paresu pāsāṇanimittādīsupi eseva nayo. Tasmā pabbatanimittaṃ karontena pucchitabbaṃ ‘‘ekābaddho na ekābaddho’’ti. Sace ekābaddho hoti, na kātabbo. Tañhi catūsu vā aṭṭhasu vā disāsu kittentenāpi ekameva nimittaṃ kittitaṃ hoti, tasmā yo evaṃ cakkasaṇṭhānena vihāraṃ parikkhipitvā ṭhito pabbato, taṃ ekadisāya kittetvā aññāsu disāsu taṃ bahiddhā katvā anto aññāni nimittāni kittetabbāni. บัดนี้ พึงทราบการวินิจฉัยในนิมิตภูเขาเป็นต้นดังนี้ ภูเขามี ๓ ชนิด คือ ภูเขาดินล้วน ภูเขาหินล้วน และภูเขาที่ปนกันทั้งสองอย่าง ภูเขาทั้ง ๓ ชนิดนั้นใช้ได้ แต่กองทรายใช้ไม่ได้ ภูเขาชนิดอื่นที่ต่ำกว่าขนาดเท่าช้าง (๗ ศอกคืบ) ก็ใช้ไม่ได้ แต่ภูเขาที่มีขนาดตั้งแต่เท่าช้างขึ้นไปจนถึงขนาดเท่าภูเขาสิเนรุก็ใช้ได้ ถ้ามีภูเขาสี่ลูกในสี่ทิศ หรือสามลูกในสามทิศ ก็ควรสมมติด้วยนิมิตภูเขาสี่ลูกหรือสามลูกนั้นได้ แต่จะสมมติด้วยนิมิตสองลูกหรือลูกเดียวไม่ได้ ในนิมิตหินเป็นต้นที่เหลือจากนี้ก็มีนัยเดียวกัน เพราะฉะนั้น เมื่อจะทำนิมิตภูเขา ภิกษุผู้เป็นวินัยธรพึงถามว่า “เป็นภูเขาที่ต่อเนื่องกันหรือว่าไม่ต่อเนื่องกัน” ถ้าเป็นภูเขาที่ต่อเนื่องกัน ก็ไม่ควรทำเป็นนิมิต เพราะแม้จะประกาศนิมิตนั้นในสี่ทิศหรือแปดทิศ ก็ถือว่าเป็นนิมิตเดียวเท่านั้น เพราะฉะนั้น ภูเขาใดที่ตั้งล้อมรอบวิหาร (ที่จะสมมติสีมา) เป็นรูปวงกลม พึงประกาศภูเขานั้นเป็นนิมิตในทิศหนึ่ง แล้วในทิศอื่น ๆ พึงให้นิมิตนั้นอยู่ภายนอก และพึงประกาศนิมิตอื่น ๆ ภายใน Sace pabbatassa tatiyabhāgaṃ vā upaḍḍhaṃ vā antosīmāya kattukāmā honti, pabbataṃ akittetvā yattakaṃ padesaṃ anto kattukāmā, tassa parato tasmiṃyeva pabbate jātarukkhavammikādīsu aññataraṃ nimittaṃ kittetabbaṃ. Sace ekayojanadviyojanappamāṇaṃ sabbaṃ pabbataṃ anto kattukāmā honti, pabbatassa parato bhūmiyaṃ jātarukkhavammikādīni nimittāni kittetabbāni. ถ้าภิกษุทั้งหลายประสงค์จะให้ส่วนที่สามหรือครึ่งหนึ่งของภูเขาอยู่ในภายในสีมา เมื่อเป็นเช่นนั้น โดยไม่ประกาศภูเขาเป็นนิมิต พึงประกาศนิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาต้นไม้ที่เกิดแล้ว จอมปลวกเป็นต้น บนภูเขานั้นเอง ณ ภายนอกเขตที่ประสงค์จะให้เป็นภายในสีมานั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายประสงค์จะให้ภูเขาทั้งลูกที่มีขนาดหนึ่งโยชน์หรือสองโยชน์อยู่ในภายในสีมา เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงประกาศนิมิตต้นไม้ที่เกิดแล้ว จอมปลวกเป็นต้น บนพื้นดินที่อยู่ภายนอกภูเขานั้น Pāsāṇanimitte – ayaguḷopi pāsāṇasaṅkhyameva gacchati, tasmā yo koci pāsāṇo vaṭṭati. Pamāṇato pana hatthippamāṇo pabbatasaṅkhyaṃ gato, tasmā so na vaṭṭati. Mahāgoṇamahāmahiṃsappamāṇo pana vaṭṭati. Heṭṭhimaparicchedena dvattiṃsapalaguḷapiṇḍaparimāṇo vaṭṭati. Tato khuddakataro iṭṭhakā vā mahantīpi na vaṭṭati. Animittupagapāsāṇarāsipi na vaṭṭati, pageva paṃsuvālikarāsi. Bhūmisamo khalamaṇḍalasadiso piṭṭhipāsāṇo vā bhūmito khāṇuko viya uṭṭhitapāsāṇo vā hoti, sopi pamāṇupago ce vaṭṭati. Piṭṭhipāsāṇo atimahantopi pāsāṇasaṅkhyameva gacchati, tasmā sace mahato piṭṭhipāsāṇassa ekappadesaṃ antosīmāya kattukāmā honti, taṃ akittetvā tassupari añño pāsāṇo kittetabbo. Sace piṭṭhipāsāṇupari vihāraṃ karonti, vihāramajjhena vā piṭṭhipāsāṇo vinivijjhitvā gacchati, evarūpo piṭṭhipāsāṇo na vaṭṭati. Sace hi taṃ kittenti, nimittassa upari vihāro hoti, nimittañca nāma bahisīmāya hoti, vihāropi bahisīmāyaṃ āpajjati. Vihāraṃ parikkhipitvā ṭhitapiṭṭhipāsāṇo ekattha kittetvā aññattha na kittetabbo. ในนิมิตหิน แม้ก้อนเหล็กก็จัดเข้าในประเภทหิน เพราะฉะนั้น หินใด ๆ ก็ใช้ได้ แต่โดยขนาด หินที่มีขนาดเท่าช้าง (๗ ศอกคืบ) จัดเป็นภูเขาแล้ว เพราะฉะนั้น หินนั้นจึงใช้ไม่ได้ ส่วนหินที่มีขนาดเท่าโคใหญ่หรือกระบือใหญ่ใช้ได้ โดยประมาณต่ำสุด หินที่มีขนาดเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปัลละ ใช้ได้ หินที่เล็กกว่านั้น หรืออิฐ แม้จะใหญ่ ก็ใช้ไม่ได้ กองหินที่ไม่จัดเป็นนิมิตก็ใช้ไม่ได้ ยิ่งกว่านั้น กองดินและกองทรายก็ใช้ไม่ได้ หินแผ่นที่ราบเสมอกับพื้นดินเหมือนลานนวดข้าว หรือหินที่โผล่ขึ้นจากพื้นดินเหมือนตอไม้ก็มีอยู่ แม้หินแผ่นหรือหินโผล่นั้น ถ้ามีขนาดตามที่กำหนด (คือขนาดเท่าก้อนน้ำอ้อย ๓๒ ปัลละ) ก็ใช้ได้ หินแผ่นแม้จะใหญ่มากก็จัดเข้าในประเภทหิน เพราะฉะนั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายประสงค์จะให้ส่วนหนึ่งของหินแผ่นใหญ่เป็นภายในสีมา เมื่อเป็นเช่นนั้น โดยไม่ประกาศหินแผ่นนั้น พึงประกาศหินก้อนอื่นที่อยู่บนหินแผ่นนั้นเป็นนิมิต ถ้าภิกษุทั้งหลายสร้างวิหารบนหินแผ่น หรือหินแผ่นนั้นทะลุผ่านกลางวิหาร หินแผ่นเช่นนั้นใช้ไม่ได้ เพราะถ้าประกาศหินแผ่นนั้นเป็นนิมิต วิหารก็จะอยู่บนนิมิต และนิมิตนั้นพึงอยู่ภายนอกสีมา วิหารก็จะกลายเป็นอยู่ภายนอกสีมาด้วย เพราะฉะนั้น หินแผ่นเช่นนั้นจึงใช้ไม่ได้ หินแผ่นที่ตั้งล้อมรอบวิหาร เมื่อประกาศเป็นนิมิตในที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรประกาศในที่อื่นอีก Vananimitte – tiṇavanaṃ vā tacasāratālanāḷikerādirukkhavanaṃ vā na vaṭṭati. Antosārānaṃ pana sākasālādīnaṃ antosāramissakānaṃ vā rukkhānaṃ vanaṃ vaṭṭati, tañca kho heṭṭhimaparicchedena catupañcarukkhamattampi tato oraṃ na vaṭṭati, paraṃ yojanasatikampi vaṭṭati. Sace pana vanamajjhe vihāraṃ karonti, vanaṃ na kittetabbaṃ. Ekadesaṃ antosīmāya kattukāmehipi vanaṃ akittetvā tattha rukkhapāsāṇādayo kittetabbā. Vihāraṃ parikkhipitvā ṭhitavanaṃ ekattha kittetvā aññattha na kittetabbaṃ. ในนิมิตป่า ป่าหญ้า หรือป่าไม้ที่มีเปลือกเป็นแก่น เช่น ต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น ไม่ควรทำเป็นนิมิต แต่ป่าไม้ที่มีแก่นภายใน เช่น ต้นสัก ต้นสาละเป็นต้น หรือป่าไม้ที่ปนกับไม้มีแก่นภายใน ใช้ได้ และป่านั้น โดยประมาณต่ำสุด แม้มีเพียงสี่ห้าต้นก็ใช้ได้ น้อยกว่านั้นใช้ไม่ได้ มากกว่านั้นแม้ร้อยโยชน์ก็ใช้ได้ แต่ถ้าสร้างวิหารกลางป่า ก็ไม่ควรประกาศป่านั้นเป็นนิมิต แม้ภิกษุทั้งหลายที่ประสงค์จะให้ส่วนหนึ่งของป่าเป็นภายในสีมา ก็ไม่ควรประกาศป่านั้น แต่พึงประกาศต้นไม้ หินเป็นต้น ในป่านั้นเป็นนิมิต ป่าที่ตั้งล้อมรอบวิหาร เมื่อประกาศเป็นนิมิตในที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรประกาศในที่อื่นอีก Rukkhanimitte – tacasāro tālanāḷikerādirukkho na vaṭṭati, antosāro jīvamānako antamaso ubbedhato aṭṭhaṅgulo pariṇāhato sūcidaṇḍakappamāṇopi vaṭṭati, tato oraṃ na vaṭṭati, paraṃ dvādasayojano suppatiṭṭhitanigrodhopi vaṭṭati. Vaṃsanaḷakasarāvādīsu bījaṃ ropetvā vaḍḍhāpito pamāṇupagopi na vaṭṭati. Tato apanetvā pana taṅkhaṇampi bhūmiyaṃ ropetvā koṭṭhakaṃ katvā udakaṃ āsiñcitvā kittetuṃ vaṭṭati. Navamūlasākhāniggamanaṃ akāraṇaṃ. Khandhaṃ chinditvā ropite pana etaṃ yujjati. Kittentena ca ‘‘rukkho’’tipi vattuṃ vaṭṭati, ‘‘sākarukkhotipi sālarukkho’’tipi. Ekābaddhaṃ pana suppatiṭṭhitanigrodhasadisaṃ ekattha kittetvā aññattha kittetuṃ na vaṭṭati. ในนิมิตต้นไม้ ต้นไม้ที่มีเปลือกเป็นแก่น เช่น ต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น ใช้ไม่ได้ ต้นไม้ที่มีแก่นภายในที่ยังมีชีวิตอยู่ โดยต่ำสุดมีความสูงแปดนิ้ว และมีเส้นรอบวงเท่าด้ามเหล็กจาร ก็ใช้ได้ น้อยกว่านั้นใช้ไม่ได้ มากกว่านั้นแม้ต้นไทรที่ตั้งมั่นดีแล้วขนาดสิบสองโยชน์ก็ใช้ได้ ต้นไม้ที่ปลูกเมล็ดในกระบอกไม้ไผ่ ปล้องอ้อ หรือภาชนะดินเป็นต้น แล้วเจริญเติบโตจนได้ขนาด ก็ใช้ไม่ได้ แต่ถ้าถอนออกจากกระบอกไม้ไผ่เป็นต้นนั้น แล้วปลูกลงในดินในขณะที่จะสมมติสีมานั้น ทำเป็นโคกดินแล้วรดน้ำ ก็ใช้ประกาศเป็นนิมิตได้ การแตกรากและกิ่งใหม่ไม่ใช่เหตุ (คือไม่ต้องรอให้แตกรากหรือกิ่งใหม่) แต่ในกรณีที่ปลูกโดยการตัดลำต้นแล้วปลูก สิ่งนี้ (การแตกรากและกิ่งใหม่) ย่อมสมควร และผู้ประกาศนิมิตจะกล่าวว่า “ต้นไม้” ก็ได้ หรือจะกล่าวว่า “ต้นสัก” หรือ “ต้นสาละ” ก็ได้ แต่ต้นไม้ที่ต่อเนื่องกันเหมือนต้นไทรที่ตั้งมั่นดีแล้ว เมื่อประกาศเป็นนิมิตในที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรประกาศในที่อื่นอีก Magganimitte – araññakhettanadītaḷākamaggādayo na vaṭṭanti, jaṅghamaggo vā sakaṭamaggo vā vaṭṭati, yo nibbijjhitvā dve tīṇi gāmantarāni gacchati. Yo pana jaṅghamaggo sakaṭamaggato okkamitvā puna sakaṭamaggameva otarati, ye vā jaṅghamaggasakaṭamaggā avaḷañjā, te na vaṭṭanti. Jaṅghasatthasakaṭasatthehi vaḷañjiyamānāyeva vaṭṭanti. Sace dve maggā nikkhamitvā pacchā sakaṭadhuramiva ekībhavanti, dvidhā bhinnaṭṭhāne vā sambandhaṭṭhāne vā sakiṃ kittetvā puna na kittetabbā, ekābaddhanimittañhetaṃ hoti. ในนิมิตทาง ทางป่า ทางนา ทางแม่น้ำ ทางสระน้ำเป็นต้น ใช้ไม่ได้ ทางเดินเท้าหรือทางเกวียนที่ทะลุผ่านหมู่บ้านสองหรือสามหมู่บ้านใช้ได้ แต่ทางเดินเท้าที่แยกออกจากทางเกวียนแล้วกลับไปรวมกับทางเกวียนอีก หรือทางเดินเท้าและทางเกวียนที่ไม่ได้ใช้สัญจรไปมานั้นใช้ไม่ได้ เฉพาะทางเดินเท้าและทางเกวียนที่พวกคนเดินเท้าและพวกเกวียนใช้สัญจรไปมาเท่านั้นที่ใช้ได้ ถ้าทางสองสายแยกออกไปแล้วกลับมารวมกันเหมือนงอนเกวียน เมื่อประกาศนิมิตครั้งเดียว ณ จุดที่แยกกันหรือจุดที่รวมกันแล้ว ไม่ควรประกาศอีก เพราะนิมิตนี้เป็นนิมิตที่ต่อเนื่องกัน Sace vihāraṃ parikkhipitvā cattāro maggā catūsu disāsu gacchanti, majjhe ekaṃ kittetvā aparaṃ kittetuṃ na vaṭṭati. Ekābaddhanimittañhetaṃ hoti. Koṇaṃ nibbijjhitvā gatamaggaṃ pana parabhāge kittetuṃ vaṭṭati. Vihāramajjhena nibbijjhitvā gatamaggo pana na kittetabbo. Kittite nimittassa upari vihāro hoti. Sace sakaṭamaggassa antimacakkamaggaṃ nimittaṃ karonti, maggo bahisīmāya hoti. Sace bāhiracakkamaggaṃ nimittaṃ karonti, bāhiracakkamaggova bahisīmāya hoti, sesaṃ antosīmaṃ bhajati. Maggaṃ kittentena ‘‘maggo pantho patho pajjo’’ti dasasu yena kenaci nāmena kittetuṃ vaṭṭati. Parikhāsaṇṭhānena vihāraṃ parikkhipitvā gatamaggo ekattha kittetvā aññattha kittetuṃ na vaṭṭati. ถ้าถนน ๔ สายล้อมรอบวิหารไปในทิศทั้ง ๔ ไม่ควรสวดบอกถนนสายหนึ่งที่อยู่ตรงกลางแล้วสวดบอกอีกสายหนึ่ง เพราะถนนนี้เป็นนิมิตที่ต่อเนื่องกันเป็นอันเดียว แต่ถนนที่ตัดผ่านมุมวิหารไปนั้น ควรบอกในส่วนที่อยู่นอกวิหาร ส่วนถนนที่ตัดผ่านกลางวิหารไปนั้น ไม่ควรสวดบอก หากสวดบอกไป วิหารจะตั้งอยู่บนนิมิต ถ้าทำรอยล้อเกวียนด้านในของทางเกวียนเป็นนิมิต ทางเกวียนทั้งหมดจะอยู่นอกสีมา ถ้าทำรอยล้อเกวียนด้านนอกเป็นนิมิต รอยล้อเกวียนด้านนอกเท่านั้นจะอยู่นอกสีมา ส่วนที่เหลือจะนับเข้าในสีมา เมื่อจะสวดบอกถนนเป็นนิมิต ควรบอกด้วยชื่อใดชื่อหนึ่งในบรรดาชื่อ ๑๐ ชื่อของถนน เช่น "มัคโค ปันโถ ปโถ ปัจโจ" ส่วนถนนที่ล้อมรอบวิหารมีลักษณะเหมือนคูน้ำนั้น สวดบอกที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรสวดบอกในที่อื่นอีก Vammikanimitte – heṭṭhimaparicchedena taṃ divasaṃ jāto aṭṭhaṅgulubbedho govisāṇappamāṇopi vammiko vaṭṭati, tato oraṃ na vaṭṭati, paraṃ himavantapabbatasadisopi vaṭṭati. Vihāraṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ pana ekābaddhaṃ ekattha kittetvā aññattha kittetuṃ na vaṭṭati. ในนิมิตที่เป็นจอมปลวก โดยกำหนดอย่างต่ำ จอมปลวกที่เกิดขึ้นในวันนั้น มีความสูง ๘ นิ้ว หรือมีขนาดเท่าเขาโค ก็ใช้ได้ ต่ำกว่านั้นใช้ไม่ได้ สูงกว่านั้น แม้เท่าภูเขาหิมพานต์ก็ใช้ได้ แต่จอมปลวกที่ต่อเนื่องเป็นอันเดียวกันซึ่งตั้งล้อมรอบวิหารนั้น สวดบอกที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรสวดบอกในที่อื่นอีก Nadīnimitte – yassā dhammikānaṃ rājūnaṃ kāle anvaddhamāsaṃ anudasāhaṃ anupañcāhanti evaṃ anatikkamitvā deve vassante valāhakesu vigatamattesu sotaṃ pacchijjati, ayaṃ nadīsaṅkhyaṃ na gacchati. Yassā pana īdise suvuṭṭhikāle vassānassa cātumāse sotaṃ na pacchijjati, timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā yattha katthaci uttarantiyā bhikkhuniyā antaravāsako temiyati, ayaṃ nadīsaṅkhyaṃ gacchati, sīmaṃ bandhantānaṃ nimittaṃ hoti. Bhikkhuniyā nadīpāragamanepi uposathādisaṅghakammakaraṇepi nadīpārasīmasammannanepi ayameva nadī. ในนิมิตที่เป็นแม่น้ำ แม่น้ำใด ในสมัยของพระราชาผู้ทรงธรรม เมื่อฝนตกไม่เกินกึ่งเดือน ๑๐ วัน หรือ ๕ วัน เมื่อเมฆหายไป กระแสน้ำก็ขาด แม่น้ำนี้ไม่ถึงการนับว่าเป็นแม่น้ำ แต่แม่น้ำใด ในฤดูฝนที่มีฝนตกดีเช่นนี้ กระแสน้ำไม่ขาดตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝน และเมื่อภิกษุณีข้ามไปในที่ใดที่หนึ่ง น้ำท่วมปิดมณฑลทั้ง ๓ (เข่าทั้งสองและสะดือ) จนผ้าอันตรวาสกของเธอเปียก แม่น้ำนี้ถึงการนับว่าเป็นแม่น้ำ เป็นนิมิตสำหรับผู้ผูกสีมาได้ แม้ในการที่ภิกษุณีข้ามไปอีกฝั่งแม่น้ำ ในการทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้น และในการสมมติสีมาข้ามแม่น้ำ แม่น้ำนี้ก็คือแม่น้ำนั่นเอง Yā pana maggo viya sakaṭadhurasaṇṭhānena vā parikhāsaṇṭhānena vā vihāraṃ parikkhipitvā gatā, taṃ ekattha kittetvā aññattha kittetuṃ na vaṭṭati. Vihārassa catūsu disāsu aññamaññaṃ vinibbijjhitvā gate nadicatukkepi eseva nayo. Asammissanadiyo pana catassopi kittetuṃ vaṭṭati. Sace vatiṃ karonto viya rukkhapāde nikhaṇitvā vallipalālādīhi nadisotaṃ rumbhanti, udakañca ajjhottharitvā āvaraṇaṃ pavattatiyeva, nimittaṃ kātuṃ vaṭṭati. Yathā pana udakaṃ nappavattati, evaṃ setumhi kate appavattamānā nadī nimittaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Pavattanaṭṭhāne nadinimittaṃ, appavattanaṭṭhāne udakanimittaṃ kātuṃ vaṭṭati. ส่วนแม่น้ำใดที่ไหลล้อมรอบวิหารเหมือนถนน มีลักษณะเหมือนงอนรถเกวียน หรือเหมือนคูน้ำ สวดบอกที่หนึ่งแล้ว ไม่ควรสวดบอกในที่อื่นอีก แม้ในแม่น้ำ ๔ สายที่ตัดผ่านกันและกันไปในทิศทั้ง ๔ ของวิหาร ก็มีนัยเดียวกันนี้ แต่แม่น้ำที่ไม่ปะปนกันทั้ง ๔ สายนั้น ควรบอกได้ ถ้ากั้นกระแสน้ำด้วยเถาวัลย์และฟางเป็นต้น โดยการปักหลักไม้เหมือนทำรั้ว และน้ำยังคงไหลท่วมเครื่องกั้นนั้นไปได้ ก็ควรทำเป็นนิมิตได้ แต่เมื่อทำทำนบกั้นไว้จนน้ำไม่ไหล แม่น้ำที่ไม่ไหลนั้นไม่ควรทำเป็นนิมิต ในที่ที่น้ำไหล ควรทำนิมิตเป็นแม่น้ำ ในที่ที่น้ำไม่ไหล ควรทำนิมิตเป็นน้ำ Yā pana dubbuṭṭhikāle vā gimhe vā nirudakabhāvena nappavattati, sā vaṭṭati. Mahānadito udakamātikaṃ nīharanti, sā kunnadisadisā hutvā tīṇi sassāni sampādentī niccaṃ pavattati, kiñcāpi pavattati, nimittaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yā pana mūle mahānadito niggatāpi kālantarena teneva niggatamaggena nadiṃ bhinditvā sayañca gacchati, gacchantī parato susumārādisamākiṇṇā nāvādīhi sañcaritabbā nadī hoti, taṃ nimittaṃ kātuṃ vaṭṭati. ส่วนแม่น้ำใดที่ไม่ไหลเพราะไม่มีน้ำในคราวฝนแล้งหรือในฤดูร้อน แม่น้ำนั้นใช้ได้ พวกเขานำเหมืองน้ำออกมาจากแม่น้ำใหญ่ เหมืองน้ำนั้นมีลักษณะเหมือนแม่น้ำน้อย ไหลอยู่เสมอเพื่อหล่อเลี้ยงพืชผล ๓ ชนิด แม้จะไหลอยู่เสมอ ก็ไม่ควรทำเป็นนิมิต แต่เหมืองน้ำใดที่ออกมาจากแม่น้ำใหญ่ในตอนแรก แม้จะเป็นเช่นนั้น เมื่อเวลาผ่านไป ก็ไหลไปเองโดยการกัดเซาะตลิ่งแม่น้ำเดิมด้วยทางน้ำที่ออกมานั้น และกลายเป็นแม่น้ำที่มีจระเข้เป็นต้นชุกชุม และเรือเป็นต้นสามารถสัญจรไปมาได้ แม่น้ำนั้นควรทำเป็นนิมิตได้ Udakanimitte – nirudake ṭhāne nāvāya vā cāṭiādīsu vā udakaṃ pūretvā udakanimittaṃ kittetuṃ na vaṭṭati, bhūmigatameva vaṭṭati. Tañca kho appavattanaudakaṃ āvāṭapokkharaṇitaḷākajātassaraloṇisamuddādīsu ṭhitaṃ, aṭṭhitaṃ pana oghanadiudakavāhakamātikādīsu udakaṃ na vaṭṭati. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘gambhīresu āvāṭādīsu ukkhepimaṃ udakaṃ nimittaṃ na kātabba’’nti vuttaṃ, taṃ duvuttaṃ attanomatimattameva. Ṭhitaṃ pana antamaso sūkarakhatāyapi gāmadārakānaṃ kīḷanavāpiyampi taṅkhaṇaññeva pathaviyaṃ āvāṭakaṃ katvā kuṭehi āharitvā pūritaudakampi sace yāva kammavācāpariyosānā tiṭṭhati, appaṃ vā hotu bahu vā, vaṭṭati. Tasmiṃ pana ṭhāne nimittasaññākaraṇatthaṃ pāsāṇavālikāpaṃsuādirāsi vā pāsāṇatthambho vā dārutthambho vā kātabbo. Taṃ kātuñca kāretuñca bhikkhussa vaṭṭati. Lābhasīmāyaṃ pana na vaṭṭati. Samānasaṃvāsakasīmā kassaci pīḷanaṃ na karoti, kevalaṃ bhikkhūnaṃ vinayakammameva sādheti, tasmā ettha vaṭṭati. ในนิมิตที่เป็นน้ำ ในที่ที่ไม่มีน้ำ ไม่ควรสวดบอกน้ำที่เติมให้เต็มในเรือหรือในหม้อเป็นต้นเป็นนิมิต น้ำที่ตั้งอยู่บนพื้นดินเท่านั้นที่ใช้ได้ และน้ำนั้นคือน้ำที่ไม่ไหล ซึ่งตั้งอยู่ในบ่อ สระน้ำ บึง หนองน้ำธรรมชาติ หรือทะเลน้ำเค็มเป็นต้น แต่น้ำที่ไม่ตั้งอยู่ คือน้ำในแม่น้ำที่ท่วมท้น ท่อส่งน้ำ หรือเหมืองน้ำเป็นต้นนั้น ใช้ไม่ได้ แต่ในอรรถกถาอัณฑกะกล่าวว่า "น้ำที่ต้องตักขึ้นมาในบ่อลึกเป็นต้น ไม่ควรทำเป็นนิมิต" คำกล่าวนั้นกล่าวไม่ดี เป็นเพียงมติของตนเท่านั้น ส่วนน้ำที่ตั้งอยู่ แม้ที่สุดน้ำในบ่อที่หมูขุด หรือน้ำในสระที่เด็กชาวบ้านเล่น หรือน้ำที่ตักมาเติมให้เต็มในบ่อเล็กๆ ที่ขุดขึ้นในพื้นดินในขณะนั้นเอง หากยังคงอยู่จนกว่าจะจบกรรมวาจา ไม่ว่าจะมีน้อยหรือมาก ก็ใช้ได้ ในที่นั้น เพื่อต้องการทำเครื่องหมายนิมิต ควรทำกองหิน ทราย หรือดินเป็นต้น หรือเสาหิน หรือเสาไม้ ภิกษุจะทำเองหรือให้ผู้อื่นทำเครื่องหมายนั้นก็ได้ แต่ในลาภสีมาไม่ควรทำ ส่วนสมานสังวาสกสีมาไม่เบียดเบียนใครๆ ย่อมยังวินัยกรรมของภิกษุทั้งหลายให้สำเร็จเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในสีมานี้ ภิกษุจะทำเองหรือให้ผู้อื่นทำก็ได้ Imehi ca aṭṭhahi nimittehi asammissehipi aññamaññaṃ sammissehipi sīmaṃ sammannituṃ vaṭṭatiyeva. Sā evaṃ sammannitvā bajjhamānā ekena dvīhi vā nimittehi abaddhā hoti, tīṇi pana ādiṃ katvā vuttappakārānaṃ nimittānaṃ satenāpi baddhā hoti. Sā tīhi siṅghāṭakasaṇṭhānā hoti, catūhi caturassā vā siṅghāṭakaaḍḍhacandamudiṅgādisaṇṭhānā vā, tato adhikehi nānāsaṇṭhānā. Taṃ bandhitukāmehi sāmantavihāresu bhikkhū tassa tassa vihārassa sīmāparicchedaṃ pucchitvā, baddhasīmavihārānaṃ sīmāya sīmantarikaṃ, abaddhasīmavihārānaṃ sīmāya upacāraṃ ṭhapetvā disācārikabhikkhūnaṃ nissañcārasamaye sace ekasmiṃ gāmakhette sīmaṃ bandhitukāmā, ye tattha baddhasīmavihārā, tesu bhikkhūnaṃ ‘‘mayaṃ ajja sīmaṃ bandhissāma, tumhe sakasīmāparicchedato mā nikkhamitthā’’ti pesetabbaṃ. Ye abaddhasīmavihārā, tesu bhikkhū ekajjhaṃ sannipātetabbā, chandārahānaṃ chando āharāpetabbo. Sace aññānipi gāmakkhettāni antokātukāmā, tesu gāmesu ye bhikkhū vasanti, tehipi āgantabbaṃ. Anāgacchantānaṃ chando āharitabboti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero pana ‘‘nānāgāmakhettāni nāma pāṭekkaṃ baddhasīmāsadisāni, na tato chandapārisuddhi āgacchati. Antonimittagatehi pana bhikkhūhi āgantabba’’nti vatvā puna āha – ‘‘samānasaṃvāsakasīmāsammannanakāle āgamanampi anāgamanampi vaṭṭati. Avippavāsasīmāsammannanakāle pana antonimittagatehi āgantabbaṃ, anāgacchantānaṃ chando āharitabbo’’ti. และพึงสมมติสีมาด้วยนิมิต ๘ อย่างเหล่านี้ โดยไม่ปะปนกัน หรือปะปนกันก็ได้ สีมานั้นเมื่อสมมติแล้วผูกอยู่ด้วยนิมิตหนึ่งหรือสองอย่าง ย่อมไม่ผูกได้ แต่เมื่อเริ่มด้วยนิมิตสามอย่างขึ้นไป ย่อมผูกได้ด้วยนิมิตเป็นร้อยอย่างที่กล่าวมาแล้ว สีมานั้นเมื่อผูกด้วยนิมิตสามอย่าง ย่อมมีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่ง เมื่อผูกด้วยนิมิตสี่อย่าง ย่อมมีสัณฐานเป็นสี่เหลี่ยม หรือมีสัณฐานเหมือนทางสามแพร่ง ครึ่งวงกลม หรือกลองมุทิงคะเป็นต้น เมื่อผูกด้วยนิมิตที่เกินกว่านั้น ย่อมมีสัณฐานต่าง ๆ กัน ภิกษุทั้งหลายผู้ประสงค์จะผูกสีมานั้น พึงสอบถามเขตสีมาของวิหารนั้น ๆ ในวิหารที่อยู่ใกล้เคียง และเว้นสีมันตริกของสีมาในวิหารที่มีสีมาผูกแล้ว และเว้นอุปจารของสีมาในวิหารที่ยังไม่มีสีมาผูก หากประสงค์จะผูกสีมาในเขตบ้านเดียว ในเวลาที่ภิกษุผู้จาริกไปในทิศต่าง ๆ ไม่มี เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงส่งคนไปบอกภิกษุทั้งหลายในวิหารที่มีสีมาผูกแล้วในเขตนั้นว่า “วันนี้พวกเราจะผูกสีมา ขอท่านทั้งหลายอย่าออกไปจากเขตสีมาของตน” ส่วนภิกษุทั้งหลายในวิหารที่ยังไม่มีสีมาผูก พึงให้ประชุมพร้อมกัน และพึงให้ภิกษุผู้ควรนำฉันทะนำฉันทะมา หากประสงค์จะให้เขตบ้านอื่น ๆ เข้ามาอยู่ในสีมาด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในหมู่บ้านเหล่านั้นก็พึงมา และพึงนำฉันทะของภิกษุที่ไม่มาด้วย ดังนี้ พระมหาซุมมเถระกล่าวไว้ แต่พระมหาปทุมเถระกล่าวว่า “เขตบ้านต่าง ๆ ชื่อว่าเหมือนกับสีมาที่ผูกแล้วแต่ละแห่ง ฉันทะบริสุทธิ์ย่อมไม่มาแต่ที่นั้น แต่ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในภายในนิมิตพึงมา” ดังนี้แล้ว ได้กล่าวอีกว่า “ในเวลาสมมติสมานสังวาสกสีมา การมาก็ดี การไม่มาก็ดี ย่อมควร แต่ในเวลาสมมติอวิปปวาสสีมา ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในภายในนิมิตพึงมา และพึงนำฉันทะของภิกษุที่ไม่มาด้วย” Evaṃ sannipatitesu pana bhikkhūsu chandārahānaṃ chande āhaṭe tesu tesu maggesu nadītitthagāmadvārādīsu ca āgantukabhikkhūnaṃ sīghaṃ sīghaṃ hatthapāsānayanatthañca bahisīmākaraṇatthañca ārāmike ceva samaṇuddese ca ṭhapetvā bherisaññaṃ vā saṅkhasaññaṃ vā katvā nimittakittanānantaraṃ vuttāya ‘‘suṇātu me bhante saṅgho’’tiādikāya kammavācāya sīmā bandhitabbā. Kammavācāpariyosāneyeva nimittāni bahi katvā heṭṭhā pathavisandhārakaṃ udakaṃ pariyantaṃ katvā sīmā gatā hoti. อนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายประชุมพร้อมกันแล้ว และนำฉันทะของภิกษุผู้ควรนำฉันทะมาแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การนำภิกษุอาคันตุกะมาสู่หัตถบาสโดยเร็ว และเพื่อประโยชน์แก่การทำนอกสีมา ในทางเหล่านั้น ๆ และในท่าแม่น้ำ ประตูบ้านเป็นต้นเหล่านั้น ๆ พึงตั้งอารามิกและสามเณรไว้ และพึงทำเครื่องหมายด้วยกลองหรือสังข์ หลังจากประกาศนิมิตแล้ว พึงผูกสีมาด้วยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า “สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ” เป็นต้น เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง สีมาก็สำเร็จแล้ว โดยมีนิมิตอยู่ภายนอก และมีน้ำที่รองรับแผ่นดินอยู่เบื้องล่างเป็นที่สุด Imaṃ pana samānasaṃvāsakasīmaṃ sammannantehi pabbajjupasampadādīnaṃ saṅghakammānaṃ sukhakaraṇatthaṃ paṭhamaṃ khaṇḍasīmā bandhitabbā. Taṃ pana bandhantehi vattaṃ jānitabbaṃ. Sace hi bodhicetiyabhattasālādīni sabbavatthūni patiṭṭhāpetvā katavihāre bandhanti, vihāramajjhe bahūnaṃ samosaraṇaṭṭhāne abandhitvā vihārapaccante vivittokāse bandhitabbā. Akatavihāre bandhantehi bodhicetiyādīnaṃ sabbavatthūnaṃ ṭhānaṃ sallakkhetvā yathā patiṭṭhitesu vatthūsu vihārapaccante vivittokāse hoti, evaṃ bandhitabbā. Sā heṭṭhimaparicchedena sace ekavīsati bhikkhū gaṇhāti, vaṭṭati. Tato oraṃ na vaṭṭati, paraṃ bhikkhusahassaṃ gaṇhantīpi vaṭṭati. Taṃ bandhantehi sīmāmāḷakassa samantā nimittupagā pāsāṇā ṭhapetabbā, na khaṇḍasīmāya ṭhitehi mahāsīmā bandhitabbā, na mahāsīmāya ṭhitehi khaṇḍasīmā, khaṇḍasīmāyameva pana ṭhatvā khaṇḍasīmā bandhitabbā, mahāsīmāyameva ṭhatvā mahāsīmā. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้สมมติสมานสังวาสกสีมานี้ เพื่อประโยชน์แก่การทำสังฆกรรม เช่น บรรพชาและอุปสมบทให้สะดวก พึงผูกขัณฑสีมา (สีมาน้อย) ก่อน อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกสีมานั้น พึงรู้ธรรมเนียม หากผูกในวิหารที่สร้างแล้ว โดยตั้งวัตถุทั้งปวง เช่น ต้นโพธิ์ เจดีย์ โรงฉัน เป็นต้น ไว้แล้ว เมื่อเป็นเช่นนั้น ไม่พึงผูกในที่ประชุมของภิกษุจำนวนมากกลางวิหาร แต่พึงผูกในที่สงัดชายวิหาร ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกในวิหารที่ยังไม่สร้าง พึงกำหนดที่ตั้งของวัตถุทั้งปวง เช่น ต้นโพธิ์ เจดีย์ เป็นต้น พึงผูกสีมาให้เป็นที่สงัดชายวิหาร เมื่อวัตถุทั้งหลายตั้งอยู่แล้ว เช่นนั้น ขัณฑสีมานั้น หากจุภิกษุได้ ๒๑ รูปเป็นอย่างต่ำ ย่อมควร สีมาที่น้อยกว่านั้นไม่ควร สีมาที่จุภิกษุได้เกินกว่านั้นถึงพันรูปก็ควร ภิกษุทั้งหลายผู้ผูกสีมานั้น พึงวางก้อนหินที่ถึงความเป็นนิมิต หรือประมาณเท่ากับนิมิตไว้รอบสีมามาลกะ ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในขัณฑสีมา ไม่พึงผูกมหาสีมา ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในมหาสีมา ไม่พึงผูกขัณฑสีมา แต่พึงผูกขัณฑสีมาโดยอยู่ในขัณฑสีมาเท่านั้น และพึงผูกมหาสีมาโดยอยู่ในมหาสีมาเท่านั้น Tatrāyaṃ bandhanavidhi – samantā ‘‘eso pāsāṇo nimitta’’nti evaṃ nimittāni kittetvā kammavācāya sīmā sammannitabbā. Atha tassā eva daḷhīkammatthaṃ avippavāsakammavācā kātabbā. Evañhi sīmaṃ samūhanissāmāti āgatā samūhanituṃ na sakkhissanti. Sīmaṃ sammannitvā bahisīmantarikapāsāṇā ṭhapetabbā. Sīmantarikā pacchimakoṭiyā ekaratanappamāṇā vaṭṭati. Vidatthippamāṇāpi vaṭṭatīti kurundiyaṃ, caturaṅgulappamāṇāpi vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sace pana vihāro mahā hoti, dvepi tissopi tatuttaripi khaṇḍasīmāyo bandhitabbā. ในการผูกสีมานั้น มีวิธีผูกดังนี้ พึงประกาศนิมิตโดยรอบว่า “ก้อนหินนี้เป็นนิมิต” ดังนี้ แล้วพึงสมมติขัณฑสีมาด้วยกรรมวาจา หลังจากนั้น เพื่อให้ขัณฑสีมานั้นมั่นคง พึงทำอวิปปวาสกัมมวาจา เพราะเมื่อทำอวิปปวาสกัมมวาจาเช่นนี้ ภิกษุผู้เป็นศัตรูที่มาคิดจะถอนสีมา ก็จะไม่สามารถถอนได้ เมื่อสมมติสีมาแล้ว พึงวางก้อนหินสีมันตริกไว้ภายนอกสีมา สีมันตริกนั้น หากมีขนาดหนึ่งศอกเป็นอย่างน้อย ย่อมควร แม้มีขนาดหนึ่งคืบก็ควร ดังนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที แม้มีขนาดสี่นิ้วก็ควร ดังนี้กล่าวไว้ในคัมภีร์มหัปปัจจรีย์ อนึ่ง หากวิหารใหญ่ พึงผูกขัณฑสีมาสองสามแห่ง หรือมากกว่านั้นก็ได้ Evaṃ khaṇḍasīmaṃ sammannitvā mahāsīmāsammutikāle khaṇḍasīmato nikkhamitvā mahāsīmāya ṭhatvā samantā anupariyāyantehi sīmantarikapāsāṇā kittetabbā. Tato avasesanimittāni kittetvā hatthapāsaṃ avijahantehi kammavācāya samānasaṃvāsakasīmaṃ sammannitvā tassā daḷhīkammatthaṃ avippavāsakammavācāpi kātabbā. Evañhi ‘‘sīmaṃ samūhanissāmā’’ti āgatā samūhanituṃ na sakkhissanti. Sace pana khaṇḍasīmāya nimittāni kittetvā tato sīmantarikāya nimittāni kittetvā mahāsīmāya nimittāni kittenti, evaṃ tīsu ṭhānesu nimittāni kittetvā yaṃ sīmaṃ icchanti, taṃ paṭhamaṃ bandhituṃ vaṭṭati. Evaṃ santepi yathāvuttenayena khaṇḍasīmatova paṭṭhāya bandhitabbā. Evaṃ baddhāsu pana sīmāsu khaṇḍasīmāya ṭhitā bhikkhū mahāsīmāya kammaṃ karontānaṃ na kopenti, mahāsīmāya vā ṭhitā khaṇḍasīmāya kammaṃ karontānaṃ sīmantarikāya pana ṭhitā ubhinnampi na kopenti. Gāmakhette ṭhatvā kammaṃ karontānaṃ pana sīmantarikāya ṭhitā kopenti. Sīmantarikā hi gāmakhettaṃ bhajati. เมื่อสมมติขัณฑสีมาแล้ว ในเวลาสมมติมหาสีมา ภิกษุทั้งหลายพึงออกจากขัณฑสีมา ยืนอยู่ในมหาสีมา หรือในที่ที่จะสมมติมหาสีมา แล้วเวียนไปโดยรอบ พึงประกาศหินที่เป็นสีมันตริกะ จากนั้นพึงประกาศนิมิตมหาสีมาที่เหลือจากนิมิตสีมันตริกะ แล้วไม่ละหัตถบาส พึงสมมติมหาสีมาที่เป็นสมานสังวาสกะด้วยกรรมวาจา และพึงทำอวิปปวาสกรรมวาจาเพื่อความมั่นคงของมหาสีมานั้นด้วย เพราะเมื่อทำอวิปปวาสกรรมวาจาอย่างนี้ ภิกษุศัตรูที่มาด้วยคิดว่า "เราจักถอนสีมา" จักไม่สามารถถอนได้ แต่ถ้าประกาศนิมิตของขัณฑสีมาแล้ว จากนั้นประกาศนิมิตของสีมันตริกะแล้ว ถ้าประกาศนิมิตของมหาสีมา เมื่อประกาศนิมิตในที่ ๓ แห่งอย่างนี้แล้ว พึงผูกสีมาใดที่ต้องการก่อนได้ แม้จะเป็นอย่างนี้ คือสามารถผูกสีมาที่ต้องการก่อนได้ ก็พึงผูกโดยเริ่มจากขัณฑสีมาตามนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น แต่ในสีมาที่ผูกแล้วอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในขัณฑสีมา ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในมหาสีมาให้เสีย หรือภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในมหาสีมา ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในขัณฑสีมาให้เสีย แต่ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในสีมันตริกะ ย่อมไม่ทำกรรมของภิกษุทั้งสองฝ่ายให้เสีย แต่กรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมโดยอยู่ในเขตบ้าน ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในสีมันตริกะ ย่อมทำกรรมให้เสีย เพราะสีมันตริกะย่อมเข้าถึงเขตบ้าน Sīmā ca nāmesā na kevalaṃ pathavitaleyeva baddhā baddhā nāma hoti. Atha kho piṭṭhipāsāṇepi kuṭigehepi leṇepi pāsādepi pabbatamatthakepi baddhā baddhāyeva hoti. Tattha piṭṭhipāsāṇe bandhantehi pāsāṇapiṭṭhiyaṃ rājiṃ vā koṭṭetvā udukkhalaṃ vā khaṇitvā nimittaṃ na kātabbaṃ, nimittupagapāsāṇe ṭhapetvā nimittāni kittetabbāni. Kammavācāpariyosāne sīmā pathavisandhārakaṃ udakaṃ pariyantaṃ katvā otarati. Nimittapāsāṇā yathāṭhāne na tiṭṭhanti, tasmā samantato rāji vā uṭṭhāpetabbā, catūsu vā koṇesu pāsāṇā vijjhitabbā, ‘‘ayaṃ sīmāparicchedo’’ti vatvā akkharāni vā chinditabbāni. Keci usūyakā sīmaṃ jhāpessāmāti aggiṃ denti, pāsāṇāva jhāyanti, na sīmā. และสีมานี้ มิใช่ว่าเมื่อผูกบนพื้นดินเท่านั้น จึงจะชื่อว่าผูกแล้ว แต่เมื่อผูกแม้บนหลังแผ่นหิน บนกุฏิ บนถ้ำ บนปราสาท หรือบนยอดเขา ก็ชื่อว่าผูกแล้วเหมือนกัน ในบรรดาแผ่นหินเป็นต้นนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายผูกบนแผ่นหิน ไม่พึงทำนิมิตโดยการสกัดรอยบนแผ่นหิน หรือโดยการขุดหลุมเล็กๆ พึงวางหินที่สมควรเป็นนิมิตบนแผ่นหิน แล้วประกาศนิมิต เมื่อกรรมวาจาสิ้นสุดลง สีมาจะหยั่งลงไปโดยมีน้ำที่รองรับแผ่นดินเป็นขอบเขต หินนิมิตย่อมไม่ตั้งอยู่ในที่เดิม เพราะฉะนั้น พึงทำรอยให้ปรากฏโดยรอบ หรือพึงเจาะหินที่มุมทั้งสี่ หรือพึงสลักอักษรโดยกล่าวว่า "นี่คือขอบเขตของสีมา" ภิกษุบางพวกผู้ริษยา ย่อมให้ไฟด้วยคิดว่า "เราจักเผาสีมา" หินเท่านั้นที่ไหม้ สีมาไม่ไหม้ Kuṭigehepi bandhantehi bhittiṃ akittetvā ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāsaṭṭhānaṃ anto karitvā pāsāṇanimittāni ṭhapetvā sīmā sammannitabbā, antokuṭṭameva sīmā hoti. Sace antokuṭṭe ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāso natthi, pamukhe nimittapāsāṇe ṭhapetvā sammannitabbā. Sace evampi nappahoti, bahinibbodakapatanaṭṭhānepi nimittāni ṭhapetvā sammannitabbā. Evaṃ sammatāya pana sabbaṃ kuṭigehaṃ sīmaṭṭhameva hoti. เมื่อภิกษุทั้งหลายผูกสีมาในกุฏิด้วย ไม่พึงประกาศผนัง พึงทำที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูปไว้ภายใน แล้ววางหินนิมิต พึงสมมติสีมา ภายในผนังเท่านั้นเป็นสีมา ถ้าภายในผนังไม่มีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูป พึงวางหินนิมิตที่มุขหน้า แล้วสมมติ แม้สมมติอย่างนี้แล้ว ถ้ายังไม่พอ พึงวางนิมิตที่ชายคาที่น้ำหยดลงภายนอก แล้วสมมติ แต่เมื่อสมมติอย่างนี้ กุฏิทั้งหมดก็เป็นสีมา Catubhittiyaleṇepi bandhantehi kuṭṭaṃ akittetvā pāsāṇāva kittetabbā. Sace anto okāso natthi, pamukhepi nimittāni ṭhapetabbāni. Sace nappahoti, bahi nibbodakapatanaṭṭhānepi nimittapāsāṇe ṭhapetvā nimittāni kittetvā sīmā sammannitabbā. Evaṃ leṇassa anto ca bahi ca sīmā hoti. เมื่อภิกษุทั้งหลายผูกสีมาในถ้ำที่มีผนังสี่ด้านด้วย ไม่พึงประกาศผนัง พึงประกาศแต่หินเท่านั้น ถ้าภายในไม่มีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูป พึงวางนิมิตที่มุขหน้าถ้ำด้วย ถ้ายังไม่พอ พึงวางหินที่ชายคาที่น้ำหยดลงภายนอก แล้วประกาศนิมิต พึงสมมติสีมา เมื่อสมมติอย่างนี้ สีมาก็อยู่ในภายในถ้ำและภายนอกถ้ำ Uparipāsādepi bhittiṃ akittetvā anto pāsāṇe ṭhapetvā sīmā sammannitabbā. Sace nappahoti, pamukhepi pāsāṇe ṭhapetvā sammannitabbā. Evaṃ sammatā uparipāsādeyeva hoti, heṭṭhā na otarati. Sace pana bahūsu thambhesu tulānaṃ upari katapāsādassa heṭṭhimatale kuṭṭo yathā nimittānaṃ anto hoti, evaṃ uṭṭhahitvā tulārukkhehi ekasambaddho ṭhito, heṭṭhāpi otarati. Ekathambhapāsādassa pana uparimatale baddhā sīmā sace thambhamatthake ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāso hoti, heṭṭhā otarati. Sace pāsādabhittito niggatesu niyyūhakādīsu pāsāṇe ṭhapetvā sīmaṃ bandhanti, pāsādabhitti antosīmāyaṃ hoti. Heṭṭhā panassā otaraṇānotaraṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Heṭṭhāpāsāde kittentehipi bhitti ca rukkhatthambhā ca na kittetabbā. Bhittilagge pana pāsāṇatthambhe kittetuṃ vaṭṭati. Evaṃ kittitā sīmā heṭṭhā pāsādassa pariyantathambhānaṃ antoyeva hoti. Sace pana heṭṭhāpāsādassa kuḍḍo uparimatalena sambaddho hoti, uparipāsādampi abhiruhati. Sace pāsādassa bahi nibbodakapatanaṭṭhāne nimittāni karonti, sabbo pāsādo sīmaṭṭho hoti. บนชั้นบนของปราสาทด้วย ไม่พึงประกาศผนัง พึงวางหินไว้ภายใน แล้วพึงสมมติสีมา ถ้าภายในไม่พอสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป พึงวางหินที่มุขหน้าปราสาท แล้วสมมติ สีมาที่สมมติอย่างนี้ ย่อมอยู่บนชั้นบนของปราสาทเท่านั้น ไม่หยั่งลงไปข้างล่าง แต่ถ้าปราสาทที่สร้างบนเสาจำนวนมาก หรือบนคานและขื่อ ผนังที่ชั้นล่างตั้งขึ้นมาโดยอยู่ในภายในนิมิตอย่างนั้น และเชื่อมต่อเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับคานและไม้ขื่อ สีมาก็หยั่งลงไปข้างล่างด้วย แต่สีมาที่ผูกบนชั้นบนของปราสาทที่มีเสาต้นเดียว ถ้ามีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูปบนยอดเสา สีมาก็หยั่งลงไปข้างล่าง ถ้าผูกสีมาโดยวางหินบนส่วนที่ยื่นออกมาจากผนังปราสาท เช่น คันทวย ผนังปราสาทก็อยู่ในภายในสีมา แต่การหยั่งลงหรือไม่หยั่งลงไปข้างล่างของสีมานั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายประกาศนิมิตที่ปราสาทชั้นล่าง ไม่พึงประกาศผนังและเสาไม้ แต่พึงประกาศเสาหินที่ติดกับผนังได้ สีมาที่ประกาศนิมิตอย่างนี้ ย่อมอยู่ในภายในเสาขอบของปราสาทชั้นล่างเท่านั้น แต่ถ้าผนังของปราสาทชั้นล่างเชื่อมต่อกับชั้นบน สีมาก็ขึ้นไปถึงปราสาทชั้นบนด้วย ถ้าทำนิมิตที่ชายคาที่น้ำหยดลงภายนอกปราสาท ปราสาททั้งหมดก็เป็นสีมา Pabbatamatthake talaṃ hoti ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāsārahaṃ, tattha piṭṭhipāsāṇe viya sīmaṃ bandhanti. Heṭṭhāpabbatepi teneva paricchedena sīmā otarati. Tālamūlakapabbatepi upari sīmā baddhā heṭṭhā otarateva. Yo pana vitānasaṇṭhāno hoti, upari ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāso atthi, heṭṭhā natthi, tassa upari baddhā sīmā heṭṭhā na otarati. Evaṃ mudiṅgasaṇṭhāno vā hotu paṇavasaṇṭhāno vā, yassa heṭṭhā vā majjhe vā sīmappamāṇaṃ natthi, tassupari baddhā sīmā heṭṭhā neva otarati. Yassa pana dve kūṭāni āsanne ṭhitāni, ekassapi upari sīmappamāṇaṃ nappahoti, tassa kūṭantaraṃ cinitvā vā pūretvā vā ekābaddhaṃ katvā upari sīmā sammannitabbā. บนยอดเขา พื้นที่ย่อมพอสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป ถ้าผูกสีมาบนพื้นเขานั้น เหมือนผูกบนแผ่นหิน สีมาก็หยั่งลงไปข้างล่างภูเขาด้วยขอบเขตเดียวกันกับข้างบน บนภูเขาที่มีลักษณะเหมือนรากตาล สีมาที่ผูกข้างบนก็ย่อมหยั่งลงไปข้างล่างเท่านั้น แต่ภูเขาใดมีลักษณะเหมือนเพดาน ข้างบนมีที่นั่งของภิกษุ ๒๑ รูป ข้างล่างไม่มี สีมาที่ผูกข้างบนของภูเขานั้น ย่อมไม่หยั่งลงไปข้างล่าง ไม่ว่าจะเป็นภูเขาที่มีลักษณะเหมือนกลองมุทิงคะ หรือกลองปณวะ ภูเขาใดที่ข้างล่างหรือตรงกลางไม่มีขนาดพอสำหรับสีมา สีมาที่ผูกข้างบนของภูเขานั้น ย่อมไม่หยั่งลงไปข้างล่างเลย แต่ภูเขาใดมีสองยอดตั้งอยู่ใกล้กัน และบนยอดใดยอดหนึ่งก็ไม่พอสำหรับสีมา พึงก่อหรือถมช่องว่างระหว่างยอดเขาทั้งสองนั้นให้เป็นอันเดียวกัน แล้วสมมติสีมาข้างบน Eko sappaphaṇasadiso pabbato, tassupari sīmappamāṇassa atthitāya sīmaṃ bandhanti, tassa ce heṭṭhā ākāsapabbhāraṃ hoti, sīmā na otarati. Sace panassa vemajjhe sīmappamāṇo susirapāsāṇo hoti, otarati. So ca pāsāṇo sīmaṭṭhoyeva hoti. Athāpissa heṭṭhā leṇassa kuṭṭo aggakoṭiṃ āhacca tiṭṭhati, otarati, heṭṭhā ca upari ca sīmāyeva hoti. Sace pana heṭṭhā uparimassa sīmāparicchedassa pārato anto-leṇaṃ hoti, bahi sīmā na otarati. Athāpi uparimassa sīmāparicchedassa orato bahileṇaṃ hoti, anto sīmā na otarati. Athāpi upari sīmāya paricchedo khuddako, heṭṭhā leṇaṃ mahantaṃ sīmāparicchedamatikkamitvā ṭhitaṃ, sīmā upariyeva hoti, heṭṭhā na otarati. Yadi pana leṇaṃ khuddakaṃ sabbapacchimasīmāparimāṇaṃ, upari sīmā mahatī taṃ ajjhottharitvā ṭhitā, sīmā otarati. Atha leṇaṃ atikhuddakaṃ sīmappamāṇaṃ na hoti, sīmā upariyeva hoti, heṭṭhā na otarati. Sace tato upaḍḍhaṃ bhijjitvā patati, sīmappamāṇaṃ cepi hoti, bahi patitaṃ asīmā. Apatitaṃ pana yadi sīmappamāṇaṃ, sīmā hotiyeva. มีภูเขาแห่งหนึ่งมีลักษณะคล้ายพังพานงู สงฆ์ย่อมผูกสีมาบนภูเขานั้น เพราะความที่มีประมาณเท่าสีมา หากเบื้องล่างของภูเขานั้นมีเงื้อมเขาในอากาศ สีมาก็ไม่หย่อนลงมา แต่หากมีหินโพรงที่มีขนาดเท่าสีมาอยู่ตรงกลางเงื้อมเขานั้น สีมาก็หย่อนลงมาได้ และหินโพรงนั้นก็ตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง อนึ่ง หากผนังถ้ำที่อยู่เบื้องล่างของภูเขานั้นจดปลายสุดของภูเขา สีมาก็หย่อนลงมาได้ ทั้งเบื้องล่างและเบื้องบนก็เป็นสีมานั่นเอง แต่หากถ้ำอยู่ภายในเลยเขตกำหนดสีมาส่วนบนออกไป สีมาก็ไม่หย่อนลงมาภายนอก อนึ่ง หากถ้ำอยู่ภายนอกแต่ยังอยู่ในเขตกำหนดสีมาส่วนบน สีมาก็ไม่หย่อนลงมาภายใน อนึ่ง หากกำหนดสีมาส่วนบนเล็ก แต่ถ้ำเบื้องล่างใหญ่ตั้งอยู่ล่วงเขตกำหนดสีมานั้น สีมาก็มีอยู่เพียงเบื้องบนเท่านั้น ไม่หย่อนลงมาเบื้องล่าง แต่หากถ้ำเล็กมีขนาดเท่ากับประมาณของสีมาอันเป็นที่สุดทั้งปวง และสีมาเบื้องบนใหญ่ครอบคลุมถ้ำนั้น สีมาก็หย่อนลงมาได้ หากถ้ำเล็กมากไม่มีขนาดเท่าสีมา สีมาก็มีอยู่เพียงเบื้องบนเท่านั้น ไม่หย่อนลงมาเบื้องล่าง หากภูเขานั้นแตกตกลงมาครึ่งหนึ่ง แม้ส่วนที่ตกลงมาจะมีขนาดเท่าสีมา ส่วนที่ตกลงมาภายนอกนั้นก็ไม่เป็นสีมา แต่หากส่วนที่ยังไม่ตกลงมามีขนาดเท่าสีมา สีมาก็ยังคงเป็นสีมาอยู่ Khaṇḍasīmā nīcavatthukā hoti, taṃ pūretvā uccavatthukaṃ karonti, sīmāyeva. Sīmāya gehaṃ karonti, sīmaṭṭhakameva hoti. Sīmāya pokkharaṇiṃ khaṇanti, sīmāyeva. Ogho sīmāmaṇḍalaṃ ottharitvā gacchati, sīmāmāḷake aṭṭaṃ bandhitvā kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sīmāya heṭṭhā umaṅganadī hoti, iddhimā bhikkhu tattha nisīdati, sace sā nadī paṭhamaṃ gatā, sīmā pacchā baddhā, kammaṃ na kopeti. Atha paṭhamaṃ sīmā baddhā, pacchā nadī gatā, kammaṃ kopeti. Heṭṭhāpathavitale ṭhito pana kopetiyeva. หากขัณฑสีมามีพื้นที่ต่ำ เมื่อถมให้เต็มแล้วทำให้มีพื้นที่สูงก็ยังคงเป็นสีมาอยู่ หากสร้างเรือนในสีมา เรือนนั้นก็ตั้งอยู่ในสีมานั่นเอง หากขุดสระโบกขรณีในสีมา สระนั้นก็เป็นสีมานั่นเอง หากห้วงน้ำท่วมทับมณฑลสีมาแล้วไหลไป ก็ควรผูกนั่งร้านในบริเวณสีมาเพื่อทำสังฆกรรมได้ หากมีแม่น้ำในอุโมงค์อยู่ใต้สีมา และภิกษุผู้มีฤทธิ์นั่งอยู่ในแม่น้ำในอุโมงค์นั้น หากแม่น้ำนั้นไหลไปก่อนแล้วจึงผูกสีมาภายหลัง สังฆกรรมก็ไม่เสีย แต่หากผูกสีมาก่อนแล้วแม่น้ำจึงไหลไปภายหลัง สังฆกรรมก็เสียได้ อนึ่ง ภิกษุที่ยืนอยู่บนพื้นดินเบื้องล่างย่อมทำให้สังฆกรรมเสียได้แน่นอน Sīmāmāḷake vaṭarukkho hoti, tassa sākhā vā tato niggatapāroho vā mahāsīmāya pathavitalaṃ vā tatthajātarukkhādīni vā āhacca tiṭṭhati, mahāsīmaṃ sodhetvā vā kammaṃ kātabbaṃ, te vā sākhāpārohā chinditvā bahiṭṭhakā kātabbā. Anāhacca ṭhitasākhādīsu āruḷhabhikkhu hatthapāsaṃ ānetabbo. Evaṃ mahāsīmāya jātarukkhassa sākhā vā pāroho vā vuttanayeneva sīmāmāḷake patiṭṭhāti, vuttanayeneva sīmaṃ sodhetvā vā kammaṃ kātabbaṃ, te vā sākhāpārohā chinditvā bahiṭṭhakā kātabbā. หากมีต้นไทรอยู่ในบริเวณสีมา และกิ่งของต้นไม้นั้นหรือรากที่งอกออกมาจากกิ่งนั้นจดพื้นดินของมหาสีมา หรือจดต้นไม้เป็นต้นที่เกิดในมหาสีมานั้น พึงชำระมหาสีมาแล้วจึงทำสังฆกรรม หรือพึงตัดกิ่งและรากเหล่านั้นให้ตั้งอยู่ภายนอก ภิกษุที่ขึ้นไปอยู่บนกิ่งไม้เป็นต้นที่ไม่ได้จดอยู่ พึงนำมาสู่หัตถบาส ในทำนองเดียวกัน หากกิ่งหรือรากของต้นไม้ที่เกิดในมหาสีมาไปตั้งอยู่ในบริเวณสีมา (ขัณฑสีมา) พึงชำระสีมาแล้วจึงทำสังฆกรรม หรือพึงตัดกิ่งและรากเหล่านั้นให้ตั้งอยู่ภายนอกตามนัยที่กล่าวมาแล้ว Sace sīmāmāḷake kamme kariyamāne koci bhikkhu sīmāmāḷakassa anto pavisitvā vehāsaṭṭhitasākhāya nisīdati, pādā vāssa bhūmigatā honti, nivāsanapārupanaṃ vā bhūmiṃ phusati, kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Pāde pana nivāsanapārupanañca ukkhipāpetvā kātuṃ vaṭṭati. Idañca lakkhaṇaṃ purimanayepi veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – tatra ukkhipāpetvā kātuṃ na vaṭṭati, hatthapāsameva ānetabbo. Sace antosīmato pabbato abbhugacchati, tatraṭṭho bhikkhu hatthapāsaṃ ānetabbo. Iddhiyā antopabbataṃ paviṭṭhepi eseva nayo. Bajjhamānā eva hi sīmā pamāṇarahitaṃ padesaṃ na otarati. Baddhasīmāya jātaṃ yaṃkiñci yattha katthaci ekasambaddhena gataṃ sīmāsaṅkhyameva gacchatīti. หากขณะทำสังฆกรรมในบริเวณสีมา ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งเข้าไปในบริเวณสีมาแล้วนั่งอยู่บนกิ่งไม้ที่ตั้งอยู่ในอากาศ หากเท้าของภิกษุนั้นถึงพื้นดิน หรือผ้าอันตรวาสกหรือผ้าจีวรถูกต้องพื้นดิน ก็ไม่ควรทำสังฆกรรม แต่หากให้ยกเท้าและผ้าอันตรวาสกและผ้าจีวรขึ้นแล้ว ก็ควรทำสังฆกรรมได้ และพึงทราบลักษณะนี้แม้ในนัยก่อนด้วย แต่มีข้อแตกต่างกันคือ ในนัยก่อนนั้นไม่ควรทำสังฆกรรมโดยการให้ยกขึ้น แต่พึงนำมาสู่หัตถบาสเท่านั้น หากภูเขาที่อยู่ภายในสีมาสูงขึ้นไป ภิกษุที่ตั้งอยู่บนภูเขานั้นพึงนำมาสู่หัตถบาส แม้ภิกษุที่เข้าไปภายในภูเขาที่อยู่ในสีมาด้วยฤทธิ์ก็มีนัยเดียวกัน เพราะสีมาที่กำลังผูกนั่นเองย่อมไม่หย่อนลงไปยังส่วนแห่งที่ไม่มีประมาณ (ไม่พอสำหรับภิกษุ ๒๑ รูป) อนึ่ง สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เกิดขึ้นในสีมาที่ผูกแล้ว ที่ไปโดยความเป็นอันเดียวกันกับที่ใดที่หนึ่ง ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสีมานั่นเอง 140. Tiyojanaparamanti ettha tiyojanaṃ paramaṃ pamāṇametissāti tiyojanaparamā; taṃ tiyojanaparamaṃ. Sammannantena pana majjhe ṭhatvā yathā catūsupi disāsu diyaḍḍhadiyaḍḍhayojanaṃ hoti, evaṃ sammannitabbā. Sace pana majjhe ṭhatvā ekekadisato tiyojanaṃ karonti, chayojanaṃ hotīti na vaṭṭati. Caturassaṃ vā tikoṇaṃ vā sammannantena yathā koṇato koṇaṃ tiyojanaṃ hoti, evaṃ sammannitabbā. Sace hi yena kenaci pariyantena kesaggamattampi tiyojanaṃ atikkāmeti, āpattiñca āpajjati sīmā ca asīmā hoti. 140. คำว่า "ติโยชนปรมะ" ในที่นี้ หมายถึงสีมาที่มีสามโยชน์เป็นกำหนดสูงสุด สีมานั้นชื่อว่า "ติโยชนปรมะ" เมื่อจะสมมติสีมานั้น ภิกษุพึงยืนอยู่ตรงกลางแล้วสมมติโดยประการที่ให้มีระยะทางหนึ่งโยชน์ครึ่งในแต่ละทิศทั้งสี่ทิศ หากยืนอยู่ตรงกลางแล้วสมมติให้มีระยะทางสามโยชน์ในแต่ละทิศ ก็จะเป็นหกโยชน์ ซึ่งไม่ควรทำ เมื่อจะสมมติสีมาสี่เหลี่ยมหรือสามเหลี่ยม พึงสมมติโดยประการที่ให้มีระยะทางสามโยชน์จากมุมถึงมุม เพราะหากให้ล่วงเลยสามโยชน์ไปแม้เพียงปลายเส้นผมด้วยขอบเขตใดขอบเขตหนึ่ง ย่อมต้องอาบัติ และสีมานั้นก็ไม่เป็นสีมา Nadīpāranti ettha pārayatīti pārā. Kiṃ pārayati? Nadiṃ. Nadiyā pārā nadīpārā, taṃ nadīpāraṃ; nadiṃ ajjhottharamānanti attho. Ettha ca nadiyā lakkhaṇaṃ nadīnimitte vuttanayameva. Yatthassa dhuvanāvā vāti yattha nadiyā sīmābandhanaṭṭhānagatesu titthesu niccasañcaraṇanāvā assa, yā sabbantimena paricchedena pājanapurisena saddhiṃ tayo jane vahati. Sace pana sā nāvā uddhaṃ vā adho vā kenacideva karaṇīyena puna āgamanatthāya nītā, corehi vā haṭā, avassaṃ labbhaneyyā, yā pana vātena vā chinnabandhanā vīcīhi nadimajjhaṃ nītā avassaṃ āharitabbā, puna dhuvanāvāva hoti. Udake ogate thalaṃ ussāritāpi sudhākasaṭādīhi pūretvā ṭhapitāpi dhuvanāvāva. Sace bhinnā vā visaṅkhatapadarā vā na vaṭṭati. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘sacepi tāvakālikaṃ nāvaṃ ānetvā sīmābandhanaṭṭhāne ṭhapetvā nimittāni kittenti, dhuvanāvāva hotī’’ti. Tatra mahāsumatthero āha – ‘‘nimittaṃ vā sīmā vā kammavācāya gacchati na nāvāya. Bhagavatā ca dhuvanāvā anuññātā, tasmā nibaddhanāvāyeva vaṭṭatī’’ti. ในคำว่า Nadīpāranti นี้ มีวิเคราะห์ว่า ชื่อว่า ปารา เพราะอรรถว่า ย่อมข้ามพ้น. ข้ามพ้นอะไร? ข้ามพ้นแม่น้ำ. ชื่อว่า นทีปารา เพราะเป็นที่ข้ามพ้นแม่น้ำ. คำว่า nadīpāraṃ นั้น มีอธิบายว่า ข้ามพ้นแม่น้ำไป. และในคำว่า นทีปารสีมานี้ ลักษณะของแม่น้ำ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องนทีนิมิตนั่นเอง. คำว่า Yatthassa dhuvanāvā vā ความว่า ในแม่น้ำใด มีเรือที่สัญจรอยู่เป็นประจำ ณ ท่าเรือที่อยู่ในสถานที่ผูกสีมา ซึ่งเรือนั้นโดยกำหนดอย่างน้อยที่สุด สามารถบรรทุกคนได้ ๓ คน รวมทั้งคนพายด้วย. แต่ถ้าเรือนั้นถูกนำไปทางเหนือน้ำหรือท้ายน้ำด้วยกิจธุระบางอย่าง เพื่อประโยชน์แก่การกลับมาอีกก็ดี หรือถูกโจรลักไปก็ดี แต่พึงได้กลับคืนมาโดยแน่นอน, ส่วนเรือใดที่เชือกขาดเพราะแรงลม หรือถูกคลื่นซัดไปกลางแม่น้ำ แต่พึงนำกลับมาได้โดยแน่นอน, เรือนั้นก็ยังชื่อว่า ธุวนาวา (เรือประจำ) อยู่นั่นเอง. แม้เมื่อน้ำลดแล้ว เรือถูกยกขึ้นบนบกก็ดี หรือเรือที่ยาด้วยปูนขาวและน้ำฝาดเป็นต้นแล้วตั้งไว้ก็ดี ก็ยังชื่อว่า ธุวนาวา. หากเรือนั้นแตกหรือไม้กระดานหลุดลุ่ย ย่อมใช้ไม่ได้. ส่วนพระมหาปทุมเถระกล่าวว่า 'แม้ถ้าจะนำเรือชั่วคราวมาจอดไว้ในสถานที่ผูกสีมาแล้วสวดประกาศนิมิตทั้งหลาย ก็เป็นอันใช้ได้ เป็นธุวนาวาเหมือนกัน'. ในเรื่องนั้น พระมหาสุมเถระกล่าวว่า 'นิมิตก็ดี สีมาก็ดี ย่อมสำเร็จด้วยกรรมวาจา ไม่ใช่สำเร็จด้วยเรือ. และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตธุวนาวาไว้ เพราะฉะนั้น เรือที่ผูกไว้เป็นประจำเท่านั้นจึงจะใช้ได้'. Dhuvasetu vāti yattha rukkhasaṅghāṭamayo vā padarabaddho vā jaṅghasatthasetu vā hatthissādīnaṃ sañcaraṇayoggo mahāsetu vā atthi; antamaso taṅkhaṇaññeva rukkhaṃ chinditvā manussānaṃ sañcaraṇayoggo ekapadikasetupi dhuvasetutveva saṅkhyaṃ gacchati. Sace pana upari baddhāni vettalatādīni hatthena gahetvāpi na sakkā hoti tena sañcarituṃ, na vaṭṭati. คำว่า Dhuvasetu vā ความว่า ในแม่น้ำใด มีสะพานที่ทำด้วยไม้ซุงมัดรวมกันก็ดี สะพานที่ปูด้วยแผ่นกระดานก็ดี สะพานสำหรับคนเดินเท้าและกองเกวียนก็ดี หรือสะพานใหญ่ที่ควรแก่การสัญจรของช้างและม้าเป็นต้นก็ดี; โดยที่สุด แม้สะพานที่ตัดต้นไม้มาทำในขณะนั้นเอง ซึ่งพอที่มนุษย์จะเดินไปได้เพียงคนเดียว ก็ถึงซึ่งอันนับว่า ธุวเซตุ (สะพานถาวร) เหมือนกัน. แต่ถ้าว่า ไม่สามารถจะสัญจรไปด้วยสะพานนั้นได้ แม้จะใช้มือจับหวายหรือเถาวัลย์เป็นต้นที่ผูกไว้ข้างบนช่วยพยุงก็ตาม อย่างนี้ย่อมใช้ไม่ได้. Evarūpaṃ nadīpārasīmaṃ sammannitunti yatthāyaṃ vuttappakārā dhuvanāvā vā dhuvasetu vā abhimukhatittheyeva atthi, evarūpaṃ nadīpārasīmaṃ sammannituṃ anujānāmīti attho. Sace dhuvanāvā vā dhuvasetu vā abhimukhatitthe natthi, īsakaṃ uddhaṃ abhiruhitvā adho vā orohitvā atthi, evampi vaṭṭati. Karavīkatissatthero pana ‘‘gāvutamattabbhantarepi vaṭṭatī’’ti āha. คำว่า Evarūpaṃ nadīpārasīmaṃ sammannituṃ ความว่า ในแม่น้ำใด มีธุวนาวาหรือธุวเซตุตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ณ ท่าเรือที่ตรงกันพอดี, มีอธิบายว่า เราอนุญาตให้สมมตินทีปารสีมาเห็นปานนี้. หากว่าธุวนาวาหรือธุวเซตุไม่มีที่ท่าเรือที่ตรงกันพอดี แต่มีอยู่โดยการทวนน้ำขึ้นไปเล็กน้อย หรือล่องน้ำลงไปเล็กน้อย แม้อย่างนี้ก็ใช้ได้. ส่วนพระกรวีกติสสเถระกล่าวว่า 'แม้มีอยู่ในภายในระยะประมาณ ๑ คาวุต ก็ใช้ได้'. Imañca pana nadīpārasīmaṃ sammannantena ekasmiṃ tīre ṭhatvā uparisote nadītīre nimittaṃ kittetvā tato paṭṭhāya attānaṃ parikkhipantena yattakaṃ paricchedaṃ icchati, tassa pariyosāne adhosotepi nadītīre nimittaṃ kittetvā paratīre sammukhaṭṭhāne nadītīre nimittaṃ kittetabbaṃ. Tato paṭṭhāya yattakaṃ paricchedaṃ icchati, tassa vasena yāva uparisote paṭhamakittitanimittassa sammukhā nadītīre nimittaṃ, tāva kittetvā paccāharitvā paṭhamakittitanimittena saddhiṃ ghaṭetabbaṃ. Atha sabbanimittānaṃ anto ṭhite bhikkhū hatthapāsagate katvā kammavācāya sīmā sammannitabbā. Nadiyaṃ ṭhitā anāgatāpi kammaṃ na kopenti. Sammutipariyosāne ṭhapetvā nadiṃ nimittānaṃ anto pāratīre ca orimatīre ca ekasīmā hoti. Nadī pana baddhasīmāsaṅkhyaṃ na gacchati, visuṃ nadisīmā eva hi sā. อนึ่ง เมื่อจะสมมตินทีปารสีมานี้ ภิกษุผู้สมมติพึงยืนอยู่บนฝั่งหนึ่ง แล้วสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำทางเหนือน้ำ จากนั้นพึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำทางท้ายน้ำ ณ ที่สุดของขอบเขตที่ตนต้องการ โดยวนรอบตัวเอง และพึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำฝั่งตรงข้าม ณ ตำแหน่งที่ตรงกันข้าม. จากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตไปตามขอบเขตที่ต้องการ จนถึงตำแหน่งที่ตรงกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้ที่ฝั่งแม่น้ำทางเหนือน้ำ แล้วนำกลับมาเชื่อมต่อกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้นั้น. จากนั้น พึงสมมติสีมาด้วยกรรมวาจา โดยให้ภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในภายในนิมิตทั้งหมดอยู่ในหัตถบาส. ภิกษุที่อยู่ในแม่น้ำ แม้ไม่ได้มา (ร่วมสังฆกรรม) ก็ไม่ทำให้กรรมเสีย. เมื่อสิ้นสุดการสมมติ โดยเว้นแม่น้ำไว้ ภายในนิมิตทั้งฝั่งโน้นและฝั่งนี้ ย่อมเป็นสีมาเดียวกัน. แต่แม่น้ำนั้นไม่ถึงซึ่งอันนับว่าเป็นพัทธสีมา เพราะแม่น้ำนั้นเป็นนทีสีมาต่างหากนั่นเอง. Sace antonadiyaṃ dīpako hoti, taṃ antosīmāya kātukāmena purimanayeneva attanā ṭhitatīre nimittāni kittetvā dīpakassa orimante ca pārimante ca nimittaṃ kittetabbaṃ. Atha paratīre nadiyā orimatīre nimittassa sammukhaṭṭhāne nimittaṃ kittetvā tato paṭṭhāya purimanayeneva yāva uparisote paṭhamakittitanimittassa sammukhā nimittaṃ, tāva kittetabbaṃ. Atha dīpakassa pārimante ca orimante ca nimittaṃ kittetvā paccāharitvā paṭhamakittitanimittena saddhiṃ ghaṭetabbaṃ. Atha dvīsu tīresu dīpake ca bhikkhū sabbeva hatthapāsagate katvā kammavācāya sīmā sammannitabbā. Nadiyaṃ ṭhitā anāgacchantāpi kammaṃ na kopenti. Sammutipariyosāne ṭhapetvā nadiṃ nimittānaṃ anto tīradvayañca dīpako ca ekasīmā hoti, nadī pana nadisīmāyeva. หากมีเกาะเล็กๆ อยู่ภายในแม่น้ำ ภิกษุผู้ประสงค์จะทำเกาะนั้นให้เป็นภายในสีมา พึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งที่ตนยืนอยู่ตามนัยก่อนนั่นแล แล้วพึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านนี้และปลายเกาะด้านโน้น. จากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งตรงข้าม ณ ตำแหน่งที่ตรงกับนิมิตที่ฝั่งแม่น้ำด้านนี้ แล้วจากจุดนั้น พึงสวดประกาศนิมิตไปตามนัยก่อน จนถึงตำแหน่งที่ตรงกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้ที่ฝั่งแม่น้ำทางเหนือน้ำ. จากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านโน้นและปลายเกาะด้านนี้ แล้วนำกลับมาเชื่อมต่อกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้นั้น. จากนั้น พึงสมมติสีมาด้วยกรรมวาจา โดยให้ภิกษุทั้งหมดที่อยู่บนฝั่งทั้งสองและบนเกาะอยู่ในหัตถบาส. ภิกษุที่อยู่ในแม่น้ำ แม้ไม่ได้มา (ร่วมสังฆกรรม) ก็ไม่ทำให้กรรมเสีย. เมื่อสิ้นสุดการสมมติ โดยเว้นแม่น้ำไว้ ภายในนิมิตนั้น ฝั่งทั้งสองและเกาะย่อมเป็นสีมาเดียวกัน ส่วนแม่น้ำนั้นเป็นนทีสีมานั่นเอง. Sace pana dīpako vihārasīmāparicchedato uddhaṃ vā adho vā adhikataro hoti, atha vihārasīmāparicchedanimittassa ujukameva sammukhibhūte dīpakassa sorimante nimittaṃ kittetvā tato paṭṭhāya dīpakasikharaṃ parikkhipantona puna dīpakassa sorimante nimittasammukhe pārimante nimittaṃ kittetabbaṃ. Tato paraṃ purimanayeneva pāratīre sammukhanimīttamādiṃkatvā pāratīranimittāni ca dīpakassa pārimantasorimantanimittāni ca kittetvā paṭhamakittitanimittena saddhiṃ ghaṭanā kātabbā. Evaṃ kittetvā sammatā sīmā pabbatasaṇḍānā hoti. อนึ่ง หากเกาะนั้นเกินขอบเขตของสีมาวัดไปทางเหนือน้ำหรือท้ายน้ำ, จากนั้นพึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านนี้ซึ่งตรงกับนิมิตขอบเขตสีมาวัดโดยตรง จากนั้นพึงวนรอบยอดเกาะ แล้วพึงสวดประกาศนิมิตที่ปลายเกาะด้านนี้อีกครั้ง และที่ปลายเกาะด้านโน้นซึ่งตรงกับนิมิต. หลังจากนั้น พึงสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งตรงข้ามโดยเริ่มจากนิมิตที่ตรงกันข้าม แล้วสวดประกาศนิมิตที่ฝั่งตรงข้าม และนิมิตที่ปลายเกาะด้านโน้นและด้านนี้ แล้วเชื่อมต่อกับนิมิตแรกที่สวดประกาศไว้ตามนัยก่อน. สีมาที่สวดประกาศสมมติอย่างนี้ ย่อมมีสัณฐานดังภูเขา. Sace pana dīpako vihārasīmāparicchedato uddhampi adhopi adhikataro hoti. Purimanayeneva dīpakassa ubhopi sīkharāni parikkhipitvā nimittāni kittentena nimittaghaṭanā kātabbā. Evaṃ kittetvā sammatā sīmā mudiṅgasaṇṭhānā hoti. อนึ่ง หากเกาะนั้นเกินขอบเขตของสีมาวัดไปทั้งทางเหนือน้ำและท้ายน้ำ. พึงสวดประกาศนิมิตโดยวนรอบยอดทั้งสองของเกาะตามนัยก่อน แล้วทำการเชื่อมต่อนิมิต. สีมาที่สวดประกาศสมมติอย่างนี้ ย่อมมีสัณฐานดังตะโพน. Sace dīpako vihārasīmāparicchedassa anto khuddako hoti, sabbapaṭhamanayena dīpake nimittāni kittetabbāni. Evaṃ kittetvā sammatā sīmā paṇavasaṇṭhānā hoti. ถ้าเกาะ (หรือดอน) มีขนาดเล็กอยู่ภายในเขตสีมาของวิหาร พึงประกาศนิมิตทั้งหลายบนเกาะนั้นด้วยนัยแรกสุด เมื่อประกาศอย่างนี้แล้ว สีมาที่สมมติแล้วย่อมมีรูปทรงเหมือนกลองปณวะ Sīmānujānanakathā niṭṭhitā. เรื่องการอนุญาตสีมาจบลงแล้ว Uposathāgārādikathā เรื่องอุโบสถาคารเป็นต้น 141. Anupariveṇiyanti ekasīmamahāvihāre tasmiṃ tasmiṃ pariveṇe. Asaṅketenāti saṅketaṃ akatvā. Ekaṃ samūhanitvāti kammavācāya samūhanitvā. 141. คำว่า "อนุปริเวณิยันติ" หมายถึง ในมหาวิหารที่มีสีมาเดียว ในปริเวณนั้นๆ คำว่า "อสังเกเตนะ" หมายถึง โดยไม่ได้ทำกติกานัดหมายกัน คำว่า "เอกัง สมูหะนิตวา" หมายถึง ถอนเสีย [หนึ่งสีมา] ด้วยกรรมวาจา 142. Yato pātimokkhaṃ suṇātīti yattha katthaci bhikkhūnaṃ hatthapāse nisinno yasmā pātimokkhaṃ suṇāti; katovassa uposathoti attho. Idañca vatthuvasena vuttaṃ, hatthapāse nisinnassa pana asuṇantassāpi katova hoti uposatho. Nimittā kittetabbāti uposathapamukhassa khuddakāni vā mahantāni vā pāsāṇaiṭṭhakadārukhaṇḍadaṇḍakādīni yāni kānici nimittāni abbhokāse vā māḷakādīsu vā yattha katthaci saññaṃ katvā kittetuṃ vaṭṭati. Atha vā nimittā kittetabbāti nimittupagā vā animittupagā vā paricchedajānanatthaṃ kittetabbā. 142. คำว่า "ยโต ปาติโมกขัง สุณาติ" หมายถึง ภิกษุผู้นั่งอยู่ในหัตถบาสของภิกษุทั้งหลาย ณ ที่ใดที่หนึ่ง ย่อมฟังปาติโมกข์ เพราะเหตุนั้น อุโบสถของเธอนั้นชื่อว่าทำแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ อนึ่ง คำนี้ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งเรื่อง แต่สำหรับภิกษุผู้นั่งอยู่ในหัตถบาส แม้ไม่ได้ยิน อุโบสถก็ชื่อว่าทำแล้วนั่นเอง คำว่า "นิมิตตานิ กิตเตตัพพานิ" หมายถึง นิมิตใดๆ มีก้อนหิน อิฐ ท่อนไม้ กิ่งไม้ เป็นต้น ที่เล็กหรือใหญ่ ของหน้ามุขโรงอุโบสถ พึงทำเครื่องหมายไว้ ณ ที่ใดที่หนึ่งในที่แจ้ง หรือในมณฑปเป็นต้น แล้วประกาศนิมิตเหล่านั้นได้ อีกนัยหนึ่ง คำว่า "นิมิตตานิ กิตเตตัพพานิ" หมายถึง พึงประกาศก้อนหินเป็นต้น ที่ควรเป็นนิมิตหรือที่ไม่ควรเป็นนิมิต เพื่อประโยชน์แก่การทราบกำหนดเขต Therehi bhikkhūhi paṭhamataraṃ sannipatitunti ettha sace mahāthero paṭhamataraṃ na āgacchati, dukkaṭaṃ. Sabbeheva ekajjhaṃ sannipatitvā uposatho kātabboti ettha sace porāṇako āvāso majjhe vihārassa hoti, pahoti cettha bhikkhūnaṃ nisajjaṭṭhānaṃ, tattha sannipatitvā uposatho kātabbo. Sace porāṇako paridubbalo ceva sambādho ca añño pacchā uṭṭhitāvāso asambādho, tattha uposatho kātabbo. ในคำว่า "เถเรหิ ภิกขูหิ ปฐมตรัง สันนิปะติตุง" นี้ ถ้าพระมหาเถระไม่มาถึงก่อน ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ ในคำว่า "สัพเพเหวะ เอกัชฌัง สันนิปะติตวา อุโปสโถ กาตัพโพ" นี้ ถ้าอาวาสเก่าอยู่กลางวิหาร และที่นั่งของภิกษุทั้งหลายในอาวาสนั้นพอเพียง พึงประชุมกันทำอุโบสถในอาวาสนั้น ถ้าอาวาสเก่าทรุดโทรมและคับแคบ และอาวาสอื่นที่เกิดขึ้นภายหลังไม่คับแคบ พึงทำอุโบสถในอาวาสนั้น Yattha vā pana thero bhikkhu viharatīti etthāpi sace therassa vihāro sabbesaṃ pahoti, phāsuko hoti, tattha uposatho kātabbo. Sace pana so paccante visamappadese hoti, therassa vattabbaṃ – ‘‘bhante, tumhākaṃ vihāro aphāsukadeso, natthi ettha sabbesaṃ okāso, asukasmiṃ nāma āvāse okāso atthi, tattha gantuṃ vaṭṭatī’’ti. Sace thero nāgacchati, tassa chandapārisuddhiṃ ānetvā sabbesaṃ pahonake phāsukaṭṭhāne uposatho kātabbo. ในคำว่า "ยัตถะ วา ปะนะ เถโร ภิกขุ วิหะระติ" นี้ด้วย ถ้าวิหารของพระเถระพอเพียงสำหรับภิกษุทั้งปวง และเป็นที่สบาย พึงทำอุโบสถในวิหารนั้น แต่ถ้าวิหารนั้นอยู่ชายแดนในที่กันดาร พึงกล่าวแก่พระเถระว่า "ท่านขอรับ วิหารของท่านเป็นที่ไม่สบาย ที่นี่ไม่มีที่พอสำหรับภิกษุทั้งปวง ในอาวาสชื่อโน้นมีที่พอ พึงไปที่นั่นเถิด" ถ้าพระเถระไม่มา พึงนำฉันทปาริสุทธิของท่านมา แล้วทำอุโบสถในที่สบายที่พอเพียงสำหรับภิกษุทั้งปวง Avippavāsasīmānujānanakathā เรื่องการอนุญาตอวิปปวาสสีมา 143. Andhakavindāti rājagahato gāvutattaye andhakavindaṃ nāma, taṃ upanissāya thero vasati; tato rājagahaṃ uposathaṃ āgacchanto. Rājagahañhi parikkhipitvā aṭṭhārasa mahāvihārā sabbe ekasīmā, dhammasenāpatinā nesaṃ sīmā baddhā, tasmā veḷuvane saṅghassa sāmaggīdānatthaṃ āgacchantoti attho. Nadiṃ tarantoti sippiniyaṃ nāma nadiṃ atikkamanto. Manaṃ vuḷho ahosīti īsakaṃ appattavuḷhabhāvo ahosi. Sā kira nadī gijjhakūṭato otaritvā caṇḍena sotena vahati. Tattha vegena āgacchantaṃ udakaṃ amanasikaronto thero manaṃ vuḷho ahosi, na pana vuḷho, udakabbhāhatānissa cīvarāni allāni jātāni. 143. คำว่า "อัณฑกวินทาติ" หมายถึง หมู่บ้านชื่ออัณฑกวินทะ อยู่ห่างจากเมืองราชคฤห์ประมาณ ๓ คาวุต พระเถระอาศัยหมู่บ้านนั้นอยู่ เมื่อพระเถระนั้นมาจากอัณฑกวินทะเพื่อทำอุโบสถที่ราชคฤห์ ด้วยว่ามหาวิหาร ๑๘ แห่งทั้งหมดล้อมรอบราชคฤห์ มีสีมาเดียวกัน พระธรรมเสนาบดีได้ผูกสีมาเหล่านั้นไว้ เพราะเหตุนั้น จึงหมายถึง เมื่อพระเถระนั้นมาที่เวฬุวันเพื่อถวายความสามัคคีแก่สงฆ์ คำว่า "นทิง ตะรันโต" หมายถึง เมื่อข้ามแม่น้ำชื่อสิปปินี คำว่า "มะนัง วุฬโห อะโหสิ" หมายถึง เกือบจะถูกพัดไป (คือยังไม่ถึงภาวะที่ถูกพัดไปจริงๆ) ได้ยินว่า แม่น้ำนั้นไหลลงมาจากภูเขาคิชฌกูฏด้วยกระแสน้ำที่เชี่ยวกราก ในที่นั้น พระเถระไม่ได้ใส่ใจน้ำที่ไหลมาอย่างรวดเร็ว จึงเกือบจะถูกพัดไป แต่ไม่ได้ถูกพัดไปจริงๆ จีวรของท่านที่ถูกน้ำซัดสาดก็เปียกชุ่มไป 144. Sammatā sā sīmā saṅghena ticīvarena avippavāsā ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcāti imissā kammavācāya uppannakālato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ purimakammavācā na vaṭṭati. Ayameva hi thāvarā hoti. Bhikkhunīnaṃ pana ayaṃ na vaṭṭati, purimāyeva vaṭṭati. Kasmā? Bhikkhunisaṅgho hi antogāme vasati. Yadi evaṃ siyā, so etāya kammavācāya ticīvaraparihāraṃ na labheyya, atthi cassa parihāro, tasmā purimāyeva vaṭṭati. Bhikkhunisaṅghassa hi dvepi sīmāyo labbhanti. Tattha bhikkhūnaṃ sīmaṃ ajjhottharitvāpi tassā antopi bhikkhunīnaṃ sīmaṃ sammannituṃ vaṭṭati. Bhikkhūnampi bhikkhunisīmāya eseva nayo. Na hi te aññamaññassa kamme gaṇapūrakā honti, na kammavācaṃ vaggaṃ karonti. Ettha ca nigamanagarānampi gāmeneva saṅgaho veditabbo. 144. นับตั้งแต่เวลาที่กรรมวาจาว่า "สีมานั้นอันสงฆ์สมมติแล้ว เป็นอวิปปวาสสีมาด้วยไตรจีวร เว้นหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้าน" นี้เกิดขึ้น กรรมวาจาเก่าของภิกษุทั้งหลายย่อมไม่ควร เพราะกรรมวาจานี้แหละย่อมเป็นของมั่นคง แต่สำหรับภิกษุณี กรรมวาจานี้ไม่ควร กรรมวาจาเก่าเท่านั้นที่ควร เพราะเหตุไร? เพราะภิกษุณีสงฆ์ย่อมอยู่ในภายในหมู่บ้าน ถ้าเป็นอย่างนั้น ภิกษุณีสงฆ์นั้นจะไม่ได้รับอานิสงส์แห่งไตรจีวรด้วยกรรมวาจานี้ แต่ภิกษุณีสงฆ์นั้นมีอานิสงส์แห่งไตรจีวรอยู่ เพราะเหตุนั้น กรรมวาจาเก่าเท่านั้นที่ควร เพราะภิกษุณีสงฆ์ย่อมได้สีมาทั้งสองอย่าง ในสีมาทั้งสองนั้น พึงสมมติสีมาของภิกษุณีแม้ทับสีมาของภิกษุ หรือภายในสีมาของภิกษุนั้นก็ได้ แม้สำหรับภิกษุในสีมาของภิกษุณีก็มีนัยเดียวกันนี้ เพราะภิกษุและภิกษุณีเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้ทำให้ครบองค์คณะในกรรมของกันและกัน และไม่ทำให้กรรมวาจาเป็นวรรค (บกพร่อง) อนึ่ง ในบทนี้ พึงทราบว่านิคมและเมืองก็สงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า หมู่บ้าน นั่นเอง Gāmūpacāroti parikkhittassa parikkhepo, aparikkhittassa parikkhepokāso. Tesu adhiṭṭhitatecīvariko bhikkhu parihāraṃ na labhati. Iti bhikkhūnaṃ avippavāsasīmā gāmañca gāmūpacārañca na ottharati, samānasaṃvāsakasīmāva ottharati. Samānasaṃvāsakasīmā cettha attano dhammatāya gacchati. Avippavāsasīmā pana yattha samānasaṃvāsakasīmā, tattheva gacchati. Na hi tassā visuṃ nimittakittanaṃ atthi, tattha sace avippavāsāya sammutikāle gāmo atthi, taṃ sā na ottharati. Sace pana sammatāya sīmāya pacchā gāmo nivisati, sopi sīmāsaṅkhyameva gacchati. Yathā ca pacchā niviṭṭho, evaṃ paṭhamaṃ niviṭṭhassa pacchā vaḍḍhitappadesopi sīmāsaṅkhyameva gacchati. Sacepi sīmāsammutikāle gehāni katāni, pavisissāmāti ālayopi atthi, manussā pana appaviṭṭhā, porāṇakagāmaṃ vā sagehameva chaḍḍetvā aññattha gatā, agāmoyeva esa, sīmā ottharati. Sace pana ekampi kulaṃ paviṭṭhaṃ vā āgataṃ vā atthi, gāmoyeva sīmā na ottharati. คำว่า "คามูปจาโร" หมายถึง เครื่องล้อมของหมู่บ้านที่ล้อมรั้วไว้ หรือที่ควรแก่เครื่องล้อมของหมู่บ้านที่ไม่ได้ล้อมรั้วไว้ ในหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้านเหล่านั้น ภิกษุผู้มีไตรจีวรอธิษฐานแล้วย่อมไม่ได้รับอานิสงส์ (การคุ้มครองจากการอยู่ปราศจากจีวร) ดังนั้น อวิปปวาสสีมาของภิกษุทั้งหลายย่อมไม่ครอบคลุมหมู่บ้านและอุปจารหมู่บ้าน แต่สีมาสมานสังวาสกะเท่านั้นที่ครอบคลุม อนึ่ง ในสีมาทั้งสองนี้ สีมาสมานสังวาสกะย่อมเป็นไปตามสภาวะของตน แต่อวิปปวาสสีมานั้น ย่อมเป็นไปในที่ที่มีสีมาสมานสังวาสกะเท่านั้น เพราะไม่มีการประกาศนิมิตแยกต่างหากสำหรับอวิปปวาสสีมานั้น ในสีมาทั้งสองนั้น ถ้ามีหมู่บ้านอยู่ในเวลาสมมติอวิปปวาสสีมา สีมานั้นย่อมไม่ครอบคลุมหมู่บ้านนั้น แต่ถ้าหมู่บ้านเกิดขึ้นภายหลังสีมาที่สมมติแล้ว หมู่บ้านนั้นก็ย่อมเข้าถึงความเป็นสีมาเช่นกัน อนึ่ง เช่นเดียวกับหมู่บ้านที่เกิดขึ้นภายหลัง ย่อมเข้าถึงความเป็นสีมาฉันใด แม้บริเวณที่ขยายออกไปภายหลังหมู่บ้านที่ตั้งอยู่ก่อน ก็ย่อมเข้าถึงความเป็นสีมาฉันนั้น แม้ถ้ามีการสร้างบ้านเรือนในเวลาสมมติสีมา และมีความตั้งใจว่าจะเข้าไปอยู่ แต่ผู้คนยังไม่ได้เข้าไปอยู่ หรือถ้าผู้คนละทิ้งหมู่บ้านเก่าพร้อมบ้านเรือนไปอยู่ที่อื่น หมู่บ้านนั้นก็ยังไม่เป็นหมู่บ้าน สีมาก็ย่อมครอบคลุม แต่ถ้ามีครอบครัวแม้เพียงครอบครัวเดียวเข้าไปอยู่แล้ว หรือยังไม่ย้ายออกไป หมู่บ้านนั้นก็เป็นหมู่บ้าน สีมาก็ย่อมไม่ครอบคลุม Evañca pana bhikkhave ticīvarena avippavāso samūhantabboti ettha samūhanantena bhikkhunā vattaṃ jānitabbaṃ. Tatridaṃ vattaṃ – khaṇḍasīmāya ṭhatvā avippavāsasīmā na samūhantabbā, tathā avippavāsasīmāya ṭhatvā khaṇḍasīmāpi. Khaṇḍasīmāyaṃ pana ṭhitena khaṇḍasīmāva samūhanitabbā, tathā itarāya ṭhitena itarā. Sīmaṃ nāma dvīhi kāraṇehi samūhananti pakatiyā khuddakaṃ puna āvāsavaḍḍhanatthāya mahatiṃ vā kātuṃ; pakatiyā mahatiṃ puna aññesaṃ vihārokāsadānatthāya khuddakaṃ vā kātuṃ. Tattha sace khaṇḍasīmañca avippavāsasīmañca jānanti, samūhanituñceva bandhituñca sakkhissanti. Khaṇḍasīmaṃ pana jānantā avippavāsaṃ ajānantāpi samūhanituñceva bandhituñca sakkhissanti. Khaṇḍasīmaṃ ajānantā avippavāsaṃyeva jānantā cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇauposathāgārādīsu nirāsaṅkaṭṭhānesu ṭhatvā appeva nāma samūhanituṃ sakkhissanti, paṭibandhituṃ pana na sakkhissanteva. Sace bandheyyuṃ, sīmāsambhedaṃ katvā vihāraṃ avihāraṃ kareyyuṃ, tasmā na samūhanitabbā. Ye pana ubhopi na jānanti, teneva samūhanituṃ na bandhituṃ sakkhissanti. Ayañhi sīmā nāma kammavācāya vā asīmā hoti sāsanantaradhānena vā, na ca sakkā sīmaṃ ajānantehi kammavācā kātuṃ, tasmā na samūhanitabbā. Sādhukaṃ pana ñatvāyeva samūhanitabbā ca bandhitabbā cāti. ภิกษุทั้งหลาย ก็ในคำว่า 'พึงถอนอวิปปวาสสีมาด้วยไตรจีวรอย่างนี้' นี้ ภิกษุผู้จะถอนสีมาพึงรู้วัตร. ในวัตรนั้น มีวัตรดังนี้คือ ยืนอยู่ในขัณฑสีมา ไม่พึงถอนอวิปปวาสสีมา เช่นเดียวกัน ยืนอยู่ในอวิปปวาสสีมา ก็ไม่พึงถอนขัณฑสีมา. แต่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในขัณฑสีมา พึงถอนเฉพาะขัณฑสีมาเท่านั้น เช่นเดียวกัน ภิกษุผู้ยืนอยู่ในอวิปปวาสสีมาอื่น พึงถอนอวิปปวาสสีมาอื่นนั้น. ชื่อว่าสีมา ภิกษุทั้งหลายย่อมถอนด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ เพื่อทำสีมาที่เล็กอยู่แล้วโดยปกติ ให้เป็นสีมาใหญ่ เพื่อประโยชน์แก่การขยายอาวาส หรือเพื่อทำสีมาที่ใหญ่โดยปกติ ให้เป็นสีมาเล็ก เพื่อประโยชน์แก่การให้พื้นที่วัดแก่ผู้อื่น. ในการถอนสีมานั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายรู้ทั้งขัณฑสีมาและอวิปปวาสสีมา ก็จะสามารถทั้งถอนและผูกสีมาได้. แต่ภิกษุทั้งหลายผู้รู้ขัณฑสีมา แม้ไม่รู้อวิปปวาสสีมา ก็จะสามารถทั้งถอนและผูกสีมาได้. ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่รู้ขัณฑสีมา แต่รู้เฉพาะอวิปปวาสสีมา ยืนอยู่ในสถานที่ที่ไม่มีความสงสัย เช่น ลานเจดีย์ ลานโพธิ์ และโรงอุโบสถ เป็นต้น ก็อาจจะสามารถถอนสีมาได้ แต่จะไม่สามารถผูกสีมาใหม่ได้เลย. ถ้าหากผูกสีมา ก็จะทำให้สีมาปะปนกัน และจะทำให้วัดที่เป็นมหาสีมาไม่เป็นวัด เพราะฉะนั้น ไม่พึงถอน. ส่วนภิกษุทั้งหลายผู้ไม่รู้ทั้งสองอย่างนั้น ก็จะไม่สามารถทั้งถอนและผูกสีมาได้. ด้วยว่าสีมานี้ ย่อมไม่เป็นสีมาด้วยกรรมวาจา หรือด้วยความอันตรธานแห่งพระศาสนา และภิกษุทั้งหลายผู้ไม่รู้สีมา ก็ไม่สามารถทำกรรมวาจาได้ เพราะฉะนั้น ไม่พึงถอน. แต่พึงถอนและผูกสีมาใหม่ได้ ก็ต่อเมื่อรู้ดีแล้วเท่านั้น นี้คือวัตร. Gāmasīmādikathā เรื่องสีมาบ้านเป็นต้น 147. Evaṃ baddhasīmāvasena samānasaṃvāsañca ekūposathabhāvañca dassetvā idāni abaddhasīmesupi okāsesu taṃ dassento ‘‘asammatāya, bhikkhave, sīmāya aṭṭhapitāyā’’tiādimāha. Tattha aṭṭhapitāyāti aparicchinnāya. Gāmaggahaṇena cettha nagarampi gahitameva hoti. Tattha yattake padese tassa gāmassa bhojakā baliṃ labhanti, so padeso appo vā hotu mahanto vā, gāmasīmātveva saṅkhyaṃ gacchati. Nagaranigamasīmāsupi eseva nayo. Yampi ekasmiṃyeva gāmakhette ekaṃ padesaṃ ‘‘ayaṃ visuṃ gāmo hotū’’ti paricchinditvā rājā kassaci deti, sopi visuṃgāmasīmā hotiyeva. Tasmā sā ca itarā ca pakatigāmanagaranigamasīmā baddhasīmāsadisāyeva honti, kevalaṃ pana ticīvaravippavāsaparihāraṃ na labhanti. 147. เมื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกันและความเป็นผู้มีอุโบสถเสมอกันโดยอำนาจแห่งสีมาที่ผูกไว้แล้วอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีสังวาสเสมอกันและอุโบสถเสมอกันนั้นแม้ในสถานที่ที่ไม่มีสีมาที่ผูกไว้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อสีมาที่ยังไม่ได้สมมติ ยังไม่ได้กำหนด' ในคำนั้น คำว่า 'อัฏฐปิตายะ' คือ ที่ยังไม่ได้กำหนดเขต. และในการถือเอาคำว่า 'คามะ' ในที่นี้ ย่อมถือเอานครไว้ด้วย. ในบรรดาสีมาบ้านเป็นต้นนั้น ในพื้นที่ประมาณเท่าใดที่ผู้ปกครองบ้านนั้นๆ ย่อมได้รับส่วย พื้นที่นั้นจะเล็กหรือใหญ่ก็ตาม ย่อมถึงการนับว่าเป็นสีมาบ้านนั่นเอง. แม้ในสีมาเมืองและสีมานิคมก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แม้พื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งในเขตบ้านเดียวกัน ที่พระราชาทรงกำหนดแบ่งแยกแล้วว่า 'พื้นที่นี้จงเป็นบ้านต่างหาก' แล้วพระราชทานแก่ใครคนหนึ่ง พื้นที่นั้นก็ย่อมเป็นวิสุงคามสีมานั่นเอง. เพราะฉะนั้น วิสุงคามสีมานั้น และสีมาบ้าน สีมาเมือง สีมานิคมโดยปกติอื่นๆ ย่อมเป็นเช่นเดียวกับสีมาที่ผูกไว้ แต่เพียงอย่างเดียวคือ ย่อมไม่ได้รับการยกเว้นจากการอยู่ปราศจากไตรจีวร. Evaṃ gāmantavāsīnaṃ sīmāparicchedaṃ dassetvā idāni āraññakānaṃ sīmāparicchedaṃ dassento ‘‘agāmake ce’’tiādimāha. Tattha agāmake ceti gāmanigamanagarasīmāhi aparicchinne aṭavippadese. Atha vā agāmake ceti vijjhāṭavisadise araññe bhikkhu vasati, athassa ṭhitokāsato samantā sattabbhantarā samānasaṃvāsakasīmāti attho. Ayaṃ sīmā ticīvaravippavāsaparihārampi labhati. Tattha ekaṃ abbhantaraṃ aṭṭhavīsati hatthappamāṇaṃ hoti. Majjhe ṭhitassa samantā sattabbhantarā vinibbedhena cuddasa honti. Sace dve saṅghā visuṃ vinayakammāni karonti, dvinnaṃ sattabbhantarānaṃ antare aññaṃ ekaṃ sattabbhantaraṃ upacāratthāya ṭhapetabbaṃ. Sesā sattabbhantarasīmakathā mahāvibhaṅge udositasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttanayena gahetabbā. เมื่อทรงแสดงการกำหนดเขตสีมาของภิกษุผู้อยู่ใกล้บ้านอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการกำหนดเขตสีมาของภิกษุผู้อยู่ป่า จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ถ้าอยู่ในที่ไม่มีบ้าน' ในคำนั้น คำว่า 'อะคามะเก เจ' คือ ในส่วนแห่งป่าที่ยังไม่ได้กำหนดเขตด้วยสีมาบ้าน สีมานิคม และสีมาเมือง. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'อะคามะเก เจ' คือ ถ้าภิกษุอยู่ในป่าใหญ่ที่คล้ายกับป่าวิญฌาฏวี เมื่อเป็นเช่นนั้น สีมาที่มีสังวาสเสมอกัน คือ ๗ อัพภันดรโดยรอบจากสถานที่ที่ภิกษุนั้นอยู่ นี้คืออรรถ. สีมานี้ย่อมได้รับการยกเว้นจากการอยู่ปราศจากไตรจีวรด้วย. ในคำนั้น อัพภันดรหนึ่งมีประมาณ ๒๘ ศอก. ๗ อัพภันดรโดยรอบของภิกษุผู้อยู่ตรงกลาง ย่อมเป็น ๑๔ อัพภันดรโดยส่วนกว้าง. ถ้าสงฆ์ ๒ คณะทำวินัยกรรมต่างหากกัน พึงเว้นอัพภันดรอีก ๑ อัพภันดรไว้ในระหว่าง ๗ อัพภันดร ๒ แห่ง เพื่อประโยชน์แก่การเป็นอุปจาร. เรื่องสีมา ๗ อัพภันดรที่เหลือ พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในการอธิบายอุโทสิตสิกขาบทในมหาวิภังค์. Sabbā bhikkhave nadī asīmāti yā kāci nadīlakkhaṇappattā nadī nimittāni kittetvā ‘‘etaṃ baddhasīmaṃ karomā’’ti katāpi asīmāva hoti, sā pana attano sabhāveneva baddhasīmāsadisā, sabbamettha saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Samuddajātassaresupi eseva nayo. Ettha ca jātassaro nāma yena kenaci khaṇitvā akato sayaṃjātasobbho samantato āgatena udakena pūrito tiṭṭhati. ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่เป็นสีมา ดังนี้ คือ แม่น้ำใดๆ ที่ถึงลักษณะของแม่น้ำ แม้จะถูกทำโดยการประกาศนิมิตแล้วว่า 'เราจะทำแม่น้ำนี้ให้เป็นสีมาที่ผูกไว้' ก็ย่อมไม่เป็นสีมาที่ผูกไว้นั่นเอง. แต่แม่น้ำนั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับสีมาที่ผูกไว้โดยสภาพของมันเอง. ในแม่น้ำนี้ ย่อมควรทำสังฆกรรมทุกอย่าง. ในทะเลและสระที่เกิดขึ้นเองก็มีนัยนี้เหมือนกัน. และในที่นี้ ชื่อว่าสระที่เกิดขึ้นเอง คือ สระที่เกิดขึ้นเอง ไม่ได้ถูกใครขุด และเต็มไปด้วยน้ำที่ไหลมาจากรอบทิศ. Evaṃ nadīsamuddajātassarānaṃ baddhasīmābhāvaṃ paṭikkhipitvā puna tattha abaddhasīmāpaacchedaṃ dassento ‘‘nadiyā vā bhikkhave’’tiādimāha. Tattha yaṃ majjhimassa purisassa samantā udakukkhepāti yaṃ ṭhānaṃ majjhimassa purisassa samantato udakukkhepena paricchinnaṃ. Kathaṃ pana udakaṃ ukkhipitabbaṃ? Yathā akkhadhuttā dāruguḷaṃ khipanti, evaṃ udakaṃ vā vālikaṃ vā hatthena gahetvā thāmamajjhimena purisena sabbathāmena khipitabbaṃ. Yattha evaṃ khittaṃ udakaṃ vā vālikā vā patati, ayameko udakukkhepo. Tassa anto hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhito kammaṃ kopeti. Yāva parisā vaḍḍhati, tāva sīmāpi vaḍḍhati. Parisapariyantato udakukkhepoyeva pamāṇaṃ. Jātassarasamuddesupi eseva nayo. เมื่อทรงปฏิเสธความเป็นสีมาที่ผูกไว้ของแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดขึ้นเองอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงการกำหนดเขตสีมาที่ไม่ได้ผูกไว้ในแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดขึ้นเองนั้นอีก จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย หรือในแม่น้ำ' ในคำนั้น คำว่า 'ยัง มัชฌิมัสสะ ปุริสัสสะ สะมันตา อุทะกุกเขปา' คือ สถานที่ใดที่ถูกกำหนดเขตด้วยการวักน้ำสาดไปโดยรอบโดยบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง. ก็พึงวักน้ำสาดไปอย่างไร? พึงวักน้ำหรือทรายด้วยมือ โดยบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง สาดไปอย่างเต็มกำลัง เหมือนนักเลงการพนันสาดลูกไม้. สถานที่ที่น้ำหรือทรายที่สาดไปอย่างนี้ตกลงไป นี้คือหนึ่งอุทุกเขปะ. ภิกษุผู้อยู่ภายในอุทุกเขปะนั้น โดยเว้นระยะหัตถบาส ย่อมทำให้กรรมเสียไป. สีมาก็ย่อมขยายไปเท่าที่บริษัทขยายไป. ระยะการวักน้ำสาดไปจากที่สุดของบริษัทนั่นเองเป็นประมาณ. ในสระที่เกิดขึ้นเองและทะเลก็มีนัยนี้เหมือนกัน. Ettha ca sace nadī nātidīghā hoti, pabhavato paṭṭhāya yāva mukhadvārā sabbattha saṅgho nisīdati, udakukkhepasīmākammaṃ natthi, sakalāpi nadī etesaṃyeva bhikkhūnaṃ pahoti. Yaṃ pana mahāsumattherena vuttaṃ ‘‘yojanaṃ pavattamānāyeva nadī, tatrāpi upari addhayojanaṃ pahāya heṭṭhā addhayojane kammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti, taṃ mahāpadumatthereneva paṭikkhittaṃ. Bhagavatā hi ‘‘timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā yattha katthaci uttarantiyā bhikkhuniyā antaravāsako temiyatī’’ti idaṃ nadiyā pamāṇaṃ vuttaṃ, na yojanaṃ vā addhayojanaṃ vā. Tasmā yā imassa suttassa vasena pubbe vuttalakkhaṇā nadī, tassā pabhavato paṭṭhāya saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti. Sace panettha bahū bhikkhū visuṃ visuṃ kammaṃ karonti, sabbehi attano ca aññesañca udakukkhepaparicchedassa antarā añño udakukkhepo sīmantarikatthāya ṭhapetabbo. Tato adhikaṃ vaṭṭatiyeva, ūnakaṃ pana na vaṭṭatīti vuttaṃ. Jātassarasamuddesupi eseva nayo. และในแม่น้ำนี้ หากแม่น้ำไม่ยาวเกินไป คือตั้งแต่ต้นน้ำไปจนถึงปากน้ำ หากสงฆ์นั่งได้ทั่วทุกแห่งในแม่น้ำนั้น การทำอุทกุกเขปสีมาก็ไม่มี แม่น้ำทั้งหมดนั้นย่อมเพียงพอสำหรับภิกษุเหล่านั้น ส่วนคำที่พระมหาสุมเถระกล่าวไว้ว่า "แม่น้ำที่ไหลไปตลอดหนึ่งโยชน์เท่านั้น จึงชื่อว่าแม่น้ำ และในแม่น้ำนั้นควรทำสังฆกรรมได้ในระยะครึ่งโยชน์ด้านล่าง โดยเว้นครึ่งโยชน์ด้านบนไว้" คำนั้นพระมหาปทุมเถระนั่นเองได้คัดค้านแล้ว เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสประมาณของแม่น้ำไว้ว่า "เมื่อภิกษุณีข้ามแม่น้ำไปในที่ใดที่หนึ่ง โดยปิดมณฑลสาม (เข่าทั้งสองและสะดือ) แล้ว ผ้าอันตรวาสกย่อมเปียก" ดังนี้ ไม่ได้ตรัสไว้ว่าหนึ่งโยชน์หรือครึ่งโยชน์ เพราะฉะนั้น แม่น้ำที่มีลักษณะตามที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้โดยอาศัยพระสูตรนี้ ย่อมควรทำสังฆกรรมได้ตั้งแต่ต้นน้ำเป็นต้นไป อนึ่ง หากภิกษุจำนวนมากทำสังฆกรรมแยกกันในแม่น้ำนี้ ภิกษุทั้งหมดพึงเว้นระยะอุทกุกเขป (เขตนามหยด) อื่นไว้เพื่อประโยชน์แก่สีมันตริกะ (ช่องว่างระหว่างสีมา) ในระหว่างเขตอุทกุกเขปของตนและของผู้อื่น ส่วนที่เกินกว่านั้นย่อมควร แต่ที่น้อยกว่านั้นไม่ควร ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว ในสระที่เกิดเองและในทะเลก็มีนัยเดียวกันนี้ Nadiyā pana kammaṃ karissāmāti gatehi sace nadī paripuṇṇā hoti samatittikā, udakasāṭikaṃ nivāsetvāpi antonadiyaṃyeva kammaṃ kātabbaṃ. Sace na sakkonti, nāvāyapi ṭhatvā kātabbaṃ. Gacchantiyā pana nāvāya kātuṃ na vaṭṭati. Kasmā? Udakukkhepamattameva hi sīmā, taṃ nāvā sīghameva atikkāmeti. Evaṃ sati aññissā sīmāya ñatti aññissā anusāvanā hoti, tasmā nāvaṃ arittena vā ṭhapetvā pāsāṇe vā lambitvā antonadiyaṃ jātarukkhe vā bandhitvā kammaṃ kātabbaṃ. Antonadiyaṃ baddhaaṭṭakepi antonadiyaṃ jātarukkhepi ṭhitehi kātuṃ vaṭṭati. อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายที่ไปโดยตั้งใจว่าจะทำสังฆกรรมในแม่น้ำ หากแม่น้ำนั้นเต็มเปี่ยมเสมอขอบฝั่ง แม้จะนุ่งผ้าอาบน้ำแล้วก็ตาม ก็ควรทำสังฆกรรมในแม่น้ำนั้นเอง หากไม่สามารถทำได้ ก็ควรทำบนเรือ แต่ไม่ควรทำบนเรือที่กำลังแล่นอยู่ เพราะเหตุใด? เพราะสีมาคือเพียงเขตน้ำที่กระเด็นไปถึงเท่านั้น เรือย่อมแล่นผ่านเขตนั้นไปอย่างรวดเร็ว เมื่อเป็นเช่นนั้น ญัตติย่อมอยู่ในสีมาหนึ่ง ส่วนอนุสาวนา (การประกาศกรรมวาจา) ย่อมอยู่ในสีมาอื่น เพราะฉะนั้น จึงควรทำสังฆกรรมโดยการหยุดเรือไว้ด้วยไม้ถ่อ หรือผูกเรือไว้กับก้อนหินที่หย่อนลงไป หรือผูกไว้กับต้นไม้ที่เกิดในแม่น้ำ ภิกษุทั้งหลายที่อยู่บนนั่งร้านที่ผูกไว้ในแม่น้ำ หรือบนต้นไม้ที่เกิดในแม่น้ำ ก็ควรทำสังฆกรรมได้ Sace pana rukkhassa sākhā vā tato nikkhantapāroho vā bahinadītīre vihārasīmāya vā gāmasīmāya vā patiṭṭhito, sīmaṃ vā sodhetvā sākhaṃ vā chinditvā kammaṃ kātabbaṃ. Bahinadītīre jātarukkhassa antonadiyaṃ paviṭṭhasākhāya vā pārohe vā nāvaṃ bandhitvā kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Karontehi sīmā vā sodhetabbā, chinditvā vāssa bahipatiṭṭhitabhāvo nāsetabbo. Nadītīre pana khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha baddhanāvāya na vaṭṭatiyeva. อนึ่ง หากกิ่งไม้หรือรากอากาศที่งอกออกมาจากกิ่งนั้นตั้งอยู่บนฝั่งแม่น้ำภายนอก ในเขตสีมาของวิหาร หรือในเขตสีมาของหมู่บ้าน ก็ควรทำสังฆกรรมโดยการชำระสีมานั้นเสีย หรือตัดกิ่งไม้นั้นเสีย ไม่ควรทำสังฆกรรมโดยการผูกเรือไว้กับกิ่งไม้ที่ยื่นเข้าไปในแม่น้ำ หรือรากอากาศของต้นไม้ที่เกิดอยู่บนฝั่งแม่น้ำภายนอก ภิกษุผู้ทำสังฆกรรมพึงชำระสีมาเสีย หรือพึงทำลายสภาพที่ตั้งอยู่ภายนอกของต้นไม้นั้นเสียด้วยการตัด อนึ่ง ไม่ควรทำสังฆกรรมบนเรือที่ผูกไว้กับตอไม้ที่ปักอยู่บนฝั่งแม่น้ำเลย Nadiyaṃ setuṃ karonti, sace antonadiyaṃyeva setu vā setupādā vā, setumhi ṭhitehi kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace pana setu vā setupādā vā bahitīre patiṭṭhitā, kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati, sīmaṃ sodhetvā kātabbaṃ. Atha setupādā anto, setu pana ubhinnampi tīrānaṃ upariākāse ṭhito, vaṭṭati. Antonadiyaṃ pāsāṇo vā dīpako vā hoti, tassa yattakaṃ padesaṃ pubbe vuttappakāre pakativassakāle vassānassa catūsu māsesu udakaṃ ottharati, so nadīsaṅkhyameva gacchati. Ativuṭṭhikāle pana oghena otthaṭokāso na gahetabbo, so hi gāmasīmāsaṅkhyameva gacchati. พวกเขาสร้างสะพานในแม่น้ำ หากสะพานหรือเสาสะพานตั้งอยู่ในแม่น้ำนั้นเอง ภิกษุทั้งหลายที่อยู่บนสะพานก็ควรทำสังฆกรรมได้ อนึ่ง หากสะพานหรือเสาสะพานตั้งอยู่บนฝั่งภายนอก ก็ไม่ควรทำสังฆกรรม ควรชำระสีมาเสียก่อนจึงทำ หรือหากเสาสะพานตั้งอยู่ในแม่น้ำ แต่ตัวสะพานตั้งอยู่บนอากาศเหนือฝั่งทั้งสอง ก็ควรทำได้ ในแม่น้ำมีก้อนหินหรือเกาะเล็กๆ อยู่ บริเวณใดของก้อนหินหรือเกาะเล็กๆ นั้นที่น้ำท่วมถึงในฤดูฝนปกติ ตลอด ๔ เดือนแห่งฤดูฝน ตามที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ บริเวณนั้นย่อมจัดเป็นแม่น้ำเท่านั้น แต่ในเวลาที่ฝนตกหนักเกินปกติ บริเวณที่ถูกกระแสน้ำท่วมไม่พึงถือเอา เพราะบริเวณนั้นย่อมจัดเป็นสีมาของหมู่บ้านเท่านั้น Nadito mātikaṃ nīharantā nadiyaṃ āvaraṇaṃ karonti, tañce ottharitvā vā vinibbijjhitvā vā udakaṃ gacchati, sabbattha pavattanaṭṭhāne kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace pana āvaraṇena vā koṭṭakabandhanena vā sotaṃ pacchijjati, udakaṃ nappavattati, appavattanaṭṭhāne kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Āvaraṇamatthakepi kātuṃ na vaṭṭati. Sace koci āvaraṇappadeso pubbe vuttapāsāṇadīpakappadeso viya udakena ajjhotthariyati, tattha vaṭṭati. So hi nadīsaṅkhyameva gacchati. Nadiṃ vināsetvā taḷākaṃ karonti, heṭṭhā pāḷi baddhā, udakaṃ āgantvā taḷākaṃ pūretvā tiṭṭhati, ettha kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Upari pavattanaṭṭhāne heṭṭhā ca chaḍḍitamodakaṃ nadiṃ ottharitvā sandanaṭṭhānato paṭṭhāya vaṭṭati. Deve avassante hemantagimhesu vā sukkhanadiyāpi vaṭṭati. Nadito nīhaṭamātikāya na vaṭṭati. Sace sā kālantarena bhijjitvā nadī hoti, vaṭṭati. Kāci nadī kālantarena uppatitvā gāmanigamasīmaṃ ottharitvā pavattati, nadīyeva hoti, kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace pana vihārasīmaṃ ottharati, vihārasīmātveva saṅkhyaṃ gacchati. ผู้ที่ต้องการขุดทางน้ำจากแม่น้ำย่อมสร้างเขื่อนกั้นน้ำในแม่น้ำ หากน้ำไหลผ่านเขื่อนนั้นโดยท่วมทับหรือทะลุผ่านไปได้ ก็ควรทำสังฆกรรมได้ในทุกที่ที่น้ำไหลไปถึง แต่หากกระแสน้ำถูกกั้นด้วยเขื่อนหรือทำนบดิน และน้ำไม่ไหลไป ก็ไม่ควรทำสังฆกรรมในที่ที่น้ำไม่ไหลไปนั้น และไม่ควรทำบนยอดเขื่อนด้วย หากบางส่วนของเขื่อนถูกน้ำท่วมทับเหมือนบริเวณก้อนหินหรือเกาะเล็กๆ ที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ ก็ควรทำสังฆกรรมในที่นั้นได้ เพราะบริเวณนั้นย่อมจัดเป็นแม่น้ำเท่านั้น พวกเขาสร้างสระน้ำโดยทำลายแม่น้ำ โดยมีคันกั้นน้ำอยู่ด้านล่าง น้ำไหลมาเติมเต็มสระน้ำแล้วหยุดนิ่งอยู่ ไม่ควรทำสังฆกรรมในสระน้ำนี้ ควรทำสังฆกรรมได้ในที่ที่น้ำไหลอยู่ด้านบน และตั้งแต่ที่ที่น้ำที่ถูกระบายออกไหลลงสู่แม่น้ำและเริ่มไหลไป แม้ในแม่น้ำที่แห้งแล้งในฤดูหนาวหรือฤดูร้อน เมื่อฝนไม่ตก ก็ควรทำสังฆกรรมได้ ไม่ควรทำสังฆกรรมในทางน้ำที่ขุดจากแม่น้ำ หากทางน้ำนั้นแตกออกและกลายเป็นแม่น้ำในภายหลัง ก็ควรทำได้ แม่น้ำบางสายเมื่อเวลาผ่านไปก็เอ่อล้นท่วมสีมาของหมู่บ้านหรือนิคมแล้วไหลไป ก็ยังคงเป็นแม่น้ำอยู่ ควรทำสังฆกรรมได้ แต่หากท่วมสีมาของวิหาร ก็ย่อมจัดเป็นสีมาของวิหารเท่านั้น Samuddepi kammaṃ karontehi yaṃ padesaṃ uddhaṃ vaḍḍhanaudakaṃ vā pakativīci vā vegena āgantvā ottharati, tattha kātuṃ na vaṭṭati. Yasmiṃ pana padese pakativīciyo ottharitvā saṇṭhahanti, so udakantato paṭṭhāya antosamuddo nāma, tattha ṭhitehi kammaṃ kātabbaṃ. Sace ūmivego bādhati, nāvāya vā aṭṭake vā ṭhatvā kātabbaṃ. Tesu vinicchayo nadiyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Samudde piṭṭhipāsāṇo hoti, taṃ kadāci ūmiyo āgantvā ottharanti, kadāci na ottharanti, tattha kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati, so hi gāmasīmāsaṅkhyameva gacchati. Sace pana vīcīsu āgatāsupi anāgatāsupi pakatiudakeneva otthariyati, vaṭṭati. Dīpako vā pabbato vā hoti, so ce dūre hoti macchabandhānaṃ agamanapathe, araññasīmāsaṅkhyameva gacchati. Tesaṃ gamanapariyantassa orato pana gāmasīmāsaṅkhyaṃ gacchati. Tattha gāmasīmaṃ asodhetvā kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Samuddo gāmasīmaṃ vā nigamasīmaṃ vā ottharitvā tiṭṭhati, samuddova hoti, tattha kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace pana vihārasīmaṃ ottharati, vihārasīmātveva saṅkhyaṃ gacchati. ในทะเลก็ดี ภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในบริเวณใดที่น้ำขึ้นสูง หรือคลื่นปกติมาด้วยความแรงแล้วท่วม ในบริเวณนั้นไม่ควรทำกรรม แต่ในบริเวณใดที่คลื่นปกติท่วมแล้วตั้งอยู่ดี บริเวณนั้นนับตั้งแต่ขอบน้ำไปข้างใน ชื่อว่าทะเล ภิกษุทั้งหลายผู้ยืนอยู่ในทะเลนั้นควรทำกรรมได้ หากคลื่นแรงรบกวน ควรยืนอยู่บนเรือหรือบนนั่งร้านแล้วทำกรรม การวินิจฉัยในเรือและนั่งร้านเหล่านั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในแม่น้ำนั่นเอง ในทะเลมีแผ่นหิน บางครั้งคลื่นก็มาท่วมแผ่นหินนั้น บางครั้งก็ไม่ท่วม ในแผ่นหินนั้นไม่ควรทำกรรม เพราะแผ่นหินนั้นจัดเข้าเป็นสีมาบ้านเท่านั้น แต่หากคลื่นจะมาหรือไม่มาก็ตาม แผ่นหินนั้นถูกน้ำปกติท่วมอยู่เสมอ ก็ควร (ทำกรรมได้) มีเกาะเล็กๆ หรือภูเขา หากเกาะเล็กๆ หรือภูเขานั้นอยู่ไกล ในเส้นทางที่ชาวประมงไม่สามารถไปกลับได้ภายในวันเดียว ก็จัดเข้าเป็นสีมาป่าเท่านั้น แต่หากอยู่ภายในระยะทางที่ชาวประมงไปถึงได้ ก็จัดเข้าเป็นสีมาบ้าน ในบริเวณนั้น หากยังไม่ได้ชำระสีมาบ้าน ก็ไม่ควรทำกรรม หากทะเลท่วมสีมาบ้านหรือสีมานิคมแล้วตั้งอยู่ ก็เป็นทะเลนั่นเอง ในบริเวณนั้นควรทำกรรมได้ แต่หากท่วมสีมาวิหาร ก็จัดเข้าเป็นสีมาวิหารนั่นเอง Jātassare kammaṃ karontehipi yattha pubbe vuttappakāre vassakāle vasse pacchinnamatte pivituṃ vā hatthapāde vā dhovituṃ udakaṃ na hoti, sukkhati, ayaṃ na jātassaro, gāmakhettasaṅkhyameva gacchati, tattha kammaṃ na kātabbaṃ. Yattha pana vuttappakāre vassakāle udakaṃ santiṭṭhati, ayameva jātassaro. Tassa yattake padese vassānaṃ cātumāse udakaṃ tiṭṭhati, tattha kammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Sace gambhīraṃ udakaṃ, aṭṭakaṃ bandhitvā tattha ṭhitehipi jātassarassa anto jātarukkhamhi baddhaaṭṭakepi kātuṃ vaṭṭati. Piṭṭhipāsāṇadīpakesu panettha nadiyaṃ vuttasadisova vinicchayo. Samavassadevakāle pahonakajātassaro pana sacepi dubbuṭṭhikāle vā gimhahemantesu vā sukkhati, nirudako hoti, tattha saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Yaṃ andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘sabbo jātassaro sukkho anodako, gāmakhettaṃyeva bhajatī’’ti, taṃ na gahetabbaṃ. Sace panettha udakatthāya āvāṭaṃ vā pokkharaṇīādīni vā khaṇanti, taṃ ṭhānaṃ ajātassaro hoti, gāmasīmāsaṅkhyaṃ gacchati. Lābutipusakādivappe katepi eseva nayo. ในสระชาตัสสรก็ดี ภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรมในบริเวณใด ในฤดูฝนที่มีลักษณะที่กล่าวไว้ก่อนแล้วว่าฝนไม่แล้งและไม่มาก เมื่อฝนขาดไปเพียงเล็กน้อย น้ำไม่มีสำหรับดื่มหรือล้างมือเท้า แห้งไป บริเวณนี้ไม่ชื่อว่าสระชาตัสสร จัดเข้าเป็นเขตบ้านเท่านั้น ในบริเวณนั้นไม่ควรทำกรรม แต่ในบริเวณใด ในฤดูฝนที่มีลักษณะที่กล่าวไว้ น้ำตั้งอยู่ดี บริเวณนี้แหละชื่อว่าสระชาตัสสร ในบริเวณใดของสระชาตัสสรนั้น น้ำตั้งอยู่ตลอดสี่เดือนแห่งฤดูฝน ในบริเวณนั้นควรทำกรรมได้ หากน้ำลึก ควรผูกนั่งร้านแล้วยืนอยู่บนนั่งร้านนั้นก็ดี หรือยืนอยู่บนนั่งร้านที่ผูกติดกับต้นไม้ที่ขึ้นอยู่ในสระชาตัสสรนั้นก็ดี ควรทำกรรมได้ ในสระชาตัสสรนี้ การวินิจฉัยเกี่ยวกับแผ่นหินและเกาะเล็กๆ ก็เช่นเดียวกับการวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในแม่น้ำ แต่สระชาตัสสรที่เพียงพอในฤดูฝนที่ฝนตกสม่ำเสมอ หากแม้จะแห้งแล้งในฤดูที่ฝนไม่ตก หรือในฤดูร้อนและฤดูหนาว ไม่มีน้ำ ถึงกระนั้นก็ดี ในบริเวณนั้นควรทำสังฆกรรมได้ คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะว่า "สระชาตัสสรทั้งหมดที่แห้งแล้ง ไม่มีน้ำ ย่อมจัดเข้าเป็นเขตบ้านเท่านั้น" คำนั้นไม่ควรยึดถือ แต่ในสระชาตัสสรที่ไม่มีน้ำนี้ หากขุดบ่อหรือสระสี่เหลี่ยมเป็นต้นเพื่อประโยชน์แก่น้ำ ในกรณีเช่นนี้ สถานที่นั้นไม่เป็นสระชาตัสสร จัดเข้าเป็นสีมาบ้าน แม้จะปลูกพืชเช่นน้ำเต้าหรือแตงกวาเป็นต้น ก็เป็นนัยเดียวกันนี้ Sace pana taṃ pūretvā thalaṃ vā karonti, ekasmiṃ disābhāge pāḷiṃ bandhitvā sabbameva taṃ mahātaḷākaṃ vā karonti, sabbopi ajātassaro hoti, gāmasīmāsaṅkhyameva gacchati. Loṇīpi jātassarasaṅkhyameva gacchati. Vassike cattāro māse udakaṭṭhānokāse kammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti. แต่หากถมสระนั้นให้เต็มแล้วทำเป็นที่ดอน หรือหากกั้นคันดินไว้ด้านหนึ่ง แล้วทำสระชาตัสสรทั้งหมดนั้นให้เป็นสระใหญ่ที่มีคันกั้นด้านเดียว ในกรณีเช่นนี้ ที่ดอนทั้งหมดและสระใหญ่ที่มีคันกั้นด้านเดียวทั้งหมดนั้น ก็ไม่เป็นสระชาตัสสรอีกต่อไป จัดเข้าเป็นสีมาบ้านเท่านั้น ลำธารน้ำเค็มก็จัดเข้าเป็นสระชาตัสสรเท่านั้น ในบริเวณที่น้ำตั้งอยู่ตลอดสี่เดือนแห่งฤดูฝน ควรทำกรรมได้ ดังนี้ 148. Sīmāya sīmaṃ sambhindantīti attano sīmāya paresaṃ baddhasīmaṃ sambhindanti. Sace hi porāṇakassa vihārassa puratthimāya disāya ambo ceva jambū cāti dve rukkhā aññamaññaṃ saṃsaṭṭhaviṭapā honti, tesu ambassa pacchimadisābhāge jambū. Vihārasīmā ca jambuṃ anto katvā ambaṃ kittetvā baddhā hoti, atha pacchā tassa vihārassa puratthimāya disāya vihāraṃ katvā sīmaṃ bandhantā taṃ ambaṃ anto katvā jambuṃ kittetvā bandhanti, sīmāya sīmā sambhinnā hoti. Evaṃ chabbaggiyā akaṃsu, tenāha – ‘‘sīmāya sīmaṃ sambhindantī’’ti. 148. คำว่า "สีมายะ สีมัง สัมภินทันติ" (ย่อมรวมสีมาเข้ากับสีมา) นั้น คือย่อมรวมสีมาของตนเข้ากับสีมาที่ผูกไว้ของผู้อื่น หากว่าในทิศตะวันออกของวิหารเก่า มีต้นมะม่วงและต้นหว้าสองต้นที่กิ่งก้านสาขาเกี่ยวพันกัน ในสองต้นนั้น ต้นหว้าอยู่ทางทิศตะวันตกของต้นมะม่วง และสีมาวิหาร (ของวิหารเก่า) ผูกไว้โดยให้ต้นหว้าอยู่ภายใน และกำหนดให้ต้นมะม่วงอยู่ภายนอก ต่อมา ภิกษุทั้งหลายผู้สร้างวิหารทางทิศตะวันออกของวิหารนั้นแล้วผูกสีมา หากผูกสีมาโดยให้ต้นมะม่วง (ทางทิศตะวันออก) อยู่ภายใน และกำหนดให้ต้นหว้า (ทางทิศตะวันตก) อยู่ภายนอก ในกรณีเช่นนี้ สีมาของตนก็รวมเข้ากับสีมาของผู้อื่น ฉัพพัคคีย์ได้ทำเช่นนี้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สีมายะ สีมัง สัมภินทันติ" Sīmāya sīmaṃ ajjhottharantīti attano sīmāya paresaṃ baddhasīmaṃ ajjhottharanti; คำว่า "สีมายะ สีมัง อัชโฌตถรันติ" (ย่อมทับสีมาด้วยสีมา) นั้น คือย่อมทับสีมาที่ผูกไว้ของผู้อื่นด้วยสีมาของตน Paresaṃ baddhasīmaṃ sakalaṃ vā tassā padesaṃ vā anto katvā attano sīmaṃ bandhanti. Sīmantarikaṃ ṭhapetvā sīmaṃ sammannitunti ettha sace paṭhamataraṃ katassa vihārassa sīmā asammatā hoti, sīmāya upacāro ṭhapetabbo. Sace sammatā hoti, pacchimakoṭiyā hatthamattā sīmantarikā ṭhapetabbā. Kurundiyaṃ vidatthimattampi, mahāpaccariyaṃ caturaṅgulamattampi vaṭṭatīti vuttaṃ. Ekarukkhopi ca dvinnaṃ sīmānaṃ nimittaṃ hoti, so pana vaḍḍhanto sīmāsaṅkaraṃ karoti, tasmā na kātabbo. ย่อมผูกสีมาของตนโดยให้สีมาที่ผูกไว้ของผู้อื่นทั้งหมด หรือส่วนหนึ่งส่วนใดของสีมานั้นอยู่ภายใน ในคำว่า "พึงสมมติสีมาโดยเว้นสีมันตริกาไว้" นี้ การวินิจฉัยพึงทราบดังนี้ หากสีมาของวิหารที่ทำไว้ก่อนยังไม่สมมติ ในกรณีเช่นนี้ พึงกำหนดอุปจารของสีมาไว้ หากสมมติแล้ว ในกรณีเช่นนี้ พึงกำหนดสีมันตริกา (พื้นที่ระหว่างสีมาสองแห่ง) ขนาดหนึ่งศอกไว้ที่ขอบเขตสุดท้าย ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า สีมันตริกาขนาดหนึ่งคืบก็ควร ในคัมภีร์มหาปัจจรีกล่าวว่า สีมันตริกาขนาดสี่นิ้วก็ควร ดังนี้ ต้นไม้ต้นเดียวก็เป็นนิมิตของสีมาสองแห่งได้ แต่ต้นไม้นั้นเมื่อเติบโตขึ้น ย่อมทำให้สีมาปะปนกัน เพราะเหตุนั้น ไม่ควรใช้ต้นไม้ต้นเดียวเป็นนิมิตของสีมาสองแห่ง Uposathabhedādikathā เรื่องอุโบสถเภทเป็นต้น 149. Cātuddasiko ca pannarasiko cāti ettha cātuddasikassa pubbakicce ‘‘ajjuposatho cātuddaso’’ti vattabbaṃ. 149. ในคำว่า "จาตุททสิกะและปัณณรสิกะ" นี้ ในบุพกิจของอุโบสถจาตุททสี พึงกล่าวว่า "อัชชุโปสโถ จาตุททโส" (วันนี้อุโบสถ ๑๔ ค่ำ) Adhammena vaggantiādīsu sace ekasmiṃ vihāre catūsu bhikkhūsu vasantesu ekassa chandapārisuddhiṃ āharitvā tayo pārisuddhiuposathaṃ karonti, tīsu vā vasantesu ekassa chandapārisuddhiṃ āharitvā dve pātimokkhaṃ uddisanti, adhammena vaggaṃ uposathakammaṃ hoti. Sace pana cattāropi sannipatitvā pārisuddhiuposathaṃ karonti, tayo vā dve vā pātimokkhaṃ uddisanti, adhammena samaggaṃ nāma hoti. Sace catūsu janesu ekassa pārisuddhiṃ āharitvā tayo pātimokkhaṃ uddisanti, tīsu vā janesu ekassa pārisuddhiṃ āharitvā dve pārisuddhiuposathaṃ karonti, dhammena vaggaṃ nāma hoti. Sace pana cattāro ekattha vasantā sabbeva sannipatitvā pātimokkhaṃ uddisanti, tayo pārisuddhiuposathaṃ karonti, dve aññamaññaṃ pārisuddhiuposathaṃ karonti, dhammena samaggaṃ nāma hotīti. ในคำว่า Adhammena vaggaṃ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: ถ้าเมื่อภิกษุ ๔ รูปอยู่ในวิหารแห่งหนึ่ง ภิกษุ ๓ รูปนำฉันทปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วทำปาริสุทธิอุโบสถ หรือเมื่อภิกษุ ๓ รูปอยู่ นำฉันทปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วภิกษุ ๒ รูปสวดปาติโมกข์ อุโบสถกรรมนั้นชื่อว่า เป็นกรรมที่แตกแยกกันโดยไม่ชอบธรรม. แต่ถ้าแม้ภิกษุทั้ง ๔ รูปประชุมกันแล้วทำปาริสุทธิอุโบสถ หรือภิกษุ ๓ รูป หรือ ๒ รูปสวดปาติโมกข์ ชื่อว่า เป็นกรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยไม่ชอบธรรม. ถ้าในบรรดาภิกษุ ๔ รูป นำปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วภิกษุ ๓ รูปสวดปาติโมกข์ หรือในบรรดาภิกษุ ๓ รูป นำปาริสุทธิของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วภิกษุ ๒ รูปทำปาริสุทธิอุโบสถ ชื่อว่า เป็นกรรมที่แตกแยกกันโดยชอบธรรม. แต่ถ้าภิกษุ ๔ รูปผู้อยู่ในที่เดียวกันทั้งหมดประชุมกันแล้วสวดปาติโมกข์ หรือภิกษุ ๓ รูปทำปาริสุทธิอุโบสถ หรือภิกษุ ๒ รูปทำปาริสุทธิอุโบสถแก่กันและกัน ชื่อว่า เป็นกรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยชอบธรรม ดังนี้. Pātimokkhuddesakathā ปาติโมกขุทเทสกถา (ว่าด้วยการสวดปาติโมกข์) 150. Nidānaṃ uddisitvā avasesaṃ sutena sāvetabbanti ‘‘suṇātu me bhante saṅgho…pe… āvikatā hissa phāsu hotī’’ti imaṃ nidānaṃ uddisitvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ, tatthāyasmante pucchāmi – kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi…pe… evametaṃ dhārayāmīti. Sutā kho panāyasmantehi cattāro pārājikā dhammā…pe… avivadamānehi sikkhitabba’’nti evaṃ avasesaṃ sutena sāvetabbaṃ. Etena nayena sesāpi cattāro pātimokkhuddesā veditabbā. 150. พึงให้ประกาศส่วนที่เหลือด้วยบทสุตะ โดยสวดนิทานว่า 'ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า...เป...การเปิดเผยย่อมเป็นความผาสุกแก่เธอ' นี้แล้ว และพึงให้ประกาศส่วนที่เหลือด้วยบทสุตะอย่างนี้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นิทานอันข้าพเจ้าสวดแล้ว ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอายุทั้งหลายในนิทานนั้นว่า ท่านทั้งหลายบริสุทธิ์แล้วหรือหนอ ข้าพเจ้าถามแม้ครั้งที่สอง...เป...ข้าพเจ้าทรงจำเรื่องนี้ไว้อย่างนี้' และว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อนึ่ง ปาราชิก ๔ ข้ออันท่านทั้งหลายได้ฟังแล้ว...เป...พึงศึกษาโดยไม่วิวาทกัน' ด้วยนัยนี้ แม้อุเทศแห่งปาติโมกข์ที่เหลืออีก ๔ อย่าง ก็พึงทราบ. Savarabhayanti aṭavimanussabhayaṃ. Rājantarāyotiādīsu sace bhikkhūsu ‘‘uposathaṃ karissāmā’’ti nisinnesu rājā āgacchati, ayaṃ rājantarāyo. Corā āgacchanti, ayaṃ corantarāyo. Davadāho vā āgacchati, āvāse vā aggi uṭṭhahati, ayaṃ aggantarāyo. Megho vā uṭṭheti, ogho vā āgacchati, ayaṃ udakantarāyo. Bahū manussā āgacchanti, ayaṃ manussantarāyo. Bhikkhuṃ yakkho gaṇhāti, ayaṃ amanussantarāyo. Byagghādayo caṇḍamigā āgacchanti, ayaṃ vāḷantarāyo. Bhikkhuṃ sappādayo ḍaṃsanti, ayaṃ sarīsapantarāyo. Bhikkhu gilāno vā hoti, kālaṃ vā karoti, verino vā taṃ māretukāmā gaṇhanti, ayaṃ jīvitantarāyo. Manussā ekaṃ vā bahū vā bhikkhū brahmacariyā cāvetukāmā gaṇhanti, ayaṃ brahmacariyantarāyo. Evarūpesu antarāyesu saṃkhittena pātimokkho uddisitabbo, paṭhamo vā uddeso uddisitabbo, ādimhi dve tayo cattāro vā. Ettha ca dutiyādīsu uddesesu yasmiṃ apariyosite antarāyo hoti, sopi suteneva sāvetabbo. คำว่า Savarabhayaṃ ได้แก่ ภัยจากพวกโจรป่า (มนุษย์ที่เที่ยวไปในป่า). ในคำว่า Rājantarāyo เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: เมื่อภิกษุทั้งหลายนั่งล้อมกันด้วยตั้งใจว่า 'เราจักทำอุโบสถ' ถ้าพระราชาเสด็จมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากพระราชา. ถ้าพวกโจรมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากโจร. ถ้าไฟป่ามา หรือถ้าไฟไหม้ขึ้นในอาวาส เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากไฟ. ถ้าเมฆตั้งขึ้น หรือถ้าห้วงน้ำหลากมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากน้ำ. ถ้ามนุษย์จำนวนมากมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากมนุษย์. ถ้าอมนุษย์จับภิกษุ เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากอมนุษย์. ถ้าสัตว์ร้ายมีเสือเป็นต้นมา เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากสัตว์ร้าย. ถ้าสัตว์เลื้อยคลานมีงูเป็นต้นกัดภิกษุ เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายจากสัตว์เลื้อยคลาน. ถ้าภิกษุอาพาธ หรือถ้าทำกาละ (มรณภาพ) หรือถ้าพวกเวรีประสงค์จะฆ่าภิกษุนั้นจึงจับตัวไป เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายแห่งชีวิต. ถ้าพวกมนุษย์ประสงค์จะให้ภิกษุรูปหนึ่งหรือหลายรูปเคลื่อนจากพรหมจรรย์จึงจับตัวไป เมื่อเป็นเช่นนี้ อันตรายนี้ชื่อว่า อันตรายแห่งพรหมจรรย์. เมื่อมีอันตรายเห็นปานนี้ พึงสวดปาติโมกข์โดยย่อ หรือพึงสวดอุเทศที่ ๑ หรือพึงสวดอุเทศ ๒, ๓ หรือ ๔ ในเบื้องต้นก็ได้. และในบรรดาอุเทศที่ ๒ เป็นต้นเหล่านี้ อุเทศใดที่ยังไม่ทันจบแล้วมีอันตรายเกิดขึ้น แม้อุเทศนั้นก็พึงให้ฟังด้วยบทสุตะเท่านั้น. Anajjhiṭṭhāti anāṇattā ayācitā vā. Ajjhesanā cettha saṅghena sammatadhammajjhesakāyattā vā saṅghattherāyattā vā, tasmiṃ dhammajjhesake asati saṅghattheraṃ āpucchitvā vā tena yācito vā bhāsituṃ labhati. Saṅghattherenāpi sace vihāre bahū dhammakathikā honti, vārapaṭipāṭiyā vattabbā – ‘‘tvaṃ dhammaṃ bhaṇa, dhammaṃ kathehi, dhammadānaṃ dehī’’ti vā vuttena tīhipi vidhīhi dhammo bhāsitabbo. ‘‘Osārehī’’ti vutto pana osāretumeva labhati, ‘‘kathehī’’ti vutto kathetumeva, ‘‘sarabhaññaṃ bhaṇāhī’’ti vutto sarabhaññameva. Saṅghattheropi ca uccatare āsane nisinno yācituṃ na labhati. Sace upajjhāyo ceva saddhivihāriko ca honti, upajjhāyo ca naṃ uccāsane nisinno ‘‘bhaṇāhī’’ti vadati, sajjhāyaṃ adhiṭṭhahitvā bhaṇitabbaṃ. Sace panettha daharā bhikkhū honti, tesaṃ ‘‘bhaṇāmī’’ti bhaṇitabbaṃ. คำว่า Anajjhiṭṭhā หมายถึง ไม่ได้ถูกสั่ง (โดยพระเถระผู้ใหญ่) หรือไม่ได้ถูกอาราธนา (โดยพระเถระผู้น้อย). และในการอาราธนานี้ เป็นหน้าที่ของภิกษุผู้ได้รับสมมติให้เป็นผู้รับอาราธนาแสดงธรรม (ธัมมัชเฌสกะ) หรือเป็นหน้าที่ของพระสังฆเถระ. เมื่อไม่มีภิกษุธัมมัชเฌสกะนั้น ภิกษุพึงกราบเรียนพระสังฆเถระก่อน หรือถูกพระสังฆเถระนั้นอาราธนาแล้ว จึงจะได้โอกาสแสดง. แม้พระสังฆเถระ หากในวิหารมีพระธรรมกถึกหลายรูป เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวตามลำดับเวรว่า 'ท่านจงสวดธรรม' หรือ 'ท่านจงแสดงธรรม' หรือ 'ท่านจงให้ธรรมทาน'. พระธรรมกถึกที่ถูกกล่าวอย่างนั้นแล้ว พึงแสดงธรรมด้วยวิธีทั้ง ๓ อย่างนั้น. แต่ถ้าถูกกล่าวว่า 'จงสวดสาธยายพระบาลี' (โอสาเรหิ) ย่อมได้โอกาสเพียงสวดสาธยายพระบาลีเท่านั้น, ถ้าถูกกล่าวว่า 'จงแสดงธรรม' (กเถหิ) ย่อมได้โอกาสเพียงแสดงอรรถาธิบายเท่านั้น, ถ้าถูกกล่าวว่า 'จงสวดสรภัญญะ' ย่อมได้โอกาสเพียงสวดสรภัญญะเท่านั้น. และแม้พระสังฆเถระผู้นั่งบนอาสนะที่สูงกว่า ก็ไม่ควรทำการอาราธนา. ถ้ามีทั้งพระอุปัชฌาย์และสัทธิวิหาริก และพระอุปัชฌาย์นั่งบนอาสนะสูงกล่าวกับสัทธิวิหาริกนั้นว่า 'จงสวดเถิด' เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงตั้งใจสวดสาธยายแล้วจึงสวด. แต่ในที่นี้ หากมีภิกษุหนุ่มทั้งหลายอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงตั้งใจว่า 'เราจะสวดให้ภิกษุหนุ่มเหล่านี้ฟัง' แล้วจึงสวด. Sace vihāre saṅghatthero attanoyeva nissitake bhaṇāpeti, aññe madhurabhāṇakepi nājjhesati, so aññehi vattabbo – ‘‘bhante asukaṃ nāma bhaṇāpemā’’ti. Sace ‘‘bhaṇāpethā’’ti vā vadati, tuṇhī vā hoti, bhaṇāpetuṃ vaṭṭati. Sace pana paṭibāhati, na bhaṇāpetabbaṃ. Yadi anāgateyeva saṅghatthere dhammasavanaṃ āraddhaṃ, puna āgate ṭhapetvā āpucchanakiccaṃ natthi. Osāretvā pana kathentena āpucchitvā vā aṭṭhapetvāyeva vā kathetabbaṃ, kathentassa puna āgatepi eseva nayo. ถ้าพระสังฆเถระในวิหารให้เฉพาะศิษย์ของตนเองแสดงธรรม และไม่ยอมอาราธนาแม้พระธรรมกถึกรูปอื่นที่มีเสียงไพเราะ เมื่อเป็นเช่นนั้น พระสังฆเถระนั้นพึงถูกภิกษุรูปอื่นกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า พวกเราจะให้ท่านผู้มีชื่อนี้แสดงธรรม'. ถ้าท่านกล่าวว่า 'จงให้แสดงเถิด' หรือถ้าท่านนิ่งอยู่ ย่อมควรให้แสดง. แต่ถ้าท่านห้ามไว้ ก็ไม่ควรให้แสดง. หากการฟังธรรมได้เริ่มขึ้นแล้วในขณะที่พระสังฆเถระยังมาไม่ถึง เมื่อท่านมาถึงแล้ว ก็ไม่มีกิจที่จะต้องหยุดเพื่อกราบเรียนขออนุญาตอีก. แต่พระธรรมกถึกผู้จะแสดงอรรถาธิบายหลังจากสวดสาธยายพระบาลีจบแล้ว พึงกราบเรียนก่อน หรือจะไม่หยุดกราบเรียนแล้วแสดงต่อไปเลยก็ได้. แม้เมื่อพระสังฆเถระมาถึงในขณะที่กำลังแสดงอรรถาธิบายอยู่ ก็นัยนี้เหมือนกัน. Upanisinnakathāyapi saṅghattherova sāmī, tasmā tena sayaṃ vā kathetabbaṃ, añño vā bhikkhu ‘‘kathehī’’ti vattabbo, no ca kho uccatare āsane nisinnena. Manussānaṃ pana ‘‘bhaṇāhī’’ti vattuṃ vaṭṭati. Manussā attano jānanakabhikkhuṃ āpucchanti, tena theraṃ āpucchitvā kathetabbaṃ. Sace saṅghatthero ‘‘bhante ime pañhaṃ pucchantī’’ti puṭṭho ‘‘kathehī’’ti vā bhaṇati, tuṇhī vā hoti, kathetuṃ vaṭṭati. Antaraghare anumodanādīsupi eseva nayo. Sace saṅghatthero vihāre vā antaraghare vā ‘‘maṃ anāpucchitvāpi katheyyāsī’’ti anujānāti, laddhakappiyaṃ hoti, sabbattha vattuṃ vaṭṭati. แม้ในเรื่องการสนทนาธรรมกับผู้ที่นั่งใกล้ (อุปนิสินนกถา) พระสังฆเถระนั่นเองเป็นใหญ่. เพราะฉะนั้น พระสังฆเถระนั้นพึงแสดงเอง หรือพึงบอกภิกษุรูปอื่นว่า 'จงแสดงเถิด' แต่ไม่พึงบอกในขณะที่นั่งบนอาสนะที่สูงกว่า. ส่วนการจะบอกแก่พวกมนุษย์ว่า 'จงแสดงธรรมเถิด' นั้น ย่อมควร. พวกมนุษย์ย่อมกราบเรียนภิกษุที่ตนคุ้นเคย, ภิกษุนั้นพึงกราบเรียนพระเถระแล้วจึงแสดง. ถ้าพระสังฆเถระถูกกราบเรียนว่า 'ท่านขอรับ มนุษย์เหล่านี้ถามปัญหา' ดังนี้แล้ว ถ้าท่านกล่าวว่า 'จงแสดงเถิด' หรือถ้าท่านนิ่งอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมควรแสดง. แม้ในกิจมีการอนุโมทนาเป็นต้นในภายในบ้าน ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน. ถ้าพระสังฆเถระอนุญาตไว้ว่า 'แม้ไม่ต้องกราบเรียนผมก่อน ท่านก็แสดงในวิหารหรือในภายในบ้านได้' เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมเป็นอันได้รับอนุญาตโดยชอบแล้ว (ลัทธกัปปิยะ), ย่อมควรเพื่อจะแสดงในที่ทั้งปวง. Sajjhāyaṃ karontenāpi thero āpucchitabboyeva. Ekaṃ āpucchitvā sajjhāyantassa aparo āgacchati, puna āpucchanakiccaṃ natthi. Sace vissamissāmīti ṭhapitassa āgacchati, puna ārabhantenāpi āpucchitabbaṃ. Saṅghatthere anāgateyeva āraddhaṃ sajjhāyantassāpi eseva nayo. Ekena saṅghattherena ‘‘maṃ anāpucchāpi yathāsukhaṃ sajjhāyāhī’’ti anuññāte yathāsukhaṃ sajjhāyituṃ vaṭṭati. Aññasmiṃ pana āgate taṃ āpucchitvāva sajjhāyitabbaṃ. แม้เมื่อภิกษุกำลังสาธยาย ก็พึงสอบถามพระเถระเท่านั้น. เมื่อสอบถามพระเถระรูปหนึ่งแล้วกำลังสาธยายอยู่ หากพระเถระรูปอื่นมา ก็ไม่มีกิจที่จะต้องสอบถามอีก. หากเมื่อภิกษุหยุดพักการสาธยายโดยคิดว่า 'เราจะพักผ่อน' แล้วพระเถระมา แม้เมื่อจะเริ่มสาธยายอีก ก็พึงสอบถาม. แม้เมื่อพระสังฆเถระยังไม่มา และกำลังสาธยายสิ่งที่เริ่มไว้แล้ว ก็มีนัยนี้แล. เมื่อพระสังฆเถระรูปหนึ่งอนุญาตว่า 'แม้ไม่สอบถามเรา ก็จงสาธยายตามสบายเถิด' ย่อมควรเพื่อสาธยายตามสบาย. แต่เมื่อพระเถระรูปอื่นมา ก็พึงสอบถามพระเถระรูปนั้นแล้วเท่านั้นจึงสาธยาย. 151. Attanā vā attānaṃ sammannitabbaṃti attanā vā attā sammannitabbo; pucchantena pana parisaṃ oloketvā sace attano upaddavo natthi, vinayo pucchitabbo. 151. คำว่า 'พึงสมมติตนด้วยตนเอง' นั้น คือตนเองพึงสมมติตนเองได้. แต่ผู้ถามพึงพิจารณาดูบริษัท หากไม่มีอันตรายแก่ตน ก็พึงถามวินัย. 153. Katepi okāse puggalaṃ tulayitvāti ‘‘atthi nu kho me ito upaddavo, natthī’’ti evaṃ upaparikkhitvā. Puramhākanti paṭhamaṃ amhākaṃ. Paṭikaccevāti paṭhamatarameva. Puggalaṃ tulayitvā okāsaṃ kātunti ‘‘bhūtameva nu kho āpattiṃ vadati, abhūta’’nti evaṃ upaparikkhitvā okāsaṃ kātuṃ anujānāmīti attho. 153. คำว่า 'แม้เมื่อให้โอกาสแล้ว พึงชั่งบุคคล' นั้น คือพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า 'อันตรายจักมีแก่เราเพราะบุคคลนี้หรือหนอ หรือไม่มีหนอ'. คำว่า 'ก่อนพวกเรา' นั้น คือพวกเราก่อน. คำว่า 'ก่อนทีเดียว' นั้น คือก่อนยิ่งกว่า. คำว่า 'พึงชั่งบุคคลแล้วให้โอกาส' นั้น คือพึงพิจารณาอย่างนี้ว่า 'เขาพูดอาบัติที่เป็นจริงหรือหนอ หรือพูดอาบัติที่ไม่เป็นจริงหรือหนอ' แล้วข้าพเจ้าอนุญาตให้ให้โอกาส. Adhammakammapaṭikkosanādikathā เรื่องการคัดค้านอธรรมกรรมเป็นต้น 154. Adhammakammaṃ vuttanayameva. Paṭikkositunti vāretuṃ. Diṭṭhimpi āvikātunti ‘‘adhammakammaṃ idaṃ na me khamatī’’ti evaṃ aññassa santike attano diṭṭhiṃ pakāsetuṃ. Catūhi pañcahītiādi tesaṃ anupaddavatthāya vuttaṃ. Sañcicca na sāventīti yathā na suṇanti evaṃ bhaṇissāmāti sañcicca saṇikaṃ uddisanti. 154. อธรรมกรรมมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำว่า 'เพื่อคัดค้าน' นั้น คือเพื่อห้าม. คำว่า 'แม้เพื่อเปิดเผยทิฏฐิ' นั้น คือเพื่อประกาศทิฏฐิของตนในสำนักของภิกษุอื่นอย่างนี้ว่า 'อธรรมกรรมนี้เราไม่ชอบใจ'. คำว่า 'ด้วยภิกษุสี่รูปห้ารูปเป็นต้น' นั้น ตรัสไว้เพื่อประโยชน์ที่ภิกษุเหล่านั้นจะไม่มีอันตราย. คำว่า 'จงใจไม่ให้ได้ยิน' นั้น คือจงใจสาธยายเบาๆ อย่างนี้ว่า 'เราจักสาธยายโดยอาการที่ภิกษุทั้งหลายไม่ได้ยิน'. 155. Therādhikanti therādhīnaṃ; therāyattaṃ bhavitunti attho. ‘‘Therādheyya’’ntipi pāṭho, tasmā therena sayaṃ vā uddisitabbaṃ, añño vā ajjhesitabbo. Ajjhesanavidhānañcettha dhammajjhesane vuttanayameva. So na jānāti uposathaṃ vātiādīsu cātuddasikapannarasikabhedena duvidhaṃ, saṅghauposathādibhedena navavidhañca uposathaṃ na jānāti, catubbidhaṃ uposathakammaṃ na jānāti, duvidhaṃ pātimokkhaṃ na jānāti, navavidhaṃ pātimokkhuddesaṃ na jānāti. Yo tattha bhikkhu byatto paṭibaloti ettha kiñcāpi daharassāpi byattassa pātimokkho anuññāto. Atha kho ettha ayamadhippāyo. Sace therassa pañca vā cattāro vā tayo vā pātimokkhuddesā nāgacchanti; dve pana akhaṇḍā suvisadā vācuggatā honti, therāyattova pātimokkhā. Sace pana ettakampi visadaṃ kātuṃ na sakkoti, byattassa bhikkhuno āyatto hoti. 155. คำว่า 'มีพระเถระเป็นใหญ่' นั้น คือมีพระเถระผู้เป็นใหญ่ยิ่ง มีความหมายว่า 'พึงเป็นของที่ขึ้นอยู่กับพระเถระ'. บทว่า 'เถราเธยยะ' ก็มี เพราะเหตุนั้น พระเถระพึงสาธยายเอง หรือพึงอาราธนาภิกษุอื่น. และในเรื่องการอาราธนานี้ วิธีการอาราธนามีนัยที่กล่าวแล้วในการอาราธนาแสดงธรรมนั่นเอง. ในบทว่า 'เขาไม่รู้จักอุโบสถ' เป็นต้นนั้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ คือ เขาไม่รู้จักอุโบสถ 2 อย่าง โดยจำแนกเป็นอุโบสถ 14 ค่ำ และ 15 ค่ำ และอุโบสถ 9 อย่าง โดยจำแนกเป็นสังฆอุโบสถเป็นต้น, ไม่รู้จักอุโบสถกรรม 4 อย่าง, ไม่รู้จักปาติโมกข์ 2 อย่าง, ไม่รู้จักปาติโมกขุทเทส 9 อย่าง. ในบทว่า 'ภิกษุใดในที่นั้นเป็นผู้ฉลาด สามารถ' นั้น ถึงแม้ปาติโมกข์จะทรงอนุญาตแก่ภิกษุผู้ฉลาด แม้เป็นผู้ยังหนุ่ม. แต่ในที่นี้มีอัธยาศัยอย่างนี้ คือ หากปาติโมกขุทเทส 5 หรือ 4 หรือ 3 อย่าง ไม่มาในปากของพระเถระ แต่ปาติโมกขุทเทส 2 อย่าง เป็นของไม่ขาด ไม่มัวหมอง ท่องจำได้ดี ปาติโมกข์ก็ยังขึ้นอยู่กับพระเถระนั่นเอง. แต่หากพระเถระไม่สามารถทำให้ปาติโมกขุทเทสเพียงเท่านี้ให้บริสุทธิ์ได้ ปาติโมกข์ก็ขึ้นอยู่กับภิกษุผู้ฉลาด. Sāmantā āvāsāti sāmantaṃ āvāsaṃ. Sajjukanti tadaheva āgamanatthāya. Navaṃ bhikkhuṃ āṇāpetunti ettha yo sakkoti uggahetuṃ, evarūpo āṇāpetabbo, na bālo. คำว่า 'อาวาสใกล้เคียง' นั้น คืออาวาสที่อยู่ใกล้. คำว่า 'ในวันนั้นเอง' นั้น คือเพื่อประโยชน์แก่การกลับมาในวันนั้นเอง. ในบทว่า 'พึงใช้ภิกษุใหม่' นั้น ภิกษุใหม่รูปใดสามารถเรียนรู้ได้ ภิกษุใหม่เช่นนั้นพึงถูกใช้ ไม่ใช่ภิกษุใหม่ผู้โง่เขลา. Pakkhagaṇanādiuggahaṇānujānanakathā เรื่องการอนุญาตให้เรียนรู้การนับข้างขึ้นข้างแรมเป็นต้น 156. Katimī bhanteti ettha katīnaṃ pūraṇīti katimī. Kālavatoti kālasseva; pagevāti attho. 156. ในบทว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ วันนี้เป็นวันอะไร' นั้น คำว่า 'กติมี' คือ 'วันเป็นที่เต็มแห่งกี่วัน'. คำว่า 'แต่เช้าตรู่' นั้น มีความหมายว่า 'แต่เช้าตรู่ทีเดียว'. 158. Yaṃ kālaṃ saratīti ettha sāyampi ‘‘ajjuposatho samannāharathā’’ti ārocetuṃ vaṭṭati. 158. ในบทว่า 'ระลึกได้ในกาลใด' นั้น แม้ในเวลาเย็นก็ควรบอกว่า 'วันนี้เป็นวันอุโบสถ ขอท่านทั้งหลายจงมนสิการเถิด'. 159. Therena bhikkhunā navaṃ bhikkhuṃ āṇāpetunti etthāpi kiñci kammaṃ karonto vā sadākālameva eko vā bhāranittharaṇako vā sarabhāṇakadhammakathikādīsu aññataro vā na uposathāgārasammajjanatthaṃ āṇāpetabbo, avasesā pana vārena āṇāpetabbā. Sace āṇatto sammuñjaniṃ tāvakālikampi na labhati, sākhābhaṅgaṃ kappiyaṃ kāretvā sammajjitabbaṃ, tampi alabhantassa laddhakappiyaṃ hoti. 159. ในบทว่า 'พระเถระพึงใช้ภิกษุใหม่' นี้ ภิกษุใหม่ผู้กำลังกระทำกิจบางอย่าง หรือผู้เดียวตลอดเวลา หรือผู้กำลังแบกภาระ หรือผู้ใดผู้หนึ่งในบรรดาผู้สาธยายด้วยเสียงอันไพเราะ ผู้แสดงธรรมเป็นต้น ไม่พึงถูกใช้เพื่อประโยชน์แก่การกวาดอุโบสถาคาร แต่ภิกษุใหม่ที่เหลือพึงถูกใช้ตามลำดับ. หากภิกษุใหม่ผู้ถูกใช้ไม่สามารถหาไม้กวาดได้แม้ชั่วคราว พึงให้ทำกิ่งไม้ที่ควรแล้วกวาด หากไม่สามารถหากิ่งไม้นั้นได้ ก็เป็นของที่ควรที่ได้มาแล้ว. 160. Āsanapaññāpanāṇattiyampi vuttanayeneva āṇāpetabbo. Āṇattena ca sace uposathāgāre āsanāni natthi, saṅghikāvāsatopi āharitvā paññapetvā puna āharitabbāni. Āsanesu asati kaṭasārakepi taṭṭikāyopi paññapetuṃ vaṭṭati, taṭṭikāsupi asati sākhābhaṅgāni kappiyaṃ kāretvā paññapetabbāni, kappiyakārakaṃ alabhantassa laddhakappiyaṃ hoti. 160. แม้ในการใช้ให้ปูอาสนะ ก็พึงใช้ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. และภิกษุใหม่ผู้ถูกใช้ หากไม่มีอาสนะในอุโบสถาคาร พึงนำมาจากอาวาสของสงฆ์ ปูแล้วพึงนำกลับไปอีก. เมื่อไม่มีอาสนะ ก็ควรปูเสื่อลำแพนหรือเสื่อกก. แม้เมื่อไม่มีเสื่อกก พึงให้ทำกิ่งไม้ที่ควรแล้วปู. หากไม่สามารถหากัปปิยการกได้ ก็เป็นของที่ควรที่ได้มาแล้ว. 161. Padīpakaraṇepi vuttanayeneva āṇāpetabbo. Āṇāpentena ca ‘‘amukasmiṃ nāma okāse telaṃ vā vaṭṭi vā kapallikā vā atthi, taṃ gahetvā karohī’’ti vattabbo. Sace telādīni natthi, pariyesitabbāni, pariyesitvā alabhantassa laddhakappiyaṃ hoti. Apica kapāle aggipi jāletabbo. 161. แม้ในการทำประทีป ก็พึงใช้ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. และพระเถระผู้ใช้ พึงบอกว่า 'ในสถานที่ชื่อโน้น มีน้ำมัน หรือไส้ตะเกียง หรือกระเบื้องตะเกียง จงนำสิ่งนั้นไปทำเถิด'. หากไม่มีน้ำมันเป็นต้น พึงแสวงหา เมื่อแสวงหาแล้วไม่ได้ ก็เป็นของที่ควรที่ได้มาแล้ว. อนึ่ง พึงจุดไฟในกระเบื้อง. Disaṃgamikādivatthukathā เรื่องวัตถุแห่งภิกษุผู้ไปสู่ทิศเป็นต้น 163. Saṅgahetabboti ‘‘sādhu bhante āgatāttha, idha bhikkhā sulabhā sūpabyañjanaṃ atthi, vasatha anukkaṇṭhamānā’’ti evaṃ piyavacanena saṅgahetabbo. Punappunaṃ tathākaraṇavasena anuggahetabbo. ‘‘Āma vasissāmī’’ti paṭivacanadāpanena upalāpetabbo. Atha vā catūhi paccayehi saṅgahetabbo ceva anuggahetabbo ca. Piyavacanena upalāpetabbo, kaṇṇasukhaṃ ālapitabboti attho. Cuṇṇādīhi upaṭṭhāpetabbo. Āpatti dukkaṭassāti sace sakalopi saṅgho na karoti, sabbesaṃ dukkaṭaṃ. Idha neva therā na daharā muccanti, sabbehi vārena upaṭṭhāpetabbo. Attano vāre anupaṭṭhahantassa āpatti. Tena pana mahātherānaṃ pariveṇasammajjanadantakaṭṭhadānādīni na sāditabbāni. Evampi sati mahātherehi sāyaṃpātaṃ upaṭṭhānaṃ āgantabbaṃ. Tena pana tesaṃ āgamanaṃ ñatvā paṭhamataraṃ mahātherānaṃ upaṭṭhānaṃ gantabbaṃ. Sacassa saddhiṃcarā bhikkhuupaṭṭhākā atthi, ‘‘mayhaṃ upaṭṭhākā atthi, tumhe appossukkā viharathā’’ti vattabbaṃ. Athāpissa saddhiṃcarā natthi, tasmiṃyeva pana vihāre eko vā dve vā vattasampannā vadanti ‘‘mayaṃ therassa kattabbaṃ karissāma, avasesā phāsu viharantū’’ti sabbesaṃ anāpatti. 163. คำว่า พึงสงเคราะห์ ความว่า พึงสงเคราะห์ด้วยปิยวาจาอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านมาดีแล้ว ในที่นี้บิณฑบาตหาได้ง่าย มีแกงและกับข้าว ขอท่านจงอยู่เถิด อย่าได้ระอาเลย" พึงอนุเคราะห์ด้วยอำนาจแห่งการกระทำเช่นนั้นบ่อยๆ พึงเล้าโลมด้วยการให้ปฏิพจน์ว่า "เออ ผมจะอยู่" หรือว่า พึงทั้งสงเคราะห์และอนุเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ พึงเล้าโลมด้วยปิยวาจา อธิบายว่า พึงเจรจาให้รื่นหู พึงบำรุงด้วยของใช้มีผงอาบน้ำเป็นต้น คำว่า เป็นอาบัติทุกกฏ ความว่า ถ้าสงฆ์ทั้งหมดไม่ทำ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็เป็นอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุทุกรูป ในเรื่องนี้ ทั้งพระเถระและพระนวกะก็ไม่พ้นอาบัติ ภิกษุทุกรูปพึงบำรุงตามวาระ ภิกษุผู้ไม่บำรุงในวาระของตน เป็นอาบัติทุกกฏ แต่พระอาคันตุกะผู้พหูสูตนั้น ไม่พึงยินดีการกวาดบริเวณและการถวายไม้สีฟันเป็นต้นของพระมหาเถระทั้งหลาย ถึงกระนั้น พระมหาเถระทั้งหลายก็พึงมาสู่ที่บำรุงในเวลาเย็นและเช้า แต่พระอาคันตุกะพึงทราบการมาของพระมหาเถระเหล่านั้นแล้ว ไปสู่ที่บำรุงของพระมหาเถระทั้งหลายก่อน ถ้าพระอาคันตุกะนั้นมีภิกษุผู้อุปัฏฐากซึ่งเป็นผู้เที่ยวไปด้วยกัน พึงกล่าวว่า "ผมมีผู้อุปัฏฐากอยู่แล้ว ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยอยู่เถิด" หากพระอาคันตุกะนั้นไม่มีภิกษุผู้อุปัฏฐากซึ่งเป็นผู้เที่ยวไปด้วยกัน แต่ในวิหารนั้นเอง มีภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยวัตรรูปหนึ่งหรือสองรูปกล่าวว่า "พวกกระผมจะทำกิจที่ควรทำแก่พระเถระ ขอภิกษุที่เหลือจงอยู่สำราญเถิด" เมื่อภิกษุเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้ ภิกษุที่เหลือทั้งหมดก็ไม่ต้องอาบัติ So āvāso gantabboti uposathakaraṇatthāya anvaddhamāsaṃ gantabbo. So ca kho utuvasseyeva, vassāne pana yaṃ kattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘vassaṃ vasanti bālā abyattā’’tiādimāha. Tattha na bhikkhave tehi bhikkhūhi tasmiṃ āvāse vassaṃ vasitabbanti purimikāya pātimokkhuddesakena vinā na vassaṃ upagantabbaṃ. Sace so vassūpagatānaṃ pakkamati vā, vibbhamati vā, kālaṃ vā karoti, aññasmiṃ satiyeva pacchimikāya vasituṃ vaṭṭati, asati aññattha gantabbaṃ, agacchantānaṃ dukkaṭaṃ. Sace pana pacchimikāya pakkamati vā vibbhamati vā kālaṃ vā karoti, māsadvayaṃ vasitabbaṃ. คำว่า พึงไปสู่อาวาสนั้น หมายถึง พึงไปเพื่อทำอุโบสถทุกกึ่งเดือน และพึงไปสู่อาวาสนั้นเฉพาะในฤดูหนาวและฤดูร้อนเท่านั้น ส่วนในฤดูฝน พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า "คนพาลผู้ไม่ฉลาด ย่อมอยู่จำพรรษา" เป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งที่ควรทำ ในคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นไม่ควรอยู่จำพรรษาในอาวาสนั้น" หมายถึง ในปุริมพรรษา ไม่ควรเข้าจำพรรษาโดยไม่มีภิกษุผู้สวดปาติโมกข์ หากภิกษุผู้สวดปาติโมกข์นั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายเข้าจำพรรษาแล้ว หลีกไปก็ตาม ลาสิกขาก็ตาม มรณภาพก็ตาม เมื่อมีภิกษุผู้สวดปาติโมกข์รูปอื่นอยู่เท่านั้น จึงควรอยู่จำพรรษาในปัจฉิมพรรษาได้ เมื่อไม่มี พึงไปสู่อาวาสอื่น ภิกษุที่ไม่ไป ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ แต่ถ้าภิกษุผู้สวดปาติโมกข์นั้น หลีกไป ลาสิกขา หรือมรณภาพในปัจฉิมพรรษา พึงอยู่จำพรรษาต่อไปได้ตลอด ๒ เดือน Pārisuddhidānakathā เรื่องการให้ปาริสุทธิ 164. Kāyena viññāpetīti pārisuddhidānaṃ yena kenaci aṅgapaccaṅgena viññāpeti jānāpeti; vācaṃ pana nicchāretuṃ sakkonto vācāya viññāpeti; ubhayathā sakkonto kāyavācāhi. Saṅghena tattha gantvā uposatho kātabboti sace bahū tādisā gilānā honti, saṅghena paṭipāṭiyā ṭhatvā sabbe hatthapāse kātabbā. Sace dūre dūre honti, saṅgho nappahoti, taṃ divasaṃ uposatho na kātabbo, natveva vaggena saṅghena uposatho kātabbo. 164. คำว่า บอกด้วยกาย หมายถึง บอกคือทำให้รู้การให้ปาริสุทธิด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ใดๆ แต่ถ้าสามารถเปล่งวาจาได้ ก็บอกด้วยวาจา ถ้าสามารถทั้งสองอย่าง ก็บอกด้วยกายและวาจา คำว่า สงฆ์พึงไปทำอุโบสถ ณ ที่นั้น หมายถึง หากมีภิกษุอาพาธเช่นนั้นจำนวนมาก สงฆ์พึงยืนเรียงลำดับกันไปให้ภิกษุอาพาธทั้งหมดอยู่ในหัตถบาส หากภิกษุอาพาธอยู่ห่างกันมาก และสงฆ์ไม่เพียงพอ (ที่จะทำอุโบสถให้ครบองค์สงฆ์) ในวันนั้น ก็ไม่ควรทำอุโบสถ และไม่พึงทำอุโบสถด้วยสงฆ์ผู้เป็นวรรคโดยเด็ดขาด Tattheva pakkamatīti saṅghamajjhaṃ anāgantvā tatova katthaci gacchati. Sāmaṇero paṭijānātīti ‘‘sāmaṇero aha’’nti evaṃ paṭijānāti; bhūtaṃyeva vā sāmaṇerabhāvaṃ āroceti, pacchā vā sāmaṇerabhūmiyaṃ tiṭṭhatīti attho. Esa nayo sabbattha. คำว่า ย่อมหลีกไปจากที่นั้นเอง หมายถึง ไม่มายังท่ามกลางสงฆ์ แต่ไปสู่ที่ใดที่หนึ่งจากที่นั้นเอง คำว่า สามเณรย่อมปฏิญาณ หมายถึง ย่อมปฏิญาณอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้าเป็นสามเณร" หรือบอกความเป็นสามเณรตามความเป็นจริง หรือตั้งอยู่ในภูมิของสามเณรในภายหลัง อธิบายว่า นัยนี้พึงทราบในเรื่องทั้งหมด Saṅghappatto pakkamatīti sabbantimena paricchedena uposathatthāya sannipatitānaṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ hatthapāsaṃ patvā pakkamati. Esa nayo sabbattha. Ettha ca ekena bahūnampi āhaṭā pārisuddhi āhaṭāva hoti. Sace pana so antarāmagge aññaṃ bhikkhuṃ disvā yesaṃ anena pārisuddhi gahitā, tesañca attano ca pārisuddhiṃ deti, tasseva pārisuddhi āgacchati, itarā pana bilāḷasaṅkhalikapārisuddhi nāma hoti. Sā na āgacchati. คำว่า ถึงสงฆ์แล้วหลีกไป หมายถึง เมื่อถึงหัตถบาสของภิกษุ ๔ รูปที่ประชุมกันเพื่อทำอุโบสถด้วยการกำหนดอย่างต่ำที่สุดแล้ว ก็หลีกไป นัยนี้พึงทราบในเรื่องทั้งหมด และในเรื่องการนำปาริสุทธิมานี้ ปาริสุทธิที่ภิกษุรูปเดียวนำมาแม้ของภิกษุหลายรูป ก็เป็นอันนำมาแล้ว แต่ถ้าภิกษุนั้นเห็นภิกษุรูปอื่นในระหว่างทาง แล้วให้ปาริสุทธิของภิกษุเหล่านั้นที่ตนรับมา และของตนเองด้วย ปาริสุทธิของภิกษุรูปนั้นเท่านั้นที่มาถึงสงฆ์ ส่วนปาริสุทธิที่เหลือเรียกว่า ปาริสุทธิสายโซ่แมว ปาริสุทธินั้นย่อมไม่มาถึงสงฆ์ Sutto na ārocetīti āgantvā supati, ‘‘asukena pārisuddhi dinnā’’ti na āroceti. Pārisuddhihārakassa anāpattīti ettha sace sañcicca nāroceti, dukkaṭaṃ āpajjati, pārisuddhi pana āhaṭāva hoti. Asañcicca anārocitattā panassa anāpatti, ubhinnampi ca uposatho katoyeva hoti. คำว่า หลับแล้วไม่บอก หมายถึง มาถึงแล้วหลับไป ไม่บอกว่า "ภิกษุชื่อโน้นให้ปาริสุทธิมาแล้ว" ในคำว่า ภิกษุผู้นำปาริสุทธิมาไม่ต้องอาบัติ นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ว่า ถ้าจงใจไม่บอก ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ แต่ปาริสุทธิเป็นอันนำมาแล้วนั่นเอง แต่เพราะไม่บอกโดยไม่จงใจ ภิกษุผู้นำมานั้นจึงไม่ต้องอาบัติ และอุโบสถของภิกษุทั้งสองรูปก็เป็นอันทำแล้วนั่นเอง Chandadānakathā เรื่องการให้ฉันทะ 165. Chandadānepi pārisuddhidāne vuttasadisoyeva vinicchayo. Pārisuddhiṃ dentena chandampi dātunti ettha sace pārisuddhimeva deti na chandaṃ, uposatho kato hoti. Yaṃ pana saṅgho aññaṃ kammaṃ karoti, taṃ akataṃ hoti. Chandameva deti na pārisuddhiṃ, bhikkhusaṅghassa uposathopi kammampi katameva hoti, chandadāyakassa pana uposatho akato hoti. Sacepi koci bhikkhu nadiyā vā sīmāya vā uposathaṃ adhiṭṭhahitvā āgacchati, ‘‘kato mayā uposatho’’ti acchituṃ na labhati, sāmaggī vā chando vā dātabbo. 165. แม้ในการให้ฉันทะ วินิจฉัยก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในการให้ปาริสุทธิ ในคำว่า "เมื่อให้ปาริสุทธิ พึงให้ฉันทะด้วย" นี้ หากให้แต่ปาริสุทธิ ไม่ให้ฉันทะ อุโบสถเป็นอันทำแล้ว แต่กรรมอื่นใดที่สงฆ์ทำ กรรมนั้นเป็นอันไม่ได้ทำ หากให้แต่ฉันทะ ไม่ให้ปาริสุทธิ ทั้งอุโบสถและกรรมของภิกษุสงฆ์เป็นอันทำแล้วนั่นเอง แต่อุโบสถของภิกษุผู้ให้ฉันทะเป็นอันไม่ได้ทำ แม้หากภิกษุบางรูปอธิษฐานอุโบสถในแม่น้ำหรือในสีมาแล้วมา ก็ไม่พึงนิ่งอยู่ด้วยเข้าใจว่า "เราทำอุโบสถแล้ว" พึงให้ความสามัคคีหรือให้ฉันทะ 167. Saratipi uposathaṃ napi saratīti ekadā sarati, ekadā na sarati. Atthi neva saratīti yo ekantaṃ neva sarati, tassa sammutidānakiccaṃ natthi. Anāgacchantopi kammaṃ na kopeti. 167. คำว่า "ระลึกได้บ้าง ระลึกไม่ได้บ้าง" หมายถึง บางคราวระลึกได้ บางคราวระลึกไม่ได้ คำว่า "มีที่ระลึกไม่ได้เลย" หมายถึง ภิกษุใดระลึกไม่ได้โดยสิ้นเชิง ภิกษุนั้นไม่มีกิจที่จะต้องให้สมมติ แม้ไม่มาก็ไม่ทำให้กรรมเสีย Saṅghuposathādikathā เรื่องสังฆอุโบสถเป็นต้น 168. So deso sammajjitvāti taṃ desaṃ sammajjitvā, upayogatthe paccattaṃ. Pānīyaṃ paribhojanīyantiādi pana uttānatthameva. Kasmā panetaṃ vuttaṃ? Uposathassa pubbakaraṇādidassanatthaṃ. Tenāhu aṭṭhakathācariyā – 168. คำว่า "กวาดสถานที่นั้น" หมายถึง กวาดสถานที่นั้น คำว่า "โส เทโส" นี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ ส่วนบทว่า "น้ำดื่ม น้ำใช้" เป็นต้น มีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้? ตรัสเพื่อแสดงบุพพกรณ์เป็นต้นของอุโบสถ เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า ‘‘Sammajjanī padīpo ca, udakaṃ āsanena ca; Uposathassa etāni, pubbakaraṇanti vuccati’’. "การกวาด การจุดประทีป และการตั้งน้ำพร้อมด้วยอาสนะ กิจเหล่านี้ท่านเรียกว่าบุพพกรณ์ของอุโบสถ" Iti imāni cattāri ‘‘pubbakaraṇa’’nti akkhātāni. ด้วยประการฉะนี้ กิจ ๔ อย่างเหล่านี้จึงชื่อว่า "บุพพกรณ์" ‘‘Chandapārisuddhiutukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo; Uposathassa etāni, pubbakiccanti vuccati. การบอกฉันทะ การบอกปาริสุทธิ การบอกอุตุ การนับจำนวนภิกษุ และการขอโอวาท (ของภิกษุณี) เหล่านี้เรียกว่าบุพพกิจแห่งอุโบสถ. Iti imāni pañca pubbakaraṇato pacchā kattabbāni ‘‘pubbakicca’’nti akkhātāni. กิจ ๕ อย่างเหล่านี้ พึงทำภายหลังบุพพกรณ์ (๔ อย่าง) แต่เรียกว่า "บุพพกิจ" เพราะพึงทำก่อนอุโบสถกรรม. ‘‘Uposatho yāvatikā ca bhikkhū kammappattā, Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti; Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti, Pattakallanti vuccati’’. อุโบสถที่ภิกษุทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกรรมมีจำนวนเท่าใด และอาบัติที่มีวัตถุเสมอกันไม่มี และบุคคลที่พึงเว้นไม่มีในที่นั้น (ในหัตถบาสของสงฆ์) อุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้ เรียกว่า "ปัตตกัลละ" (ถึงพร้อมด้วยกาลอันควร). Iti imāni cattāri ‘‘pattakalla’’nti akkhātānīti. องค์ ๔ เหล่านี้แล เรียกว่า "ปัตตกัลละ". Tehi saddhinti tehi āgatehi saddhiṃ etāni pubbakaraṇādīni katvā uposatho kātabbo. Ajja me uposathoti ettha sace pannaraso hoti, ‘‘ajja me uposatho pannaraso’’tipi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. Cātuddasikepi eseva nayo. พึงทำอุโบสถโดยทำบุพพกรณ์เป็นต้นเหล่านี้พร้อมกับภิกษุเหล่านั้นที่มาถึงแล้ว. ในคำว่า "วันนี้อุโบสถของเรา" หากเป็นวันปัณณรสี (ขึ้น ๑๕ ค่ำ) ก็พึงอธิษฐานว่า "วันนี้อุโบสถปัณณรสีของเรา" ก็ควร. แม้ในวันจาตุททสี (ขึ้น ๑๔ ค่ำ) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. Āpattipaṭikammavidhikathā เรื่องวิธีแก้ไขอาบัติ. 169. Bhagavatā paññattaṃ ‘‘na sāpattikena uposatho kātabbo’’ti idaṃ ‘‘yassa siyā āpattī’’tiādivacaneneva pārisuddhidānapaññāpanena ca pārisuddhiuposathapaññāpanena ca paññattaṃ hotīti veditabbaṃ. Itthannāmaṃ āpattinti thullaccayādīsu ekissā nāmaṃ gahetvā ‘‘thullaccayaṃ āpattiṃ pācittiyaṃ āpatti’’nti evaṃ vattabbaṃ. Taṃ paṭidesemīti idaṃ ‘‘taṃ tumhamūle, taṃ tuyhamūle paṭidesemī’’ti vuttepi suvuttameva hoti. Passasīti idañca ‘‘passasi āvuso taṃ āpattiṃ, passatha bhante taṃ āpatti’’nti evaṃ vattabbaṃ. Āma passāmīti idaṃ pana ‘‘āma bhante passāmi, āma āvuso passāmī’’ti evaṃ vuttampi suvuttameva hoti. Āyatiṃ saṃvareyyāsīti ettha pana sace vuḍḍhataro ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāthā’’ti vattabbo. Evaṃ vuttena pana ‘‘sādhu suṭṭhu saṃvarissāmī’’ti vattabbameva. 169. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติว่า "ภิกษุผู้มีอาบัติไม่พึงทำอุโบสถ" นี้ ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า "อาบัติใดพึงมีแก่ผู้ใด" และด้วยการทรงบัญญัติการให้ปาริสุทธิ และด้วยการทรงบัญญัติปาริสุทธิอุโบสถ. ในคำว่า "อาบัติชื่อนี้" พึงกล่าวโดยยกชื่ออาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอาบัติ ๕ กองมีถุลลัจจัยเป็นต้นขึ้นมาว่า "อาบัติชื่อถุลลัจจัย" "อาบัติชื่อปาจิตตีย์" ดังนี้. คำว่า "ข้าพเจ้าแสดงคืนอาบัตินั้น" นี้ แม้กล่าวว่า "ข้าพเจ้าแสดงคืนอาบัตินั้นในสำนักของท่าน" ก็เป็นอันกล่าวดีแล้ว. คำว่า "ท่านเห็นหรือ" นี้ พึงกล่าวว่า "อาวุโส ท่านเห็นอาบัตินั้นหรือ" หรือ "ท่านผู้เจริญ ท่านเห็นอาบัตินั้นหรือ" ดังนี้. คำว่า "ขอรับ ข้าพเจ้าเห็น" นี้ แม้กล่าวว่า "ขอรับ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเห็น" หรือ "ขอรับ อาวุโส ข้าพเจ้าเห็น" ดังนี้ ก็เป็นอันกล่าวดีแล้ว. ในคำว่า "ท่านพึงสำรวมต่อไป" นี้ หากเป็นพระเถระ พึงกล่าวว่า "ท่านพึงสำรวมต่อไป" ดังนี้. ส่วนผู้ที่ถูกกล่าวอย่างนั้น พึงกล่าวว่า "สาธุ ข้าพเจ้าจักสำรวมให้ดี" ดังนี้. Yadā nibbematikoti ettha sace panesa nibbematiko na hoti, vatthuṃ kittetvāva desetuṃ vaṭṭatīti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ desanāvidhi – sace meghacchanne sūriye ‘‘kālo nu kho no’’ti vematiko bhuñjati, tena bhikkhunā ‘‘ahaṃ bhante vematiko bhuñjiṃ’’, sace kālo atthi, ‘‘sambahulā dukkaṭā āpattiyo āpannomhi, no ce atthi, ‘‘sambahulā pācittiyā āpannomhī’’ti evaṃ vatthuṃ kittetvā ‘‘ahaṃ bhante yā tasmiṃ vatthusmiṃ sambahulā dukkaṭā vā pācittiyā vā āpattiyo āpanno, tā tumhamūle paṭidesemī’’ti vattabbaṃ. Esa nayo sabbāpattīsu. ในคำว่า "เมื่อไม่มีความสงสัย" นี้ หากภิกษุนั้นยังมีความสงสัยอยู่ พึงแสดงโดยบอกเรื่องราวเสียก่อน ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ. วิธีแสดงอาบัติในเรื่องนั้นคือ หากภิกษุมีความสงสัยว่า "เป็นเวลาควรหรือไม่หนอ" แล้วฉันอาหารในเวลาที่เมฆบังดวงอาทิตย์ ภิกษุนั้นพึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าฉันอาหารด้วยความสงสัย" หากเป็นเวลาควร "ข้าพเจ้าต้องอาบัติทุกกฏเป็นอันมาก" หากไม่เป็นเวลาควร "ข้าพเจ้าต้องอาบัติปาจิตตีย์เป็นอันมาก" ดังนี้ โดยบอกเรื่องราวแล้วพึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ อาบัติทุกกฏหรือปาจิตตีย์เป็นอันมากที่ข้าพเจ้าต้องในเรื่องนั้น ข้าพเจ้าขอแสดงคืนอาบัติเหล่านั้นในสำนักของท่าน" ดังนี้. นัยนี้พึงใช้ในอาบัติทั้งปวง. Na bhikkhave sabhāgā āpattīti ettha yaṃ dvepi janā vikālabhojanādinā sabhāgavatthunā āpattiṃ āpajjanti, evarūpā vatthusabhāgā ‘‘sabhāgā’’ti vuccati. Vikālabhojanappaccayā āpannaṃ pana anatirittabhojanapaccayā āpannassa santike desetuṃ vaṭṭati. Yāpi cāyaṃ vatthusabhāgā, sāpi desitā sudesitāva. Aññaṃ pana desanapaccayā desako, paṭiggahaṇappaccayā paṭiggahako cāti ubhopi dukkaṭaṃ āpajjanti, taṃ nānāvatthukaṃ hoti, tasmā aññamaññaṃ desetuṃ vaṭṭati. ในคำว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาบัติที่มีวัตถุเสมอกันไม่มี" นี้ อาบัติที่มีวัตถุเสมอกันเช่นนี้ ที่บุคคลสองคนต้องด้วยวัตถุที่เสมอกันมีวิกาลโภชน์เป็นต้น เรียกว่า "สภาคาบัติ". ส่วนอาบัติที่ต้องเพราะเหตุแห่งวิกาลโภชน์ พึงแสดงในสำนักของภิกษุผู้ต้องเพราะเหตุแห่งอนติริตตโภชน์ได้. และอาบัติที่มีวัตถุเสมอกันนี้ แม้แสดงแล้วก็เป็นอันแสดงดีแล้ว. แต่เพราะเหตุแห่งการแสดง ผู้แสดงก็ดี ผู้รับแสดงก็ดี ทั้งสองต้องอาบัติทุกกฏ เพราะอาบัตินั้นมีวัตถุต่างกัน ฉะนั้นจึงพึงแสดงแก่กันและกันได้. 170. Sāmanto bhikkhu evamassa vacanīyoti ettha sabhāgoyeva vattabbo. Visabhāgassa hi vuccamāne bhaṇḍanakalahasaṅghabhedādīnipi honti, tasmā tassa avatvā ‘‘ito vuṭṭhahitvā paṭikarissāmī’’ti ābhogaṃ katvā uposatho kātabboti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. 170. ในคำว่า "ภิกษุผู้ใกล้เคียงพึงกล่าวอย่างนี้" นี้ พึงกล่าวเฉพาะภิกษุผู้มีสภาคะ (มีวัตถุอาบัติเสมอกัน) เท่านั้น. เพราะหากกล่าวแก่ภิกษุผู้ไม่มีสภาคะ การทะเลาะวิวาท การวิวาท และการแตกสามัคคีเป็นต้น ก็พึงเกิดขึ้นได้. ฉะนั้น จึงไม่พึงกล่าวแก่ภิกษุผู้ไม่มีสภาคะ แต่พึงทำอุโบสถโดยตั้งใจว่า "เราจักลุกขึ้นจากที่นี้แล้วแก้ไข" ดังนี้ ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ. Anāpattipannarasakādikathā เรื่องปัณณรสีที่ไม่มีอาบัติเป็นต้น. 172. Anāpattipannarasake – te na jāniṃsūti sīmaṃ okkantāti vā okkamantīti vāti na jāniṃsu. Athaññe āvāsikā bhikkhū āgacchantīti gāmaṃ vā araññaṃ vā kenaci karaṇīyena gantvā tesaṃ nisinnaṭṭhānaṃ āgacchanti. Vaggā samaggasaññinoti tesaṃ sīmaṃ okkantattā vaggā; sīmaṃ okkantabhāvassa ajānanato samaggasaññino. 172. ในปัณณรสีที่ไม่มีอาบัติ – คำว่า "พวกเขาไม่รู้" คือไม่รู้ว่า (ภิกษุเหล่านั้น) เข้าไปสู่สีมาแล้ว หรือกำลังเข้าไปสู่สีมา. คำว่า "แล้วภิกษุอาวาสิกะอื่นมา" คือ ภิกษุเหล่านั้นไปสู่บ้านหรือป่าด้วยกิจบางอย่าง แล้วกลับมายังที่นั่งของภิกษุเหล่านั้น. คำว่า "เป็นพวกแต่สำคัญว่าพร้อมเพรียง" คือ เป็นพวกเพราะเข้าไปสู่สีมาแล้ว แต่สำคัญว่าพร้อมเพรียงเพราะไม่รู้ว่าเข้าไปสู่สีมาแล้ว. 173. Vaggāvaggasaññipannarasake – te jānantīti pabbate vā thale vā ṭhitā sīmaṃ okkante vā okkamante vā passanti. Vematikapannarasakaṃ uttānameva. 173. ในปัณณรสีที่สำคัญว่าแตกพวกหรือไม่แตกพวก – คำว่า "พวกเขารู้" คือ ยืนอยู่บนภูเขาหรือบนเนิน เห็นภิกษุที่เข้าไปสู่สีมาแล้วหรือกำลังเข้าไปสู่สีมา. ปัณณรสีที่มีความสงสัยนั้นชัดเจนอยู่แล้ว. 175. Kukkuccapakatapannarasake – yathā icchāya abhibhūto ‘‘icchāpakato’’ti vuccati, evaṃ pubbabhāge sanniṭṭhānaṃ katvāpi karaṇakkhaṇe akappiye akappiyasaññitāsaṅkhātena kukkuccena abhibhūtā ‘‘kukkuccapakatā’’ti veditabbā. 175. ในปัณณรสีที่ถูกความรังเกียจครอบงำ – เหมือนอย่างที่ผู้ถูกความอยากครอบงำเรียกว่า "ผู้ถูกความอยากครอบงำ" ฉันใด ภิกษุที่ถูกความรังเกียจครอบงำด้วยความสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ไม่ควรในขณะทำอุโบสถ แม้ได้ตัดสินใจไว้ก่อนแล้ว ก็พึงทราบว่า "ถูกความรังเกียจครอบงำ" ฉันนั้น. 176. Bhedapurekkhārapannarasake – akusalabalavatāya thullaccayaṃ vuttaṃ. 176. ในปัณณรสีที่มีความมุ่งหมายจะแตกแยก – อาบัติถุลลัจจัยถูกกล่าวไว้เพราะความมีกำลังของอกุศล. Sīmokkantikapeyyālakathā เรื่องสีโมกกันติกเปยยาล. 177. Āvāsikenaāgantukapeyyāle – yathā purime āvāsikenaāvāsikapeyyāle ‘‘te na jānanti athaññe āvāsikā’’tiādi vuttaṃ, evaṃ ‘‘te na jānanti athaññe āgantukā’’tiādinā nayena sabbaṃ veditabbaṃ. Āgantukenaāvāsikapeyyāle pana – yathā purimapeyyāle ‘‘āvāsikā bhikkhū sannipatantī’’ti āgataṃ, evaṃ ‘‘āgantukā bhikkhū sannipatantī’’ti ānetabbaṃ. Āgantukenaāgantukapeyyāle pana – ubhayapadesu āgantukavasena yojetabboti. 177. ในอาวาสิกะ-อาคันตุกะเปยยาล – พึงทราบทั้งหมดโดยนัยมีอาทิว่า "พวกเขาไม่รู้ แล้วอาคันตุกะอื่นมา" เหมือนที่กล่าวไว้ในอาวาสิกะ-อาวาสิกะเปยยาลก่อนหน้านี้ว่า "พวกเขาไม่รู้ แล้วอาวาสิกะอื่นมา" ดังนี้. ส่วนในอาคันตุกะ-อาวาสิกะเปยยาล – พึงนำมาว่า "ภิกษุอาคันตุกะประชุมกัน" เหมือนที่มาในเปยยาลก่อนหน้านี้ว่า "ภิกษุอาวาสิกะประชุมกัน" ดังนี้. ส่วนในอาคันตุกะ-อาคันตุกะเปยยาล – พึงประกอบโดยนัยอาคันตุกะในทั้งสองบท. 178. Āvāsikānaṃ bhikkhūnaṃ cātuddaso hoti, āgantukānaṃ pannarasoti ettha yesaṃ pannaraso, te tiroraṭṭhato vā āgatā, atītaṃ vā uposathaṃ cātuddasikaṃ akaṃsūti veditabbā. Āvāsikānaṃ anuvattitabbanti āvāsikehi ‘‘ajjuposatho cātuddaso’’ti pubbakicce kariyamāne anuvattitabbaṃ, na paṭikkositabbaṃ. Na akāmā dātabbāti na anicchāya dātabbā. 178. อุโบสถ ๑๔ ค่ำ ย่อมมีแก่ภิกษุผู้อยู่ประจำ, ในคำว่า อุโบสถ ๑๕ ค่ำ แก่ภิกษุอาคันตุกะนี้ พึงทราบว่า ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้น ผู้มีอุโบสถ ๑๕ ค่ำ เป็นผู้มาจากต่างแคว้น หรือได้ทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ที่ล่วงไปแล้ว. ในคำว่า พึงประพฤติตามภิกษุผู้อยู่ประจำนี้ คือเมื่อภิกษุผู้อยู่ประจำทำบุพพกิจว่า "วันนี้อุโบสถ ๑๔ ค่ำ" พึงประพฤติตาม ไม่พึงคัดค้าน. ในคำว่า ไม่พึงให้โดยไม่สมัครใจนี้ คือไม่พึงให้โดยไม่ปรารถนา. Liṅgādidassanakathā เรื่องการแสดงเครื่องหมายเป็นต้น 179. Āvāsikākāranti āvāsikānaṃ ākāraṃ. Esa nayo sabbattha. Ākāro nāma yena tesaṃ vattasampannā vā na vāti ācārasaṇṭhānaṃ gayhati. Liṅgaṃ nāma yaṃ te tattha tattha līne gamayati; adissamānepi jānāpetīti attho. Nimittaṃ nāma yaṃ disvā te atthīti ñāyanti. Uddeso nāma yena te evarūpaparikkhārāti uddisanti; apadesaṃ labhantīti attho. Sabbametaṃ supaññattamañcapīṭhādīnañceva padasaddādīnañca adhivacanaṃ, yathāyogaṃ pana yojetabbaṃ. Āgantukākārādīsupi eseva nayo. Tattha aññātakanti aññesaṃ santakaṃ. Pādānaṃ dhotaṃ udakanissekanti pādānaṃ dhotānaṃ udakanissekaṃ. Bahuvacanassa ekavacanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Pādānaṃ dhotaudakanisseka’’nti vā pāṭho; pādānaṃ dhovanaudakanissekanti attho. 179. ในคำว่า อาการของภิกษุผู้อยู่ประจำนี้ คือ อาการของภิกษุผู้อยู่ประจำ. นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. ชื่อว่า อาการ คือ สิ่งที่ทำให้รู้การตั้งอยู่แห่งวัตรปฏิบัติของภิกษุเหล่านั้นว่า "ภิกษุเหล่านี้สมบูรณ์ด้วยวัตร หรือไม่สมบูรณ์ด้วยวัตร". ชื่อว่า ลิงคะ คือ สิ่งที่ทำให้รู้ภิกษุเหล่านั้นที่ซ่อนเร้นอยู่ในที่นั้นๆ แม้ไม่เห็นก็ทำให้รู้ได้ ดังนี้อธิบาย. ชื่อว่า นิมิต คือ เครื่องหมายที่เห็นแล้วทำให้รู้ว่า "ภิกษุเหล่านั้นมีอยู่". ชื่อว่า อุเทศ คือ สิ่งที่ทำให้ชี้บอกภิกษุเหล่านั้นว่า "มีบริขารเช่นนี้" คือ ได้รับการชี้บอก ดังนี้อธิบาย. คำว่า อาการของภิกษุผู้อยู่ประจำ เป็นต้นนี้ทั้งหมด เป็นคำเรียกเตียง ตั่งที่จัดไว้ดีแล้วเป็นต้น และเสียงฝีเท้าเป็นต้น แต่พึงประกอบให้เหมาะสม. แม้ในคำว่า อาการของภิกษุอาคันตุกะเป็นต้น นัยนี้ก็เช่นกัน. ในคำว่า อัญญาตกันติ นั้น คือ ของผู้อื่น. ในคำว่า น้ำล้างเท้าที่เททิ้งแล้วนี้ คือ น้ำที่เททิ้งแล้วของเท้าที่ล้างแล้ว. พึงทราบว่าเป็นเอกพจน์ของพหูพจน์. หรือมีบทว่า "ปาทานํ โธตอุทกนิสเสกํ" ดังนี้ อธิบายว่า น้ำที่เททิ้งแล้วอันเป็นเครื่องล้างเท้า. 180. Nānāsaṃvāsakādivatthūsu – samānasaṃvāsakadiṭṭhinti ‘‘samānasaṃvāsakā ete’’ti diṭṭhiṃ. Na pucchantīti tesaṃ laddhiṃ na pucchanti; apucchitvāva vattapaṭivattiṃ katvā ekato uposathaṃ karonti. Nābhivitarantīti nānāsaṃvāsakabhāvaṃ maddituṃ abhibhavituṃ na sakkonti; taṃ diṭṭhiṃ na nissajjāpentīti attho. 180. ในวัตถุทั้งหลายมีนานาสังวาสกะเป็นต้น – ในคำว่า สมานสังวาสกทิฏฐิ นี้ คือ ทิฏฐิว่า "ภิกษุเหล่านี้เป็นสมานสังวาสกะ". ในคำว่า ไม่ถามนี้ คือ ไม่ถามลัทธิของภิกษุเหล่านั้น; ไม่ถามแล้วก็ทำวัตรปฏิบัติแล้วทำอุโบสถร่วมกัน. ในคำว่า ไม่อาจครอบงำนี้ คือ ไม่อาจข่มขี่ ไม่อาจครอบงำความเป็นนานาสังวาสกะ; ไม่อาจให้ละทิฏฐินั้นได้ ดังนี้อธิบาย. Nagantabbagantabbavārakathā เรื่องวาระที่ควรไปและไม่ควรไป 181. Sabhikkhukā āvāsāti yasmiṃ āvāse uposathakārakā bhikkhū atthi, tamhā āvāsā yaṃ na sakkoti tadaheva āgantuṃ, so āvāso uposathaṃ akatvā na gantabbo. Aññatra saṅghenāti saṅghappahonakehi bhikkhūhi vinā. Aññatra antarāyāti pubbe vuttaṃ dasavidhaṃ antarāyaṃ vinā. Sabbantimena pana paricchedena attacatutthena antarāye vā sati gantuṃ vaṭṭati. Anāvāsoti navakammasālādiko yo koci padeso. Yathā ca āvāsādayo na gantabbā; evaṃ sace vihāre uposathaṃ karonti, uposathādhiṭṭhānatthaṃ sīmāpi nadīpi na gantabbā. Sace panettha koci bhikkhu hoti, tassa santikaṃ gantuṃ vaṭṭati. Vissaṭṭhauposathāpi āvāsā gantuṃ vaṭṭati; evaṃ gato adhiṭṭhātumpi labhati. Āraññakenāpi bhikkhunā uposathadivase gāme piṇḍāya caritvā attano vihārameva āgantabbaṃ. Sace aññaṃ vihāraṃ okkamati, tattha uposathaṃ katvāva āgantabbaṃ, akatvā na vaṭṭati. 181. ในคำว่า อาวาสที่มีภิกษุนี้ คือ ในอาวาสใดมีภิกษุผู้ทำอุโบสถอยู่, จากอาวาสนั้น ไปยังอาวาสใดที่ไม่อาจกลับมาได้ในวันนั้นเอง, อาวาสนั้นไม่ควรไปโดยไม่ทำอุโบสถ. ในคำว่า เว้นจากสงฆ์นี้ คือ เว้นจากภิกษุที่พอเป็นสงฆ์ได้. ในคำว่า เว้นจากอันตรายนี้ คือ เว้นจากอันตราย ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ก่อน. แต่ด้วยกำหนดสุดท้าย คือ มีตนเป็นที่ ๔ หรือมีตนเป็นที่ ๕ แม้มีอันตรายก็ควรไปได้. ในคำว่า อนาวาสนี้ คือ สถานที่ใดๆ เช่น โรงนวกรรมเป็นต้น. และอาวาสเป็นต้นไม่ควรไปฉันใด; ถ้าทำอุโบสถในวิหารของตน เพื่อประโยชน์แก่การอธิษฐานอุโบสถ ก็ไม่ควรไปแม้ที่สีมาหรือแม่น้ำฉันนั้น. แต่ถ้ามีภิกษุบางรูปอยู่ในที่นั้น ก็ควรไปหาภิกษุรูปนั้นได้. แม้อาวาสที่สละอุโบสถแล้วก็ควรไปได้; ภิกษุผู้ไปแล้วอย่างนี้ก็ย่อมได้อธิษฐานด้วย. แม้ภิกษุผู้อยู่ป่าก็พึงเที่ยวบิณฑบาตในบ้านในวันอุโบสถแล้วกลับมายังวิหารของตนเท่านั้น. ถ้าเข้าไปยังวิหารอื่น ก็พึงทำอุโบสถในที่นั้นแล้วจึงกลับมา, ไม่ทำแล้วไม่ควรกลับมา. 182. Yaṃ jaññā sakkomi ajjeva gantunti yaṃ jāneyya ajjeva tattha gantuṃ sakkomīti; evarūpo āvāso gantabbo. Tattha bhikkhūhi saddhiṃ uposathaṃ karontenāpi hi iminā neva uposathantarāyo kato bhavissatīti. 182. ในคำว่า พึงรู้ว่า "เราสามารถไปได้ในวันนี้เอง" นี้ คือ พึงรู้ว่า "เราสามารถไปถึงอาวาสนั้นได้ในวันนี้อุโบสถนี้เอง"; อาวาสเช่นนั้นควรไป. เพราะว่า แม้ภิกษุผู้ทำอุโบสถร่วมกับภิกษุทั้งหลายในที่นั้น ก็จะไม่มีอันตรายแก่อุโบสถของภิกษุผู้ไปนี้เลย. Vajjanīyapuggalasandassanakathā เรื่องการแสดงบุคคลที่ควรเว้น 183. Bhikkhuniyā nisinnaparisāyātiādīsu hatthapāsupagamanameva pamāṇaṃ. Aññatra avuṭṭhitāya parisāyāti idañhi pārivāsiyapārisuddhidānaṃ nāma parisāya vuṭṭhitakālato paṭṭhāya na vaṭṭati, avuṭṭhitāya pana vaṭṭati. Tenāha – ‘‘aññatra avuṭṭhitāya parisāyā’’ti. Tassa lakkhaṇaṃ bhikkhunivibhaṅge parivāsiyachandadānavaṇṇanato gahetabbaṃ. Anuposatheti cātuddasiko ca pannarasiko cāti ime dve uposathe ṭhapetvā aññasmiṃ divase. Aññatra saṅghasāmaggiyāti yā kosambakabhikkhūnaṃ viya bhinne saṅghe puna saṅghasāmaggī kariyati, tathārūpiṃ saṅghasāmaggiṃ ṭhapetvā. Tadā ca ‘‘suṇātu me bhante saṅgho ajjuposatho sāmaggī’’ti vatvā kātabbo. Ye pana kismiñcideva appamattake uposathaṃ ṭhapetvā puna samaggā honti, tehi uposatheyeva kātabboti. 183. ในคำว่า ภิกษุณีในบริษัทที่นั่งแล้วเป็นต้นนี้ การเข้าไปใกล้ในหัตถบาสเท่านั้นเป็นประมาณ. ในคำว่า เว้นจากบริษัทที่ยังไม่ลุกขึ้นนี้ เพราะว่าการให้ปริวาสิยปาริสุทธิ์นี้ ไม่ควรนับตั้งแต่เวลาที่บริษัทลุกขึ้นแล้ว แต่ควรนับเมื่อบริษัทยังไม่ลุกขึ้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เว้นจากบริษัทที่ยังไม่ลุกขึ้น". ลักษณะของสิ่งนั้นพึงถือเอาจากอรรถกถาปริวาสิยฉันททานในภิกขุนีวิภังค์. ในคำว่า อนุปูสถะนี้ คือ เว้นอุโบสถ ๒ อย่างนี้ คือ อุโบสถ ๑๔ ค่ำ และอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ในวันอื่น. ในคำว่า เว้นจากสังฆสามัคคีนี้ คือ เว้นสังฆสามัคคีเช่นนั้น ที่ทำขึ้นอีกเมื่อสงฆ์แตกกันเหมือนภิกษุชาวโกสัมพี. และในเวลานั้น พึงทำโดยกล่าวว่า "ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้อุโบสถสามัคคี". ส่วนภิกษุเหล่าใดที่หยุดอุโบสถไว้ด้วยเหตุเล็กน้อยบางอย่างแล้วกลับสามัคคีกันอีก ภิกษุเหล่านั้นพึงทำอุโบสถในวันอุโบสถเท่านั้น. Uposathakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุโบสถขันธกะ จบแล้ว. 3. Vassūpanāyikakkhandhakaṃ 3. วัสสูปนายิกขันธกะ Vassūpanāyikānujānanakathā เรื่องการทรงอนุญาตวัสสูปนายิกา 184. Vassūpanāyikakkhandhake – apaññattoti ananuññāto asaṃvihito vā. Te idha bhikkhūti te bhikkhū, idhasaddo nipātamatto. Saṅghātaṃ āpādentāti vināsaṃ āpādentā. Saṅkasāyissantīti appossukkā nibaddhavāsaṃ vasissanti. Sakuntakāti sakuṇā. Vassāne vassaṃ upagantunti vassānanāmake temāse vassaṃ upagantabbanti attho. Kati nu kho vassūpanāyikāti kati nu kho vassūpagamanāni. Aparajjugatāyāti ettha aparajjugatāya assāti aparajjugatā, tassā aparajjugatāya; atikkantāya aparasmiṃ divaseti attho. Dutiyanayepi māso gatāya assāti māsagatā, tassā māsagatāya; atikkantāya māse paripuṇṇeti attho. Tasmā āsāḷhīpuṇṇamāya anantare pāṭipadadivase, āsāḷhīpuṇṇamito vā aparāya puṇṇamāya anantare pāṭipadadivaseyeva vihāraṃ paṭijaggitvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapetvā sabbaṃ cetiyavandanādisāmīcikammaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘imasmiṃ vihāre imaṃ temāsaṃ vassaṃ upemī’’ti sakiṃ vā dvattikkhattuṃ vā vācaṃ nicchāretvā vassaṃ upagantabbaṃ. 184. ในขันธกะว่าด้วยการเข้าพรรษา คำว่า อปัญญัตโต คือ ยังไม่ทรงอนุญาต หรือ ยังไม่จัดแจง. คำว่า เต อิธ ภิกขู คือ ภิกษุเหล่านั้น คำว่า อิธ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า สังฆาตัง อาปาเทนติ คือ ยังความพินาศให้ถึง. คำว่า สังกสายิสสันติ คือ ไม่ขวนขวาย จักอยู่ประจำ. คำว่า สกุนตกา คือ นกทั้งหลาย. คำว่า วัสสาเน วัสสัง อุปคันตุง มีอรรถว่า พึงเข้าจำพรรษาในสามเดือนชื่อว่าฤดูฝน. คำว่า กติ นุ โข วัสสูปนายิกา คือ การเข้าจำพรรษาทั้งหลายมีเท่าไรหนอ. ในคำว่า อปรัชชุคตายะ พึงทราบอรรถแห่งคำดังนี้ คือ วันรุ่งขึ้นแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว ชื่อว่า อปรัชชุคตา เมื่อวันรุ่งขึ้นแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว มีอรรถว่า เมื่อล่วงไปแล้วในวันรุ่งขึ้น. ในนัยที่สองว่า มาสคตายะ ก็เหมือนกัน พึงทราบอรรถแห่งคำดังนี้ คือ เดือนหนึ่งแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว ชื่อว่า มาสคตา เมื่อเดือนหนึ่งแห่งวันเพ็ญอาสาฬหานั้นล่วงไปแล้ว มีอรรถว่า เมื่อเดือนหนึ่งเต็มแล้ว. เพราะเหตุนั้น ในวันปาฏิบทถัดจากวันเพ็ญอาสาฬหะ หรือในวันปาฏิบทถัดจากวันเพ็ญอื่นจากวันเพ็ญอาสาฬหะนั่นเอง พึงบำรุงวิหาร จัดตั้งน้ำดื่มและน้ำใช้ให้พร้อม ทำความเคารพมีไหว้เจดีย์เป็นต้นทั้งหมดให้เสร็จ แล้วเปล่งวาจาว่า "ในวิหารนี้ ข้าพเจ้าจักเข้าจำพรรษาตลอดสามเดือนนี้" ครั้งหนึ่งก็ดี สองสามครั้งก็ดี พึงเข้าจำพรรษา. Vācaṃ nicchāretvā vassaṃ upagantabbaṃ. เปล่งวาจาแล้ว พึงเข้าจำพรรษา. Vassānecārikāpaṭikkhepādikathā เรื่องว่าด้วยการห้ามจาริกในฤดูฝนเป็นต้น. 185-6. Yo pakkameyyāti ettha anapekkhagamanena vā aññattha aruṇaṃ uṭṭhāpanena vā āpatti veditabbā. Yo atikkameyyāti ettha vihāragaṇanāya āpattiyo veditabbā. Sace hi taṃ divasaṃ vihārasatassa upacāraṃ okkamitvā atikkamati, sataṃ āpattiyo. Sace pana vihārūpacāraṃ atikkamitvā aññassa vihārassa upacāraṃ anokkamitvāva nivattati, ekā eva āpatti. Kenaci antarāyena purimikaṃ anupagatena pacchimikā upagantabbā. 185-6. ในคำว่า โย ปักกเมยยะ พึงทราบอาบัติด้วยการไปโดยไม่คำนึงถึง หรือด้วยการยังอรุณให้ขึ้นในที่อื่น. ในคำว่า โย อติกกเมยยะ พึงทราบอาบัติทั้งหลายด้วยจำนวนวิหาร. เพราะว่า ถ้าในวันนั้น ภิกษุล่วงเลยบริเวณวิหารร้อยแห่งไป อาบัติร้อยแห่งย่อมมี. แต่ถ้าล่วงเลยบริเวณวิหารของตนไปแล้ว ยังไม่ก้าวล่วงเข้าไปในบริเวณวิหารอื่นนั่นเอง ถ้ากลับมา อาบัติเพียงหนึ่งเท่านั้นย่อมมี. ภิกษุผู้ยังไม่เข้าจำปุริมพรรษาด้วยอันตรายบางอย่าง พึงเข้าจำปัจฉิมพรรษา. Vassaṃ ukkaḍḍhitukāmoti vassanāmakaṃ paṭhamamāsaṃ ukkaḍḍhitukāmo, sāvaṇamāsaṃ akatvā puna āsāḷhīmāsameva kattukāmoti attho. Āgame juṇheti āgame māseti attho. Anujānāmi bhikkhave rājūnaṃ anuvattitunti ettha vassukkaḍḍhane bhikkhūnaṃ kāci parihāni nāma natthīti anuvattituṃ anuññātaṃ, tasmā aññasmimpi dhammike kamme anuvattitabbaṃ. Adhammike pana na kassaci anuvattitabbaṃ. คำว่า วัสสัง อุกกัฑฒิตุกาโม มีอรรถว่า ผู้ใคร่จะเลื่อนเดือนแรกชื่อว่าฤดูฝนขึ้นไป คือไม่กระทำเดือนสาวัณแล้ว ใคร่จะกระทำเดือนอาสาฬหะนั่นเองอีก. คำว่า อาคเม ชุณเหติ มีอรรถว่า ในเดือนหน้า. ในคำว่า อนุปชานามิ ภิกขเว ราชูนัง อนุวัตติตุง พึงทราบพระประสงค์ดังนี้ คือ ในการเลื่อนพรรษา ความเสื่อมบางอย่างของภิกษุทั้งหลายไม่มี เพราะเหตุนั้น ทรงอนุญาตให้ประพฤติตามได้. เพราะเหตุนั้น แม้ในกิจอื่นอันเป็นธรรม ก็พึงประพฤติตาม. แต่ในกรรมอันไม่เป็นธรรม ไม่พึงประพฤติตามความประสงค์ของใครๆ. Sattāhakaraṇīyānujānanakathā เรื่องว่าด้วยการอนุญาตกิจที่พึงทำภายในเจ็ดวัน. 187-8. Sattāhakaraṇīyesu – sattāhakaraṇīyena gantunti sattāhabbhantare yaṃ kattabbaṃ taṃ sattāhakaraṇīyaṃ, tena sattāhakaraṇīyena karaṇabhūtena gantuṃ anujānāmīti attho. Pahite gantunti imehi sattahi bhikkhuādīhi dūte pahiteyeva gantuṃ anujānāmīti attho. Sattāhaṃ sannivatto kātabboti sattāheyeva sannivattitabbo, aṭṭhamo aruṇo tattheva na uṭṭhāpetabboti attho. 187-8. ในกิจที่พึงทำภายในเจ็ดวันทั้งหลาย พึงทราบอรรถดังนี้. คำว่า สัตตาหกรณียเณน คันตุง มีอรรถว่า กิจใดพึงกระทำภายในเจ็ดวัน กิจนั้นชื่อว่า สัตตาหกรณียะ เราอนุญาตเพื่ออันไปด้วยกิจที่พึงทำภายในเจ็ดวันนั้น อันเป็นเครื่องกระทำ. คำว่า ปหิเต คันตุง มีอรรถว่า เมื่อทูตถูกส่งไปแล้วนั่นเอง ด้วยบุคคลเจ็ดคนมีภิกษุเป็นต้นเหล่านี้ เราอนุญาตเพื่ออันไป. คำว่า สัตตาหัง สันนิวตโต กาตัพโพ มีอรรถว่า พึงกลับมาภายในเจ็ดวันนั่นเอง ไม่พึงยังอรุณที่แปดให้ขึ้นในที่นั้นนั่นเอง. Bhikkhunisaṅghaṃ uddissāti ito paṭṭhāya vaccakuṭi jantāgharaṃ jantāgharasālāti imāni tīṇi parihīnāni. จากคำว่า ภิกขุนีสังฆัง อุททิสสะ เป็นต้นไป ส้วม โรงไฟ และศาลาโรงไฟ สามอย่างเหล่านี้เสื่อมไปแล้ว. 189. Udositādīni udositasikkhāpadādīsu vuttāneva. Rasavatīti bhattagehaṃ vuccati. Vāreyyaṃ sañcarittasikkhāpade vuttameva. Purāyaṃ suttanto palujjatīti yāva ayaṃ suttanto na palujjati, yāva ayaṃ suttanto na vinassati. Aññataraṃ vā panassa kiccaṃ hoti karaṇīyaṃ vāti etena parisaṅkhataṃ yaṃkiñci karaṇīyaṃ saṅgahitaṃ hoti. Sabbattha ca ‘‘icchāmi dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ bhikkhū ca passitu’’nti imināva kappiyavacanena pesite gantabbaṃ, etesaṃ vā vevacanena. Peyyālakkamo pana evaṃ veditabbo, yathā ‘‘upāsakena saṅghaṃ uddissa vihārādayo kārāpitā honti, sambahule bhikkhū uddissa, ekaṃ bhikkhuṃ uddissa, bhikkhunisaṅghaṃ uddissa, sambahulā bhikkhuniyo, ekaṃ bhikkhuniṃ, sambahulā sikkhamānāyo, ekaṃ sikkhamānaṃ, sambahule sāmaṇere, ekaṃ sāmaṇeraṃ, sambahulā sāmaṇeriyo, ekaṃ sāmaṇeriṃ uddissa attano atthāya nivesanaṃ kārāpitaṃ hotī’’ti vuttaṃ; evameva ‘‘upāsikāya, bhikkhunā, bhikkhuniyā, sikkhamānāya, sāmaṇerena, sāmaṇeriyā saṅghaṃ uddissā’’ti sabbaṃ vattabbaṃ. Etesu sattappakāresu karaṇīyesu pahite gantabbaṃ. 189. คลังเป็นต้น กล่าวไว้แล้วนั่นเองในอุทโทสิตสิกขาบทเป็นต้น. คำว่า รสวตี เรียกว่า เรือนสำหรับหุงข้าว. การแต่งงาน กล่าวไว้แล้วนั่นเองในสัญจริตตสิกขาบท. คำว่า ปุรายัง สุตตันโต ปลุชชติ คือ ตราบเท่าที่พระสูตรนี้ยังไม่พินาศ ตราบเท่าที่พระสูตรนี้ยังไม่ฉิบหาย. ด้วยบทว่า อัญญตรัง วา ปนัสสะ กิจจัง โหติ กรณียัง วา กิจอะไรๆ ทั้งหมดอันจัดแจงไว้โดยรอบ หรืออันควรทำ ย่อมสงเคราะห์ไว้แล้ว. และในที่ทั้งปวง เมื่อทูตถูกส่งไปแล้วด้วยคำอันควรนี้เท่านั้นว่า "ข้าพเจ้าปรารถนาจะให้ทาน ฟังธรรม และเห็นภิกษุทั้งหลาย" หรือด้วยคำไวพจน์ของคำเหล่านี้ พึงไป. แต่ลำดับแห่งเปยยาลพึงทราบดังนี้ เหมือนอย่างที่กล่าวไว้ว่า "ด้วยอุบาสก อุทิศสงฆ์ วิหารเป็นต้นอันกระทำแล้วย่อมมี, อุทิศภิกษุทั้งหลายมาก, อุทิศภิกษุหนึ่ง, อุทิศภิกษุณีสงฆ์, อุทิศภิกษุณีทั้งหลายมาก, อุทิศภิกษุณีหนึ่ง, อุทิศสิกขมานาทั้งหลายมาก, อุทิศสิกขมานาหนึ่ง, อุทิศสามเณรทั้งหลายมาก, อุทิศสามเณรหนึ่ง, อุทิศสามเณรีทั้งหลายมาก, อุทิศสามเณรีหนึ่ง เรือนเป็นต้นอันอุบาสกนั้นกระทำแล้วเพื่อประโยชน์ของตนย่อมมี" ฉันนั้นนั่นเอง พึงกล่าวทั้งหมดว่า "ด้วยอุบาสิกา...ด้วยสามเณรี อุทิศสงฆ์". ในกิจที่พึงทำเจ็ดประเภทเหล่านี้ เมื่อทูตถูกส่งไปแล้ว พึงไป. Pañcannaṃappahitepianujānanakathā เรื่องว่าด้วยการอนุญาตแม้เมื่อบุคคลห้าจำพวกยังไม่ถูกส่งไป. 193. Pañcannaṃ sattāhakaraṇīyenāti etesaṃ bhikkhuādīnaṃ sahadhammikānaṃ ‘‘gilānabhattaṃ vā gilānupaṭṭhākabhattaṃ vā bhesajjaṃ vā pariyesissāmi, pucchissāmi vā, upaṭṭhahissāmi vā’’ti evamādinā parato vitthāretvā dassitena kāraṇena appahitepi gantabbaṃ, pageva pahite. Bhikkhu gilāno hoti, anabhirati uppannā hoti, kukkuccaṃ uppannaṃ hoti, diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti, garudhammaṃ ajjhāpanno hoti parivāsāraho, mūlāya paṭikassanāraho hoti, mānattāraho, abbhānāraho, saṅgho kammaṃ kattukāmo hoti, kataṃ vā saṅghena kammaṃ hotīti etehi dasahi kāraṇehi bhikkhussa santikaṃ gantabbaṃ. Bhikkhuniyā santikaṃ navahi kāraṇehi gantabbaṃ, sikkhamānāya santikaṃ chahi – ādito catūhi, sikkhā kuppitā hoti, upasampajjitukāmā hotīti. Sāmaṇerassāpi chahi – ādito catūhi, vassaṃ pucchitukāmo upasampajjitukāmo hotīti. Sāmaṇeriyā upasampadaṃ apanetvā sikkhāpadaṃ dātukāmo hotīti iminā saddhiṃ pañcahi. Parato mātāpitūnaṃ anuññātaṭṭhānepi eseva nayo. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ye mātāpitūnaṃ upaṭṭhākā ñātakā vā aññātakā vā tesampi appahite gantuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, taṃ neva aṭṭhakathāyaṃ, na pāḷiyā vuttaṃ, tasmā na gahetabbaṃ. 193. ด้วยสัตตาหกรณียะของสหธรรมิก ๕ เหล่านั้น คือ ด้วยเหตุที่แสดงไว้โดยพิสดารในภายหลัง มีประการเป็นต้นว่า 'เราจักแสวงหาภัตสำหรับคนไข้ก็ดี ภัตสำหรับผู้พยาบาลคนไข้ก็ดี เภสัชก็ดี จักถามก็ดี จักพยาบาลก็ดี' แม้เมื่อทูตมิได้ส่งมา ก็พึงไป เมื่อทูตส่งมาแล้ว จะกล่าวไปไยเล่า พึงไปหาภิกษุด้วยเหตุ ๑๐ อย่างเหล่านี้ คือ ภิกษุเป็นไข้, ความไม่ยินดีเกิดขึ้น, ความรำคาญเกิดขึ้น, ทิฏฐิเกิดขึ้น, ต้องอาบัติหนักควรแก่ปริวาส, ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม, ควรแก่มานัต, ควรแก่การอัพภาน, สงฆ์ประสงค์จะทำกรรม, หรือกรรมอันสงฆ์ทำแล้ว พึงไปหาภิกษุณีด้วยเหตุ ๙ อย่าง พึงไปหาสิกขมานาด้วยเหตุ ๖ อย่าง คือ ด้วยเหตุ ๔ อย่างแต่ต้น, สิกขากำเริบ, ประสงค์จะอุปสมบท แม้สามเณรก็ด้วยเหตุ ๖ อย่าง คือ ด้วยเหตุ ๔ อย่างแต่ต้น, ประสงค์จะถามพรรษา, ประสงค์จะอุปสมบท ไปหาสามเณรีด้วยเหตุ ๕ อย่าง คือ ด้วยเหตุนี้รวมกับการประสงค์จะให้สิกขาบท โดยยกเว้นการอุปสมบท ในภายหลัง แม้ในที่ที่ทรงอนุญาตแก่บิดามารดา ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แต่ในอรรถกถาอันธกะกล่าวว่า 'ผู้บำรุงบิดามารดาเหล่านั้น เป็นญาติก็ดี ไม่เป็นญาติก็ดี แม้เมื่อทูตมิได้ส่งมา ก็ควรไป' คำนั้นไม่ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาและไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี เพราะฉะนั้นไม่ควรยึดถือ Pahiteyevaanujānanakathā เรื่องการอนุญาตเมื่อทูตส่งไปแล้วเท่านั้น 199. Bhikkhugatikoti ekasmiṃ vihāre bhikkhūhi saddhiṃ vasanakapuriso. Undriyatīti palujjati. Bhaṇḍaṃ chedāpitanti dabbasambhārabhaṇḍaṃ chedāpitaṃ. Āvahāpeyyunti āharāpeyyuṃ. Dajjāhanti dajje ahaṃ. Saṅghakaraṇīyenāti ettha yaṃkiñci uposathāgārādīsu senāsanesu cetiyachattavedikādīsu vā kattabbaṃ, antamaso bhikkhuno puggalikasenāsanampi, sabbaṃ saṅghakaraṇīyameva. Tasmā tassa nipphādanatthaṃ dabbasambhārādīni vā āharituṃ vaḍḍhakīppabhutīnaṃ bhattavetanādīni vā dāpetuṃ gantabbaṃ. 199. คำว่า ภิกขุคติโก คือ บุรุษผู้อยู่ร่วมกับภิกษุทั้งหลายในวิหารเดียวกัน คำว่า อุนทริยติ คือ ย่อมพังทลาย คำว่า ภณฺฑํ เฉทาปิตํ คือ พัสดุคือเครื่องอุปกรณ์ก่อสร้างถูกตัดแล้ว คำว่า อาวหาเปยฺยุนฺติ คือ พึงให้นำมา คำว่า ทชฺชาหํ คือ ทชฺเช อหํ (เราพึงให้) ในคำว่า สังฆกรณียะ นี้ กิจอันใดอันพึงทำในเสนาสนะมีอุโบสถาคารเป็นต้นก็ดี ในฉัตรและเวทีแห่งเจดีย์เป็นต้นก็ดี แม้เสนาสนะส่วนบุคคลของภิกษุรูปหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นสังฆกรณีย์ทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น เพื่อประโยชน์แก่การสำเร็จกิจนั้น เพื่อนำเครื่องอุปกรณ์ก่อสร้างเป็นต้นมาก็ดี เพื่อให้ภัตและค่าจ้างเป็นต้นแก่ช่างไม้เป็นต้นก็ดี พึงไป Ayaṃ panettha pāḷimuttakaratticchedavinicchayo – dhammasavanatthāya animantitena gantuṃ na vaṭṭati. Sace ekasmiṃ mahāvāse paṭhamaṃyeva katikā katā hoti – ‘‘asukadivasaṃ nāma sannipatitabba’’nti, nimantitoyeva nāma hoti, gantuṃ vaṭṭati. ‘‘Bhaṇḍakaṃ dhovissāmī’’ti gantuṃ na vaṭṭati. Sace pana ācariyupajjhāyā pahiṇanti, vaṭṭati. Nātidūre vihāro hoti, tattha gantvā ajjeva āgamissāmīti sampāpuṇituṃ na sakkoti, vaṭṭati. Uddesaparipucchādīnaṃ atthāyapi gantuṃ na vaṭṭati. ‘‘Ācariyaṃ passissāmī’’ti pana gantuṃ labhati. Sace pana naṃ ācariyo ‘‘ajja mā gacchā’’ti vadati, vaṭṭati. Upaṭṭhākakulaṃ vā ñātikulaṃ vā dassanāya gantuṃ na labhatīti. นี้เป็นวินิจฉัยการตัดราตรีที่พ้นจากพระบาลีในเรื่องนี้ คือ เพื่อประโยชน์แก่การฟังธรรม ภิกษุผู้ไม่ได้รับนิมนต์ไม่ควรไป ถ้าในมหาวิหารแห่งหนึ่ง ได้ทำกติกาไว้ก่อนแล้วว่า 'ในวันชื่อโน้น พึงประชุมกัน' ชื่อว่าได้รับนิมนต์แล้ว ควรไป คิดว่า 'จักซักพัสดุ (ผ้า)' ไม่ควรไป แต่ถ้าอาจารย์และอุปัชฌาย์ส่งไป ควรไป วิหารอยู่ไม่ไกลนัก ไปที่นั่นแล้วคิดว่า 'จักกลับมาในวันนี้' แต่ไม่สามารถกลับมาให้ทัน (ก่อนอรุณ) ได้ ก็ควรไป เพื่อประโยชน์แก่การสาธยายและสอบถามเป็นต้น ก็ไม่ควรไป แต่คิดว่า 'จักไปเยี่ยมอาจารย์' ย่อมไปได้ แต่ถ้าอาจารย์บอกแก่เธอว่า 'วันนี้อย่าไปเลย' ก็ควรอยู่ เพื่อเยี่ยมตระกูลอุปัฏฐากหรือตระกูลญาติ ย่อมไปไม่ได้ Antarāyeanāpattivassacchedakathā เรื่องการตัดพรรษาโดยไม่มีอาบัติในอันตราย 201. Yena gāmo tena gantuntiādīsu sace gāmo avidūraṃ gato hoti, tattha piṇḍāya caritvā vihārameva āgantvā vasitabbaṃ. Sace dūraṃ gato, sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabbo. Na sakkā ce hoti, tatreva sabhāgaṭṭhāne vasitabbaṃ. Sace manussā yathāpavattāni salākabhattādīni denti, ‘‘na mayaṃ tasmiṃ vihāre vasimhā’’ti vattabbā. ‘‘Mayaṃ vihārassa vā pāsādassa vā na dema, tumhākaṃ dema, yattha katthaci vasitvā bhuñjathā’’ti vutte pana yathāsukhaṃ bhuñjitabbaṃ, tesaṃyeva taṃ pāpuṇāti. ‘‘Tumhākaṃ vasanaṭṭhāne pāpuṇāpetvā bhuñjathā’’ti vutte pana yattha vasanti, tattha netvā vassaggena pāpuṇāpetvā bhuñjitabbaṃ. 201. ในวินิจฉัยพระบาลีมีคำว่า 'พึงไปทางที่หมู่บ้านไป' เป็นต้น พึงทราบอย่างนี้ว่า ถ้าหมู่บ้านย้ายไปอยู่ไม่ไกล พึงเที่ยวบิณฑบาตในที่นั้นแล้วกลับมาอยู่ในวิหารนั่นเอง ถ้าไปอยู่ไกล พึงให้รุ่งอรุณขึ้นด้วยการไปกลับภายใน ๗ วัน ถ้าไม่สามารถทำได้ พึงอยู่ในที่นั้นเองในที่ของสหธรรมิก ถ้ามนุษย์ทั้งหลายถวายสลากภัตเป็นต้นตามที่เคยถวาย พึงกล่าวว่า 'พวกเราไม่ได้อยู่ในวิหารนั้น' แต่ถ้ากล่าวว่า 'พวกเราไม่ได้ถวายแก่วิหารหรือปราสาท แต่ถวายแก่ท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงอยู่และฉันในที่ใดที่หนึ่งเถิด' เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ พึงฉันตามสบาย สิ่งนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นเอง แต่ถ้ากล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงนำไปถึงที่อยู่ของท่านแล้วฉันเถิด' เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ พึงนำไปถึงที่ที่ภิกษุเหล่านั้นอยู่แล้วให้ถึงตามลำดับพรรษาแล้วฉัน Sace pavāritakāle vassāvāsikaṃ denti, yadi sattāhavārena aruṇaṃ uṭṭhāpayiṃsu, gahetabbaṃ. Chinnavassehi pana ‘‘na mayaṃ tattha vasimha, chinnavassā maya’’nti vattabbaṃ. Yadi ‘‘yesaṃ amhākaṃ senāsanaṃ pāpitaṃ, te gaṇhantū’’ti vadanti, gahetabbaṃ. Yaṃ pana vihāre upanikkhittakaṃ mā vinassīti idha āhaṭaṃ cīvarādivebhaṅgiyabhaṇḍaṃ, taṃ tattheva gantvā apaloketvā bhājetabbaṃ. ‘‘Ito ayyānaṃ cattāro paccaye dethā’’ti kappiyakārakānaṃ dinne khettavatthuādike tatruppādepi eseva nayo. Saṅghikañhi vebhaṅgiyabhaṇḍaṃ antovihāre vā bahisīmāya vā hotu, bahisīmāya ṭhitānaṃ apaloketvā bhājetuṃ na vaṭṭati. Ubhayattha ṭhitampi pana antosīmāya ṭhitānaṃ apaloketvā bhājetuṃ vaṭṭatiyeva. ถ้าในเวลาปวารณาเขาถวายผ้าวัสสาวาสิกะ หากได้ให้รุ่งอรุณขึ้นด้วยการไปกลับภายใน ๗ วัน พึงรับ แต่ภิกษุผู้มีพรรษาขาด พึงกล่าวว่า 'พวกเราไม่ได้อยู่ในวิหารนั้น พวกเราเป็นผู้มีพรรษาขาด' ถ้าเขากล่าวว่า 'ภิกษุเหล่านั้นที่เสนาสนะของพวกเราถึงแก่ท่านแล้ว จงรับไปเถิด' ก็พึงรับ แต่พัสดุอันเป็นของที่ควรแบ่งมีจีวรเป็นต้นที่นำมาในที่นี้ เพื่อไม่ให้ของที่ฝากไว้ในวิหารเสียหาย พึงไปที่นั่นเองแล้วบอกลาแล้วแบ่ง เมื่อถวายที่นาเป็นต้นแก่กัปปิยการกแล้วกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงถวายปัจจัย ๔ แก่พระคุณเจ้าทั้งหลายจากที่นี่' แม้ในลาภที่เกิดขึ้นจากที่นานั้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน อนึ่ง พัสดุอันเป็นของสงฆ์ที่ควรแบ่ง จะอยู่ในภายในวิหารก็ดี หรืออยู่นอกสีมาก็ดี ไม่ควรบอกลาแล้วแบ่งแก่ภิกษุผู้อยู่นอกสีมา แต่แม้พัสดุที่ตั้งอยู่ในที่ทั้งสอง ก็ควรบอกลาแล้วแบ่งแก่ภิกษุผู้อยู่ภายในสีมาได้แน่นอน Saṅghabhedeanāpattivassacchedakathā เรื่องการตัดพรรษาโดยไม่มีอาบัติในสังฆเภท 202. Saṅgho bhinnoti ettha bhinne saṅghe gantvā karaṇīyaṃ natthi, yo pana ‘‘bhijjissatī’’ti āsaṅkito, taṃ sandhāya ‘‘bhinno’’ti vuttaṃ. Sambahulāhi bhikkhunīhi saṅgho bhinnoti ettha na bhikkhunīhi saṅgho bhinnoti daṭṭhabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘na kho upāli bhikkhunī saṅghaṃ bhindatī’’ti. Etā pana nissāya anubalaṃ katvā yaṃ saṅghaṃ ‘‘bhikkhū bhindeyyu’’nti āsaṅkā hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. 202. ในคำว่า 'สงฆ์แตกแล้ว' นี้ เมื่อสงฆ์แตกแล้ว ไม่มีกิจที่จะต้องไปทำ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า 'แตกแล้ว' หมายถึงสงฆ์ใดที่ระแวงว่า 'จักแตก' ในคำว่า 'สงฆ์แตกแล้วด้วยภิกษุณีจำนวนมาก' นี้ ไม่พึงเห็นว่าสงฆ์แตกด้วยภิกษุณี เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้ว่า 'ดูกรอุบาลี ภิกษุณีไม่ทำสงฆ์ให้แตก' แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้หมายถึงสงฆ์ใดที่ระแวงว่า 'ภิกษุทั้งหลายจักทำสงฆ์ให้แตก' โดยอาสัยภิกษุณีเหล่านั้นแล้วเป็นกำลังสนับสนุน Vajādīsuvassūpagamanakathā เรื่องการเข้าพรรษาในวัชชีเป็นต้น 203. Vajoti gopālakānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Yena vajoti ettha vajena saddhiṃ gatassa vassacchede anāpatti. 203. คำว่า “วัชชะ” คือ ที่อยู่ของคนเลี้ยงโค. ในคำว่า “เยนะ วัชโชติ” นี้ ภิกษุผู้ไปพร้อมกับหมู่บ้านคนเลี้ยงโค ย่อมไม่มีอาบัติเพราะพรรษาขาด. Upakaṭṭhāyāti āsannāya. Satthe vassaṃ upagantunti ettha vassūpanāyikadivase tena bhikkhunā upāsakā vattabbā ‘‘kuṭikā laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. Sace karitvā denti, tattha pavisitvā ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti tikkhattuṃ vattabbaṃ. No ce denti, sālāsaṅkhepena ṭhitasakaṭassa heṭṭhā upagantabbaṃ. Tampi alabhantena ālayo kātabbo. Satthe pana vassaṃ upagantuṃ na vaṭṭati. Ālayo nāma ‘‘idha vassaṃ vasissāmī’’ti cittuppādamattaṃ. Sace maggappaṭipanneyeva satthe pavāraṇadivaso hoti, tattheva pavāretabbaṃ. Atha sattho antovasseyeva bhikkhunā patthitaṭṭhānaṃ patvā atikkamati, patthitaṭṭhāne vasitvā tattha bhikkhūhi saddhiṃ pavāretabbaṃ. Athāpi sattho antovasseyeva antarā ekasmiṃ gāme tiṭṭhati vā vippakirati vā, tasmiṃyeva gāme bhikkhūhi saddhiṃ vasitvā pavāretabbaṃ, apavāretvā tato paraṃ gantuṃ na vaṭṭati. คำว่า “อุปกัฏฐายะ” คือ ใกล้เข้ามา. ในคำว่า “สัตเถ วัสสัง อุปคันตุง” นี้ ในวันเข้าพรรษา ภิกษุนั้นพึงบอกอุบาสกว่า “อุบาสกทั้งหลาย กุฏิควรจะได้หรือไม่?” ถ้าอุบาสกทั้งหลายสร้างแล้วถวาย ภิกษุพึงเข้าไปในกุฏินั้นแล้วกล่าว ๓ ครั้งว่า “ข้าพเจ้าเข้าพรรษาในที่นี้” ถ้าอุบาสกทั้งหลายไม่ถวาย ภิกษุพึงเข้าพรรษาใต้เกวียนที่จอดเรียงกันมีลักษณะคล้ายศาลา. ภิกษุผู้ไม่ได้แม้เกวียนนั้น พึงทำอาลัย. แต่ในกองเกวียน ไม่ควรเข้าพรรษา. คำว่า “อาลัย” คือ เพียงแค่ความเกิดขึ้นแห่งจิตว่า “เราจักอยู่จำพรรษาในกองเกวียนนี้”. ถ้าวันปวารณามาถึงขณะที่กองเกวียนกำลังเดินทางอยู่ ภิกษุพึงปวารณาในกองเกวียนนั้นเอง. ถ้ากองเกวียนถึงสถานที่ที่ภิกษุปรารถนาแล้วเลยไปในระหว่างพรรษา ภิกษุพึงอยู่จำพรรษาในสถานที่ที่ปรารถนานั้น แล้วปวารณากับภิกษุทั้งหลายในที่นั้น. ถ้ากองเกวียนหยุดพักหรือแยกย้ายกันไปในหมู่บ้านแห่งหนึ่งในระหว่างพรรษา ภิกษุพึงอยู่จำพรรษากับภิกษุทั้งหลายในหมู่บ้านนั้นเอง แล้วปวารณา ไม่ควรไปพ้นจากที่นั้นโดยไม่ปวารณา. Nāvāyaṃ vassaṃ upagacchantenāpi kuṭiyaṃyeva upagantabbaṃ. Pariyesitvā alabhantena ālayo kātabbo. Sace antotemāsaṃ nāvā samuddeyeva hoti, tattheva pavāretabbaṃ. Atha nāvā kūlaṃ labhati, ayañca parato gantukāmo hoti, gantuṃ na vaṭṭati. Nāvāya laddhagāmeyeva vasitvā bhikkhūhi saddhiṃ pavāretabbaṃ. Sacepi nāvā anutīrameva aññattha gacchati, bhikkhu ca paṭhamaṃ laddhagāmeyeva vasitukāmo, nāvā gacchatu bhikkhunā tattheva vasitvā bhikkhūhi saddhiṃ pavāretabbaṃ. แม้ภิกษุผู้เข้าพรรษาในเรือ ก็พึงเข้าพรรษาในกุฏิ (ห้องในเรือ) เท่านั้น. ภิกษุผู้แสวงหาแล้วไม่ได้ พึงทำอาลัย. ถ้าเรืออยู่ในทะเลตลอดสามเดือน ภิกษุพึงปวารณาในเรือนั้นเอง. ถ้าเรือถึงฝั่ง และภิกษุนี้ประสงค์จะไปต่อ ไม่ควรไป. พึงอยู่จำพรรษาในหมู่บ้านที่เรือเข้าถึงแล้วปวารณากับภิกษุทั้งหลาย. แม้ถ้าเรือจะไปที่อื่นเลียบตามชายฝั่ง ภิกษุนั้นประสงค์จะอยู่จำพรรษาในหมู่บ้านที่เรือเข้าถึงก่อน ก็ให้เรือไปเถิด ภิกษุพึงอยู่จำพรรษาในหมู่บ้านนั้นเอง แล้วปวารณากับภิกษุทั้งหลาย. Iti vaje satthe nāvāyanti tīsu ṭhānesu natthi vassacchede āpatti, pavāretuñca labhati. Purimesu pana ‘‘vāḷehi ubbāḷhā hontī’’tiādīsu saṅghabhedapariyantesu vatthūsu kevalaṃ anāpatti hoti, pavāretuṃ pana na labhati. ด้วยประการฉะนี้ ในสถานที่ ๓ แห่ง คือ ในหมู่บ้านคนเลี้ยงโค ในกองเกวียน และในเรือ ย่อมไม่มีอาบัติเพราะพรรษาขาด และย่อมได้เพื่อปวารณา. แต่ในเรื่องราวที่กล่าวมาในก่อน มีคำว่า “ถูกสัตว์ร้ายเบียดเบียน” เป็นต้น จนถึงเรื่องการทำลายสงฆ์ ย่อมมีเพียงอนาบัติเท่านั้น แต่ไม่ได้รับอนุญาตให้ปวารณา. 204. Na bhikkhave rukkhasusireti ettha suddhe rukkhasusireyeva na vaṭṭati; mahantassa pana rukkhasusirassa anto padaracchadanaṃ kuṭikaṃ katvā pavisanadvāraṃ yojetvā upagantuṃ vaṭṭati. Rūkkhaṃ chinditvā khāṇukamatthake padaracchadanaṃ kuṭikaṃ katvāpi vaṭṭatiyeva. Rukkhaviṭabhiyāti etthāpi suddhe viṭapamatte na vaṭṭati. Mahāviṭape pana aṭṭakaṃ bandhitvā tattha padaracchadanaṃ kuṭikaṃ katvā upagantabbaṃ. Asenāsanikenāti yassa pañcannaṃ chadanānaṃ aññatarena channaṃ yojitadvārabandhanaṃ senāsanaṃ natthi, tena na upagantabbaṃ. Na bhikkhave chavakuṭikāyanti chavakuṭikā nāma ṭaṅkitamañcādibhedā kuṭi, tattha upagantuṃ na vaṭṭati. Susāne pana aññaṃ kuṭikaṃ katvā upagantuṃ vaṭṭati. Na bhikkhave chatteti etthāpi catūsu thambhesu chattaṃ ṭhapetvā āvaraṇaṃ katvā dvāraṃ yojetvā upagantuṃ vaṭṭati, chattakuṭikā nāmesā hoti. Cāṭiyāti etthāpi mahantena kapallena chatte vuttanayena kuṭiṃ katvā upagantuṃ vaṭṭati. 204. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรในโพรงไม้” นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ ไม่ควรเข้าพรรษาในโพรงไม้ล้วนๆ. แต่ถ้าทำกุฏิมีเครื่องมุงด้วยแผ่นกระดานภายในโพรงไม้ใหญ่ และประกอบประตูทางเข้า ก็ควรเข้าพรรษาได้. แม้ตัดต้นไม้แล้วทำกุฏิมีเครื่องมุงด้วยแผ่นกระดานบนยอดตอไม้ ก็ควรเข้าพรรษาได้เช่นกัน. ในคำว่า “ในค่าคบไม้” นี้ ก็ไม่ควรเข้าพรรษาในค่าคบไม้ล้วนๆ. แต่ถ้าผูกห้าง (นั่งร้าน) ในค่าคบไม้ใหญ่ แล้วทำกุฏิมีเครื่องมุงด้วยแผ่นกระดานในที่นั้น ก็ควรเข้าพรรษาได้. คำว่า “ผู้ไม่มีเสนาสนะ” คือ ภิกษุใดไม่มีเสนาสนะที่มุงด้วยหลังคาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเครื่องมุง ๕ ชนิด (อิฐ, หิน, ปูนฉาบ, หญ้า, ใบไม้) และประกอบวงกบประตูไว้ ภิกษุนั้นไม่ควรเข้าพรรษา. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรในกุฏิผี” นี้ คำว่า “ฉวกุฏิกา” คือ กุฏิที่ทำด้วยส่วนประกอบของเตียงมีเท้าที่สลักลวดลายเป็นต้น ไม่ควรเข้าพรรษาในที่นั้น. แต่ถ้าทำกุฏิอื่นในป่าช้า ก็ควรเข้าพรรษาได้. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรในร่ม” นี้ ก็ควรเข้าพรรษาได้ โดยตั้งร่มบนเสา ๔ ต้น ทำเครื่องกั้น และประกอบประตู กุฏินี้เรียกว่า “ฉัตตกุฏิกา” (กุฏิร่ม). ในคำว่า “ในหม้อ” นี้ ก็ควรเข้าพรรษาได้ โดยทำกุฏิด้วยกระเบื้องหม้อขนาดใหญ่ตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องร่ม. Adhammikakatikādikathā เรื่องกติกาที่ไม่เป็นธรรมเป็นต้น 205. Evarūpā katikāti ettha aññāpi yā īdisī adhammikā katikā hoti, sā na kātabbāti attho. Tassā lakkhaṇaṃ mahāvibhaṅge vuttaṃ. 205. ในคำว่า “กติกาเช่นนี้” นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ หมายความว่า กติกาอื่นใดที่ไม่เป็นธรรมเช่นนี้ ก็ไม่ควรทำ. ลักษณะของกติกาที่ไม่เป็นธรรมนั้น ได้กล่าวไว้ในมหาวิภังค์แล้ว. 207-8. Paṭissave ca āpatti dukkaṭassāti ettha na kevalaṃ ‘‘imaṃ temāsaṃ idha vassaṃ vasathā’’ti etasseva paṭissave āpatti, ‘‘imaṃ temāsaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha, ubhopi mayaṃ idha vassaṃ vasissāma, ekato uddisāpessāmā’’ti evamādināpi tassa tassa paṭissave dukkaṭaṃ. Tañca kho paṭhamaṃ suddhacittassa pacchā visaṃvādanapaccayā, paṭhamampi asuddhacittassa pana paṭissave pācittiyaṃ, visaṃvādane dukkaṭanti pācittiyena saddhiṃ dukkaṭaṃ yujjati. ๒๐๗-๘. ในคำว่า “เมื่อรับคำแล้ว ย่อมมีอาบัติทุกกฏ” นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ ไม่ใช่เพียงแค่การรับคำว่า “ท่านทั้งหลายจงอยู่จำพรรษาในที่นี้ตลอดสามเดือนนี้” แล้วมีอาบัติเท่านั้น แต่เมื่อรับคำในเรื่องนั้นๆ เช่น “ท่านทั้งหลายจงรับบิณฑบาตตลอดสามเดือนนี้ เราทั้งสองจักอยู่จำพรรษาในที่นี้ จักให้สวดพระบาลีร่วมกัน” เป็นต้น ก็ย่อมมีอาบัติทุกกฏเพราะการรับคำนั้นๆ. อาบัติทุกกฏนั้น ย่อมมีแก่ภิกษุผู้มีจิตบริสุทธิ์ในเบื้องต้นแต่ภายหลังผิดคำพูด. แต่ถ้าภิกษุผู้มีจิตไม่บริสุทธิ์ตั้งแต่แรกรับคำ ก็ย่อมมีอาบัติปาจิตตีย์ และเมื่อผิดคำพูดก็ย่อมมีอาบัติทุกกฏ. ดังนั้น อาบัติทุกกฏจึงประกอบร่วมกับอาบัติปาจิตตีย์. So tadaheva akaraṇīyotiādīsu sace vassaṃ anupagantvā vā pakkamati, upagantvā vā sattāhaṃ bahiddhā vītināmeti, purimikā ca na paññāyati, paṭissave ca āpatti. Vassaṃ upagantvā pana aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā tadaheva sattāhakaraṇīyena pakkamantassāpi antosattāhe nivattantassa anāpatti, ko pana vādo dvīhatīhaṃ vasitvā antosattāhe nivattantassa. Dvīhatīhaṃ vasitvāti etthāpi nirapekkheneva upacārātikkame vassacchedo veditabbo. Sace idha vasissāmīti ālayo atthi, asatiyā pana vassaṃ na upeti, gahitasenāsanaṃ suggahitaṃ, chinnavasso na hoti, pavāretuṃ labhatiyeva. ในพระบาลีว่า “ภิกษุนั้นไม่ควรทำในวันนั้นเอง” เป็นต้น ถ้าภิกษุไม่เข้าพรรษาแล้วหลีกไป หรือเข้าพรรษาแล้วอยู่ภายนอกล่วง ๗ วัน และการเข้าพรรษาต้นก็ไม่ปรากฏ และมีอาบัติเพราะการรับคำ. แต่ถ้าภิกษุเข้าพรรษาแล้วยังไม่ทันให้อรุณขึ้นในวันนั้นเอง แล้วหลีกไปด้วยกิจที่ต้องทำภายใน ๗ วัน และกลับมาภายใน ๗ วัน ก็ไม่มีอาบัติ. จะกล่าวไปไยถึงภิกษุที่อยู่ ๒-๓ วันแล้วกลับมาภายใน ๗ วันเล่า. ในคำว่า “อยู่ ๒-๓ วัน” นี้ พึงทราบว่าพรรษาขาดเมื่อล่วงเขตอุปจาระโดยไม่มีความอาลัย (ความห่วงใย). ถ้ามีความตั้งใจว่า “เราจักอยู่จำพรรษาในที่นี้” แต่ด้วยความประมาทไม่ได้เข้าพรรษา เสนาสนะที่รับไว้ก็ถือว่ารับไว้ดีแล้ว พรรษาไม่ขาด ย่อมได้เพื่อปวารณาแน่นอน. Sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāyāti ettha navamito paṭṭhāya gantuṃ vaṭṭati, āgacchatu vā mā vā, anāpatti. Sesaṃ uttānamevāti. ในคำว่า “เมื่อปวารณายังไม่มาถึง ๗ วัน” นี้ ควรไปได้ตั้งแต่วันที่ ๙ เป็นต้นไป จะกลับมาหรือไม่กลับมาก็ตาม ย่อมไม่มีอาบัติ. ส่วนที่เหลือก็ชัดเจนอยู่แล้ว. Vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายวัสสูปนายิกขันธกะ จบแล้ว. 4. Pavāraṇākkhandhakaṃ 4. ปวารณาขันธกะ Aphāsukavihārakathā เรื่องการอยู่ไม่ผาสุก 209. Pavāraṇākkhandhake – neva ālapeyyāma na sallapeyyāmāti ettha ālāpo nāma paṭhamavacanaṃ; sallāpo pacchimavacanaṃ. Hatthavilaṅghakenāti hatthukkhepakena. Pasusaṃvāsanti pasūnaṃ viya saṃvāsaṃ. Pasavopi hi attano uppannaṃ sukhadukkhaṃ aññamaññassa na ārocenti, paṭisanthāraṃ na karonti, tathā etepi na akaṃsu; tasmā nesaṃ saṃvāso ‘‘pasusaṃvāso’’ti vuccati. Esa nayo sabbattha. Na bhikkhave mūgabbataṃ titthiyasamādānanti ‘‘imaṃ temāsaṃ na kathetabba’’nti evarūpaṃ vatasamādānaṃ na kātabbaṃ; adhammakatikā hesā. Aññamaññānulomatāti aññamaññaṃ vattuṃ anulomabhāvo. ‘‘Vadantu maṃ āyasmanto’’ti hi vadantaṃ sakkā hoti kiñci vattuṃ; na itaraṃ. Āpattivuṭṭhānatā vinayapurekkhāratāti āpattīhi vuṭṭhānabhāvo vinayaṃ purato katvā caraṇabhāvo. ‘‘Vadantu maṃ āyasmanto’’ti hi evaṃ vadanto āpattīhi vuṭṭhahissati, vinayañca purakkhatvā viharissatīti vuccati. 209. ในปวารณาขันธกะ ในคำว่า “เราทั้งหลายจักไม่พูดจา ไม่สนทนา” นี้ คำว่า “อาลาปะ” คือคำพูดแรก คำว่า “สัลลาปะ” คือคำพูดภายหลัง คำว่า “หัตถวิลังฆเกนะ” คือด้วยการยกมือขึ้น คำว่า “ปสุสังวาสะ” คือการอยู่ร่วมกันเหมือนสัตว์ เพราะว่าแม้สัตว์ทั้งหลาย ย่อมไม่บอกสุขและทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ตนแก่กันและกัน ย่อมไม่ทำปฏิสันถาร ฉันใด แม้ภิกษุเหล่านี้ก็ไม่ทำฉันนั้น เพราะฉะนั้น การอยู่ร่วมกันของภิกษุเหล่านั้น จึงเรียกว่า “ปสุสังวาสะ” นัยนี้พึงทราบในบทว่า “เอฬกสังวาสะ” และ “สปัตตสังวาสะ” ทั้งปวง คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย การถือวัตรเป็นใบ้เป็นการถือของเดียรถีย์” นี้ การถือวัตรมีลักษณะอย่างนี้ว่า “ตลอดไตรมาสนี้ไม่พึงพูด” ไม่พึงทำ เพราะว่าข้อตกลงนั้นเป็นอธรรมกติกา คำว่า “อัญญมัญญานุโลมตา” คือความเป็นที่อนุโลมเพื่อจะพูดแก่กันและกัน เพราะว่าเมื่อภิกษุกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด” ย่อมสามารถจะบอกสิ่งใดสิ่งหนึ่งได้ แต่ไม่สามารถบอกแก่ภิกษุอื่น (ที่ไม่กล่าวเช่นนั้น) คำว่า “อาปัตติวุฏฐานตา วินัยปุเรกขารตา” คือความเป็นผู้พ้นจากอาบัติ และความเป็นผู้ประพฤติโดยมีวินัยเป็นเบื้องหน้า เพราะว่าเมื่อภิกษุกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด” ย่อมจักพ้นจากอาบัติ และจักอยู่โดยมีวินัยเป็นเบื้องหน้า ดังนี้ จึงกล่าวไว้ 210. Suṇātu me bhante saṅgho ajja pavāraṇā, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho pavāreyyāti ayaṃ sabbasaṅgāhikā nāma ñatti; evañhi vutte tevācikaṃ dvevācikaṃ ekavācikañca pavāretuṃ vaṭṭati. Samānavassikaṃ na vaṭṭati. ‘‘Tevācikaṃ pavāreyyā’’ti vutte pana tevācikameva vaṭṭati, aññaṃ na vaṭṭati. ‘‘Dvevācikaṃ pavāreyyā’’ti vutte dvevācikañca tevācikañca vaṭṭati, ekavācikañca samānavassikañca na vaṭṭati. ‘‘Ekavācikaṃ pavāreyyā’’ti vutte pana ekavācika-dvevācika-tevācikāni vaṭṭanti, samānavassikameva na vaṭṭati. ‘‘Samānavassika’’nti vutte sabbaṃ vaṭṭati. 210. ญัตตินี้ว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันปวารณา ถ้าความพร้อมเพรียงของสงฆ์ถึงพร้อมแล้ว ขอพระสงฆ์จงปวารณาเถิด” ชื่อว่าญัตติที่รวบรวมปวารณาทั้งปวง เพราะว่าเมื่อกล่าวอย่างนี้ ย่อมควรเพื่อปวารณาแบบเตวาจิกะ ทเววาจิกะ และเอกวาจิกะ แต่ไม่ควรปวารณาแบบสมานวัสสิกะ แต่เมื่อกล่าวว่า “ขอจงปวารณาแบบเตวาจิกะ” ย่อมควรเฉพาะเตวาจิกะเท่านั้น ไม่ควรปวารณาแบบอื่น เมื่อกล่าวว่า “ขอจงปวารณาแบบทเววาจิกะ” ย่อมควรทั้งทเววาจิกะและเตวาจิกะ แต่ไม่ควรเอกวาจิกะและสมานวัสสิกะ แต่เมื่อกล่าวว่า “ขอจงปวารณาแบบเอกวาจิกะ” ย่อมควรทั้งเอกวาจิกะ ทเววาจิกะ และเตวาจิกะ แต่ไม่ควรเฉพาะสมานวัสสิกะ เมื่อกล่าวว่า “สมานวัสสิกะ” ย่อมควรทั้งหมด 211. Acchantīti nisinnāva honti, na uṭṭhahanti. Tadamantarāti tadantarā; tāvatakaṃ kālanti attho. 211. คำว่า “อัจฉันติ” คือย่อมนั่งอยู่เท่านั้น ไม่ลุกขึ้น คำว่า “ตทมันตรา” คือในระหว่างนั้น มีความหมายว่าตลอดระยะเวลานั้น Pavāraṇābhedakathā เรื่องว่าด้วยความแตกต่างแห่งปวารณา 212. Cātuddasikā ca pannarasikā cāti ettha cātuddasikāya ‘‘ajja pavāraṇā cātuddasī’’ti evaṃ pubbakiccaṃ kātabbaṃ, pannarasikāya ‘‘ajja pavāraṇā pannarasī’’ti. 212. ในคำว่า “จาตุททสีและปัณณรสี” นี้ ในวันปวารณาจาตุททสี พึงทำบุพพกิจอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาจาตุททสี” ในวันปวารณาปัณณรสี พึงทำบุพพกิจอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาปัณณรสี” Pavāraṇakammesu sace ekasmiṃ vihāre pañcasu bhikkhūsu vasantesu ekassa pavāraṇaṃ āharitvā cattāro gaṇañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, catūsu tīsu vā vasantesu ekassa pavāraṇaṃ āharitvā tayo vā dve vā saṅghañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, sabbametaṃ adhammenavaggaṃ pavāraṇakammaṃ. ในปวารณากรรมทั้งหลาย ถ้าในวิหารแห่งหนึ่ง มีภิกษุ ๕ รูปอยู่ นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๔ รูปตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา หรือเมื่อมีภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูปอยู่ นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๓ รูป หรือ ๒ รูปตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ เป็นปวารณากรรมที่เป็นพวก (แตกหมู่) โดยไม่เป็นธรรม Sace pana sabbepi pañca janā ekato sannipatitvā gaṇañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, cattāro tayo vā dve vā vasantā ekato sannipatitvā saṅghañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, sabbametaṃ adhammenasamaggaṃ pavāraṇakammaṃ. แต่ถ้าภิกษุทั้ง ๕ รูปทั้งหมดประชุมพร้อมกัน ตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา หรือเมื่อมีภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูป หรือ ๒ รูปอยู่ ประชุมพร้อมกัน ตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ เป็นปวารณากรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยไม่เป็นธรรม Sace pañcasu janesu ekassa pavāraṇaṃ āharitvā cattāro saṅghañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, catūsu tīsu vā ekassa pavāraṇaṃ āharitvā tayo vā dve vā gaṇañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, sabbametaṃ dhammenavaggaṃ pavāraṇakammaṃ. ถ้าในภิกษุ ๕ รูป นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๔ รูปตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา หรือในภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูป นำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมา ภิกษุ ๓ รูป หรือ ๒ รูปตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ เป็นปวารณากรรมที่เป็นพวก (แตกหมู่) โดยเป็นธรรม Sace pana sabbepi pañca janā ekato sannipatitvā saṅghañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, cattāro vā tayo vā ekato sannipatitvā gaṇañattiṃ ṭhapetvā pavārenti, dve aññamaññaṃ pavārenti, ekako vasanto adhiṭṭhānapavāraṇaṃ karoti, sabbametaṃ dhammenasamaggaṃ nāma pavāraṇakammanti. แต่ถ้าภิกษุทั้ง ๕ รูปทั้งหมดประชุมพร้อมกัน ตั้งสงฆ์ญัตติแล้วปวารณา หรือภิกษุ ๔ รูป หรือ ๓ รูป ประชุมพร้อมกัน ตั้งคณะญัตติแล้วปวารณา ภิกษุ ๒ รูปปวารณาแก่กันและกัน ภิกษุรูปเดียวอยู่ ทำอธิษฐานปวารณา ปวารณากรรมทั้งหมดนี้ ชื่อว่าเป็นปวารณากรรมที่พร้อมเพรียงกันโดยเป็นธรรม ดังนี้ Pavāraṇādānānujānanakathā เรื่องว่าด้วยการอนุญาตให้มอบปวารณา 213. Dinnā hoti pavāraṇāti ettha evaṃ dinnāya pavāraṇāya pavāraṇāhārakena saṅghaṃ upasaṅkamitvā evaṃ pavāretabbaṃ – ‘‘tisso bhante bhikkhu saṅghaṃ pavāreti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatu taṃ bhante saṅgho anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissati. Dutiyampi…pe… tatiyampi bhante tisso bhikkhu saṅghaṃ pavāreti…pe… paṭikarissatī’’ti. Sace pana vuḍḍhataro hoti, ‘‘āyasmā bhante tisso’’ti vattabbaṃ; evañhi tena tassatthāya pavāritaṃ hotīti. 213. ในคำว่า “ปวารณาอันภิกษุให้แล้ว” นี้ เมื่อปวารณาอันภิกษุให้แล้วอย่างนี้ ภิกษุผู้นำปวารณาพึงเข้าไปหาสงฆ์ แล้วพึงปวารณาอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อติสสะปวารณาต่อสงฆ์ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ยินก็ดี ด้วยรังเกียจก็ดี ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงบอกแก่ภิกษุนั้นด้วยความอนุเคราะห์เถิด ภิกษุนั้นเห็นแล้วจักแก้ไข. แม้ครั้งที่สอง... แม้ครั้งที่สาม ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อติสสะปวารณาต่อสงฆ์... จักแก้ไข” แต่ถ้าภิกษุนั้นเป็นผู้แก่กว่า พึงกล่าวว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ท่านผู้มีอายุชื่อติสสะ” เพราะว่าเมื่อกล่าวอย่างนี้ ปวารณาอันภิกษุผู้นำปวารณาได้ทำเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุนั้นแล้ว ดังนี้ Pavāraṇaṃ dentena chandampi dātunti ettha chandadānaṃ uposathakkhandhake vuttanayeneva veditabbaṃ. Idhāpi ca chandadānaṃ avasesakammatthāya. Tasmā sace pavāraṇaṃ dento chandaṃ deti, vuttanayena āhaṭāya pavāraṇāya tena ca bhikkhunā saṅghena ca pavāritameva hoti. Atha pavāraṇameva deti, na chandaṃ, tassa ca pavāraṇāya ārocitāya saṅghena ca pavārite sabbesaṃ suppavāritaṃ hoti, aññaṃ pana kammaṃ kuppati. Sace chandameva deti na pavāraṇaṃ, saṅghassa pavāraṇā ca sesakammāni ca na kuppanti, tena pana bhikkhunā appavāritaṃ hoti. Pavāraṇadivase pana bahisīmāyaṃ pavāraṇaṃ adhiṭṭhahitvā āgatenapi chando dātabbo, tena saṅghassa pavāraṇakammaṃ na kuppati. ในคำว่า “เมื่อภิกษุให้ปวารณา พึงให้ฉันทะด้วย” นี้ การให้ฉันทะพึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอุโบสถขันธกะนั่นเอง และในที่นี้ การให้ฉันทะก็เพื่อประโยชน์แก่กรรมที่เหลือ (นอกเหนือจากปวารณา) เพราะฉะนั้น ถ้าภิกษุผู้ให้ปวารณาให้ฉันทะด้วย เมื่อปวารณาอันภิกษุผู้นำปวารณานำมาแล้วด้วยนัยที่กล่าวไว้ ปวารณาอันภิกษุนั้นและสงฆ์ได้ทำแล้วนั่นเอง อนึ่ง ถ้าให้เฉพาะปวารณา ไม่ให้ฉันทะ เมื่อปวารณาของภิกษุนั้นอันภิกษุผู้นำปวารณาบอกแล้ว และเมื่อสงฆ์ปวารณาแล้ว ปวารณาของภิกษุทั้งหมดเป็นอันทำดีแล้ว แต่กรรมอื่นย่อมเสียไป ถ้าให้เฉพาะฉันทะ ไม่ให้ปวารณา ปวารณาของสงฆ์และกรรมที่เหลือย่อมไม่เสียไป แต่ภิกษุนั้นเป็นอันไม่ได้ปวารณา แต่ในวันปวารณา แม้ภิกษุที่อธิษฐานปวารณาอยู่นอกสีมาแล้วมา ก็พึงให้ฉันทะ เพราะการให้ฉันทะนั้น ปวารณากรรมของสงฆ์ย่อมไม่เสียไป 218. Ajja me pavāraṇāti ettha sace cātuddasikā hoti, ‘‘ajja me pavāraṇā cātuddasī’’ti sace pannarasikā ‘‘ajja me pavāraṇā pannarasī’’ti evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. 218. ในคำว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาของข้าพเจ้า” นี้ ถ้าเป็นวันปวารณาจาตุททสี พึงอธิษฐานอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาจาตุททสีของข้าพเจ้า” ถ้าเป็นวันปวารณาปัณณรสี พึงอธิษฐานอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาปัณณรสีของข้าพเจ้า” 219. Tadahupavāraṇāya āpattintiādi vuttanayameva. 219. คำว่า “อาบัติในวันปวารณานั้น” เป็นต้น มีนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง Anāpattipannarasakādikathā เรื่องว่าด้วยอนาบัติในปัณณรสีเป็นต้น 222. Puna pavāretabbanti puna pubbakiccaṃ katvā ñattiṃ ṭhapetvā saṅghattherato paṭṭhāya pavāretabbaṃ. Sesaṃ uposathakkhandhakavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. 222. คำว่า “พึงปวารณาอีก” หมายถึง พึงทำบุพกิจอีก วางญัตติแล้ว พึงปวารณาเริ่มตั้งแต่พระสังฆเถระเป็นต้นไป ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอุโบสถขันธกะนั่นเอง 228. Āgantukehi āvāsikānaṃ anuvattitabbanti ‘‘ajja pavāraṇā cātuddasī’’ti etadeva pubbakiccaṃ kātabbaṃ. Pannarasikavārepi eseva nayo. Āvāsikehi nissīmaṃ gantvā pavāretabbanti assāvasāne ayaṃ pāḷimuttakavinicchayo – sace purimikāya pañca bhikkhū vassaṃ upagatā, pacchimikāyapi pañca, purimehi ñattiṃ ṭhapetvā pavārite pacchimehi tesaṃ santike pārisuddhiuposatho kātabbo, na ekasmiṃ uposathagge dve ñattiyo ṭhapetabbā. Sacepi pacchimikāya upagatā cattāro tayo dve eko vā hoti, eseva nayo. Atha purimikāya cattāro pacchimikāyapi cattāro tayo dve eko vā eseva nayo. Athāpi purimikāya tayo, pacchimikāyapi tayo dve vā, eseva nayo. Idañhettha lakkhaṇaṃ – sace purimikāya upagatehi pacchimikāya upagatā thokatarā ceva honti samasamā ca, saṅghapavāraṇāya gaṇaṃ pūrenti, saṅghapavāraṇāvasena ñatti ṭhapetabbāti. 228. คำว่า “อันอาคันตุกะทั้งหลายพึงประพฤติตามอาวาสิกะทั้งหลาย” หมายถึง พึงทำบุพกิจนี้เท่านั้นว่า “วันนี้เป็นวันปวารณา วันจาตุททสี” แม้ในวาระปัณณรสี (วัน ๑๕ ค่ำ) ก็นัยนี้แล คำว่า “อันอาวาสิกะทั้งหลายพึงไปปวารณาในที่พ้นสีมา” นี้เป็นวินิจฉัยนอกพระบาลีในตอนท้ายของบทนี้ ถ้าภิกษุ ๕ รูปเข้าพรรษาในปุริมิกา (พรรษาต้น) และ ๕ รูปในปัจฉิมิกา (พรรษาหลัง) เมื่อภิกษุพวกแรกวางญัตติปวารณาแล้ว ภิกษุพวกหลังพึงทำปาริสุทธิอุโบสถในสำนักของภิกษุพวกแรก ไม่พึงวางญัตติ ๒ ญัตติในอุโบสถาคารเดียวกัน แม้ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาในปัจฉิมิกามี ๔ รูป ๓ รูป ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็นัยนี้แล ถ้าภิกษุในปุริมิกามี ๔ รูป และในปัจฉิมิกามี ๔ รูป ๓ รูป ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็นัยนี้แล ถ้าภิกษุในปุริมิกามี ๓ รูป และในปัจฉิมิกามี ๓ รูป หรือ ๒ รูป ก็นัยนี้แล ลักษณะในเรื่องนี้คือ ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาในปัจฉิมิกามีน้อยกว่าหรือเท่ากับภิกษุที่เข้าพรรษาในปุริมิกา และทำให้ครบองค์สงฆ์เพื่อสังฆปวารณา พึงวางญัตติโดยอำนาจแห่งสังฆปวารณา Sace pana purimikāya tayo, pacchimikāya eko hoti, tena saddhiṃ te cattāro honti, catunnaṃ saṅghañattiṃ ṭhapetvā pavāretuṃ na vaṭṭati. Gaṇañattiyā pana so gaṇapūrako hoti, tasmā gaṇavasena ñattiṃ ṭhapetvā purimehi pavāretabbaṃ. Itarena tesaṃ santike pārisuddhiuposatho kātabbo. Sace purimikāya dve pacchimikāya dve vā eko vā hoti, eseva nayo. Sace purimikāya eko, pacchimikāyapi eko hoti, ekena ekassa santike pavāretabbaṃ, ekena pārisuddhiuposatho kātabbo. Sace pana purimavassūpagatehi pacchimavassūpagatā ekenapi adhikatarā honti, paṭhamaṃ pātimokkhaṃ uddisitvā pacchā thokatarehi tesaṃ santike pavāretabbaṃ. แต่ถ้าในปุริมิกามี ๓ รูป ในปัจฉิมิกามี ๑ รูป ภิกษุเหล่านั้นรวมกับรูปนั้นเป็น ๔ รูป ไม่ควรวางญัตติสังฆปวารณาเพื่อปวารณาของภิกษุ ๔ รูป แต่ภิกษุรูปนั้นเป็นผู้ทำให้ครบองค์คณะในคณะญัตติ เพราะฉะนั้น ภิกษุพวกแรกพึงวางญัตติโดยอำนาจแห่งคณะแล้วปวารณา ภิกษุรูปอื่น (ภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกา) พึงทำปาริสุทธิอุโบสถในสำนักของภิกษุเหล่านั้น ถ้าในปุริมิกามี ๒ รูป และในปัจฉิมิกามี ๒ รูป หรือ ๑ รูป ก็นัยนี้แล ถ้าในปุริมิกามี ๑ รูป และในปัจฉิมิกามี ๑ รูป ภิกษุรูปหนึ่งพึงปวารณาในสำนักของภิกษุอีกรูปหนึ่ง ภิกษุอีกรูปหนึ่งพึงทำปาริสุทธิอุโบสถ แต่ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกามีมากกว่าภิกษุที่เข้าพรรษาปุริมิกาแม้เพียง ๑ รูป พึงสวดปาติโมกข์ก่อน แล้วภิกษุพวกที่มีจำนวนน้อยกว่า (ภิกษุที่เข้าพรรษาปุริมิกา) พึงปวารณาในสำนักของภิกษุเหล่านั้น (ภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกา) ในภายหลัง Kattikacātumāsiniyā pavāraṇāya pana sace paṭhamaṃ vassūpagatehi mahāpavāraṇāya pavāritehi pacchā upagatā adhikatarā vā samasamā vā honti, pavāraṇāñattiṃ ṭhapetvā pavāretabbaṃ. Tehi pavārite pacchā itarehi pārisuddhiuposatho kātabbo. Atha mahāpavāraṇāya pavāritā bahū bhikkhū honti, pacchimavassūpagatā thokatarā vā eko vā, pātimokkhe uddiṭṭhe pacchā tesaṃ santike tena pavāretabbaṃ. อนึ่ง ในวันปวารณาเดือนกัตติกะ (วันเพ็ญเดือน ๑๒) ถ้าภิกษุที่เข้าพรรษาภายหลังมีจำนวนมากกว่าหรือเท่ากับภิกษุที่เข้าพรรษาแล้วและปวารณาแล้วในวันมหาปวารณา (วันเพ็ญเดือน ๑๑) พึงวางญัตติปวารณาแล้วปวารณา เมื่อภิกษุเหล่านั้นปวารณาแล้ว ภิกษุพวกอื่น (ที่เข้าพรรษาแรก) พึงทำปาริสุทธิอุโบสถในภายหลัง ถ้าภิกษุจำนวนมากปวารณาแล้วในวันมหาปวารณา และภิกษุที่เข้าพรรษาปัจฉิมิกามีจำนวนน้อยกว่าหรือมีเพียงรูปเดียว เมื่อสวดปาติโมกข์แล้ว ภิกษุรูปนั้นพึงปวารณาในสำนักของภิกษุเหล่านั้นในภายหลัง 233. Na ca bhikkhave appavāraṇāya pavāretabbaṃ, aññatra saṅghasāmaggiyāti ettha kosambakasāmaggīsadisāva sāmaggī veditabbā. ‘‘Ajja pavāraṇā sāmaggī’’ti evañcettha pubbakiccaṃ kātabbaṃ. Ye pana kismiñcideva appamattake pavāraṇaṃ ṭhapetvā samaggā honti, tehi pavāraṇāyameva pavāraṇā kātabbā. Sāmaggīpavāraṇaṃ karontehi ca paṭhamapavāraṇaṃ ṭhapetvā pāṭipadato paṭṭhāya yāva kattikacātumāsinī puṇṇamā, etthantare kātabbā, tato pacchā vā pure vā na vaṭṭati. 233. คำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงปวารณาในวันมิใช่ปวารณา เว้นแต่สังฆสามัคคี” ในที่นี้ พึงทราบสามัคคีที่เหมือนกับสามัคคีในโกสัมพิกขันธกะ และในสามัคคีปวารณานี้ พึงทำบุพกิจอย่างนี้ว่า “วันนี้เป็นวันปวารณาสามัคคี” อนึ่ง ภิกษุเหล่าใดวางปวารณาไว้ด้วยเหตุเพียงเล็กน้อยบางอย่างแล้วปรองดองกัน ภิกษุเหล่านั้นพึงปวารณาในวันปวารณานั้นเอง และเมื่อทำสามัคคีปวารณา พึงวางปวารณาแรกไว้ แล้วพึงทำสามัคคีปวารณาในช่วงระหว่างตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ (หลังวันเพ็ญเดือน ๑๑) จนถึงวันเพ็ญเดือนกัตติกะ (วันเพ็ญเดือน ๑๒) ไม่ควรทำหลังจากนั้นหรือก่อนหน้านั้น Dvevācikādipavāraṇākathā เรื่องปวารณาแบบทุติยวาจาเป็นต้น 234. Dvevācikaṃ pavāretunti ettha ñattiṃ ṭhapentenāpi ‘‘yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho dvevācikaṃ pavāreyyā’’ti vattabbaṃ, ekavācike ‘‘ekavācikaṃ pavāreyyā’’ti, samānavassikepi ‘‘samānavassikaṃ pavāreyyā’’ti vattabbaṃ, ettha ca bahūpi samānavassā ekato pavāretuṃ labhanti. 234. คำว่า “พึงปวารณาด้วยทุติยวาจา” ในที่นี้ แม้ภิกษุผู้ตั้งญัตติก็พึงกล่าวว่า “ถ้าสงฆ์พร้อมเพรียงกัน สงฆ์พึงปวารณาด้วยทุติยวาจา” ในเอกวาจิกะ (ปวารณาด้วยวาจาเดียว) พึงกล่าวว่า “พึงปวารณาด้วยเอกวาจา” แม้ในสมานวัสสิกะ (ปวารณาของผู้มีพรรษาเท่ากัน) พึงกล่าวว่า “พึงปวารณาด้วยสมานวัสสิกะ” และในสมานวัสสิกะนี้ ภิกษุผู้มีพรรษาเท่ากันจำนวนมากก็สามารถปวารณารวมกันได้ Pavāraṇāṭhapanakathā เรื่องการระงับปวารณา 236. Bhāsitāya lapitāya apariyositāyāti ettha sabbasaṅgāhikañca puggalikañcāti duvidhaṃ pavāraṇāṭhapanaṃ. Tattha sabbasaṅgāhike ‘‘suṇātu me bhante saṅgho…pe… saṅgho tevācikaṃ pavāre’’ iti sukārato yāva rekāro, tāva bhāsitā lapitā apariyositāva hoti pavāraṇā. Etthantare ekapadepi ṭhapentena ṭhapitā hoti pavāraṇā. ‘Yya’kāre pana patte pariyositā hoti, tasmā tato paṭṭhāya ṭhapentena ṭhapitāpi aṭṭhapitā hoti. Puggalikaṭhapane pana – ‘‘saṅghaṃ bhante pavāremi…pe… tatiyampi bhante saṅghaṃ pavāremi diṭṭhena vā…pe… passanto paṭī’’ti saṅkārato yāva ayaṃ sabbapacchimo ‘ṭi’kāro tāva bhāsitā lapitā apariyositāva hoti pavāraṇā, etthantare ekapadepi ṭhapentena ṭhapitā hoti pavāraṇā, ‘‘karissāmī’’ti vutte pana pariyositā hoti, tasmā ‘‘karissāmī’’ti etasmiṃ pade patte ṭhapitāpi aṭṭhapitā hoti. Esa nayo dvevācikaekavācikasamānavassikāsupi. Etāsupi hi ṭikārāvasānaṃyeva ṭhapanakhettanti. 236. คำว่า “เมื่อกล่าวแล้ว บอกแล้ว ยังไม่จบ” ในที่นี้ การระงับปวารณามี ๒ อย่าง คือ สัพพสังคาหิกะ (ระงับปวารณาของสงฆ์ทั้งหมด) และปุคคลิกะ (ระงับปวารณาเฉพาะบุคคล) ในบรรดา ๒ อย่างนั้น ในสัพพสังคาหิกะ ตั้งแต่ตัวอักษร “สุ” ในคำว่า “สุณาตุ เม ภันเต สังโฆ...เป... สังโฆ เตวาจิกัง ปวาเร” จนถึงตัวอักษร “เร” ปวารณายังคงเป็นอันกล่าวแล้ว บอกแล้ว แต่ยังไม่จบ ในช่วงนี้ แม้ผู้ระงับปวารณาในบทเดียว ปวารณาก็เป็นอันระงับแล้ว แต่เมื่อถึงตัวอักษร “ยฺย” ปวารณาก็เป็นอันจบแล้ว เพราะฉะนั้น ตั้งแต่ตัวอักษร “ยฺย” เป็นต้นไป แม้ผู้ระงับปวารณา ปวารณาก็เป็นอันไม่ระงับ ส่วนในปุคคลิกะ (การระงับปวารณาเฉพาะบุคคล) พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้: ตั้งแต่ตัวอักษร “สัง” ในคำว่า “สังฆัง ภันเต ปวาเรมิ...เป... ตติยัมปิ ภันเต สังฆัง ปวาเรมิ ทิฏเฐน วา...เป... ปัสสันโต ปฏิ” จนถึงตัวอักษร “ฏิ” ซึ่งเป็นตัวอักษรสุดท้าย ปวารณายังคงเป็นอันกล่าวแล้ว บอกแล้ว แต่ยังไม่จบ ในช่วงนี้ แม้ผู้ระงับปวารณาในบทเดียว ปวารณาก็เป็นอันระงับแล้ว แต่เมื่อกล่าวคำว่า “กริสสามิ” ปวารณาก็เป็นอันจบแล้ว เพราะฉะนั้น เมื่อถึงบทว่า “กริสสามิ” แม้ผู้ระงับปวารณา ปวารณาก็เป็นอันไม่ระงับ นัยนี้แลแม้ในทุติยวาจิกะ เอกวาจิกะ และสมานวัสสิกะ เพราะในปวารณาเหล่านี้ คำที่ลงท้ายด้วยตัวอักษร “ฏิ” เท่านั้นเป็นเขตของการระงับปวารณา 237. Anuyuñjiyamānoti ‘‘kimhi naṃ ṭhapesī’’ti parato vuttanayena pucchiyamāno. Omadditvāti etāni ‘‘alaṃ bhikkhu mā bhaṇḍana’’ntiādīni vacanāni vatvā, vacanomaddanā hi idha omaddanāti adhippetā. Anuddhaṃsitaṃ paṭijānātīti ‘‘amūlakena pārājikena anuddhaṃsito ayaṃ mayā’’ti evaṃ paṭijānāti. Yathādhammanti saṅghādisesena anuddhaṃsane pācittiyaṃ; itarehi dukkaṭaṃ. Nāsetvāti liṅganāsanāya nāsetvā. 237. คำว่า “เมื่อถูกสอบสวน” หมายถึง เมื่อถูกสอบสวนโดยนัยที่กล่าวไว้ในภายหลังว่า “เธอระงับปวารณานั้นด้วยเหตุใด?” คำว่า “กดขี่แล้ว” หมายถึง กล่าวคำเหล่านี้ว่า “พอเถิดภิกษุ อย่าทะเลาะกันเลย” เป็นต้น ในที่นี้ การกดขี่ด้วยคำพูดหมายถึงการกดขี่ คำว่า “รับสารภาพว่าได้กล่าวหา” หมายถึง รับสารภาพอย่างนี้ว่า “ภิกษุรูปนี้ถูกข้าพเจ้ากล่าวหาด้วยอาบัติปาราชิกที่ไม่มีมูล” คำว่า “ตามธรรม” หมายถึง เมื่อกล่าวหาด้วยอาบัติสังฆาทิเสส เป็นอาบัติปาจิตตีย์ เมื่อกล่าวหาด้วยอาบัติอื่น เป็นอาบัติทุกกฏ คำว่า “ทำลายแล้ว” หมายถึง ทำลายด้วยการทำลายเพศ (สมณเพศ) 238. Sāssa yathādhammaṃ paṭikatāti ettakameva vatvā pavārethāti vattabbā, asukā nāma āpattīti idaṃ pana na vattabbaṃ, etañhi kalahassa mukhaṃ hoti. 238. พึงกล่าวเพียงเท่านี้ว่า "การที่เธอได้แก้ไขตามธรรมแล้ว จงปวารณาเถิด" แต่ไม่พึงกล่าวว่า "อาบัติชื่อโน้น" เพราะคำนั้นเป็นเหตุแห่งการทะเลาะวิวาท Vatthuṭhapanādikathā เรื่องการงดวัตถุเป็นต้น 239. Idaṃ vatthu paññāyati na puggaloti ettha corā kira araññavihāre pokkharaṇito macche gahetvā pacitvā khāditvā agamaṃsu. So taṃ vippakāraṃ disvā ārāme vā kiñci dhuttena kataṃ vippakāraṃ disvā ‘‘bhikkhussa iminā kammena bhavitabba’’nti sallakkhetvā evamāha. Vatthuṃ ṭhapetvā saṅgho pavāreyyāti ‘‘yadā taṃ puggalaṃ jānissāma, tadā naṃ codessāma. Idāni pana saṅgho pavāretū’’ti ayamettha attho. Idāneva naṃ vadehīti sace iminā vatthunā kañci puggalaṃ parisaṅkasi, idāneva naṃ apadisāhīti attho. Sace apadisati, taṃ puggalaṃ anuvijjitvā pavāretabbaṃ; no ce apadisati, upaparikkhitvā jānissāmāti pavāretabbaṃ. 239. ในคำว่า "วัตถุนี้ปรากฏ แต่บุคคลไม่ปรากฏ" นี้ ได้ยินว่า พวกโจรจับปลาจากสระในอารามป่าแล้ว หุงกินแล้วก็ไป ภิกษุนั้นเห็นความวิปริตนั้น หรือเห็นความวิปริตบางอย่างที่คนเกเรทำในอารามแล้ว สำคัญว่า "กรรมนี้พึงเป็นกรรมของภิกษุ" จึงกล่าวอย่างนี้ คำว่า "สงฆ์จงปวารณาโดยงดวัตถุไว้" นี้ มีอรรถว่า "เมื่อใดเราจักรู้บุคคลนั้น เมื่อนั้นเราจักโจทบุคคลนั้น แต่บัดนี้ ขอสงฆ์จงปวารณาเถิด" คำว่า "จงบอกบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" นี้ มีอรรถว่า "ถ้าท่านสงสัยบุคคลใดด้วยวัตถุนี้ จงระบุบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" ถ้าระบุ ก็พึงสอบสวนบุคคลนั้นแล้วปวารณา ถ้าไม่ระบุ ก็พึงกล่าวว่า "เราจักสอบสวนแล้วรู้เอง" แล้วปวารณา Ayaṃ puggalo paññāyati na vatthūti ettha eko bhikkhu mālāgandhavilepanehi cetiyaṃ vā pūjesi, ariṭṭhaṃ vā pivi, tassa tadanurūpo sarīragandho ahosi; so taṃ gandhaṃ sandhāya ‘‘imassa bhikkhuno evarūpo sarīragandho’’ti vatthuṃ pakāsento evamāha. Puggalaṃ ṭhapetvā saṅgho pavāreyyāti etaṃ puggalaṃ ṭhapetvā saṅgho pavāretu. Idāneva naṃ vadehīti yaṃ tvaṃ puggalaṃ ṭhapesi, tassa puggalassa idāneva dosaṃ vada. Sace ayamassa dosoti vadati, taṃ puggalaṃ sodhetvā pavāretabbaṃ. Atha nāhaṃ jānāmīti vadati, upaparikkhitvā jānissāmāti pavāretabbaṃ. ในคำว่า "บุคคลนี้ปรากฏ แต่วัตถุไม่ปรากฏ" นี้ ภิกษุรูปหนึ่งบูชาเจดีย์ด้วยดอกไม้และเครื่องหอมสำหรับทา หรือดื่มน้ำอริฏฐะ กลิ่นกายที่สมควรแก่สิ่งนั้นจึงมีแก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นหมายถึงกลิ่นนั้น จึงกล่าวเปิดเผยวัตถุว่า "กลิ่นกายเช่นนี้มีแก่ภิกษุรูปนี้" อย่างนี้ คำว่า "สงฆ์จงปวารณาโดยงดบุคคลไว้" นี้ คือ "สงฆ์จงปวารณาโดยงดบุคคลนี้ไว้" คำว่า "จงบอกบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" นี้ คือ "ท่านงดบุคคลใดไว้ จงบอกโทษของบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" ถ้ากล่าวว่า "นี่เป็นโทษของบุคคลนั้น" ก็พึงชำระบุคคลนั้นแล้วปวารณา ถ้ากล่าวว่า "เราไม่รู้" ก็พึงกล่าวว่า "เราจักสอบสวนแล้วรู้เอง" แล้วปวารณา Idaṃ vatthu ca puggalo ca paññāyatīti purimanayeneva corehi macche gahetvā pacitvā paribhuttaṭṭhānañca gandhādīhi nahānaṭṭhānañca disvā ‘‘pabbajitassa kamma’’nti maññamāno so evamāha. Idāneva naṃ vadehīti idāneva tena vatthunā parisaṅkitaṃ puggalaṃ vadehi; idaṃ pana ubhayampi disvā diṭṭhakālato paṭṭhāya vinicchinitvāva pavāretabbaṃ. Kallaṃ vacanāyāti kallaṃ codanāya; codetuṃ vaṭṭatīti attho. Kasmā? Pavāraṇato pubbe avinicchitattā pacchā ca disvā coditattāti. Ukkoṭanakaṃ pācittiyanti idañhi ubhayaṃ pubbe pavāraṇāya disvā vinicchinitvāva bhikkhū pavārenti, tasmā puna taṃ ukkoṭentassa āpatti. ในคำว่า "วัตถุและบุคคลนี้ปรากฏ" นี้ ภิกษุนั้นเห็นสถานที่ที่พวกโจรจับปลาแล้วหุงกิน และสถานที่อาบน้ำด้วยของหอมเป็นต้น ด้วยนัยก่อนนั่นเอง แล้วสำคัญว่า "นี่เป็นกรรมของบรรพชิต" จึงกล่าวอย่างนี้ คำว่า "จงบอกบุคคลนั้นเดี๋ยวนี้" นี้ คือ "จงบอกบุคคลที่สงสัยด้วยวัตถุนั้นเดี๋ยวนี้" แต่พึงปวารณาโดยวินิจฉัยทั้งสองอย่างนี้ ตั้งแต่เวลาที่เห็นแล้วเท่านั้น คำว่า "ควรแก่การกล่าว" นี้ มีอรรถว่า "ควรแก่การโจท; ควรแก่การโจท" เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่ได้วินิจฉัยก่อนปวารณา และเพราะโจทเมื่อเห็นภายหลัง คำว่า "อาบัติปาจิตตีย์เพราะรื้อฟื้น" นี้ เพราะภิกษุทั้งหลายเห็นทั้งสองอย่างนี้ก่อนปวารณาแล้ววินิจฉัยแล้วจึงปวารณา เพราะฉะนั้น เมื่อภิกษุรื้อฟื้นกรรมนั้นอีก จึงเป็นอาบัติ Bhaṇḍanakārakavatthukathā เรื่องวัตถุแห่งภิกษุผู้ก่อการทะเลาะ 240. Dve tayo uposathe cātuddasike kātunti ettha catutthapañcamā dve, tatiyo pana pakatiyāpi catuddasikoyevāti. Tasmā tatiyacatutthā vā tatiyacatutthapañcamā vā dve tayo cātuddasikā kātabbā. Atha catutthe kate suṇanti, pañcamo cātuddasiko kātabbo. Evampi dve cātuddasikā honti. Evaṃ karontā bhaṇḍanakārakānaṃ terase vā cātuddase vā ime pannarasīpavāraṇaṃ pavāressanti. Evaṃ pavārentehi ca bahisīmāya sāmaṇere ṭhapetvā ‘‘te āgacchantī’’ti sutvā lahuṃ lahuṃ sannipatitvā pavāretabbaṃ. Etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘te ce bhikkhave…pe… tathā karontū’’ti vuttaṃ. 240. ในคำว่า "พึงทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ หรือ ๓ ครั้ง" นี้ อุโบสถที่ ๔ และ ๕ เป็น ๒ ครั้ง ส่วนอุโบสถที่ ๓ โดยปกติก็เป็น ๑๔ ค่ำอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทำอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ หรือ ๓ ครั้ง คืออุโบสถที่ ๓ และ ๔ หรืออุโบสถที่ ๓, ๔ และ ๕ ถ้าทำอุโบสถที่ ๔ แล้วได้ยิน (ว่ามีอุโบสถ ๑๔ ค่ำอีก) ก็พึงทำอุโบสถที่ ๕ ให้เป็น ๑๔ ค่ำ อย่างนี้ก็มีอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๒ ครั้ง เมื่อทำอย่างนี้ พวกภิกษุผู้ก่อการทะเลาะจักปวารณาปัณณรสีปวารณา (ปวารณาในวัน ๑๕ ค่ำ) นี้ ในวัน ๑๓ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำ และเมื่อปวารณาอย่างนี้ พึงงดสามเณรไว้นอกสีมา แล้วเมื่อได้ยินว่า "พวกนั้นกำลังมา" ก็พึงรีบประชุมกันแล้วปวารณา เพื่อแสดงอรรถนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกเธอ...เป็นต้น...จงทำอย่างนั้น" Asaṃvihitāti saṃvidahanarahitā āgamanajānanatthāya akatasaṃvidahitā; aviññātāva hutvāti attho. Tesaṃ vikkhitvāti ‘‘kilantattha muhuttaṃ vissamathā’’tiādinā nayena sammohaṃ katvāti attho. No ce labhethāti no ce bahisīmaṃ gantuṃ labheyyuṃ; bhaṇḍanakārakānaṃ sāmaṇerehi ca daharabhikkhūhi ca nirantaraṃ anubaddhāva honti. Āgame juṇheti yaṃ sandhāya āgame juṇhe pavāreyyāmāti ñattiṃ ṭhapesuṃ, tasmiṃ āgame juṇhe komudiyā cātumāsiniyā akāmā pavāretabbaṃ, avassaṃ pavāretabbaṃ, na hi taṃ atikkamitvā pavāretuṃ labbhati. Tehi ce bhikkhave bhikkhūhi pavāriyamāneti evaṃ cātumāsiniyā pavāriyamāne. คำว่า "อะสังวิหิตา" คือ ผู้ไม่มีการจัดแจง ไม่ได้จัดแจงเพื่อรู้การมา มีอรรถว่า "เป็นผู้ไม่รู้" คำว่า "ทำให้พวกนั้นกระจัดกระจาย" นี้ มีอรรถว่า "ทำให้หลงด้วยนัยมีอาทิว่า 'พวกท่านเหน็ดเหนื่อยแล้ว จงพักผ่อนสักครู่'" คำว่า "ถ้าไม่ได้" นี้ คือ "ถ้าไม่ได้ไปนอกสีมา" เพราะพวกภิกษุผู้ก่อการทะเลาะย่อมถูกสามเณรและภิกษุหนุ่มติดตามอยู่เสมอ ในคำว่า "ในเดือนจุณหะที่จะมาถึง" นี้ คือ เมื่อได้ตั้งญัตติไว้ว่า "เราจักปวารณาในเดือนจุณหะที่จะมาถึง" ในเดือนจุณหะที่จะมาถึงนั้น พึงปวารณาจาตุมาสินีปวารณา (ปวารณาในวันเพ็ญเดือน ๑๒) โดยไม่สมัครใจ คือพึงปวารณาโดยจำเป็น เพราะไม่พึงล่วงเลยวันนั้นแล้วปวารณาได้ คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังปวารณา" นี้ คือ "เมื่อกำลังปวารณาจาตุมาสินีปวารณาอย่างนี้" Pavāraṇāsaṅgahakathā เรื่องการสงเคราะห์ปวารณา 241. Aññataro phāsuvihāroti taruṇasamatho vā taruṇavipassanā vā. Paribāhirā bhavissāmāti anibaddharattiṭṭhānadivāṭṭhānādibhāvena bhāvanānuyogaṃ sampādetuṃ asakkontā bāhirā bhavissāma. Sabbeheva ekajjhaṃ sannipatitabbanti iminā chandadānaṃ paṭikkhipati. Bhinnassa hi saṅghassa samaggakaraṇakāle tiṇavatthārakasamathe imasmiñca pavāraṇāsaṅgaheti imesu tīsu ṭhānesu chandaṃ dātuṃ na vaṭṭati. Pavāraṇāsaṅgaho nāmāyaṃ vissaṭṭhakammaṭṭhānānaṃ thāmagatasamathavipassanānaṃ sotāpannādīnañca na dātabbo. Taruṇasamathavipassanālābhino pana sabbe vā hontu, upaḍḍhā vā, ekapuggalo vā ekassapi vasena dātabboyeva. Dinne pavāraṇāsaṅgahe antovasse parihārova hoti, āgantukā tesaṃ senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti. Tehipi chinnavassehi na bhavitabbaṃ, pavāretvā pana antarāpi cārikaṃ pakkamituṃ labhantīti dassanatthaṃ ‘‘tehi ce bhikkhave’’tiādimāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. 241. คำว่า "การอยู่ผาสุกอย่างใดอย่างหนึ่ง" คือ สมถะที่ยังอ่อน หรือวิปัสสนาที่ยังอ่อน คำว่า "เราจักเป็นผู้ภายนอก" คือ เราจักเป็นผู้ภายนอกเพราะไม่สามารถบำเพ็ญภาวนานุโยคได้ ด้วยความเป็นผู้ไม่มีที่อยู่ประจำทั้งกลางคืนและกลางวันเป็นต้น ด้วยคำว่า "ภิกษุทั้งปวงพึงประชุมพร้อมกัน" นี้ ทรงห้ามการให้ฉันทะ เพราะในกาลที่สงฆ์แตกกันแล้วทำให้พร้อมเพรียงกัน ในสมถะชื่อติณวัตถารกะ และในการสงเคราะห์ปวารณานี้ ใน ๓ ฐานะเหล่านี้ ไม่ควรให้ฉันทะ การสงเคราะห์ปวารณานี้ ไม่พึงให้แก่ผู้ที่ละกรรมฐานแล้ว ผู้ที่สมถะและวิปัสสนาถึงความมั่นคงแล้ว และพระโสดาบันเป็นต้น แต่ผู้ได้สมถะและวิปัสสนาที่ยังอ่อน ไม่ว่าจะเป็นทั้งหมด หรือครึ่งหนึ่ง หรือแม้แต่บุคคลเดียว ก็พึงให้ได้ เมื่อให้การสงเคราะห์ปวารณาแล้ว ย่อมเป็นการคุ้มครองภายในพรรษา ภิกษุอาคันตุกะไม่สามารถยึดเสนาสนะของภิกษุเหล่านั้นได้ และภิกษุเหล่านั้นก็ไม่พึงเป็นผู้มีพรรษาขาด แต่เมื่อปวารณาแล้ว ก็สามารถจาริกไปได้ในระหว่าง (ก่อนถึงวันเพ็ญเดือน ๑๒) เพื่อแสดงอรรถนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกเธอ...เป็นต้น" ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงก็เป็นความชัดเจนแล้ว Pavāraṇākkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปวารณาขันธกะ จบแล้ว 5. Cammakkhandhakaṃ 5. จัมมขันธกะ Soṇakoḷivisavatthukathā เรื่องราวของโสณะโกลิวิสะ 242. Cammakkhandhake – issariyādhipaccanti issarabhāvena ca adhipatibhāvena ca samannāgataṃ. Rajjanti rājabhāvaṃ, raññā kattabbakiccaṃ vā. Soṇo nāma koḷivisoti ettha soṇoti tassa nāmaṃ; koḷivisoti gottaṃ. Pādatalesu lomānīti rattesu pādatalesu sukhumāni añjanavaṇṇāni kammacittīkatāni lomāni jātāni honti. So kira pubbe asītisahassānaṃ purisānaṃ jeṭṭhapuriso hutvā tehi saddhiṃ paccekabuddhassa vasanaṭṭhāne paṇṇasālaṃ katvā attano sassirikaṃ uṇṇapāvārakaṃ paccekabuddhassa pādehi akkamanaṭṭhāne pādapuñchanikaṃ katvā ṭhapesi. Temāsaṃ pana sabbeva paccekabuddhaṃ upaṭṭhahiṃsu. Ayaṃ tassa ca tesañca asītiyā gāmikasahassānaṃ pubbayogo. 242. ในคัมภีร์จัมมขันธกะ – คำว่า อิสริยาธิปัตย์ คือ ประกอบด้วยความเป็นใหญ่และความเป็นผู้ปกครอง คำว่า ราชย์ คือ ความเป็นพระราชา หรือกิจที่พระราชาพึงกระทำ ในคำว่า โสณะโกลิวิสะ นี้ คำว่า โสณะ เป็นชื่อของท่าน คำว่า โกลิวิสะ เป็นโคตร คำว่า ขนที่ฝ่าเท้า คือ ขนละเอียดสีเหมือนยาหยอดตาที่กรรมบันดาลให้เกิด มีอยู่ที่ฝ่าเท้าสีแดง ได้ยินว่า ท่านนั้นในกาลก่อนเป็นหัวหน้าของบุรุษแปดหมื่นคน ได้สร้างบรรณศาลาในที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าพร้อมกับคนเหล่านั้น ได้ทำผ้ากัมพลขนสัตว์อันมีรัศมีของตนให้เป็นผ้าเช็ดเท้าในที่ที่พระปัจเจกพุทธเจ้าจะเหยียบย่ำแล้ววางไว้ อนึ่ง ชนทั้งหมดได้อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าตลอดสามเดือน นี้เป็นบุพพโยคะของท่านและของชาวบ้านแปดหมื่นคนเหล่านั้น Asītigāmikasahassānīti tesu gāmesu vasantānaṃ kulaputtānaṃ asītisahassāni. Kenacideva karaṇīyenāti kenaci karaṇīyena viya; na panassa kiñci karaṇīyaṃ atthi aññatra tassa dassanā. Rājā kira tānipi asītikulaputtasahassāni sannipātāpento ‘‘evaṃ aparisaṅkanto soṇo āgamissatī’’ti sannipātāpesi. Diṭṭhadhammike attheti ‘‘kasivaṇijjādīni dhammena kattabbāni, mātāpitaro dhammena positabbā’’ti evamādinā nayena idhalokahite atthe anusāsitvā. So no bhagavāti so amhākaṃ bhagavā tumhe samparāyike atthe anusāsissatīti attho. คำว่า ชาวบ้านแปดหมื่นคน คือ กุลบุตรแปดหมื่นคนที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้านเหล่านั้น คำว่า ด้วยกิจบางอย่าง คือ เหมือนด้วยกิจบางอย่าง แต่กิจอื่นนอกจากเพื่อเห็นท่านนั้น ไม่มีแก่พระราชา ได้ยินว่า พระราชาทรงให้กุลบุตรแปดหมื่นคนเหล่านั้นประชุมกัน โดยทรงดำริว่า “โสณะจักมาโดยไม่สงสัยอย่างนี้” คำว่า ประโยชน์ในปัจจุบัน คือ ทรงสั่งสอนประโยชน์ในโลกนี้ด้วยนัยมีอาทิว่า “การกสิกรรมและการค้าขายเป็นต้น พึงกระทำโดยธรรม มารดาบิดาพึงบำรุงโดยธรรม” คำว่า พระผู้มีพระภาคของเรานั้น คือ พระผู้มีพระภาคของเรานั้นจักทรงสั่งสอนประโยชน์ในสัมปรายภพแก่ท่านทั้งหลาย ดังนี้เป็นอรรถ Bhagavantaṃ paṭivedemīti bhagavantaṃ jānāpemi. Pāṭikāya nimujjitvāti sopānassa heṭṭhā aḍḍhacandapāsāṇe nimujjitvā. Yassa dāni bhante bhagavā kālaṃ maññatīti yassa tesaṃ hitakiriyatthassa bhagavā kālaṃ jānāti. Vihārapacchāyāyanti vihārapaccante chāyāyaṃ. Samannāharantīti pasādavasena punappunaṃ manasi karonti. Bhiyyosomattāyāti bhiyyosomattāya puna visiṭṭhataraṃ dassehīti attho. Antaradhāyatīti adassanaṃ hoti. คำว่า ข้าพระองค์จะกราบทูลพระผู้มีพระภาค คือ ข้าพระองค์จะให้พระผู้มีพระภาคทรงทราบ คำว่า จมลงที่แผ่นหิน คือ จมลงที่แผ่นหินรูปพระจันทร์ครึ่งซีกใต้บันได คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสำคัญกาลใด คือ พระผู้มีพระภาคทรงทราบกาลเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนเหล่านั้น คำว่า ที่เงาหลังวิหาร คือ ที่เงาชายวิหาร คำว่า น้อมนำมา คือ กระทำไว้ในใจซ้ำๆ ด้วยความเลื่อมใส คำว่า เพื่อความเป็นยิ่งขึ้นไปอีก คือ พึงแสดงให้วิเศษยิ่งขึ้นไปอีก ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า อันตรธานไป คือ ไม่ปรากฏ Soṇassa pabbajjākathā เรื่องการบวชของพระโสณะ 243. Lohitena phuṭo hotīti lohitena makkhito hoti. Gavāghātananti yattha gāvo haññanti, tādisoti attho. Kusalo nāma vīṇāya vādanakusalo. Vīṇāya tantissareti vīṇāya tantiyā sare. Accāyatāti atiāyatā kharamucchitā. Saravatīti sarasampannā. Kammaññāti kammakkhamā. Atisithilāti mandamucchanā. Same guṇe patiṭṭhitāti majjhime sare ṭhapetvā mucchitā. Vīriyasamataṃ adhiṭṭhahāti vīriyasampayuttasamataṃ adhiṭṭhāhi, vīriyaṃ samathena yojehīti attho. Indriyānañca samataṃ paṭivijjhāti saddhādīnaṃ indriyānaṃ samataṃ samabhāvaṃ. Tattha saddhaṃ paññāya, paññañca saddhāya, vīriyaṃ samādhinā, samādhiñca vīriyena yojayamāno indriyānaṃ samataṃ paṭivijjha. Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhīti tasmiṃ samathe sati, yena ādāse mukhabimbeneva nimittena uppajjitabbaṃ, taṃ samathanimittaṃ vipassanānimittaṃ magganimittaṃ phalanimittañca gaṇhāhi, nibbattehīti attho. 243. คำว่า “เปื้อนเลือด” คือ ถูกเลือดเปื้อนแล้ว คำว่า “โรงฆ่าสัตว์” คือ ที่ซึ่งโคทั้งหลายถูกฆ่า ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “ผู้ฉลาด” คือ ผู้ฉลาดในการดีดพิณ คำว่า “เสียงสายพิณ” คือ เสียงของสายพิณ คำว่า “ตึงเกินไป” คือ ตึงเกินไป ดีดแล้วเสียงหยาบ คำว่า “มีเสียงไพเราะ” คือ สมบูรณ์ด้วยเสียง คำว่า “ควรแก่การงาน” คือ ควรแก่การดีด คำว่า “หย่อนเกินไป” คือ ดีดแล้วเสียงอ่อน คำว่า “ตั้งอยู่ในคุณที่เสมอกัน” คือ ตั้งไว้ในเสียงปานกลางแล้วดีด คำว่า “จงตั้งมั่นในความเสมอกันแห่งวิริยะ” คือ จงตั้งมั่นในสมถะที่ประกอบด้วยวิริยะ จงประกอบวิริยะเข้ากับสมถะ ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “จงแทงตลอดความเสมอกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย” คือ ความเสมอกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น ในอินทรีย์เหล่านั้น จงแทงตลอดความเสมอกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย โดยประกอบศรัทธาเข้ากับปัญญา ปัญญาเข้ากับศรัทธา วิริยะเข้ากับสมาธิ และสมาธิเข้ากับวิริยะ คำว่า “และจงถือเอานิมิตในที่นั้น” คือ เมื่อสมถะนั้นมีอยู่ พึงถือเอาสมถนิมิต วิปัสสนานิมิต มรรคานิมิต และผลนิมิตนั้น ซึ่งเป็นนิมิตที่พึงเกิดขึ้น เหมือนเงาหน้าในกระจกเงา พึงยังนิมิตนั้นให้เกิดขึ้น ดังนี้เป็นอรรถ 244. Aññaṃ byākareyyanti arahā ahanti jānāpeyyaṃ. Cha ṭhānānīti cha kāraṇāni. Adhimutto hotīti paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā ṭhito hoti. Nekkhammādhimuttotiādi sabbaṃ arahattavasena vuttaṃ. Arahattañhi sabbakilesehi nikkhantattā nekkhammaṃ, teheva pavivittattā paviveko, byāpajjābhāvato abyāpajjaṃ, upādānassa khayante uppannattā upādānakkhayo, taṇhākkhayante uppannattā taṇhakkhayo, sammohābhāvato asammohoti ca vuccati. 244. คำว่า “พึงพยากรณ์อย่างอื่น” คือ พึงให้รู้ว่า “ข้าพเจ้าเป็นพระอรหันต์” คำว่า “ฐานะ ๖” คือ เหตุ ๖ ประการ คำว่า “น้อมใจไปแล้ว” คือ แทงตลอดแล้ว กระทำให้ประจักษ์แล้ว ตั้งอยู่แล้ว คำว่า “น้อมใจไปในเนกขัมมะ” เป็นต้น ทั้งหมดนี้ พระโสณะกล่าวโดยอำนาจแห่งอรหัตตผล เพราะอรหัตตผลเป็นสภาพที่ออกไปจากกิเลสทั้งปวง จึงชื่อว่า เนกขัมมะ เพราะเป็นสภาพที่สงัดจากกิเลสเหล่านั้นนั่นเอง จึงชื่อว่า ปวิเวก เพราะไม่มีความเบียดเบียน จึงชื่อว่า อัพยาปัชชะ เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นไปแห่งอุปาทาน จึงชื่อว่า อุปาทานักขยะ เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นไปแห่งตัณหา จึงชื่อว่า ตัณหักขยะ เพราะไม่มีความหลง จึงชื่อว่า อสัมโมหะ ดังนี้ Kevalaṃ saddhāmattakanti paṭivedharahitaṃ kevalaṃ paṭivedhapaññāya asammissaṃ saddhāmattakaṃ. Paṭicayanti punappunaṃ karaṇena vuḍḍhiṃ. Vītarāgattāti maggappaṭivedhena rāgassa vigatattāyeva nekkhammasaṅkhātaṃ arahattaṃ paṭivijjhitvā ṭhito hoti. Phalasamāpattivihāreneva viharati, tanninnamānasoyeva hotīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. คำว่า “เพียงศรัทธาเท่านั้น” คือ เพียงศรัทธาเท่านั้นที่ปราศจากการแทงตลอด ไม่ปะปนกับปัญญาที่แทงตลอด คำว่า “สั่งสม” คือ ความเจริญด้วยการกระทำซ้ำๆ คำว่า “เพราะปราศจากราคะ” คือ แทงตลอดอรหัตตผลอันชื่อว่าเนกขัมมะ เพราะราคะสิ้นไปแล้วด้วยการแทงตลอดมรรค แล้วตั้งอยู่ ย่อมอยู่ด้วยผลสมาบัติอันเป็นเครื่องอยู่เท่านั้น มีใจน้อมไปในผลสมาบัตินั้นเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน Lābhasakkārasilokanti catupaccayalābhañca tesaṃyeva sukatabhāvañca vaṇṇabhaṇanañca. Nikāmayamānoti icchamāno patthayamāno. Pavivekādhimuttoti viveke adhimutto ahanti evaṃ arahattaṃ byākarotīti attho. คำว่า “ลาภ สักการะ และชื่อเสียง” คือ ลาภคือปัจจัยสี่ และความเป็นของที่ทำดีแล้วของปัจจัยสี่เหล่านั้น และการกล่าวสรรเสริญคุณ คำว่า “ปรารถนาอยู่” คือ ผู้ต้องการ ผู้ปรารถนา คำว่า “น้อมใจไปในความสงัด” คือ พยากรณ์อรหัตตผลว่า “ข้าพเจ้าน้อมใจไปในวิเวก” ดังนี้เป็นอรรถ Sīlabbataparāmāsanti sīlañca vatañca parāmasitvā gahitagahaṇamattaṃ. Sārato paccāgacchantoti sārabhāvena jānanto. Abyāpajjādhimuttoti abyāpajjaṃ arahattaṃ byākarotīti attho. Imināva nayena sabbavāresu attho veditabbo. คำว่า “สีลัพพตปรามาส” คือ เพียงการยึดถือที่ถือเอาโดยสำคัญผิดในศีลและวัตร คำว่า “กลับมาสู่สาระ” คือ ผู้รู้โดยความเป็นสาระ คำว่า “น้อมใจไปในความไม่เบียดเบียน” คือ พยากรณ์อรหัตตผลอันเป็นที่เกิดของบุคคลผู้ไม่มีความเบียดเบียน ดังนี้เป็นอรรถ พึงทราบอรรถในวาระทั้งปวงด้วยนัยนี้แล Bhusāti balavanto. Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti etassa khīṇāsavassa cittaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Amissīkatanti amissakataṃ. Kilesāhi ārammaṇena saddhiṃ cittaṃ missaṃ karonti, tesaṃ abhāvā amissīkataṃ. Ṭhitanti patiṭṭhitaṃ. Āneñjappattanti acalanappattaṃ. Vayañcassānupassatīti tassa cittassa uppādampi vayampi passati. คำว่า “อย่างแรงกล้า” คือ มีกำลัง คำว่า “ย่อมไม่ครอบงำจิตของท่าน” คือ กิเลสเหล่านั้นไม่สามารถยึดจิตของพระขีณาสพนี้ไว้ได้ คำว่า “ไม่ปะปน” คือ ไม่ได้กระทำให้ปะปน เพราะกิเลสทั้งหลายย่อมกระทำจิตให้ปะปนกับอารมณ์ แต่เพราะไม่มีกิเลส จิตจึงไม่ปะปน คำว่า “ตั้งมั่น” คือ ตั้งมั่นแล้ว คำว่า “ถึงความไม่หวั่นไหว” คือ ถึงความเป็นสภาพไม่หวั่นไหว คำว่า “ย่อมเห็นความเสื่อมไปของจิตนั้น” คือ ย่อมเห็นทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของจิตนั้น Nekkhammaṃ adhimuttassāti arahattaṃ paṭivijjhitvā ṭhitassa. Sesapadehipi arahattameva kathitaṃ. Upādānakkhayassāti upayogatthe sāmivacanaṃ. Asammohañca cetasoti cittassa ca asammohaṃ adhimuttassa. Disvā āyatanuppādanti āyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā. Sammā cittaṃ vimuccatīti sammā hetunā nayena imāya vipassanāya paṭipattiyā phalasamāpattivasena cittaṃ vimuccati, nibbānārammaṇe adhimuccati. Santacittassāti nibbutacittassa. Tādinoti iṭṭhāniṭṭhe anunayapaṭighehi akampiyattā tādī, tassa tādino. คำว่า เนกขัมมัง อธิมุตตัสสะ คือผู้ตั้งอยู่ด้วยการแทงตลอดอรหัตตผล แม้ด้วยบทที่เหลือก็กล่าวถึงอรหัตตผลนั่นเอง คำว่า อุปาทานักขยัสสะ เป็นคำที่มีวิภัตติสามีในอรรถอุปโยคะ คำว่า อสัมโมหัญจะ เจตโส คือผู้ที่น้อมใจไปในอรหัตตผลอันเป็นความไม่หลงแห่งจิต คำว่า ทิสวา อายตนุปปาทัง คือเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของอายตนะทั้งหลาย คำว่า สัมมา จิตตัง วิมุจจติ คือจิตย่อมหลุดพ้นโดยชอบด้วยเหตุ ด้วยนัย ด้วยปฏิปัตติคือวิปัสสนานี้ ด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ จิตย่อมน้อมไปในอารมณ์คือนิพพาน คำว่า สันตจิตตัสสะ คือผู้มีจิตสงบแล้ว คำว่า ตาทิโน คือผู้มีจิตไม่หวั่นไหวในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ เพราะความที่จิตไม่หวั่นไหวด้วยอนุนัย (ราคะ) และปฏิฆะ (โทสะ) จิตของพระอรหันต์ผู้เป็นตาทิบุคคลนั้นย่อมตั้งมั่น Diguṇādiupāhanapaṭikkhepakathā เรื่องว่าด้วยการห้ามรองเท้าสองชั้นเป็นต้น 245. Aññaṃ byākarontīti arahattaṃ byākaronti. Attho ca vuttoti yena arahāti ñāyati, so attho vutto. Suttattho pana suttavaṇṇanatoyeva gahetabbo. Attā ca anupanītoti ahaṃ arahāti evaṃ byañjanavasena attā na upanīto. Atha ca panidhekacce moghapurisāti aññe pana tucchapurisā hasamānā viya asantameva aññaṃ vacanamattena santaṃ katvā byākaronti. Ekapalāsikanti ekapaṭalaṃ. Asītisakaṭavāheti ettha dve sakaṭabhārā eko vāhoti veditabbo. Sattahatthikañca anīkanti ettha cha hatthiniyo eko ca hatthīti idamekaṃ anīkaṃ. Īdisāni satta anīkāni sattahatthikaṃ anīkaṃ nāma. Diguṇāti dvipaṭalā. Tiguṇāti tipaṭalā. Gaṇaṅguṇūpāhanāti catupaṭalato paṭṭhāya vuccati. 245. คำว่า อัญญัง พยากโรนติ คือย่อมพยากรณ์อรหัตตผล คำว่า อัตโถ จ วุตโต คือความหมายใดที่ทำให้รู้ว่าเป็นพระอรหันต์ ความหมายนั้นได้กล่าวไว้แล้ว แต่ความหมายของโสณสูตรพึงถือเอาจากอรรถกถาที่เป็นอธิบายของสูตรเท่านั้น คำว่า อัตตา จ อนุปนีโต คือตนไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงด้วยอำนาจพยัญชนะอย่างนี้ว่า "เราเป็นพระอรหันต์" คำว่า อถ จ ปนิทเกจเจ โมฆปุริสาติ คือแต่โมฆบุรุษบางพวกอื่น คือบุรุษผู้ว่างเปล่า ย่อมพยากรณ์อรหัตตผลที่ไม่มีอยู่จริงให้เป็นเหมือนมีอยู่จริงด้วยเพียงคำพูด เหมือนเยาะเย้ย คำว่า เอกปลาสิกัง คือมีชั้นเดียว ในคำว่า อสีติสกฏวาหะ พึงทราบว่าเกวียนสองเล่มบรรทุกเป็นหนึ่งวาหะ ในคำว่า สัตตหัตถิกัญจะ อนีกัง คือช้างพัง ๖ เชือก และช้างพลาย ๑ เชือก รวมช้าง ๗ เชือกนี้ เป็นหนึ่งกองทัพ กองทัพ ๗ กองทัพเช่นนี้ชื่อว่า สัตตหัตถิกะอนีกะ คำว่า ทิคุณา คือรองเท้าสองชั้น คำว่า ติคุณา คือรองเท้าสามชั้น รองเท้าตั้งแต่สี่ชั้นขึ้นไปเรียกว่า คุณังคุณูปาหนะ Sabbanīlikādipaṭikkhepakathā เรื่องว่าด้วยการห้ามรองเท้าสีครามล้วนเป็นต้น 246. Sabbanīlikāti sabbāva nīlikā. Esa nayo sabbapītikādīsupi. Tattha ca nīlikā umāpupphavaṇṇā hoti, pītikā kaṇikārapupphavaṇṇā, lohitikā jayasumanapupphavaṇṇā, mañjiṭṭhikā mañjiṭṭhavaṇṇā eva, kaṇhā addāriṭṭhakavaṇṇā, mahāraṅgarattā satapadipiṭṭhivaṇṇā, mahānāmarattā sambhinnavaṇṇā hoti paṇḍupalāsavaṇṇā. Kurundiyaṃ pana ‘‘padumapupphavaṇṇā’’ti vuttā. Etāsu yaṃkiñci labhitvā rajanaṃ coḷakena puñchitvā vaṇṇaṃ bhinditvā dhāretuṃ vaṭṭati. Appamattakepi bhinne vaṭṭatiyeva. 246. คำว่า สัพพนีลิกา คือรองเท้าที่มีสีครามล้วน แม้ในบททั้งปวงก็มีนัยนี้ ในบรรดารองเท้าเหล่านั้น รองเท้าสีครามมีสีเหมือนดอกงา รองเท้าสีเหลืองมีสีเหมือนดอกกรรณิการ์ รองเท้าสีแดงมีสีเหมือนดอกชยาสุมนะ รองเท้าสีแดงเข้มมีสีเหมือนสีครั่ง รองเท้าสีดำมีสีเหมือนสีของผลมะคำดีควายสด รองเท้าที่ย้อมด้วยสีย้อมมากมีสีเหมือนหลังตะขาบ รองเท้าที่ย้อมด้วยสีย้อมที่มีชื่อมากมีสีผสม คือมีสีเหลืองซีด แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า "มีสีเหมือนดอกบัว" ในบรรดารองเท้าเหล่านี้ ได้รองเท้าใดรองเท้าหนึ่งแล้ว พึงเช็ดสีย้อมด้วยผ้าหยาบ ทำลายสีแล้วจึงควรใช้ แม้สีที่เสียไปเพียงเล็กน้อยก็ยังควรใช้ได้ Nīlakavaddhikāti yāsaṃ vaddhāyeva nīlā. Eseva nayo sabbattha. Etāpi vaṇṇabhedaṃ katvā dhāretabbā. Khallakabaddhāti paṇhipidhānatthaṃ tale khallakaṃ bandhitvā katā. Puṭabaddhāti yonakaupāhanā vuccati, yā yāvajaṅghato sabbapādaṃ paṭicchādeti. Pāliguṇṭhimāti paliguṇṭhitvā katā; yā upari pādamattameva paṭicchādeti, na jaṅghaṃ. Tūlapuṇṇikāti tūlapicunā pūretvā katā. Tittirapattikāti tittirapattasadisā vicittabaddhā. Meṇḍavisāṇavaddhikāti kaṇṇikaṭṭhāne meṇḍakasiṅgasaṇṭhāne vaddhe yojetvā katā. Ajavisāṇavaddhikādīsupi eseva nayo. Vicchikāḷikāpi tattheva vicchikanaṅguṭṭhasaṇṭhāne vaddhe yojetvā katā. Morapiñchaparisibbitāti talesu vā vaddhesu vā morapiñchehi suttakasadisehi parisibbitā. Citrāti vicitrā; etāsu yaṃkiñci labhitvā, sace tāni khallakādīni apanetvā sakkā honti vaḷañjituṃ, vaḷañjetabbā. Tesu pana sati vaḷañjantassa dukkaṭaṃ. Sīhacammaparikkhaṭā nāma pariyantesu cīvare anuvātaṃ viya sīhacammaṃ yojetvā katā. Lūvakacammaparikkhaṭāti pakkhibiḷālacammaparikkhaṭā. Etāsupi yā kāci labhitvā taṃ cammaṃ apanetvā dhāretabbā. คำว่า นีลกวัทธิกา คือรองเท้าที่มีสายรัดสีครามล้วน แม้ในบททั้งปวงก็มีนัยนี้ รองเท้าเหล่านี้ก็พึงทำลายสีแล้วจึงควรใช้ คำว่า ขัลลกพัทธา คือรองเท้าที่ทำโดยผูกแผ่นปิดส้นเท้าไว้ที่พื้นรองเท้าเพื่อประโยชน์แก่การปิดส้นเท้า รองเท้าของชาวโยนกเรียกว่า ปุฏพัทธา ซึ่งคลุมเท้าทั้งหมดจนถึงน่อง รองเท้าที่ทำโดยพันรอบเรียกว่า ปาลิคุณฐิมา ซึ่งคลุมเฉพาะส่วนบนของเท้าเท่านั้น ไม่คลุมน่อง คำว่า ตูลปุณณิกา คือรองเท้าที่ทำโดยยัดด้วยนุ่น คำว่า ติตติรปัตติกา คือรองเท้าที่มีสายรัดวิจิตรเหมือนปีกนกกระทา คำว่า เมณฑวิสาณวัทธิกา คือรองเท้าที่ทำโดยประกอบสายรัดที่มีรูปทรงเหมือนเขาสัตว์แกะไว้ที่ส่วนหนีบเท้า แม้ในรองเท้าที่มีสายรัดเหมือนเขาสัตว์แพะเป็นต้น ก็มีนัยนี้ รองเท้าที่มีสายรัดเหมือนก้ามปูแมงป่องก็ทำโดยประกอบสายรัดที่มีรูปทรงเหมือนหางแมงป่องไว้ที่ส่วนหนีบเท้านั้นเอง คำว่า โมรปิญฉปริสิพพิตา คือรองเท้าที่เย็บรอบด้วยขนหางนกยูงที่เหมือนเส้นด้ายที่พื้นรองเท้าหรือที่สายรัด คำว่า จิตรา คือรองเท้าที่วิจิตร ในบรรดารองเท้าเหล่านี้ ได้รองเท้าใดรองเท้าหนึ่งแล้ว หากสามารถถอดแผ่นปิดส้นเท้าเป็นต้นออกแล้วใช้ได้ ก็พึงใช้ แต่ถ้ายังมีแผ่นปิดส้นเท้าเป็นต้นอยู่ ภิกษุผู้ใช้ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ รองเท้าที่ทำโดยประกอบหนังราชสีห์ไว้ที่ขอบรองเท้าเหมือนขอบผ้าจีวร ชื่อว่า สีหจัมมปริกขฏา คำว่า ลูวกจัมมปริกขฏา คือรองเท้าที่ทำโดยประกอบหนังชะมด (หรือหนังแมวป่า) ในบรรดารองเท้าเหล่านี้ ได้รองเท้าใดรองเท้าหนึ่งแล้ว พึงถอดหนังนั้นออกแล้วจึงควรใช้ 247. Omukkanti paṭimuñcitvā apanītaṃ. Navāti aparibhuttā. 247. คำว่า โอมุกกัง คือที่ถอดออกแล้ว คำว่า นวา คือที่ยังไม่ได้ใช้ Ajjhārāmeupāhanapaṭikkhepakathā เรื่องว่าด้วยการห้ามรองเท้าในอาราม 248. Abhijīvanikassāti yena sippena abhijīvanti, jīvikaṃ kappenti, tassa kāraṇāti attho. Idha kho taṃ bhikkhaveti ettha tanti nipātamattaṃ, idha kho bhikkhave sobheyyāthāti attho. Yaṃ tumheti ye tumhe. Atha vā yadi tumheti vuttaṃ hoti. Yadisaddassa hi atthe ayaṃ nipāto. Ācariyesūtiādimhi pabbajjācariyo, upasampadācariyo, nissayācāriyo, uddesācariyoti ime cattāropi idha ācariyā eva. Avassikassa chabbasso ācariyamatto. So hi catuvassakāle taṃ nissāya vacchati; evaṃ ekavassassa sattavasso, duvassassa aṭṭhavasso, tivassassa navavasso, catuvassassa dasavasso. Imepi ācariyamattā eva. Upajjhāyassa sandiṭṭhasambhattā pana sahāyabhikkhū, ye vā pana keci dasahi vassehi mahantatarā te sabbepi upajjhāyamattā nāma. Ettakesu bhikkhūsu anupāhanesu caṅkamantesu saupāhanassa caṅkamato āpatti. 248. คำว่า อภิชีวนิกัสสะ คือเพราะเหตุแห่งศิลปะที่ใช้เลี้ยงชีพ ในคำว่า อิทะ โข ตัง ภิกขเว คำว่า ตัง เป็นเพียงนิบาต ความหมายคือ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในพระศาสนานี้ พวกเธอพึงงดงามหรือ" คำว่า ยัง ตุมเหติ คือพวกเธอใด หรือความหมายว่า "หากพวกเธอพึงอยู่" คำว่า ยัง นี้เป็นนิบาตในอรรถของคำว่า ยทิ ในบทว่า อาจริเยสุ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ อาจารย์ทั้ง ๔ เหล่านั้น คือ ปัพพัชชาจารย์ อุปสัมปทาจารย์ นิสสยาจารย์ และอุเทศาจารย์ ทั้งหมดนี้เป็นอาจารย์ในพระศาสนานี้ สำหรับภิกษุผู้ยังไม่มีพรรษา ภิกษุผู้มีพรรษา ๖ เป็นอาจริยมัตตะ เพราะเมื่อภิกษุนั้น (ผู้ยังไม่มีพรรษา) มีพรรษาได้ ๔ ก็จักอาศัยภิกษุนั้น (ผู้มีพรรษา ๖ ซึ่งขณะนั้นจะมีพรรษา ๑๐) อยู่ อย่างนี้ ภิกษุผู้มีพรรษา ๗ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๑ ภิกษุผู้มีพรรษา ๘ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๒ ภิกษุผู้มีพรรษา ๙ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๓ ภิกษุผู้มีพรรษา ๑๐ เป็นอาจริยมัตตะของภิกษุผู้มีพรรษา ๔ ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดก็เป็นอาจริยมัตตะเท่านั้น ส่วนภิกษุสหายผู้เป็นสันทิฏฐะและสัมภัตตะของอุปัชฌาย์ หรือภิกษุอื่นใดที่แก่พรรษากว่าตนตั้งแต่ ๑๐ พรรษาขึ้นไป ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดชื่อว่า อุปัชฌายมัตตะ เมื่อภิกษุทั้งหลายมีอาจารย์ อาจารย์มัตตะ อุปัชฌาย์ และอุปัชฌายมัตตะจำนวนเท่านี้เดินจงกรมโดยไม่สวมรองเท้า ภิกษุผู้เดินจงกรมโดยสวมรองเท้าย่อมต้องอาบัติทุกกฏ 249. Pādakhīlābādho nāma pādato khīlasadisaṃ maṃsaṃ nikkhantaṃ hoti. 249. โรคที่เนื้อคล้ายตอไม้โผล่ออกมาจากเท้า ชื่อว่า ปาทขีลาพาธะ 251. Tiṇapādukāti yena kenaci tiṇena katapādukā. Hintālapādukāti khajjūrīpattehi katapādukā; hintālapattehipi na vaṭṭatiyeva. Kamalapādukāti kamalatiṇaṃ nāma atthi, tena katapādukā; usīrapādukātipi vadanti. Kambalapādukāti uṇṇāhi katapādukā. Asaṅkamanīyāti bhūmiyaṃ suppatiṭṭhitā niccalā asaṃhāriyā. 251. คำว่า ติณปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยหญ้าชนิดใดชนิดหนึ่ง คำว่า หินตาลปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยใบอินทผลัม แม้ที่ทำด้วยใบหินตาล (เป้ง) ก็ไม่ควรใช้เหมือนกัน คำว่า กมลปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยหญ้ากมล ซึ่งบางคนก็เรียกว่ารองเท้าที่ทำด้วยหญ้าแฝก คำว่า กัมพลปาทุกา คือรองเท้าที่ทำด้วยขนสัตว์ คำว่า อสังคมนียา คือรองเท้าที่ตั้งมั่นดีบนพื้นดิน ไม่เคลื่อนไหว ไม่สามารถเคลื่อนย้ายไปที่อื่นได้ 252. Aṅgajātaṃ chupantīti aṅgajāteneva aṅgajātaṃ chupanti. Ogāhetvā mārentīti anto udake daḷhaṃ gahetvā mārenti. 252. คำว่า อังคะชาตัง ฉุปันติ คือ ย่อมถูกต้องอวัยวะเพศ (ของแม่โค) ด้วยอวัยวะเพศนั่นเอง คำว่า โอคาเหตวา มาเรนติ คือ ย่อมให้จมลงในน้ำอย่างมั่นคงแล้วฆ่า Yānādipaṭikkhepakathā เรื่องว่าด้วยการห้ามยานพาหนะเป็นต้น 253. Itthiyuttenāti dhenuyuttena. Purisantarenāti purisasārathinā. Purisayuttenāti goṇayuttena. Itthantarenāti itthisārathinā. Gaṅgāmahiyāyāti gaṅgāmahakīḷikāya. Purisayuttaṃ hatthavaṭṭakanti ettha purisayuttaṃ itthisārathi vā hotu, purisasārathi vā vaṭṭati. Hatthavaṭṭakaṃ pana itthiyo vā vaṭṭentu purisā vā, vaṭṭatiyeva. Yānugghātenāti yānaṃ abhiruhantassa sabbo kāyo calati tappaccayā. Sivikanti pīṭhakasivikaṃ. Pāṭaṅkinti vaṃse laggetvā kataṃ paṭapotalikaṃ. 253. คำว่า อิตถิยุตเตนะ คือ ด้วยยานที่เทียมด้วยแม่โค คำว่า ปุริสันตเรนะ คือ ด้วยยานที่มีสารถีเป็นชาย คำว่า ปุริสยุตเตนะ คือ ด้วยยานที่เทียมด้วยโคผู้ คำว่า อิตถันตเรนะ คือ ด้วยยานที่มีสารถีเป็นหญิง คำว่า คังคามาหิยายะ คือ เหมือนในเวลาเล่นมหรสพบูชาแม่น้ำคงคา ในคำว่า ปุริสยุตตัง หัตถวัฏฏะกัง นี้ ยานที่เทียมด้วยโคผู้หรือม้าผู้ จะมีสารถีเป็นหญิงหรือสารถีเป็นชายก็ได้ ย่อมควร ส่วนยานที่ใช้มือหมุน (ยานลากด้วยมือ) จะให้หญิงหมุนหรือชายหมุนก็ได้ ย่อมควรเท่านั้น คำว่า ยานุคฆาเตนะ คือ เพราะเหตุที่กายทั้งหมดของภิกษุผู้ขึ้นยานย่อมไหว คำว่า สิวิกา คือ แคร่หามที่ทำด้วยแผ่นกระดานเป็นต้น คำว่า ปาฏังกิ คือ เปลผ้าที่ทำโดยผูกติดกับไม้ไผ่ 254. Uccāsayanamahāsayananānīti ettha uccāsayananti pamāṇātikkantaṃ mañcaṃ. Mahāsayananti akappiyattharaṇaṃ, āsandīādīsu āsandīti pamāṇātikkantāsanaṃ. Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato. Gonakoti dīghalomako mahākojavo; caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni. Cittakāti vānacitro uṇṇāmayattharaṇo. Paṭikāti uṇṇāmayo setattharaṇo. Paṭalikāti ghanapupphako uṇṇāmayalohitattharaṇo; yo āmalakapaṭṭotipi vuccati. Tūlikāti pakatitūlikāyeva. Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharaṇo. Uddalomīti ekato uggatalomaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ; ‘‘uddhalomī’’tipi pāṭho. Ekantalomīti ubhato uggatalomaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Kaṭṭissanti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayaṃ paccattharaṇaṃ. Koseyyanti ratanaparisibbitaṃ kosiyasuttamayaṃ paccattharaṇaṃ; suddhakoseyyaṃ pana vaṭṭati. 254. ในคำว่า อุจจาสะยะนะมะหาสะยะนานี นี้ คำว่า อุจจาสะยะนัง คือ เตียงที่มีเท้าสูงเกินประมาณที่ระบุในมัญจสิกขาบท คำว่า มะหาสะยะนัง คือ เครื่องลาดที่ไม่ควร ในบรรดาอาสนะเป็นต้น คำว่า อาสันที คือ อาสนะที่มีเท้าสูงเกินประมาณ คำว่า ปัลลังโก คือ บัลลังก์ที่ทำโดยตั้งรูปสัตว์ร้ายมีราชสีห์ เสือโคร่ง เป็นต้น ไว้ที่เท้า คำว่า โคณโก คือ พรมขนยาวใหญ่ ได้ยินว่าขนของพรมนั้นยาวเกินสี่นิ้วมือ คำว่า จิตตะกา คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีลวดลายวิจิตรด้วยการทอ คำว่า ปะฏิกา คือ เครื่องลาดสีขาวที่ทำด้วยขนสัตว์ คำว่า ปะฏะลิกา คือ เครื่องลาดสีแดงที่ทำด้วยขนสัตว์ มีลายดอกไม้หนาแน่น ซึ่งเรียกว่าเครื่องลาดรูปใบมะขามป้อมด้วย คำว่า ตูลิกา คือ เครื่องลาดที่มีนุ่นตามปกติ คำว่า วิกะติกา คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีรูปสิงห์ เสือโคร่ง เป็นต้น วิจิตร คำว่า อุททโลมี คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีขนขึ้นด้านเดียว มีบทว่า อุทธโลมี ด้วย คำว่า เอกันตะโลมี คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ มีขนขึ้นสองด้าน คำว่า กัฏฐิสสัง คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยไหมและด้ายทองคำที่ถักด้วยด้ายรัตนะ คำว่า โกเสยยัง คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยด้ายไหมที่ถักด้วยด้ายรัตนะ แต่เครื่องลาดที่ทำด้วยไหมล้วนย่อมควร Kuttakanti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayaattharaṇaṃ. Hatthattharaassattharāti hatthiassapiṭṭhīsu attharaṇakaattharaṇā eva. Rathattharepi eseva nayo. Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katā paveṇī. Kadalīmigapavarapaccattharaṇanti kadalīmigacammaṃ nāma atthi, tena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ, uttamapaccattharaṇanti attho. Taṃ kira setavatthassa upari kadalīmigacammaṃ pattharitvā sibbitvā karonti. Sauttaracchadanti saha uttaracchadanena; uparibaddhena rattavitānena saddhinti attho. Setavitānampi heṭṭhā akappiyapaccattharaṇe sati na vaṭṭati, asati pana vaṭṭati. Ubhatolohitakūpadhānanti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti mañcassa ubhatolohitakūpadhānaṃ, etaṃ na kappati. Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhosu passesu rattaṃ vā hoti, padumavaṇṇaṃ vā citraṃ vā, sace pamāṇayuttaṃ, vaṭṭati. Mahāupadhānaṃ pana paṭikkhittaṃ. คำว่า กุตตะกัง คือ เครื่องลาดที่ทำด้วยขนสัตว์ที่เหมาะแก่การฟ้อนรำของนางนักฟ้อนสิบหกคน คำว่า หัตถัตถระ อัสสัตถระ คือ เครื่องลาดที่ปูบนหลังช้างและหลังม้าเท่านั้น แม้ในเครื่องลาดรถก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า อะชินัปปะเวณี คือ เครื่องลาดที่ทำโดยเย็บด้วยหนังเสือดำให้มีขนาดเท่าเตียง คำว่า กะทะลีมิคะปะวะระปัจจัตถะระณัง คือ หนังของสัตว์ชื่อกะทะลีมิคะมีอยู่ เครื่องลาดอันประเสริฐที่ทำด้วยหนังนั้น ชื่อว่าเครื่องลาดอันประเสริฐอย่างยิ่ง ได้ยินว่า พวกเขาย่อมทำเครื่องลาดนั้นโดยปูหนังของสัตว์ชื่อกะทะลีมิคะบนผ้าขาวแล้วเย็บ คำว่า เสาอุตตะรัจฉะทัง คือ พร้อมด้วยเครื่องบังแดดเบื้องบน พร้อมด้วยเพดานสีแดงที่ผูกไว้เบื้องบน แม้เพดานสีขาวก็ไม่ควร หากมีเครื่องลาดที่ไม่ควรอยู่ข้างล่าง แต่ถ้าไม่มีเครื่องลาดที่ไม่ควรอยู่ข้างล่าง ย่อมควร คำว่า อุภะโตโลหิตะกูปะธานัง คือ หมอนสีแดงสองข้างของเตียง คือทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า เครื่องลาดนี้ไม่ควร แต่หมอนอันเดียวใด มีสีแดงหรือสีดอกบัวหรือมีลวดลายวิจิตรทั้งสองข้าง หากมีขนาดพอดี ย่อมควร แต่หมอนใหญ่ถูกห้ามแล้ว Sabbacammapaṭikkhepādikathā เรื่องว่าด้วยการห้ามหนังทุกชนิดเป็นต้น 255. Dīpicchāpoti dīpipotako. Ogumphiyantīti bhittidaṇḍakādīsu veṭhetvā bandhanti. 255. คำว่า ทีปิจฉาโป คือ ลูกเสือดาว คำว่า โอคุมภิยันติ คือ ย่อมพันผูกไว้ที่ฝาผนังหรือคานเป็นต้น 256. Abhinisīditunti abhinissāya nisīdituṃ; apassayaṃ katvā nisīditunti attho. Gilānena bhikkhunā saupāhanenāti ettha gilāno nāma yo na sakkoti anupāhano gāmaṃ pavisituṃ. 256. คำว่า อภินิสีทิตุง คือ เพื่อจะนั่งพิง เพื่อจะนั่งโดยทำที่พิง ในคำว่า คิลานะนะ ภิกขุนา เสาอุปาหะเนนะ นี้ ภิกษุผู้ไม่สามารถเข้าสู่หมู่บ้านโดยไม่มีรองเท้า ชื่อว่าผู้เจ็บป่วย 257. Kuraraghareti evaṃnāmake nagare; etenassa gocaragāmo vutto. Papatake pabbateti papatanāmake pabbate; etenassa nivāsanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Soṇoti tassa nāmaṃ. Koṭiagghanakaṃ pana kaṇṇapiḷandhanakaṃ dhāreti, tasmā ‘‘kuṭikaṇṇo’’ti vuccati; koṭikaṇṇoti attho. Pāsādikanti pasādajanakaṃ. Pasādanīyanti idaṃ tasseva atthavevacanaṃ. Uttamadamathasamathanti uttamaṃ damathañca samathañca paññañca samādhiñca kāyūpasamañca cittūpasamañcātipi attho. Dantanti sabbesaṃ visūkāyikavipphanditānaṃ upacchinnattā dantaṃ; khīṇakilesanti attho. Guttanti saṃvaraguttiyā guttaṃ. Santindriyanti yatindriyaṃ. Nāganti āguvirahitaṃ. Tiṇṇaṃ me vassānaṃ accayenāti mama pabbajjādivasato paṭṭhāya tiṇṇaṃ vassānaṃ accayena. Upasampadaṃ alatthanti ahaṃ upasampadaṃ alabhiṃ. Kaṇhuttarāti kaṇhamattikuttarā; upari vaḍḍhitakaṇhamattikāti attho. Gokaṇṭakahatāti gunnaṃ khurehi akkantabhūmito samuṭṭhitehi gokaṇṭakehi upahatā. Te kira gokaṇṭake ekapaṭalikā upāhanā rakkhituṃ na sakkonti; evaṃ kharā honti. Eragū, moragū, majjārū, jantūti imā catassopi tiṇajātiyo; etehi kaṭasārake ca taṭṭikāyo ca karonti. Ettha eragūti erakatiṇaṃ; taṃ oḷārikaṃ. Moragūtiṇaṃ tambasīsaṃ mudukaṃ sukhasamphassaṃ, tena katataṭṭikā nipajjitvā vuṭṭhitamatte puna uddhumātā hutvā tiṭṭhati. Majjārunā sāṭakepi karonti. Jantussa maṇisadiso vaṇṇo hoti. Senāsanaṃ paññapesīti bhisiṃ vā kaṭasārakaṃ vā paññapesi; paññapetvā ca pana soṇassa āroceti – ‘‘āvuso satthā tayā saddhiṃ ekāvāse vasitukāmo, gandhakuṭiyaṃyeva te senāsanaṃ paññatta’’nti. 257. คำว่า กุรระระคะเร คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้ ด้วยบทนี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวถึงหมู่บ้านโคจรของพระมหากัจจายนะนั้น คำว่า ปะปะตะเก ปัพพะเต คือ บนภูเขาชื่อปะปะตะ ด้วยบทนี้ ได้กล่าวถึงสถานที่อยู่ประจำของพระมหากัจจายนะนั้น คำว่า โสโณ คือ ชื่อของอุบาสกนั้น แต่เขาย่อมประดับเครื่องประดับหูที่มีค่าหนึ่งโกฏิ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า 'กุฏิกัณโณ' ความว่า โสณะอุบาสกผู้มีเครื่องประดับหูมีค่าหนึ่งโกฏิ คำว่า ปาสาทิกัง คือ สิ่งที่ยังจิตให้เลื่อมใส คำว่า ปะสาทะนียัง นี้ เป็นคำที่แสดงความหมายของคำว่า ปาสาทิกัง นั่นเอง คำว่า อุตตะมะทะมะถะสะมะถัง คือ ปัญญาอันเป็นเครื่องฝึกฝนอย่างสูงสุด สมาธิอันเป็นเครื่องสงบระงับ ปัญญา สมาธิ ความสงบกาย และความสงบใจ คำว่า ทันตัง คือ ผู้ที่ฝึกฝนแล้ว เพราะตัดความกระสับกระส่ายและความดิ้นรนที่เกิดจากการทิ่มแทงทั้งหมดได้แล้ว ความว่า ผู้มีกิเลสสิ้นแล้ว คำว่า คุตตัง คือ ผู้ที่คุ้มครองแล้วด้วยการคุ้มครองคือสังวร คำว่า สันตินทริยัง คือ ผู้มีอินทรีย์อันสงบแล้ว คำว่า นาคัง คือ ผู้ปราศจากความชั่ว คำว่า ติณณัง เม วัสสานัง อัจจะเยนะ คือ เมื่อล่วงสามปีนับแต่วันที่ข้าพเจ้าบวช คำว่า อุปะสัมปะทัง อะลัตถัง คือ ข้าพเจ้าได้อุปสมบทแล้ว คำว่า กัณหุตตะรา คือ มีดินดำอยู่ข้างบน ความว่า มีดินดำที่เพิ่มขึ้นอยู่ข้างบน คำว่า โคกัณฏะกะหะตา คือ ถูกทำลายด้วยหนามรอยเท้าโคที่ผุดขึ้นจากพื้นดินที่ถูกกีบเท้าโคเหยียบย่ำ ได้ยินว่า รองเท้าชั้นเดียวไม่สามารถป้องกันหนามรอยเท้าโคเหล่านั้นได้ มันหยาบกร้านถึงเพียงนี้ หญ้าเอระคู หญ้ามาระคู หญ้ามัชชารู หญ้าชันตู เหล่านี้เป็นหญ้าสี่ชนิด ด้วยหญ้าเหล่านี้ย่อมทำเสื่อและเครื่องสาน ในบรรดาหญ้าเหล่านี้ คำว่า เอระคู คือ หญ้าเอระกะ หญ้านั้นหยาบ หญ้ามาระคูมีปลายสีแดง นุ่มนวล สัมผัสสบาย เสื่อที่ทำด้วยหญ้านั้น เมื่อล้มตัวลงนอนแล้วลุกขึ้นมาใหม่ ก็จะพองขึ้นมาอีก แม้ด้วยหญ้ามัชชารู ก็ย่อมทำผ้าได้ หญ้าชันตูมีสีเหมือนแก้วมณี คำว่า เสนาสนัง ปัญญะเปสิ คือ ได้ปูเครื่องลาดหรือเสื่อ แล้วจึงบอกแก่โสณะว่า 'อาวุโส พระศาสดาทรงประสงค์จะประทับอยู่ร่วมกับท่านในอาวาสเดียวกัน อาสนะของท่านได้ปูไว้แล้วในพระคันธกุฎีนั้นเอง' 258. Ayaṃ khvassa kāloti ayaṃ kho kālo bhaveyya. Paridassīti paridassesi. ‘‘Idañcidañca vadeyyāsīti yaṃ me upajjhāyo jānāpesi, tassa ayaṃ kālo bhaveyya, handa dāni ārocemi taṃ sāsana’’nti ayamettha adhippāyo. 258. คำว่า อายัง ขวัสสะ กาโล ความว่า นี้เป็นเวลา (อันควร) ของคำสั่งนั้น. คำว่า ปริทัสสีติ ความว่า ทรงแสดงแล้ว. อธิบายว่า เรื่องชื่อนี้และชื่อนี้ใดที่พระอุปัชฌาย์ให้ข้าพเจ้าทราบแล้ว นี้เป็นเวลา (อันควร) ของเรื่องนั้น เอาเถิด บัดนี้ ข้าพเจ้าจะกราบทูลคำสั่งนั้น นี้เป็นความประสงค์ในบทนี้. 259. Vinayadharapañcamenāti anussāvanācariyapañcamena. Anujānāmi bhikkhave sabbapaccantimesu janapadesu guṇaṅguṇūpāhananti ettha manussacammaṃ ṭhapetvā yena kenaci cammena upāhanā vaṭṭati. Upāhanakosakasatthakosakakuñcikakosakesupi eseva nayo. Cammāni attharaṇānīti ettha pana yaṃkiñci eḷakacammaṃ ajacammañca attharitvā nipajjituṃ vā nisīdituṃ vā vaṭṭati. Migacamme eṇīmigo vātamigo pasadamigo kuraṅgamigo migamātuko rohitamigoti etesaṃyeva cammāni vaṭṭanti. Aññesaṃ pana – 259. คำว่า วินยธรปัญจเมนะ ความว่า มีพระอนุสาวนาจารย์เป็นที่ ๕. ในบทว่า อนุชานามิ ภิกฺขเว สพฺพปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ คุณงฺคุณูปาหนํ นี้ รองเท้าที่ทำด้วยหนังชนิดใดชนิดหนึ่ง เว้นหนังมนุษย์ ย่อมควร. แม้ในซองรองเท้า ซองมีด และซองกุญแจ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในบทว่า จมฺมานิ อตฺถรณานิ นี้ หนังแกะและหนังแพะชนิดใดชนิดหนึ่ง ปูแล้วจะนอนหรือจะนั่งก็ควร. ในบรรดาหนังเนื้อ หนังของเนื้อเหล่านี้เท่านั้น คือ เนื้อเอณี เนื้อลม (วาตมิคะ) เนื้อดาว (ปสทมิคะ) เนื้อฟาน (กุรังคมิคะ) แม่เนื้อ (มิคมมาตุกะ) และเนื้อแดง (โรหิตมิคะ) ย่อมควร. ส่วนหนังของสัตว์อื่นๆ คือ - Makkaṭo kāḷasīho ca, sarabho kadalīmigo; Ye ca vāḷamigā keci, tesaṃ cammaṃ na vaṭṭati. ลิง, ลิงดำ (หรือค่าง), สรภะ, เนื้อกทลี และสัตว์ร้าย (วาฬมิคะ) ชนิดใดชนิดหนึ่งก็ตาม หนังของสัตว์เหล่านั้นไม่ควร. Tattha vāḷamigāti sīhabyagghaacchataracchā; na kevalañca etesaṃyeva, yesaṃ pana cammaṃ vaṭṭatīti vuttaṃ, te ṭhapetvā avasesā antamaso gomahiṃsasasabiḷārādayopi sabbe imasmiṃ atthe vāḷamigātveva veditabbā. Etesañhi sabbesaṃ cammaṃ na vaṭṭati. Na tāva taṃ gaṇanūpagaṃ yāva na hatthaṃ gacchatīti yāva āharitvā vā na dinnaṃ, tumhākaṃ bhante cīvaraṃ uppannanti pahiṇitvā vā nārocitaṃ, tāva gaṇanaṃ na upeti. Sace anadhiṭṭhitaṃ, vaṭṭati; adhiṭṭhitañca gaṇanaṃ na upetīti attho. Yadā pana ānetvā vā dinnaṃ hoti, uppannanti vā sutaṃ, tato paṭṭhāya dasāhameva parihāraṃ labhatīti. ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น คำว่า วาฬมิคะ ได้แก่ ราชสีห์ เสือโคร่ง หมี และเสือเหลือง. ไม่ใช่เพียงหนังของสัตว์เหล่านี้เท่านั้นที่ไม่ควร แต่เว้นสัตว์ที่กล่าวว่าหนังควรแล้ว สัตว์ที่เหลือทั้งหมด โดยที่สุดแม้แต่โค กระบือ กระต่าย และแมว เป็นต้น ทั้งหมดพึงทราบว่าเป็น วาฬมิคะ ในความหมายนี้. เพราะหนังของสัตว์เหล่านี้ทั้งหมดไม่ควร. คำว่า นะ ตาวะ ตัง คณนูปคัง ยาวะ นะ หัตถัง คัจฉะตีติ ความว่า ตราบเท่าที่ยังไม่ได้นำมาถวาย หรือยังไม่ได้ส่งข่าวมาบอกว่า 'ท่านเจ้าข้า จีวรเกิดขึ้นแก่ท่านแล้ว' ตราบนั้นยังไม่นับเข้าในจำนวน (จีวรที่รับแล้ว). อธิบายว่า หากยังไม่ได้อธิษฐาน ก็ยังควรอยู่ และจีวรที่อธิษฐานแล้วก็ไม่นับเข้าในจำนวน. แต่เมื่อใดที่เขานำมาถวายแล้ว หรือได้ยินว่าจีวรเกิดขึ้นแล้ว ตั้งแต่นั้นไป ย่อมได้การรักษา (เก็บไว้) เพียง ๑๐ วันเท่านั้น. Cammakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาจัมมขันธกะ จบแล้ว. 6. Bhesajjakkhandhakaṃ 6. เภสัชชขันธกะ Pañcabhesajjādikathā กถาว่าด้วยเภสัช ๕ เป็นต้น 260. Bhesajjakkhandhake – sāradikena ābādhenāti saradakāle uppannena pittābādhena, tasmiñhi kāle vassodakenapi tementi, kaddamampi maddanti, antarantarā ātapopi kharo hoti, tena tesaṃ pittaṃ koṭṭhabbhantaragataṃ hoti. Āhāratthañca phareyyāti āhāratthaṃ sādheyya. 260. ในเภสัชชขันธกะ - คำว่า สารทิเกนะ อาพาเธนะ ความว่า ด้วยอาพาธเกิดจากดีที่เกิดขึ้นในฤดูสารท. จริงอยู่ ในฤดูนั้น ภิกษุทั้งหลายย่อมเปียกแม้ด้วยน้ำฝน ย่ำแม้โคลน และในระหว่างๆ แดดก็ร้อนจัด ด้วยเหตุนั้น ดีของภิกษุเหล่านั้นจึงพลุ่งขึ้นในภายในท้อง. คำว่า อาหารตฺถญฺจ ผเรยฺยาติ ความว่า พึงสำเร็จประโยชน์แห่งอาหาร. 261. Nacchādentīti na jiranti, na vātarogaṃ paṭippassambhetuṃ sakkonti. Senesitānīti siniddhāni. Bhattācchādakenāti bhattaṃ arocikena. 261. คำว่า นจฺฉาเทนฺติ ความว่า ย่อมไม่ย่อย หรือไม่สามารถระงับโรคลมได้. คำว่า เสเนสิตานิ ความว่า ที่ชุ่มด้วยน้ำมัน (หรือมีไขมันมาก). คำว่า ภตฺตาจฺฉาเทเกนะ ความว่า ด้วยยาที่ทำให้ไม่ชอบอาหาร. 262. Acchavasantiādīsu nissaggiyavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Kāle paṭiggahitantiādīsu majjhanhike avītivatte paṭiggahetvā pacitvā parissāvetvā cāti attho. Telaparibhogena paribhuñjitunti sattāhakālikatelaparibhogena paribhuñjituṃ. 262. ในบทว่า อจฺฉวสนฺติ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในนิสสัคคิยวรรณนา. ในบทว่า กาเล ปฏิคฺคหิตํ เป็นต้น ความว่า รับประเคนแล้ว หุงต้มแล้ว และกรองแล้ว ในเวลาที่ยังไม่เลยเที่ยงวัน. คำว่า เตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตุํ ความว่า เพื่อบริโภคด้วยการบริโภคน้ำมันที่เป็นสัตตาหกาลิก. 263. Mūlabhesajjādi vinicchayopi khuddakavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva. Tasmā idha yaṃ yaṃ pubbe avuttaṃ taṃ tadeva vaṇṇayissāma. Vacattanti setavacaṃ. Nisadaṃ nisadapotakanti pisanasilā ca pisanapoto ca. Phaggavanti latājāti. Nattamālanti karañjaṃ. Hiṅguhiṅgujatuhiṅgusipāṭikā hiṅgujātiyoyeva. Takatakapattitakapaṇṇiyo lākhājātiyo. 263. วินิจฉัยแม้เรื่องมูลเภสัชเป็นต้น ก็กล่าวไว้แล้วในขุททกวรรณนา. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ (เภสัชชขันธกะ) เราจักพรรณนาเฉพาะเรื่องที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ในก่อนเท่านั้น. คำว่า วจตฺตํ ได้แก่ ว่านน้ำขาว. คำว่า นิสทํ นิสทโปตกํ ได้แก่ หินบดและลูกหินบด. คำว่า ผคฺควํ ได้แก่ พืชจำพวกเถาวัลย์. คำว่า นตฺตมาลํ ได้แก่ ต้นกระพี้จั่น (หรือต้นข่อยเรือ). หิงคุ หิงคุชตุ และหิงคุสิปาฏิกา เป็นจำพวกหิงคุทั้งนั้น. ตกะ ตกปัตติ และตกปัณณิ เป็นจำพวกครั่งทั้งนั้น. Sāmuddanti samuddatīre vālukā viya santiṭṭhati. Kāḷaloṇanti pakatiloṇaṃ. Sindhavanti setavaṇṇaṃ pabbate uṭṭhahati. Ubbhidanti bhūmito aṅkuraṃ uṭṭhahati. Bilanti dabbasambhārehi saddhiṃ pacitaṃ, taṃ rattavaṇṇaṃ. คำว่า สามุทฺทํ ได้แก่ เกลือที่ตั้งอยู่เหมือนทรายที่ชายฝั่งทะเล. คำว่า กาฬโลณํ ได้แก่ เกลือปกติ (ที่ยังไม่ได้ปรุงแต่งจึงมีสีดำ). คำว่า สินฺธวํ ได้แก่ เกลือที่มีสีขาวซึ่งเกิดขึ้นที่ภูเขาสินธุ. คำว่า อุพฺภิทํ ได้แก่ เกลือที่ผุดขึ้นจากดินเหมือนหน่อไม้. คำว่า พิลํ ได้แก่ เกลือที่หุงพร้อมกับเครื่องปรุงต่างๆ เกลือนั้นมีสีแดง. 264-6. Kāyo vā duggandhoti kassaci assādīnaṃ viya kāyagandho hoti, tassāpi sirīsakosumbādicuṇṇāni vā gandhacuṇṇāni vā sabbāni vaṭṭanti. Chakaṇanti gomayaṃ. Rajananippakkanti rajanakasaṭaṃ. Pākatikacuṇṇampi koṭṭetvā udakena temetvā nhāyituṃ vaṭṭati; etampi rajananippakkasaṅkhepameva gacchati. ๒๖๔-๖. คำว่า กาโย วา ทุคฺคนฺโธ ความว่า กายของบางคนมีกลิ่นเหมือนกลิ่นตัวของม้าเป็นต้น, แม้สำหรับภิกษุผู้มีกลิ่นกายเหม็นนั้น ผงไม้ซึก (สิรีสะ) ผงดอกคำ (โกสุมพะ) เป็นต้น หรือผงเครื่องหอมทั้งหมด ย่อมควร. คำว่า ฉกณํ ได้แก่ มูลโค. คำว่า รชนนิปฺปกฺกํ ได้แก่ กากน้ำย้อม. แม้ผงฝาดปกติ (ที่ไม่ได้ต้ม) ก็นำมาตำแล้วชโลมด้วยน้ำเพื่ออาบก็ควร; แม้ผงปกตินี้ ก็จัดเข้าในประเภทกากน้ำย้อมที่ต้มแล้วนั่นเอง. Āmakamaṃsañca khādi āmakalohitañca pivīti na taṃ bhikkhu khādi na pivi, amanusso khāditvā ca pivitvā ca pakkanto, tena vuttaṃ – ‘‘tassa so amanussikābādho paṭippassambhī’’ti. คำว่า อามากมํสญฺจ ขาทิ อามากโลหิตญฺจ ปิวิ ความว่า ภิกษุนั้นไม่ได้เคี้ยวกินเนื้อดิบ ไม่ได้ดื่มเลือดดิบนั้น แต่เป็นอมนุษย์ที่เคี้ยวกินและดื่มแล้วหลีกไป. ด้วยเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อาพาธที่เกิดจากอมนุษย์นั้นของภิกษุนั้นระงับแล้ว'. Añjananti sabbasaṅgāhikavacanametaṃ. Kāḷañjananti ekā añjanajāti. Rasañjanaṃ nānāsambhārehi kataṃ. Sotañjananti nadīsotādīsu uppajjanakaṃ añjanaṃ. Geruko nāma suvaṇṇageruko. Kapallanti dīpasikhato gahitamasi. Añjanūpapiṃsanehīti añjanena saddhiṃ ekato piṃsitabbehi, na hi kiñci aññanūpapiṃsanaṃ na vaṭṭati. Candananti lohitacandanādikaṃ yaṃkiñci. Tagarādīni pākaṭāni, aññānipi nīluppalādīni vaṭṭantiyeva. คำว่า อญฺชนํ นี้เป็นคำที่รวมเอา (ยาหยอดตา) ทั้งหมด. คำว่า กาฬญฺชนํ ได้แก่ ยาหยอดตาชนิดหนึ่ง. ยาหยอดตาที่ทำด้วยเครื่องปรุงต่างๆ ชื่อว่า รสญฺชนํ. คำว่า โสตญฺชนํ ได้แก่ ยาหยอดตาที่เกิดขึ้นในกระแสน้ำเป็นต้น. ที่ชื่อว่า เครุกะ ได้แก่ ดินแดงสีทอง (สุวรรณเครุกะ). คำว่า กปลฺลํ ได้แก่ เขม่าที่ถือเอาจากเปลวไฟประทีป. คำว่า อญฺชนูปปึสเนหิ ความว่า ด้วยยาที่ควรบดรวมเป็นอันเดียวกันกับยาหยอดตา. จริงอยู่ ยาที่ควรบดรวมกับยาหยอดตาชนิดใดชนิดหนึ่งที่ไม่ควรนั้นไม่มี ย่อมควรทั้งนั้น. คำว่า จนฺทนํ ได้แก่ ไม้จันทน์ชนิดใดชนิดหนึ่ง มีจันทน์แดงเป็นต้น. บทว่า ตคราทีนิ เป็นที่รู้จักกันดี. แม้สิ่งอื่นๆ มีดอกอุบลเขียวเป็นต้น ก็ย่อมควรแน่นอน. Aṭṭhimayanti manussaṭṭhiṃ ṭhapetvā avasesaaṭṭhimayaṃ. Dantamayanti hatthidantādisabbadantamayaṃ. Visāṇamayepi akappiyaṃ nāma natthi, naḷamayādayo ekantakappiyāyeva. Salākaṭṭhāniyanti yattha salākaṃ odahanti, taṃ susiradaṇḍakaṃ vā thavikaṃ vā anujānāmīti attho. Aṃsabaddhakoti añjanitthavikāya aṃsabaddhako. Yamakanatthukaraṇinti samasotāhi dvīhi panāḷikāhi ekaṃ natthukaraṇiṃ. คำว่า อฏฺฐิมยํ ความว่า ที่ทำด้วยกระดูกที่เหลือ เว้นกระดูกมนุษย์. คำว่า ทนฺตมยํ ความว่า ที่ทำด้วยงาทั้งหมด มีงาช้างเป็นต้น. แม้ที่ทำด้วยเขาสัตว์ ที่ชื่อว่าไม่ควรนั้นไม่มี. ที่ทำด้วยไม้ไผ่เป็นต้น ย่อมควรโดยส่วนเดียวเท่านั้น. คำว่า สลากฏฺฐานิยํ ความว่า สถานที่สำหรับใส่ไม้ป้ายตา อธิบายว่า ทรงอนุญาตท่อนไม้ที่มีโพรงหรือถุง. คำว่า อํสพทฺธโก ได้แก่ สายสะพายของถุงใส่ยาหยอดตา. คำว่า ยมกนตฺถุกรณึ ได้แก่ เครื่องนัตถุ์อันเดียวที่มีหลอดสองหลอดซึ่งมีกระแสยา (เข้า) เท่าๆ กัน. 267. Anujānāmi bhikkhave telapākanti yaṃkiñci bhesajjapakkhittaṃ sabbaṃ anuññātameva hoti. Atipakkhittamajjānīti ativiya khittamajjāni; bahuṃ majjaṃ pakkhipitvā yojitānīti attho. 267. คำว่า อนุชานามิ ภิกฺขเว เตลปากํ ความว่า ยาชนิดใดชนิดหนึ่งที่ใส่ลงไป (ในน้ำมัน) ยาทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอันทรงอนุญาตแล้วนั่นเอง. คำว่า อติปกฺขิตฺตมชฺชานิ ความว่า ที่ใส่สุราลงไปมากเกินไป อธิบายว่า ปรุงโดยใส่สุราลงไปมาก. Aṅgavātoti hatthapāde vāto. Sambhārasedanti nānāvidhapaṇṇabhaṅgasedaṃ. Mahāsedanti mahantaṃ sedaṃ; porisappamāṇaṃ āvāṭaṃ aṅgārānaṃ pūretvā paṃsuvālikādīhi pidahitvā tattha nānāvidhāni vātaharaṇapaṇṇāni santharitvā telamakkhitena gattena tattha nipajjitvā samparivattantena sarīraṃ sedetuṃ anujānāmīti attho. Bhaṅgodakanti nānāpaṇṇabhaṅgakuthitaṃ udakaṃ; tehi paṇṇehi ca udakena ca siñcitvā siñcitvā sedetabbo. Udakakoṭṭhakanti udakakoṭṭhe cāṭiṃ vā doṇiṃ vā uṇhodakassa pūretvā tattha pavisitvā sedakammakaraṇaṃ anujānāmīti attho. คำว่า อังควาตะ คือ ลมในมือและเท้า. คำว่า สัมภารเสทะ คือ การอบหรือการขับเหงื่อด้วยใบไม้ที่หักเป็นชิ้นๆ หลายชนิด. คำว่า มหาเสทะ คือ การอบหรือการขับเหงื่ออย่างใหญ่ คือ ทรงอนุญาตให้ทำกายให้อบหรือขับเหงื่อ โดยการขุดหลุมขนาดเท่าตัวคนให้เต็มด้วยถ่านเพลิง แล้วกลบด้วยดินและทรายเป็นต้น จากนั้นปูใบไม้ที่แก้ลมได้หลายชนิดลงบนนั้น แล้วนอนลงบนใบไม้ที่ปูนั้นด้วยกายที่ทาด้วยน้ำมัน พลิกตัวไปมา. คำว่า ภังโคทกะ คือ น้ำที่ต้มเดือดด้วยใบไม้ที่หักเป็นชิ้นๆ หลายชนิด พึงอบด้วยการรดน้ำและใบไม้เหล่านั้นซ้ำๆ. คำว่า อุทะกะโกฏฐกะ คือ ทรงอนุญาตให้ทำกรรมคือการอบหรือการขับเหงื่อ โดยการเข้าไปในซุ้มน้ำที่เต็มไปด้วยน้ำร้อนในหม้อหรือในราง. Pabbavāto hotīti pabbe pabbe vāto vijjhati. Lohitaṃ mocetunti satthakena lohitaṃ mocetuṃ. Pajjaṃ abhisaṅkharitunti yena phālitapādā pākatikā honti; taṃ nāḷikerādīsu nānābhesajjāni pakkhipitvā pajjaṃ abhisaṅkharituṃ; pādānaṃ sappāyabhesajjaṃ pacitunti attho. Tilakakkena atthoti piṭṭhehi tilehi attho. Kabaḷikanti vaṇamukhe sattupiṇḍaṃ pakkhipituṃ. Sāsapakuḍḍenāti sāsapapiṭṭhena. Vaḍḍhamaṃsanti adhikamaṃsaṃ āṇi viya uṭṭhahati. Loṇasakkharikāya chinditunti khurena chindituṃ. Vikāsikanti telarundhanapilotikaṃ. Sabbaṃ vaṇapaṭikammanti yaṃkiñci vaṇaparikammaṃ nāma atthi; sabbaṃ anujānāmīti attho. คำว่า ปัพพวาตะ คือ ลมเสียดแทงตามข้อต่อทุกข้อ. คำว่า โลหิตัง โมเจตุง คือ เพื่อให้เลือดออกด้วยมีดเล็ก. คำว่า ปัชชัง อภิสังขริตุง คือ เพื่อปรุงยาที่ทำให้เท้าที่แตกกลับเป็นปกติ โดยใส่ยาหลายชนิดลงในมะพร้าวเป็นต้น หรือเพื่อปรุงยาที่เหมาะสมสำหรับเท้า. คำว่า ติลกักเกนะ อัตโถ คือ ต้องการงาที่บดแล้ว. คำว่า กพฬิกัง คือ เพื่อใส่ก้อนแป้งลงในปากแผล. คำว่า สาสปะกุฏเฏนะ คือ ด้วยผงเมล็ดผักกาด. คำว่า วัฑฒะมังสะ คือ เนื้อที่งอกเกินออกมาเหมือนลิ่ม. คำว่า โลณะสักขริกายะ ฉินทิตุง คือ เพื่อตัดด้วยมีดโกน. คำว่า วิกาสิกัง คือ ผ้าสำหรับซับน้ำมัน. คำว่า สัพพัง วณปฏิกรรมัง คือ การรักษาแผลใดๆ ที่มีอยู่ทั้งหมด ทรงอนุญาตให้ทำได้ทั้งหมด. 268. Sāmaṃ gahetvāti idaṃ na kevalaṃ sappadaṭṭhasseva, aññasmimpi daṭṭhavise sati sāmaṃ gahetvā paribhuñjitabbaṃ; aññesu pana kāraṇesu paṭiggahitameva vaṭṭati. Kato na puna paṭiggahetabboti sace bhūmippatto, paṭiggahetabbo; appattaṃ pana gahetuṃ vaṭṭati. 268. คำว่า สามัง คะเหตวา คือ ยานี้ไม่เพียงแต่ผู้ถูกงูกัดเท่านั้น แม้เมื่อมีพิษจากการถูกกัดอย่างอื่น ก็พึงนำไปบริโภคเองได้ แต่ในกรณีอื่นๆ ยาที่รับประเคนแล้วเท่านั้นจึงควร. คำว่า กโต นะ ปุนะ ปฏิคคะเหตัพโพ คือ หากอุจจาระตกลงถึงพื้นแล้ว ก็ควรรับประเคนได้ แต่อุจจาระที่ยังไม่ถึงพื้นนั้น ควรนำไปเองได้. 269. Gharadinnakābādhoti vasīkaraṇapānakasamuṭṭhitarogo. Sītāloḷinti naṅgalena kasantassa phāle laggamattikaṃ udakena āloḷetvā pāyetuṃ anujānāmīti attho. 269. คำว่า ฆรทินนกาพาธะ คือ โรคที่เกิดจากน้ำยาเสน่ห์ที่ทำให้ตกอยู่ในอำนาจ. คำว่า สีตาโลฬิ คือ ทรงอนุญาตให้ดื่มน้ำที่คนดินเหนียวที่ติดอยู่กับผาลไถของผู้ไถนาด้วยน้ำ. Duṭṭhagahaṇikoti vipannagahaṇiko; kicchena uccāro nikkhamatīti attho. Āmisakhāranti sukkhodanaṃ jhāpetvā tāya chārikāya paggharitaṃ khārodakaṃ. Muttaharītakanti gomuttaparibhāvitaṃ harītakaṃ. Abhisannakāyoti ussannadosakāyo. Acchakañjiyanti taṇḍulodakamaṇḍo. Akaṭayusanti asiniddho muggapacitapānīyo. Kaṭākaṭanti sova dhotasiniddho. Paṭicchādanīyenāti maṃsarasena. คำว่า ทุฏฐะคหณิกะ คือ ผู้มีระบบย่อยอาหารเสีย อุจจาระออกยาก. คำว่า อามิสขาระ คือ น้ำด่างที่ไหลออกมาจากขี้เถ้าข้าวสุกแห้งที่เผาแล้ว. คำว่า มุตตะหรีตกะ คือ สมอที่อบด้วยน้ำมูตรโค. คำว่า อภิสันนกายะ คือ ผู้มีกายที่เต็มไปด้วยโทษ. คำว่า อัจฉะกัญชิยะ คือ น้ำข้าวใส. คำว่า อกะตะยุสะ คือ น้ำต้มถั่วเขียวที่ไม่ได้ปรุงรสให้มัน. คำว่า กะตากะตะ คือ น้ำต้มถั่วเขียวที่ล้างและปรุงรสให้มันนั้นเอง. คำว่า ปฏิฉาทนียะ คือ ด้วยน้ำเนื้อ. Guḷādianujānanakathā เรื่องการอนุญาตน้ำอ้อยเป็นต้น 272. Sace bhikkhave pakkāpi muggā jāyantīti pakkā muggā sacepi jāyanti, yathāsukhaṃ paribhuñjitabbā. Pakkattā hi te kappiyā eva. 272. คำว่า สเจ ภิกขเว ปักกาปิ มุคคา ชายันติ คือ หากถั่วเขียวที่สุกแล้วงอกขึ้นมา ก็ควรบริโภคได้ตามสบาย เพราะถั่วเขียวเหล่านั้นสุกแล้ว ย่อมเป็นของที่ควรทั้งนั้น. 274. Antovutthanti akappiyakuṭiyaṃ vutthaṃ. Sāmaṃ pakkanti ettha yaṃkiñci āmisaṃ bhikkhuno pacituṃ na vaṭṭati. Sacepissa uṇhayāguyā sulasipaṇṇāni vā siṅgiveraṃ vā loṇaṃ vā pakkhipanti, tampi cāletuṃ na vaṭṭati, ‘‘yāguṃ nibbāpemī’’ti pana cāletuṃ vaṭṭati. Uttaṇḍulabhattaṃ labhitvāpi pidahituṃ na vaṭṭati. Sace pana manussā pidahitvāva denti, vaṭṭati; ‘‘bhattaṃ vā mā nibbāyatū’’ti pidahituṃ vaṭṭati. Khīratakkādīsu pana sakiṃ kuthitesu aggiṃ dātuṃ vaṭṭati, punapākassa anuññātattā. Ukkapiṇḍakāpi khādantīti biḷāmūsikagodhāmaṅgusā khādanti. Damakāti vighāsādā. 274. คำว่า อันโตวุตถัง คือ ของที่เก็บไว้ในกุฏิที่ไม่เป็นกัปปิยะ. คำว่า สามัง ปักกัง ในที่นี้ หมายถึง อามิสใดๆ ภิกษุไม่ควรหุงเอง. หากมีผู้ใส่ใบกะเพราหรือขิงหรือเกลือลงในข้าวต้มร้อน ภิกษุไม่ควรคนข้าวต้มนั้น แต่ถ้าคิดว่า "เราจะทำให้ข้าวต้มเย็นลง" ก็ควรคนได้. แม้ได้ข้าวที่ยังไม่สุก ภิกษุก็ไม่ควรปิดบาตร แต่ถ้ามนุษย์ปิดบาตรแล้วถวาย ก็ควร หรือถ้าคิดว่า "อย่าให้ข้าวเย็น" ก็ควรปิดได้. ส่วนนมสดและนมส้มเป็นต้น เมื่อเดือดแล้วครั้งหนึ่ง ก็ควรใส่ไฟได้ เพราะทรงอนุญาตให้หุงซ้ำได้. คำว่า อุกกะปิณฑกาปิ ขาทันติ คือ แมว หนู ตะกวด พังพอน ก็กินได้. คำว่า ทมกา คือ ผู้กินเดน. 276. Tato nīhaṭanti yattha nimantitā bhuñjanti, tato nīhaṭaṃ. 276. คำว่า ตโต นีหะฏัง คือ ของที่นำออกมาจากสถานที่ที่ได้รับนิมนต์ไปฉัน. 278. Vanaṭṭhaṃ pokkharaṭṭhanti vane ceva paduminigacche ca jātaṃ. Abījanti taruṇaphalaṃ, yassa bījaṃ na aṅkuraṃ janeti. Nibbaṭṭabījanti bījaṃ nibbaṭṭetvā apanetvā paribhuñjitabbakaṃ ambapanasādi. 278. คำว่า วนัฏฐัง โปกขรฏฐัง คือ ของที่เกิดในป่าและในกออุบล. คำว่า อพีชัง คือ ผลอ่อนที่เมล็ดไม่งอกเป็นหน่อ. คำว่า นิพพัฏฏะพีชัง คือ ผลไม้ที่ควรบริโภคโดยการเอาเมล็ดออก เช่น มะม่วง ขนุน เป็นต้น. 279. Duropayo vaṇoti dukkhena ruhati, dukkhena pākatiko hotīti attho. Dupparihāraṃ satthanti sambādhe dukkhena satthaṃ parihareyyaṃ. Satthakammaṃ vā vatthikammaṃ vāti yathāparicchinne okāse yena kenaci satthena vā sūciyā vā kaṇṭakena vā sattikāya vā pāsāṇasakkhalikāya vā nakhena vā chindanaṃ vā phālanaṃ vā vijjhanaṃ vā lekhanaṃ vā na kātabbaṃ; sabbañhetaṃ satthakammameva hoti. Yena kenaci pana cammena vā vatthena vā vatthipīḷanampi na kātabbaṃ; sabbañhetaṃ vatthikammameva hoti. Ettha ca sambādhassa sāmantā dvaṅgulāti idaṃ satthakammaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Vatthikammaṃ pana sambādheyeva paṭikkhittaṃ. Tattha pana khāraṃ ādātuṃ yena kenaci rajjukena vā bandhituṃ vaṭṭati. Yadi tena chijjati, succhinnaṃ. Aṇḍavuḍḍhirogepi satthakammaṃ na vaṭṭati, tasmā aṇḍaṃ phāletvā bījāni uddharitvā ‘‘arogaṃ karissāmī’’ti na kattabbaṃ. Aggitāpanabhesajjālimpanesu pana paṭikkhepo natthi. Vaccamagge bhesajjamakkhitā ādānavaṭṭi vā veḷunāḷikā vā vaṭṭati, yāya khārakammaṃ vā karonti, telaṃ vā pavesenti. 279. คำว่า ทุโรปโย วโณ คือ แผลที่หายยาก กลับเป็นปกติได้ยาก. คำว่า ทุปปริหารัง สัตถัง คือ มีดที่รักษายาก (พึงใช้มีดด้วยความยากลำบากในที่ลับ). คำว่า สัตถกรรม หรือ วัตถิกรรม คือ ในบริเวณที่กำหนดไว้ ไม่ควรทำการตัด ผ่า เจาะ หรือขูดด้วยมีด เข็ม หนาม หอกเล็ก หินกรวด หรือเล็บใดๆ เพราะทั้งหมดนี้เป็นสัตถกรรม (การผ่าตัด). ส่วนการบีบกระเพาะปัสสาวะด้วยหนังหรือผ้าใดๆ ก็ไม่ควรทำ เพราะทั้งหมดนี้เป็นวัตถิกรรม (การบีบกระเพาะปัสสาวะ). และในที่นี้ คำว่า "สององคุลีรอบที่ลับ" นี้กล่าวโดยมุ่งหมายถึงสัตถกรรมเท่านั้น. ส่วนวัตถิกรรมนั้น ห้ามไว้เฉพาะในที่ลับเท่านั้น. แต่ในที่นั้น ควรนำน้ำด่างหรือผูกด้วยเชือกเล็กใดๆ ได้ หากสิ่งนั้นขาดออกด้วยการกระทำนั้น ก็ถือว่าขาดดีแล้ว. แม้ในโรคอัณฑะโต ก็ไม่ควรทำสัตถกรรม ดังนั้น ไม่ควรผ่าอัณฑะแล้วนำลูกอัณฑะออกโดยคิดว่า "เราจะทำให้หายโรค". แต่ในการประคบด้วยไฟและการทายา ไม่มีข้อห้าม. ในทวารหนัก ยาที่ทาแล้ว หรือผ้าพันแผลที่ใส่เข้าไป หรือกระบอกไม้ไผ่ที่ใช้ทำขารกรรม (การสวนด้วยน้ำด่าง) หรือใส่น้ำมันเข้าไป ก็ควร. 280. Pavattamaṃsanti matassa maṃsaṃ. Māghātoti taṃ divasaṃ na labbhā kenaci kiñci jīvitā voropetuṃ. Potthanikanti maṃsacchedanasatthakaṃ vuccati. Kimpimāyāti kimpi imāya. Na bhagavā ussahatīti na bhagavā sakkoti. Yatra hi nāmāti yasmā nāma. Paṭivekkhīti vīmaṃsi; paṭipucchīti vuttaṃ hoti. Appaṭivekkhitvāti appaṭipucchitvā. Sace pana asukamaṃsanti jānāti, paṭipucchanakiccaṃ natthi, ajānantena pana pucchitvāva khāditabbaṃ. 280. คำว่า “ปวัตตมังสะ” หมายถึง เนื้อของสัตว์ที่ตายแล้ว คำว่า “มาฆาโต” หมายถึง ในวันนั้น ใครๆ ก็ไม่สามารถจะปลงชีวิตสัตว์อะไรๆ ได้ คำว่า “โพตถนิกา” หมายถึง มีดสำหรับเฉือนเนื้อ คำว่า “กิมปิมายาติ” หมายถึง อะไรก็ดี ด้วยสุปปิยานี้ คำว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงสามารถ” หมายถึง พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงสามารถ คำว่า “ยตฺร หิ นาม” หมายถึง เพราะว่า (สิ่งนี้) จักมีได้ คำว่า “ปฏิเวกขี” หมายถึง ทรงพิจารณาแล้ว หรือทรงถามกลับแล้ว ดังนี้ คำว่า “อัปปฏิเวกขิตวา” หมายถึง ไม่ถามแล้ว หากภิกษุรู้ว่า “เนื้อชื่อโน้น” ดังนี้ กิจคือการถามกลับก็ไม่มี แต่ภิกษุผู้ไม่รู้พึงถามแล้วจึงเคี้ยวกิน Hatthimaṃsādipaṭikkhepakathā เรื่องว่าด้วยการห้ามเนื้อช้างเป็นต้น 281. Sunakhamaṃsanti ettha araññakokā nāma sunakhasadisā honti, tesaṃ maṃsaṃ vaṭṭati. Yo pana gāmasunakhiyā vā kokena kokasunakhiyā vā gāmasunakhena saṃyogā uppanno, tassa maṃsaṃ na vaṭṭati, so hi ubhayaṃ bhajatīti. Ahimaṃsanti kassaci apādakassa dīghajātikassa maṃsaṃ na vaṭṭati. Sīhamaṃsādīni pākaṭāneva. 281. คำว่า “สุนัขมังสะ” ในที่นี้ หมาป่าทั้งหลายชื่อว่าเหมือนกับสุนัขบ้าน เนื้อของหมาป่าเหล่านั้นย่อมควร แต่เนื้อของสุนัขลูกผสมที่เกิดจากการร่วมกันระหว่างหมาบ้านตัวเมียกับหมาป่า หรือหมาป่าตัวเมียกับหมาบ้าน ไม่ควร เพราะสุนัขลูกผสมนั้นย่อมเข้าถึงทั้งสองฝ่าย คำว่า “อหิมังสะ” หมายถึง เนื้อของสัตว์ไม่มีเท้ามีชาติยาวคืองูตัวใดตัวหนึ่งไม่ควร เนื้อสิงโตเป็นต้นย่อมเป็นที่รู้กันอยู่แล้ว Ettha ca manussamaṃsaṃ sajātitāya paṭikkhittaṃ, hatthiassamaṃsaṃ rājaṅgatāya, sunakhamaṃsañca ahimaṃsañca paṭikūlatāya, sīhamaṃsādīni pañca attano anupaddavatthāyāti. Imesaṃ manussādīnaṃ dasannaṃ maṃsampi aṭṭhipi lohitampi cammampi lomampi sabbaṃ na vaṭṭati, yaṃkiñci ñatvā vā añatvā vā khādantassa āpattiyeva. Yadā jānāti, tadā desetabbā. ‘‘Apucchitvā khādissāmī’’ti gaṇhato paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ‘‘pucchitvā khādissāmī’’ti gaṇhato anāpatti. Uddissa kataṃ pana jānitvā khādantasseva āpatti, pacchā jānanto āpattiyā na kāretabboti. และในเนื้อสิบชนิดนี้ เนื้อคนถูกห้ามเพราะความเป็นผู้มีชาติเสมอกัน เนื้อช้างและเนื้อม้าถูกห้ามเพราะความเป็นอวัยวะของพระราชา เนื้อสุนัขและเนื้องูถูกห้ามเพราะความเป็นของน่ารังเกียจ เนื้อสิงโตเป็นต้นห้าชนิดถูกห้ามเพื่อประโยชน์คือความเป็นผู้ไม่มีภัย ดังนี้ เนื้อ กระดูก เลือด หนัง ขน ทั้งหมดของสัตว์สิบชนิดมีคนเป็นต้นเหล่านี้ไม่ควร ภิกษุผู้เคี้ยวกินสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ไม่ว่าจะรู้หรือไม่รู้ ย่อมเป็นอาบัติเท่านั้น เมื่อใดรู้ เมื่อนั้นพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับโดยคิดว่า “เราจักเคี้ยวกินโดยไม่ถาม” ย่อมเป็นทุกกฏในขณะรับ ภิกษุผู้รับโดยคิดว่า “เราจักเคี้ยวกินโดยถามแล้ว” ย่อมไม่มีอาบัติ แต่เนื้อที่ทำโดยเจาะจง ภิกษุผู้เคี้ยวกินโดยรู้แล้วเท่านั้นย่อมเป็นอาบัติ ภิกษุผู้รู้ในภายหลังไม่พึงถูกปรับอาบัติ ดังนี้ Yāgumadhugoḷakādikathā เรื่องว่าด้วยข้าวต้มและก้อนน้ำผึ้งเป็นต้น 282. Ekattakoti ekako, natthi me dutiyoti attho. Pahūtaṃ yāguñca madhugoḷakañca paṭiyādāpetvāti so kira satasahassaṃ vayaṃ katvā paṭiyādāpesi. Anumodanāgāthāpariyosāne ‘‘patthayataṃ icchata’’nti padānaṃ ‘‘alameva dātu’’nti iminā sambandho. Sace pana ‘‘patthayatā icchatā’’ti pāṭho atthi, soyeva gahetabbo. 282. คำว่า “เอกัตตโก” หมายถึง คนเดียว ไม่มีคนที่สองของเรา ดังนี้ คำว่า “ให้จัดเตรียมข้าวต้มและก้อนน้ำผึ้งเป็นอันมาก” หมายถึง พราหมณ์นั้นได้จัดเตรียมโดยใช้จ่ายไปแสนหนึ่ง ในที่สุดแห่งคาถาอนุโมทนา บทว่า “ผู้ปรารถนา ผู้ต้องการ” ย่อมประกอบกับบทว่า “ควรเพื่อจะให้” หากมีบาลีว่า “ปัตถยตา อิจฉตา” บาลีนั้นเท่านั้นพึงถือเอา 283. Bhojjayāgunti yā pavāraṇaṃ janeti. Yadaggenāti yaṃ ādiṃ katvā. Saggā te āraddhāti sagganibbattakapuññaṃ upacitanti attho. Yathādhammo kāretabboti paramparabhojanena kāretabbo, bhojjayāguyā hi pavāraṇā hotīti. 283. คำว่า “โภชชยาคุ” หมายถึง ข้าวต้มใดที่ทำให้เกิดการปวารณา คำว่า “ยทัคเคน” หมายถึง ตั้งแต่กาลใดเป็นต้นไป คำว่า “สวรรค์ของท่านทั้งหลายได้เริ่มแล้ว” หมายถึง บุญอันอาจให้เกิดในสวรรค์ได้สั่งสมแล้ว ดังนี้ คำว่า “พึงให้กระทำตามธรรม” หมายถึง พึงให้กระทำด้วยสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ เพราะเหตุไรจึงพึงให้กระทำด้วยสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ เพราะว่าการปวารณาย่อมมีเพราะข้าวต้มอันเป็นโภชนะ เพราะเหตุนั้นพึงให้กระทำด้วยสิกขาบทว่าด้วยปรัมปรโภชนะ 284. Nāhaṃ taṃ kaccānāti tasmiṃ kira avasiṭṭhaguḷe devatā sukhumojaṃ pakkhipiṃsu, sā aññesaṃ pariṇāmaṃ na gacchati, tasmā evamāha. Gilānassa guḷanti tathārūpena byādhinā gilānassa pacchābhattaṃ guḷaṃ anujānāmīti attho. 284. คำว่า “นาหัง ตัง กัจจานะ” หมายถึง เพราะว่าเทวดาทั้งหลายได้ใส่โอชะทิพย์อันละเอียดไว้ในก้อนน้ำอ้อยที่เหลืออยู่นั้น โอชะทิพย์นั้นย่อมไม่ย่อยในกายของผู้อื่นทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้ คำว่า “น้ำอ้อยสำหรับคนไข้” หมายถึง เราอนุญาตน้ำอ้อย น้ำอ้อยงบแก่ผู้ไม่สบายด้วยอาพาธที่มีสภาพเช่นนั้นในเวลาบ่าย ดังนี้ Pāṭaligāmavatthukathā เรื่องว่าด้วยบ้านปาฏลิคาม 285. Sabbasantharinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, evaṃ. 285. คำว่า “สัพพสันถริ” หมายถึง โดยอาการใดที่ปูลาดแล้วทั้งหมดสิ้นเชิงชื่อว่าอันปูลาดแล้ว โดยอาการนี้ 286. Sunidhavassakārāti sunidho ca vassakāro ca dve brāhmaṇā magadharañño mahāmattā mahāmaccā. Vajjīnaṃ paṭibāhāyāti vajjirājakulānaṃ āyamukhapacchindanatthaṃ. Vatthūnīti gharavatthūni. Cittāni namanti nivesanāni māpetunti tā kira devatā vatthuvijjāpāṭhakānaṃ sarīre adhimuccitvā evaṃ cittāni nāmenti. Kasmā? Amhākaṃ yathānurūpaṃ sakkāraṃ karissantīti attho. Tāvatiṃsehīti loke kira sakkaṃ devarājānaṃ vissakammañca upādāya tāvatiṃsā paṇḍitāti saddo abbhuggato, tenevāha tāvatiṃsehīti, tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā viya māpentīti attho. Yāvatā ariyaṃ āyatananti yattakaṃ ariyamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ nāma atthi. Yāvatā vaṇippathoti yattakaṃ vāṇijānaṃ ābhatabhaṇḍassa rāsivaseneva kayavikkayaṭṭhānaṃ nāma atthi. Idaṃ agganagaranti tesaṃ ariyāyatanavaṇippathānaṃ idaṃ agganagaraṃ bhavissati. Puṭabhedananti puṭabhedanaṭṭhānaṃ mocanaṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Aggito vātiādīsu samuccayattho vā saddo. Tatra hi ekassa koṭṭhāsassa aggito, ekassa udakato, ekassa abbhantarato, aññamaññabhedā antarāyo bhavissati. Uḷumpanti pāragamanatthāya āṇiyo ākoṭetvā kataṃ. Kullanti valliādīhi bandhitvā kataṃ. 286. คำว่า “สุนิธวัสสการะ” หมายถึง สุนิธและวัสสการะเป็นพราหมณ์มหาอำมาตย์สองคนของพระราชาแห่งมคธ คำว่า “เพื่อขัดขวางวัชชี” หมายถึง เพื่อประโยชน์คือการตัดปากทางแห่งภาษีอากรที่เข้ามาของราชสกุลวัชชีทั้งหลาย คำว่า “วัตถุ” หมายถึง ที่ตั้งบ้านเรือน คำว่า “จิตทั้งหลายย่อมน้อมไปเพื่อสร้างที่อยู่” หมายถึง เทวดาเหล่านั้นเข้าสิงในกายของอาจารย์ผู้ท่องคัมภีร์วัตถุวิชชาแล้วย่อมน้อมจิตไปดังนี้ เพราะเหตุไรจึงน้อมไป เพราะคิดว่า “จักกระทำการบูชาตามสมควรแก่เราทั้งหลาย” ดังนี้ คำว่า “โดยเทวดาชั้นดาวดึงส์” หมายถึง ในโลก เสียงเลื่องลือได้ฟุ้งขึ้นแล้วว่า “เทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหลายเป็นบัณฑิต” โดยอาศัยท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทวดาและวิสสุกรรมเทพบุตร เพราะเหตุนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “โดยเทวดาชั้นดาวดึงส์” หมายถึง ราวกะว่าสร้างโดยปรึกษาพร้อมด้วยเทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหลาย คำว่า “เพียงใดเป็นอริยสถาน” หมายถึง มีประมาณเท่าใดเป็นที่มาถึงของมนุษย์ทั้งหลายผู้อยู่ในอริยประเทศ คำว่า “เพียงใดเป็นทางค้าขาย” หมายถึง มีประมาณเท่าใดเป็นที่ซื้อที่ขายด้วยอำนาจแห่งกองสินค้าที่พ่อค้าทั้งหลายนำมาเท่านั้น คำว่า “เมืองนี้เป็นเมืองเอก” หมายถึง เมืองปาฏลีบุตรนี้จักเป็นเมืองอันสูงสุดในบรรดาอริยสถานและทางค้าขายเหล่านั้น คำว่า “ปุฏเภทนะ” หมายถึง ที่ทำลายห่อสินค้า ที่แก้ห่อสินค้า ดังนี้ ในบาลีว่า “อัคคิโต วา” เป็นต้น บทว่า “วา” มีอรรถว่าสมุจจัย ขยายความอีกว่า ในเมืองปาฏลีบุตรนั้น อันตรายจักมีเพราะไฟในส่วนหนึ่ง เพราะน้ำในส่วนหนึ่ง เพราะการแตกแยกกันเองจากภายในในส่วนหนึ่ง คำว่า “อุลุมปะ” หมายถึง แพไม้จริงที่ทำโดยตอกหมุดเพื่อประโยชน์คือการไปถึงฝั่งโน้น คำว่า “กุลละ” หมายถึง แพไม้ไผ่ที่ทำโดยผูกด้วยเถาวัลย์เป็นต้น Aṇṇavanti sabbantimena paricchedena yojanamattaṃ gambhīrassa ca puthullassa ca udakaṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Saranti idha nadī adhippetā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye gambhīraṃ vitthataṃ taṇhāsaraṃ taranti, te ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvāna visajja pallalāni anāmasitvāva udakabharitāni ninnaṭṭhānāni; ayaṃ pana idaṃ appamattakaṃ udakaṃ uttaritukāmopi kullañhi parijano bandhati, buddhā pana buddhasāvakā ca vinā eva kullena tiṇṇā medhāvino janāti. คำว่า “อรรณวะ” นี้เป็นชื่อของที่ตั้งแห่งน้ำอันลึกและกว้างขวางมีประมาณหนึ่งโยชน์โดยกำหนดอย่างยิ่ง ในคำว่า “สรํ” นี้ ประสงค์เอาแม่น้ำ อรรถนี้มีว่า — อริยบุคคลทั้งหลายเหล่าใดข้ามห้วงน้ำคือตัณหาอันลึกและกว้างขวาง อริยบุคคลเหล่านั้นกระทำสะพานคืออริยมรรคแล้ว ละหล่มโคลนทั้งหลาย ไม่แตะต้องที่ลุ่มทั้งหลายอันเต็มด้วยน้ำแล้วเท่านั้นย่อมข้าม แต่หมู่ชนนี้แม้ใคร่จะข้ามห้วงน้ำนี้อันมีประมาณน้อย ก็ยังต้องผูกแพไม้ไผ่ แต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายและพระสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีปัญญาย่อมข้ามโดยปราศจากแพไม้ไผ่เท่านั้น ดังนี้ 287. Ananubodhāti abujjhanena. Sandhāvitanti bhavato bhavaṃ gamanavasena sandhāvitaṃ. Saṃsaritanti punappunaṃ gamanavasena saṃsaritaṃ. Mamañceva tumhākañcāti mayā ca tumhehi ca. Atha vā sandhāvitaṃ saṃsaritanti sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ mamañceva tumhākañca ahosīti evamettha attho daṭṭhabbo. Saṃsitanti saṃsaritaṃ. Bhavanetti samūhatāti bhavato bhavagamanā sandhāvanā taṇhārajju suṭṭhu hatā chinnā appavattikatā. 287. คำว่า "อนนุปโพธะ" หมายถึง เพราะไม่รู้. คำว่า "สันทาวิตัง" หมายถึง ได้ท่องเที่ยวไปแล้วโดยอาการแห่งการไปจากภพหนึ่งสู่ภพหนึ่ง. คำว่า "สังสาริตัง" หมายถึง ได้ท่องเที่ยวไปแล้วโดยอาการแห่งการไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า. คำว่า "ของฉันและของท่านทั้งหลาย" หมายถึง โดยฉันและโดยท่านทั้งหลาย. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในบทว่า "สันทาวิตัง สังสาริตัง" นี้ว่า "การท่องเที่ยวไปและการเวียนว่ายตายเกิดได้มีแล้วแก่ฉันและแก่ท่านทั้งหลาย" ดังนี้. คำว่า "สังสีตัง" หมายถึง ได้ท่องเที่ยวไปแล้ว. คำว่า "ภวเนตติสมูหตา" หมายถึง ตัณหาอันเป็นเครื่องนำไปสู่ภพ อันเป็นเครื่องท่องเที่ยวไปจากการไปสู่ภพหนึ่งสู่ภพหนึ่ง ได้ถูกทำลายแล้วอย่างดี ได้ถูกตัดขาดแล้ว ได้ถูกทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก. 289. Nīlāti idaṃ sabbasaṅgāhakaṃ. Nīlavaṇṇātiādi tasseva vibhāgadassanatthaṃ. Tattha na tesaṃ pakativaṇṇā nīlā, nīlavilepanānaṃ vicittatāvasenetaṃ vuttaṃ. Paṭivaṭṭesīti pahāresi. Sāhāraṃ dajjeyyāthāti sajanapadaṃ dadeyyātha. Aṅguliṃ phoṭesunti aṅguliṃ cālesuṃ. Ambakāyāti itthikāya. Olokethāti passatha. Apalokethāti punappunaṃ passatha. Upasaṃharathāti upanetha. Imaṃ licchaviparisaṃ tumhākaṃ cittena tāvatiṃsaparisaṃ haratha, tāvatiṃsassa samakaṃ katvā passathāti attho. 289. คำว่า "นีลา" นี้เป็นคำที่รวมสีเขียวครามทั้งหมด. บทว่า "นีลวณฺณา" เป็นต้น มีเพื่อแสดงการจำแนกสีเขียวครามนั้นเอง. ในคำว่า "นีลา นีลวณฺณา" เป็นต้นนั้น สีผิวธรรมชาติของเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นไม่ใช่สีเขียวคราม แต่ที่กล่าวอย่างนี้เพราะความวิจิตรของเครื่องลูบไล้สีเขียวคราม. คำว่า "ปฏิวัตเตสิ" หมายถึง ได้กระทบแล้ว. คำว่า "สาหารัง ทัชเชยยาถะ" หมายถึง แม้ท่านทั้งหลายจะพึงให้เมืองเวสาลีพร้อมด้วยชนบท. คำว่า "องฺคุลิมฺ โผเฏสุง" หมายถึง ได้ดีดนิ้วแล้ว. คำว่า "อัมพกายา" หมายถึง หญิงสาว. คำว่า "โอโลเกถะ" หมายถึง จงดู. คำว่า "อปโลเกถะ" หมายถึง จงดูซ้ำแล้วซ้ำเล่า. คำว่า "อุปสังหรถะ" หมายถึง จงนำมา. อรรถว่า "ท่านทั้งหลายจงนำบริษัทเจ้าลิจฉวีนี้มาเปรียบกับบริษัทแห่งเทพชั้นดาวดึงส์ด้วยใจของท่านทั้งหลาย จงดูโดยทำให้เท่าเทียมกับบริษัทแห่งเทพชั้นดาวดึงส์" ดังนี้. Sīhasenāpativatthuādikathā เรื่องสิงหเสนาบดีเป็นต้น 290. Dhammassa ca anudhammaṃ byākarontīti bhagavatā vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Sahadhammiko vādānuvādoti aparehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo viññugarahitabbaṃ kāraṇaṃ koci appamattakopi kiṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘kiṃ sabbakārenāpi tumhākaṃ vāde gārayhakāraṇaṃ natthī’’ti. Anabbhakkhātukāmāti abhibhavitvā na ācikkhitukāmā. 290. คำว่า "ย่อมแสดงธรรมและอนุธรรม" หมายถึง ย่อมกล่าวเหตุที่สมควรแก่เหตุที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้. คำว่า "วาทานุวาทะอันเป็นสัทธรรม" หมายถึง วาทะของท่านทั้งหลายที่ประกอบด้วยเหตุผล โดยเหตุที่ผู้อื่นกล่าวไว้ ย่อมไม่ถึงเหตุที่วิญญูชนพึงติเตียนแม้เพียงเล็กน้อยเลยหรือ? อรรถนี้กล่าวไว้ว่า "ในวาทะของท่านทั้งหลายไม่มีเหตุที่พึงติเตียนโดยประการทั้งปวงเลยหรือ?" ดังนี้. คำว่า "อนัพภักขาตุกามา" หมายถึง ไม่ประสงค์จะกล่าวทับถมหรือกล่าวตู่. 293. Anuviccakāranti anuviditvā cintetvā tulayitvā kātabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti. Ñātamanussānanti loke pākaṭānaṃ. Sādhu hotīti sundaraṃ hoti. Paṭākaṃ parihareyyunti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosantā āhiṇḍeyyuṃ. Kasmā? ‘‘Evaṃ no amhākaṃ mahantabhāvo bhavissatī’’ti. Opānabhūtanti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. Kulanti nivesanaṃ. Dātabbaṃ maññeyyāsīti mā imesaṃ deyyadhammaṃ upacchindittha, sampattānañhi dātabbamevāti ovadati. Okāroti avakāro lāmakabhāvo. Sāmukkaṃsikāti attanāyeva uddharitvā gahitā; asādhāraṇaṃ aññesanti attho. Uddissa katanti uddisitvā kataṃ. 293. คำว่า "อนุวิจจการัง" หมายถึง "จงทำกิจที่ควรทำโดยรู้โดยชอบ โดยพิจารณา โดยเปรียบเทียบ" ดังนี้. คำว่า "ญาตมนุสสานัง" หมายถึง ของบุคคลผู้เป็นที่รู้จักในโลก. คำว่า "สาธุ โหติ" หมายถึง ย่อมดี. คำว่า "ปฏากัง ปริหเรยยุง" หมายถึง พึงยกธงขึ้นประกาศไปทั่วเมือง. เพราะเหตุใด? เพราะ "ความยิ่งใหญ่ของเราจักมีด้วยประการฉะนี้" ดังนี้ จึงพึงเที่ยวไป. คำว่า "โอปานภูตัง" หมายถึง ตั้งอยู่เหมือนบ่อน้ำที่จัดเตรียมไว้แล้ว. คำว่า "กุลัง" หมายถึง เรือน. คำว่า "ทาตัพพัง มัญเญยยาสิ" หมายถึง "ท่านอย่าตัดรอนไทยธรรมแก่พวกนิครนถ์เหล่านี้เลย เพราะสิ่งที่ควรให้แก่ผู้มาถึงแล้ว ก็ควรให้แท้ๆ" ดังนี้ พระองค์ทรงโอวาท. คำว่า "โอกาโร" หมายถึง ความต่ำทราม ความเลวทราม. คำว่า "สามุกกังสิกา" หมายถึง ที่ทรงยกขึ้นและทรงถือเอาเอง; อรรถว่า ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. คำว่า "อุททิสสะ กตัง" หมายถึง ที่ทำโดยเจาะจง. 294. Paṭiccakammanti attānaṃ paṭicca katanti attho. Atha vā paṭiccakammanti nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsampi paṭiccakammanti vuttaṃ. Yo hi evarūpaṃ maṃsaṃ paribhuñjati, sopi tassa kammassa dāyādo hoti, vadhakassa viya tassāpi pāṇaghātakammaṃ hotīti adhippāyo. Jiridantiti jiranti abbhācikkhantā na jiranti, abbhakkhānassa antaṃ na gacchantīti attho. Tikoṭiparisuddhakathā saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttā. 294. คำว่า "ปฏิปัจจกรรม" หมายถึง อรรถว่า "ที่ทำโดยอาศัยตน". อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ปฏิปัจจกรรม" นี้เป็นชื่อของกรรมที่ได้มาด้วยนิมิต. เพราะกรรมที่ทำโดยเจาะจงตนหรือกรรมที่ได้มาด้วยนิมิตมีอยู่ในเนื้อนี้ เนื้อนั้นจึงชื่อว่า "ปฏิปัจจกรรม". เพราะบุคคลใดบริโภคเนื้อเช่นนั้น บุคคลนั้นก็เป็นทายาทของกรรมนั้นด้วย, อรรถว่า กรรมฆ่าสัตว์ย่อมมีแก่ผู้บริโภคนั้นเหมือนแก่ผู้ฆ่า (นี่เป็นความประสงค์ของพวกนิครนถ์). คำว่า "ชิริทันติ" หมายถึง ย่อมเสื่อมไป. อรรถว่า เมื่อพวกเขากล่าวตู่ ย่อมไม่เสื่อมไป (คือไม่จบสิ้น) ย่อมไม่ถึงที่สุดแห่งการกล่าวตู่. เรื่องไตรโกฏิปาริสุทธิได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งสิกขาบทว่าด้วยการทำลายสงฆ์. Kappiyabhūmianujānanakathā เรื่องการอนุญาตที่ดินที่ควร 295. Sakaṭaparivaṭṭanti sakaṭehi parikkhepaṃ viya katvā acchanti. Paccantimanti abhilāpamattametaṃ ‘‘yaṃ saṅgho ākaṅkhatī’’ti vuttattā pana dhuravihāropi sammannituṃ vaṭṭati, kammavācaṃ avatvā apalokanenāpi vaṭṭatiyeva. Kākoravasaddanti tattha tattha paviṭṭhānaṃ āmisakhādanatthāya anuppageyeva sannipatitānaṃ kākānaṃ oravasaddaṃ. Yasojo nāma kapilasuttapariyosāne pabbajitānaṃ pañcannaṃ satānaṃ aggapuriso. 295. คำว่า "สกฏปริวัตตัง" หมายถึง ย่อมอยู่โดยทำเหมือนถูกล้อมรอบด้วยเกวียน. คำว่า "ปัจจันติมัง" นี้เป็นเพียงชื่อเรียกเท่านั้น. แต่เพราะตรัสไว้ว่า "สิ่งที่สงฆ์ประสงค์" แม้พระวิหารหลักก็ควรสมมติได้, แม้ไม่สวดกรรมวาจาก็ควรสมมติด้วยการบอกเล่า (อปโลกนะ) ได้. คำว่า "กากโอรวสัททัง" หมายถึง เสียงร้องระงมของกาที่มารวมตัวกันแต่เช้าตรู่เพื่อกินเหยื่อที่เข้าไปในที่นั้นๆ. พระยโสชะเป็นหัวหน้าของบุรุษ ๕๐๐ คนที่บวชในตอนจบกปิลสูตร. Ussāvanantikantiādīsu ussāvanantikā tāva evaṃ kattabbā. Yo thambhānaṃ vā upari bhittipāde vā nikhanitvā vihāro kariyati, tassa heṭṭhā thambhapaṭicchakā pāsāṇā bhūmigatikā eva. Paṭhamathambhaṃ pana paṭhamabhittipādaṃ vā patiṭṭhāpentehi bahūhi samparivāretvā ‘‘kappiyakuṭiṃ karoma, kappiyakuṭiṃ karomā’’ti vācaṃ nicchārentehi manussesu ukkhipitvā patiṭṭhāpentesu āmasitvā vā sayaṃ ukkhipitvā vā thambhe vā bhittipādo vā patiṭṭhāpetabbo. Kurundimahāpaccarīsu pana ‘‘kappiyakuṭi kappiyakuṭī’’ti vatvā patiṭṭhāpetabbanti vuttaṃ. Andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘saṅghassa kappiyakuṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vuttaṃ. Taṃ pana avatvāpi aṭṭhakathāsu vuttanayena vutte doso natthi. Idaṃ panettha sādhāraṇalakkhaṇaṃ, thambhapatiṭṭhānañca vacanapariyosānañca samakālaṃ vaṭṭati. Sace hi aniṭṭhite vacane thambho patiṭṭhāti, appatiṭṭhite vā tasmiṃ vacanaṃ niṭṭhāti, akatā hoti kappiyakuṭi. Teneva mahāpaccariyaṃ vuttaṃ – ‘‘bahūhi samparivāretvā vattabbaṃ, avassañhi ettha ekassapi vacananiṭṭhānañca thambhapatiṭṭhānañca ekato bhavissatī’’ti. ในบรรดาบทว่า อุสสาวนันติกา เป็นต้นนั้น กุฏิชื่ออุสสาวนันติกา พึงทำอย่างนี้. วิหารใดที่สร้างขึ้นโดยการฝังเสาหรือฐานผนังลงไป หินรองรับเสาที่อยู่ใต้เสานั้นย่อมมีสภาวะเหมือนพื้นดิน. เมื่อจะตั้งเสาแรกหรือฐานผนังแรก ภิกษุจำนวนมากพึงแวดล้อมแล้วเปล่งวาจาว่า 'เราทำกัปปิยกุฏิ เราทำกัปปิยกุฏิ' เมื่อพวกมนุษย์ (ช่าง) ยกขึ้นตั้ง ภิกษุทั้งหลายพึงลูบคลำหรือยกขึ้นเองแล้วตั้งเสาหรือฐานผนังนั้น. อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีและมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า พึงกล่าวว่า 'กัปปิยกุฏิ กัปปิยกุฏิ' แล้วจึงตั้ง. ในอรรถกถาอันธกะกล่าวไว้ว่า 'ข้าพเจ้าอธิษฐานกัปปิยกุฏิเพื่อสงฆ์'. อนึ่ง แม้ไม่กล่าวคำนั้น แต่กล่าวตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถา (เก่า) ก็ไม่มีโทษ. ลักษณะทั่วไปในเรื่องนี้คือ การตั้งเสาและการจบคำพูดพึงเป็นเวลาเดียวกัน. เพราะหากเสาตั้งลงในขณะที่คำพูดยังไม่จบ หรือคำพูดจบลงในขณะที่เสายังไม่ตั้ง กัปปิยกุฏิย่อมชื่อว่ายังไม่ได้ทำ. ด้วยเหตุนั้น ในมหาปัจจรีจึงกล่าวไว้ว่า 'พึงกล่าวโดยมีภิกษุจำนวนมากแวดล้อม เพราะในเรื่องนี้ การจบคำพูดและการตั้งเสาของภิกษุแม้รูปเดียวก็จักเป็นไปพร้อมกันแน่นอน'. Iṭṭhakasilāmattikākuṭṭikāsu pana kuṭīsu heṭṭhā cayaṃ bandhitvā vā abandhitvā vā karontu, yato paṭṭhāya bhittiṃ uṭṭhāpetukāmā honti, taṃ sabbapaṭhamaṃ iṭṭhakaṃ vā silaṃ vā mattikāpiṇḍaṃ vā gahetvā vuttanayeneva kappiyakuṭi kātabbā. Iṭṭhakādayo hi bhittiyā paṭhamiṭṭhakādīnaṃ heṭṭhā na vaṭṭanti, thambhā pana upari uggacchanti, tasmā vaṭṭanti. Andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘thambhehi kariyamāne catūsu koṇesu cattāro thambhā iṭṭhakādikuṭṭe catūsu koṇesu dve tisso iṭṭhakā adhiṭṭhātabbā’’ti vuttaṃ. Tathā pana akatāyapi doso natthi, aṭṭhakathāsu hi vuttameva pamāṇaṃ. ส่วนในกุฏิที่มีฝาทำด้วยอิฐ หิน และดิน พึงทำโดยจะก่อฐาน (เชิงผนัง) ไว้ข้างล่าง หรือไม่ก่อไว้ข้างล่างก็ได้, ประสงค์จะยกฝาขึ้นตั้งแต่ที่ใดเป็นต้นไป พึงถือเอาอิฐ หรือหิน หรือก้อนดินนั้นเป็นอันดับแรก แล้วทำกุฏิที่ควรด้วยวิธีที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เพราะว่าอิฐเป็นต้นที่อยู่ภายใต้พวกอิฐก้อนแรกของฝา ไม่ควร (ที่จะอธิษฐาน), แต่พวกเสาย่อมขึ้นไปเบื้องบน เพราะฉะนั้นจึงควร. ในอันธกอรรถกถากล่าวว่า “เมื่อจะสร้างด้วยเสา พึงอธิษฐานเสา ๔ ต้นที่มุมทั้ง ๔, ในกุฏิที่มีฝาทำด้วยอิฐเป็นต้น พึงอธิษฐานอิฐ ๒ หรือ ๓ ก้อนที่มุมทั้ง ๔”. แต่ถึงแม้ไม่ได้ทำอย่างนั้น ก็ไม่มีโทษ, เพราะคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลายนั่นเองเป็นประมาณ. Gonisādikā duvidhā – ārāmagonisādikā, vihāragonisādikāti. Tāsu yattha neva ārāmo na senāsanāni parikkhittāni honti, ayaṃ ‘‘ārāmagonisādikā’’ nāma. Yattha senāsanāni sabbāni vā ekaccāni vā parikkhittāni, ārāmo aparikkhitto, ayaṃ ‘‘vihāragonisādikā’’ nāma. Iti ubhayatrāpi ārāmassa aparikkhittabhāvoyeva pamāṇaṃ. Ārāmo pana upaḍḍhaparikkhittopi bahutaraṃ parikkhittopi parikkhittoyeva nāmāti kurundimahaāpaccariyādīsu vuttaṃ. Ettha kappiyakuṭiṃ laddhuṃ vaṭṭati. กุฏิโคณิสาทิกามี ๒ ชนิด คือ อารามโคณิสาทิกา และวิหารโคณิสาทิกา. ในกุฏิเหล่านั้น กุฏิใดที่อารามก็ไม่ได้ล้อมรอบ เสนาสนะทั้งหลายก็ไม่ได้ล้อมรอบ กุฏินี้ชื่อว่า “อารามโคณิสาทิกา”. กุฏิใดที่เสนาสนะทั้งหมดหรือบางส่วนถูกล้อมรอบ แต่อารามไม่ได้ถูกล้อมรอบ กุฏินี้ชื่อว่า “วิหารโคณิสาทิกา”. ดังนั้น ในกุฏิทั้งสองชนิดนี้ ความที่อารามไม่ได้ถูกล้อมรอบนั่นเองเป็นประมาณ. ส่วนอารามแม้จะถูกล้อมรอบครึ่งหนึ่ง หรือถูกล้อมรอบโดยส่วนมาก ก็ชื่อว่าถูกล้อมรอบแล้วนั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนทีและมหาปัจจรีย์เป็นต้น. ในอารามที่ถูกล้อมรอบนี้ ย่อมควรเพื่อจะได้กุฏิที่ควร. Gahapatīti manussā āvāsaṃ katvā ‘‘kappiyakuṭiṃ dema, paribhuñjathā’’ti vadanti, esā gahapati nāma. ‘‘Kappiyakuṭiṃ kātuṃ demā’’ti vuttepi vaṭṭatiyeva. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘yasmā bhikkhuṃ ṭhapetvā sesasahadhammikānaṃ sabbesañca devamanussānaṃ hatthato paṭiggaho ca sannidhi ca antovutthañca tesaṃ santakaṃ bhikkhussa vaṭṭati, tasmā tesaṃ gehāni vā tehi dinnā kappiyakuṭi vā gahapatīti vuccatī’’ti vuttaṃ. Punapi vuttaṃ – ‘‘bhikkhusaṅghassa vihāraṃ ṭhapetvā bhikkhunupassayo vā ārāmikānaṃ vā titthiyānaṃ vā devatānaṃ vā nāgānaṃ vā api brahmānaṃ vimānaṃ kappiyakuṭi hotī’’ti, taṃ suvuttaṃ; saṅghasantakameva hi bhikkhusantakaṃ vā gehaṃ gahapatikuṭikā na hoti. Sammutikā nāma kammavācaṃ sāvetvā katāti. คำว่า คหปติ (คหบดีกุฏิ) คือ มนุษย์ทั้งหลายสร้างที่อยู่แล้วกล่าวว่า “พวกเราถวายกุฏิที่ควร ขอท่านทั้งหลายจงใช้สอยเถิด” กุฏินี้ชื่อว่าคหบดีกุฏิ. แม้เมื่อเขากล่าวว่า “พวกเราถวายเพื่อสร้างกุฏิที่ควร” ก็ควรเช่นเดียวกัน. แต่ในอันธกอรรถกถากล่าวว่า “เพราะเหตุที่การรับประเคนก็ดี การเก็บสะสมก็ดี และของที่เก็บไว้ภายใน (อันโตวุตถะ) ก็ดี ซึ่งเป็นของของเพื่อนสหธรรมิกที่เหลือทั้งหมด และของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง ยกเว้นภิกษุ (ผู้รับ) ย่อมควรแก่ภิกษุ, เพราะฉะนั้น เรือนของบุคคลเหล่านั้นก็ดี กุฏิที่ควรที่บุคคลเหล่านั้นถวายก็ดี จึงเรียกว่า คหปติ”. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวไว้ว่า “ยกเว้นวิหารของภิกษุสงฆ์เสีย อาวาสของภิกษุณีก็ดี เรือนของอารามิกก็ดี ที่นอน (ที่อยู่) ของพวกเดียรถีย์ก็ดี วิมานของเทวดา ของนาค หรือแม้ของพรหมก็ดี ย่อมเป็นกุฏิที่ควร”, คำนั้นท่านกล่าวไว้ดีแล้ว; เพราะว่าเรือนที่เป็นของสงฆ์นั่นเอง หรือเรือนที่เป็นของภิกษุ (ส่วนตัว) ไม่เป็นคหบดีกุฏิ. ส่วนกุฏิที่ชื่อว่า สัมมุติกา คือกุฏิที่ทำโดยสวดประกาศกรรมวาจา. Yaṃ imāsu catūsu kappiyabhūmīsu vutthaṃ āmisaṃ, taṃ sabbaṃ antovutthasaṅkhyaṃ na gacchati. Bhikkhūnañca bhikkhunīnañca antovutthaantopakkamocanatthañhi kappiyakuṭiyo anuññātā. Yaṃ pana akappiyabhūmiyaṃ sahaseyyappahonake gehe vutthaṃ saṅghikaṃ vā puggalikaṃ vā bhikkhussa bhikkhuniyā vā santakaṃ ekarattampi ṭhapitaṃ, taṃ antovutthaṃ; tattha pakkañca antopakkaṃ nāma hoti, etaṃ na kappati. Sattāhakālikaṃ pana yāvajīvikañca vaṭṭati. อามิสใดที่เก็บไว้ในกัปปิยภูมิ ๔ เหล่านี้ อามิสทั้งหมดนั้นไม่ถึงการนับว่าเป็นอันโตวุตถะ. เพราะกุฏิที่ควรทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้เพื่อประโยชน์แก่การพ้นจากโทษอันโตวุตถะและอันโตปักกะของภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย. ส่วนอามิสใดที่เป็นของสงฆ์ หรือของบุคคล หรือเป็นของภิกษุหรือภิกษุณี ที่เก็บไว้แม้เพียงคืนเดียวในเรือนที่เป็นอกัปปิยภูมิซึ่งพอจะนอนร่วมกันได้ อามิสนั้นเป็นอันโตวุตถะ; และอามิสที่หุงต้มในที่นั้น ชื่อว่าอันโตปักกะ, อามิสนั้นไม่ควร. ส่วนของที่เป็นสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ย่อมควร. Tatrāyaṃ vinicchayo – sāmaṇero bhikkhussa taṇḍulādikaṃ āmisaṃ āharitvā kappiyakuṭiyaṃ nikkhipitvā punadivase pacitvā deti, antovutthaṃ na hoti. Tattha akappiyakuṭiyaṃ nikkhittasappiādīsu yaṃkiñci pakkhipitvā deti, mukhasannidhi nāma hoti. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘antovutthaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Tattha nāmamattameva nānākaraṇaṃ. Bhikkhu akappiyakuṭiyaṃ ṭhapitasappiñca yāvajīvikapaṇṇañca ekato pacitvā paribhuñjati, sattāhaṃ nirāmisaṃ vaṭṭati. Sace āmisasaṃsaṭṭhaṃ katvā paribhuñjati, antovutthañceva sāmaṃpākañca hoti. Etenupāyena sabbasaṃsaggā veditabbā. ในเรื่องนั้น มีวินิจฉัยดังนี้: สามเณรนำอามิสมีข้าวสารเป็นต้นมาเพื่อภิกษุ แล้วเก็บไว้ในกุฏิที่ควร วันรุ่งขึ้นหุงต้มแล้วถวาย ไม่เป็นอันโตวุตถะ. ในกุฏิที่ควรนั้น หากใส่เนยใสเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งที่เก็บไว้ในกุฏิที่ไม่ควรลงไปแล้วถวาย ย่อมเป็นมุขสันนิธิ. แต่ในมหาปัจจรีย์กล่าวว่า “เป็นอันโตวุตถะ”. ในคำที่กล่าวมานั้น ความต่างกันเป็นเพียงชื่อเท่านั้น. ภิกษุหุงต้มเนยใสที่เก็บไว้ในกุฏิที่ไม่ควรและใบไม้ที่เป็นยาวชีวิกรวมกันแล้วฉัน ตลอด ๗ วันที่ไม่มีอามิส (อื่นปน) ย่อมควร. หากทำให้อามิสระคนกันแล้วฉัน ย่อมเป็นทั้งอันโตวุตถะและสามังปักกะ. พึงทราบการระคนกันทั้งหมดด้วยนัยนี้. Imā pana kappiyakuṭiyo kadā jahitavatthukā honti? Ussāvanantikā tāva yā thambhānaṃ upari bhittipāde vā nikhaṇitvā katā, sā sabbesu thambhesu ca bhittipādesu ca apanītesu jahitavatthukā hoti. Sace pana thambhe vā bhittipāde vā parivattenti, yo yo ṭhito tattha tattha patiṭṭhāti, sabbesupi parivattitesu ajahitavatthukāva hoti. Iṭṭhakādīhi katā cayassa upari bhittiatthāya ṭhapitaṃ iṭṭhakaṃ vā silaṃ vā mattikāpiṇḍaṃ vā ādiṃkatvā vināsitakāle jahitavatthukā hoti. Yehi pana iṭṭhakādīhi adhiṭṭhitā, tesu apanītesupi tadaññāsu patiṭṭhitāsu ajahitavatthukāva hoti. ก็กุฏิที่ควรเหล่านี้ จะเป็นกุฏิที่สละวัตถุ (สิ้นสภาพ) เมื่อไร? กุฏิอุสสาวนันติกาที่สร้างโดยขุดฝังลงไปเหนือเสาหรือเหนือเชิงฝา กุฏินั้นย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุเมื่อเสาและเชิงฝาทั้งหมดถูกถอนออกไป. แต่ถ้าเขาเปลี่ยนเสาหรือเชิงฝา เสาหรือเชิงฝาต้นใดก้อนใดตั้งอยู่ กุฏิที่ควรก็ตั้งอยู่ที่เสาหรือเชิงฝานั้นๆ แม้เมื่อเปลี่ยนทั้งหมดแล้ว ก็ยังเป็นกุฏิที่ยังไม่สละวัตถุนั่นเอง. กุฏิอุสสาวนันติกาที่ทำด้วยอิฐเป็นต้น ย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุในเวลาที่ถูกทำลาย โดยเริ่มตั้งแต่อิฐ หรือหิน หรือก้อนดินที่วางไว้บนฐานเพื่อประโยชน์แก่ฝา. ส่วนอิฐเป็นต้นเหล่าใดที่อธิษฐานไว้ แม้เมื่ออิฐเป็นต้นเหล่านั้นถูกถอนออกไปแล้ว เมื่ออิฐเป็นต้นอื่นตั้งอยู่แทน ก็เป็นกุฏิที่ยังไม่สละวัตถุนั่นเอง. Gonisādikā pākārādīhi parikkhepe kate jahitavatthukā hoti. Puna tasmiṃ ārāme kappiyakuṭi laddhuṃ vaṭṭati. Sace pana punapi pākārādayo tattha tattha khaṇḍā honti, tato tato gāvo pavisanti, puna kappiyakuṭi hoti. Itarā pana dve gopānasīmattaṃ ṭhapetvā sabbasmiṃ chadane vinaṭṭhe jahitavatthukā honti. Sace gopānasīnaṃ upari ekampi pakkhapāsakamaṇḍalaṃ atthi, rakkhati. กุฏิโคณิสาทิกา เมื่อมีการล้อมรั้วด้วยกำแพงเป็นต้น ย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุ. ในอารามนั้น ย่อมควรเพื่อจะได้กุฏิที่ควรอีกครั้งหนึ่ง. แต่ถ้าว่ากำแพงเป็นต้นในที่นั้นๆ ชำรุดอีกครั้ง และพวกโคเข้าไปได้จากที่ชำรุดนั้นๆ ก็กลับเป็นกุฏิที่ควรอีก. ส่วนกุฏิอีก ๒ ชนิดที่เหลือ ยกเว้นเพียงกลอน เมื่อเครื่องมุงทั้งหมดพินาศไป ย่อมเป็นกุฏิที่สละวัตถุ. หากเหนือกลอนทั้งหลายยังมีไม้ระแนงแม้เพียงวงเดียวอยู่ ย่อมรักษา (ความเป็นกุฏิที่ควร) ไว้ได้. Yatra panimā catassopi kappiyabhūmiyo natthi, tattha kiṃ kātabbaṃ? Anupasampannassa datvā tassa santakaṃ katvā paribhuñjitabbaṃ. Tatridaṃ vatthu – karavikatissatthero kira vinayadharapāmokkho mahāsīvattherassa santikaṃ agamāsi. So dīpālokena sappikumbhaṃ passitvā ‘‘bhante kimeta’’nti pucchi. Thero ‘‘āvuso gāmato sappikumbho ābhato, lūkhadivase sappinā bhuñjanatthāyā’’ti āha. Tato naṃ tissatthero ‘‘na vaṭṭati bhante’’ti āha. Thero punadivase pamukhe nikkhipāpesi. Tissatthero puna ekadivase āgato taṃ disvā tatheva pucchitvā ‘‘bhante sahaseyyappahonakaṭṭhāne ṭhapetuṃ na vaṭṭatī’’ti āha. Thero punadivase bahi nīharāpetvā nikkhipāpesi, taṃ corā hariṃsu. So puna ekadivasaṃ āgataṃ tissattheraṃ āha – ‘‘āvuso tayā ‘na vaṭṭatī’ti vutto so kumbho bahi nikkhitto corehi avahato’’ti. Tato naṃ tissatthero āha – ‘‘nanu bhante anupasampannassa dātabbo assa, anupasampannassa hi datvā tassa santakaṃ katvā paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. อนึ่ง ในอารามใด กัปปิยภูมิทั้งสี่นี้ไม่มี ในอารามนั้นพึงทำอย่างไร? พึงให้แก่ผู้อนุปสัมบัน (คฤหัสถ์หรือสามเณร) แล้วทำให้เป็นของของผู้นั้น จึงบริโภคได้. เรื่องนี้มีอยู่ว่า พระเถระชื่อกรวิกติสสะ ผู้เป็นประมุขของพระวินัยธรทั้งหลาย ได้ไปหาพระมหาสีวเถระ. ท่านเห็นหม้อเนยใสด้วยแสงประทีปแล้วถามว่า "ท่านขอรับ หม้อนี้คืออะไร?" พระเถระตอบว่า "ท่านผู้มีอายุ หม้อเนยใสนี้ถูกนำมาจากหมู่บ้าน เพื่อบริโภคเนยใสในวันที่ขาดแคลน." หลังจากนั้น พระติสสเถระกล่าวแก่ท่านว่า "ไม่ควรขอรับ." พระเถระจึงให้วางไว้ที่หน้ามุขในวันรุ่งขึ้น. พระติสสเถระมาอีกในวันหนึ่ง เห็นหม้อนั้นแล้วถามเช่นนั้นอีกว่า "ท่านขอรับ ไม่ควรวางไว้ในที่ที่สามารถนอนร่วมกันได้." พระเถระจึงให้ย้ายออกไปวางไว้ข้างนอกในวันรุ่งขึ้น พวกโจรก็ลักเอาไป. พระมหาสีวเถระจึงกล่าวแก่พระติสสเถระที่มาในวันหนึ่งอีกว่า "ท่านผู้มีอายุ หม้อที่ท่านกล่าวว่า 'ไม่ควร' นั้น ถูกวางไว้ข้างนอกแล้วถูกพวกโจรลักเอาไปแล้ว." หลังจากนั้น พระติสสเถระกล่าวแก่ท่านว่า "ท่านขอรับ ไม่ควรหรือที่จะให้แก่ผู้อนุปสัมบัน? อันที่จริง เมื่อให้แก่ผู้อนุปสัมบันแล้ว ทำให้เป็นของของผู้นั้น จึงบริโภคได้." นี่คือเรื่องราว. 296-9. Meṇḍakavatthu uttānameva. Api cettha anujānāmi bhikkhave pañca goraseti ime pañca gorase visuṃ paribhogena paribhuñjitumpi anujānāmīti attho. Pātheyyaṃ pariyesitunti ettha sace keci sayameva ñatvā denti, iccetaṃ kusalaṃ; no ce denti, ñātipavāritaṭṭhānato vā bhikkhācāravattena vā pariyesitabbaṃ. Tathā alabhantena aññātikaapavāritaṭṭhānato yācitvāpi gahetabbaṃ. Ekadivasena gamanīye magge ekabhattatthāya pariyesitabbaṃ. Dīghe addhāne yattakena kantāraṃ nittharati, tattakaṃ pariyesitabbaṃ. 296-9. เรื่องเมณฑกเศรษฐีนั้นชัดเจนอยู่แล้ว. อนึ่ง ในเรื่องนี้ ความหมายของบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตโครส ๕ อย่าง" คือ เราอนุญาตให้บริโภคโครส ๕ อย่างเหล่านี้โดยแยกกันบริโภคได้. ในบทว่า "พึงแสวงหาเสบียงเดินทาง" นี้ หากบางคนรู้เองแล้วถวาย การถวายนั้นเป็นกุศล; หากไม่ถวาย พึงแสวงหาจากญาติหรือผู้ที่ได้รับนิมนต์ หรือด้วยวัตรแห่งการบิณฑบาต. อนึ่ง ภิกษุผู้ไม่ได้ (เสบียง) พึงรับแม้โดยการขอจากผู้ที่ไม่ใช่ญาติและไม่ได้รับนิมนต์. พึงแสวงหาเสบียงสำหรับอาหารมื้อเดียวในทางที่พึงไปได้ภายในวันเดียว. ในทางไกล พึงแสวงหาเสบียงเท่าที่สามารถข้ามพ้นกันดารได้. Keṇiyajaṭilavatthukathā เรื่องเกณิยชฎิล 300. Kājehi gāhāpetvāti pañcahi kājasatehi susaṅkhatassa badarapānassa kuṭasahassaṃ gāhāpetvā. Etasmiṃ nidāne etasmiṃ pakaraṇe dhammiṃ kathaṃ katvāti ‘‘sādhu bhikkhave pānaṃ apivantā samaṇassa gotamassa sāvakā paccayabāhullikāti vādaṃ na uppādayittha, mayi ca gāravaṃ akattha, mama ca tumhesu gāravaṃ janayittha, iti vo ahaṃ iminā kāraṇena suṭṭhu pasanno’’tiādinā nayena dhammiṃ kathaṃ katvā anujānāmi bhikkhave aṭṭha pānānītiādimāha. 300. บทว่า "ให้คนหาบไป" คือ ให้คนหาบน้ำปานะผลพุทราที่ปรุงดีแล้วหนึ่งพันหม้อด้วยคานหาบห้าร้อยอัน. บทว่า "ทรงแสดงธรรมกถาในเหตุนี้ ในเรื่องนี้" คือ ทรงแสดงธรรมกถาด้วยนัยมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย ดีแล้ว ดีแล้ว พวกเธอไม่ดื่มน้ำปานะ ไม่ได้ก่อให้เกิดคำกล่าวหาว่า 'สาวกของพระสมณโคดมเป็นผู้มักมากในปัจจัย' และพวกเธอได้แสดงความเคารพในเรา และเราก็ได้เกิดความเคารพในพวกเธอ ด้วยเหตุนี้ เราจึงเลื่อมใสในพวกเธออย่างยิ่ง" แล้วจึงตรัสคำมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตน้ำปานะ ๘ อย่าง". Tattha ambapānanti āmehi vā pakkehi vā ambehi katapānaṃ. Tattha āmehi karontena ambataruṇāni bhinditvā udake pakkhipitvā ātape ādiccapākena pacitvā parissāvetvā tadahupaṭiggahitehi madhusakkarakappūrādīhi yojetvā kātabbaṃ. Evaṃ kataṃ purebhattameva kappati. Anupasampannehi kataṃ labhitvā pana purebhattaṃ paṭiggahitaṃ purebhattaṃ sāmisaparibhogenāpi vaṭṭati, pacchābhattaṃ nirāmisaparibhogena yāva aruṇuggamanā vaṭṭatiyeva. Esa nayo sabbapānesu. ในบทนั้น คำว่า "น้ำปานะมะม่วง" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยมะม่วงดิบหรือมะม่วงสุก. ในการทำด้วยมะม่วงดิบนั้น ภิกษุผู้ทำพึงทุบหรือบดมะม่วงอ่อนแล้วใส่ลงในน้ำ ต้มด้วยแสงอาทิตย์ในที่กลางแจ้ง กรองแล้วผสมกับน้ำผึ้ง น้ำตาล การบูร เป็นต้น ที่รับประเคนในวันนั้น จึงควรทำ. น้ำปานะมะม่วงที่ทำเช่นนี้ ควรบริโภคได้เฉพาะในเวลาเช้าเท่านั้น. อนึ่ง น้ำปานะมะม่วงที่ผู้อนุปสัมบันทำ เมื่อได้รับประเคนในเวลาเช้า ก็ควรบริโภคได้แม้พร้อมกับอามิสในเวลาเช้า. ส่วนในเวลาบ่าย ควรบริโภคได้โดยปราศจากอามิสจนกว่าอรุณจะขึ้น. วิธีนี้เป็นหลักเกณฑ์สำหรับน้ำปานะทุกชนิด. Tesu pana jambupānanti jambuphalehi katapānaṃ. Cocapānanti aṭṭhikehi kadaliphalehi katapānaṃ. Mocapānanti anaṭṭhikehi kadaliphalehi katapānaṃ. Madhukapānanti madhukānaṃ jātirasena katapānaṃ; taṃ pana udakasambhinnaṃ vaṭṭati, suddhaṃ na vaṭṭati. Muddikapānanti muddikā udake madditvā ambapānaṃ viya katapānaṃ. Sālūkapānanti rattuppalanīluppalādīnaṃ sālūke madditvā katapānaṃ. Phārusakapānanti phārusakaphalehi ambapānaṃ viya katapānaṃ. Imāni aṭṭha pānāni sītānipi ādiccapākānipi vaṭṭanti, aggipākāni na vaṭṭanti. Dhaññaphalarasanti sattannaṃ dhaññānaṃ phalarasaṃ. Ḍākarasanti pakkaḍākarasaṃ. Yāvakālikapattānañhi purebhattaṃyeva raso kappati. Yāvajīvikānaṃ paṭiggahetvā ṭhapitasappiādīhi saddhiṃ pakkānaṃ sattāhaṃ kappati. Sace pana suddhaudakena pacati, yāvajīvampi vaṭṭati. Khīrādīhi pana saddhiṃ pacituṃ na vaṭṭati. Aññehi pakkampi ḍākarasasaṅkhyameva gacchati. Kurundiyaṃ pana ‘‘yāvakālikapattānampi sītodakena madditvā kataraso vā ādiccapāko vā vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ṭhapetvā madhukapuppharasanti ettha madhukapuppharaso aggipāko vā hotu ādiccapāko vā, pacchābhattaṃ na vaṭṭati. Purebhattampi yaṃ pānaṃ gahetvā majjaṃ karonti, so ādito paṭṭhāya na vaṭṭati. Madhukapupphaṃ pana allaṃ vā sukkhaṃ vā bhajjitaṃ vā tena kataphāṇitaṃ vā yato paṭṭhāya majjaṃ na karonti, taṃ sabbaṃ purebhattaṃ vaṭṭati. Ucchuraso nikasaṭo pacchābhattaṃ vaṭṭati. Iti pānāni anujānantena imepi cattāro rasā anuññātāti. Aggihuttamukhā yaññātiādīsu aggihutaṃ seṭṭhaṃ, aggihutaṃ mukhanti vuttaṃ hoti. อนึ่ง ในบรรดาน้ำปานะเหล่านั้น คำว่า "น้ำปานะชมพู่" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลชมพู่. คำว่า "น้ำปานะกล้วยป่า" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลกล้วยป่าที่มีเมล็ด. คำว่า "น้ำปานะกล้วยบ้าน" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลกล้วยบ้านที่ไม่มีเมล็ด. คำว่า "น้ำปานะมะทุระ" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยน้ำผลมะทุระตามธรรมชาติที่ไม่มีน้ำผสม; อนึ่ง น้ำปานะมะทุระนั้น หากผสมน้ำก็ควรบริโภคได้ แต่ถ้าเป็นน้ำมะทุระล้วนๆ ไม่ควรบริโภค. คำว่า "น้ำปานะองุ่น" คือ น้ำปานะที่ทำโดยการขยี้องุ่นในน้ำ เหมือนน้ำปานะมะม่วง. คำว่า "น้ำปานะเหง้าบัว" คือ น้ำปานะที่ทำโดยการขยี้เหง้าบัวแดง บัวเขียว เป็นต้น. คำว่า "น้ำปานะผลพารุสกะ" คือ น้ำปานะที่ทำด้วยผลพารุสกะ เหมือนน้ำปานะมะม่วง. น้ำปานะ ๘ อย่างเหล่านี้ ทั้งที่ทำด้วยน้ำเย็นและที่ต้มด้วยแสงอาทิตย์ก็ควรบริโภคได้ แต่ที่ต้มด้วยไฟไม่ควรบริโภค. คำว่า "น้ำผลธัญชาติ" คือ น้ำผลของธัญชาติ ๗ ชนิด (หรือน้ำซาวข้าว, น้ำข้าวต้ม). คำว่า "น้ำผัก" คือ น้ำผักที่ต้มแล้ว. อันที่จริง น้ำผักยาวกาลิก (ผักที่ควรบริโภคในเวลาเช้า) ควรบริโภคได้เฉพาะในเวลาเช้าเท่านั้น. ส่วนน้ำผักยาวัชชีวิก (ผักที่ควรบริโภคได้ตลอดชีวิต) ที่รับประเคนแล้วต้มพร้อมกับเนยใสเป็นต้นที่เก็บไว้ ควรบริโภคได้ ๗ วัน. อนึ่ง หากต้มด้วยน้ำเปล่าบริสุทธิ์ ก็ควรบริโภคได้ตลอดชีวิต. แต่ไม่ควรต้มพร้อมกับนมเป็นต้น. น้ำผักที่ต้มพร้อมกับยาวกาลิกวัตถุอื่น (นอกจากนมเป็นต้น) ก็จัดอยู่ในประเภทน้ำผักเช่นกัน. อนึ่ง ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า "น้ำผักยาวกาลิกที่ขยี้ด้วยน้ำเย็น หรือที่ต้มด้วยแสงอาทิตย์ก็ควรบริโภคได้." ในบทว่า "เว้นน้ำดอกมะทุระ" นี้ น้ำดอกมะทุระไม่ว่าจะเป็นที่ต้มด้วยไฟหรือต้มด้วยแสงอาทิตย์ ก็ไม่ควรบริโภคในเวลาบ่าย. แม้ในเวลาเช้า น้ำปานะใดที่นำไปทำเป็นสุรา น้ำปานะนั้นไม่ควรบริโภคตั้งแต่ต้น. อนึ่ง ดอกมะทุระไม่ว่าจะเป็นดอกสด ดอกแห้ง หรือดอกคั่ว หรือน้ำตาลเคี่ยวที่ทำจากดอกมะทุระนั้น ตั้งแต่เมื่อไม่นำไปทำเป็นสุรา สิ่งเหล่านั้นทั้งหมดควรบริโภคได้ในเวลาเช้า. น้ำอ้อยที่ไม่มีกาก ควรบริโภคได้ในเวลาบ่าย. ดังนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงอนุญาตน้ำปานะ ได้ทรงอนุญาตรส ๔ อย่างเหล่านี้ด้วย (คือ รสที่เกิดจากผล ใบ ดอก และราก). ในบทมีอาทิว่า "การบูชาไฟเป็นประธานแห่งยัญ" นี้ หมายความว่า การบูชาไฟเป็นสิ่งที่ประเสริฐที่สุด การบูชาไฟเป็นประธาน. Rojamallādivatthukathā เรื่องโรชมัลละเป็นต้น 301-2. Rojavatthu uttānatthameva. Tattha saṅkaraṃ akaṃsūti katikaṃ akaṃsu. Uḷāraṃ kho te idanti sundaraṃ kho te idaṃ. Nāhaṃ bhante ānanda bahukatoti nāhaṃ buddhādigatapasādabahumānena idhāgatoti dasseti. Sabbañca ḍākanti sappiādīhi pakkaṃ vā apakkaṃ vā yaṃkiñci ḍākaṃ. Piṭṭhakhādanīyanti piṭṭhamayaṃ khādanīyaṃ; rojo kira idaṃ ubhayampi satasahassaṃ vayaṃ katvā paṭiyādāpesi. เรื่องของโรชะเป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว. ในเรื่องนั้น คำว่า “saṅkaraṃ akaṃsu” หมายถึง “ได้ทำกติกากันแล้ว”. คำว่า “Uḷāraṃ kho te idaṃ” หมายถึง “การต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้าของท่านนี้ดีงามยิ่งนัก”. คำว่า “Nāhaṃ bhante ānanda bahukato” แสดงว่า “ข้าพระองค์มิได้มายังที่นี้เพราะความเคารพอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้น”. คำว่า “Sabbañca ḍākaṃ” หมายถึง ผักทุกชนิด ไม่ว่าจะปรุงแล้วหรือไม่ปรุงด้วยเนยใสเป็นต้น. คำว่า “Piṭṭhakhādanīyaṃ” หมายถึง ขนมที่ทำจากแป้ง. โรชะได้ให้จัดเตรียมทั้งผักและขนมทั้งสองอย่างนี้ โดยใช้จ่ายไปหนึ่งแสน. 303. Mañjukāti madhuravacanā. Paṭibhāneyyakāti sake sippe paṭibhānasampannā. Dakkhāti chekā, analasā vā. Pariyodātasippāti niddosasippā. Nāḷiyāvāpakenāti nāḷiyā ca āvāpakena ca. Āvāpako nāma yattha laddhaṃ laddhaṃ āvapanti, pakkhipantīti vuttaṃ hoti. Na ca bhikkhave nahāpitapubbena khurabhaṇḍanti ettha gahetvā pariharitumeva na vaṭṭati, aññassa santakena kese chedetuṃ vaṭṭati. Sace vetanaṃ gahetvā chindati, na vaṭṭati. Yo anahāpitapubbo tassa pariharitumpi vaṭṭati, taṃ vā aññaṃ vā gahetvā kese chedetumpi vaṭṭati. 303. คำว่า “Mañjukā” หมายถึง ผู้มีวาจาไพเราะ. คำว่า “Paṭibhāneyyakā” หมายถึง ผู้สมบูรณ์ด้วยปฏิภาณในศิลปะของตน. คำว่า “Dakkhā” หมายถึง ผู้ฉลาด หรืออีกนัยหนึ่งคือ ผู้ไม่เกียจคร้าน. คำว่า “Pariyodātasippā” หมายถึง ผู้มีศิลปะอันบริสุทธิ์. คำว่า “Nāḷiyāvāpakena” หมายถึง ด้วยกระบอกและด้วยภาชนะสำหรับใส่. คำว่า “Āvāpaka” หมายถึง ภาชนะที่พวกเขานำสิ่งของที่ได้มาใส่ไว้. ในคำว่า “Na ca bhikkhave nahāpitapubbena khurabhaṇḍaṃ” นี้ ไม่ควรที่จะถือเอา (สำรับมีดโกน) ไปพกพา (เป็นของตน) แต่ควรที่จะตัดผมด้วยเครื่องมือของผู้อื่น. หากรับค่าจ้างแล้วตัด ก็ไม่ควร. ผู้ที่ยังไม่เคยเป็นช่างกัลบกมาก่อน ก็ควรที่จะถือเอาไปได้ และควรที่จะตัดผมด้วยเครื่องมือนั้น หรือเครื่องมือของผู้อื่น. 304. Bhāgaṃ datvāti dasamabhāgaṃ datvā; idaṃ kira jambudīpe porāṇakacārittaṃ, tasmā dasakoṭṭhāse katvā eko koṭṭhāso bhūmisāmikānaṃ dātabbo. 304. คำว่า “Bhāgaṃ datvā” หมายถึง ให้ส่วนแบ่งที่สิบ. การให้ส่วนแบ่งที่สิบนี้เป็นธรรมเนียมโบราณในชมพูทวีป. เพราะฉะนั้น เมื่อแบ่งเป็นสิบส่วน ส่วนหนึ่งพึงให้แก่เจ้าของที่ดิน. Catumahāpadesakathā เรื่องมหาปเทส ๔ 305. Yaṃ bhikkhave mayā idaṃ na kappatīti ime cattāro mahāpadese bhagavā bhikkhūnaṃ nayaggahaṇatthāya āha. Tattha dhammasaṅgāhakattherā suttaṃ gahetvā parimaddantā idaṃ addasaṃsu. Ṭhapetvā dhaññaphalarasanti sattadhaññarasāni pacchābhattaṃ na kappantīti paṭikkhittāni. Tālanāḷikerapanasalabujaalābukumbhaṇḍapussaphalatipusaphalaeḷālukāni, nava mahāphalāni sabbañca aparaṇṇaṃ, dhaññagatikameva. Taṃ kiñcāpi na paṭikkhittaṃ, atha kho akappiyaṃ anulometi, tasmā pacchābhattaṃ na kappati. Aṭṭha pānāni anuññātāni. Avasesāni vettatintiṇikamātuluṅgakapitthakosambakaramandādikhuddakaphalapānāni aṭṭhapānagatikāneva, tāni kiñcāpi na anuññātāni, atha kho kappiyaṃ anulomenti, tasmā kappanti. Ṭhapetvā hi sānulomaṃ dhaññaphalarasaṃ aññaṃ phalapānaṃ nāma akappiyaṃ natthi, sabbaṃ yāmakālikaṃyevāti kurundiyaṃ vuttaṃ. 305. ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสมหาปเทส ๔ ประการเหล่านี้ว่า “สิ่งใดอันเราไม่ควร” เป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การถือเอาแนวทางของภิกษุ. ในมหาปเทส ๔ ประการนั้น พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมได้ถือเอาพระบาลีนี้มาพิจารณาแล้วเห็นสิ่งนี้. คำว่า “เว้นน้ำจากธัญพืช” หมายถึง น้ำจากธัญพืช ๗ ชนิด ไม่ควรในเวลาหลังภัตต์ ได้ถูกห้ามไว้แล้ว. ผลไม้ใหญ่ ๙ ชนิด คือ ตาล มะพร้าว ขนุน มะหาด น้ำเต้า ฟักเขียว ฟักทอง แตงกวา และแตงร้าน และอปรัณณชาติ (ถั่วต่างๆ) ทั้งหมด มีคติอย่างเดียวกับธัญพืช. แม้ว่าสิ่งเหล่านั้นจะไม่ได้ถูกห้ามโดยตรง แต่ก็อนุโลมเข้าในสิ่งที่ไม่ควร เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรในเวลาหลังภัตต์. น้ำปานะ ๘ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. น้ำผลไม้เล็กๆ ที่เหลือจากน้ำปานะ ๘ ชนิด เช่น น้ำหวาย น้ำมะขาม น้ำส้มโอ น้ำมะตูม น้ำมะขวิด น้ำมะม่วงหิมพานต์ เป็นต้น มีคติอย่างเดียวกับน้ำปานะ ๘ ชนิด. แม้ว่าสิ่งเหล่านั้นจะไม่ได้ถูกอนุญาตโดยตรง แต่ก็อนุโลมเข้าในสิ่งที่ควร เพราะฉะนั้นจึงควร. แท้จริงแล้ว นอกจากน้ำจากธัญพืชที่อนุโลมแล้ว ไม่มีน้ำผลไม้อื่นใดที่ไม่ควร น้ำผลไม้ทั้งหมดเป็นยามากาลิกเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์คุรุนที. Bhagavatā cha cīvarāni anuññātāni. Dhammasaṅgāhakattherehi tesaṃ anulomāni dukūlaṃ, pattuṇṇaṃ, cīnapaṭṭaṃ, somārapaṭṭaṃ, iddhimayikaṃ, devadattiyanti aparāni cha anuññātāni. Tattha ‘‘pattuṇṇa’’nti pattuṇṇadese pāṇakehi sañjātavatthaṃ. Dve paṭā desanāmeneva vuttā. Tāni tīṇi koseyyassānulomāni. Dukūlaṃ sāṇassa, itarāni dve kappāsikassa vā sabbesaṃ vā. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงอนุญาตจีวร ๖ ชนิดแล้ว. พระเถระผู้สังคายนาพระธรรมได้อนุโลมจีวรเหล่านั้น คือ ผ้าทุกูล, ผ้าปัตตุณณะ, ผ้าจีน, ผ้าโสมาร, ผ้าที่สำเร็จด้วยฤทธิ์, และผ้าที่เทวดาถวาย อีก ๖ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. ในบรรดาจีวรอนุโลม ๖ ชนิดนั้น คำว่า “ปัตตุณณะ” หมายถึง ผ้าที่เกิดจากสัตว์เล็กๆ ในแคว้นปัตตุณณะ. ผ้า ๒ ชนิด ได้กล่าวไว้ด้วยชื่อของแคว้นจีนและแคว้นโสมารเท่านั้น. ผ้า ๓ ชนิดนั้น คือ ปัตตุณณะ จีนปัตตะ และโสมารปัตตะ อนุโลมแก่ผ้าไหม. ผ้าทุกูลอนุโลมแก่ผ้าป่าน. ส่วนอีก ๒ ชนิด คือ อิทธิมยิกะและเทวทัตติยะ อนุโลมแก่ผ้าฝ้าย หรือแก่จีวรทั้ง ๖ ชนิด. Bhagavatā ekādasa patte paṭikkhipitvā dve pattā anuññātā – lohapatto ceva mattikāpatto ca. Lohathālakaṃ, mattikāthālakaṃ, tambalohathālakanti tesaṃyeva anulomāni. Bhagavatā tayo tumbā anuññātā – lohatumbo, kaṭṭhatumbo, phalatumboti. Kuṇḍikā, kañcanako, udakatumboti tesaṃyeva anulomāni. Kurundiyaṃ pana ‘‘pānīyasaṅkhapānīyasarāvakāni etesaṃ anulomānī’’ti vuttaṃ. Paṭṭikā, sūkarantanti dve kāyabandhanāni anuññātāni, dussapaṭṭena rajjukena ca katakāyabandhanāni tesaṃ anulomāni. Setacchattaṃ, kilañjacchattaṃ, paṇṇacchattanti tīṇi chattāni anuññātāni. Ekapaṇṇacchattaṃ tesaṃyeva anulomanti iminā nayena pāḷiñca aṭṭhakathañca anupekkhitvā aññānipi kappiyākappiyānaṃ anulomāni veditabbāni. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงห้ามบาตร ๑๑ ชนิดแล้ว และทรงอนุญาตบาตร ๒ ชนิด คือ บาตรเหล็กและบาตรดิน. ถาดเหล็ก ถาดดิน และถาดทองแดง เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่บาตร ๒ ชนิดนั้นเอง. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงอนุญาตลักจั่น ๓ ชนิด คือ ลักจั่นเหล็ก ลักจั่นไม้ และลักจั่นผลไม้. คนโท อ่าง และกระบอกน้ำ เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่ลักจั่นเหล่านั้นเอง. แต่ในคัมภีร์คุรุนทีกล่าวไว้ว่า “สังข์สำหรับดื่มน้ำและจอกสำหรับดื่มน้ำ เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่ลักจั่นเหล็กเป็นต้นเหล่านี้”. สายรัดเอวแบบแผ่นและสายรัดเอวแบบไส้หมู ๒ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. สายรัดเอวที่ทำด้วยแผ่นผ้าและที่ทำด้วยเชือก เป็นสิ่งที่อนุโลมแก่สายรัดเอวแบบแผ่นและแบบไส้หมูเหล่านั้น. เศวตฉัตร ร่มเสื่อ และร่มใบไม้ ๓ ชนิด ได้รับอนุญาตแล้ว. ร่มใบเดียวเป็นสิ่งที่อนุโลมแก่เศวตฉัตรเป็นต้นเหล่านั้นเอง. ด้วยนัยนี้ พึงทราบสิ่งที่อนุโลมแก่สิ่งที่ควรและไม่ควรอื่นๆ โดยพิจารณาพระบาลีและอรรถกถาซ้ำๆ. Tadahupaṭiggahitaṃ kāle kappatītiādi sabbaṃ sambhinnarasaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace hi challimpi anapanetvā sakaleneva nāḷikeraphalena saddhiṃ pānakaṃ paṭiggahitaṃ hoti, nāḷikeraṃ apanetvā taṃ vikālepi kappati. Upari sappipiṇḍaṃ ṭhapetvā sītalapāyāsaṃ denti, yaṃ pāyāsena asaṃsaṭṭhaṃ sappi, taṃ apanetvā sattāhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati. Baddhamadhuphāṇitādīsupi eseva nayo. Takkolajātiphalādīhi alaṅkaritvā piṇḍapātaṃ denti, tāni uddharitvā dhovitvā yāvajīvaṃ paribhuñjitabbāni. Yāguyaṃ pakkhipitvā dinnasiṅgiverādīsupi telādīsu pakkhipitvā dinnalaṭṭhimadhukādīsupi eseva nayo. Evaṃ yaṃ yaṃ asambhinnarasaṃ hoti, taṃ taṃ ekato paṭiggahitampi yathā suddhaṃ hoti, tathā dhovitvā vā tacchetvā vā tassa tassa kālavasena paribhuñjituṃ vaṭṭati. คำกล่าวทั้งหมดนี้หมายถึงสิ่งที่มีรสระคนกัน โดยอ้างถึงคำว่า “สิ่งที่รับประเคนในวันนั้น ควรในกาล” เป็นต้น. หากน้ำปานะถูกรับประเคนไว้พร้อมกับมะพร้าวทั้งลูกโดยไม่ปอกเปลือก เมื่อเอามะพร้าวออกแล้ว น้ำปานะนั้นก็ควรแม้ในเวลาวิกาล. พวกเขามักจะถวายข้าวมธุปายาสที่เย็นแล้วโดยวางก้อนเนยใสไว้ข้างบน. เนยใสที่ไม่ระคนกับข้าวมธุปายาสนั้น เมื่อเอาออกแล้ว ก็ควรที่จะบริโภคได้ ๗ วัน (สัตตาหกาลิก). ในกรณีของน้ำผึ้งและน้ำอ้อยที่จับตัวเป็นก้อนเป็นต้น ก็เป็นนัยเดียวกัน. พวกเขามักจะถวายบิณฑบาตที่ตกแต่งด้วยตักโกละและจันทน์เทศเป็นต้น. สิ่งเหล่านั้น เมื่อนำออกจากบิณฑบาตแล้วล้างให้สะอาด ก็ควรบริโภคได้ตลอดชีวิต (ยาวชีวิก). ในกรณีของขิงเป็นต้นที่ใส่ในข้าวต้มแล้วถวาย และในกรณีของชะเอมเทศเป็นต้นที่ใส่ในน้ำมันเป็นต้นแล้วถวาย ก็เป็นนัยเดียวกัน. ดังนั้น สิ่งใดก็ตามที่มีรสไม่ระคนกัน แม้จะรับประเคนรวมกันมา แต่เมื่อล้างหรือถากส่วนที่ระคนออกให้บริสุทธิ์ ก็ควรที่จะบริโภคได้ตามอำนาจกาลของสิ่งนั้นๆ ไม่ว่าจะเป็นยามากาลิก สัตตาหกาลิก หรือยาวชีวิก. Sace pana sambhinnarasaṃ hoti saṃsaṭṭhaṃ, na vaṭṭati. Yāvakālikañhi attanā saddhiṃ sambhinnarasāni tīṇipi yāmakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti, yāmakālikaṃ dvepi sattāhakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti, sattāhakālikampi attanā saddhiṃ saṃsaṭṭhaṃ yāvajīvikaṃ attano sabhāvaññeva upaneti; tasmā tena tadahupaṭiggahitena saddhiṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā purepaṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ sattāhaṃ kappati dvīhapaṭiggahitena chāhaṃ, tīhapaṭiggahitena pañcāhaṃ…pe… sattāhapaṭiggahitena tadaheva kappatīti veditabbaṃ. Tasmāyeva hi ‘‘sattāhakālikena bhikkhave yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahita’’nti avatvā ‘‘paṭiggahitaṃ sattāhaṃ kappatī’’ti vuttaṃ. หากสิ่งของที่มีรสระคนกันหรือเจือปนกัน ย่อมไม่ควร (บริโภค) เพราะว่ายาวกาลิกย่อมนำกาลิก ๓ อย่างมี ยามกาลิกเป็นต้น ที่มีรสระคนกับตน ให้เข้าถึงสภาพของตน ยามกาลิกย่อมนำกาลิก ๒ อย่างมี สัตตาหกาลิกเป็นต้น ให้เข้าถึงสภาพของตน แม้สัตตาหกาลิกก็ย่อมนำยาวชีวิกที่เจือปนกับตน ให้เข้าถึงสภาพของตนเท่านั้น เพราะฉะนั้น ยาวชีวิกที่รับในวันนั้น หรือที่รับไว้ก่อนแล้ว ซึ่งเจือปนกับสัตตาหกาลิกที่รับในวันนั้น ย่อมควรตลอด ๗ วัน (หากเจือปนกับสัตตาหกาลิก) ที่รับมาแล้ว ๒ วัน ย่อมควร ๖ วัน (หากเจือปนกับสัตตาหกาลิก) ที่รับมาแล้ว ๓ วัน ย่อมควร ๕ วัน... (โดยนัยนี้) ... (หากเจือปนกับสัตตาหกาลิก) ที่รับมาแล้ว ๗ วัน ย่อมควรเฉพาะในวันนั้นเท่านั้น พึงทราบดังนี้ เพราะเหตุนั้นแล พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ยาวชีวิกที่รับในวันนั้น (ควร) ด้วยสัตตาหกาลิก" แต่ตรัสว่า "สิ่งที่รับแล้วย่อมควร ๗ วัน" Kālayāmasattāhātikkamesu cettha vikālabhojanasannidhibhesajjasikkhāpadānaṃ vasena āpattiyo veditabbā. Imesu ca pana catūsu kālikesu yāvakālikaṃ yāmakālikanti idameva dvayaṃ antovutthakañceva sannidhikārakañca hoti, sattāhakālikañca yāvajīvikañca akappiyakuṭiyaṃ nikkhipitumpi vaṭṭati, sannidhimpi na janetīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. อนึ่ง ในการระคนกันของกาลิกะเหล่านี้ พึงทราบอาบัติทั้งหลายโดยอำนาจแห่งสิกขาบทว่าด้วยวิกาลโภชน์ สันนิธิ และเภสัช ในเมื่อล่วงเลยกาล ยาม และสัตตาหะ อนึ่ง ในกาลิกะ ๔ อย่างนี้ เฉพาะยาวกาลิกและยามกาลิก ๒ อย่างนี้เท่านั้น ที่เป็นทั้งอันโตวุฏฐกะและเป็นทั้งสันนิธิการกะ ส่วนสัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ย่อมควรแม้ที่จะเก็บไว้ในกุฏิที่ไม่ควร และย่อมไม่ทำให้เกิดสันนิธิ (การสะสม) ดังนี้ ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวง ย่อมเป็นสิ่งที่ชัดเจนแล้ว Bhesajjakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาเภสัชชขันธกะ จบแล้ว 7. Kathinakkhandhakaṃ 7. กฐินขันธกะ Kathinānujānanakathā เรื่องทรงอนุญาตผ้ากฐิน 306. Kathinakkhandhake – pāveyyakāti pāveyyaraṭṭhavāsino. Pāveyyaṃ nāma kosalesu pacchimadisābhāge raṭṭhaṃ; tattha vāsinoti vuttaṃ hoti. Kosalarañño ekapitukabhātūnaṃ bhaddavaggiyattherānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tesu sabbajeṭṭhako anāgāmī, sabbapacchimako sotāpanno, ekopi arahā vā puthujjano vā natthi. Āraññikāti dhutaṅgasamādānavasena āraññikā; na araññavāsamattena. Piṇḍapātikādibhāvepi tesaṃ eseva nayo. Sīsavasena cetaṃ vuttaṃ. Ime pana terasāpi dhutaṅgāni samādāyeva vattanti. Udakasaṅgaheti udakena saṅgahite ghaṭite saṃsaṭṭhe; thale ca ninne ca ekodakībhūteti attho. 306. ในกฐินขันธกะ คำว่า ปาเวยยกะ หมายถึง ผู้อยู่ในแคว้นปาเวยยะ แคว้นปาเวยยะนั้น เป็นแคว้นหนึ่งทางทิศตะวันตกในแคว้นโกศลทั้งหลาย คำที่กล่าวว่า ผู้อยู่ในแคว้นนั้น มีอธิบายดังนี้ ชื่อนี้เป็นชื่อเรียกพระเถระภัททวัคคีย์ผู้เป็นพระภาดา (พี่น้อง) ร่วมพระบิดาเดียวกันของพระเจ้าโกศล ในบรรดาพระภัททวัคคีย์เหล่านั้น พี่ชายคนโตที่สุดเป็นพระอนาคามี น้องชายคนเล็กที่สุดเป็นพระโสดาบัน แม้เพียงรูปเดียวที่เป็นพระอรหันต์หรือปุถุชนไม่มีเลย คำว่า อารัญญิกะ หมายถึง เป็นผู้อยู่ป่าโดยอำนาจการสมาทานธุดงค์ ไม่ใช่เป็นผู้อยู่ป่าเพียงสักว่าอาศัยอยู่ในป่าเท่านั้น แม้ในความเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นต้นของพระเถระเหล่านั้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน อนึ่ง คำนี้ (อารัญญิกะเป็นต้น) สังคีติกาจารย์กล่าวไว้โดยยกขึ้นเป็นหัวข้อ แต่พระภัททวัคคีย์เหล่านี้ย่อมประพฤติโดยสมาทานธุดงค์แม้ทั้ง ๑๓ ข้อทีเดียว คำว่า อุทกสังคหิตะ หมายถึง ที่น้ำท่วมขัง ที่น้ำเชื่อมต่อกัน ที่น้ำระคนกัน คือที่กลายเป็นผืนน้ำเดียวกันทั้งบนที่ดอนและที่ลุ่ม Udakacikkhalleti akkantaakkantaṭṭhāne udakacikkhallo uṭṭhahitvā yāva ānisadā paharati, īdise cikkhalleti attho. Okapuṇṇehīti udakapuṇṇehi. Tesaṃ kira cīvarāni ghanāni, tesu patitaṃ udakaṃ na paggharati ghanattā puṭabaddhaṃ viya tiṭṭhati. Tena vuttaṃ – ‘‘okapuṇṇehi cīvarehī’’ti. ‘‘Oghapuṇṇehī’’tipi pāṭho. คำว่า อุทกจิกขัลละ หมายถึง ในที่ที่เหยียบย่ำแล้วเหยียบย่ำเล่า เปลือกตมระคนด้วยน้ำกระเด็นขึ้นไปกระทบถึงสะโพก มีอธิบายว่า ในเปลือกตมเห็นปานนี้ คำว่า โอกปุณเณหิ หมายถึง เต็มไปด้วยน้ำ ได้ยินว่า จีวรของพระเถระเหล่านั้นหนา น้ำที่ตกลงบนจีวรเหล่านั้นย่อมไม่ไหลออก เพราะความหนา ย่อมคงอยู่เหมือนห่อ (ข้าว) เพราะเหตุนั้น สังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า "ด้วยจีวรที่เต็มไปด้วยน้ำ" แม้บทว่า โอฆปุณเณหิ ก็มีในบาลี Avivadamānā vassaṃ vasimhāti ettha āgantukaṭṭhāne senāsanaphāsutāya abhāvena ca bhagavato dassanālābhena ukkaṇṭhitatāya ca te bhikkhū phāsuṃ na vasiṃsu, tasmā ‘‘avivadamānā phāsukaṃ vassaṃ vasimhā’’ti nāvocuṃ. Dhammiṃ kathaṃ katvāti bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ anamataggiyakathaṃ kathesi. Te sabbepi kathāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇitvā nisinnaṭṭhānatoyeva ākāse uppatitvā agamaṃsu, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘dhammiṃ kathaṃ katvā’’ti. Tato bhagavā ‘‘sace kathinatthāro paññatto abhavissa, ete bhikkhū ekaṃ cīvaraṃ ṭhapetvā santaruttarena āgacchantā na evaṃ kilantā assu, kathinatthāro ca nāmesa sabbabuddhehi anuññāto’’ti cintetvā kathinatthāraṃ anujānitukāmo bhikkhū āmantesi, āmantetvā ca pana ‘‘anujānāmi bhikkhave’’tiādimāha. ในคำว่า อวิวทมานา วสฺสํ วสิมฺหา นี้ มีอธิบายว่า พระภิกษุเหล่านั้นไม่ได้อยู่จำพรรษาอย่างผาสุก เพราะความไม่มีความสำราญแห่งเสนาสนะในที่ของอาคันตุกะ และเพราะความกระสัน (เบื่อหน่าย) เนื่องจากไม่ได้เฝ้าพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้กราบทูลว่า "พวกข้าพระองค์อยู่จำพรรษาอย่างผาสุกโดยไม่วิวาทกัน" คำว่า ทมฺมึ กถํ กตฺวา หมายถึง พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอนมตัคคิยธรรมกถาแก่พระภิกษุเหล่านั้น พระภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเมื่อจบธรรมกถาแล้ว ก็บรรลุพระอรหัตแล้วเหาะขึ้นไปในอากาศจากที่นั่งนั่นเองแล้วหลีกไป สังคีติกาจารย์กล่าวคำว่า "ทมฺมึ กถํ กตฺวา" นี้ โดยหมายถึงธรรมกถานั้น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ถ้าหากการกรานกฐินได้บัญญัติไว้แล้ว พระภิกษุเหล่านี้เมื่อวางจีวรผืนหนึ่งไว้แล้วมาด้วยผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์ ก็จะไม่ลำบากถึงเพียงนี้ อนึ่ง การกรานกฐินนี้เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงอนุญาตไว้แล้ว" ดังนี้แล้ว ทรงประสงค์จะอนุญาตการกรานกฐิน จึงตรัสเรียกพระภิกษุทั้งหลายมา แล้วตรัสคำเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต" ดังนี้ Tattha atthatakathinānaṃ voti nipātamattaṃ vokāro; atthatakathinānanti attho. Evañhi sati parato ‘‘so nesaṃ bhavissatī’’ti yujjati. Atha vā voti sāmivacanamevetaṃ. So nesanti ettha pana so cīvaruppādo ye atthatakathinā, tesaṃ bhavissatīti attho. ในคำว่า อตฺถตกฐินานํ โว นั้น คำว่า โว เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น มีอธิบายว่า อตฺถตกฐินานํ (ของภิกษุผู้มีกฐินอันกรานแล้ว) เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า "โส เนสํ ภวิสฺสติ" ในภายหลังจึงสมกัน หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า โว นี้เป็นสามีวจนะ (ฉัฏฐีวิภัตติ) นั่นเอง อนึ่ง ในคำว่า โส เนสํ นี้ มีอธิบายว่า จีวรที่เกิดขึ้นนั้น จักมีแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มีกฐินอันกรานแล้วเหล่านั้น Tattha anāmantacāroti yāva kathinaṃ na uddhariyati, tāva anāmantetvā caraṇaṃ kappissati, cārittasikkhāpadena anāpatti bhavissatīti attho. Asamādānacāroti ticīvaraṃ asamādāya caraṇaṃ; cīvaravippavāso kappissatīti attho. Gaṇabhojananti gaṇabhojanampi kappissati. Yāvadatthacīvaranti yāvattakena cīvarena attho, tāvattakaṃ anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ kappissatīti attho. Yo ca tattha cīvaruppādoti tattha kathinatthatasīmāyaṃ matakacīvaraṃ vā hotu saṅghaṃ uddissa dinnaṃ vā saṅghikena tatruppādena ābhataṃ vā, yena kenaci ākārena yaṃ saṅghikacīvaraṃ uppajjati, taṃ tesaṃ bhavissatīti attho. ในอานิสงส์เหล่านั้น คำว่า อนามนฺตจาโร หมายถึง การเที่ยวไปโดยไม่บอกลา จักควรตราบเท่าที่กฐินยังไม่เดาะ มีอธิบายว่า จักไม่มีอาบัติด้วยจาริตตสิกขาบท คำว่า อสมาทานจาโร หมายถึง การเที่ยวไปโดยไม่ถือเอาไตรจีวร มีอธิบายว่า การอยู่ปราศจากจีวรจักควร คำว่า คณโภชนํ หมายถึง แม้การฉันคณโภชน์ก็จักควร คำว่า ยาวทตฺถจีวรํ หมายถึง จีวรมีประมาณเท่าที่ต้องการ คือจีวรมีประมาณเท่าที่มีความต้องการ จักควรแม้โดยไม่ได้อธิษฐานหรือไม่ได้วิกัปไว้ คำว่า โย จ ตตฺถ จีวรุปฺปาโท หมายถึง จีวรสงฆ์ใดเกิดขึ้นในสีมาที่กรานกฐินนั้น จะเป็นผ้าบังสุกุล (ผ้าคนตาย) ก็ตาม ผ้าที่เขาถวายเจาะจงสงฆ์ก็ตาม หรือผ้าที่นำมาด้วยของที่เกิดขึ้นในที่นั้นอันเป็นของสงฆ์ก็ตาม จีวรสงฆ์ที่เกิดขึ้นด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งนั้น จักเป็นของภิกษุผู้มีกฐินอันกรานแล้วเหล่านั้น Evañca pana bhikkhave kathinaṃ attharitabbanti ettha kathinatthāraṃ ke labhanti, ke na labhantīti? Gaṇanavasena tāva pacchimakoṭiyā pañca janā labhanti, uddhaṃ satasahassampi, pañcannaṃ heṭṭhā na labhanti. Vutthavassavasena purimikāya vassaṃ upagantvā paṭhamapavāraṇāya pavāritā labhanti, chinnavassā vā pacchimikāya upagatā vā na labhanti, aññasmiṃ vihāre vutthavassāpi na labhantīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Purimikāya upagatānaṃ pana sabbe gaṇapūrakā honti, ānisaṃsaṃ na labhanti, ānisaṃso itaresaṃyeva hoti. Sace purimikāya upagatā cattāro vā honti tayo vā dve vā eko vā, itare gaṇapūrake katvā kathinaṃ attharitabbaṃ. Atha cattāro bhikkhū upagatā, eko paripuṇṇavasso sāmaṇero, so ce pacchimikāya upasampajjati, gaṇapūrako ceva hoti, ānisaṃsañca labhati. Tayo bhikkhū dve sāmaṇerā, dve bhikkhū tayo sāmaṇerā, eko bhikkhu cattāro sāmaṇerāti etthāpi eseva nayo. Sace purimikāya upagatā kathinatthārakusalā na honti, atthārakusalā khandhakabhāṇakatherā pariyesitvā ānetabbā. Kammavācaṃ sāvetvā kathinaṃ attharāpetvā dānañca bhuñjitvā gamissanti. Ānisaṃso pana itaresaṃyeva hoti. ภิกษุทั้งหลาย ในคำว่า 'พึงกรานกฐินอย่างนี้' นี้ ใครบ้างหนอพึงได้การกรานกฐิน ใครบ้างหนอไม่พึงได้? โดยจำนวนแล้ว อย่างน้อยที่สุด ๕ รูปพึงได้ แม้แสนรูปขึ้นไปก็พึงได้ ต่ำกว่า ๕ รูปไม่พึงได้. โดยการอยู่จำพรรษาแล้ว ผู้ที่เข้าจำพรรษาในปุริมิกาพรรษา (พรรษาแรก) และได้ปวารณาในวันปวารณาแรกพึงได้. ผู้มีพรรษาขาด หรือผู้ที่เข้าจำพรรษาในปัจฉิมิกาพรรษา (พรรษาหลัง) ไม่พึงได้. แม้พระอาคันตุกะที่อยู่จำพรรษาในวัดอื่นก็ไม่พึงได้. นี้กล่าวไว้ในมหัปปัจจรี. อนึ่ง บรรดาภิกษุผู้เข้าจำพรรษาต้นเหล่านั้น ทั้งหมดเป็นผู้ทำคณะให้เต็มได้ แต่ไม่ได้รับอานิสงส์ อานิสงส์ย่อมมีแก่ภิกษุเหล่าอื่น (ผู้กราน) เท่านั้น. หากพระภิกษุที่เข้าจำพรรษาในปุริมิกาพรรษามี ๔ รูป หรือ ๓ รูป หรือ ๒ รูป หรือ ๑ รูป พึงกรานกฐินโดยให้พระภิกษุรูปอื่นเป็นผู้ทำให้ครบองค์สงฆ์. อนึ่ง หากมีพระภิกษุ ๔ รูปเข้าจำพรรษา และมีสามเณรผู้มีพรรษาครบถ้วน (อายุ ๒๐ ปี) ๑ รูปเข้าจำพรรษา หากสามเณรรูปนั้นอุปสมบทในปัจฉิมิกาพรรษา พระภิกษุใหม่รูปนั้นย่อมเป็นผู้ทำให้ครบองค์สงฆ์ด้วย และได้รับอานิสงส์ด้วย. หากมีพระภิกษุ ๓ รูป สามเณร ๒ รูป, พระภิกษุ ๒ รูป สามเณร ๓ รูป, พระภิกษุ ๑ รูป สามเณร ๔ รูป ก็มีนัยเดียวกันนี้. หากพระภิกษุที่เข้าจำพรรษาในปุริมิกาพรรษาไม่ชำนาญในการกรานกฐิน พึงแสวงหาและนิมนต์พระเถระผู้ชำนาญในการกรานกฐิน ผู้ทรงพระวินัย (ขันธกภาณกเถระ) มา. พระเถระเหล่านั้นจะบอกกรรมวาจา ให้กรานกฐิน และฉันภัตตาหารแล้วก็จะกลับไป. แต่อานิสงส์ย่อมมีแก่พระภิกษุรูปอื่นเท่านั้น. Kathinaṃ kena dinnaṃ vaṭṭati? Yena kenaci devena vā manussena vā pañcannaṃ vā sahadhammikānaṃ aññatarena dinnaṃ vaṭṭati. Kathinadāyakassa vattaṃ atthi, sace so taṃ ajānanto pucchati – ‘‘bhante kathaṃ kathinaṃ dātabba’’nti tassa evaṃ ācikkhitabbaṃ – ‘‘tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññatarappahonakaṃ sūriyuggamanasamaye vatthaṃ ‘kathinacīvaraṃ demā’ti dātuṃ vaṭṭati, tassa parikammatthaṃ ettakā nāma sūciyo, ettakaṃ suttaṃ, ettakaṃ rajanaṃ, parikammaṃ karontānaṃ ettakānaṃ bhikkhūnaṃ yāgubhattañca dātuṃ vaṭṭatī’’ti. กฐินที่ใครถวายจึงจะสมควร? กฐินที่เทวดาหรือมนุษย์คนใดคนหนึ่ง หรือสหธรรมิก ๕ รูปรูปใดรูปหนึ่งถวาย ย่อมสมควร. มีวัตรปฏิบัติสำหรับทายกผู้ถวายกฐิน หากทายกนั้นไม่ทราบและถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กฐินพึงถวายอย่างไร?' พึงบอกแก่ทายกผู้ถามนั้นอย่างนี้ว่า 'พึงถวายผ้าที่พอสำหรับจีวรผืนใดผืนหนึ่งในบรรดาจีวร ๓ ผืน ในเวลาพระอาทิตย์ขึ้น โดยกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายผ้ากฐิน' ย่อมสมควร. เพื่อประโยชน์ในการทำผ้ากฐินนั้น พึงถวายเข็มจำนวนเท่านี้ ด้ายจำนวนเท่านี้ น้ำย้อมจำนวนเท่านี้ และพึงถวายข้าวต้มและภัตตาหารแก่พระภิกษุจำนวนเท่านี้ผู้กำลังทำผ้ากฐินนั้น ย่อมสมควร'. Kathinatthārakenāpi dhammena samena uppannaṃ kathinaṃ attharantena vattaṃ jānitabbaṃ. Tantavāyagehato hi ābhatasantāneneva khalimakkhitasāṭako na vaṭṭati, malīnasāṭakopi na vaṭṭati, tasmā kathinatthārasāṭakaṃ labhitvā suṭṭhu dhovitvā sūciādīni cīvarakammūpakaraṇāni sajjetvā bahūhi bhikkhūhi saddhiṃ tadaheva sibbitvā niṭṭhitasūcikammaṃ rajitvā kappabinduṃ datvā kathinaṃ attharitabbaṃ. Sace tasmiṃ anatthateyeva aññaṃ kathinasāṭakaṃ āharati, aññāni ca bahūni kathinānisaṃsavatthāni deti, yo ānisaṃsaṃ bahuṃ deti, tassa santakeneva attharitabbaṃ. Itaro yathā tathā ovaditvā saññāpetabbo. แม้พระภิกษุผู้กรานกฐินก็พึงทราบวัตรปฏิบัติ เมื่อจะกรานกฐินที่เกิดขึ้นโดยธรรมโดยชอบ. เพราะผ้าที่เปื้อนแป้งที่นำมาจากบ้านช่างทอโดยตรงย่อมไม่สมควร แม้ผ้าที่สกปรกก็ไม่สมควร. เพราะฉะนั้น เมื่อได้ผ้ากฐินมาแล้ว พึงซักฟอกให้ดี เตรียมอุปกรณ์สำหรับทำจีวร เช่น เข็ม เป็นต้น แล้วพึงเย็บในวันนั้นเองพร้อมกับพระภิกษุหลายรูป เมื่อการเย็บเสร็จสิ้นแล้ว พึงย้อมผ้า ให้กัปปะพินทุ (จุดทำเครื่องหมาย) แล้วจึงกรานกฐิน. หากยังไม่กรานกฐินนั้น มีผู้นำผ้ากฐินผืนอื่นมา และถวายวัตถุอันเป็นอานิสงส์กฐินอื่น ๆ อีกมากมาย พึงกรานกฐินด้วยผ้าของทายกผู้ถวายอานิสงส์มากนั้น. ส่วนทายกอีกรูปหนึ่ง พึงว่ากล่าวตักเตือนให้เข้าใจด้วยประการใดประการหนึ่ง. Kathinaṃ pana kena attharitabbaṃ? Yassa saṅgho kathinacīvaraṃ deti. Saṅghena pana kassa dātabbaṃ? Yo jiṇṇacīvaro hoti. Sace bahū jiṇṇacīvarā honti, vuḍḍhassa dātabbaṃ. Vuḍḍhesupi yo mahāpariso tadaheva cīvaraṃ katvā attharituṃ sakkoti, tassa dātabbaṃ. Sace vuḍḍho na sakkoti navakataro sakkoti, tassa dātabbaṃ. Apica saṅghena mahātherassa saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā ‘‘tumhe bhante gaṇhatha, mayaṃ katvā dassāmā’’ti vattabbaṃ. Tīsu cīvaresu yaṃ jiṇṇaṃ hoti, tadatthāya dātabbaṃ. Pakatiyā dupaṭṭacīvarassa dupaṭṭatthāyeva dātabbaṃ. Sacepissa ekapaṭṭacīvaraṃ ghanaṃ hoti, kathinasāṭako ca pelavo, sāruppatthāya dupaṭṭappahonakameva dātabbaṃ, ‘‘ahaṃ alabhanto ekapaṭṭaṃ pārupāmī’’ti vadantassāpi dupaṭṭaṃ dātuṃ vaṭṭati. Yo pana lobhapakatiko hoti, tassa na dātabbaṃ. Tenāpi ‘‘kathinaṃ attharitvā pacchā sibbitvā dve cīvarāni karissāmī’’ti na gahetabbaṃ. Yassa pana dīyati, tassa yena vidhinā dātabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘evañca pana bhikkhave kathinaṃ attharitabba’’nti ārabhitvā suṇātu me bhantetiādikā dānakammavācā tāva vuttā. อนึ่ง กฐินพึงกรานโดยพระภิกษุรูปใด? พระภิกษุรูปใดที่สงฆ์ถวายผ้ากฐินให้. อนึ่ง สงฆ์พึงถวายแก่ใคร? แก่พระภิกษุผู้มีจีวรเก่า. หากมีพระภิกษุผู้มีจีวรเก่าหลายรูป พึงถวายแก่พระเถระ. ในบรรดาพระเถระนั้น พึงถวายแก่พระภิกษุผู้มีบริวารมาก และสามารถทำจีวรและกรานกฐินได้ในวันนั้นเอง. หากพระเถระไม่สามารถ แต่พระภิกษุหนุ่มกว่าสามารถ พึงถวายแก่พระภิกษุหนุ่มกว่านั้น. อนึ่ง สงฆ์พึงสงเคราะห์พระมหาเถระ ย่อมสมควร. เพราะฉะนั้น พึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรับเถิด พวกข้าพเจ้าจะทำให้แล้วถวาย'. ในบรรดาจีวร ๓ ผืน ผืนใดเก่า พึงถวายเพื่อประโยชน์แก่ผืนนั้น. โดยปกติแล้ว สำหรับพระภิกษุผู้มีจีวรสองชั้น พรรษาพึงถวายเพื่อประโยชน์แก่จีวรสองชั้นนั่นเอง. แม้หากจีวรชั้นเดียวของท่านหนา และผ้ากฐินบางหรือห่าง เพื่อความเหมาะสม พึงถวายผ้าที่พอสำหรับจีวรสองชั้นเท่านั้น. แม้แก่พระภิกษุผู้กล่าวว่า 'เมื่อข้าพเจ้าไม่ได้จีวรสองชั้น ข้าพเจ้าจะห่มจีวรชั้นเดียว' ก็พึงถวายจีวรสองชั้น ย่อมสมควร. อนึ่ง พระภิกษุรูปใดมีปกติเป็นผู้มีความโลภ ไม่พึงถวายแก่รูปนั้น. พระภิกษุรูปนั้นก็ไม่พึงรับโดยคิดว่า 'จะกรานกฐินแล้วเย็บเป็นจีวรสองผืนในภายหลัง'. อนึ่ง สำหรับพระภิกษุรูปใดที่สงฆ์ถวายให้ พึงถวายด้วยวิธีใด เพื่อแสดงวิธีนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงเริ่มกล่าว 'ภิกษุทั้งหลาย กฐินพึงกรานอย่างนี้' แล้วตรัสกรรมวาจาถวายทานที่ขึ้นต้นด้วย 'สุณาตุ เม ภันเต' (ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า) ไว้ก่อนแล้ว. Evaṃ dinne pana kathine sace taṃ kathinadussaṃ niṭṭhitaparikammameva hoti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce niṭṭhitaparikammaṃ hoti, ‘‘ahaṃ thero’’ti vā ‘‘bahussuto’’ti vā ekenāpi akātuṃ na labbhati, sabbeheva sannipatitvā dhovanasibbanarajanāni niṭṭhāpetabbāni. Idañhi kathinavattaṃ nāma buddhappasatthaṃ. Atīte padumuttaropi bhagavā kathinavattaṃ akāsi. Tassa kira aggasāvako sujātatthero nāma kathinaṃ gaṇhi, taṃ satthā aṭṭhasaṭṭhiyā bhikkhusatasahassehi saddhiṃ nisīditvā akāsi. อนึ่ง เมื่อกฐินถวายแล้ว หากผ้ากฐินนั้นมีการเตรียมการเสร็จเรียบร้อยแล้ว นั่นเป็นสิ่งดี. หากยังไม่เสร็จเรียบร้อย แม้พระภิกษุรูปเดียวก็ไม่พึงละเว้นการทำ โดยกล่าวว่า 'อาตมาเป็นพระเถระ' หรือ 'อาตมาเป็นพหูสูต' พระภิกษุทั้งหมดพึงประชุมกันและทำให้การซัก การเย็บ และการย้อมเสร็จสิ้น. เพราะวัตรปฏิบัติในการกรานกฐินนี้เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญ. ในอดีตกาล แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระก็ได้ทรงทำวัตรปฏิบัติในการกรานกฐิน. ได้ยินว่า พระอัครสาวกของพระองค์นามว่าสุชาตเถระได้รับผ้ากฐินนั้น พระศาสดาได้ประทับนั่งพร้อมด้วยพระภิกษุหกล้านแปดแสนรูปแล้วทรงทำกฐินนั้น. Katapariyositaṃ pana kathinaṃ gahetvā atthārakena bhikkhunā ‘‘sace saṅghāṭiyā kathinaṃ attharitukāmo hoti, porāṇikā saṅghāṭi paccuddharitabbā, navā saṅghāṭi adhiṭṭhātabbā. ‘Imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’ti vācā bhinditabbā’’tiādinā parivāre vuttavidhānena kathinaṃ attharitabbaṃ. Attharitvā ca pana ‘‘tena kathinatthārakena bhikkhunā saṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo – ‘atthataṃ bhante saṅghassa kathinaṃ, dhammiko kathinatthāro, anumodathā’ti tehi anumodakehi bhikkhūhi ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo – ‘atthataṃ āvuso saṅghassa kathinaṃ, dhammiko kathinatthāro, anumodāmā’’ti evamādinā parivāre vuttavidhāneneva anumodāpetabbaṃ, itarehi ca anumoditabbaṃ. Evaṃ sabbesaṃ atthataṃ hoti kathinaṃ. Vuttañhetaṃ parivāre ‘‘dvinnaṃ puggalānaṃ atthataṃ hoti kathinaṃ – atthārakassa ca anumodakassa cā’’ti (pari. 403). Punapi vuttaṃ – ‘‘na saṅgho kathinaṃ attharati, na gaṇo kathinaṃ attharati, puggalo kathinaṃ attharati, saṅghassa anumodanā gaṇassa anumodanā puggalassa atthārā saṅghassa atthataṃ hoti kathinaṃ, gaṇassa atthataṃ hoti kathinaṃ, puggalassa atthataṃ hoti kathinaṃ’’ti (pari. 414). อนึ่ง ภิกษุผู้กรานกฐินถือเอาผ้ากฐินที่ทำเสร็จสิ้นแล้ว พึงกรานกฐินด้วยวิธีที่กล่าวไว้ในปริวารปาฬิมีอาทิว่า ‘ถ้าภิกษุประสงค์จะกรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏิ พึงถอนผ้าสังฆาฏิผืนเก่าเสีย พึงอธิษฐานผ้าสังฆาฏิผืนใหม่ พึงเปล่งวาจาว่า “เรากรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏินี้”’ และเมื่อกรานแล้ว ภิกษุผู้กรานกฐินนั้นพึงเข้าไปหาหมู่สงฆ์ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือ กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม ขอท่านทั้งหลายจงอนุโมทนา’ ภิกษุผู้จะอนุโมทนาเหล่านั้นพึงทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือ กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม พวกเราอนุโมทนา’ ดังนี้เป็นต้น พึงให้อนุโมทนาด้วยวิธีที่กล่าวไว้ในปริวารปาฬินั่นเอง และภิกษุที่เหลือก็พึงอนุโมทนา เมื่ออนุโมทนาอย่างนี้ กฐินของภิกษุทั้งปวงก็เป็นอันกรานแล้ว เพราะในปริวารปาฬิ (ป. 403) พระสังคีติกาจารย์กล่าวไว้ว่า ‘กฐินเป็นอันกรานแล้วแก่บุคคลสองจำพวก คือแก่ภิกษุผู้กรานและแก่ภิกษุผู้อนุโมทนา’ อีกทั้งยังกล่าวไว้ว่า (ป. 414) ‘สงฆ์ไม่กรานกฐิน คณะไม่กรานกฐิน บุคคลกรานกฐิน เพราะการอนุโมทนาของสงฆ์ การอนุโมทนาของคณะ การกรานของบุคคล กฐินของสงฆ์เป็นอันกรานแล้ว กฐินของคณะเป็นอันกรานแล้ว กฐินของบุคคลเป็นอันกรานแล้ว’ Evaṃ atthate pana kathine sace kathinacīvarena saddhiṃ ābhataṃ ānisaṃsaṃ dāyakā ‘‘yena amhākaṃ kathinaṃ gahitaṃ, tasseva demā’’ti denti, bhikkhusaṅgho anissaro. Atha avicāretvāva datvā gacchanti, bhikkhusaṅgho issaro. Tasmā sace kathinatthārakassa sesacīvarānipi dubbalāni honti, saṅghena apaloketvā tesampi atthāya vatthāni dātabbāni. Kammavācā pana ekāyeva vaṭṭati. Avasese kathinānisaṃse balavavatthāni vassāvāsikaṭṭhitikāya dātabbāni, ṭhitikāya abhāve therāsanato paṭṭhāya dātabbāni, garubhaṇḍaṃ na bhājetabbaṃ. Sace pana ekasīmāya bahū vihārā honti, sabbe bhikkhū sannipātetvā ekattha kathinaṃ attharitabbaṃ, visuṃ visuṃ attharituṃ na vaṭṭati. อนึ่ง เมื่อกฐินกรานแล้วด้วยวิธีที่กล่าวมานี้ ถ้าทายกถวายผ้าอานิสงส์ที่นำมาพร้อมกับผ้ากฐิน โดยกล่าวว่า ‘เราถวายแก่ภิกษุผู้รับกฐินของเรานั้นนั่นแล’ หมู่ภิกษุสงฆ์ก็ไม่มีสิทธิ์ในผ้าอานิสงส์นั้น แต่ถ้าทายกถวายไปโดยไม่พิจารณาแล้วจากไป หมู่ภิกษุสงฆ์ก็มีสิทธิ์ในผ้าอานิสงส์นั้น ดังนั้น ถ้าผ้าจีวรที่เหลือของภิกษุผู้กรานกฐินเก่าและชำรุดทรุดโทรม สงฆ์พึงบอกกล่าวแล้วถวายผ้าอานิสงส์เหล่านั้นเพื่อประโยชน์แก่ผ้าเหล่านั้นด้วย แต่กรรมวาจาพึงทำเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ผ้าอานิสงส์กฐินที่เหลือซึ่งมีเนื้อหนามั่นคง พึงถวายตามลำดับพรรษาของภิกษุผู้จำพรรษา เมื่อไม่มีลำดับพรรษา พึงถวายโดยเริ่มแต่อาสนะของพระเถระ ไม่พึงแบ่งครุภัณฑ์ อนึ่ง ถ้ามีวิหารหลายแห่งในสีมาเดียวกัน พึงประชุมภิกษุทั้งหมดแล้วกรานกฐินในที่แห่งเดียวกัน ไม่ควรแยกกันกราน 308. Idāni yathā ca kathinaṃ atthataṃ hoti, yathā ca anatthataṃ, taṃ vidhiṃ vitthārato dassetuṃ evañca pana bhikkhave atthataṃ hoti kathinaṃ evaṃ anatthatanti vatvā akaraṇīyañceva mahābhūmikañca anatthatalakkhaṇaṃ tāva dassento na ullikhitamattenātiādike catuvīsati ākāre dassesi. Tato paraṃ atthatalakkhaṇaṃ dassento ahatena atthatantiādike sattarasa ākāre dassesi. Parivārepi hi ‘‘catuvīsatiyā ākārehi anatthataṃ hoti kathinaṃ, sattarasahi ākārehi atthataṃ hoti kathina’’nti idameva lakkhaṇaṃ vuttaṃ. 308. บัดนี้ เพื่อแสดงวิธีที่กฐินเป็นอันกรานแล้ว และวิธีที่กฐินยังไม่เป็นอันกรานแล้วโดยพิสดาร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กฐินเป็นอันกรานแล้วอย่างนี้ และยังไม่เป็นอันกรานแล้วอย่างนี้’ ทรงแสดงลักษณะของกฐินที่ยังไม่เป็นอันกราน ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่ควรทำและมีเหตุใหญ่ก่อน โดยทรงแสดง 24 อาการ มีอาทิว่า ‘ไม่เป็นอันกรานด้วยเพียงการขีดเขียน’ หลังจากนั้น ทรงแสดงลักษณะของกฐินที่กรานแล้ว โดยทรงแสดง 17 อาการ มีอาทิว่า ‘กรานแล้วด้วยผ้าใหม่’ เพราะในปริวารปาฬิก็กล่าวลักษณะนี้ไว้ว่า ‘กฐินยังไม่เป็นอันกรานด้วย 24 อาการ กฐินเป็นอันกรานแล้วด้วย 17 อาการ’ Tattha ullikhitamattenāti dīghato ca puthulato ca pamāṇaggahaṇamattena. Pamāṇañhi gaṇhanto tassa tassa padesassa sañjānanatthaṃ nakhādīhi vā paricchedaṃ dassento ullikhati, nalāṭādīsu vā ghaṃsati, tasmā taṃ pamāṇaggahaṇaṃ ‘‘ullikhitamatta’’nti vuccati. Dhovanamattenāti kathinadussadhovanamattena. Cīvaravicāraṇamattenāti ‘‘pañcakaṃ vā sattakaṃ vā navakaṃ vā ekādasakaṃ vā hotū’’ti evaṃ vicāritamattena. Chedanamattenāti yathāvicāritassa vatthassa chedanamattena. Bandhanamattenāti moghasuttakāropanamattena. Ovaṭṭiyakaraṇamattenāti moghasuttakānusārena dīghasibbitamattena. Kaṇḍusakaraṇamattenāti muddhiyapattabandhanamattena. Daḷhīkammakaraṇamattenāti dve cimilikāyo ekato katvā sibbitamattena. Atha vā paṭhamacimilikā ghaṭetvā ṭhapitā hoti, kathinasāṭakaṃ tassā kucchicimilikaṃ katvā sibbitamattenātipi attho. Mahāpaccariyaṃ ‘‘pakaticīvarassa upassayadānenā’’ti vuttaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘‘pakatipattabaddhacīvaraṃ dupaṭṭaṃ kātuṃ kucchicimilikaṃ alliyāpanamattenā’’ti vuttaṃ. Anuvātakaraṇamattenāti piṭṭhianuvātāropanamattena. Paribhaṇḍakaraṇamattenāti kucchianauvātāropanamattena. Ovaddheyyakaraṇamattenāti āgantukapattāropanamattena. Kathinacīvarato vā pattaṃ gahetvā aññasmiṃ akathinacīvare pattāropanamattena. ใน 24 อาการนั้น คำว่า ‘ด้วยเพียงการขีดเขียน’ คือด้วยเพียงการกำหนดขนาดทั้งด้านยาวและด้านกว้าง เพราะว่าบุคคลผู้กำหนดขนาดนั้น เพื่อให้รู้ตำแหน่งนั้นๆ จึงขีดเขียนบนผ้าโดยแสดงขอบเขตด้วยเล็บเป็นต้น หรือถูไถบนหน้าผากเป็นต้น ดังนั้น การกำหนดขนาดนั้นจึงเรียกว่า ‘เพียงการขีดเขียน’ คำว่า ‘ด้วยเพียงการซัก’ คือด้วยเพียงการซักผ้ากฐิน คำว่า ‘ด้วยเพียงการพิจารณาจีวร’ คือด้วยเพียงการพิจารณาว่า ‘จีวรพึงมี 5 ขันธ์ หรือ 7 ขันธ์ หรือ 9 ขันธ์ หรือ 11 ขันธ์’ คำว่า ‘ด้วยเพียงการตัด’ คือด้วยเพียงการตัดผ้าที่พิจารณาแล้ว คำว่า ‘ด้วยเพียงการผูก’ คือด้วยเพียงการวางด้ายเปล่าๆ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำโอวัฏฏิยะ’ คือด้วยเพียงการเย็บตามยาวตามด้ายเปล่าๆ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำกัณฑุสะ’ คือด้วยเพียงการผูกแผ่นผ้าที่เป็นกัณฑุสะ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำให้มั่นคง’ คือด้วยเพียงการเย็บผ้าสองชิ้นเข้าด้วยกัน หรืออีกนัยหนึ่งคือ ผ้าชิ้นแรกถูกต่อและวางไว้แล้ว การเย็บผ้ากฐินโดยทำขอบด้านในของผ้าชิ้นนั้นก็เป็นความหมายหนึ่ง ในมหาปัจจรีกล่าวว่า ‘ไม่เป็นอันกรานด้วยการถวายผ้าเดิมซ้อนทับ’ แต่ในกุรุนทีกล่าวว่า ‘ไม่เป็นอันกรานด้วยเพียงการติดขอบด้านในเพื่อทำให้จีวรที่มีแผ่นผ้าผูกติดอยู่แล้วเป็นสองชั้น’ คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำอนุวาตะ’ คือด้วยเพียงการวางขอบยาวด้านหลัง คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำปริภัณฑ์’ คือด้วยเพียงการวางขอบยาวด้านใน คำว่า ‘ด้วยเพียงการทำโอวัฑเฒยยะ’ คือด้วยเพียงการวางแผ่นผ้าอาคันตุกะ หรืออีกนัยหนึ่งคือด้วยเพียงการนำแผ่นผ้าจากผ้ากฐินไปวางบนผ้าอื่นที่ไม่ใช่ผ้ากฐิน Kambalamaddanamattenāti ekavāraṃyeva rajane pakkhittena dantavaṇṇena paṇḍupalāsavaṇṇena vā. Sace pana sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā rattampi sāruppaṃ hoti, vaṭṭati. Nimittakatenāti ‘‘iminā dussena kathinaṃ attharissāmī’’ti evaṃ nimittakatena. Ettakameva hi parivāre vuttaṃ. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘ayaṃ sāṭako sundaro, sakkā iminā kathinaṃ attharitu’nti evaṃ nimittakammaṃ katvā laddhenā’’ti vuttaṃ. Parikathākatenāti ‘‘kathinaṃ nāma dātuṃ vaṭṭati, kathinadāyako bahuṃ puññaṃ pasavatī’’ti evaṃ parikathāya uppāditena. Kathinaṃ nāma atiukkaṭṭhaṃ vaṭṭati, mātarampi viññāpetuṃ na vaṭṭati, ākāsato otiṇṇasadisameva vaṭṭatīti. Kukkukatenāti tāvakālikena. Sannidhikatenāti ettha duvidho sannidhi karaṇasannidhi ca nicayasannidhi ca. Tattha tadaheva akatvā ṭhapetvā karaṇaṃ karaṇasannidhi. Saṅgho ajja kathinadussaṃ labhitvā punadivase deti, ayaṃ nicayasannidhi. คำว่า กัมพะละมัททะนะมัตเตนะ คือ ด้วยผ้าที่มีสีเหมือนงาช้าง หรือมีสีเหมือนใบไม้เหลืองที่แช่ในน้ำย้อมเพียงครั้งเดียว (ไม่เป็นอันกราน). แต่ถ้าแม้จะย้อมครั้งเดียวหรือสองครั้งก็ตาม หากเป็นผ้าที่สมควร (แก่การนุ่งห่ม) ก็ควร (ใช้กรานกฐิน) ได้. คำว่า นิมิตตะกะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ทำนิมิตว่า 'เราจักกรานกฐินด้วยผ้าผืนนี้' ดังนี้. ในปริวารกล่าวไว้เพียงเท่านี้. ส่วนในอรรถกถาทั้งหลายกล่าวว่า 'ผ้าผืนนี้ดี อาจเพื่อจะกรานกฐินด้วยผ้าผืนนี้ได้' ดังนี้ คือ ด้วยผ้าที่ได้มาเพราะการทำนิมิตกรรมอย่างนี้. คำว่า ปะริกะถาคะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ให้เกิดด้วยปริกถาว่า 'การถวายกฐินย่อมควร, ทายกผู้ถวายกฐินย่อมประสบบุญมาก' ดังนี้. ชื่อว่ากฐิน ย่อมควรเป็นผ้าที่ประณีตอย่างยิ่ง แม้จะขอต่อมารดาก็ไม่ควร ควรเป็นผ้าที่ประดุจเลื่อนลอยลงมาจากอากาศทีเดียว พึงทราบอย่างนี้. คำว่า กุกกุกะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ขอยืมมาใช้ชั่วคราว. คำว่า สันนิธิกะเตนะ ในบทนี้ สันนิธิมี ๒ อย่าง คือ กะระณะสันนิธิ และ นิจะยะสันนิธิ. ใน ๒ อย่างนั้น การเก็บไว้โดยไม่ทำให้เสร็จ (เย็บย้อม) ในวันนั้นเอง แล้วจึงทำในภายหลัง ชื่อว่า กะระณะสันนิธิ. สงฆ์ได้รับผ้ากฐินในวันนี้แล้ว ให้ (แก่ภิกษุผู้กราน) ในวันรุ่งขึ้น นี้ชื่อว่า นิจะยะสันนิธิ. Nissaggiyenāti rattinissaggiyena. Parivārepi vuttaṃ – ‘‘nissaggiyaṃ nāma kariyamāne aruṇaṃ uṭṭhahatī’’ti. Akappakatenāti anādinnakappabindunā. Aññatra saṅghāṭiyātiādīsu ṭhapetvā saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsake aññena paccattharaṇādinā atthataṃ anatthataṃ hotīti. Aññatra pañcakena vā atirekapañcakena vāti pañca vā atirekāni vā khaṇḍāni katvā mahāmaṇḍalaaḍḍhamaṇḍalāni dassetvā kateneva vaṭṭati. Evañhi samaṇḍalikataṃ hoti, taṃ ṭhapetvā aññena acchinnakena vā dvatticatukhaṇḍena vā na vaṭṭati. Aññatra puggalassa atthārāti puggalassa atthāraṃ ṭhapetvā na aññena saṅghassa vā gaṇassa vā atthārena atthataṃ hoti. Nissīmaṭṭho anumodatīti bahiupacārasīmāya ṭhito anumodati. คำว่า นิสสัคคิเยนะ คือ ด้วยผ้าที่เป็นนิสสัคคีย์เพราะล่วงราตรี. แม้ในปริวารก็กล่าวไว้ว่า 'เมื่อกำลังทำผ้าที่ชื่อว่าเป็นนิสสัคคีย์ อรุณย่อมขึ้น' ดังนี้. คำว่า อะกัปปะกะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่มีกัปปะพินทุอันตนไม่ได้ถือเอาแล้ว. ในบทว่า อัญญัตระ สังฆาฏิยา เป็นต้น พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า เว้นผ้าสังฆาฏิ ผ้าอุตตราสงค์ และผ้าอันตรวาสกเสียแล้ว ผ้าที่กรานด้วยผ้าอื่นมีผ้าปูลาดเป็นต้น ชื่อว่าไม่เป็นอันกราน. คำว่า อัญญัตระ ปัญจะเกนะ วา อะติเรกะปัญจะเกนะ วา คือ ควรเพื่อจะกรานกฐินด้วยผ้าที่ทำเป็น ๕ ขันธ์ หรือมากกว่า ๕ ขันธ์ โดยแสดงมณฑลใหญ่และอัฑฒมณฑลเท่านั้น. เพราะเมื่อทำอย่างนี้ จีวรย่อมชื่อว่ามีมณฑล. เว้นจีวรนั้นเสียแล้ว ไม่ควรเพื่อจะกรานกฐินด้วยผ้าอื่นที่เป็นผ้าผืนเดียว (ไม่ได้ตัด) หรือผ้าที่มี ๒, ๓ หรือ ๔ ขันธ์. คำว่า อัญญัตระ ปุคคะลัสสะ อัตถารา คือ เว้นการกรานของบุคคลเสียแล้ว กฐินที่กรานด้วยการกรานของสงฆ์หรือของคณะ ย่อมไม่ชื่อว่าเป็นอันกราน. คำว่า นิสสีมัฏโฐ อะนุโมทะติ คือ ภิกษุผู้ยืนอยู่ภายนอกอุปจารสีมาอนุโมทนา. 309. Ahatenāti aparibhuttena. Ahatakappenāti ahatasadisena ekavāraṃ vā dvikkhattuṃ vā dhotena. Pilotikāyāti hatavatthakasāṭakena. Paṃsukūlenāti tevīsatiyā khettesu uppannapaṃsukūlena. Paṃsukūlikabhikkhunā coḷakabhikkhaṃ āhiṇḍitvā laddhacoḷakehi katacīvarenātipi kurundimahāpaccarīsu vuttaṃ. Pāpaṇikenāti āpaṇadvāre patitapilotikaṃ gahetvā kathinatthāya deti, tenāpi vaṭṭatīti attho. Sesaṃ vuttavipallāseneva veditabbaṃ. Imasmiṃ pana ṭhāne ‘‘saha kathinassa atthārā kati dhammā jāyantī’’tiādi bahuaṭṭhakathāsu vuttaṃ, taṃ sabbaṃ parivāre pāḷiārūḷhameva, tasmā tattha āgatanayeneva veditabbaṃ. Na hi tena idha avuccamānena kathinatthārakassa kiñci parihāyati. 309. คำว่า อะหะเตนะ คือ ด้วยผ้าที่ยังไม่ได้ใช้. คำว่า อะหะตะกัปเปนะ คือ ด้วยผ้าที่คล้ายผ้าใหม่ซึ่งซักแล้วครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง. คำว่า ปิโลติกายะ คือ ด้วยผ้าเก่าที่ซักแล้ว. คำว่า ปังสุกูเลนะ คือ ด้วยผ้าบังสุกุลที่เกิดขึ้นในเขต ๒๓ แห่ง. แม้ในคัมภีร์กุรุนทีและมหาปัจจรีก็กล่าวไว้ว่า 'ภิกษุผู้ถือบังสุกุลเป็นวัตรเที่ยวแสวงหาเศษผ้า แล้วได้เศษผ้ามาทำเป็นจีวร (ย่อมควร)' ดังนี้. ในบทว่า ปาปะณิเกนะ มีความหมายว่า ถือเอาผ้าเก่าที่ตกอยู่ใกล้ประตูร้านค้าแล้วถวายเพื่อประโยชน์แก่การกรานกฐิน แม้ด้วยผ้านั้นก็ควรเพื่อจะกรานกฐินได้. บทที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. อนึ่ง ในที่นี้ อรรถกถาทั้งหลายกล่าวไว้มากว่า 'ธรรมกี่ประการย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกรานกฐิน' เป็นต้น คำเหล่านั้นทั้งหมดล้วนขึ้นสู่พระบาลีในปริวารแล้วทั้งนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่มาในปริวารนั้นแล. จริงอยู่ ประโยชน์ที่ควรทราบอย่างใดอย่างหนึ่งของภิกษุผู้กรานกฐิน ย่อมไม่เสื่อมถอยเพราะคำที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้. 310. Evaṃ kathinatthāraṃ dassetvā idāni ubbhāraṃ dassetuṃ kathañca bhikkhave ubbhataṃ hoti kathinantiādimāha. Tattha mātikāti mātaro; janettiyoti attho. Kathinubbhārañhi etā aṭṭha janettiyo. Tāsu pakkamanaṃ anto assāti pakkamanantikā. Evaṃ sesāpi veditabbā. 310. เมื่อแสดงการกรานกฐินอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงการเดาะกฐิน จึงตรัสคำว่า กะถัญจะ ภิกขะเว อุพภะตัง โหติ กะถินัง เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า มาติกา คือ แม่ทั้งหลาย; ความหมายคือ เป็นผู้ให้กำเนิด. จริงอยู่ มาติกา ๘ ประการเหล่านี้ เป็นผู้ให้กำเนิดการเดาะกฐิน. ในมาติกาเหล่านั้น การหลีกไปเป็นที่สุดแห่งมาติกานั้น เพราะฉะนั้น มาติกานั้นจึงชื่อว่า ปักกะมะนันติกา. แม้มาติกาที่เหลือก็พึงทราบอย่างนี้. Ādāyasattakakathā อาทายสัตตกกถา 311. Na paccessanti na puna āgamissaṃ. Etasmiṃ pana pakkamanantike kathinuddhāre paṭhamaṃ cīvarapalibodho chijjati, pacchā āvāsapalibodho. Evaṃ pakkamato hi cīvarapalibodho antosīmāyameva chijjati, āvāsapalibodho sīmātikkame. Vuttampi cetaṃ parivāre – 311. คำว่า นะ ปัจเจสสันติ คือ จักไม่กลับมาอีก. อนึ่ง ในการเดาะกฐินชื่อปักกะมะนันติกะนี้ ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดภายหลัง. จริงอยู่ ปลิโพธคือจีวรของภิกษุผู้หลีกไปอย่างนี้ ย่อมขาดภายในสีมานั่นเอง ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดในขณะที่ล่วงสีมา. แม้ในปริวารก็กล่าวคำนี้ไว้ว่า: ‘‘Pakkamanantiko kathinuddhāro, vutto ādiccabandhunā; Etañca tāhaṃ vissajjissaṃ, cīvarapalibodho paṭhamaṃ chijjati; Pacchā āvāsapalibodho chijjatī’’ti. (pari. 415); 'การเดาะกฐินที่มีการหลีกไปเป็นที่สุด พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว และเราจักแก้ปัญหานี้แก่ท่าน ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน ภายหลังปลิโพธคืออาวาสย่อมขาด ดังนี้.' Cīvaraṃ ādāyāti akatacīvaraṃ ādāya. Bahisīmagatassāti aññaṃ sāmantavihāraṃ gatassa. Evaṃ hotīti tasmiṃ vihāre senāsanaphāsukaṃ vā sahāyasampattiṃ vā disvā evaṃ hoti. Etasmiṃ pana niṭṭhānantike kathinuddhāre āvāsapalibodho paṭhamaṃ chijjati, so hi ‘‘na paccessa’’nti citte uppannamatteyeva chijjati. Vuttampi cetaṃ – คำว่า จีวะรัง อาทายะ คือ ถือเอาผ้าที่ยังไม่ได้ทำ. คำว่า พะหิสีมาคะตัสสะ คือ ของภิกษุผู้ไปสู่วิหารอื่นที่อยู่ใกล้เคียง. คำว่า เอวัง โหติ คือ เพราะเห็นความผาสุกแห่งเสนาสนะหรือความถึงพร้อมแห่งสหายในวิหารนั้น จึงมีความคิดอย่างนี้. อนึ่ง ในการเดาะกฐินชื่อนิฏฐานันติกะนี้ ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน. จริงอยู่ ปลิโพธคืออาวาสนั้น ย่อมขาดทันทีที่จิตเกิดขึ้นว่า 'จักไม่กลับมา' ดังนี้. แม้คำนี้ก็กล่าวไว้ว่า: ‘‘Niṭṭhānantiko kathinuddhāro, vutto ādiccabandhunā; Etañca tāhaṃ vissajjissaṃ, āvāsapalibodho paṭhamaṃ chijjati; Cīvare niṭṭhite cīvarapalibodho chijjatī’’ti. 'การเดาะกฐินที่มีความสำเร็จเป็นที่สุด พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว และเราจักแก้ปัญหานี้แก่ท่าน ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน เมื่อจีวรสำเร็จแล้ว ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด ดังนี้.' Etena nayena sesamātikāvibhajanepi attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – ‘‘sanniṭṭhānantike dvepi palibodhā nevimaṃ cīvaraṃ kāressaṃ, na paccessanti citte uppannamatteyeva ekato chijjantīti. Vuttañhetaṃ – โดยนัยนี้ พึงทราบความหมายแม้ในการจำแนกมาติกาที่เหลือ. แต่มีความแปลกกันดังนี้ คือ ในสันนิฏฐานันติกะกะถินุพภาร ปลิโพธแม้ทั้งสองย่อมขาดพร้อมกันทันทีที่จิตอันเป็นเหตุตัดสินใจเกิดขึ้นว่า 'เราจักไม่ให้ทำจีวรนี้ และจักไม่กลับมา' ดังนี้. จริงอยู่ คำนี้พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า: ‘‘Sanniṭṭhānantiko kathinuddhāro, vutto ādiccabandhunā; Etañca tāhaṃ vissajjissaṃ, dve palibodhā apubbaṃ acarimaṃ chijjantī’’ti. 'การเดาะกฐินที่มีการตกลงใจเป็นที่สุด พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว และเราจักแก้ปัญหานี้แก่ท่าน ปลิโพธทั้งสองย่อมขาดไม่ก่อนไม่หลังกัน ดังนี้.' Evaṃ sabbakathinuddhāresu palibodhupacchedo veditabbo. So pana yasmā iminā ca vuttanayena parivāre ca āgatabhāvena sakkā jānituṃ, tasmā vitthārato na vutto. Ayaṃ panettha saṅkhepo – nāsanantike āvāsapalibodho paṭhamaṃ chijjati, cīvare naṭṭhe cīvarapalibodho chijjati. Yasmā cīvare naṭṭhe cīvarapalibodho chijjati, tasmā ‘‘nāsanantiko’’ti vuttaṃ. พึงทราบการตัดปลิโพธในการเดาะกฐินทั้งปวงอย่างนี้. อนึ่ง เพราะปลิโพธุปัจเฉทนั้น อันใครๆ อาจรู้ได้โดยนัยที่กล่าวมานี้ด้วย และโดยความเป็นสิ่งที่มาในปริวารด้วย เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่กล่าวโดยพิสดาร. ส่วนสังเขปในเรื่องนี้มีดังนี้ คือ ในนาสะนันติกะกะถินุพภาร ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน เมื่อจีวรฉิบหายไป ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด. เพราะเมื่อจีวรฉิบหายไป ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'นาสะนันติโก' ดังนี้. Savanantike cīvarapalibodho paṭhamaṃ chijjati, tasmā tassa saha savanena āvāsapalibodho chijjati. ในการถอนผ้ากฐินที่มีการได้ยินเป็นที่สุด ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน เพราะเหตุนั้น ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดพร้อมกับการได้ยินของภิกษุนั้น Āsāvacchedike āvāsapalibodho paṭhamaṃ chijjati. Cīvarāsāya upacchinnāya cīvarapalibodho chijjati. Ayaṃ pana yasmā ‘‘anāsāya labhati; āsāya na labhati; tassa evaṃ hoti ‘idhevimaṃ cīvaraṃ kāressaṃ, na paccessa’’’ntiādinā nayena itarehi uddhārehi saddhiṃ vomissakadesano anekappabhedo hoti, tasmā parato visuṃ vitthāretvā vutto, idha na vutto. Idha pana savanantikassa anantaraṃ sīmātikkantiko vutto. Tattha cīvarapalibodho paṭhamaṃ chijjati, tassa bahisīme āvāsapalibodho chijjati. Sahubbhāre dve palibodhā apubbaṃ acarimaṃ chijjantīti. ในการถอนผ้ากฐินที่มีความหวังในจีวรขาดเป็นที่สุด ปลิโพธคืออาวาสย่อมขาดก่อน เมื่อความหวังในจีวรขาดแล้ว ปลิโพธคือจีวรย่อมขาด แต่เพราะการถอนผ้ากฐินนี้ มีเทศนาที่ปะปนกับกฐินุทธาระอื่น ๆ มีหลายประเภท ด้วยนัยมีอาทิว่า “ย่อมได้เพราะไม่มีความหวัง ย่อมไม่ได้เพราะมีความหวัง ภิกษุนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักทำจีวรนี้ในที่นี้แหละ จักไม่ไป’” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสขยายความไว้ต่างหากในภายหลัง ไม่ได้ตรัสไว้ในที่นี้ แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสีมาติกกันติกะ (การถอนกฐินที่ล่วงเขตสีมา) ถัดจากสวณันติกะ ในสีมาติกกันติกะนั้น ปลิโพธคือจีวรย่อมขาดก่อน ปลิโพธคืออาวาสของภิกษุนั้นย่อมขาดในภายนอกสีมา ในสหุพภาระ (การถอนกฐินพร้อมกับภิกษุอื่น) ปลิโพธทั้งสองย่อมขาดพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง 316-325. Evaṃ ādāyavāre sattakathinuddhāre dassetvā puna samādāyavārepi vippakatacīvarassa ādāyasamādāyavāresupi yathāsambhavaṃ teyeva dassitā. Tato paraṃ antosīmāyaṃ ‘‘paccessaṃ na paccessa’’nti imaṃ vidhiṃ anāmasitvāva ‘‘na paccessa’’nti imameva āmasitvā anadhiṭṭhitenā’’tiādinā nayena ca ye ye yujjanti, te te dassitā. Tato paraṃ ‘‘cīvarāsāya pakkamatī’’tiādinā nayena itarehi saddhiṃ vomissakanayena anekakkhattuṃ āsāvacchedikaṃ dassetvā puna disaṃgamiyavasena ca phāsuvihārikavasena ca niṭṭhānantikesu yujjamānā kathinuddhārā dassitā. Evaṃ pabhedato kathinuddhāraṃ dassetvā idāni ye tena tena kathinuddhārena palibodhā chijjantīti vuttā, tesaṃ paṭipakkhe dassento dveme bhikkhave kathinassa palibodhātiādimāha. Tattha cattenāti yena cittena so āvāso catto hoti, taṃ cattaṃ nāma, tena cattena. Vantamuttesupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. 316-325. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงการถอนผ้ากฐิน 7 อย่างในอาทายวาระอย่างนี้แล้ว ก็ทรงแสดงการถอนผ้ากฐิน 7 อย่างนั้นแหละตามสมควรในสมาทายวาระ และในอาทายสมาทายวาระของผ้าจีวรที่ยังไม่สำเร็จอีก หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงวาระทั้งหลายที่สมควร ด้วยนัยมีอาทิว่า “ด้วยผ้าที่ไม่ได้อธิษฐาน” โดยไม่ทรงพิจารณาวิธีนี้ว่า “จักไปหรือไม่จักไป” ในภายในสีมา แต่ทรงพิจารณาวิธีนี้ว่า “จักไม่ไป” เท่านั้น หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอาสาวัจเฉทิกะหลายครั้ง ด้วยนัยที่ปะปนกับกฐินุทธาระอื่น ๆ มีอาทิว่า “ย่อมหลีกไปเพราะความหวังในจีวร” และทรงแสดงกฐินุทธาระที่สมควรในนิฏฐานันติกะ (การถอนกฐินที่มีการสำเร็จเป็นที่สุด) โดยความเป็นผู้จะไปสู่ทิศอื่น และโดยความเป็นผู้ปรารถนาจะอยู่ผาสุกอีก เมื่อทรงแสดงการถอนผ้ากฐินโดยประเภทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงปฏิปักษ์ของปลิโพธทั้งหลายที่ตรัสไว้ว่า “ปลิโพธทั้งหลายย่อมขาดด้วยการถอนผ้ากฐินนั้น ๆ” จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปลิโพธของกฐินมี 2 อย่างนี้” ในพระดำรัสมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปลิโพธของกฐินมี 2 อย่างนี้” นั้น คำว่า “จัตเตนะ” คือด้วยจิตใด อาวาสนั้นอันภิกษุสละแล้ว จิตนั้นชื่อว่า “จัตตะ” ด้วยจิตที่สละนั้น แม้ในวันตมุตตะ (การคายออกแล้ว, การปล่อยแล้ว) ก็นัยนี้แหละ บทที่เหลือทั้งหมดเป็นบทที่เปิดเผยอยู่แล้ว Kathinakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเรื่องขันธกะว่าด้วยผ้ากฐิน จบแล้ว 8. Cīvarakkhandhakaṃ 8. จีวรขันธกะ Jīvakavatthukathā เรื่องชีวก 326. Cīvarakkhandhake – padakkhiṇāti chekā kusalā. Abhisaṭāti abhigatā. Kehi abhigatāti? Atthikehi atthikehi manussehi; karaṇatthe pana sāmivacanaṃ katvā ‘‘atthikānaṃ atthikānaṃ manussāna’’nti vuttaṃ. Paññāsāya ca rattiṃ gacchatīti paññāsa kahāpaṇe gahetvā rattiṃ gacchati. Negamoti kuṭumbiyagaṇo. 326. ในจีวรขันธกะ – คำว่า “ปทักขิณา” คือ ผู้ฉลาด ผู้ชำนาญ คำว่า “อภิสฏา” คือ ผู้เข้าถึงแล้ว ผู้เข้าถึงแล้วด้วยใคร? ด้วยมนุษย์ผู้ต้องการ ๆ แต่ในอรรถแห่งกรณะ (เครื่องมือ) สังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า “ของมนุษย์ผู้ต้องการ ๆ” โดยทำเป็นสามีวิภัตติ คำว่า “ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วย 50” คือ ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วยการรับกหาปณะ 50 คำว่า “เนคมะ” คือ หมู่คฤหบดี 327. Sālavatiṃ kumāriṃ gaṇikaṃ vuṭṭhāpesīti nāgarā dve satasahassāni, rājā satasahassanti tīṇi satasahassāni, aññañca ārāmuyyānavāhanādiparicchedaṃ datvā vuṭṭhāpesuṃ; gaṇikaṭṭhāne ṭhapesunti attho. Paṭisatena ca rattiṃ gacchatīti rattiṃ paṭisatena gacchati. Gilānaṃ paṭivedeyyanti gilānabhāvaṃ jānāpeyyaṃ. Kattarasuppeti jiṇṇasuppe. 327. คำว่า “ยังนางสาละวดีกุมารีให้เป็นหญิงงามเมือง” มีอรรถว่า ชาวเมือง 2 แสน (กหาปณะ) และพระราชา 1 แสน (กหาปณะ) รวมเป็น 3 แสน (กหาปณะ) และให้ส่วนแบ่งอื่น ๆ มีสวน อุทยาน ยานพาหนะเป็นต้น แล้วยังนางให้ตั้งขึ้น หรือตั้งไว้ในตำแหน่งหญิงงามเมือง คำว่า “ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วย 100” คือ ย่อมไปในเวลากลางคืนด้วย 100 (กหาปณะ) คำว่า “พึงบอกคนไข้” คือ พึงให้รู้ความเป็นคนไข้ คำว่า “ในกระด้งเก่า” คือ ในกระด้งเก่า 328. Kā me deva mātā, ko pitāti kasmā pucchi? Taṃ kira aññe rājadārakā kīḷantā kalahe uṭṭhite ‘‘nimmātiko nippitiko’’ti vadanti. Yathā ca aññesaṃ dārakānaṃ chaṇādīsu cuḷamātāmahāmātādayo kiñci paṇṇākāraṃ pesenti, tathā tassa na koci kiñci peseti. Iti so taṃ sabbaṃ cintetvā ‘‘nimmātikoyeva nu kho aha’’nti jānanatthaṃ ‘‘kā me deva mātā, ko pitā’’ti pucchi. 328. เหตุไฉนจึงถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ มารดาของข้าพระองค์เป็นใคร บิดาเป็นใคร?” ได้ยินว่า เมื่อราชกุมารอื่น ๆ เล่นอยู่ เกิดการทะเลาะกัน พวกเขากล่าวว่า “เจ้าเป็นคนไม่มีมารดา ไม่มีบิดา” และเหมือนกับที่ป้า น้า อา หรือญาติผู้ใหญ่คนอื่น ๆ ส่งของขวัญบางอย่างไปให้เด็กคนอื่น ๆ ในงานเทศกาลเป็นต้น แต่ไม่มีใครส่งอะไรไปให้ชีวกเลย ดังนั้น ชีวกนั้นจึงคิดพิจารณาสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดว่า “เราเป็นคนไม่มีมารดาจริงหรือหนอ” เพื่อต้องการรู้ จึงถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ มารดาของข้าพระองค์เป็นใคร บิดาเป็นใคร?” Yannūnāhaṃ sippaṃ sikkheyyanti yaṃnūna ahaṃ vejjasippaṃ sikkheyyanti cintesi. Tassa kira etadahosi – ‘‘imāni kho hatthiassasippādīni parūpaghātapaṭisaṃyuttāni, vejjasippaṃ mettāpubbabhāgaṃ sattānaṃ hitapaṭisaṃyutta’’nti. Tasmā vejjasippameva sandhāya ‘‘yaṃnūnāhaṃ sippaṃ sikkheyya’’nti cintesi. Apicāyaṃ ito kappasatasahassassa upari padumuttarassa bhagavato upaṭṭhākaṃ ‘‘buddhupaṭṭhāko aya’’nti catuparisantare patthataguṇaṃ vejjaṃ disvā ‘‘aho vatāhampi evarūpaṃ ṭhānantaraṃ pāpuṇeyya’’nti cintetvā sattāhaṃ buddhappamukhassa saṅghassa dānaṃ datvā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘ahampi bhagavā tumhākaṃ upaṭṭhāko asukavejjo viya anāgate buddhupaṭṭhāko bhaveyya’’nti patthanamakāsi. Tāya purimapatthanāya codiyamānopesa vejjasippameva sandhāya ‘‘yaṃnūnāhaṃ sippaṃ sikkheyya’’nti cintesi. คำว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะ” คือ ชีวกคิดว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะแพทย์” ได้ยินว่า ความคิดนี้ได้มีแก่ชีวกนั้นว่า “ศิลปะเหล่านี้มีศิลปะช้าง ศิลปะม้าเป็นต้น ย่อมประกอบด้วยการเบียดเบียนผู้อื่น ส่วนศิลปะแพทย์มีเมตตาเป็นเบื้องต้น ย่อมประกอบด้วยประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย” เพราะเหตุนั้น ชีวกจึงคิดถึงศิลปะแพทย์เท่านั้นว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะ” อนึ่ง ชีวกนี้เมื่อหนึ่งแสนกัปป์ล่วงมาแล้ว ได้เห็นหมอผู้มีคุณอันเลื่องลือในท่ามกลางบริษัท 4 ว่า “ผู้นี้เป็นอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้า” ซึ่งเป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ จึงคิดว่า “โอหนอ ถ้ากระไร เราพึงบรรลุตำแหน่งเช่นนี้บ้าง” แล้วถวายทานแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด 7 วัน ไหว้พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ตั้งความปรารถนาว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอข้าพระองค์พึงเป็นอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้าในอนาคต เหมือนหมอชื่อนั้นผู้เป็นอุปัฏฐากของพระองค์เถิด” แม้ถูกความปรารถนาในกาลก่อนนั้นกระตุ้นเตือน ชีวกนี้ก็คิดถึงศิลปะแพทย์เท่านั้นว่า “ถ้ากระไร เราพึงเรียนศิลปะ” 329. Disāpāmokkhoti sabbadisāsu vidito pākaṭo padhāno vāti attho. Tasmiñca samaye takkasīlato vāṇijā abhayarājakumāraṃ dassanāya agamaṃsu. Te jīvako ‘‘kuto tumhe āgatā’’ti pucchi. ‘‘Takkasīlato’’ti vutte ‘‘atthi tattha vejjasippācariyo’’ti pucchi. ‘‘Āma kumāra, takkasīlāyaṃ disāpāmokkho vejjo paṭivasatī’’ti sutvā ‘‘tena hi yadā gacchatha, mayhaṃ āroceyyāthā’’ti āha. Te tathā akaṃsu. So pitaraṃ anāpucchā tehi saddhiṃ takkasīlaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘abhayaṃ rājakumāraṃ anāpucchā’’tiādi. 329. คำว่า “ทิสาปาโมกข์” มีอรรถว่า ผู้เป็นที่รู้จักแพร่หลาย เป็นที่ปรากฏ หรือเป็นประธานในทิศทั้งปวง ในสมัยนั้น พ่อค้าจากเมืองตักกสิลาได้มาเพื่อเข้าเฝ้าเจ้าชายอภัย ชีวกถามพ่อค้าเหล่านั้นว่า “พวกท่านมาจากไหน?” เมื่อถูกตอบว่า “มาจากเมืองตักกสิลา” ชีวกก็ถามว่า “ที่นั่นมีอาจารย์สอนศิลปะแพทย์หรือไม่?” เมื่อได้ยินว่า “มี เจ้าชาย หมอผู้เป็นทิสาปาโมกข์อาศัยอยู่ในเมืองตักกสิลา” ชีวกจึงกล่าวว่า “ถ้าอย่างนั้น เมื่อพวกท่านกลับไป ขอจงบอกข้าพเจ้าด้วย” พ่อค้าเหล่านั้นก็ทำตามนั้น ชีวกนั้นไม่ได้ทูลลาบิดา แล้วได้ไปเมืองตักกสิลากับพ่อค้าเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า “ไม่ได้ทูลลาเจ้าชายอภัย” เป็นต้น Icchāmahaṃ ācariya sippaṃ sikkhitunti taṃ kira upasaṅkamantaṃ disvā so vejjo ‘‘kosi tvaṃ tātā’’ti pucchi. So ‘‘bimbisāramahārājassa nattā abhayakumārassa puttomhī’’ti āha. ‘‘Kasmā pana tvamasi tāta idhāgato’’ti, tato so ‘‘tumhākaṃ santike sippaṃ sikkhitu’’nti vatvā icchāmahaṃ ācariya sippaṃ sikkhitunti āha. Bahuñca gaṇhātīti yathā aññe khattiyakumārādayo ācariyassa dhanaṃ datvā kiñci kammaṃ akatvā sikkhantiyeva, na so evaṃ. So pana kiñci dhanaṃ adatvā dhammantevāsikova hutvā ekaṃ kālaṃ upajjhāyassa kammaṃ karoti, ekaṃ kālaṃ sikkhati. Evaṃ santepi abhinīhārasampanno kulaputto attano medhāvitāya bahuñca gaṇhāti, lahuñca gaṇhāti, suṭṭhu ca upadhāreti, gahitañcassa na sammussati. คำว่า “ข้าพเจ้าปรารถนาจะเรียนศิลปะกับท่านอาจารย์” นั้น เมื่อหมอผู้นั้นเห็นชีวกกำลังเข้ามาหา จึงถามว่า “พ่อหนุ่ม เจ้าเป็นใคร?” ชีวกตอบว่า “ข้าพเจ้าเป็นหลานของพระเจ้าพิมพิสารมหาราช เป็นบุตรของเจ้าชายอภัย” หมอจึงถามอีกว่า “พ่อหนุ่ม เจ้ามาที่นี่ทำไม?” ชีวกจึงกล่าวว่า “ข้าพเจ้ามาเพื่อเรียนศิลปะในสำนักของท่าน” แล้วกล่าวว่า “ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าปรารถนาจะเรียนศิลปะ (วิชาหมอ)” คำว่า “เรียนได้มาก” นั้น หมายความว่า เหมือนกับพวกเจ้าชายกษัตริย์คนอื่นๆ ที่ให้ทรัพย์แก่อาจารย์แล้วไม่ต้องทำงานอะไรเลย เพียงแค่เรียนเท่านั้น แต่ชีวกไม่ได้เป็นเช่นนั้น เขาไม่ได้ให้ทรัพย์อะไรเลย เป็นเพียงศิษย์ผู้อยู่รับใช้ (ธัมมันเตวาสิก) บางเวลาทำงานให้อุปัชฌาย์ บางเวลาเรียนศิลปะ แม้จะเป็นเช่นนี้ แต่กุลบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร (ความปรารถนาที่ตั้งไว้เพื่อเป็นพุทธอุปัฏฐาก) ด้วยความที่ตนเป็นผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด จึงเรียนได้มาก เรียนได้เร็ว พิจารณาใคร่ครวญได้ดี และสิ่งที่เรียนแล้วก็ไม่เลือนหาย Satta ca me vassāni adhīyantassa nayimassa sippassa anto paññāyatīti ettha ayaṃ kira jīvako yattakaṃ ācariyo jānāti, yaṃ aññe soḷasahi vassehi uggaṇhanti, taṃ sabbaṃ sattahi vassehi uggahesi. Sakkassa pana devarañño etadahosi – ‘‘ayaṃ buddhānaṃ upaṭṭhāko aggavissāsako bhavissati, handa naṃ bhesajjayojanaṃ sikkhāpemī’’ti ācariyassa sarīre ajjhāvasitvā yathā ṭhapetvā kammavipākaṃ avasesarogaṃ ekeneva bhesajjayogena tikicchituṃ sakkoti, tathā naṃ bhesajjayojanaṃ sikkhāpesi. So pana ‘‘ācariyassa santike sikkhāmī’’ti maññati, tasmā ‘‘samattho idāni jīvako tikicchitu’’nti sakkena vissaṭṭhamatte evaṃ cintetvā ācariyaṃ pucchi. Ācariyo pana ‘‘na iminā mamānubhāvena uggahitaṃ, devatānubhāvena uggahita’’nti ñatvāva tena hi bhaṇetiādimāha. Samantā yojanaṃ āhiṇḍantoti divase divase ekekena dvārena nikkhamitvā cattāro divase āhiṇḍanto. Parittaṃ pātheyyaṃ pādāsīti appamattakaṃ adāsi. Kasmā? Tassa kira etadahosi – ‘‘ayaṃ mahākulassa putto gatamattoyeva pitipitāmahānaṃ santikā mahāsakkāraṃ labhissati, tato mayhaṃ vā sippassa vā guṇaṃ na jānissati, antarāmagge pana khīṇapātheyyo sippaṃ payojetvā avassaṃ mayhañca sippassa ca guṇaṃ jānissatī’’ti parittaṃ dāpesi. คำว่า “เมื่อข้าพเจ้าเรียนอยู่เจ็ดปี ก็ยังไม่เห็นที่สุดของศิลปะนี้” ในที่นี้ มีอธิบายความหมายที่ซ่อนอยู่ว่า ชีวกนี้เรียนวิชาทั้งหมดที่อาจารย์รู้ ซึ่งศิษย์คนอื่นๆ ต้องใช้เวลาเรียนถึงสิบหกปี แต่ชีวกเรียนได้ทั้งหมดในเจ็ดปี แต่ท้าวสักกะจอมเทพทรงดำริว่า “ชีวกนี้จักเป็นอุปัฏฐากผู้สนิทสนมที่สุดของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เอาเถิด เราจะสอนวิธีปรุงยาให้แก่เขา” เมื่อทรงดำริเช่นนี้แล้ว จึงสถิตอยู่ในร่างของอาจารย์ และสอนวิธีปรุงยาให้ชีวกจนสามารถรักษาโรคที่เหลือทั้งหมดได้ด้วยการปรุงยาเพียงครั้งเดียว เว้นแต่โรคที่เป็นผลกรรม แต่ชีวกนั้นสำคัญว่า “เราเรียนในสำนักของอาจารย์” เพราะเหตุนั้น เมื่อท้าวสักกะทรงละจากร่าง (ของอาจารย์) ชีวกจึงคิดว่า “บัดนี้ชีวกสามารถรักษาโรคได้แล้ว” แล้วจึงถามอาจารย์ แต่อาจารย์รู้ว่า “วิชานี้เขาไม่ได้เรียนด้วยอานุภาพของเรา แต่เรียนด้วยอานุภาพของเทวดา” จึงกล่าวคำว่า “ถ้าอย่างนั้นก็จงบอกมา” เป็นต้น คำว่า “เที่ยวไปรอบโยชน์” หมายถึง ออกไปทางประตูเมืองทีละประตูในแต่ละวัน เที่ยวไปตลอดสี่วัน คำว่า “ให้เสบียงเพียงเล็กน้อย” หมายถึง ให้เพียงเล็กน้อย ทำไมจึงให้น้อย? เพราะอาจารย์ดำริว่า “ชีวกนี้เป็นบุตรของตระกูลใหญ่ เมื่อไปถึงแล้วก็จะได้รับสักการะอย่างมากจากบิดาและปู่ย่าตายายของเขา แล้วเขาจะไม่รู้ถึงคุณของเราหรือคุณของวิชา แต่เมื่อเสบียงหมดลงในระหว่างทาง เขาจะต้องใช้วิชาและจะต้องรู้ถึงคุณของเราและคุณของวิชาอย่างแน่นอน” จึงให้เสบียงเพียงเล็กน้อย Seṭṭhibhariyādivatthukathā เรื่องราวของภรรยาท่านเศรษฐีเป็นต้น 330. Pasatenāti ekahatthapuṭena. Picunāti kappāsapaṭalena. Yatrahi nāmāti yā nāma. Kimpimāyanti kimpi me ayaṃ. Upajānāmetassa saṃyamassāti katassa ca rogūpasamassa ca upakāraṃ jānāmāti adhippāyo. 330. คำว่า Pasatenāti หมายถึง ด้วยหนึ่งฟายมือ (มือที่ประคองเข้าหากัน) คำว่า Picunāti หมายถึง ด้วยแผ่นสำลี คำว่า Yatra hi nāmāti หมายถึง หญิงใด (คือภรรยาเศรษฐี) จะให้รับไป คำว่า Kimpimāyanti หมายถึง ภรรยาเศรษฐีผู้นี้จะให้อะไรที่เป็นไทยธรรมแก่เราบ้างหนอ คำว่า Upajānāmetassa saṃyamassāti มีอธิบายว่า เราย่อมรู้ถึงอุปการะที่เหมาะสมแก่การรักษาที่ทำไปแล้วและการที่โรคสงบลง นี่คือความประสงค์ของภรรยาเศรษฐี 331. Sabbālaṅkāraṃ tuyhaṃ hotūti rājā kira ‘‘sace imaṃ gaṇhissati, pamāṇayutte ṭhāne naṃ ṭhapessāmi. Sace na gaṇhissati, abbhantarikaṃ naṃ vissāsakaṃ karissāmī’’ti cintetvā evamāha. Abhayakumārassāpi nāṭakānampi cittaṃ uppajji ‘‘aho vata na gaṇheyyā’’ti. Sopi tesaṃ cittaṃ ñatvā viya ‘‘idaṃ me deva ayyikānaṃ ābharaṇaṃ, nayidaṃ mayhaṃ gaṇhituṃ patirūpa’’nti vatvā alaṃ devātiādimāha. Adhikāraṃ me devo saratūti katassa upakāraṃ me devo saratūti attho. Rājā pasanno sabbākārasampannaṃ gehañca ambavanuyyānañca anusaṃvaccharaṃ satasahassauṭṭhānakaṃ gāmañca mahāsakkārañca datvā tena hi bhaṇetiādimāha. 331. คำว่า “เครื่องประดับทั้งหมดจงเป็นของท่านเถิด” ในที่นี้ มีอธิบายความหมายที่ซ่อนอยู่ว่า พระราชาทรงดำริว่า “ถ้าเขาจะรับเครื่องประดับนี้ เราจะตั้งเขาไว้ในตำแหน่งที่เหมาะสม ถ้าเขาไม่รับ เราจะให้เขาเป็นคนสนิทภายใน” แล้วจึงตรัสเช่นนี้ แม้เจ้าชายอภัยและเหล่านางรำก็เกิดความคิดขึ้นว่า “โอหนอ ขออย่าให้เขารับเลย” ชีวกนั้นก็เหมือนจะรู้ใจของคนเหล่านั้น จึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ เครื่องประดับนี้เป็นเครื่องประดับของพระอัยยิกา (ย่าหรือยาย) ของข้าพระองค์ ไม่สมควรที่ข้าพระองค์จะรับ” แล้วจึงกราบทูลคำว่า “พอแล้วพระเจ้าข้า” เป็นต้น คำว่า “ขอพระองค์ทรงระลึกถึงอุปการะของข้าพระองค์” หมายความว่า “ขอพระองค์ทรงระลึกถึงอุปการะที่เหมาะสมแก่การรักษาที่ข้าพระองค์ทำไปแล้ว” พระราชาทรงเลื่อมใส (พอพระทัย) จึงพระราชทานเรือนที่สมบูรณ์ด้วยลักษณะทั้งปวง สวนมะม่วง หมู่บ้านที่ให้ส่วยปีละแสน และสักการะอันยิ่งใหญ่ แล้วจึงตรัสคำว่า “ถ้าอย่างนั้นก็จงบอกมา” เป็นต้น Rājagahaseṭṭhivatthukathā เรื่องราวของเศรษฐีเมืองราชคฤห์ 332. Sakkhissasi pana tvaṃ gahapatīti kasmā āha? Iriyāpathasamparivattanena kira matthaluṅgaṃ na saṇṭhāti, assa ca tīhi sattāhehi niccalassa nipannassa matthaluṅgaṃ saṇṭhahissatīti ñatvā appeva nāma sattasattamāse paṭijānitvā sattasattadivasepi nipajjeyyāti naṃ evamāha. Teneva parato vuttaṃ ‘‘api ca paṭikacceva mayā ñāto’’ti. Sīsacchaviṃ uppāṭetvāti sīsacammaṃ apanetvā. Sibbiniṃ vināmetvāti sibbiniṃ vivaritvā. Nāhaṃ ācariya sakkomīti tassa kira sarīre mahāḍāho uppajji, tasmā evamāha. Tīhi sattāhehīti tīhi passehi ekekena sattāhena. 332. คำว่า “ท่านคฤหบดี ท่านจะสามารถทำได้หรือ” ทำไมจึงกล่าวเช่นนั้น? ได้ยินว่า เพราะการเปลี่ยนอิริยาบถทำให้มันสมองไม่คงที่ และชีวกรู้ว่ามันสมองของเศรษฐีผู้นั้นจะคงที่เมื่อนอนนิ่งอยู่ตลอดสามสัปดาห์ เมื่อรับคำว่าจะนอน (ข้างละ) เจ็ดเดือนเจ็ดเดือนแล้ว ก็อาจจะนอนได้ (ข้างละ) เจ็ดวันเจ็ดวันด้วย เมื่อดำริเช่นนี้แล้ว จึงกล่าวกับเศรษฐีผู้นั้นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ภายหลังชีวกจึงกล่าวว่า “อนึ่ง เราได้รู้ล่วงหน้าแล้ว” คำว่า “ถลกหนังศีรษะออก” หมายถึง ลอกหนังศีรษะออก คำว่า “คลายรอยเย็บ” หมายถึง เปิดรอยเย็บ คำว่า “ข้าพเจ้าทำไม่ได้ อาจารย์” นั้น ได้ยินว่า ความร้อนรุ่มอย่างมากได้เกิดขึ้นในร่างกายของเศรษฐีผู้นั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวเช่นนี้ คำว่า “ด้วยสามสัปดาห์” หมายถึง ด้วยสามด้าน (นอนตะแคงซ้าย ตะแคงขวา และนอนหงาย) ด้านละหนึ่งสัปดาห์ 333. Janaṃ ussāretvāti janaṃ nīharāpetvā. 333. คำว่า “ให้คนออกไป” หมายถึง ให้คนทั้งหลายออกไป Pajjotarājavatthukathā เรื่องราวของพระเจ้าปัชโชต 334. Jegucchaṃ me sappīti ayaṃ kira rājā vicchikassa jāto, vicchikavisapaṭighātāya ca sappi bhesajjaṃ hoti vicchikānaṃ paṭikūlaṃ, tasmā evamāha. Uddekaṃ dassatīti uggāraṃ dassati. Paññāsa yojanikā hotīti paññāsa yojanāni gantuṃ samatthā hoti. Na kevalañcassa rañño hatthinīyeva, nāḷāgiri nāma hatthī yojanasataṃ gacchati, celakaṇṇo ca muñcakeso cāti dve assā vīsayojanasataṃ gacchanti, kāko dāso saṭṭhiyojanāni gacchati. 334. คำว่า “เนยใสเป็นที่น่ารังเกียจสำหรับเรา” นั้น ได้ยินว่า พระราชาองค์นี้ประสูติเพราะแมงป่อง และเนยใสเป็นยาแก้พิษแมงป่องแต่เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจสำหรับแมงป่อง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเช่นนี้ คำว่า “จะให้เรอ” หมายถึง จะให้สำรอก (เรอ) ออกมา คำว่า “สามารถไปได้ห้าสิบโยชน์” หมายถึง สามารถเดินทางได้ห้าสิบโยชน์ในวันเดียว ไม่ใช่เพียงช้างพังของพระราชาองค์นี้เท่านั้นที่ไปได้ ช้างชื่อนาฬาคิรีสามารถเดินทางได้หนึ่งร้อยโยชน์ในวันเดียว ม้าสองตัวชื่อเจลกัณณะและมุญจเกสะ สามารถเดินทางได้หนึ่งร้อยยี่สิบโยชน์ในวันเดียว ทาสชื่อกากะสามารถเดินทางได้หกสิบโยชน์ในวันเดียว Ekassa kira kulaputtassa anuppanne buddhe ekadivasaṃ bhuñjituṃ nisinnassa paccekabuddho dvāre ṭhatvā agamāsi, tasseko puriso ‘‘paccekabuddho āgantvā gato’’ti ārocesi. So sutvā ‘‘gaccha, vegena pattaṃ āharā’’ti āharāpetvā attano sajjitaṃ bhattaṃ sabbaṃ datvā pesesi. Itaro taṃ āharitvā paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā ‘‘ahaṃ bhante tumhākaṃ katena iminā kāyaveyyāvatikena yattha yattha nibbattopi vāhanasampanno homī’’ti patthanaṃ akāsi. So ayaṃ etarahi pajjoto nāma rājā jāto, tāya patthanāya ayaṃ vāhanasampatti. ได้ยินว่า ในวันหนึ่ง เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่บังเกิด พระปัจเจกพุทธเจ้าได้มายืนอยู่ที่ประตูบ้านของกุลบุตรคนหนึ่งผู้นั่งเพื่อจะบริโภคแล้วเสด็จไป บุรุษคนหนึ่งได้บอกแก่กุลบุตรนั้นว่า "พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จมาแล้วและเสด็จกลับไปแล้ว" กุลบุตรนั้นได้ฟังแล้วกล่าวว่า "จงไป จงนำบาตรมาโดยเร็ว" แล้วให้คนนำบาตรมา ถวายภัตที่ตนเตรียมไว้สำหรับตนทั้งหมดแล้วส่งไป บุรุษอีกคนหนึ่งนั้นนำบาตรนั้นมาวางไว้ในมือของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วได้กระทำความปรารถนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ด้วยการขวนขวายด้วยกายนี้ที่ข้าพระองค์กระทำเพื่อท่าน ไม่ว่าข้าพระองค์จะไปบังเกิดในภพใดๆ ก็ตาม ขอให้ข้าพระองค์เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยยานพาหนะเถิด" ผู้นี้ผู้กระทำเวยยาวัจจะนั้น บัดนี้ได้เป็นพระราชาพระนามว่าปัชโชตะแล้ว ด้วยความปรารถนานั้น ความสมบูรณ์ด้วยยานพาหนะนี้จึงมีแก่พระราชาองค์นี้ Sappiṃ pāyetvāti sappiñca pāyetvā; paricārikānañca āhārācāre vidhiṃ ācikkhitvā. Nakhena bhesajjaṃ olumpetvāti nakhena bhesajjaṃ odahitvā; pakkhipitvāti attho. Nicchāresīti virecesi. คำว่า สัปปิง ปาเยตวาติ ความว่า ให้ดื่มเนยใสด้วย และบอกวิธีปฏิบัติในการบริโภคอาหารแก่พวกคนรับใช้ด้วย. คำว่า นเขน เภสัชชัง โอลุมเปตวาติ ความว่า วางยาด้วยเล็บ คือใส่ยาลงไป ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า นิစ္ฉาเรสีติ คือ ทำให้ระบายท้อง (ถ่ายท้อง) Siveyyakadussayugakathā เรื่องผ้าคู่สิเวยยกะ 335. Siveyyakaṃ nāma uttarakurūsu sivathikaṃ avamaṅgalavatthaṃ. Tattha kira manussā mataṃ tena vatthena veṭhetvā nikkhipanti, taṃ ‘‘maṃsapesī’’ti sallakkhetvā hatthisoṇḍakasakuṇā ukkhipitvā himavantakūṭe ṭhapetvā vatthaṃ apanetvā khādanti. Atha vanacarakā vatthaṃ disvā rañño āharanti. Evamidaṃ pajjotena laddhaṃ. Siviraṭṭhe kusalā itthiyo tīhi aṃsūhi suttaṃ kantanti, tena suttena vāyitavatthaṃ etantipi vadanti. 335. ชื่อว่า สิเวยยกะ คือ ผ้าอัปมงคลที่เกิดในป่าช้าในอุตตรกุรุทวีป. ได้ยินว่า ในอุตตรกุรุทวีปนั้น มนุษย์ทั้งหลายห่อศพด้วยผ้านั้นแล้วทิ้งไว้. นกทั้งหลายที่มีจะงอยปากเหมือนงวงช้าง สำคัญว่า "ชิ้นเนื้อ" จึงคาบขึ้นไปวางไว้บนยอดเขาหิมพานต์ แล้วเขี่ยผ้าออกกินเนื้อ. ลำดับนั้น พวกพรานป่าเห็นผ้านั้นแล้วจึงนำมาถวายพระราชา. ผ้านี้พระเจ้าปัชโชตะได้มาด้วยประการฉะนี้. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า สตรีผู้ฉลาดในแคว้นสีวี ปั่นด้ายด้วยเส้นด้าย ๓ เส้น ผ้านี้เป็นผ้าที่ทอด้วยด้ายนั้น Samattiṃsavirecanakathā เรื่องการถ่ายท้อง ๓๒ ครั้ง 336. Sinehethāti kiṃ pana bhagavato kāyo lūkhoti na lūkho? Bhagavato hi āhāre sadā devatā dibbojaṃ pakkhipanti, sinehapānaṃ pana sabbattha dose temeti, sirā mudukā karoti, tenāyaṃ evamāha. Tīṇi uppalahatthānīti ekaṃ oḷārikadosaharaṇatthaṃ, ekaṃ majjhimadosaharaṇatthaṃ, ekaṃ sukhumadosaharaṇatthaṃ. Nacirasseva pakatatto ahosīti evaṃ pakatatte pana kāye nāgarā dānaṃ sampādesuṃ. Jīvako āgantvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhagavā ajja nāgarā tumhākaṃ dānaṃ dātukāmā, mā antogāmaṃ piṇḍāya pavisathā’’ti. Mahāmoggallānatthero cintesi – ‘‘kuto nu kho ajja bhagavato paṭhamaṃ piṇḍapāto laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. Tato cintesi – ‘‘soṇo seṭṭhiputto khettaparikammato paṭṭhāya aññehi asādhāraṇānaṃ khīrodakasecanasaṃvaddhānaṃ gandhasālīnaṃ odanaṃ bhuñjati, tato bhagavato piṇḍapātaṃ āharissāmī’’ti iddhiyā gantvā tassa pāsādatale attānaṃ dassesi. So therassa pattaṃ gahetvā paṇītaṃ piṇḍapātaṃ adāsi. Therassa ca gamanākāraṃ disvā ‘‘bhuñjatha bhante’’ti āha. Thero tamatthaṃ ārocesi ‘‘bhuñjatha bhante, ahaṃ aññaṃ bhagavato dassāmī’’ti theraṃ bhojetvā gandhehi pattaṃ ubbaṭṭetvā piṇḍapātassa pūretvā adāsi, taṃ thero āharitvā bhagavato adāsi. 336. คำว่า สิเนเหถาติ มีอธิบายว่า ก็พระกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าซูบซีดหรือ? ตอบว่า ไม่ซูบซีด. ด้วยว่า ในพระกระยาหารของพระผู้มีพระภาคเจ้า เทวดาทั้งหลายย่อมใส่โอชะทิพย์ลงไปเสมอ. แต่การทำให้ชุ่มชื่น (ด้วยน้ำมัน) ย่อมทำให้โทษ (ในร่างกาย) ทั้งหมดชุ่มชื่น และทำให้เส้นเอ็นทั้งหลายอ่อนนุ่ม เพราะเหตุนั้น หมอชีวกนี้จึงกราบทูลอย่างนี้. คำว่า ตีณิ อุปปละหัตถานีติ คือ (กำดอกอุบล ๓ กำ) กำหนึ่งเพื่อนำโทษอย่างหยาบออก, กำหนึ่งเพื่อนำโทษอย่างกลางออก, กำหนึ่งเพื่อนำโทษอย่างละเอียดออก. คำว่า นจิรัสเสวะ ปกตัตโต อโหสีติ ความว่า เมื่อพระกายเป็นปกติแล้วโดยทำนองที่กล่าวมานี้ ชาวเมืองทั้งหลายก็ได้จัดแจงทาน. หมอชีวกมาแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้ชาวเมืองทั้งหลายประสงค์จะถวายทานแก่พระองค์ ขอพระองค์อย่าเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในภายในหมู่บ้านเลย" พระมหาโมคคัลลานเถระดำริว่า "วันนี้บิณฑบาตแรกของพระผู้มีพระภาคเจ้าควรจะได้จากที่ไหนหนอ?" ลำดับนั้น ท่านดำริว่า "โสณเศรษฐีบุตร ตั้งแต่เริ่มเตรียมพื้นที่นา ย่อมบริโภคข้าวสาลีหอมที่เจริญด้วยการรดน้ำนมซึ่งไม่ปะปนกับข้าวสาลีอื่น เราจะนำบิณฑบาตจากข้าวของโสณเศรษฐีบุตรนั้นมาถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า" ดังนี้แล้ว จึงไปด้วยฤทธิ์แสดงตนที่พื้นปราสาทของเขา. โสณเศรษฐีบุตรนั้นรับบาตรของพระเถระแล้วถวายบิณฑบาตอันประณีต. และเห็นอาการที่จะไปของพระเถระจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงฉันเถิด" พระเถระได้แจ้งเนื้อความนั้นให้ทราบ. เขาจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงฉันเถิด ข้าพเจ้าจะถวายบิณฑบาตอื่นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า" ดังนี้แล้ว ให้พระเถระฉันแล้ว ลูบบาตรด้วยของหอม บรรจุบิณฑบาตให้เต็มแล้วถวาย. พระเถระนำบิณฑบาตนั้นมาถวายแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า Rājāpi kho bimbisāro ‘‘ajja bhagavā kiṃ bhuñjissatī’’ti vihāraṃ āgantvā pavisamānova piṇḍapātagandhaṃ ghāyitvā bhuñjitukāmo ahosi. Bhagavato dvīsuyeva piṇḍapātesu bhājanagatesu devatā ojaṃ pakkhipiṃsu – yañca sujātā adāsi; yañca parinibbānakāle cundo kammāraputto; aññesu kabaḷe kabaḷe pakkhipiṃsu, tasmā bhagavā rañño icchaṃ jānitvā apakkhittojameva thokaṃ piṇḍapātaṃ rañño dāpesi. So paribhuñjitvā pucchi – ‘‘kiṃ bhante, uttarakuruto ābhataṃ bhojana’’nti? ‘‘Na mahārāja, uttarakuruto; apica kho taveva raṭṭhavāsino gahapatiputtassa bhojanaṃ eta’’nti vatvā soṇassa sampattiṃ ācikkhi. Taṃ sutvā rājā soṇaṃ daṭṭhukāmo hutvā cammakkhandhake vuttanayena asītiyā kulaputtasahassehi saddhiṃ soṇassa āgamanaṃ akāsi. Te bhagavato dhammadesanaṃ sutvā sotāpannā jātā. Soṇo pana pabbajitvā arahatte patiṭṭhito. Bhagavāpi etadatthameva rañño piṇḍapātaṃ dāpesi. แม้พระเจ้าพิมพิสารก็ทรงดำริว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงเสวยอะไรหนอ?" เสด็จมายังวิหาร พอเสด็จเข้าไปเท่านั้น ทรงได้กลิ่นบิณฑบาตแล้วก็ใคร่จะเสวย. ในบิณฑบาต ๒ อย่างเท่านั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ใส่ลงในบาตรแล้ว เทวดาทั้งหลายจึงใส่โอชะลงไป คือ บิณฑบาตที่นางสุชาดาถวาย ๑ และบิณฑบาตที่จุนทะบุตรนายช่างทองถวายในเวลาจะปรินิพพาน ๑. ส่วนในบิณฑบาตอื่น เทวดาทั้งหลายใส่โอชะลงในคำข้าวทุกๆ คำ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความประสงค์ของพระราชาแล้ว จึงให้บิณฑบาตเพียงเล็กน้อยที่ยังไม่ได้ใส่โอชะแก่พระราชา. พระราชาเสวยแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โภชนะนี้เป็นของที่นำมาจากอุตตรกุรุทวีปหรือ?" พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "มหาบพิตร มิใช่ของที่นำมาจากอุตตรกุรุทวีป แต่โภชนะนี้เป็นของบุตรคฤหบดีผู้อยู่ในแคว้นของมหาบพิตรนั่นเอง" ดังนี้แล้ว จึงทรงบอกความถึงพร้อมด้วยสมบัติของโสณะ. พระราชาทรงฟังเรื่องนั้นแล้วใคร่จะทอดพระเนตรโสณะ จึงทรงกระทำการมาของโสณะพร้อมด้วยกุลบุตร ๘ หมื่นคน ตามนัยที่กล่าวไว้ในจัมมขันธกะ. กุลบุตรเหล่านั้นฟังพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้เป็นพระโสดาบัน. ส่วนโสณะบวชแล้วตั้งอยู่ในพระอรหัต. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้บิณฑบาตแก่พระราชาเพื่อประโยชน์นี้เอง Varayācanakathā เรื่องการขอพร 337. Evaṃ katabhattakicce bhagavati atha kho jīvako komārabhacco taṃ siveyyakaṃ dussayugaṃ ādāya…pe… etadavoca. Atikkantavarāti ettha vinicchayo mahākhandhake vuttanayeneva veditabbo. Bhagavā bhante paṃsukūliko bhikkhusaṅgho cāti bhagavato hi buddhattaṃ pattato paṭṭhāya yāva idaṃ vatthaṃ, etthantare vīsati vassāni na koci gahapaticīvaraṃ sādiyi, sabbe paṃsukūlikāva ahesuṃ. Tenāyaṃ evamāha. Gahapaticīvaranti gahapatīhi dinnacīvaraṃ. Dhammiyā kathāyāti vatthadānānisaṃsapaṭisaṃyuttāya kathāya. Itarītarenāpīti appagghenapi mahagghenapi; yena kenacīti attho. Pāvāroti salomako kappāsādibhedo. Anujānāmi bhikkhave kojavanti ettha pakatikojavameva vaṭṭati, mahāpiṭṭhiyakojavaṃ na vaṭṭati. Mahāpiṭṭhiyakojavanti uṇṇāmayo pāvārasadiso kojavo. 337. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำภัตกิจเสร็จแล้วอย่างนี้ ลำดับนั้น หมอชีวกโกมารภัจจ์ถือผ้าคู่สิเวยยกะนั้น... ได้กราบทูลคำนี้. ในคำว่า อติกกันตวราติ นี้ พึงทราบวินิจฉัยตามนัยที่กล่าวไว้ในมหาวรรค (มหากะขันธกะ) นั่นเอง. ในคำว่า ภควา ภันเต ปังสุกูลิโก ภิกขุสังโฆ จาติ มีอธิบายว่า ตั้งแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้ามาจนถึงเวลาที่ผ้านี้เกิดขึ้น ในระหว่างนี้เป็นเวลา ๒๐ ปี ไม่มีภิกษุรูปใดรับคหปติจีวรเลย ภิกษุทั้งหมดเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตรทั้งนั้น. เพราะเหตุนั้น หมอชีวกนี้จึงกราบทูลอย่างนี้. คำว่า คหปติจีวรัง คือ จีวรที่คฤหบดีทั้งหลายถวาย. คำว่า ธัมมิยา กถายาติ คือ ด้วยวาจาที่ประกอบด้วยอานิสงส์แห่งการถวายผ้า. คำว่า อิตรีตเรนาปีติ คือ แม้จะมีราคาถูกหรือมีราคาแพงก็ตาม ความหมายคือ ด้วยผ้าอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า ปาวาโร คือ ผ้าห่มที่มีขน มีชนิดต่างๆ เช่น ผ้าฝ้ายเป็นต้น. ในคำว่า อนุปชานามิ ภิกขเว โกชวัง นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: พรมธรรมดาเท่านั้นควร, พรมผืนใหญ่สำหรับปูบนหลังช้างเป็นต้น ไม่ควร. คำว่า มหาปิฏฐิยโกชวัง คือ พรมที่ทำด้วยขนสัตว์ซึ่งมีลักษณะคล้ายผ้าห่ม Kambalānujānanādikathā เรื่องการอนุญาตผ้ากัมพลเป็นต้น 338. Kāsirājāti kāsīnaṃ rājā; pasenadissa ekapitikabhātā esa. Aḍḍhakāsiyanti ettha kāsīti sahassaṃ vuccati taṃ agghanako kāsiyo. Ayaṃ pana pañcasatāni agghati, tasmā ‘‘aḍḍhakāsiyo’’ti vutto. Tenevāha – ‘‘upaḍḍhakāsīnaṃ khamamāna’’nti. 338. กาสีราชา คือ พระราชาแห่งแคว้นกาสี พระราชาแห่งกาสีนี้เป็นพี่น้องร่วมบิดากับพระเจ้าปเสนทิ ในคำว่า อัฑฒกาสี นี้ คำว่า กาสี หมายถึง พันหนึ่ง ผ้ากัมพลที่มีค่าพันหนึ่งชื่อว่ากาสี ส่วนผ้านี้มีค่าห้าร้อย เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “อัฑฒกาสี” ด้วยเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวว่า “ผู้ควรแก่กาสีครึ่งหนึ่ง” 339. Uccāvacānīti sundarāni ca asundarāni ca. Bhaṅgaṃ nāma khomādīhi pañcahi suttehi missetvā kataṃ; vākamayamevātipi vadanti. 339. อุจจาวจานิ คือ ทั้งดีและไม่ดี ชื่อว่าภังคะ คือ ผ้าที่ทำโดยผสมด้วยด้าย ๕ ชนิด มีผ้าเปลือกไม้เป็นต้น บางพวกก็กล่าวว่า เป็นผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้เท่านั้น 340. Ekaṃyeva bhagavatā cīvaraṃ anuññātaṃ na dveti te kira itarītarena cīvarenāti etassa ‘‘gahapatikena vā paṃsukūlena vā’’ti evaṃ atthaṃ sallakkhiṃsu. Nāgamesunti yāva te susānato āgacchanti, tāva te na acchiṃsu; pakkamiṃsuyeva. Nākāmā bhāgaṃ dātunti na anicchāya dātuṃ; yadi pana icchanti, dātabbo. Āgamesunti upacāre acchiṃsu. Tenāha bhagavā āha – ‘‘anujānāmi bhikkhave āgamentānaṃ akāmā bhāgaṃ dātu’’nti. Yadi pana manussā ‘‘idhāgatā eva gaṇhantū’’ti denti, saññāṇaṃ vā katvā gacchanti ‘‘sampattā gaṇhantū’’ti sampattānaṃ sabbesampi pāpuṇanti. Sace chaḍḍetvā gatā, yena gahitaṃ, so eva sāmī. Sadisā susānaṃ okkamiṃsūti sabbe samaṃ okkamiṃsu; ekadisāya vā okkamiṃsūtipi attho. Te katikaṃ katvāti laddhaṃ paṃsukūlaṃ sabbe bhājetvā gaṇhissāmāti bahimeva katikaṃ katvā. 340. พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตจีวรผืนเดียว ไม่ใช่สองผืน ภิกษุเหล่านั้นแลเข้าใจความหมายของบทว่า “ด้วยจีวรตามมีตามได้” ว่า “ด้วยจีวรที่คฤหบดีถวายก็ดี ด้วยผ้าบังสุกุลก็ดี” ดังนี้ ในคำว่า “นาคเมสุนติ” คือ ตราบเท่าที่ภิกษุเหล่านั้นกลับมาจากป่าช้า ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่ได้รออยู่ ได้หลีกไปแล้วนั่นเอง ในคำว่า “นากามา ภาคง ทาตุ” คือ ไม่ให้ด้วยความไม่ปรารถนา แต่ถ้าปรารถนา ก็พึงให้ส่วนแบ่ง ในคำว่า “อาคเมสุนติ” คือ ได้รออยู่ในบริเวณป่าช้า เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ส่วนแบ่งแก่ผู้ที่รออยู่ แม้ไม่ปรารถนาจะให้” แต่ถ้ามนุษย์ทั้งหลายถวายโดยกล่าวว่า “ภิกษุที่มาถึงที่นี่เท่านั้นจงรับไป” หรือทำเครื่องหมายไว้แล้วไปโดยกล่าวว่า “ภิกษุที่มาถึงแล้วจงรับไป” ผ้าบังสุกุลนั้นก็ย่อมถึงแก่ภิกษุที่มาถึงแล้วทั้งหมด ถ้ามนุษย์ทั้งหลายทิ้งแล้วไป ภิกษุใดรับไป ภิกษุนั้นนั่นเองเป็นเจ้าของ ในคำว่า “สทิสา สุสานัง โอกกะมิงสุ” คือ ภิกษุทั้งหมดได้เข้าไปโดยเท่าเทียมกัน หรืออีกนัยหนึ่งคือ ได้เข้าไปในทิศทางเดียวกัน อรรถนี้ก็มีอยู่ ในคำว่า “เต กติกัง กัตวา” คือ ภิกษุทั้งหมดได้ทำกติกาวัตรไว้นอกป่าช้านั่นเองว่า “เราจักแบ่งปันผ้าบังสุกุลที่ได้แล้วรับไป” 342. Cīvarapaṭiggāhakanti yo gahapatikehi saṅghassa dīyamānaṃ cīvaraṃ gaṇhāti. Yo na chandāgatiṃ gaccheyyātiādīsu cīvarapaṭiggāhakesu pacchā āgatānampi attano ñātakādīnaṃ paṭhamataraṃ paṭiggaṇhanto vā ekaccasmiṃ pemaṃ dassetvā gaṇhanto vā lobhapakatikatāya attano pariṇāmento vā chandāgatiṃ gacchati nāma. Paṭhamataraṃ āgatassāpi kodhavasena pacchā gaṇhanto vā duggatamanussesu avamaññaṃ katvā gaṇhanto vā ‘‘kiṃ vo ghare ṭhapanokāso natthi, tumhākaṃ santakaṃ gahetvā gacchathā’’ti evaṃ saṅghassa lābhantarāyaṃ karonto vā dosāgatiṃ gacchati nāma. Yo pana muṭṭhassati asampajāno, ayaṃ mohāgatiṃ gacchati nāma. Pacchā āgatānampi issarānampi bhayena paṭhamataraṃ paṭiggaṇhanto vā ‘‘cīvarapaṭiggāhakaṭṭhānaṃ nāmetaṃ bhāriya’’nti santasanto vā bhayāgatiṃ gacchati nāma. ‘‘Mayā idañcidañca gahitaṃ, idañciṃdañca na gahita’’nti evaṃ jānanto gahitāgahitaṃ jānāti nāma. Tasmā yo na chandāgatiādivasena gacchati, ñātakaaññātakaaḍḍhaduggatesu visesaṃ akatvā āgatapaapāṭiyā gaṇhāti, sīlācārapaṭipattiyutto hoti, satimā medhāvī bahussuto, sakkoti dāyakānaṃ vissaṭṭhavācāya parimaṇḍalehi padabyañjanehi anumodanaṃ karonto pasādaṃ janetuṃ, evarūpo sammannitabbo. 342. จีวรปฏิคคาหก คือ ภิกษุใดรับจีวรที่คฤหบดีถวายแก่สงฆ์ ในบรรดาภิกษุผู้รับจีวรของสงฆ์ในบทว่า “ผู้ไม่พึงถึงฉันทาคติ” เป็นต้น ภิกษุผู้รับจีวรของญาติเป็นต้นของตนที่มาถึงภายหลังก่อน หรือผู้แสดงความรักในทายกบางคนแล้วรับ หรือผู้โน้มน้าวมาสู่ตนเพราะความเป็นผู้มีปกติด้วยโลภะ ชื่อว่าถึงฉันทาคติ ภิกษุผู้รับจีวรของทายกที่มาถึงก่อนภายหลังด้วยอำนาจแห่งโทสะ หรือผู้ดูหมิ่นมนุษย์ผู้ยากไร้แล้วรับ หรือผู้ทำอันตรายแห่งลาภของสงฆ์โดยกล่าวว่า “ที่สำหรับเก็บไว้ในเรือนของท่านไม่มีหรือ จงนำสมบัติของท่านกลับไป” ดังนี้ ชื่อว่าถึงโทสาคติ ส่วนภิกษุใดมีสติหลงลืม ไม่มีความรู้ตัวทั่วพร้อม ภิกษุนี้ชื่อว่าถึงโมหาคติ ภิกษุผู้รับจีวรของผู้มีอำนาจที่มาถึงภายหลังก่อนเพราะความกลัว หรือผู้หวาดกลัวโดยคิดว่า “ตำแหน่งผู้รับจีวรนี้เป็นภาระหนัก” ดังนี้ ชื่อว่าถึงภยาคติ ภิกษุผู้รู้โดยกล่าวว่า “จีวรชื่อนั้นชื่อนี้อันเราได้รับแล้ว จีวรชื่อนั้นชื่อนี้ยังไม่ได้รับ” ดังนี้ ชื่อว่ารู้จีวรที่รับแล้วและยังไม่ได้รับ เพราะเหตุนั้น ภิกษุใดไม่ถึงด้วยอำนาจแห่งฉันทาคติเป็นต้น ไม่ทำความแตกต่างในญาติ อญาติ คนมั่งมี คนยากไร้ รับตามลำดับผู้มาถึง ประกอบด้วยศีลและอาจาระ มีสติ มีปัญญา มีสุตะมาก สามารถทำอนุโมทนาด้วยวาจาที่ชัดเจน ปราศจากโทษ ด้วยบทและพยัญชนะที่บริบูรณ์ เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสแก่ทายกทั้งหลาย ภิกษุเช่นนี้พึงสมมติ Evañca pana bhikkhave sammannitabboti ettha pana etāya yathāvuttāya kammavācāyapi apalokanenāpi antovihāre sabbasaṅghamajjhepi khaṇḍasīmāyapi sammannituṃ vaṭṭatiyeva. Evaṃ sammatena ca vihārapaccante vā padhānaghare vā na acchitabbaṃ. Yattha pana āgatāgatā manussā sukhaṃ passanti, tādise dhuravihāraṭṭhāne bījaniṃ passe ṭhapetvā sunivatthena supārutena nisīditabbanti. ในคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย พึงสมมติอย่างนี้” พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้ว่า พึงสมมติด้วยกรรมวาจาที่กล่าวแล้วอย่างนี้ก็ดี ด้วยอัปโลกนกรรมก็ดี ภายในวัดก็ดี ในท่ามกลางสงฆ์ทั้งหมดก็ดี ในขัณฑสีมาก็ดี ย่อมควรนั่นเอง และภิกษุผู้ได้รับการสมมติแล้วอย่างนี้ ไม่พึงอยู่ที่ชายวัดก็ดี ที่เรือนกรรมฐานก็ดี แต่ในที่ใดที่มนุษย์ทั้งหลายที่มาแล้วมาแล้วย่อมเห็นได้โดยง่าย ในสถานที่ที่เป็นวิหารหลักเช่นนั้น พึงวางพัดไว้ข้างตัว แล้วนุ่งห่มให้เรียบร้อยแล้วนั่ง นี้เป็นวินิจฉัย Tattheva ujjhitvāti ‘‘paṭiggahaṇameva amhākaṃ bhāro’’ti vatvā gahitaṭṭhāneyeva chaḍḍetvā gacchanti. Cīvaranidahakanti cīvarapaṭisāmakaṃ. Yo na chandāgatiṃ gaccheyyātiādīsu cettha ito parañca sabbattha vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Sammutivinicchayopi kathitānusāreneva jānitabbo. ในคำว่า “ตัตเถวะ อุชฌิตวา” คือ กล่าวว่า “การรับเท่านั้นเป็นภาระของเรา” แล้วทิ้งไว้ในที่ที่รับแล้วนั่นเองแล้วก็ไป จีวรนิทะหก คือ ภิกษุผู้เก็บรักษาจีวร ในบทบาลีว่า “ผู้ไม่พึงถึงฉันทาคติ” เป็นต้น ในเรื่องการสมมติจีวรนิทะหกนี้ก็ดี และในเรื่องการสมมติภัณฑาคาริกเป็นต้นที่อยู่ถัดจากจีวรนิทะหกนี้ก็ดี ในเรื่องทั้งหมด พึงทราบวินิจฉัยด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แม้วินิจฉัยการสมมติก็พึงทราบตามวินิจฉัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง Bhaṇḍāgārasammutiādikathā เรื่องการสมมติภัณฑาคาริกเป็นต้น 343. Vihāraṃ vātiādīsu yo ārāmamajjhe ārāmikasāmaṇerādīhi avivitto sabbesaṃ samosaraṇaṭṭhāne vihāro vā aḍḍhayogo vā hoti, so sammannitabbo. Paccantasenāsanaṃ pana na sammannitabbaṃ. Idaṃ pana bhaṇḍāgāraṃ khaṇḍasīmaṃ gantvā khaṇḍasīmāya nisinnehi sammannituṃ na vaṭṭati, vihāramajjheyeva sammannitabbaṃ. 343. ในบทบาลีว่า “วิหารก็ดี” เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้ว่า วิหารใดก็ดี อัฑฒโยคใดก็ดี ที่อยู่ในท่ามกลางอาราม ไม่สงัดจากอารามิกและสามเณรเป็นต้น เป็นที่ประชุมของบุคคลทั้งหมด วิหารนั้นพึงสมมติ แต่เสนาสนะปลายเขตไม่พึงสมมติ แต่ภัณฑาคารนี้ไม่ควรที่ภิกษุทั้งหลายที่นั่งอยู่ในขัณฑสีมาจะไปสมมติในขัณฑสีมา พึงสมมติในท่ามกลางวัดนั่นเอง Guttāguttañca jāneyyāti ettha yassa tāva chadanādīsu koci doso natthi, taṃ guttaṃ. Yassa pana chadanatiṇaṃ vā chadaniṭṭhakā vā yattha katthaci patitā, yena ovassati vā, mūsikādīnaṃ vā paveso hoti, bhittiādīsu vā katthaci chiddaṃ hoti, upacikā vā uṭṭhahanti, taṃ sabbaṃ aguttaṃ nāma. Taṃ sallakkhetvā paṭisaṅkharitabbaṃ. Sītasamaye dvārañca vātapānañca supihitaṃ kātabbaṃ, sītena hi cīvarāni kaṇṇakitāni honti. Uṇhasamaye antarantarā vātappavesanatthaṃ vivaritabbaṃ. Evaṃ karonto hi guttāguttaṃ jānāti nāma. ในคำว่า “พึงรู้ซึ่งกุตตะและอกุตตะ” พึงทราบวินิจฉัยอย่างนี้ว่า วิหารใดไม่มีความบกพร่องในหลังคาเป็นต้น วิหารนั้นชื่อว่ากุตตะ (ที่มิดชิด) แต่ถ้าหญ้ามุงหลังคาก็ดี อิฐมุงหลังคาก็ดี ของวิหารใดตกหล่นในที่ใดที่หนึ่ง เพราะการตกหล่นนั้น ฝนย่อมรั่วก็ดี การเข้าไปของหนูเป็นต้นก็ดี มีอยู่ หรือในฝาผนังเป็นต้นมีช่องก็ดี ปลวกก็ดีขึ้น วิหารทั้งหมดนั้นชื่อว่าอกุตตะ (ที่ไม่มิดชิด) พึงสังเกตวิหารที่ไม่มิดชิดนั้นแล้วพึงซ่อมแซม ในฤดูหนาวหรือในเวลาที่อากาศหนาว พึงปิดประตูและหน้าต่างให้ดี เพราะว่าจีวรทั้งหลายย่อมขึ้นราเพราะความหนาว ในฤดูร้อนหรือในเวลาที่อากาศร้อน พึงเปิดไว้เป็นระยะๆ เพื่อให้ลมเข้า เพราะว่าภิกษุผู้ทำอย่างนี้ชื่อว่ารู้ความมิดชิดและไม่มิดชิด Imehi pana cīvarapaṭiggāhakādīhi tīhipi attano vattaṃ jānitabbaṃ. Tattha cīvarapaṭiggāhakena tāva yaṃ yaṃ manussā ‘‘kālacīvara’’nti vā ‘‘akālacīvara’’nti vā ‘‘accekacīvara’’nti vā ‘‘vassikasāṭika’’nti vā ‘‘nisīdana’’nti vā ‘‘paccattharaṇa’’nti vā ‘‘mukhapuñchanacoḷa’’nti vā denti, taṃ sabbaṃ ekarāsiṃ katvā missetvā na gaṇhitabbaṃ, visuṃ visuṃ katvāva gaṇhitvā cīvaranidahakassa tatheva ācikkhitvā dātabbaṃ. Cīvaranidahakenāpi bhaṇḍāgārikassa dadamānena idaṃ kālacīvaraṃ…pe… idaṃ mukhapuñchanacoḷanti ācikkhitvāva dātabbaṃ. Bhaṇḍāgārikenāpi tatheva visuṃ visuṃ viya saññāṇaṃ katvā ṭhapetabbaṃ. Tato saṅghena ‘‘kālacīvaraṃ āharā’’ti vutte kālacīvarameva dātabbaṃ…pe… mukhapuñchanacoḷakaṃ āharāti vutte tadeva dātabbaṃ. พระภิกษุผู้ได้รับสมมติเหล่านี้ คือ ผู้รับจีวรเป็นต้น ทั้ง ๓ รูป พึงรู้ถึงวัตรของตน. ในบรรดาพระภิกษุ ๓ รูปนั้น ก่อนอื่น พระภิกษุผู้รับจีวร ไม่พึงรับจีวรใดๆ ที่มนุษย์ทั้งหลายถวาย โดยกล่าวว่า 'ผ้ากาลจีวร' หรือ 'ผ้าอกาลจีวร' หรือ 'ผ้าอัจเจกจีวร' หรือ 'ผ้าอาบน้ำฝน' หรือ 'ผ้านิสีทนะ' หรือ 'ผ้าปูลาด' หรือ 'ผ้าเช็ดหน้า' โดยทำให้เป็นกองเดียวกันและปนกัน แต่พึงรับโดยแยกกันต่างหาก แล้วบอกแก่พระภิกษุผู้เก็บจีวรตามที่ผู้ถวายแจ้ง แล้วพึงให้. แม้พระภิกษุผู้เก็บจีวร เมื่อจะให้แก่พระภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริก พึงบอกแล้วเท่านั้นว่า 'ผ้านี้เป็นผ้ากาลจีวร... ผ้านี้เป็นผ้าเช็ดหน้า'. แม้พระภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริกก็เช่นกัน พึงทำเครื่องหมายแยกกันต่างหากตามที่บอกนั้นแล้วเก็บไว้. หลังจากนั้น เมื่อสงฆ์กล่าวว่า 'จงนำผ้ากาลจีวรมา' พึงให้ผ้ากาลจีวรเท่านั้น... เมื่อกล่าวว่า 'จงนำผ้าเช็ดหน้ามา' พึงให้ผ้าเช็ดหน้านั้นเท่านั้น. Iti bhagavatā cīvarapaṭiggāhako anuññāto, cīvaranidahako anuññāto, bhaṇḍāgāraṃ anuññātaṃ, bhaṇḍāgāriko anuññāto, na bāhulikatāya na asantuṭṭhiyā; apica kho saṅghassānuggahāya. Sace hi āhaṭāhaṭaṃ gahetvā bhikkhū bhājeyyuṃ, neva āhaṭaṃ na anāhaṭaṃ na dinnaṃ nādinnaṃ na laddhaṃ nāladdhaṃ jāneyyuṃ, āhaṭāhaṭaṃ therāsane vā dadeyyuṃ, khaṇḍākhaṇḍaṃ vā chinditvā gaṇheyyuṃ; evaṃ sati ayuttaparibhogo ca hoti, na ca sabbesaṃ saṅgaho kato hoti. Bhaṇḍāgāre pana cīvaraṃ ṭhapetvā ussannakāle ekekassa bhikkhuno ticīvaraṃ vā dve dve vā ekekaṃ vā cīvaraṃ dassanti, laddhāladdhaṃ jānissanti, aladdhabhāvaṃ ñatvā saṅgahaṃ kātuṃ maññissantīti. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงอนุญาตพระภิกษุผู้รับจีวร ทรงอนุญาตพระภิกษุผู้เก็บจีวร ทรงอนุญาตโรงคลัง ทรงอนุญาตพระภิกษุผู้เป็นภัณฑาคาริก มิใช่เพื่อความเป็นผู้มักมาก มิใช่เพื่อความไม่สันโดษ แต่เพื่ออนุเคราะห์สงฆ์. เพราะว่า ถ้าหากพระภิกษุทั้งหลายรับจีวรที่เขานำมาถวายแล้วๆ เล่าๆ แล้วพึงแบ่งปันกันเอง ก็จะไม่รู้ว่าผ้าใดนำมาแล้ว ผ้าใดยังไม่นำมา ผ้าใดถวายแล้ว ผ้าใดยังไม่ถวาย พระภิกษุรูปใดได้รับแล้ว รูปใดยังไม่ได้รับ. และพึงถวายจีวรที่นำมาแล้วๆ เล่าๆ แก่พระเถระผู้สูงพรรษา หรือพึงตัดเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้วรับไป. เมื่อเป็นเช่นนั้น การบริโภคที่ไม่สมควรก็ย่อมมี และการสงเคราะห์พระภิกษุทั้งหมดก็ไม่สำเร็จ. แต่เมื่อเก็บจีวรไว้ในโรงคลัง ในเวลาที่มีจีวรมาก ก็จะสามารถให้จีวรแก่พระภิกษุแต่ละรูปได้ ๓ ผืน หรือ ๒ ผืน หรือ ๑ ผืน. จะรู้ว่ารูปใดได้รับแล้ว รูปใดยังไม่ได้รับ และเมื่อรู้ว่ายังไม่ได้รับ ก็จะสามารถทำการสงเคราะห์ได้. Na bhikkhave bhaṇḍāgāriko vuṭṭhāpetabboti ettha aññepi avuṭṭhāpanīyā jānitabbā. Cattāro hi na vuṭṭhāpetabbā – vuḍḍhataro, bhaṇḍāgāriko, gilāno, saṅghato laddhasenāsanoti. Tattha vuḍḍhataro attano vuḍḍhatāya navakatarena na vuṭṭhāpetabbo, bhaṇḍāgāriko saṅghena sammannitvā bhaṇḍāgārassa dinnatāya, gilāno attano gilānatāya, saṅgho pana bahussutassa uddesaparipucchādīhi bahupakārassa bhāranitthārakassa phāsukaṃ āvāsaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ katvā deti, tasmā so upakāratāya ca saṅghato laddhatāya ca na vuṭṭhāpetabboti. ในคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภัณฑาคาริกไม่พึงให้ลุกไป' นี้ พึงทราบบุคคลอื่นที่ไม่พึงให้ลุกไปจากที่นั่งด้วย. เพราะว่า บุคคล ๔ จำพวกไม่พึงให้ลุกไป คือ ผู้สูงพรรษา, ภัณฑาคาริก, ผู้ป่วย, ผู้ได้รับเสนาสนะจากสงฆ์. ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวกนั้น ผู้สูงพรรษาไม่พึงถูกพระภิกษุผู้มีพรรษาน้อยกว่าให้ลุกไป เพราะความที่ตนสูงพรรษากว่า. ภัณฑาคาริกไม่พึงให้ลุกไป เพราะสงฆ์สมมติแล้วมอบโรงคลังให้. ผู้ป่วยไม่พึงให้ลุกไป เพราะความที่ตนป่วย. ส่วนสงฆ์ย่อมให้เสนาสนะที่สบายซึ่งไม่พึงให้ลุกไปแก่ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีอุปการะมากด้วยการแสดงบาลีและการสอบถามความหมายเป็นต้น ผู้แบกภาระ. เพราะฉะนั้น ผู้นั้นไม่พึงให้ลุกไป เพราะเป็นผู้มีอุปการะและเพราะได้รับเสนาสนะจากสงฆ์. Ussannaṃ hotīti bahu rāsikataṃ hoti, bhaṇḍāgāraṃ na gaṇhāti. Sammukhībhūtenāti antoupacārasīmāyaṃ ṭhitena. Bhājetunti kālaṃ ghosetvā paṭipāṭiyā bhājetuṃ. Kolāhalaṃ akāsīti ‘‘amhākaṃ ācariyassa detha, upajjhāyassa dethā’’ti evaṃ mahāsaddaṃ akāsi. Cīvarabhājanakaṅgesu sabhāgānaṃ bhikkhūnaṃ apāpuṇantampi mahagghaṃ cīvaraṃ dento chandāgatiṃ gacchati nāma. Aññesaṃ vuḍḍhatarānaṃ pāpuṇantampi mahagghaṃ cīvaraṃ adatvā appagghaṃ dento dosāgatiṃ gacchati nāma. Mohamūḷho cīvaradānavattaṃ ajānanto mohāgatiṃ gacchati nāma. Mukharānaṃ navakānampi bhayena apāpuṇantameva mahagghaṃ cīvaraṃ dento bhayāgatiṃ gacchati nāma. Yo evaṃ na gacchati, sabbesaṃ tulābhūto pamāṇabhūto majjhatto hoti, so sammannitabbo. Bhājitābhājitanti ‘‘ettakāni vatthāni bhājitāni, ettakāni abhājitānī’’ti jānanto ‘‘bhājitābhājitañca jāneyyā’’ti vuccati. คำว่า 'มีมาก' คือ มีมากเป็นกอง โรงคลังไม่สามารถรับได้. คำว่า 'ผู้ที่อยู่ต่อหน้า' คือ สงฆ์ที่อยู่ในภายในอุปจารสีมา. คำว่า 'เพื่อแบ่งปัน' คือ เพื่อประกาศเวลาที่จะแบ่งปัน แล้วแบ่งปันตามลำดับ. คำว่า 'ทำความโกลาหล' คือ ทำเสียงดังว่า 'จงให้แก่พระอาจารย์ของพวกเรา จงให้แก่อุปัชฌาย์ของพวกเรา'. ในบรรดาองค์คุณของพระภิกษุผู้แบ่งจีวร ผู้ให้จีวรมีค่ามากแก่พระภิกษุผู้เสมอกันซึ่งไม่ควรจะได้รับ ชื่อว่าย่อมถึงฉันทาคติ. ผู้ไม่ให้จีวรมีค่ามากแก่พระเถระผู้สูงพรรษาอื่นซึ่งควรจะได้รับ แต่ให้จีวรมีค่าน้อย ชื่อว่าย่อมถึงโทสาคติ. พระภิกษุผู้แบ่งจีวรผู้หลงงมงาย ไม่รู้วัตรในการให้จีวร ชื่อว่าย่อมถึงโมหาคติ. พระภิกษุผู้แบ่งจีวรผู้ให้จีวรมีค่ามากแก่พระภิกษุผู้มีวาจาหยาบคายและแม้แก่ผู้มีพรรษาน้อยซึ่งไม่ควรจะได้รับ เพราะความกลัว ชื่อว่าย่อมถึงภยาคติ. พระภิกษุผู้แบ่งจีวรใดไม่ถึงอคติเช่นนี้ เป็นดุจตาชั่ง เป็นดุจประมาณ เป็นผู้ตั้งอยู่ในความเป็นกลางแก่พระภิกษุทั้งหมด พระภิกษุนั้นพึงสมมติ. คำว่า 'รู้ว่าแบ่งแล้วและยังไม่แบ่ง' คือ พระภิกษุผู้แบ่งจีวรผู้รู้ว่า 'ผ้าจำนวนเท่านี้แบ่งแล้ว ผ้าจำนวนเท่านี้ยังไม่แบ่ง' ชื่อว่า 'พึงรู้ว่าแบ่งแล้วและยังไม่แบ่ง'. Uccinitvāti ‘‘idaṃ thūlaṃ, idaṃ saṇhaṃ, idaṃ ghanaṃ, idaṃ tanukaṃ, idaṃ paribhuttaṃ, idaṃ aparibhuttaṃ, idaṃ dīghato ettakaṃ puthulato ettaka’’nti evaṃ vatthāni vicinitvā. Tulayitvāti ‘‘idaṃ ettakaṃ agghati, idaṃ ettaka’’nti evaṃ agghaparicchedaṃ katvā. Vaṇṇāvaṇṇaṃ katvāti sace sabbesaṃ ekekameva dasagghanakaṃ pāpuṇāti, iccetaṃ kusalaṃ; no ce pāpuṇāti, yaṃ nava vā aṭṭha vā agghati, taṃ aññena ekaagghanakena ca dviagghanakena ca saddhiṃ bandhitvā etena upāyena same paṭivīse ṭhapetvāti attho. Bhikkhū gaṇetvā vaggaṃ bandhitvāti sace ekekassa diyamāne divaso nappahoti, dasa dasa bhikkhū gaṇetvā dasa dasa cīvarapaṭivīse ekavaggaṃ bandhitvā ekaṃ bhaṇḍikaṃ katvā evaṃ cīvarapaṭivīsaṃ ṭhapetuṃ anujānāmīti attho. Evaṃ ṭhapitesu cīvarapaṭivīsesu kuso pātetabbo. Tehipi bhikkhūhi puna kusapātaṃ katvā bhājetabbaṃ. คำว่า 'เลือกสรรแล้ว' คือ เลือกสรรผ้าทั้งหลายอย่างนี้ว่า 'ผ้านี้หยาบ ผ้านี้ละเอียด ผ้านี้หนา ผ้านี้บาง ผ้านี้ใช้แล้ว ผ้านี้ยังไม่ใช้ ผ้านี้มีความยาวเท่านี้ มีความกว้างเท่านี้'. คำว่า 'กำหนดราคาแล้ว' คือ กำหนดราคาอย่างนี้ว่า 'ผ้านี้มีราคาเท่านี้ ผ้านี้มีราคาเท่านี้'. คำว่า 'คละผ้าที่มีค่าต่างกัน' คือ ถ้าหากผ้ามีราคา ๑๐ (กหาปณะ) แต่ละผืนถึงแก่พระภิกษุทั้งหมด นั่นเป็นสิ่งดี; ถ้าหากไม่ถึง เมื่อเป็นเช่นนั้น ผ้านั้นมีราคา ๙ หรือ ๘ พึงผูกรวมกับผ้าอื่นที่มีราคา ๑ หรือ ๒ ด้วยวิธีนี้ แล้วจัดเป็นส่วนที่เท่ากัน ดังนี้. คำว่า 'นับพระภิกษุแล้วจัดเป็นหมวด' คือ ถ้าหากเมื่อให้แก่แต่ละรูป วันไม่พอ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงนับพระภิกษุสิบรูปๆ แล้วจัดส่วนจีวรสิบส่วนๆ ให้เป็นหมวดเดียวกัน ทำเป็นห่อหนึ่ง แล้วอนุญาตให้จัดส่วนจีวรอย่างนี้ ดังนี้. เมื่อส่วนจีวรจัดไว้เช่นนี้แล้ว พึงจับสลาก. แม้พระภิกษุเหล่านั้นก็พึงจับสลากอีกครั้งแล้วแบ่งปัน. Sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsanti ettha ye sāmaṇerā attissarā bhikkhusaṅghassa kattabbakammaṃ na karonti, uddesaparipucchāsu yuttā ācariyupajjhāyānaṃyeva vattapaṭipattiṃ karonti, aññesaṃ na karonti, etesaṃyeva upaḍḍhabhāgo dātabbo. Ye pana purebhattañca pacchābhattañca bhikkhusaṅghasseva kattabbakiccaṃ karonti, tesaṃ samako dātabbo. Idañca piṭṭhisamaye uppannena bhaṇḍāgāre ṭhapitena akālacīvareneva kathitaṃ. Kālacīvaraṃ pana samakameva dātabbaṃ. Tatruppādavassāvāsikaṃ sammuñjanībandhanādi saṅghassa phātikammaṃ katvā gahetabbaṃ. Etañhettha sabbesaṃ vattaṃ. Bhaṇḍāgārikacīvarepi sace sāmaṇerā āgantvā ‘‘bhante mayaṃ yāguṃ pacāma, bhattaṃ pacāma, khajjakaṃ pacāma, appaharitakaṃ karoma, dantakaṭṭhaṃ āharāma, raṅgachalliṃ kappiyaṃ katvā dema, kiṃ amhehi na kataṃ nāmā’’ti ukkuṭṭhiṃ karonti, samabhāgova dātabbo. Etaṃ ye ca virajjhitvā karonti, yesañca karaṇabhāvo na paññāyati, te sandhāya vuttaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘‘sace sāmaṇerā ‘kasmā mayaṃ bhante saṅghakammaṃ na karoma, karissāmā’ti yācanti, samapaṭivīso dātabbo’’ti vuttaṃ. ในคำว่า “ส่วนครึ่งแก่สามเณร” นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: สามเณรเหล่าใดเป็นผู้มีตนเป็นใหญ่ ไม่กระทำกิจที่พึงทำของภิกษุสงฆ์ เป็นผู้ขวนขวายในการสาธยายและสอบถาม (พระบาลี) กระทำวัตรปฏิบัติเฉพาะอาจารย์และอุปัชฌาย์เท่านั้น ไม่กระทำของผู้อื่น ส่วนครึ่งพึงให้แก่สามเณรเหล่านั้นเท่านั้น. ส่วนสามเณรเหล่าใดกระทำกิจที่พึงทำของภิกษุสงฆ์เท่านั้น ทั้งก่อนภัตและหลังภัต ส่วนที่เท่ากันพึงให้แก่สามเณรเหล่านั้น. และคำนี้ (การให้ส่วนครึ่ง) ตรัสไว้เฉพาะผ้าอากาลจีวรที่เกิดขึ้นในสมัยหลัง (จากกาลจีวร) ซึ่งเก็บไว้ในคลังเท่านั้น. ส่วนกาลจีวรพึงให้เท่ากันทั้งหมด. ผ้าวัสสาวาสิกะที่เกิดขึ้นในที่นั้น พึงรับได้โดยการกระทำกิจอันเป็นประโยชน์แก่สงฆ์ เช่น การผูกไม้กวาดเป็นต้น. เพราะวัตรนี้เป็นของภิกษุสามเณรทั้งหมดในเรื่องนี้. แม้ในผ้าที่เก็บไว้ในคลัง หากสามเณรมาแล้วทำเสียงเอะอะว่า “ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้าต้มข้าวต้ม หุงข้าว ทำของขบเคี้ยว ทำให้ปราศจากหญ้าเขียว นำไม้สีฟันมา ทำให้เปลือกไม้สำหรับย้อมเป็นของควรแล้วถวาย พวกข้าพเจ้าไม่ได้ทำอะไรบ้างหรือ?” พึงให้ส่วนที่เท่ากันเท่านั้น. คำนี้ (การให้ส่วนเท่ากัน) ตรัสหมายถึงสามเณรเหล่าใดที่กระทำผิดพลาด และสามเณรเหล่าใดที่การกระทำของพวกเขายังไม่ปรากฏชัด. ส่วนในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า “หากสามเณรทูลขอว่า ‘ท่านเจ้าข้า ทำไมพวกข้าพเจ้าจะไม่ทำกิจของสงฆ์เล่า พวกข้าพเจ้าจะทำ’ พึงให้ส่วนที่เท่ากัน.” Uttaritukāmoti nadiṃ vā kantāraṃ vā uttaritukāmo; satthaṃ labhitvā disā pakkamitukāmoti attho. Sakaṃ bhāgaṃ dātunti idaṃ bhaṇḍāgārato cīvarāni nīharitvā puñje kate ghaṇṭiyā pahaṭāya bhikkhusaṅghe sannipatite satthaṃ labhitvā gantukāmo ‘‘satthato mā parihāyī’’ti etamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Tasmā anīhatesu vā cīvaresu appahaṭāya vā ghaṇṭiyā asannipatite vā saṅghe dātuṃ na vaṭṭati. Cīvaresu pana nīhatesu ghaṇṭiṃ paharitvā bhikkhusaṅghe sannipatite cīvarabhājakena ‘‘imassa bhikkhuno koṭṭhāsena ettakena bhavitabba’’nti takketvā nayaggāhena cīvaraṃ dātabbaṃ. Tulāya tulitamiva hi samasamaṃ dātuṃ na sakkā, tasmā ūnaṃ vā hotu adhikaṃ vā, evaṃ takkena nayena dinnaṃ sudinnaṃ. Neva ūnakaṃ puna dātabbaṃ, nātirittaṃ paṭiggaṇhitabbanti. คำว่า “ผู้ประสงค์จะข้ามไป” หมายถึง ผู้ประสงค์จะข้ามแม่น้ำหรือป่ากันดาร; ผู้ประสงค์จะเดินทางไปยังทิศต่างๆ โดยได้หมู่เกวียน. คำว่า “พึงให้ส่วนของตน” นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงความว่า ภิกษุผู้ประสงค์จะเดินทางโดยได้หมู่เกวียน เมื่อผ้าทั้งหลายถูกนำออกจากคลังแล้ว กองรวมกันแล้ว ระฆังถูกตีแล้ว ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว ไม่พึงคลาดจากหมู่เกวียน. เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรให้ส่วนของตนเมื่อผ้ายังไม่ได้ถูกนำออก หรือเมื่อระฆังยังไม่ได้ถูกตี หรือเมื่อสงฆ์ยังไม่ได้ประชุมกัน. แต่เมื่อผ้าถูกนำออกแล้ว ตีระฆังแล้ว ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว ภิกษุผู้แจกผ้าพึงประมาณว่า “ส่วนของภิกษุรูปนี้พึงมีประมาณเท่านี้” แล้วพึงให้ผ้าโดยการถือเอาตามแนวทาง. เพราะไม่สามารถให้เท่ากันเป๊ะเหมือนชั่งด้วยตาชั่งได้ เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะเป็นส่วนที่ขาดหรือเกิน การให้โดยการประมาณตามแนวทางดังนี้ ชื่อว่าให้ดีแล้ว. ไม่พึงให้ส่วนที่ขาดอีก และไม่พึงรับส่วนที่เกินคืน. Atirekabhāgenāti dasa bhikkhū honti, sāṭakāpi daseva, tesu eko dvādasa agghati, sesā dasagghanakā. Sabbesu dasagghanakavasena kuse pātite yassa bhikkhuno dvādasagghanako kuso pātito, so ‘‘ettakena mama cīvaraṃ pahotī’’ti tena atirekabhāgena gantukāmo hoti. Bhikkhū ‘‘atirekaṃ āvuso saṅghassa santaka’’nti vadanti, taṃ sutvā bhagavā ‘‘saṅghike ca gaṇasantake ca appakaṃ nāma natthi, sabbattha saṃyamo kātabbo, gaṇhantenāpi kukkuccāyitabba’’nti dassetuṃ ‘‘anujānāmi bhikkhave anukkhepe dinne’’ti āha. Tattha anukkhepo nāma yaṃkiñci anukkhipitabbaṃ anuppadātabbaṃ kappiyabhaṇḍaṃ; yattakaṃ tassa paṭivīse adhikaṃ, tattake agghanake yasmiṃ kismiñci kappiyabhaṇḍe dinneti attho. คำว่า “ด้วยส่วนที่เกิน” หมายถึง มีภิกษุสิบรูป ผ้าก็มีสิบผืน ในจำนวนนั้น ผืนหนึ่งมีค่าสิบสอง (กหาปณะ) ส่วนที่เหลือเก้าผืนมีค่าสิบ (กหาปณะ). เมื่อจับสลากโดยถือเอาผ้าที่มีค่าสิบ (กหาปณะ) เป็นหลักในผ้าทั้งหมด ภิกษุรูปใดจับได้สลากผ้าที่มีค่าสิบสอง (กหาปณะ) ภิกษุรูปนั้นประสงค์จะเดินทางด้วยส่วนที่เกินนั้น โดยกล่าวว่า “ผ้าของข้าพเจ้าพอเพียงด้วยประมาณเท่านี้.” ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “อาวุโส ส่วนที่เกินเป็นของสงฆ์” พระผู้มีพระภาคทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว เพื่อทรงแสดงว่า “ในของสงฆ์และของคณะ ไม่มีสิ่งใดที่เรียกว่าเล็กน้อย พึงสำรวมในของสงฆ์และของคณะทั้งหมด แม้ผู้รับก็พึงทำความรังเกียจ” จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเมื่อมีการให้สิ่งเพิ่มเติม.” ในคำนั้น คำว่า “อนุกเขป” หมายถึง สิ่งของที่ควรเพิ่มหรือควรให้เพิ่มเติมอันเป็นของควรอย่างใดอย่างหนึ่ง; หมายความว่า เมื่อให้สิ่งของควรอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีค่าเท่ากับส่วนที่เกินในส่วนของภิกษุรูปนั้น. Vikalake tosetvāti ettha cīvaravikalakaṃ puggalavikalakanti dve vikalakā. Cīvaravikalakaṃ nāma sabbesaṃ pañca pañca vatthāni pattāni, sesānipi atthi, ekekaṃ pana na pāpuṇāti, chinditvā dātabbāni. Chindantehi ca aḍḍhamaṇḍalādīnaṃ vā upāhanatthavikādīnaṃ vā pahonakāni khaṇḍāni katvā dātabbāni, heṭṭhimaparicchedena caturaṅgulavitthārampi anuvātappahonakāyāmaṃ khaṇḍaṃ katvā dātuṃ vaṭṭati, aparibhogaṃ pana na kātabbanti evamettha cīvarassa appahonakabhāvo cīvaravikalakaṃ. Chinditvā dinne pana taṃ tositaṃ hoti, atha kusapāto kātabbo. Sacepi ekassa bhikkhuno koṭṭhāse ekaṃ vā dve vā vatthāni nappahonti, tattha aññaṃ sāmaṇakaṃ parikkhāraṃ ṭhapetvā yo tena tussati, tassa taṃ bhāgaṃ datvā pacchā kusapāto kātabbo. Idampi cīvaravikalakanti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ในคำว่า “ทำให้ความบกพร่องพอใจแล้ว” นี้ ความบกพร่องมีสองอย่าง คือ ความบกพร่องของจีวร และความบกพร่องของบุคคล. ความบกพร่องของจีวร คือ ผ้าห้าผืนๆ ถึงแก่ภิกษุทุกรูปแล้ว และยังมีผ้าเหลืออยู่ แต่ไม่ถึงรูปละผืน พึงตัดแล้วแจก. และผู้ตัดพึงตัดเป็นชิ้นส่วนที่พอใช้สำหรับทำอัฑฒมณฑลเป็นต้น หรือถุงรองเท้าเป็นต้น แล้วแจก. โดยประมาณต่ำสุด พึงตัดเป็นชิ้นส่วนที่มีความกว้างสี่นิ้วและยาวพอสำหรับทำขอบชายผ้า แล้วแจกได้ แต่ไม่พึงทำให้เป็นของที่ใช้ไม่ได้. ความไม่พอเพียงของจีวรในเรื่องนี้ดังนี้แล ชื่อว่าความบกพร่องของจีวร. แต่เมื่อตัดแจกแล้ว ความบกพร่องนั้นก็เป็นอันทำให้พอใจแล้ว จากนั้นพึงจับสลาก. แม้หากผ้าหนึ่งผืนหรือสองผืนไม่พอในส่วนของภิกษุรูปใด พึงวางบริขารอย่างอื่นที่เป็นของสมณะไว้ในส่วนที่ไม่พอเพียงนั้น แล้วภิกษุรูปใดพอใจด้วยบริขารนั้น พึงให้ส่วนนั้นแก่ภิกษุรูปนั้น แล้วจึงจับสลากในภายหลัง. แม้สิ่งนี้ก็ชื่อว่าความบกพร่องของจีวร ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ. Puggalavikalakaṃ nāma dasa dasa bhikkhū gaṇetvā vaggaṃ karontānaṃ eko vaggo na pūrati, aṭṭha vā nava vā honti, tesaṃ aṭṭha vā nava vā koṭṭhāsā ‘‘tumhe ime gahetvā visuṃ bhājethā’’ti dātabbā. Evamayaṃ puggalānaṃ appahonakabhāvo puggalavikalakaṃ. Visuṃ dinne pana taṃ tositaṃ hoti, evaṃ tosetvā kusapāto kātabboti. Atha vā vikalake tosetvāti yo cīvaravibhāgo ūnako, taṃ aññena parikkhārena samaṃ katvā kusapāto kātabbo. ความบกพร่องของบุคคล คือ เมื่อนับภิกษุสิบรูปๆ แล้วจัดเป็นหมวด หมวดหนึ่งไม่ครบสิบรูป มีแปดรูปหรือเก้ารูป พึงให้ส่วนแปดส่วนหรือเก้าส่วนแก่ภิกษุเหล่านั้น โดยกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงรับส่วนเหล่านี้ไปแบ่งกันเอง.” ความไม่พอเพียงของบุคคลดังนี้แล ชื่อว่าความบกพร่องของบุคคล. แต่เมื่อให้แยกกันแล้ว ความบกพร่องนั้นก็เป็นอันทำให้พอใจแล้ว เมื่อทำให้พอใจดังนี้แล้ว พึงจับสลาก ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอัณฑกะ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “ทำให้ความบกพร่องพอใจแล้ว” หมายถึง ส่วนผ้าใดที่ขาด พึงทำให้ส่วนนั้นเท่ากับบริขารอย่างอื่น แล้วจึงจับสลาก. Cīvararajanakathā เรื่องการย้อมจีวร. 344. Chakaṇenāti gomayena. Paṇḍumattikāyāti tambamattikāya. Mūlarajanādīsu haliddiṃ ṭhapetvā sabbaṃ mūlarajanaṃ vaṭṭati. Mañjiṭṭhiñca tuṅgahārañca ṭhapetvā sabbaṃ khandharajanaṃ vaṭṭati. Tuṅgahāro nāma eko sakaṇṭakarukkho, tassa haritālavaṇṇaṃ khandharajanaṃ hoti. Loddañca kaṇḍulañca ṭhapetvā sabbaṃ tacarajanaṃ vaṭṭati. Allipattaṃ nīlipattañca ṭhapetvā sabbaṃ pattarajanaṃ vaṭṭati. Gihiparibhuttaṃ pana allipattena ekavāraṃ rajituṃ vaṭṭati. Kiṃsukapupphañca kusumbhapupphañca ṭhapetvā sabbaṃ puppharajanaṃ vaṭṭati. Phalarajane pana na kiñci na vaṭṭati. 344. คำว่า ฉกเณนาติ หมายถึง ด้วยมูลโค. คำว่า ปัณฑุมัตติกายาติ หมายถึง ด้วยดินแดง. ในบรรดาน้ำย้อมจากรากไม้เป็นต้น เว้นขมิ้นแล้ว น้ำย้อมจากรากไม้ทั้งหมดใช้ได้. เว้นต้นมัญเชษฐ์และต้นตุงคหาระแล้ว น้ำย้อมจากลำต้นทั้งหมดใช้ได้. คำว่า ตุงคหาระ เป็นชื่อของต้นไม้มีหนามชนิดหนึ่ง น้ำย้อมจากลำต้นของมันมีสีเหมือนหรดาล. เว้นเปลือกไม้ลอดทะและเปลือกไม้กัณฑุละแล้ว น้ำย้อมจากเปลือกไม้ทั้งหมดใช้ได้. เว้นใบอัลลิปัตตะและใบนีลิปัตตะแล้ว น้ำย้อมจากใบไม้ทั้งหมดใช้ได้. แต่ผ้าเก่าที่คฤหัสถ์ใช้แล้ว ย้อมด้วยใบอัลลิปัตตะครั้งหนึ่งใช้ได้. เว้นดอกทองกวาวและดอกคำฝอยแล้ว น้ำย้อมจากดอกไม้ทั้งหมดใช้ได้. ส่วนน้ำย้อมจากผลไม้ ไม่มีสิ่งใดที่ใช้ไม่ได้ (คือใช้ได้ทั้งหมด). Sītudakāti apakkarajanaṃ vuccati. Uttarāḷumpanti vaṭṭādhārakaṃ, rajanakumbhiyā majjhe ṭhapetvā taṃ ādhārakaṃ parikkhipitvā rajanaṃ pakkhipituṃ anujānāmīti attho. Evañhi kate rajanaṃ na uttarati. Udake vā nakhapiṭṭhikāya vāti sace paripakkaṃ hoti, udakapātiyā dinno thevo sahasā na visarati, nakhapiṭṭhiyampi avisaranto tiṭṭhati. Rajanuḷuṅkanti rajanauḷuṅkaṃ. Daṇḍakathālakanti tameva sadaṇḍakaṃ. Rajanakolambanti rajanakuṇḍaṃ. Omaddantīti sammaddanti. Na ca acchinne theve pakkamitunti yāva rajanabindu gaḷitaṃ na chijjati, tāva na aññatra gantabbaṃ. Patthinnanti atirajitattā thaddhaṃ. Udake osāretunti udake pakkhipitvā ṭhapetuṃ. Rajane pana nikkhante taṃ udakaṃ chaḍḍetvā cīvaraṃ madditabbaṃ. Dantakāsāvānīti ekaṃ vā dve vā vāre rajitvā dantavaṇṇāni dhārenti. คำว่า สีตุทกาติ หมายถึง น้ำย้อมที่ยังไม่สุก. คำว่า อุตตราฬุมปันติ มีอธิบายว่า ทรงอนุญาตให้วางขดวงกลมรองรับไว้ตรงกลางหม้อย้อม แล้วล้อมขดรองรับนั้นไว้เพื่อใส่เครื่องย้อมลงไป. เมื่อทำอย่างนี้ น้ำย้อมจะไม่ล้น. คำว่า อุทะเก วา นขปิฏฐิกาย วาติ หมายถึง หากน้ำย้อมสุกดีแล้ว หยดน้ำย้อมที่หยดลงในถ้วยน้ำจะไม่กระจายตัวไปอย่างรวดเร็ว แม้หยดลงบนหลังเล็บก็จะไม่กระจายตัว ตั้งอยู่ได้. คำว่า รชนุฬุงกัง หมายถึง กระบวยตักน้ำย้อม. คำว่า ทัณฑกถาละกัง หมายถึง ขันที่มีด้ามนั้นเอง. คำว่า รชนโกฬัมพัง หมายถึง อ่างย้อม. คำว่า โอมาททันตีติ หมายถึง ย่อมขยำ (นวด). คำว่า น จ อัจฉินเน เถเว ปักกะมิตุนติ หมายถึง ตราบเท่าที่หยดน้ำย้อมที่ไหลลงมายังไม่ขาดสาย ก็ไม่ควรไปที่อื่น. คำว่า ปัตถินนัง หมายถึง แข็งกระด้างเพราะย้อมมากเกินไป. คำว่า อุทะเก โอสาเรตุนติ หมายถึง เพื่อใส่ลงในน้ำแล้ววางไว้. แต่เมื่อน้ำย้อมออกแล้ว ควรทิ้งน้ำนั้นแล้วขยำจีวร. คำว่า ทันตกาสาวานิ หมายถึง ภิกษุทั้งหลายย้อมครั้งหนึ่งหรือสองครั้งแล้วทรงผ้ากาสาวะสีงาช้าง. Chinnakacīvarānujānanakathā เรื่องการอนุญาตจีวรที่ตัดแล้ว 345. Acchibaddhanti caturassakedārakabaddhaṃ. Pāḷibaddhanti āyāmato ca vitthārato ca dīghamariyādabaddhaṃ. Mariyādabaddhanti antarantarā rassamariyādabaddhaṃ. Siṅghāṭakabaddhanti mariyādāya mariyādaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhāne siṅghāṭakabaddhaṃ; catukkasaṇṭhānanti attho. Saṃvidahitunti kātuṃ. Ussahasi tvaṃ ānandāti sakkosi tvaṃ ānanda. Ussahāmi bhagavāti tumhehi dinnanayena sakkomīti dasseti. Yatra hi nāmāti yo nāma. Kusimpi nāmātiādīsu kusīti āyāmato ca vitthārato ca anuvātādīnaṃ dīghapattānametaṃ adhivacanaṃ. Aḍḍhakusīti antarantarā rassapattānaṃ nāmaṃ. Maṇḍalanti pañcakhaṇḍikacīvarassa ekekasmiṃ khaṇḍe mahāmaṇḍalaṃ. Aḍḍhamaṇḍalanti khuddakamaṇḍalaṃ. Vivaṭṭanti maṇḍalañca aḍḍhamaṇḍalañca ekato katvā sibbitaṃ majjhimakhaṇḍaṃ. 345. คำว่า อัจฉิพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปกระทงนาสี่เหลี่ยม. คำว่า ปาฬิพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปคันนายาวทั้งด้านยาวและด้านกว้าง. คำว่า มริยาทพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปคันนาสั้นๆ ในระหว่างๆ. คำว่า สิงคาฏกพัทธัง หมายถึง การทำเป็นรูปสี่แยกในที่ที่คันนาหนึ่งตัดผ่านคันนาอีกคันนาหนึ่ง มีอธิบายว่า มีลักษณะเป็นสี่แยก. คำว่า สังวิทหิตุง หมายถึง เพื่อทำ. คำว่า อุสสหสิ ตฺวํ อานนฺทาติ หมายถึง อานนท์ เธอสามารถทำได้หรือ. คำว่า อุสสหามิ ภควาติ แสดงอรรถว่า ข้าพระองค์สามารถทำได้ตามนัยที่พระองค์ประทานให้. คำว่า ยตฺร หิ นาม หมายถึง ผู้ใด. ในคำว่า กุสิมฺปิ นาม เป็นต้น คำว่า กุสี นี้เป็นชื่อของผ้าชิ้นยาว (แผ่นผ้า) เช่น อนุวาตเป็นต้น ทั้งด้านยาวและด้านกว้าง. คำว่า อัฑฒกุสี เป็นชื่อของผ้าชิ้นสั้นในระหว่างๆ. คำว่า มัณฑลัง หมายถึง มณฑลใหญ่ในแต่ละขันธ์ของจีวร ๕ ขันธ์. คำว่า อัฑฒมัณฑลัง หมายถึง มณฑลเล็ก. คำว่า วิวัฏฏัง หมายถึง ขันธ์กลางที่เย็บรวมมณฑลและอัฑฒมัณฑละเข้าด้วยกัน. Anuvivaṭṭanti tassa ubhosu passesu dve khaṇḍāni. Gīveyyakanti gīvāveṭhanaṭṭhāne daḷhīkaraṇatthaṃ aññaṃ suttasaṃsibbitaṃ āgantukapattaṃ. Jaṅgheyyakanti jaṅghapāpuṇanaṭṭhāne tatheva saṃsibbitaṃ pattaṃ. Gīvaṭṭhāne ca jaṅghaṭṭhāne ca pattānamevetaṃ nāmantipi vadanti. Bāhantanti anuvivaṭṭānaṃ bahi ekekaṃ khaṇḍaṃ. Iti pañcakhaṇḍikacīvarenetaṃ vicāritanti. Atha vā anuvivaṭṭanti vivaṭṭassa ekapassato dvinnaṃ ekapassato dvinnanti catunnampi khaṇḍānametaṃ nāmaṃ. Bāhantanti suppamāṇaṃ cīvaraṃ pārupantena saṃharitvā bāhāya upari ṭhapitā ubho antā bahimukhā tiṭṭhanti, tesaṃ etaṃ nāmaṃ. Ayameva hi nayo mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttoti. คำว่า อนุวิวัฏฏัง หมายถึง ขันธ์ ๒ ขันธ์ที่อยู่ทั้งสองข้างของวิวัฏฏะนั้น. คำว่า คีเวยยกัง หมายถึง แผ่นผ้าเสริมที่เย็บด้วยด้ายอื่นเพื่อความแข็งแรงในที่ที่พันรอบคอ. คำว่า ชังเฆยยกัง หมายถึง แผ่นผ้าที่เย็บเช่นเดียวกันในที่ที่ถึงหน้าแข้ง. บางท่านก็กล่าวว่า นี่เป็นชื่อของแผ่นผ้าที่อยู่ตรงคอและตรงหน้าแข้ง. คำว่า พาหันตัง หมายถึง ขันธ์แต่ละขันธ์ที่อยู่ด้านนอกของอนุวิวัฏฏะ. การพิจารณานี้พึงทราบว่าพิจารณาด้วยจีวร ๕ ขันธ์. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อนุวิวัฏฏะ นี้เป็นชื่อของขันธ์ทั้ง ๔ คือ ๒ ขันธ์ที่อยู่ข้างหนึ่งของวิวัฏฏะ และ ๒ ขันธ์ที่อยู่ข้างหนึ่ง. คำว่า พาหันตะ นี้เป็นชื่อของชายผ้าทั้งสองข้างที่ภิกษุผู้ห่มจีวรขนาดพอดีพับแล้ววางไว้บนแขน โดยชายผ้าทั้งสองข้างนั้นหันออกไปข้างนอก. แท้จริง นัยนี้ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา. Ticīvarānujānanakathā เรื่องการอนุญาตไตรจีวร 346. Cīvarehi ubbhaṇḍiketi cīvarehi ubbhaṇḍe kate; yathā ukkhittabhaṇḍā honti evaṃ kate; ukkhittabhaṇḍikabhāvaṃ āpāditeti attho. Cīvarabhisinti ettha bhisīti dve tīṇi ekato katvā bhisisaṅkhepena saṃharitacīvarāni vuttāni. Te kira bhikkhū ‘‘dakkhiṇāgirito bhagavā lahuṃ paṭinivattissatī’’ti tattha gacchantā jīvakavatthusmiṃ laddhacīvarāni ṭhapetvā agamaṃsu. Idāni pana cirena āgamissatīti maññamānā ādāya pakkamiṃsu. Antaraṭṭhakāsūti māghassa ca phagguṇassa ca antarā aṭṭhasu. Na bhagavantaṃ sītaṃ ahosīti bhagavato sītaṃ nāhosi. Etadahosi yepi kho te kulaputtāti na bhagavā ajjhokāse anisīditvā etamatthaṃ na jānāti, mahājanasaññāpanatthaṃ pana evamakāsi. Sītālukāti sītapakatikā; ye pakatiyāva sītena kilamanti. Diguṇaṃ saṅghāṭinti dupaṭṭaṃ saṅghāṭiṃ. Ekacciyanti ekapaṭṭaṃ. Iti ‘‘bhagavā attanā catūhi cīvarehi yāpeti, amhākaṃ pana ticīvaraṃ anujānātī’’ti vacanassa okāsaṃ upacchindituṃ diguṇaṃ saṅghāṭiṃ anujānāti, ekaccike itare. Evañhi nesaṃ cattāri bhavissantīti. 346. คำว่า จีวเรหิ อุพภัณฑิเก หมายถึง เมื่อกระทำจีวรให้เป็นห่อไว้ข้างบน คือเมื่อกระทำโดยประการที่ห่อของจะถูกยกขึ้นไว้ข้างบน มีอธิบายว่า ทำให้มีสภาพเป็นผู้มีห่อของยกขึ้นไว้ข้างบน. ในคำว่า จีวรภิสี นี้ คำว่า ภิสี หมายถึง จีวรที่พับรวมกัน ๒ หรือ ๓ ผืนโดยย่อให้เป็นเหมือนหมอน. ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า 'พระผู้มีพระภาคจะเสด็จกลับจากทักขิณคิรีโดยเร็ว' จึงทิ้งจีวรที่ได้มาในเรื่องชีวกไว้แล้วไปที่นั่น. แต่บัดนี้คิดว่า 'พระองค์จะเสด็จกลับมานาน' จึงถือเอาไป. คำว่า อันตรัฏฐกาสู หมายถึง ในระหว่าง ๘ วันของเดือนมาฆะและเดือนผัคคุณะ. คำว่า น ภควนฺตํ สีตํ อโหสีติ หมายถึง ความหนาวไม่ได้มีแก่พระผู้มีพระภาค. คำว่า เอตทโหสิ เยปิ โข เต กุลปุตฺตาติ มิใช่ว่าพระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบเรื่องนี้โดยไม่ได้ประทับนั่งในที่แจ้ง แต่พระองค์ทรงทำเช่นนั้นเพื่อต้องการให้มหาชนเข้าใจ. คำว่า สีตาลุกา หมายถึง ผู้มีปกติหนาว คือผู้ที่ลำบากเพราะความหนาวโดยปกติ. คำว่า ทิคุณํ สังฆาฏิง หมายถึง สังฆาฏิ ๒ ชั้น. คำว่า เอกัจจิยันติ หมายถึง ชั้นเดียว. ด้วยประการฉะนี้ เพื่อตัดโอกาสแห่งคำกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงยังชีพด้วยจีวร ๔ ผืน แต่ทรงอนุญาตไตรจีวรแก่พวกเรา' จึงทรงอนุญาตสังฆาฏิ ๒ ชั้น และทรงอนุญาตผ้าอื่นๆ ให้เป็นชั้นเดียว. เพราะเมื่อทรงอนุญาตอย่างนี้ จีวร ๔ ผืนก็จะมีแก่ภิกษุเหล่านั้น. Atirekacīvarādikathā เรื่องจีวรเกินเป็นต้น 348. Aggaḷaṃ acchupeyyanti chiddaṭṭhāne pilotikakhaṇḍaṃ laggāpeyyaṃ. Ahatakappānanti ekavāraṃ dhotānaṃ. Utuddhaṭānanti ututo dīghakālato uddhaṭānaṃ hatavatthakānaṃ, pilotikānanti vuttaṃ hoti. Pāpaṇiketi antarāpaṇato patitapilotikacīvare. Ussāho karaṇīyoti pariyesanā kātabbā. Paricchedo panettha natthi, paṭṭasatampi vaṭṭati. Sabbamidaṃ sādiyantassa bhikkhuno vasena vuttaṃ. Aggaḷaṃ tunnanti ettha uddharitvā allīyāpanakhaṇḍaṃ aggaḷaṃ, suttena saṃsibbitaṃ tunnaṃ; vaṭṭetvā karaṇaṃ ovaṭṭikaṃ . Kaṇḍusakaṃ vuccati muddikā. Daḷhīkammanti anuddharitvāva upassayaṃ katvā allīyāpanakaṃ vatthakhaṇḍaṃ. 348. คำว่า "อัคคฬัง อัจฉุเปยยัง" คือ พึงติดชิ้นผ้าเก่าในที่ที่ทะลุ หรือพึงปะ คำว่า "อหตกัปปานัง" คือ ผ้าที่ซักแล้วครั้งหนึ่ง คำว่า "อุตุทธฏานัง" คือ ผ้าเก่าที่ถูกนำออกมาจากกาลอันยาวนาน ซึ่งเป็นผ้าที่ถูกทุบและซักแล้ว คำว่า "ปาปณิเก" คือ ในจีวรที่ทำจากผ้าเก่าที่ตกหล่นจากตลาด คำว่า "อุสสาโห กรณียโย" คือ พึงทำการแสวงหา อนึ่ง ในจีวรที่ทำจากผ้าเก่าที่ตกหล่นจากตลาดนี้ ไม่มีการกำหนดประมาณ แม้ร้อยชั้นก็ควร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำทั้งหมดนี้โดยอาศัยภิกษุผู้ยินดี (ในสังฆาฏิสองชั้นเป็นต้น) ในคำว่า "อัคคฬัง ตุนนัง" นี้ การปะโดยเลาะส่วนที่เปื่อยออกแล้วติดชิ้นผ้าใหม่ เรียกว่า อัคคฬะ การเย็บด้วยด้าย เรียกว่า ตุนนะ การทำให้กลมแล้วเย็บ เรียกว่า โอวฏฏิกะ คำว่า "กัณฑุสกะ" เรียกว่า มุททิกะ คำว่า "ทัฬหีกัมมัง" คือ การติดชิ้นผ้าทับลงไปโดยไม่ต้องเลาะออก เพื่อทำให้แข็งแรง 349-351. Visākhāvatthu uttānatthaṃ. Tato paraṃ pubbe vinicchitameva. Sovaggikanti saggappattahetukaṃ. Tenevāha ‘‘sovaggika’’nti. Sokaṃ apanetīti sokanudaṃ. Anāmayāti arogā. Saggamhi kāyamhīti saggopapannā. 349-351. เรื่องนางวิสาขา มีเนื้อความตื้น ส่วนบทที่เหลือจากนั้น ได้วินิจฉัยไว้แล้วในก่อน คำว่า "โสวัคคิกัง" คือ เป็นเหตุให้ถึงสวรรค์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "โสวัคคิกัง" ชื่อว่า "โสกานุทัง" เพราะกำจัดความโศก คำว่า "อนามยา" คือ ไม่มีโรค คำว่า "สัคคัมหิ กายัมหิ" คือ ผู้เข้าถึงสวรรค์ 353. Puthujjanā kāmesu vītarāgāti jhānalābhino. 353. คำว่า "ปุถุชนา กาเมสุ วีตราคา" คือ ผู้ได้ฌาน 356. Sandiṭṭhoti diṭṭhamattakamitto. Sambhattoti ekasambhogo daḷhamitto. Ālapitoti ‘‘mama santakaṃ yaṃ iccheyyāsi, taṃ gaṇhāhī’’ti evaṃ vutto. Etesu tīsu aññataranāmena saddhiṃ jīvati, gahite attamano hotīti imehi gahitavissāso ruhati. 356. คำว่า "สันทิฏโฐ" คือ มิตรที่เพียงแค่เคยเห็นกันเท่านั้น คำว่า "สัมภัตโต" คือ มิตรที่มั่นคง ผู้ร่วมบริโภคด้วยกัน คำว่า "อาลปิโต" คือ ผู้ที่เคยถูกกล่าวว่า "ของของฉันสิ่งใดที่ท่านอยากได้ จงเอาสิ่งนั้นไปเถิด" ความคุ้นเคยที่ถือเอาแล้ว ย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์เหล่านี้ คือ อยู่ร่วมกับชื่อใดหนึ่งใน ๓ อย่างนี้ และเมื่อของถูกถือเอาไปก็เป็นผู้มีใจยินดี Pacchimavikappanupagacīvarādikathā เรื่องจีวรที่ถึงการวิกัปสุดท้ายเป็นต้น 359. Paṃsukūlakatoti katapaṃsukūlo. Garuko hotīti jiṇṇajiṇṇaṭṭhāne aggaḷāropanena garuko hoti. Suttalūkhaṃ kātunti sutteneva aggaḷaṃ kātunti attho. Vikaṇṇo hotīti suttaṃ acchetvā acchetvā sibbantānaṃ eko saṅghāṭikoṇo dīgho hoti. Vikaṇṇaṃ uddharitunti dīghakoṇaṃ chindituṃ. Okiriyantīti chinnakoṇato gaḷanti. Anuvātaṃ paribhaṇḍanti anuvātañceva paribhaṇḍañca. Pattā lujjantīti mahantesu pattamukhesu dinnāni suttāni gaḷanti, tato pattā lujjanti. Aṭṭhapadakaṃ kātunti aṭṭhapadakacchannena pattamukhaṃ sibbituṃ. 359. คำว่า "ปังสุกูฬกโต" คือ ผู้ที่ทำผ้าบังสุกุลแล้ว คำว่า "ครุโก โหติ" คือ หนักเพราะการปะในที่ที่เปื่อยยุ่ย คำว่า "สุตตลูขัง กาตุง" ความว่า พึงทำผ้าปะด้วยด้ายเท่านั้น คำว่า "วิกัณโณ โหติ" คือ มุมสังฆาฏิข้างหนึ่งย่อมยาวออกไปสำหรับภิกษุผู้เย็บโดยการดึงด้ายรั้งเข้าบ่อยๆ คำว่า "วิกัณณัง อุทธริตุง" คือ เพื่อตัดมุมที่ยาวออก คำว่า "โอกิริยันติ" คือ ด้ายย่อมหลุดลุ่ยจากมุมที่ตัดแล้ว คำว่า "อนุวาตัง ปริภัณฑันติ" คือ ทั้งผ้าทาบหลังและผ้าทาบข้าง คำว่า "ปัตตา ลุชชันติ" คือ ด้ายที่เย็บไว้ที่ปลายขอบผ้าผืนใหญ่ย่อมหลุดลุ่ย เพราะเหตุนั้น ขอบผ้าจึงเสียหาย คำว่า "อัฏฐปทกัง กาตุง" คือ เพื่อเย็บปลายขอบผ้าด้วยการเย็บแบบตารางแปดช่อง 360. Anvādhikampi āropetunti āgantukapattampi dātuṃ. Idaṃ pana appahonake āropetabbaṃ. Sace pahoti, āgantukapattaṃ na vaṭṭati, chinditabbameva. 360. คำว่า "อัญวาธิกัมปิ อาโรเปตุง" คือ เพื่อให้ผ้าชั้นนอกเสริม อนึ่ง ผ้าชั้นนอกนี้พึงเสริมในจีวรที่ไม่พอ หากพอ ผ้าชั้นนอกนั้นไม่ควร พึงตัดทิ้งเสีย 361. Na ca bhikkhave saddhādeyyanti ettha sesañātīnaṃ dento vinipātetiyeva. Mātāpitaro pana sace rajje ṭhitā patthayanti, dātabbaṃ. 361. ในคำว่า "น จ ภิกขเว สัทธาเทยยัง" นี้ มีวินิจฉัยดังนี้ ภิกษุผู้ให้แก่ญาติที่เหลือนอกจากบิดามารดา ย่อมทำให้เสียเปล่า แต่บิดามารดา แม้ดำรงอยู่ในราชสมบัติ หากปรารถนา ก็พึงให้ได้ 362. Gilānoti gilānatāya gahetvā gantuṃ asamattho. Vassikasaṅketanti vassike cattāro māse. Nadīpāranti nadiyā pāre bhattaṃ bhuñjitabbaṃ hoti. Aggaḷaguttivihāroti sabbesveva cetesu gilānavassikasaṅketanadīpāragamanaatthatakathinabhāvesu aggaḷaguttiyeva pamāṇaṃ. Gutte eva hi vihāre etesu kāraṇesu nikkhipitvā bahi gantuṃ vaṭṭati, na agutte. Āraññakassa pana vihāro na sugutto hoti, tena bhaṇḍukkhalikāya pakkhipitvā pāsāṇasusira rukkhasusirādīsu suppaṭicchannesu ṭhapetvā gantabbaṃ. 362. คำว่า "คิลานัง" คือ ผู้ไม่สามารถถือเอาจีวรไปได้เพราะความเจ็บป่วย คำว่า "วัสสิกสังเกตัง" คือ ๔ เดือนในฤดูฝน คำว่า "นทีปารัง" คือ พึงฉันภัตตาหารที่ฝั่งแม่น้ำอีกฟากหนึ่ง คำว่า "อัคคฬคุตติวิหาโร" คือ ในกรณีทั้งหมดเหล่านี้ คือ ความเป็นผู้ป่วย การกำหนดฤดูฝน การไปฝั่งแม่น้ำ และการกรานกฐิน การคุ้มครองวิหารด้วยกลอนประตูเท่านั้นเป็นประมาณ เพราะในวิหารที่คุ้มครองดีแล้วเท่านั้น จึงควรวางจีวรไว้แล้วไปข้างนอกด้วยเหตุเหล่านี้ ในวิหารที่ไม่ได้คุ้มครองไม่ควร อนึ่ง วิหารของภิกษุผู้อยู่ป่า ย่อมไม่คุ้มครองดีแล้ว เพราะฉะนั้น พึงใส่ไว้ในหม้อเก็บของแล้ววางไว้ในที่ที่ปกปิดมิดชิด เช่น โพรงหิน โพรงไม้ เป็นต้น แล้วจึงไป Saṅghikacīvaruppādakathā เรื่องการเกิดขึ้นแห่งจีวรที่เป็นของสงฆ์ 363. Tuyheva bhikkhu tāni cīvarānīti aññattha gahetvā haṭānipi tuyheva; na tesaṃ añño koci issaroti. Evañca pana vatvā anāgatepi nikkukkuccā gaṇhissantīti dassetuṃ idha panātiādimāha. Tasseva tāni cīvarāni yāva kathinassa ubbhārāti sace gaṇapūrake bhikkhū labhitvā kathinaṃ atthataṃ hoti, pañcamāse; no ce atthataṃ hoti, ekaṃ cīvaramāsameva. Yaṃ ‘‘saṅghassa demā’’ti vā denti, ‘‘saṅghaṃ uddissa demā’’ti vā denti, ‘‘vassaṃvutthasaṅghassa demā’’ti vā denti, ‘‘vassāvāsikaṃ demā’’ti vā denti, sacepi matakacīvaraṃ avibhajitvā taṃ vihāraṃ pavisanti, taṃ sabbaṃ tasseva bhikkhuno hoti. Yampi so vassāvāsatthāya vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepato vā tatruppādato vā vassāvāsikaṃ gaṇhāti, sabbaṃ suggahitameva hoti. Idamettha lakkhaṇaṃ, yena tenākārena saṅghassa uppannaṃ vatthaṃ atthatakathinassa pañcamāse, anatthatakathinassa ekaṃ cīvaramāsaṃ pāpuṇātīti. Yaṃ pana ‘‘idaṃ idha vassaṃvutthasaṅghassa demā’’ti vā ‘‘vassāvāsikaṃ demā’’ti vā vatvā dinnaṃ, taṃ anatthatakathinassāpi pañcamāse pāpuṇāti. Tato paraṃ pana uppannaṃ vassāvāsikaṃ pucchitabbaṃ – ‘‘kiṃ atītavasse idaṃ vassāvāsikaṃ, udāhu anāgatavasse’’ti! Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā. 363. คำว่า "ตุยเหวะ ภิกขุ ตานิ จีวรานิ" คือ แม้จีวรเหล่านั้นจะถูกนำไปที่อื่น ก็เป็นของท่านเท่านั้น ภิกษุอื่นใครๆ ไม่มีอำนาจเหนือจีวรเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า "อิธ ปน" เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว ในอนาคตภิกษุทั้งหลายก็จะถือเอาโดยไม่มีความรังเกียจ คำว่า "ตัสเสวะ ตานิ จีวรานิ ยาว กฐินัสสะ อุพภาโร" คือ หากได้ภิกษุครบองค์สงฆ์แล้วกรานกฐิน จีวรเหล่านั้นย่อมเป็นของภิกษุนั้นตลอด ๕ เดือน หากไม่ได้กรานกฐิน ก็เป็นของภิกษุนั้นตลอดเดือนแห่งจีวรเดือนเดียวเท่านั้น จีวรใดที่เขาถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแก่สงฆ์" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายเจาะจงสงฆ์" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าวัสสาวาสิกะ" แม้หากภิกษุนั้นเข้าไปสู่เสนาสนะที่อยู่รูปเดียวโดยที่ยังไม่ได้แบ่งจีวรของภิกษุผู้มรณภาพ จีวรทั้งหมดนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น อนึ่ง จีวรใดที่ภิกษุรูปนั้นรับไว้เป็นผ้าวัสสาวาสิกะ โดยการลงทุนเพื่อประโยชน์แก่การอยู่จำพรรษา หรือจากของที่ฝากไว้ หรือจากสิ่งที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ จีวรทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอันรับไว้ดีแล้ว ลักษณะในเรื่องนี้คือ ผ้าที่เกิดขึ้นแก่สงฆ์ไม่ว่าด้วยอาการใด ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้กรานกฐินแล้วตลอด ๕ เดือน ถึงแก่ภิกษุผู้ไม่ได้กรานกฐินตลอดเดือนแห่งจีวรเดือนเดียว นี้เป็นลักษณะในเรื่องนี้ อนึ่ง จีวรใดที่เขาถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายจีวรนี้แก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาในที่นี้" หรือกล่าวว่า "ถวายผ้าวัสสาวาสิกะ" จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุแม้ผู้ไม่ได้กรานกฐินตลอด ๕ เดือน แต่ผ้าวัสสาวาสิกะที่เกิดขึ้นหลังจาก ๕ เดือนนั้น พึงสอบถามว่า "ผ้าวัสสาวาสิกะนี้ เป็นของพรรษาที่ล่วงไปแล้ว หรือว่าเป็นของพรรษาหน้า" เพราะเหตุไรจึงต้องถาม เพราะเกิดขึ้นในเวลาภายหลัง (นอกฤดูกาล)" Utukālanti vassānato aññaṃ kālaṃ. Tāni cīvarāni ādāya sāvatthiṃ gantvāti ettha tāni cīvarāni gatagataṭṭhāne saṅghikāneva honti, bhikkhūhi diṭṭhamattamevettha pamāṇaṃ. Tasmā sace keci paṭipathaṃ āgacchantā ‘‘kuhiṃ āvuso gacchasī’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘kiṃ āvuso mayaṃ saṅgho na homā’’ti tattheva bhājetvā gaṇhanti, suggahitāni. Sacepi esa maggā okkamitvā kañci vihāraṃ vā āsanasālaṃ vā piṇḍāya caranto ekaṃ gehameva vā pavisati, tatra ca naṃ bhikkhū disvā tamatthaṃ pucchitvā bhājetvā gaṇhanti, suggahitāneva. คำว่า อุตุกาล ได้แก่ กาลอื่นจากฤดูฝน. ในคำว่า 'นำผ้าเหล่านั้นไปสู่สาวัตถี' การวินิจฉัยพึงทราบอย่างนี้: ผ้าเหล่านั้นเป็นของสงฆ์เท่านั้นในที่ที่ไปถึงแล้วๆ, ในผ้าสังฆิกะเหล่านี้ เพียงแค่ภิกษุทั้งหลายเห็นเท่านั้นเป็นประมาณ. เพราะเหตุนั้น ถ้าภิกษุบางพวกผู้มาทางสวนกัน ถามว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านจะไปที่ไหน?' แล้วฟังเนื้อความนั้นแล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้มีอายุ พวกกระผมไม่เป็นสงฆ์หรือ?' แล้วแบ่งรับเอาในที่นั้นเอง, เป็นอันรับเอาดีแล้ว. แม้ถ้าภิกษุนั้นหลีกจากทางแล้วเข้าไปสู่วิหารบ้าง โรงฉันบ้าง หรือเรือนหลังเดียวเท่านั้นเพื่อบิณฑบาต, และในที่นั้น ภิกษุทั้งหลายเห็นภิกษุนั้นแล้วถามเนื้อความนั้นแล้วแบ่งรับเอา, เป็นอันรับเอาดีแล้วเท่านั้น. Adhiṭṭhātunti ettha adhiṭṭhahantena vattaṃ jānitabbaṃ. Tena hi bhikkhunā ghaṇṭiṃ paharitvā kālaṃ ghosetvā thokaṃ āgametvā sace ghaṇṭisaññāya vā kālasaññāya vā bhikkhū āgacchanti, tehi saddhiṃ bhājetabbāni. No ce āgacchanti, ‘‘mayhimāni cīvarāni pāpuṇantī’’ti adhiṭṭhātabbāni. Evaṃ adhiṭṭhite sabbāni tasseva honti, ṭhitikā pana na tiṭṭhati. ในคำว่า 'พึงอธิษฐาน' ภิกษุผู้อธิษฐานพึงรู้วัตร. อันภิกษุนั้นแล ตีระฆังแล้ว ประกาศเวลา (แบ่งผ้า) แล้ว รออยู่เล็กน้อย ถ้าภิกษุทั้งหลายมาด้วยสำคัญในระฆังหรือด้วยสำคัญในเวลา, พึงแบ่งกับภิกษุเหล่านั้น. ถ้าไม่มา, พึงอธิษฐานว่า 'ผ้าเหล่านี้ย่อมถึงแก่เรา'. เมื่ออธิษฐานอย่างนี้แล้ว ผ้าทั้งหมดเป็นของภิกษุนั้นเท่านั้น, แต่ลำดับแห่งการตั้งอยู่ (การแบ่งตามธรรมเนียม) ย่อมไม่ตั้งอยู่. Sace ekekaṃ uddharitvā ‘‘ayaṃ paṭhamabhāgo mayhaṃ pāpuṇāti, ayaṃ dutiyabhāgo’’ti evaṃ gaṇhāti, gahitāni ca suggahitāni honti, ṭhitikā ca tiṭṭhati. Evaṃ pāpetvā gaṇhantenāpi adhiṭṭhitameva hoti. Sace pana ghaṇṭiṃ paharitvā vā appaharitvā vā kālampi ghosetvā vā aghosetvā vā ‘‘ahamevettha mayhameva imāni cīvarānī’’ti gaṇhāti, duggahitāni honti. Atha ‘‘añño koci idha natthi, mayhaṃ etāni pāpuṇantī’’ti gaṇhāti, suggahitāni. ถ้าภิกษุหยิบผ้าทีละผืนแล้วรับเอาอย่างนี้ว่า 'ส่วนที่หนึ่งนี้ย่อมถึงแก่เรา, ส่วนที่สองนี้ย่อมถึงแก่เรา', ผ้าที่รับเอาแล้วเป็นอันรับเอาดีแล้ว, และลำดับแห่งการตั้งอยู่ (การแบ่งตามธรรมเนียม) ย่อมตั้งอยู่. แม้ภิกษุผู้รับเอาโดยให้ถึงทีละส่วนอย่างนี้ ก็เป็นอันอธิษฐานแล้วเท่านั้น. แต่ถ้าภิกษุตีระฆังบ้าง ไม่ตีบ้าง ประกาศเวลา (แบ่งผ้า) บ้าง ไม่ประกาศบ้าง แล้วรับเอาโดยคิดว่า 'ในวิหารนี้เป็นของเราเท่านั้น, ผ้าเหล่านี้เป็นของเราเท่านั้น', เป็นอันรับเอาไม่ดีแล้ว. หรือถ้าภิกษุรับเอาโดยคิดว่า 'ภิกษุอื่นบางรูปในวิหารนี้ไม่มี, ผ้าเหล่านี้ย่อมถึงแก่เรา', เป็นอันรับเอาดีแล้ว. Pātite kuseti ekakoṭṭhāse kusadaṇḍake pātitamatte sacepi bhikkhusahassaṃ hoti, gahitameva nāma cīvaraṃ. Nākāmā bhāgo dātabbo. Sace pana attano ruciyā dātukāmā honti, dentu. Anubhāgepi eseva nayo. ในการทิ้งไม้กุส (ไม้สำหรับแบ่งผ้า) นั้น เพียงแค่ทิ้งไม้กุสลงในส่วนหนึ่งเท่านั้น แม้ถ้ามีภิกษุพันรูป, ผ้าก็เป็นอันรับเอาแล้วเท่านั้น. ไม่พึงให้ส่วนโดยไม่ต้องการ. แต่ถ้าภิกษุทั้งหลายมีความพอใจจะให้ด้วยความสมัครใจของตน, ก็จงให้เถิด. ในส่วนที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. Sacīvarānīti ‘‘kālacīvarampi saṅghassa itova dassāma, visuṃ sajjiyamāne aticiraṃ hotī’’ti khippaṃyeva sacīvarāni bhattāni akaṃsu. There āgamma uppannānīti tumhesu pasādena khippaṃ uppannāni. คำว่า 'พร้อมด้วยผ้า' นั้น (หมายถึง) พวกเขาคิดว่า 'แม้ผ้ากาล (ผ้าที่ถวายในกาล) เราจักถวายแก่สงฆ์จากผ้าที่พึงถวายแก่พระเถระเหล่านี้แหละ, ถ้าจัดเตรียมแยกต่างหากย่อมช้านานเกินไป' ดังนี้แล้ว ได้กระทำภัตตาหารพร้อมด้วยผ้าโดยเร็วเท่านั้น. คำว่า 'เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระเถระทั้งหลาย' นั้น (หมายถึง) ได้เกิดขึ้นโดยเร็วด้วยความเลื่อมใสในพระคุณเจ้าทั้งสอง. Saṅghassa demāti cīvarāni dentīti sakalampi cīvarakālaṃ saṇikaṃ saṇikaṃ dentiyeva. Purimesu pana dvīsu vatthūsu pacchinnadānattā adaṃsūti vuttaṃ. Sambahulā therāti vinayadharapāmokkhatherā. Idaṃ pana vatthuṃ saddhiṃ purimena dvebhātikavatthunā parinibbute bhagavati uppannaṃ, ime ca therā diṭṭhapubbā tathāgataṃ, tasmā purimesu vatthūsu tathāgatena paññattanayeneva kathesuṃ. คำว่า 'ถวายผ้าว่า พวกเราถวายแก่สงฆ์' นั้น (หมายถึง) ย่อมถวายไปเรื่อยๆ ช้าๆ ตลอดกาลแห่งผ้าทั้งหมด. แต่ในเรื่องทั้งสามที่เกิดขึ้นก่อน (เรื่องของภิกษุผู้จำพรรษาองค์เดียว, เรื่องของภิกษุผู้อยู่องค์เดียวตลอดฤดูหนาวและร้อน, เรื่องของพระเถระสองพี่น้อง) พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'ไม่ได้ถวาย' เพราะความเป็นแห่งการถวายที่ขาดไปแล้ว. คำว่า 'พระเถระจำนวนมาก' นั้น (หมายถึง) พระเถระผู้ทรงพระวินัยและเป็นประธานในปาติโมกข์. แต่เรื่องนี้ (เรื่องตโยชนวัตถุที่สี่) ได้เกิดขึ้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว พร้อมกับเรื่องของพระเถระสองพี่น้องที่เกิดขึ้นก่อน, และพระเถระเหล่านี้เคยเห็นพระตถาคตมาก่อน. เพราะเหตุนั้น ในเรื่องทั้งสองที่เกิดขึ้นก่อน (เรื่องของภิกษุผู้จำพรรษาองค์เดียว, เรื่องของภิกษุผู้อยู่องค์เดียวตลอดฤดูหนาวและร้อน) พวกท่านได้กล่าวด้วยนัยที่พระตถาคตทรงบัญญัติไว้แล้วเท่านั้น. Upanandasakyaputtavatthukathā เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร 364. Gāmakāvāsaṃ agamāsīti appeva nāma cīvarāni bhājentā mayhampi saṅgahaṃ kareyyunti cīvarabhājanakālaṃ sallakkhetvāva agamāsi. Sādiyissasīti gaṇhissasi. Ettha ca kiñcāpi tassa bhāgo na pāpuṇāti. Atha kho ‘‘nagaravāsiko ayaṃ mukharo dhammakathiko’’ti te bhikkhū ‘‘sādiyissasī’’ti āhaṃsu. Yo sādiyeyya āpatti dukkaṭassāti ettha pana kiñcāpi lahukā āpatti, atha kho gahitāni gahitaṭṭhāne dātabbāni. Sacepi naṭṭhāni vā jiṇṇāni vā honti, tasseva gīvā. Dehīti vutte adento dhuranikkhepe bhaṇḍagghena kāretabbo. 364. คำว่า 'ได้ไปสู่อาวาสบ้าน' นั้น (หมายถึง) พระอุปนันทะได้ไปโดยกำหนดรู้เวลาแบ่งผ้าเท่านั้น โดยคิดว่า 'เมื่อแบ่งผ้าอยู่ พึงสงเคราะห์แม้แก่เราบ้าง'. คำว่า 'ท่านจักรับเอาหรือ' นั้น (หมายถึง) ท่านจักรับเอา. และในเรื่องพระอุปนันทะนี้ ถึงแม้ว่าส่วน (ผ้า) ย่อมไม่ถึงแก่พระอุปนันทะนั้น. แต่ภิกษุผู้อยู่ประจำอาวาสเหล่านั้นได้กล่าวว่า 'ท่านจักรับเอาหรือ' โดยคิดว่า 'พระอุปนันทะนี้เป็นชาวเมือง เป็นพระธรรมกถึกผู้พูดเก่ง'. แต่ในคำว่า 'ผู้ใดพึงรับเอา ย่อมเป็นอาบัติทุกกฏ' นั้น ถึงแม้ว่าเป็นอาบัติทุกกฏเบา, แต่ผ้าที่รับเอาแล้วพึงคืนให้ในที่ที่รับเอาแล้ว (หรือในวิหารที่เป็นต้นเหตุแห่งผ้า). แม้ถ้าผ้าหายไปแล้วบ้าง หรือเก่าคร่ำคร่าแล้วบ้าง, ก็เป็นภาระของภิกษุผู้รับส่วนนั้นเท่านั้น. เมื่อถูกกล่าวว่า 'จงคืนให้', ภิกษุผู้ไม่คืนให้ พึงถูกให้ชดใช้ด้วยราคาแห่งของ เพราะการลดหย่อนภาระในการคืนให้. Ekādhippāyanti ekaṃ adhippāyaṃ; ekaṃ puggalapaṭivīsameva dethāti attho. Idāni yathā so dātabbo, taṃ dassetuṃ tantiṃ ṭhapento idha panātiādimāha. Tattha sace amutra upaḍḍhaṃ amutra upaḍḍhanti ekekasmiṃ ekāhamekāhaṃ vā sattāhaṃ sattāhaṃ vā sace vasati, ekekasmiṃ vihāre yaṃ eko puggalo labhati, tato tato upaḍḍhaṃ upaḍḍhaṃ dātabbaṃ. Evaṃ ekādhippāyo dinno hoti. Yattha vā pana bahutaranti sace ekasmiṃ vihāre vasanto itarasmiṃ sattāhavārena aruṇameva uṭṭhāpeti, evaṃ purimasmiṃ bahutaraṃ vasati nāma. Tasmā tato bahutaraṃ vasitavihārato tassa paṭivīso dātabbo. Evampi ekādhippāyo dinno hoti. Idañca nānālābhehi nānūpacārehi ekasīmavihārehi kathitaṃ, nānāsīmavihāre pana senāsanaggāho paṭippassambhati. Tasmā tattha cīvarapaṭivīso na pāpuṇāti. Sesaṃ pana āmisabhesajjādi sabbaṃ sabbattha antosīmagatassa pāpuṇāti. คำว่า 'มีอัธยาศัยอันเดียวกัน' นั้น มีอรรถว่า 'จงให้ความประสงค์อันเดียวกัน หรือส่วนของบุคคลคนเดียวเท่านั้น'. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งลำดับแห่งพระบาลีเพื่อแสดงว่า ส่วนใดพึงให้โดยอาการใด จึงได้ตรัสคำมี 'ก็ในเรื่องนี้' เป็นต้น. ในคำมี 'ก็ในเรื่องนี้' เป็นต้นนั้น ในคำว่า 'ถ้าหากในที่โน้นครึ่งหนึ่ง ในที่โน้นครึ่งหนึ่ง' นั้น ถ้าภิกษุอยู่ในวิหารแต่ละวิหารวันละวัน หรือเจ็ดวันเจ็ดวัน, เมื่อเป็นอย่างนี้ ส่วนครึ่งหนึ่งๆ พึงให้จากส่วนนั้นๆ ที่บุคคลผู้อยู่ประจำอาวาสคนหนึ่งย่อมได้ในวิหารแต่ละวิหาร. เมื่อให้เช่นนี้ ความประสงค์อันเดียวกัน หรือส่วนอันเดียวกันที่พึงประสงค์ เป็นอันให้แล้ว. ในคำว่า 'หรือในที่ใดมากกว่า' นั้น ถ้าภิกษุอยู่ในวิหารแห่งหนึ่งแล้วให้แสงอรุณขึ้นในวิหารอื่นด้วยการเวียนเจ็ดวัน, เมื่อเป็นอย่างนี้ ชื่อว่าอยู่ในวิหารแรกมากกว่า. เพราะเหตุนั้น ส่วนพึงให้แก่ภิกษุนั้นจากวิหารที่อยู่มากกว่านั้น. แม้เมื่อให้เช่นนี้ ความประสงค์อันเดียวกัน หรือส่วนอันเดียวกันที่พึงประสงค์ เป็นอันให้แล้ว. และการให้ส่วนนี้กล่าวไว้สำหรับวิหารที่มีสีมาเดียวกัน ซึ่งมีลาภต่างๆ และมีอุปจารแห่งวิหารต่างๆ. แต่ในวิหารที่มีสีมาต่างกัน การรับเสนาสนะแรกย่อมระงับไป. เพราะเหตุนั้น ส่วนแห่งผ้าในวิหารที่มีสีมาต่างกันนั้นย่อมไม่ถึง. แต่ส่วนที่เหลือจากผ้าทั้งหมด มีอามิสและเภสัชเป็นต้น ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้เข้าไปอยู่ในภายในสีมาในวิหารทั้งหมด. Gilānavatthukathā เรื่องภิกษุไข้ 365. Mañcake nipātesunti evaṃ dhovitvā aññaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā mañcake nipajjāpesuṃ; nipajjāpetvā ca panāyasmā ānando muttakarīsakiliṭṭhaṃ kāsāvaṃ dhovitvā bhūmiyaṃ paribhaṇḍaṃ akāsi. Yo bhikkhave maṃ upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyyāti yo maṃ ovādānusāsanīkaraṇena upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyya; mama ovādakārakena gilāno upaṭṭhātabboti ayamevettha attho. Bhagavato ca gilānassa ca upaṭṭhānaṃ ekasadisanti evaṃ panettha attho na gahetabbo. Saṅghena upaṭṭhātabboti yassete upajjhādayo tasmiṃ vihāre natthi, āgantuko hoti ekacāriko bhikkhu, so saṅghassa bhāro, tasmā saṅghena upaṭṭhātabbo. No ce upaṭṭhaheyya, sakalassa saṅghassa āpatti. Vāraṃ ṭhapetvā jaggantesu pana yo attano vāre na jaggati, tasseva āpatti. Saṅghattheropi vārako na muccati. Sace sakalo saṅgho ekassa bhāraṃ karoti, eko vā vattasampanno bhikkhu ahameva jaggissāmīti paṭijaggati, saṅgho āpattito muccati. 365. บทว่า Mañcake nipātesu ความว่า เมื่อชำระล้างอย่างนั้นแล้ว ให้ครองผ้ากาสาวะผืนอื่นแล้ว ให้นอนบนเตียง และเมื่อให้นอนแล้ว ท่านพระอานนท์ได้ซักผ้ากาสาวะที่แปดเปื้อนด้วยมูตรและคูถ แล้วทำความสะอาดพื้นดิน บทว่า Yo bhikkhave maṃ upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyya ความว่า ภิกษุใดพึงบำรุงเราด้วยการปฏิบัติตามโอวาทและอนุสาสนี ภิกษุนั้นพึงบำรุงภิกษุไข้ ภิกษุไข้ควรได้รับการบำรุงโดยผู้ปฏิบัติตามโอวาทของเรา นี้แลเป็นเนื้อความในบทนี้ แต่ไม่ควรยึดถือเนื้อความในบทนี้ว่า 'การบำรุงพระผู้มีพระภาคและการบำรุงภิกษุไข้เหมือนกันทุกประการ' ในบทว่า Saṅghena upaṭṭhātabbo นี้ พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ ภิกษุไข้รูปใดเป็นอาคันตุกะผู้เที่ยวไปรูปเดียว ไม่มีอุปัชฌาย์เป็นต้นอยู่ในวิหารนั้น ภิกษุไข้นั้นเป็นภาระของสงฆ์ เพราะฉะนั้น สงฆ์จึงควรบำรุง หากไม่บำรุง สงฆ์ทั้งหมดต้องอาบัติ แต่เมื่อกำหนดเวรกันบำรุงอยู่ ภิกษุใดไม่บำรุงในเวรของตน อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุนั้นเท่านั้น แม้พระสังฆเถระก็ไม่พ้นจากเวร หากสงฆ์ทั้งหมดรับภาระของภิกษุรูปเดียว หรือภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยวัตรรูปเดียวปฏิญญาว่า 'ข้าพเจ้าจักบำรุงเอง' แล้วบำรุง สงฆ์ย่อมพ้นจากอาบัติ 366. Abhikkamantaṃ vā abhikkamatītiādīsu vaḍḍhantaṃ vā ābādhaṃ ‘‘idaṃ nāma me paribhuñjantassa vaḍḍhati, idaṃ paribhuñjantassa parihāyati, idaṃ paribhuñjantassa tiṭṭhatī’’ti yathābhūtaṃ nāvikarotīti evamattho daṭṭhabbo. Nālanti na patirūpo, na yutto upaṭṭhātuṃ. Bhesajjaṃ saṃvidhātunti bhesajjaṃ yojetuṃ asamattho hoti. Āmisantaroti āmisaṃ assa antaranti āmisantaro. Antaranti kāraṇaṃ vuccati; āmisakāraṇā yāgubhattapattacīvarāni patthento upaṭṭhātīti attho. 366. ในบทมีอาทิว่า Abhikkamantaṃ vā abhikkamati พึงทราบเนื้อความว่า ไม่ทำให้ปรากฏตามความเป็นจริงถึงโรคที่กำลังกำเริบว่า 'เมื่อข้าพเจ้าบริโภคยาชื่อนี้หรืออาหารชื่อนี้ โรคของข้าพเจ้ากำเริบขึ้น เมื่อบริโภคสิ่งนี้ โรคทุเลาลง เมื่อบริโภคสิ่งนี้ โรคทรงตัวอยู่' บทว่า Nālaṃ คือ ไม่สมควร ไม่เหมาะสมที่จะบำรุง บทว่า Bhesajjaṃ saṃvidhātuṃ คือ ไม่สามารถประกอบยาได้ บทว่า Āmisantaro คือ มีอามิสเป็นเหตุ (มูลเหตุ) อธิบายว่า คำว่า Antara ท่านเรียกว่าเหตุ คือ เป็นผู้บำรุงโดยปรารถนาอามิสมีข้าวยาคู ภัต บาตร และจีวรเป็นต้นเป็นเหตุ นี้เป็นเนื้อความในบทนั้น Matasantakakathā มตสันตกกถา (ว่าด้วยทรัพย์ของภิกษุผู้มรณภาพ) 367. Kālaṅkateti kālakiriyāya. Gilānupaṭṭhākānaṃ dātunti ettha anantaraṃ vuttāya kammavācāya dinnampi apaloketvā dinnampi dinnameva hoti, vaṭṭati. 367. บทว่า Kālaṅkate คือ เพราะการทำกาละ ในบทว่า Gilānupaṭṭhākānaṃ dātuṃ นี้ แม้สิ่งของที่สงฆ์ให้ด้วยกรรมวาจาที่กล่าวไว้ในลำดับก่อน หรือให้ด้วยวิธีอปลอกนะ (การบอกกล่าวในที่ประชุม) ก็ชื่อว่าให้แล้วเหมือนกัน ย่อมควร 369. Yaṃ tattha lahubhaṇḍaṃ yaṃ tattha garubhaṇḍanti ettha lahubhaṇḍagarubhaṇḍānaṃ nānākaraṇaṃ parato vaṇṇayissāma. Gilānupaṭṭhākalābhe pana ayaṃ ādito paṭṭhāya vinicchayo – 369. ในบทว่า Yaṃ tattha lahubhaṇḍaṃ yaṃ tattha garubhaṇḍa นี้ เราจักพรรณนาความแตกต่างระหว่างลหุภัณฑ์และครุภัณฑ์ในภายหลัง (ในเสนาสนขันธกะ) ส่วนวินิจฉัยในลาภที่ผู้บำรุงภิกษุไข้พึงได้ มีดังนี้ตั้งแต่อันดับแรก – Sace sakale bhikkhusaṅghe upaṭṭhahante kālaṃ karoti, sabbepi sāmikā. Atha ekaccehi vāre kate ekaccehi akateyeva kālaṃ karoti, tattha ekacce ācariyā vadanti – ‘‘sabbepi attano vāre sampatte kareyyuṃ, tasmā sabbepi sāmino’’ti. Ekacce vadanti – ‘‘yehi jaggito te eva labhanti, itare na labhantī’’ti. Sāmaṇere kālaṅkate sace cīvaraṃ atthi, gilānupaṭṭhākānaṃ dātabbaṃ. No ce atthi yaṃ atthi, taṃ dātabbaṃ. Aññasmiṃ parikkhāre sati cīvarabhāgaṃ katvā dātabbaṃ. หากภิกษุสงฆ์ทั้งหมดช่วยกันบำรุงอยู่แล้วภิกษุไข้มรณภาพ ภิกษุทั้งหมดเป็นเจ้าของ แต่หากภิกษุบางพวกทำเวรแล้ว บางพวกยังไม่ทันได้ทำเวร ภิกษุไข้ก็มรณภาพเสียก่อน ในกรณีนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหมดพึงทำเวรเมื่อถึงรอบของตน เพราะฉะนั้น ภิกษุทั้งหมดจึงเป็นเจ้าของ' อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'ภิกษุเหล่าใดบำรุงแล้ว ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้นย่อมได้ ภิกษุอื่นไม่ได้' เมื่อสามเณรมรณภาพ หากมีจีวร ควรให้แก่ผู้บำรุง หากไม่มีจีวร สิ่งของใดที่มีอยู่ ควรให้สิ่งของนั้น หากมีบริขารอื่น (ที่ไม่ใช่จีวร) ก็ควรแบ่งส่วนให้เท่ากับราคาจีวรแล้วให้ไป Bhikkhu ca sāmaṇero ca sace samaṃ upaṭṭhahiṃsu, samako bhāgo dātabbo. Atha sāmaṇerova upaṭṭhahati, bhikkhussa saṃvidahanamattameva hoti, sāmaṇerassa jeṭṭhakabhāgo dātabbo. Sace sāmaṇero bhikkhunā ānītaudakena yāguṃ pacitvā paṭiggāhāpanamattameva karoti, bhikkhu upaṭṭhahati, bhikkhussa jeṭṭhakabhāgo dātabbo. หากภิกษุและสามเณรบำรุงร่วมกันอย่างเท่าเทียม ควรให้ส่วนแบ่งเท่ากัน หากสามเณรเท่านั้นเป็นผู้บำรุง ส่วนภิกษุเป็นเพียงผู้สั่งการ ควรให้ส่วนแบ่งที่มากกว่าแก่สามเณร หากสามเณรเพียงแต่ต้มข้าวยาคูด้วยน้ำที่ภิกษุนำมาให้แล้วประเคนเท่านั้น แต่ภิกษุเป็นผู้บำรุง (ดูแลใกล้ชิด) ควรให้ส่วนแบ่งที่มากกว่าแก่ภิกษุ Bahū bhikkhū samaggā hutvā upaṭṭhahanti, sabbesaṃ samako bhāgo dātabbo. Yo panettha visesena upaṭṭhahati, tassa viseso kātabbo. Yena pana ekadivasampi gilānupaṭṭhākavasena yāgubhattaṃ vā pacitvā dinnaṃ, nahānaṃ vā paṭiyāditaṃ, sopi gilānupaṭṭhākova. Yo samīpaṃ anāgantvā bhesajjataṇḍulādīni peseti, ayaṃ gilānupaṭṭhāko na hoti. Yo pariyesitvā gāhāpetvā āgacchati, ayaṃ gilānupaṭṭhākova. หากภิกษุหลายรูปพร้อมเพรียงกันบำรุง ควรให้ส่วนแบ่งเท่ากันแก่ภิกษุทั้งหมด แต่ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุใดบำรุงเป็นพิเศษ ควรให้ส่วนพิเศษแก่ภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุใดแม้เพียงวันเดียว ได้ต้มข้าวยาคูหรือภัตถวาย หรือจัดเตรียมน้ำอาบให้ในฐานะเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้ ภิกษุนั้นก็นับว่าเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้เหมือนกัน ส่วนภิกษุใดไม่มาใกล้ภิกษุไข้เลย แต่ส่งยาและข้าวสารเป็นต้นไปให้ ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่าเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้ แต่ภิกษุใดแสวงหา (ยาและข้าวสารเป็นต้น) แล้วให้คนนำมาและตนเองก็มาด้วย ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้บำรุงภิกษุไข้แน่นอน Eko vattasīsena jaggati; eko paccāsāya, matakāle ubhopi paccāsīsanti, ubhinnampi dātabbaṃ. Eko upaṭṭhahitvā gilānassa vā kammena attano vā kammena katthaci gato ‘‘puna āgantvā jaggissāmī’’ti, etassapi dātabbaṃ. Eko ciraṃ upaṭṭhahitvā ‘‘idāni na sakkomī’’ti dhuraṃ nikkhipitvā gacchati, sacepi taṃdivasameva gilāno kālaṃkaroti, upaṭṭhākabhāgo na dātabbo. ภิกษุรูปหนึ่งบำรุงโดยมุ่งทำตามวัตรเป็นสำคัญ ภิกษุอีกรูปหนึ่งบำรุงโดยหวังส่วนแบ่ง (ลาภ) เมื่อภิกษุไข้มรณภาพ หากทั้งสองรูปหวังส่วนแบ่ง ก็ควรให้แก่ทั้งสองรูป ภิกษุรูปหนึ่งบำรุงแล้ว ไปยังที่อื่นด้วยกิจของภิกษุไข้หรือกิจของตน โดยตั้งใจว่า 'จักกลับมาบำรุงอีก' ควรให้ส่วนแบ่งแก่ภิกษุรูปนั้นด้วย ภิกษุรูปหนึ่งบำรุงมานานแล้ว แต่ภายหลังวางธุระเสียว่า 'บัดนี้เราไม่สามารถบำรุงได้แล้ว' แล้วจากไป แม้หากภิกษุไข้มรณภาพในวันนั้นเอง ก็ไม่ควรให้ส่วนแบ่งของผู้บำรุงแก่ภิกษุนั้น Gilānupaṭṭhāko nāma gihi vā hotu pabbajito vā, antamaso mātugāmopi, sabbe bhāgaṃ labhanti. Sace tassa bhikkhuno pattacīvaramattameva hoti, aññaṃ natthi; sabbaṃ gilānupaṭṭhākānaṃyeva dātabbaṃ. Sacepi sahassaṃ agghati, aññaṃ pana bahumpi parikkhāraṃ te na labhanti; saṅghasseva hoti. Avasesaṃ bhaṇḍaṃ bahukañceva mahagghañca, ticīvaraṃ appagghaṃ; tato gahetvā ticīvaraparikkhāro dātabbo. Sabbañcetaṃ saṅghikatova labbhati. ชื่อว่าผู้บำรุงภิกษุไข้ จะเป็นคฤหัสถ์ก็ตาม บรรพชิตก็ตาม หรือแม้ที่สุดจะเป็นสตรีก็ตาม ทุกคนย่อมได้รับส่วนแบ่ง หากภิกษุไข้นั้นมีเพียงบาตรและจีวรเท่านั้น ไม่มีสิ่งอื่นเลย ควรให้บาตรและจีวรทั้งหมดนั้นแก่พวกผู้บำรุงภิกษุไข้เท่านั้น แม้หากบาตรและจีวรนั้นจะมีราคาตั้งพัน (กหาปณะ) ก็ตาม แต่ถ้ามีบริขารอื่นเป็นจำนวนมาก พวกผู้บำรุงย่อมไม่ได้บริขารเหล่านั้น บริขารเหล่านั้นย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้น หากสิ่งของที่เหลือมีมากและมีราคาสูง แต่ไตรจีวรมีราคาต่ำ ควรนำเอาจากสิ่งของที่เหลือนั้นมาจัดเป็นบริขารของไตรจีวรแล้วให้ไป และสิ่งทั้งหมดนี้ย่อมได้จากของที่เป็นของสงฆ์นั่นเอง Sace pana so jīvamānoyeva sabbaṃ attano parikkhāraṃ nissajjitvā kassaci adāsi, koci vā vissāsaṃ aggahesi, yassa dinnaṃ, yena ca gahitaṃ, tasseva hoti. Tassa ruciyā eva gilānupaṭṭhākā labhanti, aññesaṃ adatvā dūre ṭhapitaparikkhārāpi tattha tattha saṅghasseva honti. Dvinnaṃ santakaṃ hoti avibhattaṃ, ekasmiṃ kālaṅkate itaro sāmī. Bahūnampi santake eseva nayo. Sabbesu matesu saṅghikaṃ hoti. Sacepi avibhajitvā saddhivihārikādīnaṃ denti adinnameva hoti. Vibhajitvā dinnaṃ pana sudinnaṃ. Taṃ tesu matesupi saddhivihārikādīnaṃyeva hoti, na saṅghassa. อนึ่ง ถ้าภิกษุนั้นเมื่อยังมีชีวิตอยู่เทียว สละบริขารทั้งหมดของตนให้แก่ใครๆ หรือใครๆ ถือเอาด้วยความคุ้นเคย เมื่อเป็นเช่นนั้น บริขารนั้นย่อมเป็นของผู้นั้นนั่นเองที่ได้รับและผู้ที่ถือเอา ผู้พยาบาลไข้ย่อมได้ตามความพอใจของผู้นั้นนั่นเอง บริขารแม้ที่เก็บไว้ในที่ไกลโดยมิได้ให้แก่ผู้อื่น ย่อมเป็นของสงฆ์ในอารามนั้นๆ นั่นเทียว ถ้าของเป็นของภิกษุ ๒ รูปยังมิได้แบ่งกัน เมื่อรูปหนึ่งมรณภาพแล้ว อีกรูปหนึ่งเป็นเจ้าของ แม้ในของของภิกษุจำนวนมากก็มีนัยนี้ เมื่อภิกษุทั้งหมดมรณภาพแล้ว ย่อมเป็นของสงฆ์ แม้ถ้าให้แก่สัทธิวิหาริกเป็นต้นโดยมิได้แบ่ง ก็เป็นอันไม่ให้แล้วนั่นเอง ส่วนของที่แบ่งแล้วให้ ย่อมเป็นอันให้ดีแล้ว วัตถุนั้นแม้เมื่อภิกษุเหล่านั้นมรณภาพแล้ว ก็ย่อมเป็นของสัทธิวิหาริกเป็นต้นนั่นเอง ไม่เป็นของสงฆ์ ดังนี้เป็นวินิจฉัย Kusacīrādipaṭikkhepakathā เรื่องว่าด้วยการห้ามผ้ากุสะเป็นต้น 371. Kusacīrādīsu akkanāḷanti akkanāḷamayaṃ. Potthakoti makacimayo vuccati. Sesāni paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ vuttāni. Tesu potthake eva dukkaṭaṃ. Sesesu thullaccayānīti. Akkadussakadalidussaerakadussāni pana potthakagatikāneva. 371. ในบรรดาผ้ากุสะเป็นต้น คำว่า อักกนาฬะ ได้แก่ผ้าที่ทำด้วยก้านต้นรัก (อักกะ) คำว่า โปตถกะ ท่านเรียกว่าผ้าที่ทำด้วยปอ บทที่เหลือได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมปาราชิก ในบรรดาผ้าเหล่านั้น เป็นทุกกฏเพราะผ้าโปตถกะเท่านั้น เป็นถุลลัจจัยในผ้าที่เหลือ อนึ่ง ผ้าที่ทำด้วยก้านต้นรัก ผ้าที่ทำด้วยใบกล้วย และผ้าที่ทำด้วยใบเอรกะ ย่อมมีคติเช่นเดียวกับผ้าโปตถกะนั่นเอง 372. Sabbanīlakādīni rajanaṃ dhovitvā puna rajitvā dhāretabbāni. Na sakkā ce honti dhovituṃ, paccattharaṇāni vā kātabbāni. Dupaṭṭacīvarassa vā majjhe dātabbāni. Tesaṃ vaṇṇanānattaṃ upāhanāsu vuttanayameva. Acchinnadasadīghadasāni dasā chinditvā dhāretabbāni. Kañcukaṃ labhitvā phāletvā rajitvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Veṭhanepi eseva nayo. Tirīṭakaṃ pana rukkhachallimayaṃ; taṃ pādapuñchanaṃ kātuṃ vaṭṭati. 372. ผ้าสัพพนีลกะเป็นต้น พึงซักน้ำย้อมออกแล้วย้อมใหม่แล้วพึงทรง ถ้าไม่สามารถจะซักได้ พึงทำเป็นผ้าปูลาด หรือพึงใส่ไว้ในระหว่างผ้าสองชั้น ความต่างกันแห่งสีของผ้าเหล่านั้น มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องรองเท้านั่นเทียว ผ้าที่มีชายมิได้ตัดและผ้าที่มีชายยาว พึงตัดชายออกแล้วพึงทรง เมื่อได้เสื้อกั๊ก (กัญจุกะ) มาแล้ว พึงฉีกออกแล้วย้อมแล้วใช้สอยได้ แม้ในผ้าโพกศีรษะก็มีนัยนี้เหมือนกัน อนึ่ง ผ้าติรีฏกะเป็นผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้ ผ้าติรีฏกะนั้นควรทำเป็นผ้าเช็ดเท้า 374. Patirūpe gāhaketi sace koci bhikkhu ‘‘ahaṃ tassa gaṇhāmī’’ti gaṇhāti, dātabbanti attho. Evametesu tevīsatiyā puggalesu soḷasa janā na labhanti, satta janā labhantīti. 374. คำว่า ปฏิรูปคหกะ (ผู้รับที่สมควร) ความว่า ถ้าภิกษุรูปใดรูปหนึ่งรับว่า 'ข้าพเจ้าจักรับเพื่อภิกษุรูปนั้น' ดังนี้แล้วรับเอาไว้ ก็พึงให้ ดังนี้เป็นอรรถ ในบรรดาบุคคล ๒๓ จำพวกเหล่านี้ ๑๖ คนย่อมไม่ได้ ๗ คนย่อมได้ ดังนี้ Saṅghebhinnecīvaruppādakathā เรื่องว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งจีวรเมื่อสงฆ์แตกกัน 376. Saṅgho bhijjatīti bhijjitvā kosambakabhikkhū viya dve koṭṭhāsā honti. Ekasmiṃ pakkheti ekasmiṃ koṭṭhāse dakkhiṇodakañca gandhādīni ca denti, ekasmiṃ cīvarāni. Saṅghassevetanti sakalassa saṅghassa dvinnampi koṭṭhāsānaṃ etaṃ hoti, ghaṇṭiṃ paharitvā dvīhipi pakkhehi ekato bhājetabbaṃ. Pakkhassevetanti evaṃ dinne yassa koṭṭhāsassa udakaṃ dinnaṃ, tassa udakameva hoti; yassa cīvaraṃ dinnaṃ, tasseva cīvaraṃ. Yattha pana dakkhiṇodakaṃ pamāṇaṃ hoti, tattha eko pakkho dakkhiṇodakassa laddhattā cīvarāni labhati, eko cīvarānameva laddhattāti ubhohipi ekato hutvā yathāvuḍḍhaṃ bhājetabbaṃ. Idaṃ kira parasamudde lakkhaṇanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmiṃyeva pakkheti ettha pana itaro pakkho anissaroyeva. Cīvarapesanavatthūni pākaṭāneva. 376. คำว่า สงฆ์แตกกัน หมายถึง เมื่อแตกกันแล้วย่อมเป็น ๒ ส่วน เหมือนพวกภิกษุชาวโกสัมพี คำว่า ในฝ่ายหนึ่ง ความว่า ในส่วนหนึ่งเขาถวายน้ำทักษิโณทกและของหอมเป็นต้น ในอีกส่วนหนึ่งเขาถวายจีวร คำว่า เป็นของสงฆ์นั่นเอง ความว่า จีวรนี้ย่อมเป็นของสงฆ์ทั้งหมด คือของทั้ง ๒ ส่วน พึงตีระฆังเป็นต้นแล้วแบ่งร่วมกันทั้ง ๒ ฝ่าย คำว่า เป็นของฝ่ายนั้นนั่นเอง ความว่า เมื่อถวายอย่างนี้ น้ำที่ถวายแก่ส่วนใดย่อมเป็นของส่วนนั้น (หรือของภิกษุในส่วนนั้น) เท่านั้น จีวรที่ถวายแก่ส่วนใดย่อมเป็นจีวรของส่วนนั้นนั่นเอง อนึ่ง ในประเทศใดน้ำทักษิโณทกเป็นประมาณ (เป็นสำคัญ) ในประเทศนั้นฝ่ายหนึ่งย่อมได้จีวรเพราะได้น้ำทักษิโณทก อีกฝ่ายหนึ่งย่อมได้จีวรเพราะได้จีวรนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ทั้งสองฝ่ายพึงรวมกันแล้วแบ่งตามลำดับพรรษา ได้ยินว่า ข้อนี้เป็นเครื่องหมายในฝั่งสมุทรโน้น (ชมพูทวีป) ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา อนึ่ง ในคำว่า ในฝ่ายนั้นนั่นเอง นี้ ฝ่ายอื่นย่อมไม่มีอำนาจ (ในจีวร) เลย เรื่องการส่งจีวรย่อมปรากฏชัดอยู่แล้ว Aṭṭhacīvaramātikākathā เรื่องว่าด้วยมาติกาแห่งจีวร ๘ อย่าง 379. Idāni ādito paṭṭhāya vuttacīvarānaṃ paṭilābhakhettaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhimā bhikkhave mātikā’’tiādimāha. Sīmāya detītiādi puggalādhiṭṭhānanayena vuttaṃ. Ettha pana sīmāya dānaṃ ekā mātikā, katikāya dānaṃ dutiyā…pe… puggalassa dānaṃ aṭṭhamā. Tattha sīmāya dammīti evaṃ sīmaṃ parāmasitvā dento sīmāya deti nāma. Esa nayo sabbattha. 379. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเขตแห่งการได้จีวรทั้งหลายที่กล่าวไว้แล้วตั้งแต่ต้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาติกา ๘ อย่างนี้' คำเป็นต้นว่า ให้แก่สีมา ท่านกล่าวไว้ด้วยนัยเป็นปุคคลาธิษฐาน อนึ่ง ในคำว่า ให้แก่สีมา เป็นต้นนี้ การให้แก่สีมาเป็นมาติกาที่ ๑ การให้แก่กติกาเป็นมาติกาที่ ๒... การให้แก่บุคคลเป็นมาติกาที่ ๘ ในบรรดามาติกา ๘ อย่างนั้น บุคคลเมื่อให้โดยระบุถึงสีมาอย่างนี้ว่า 'ข้าพเจ้าให้แก่สีมา' ชื่อว่าให้แก่สีมา นัยนี้มีในมาติกาแม้ทั้งปวง Sīmāya deti, yāvatikā bhikkhū antosīmagatā tehi bhājetabbantiādimhi pana mātikāniddese sīmāya detīti ettha tāva khaṇḍasīmā, upacārasīmā, samānasaṃvāsasīmā, avippavāsasīmā, lābhasīmā, gāmasīmā, nigamasīmā, nagarasīmā, abbhantarasīmā, udakukkhepasīmā, janapadasīmā, raṭṭhasīmā, rajjasīmā, dīpasīmā, cakkavāḷasīmāti pannarasa sīmā veditabbā. อนึ่ง ในนิทเทสแห่งมาติกาเป็นต้นว่า ให้แก่สีมา ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ภายในสีมามีประมาณเท่าใด พึงแบ่งด้วยภิกษุเหล่านั้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ ในคำว่า ให้แก่สีมา นี้ พึงทราบสีมา ๑๕ อย่าง คือ ขัณฑสีมา อุปจารสีมา สมานสังวาสสีมา อวิปปวาสสีมา ลาภสีมา คามสีมา นิคมสีมา นครสีมา อัพภันตรสีมา อุทกุกเขปสีมา ชนบทสีมา รัฐสีมา รัชชสีมา ทวีปสีมา และจักรวาลสีมา Tattha khaṇḍasīmā sīmākathāyaṃ vuttāva. Upacārasīmā parikkhittassa vihārassa parikkhepena aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānena paricchinnā hoti. Apica bhikkhūnaṃ dhuvasannipātaṭṭhānato vā pariyante ṭhitabhojanasālato vā nibaddhavasanakaāvāsato vā thāmamajjhimassa purisassa dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ anto upacārasīmā veditabbā, sā pana āvāsesu vaḍḍhantesu vaḍḍhati, parihāyantesu parihāyati. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘bhikkhūsupi vaḍḍhantesu vaḍḍhatī’’ti vuttaṃ. Tasmā sace vihāre sannipatitabhikkhūhi saddhiṃ ekābaddhā hutvā yojanasatampi pūretvā nisīdanti, yojanasatampi upacārasīmāva hoti, sabbesaṃ lābho pāpuṇāti. Samānasaṃvāsaavippavāsasīmādvayampi vuttameva. ในบรรดาสีมาเหล่านั้น ขัณฑสีมาท่านกล่าวไว้แล้วในสีมากถา อุปจารสีมา ย่อมกำหนดด้วยรั้วแห่งวิหารที่มีรั้วล้อม หรือด้วยที่อันควรแก่รั้วแห่งวิหารที่ไม่มีรั้วล้อม อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอุปจารสีมาว่าอยู่ภายในระยะชั่วขว้างก้อนดินตก ๒ ครั้งของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง จากสถานที่ประชุมประจำของภิกษุทั้งหลาย หรือจากโรงฉันที่ตั้งอยู่ที่สุดแห่งวิหาร หรือจากอาวาสที่เป็นที่อยู่ประจำ อนึ่ง อุปจารสีมานั้น เมื่ออาวาสทั้งหลายขยายออกไปก็ย่อมขยายออกไป เมื่ออาวาสทั้งหลายลดลงก็ย่อมลดลง อนึ่ง ในมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า 'แม้เมื่อภิกษุทั้งหลายเพิ่มขึ้น อุปจารสีมาก็ย่อมขยายออกไป' เพราะเหตุนั้น ถ้าภิกษุทั้งหลายนั่งเต็มแม้ร้อยโยชน์โดยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับภิกษุที่ประชุมกันในวิหาร แม้ร้อยโยชน์นั้นก็เป็นอุปจารสีมานั่นเอง ลาภย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด แม้สีมา ๒ อย่าง คือ สมานสังวาสสีมาและอวิปปวาสสีมา ท่านก็กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว Lābhasīmā nāma neva sammāsambuddhena anuññātā, na dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitā; apica kho rājarājamahāmattā vihāraṃ kāretvā gāvutaṃ vā aḍḍhayojanaṃ vā yojanaṃ vā samantato paricchinditvā ‘‘ayaṃ amhākaṃ vihārassa lābhasīmā’’ti nāmalikhitake thambhe nikhaṇitvā ‘‘yaṃ etthantare uppajjati, sabbaṃ taṃ amhākaṃ vihārassa demā’’ti sīmaṃ ṭhapenti, ayaṃ lābhasīmā nāma. Gāmanigamanagaraabbhantaraudakukkhepasīmāpi vuttā eva. Janapadasīmā nāma – kāsikosalaraṭṭhādīnaṃ anto bahū janapadā honti, tattha ekeko janapadaparicchedo janapadasīmā. Raṭṭhasīmā nāma kāsikosalādiraṭṭhaparicchedo. Rajjasīmā nāma ‘‘coḷabhogo keraḷabhogo’’ti evaṃ ekekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānaṃ. Dīpasīmā nāma samuddantena paricchinnamahādīpā ca antaradīpā ca. Cakkavāḷasīmā nāma cakkavāḷapabbateneva paricchinnā. ลาภสีมานั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิได้ทรงอนุญาตไว้ และพระเถระผู้ทำสังคายนาพระธรรมวินัยก็มิได้ตั้งไว้ แต่ว่าพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาสร้างวิหารแล้ว กำหนดเขตโดยรอบ 1 คาวุต หรือครึ่งโยชน์ หรือ 1 โยชน์ แล้วฝังเสาที่จารึกชื่อไว้ว่า "นี่คือลาภสีมาแห่งวิหารของเรา" และกล่าวว่า "สิ่งใดเกิดขึ้นในระหว่างเขตนี้ เราถวายสิ่งนั้นทั้งหมดแก่วิหารของเรา" ดังนี้ ย่อมตั้งสีมา นี้ชื่อว่าลาภสีมา แม้คามสีมา นิคมสีมา นครสีมา อัพภันตรสีมา และอุทุกเขปสีมา ก็กล่าวไว้แล้ว (ในสีมากถา) นั่นเอง ชนบทสีมา คือ ภายในแคว้นมีแคว้นกาสีและแคว้นโกศลเป็นต้น มีชนบทเป็นอันมาก ในชนบทเหล่านั้น การกำหนดเขตชนบทแต่ละแห่ง ชื่อว่าชนบทสีมา รัฐสีมา คือการกำหนดเขตแคว้นมีแคว้นกาสีและแคว้นโกศลเป็นต้น ราชสีมา คือสถานที่อันเป็นที่แผ่ไปแห่งพระราชอาณาจักรของพระราชาแต่ละพระองค์ เช่น "แคว้นอันเป็นที่เสวยสุขของพระเจ้าโจฬะ" "แคว้นอันเป็นที่เสวยสุขของพระเจ้าเกรละ" ทวีปสีมา คือมหาทวีปและอันตรทวีปทั้งหลายที่กำหนดเขตด้วยที่สุดแห่งมหาสมุทร จักรวาลสีมา คือสีมาที่กำหนดเขตด้วยภูเขาจักรวาลนั่นเอง Evametāsu sīmāsu khaṇḍasīmāya kenaci kammena sannipatitaṃ saṅghaṃ disvā ‘‘ettheva sīmāya saṅghassa demī’’ti vutte yāvatikā bhikkhū antokhaṇḍasīmagatā, tehi bhājetabbaṃ. Tesaṃyeva hi taṃ pāpuṇāti. Aññesaṃ sīmantarikāya vā upacārasīmāya vā ṭhitānampi na pāpuṇāti. Khaṇḍasīmāya ṭhite pana rukkhe vā pabbate vā ṭhitassa heṭṭhā vā pathavīvemajjhagatassa pāpuṇātiyeva. ‘‘Imissā upacārasīmāya saṅghassa dammī’’ti dinnaṃ pana khaṇḍasīmāsīmantarikāsu ṭhitānampi pāpuṇāti. ‘‘Samānasaṃvāsasīmāya dammī’’ti dinnaṃ pana khaṇḍasīmāsīmantarikāsu ṭhitānaṃ na pāpuṇāti. Avippavāsasīmālābhasīmāsu dinnaṃ tāsu sīmāsu antogatānaṃ pāpuṇāti. Gāmasīmādīsu dinnaṃ tāsaṃ sīmānaṃ abbhantare baddhasīmāya ṭhitānampi pāpuṇāti. Abbhantarasīmāudakukkhepasīmāsu dinnaṃ tattha antogatānaṃyeva pāpuṇāti. Janapadaraṭṭharajjadīpacakkavāḷasīmāsupi gāmasīmādīsu vuttasadisoyeva vinicchayo. ในสีมาเหล่านั้น เมื่อเห็นสงฆ์ผู้ประชุมกันด้วยกรรมบางอย่างในขัณฑสีมา และมีผู้กล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในสีมานี้เท่านั้น" ภิกษุมีประมาณเท่าใดที่เข้าไปภายในขัณฑสีมา ภิกษุเหล่านั้นพึงแบ่งกัน เพราะสิ่งนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่าอื่นแม้ผู้ยืนอยู่ในสีมันตริกาหรือในอุปจารสีมา แต่ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่บนต้นไม้หรือบนภูเขาซึ่งตั้งอยู่ในขัณฑสีมา หรือผู้ไปในระหว่างแห่งแผ่นดินในเบื้องล่างโดยแท้ แต่สิ่งที่ถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในอุปจารสีมานี้" ย่อมถึงแม้แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในขัณฑสีมาและในสีมันตริกา แต่สิ่งที่ถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในสมานสังวาสสีมา" ย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในขัณฑสีมาและในสีมันตริกา สิ่งที่ถวายในอวิปปวาสสีมาและลาภสีมา ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้เข้าไปภายในสีมาเหล่านั้น สิ่งที่ถวายในคามสีมาเป็นต้น ย่อมถึงแม้แก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ในพัทธสีมาอันอยู่ภายในสีมาเหล่านั้น สิ่งที่ถวายในอัพภันตรสีมาและอุทุกเขปสีมา ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้เข้าไปภายในสีมานั้นเท่านั้น แม้ในชนบทสีมา รัฐสีมา ราชสีมา ทวีปสีมา และจักรวาลสีมา การวินิจฉัยก็เช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในคามสีมาเป็นต้นนั่นเอง Sace pana jambudīpe ṭhito ‘‘tambapaṇṇidīpe saṅghassa dammī’’ti deti, tambapaṇṇidīpato ekopi gantvā sabbesaṃ gaṇhituṃ labhati. Sacepi tatreva eko sabhāgabhikkhu sabhāgānaṃ bhāgaṃ gaṇhāti, na vāretabbo. Evaṃ tāva yo sīmaṃ parāmasitvā deti, tassa dāne vinicchayo veditabbo. แต่ถ้าทายกผู้ยืนอยู่ในชมพูทวีปถวายโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ในตัมพปัณณิทวีป (เกาะลังกา)" แม้ภิกษุรูปเดียวจากตัมพปัณณิทวีปไปแล้ว ย่อมได้เพื่อจะรับเพื่อภิกษุทั้งปวง แม้หากว่าภิกษุผู้เป็นสภาคกันรูปหนึ่งในชมพูทวีปนั้นเอง รับส่วนแบ่งของภิกษุผู้เป็นสภาคกัน (ชาวลังกา) ก็ไม่พึงห้าม การวินิจฉัยในการถวายของทายกผู้ระบุสีมาแล้วถวายนั้น พึงทราบอย่างนี้ก่อน Yo pana asukasīmāyāti vattuṃ na jānāti, kevalaṃ sīmāti vacanamattameva jānanto vihāraṃ gantvā ‘‘sīmāya dammī’’ti vā ‘‘sīmaṭṭhakasaṅghassa dammī’’ti vā bhaṇati, so pucchitabbo – ‘‘sīmā nāma bahuvidhā, katarasīmaṃ sandhāya bhaṇasī’’ti? Sace vadati – ‘‘ahaṃ asukasīmāti na jānāmi, sīmaṭṭhakasaṅgho bhājetvā gaṇhātū’’ti katarasīmāya bhājetabbaṃ? Mahāsīvatthero kirāha – ‘‘avippavāsasīmāyā’’ti. Tato naṃ āhaṃsu – ‘‘avippavāsasīmā nāma tiyojanāpi hoti, evaṃ sante tiyojane ṭhitā lābhaṃ gaṇhissanti, tiyojane ṭhatvā āgantukavattaṃ pūretvā ārāmaṃ pavisitabbaṃ bhavissati, gamiko tiyojanaṃ gantvā senāsanaṃ āpucchissati, nissayapaṭipannassa tiyojanātikkame nissayo paṭippassambhissati, pārivāsikena tiyojanaṃ atikkamitvā aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ bhavissati, bhikkhuniyā tiyojane ṭhatvā ārāmappavesanaṃ āpucchitabbaṃ bhavissati, sabbampetaṃ upacārasīmāya paricchedavaseneva kātuṃ vaṭṭati. Tasmā upacārasīmāyameva bhājetabba’’nti. แต่ผู้ใดไม่รู้ที่จะกล่าวว่า "ในสีมาชื่อโน้น" รู้เพียงแต่คำว่า "สีมา" เท่านั้น ไปสู่วิหารแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สีมา" หรือกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมา" ผู้นั้นพึงถูกถามว่า "สีมานั้นมีหลายอย่าง ท่านหมายถึงสีมาไหนจึงกล่าว?" ถ้าเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่รู้ว่าสีมาชื่อโน้น ขอสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมาจงแบ่งแล้วรับเถิด" พึงแบ่งในสีมาไหน? ได้ยินว่า พระมหาสีวเถระกล่าวว่า "พึงแบ่งในอวิปปวาสสีมา" จากนั้นภิกษุทั้งหลายได้กล่าวแก่ท่านว่า "อวิปปวาสสีมานั้นมีประมาณ 3 โยชน์ก็มี เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุที่อยู่ในที่ 3 โยชน์ก็จะรับลาภ ภิกษุอาคันตุกะจะต้องยืนอยู่ในที่ 3 โยชน์ บำเพ็ญอาคันตุกวัตรแล้วจึงพึงเข้าไปสู่อาราม ภิกษุผู้จะไปจะต้องไปถึง 3 โยชน์แล้วจึงบอกลาเสนาสนะ เมื่อภิกษุผู้ถือนิสัยล่วง 3 โยชน์ไป นิสัยย่อมระงับ ภิกษุผู้ประพฤติปริวาสจะต้องล่วง 3 โยชน์ไปแล้วจึงให้รุ่งอรุณขึ้น ภิกษุณีจะต้องยืนอยู่ในที่ 3 โยชน์แล้วจึงบอกลาเพื่อเข้าไปสู่อาราม สิ่งทั้งหมดนี้ควรทำด้วยอำนาจแห่งการกำหนดเขตอุปจารสีมาเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงแบ่งในอุปจารสีมาเท่านั้น" Katikāyāti samānalābhakatikāya. Tenevāha – ‘‘sambahulā āvāsā samānalābhā hontī’’ti. Tatrevaṃ katikā kātabbā, ekasmiṃ vihāre sannipatitehi bhikkhūhi yaṃ vihāraṃ saṅgaṇhitukāmā samānalābhaṃ kātuṃ icchanti, tassa nāmaṃ gahetvā asuko nāma vihāro porāṇakoti vā buddhādhivutthoti vā appalābhoti vā yaṃkiñci kāraṇaṃ vatvā taṃ vihāraṃ iminā vihārena saddhiṃ ekalābhaṃ kātuṃ saṅghassa ruccatīti tikkhattuṃ sāvetabbaṃ. Ettāvatā tasmiṃ vihāre nisinnopi idha nisinnova hoti, tasmiṃ vihārepi saṅghena evameva kātabbaṃ. Ettāvatā idha nisinnopi tasmiṃ nisinnova hoti. Ekasmiṃ lābhe bhājiyamāne itarasmiṃ ṭhitassa bhāgaṃ gahetuṃ vaṭṭati. Evaṃ ekena vihārena saddhiṃ bahūpi āvāsā ekalābhā kātabbā. คำว่า "โดยกติกา" หมายถึง โดยกติกาที่มีลาภเสมอกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อาวาสเป็นอันมากจงมีลาภเสมอกัน" ในกติกานั้น พึงทำกติกาอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายที่ประชุมกันในวิหารแห่งหนึ่ง ปรารถนาจะสงเคราะห์วิหารใด ประสงค์จะให้มีลาภเสมอกัน พึงถือเอาชื่อของวิหารนั้น กล่าวว่า "วิหารชื่อโน้นเป็นของเก่า" หรือ "เป็นที่ประทับอยู่ของพระพุทธเจ้า" หรือ "เป็นที่ที่มีลาภน้อย" หรือกล่าวเหตุผลใดๆ ก็ตาม พึงประกาศให้สงฆ์ทราบ 3 ครั้งว่า "ชอบแก่สงฆ์ที่จะให้วิหารนั้นมีลาภเสมอกับวิหารนี้หรือไม่" ด้วยการประกาศเพียงเท่านี้ แม้ภิกษุผู้นั่งอยู่ในวิหารนั้น ก็ชื่อว่าผู้นั่งอยู่ในวิหารนี้ ในวิหารนั้น สงฆ์ก็พึงทำอย่างนี้เช่นกัน ด้วยการทำเพียงเท่านี้ แม้ภิกษุผู้นั่งอยู่ในวิหารนี้ ก็ชื่อว่าผู้นั่งอยู่ในวิหารนั้น เมื่อลาภในวิหารหนึ่งถูกแบ่ง ภิกษุผู้ยืนอยู่ในวิหารอื่น ย่อมควรเพื่อจะรับส่วนแบ่งได้ อย่างนี้ อาวาสเป็นอันมากก็พึงทำให้มีลาภเสมอกับวิหารหนึ่งได้ Bhikkhāpaññattiyāti attano pariccāgapaññāpanaṭṭhāne. Tenevāha – ‘‘yattha saṅghassa dhuvakārā kariyantī’’ti. Tassattho – yasmiṃ vihāre imassa cīvaradāyakassa santakaṃ saṅghassa pākavaṭṭaṃ vā vattati, yasmiṃ vā vihāre bhikkhū attano bhāraṃ katvā sadā gehe bhojeti, yattha vā anena āvāso kārito, salākabhattādīni vā nibaddhāni, yena pana sakalopi vihāro patiṭṭhāpito, tattha vattabbameva natthi, ime dhuvakārā nāma. Tasmā sace so ‘‘yattha mayhaṃ dhuvakārā karīyanti, tattha dammī’’ti vā ‘‘tattha dethā’’ti vā bhaṇati, bahūsu cepi ṭhānesu dhuvakārā honti, sabbattha dinnameva hoti. คำว่า ภิกขาปัญญัตติยาติ (การบัญญัติเรื่องภิกขา) คือ ในที่ซึ่งตั้งวัตรแห่งภัตที่ทายกสละแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ในที่ใด การงานอันเป็นวัตรของสงฆ์อันบุคคลพึงกระทำ” ดังนี้. อรรถแห่งพระบาลีนั้น พึงทราบอย่างนี้ คือ ในวิหารใด วัตรแห่งภัตที่หุงแล้วอันเป็นของทายกผู้ถวายจีวรนี้ ย่อมเป็นไปแก่สงฆ์ หรือในวิหารใด ภิกษุทั้งหลายกระทำภาระของทายกนั้นแล้ว ย่อมให้ฉันภัตตาหารในเรือนเสมอไป หรือในอารามใด ทายกนี้ได้สร้างอาวาสไว้ หรือได้ผูกพันสลากภัตเป็นต้นไว้เป็นประจำ แต่ว่าในทายกผู้ใดได้ตั้งวิหารทั้งสิ้นไว้แล้วนั้น ไม่ต้องพูดถึงเลย (ว่ามีธูวการะ). การงานอันเป็นวัตรเหล่านี้ ชื่อว่า ธูวการะ. เพราะเหตุนั้น ถ้าทายกนั้นกล่าวว่า “ในอารามใด การงานอันเป็นวัตรของข้าพเจ้าอันบุคคลพึงกระทำ ในอารามนั้น ข้าพเจ้าถวาย” ดังนี้ก็ดี หรือกล่าวว่า “ในอารามนั้น ท่านทั้งหลายจงถวาย” ดังนี้ก็ดี ถึงแม้การงานอันเป็นวัตรมีอยู่ในที่ทั้งหลายมาก ถึงแม้เป็นเช่นนั้น ก็ชื่อว่าถวายแล้วในที่ทั้งปวงเท่านั้น. Sace pana ekasmiṃ vihāre bhikkhū bahutarā honti, tehi vattabbaṃ – ‘‘tumhākaṃ dhuvakāre ekattha bhikkhū bahū ekattha appakā’’ti. Sace ‘‘bhikkhugaṇanāya gaṇhathā’’ti bhaṇati, tathā bhājetvā gaṇhituṃ vaṭṭati. Ettha ca vatthabhesajjādi appakampi sukhena bhājiyati. Yadi pana mañco vā pīṭhakaṃ vā ekameva hoti, taṃ pucchitvā yassa vā vihārassa ekavihārepi vā yassa senāsanassa so vicāreti, tattha dātabbaṃ. Sace ‘‘asukabhikkhu gaṇhātū’’ti vadati, vaṭṭati. Atha ‘‘mayhaṃ dhuvakāre dethā’’ti vatvā avicāretvāva gacchati, saṅghassāpi vicāretuṃ vaṭṭati. Evaṃ pana vicāretabbaṃ – ‘‘saṅghattherassa vasanaṭṭhāne dethā’’ti vattabbaṃ. Sace tassa senāsanaṃ paripuṇṇaṃ hoti, yattha nappahoti, tattha dātabbaṃ. Sace eko bhikkhu ‘‘mayhaṃ vasanaṭṭhāne senāsanaparibhogabhaṇḍaṃ natthī’’ti vadati, tattha dātabbaṃ. แต่ถ้าในวิหารแห่งหนึ่งมีภิกษุมากกว่า ภิกษุเหล่านั้นพึงกล่าวว่า “ในอารามที่มีธูวการะของท่านทายกทั้งหลาย ในที่แห่งหนึ่งมีภิกษุมาก ในที่แห่งหนึ่งมีภิกษุน้อย” ดังนี้. ถ้าทายกกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงรับตามจำนวนภิกษุ” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น การแบ่งแล้วรับย่อมควร. และในวัตถุที่ถวายนี้ วัตถุมีผ้าและยาเป็นต้น แม้เล็กน้อยก็อันบุคคลพึงแบ่งโดยง่าย. แต่ถ้าเตียงหรือตั่งมีเพียงอันเดียวเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงถามทายกนั้นแล้ว พึงให้ในวิหารใด หรือแม้ในวิหารแห่งหนึ่ง หรือในเสนาสนะใดที่ทายกนั้นจัดการไว้. ถ้าทายกกล่าวว่า “ภิกษุชื่อโน้นจงรับเถิด” ดังนี้ ย่อมควร. ถ้าทายกกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงให้ในธูวการะของข้าพเจ้า” ดังนี้แล้ว ไม่จัดการแล้วก็ไป เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้สงฆ์ก็ควรจัดการ. แต่สงฆ์พึงจัดการอย่างนี้ คือ พึงกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงให้ในที่อยู่ของพระสังฆเถระ” ดังนี้. ถ้าเสนาสนะของพระสังฆเถระนั้นบริบูรณ์แล้ว ในที่ใดเสนาสนะไม่พอ พึงให้ในที่นั้น. ถ้าภิกษุรูปหนึ่งกล่าวว่า “ในที่อยู่ของข้าพเจ้าไม่มีบริขารเครื่องใช้สอยในเสนาสนะ” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงให้ในที่นั้น. Saṅghassa detīti vihāraṃ pavisitvā ‘‘imāni cīvarāni saṅghassa dammī’’ti deti. Sammukhībhūtenāti upacārasīmāya ṭhitena saṅghena ghaṇṭiṃ paharitvā kālaṃ ghosetvā bhājetabbaṃ. Sīmaṭṭhassa asampattassāpi bhāgaṃ gaṇhanto na vāretabbo. Vihāro mahā hoti, therāsanato paṭṭhāya vatthesu diyyamānesu alasajātikā mahātherā pacchā āgacchanti, ‘‘bhante vīsativassānaṃ diyyati, tumhākaṃ ṭhitikā atikkantā’’ti na vattabbā, ṭhitikaṃ ṭhapetvā tesaṃ datvā pacchā ṭhitikāya dātabbaṃ. คำว่า ถวายแก่สงฆ์ คือ เข้าไปสู่พระวิหารแล้วถวายว่า “จีวรเหล่านี้ ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์” ดังนี้. คำว่า อันสงฆ์ผู้พร้อมหน้า คือ อันสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในอุปจารสีมา พึงตีระฆังเป็นต้นแล้วประกาศเวลาแบ่งจีวรแล้วแบ่ง. ไม่พึงห้ามภิกษุผู้รับส่วนของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมา แม้ผู้ยังไม่มาถึงส่วนแบ่ง. ถ้าวิหารกว้างขวาง เมื่อผ้าทั้งหลายอันบุคคลให้แบ่งอยู่ เริ่มต้นจากที่นั่งของพระเถระ พระมหาเถระทั้งหลายผู้มีปกติเป็นผู้เกียจคร้านมาถึงภายหลัง ไม่พึงกล่าวว่า “ท่านเจ้าข้า อันบุคคลให้แบ่งแก่พระเถระผู้มีพรรษา ๒๐ อยู่ ลำดับของพระคุณเจ้าผู้มีพรรษาเกิน ๒๐ ล่วงเลยไปแล้ว” ดังนี้. พึงหยุดลำดับไว้แล้วให้แก่พระมหาเถระเหล่านั้นแล้ว ภายหลังพึงให้ตามลำดับ. Asukavihāre kira bahuṃ cīvaraṃ uppannanti sutvā yojanantarikavihāratopi bhikkhū āgacchanti, sampattasampattānaṃ ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dātabbaṃ. Asampattānampi upacārasīmaṃ paviṭṭhānaṃ antevāsikādīsu gaṇhantesu dātabbameva. ‘‘Bahiupacārasīmāya ṭhitānaṃ dethā’’ti vadanti, na dātabbaṃ. Sace pana upacārasīmaṃ okkantehi ekābaddhā hutvā attano vihāradvāre vā antovihāreyeva vā honti, parisavasena vaḍḍhitā nāma hoti sīmā, tasmā dātabbaṃ. Saṅghanavakassa dinnepi pacchā āgatānaṃ dātabbameva. Dutiyabhāge pana therāsanaṃ āruḷhe āgatānaṃ paṭhamabhāgo na pāpuṇāti, dutiyabhāgato vassaggena dātabbaṃ. ได้ยินว่า จีวรจำนวนมากเกิดขึ้นในวิหารชื่อโน้น ดังนี้ ได้ยินแล้ว ภิกษุทั้งหลายแม้จากวิหารที่ห่างกันหนึ่งโยชน์ก็มาถึง. พึงให้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงแล้วๆ เริ่มต้นจากที่ตั้งอยู่หรือจากลำดับ. แม้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ยังไม่มาถึงส่วนแบ่ง แต่เข้าไปสู่เขตอุปจารสีมา เมื่ออันเตวาสิกเป็นต้นรับแทนอยู่ ก็พึงให้เท่านั้น. ถ้ากล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงให้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ภายนอกอุปจารสีมา” ดังนี้ ไม่พึงให้. แต่ถ้าภิกษุทั้งหลายผู้หยั่งลงสู่เขตอุปจารสีมาเป็นอันเดียวกันแล้ว มีอยู่ที่ประตูวิหารของตน หรือในวิหารเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น สีมาชื่อว่าอันบุคคลเพิ่มพูนแล้วด้วยอำนาจแห่งบริษัท เพราะเหตุนั้น พึงให้. แม้เมื่อให้แก่ภิกษุผู้ใหม่ที่สุดในสงฆ์ที่มารับส่วนแล้ว ก็พึงให้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาถึงภายหลังเท่านั้น. แต่เมื่อขึ้นถึงที่นั่งของพระเถระในส่วนที่สองแล้ว ส่วนที่หนึ่งย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มาภายหลัง พึงให้จากส่วนที่สองด้วยลำดับพรรษา. Ekasmiṃ vihāre dasa bhikkhū honti, ‘‘dasa vatthāni saṅghassa demā’’ti denti, pāṭekkaṃ bhājetabbāni. Sace ‘‘sabbāneva amhākaṃ pāpuṇantī’’ti gahetvā gacchanti, duppāpitāni ceva duggahitāni ca gatagataṭṭhāne saṅghikāneva honti. Ekaṃ pana uddharitvā ‘‘idaṃ tumhākaṃ pāpuṇātī’’ti saṅghattherassa datvā ‘‘sesāni amhākaṃ pāpuṇantī’’ti gahetuṃ vaṭṭati. ถ้าในวิหารแห่งหนึ่งมีภิกษุสิบรูป ถวายผ้าสิบผืนว่า “ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าสิบผืนแก่สงฆ์” ดังนี้ ผ้าเหล่านั้นอันบุคคลพึงแบ่งโดยเฉพาะ. ถ้าภิกษุเหล่านั้นรับไปว่า “ผ้าทั้งหมดนั่นเทียวย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งสิบรูป” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ผ้าเหล่านั้นชื่อว่าอันบุคคลให้ถึงโดยไม่ดีแล้วด้วย อันบุคคลรับโดยไม่ดีแล้วด้วย ย่อมเป็นของสงฆ์เท่านั้นในที่ที่ไปแล้วๆ. แต่การยกผ้าผืนหนึ่งขึ้นแล้วให้แก่พระสังฆเถระว่า “ผ้าผืนนี้ย่อมถึงแก่พระคุณเจ้า” ดังนี้ แล้วรับผ้าที่เหลือว่า “ผ้าที่เหลือทั้งหลายย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ ย่อมควร. Ekameva vatthaṃ saṅghassa demāti āharanti, abhājetvāva amhākaṃ pāpuṇantīti gaṇhanti, duppāpitañceva duggahitañca. Satthakena pana haliddiādinā vā lekhaṃ katvā ekaṃ koṭṭhāsaṃ ‘‘imaṃ ṭhānaṃ tumhākaṃ pāpuṇātī’’ti saṅghattherassa pāpetvā ‘‘sesaṃ amhākaṃ pāpuṇātī’’ti gahetuṃ vaṭṭati. Yaṃ pana vatthasseva pupphaṃ vā vali vā, tena paricchedaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Sace ekaṃ tantaṃ uddharitvā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ tumhākaṃ pāpuṇātī’’ti saṅghattherassa datvā ‘‘sesaṃ amhākaṃ pāpuṇātī’’ti gaṇhanti, vaṭṭati. Khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ chinditvā bhājiyamānaṃ vaṭṭatiyeva. ถ้าถือผ้ามาเพียงผืนเดียวว่า “ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าแก่สงฆ์” ดังนี้ แล้วไม่แบ่งแล้วก็ถือเอาว่า “ย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งสิบรูป” ดังนี้ ชื่อว่าอันบุคคลให้ถึงโดยไม่ดีแล้วด้วย อันบุคคลรับโดยไม่ดีแล้วด้วย. แต่การทำเครื่องหมายด้วยมีดเล็กหรือด้วยขมิ้นเป็นต้นแล้ว ให้ส่วนหนึ่งถึงแก่พระสังฆเถระว่า “ที่นี้ย่อมถึงแก่พระคุณเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ แล้วรับส่วนที่เหลือว่า “ที่เหลือย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ ย่อมควร. แต่ดอกไม้หรือรอยยับใดมีอยู่ในผ้าเท่านั้น ไม่ควรทำเครื่องหมายด้วยดอกไม้หรือรอยยับนั้น. ถ้าดึงด้ายเส้นหนึ่งออกแล้วให้แก่พระสังฆเถระว่า “ที่นี้ย่อมถึงแก่พระคุณเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ แล้วรับส่วนที่เหลือว่า “ที่เหลือย่อมถึงแก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมควร. ผ้าที่อันบุคคลตัดเป็นชิ้นๆ แล้วแบ่ง ย่อมควรเท่านั้น. Ekabhikkhuke vihāre saṅghassa cīvaresu uppannesu sace pubbe vuttanayeneva so bhikkhu ‘‘sabbāni mayhaṃ pāpuṇantī’’ti gaṇhāti, suggahitāni, ṭhitikā pana na tiṭṭhati. Sace ekekaṃ uddharitvā ‘‘idaṃ mayhaṃ pāpuṇātī’’ti gaṇhāti, ṭhitikā tiṭṭhati. Tattha aṭṭhitāya ṭhitikāya puna aññasmiṃ cīvare uppanne sace eko bhikkhu āgacchati, majjhe chinditvā dvīhipi gahetabbaṃ. Ṭhitāya ṭhitikāya puna aññasmiṃ cīvare uppanne sace navakataro āgacchati, ṭhitikā heṭṭhā orohati. Sace vuḍḍhataro āgacchati, ṭhitikā uddhaṃ ārohati. Athañño natthi, puna attano pāpetvā gahetabbaṃ. ในวิหารที่มีภิกษุรูปเดียว เมื่อจีวรเกิดขึ้นแก่สงฆ์ ถ้าภิกษุรูปนั้นถือเอาว่า “จีวรทั้งหมดนี้ย่อมถึงแก่ข้าพเจ้า” ดังนี้ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วเท่านั้น ชื่อว่าอันบุคคลรับดีแล้ว แต่ลำดับการตั้งอยู่ย่อมไม่ตั้งอยู่. ถ้าภิกษุรูปนั้นยกจีวรขึ้นทีละผืนแล้วถือเอาว่า “จีวรผืนนี้ย่อมถึงแก่ข้าพเจ้า” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ลำดับการตั้งอยู่ย่อมตั้งอยู่. ในสองอย่างนั้น เมื่อลำดับการตั้งอยู่ไม่ตั้งอยู่ ถ้าภิกษุรูปหนึ่งมาอีกเมื่อจีวรอื่นเกิดขึ้น พึงตัดตรงกลางแล้วอันภิกษุทั้งสองรูปพึงรับ. เมื่อลำดับการตั้งอยู่ตั้งอยู่ ถ้าภิกษุผู้ใหม่กว่ามาอีกเมื่อจีวรอื่นเกิดขึ้น ลำดับการตั้งอยู่ย่อมลงข้างล่าง. ถ้าภิกษุผู้แก่กว่ามาอีกเมื่อจีวรอื่นเกิดขึ้น ลำดับการตั้งอยู่ย่อมขึ้นข้างบน. ถ้าไม่มีภิกษุอื่นอีก พึงให้ถึงแก่ตนแล้วรับ. ‘‘Saṅghassa demā’’ti vā ‘‘bhikkhusaṅghassa demā’’ti vā yena kenaci ākārena saṅghaṃ āmasitvā dinnaṃ pana paṃsukūlikānaṃ na vaṭṭati, ‘‘gahapaticīvaraṃ paṭikkhipāmi paṃsukūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti vuttattā, na pana akappiyattā. Bhikkhusaṅghena apaloketvā dinnampi na gahetabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhu attano santakaṃ deti, taṃ bhikkhudattiyaṃ nāma vaṭṭati, paṃsukūlaṃ pana na hoti. Evaṃ santepi dhutaṅgaṃ na bhijjati. ‘‘Bhikkhūnaṃ dema, therānaṃ demā’’ti vutte pana paṃsukūlikānampi vaṭṭati. ‘‘Idaṃ vatthaṃ saṅghassa dema, iminā upāhanatthavikapattatthavikaāyogaaṃsabaddhakādīni karontū’’ti dinnampi vaṭṭati. ผ้าที่ถวายโดยกล่าวว่า "เราถวายแก่สงฆ์" หรือ "เราถวายแก่ภิกษุสงฆ์" ด้วยอาการใดๆ ก็ตาม โดยการระบุถึงสงฆ์นั้น ไม่ควรแก่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุล เพราะได้กล่าวไว้ว่า "เรางดเว้นจีวรของคฤหัสถ์ เราสมาทานธุดงค์ผ้าบังสุกุล" ไม่ใช่เพราะเป็นของไม่ควร แม้ผ้าที่ภิกษุสงฆ์บอกกล่าวแล้วถวาย ก็ไม่ควรรับ แต่ผ้าที่ภิกษุถวายซึ่งเป็นของตนเองนั้น เรียกว่า "ภิกขุทัตติยะ" ย่อมควร แต่ไม่ใช่ผ้าบังสุกุล แม้เป็นเช่นนี้ ธุดงค์ก็ไม่ขาด เมื่อกล่าวว่า "เราถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย, เราถวายแก่พระเถระทั้งหลาย" ก็ควรแก่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลด้วย แม้ผ้าที่ถวายโดยกล่าวว่า "เราถวายผ้าผืนนี้แก่สงฆ์ ขอให้ท่านทั้งหลายจงทำถุงรองเท้า ถุงบาตร ผ้าประคดเอว ผ้าอังสะ เป็นต้น ด้วยผ้านี้เถิด" ก็ควร. Pattatthavikādīnaṃ atthāya dinnāni bahūnipi honti, cīvaratthāyapi pahonti, tato cīvaraṃ katvā pārupituṃ vaṭṭati. Sace pana saṅgho bhājitātirittāni vatthāni chinditvā upāhanatthavikādīnaṃ atthāya bhājeti, tato gahetuṃ na vaṭṭati. Sāmikehi vicāritameva hi vaṭṭati, na itaraṃ. ผ้าที่ถวายเพื่อประโยชน์แก่ถุงบาตรเป็นต้นนั้น แม้มีจำนวนมาก ก็เพียงพอสำหรับทำจีวรด้วย และควรนำมาทำเป็นจีวรนุ่งห่มได้ แต่ถ้าสงฆ์ตัดผ้าที่เหลือจากการแบ่งปันแล้วแบ่งให้เพื่อประโยชน์แก่ถุงรองเท้าเป็นต้น ก็ไม่ควรรับจากผ้านั้น เพราะสิ่งที่ควรแก่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลนั้น คือสิ่งที่เจ้าของได้จัดแจงไว้แล้วเท่านั้น ส่วนที่นอกเหนือจากนั้นไม่ควร. ‘‘Paṃsukūlikasaṅghassa dhamakaraṇapaṭādīnaṃ atthāya demā’’ti vuttepi gahetuṃ vaṭṭati, parikkhāro nāma paṃsukūlikānampi icchitabbo. Yaṃ tattha atirekaṃ hoti, taṃ cīvarepi upanetuṃ vaṭṭati. Suttaṃ saṅghassa denti, paṃsukūlikehipi gahetabbaṃ. Ayaṃ tāva vihāraṃ pavisitvā ‘‘imāni cīvarāni saṅghassa dammī’’ti dinnesu vinicchayo. แม้เมื่อกล่าวว่า "เราถวายแก่สงฆ์ผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุล เพื่อประโยชน์แก่ผ้ากรองน้ำเป็นต้น" ก็ควรรับ เพราะบริขารย่อมเป็นสิ่งที่พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลพึงปรารถนาด้วย สิ่งใดที่เหลือจากบริขารนั้น ก็ควรนำมาใช้เป็นจีวรได้ด้วย หากถวายด้ายแก่สงฆ์ พระภิกษุผู้ทรงธุดงค์ผ้าบังสุกุลก็ควรรับได้ นี่คือวินิจฉัยในกรณีที่ถวายจีวรโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายจีวรเหล่านี้แก่สงฆ์" หลังจากเข้าไปในวิหารแล้ว. Sace pana bahiupacārasīmāyaṃ addhānappaṭipanne bhikkhū disvā ‘‘saṅghassa dammī’’ti saṅghattherassa vā saṅghanavakassa vā āroceti, sacepi yojanaṃ pharitvā parisā ṭhitā hoti, ekabaddhā ce, sabbesaṃ pāpuṇāti. Ye pana dvādasahi hatthehi parisaṃ asampattā, tesaṃ na pāpuṇāti. แต่ถ้าเห็นภิกษุผู้กำลังเดินทางไกลอยู่นอกสีมาอุปจาระ แล้วแจ้งแก่พระสังฆเถระหรือพระสังฆนวกะว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์" แม้ว่าบริษัทจะยืนแผ่ไปถึงหนึ่งโยชน์ก็ตาม หากมีการเชื่อมโยงกัน (ภายใน 12 ศอก) ก็ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด แต่ภิกษุรูปใดที่ไม่ได้อยู่ในบริษัทภายในระยะ 12 ศอก ก็จะไม่ถึงแก่ภิกษุรูปนั้น. Ubhatosaṅghassa detīti ettha ‘‘ubhatosaṅghassa dammī’’ti vuttepi ‘‘dvidhā saṅghassa dammi, dvinnaṃ saṅghānaṃ dammi, bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunisaṅghassa ca dammī’’ti vuttepi ubhatosaṅghassa dinnameva hoti. Upaḍḍhaṃ dātabbanti dvebhāge same katvā eko dātabbo. ‘‘Ubhatosaṅghassa ca tuyhañca dammī’’ti vutte sace dasa dasa bhikkhū ca bhikkhuniyo ca honti, ekavīsati paṭivīse katvā eko puggalassa dātabbo, dasa bhikkhusaṅghassa, dasa bhikkhunisaṅghassa yena puggaliko laddho so saṅghatopi attano vassaggena gahetuṃ labhati. Kasmā? Ubhatosaṅghaggahaṇena gahitattā. ในกรณีที่กล่าวว่า "ถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย" วินิจฉัยพึงทราบดังนี้: แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย" หรือ "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองจำพวก" หรือ "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ทั้งสอง" หรือ "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และภิกษุณีสงฆ์" ก็ถือว่าเป็นการถวายแก่สงฆ์สองฝ่ายแล้ว การที่จะต้องถวายครึ่งหนึ่งนั้น คือการแบ่งออกเป็นสองส่วนเท่าๆ กัน แล้วถวายส่วนหนึ่ง (แก่สงฆ์แต่ละฝ่าย) เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่ายและแก่ท่านด้วย" หากมีภิกษุและภิกษุณีฝ่ายละสิบรูป ก็ให้แบ่งเป็นยี่สิบเอ็ดส่วน แล้วถวายหนึ่งส่วนแก่บุคคล สิบส่วนแก่ภิกษุสงฆ์ และสิบส่วนแก่ภิกษุณีสงฆ์ ภิกษุรูปใดที่ได้รับส่วนของบุคคลแล้ว ก็ยังสามารถรับส่วนจากสงฆ์ตามพรรษาของตนได้อีก ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น? เพราะถูกรวมอยู่ในคำว่า "สงฆ์สองฝ่าย" แล้ว. ‘‘Ubhatosaṅghassa ca cetiyassa ca dammī’’ti vuttepi eseva nayo. Idha pana cetiyassa saṅghato pāpuṇanakoṭṭhāso nāma natthi, ekapuggalassa pattakoṭṭhāsasamova koṭṭhāso hoti. แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่ายและแก่เจดีย์ด้วย" ก็เป็นนัยเดียวกัน แต่ในกรณีนี้ ไม่มีส่วนที่ควรถึงแก่เจดีย์จากสงฆ์เลย ส่วนของเจดีย์นั้นย่อมเป็นส่วนที่เท่ากับส่วนที่ถึงแก่บุคคลหนึ่งเท่านั้น. ‘‘Ubhatosaṅghassa ca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vutte pana dvāvīsati koṭṭhāse katvā dasa bhikkhūnaṃ, dasa bhikkhunīnaṃ, eko puggalassa, eko cetiyassa dātabbo. Tattha puggalo saṅghatopi attano vassaggena puna gahetuṃ labhati, cetiyassa ekoyeva. แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์สองฝ่าย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" ให้แบ่งเป็นยี่สิบสองส่วน แล้วถวายสิบส่วนแก่ภิกษุ สิบส่วนแก่ภิกษุณี หนึ่งส่วนแก่บุคคล และหนึ่งส่วนแก่เจดีย์ ในกรณีนี้ บุคคลนั้นยังสามารถรับส่วนจากสงฆ์ตามพรรษาของตนได้อีก ส่วนเจดีย์นั้นได้รับเพียงหนึ่งส่วนเท่านั้น. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca dammī’’ti vutte pana na majjhe bhinditvā dātabbaṃ, bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā dātabbaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca tuyhañcā’’ti vutte pana puggalo visuṃ na labhati, pāpuṇanaṭṭhānato ekameva labhati. Kasmā? Bhikkhusaṅghaggahaṇena gahitattā. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vuttepi cetiyassa ekapuggalapaṭivīso labbhati, puggalassa visuṃ na labbhati, tasmā ekaṃ cetiyassa datvā avasesaṃ bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā bhājetabbaṃ. แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และภิกษุณีทั้งหลาย" ไม่ควรแบ่งครึ่งถวาย แต่ควรนับจำนวนภิกษุและภิกษุณีแล้วถวาย แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์ ภิกษุณีทั้งหลาย และแก่ท่านด้วย" บุคคลนั้นจะไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก แต่จะได้รับเพียงส่วนเดียวจากที่ควรจะได้รับ ทำไมจึงได้รับเพียงส่วนเดียว? เพราะถูกรวมอยู่ในคำว่า "ภิกษุสงฆ์" แล้ว จึงได้รับเพียงส่วนเดียว แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์ ภิกษุณีทั้งหลาย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วนเท่ากับส่วนของบุคคลหนึ่ง แต่บุคคลนั้นจะไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก ดังนั้น เมื่อถวายหนึ่งส่วนแก่เจดีย์แล้ว ส่วนที่เหลือควรนับจำนวนภิกษุและภิกษุณีแล้วแบ่งปัน. ‘‘Bhikkhūnañca bhikkhunīnañca dammī’’ti vuttepi majjhe bhinditvā na dātabbaṃ, puggalagaṇanāya eva vibhajitabbaṃ. ‘‘Bhikkhūnañca bhikkhunīnañca tuyhañca cetiyassa cā’’ti evaṃ vuttepi cetiyassa ekapuggalapaṭivīso labbhati, puggalassa visuṃ natthi, bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā eva bhājetabbaṃ. Yathā ca bhikkhusaṅghaṃ ādiṃ katvā nayo nīto, evaṃ bhikkhunisaṅghaṃ ādiṃ katvāpi netabbo. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca tuyhañcā’’ti vutte puggalassa visuṃ na labbhati, vassaggeneva gahetabbaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca cetiyassa cā’’ti vutte pana cetiyassa visuṃ paṭivīso labbhati. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vuttepi cetiyasseva labbhati, na puggalassa. แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายและภิกษุณีทั้งหลาย" ก็ไม่ควรแบ่งครึ่งถวาย แต่ควรแบ่งตามจำนวนบุคคลเท่านั้น แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีทั้งหลาย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วนเท่ากับส่วนของบุคคลหนึ่ง แต่บุคคลนั้นไม่มีส่วนแยกต่างหาก ควรนับจำนวนภิกษุและภิกษุณีแล้วแบ่งปันเท่านั้น อนึ่ง วิธีการที่ได้กล่าวมาโดยเริ่มต้นจากภิกษุสงฆ์นั้น ก็พึงนำมาใช้โดยเริ่มต้นจากภิกษุณีสงฆ์ได้เช่นกัน เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และแก่ท่านด้วย" บุคคลนั้นจะไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก แต่ควรรับตามพรรษาเท่านั้น แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วนแยกต่างหาก แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุสงฆ์ แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์เท่านั้นที่ได้รับส่วน แต่บุคคลนั้นไม่ได้รับ. ‘‘Bhikkhūnañca tuyhañcā’’ti vuttepi visuṃ na labbhati. ‘‘Bhikkhūnañca cetiyassa cā’’ti vutte pana cetiyassa labbhati. ‘‘Bhikkhūnañca tuyhañca cetiyassa cā’’ti vuttepi cetiyasseva visuṃ labbhati, na puggalassa. Bhikkhunisaṅghaṃ ādiṃ katvāpi evameva yojetabbaṃ. แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายและแก่ท่านด้วย" ก็ไม่ได้รับส่วนแยกต่างหาก แต่เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายและแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์ย่อมได้รับส่วน แม้เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลาย แก่ท่าน และแก่เจดีย์ด้วย" เจดีย์เท่านั้นที่ได้รับส่วนแยกต่างหาก ส่วนบุคคลนั้นไม่ได้รับ พึงนำมาปรับใช้ในทำนองเดียวกันโดยเริ่มต้นจากภิกษุณีสงฆ์ด้วย. Pubbe buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṃ denti, bhagavā majjhe nisīdati, dakkhiṇato bhikkhū vāmato bhikkhuniyo nisīdanti, bhagavā ubhinnaṃ saṅghatthero, tadā bhagavā attanā laddhapaccaye attanāpi paribhuñjati, bhikkhūnampi dāpeti. Etarahi pana paṇḍitamanussā sadhātukaṃ paṭimaṃ vā cetiyaṃ vā ṭhapetvā buddhappamukhassa ubhatosaṅghassa dānaṃ denti. Paṭimāya vā cetiyassa vā purato ādhārake pattaṃ ṭhapetvā dakkhiṇodakaṃ datvā buddhānaṃ demāti, tattha yaṃ paṭhamaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ denti, vihāraṃ vā āharitvā idaṃ cetiyassa demāti piṇḍapātañca mālāgandhādīni ca denti, tattha kathaṃ paṭipajjitabbanti? Mālāgandhādīni tāva cetiye āropetabbāni, vatthehi paṭākā, telena padīpā kātabbā, piṇḍapātamadhuphāṇitādīni pana yo nibaddhacetiyajaggako hoti pabbajito vā gahaṭṭho vā, tasseva dātabbāni. Nibaddhajaggake asati āhaṭabhattaṃ ṭhapetvā vattaṃ katvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Upakaṭṭhe kāle bhuñjitvā pacchāpi vattaṃ kātuṃ vaṭṭatiyeva. ในกาลก่อน ชนทั้งหลายย่อมถวายทานแก่สงฆ์ทั้งสองฝ่ายมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในระหว่าง ภิกษุทั้งหลายนั่งทางด้านขวา ภิกษุณีทั้งหลายนั่งทางด้านซ้าย พระผู้มีพระภาคทรงเป็นพระสังฆเถระของสงฆ์ทั้งสองฝ่าย ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบริโภคปัจจัยที่ทรงได้มาด้วยพระองค์เองบ้าง ทรงให้ภิกษุทั้งหลายถวาย (แจกจ่าย) บ้าง. แต่ในปัจจุบันนี้ มนุษย์ผู้มีปัญญาทั้งหลายตั้งพระพุทธรูปที่มีพระธาตุหรือพระเจดีย์ไว้แล้ว ย่อมถวายทานแก่สงฆ์ทั้งสองฝ่ายมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. พวกเขาถวายอย่างไร? คือตั้งบาตรไว้บนอาธาระ (ฐานรอง) เบื้องหน้าพระพุทธรูปหรือพระเจดีย์ หลั่งทักษิโณทกแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย" ดังนี้แล้วจึงถวาย, ในการถวายนั้น สิ่งใดที่เป็นของควรเคี้ยวของควรบริโภคที่เขาถวายเป็นอันดับแรก หรือนำมาสู่พระวิหารแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายสิ่งนี้แก่พระเจดีย์" ดังนี้แล้วถวายบิณฑบาตและดอกไม้ของหอมเป็นต้น, ในการถวายนั้น พึงปฏิบัติอย่างไร? เบื้องต้น ดอกไม้และของหอมเป็นต้น พึงยกขึ้นบูชาที่พระเจดีย์, พึงทำธงปฏากด้วยผ้าทั้งหลาย, พึงทำประทีปด้วยน้ำมัน, ส่วนบิณฑบาต น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นนั้น ผู้ใดเป็นผู้ดูแลพระเจดีย์เป็นประจำ ไม่ว่าจะเป็นบรรพชิตหรือคฤหัสถ์ก็ตาม พึงถวายแก่ผู้นั้นนั่นแล. เมื่อไม่มีผู้ดูแลเป็นประจำ พึงวางบิณฑบาตที่นำมานั้นไว้ กระทำวัตรแล้วจึงบริโภคได้. เมื่อเวลาใกล้เที่ยง บริโภคแล้ว แม้ภายหลังจะกระทำวัตรก็ควรเช่นกัน. Mālāgandhādīsu ca yaṃ kiñci ‘‘idaṃ haritvā cetiyassapūjaṃ karothā’’ti vutte dūrampi haritvā pūjetabbaṃ. ‘‘Bhikkhaṃ saṅghassa harā’’ti vuttepi haritabbaṃ. Sace pana ‘‘ahaṃ piṇḍāya carāmi, āsanasālāya bhikkhū atthi, te āharissantī’’ti vutte ‘‘bhante tuyhaṃyeva dammī’’ti vadati, bhuñjituṃ vaṭṭati. Atha pana ‘‘bhikkhusaṅghassa dassāmī’’ti harantassa gacchato antarāva kālo upakaṭṭho hoti, attano pāpetvā bhuñjituṃ vaṭṭati. และในบรรดาดอกไม้และของหอมเป็นต้นนั้น เมื่อเขากล่าวว่า "ท่านจงนำสิ่งนี้ไปกระทำการบูชาพระเจดีย์เถิด" ดังนี้ แม้ต้องนำไปในที่ไกลก็พึงนำไปบูชา. แม้เมื่อเขากล่าวว่า "ท่านจงนำบิณฑบาตไปถวายสงฆ์เถิด" ดังนี้ ก็พึงนำไป. แต่ถ้าเมื่อพระภิกษุกล่าวว่า "อาตมาเที่ยวบิณฑบาตอยู่ ภิกษุทั้งหลายในโรงฉันมีอยู่ ท่านเหล่านั้นจักนำไปเอง" ดังนี้แล้ว เขาพูดว่า "ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าถวายแก่ท่านเท่านั้น" ดังนี้ หากเขาพูดเช่นนี้ ก็ควรบริโภคได้. อนึ่ง เมื่อกำลังนำไปด้วยตั้งใจว่า "จักถวายแก่ภิกษุสงฆ์" ขณะที่เดินไปอยู่นั้น หากเวลาใกล้เที่ยงในระหว่างทาง พึงนำมาถึงตนแล้วบริโภคได้. Vassaṃvuṭṭhasaṅghassa detīti vihāraṃ pavisitvā ‘‘imāni cīvarāni vassaṃvuṭṭhasaṅghassa dammī’’ti deti. Yāvatikā bhikkhū tasmiṃ āvāse vassaṃvuṭṭhāti yattakā vassacchedaṃ akatvā purimavassaṃvuṭṭhā, tehi bhājetabbaṃ, aññesaṃ na pāpuṇāti. Disāpakkantassāpi sati paṭiggāhake yāva kathinassubbhārā dātabbaṃ, anatthate pana kathine antohemante evañca vatvā dinnaṃ, pacchimavassaṃvuṭṭhānampi pāpuṇātīti lakkhaṇaññū vadanti. Aṭṭhakathāsu panetaṃ na vicāritaṃ. คำว่า "ถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" คือ เข้าไปสู่พระวิหารแล้วถวายว่า "ข้าพเจ้าถวายผ้าจีวรเหล่านี้แก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว". คำว่า "ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแล้วในอาวาสนั้นมีจำนวนเท่าใด" คือ ภิกษุมีจำนวนเท่าใดที่อยู่จำพรรษาต้นโดยไม่ขาดพรรษา ภิกษุเหล่านั้นพึงแบ่งกัน, ไม่ถึงแก่ภิกษุอื่น. แม้ภิกษุที่หลีกไปยังทิศอื่น เมื่อมีผู้รับแทนอยู่ ก็พึงให้ได้จนกว่าจะเดาะกฐิน. แต่เมื่อไม่ได้กรานกฐิน ในระหว่างฤดูหนาว หากถวายโดยกล่าวอย่างนี้ ผู้รู้ลักษณะ (วินัย) ทั้งหลายกล่าวว่า ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาหลังด้วย. แต่ในอรรถกถาทั้งหลายไม่ได้วินิจฉัยเรื่องนี้ไว้. Sace pana bahiupacārasīmāyaṃ ṭhito ‘‘vassaṃvuṭṭhasaṅghassa dammī’’ti vadati, sampattānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Atha ‘‘asukavihāre vassaṃvuṭṭhasaṅghassā’’ti vadati, tatra vassaṃvuṭṭhānameva yāva kathinassubbhārā pāpuṇāti. Sace pana gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya evaṃ vadati, tatra sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā. Antovasseyeva ‘‘vassaṃ vasantānaṃ dammī’’ti vutte chinnavassā na labhanti, vassaṃ vasantāva labhanti. Cīvaramāse pana ‘‘vassaṃ vasantānaṃ dammī’’ti vutte pacchimikāya vassūpagatānaṃyeva pāpuṇāti, purimikāya vassūpagatānañca chinnavassānañca na pāpuṇāti. อนึ่ง ถ้าทายกยืนอยู่ในเขตอุปจารสีมาภายนอกแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้ว" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมดที่มาถึง. หรือถ้ากล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์ผู้อยู่จำพรรษาแล้วในวิหารชื่อโน้น" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาแล้วในวิหารนั้นเท่านั้น จนกว่าจะเดาะกฐิน. อนึ่ง ถ้ากล่าวอย่างนี้ตั้งแต่วันแรกแห่งฤดูร้อนเป็นต้นไป ย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมดที่มาประชุมพร้อมกันในที่นั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเกิดขึ้นในเวลาภายหลัง (พ้นกาลจีวร). เมื่อกล่าวในระหว่างพรรษาว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาทั้งหลาย" ดังนี้ ภิกษุผู้พรรษาขาดไม่ได้ ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาเท่านั้นจึงได้. แต่ในเดือนแห่งจีวรกาล เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาทั้งหลาย" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาหลังเท่านั้น ไม่ถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาต้นและภิกษุผู้พรรษาขาด. Cīvaramāsato paṭṭhāya yāva hemantassa pacchimo divaso, tāva vassāvāsikaṃ demāti vutte kathinaṃ atthataṃ vā hotu anatthataṃ vā atītavassaṃvuṭṭhānameva pāpuṇāti. Gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya vutte pana mātikā āropetabbā – ‘‘atītavassāvāsassa pañca māsā atikkantā, anāgato catumāsaccayena bhavissati, kataravassāvāsassa detī’’ti? Sace ‘‘atītavassaṃvuṭṭhānaṃ dammī’’ti vadati, taṃantovassaṃvuṭṭhānameva pāpuṇāti, disāpakkantānampi sabhāgā gaṇhituṃ labhanti. ตั้งแต่วันแรกของเดือนแห่งจีวรกาลไปจนถึงวันสุดท้ายของฤดูหนาว เมื่อกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายผ้าจำพรรษา" ดังนี้ ไม่ว่ากฐินจะกรานแล้วหรือยังไม่ได้กรานก็ตาม ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในอดีตเท่านั้น. แต่เมื่อกล่าวตั้งแต่วันแรกแห่งฤดูร้อนเป็นต้นไป พึงยกมาติกาขึ้นพิจารณาว่า "พรรษาในอดีตล่วงไปแล้ว ๕ เดือน พรรษาในอนาคตจักมีเมื่อล่วงไป ๔ เดือน ท่านถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในพรรษาไหน?" ดังนี้. ถ้าเขาพูดว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในอดีต" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในพรรษานั้นเท่านั้น แม้ภิกษุที่หลีกไปยังทิศอื่น ภิกษุผู้เป็นสภาคกันก็มีสิทธิ์รับไว้ได้. Sace ‘‘anāgate vassāvāsikaṃ dammī’’ti vadati, taṃ ṭhapetvā vassūpanāyikadivase gahetabbaṃ. Atha ‘‘agutto vihāro, corabhayaṃ atthi, na sakkā ṭhapetuṃ, gaṇhitvā vā āhiṇḍitu’’nti vutte ‘‘sampattānaṃ dammī’’ti vadati, bhājetvā gahetabbaṃ. Sace vadati ‘‘ito me bhante tatiye vasse vassāvāsikaṃ na dinnaṃ, taṃ dammī’’ti, tasmiṃ antovasse vuṭṭhabhikkhūnaṃ pāpuṇāti. Sace te disā pakkantā, añño vissāsiko gaṇhāti, dātabbaṃ. Atha ekoyeva avasiṭṭho, sesā kālaṅkatā, sabbaṃ ekasseva pāpuṇāti. Sace ekopi natthi, saṅghikaṃ hoti, sammukhībhūtehi bhājetabbaṃ. ถ้าเขาพูดว่า "ข้าพเจ้าถวายผ้าจำพรรษาในอนาคต" ดังนี้ พึงเก็บผ้านั้นไว้แล้วรับในวันเข้าพรรษา. หรือถ้าเขาพูดว่า "ท่านเจ้าข้า พระวิหารไม่ปลอดภัย มีภัยจากโจร ไม่สามารถจะเก็บไว้ได้ หรือไม่สามารถจะถือเที่ยวไปได้" ดังนี้แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุที่มาถึง" ดังนี้ พึงแบ่งกันรับได้. ถ้าเขาพูดว่า "ท่านเจ้าข้า ผ้าจำพรรษาในปีที่ ๓ นับจากปีนี้ ข้าพเจ้ายังไม่ได้ถวาย ข้าพเจ้าขอถวายผ้านั้น" ดังนี้ ย่อมถึงแก่ภิกษุผู้อยู่จำพรรษาในพรรษาที่ ๓ ที่ล่วงไปแล้วนั้น. ถ้าภิกษุเหล่านั้นหลีกไปยังทิศอื่นแล้ว หากภิกษุอื่นที่คุ้นเคยกันรับไว้ ก็พึงให้ได้. หรือถ้าเหลืออยู่เพียงรูปเดียว ภิกษุที่เหลือมรณภาพไปแล้ว ทั้งหมดก็ย่อมถึงแก่ภิกษุรูปเดียวนั้นแล. ถ้าไม่มีแม้แต่รูปเดียว ก็เป็นของสงฆ์ ภิกษุที่มาประชุมพร้อมกันพึงแบ่งกัน. Ādissa detīti ādisitvā paricchinditvā deti; yāguyā vātiādīsu ayamattho – yāguyā vā…pe… bhesajje vā ādissa deti. Tatrāyaṃ yojanā – bhikkhū ajjatanāya vā svātanāya vā yāguyā nimantetvā tesaṃ gharaṃ paviṭṭhānaṃ yāguṃ deti, yāguṃ datvā pītāya yāguyā ‘‘imāni cīvarāni, yehi mayhaṃ yāgu pītā, tesaṃ dammī’’ti deti, yehi nimantitehi yāgu pītā, tesaṃyeva pāpuṇāti. Yehi pana bhikkhācāravattena gharadvārena gacchantehi vā gharaṃ paviṭṭhehi vā yāgu laddhā, yesaṃ vā āsanasālato pattaṃ āharitvā manussehi nītā, yesaṃ vā therehi pesitā, tesaṃ na pāpuṇāti. Sace pana nimantitabhikkhūhi saddhiṃ aññepi bahū āgantvā antogehañca bahigehañca pūretvā nisinnā, dāyako ca evaṃ vadati – ‘‘nimantitā vā hontu animantitā vā, yesaṃ mayā yāgu dinnā, sabbesaṃ imāni vatthāni hontū’’ti sabbesaṃ pāpuṇanti. Yehi pana therānaṃ hatthato yāgu laddhā, tesaṃ na pāpuṇanti. Atha so ‘‘yehi mayhaṃ yāgu pītā, sabbesaṃ hontū’’ti vadati, sabbesaṃ pāpuṇanti. Bhattakhādanīyesupi eseva nayo. คำว่า Ādissa detī ความว่า ระบุชื่อแล้วให้ คือเจาะจงกำหนดแล้วให้. ในคำว่า yāguyā vā เป็นต้น มีเนื้อความดังนี้ คือ ระบุชื่อให้ในข้าวยาคูบ้าง...ล... ในยาบ้าง. ในคำเหล่านั้น มีการประกอบความดังนี้ คือ ทายกนิมนต์ภิกษุทั้งหลายด้วยข้าวยาคูเพื่อประโยชน์ในวันนี้หรือในวันพรุ่งนี้ แล้วถวายข้าวยาคูแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้เข้าไปสู่เรือน ถวายข้าวยาคูแล้ว เมื่อภิกษุเหล่านั้นดื่มข้าวยาคูแล้ว จึงถวายว่า 'จีวรเหล่านี้ ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ดื่มข้าวยาคูของข้าพเจ้า' ดังนี้ จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้ที่ได้รับนิมนต์และดื่มข้าวยาคูแล้วเท่านั้น. ส่วนภิกษุเหล่าใดผู้เที่ยวไปตามวัตรคือการเที่ยวบิณฑบาต เดินผ่านประตูเรือนไปก็ดี เข้าไปสู่เรือนก็ดี แล้วได้รับข้าวยาคู หรือภิกษุเหล่าใดที่พวกมนุษย์นำบาตรมาจากโรงฉันแล้วนำข้าวยาคูไปส่งให้ หรือภิกษุเหล่าใดที่พระเถระทั้งหลายส่งข้าวยาคูไปให้ จีวรนั้นย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น. แต่ถ้าว่า ภิกษุเหล่าอื่นเป็นอันมากมาพร้อมกับภิกษุที่ได้รับนิมนต์แล้วนั่งเต็มทั้งภายในเรือนและภายนอกเรือน และทายกกล่าวอย่างนี้ว่า 'จะเป็นภิกษุที่ได้รับนิมนต์ก็ตาม หรือไม่ได้นิมนต์ก็ตาม ข้าพเจ้าถวายข้าวยาคูแก่ภิกษุเหล่าใด ขอผ้าเหล่านี้จงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเถิด' ดังนี้ จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด. ส่วนภิกษุเหล่าใดได้รับข้าวยาคูจากมือของพระเถระทั้งหลาย จีวรนั้นย่อมไม่ถึงแก่ภิกษุเหล่านั้น. อนึ่ง ถ้าทายกนั้นกล่าวว่า 'ภิกษุเหล่าใดดื่มข้าวยาคูของข้าพเจ้า ขอจีวรจงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเถิด' ดังนี้ จีวรนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด. ในอาหารและของเคี้ยวทั้งหลาย ก็มีนัยนี้เช่นกัน. Cīvare vāti pubbepi yena vassaṃ vāsetvā bhikkhūnaṃ cīvaraṃ dinnapubbaṃ hoti, so ce bhikkhū bhojetvā vadati – ‘‘yesaṃ mayā pubbe cīvaraṃ dinnaṃ, tesaṃyeva imaṃ cīvaraṃ vā suttaṃ vā sappimadhuphāṇitādīni vā hontū’’ti, sabbaṃ tesaṃyeva pāpuṇāti. Senāsane vāti yo mayā kārite vihāre vā pariveṇe vā vasati, tassidaṃ hotū’’ti vutte tasseva hoti. Bhesajje vāti ‘‘mayaṃ kālena kālaṃ therānaṃ sappiādīni bhesajjāni dema, yehi tāni laddhāni, tesaṃyevidaṃ hotū’’ti vutte tesaṃyeva hoti. คำว่า Cīvare vā ความว่า ในกาลก่อน ทายกใดเคยให้อยู่จำพรรษาแล้วถวายจีวรแก่ภิกษุทั้งหลาย ทายกนั้นเลี้ยงภิกษุทั้งหลายแล้วกล่าวว่า 'ในกาลก่อน ข้าพเจ้าได้ถวายจีวรแก่ภิกษุเหล่าใด ขอจีวรนี้ หรือด้ายนี้ หรือเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้นเหล่านี้ จงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้นเถิด' ดังนี้ สิ่งของทั้งหมดนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น. คำว่า Senāsane vā ความว่า เมื่อทายกกล่าวว่า 'ภิกษุรูปใดอาศัยอยู่ในวิหารหรือบริเวณที่ข้าพเจ้าสร้างไว้ ขอสิ่งนี้จงมีแก่ภิกษุรูปนั้นเถิด' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมเป็นของภิกษุรูปนั้นเท่านั้น. คำว่า Bhesajje vā ความว่า เมื่อทายกกล่าวว่า 'พวกข้าพเจ้าถวายเภสัชมีเนยใสเป็นต้นแก่พระเถระทั้งหลายตามกาล ภิกษุเหล่าใดได้รับเภสัชเหล่านั้นแล้ว ขอสิ่งนี้จงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นเท่านั้นเถิด' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมเป็นของภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น. Puggalassa detīti ‘‘imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dammī’’ti evaṃ parammukhā vā pādamūle ṭhapetvā ‘‘imaṃ bhante tumhākaṃ dammī’’ti evaṃ sammukhā vā deti. Sace pana ‘‘idaṃ tumhākañca tumhākaṃ antevāsikānañca dammī’’ti evaṃ vadati, therassa ca antevāsikānañca pāpuṇāti. Uddesaṃ gahetuṃ āgato gahetvā gacchanto ca atthi, tassāpi pāpuṇāti. ‘‘Tumhehi saddhiṃ nibaddhacārikabhikkhūnaṃ dammī’’ti vutte uddesantevāsikānaṃ vattaṃ katvā uddesaparipucchādīni gahetvā vicarantānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Ayaṃ puggalassa detīti imasmiṃ pade vinicchayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. คำว่า Puggalassa deti ความว่า ทายกถวายว่า 'ข้าพเจ้าถวายจีวรนี้แก่ภิกษุชื่อนี้' ดังนี้ ในที่ลับหลังก็ดี หรือวางไว้ที่ใกล้เท้าแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าถวายจีวรนี้แก่ท่าน' ดังนี้ ในที่ต่อหน้าก็ดี. แต่ถ้าทายกกล่าวอย่างนี้ว่า 'ข้าพเจ้าถวายสิ่งนี้แก่ท่านและแก่เหล่าอันเตวาสิกของท่าน' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมถึงแก่พระเถระและเหล่าอันเตวาสิก. แม้อันเตวาสิกผู้มาเพื่อเรียนพระบาลีก็ดี เรียนแล้วกำลังไปก็ดี มีอยู่ สิ่งนั้นย่อมถึงแก่อันเตวาสิกนั้นด้วย. เมื่อทายกกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายผู้เที่ยวไปเป็นประจำพร้อมกับท่าน' ดังนี้ สิ่งนั้นย่อมถึงแก่ภิกษุทั้งหมด คือแก่อันเตวาสิกผู้เรียนพระบาลี และแก่ภิกษุผู้ทำวัตรแล้วเรียนอุเทศและปริปุจฉาเป็นต้นแล้วเที่ยวไป. นี้เป็นวินิจฉัยในบทว่า Puggalassa deti นี้. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. Cīvarakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาจีวรขันธกะ จบแล้ว. 9. Campeyyakkhandhakaṃ 9. จัมเปยยขันธกะ Kassapagottabhikkhuvatthukathā เรื่องภิกษุกัสสปโคตร 380. Campeyyakkhandhake – gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti gaggarānāmikāya itthiyā kāritapokkharaṇiyā tīre. Tantibaddhoti tasmiṃ āvāse kattabbatātantipaṭibaddho. Ussukkampi akāsi yāguyātiādīsu manussehi āgantukesu āgatesu ācikkheyyāthāti vuttaṭṭhāneyeva ussukkaṃ kātuṃ vaṭṭati; na avuttaṭṭhāne. Gaccha tvaṃ bhikkhūti satthā tassa bhikkhuno tattheva senāsanaṃ sappāyanti addasa, tenevamāha. 380. ในจัมเปยยขันธกะ คำว่า gaggarāya pokkharaṇiyā tīre ความว่า ที่ริมสระโบกขรณีที่พระนางผู้มีพระนามว่าคัคคราให้สร้างไว้. คำว่า Tantibaddho ความว่า ผู้ขวนขวายในกิจที่ควรทำในอาวาสนั้น. ในคำว่า ussukkampi akāsi yāguyā เป็นต้น มีวินิจฉัยดังนี้ คือ ในที่ที่พวกมนุษย์กล่าวไว้ว่า 'เมื่อพระอาคันตุกะทั้งหลายมาแล้ว ขอท่านจงบอกด้วย' ดังนี้เท่านั้น จึงควรทำความขวนขวาย ในที่ที่ไม่ได้กล่าวไว้ ไม่ควรทำความขวนขวาย. คำว่า Gaccha tvaṃ bhikkhu ความว่า พระศาสดาทรงเห็นว่าเสนาสนะในหมู่บ้านวาสภะนั้นนั่นแหละเป็นที่สบายแก่ภิกษุนั้น จึงได้ตรัสอย่างนั้น. 382. Adhammena vaggakammaṃ karontītiādīnaṃ parato pāḷiyaṃyeva nānākaraṇaṃ āgamissati. 382. ความแตกต่างกันของกรรมทั้งหลายมีคำว่า Adhammena vaggakammaṃ karonti เป็นต้น จะมีมาในพระบาลีนั่นแหละในลำดับต่อไป. 385. Aññatrāpi dhammā kammaṃ karontīti aññatrāpi dhammaṃ kammaṃ karonti, ayameva vā pāṭho. Bhūtena vatthunā kataṃ dhammena kataṃ nāma hoti, tathā na karontīti attho. Aññatrāpi vinayā kammaṃ, aññatrāpi satthusāsanā kammanti etesupi eseva nayo. Ettha pana vinayoti codanā ca sāraṇā ca. Satthusāsananti ñattisampadā anussāvanasampadā ca; tāhi vinā kammaṃ karontīti attho. Paṭikuṭṭhakatanti paṭikuṭṭhañceva katañca; yaṃ aññesu paṭikkosantesu kataṃ taṃ paṭikuṭṭhañceva hoti katañca; tādisampi kammaṃ karontīti attho. 385. คำว่า Aññatrāpi dhammā kammaṃ karonti ความว่า เว้นจากธรรมเสียแล้วทำกรรม หรือบทว่า aññatrāpi dhammaṃ นี้แหละเป็นบทบาลีเดิม. อธิบายว่า กรรมที่ทำด้วยวัตถุที่มีอยู่จริง ชื่อว่าทำโดยธรรม แต่ภิกษุเหล่านั้นไม่ทำอย่างนั้น. ในคำว่า aññatrāpi vinayā kammaṃ และคำว่า aññatrāpi satthusāsanā kammaṃ นี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. แต่ในคำเหล่านั้น คำว่า วินัย ได้แก่ การโจทและการให้ระลึกโทษ. คำว่า สัตถุสาสนะ ได้แก่ ความถึงพร้อมแห่งญัตติและความถึงพร้อมแห่งอนุสาวนา. อธิบายว่า ภิกษุเหล่านั้นทำกรรมโดยปราศจากวินัยและสัตถุสาสนะเหล่านั้น. คำว่า Paṭikuṭṭhakataṃ ความว่า ทั้งถูกคัดค้านและทั้งทำไปแล้ว คือกรรมใดที่ทำไปในเมื่อภิกษุเหล่าอื่นกำลังคัดค้านอยู่ กรรมนั้นชื่อว่าทั้งถูกคัดค้านและทั้งทำไปแล้ว. อธิบายว่า ภิกษุเหล่านั้นทำกรรมแม้เห็นปานนั้น. 387. Chayimāni bhikkhave kammāni adhammakammantiādīsu pana ‘‘dhammo’’ti pāḷiyā adhivacanaṃ. Tasmā yaṃ yathāvuttāya pāḷiyā na kariyati, taṃ adhammakammanti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana pāḷiyaṃyeva āgato. So ca kho ñattidutiyañatticatutthakammānaṃyeva vasena. Yasmā pana ñattikamme ñattidutiyañatticatutthesu viya hāpanaṃ vā aññathā karaṇaṃ vā natthi, apalokanakammañca sāvetvāva kariyati, tasmā tāni pāḷiyaṃ na dassitāni, tesaṃ sabbesampi kammānaṃ vinicchayaṃ parato vaṇṇayissāma. 387. ในคำว่า Chayimāni bhikkhave kammāni adhammakammaṃ เป็นต้น คำว่า ธรรม เป็นชื่อของพระบาลี. เพราะฉะนั้น กรรมใดที่ไม่ได้ทำตามพระบาลีที่กล่าวไว้แล้ว กรรมนั้นพึงทราบว่าเป็นอธรรมกรรม. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอธิการนี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดารมีมาในพระบาลีนั่นแหละ. และเนื้อความโดยพิสดารนั้นมีมาโดยอำนาจแห่งญัตติทุติยกรรมและญัตติจตุตถกรรมเท่านั้น. แต่เพราะเหตุว่า ในญัตติกรรม ไม่มีการลดหย่อนหรือการทำให้ผิดไปจากเดิมเหมือนในญัตติทุติยกรรมและญัตติจตุตถกรรม และส่วนอปโลกนกรรมเล่า ก็ทำโดยการประกาศให้ทราบเท่านั้น เพราะฉะนั้น กรรมเหล่านั้นท่านจึงไม่แสดงไว้โดยพิสดารในพระบาลี เราจักพรรณนาวินิจฉัยแห่งกรรมทั้ง ๔ อย่างเหล่านั้นทั้งหมดในภายหลัง. Catuvaggakaraṇādikathā เรื่องการทำจตุวรรคเป็นต้น 388. Idāni yadidaṃ chaṭṭhaṃ dhammena samaggakammaṃ nāma, taṃ yehi saṅghehi kātabbaṃ, tesaṃ pabhedaṃ dassetuṃ ‘‘pañca saṅghā’’tiādi vuttaṃ. Kammappattoti kammaṃ patto, kammayutto kammāraho; na kiñci kammaṃ kātuṃ nārahatīti attho. 388. บัดนี้ เพื่อแสดงประเภทแห่งสงฆ์ทั้งหลายที่พึงทำกรรมที่ ๖ ซึ่งชื่อว่า ธัมเมนะ สมัคคกรรม พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า pañca saṅghā เป็นต้น. คำว่า Kammappatto ความว่า ถึงซึ่งกรรม คือประกอบด้วยกรรม ควรแก่กรรม. อธิบายว่า ไม่ใช่ว่าจะไม่ควรทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง คือควรทำนั่นเอง. 389. Catuvaggakaraṇañce bhikkhave kammaṃ bhikkhunicatutthotiādi parisato kammavipattidassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha ukkhittakaggahaṇena kammanānāsaṃvāsako gahito, nānāsaṃvāsakaggahaṇena laddhinānāsaṃvāsako. Nānāsīmāya ṭhitacatutthoti sīmantarikāya vā bahisīmāya vā hatthapāse ṭhitenāpi saddhiṃ catuvaggo hutvāti attho. 389. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'กรรมที่ทำด้วยภิกษุสี่รูปมีภิกษุณีเป็นที่สี่' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความวิบัติแห่งกรรมอันเนื่องมาจากบริษัท. ในคำนั้น การถือเอาด้วยคำว่า 'ภิกษุผู้ถูกยกวัตร' หมายถึงภิกษุผู้มีสังวาสต่างกันเพราะกรรม, และการถือเอาด้วยคำว่า 'ภิกษุผู้มีสังวาสต่างกัน' หมายถึงภิกษุผู้มีสังวาสต่างกันเพราะทิฏฐิ. คำว่า 'มีภิกษุสี่รูปตั้งอยู่ในสีมาต่างกัน' หมายความว่า เป็นสี่รูปแม้กับภิกษุที่ยืนอยู่ในระหว่างสีมาหรือนอกสีมาในหัตถบาส. 393. Pārivāsikacatutthotiādi parivāsādikammānaṃyeva parisato vipattidassanatthaṃ vuttaṃ, tesaṃ vinicchayaṃ parato vaṇṇayissāma. 393. คำว่า 'มีภิกษุผู้ควรปริวาสเป็นที่สี่' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความวิบัติแห่งกรรมมีปริวาสเป็นต้นเท่านั้น อันเนื่องมาจากบริษัท. เราจักพรรณนาการวินิจฉัยกรรมเหล่านั้นในภายหลัง (ในสมุจจยขันธกะ). 394. Ekaccassa bhikkhave saṅghamajjhe paṭikkosanā ruhatītiādi paṭikuṭṭhakatakammassa kuppākuppabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Pakatattassāti avipannasīlassa pārājikaṃ anajjhāpannassa. Ānantarikassāti attano anantaraṃ nisinnassa. 394. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'การคัดค้านย่อมสำเร็จแก่ภิกษุบางรูปในท่ามกลางสงฆ์' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความเป็นอันควรเสียไปและไม่ควรเสียไปของกรรมที่ถูกห้ามและถูกทำแล้ว. คำว่า 'แก่ภิกษุผู้มีปกติ' หมายถึงผู้มีศีลไม่วิบัติ ไม่ต้องอาบัติปาราชิก. คำว่า 'แก่ภิกษุผู้อยู่ถัดไป' หมายถึงผู้ที่นั่งอยู่ถัดจากตนเอง (คือภิกษุผู้คัดค้าน). Dvenissāraṇādikathā เรื่องการขับไล่สองอย่างเป็นต้น 395. Dvemā bhikkhave nissāraṇātiādi vatthuto kammānaṃ kuppākuppabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha ‘‘appatto nissāraṇaṃ, tañce saṅgho nissāreti, sunissārito’’ti idaṃ pabbājanīyakammaṃ sandhāya vuttaṃ. Pabbājanīyakammena hi vihārato nissārenti, tasmā taṃ ‘‘nissāraṇā’’ti vuccati. Tañcesa yasmā kuladūsako na hoti, tasmā āveṇikena lakkhaṇena appatto. Yasmā panassa ākaṅkhamāno saṅgho pabbājanīyakammaṃ kareyyāti vuttaṃ, tasmā sunissārito hoti. Tañce saṅgho nissāretīti sace saṅgho tajjanīyakammādivasena nissāreti, so yasmā tattha ‘‘tiṇṇaṃ bhikkhave bhikkhūnaṃ ākaṅkhamāno saṅgho tajjanīyakammaṃ kareyya – eko bhaṇḍanakārako hoti kalahakārako vivādakārako bhassakārako saṅghe adhikaraṇakārako, eko bālo hoti abyatto āpattibahulo anapadāno, eko gihisaṃsaṭṭho viharati ananulomikehi gihisaṃsaggehī’’ti (cūḷava. 395) evaṃ ekekenapi aṅgena nissāraṇā anuññātā, tasmā sunissārito. 395. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'การขับไล่มีสองอย่าง' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความเป็นอันควรเสียไปและไม่ควรเสียไปของกรรมทั้งหลายโดยวัตถุ. ในคำนั้น คำว่า 'ผู้ไม่ควรแก่การขับไล่ แต่ถ้าสงฆ์ขับไล่ ย่อมเป็นการขับไล่ดีแล้ว' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสโดยหมายถึงปัพพาชนียกรรม. เพราะว่าย่อมขับไล่ออกจากวิหารด้วยปัพพาชนียกรรม ฉะนั้นกรรมนั้นจึงเรียกว่า 'การขับไล่'. และเพราะบุคคลนั้น (คือภิกษุผู้เขลา ไม่ฉลาด) ไม่เป็นผู้ทำลายตระกูล ฉะนั้นจึงไม่ถึงด้วยลักษณะเฉพาะ (ของปัพพาชนียกรรม). แต่เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ถ้าสงฆ์ประสงค์จะพึงทำปัพพาชนียกรรมแก่ภิกษุนั้นได้' ฉะนั้นจึงเป็นการขับไล่ดีแล้ว. คำว่า 'ถ้าสงฆ์ขับไล่' หมายความว่า ถ้าสงฆ์ขับไล่ด้วยอำนาจตัชชนียกรรมเป็นต้น ภิกษุนั้นย่อมเป็นการขับไล่ดีแล้ว เพราะในเรื่องนั้น การขับไล่เป็นอันทรงอนุญาตแล้วด้วยองค์แต่ละอย่างดังนี้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสงฆ์ประสงค์จะพึงทำตัชชนียกรรมแก่ภิกษุสามรูป คือ ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้ก่อการทะเลาะ เป็นผู้ก่อการวิวาท เป็นผู้ก่อการโต้เถียง เป็นผู้ก่อการพูดมาก เป็นผู้ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์, ภิกษุรูปหนึ่งเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด มีอาบัติมาก ไม่มีขอบเขตแห่งอาบัติ, ภิกษุรูปหนึ่งอยู่คลุกคลีกับคฤหัสถ์ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ที่ไม่สมควรแก่ภิกษุ' (จูฬวัคค์ 395). 396. Osāraṇāti pavesanā. Tattha tañce saṅgho osāretīti upasampadakammavasena paveseti. Dosāritoti duosārito. Sahassakkhattumpi upasampādito anupasampannova hoti ācariyupajjhāyā ca sātisārā, tathā seso kārakasaṅgho, na koci āpattito muccati. Iti ime ekādasa abhabbapuggalā dosāritā. Hatthacchinnādayo pana dvattiṃsa suosāritā, upasampāditā upasampannāva honti, na te labbhā kiñci vattuṃ. Ācariyupajjhāyā pana kārakasaṅgho ca sātisārā, na koci āpattito muccati. 396. คำว่า 'โอสารณา' คือการนำเข้า. ในคำนั้น คำว่า 'ถ้าสงฆ์นำเข้า' หมายถึงนำเข้าด้วยอำนาจแห่งอุปสัมปทากรรม. คำว่า 'โทสาริตะ' คือนำเข้าไม่ดี. แม้ได้รับการอุปสมบทเป็นพันครั้งก็ยังคงเป็นอนุปสัมบันเท่านั้น. ทั้งอาจารย์และอุปัชฌาย์ย่อมมีโทษ, เช่นเดียวกับสงฆ์ผู้ทำกรรมที่เหลือ, ไม่มีใครพ้นจากอาบัติ. บุคคลผู้ไม่ควรบวชสิบเอ็ดจำพวกเหล่านี้ชื่อว่า 'โทสาริตะ' (นำเข้าไม่ดี). ส่วนบุคคลสามสิบสองจำพวกมีผู้ถูกตัดมือเป็นต้นชื่อว่า 'สุโอสาริตะ' (นำเข้าดีแล้ว), เมื่อได้รับการอุปสมบทแล้วก็ย่อมเป็นอุปสัมบันเท่านั้น, ไม่ควรกล่าวโทษใดๆ แก่บุคคลเหล่านั้น. แต่อาจารย์ อุปัชฌาย์ และสงฆ์ผู้ทำกรรมย่อมมีโทษ, ไม่มีใครพ้นจากอาบัติ. 397. Idha pana bhikkhave bhikkhussa na hoti āpatti daṭṭhabbātiādi abhūtavatthuvasena adhammakammaṃ, bhūtavatthuvasena dhammakammañca dassetuṃ vuttaṃ. Tattha paṭinissajjitāti paṭinissajjitabbā. 397. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุไม่พึงเห็นว่ามีอาบัติ' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงอธรรมกรรมโดยวัตถุที่ไม่มีอยู่จริง และธรรมกรรมโดยวัตถุที่มีอยู่จริง. ในคำนั้น คำว่า 'ปฏินิสสัชชิตา' หมายถึงสิ่งที่ควรสละคืน. Upālipucchākathā เรื่องปัญหาของพระอุบาลี 400. Upālipañhesupi vatthuvaseneva dhammādhammakammaṃ vibhattaṃ. Tattha dve nayā – ekamūlako ca dvimūlako ca. Ekamūlako uttānoyeva. Dvimūlake yathā sativinayo amūḷhavinayena saddhiṃ ekā pucchā katā, evaṃ amūḷhavinayādayopi tassapāpiyyasikādīhi. Avasāne pana upasampadārahaṃ upasampādetīti ekameva padaṃ hoti. Parato bhikkhūnampi sativinayaṃ ādiṃ katvā ekekena saddhiṃ sesapadāni yojetabbāni. 400. แม้ในปัญหาของพระอุบาลี พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงจำแนกธรรมกรรมและอธรรมกรรมโดยวัตถุเท่านั้น. ในปัญหาเหล่านั้นมีสองนัย คือ เอกมูลกนัยและทวิมูลกนัย. เอกมูลกนัยนั้นเป็นเรื่องง่าย. ในทวิมูลกนัยนั้น เหมือนอย่างที่ได้ทำปัญหาหนึ่งร่วมกับสติวินัยและอมูฬหวินัย, ฉันใด, อมูฬหวินัยเป็นต้นก็เช่นกัน (ได้ทำปัญหาร่วมกับ) ตัสสปาปิยสิกาเป็นต้น. แต่ในที่สุดมีบทเดียวเท่านั้นคือ 'ย่อมอุปสมบทผู้ควรแก่อุปสมบท'. ในภายหลัง พึงประกอบบทที่เหลือเข้ากับบทแต่ละบท โดยเริ่มจากสติวินัยในวาระของภิกษุทั้งหลายด้วย. Tajjanīyakammakathā เรื่องตัชชนียกรรม 407. Idha pana bhikkhave bhikkhu bhaṇḍanakārakotiādi ‘‘adhammenavaggaṃ, adhammenasamaggaṃ; dhammenavaggaṃ, dhammapatirūpakenavaggaṃ, dhammapatirūpakenasamagga’’nti imesaṃ vasena cakkaṃ bandhitvā tajjanīyādīsu sattasu kammesu paṭipassaddhīsu ca vipattidassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha anapadānoti apadānavirahito. Apadānaṃ vuccati paricchedo; āpattiparicchedavirahitoti attho. Tato paraṃ paṭikuṭṭhakatakammappabhedaṃ dassetuṃ sāyeva pāḷi ‘‘akataṃ kamma’’ntiādīhi saṃsanditvā vuttā. Tattha na kiñci pāḷianusārena na sakkā vidituṃ, tasmā vaṇṇanaṃ na vitthārayimhāti. 407. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า 'ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุเป็นผู้ก่อการทะเลาะ' เป็นต้นนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงความวิบัติในกรรมเจ็ดอย่างมีตัชชนียกรรมเป็นต้น และในปฏิปัสสัทธิกรรม โดยการผูกเป็นวงล้อด้วยอำนาจแห่งกรรมเหล่านี้ คือ อธรรมเป็นพวก, อธรรมเป็นพวกเดียวกัน; ธรรมเป็นพวก, ธรรมปฏิรูปเป็นพวก, ธรรมปฏิรูปเป็นพวกเดียวกัน. ในคำนั้น คำว่า 'อนปทานะ' หมายถึงปราศจากขอบเขต. คำว่า 'อปทานะ' เรียกว่าขอบเขต; หมายความว่าปราศจากขอบเขตแห่งอาบัติ. หลังจากนั้น เพื่อแสดงประเภทของกรรมที่ถูกห้ามและถูกทำแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระบาลีนั้นเอง โดยนำมาผสมกับพระบาลีมีคำว่า 'กรรมที่ยังไม่ทำ' เป็นต้น. ในพระบาลีนั้น ไม่ใช่ว่าจะไม่สามารถรู้ความหมายใดๆ ได้ตามพระบาลี, แต่สามารถรู้ได้. ฉะนั้น เราจึงไม่ขยายความอรรถกถา. Campeyyakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาจัมเปยยขันธกะจบแล้ว. 10. Kosambakakkhandhakaṃ 10. โกสัมพกขันธกะ Kosambakavivādakathā เรื่องวิวาทะของชาวโกสัมพี 451. Kosambakakkhandhake – taṃ bhikkhuṃ āpattiyā adassane ukkhipiṃsūti ettha ayamanupubbikathā – dve kira bhikkhū ekasmiṃ āvāse vasanti vinayadharo ca suttantiko ca. Tesu suttantiko bhikkhu ekadivasaṃ vaccakuṭiṃ paviṭṭho ācamanaudakāvasesaṃ bhājane ṭhapetvāva nikkhami. Vinayadharo pacchā paviṭṭho taṃ udakaṃ disvā nikkhamitvā taṃ bhikkhuṃ pucchi – ‘‘āvuso, tayā idaṃ udakaṃ ṭhapita’’nti? ‘‘Āmāvuso’’ti. ‘‘Kiṃ tvaṃ ettha āpattibhāvaṃ na jānāsī’’ti? ‘‘Āma, na jānāmī’’ti. ‘‘Hoti, āvuso ettha āpattī’’ti? ‘‘Sace hoti, desissāmī’’ti. ‘‘Sace pana te, āvuso, asañcicca asatiyā kataṃ, natthi āpattī’’ti. So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosi. 451. ในโกสัมพกขันธกะ – คำว่า 'สงฆ์ยกวัตรภิกษุนั้นเพราะไม่เห็นอาบัติ' ในที่นี้เป็นเรื่องเล่าตามลำดับ – ได้ยินว่า ภิกษุสองรูปคือพระวินัยธรและพระสุตตันติกะอาศัยอยู่ในอาวาสแห่งหนึ่ง. ในบรรดาภิกษุทั้งสองนั้น วันหนึ่งพระสุตตันติกะเข้าไปในวัจจกุฎีแล้วได้ออกมา โดยทิ้งน้ำสำหรับชำระที่เหลือไว้ในภาชนะ. พระวินัยธรเข้าไปในภายหลัง เห็นน้ำที่เหลืออยู่นั้นแล้วออกมาถามภิกษุสุตตันติกะว่า 'อาวุโส ท่านทิ้งน้ำนี้ไว้หรือ?' (ภิกษุสุตตันติกะตอบว่า) 'ใช่ อาวุโส.' (พระวินัยธรถามว่า) 'ท่านไม่ทราบหรือว่าในเรื่องนี้มีอาบัติ?' (ภิกษุสุตตันติกะตอบว่า) 'ใช่ ผมไม่ทราบ.' (พระวินัยธรกล่าวว่า) 'อาวุโส ในเรื่องนี้มีอาบัติ.' (ภิกษุสุตตันติกะตอบว่า) 'ถ้ามีอาบัติ ผมก็จะแสดงคืน.' (พระวินัยธรกล่าวว่า) 'แต่ถ้าท่านทำไปโดยไม่ตั้งใจและไม่มีสติ อาวุโส ก็ไม่มีอาบัติ.' ภิกษุสุตตันติกะนั้นมีความเห็นว่าอาบัตินั้นไม่เป็นอาบัติ. Vinayadharopi attano nissitakānaṃ ‘‘ayaṃ suttantiko āpattiṃ āpajjamānopi na jānātī’’ti ārocesi. Te tassa nissitake disvā ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo āpattiṃ āpajjitvāpi āpattibhāvaṃ na jānātī’’ti āhaṃsu. Te gantvā attano upajjhāyassa ārocesuṃ. So evamāha – ‘‘ayaṃ vinayadharo pubbe anāpattī’’ti vatvā ‘‘idāni āpattī’’ti vadati. Musāvādī esoti. Te gantvā ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo musāvādī’’ti evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ vaḍḍhayiṃsu. Tato vinayadharo okāsaṃ labhitvā tassa āpattiyā adassane ukkhepanīyakammaṃ akāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘taṃ bhikkhuṃ āpattiyā adassane ukkhipiṃsū’’ti. วินัยธรนั้นได้บอกแก่ภิกษุผู้อาศัยของตนว่า "ภิกษุผู้ทรงพระสูตรนี้ แม้กำลังต้องอาบัติก็ไม่รู้ว่าเป็นอาบัติ" ภิกษุผู้อาศัยของวินัยธรนั้นเห็นภิกษุผู้อาศัยของภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นแล้ว ได้กล่าวว่า "อุปัชฌาย์ของท่านทั้งหลาย แม้ต้องอาบัติแล้วก็ไม่รู้อาบัติ" ภิกษุผู้อาศัยของภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นไปแล้ว ได้บอกแก่อุปัชฌาย์ของตน ภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นได้กล่าวอย่างนี้ว่า "วินัยธรนี้ เมื่อก่อนกล่าวว่า 'ไม่เป็นอาบัติ' บัดนี้กลับกล่าวว่า 'เป็นอาบัติ' วินัยธรนี้เป็นผู้กล่าวเท็จ" ภิกษุผู้อาศัยของภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นไปแล้ว ได้เพิ่มพูนการทะเลาะกันและกันอย่างนี้ว่า "อุปัชฌาย์ของท่านทั้งหลายเป็นผู้กล่าวเท็จ" แต่นั้น วินัยธรได้โอกาสแล้ว ได้ทำอุกเขปนียกรรม (การยกวัตร) แก่ภิกษุผู้ทรงพระสูตรนั้นเพราะไม่เห็นอาบัติ เพราะเหตุนั้น (พระสังคีติกาจารย์) จึงกล่าวว่า "ได้ยกวัตรภิกษุนั้นเพราะไม่เห็นอาบัติ" 453. Bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅghoti ettha na tāva bhinno; apica kho yathā deve vuṭṭhe ‘‘idāni sassaṃ nipphanna’’nti vuccati, avassañhi taṃ nipphajjissati, evameva iminā kāraṇena āyatiṃ avassaṃ bhijjissati, so ca kho kalahavasena na saṅghabhedavasena, tasmā ‘‘bhinno’’ti vuttaṃ. Sambhamaatthavasena cettha āmeḍitaṃ veditabbaṃ. 453. ในบทว่า "ภิกษุสงฆ์แตกแล้ว ภิกษุสงฆ์แตกแล้ว" นี้ (สงฆ์) ยังไม่แตก แต่ว่า เหมือนอย่างเมื่อฝนตกแล้ว ย่อมกล่าวว่า "บัดนี้ข้าวกล้าสำเร็จแล้ว" เพราะว่าข้าวกล้านั้นจักสำเร็จแน่นอน ฉันใด ด้วยเหตุนี้ (สงฆ์) ในภายหน้าจักแตกแน่นอน และสงฆ์นั้นจักแตกด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะกัน ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งสังฆเภท (กรรม) เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า "แตกแล้ว" และในบทนี้ พึงทราบว่าเป็นการกล่าวซ้ำด้วยอำนาจแห่งความรีบร้อน 454. Etamatthaṃ bhāsitvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti kasmā evaṃ bhāsitvā pakkāmi? Sace hi bhagavā ukkhepake vā ‘‘akāraṇe tumhehi so bhikkhu ukkhitto’’ti vadeyya, ukkhittānuvattake vā ‘‘tumhe āpattiṃ āpannā’’ti vadeyya, ‘‘etesaṃ bhagavā pakkho, etesaṃ bhagavā pakkho’’ti vatvā āghātaṃ bandheyyuṃ, tasmā tantimeva ṭhapetvā etamatthaṃ bhāsitvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. 454. ที่ว่า "ตรัสเนื้อความนั้นแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไปแล้ว" นั้น เพราะเหตุไรจึงตรัสอย่างนี้แล้วเสด็จหลีกไป? ถ้าหากพระผู้มีพระภาคพึงตรัสแก่ภิกษุผู้ยกวัตรว่า "พวกเธอได้ยกวัตรภิกษุนั้นโดยไม่มีเหตุ" หรือพึงตรัสแก่ภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตรว่า "พวกเธอต้องอาบัติแล้ว" ภิกษุเหล่านั้นพึงผูกอาฆาตว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพวกของภิกษุเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคเป็นพวกของภิกษุเหล่านี้" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงตั้งไว้ซึ่งพระบาลีเท่านั้น ตรัสเนื้อความนั้นแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไปแล้ว 455. Attanā vā attānanti ettha yo saṅghena ukkhepanīyakatānaṃ adhammavādīnaṃ pakkhe nisinno ‘‘tumhe kiṃ bhaṇathā’’ti tesañca itaresañca laddhiṃ sutvā ‘‘ime adhammavādino, itare dhammavādino’’ti cittaṃ uppādeti, ayaṃ tesaṃ majjhe nisinnova tesaṃ nānāsaṃvāsako hoti, kammaṃ kopeti, itaresampi hatthapāsaṃ anāgatattā kopeti. Evaṃ attanā vā attānaṃ nānāsaṃvāsakaṃ karoti. Samānasaṃvāsakanti etthāpi yo adhammavādīnaṃ pakkhe nisinno ‘‘adhammavādino ime, itare dhammavādino’’ti tesaṃ majjhaṃ pavisati, yattha vā tattha vā pana pakkhe nisinno ‘‘ime dhammavādino’’ti gaṇhāti, ayaṃ attanā vā attānaṃ samānasaṃvāsakaṃ karotīti veditabbo. 455. ในบทว่า "ตนเองทำให้ตนเอง" นี้ ภิกษุใดนั่งอยู่ในฝ่ายของบุคคลผู้กล่าวอธรรมที่สงฆ์ทำอุกเขปนียกรรมแล้ว ถามว่า "พวกท่านกล่าวอะไร" ฟังลัทธิของบุคคลเหล่านั้นและของบุคคลอื่นแล้ว ย่อมยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "บุคคลเหล่านี้เป็นผู้กล่าวอธรรม บุคคลอื่นเป็นผู้กล่าวธรรม" ภิกษุนี้แม้กำลังนั่งอยู่ท่ามกลางบุคคลเหล่านั้น ก็ย่อมเป็นผู้มีสังวาสต่างกันกับบุคคลเหล่านั้น ย่อมยังกรรมให้เสียไป ย่อมยังกรรมให้เสียไปเพราะยังไม่ถึงหัตถบาสของบุคคลอื่นด้วย อย่างนี้ ตนเองทำให้ตนเองเป็นผู้มีสังวาสต่างกัน ในบทว่า "ผู้มีสังวาสเสมอกัน" นี้ก็เหมือนกัน ภิกษุใดนั่งอยู่ในฝ่ายของบุคคลผู้กล่าวอธรรมแล้ว (รู้ว่า) "บุคคลเหล่านี้เป็นผู้กล่าวอธรรม บุคคลอื่นเป็นผู้กล่าวธรรม" แล้วย่อมเข้าไปท่ามกลางบุคคลเหล่านั้น หรือว่านั่งอยู่ในฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งแล้ว ย่อมถือเอาว่า "บุคคลเหล่านี้เป็นผู้กล่าวธรรม" พึงทราบว่า ภิกษุนี้เองทำให้ตนเองเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน 456. Kāyakammaṃ vacīkammanti ettha kāyena paharantā kāyakammaṃ upadaṃsenti, pharusaṃ vadantā vacīkammaṃ upadaṃsentīti veditabbā. Hatthaparāmāsaṃ karontīti kodhavasena hatthehi aññamaññaṃ parāmasanaṃ karonti. Adhammiyāyamāneti adhammiyāni kiccāni kurumāne. Asammodikāvattamānāyāti asammodikāya vattamānāya. Ayameva vā pāṭho. Sammodanakathāya avattamānāyāti attho. Ettāvatā na aññamaññanti ettha dve pantiyo katvā upacāraṃ muñcitvā nisīditabbaṃ, dhammiyāyamāne pana sammodikāya vattamānāya āsanantarikāya nisīditabbaṃ, ekekaṃ āsanaṃ antaraṃ katvā nisīditabbaṃ. 456. ในบทว่า "กายกรรม วจีกรรม" นี้ พึงทราบว่า ภิกษุทั้งหลายผู้ประหารด้วยกาย ย่อมแสดงกายกรรม ภิกษุทั้งหลายผู้กล่าววาจาหยาบ ย่อมแสดงวจีกรรม ในบทว่า "ย่อมทำหัตถปรัมมาส" นี้ (คือ) ย่อมลูบคลำกันและกันด้วยมือด้วยอำนาจแห่งความโกรธ ในบทว่า "เมื่อทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม" นี้ (คือ) เมื่อทำกิจทั้งหลายที่ไม่เป็นธรรม ในบทว่า "เมื่อวาจาที่ไม่เป็นที่บันเทิงเป็นไปอยู่" นี้ (คือ) เมื่อวาจาที่ไม่เป็นที่บันเทิงเป็นไปอยู่ หรือว่าบทนี้แหละเป็นบทบาลี อธิบายว่า เมื่อถ้อยคำเป็นที่บันเทิงไม่เป็นไปอยู่ ในบทว่า "ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ไม่ใช่ซึ่งกันและกัน" นี้ พึงนั่งเว้นบริเวณใกล้เคียงโดยทำเป็นสองแถว แต่เมื่อทำกิจที่เป็นธรรม เมื่อวาจาเป็นที่บันเทิงเป็นไปอยู่ พึงนั่งเว้นอาสนะหนึ่ง พึงนั่งโดยทำอาสนะหนึ่งๆ ให้เป็นช่องว่าง 457-458. Mā bhaṇḍanantiādīsu ‘‘akatthā’’ti pāṭhasesaṃ gahetvā ‘‘mā bhaṇḍanaṃ akatthā’’ti evamattho daṭṭhabbo. Adhammavādīti ukkhittānuvattakesu aññataro. Ayaṃ pana bhikkhu bhagavato atthakāmo, ayaṃ kirassa adhippāyo ‘‘ime bhikkhū kodhābhibhūtā satthu vacanaṃ na gaṇhanti, mā bhagavā ete ovadanto kilamitthā’’ti tasmā evamāha. Bhagavā pana ‘‘pacchāpi saññaṃ labhitvā oramissantī’’ti tesaṃ anukampāya atītavatthuṃ āharitvā kathesi. Tattha anatthatoti anattho ato; etasmā me purisā anatthoti vuttaṃ hoti. Atha vā anatthatoti anatthado. Sesaṃ pākaṭameva. ในบทบาลีมีอาทิว่า "อย่าทะเลาะกัน" นี้ พึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า "พวกเธออย่าทะเลาะกัน" โดยถือเอาบทที่เหลือคือ "อักกัตถา" (พวกเธออย่าทำ) ในบทว่า "ผู้กล่าวอธรรม" นี้ (หมายถึง) ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตร แต่ภิกษุนี้เป็นผู้ใคร่ประโยชน์ของพระผู้มีพระภาค ความประสงค์ของภิกษุนั้นมีอยู่ดังนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ถูกความโกรธครอบงำแล้ว ย่อมไม่รับฟังพระดำรัสของพระศาสดา ขอพระผู้มีพระภาคอย่าทรงลำบากในการโอวาทภิกษุเหล่านี้เลย" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ แต่พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "แม้ในภายหลัง ภิกษุเหล่านี้จักได้สัญญากลับมาแล้วถอยกลับ" จึงทรงนำอดีตวัตถุมาตรัสเทศนาด้วยความอนุเคราะห์แก่ภิกษุเหล่านั้น ในอดีตวัตถุนั้น ในบทว่า "อนัตถะ" นี้ อธิบายว่า "อนัตถะ (ความไม่เป็นประโยชน์) จักมีจากบุรุษนี้แก่เรา" หรือว่า ในบทว่า "อนัตถะ" นี้ (คือ) ผู้ให้ความไม่เป็นประโยชน์ บทที่เหลือก็ปรากฏชัดเจนแล้ว 464. Puthusaddotiādigāthāsu pana puthu mahā saddo assāti puthusaddo. Samajanoti samāno ekasadiso jano; sabbo cāyaṃ bhaṇḍanakārakojano samantato saddanicchāraṇena puthusaddo ceva sadiso cāti vuttaṃ hoti. Na bālo koci maññathāti tattha koci ekopi ‘‘ahaṃ bālo’’ti na maññittha; sabbepi paṇḍitamāninoyeva. Nāññaṃ bhiyyo amaññarunti koci ekopi ‘‘ahaṃ bālo’’ti ca na maññittha; bhiyyo ca saṅghasmiṃ bhijjamāne aññampi ekaṃ ‘‘mayhaṃ kāraṇā saṅgho bhijjatī’’ti idaṃ kāraṇaṃ na maññitthāti attho. 464. ในคาถามีอาทิว่า "มีเสียงกึกก้อง" นี้ อธิบายว่า "เสียงใหญ่กึกก้องของหมู่ภิกษุนั้นมีอยู่" เพราะเหตุนั้น หมู่ภิกษุนั้นจึงชื่อว่า "มีเสียงกึกก้อง" ในบทว่า "หมู่ชนเสมอกัน" นี้ (คือ) หมู่ชนที่มีอัธยาศัยเสมอกันในการทะเลาะกัน และหมู่ชนผู้ก่อการทะเลาะกันทั้งหมดนี้ ย่อมมีเสียงกึกก้องด้วยการเปล่งเสียงจากรอบด้าน และมีอัธยาศัยเสมอกัน ดังนี้ ได้กล่าวแล้ว ในบทว่า "ไม่มีใครสำคัญว่าตนเป็นคนพาล" นี้ ในหมู่ภิกษุเหล่านั้น แม้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่สำคัญว่า "เราเป็นคนพาล" ภิกษุทั้งหมดต่างก็สำคัญว่าตนเป็นบัณฑิตเท่านั้น ในบทว่า "ไม่สำคัญสิ่งอื่นยิ่งไปกว่านั้น" นี้ แม้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่สำคัญว่า "เราเป็นคนพาล" และเมื่อสงฆ์แตกกัน ก็ไม่สำคัญเหตุอื่นอีกอย่างหนึ่งว่า "สงฆ์แตกเพราะเหตุของเรา" ดังนี้ อธิบาย Parimuṭṭhāti parimuṭṭhassatino. Vācāgocarabhāṇinoti rākārassa rassādeso kato, vācāgocarā na satipaṭṭhānādigocarā. Bhāṇino ca kathaṃ bhāṇino? Yāvicchanti mukhāyāmaṃ yāva mukhaṃ pasāretuṃ icchanti, tāva pasāretvā bhāṇino, ekopi saṅghagāravena mukhasaṅkocaṃ na karotīti attho. Yena nītāti yena kalahena imaṃ nillajjabhāvaṃ nītā. Na taṃ vidūti na taṃ jānanti, ‘‘evaṃ sādīnavo aya’’nti. ในบทว่า "ผู้มีสติอันเลือนหาย" นี้ (คือ) ผู้มีสติอันเลือนหายไปโดยรอบ ในบทว่า "ผู้กล่าววาจาเป็นโคจร" นี้ ได้ทำรัสสาเทศ (การทำให้สั้น) ของอักษร "รา" (คือ) มีวาจาเป็นโคจร ไม่ใช่มีสติปัฏฐานเป็นต้นเป็นโคจร และเป็นผู้กล่าว แล้วกล่าวอย่างไร? เพียงใดที่ปรารถนาจะอ้าปาก เพียงนั้นก็อ้าปากแล้วกล่าว อธิบายว่า แม้ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็ไม่ทำปากให้หดเข้าด้วยความเคารพในสงฆ์ ในบทว่า "ที่ถูกนำไปแล้วด้วยเหตุใด" นี้ (คือ) ที่ถูกนำไปสู่ความเป็นผู้ไม่มีความละอายนี้ด้วยการทะเลาะใด ในบทว่า "ย่อมไม่รู้สิ่งนั้น" นี้ ย่อมไม่รู้สิ่งนั้นว่า "การทะเลาะนี้มีโทษอย่างนี้" Ye ca taṃ upanayhantīti taṃ ‘‘akkocchi maṃ, avadhi ma’’ntiādikaṃ ākāraṃ ye ca upanayhanti. Sanantanoti porāṇo. ในบทว่า "และชนเหล่าใดผูกสิ่งนั้นไว้" นี้ (คือ) และชนเหล่าใดผูกอาการนั้นมีอาทิว่า "เขาด่าเรา เขาตีเรา" ไว้ ในบทว่า "เป็นของเก่า" นี้ (คือ) เป็นของเก่าแก่ Pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe bhaṇḍanakārakā pare nāma. Te ettha saṅghamajjhe kalahaṃ karontā ‘‘mayaṃ yamāmase upayamāma; satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti na jānanti. Ye ca tattha vijānantīti ye tattha paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccusamīpaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. Tato sammanti medhagāti evañhi te jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti. บทว่า ปเร ความว่า ยกเว้นบัณฑิตทั้งหลายเสีย คนอื่นๆ นอกเหนือจากนั้นที่เป็นผู้ก่อการทะเลาะวิวาท ชื่อว่า ปเร (คนพวกอื่น) คนเหล่านั้นเมื่อทำการทะเลาะวิวาทกันในท่ามกลางสงฆ์นี้ ย่อมไม่รู้ว่า 'พวกเรากำลังยับยั้งอยู่ (คือเข้าใกล้ความตาย) พวกเรากำลังเดินไปสู่สำนักของมัจจุราชอยู่ตลอดเวลา' บทว่า เย จ ตตฺถ วิชานนฺติ ความว่า บัณฑิตเหล่าใดในท่ามกลางสงฆ์นั้น ย่อมรู้ว่า 'พวกเรากำลังเดินไปสู่ที่ใกล้ของมัจจุราช' บทว่า ตโต สมฺมนฺติ เมธคา ความว่า เพราะเมื่อบัณฑิตเหล่านั้นรู้อยู่อย่างนี้ จึงทำโยนิโสมนสิการให้เกิดขึ้น แล้วปฏิบัติเพื่อความสงบระงับแห่งการทะเลาะวิวาททั้งหลาย Aṭṭhicchinnāti ayaṃ gāthā brahmadattañca dīghāvukumārañca sandhāya vuttā. Tesampi hoti saṅgati, kasmā tumhākaṃ na hoti, yesaṃ vo neva mātāpitūnaṃ aṭṭhīni chinnāni, na pāṇā hatā, na gavāssadhanāni haṭānīti. คาถาที่ขึ้นต้นว่า อฏฺฐิจฺฉินฺนา นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงพระเจ้าพรหมทัตและทีฆาวุกุมาร แม้พระราชาและพระกุมารเหล่านั้นก็ยังมีความสามัคคีกันได้ เหตุใดพวกเธอจึงไม่มีความสามัคคีกันเล่า ทั้งที่กระดูกของมารดาบิดาของพวกเธอก็ไม่ได้ถูกตัด สัตว์ทั้งหลายก็ไม่ได้ถูกฆ่า ทรัพย์คือโคและม้าก็ไม่ได้ถูกนำไป Sace labhethātiādigāthā paṇḍitasahāyassa ca bālasahāyassa ca vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttā. Abhibhuyya sabbāni parissayānīti pākaṭaparissaye ca paṭicchannaparissaye ca abhibhavitvā tena saddhiṃ attamano satimā careyya. คาถาที่ขึ้นต้นว่า สเจ ลเภถ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเพื่อแสดงคุณและโทษของสหายที่เป็นบัณฑิตและสหายที่เป็นพาล บทว่า อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ ความว่า ครอบงำภัยอันตรายทั้งที่ปรากฏชัด (เช่น ราชสีห์ เสือโคร่ง) และภัยอันตรายที่ปกปิด (เช่น ราคะ โทสะ) แล้วพึงเป็นผู้มีใจยินดี มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้น Rājāva raṭṭhaṃ vijitanti yathā attano vijitaṃ raṭṭhaṃ mahājanakarājā ca arindamamahārājā ca pahāya ekakā cariṃsu; evaṃ careyyāti attho. Mātaṅgaraññeva nāgoti mātaṅgo araññe nāgova. Mātaṅgoti hatthī vuccati; nāgoti mahantādhivacanametaṃ. Yathā hi mātuposako mātaṅganāgo araññe eko cari, na ca pāpāni akāsi. Yathā ca pālileyyako, evaṃ eko care, na ca pāpāni kayirāti vuttaṃ hoti. บทว่า ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ มีอรรถว่า เหมือนอย่างที่พระเจ้ามหาชนกและพระเจ้าอรินทมมหาราชทรงละแว่นแคว้นที่ทรงพิชิตแล้ว เสด็จเที่ยวไปแต่พระองค์เดียว ฉันใด ก็พึงเที่ยวไปฉันนั้น บทว่า มาตงฺครญฺเญว นาโค ความว่า ช้างมาตังคะในป่าเหมือนพญาช้าง ช้างเรียกว่า มาตังคะ ส่วนคำว่า นาคะ นี้เป็นคำเรียกผู้ยิ่งใหญ่ ด้วยว่า เหมือนอย่างที่พญาช้างมาตังคะผู้เลี้ยงมารดาเที่ยวไปในป่าแต่ลำพัง และไม่ทำบาป ฉันใด และเหมือนอย่างที่พญาช้างปาลิเลยยกะเที่ยวไปในป่าแต่ลำพัง และไม่ทำบาป ฉันใด ก็พึงเที่ยวไปแต่ลำพัง และไม่พึงทำบาป ฉันนั้น นี้เป็นคำที่ท่านกล่าวไว้ Pālileyyakagamanakathā เรื่องการเสด็จไปสู่หมู่บ้านปาลิเลยยกะ 467. Pālileyyake viharati rakkhitavanasaṇḍeti pālileyyakaṃ upanissāya rakkhitavanasaṇḍe viharati. Hatthināgoti mahāhatthī. Hatthikalabhehīti hatthipotakehi. Hatthicchāpehīti khīrūpakehi daharapotakehi. Chinnaggānīti tehi purato purato gacchantehi chinnaggāni khāyitāvasesāni khāṇusadisāni tiṇāni khādati. Obhaggobhagganti tena hatthināgena uccaṭṭhānato bhañjitvā bhañjitvā pātitaṃ. Assa sākhābhaṅganti etassa santakaṃ sākhābhaṅgaṃ te khādanti. Āvilānīti tehi paṭhamataraṃ otaritvā pivantehi ālulitāni kaddamodakāni pivati. Ogāhāti titthato. 467. บทว่า ปาลิเลยฺยเก วิหรติ รกฺขิตวนสณฺเฑ ความว่า ทรงอาศัยหมู่บ้านปาลิเลยยกะเป็นที่โคจร ประทับอยู่ ณ ป่ารักขิตวัน บทว่า หตฺถินาโค คือ พญาช้าง บทว่า หตฺถิกฬเภหิ คือ ด้วยลูกช้างทั้งหลาย บทว่า หตฺถิจฺฉาเปหิ คือ ด้วยลูกช้างตัวเล็กๆ ที่ยังต้องกินนมแม่ บทว่า ฉินฺนคฺคานิ ความว่า พญาช้างนั้นย่อมเคี้ยวกินหญ้าที่มีปลายขาด ที่เหลือจากการเคี้ยวกิน และที่มีลักษณะสากเหมือนตอไม้ เพราะช้างเหล่านั้นเดินไปข้างหน้าๆ (แล้วเคี้ยวกินก่อน) บทว่า โอภคฺคโอภคฺคํ ความว่า กิ่งไม้ที่พญาช้างนั้นหักลงมาจากที่สูง บทว่า อสฺส สาขาภงฺคํ ความว่า ช้างเหล่านั้นย่อมเคี้ยวกินกิ่งไม้ที่พญาช้างนั้นหักไว้ซึ่งเป็นของของพญาช้างนั้น บทว่า อาวิลานิ ความว่า พญาช้างนั้นย่อมดื่มน้ำที่ขุ่นมัวเพราะช้างเหล่านั้นลงไปดื่มก่อนแล้วกวนให้ขุ่น บทว่า โอคาหา ความว่า จากท่าน้ำ Nāgassa nāgenāti hatthināgassa buddhanāgena. Īsādantassāti rathaīsāsadisadantassa. Yadeko ramatī vaneti yasmā buddhanāgo viya ayampi hatthināgo eko pavivitto vane ramati; tasmāssa nāgassa nāgena cittaṃ sameti, ekībhāvaratiyā ekasadisaṃ hotīti attho. บทว่า นาคสฺส นาเคน ความว่า จิตของพญาช้างกับพุทธนาค (พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ) บทว่า อีสาทนฺตสฺส ความว่า ผู้มีงาสองข้างยาวเหมือนเพลารถ บทว่า ยเทโก รมตี วเน มีอรรถว่า เพราะเหตุที่พญาช้างนี้ก็เหมือนพุทธนาค เป็นผู้เดียวสงัดจากหมู่คณะ ยินดีอยู่ในป่า ฉะนั้น จิตของพญาช้างนั้นย่อมเสมอกับจิตของพุทธนาค คือเป็นเหมือนกันโดยความยินดีในความเป็นผู้เดียว Yathābhirantaṃ viharitvāti ettha temāsaṃ bhagavā tattha vihāsīti veditabbo. Ettāvatā kosambakehi kira ubbāḷho bhagavā temāsaṃ araññaṃ pavisitvā vasīti sabbattha kathā patthaṭā ahosi. ในบทว่า ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา นี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่ารักขิตวันนั้นตลอดไตรมาส ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คำเล่าลือจึงแพร่สะพัดไปในที่ทุกแห่งว่า ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าถูกพวกภิกษุชาวเมืองโกสัมพีเบียดเบียน (ทำให้ลำบาก) จึงเสด็จเข้าไปประทับอยู่ในป่าตลอดไตรมาส Atha kho kosambakā upāsakāti atha kho imaṃ kathāsallāpaṃ sutvā kosambivāsino upāsakā. บทว่า อถ โข โกสมฺพกา อุปาสกา ความว่า ครั้งนั้นแล อุบาสกทั้งหลายผู้อาศัยอยู่ในเมืองโกสัมพี ได้ฟังคำสนทนาปราศรัยนี้แล้ว Aṭṭhārasavatthukathā เรื่องวัตถุ ๑๘ ประการ 468. Adhammaṃ dhammotiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni saṅghabhedakakkhandhake vaṇṇayissāma. 468. เราจักพรรณนาวัตถุอันเป็นเหตุให้สงฆ์แตกกัน ๑๘ ประการ มีคำว่า อธมฺมํ ธมฺโม เป็นต้น ในสังฆเภทกขันธกะ 475. Taṃ ukkhittakaṃ bhikkhuṃ osāretvāti taṃ gahetvā sīmaṃ gantvā āpattiṃ desāpetvā kammavācāya osāretvā. Tāvadeva uposathoti taṃdivasameva uposathakkhandhake vuttanayeneva sāmaggīuposatho kātabbo. 475. บทว่า ตํ อุกฺขิตฺตกํ ภิกฺขุํ โอสาเรตฺวา ความว่า พาภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้นไปยังสีมา ให้แสดงอาบัติแล้ว สวดกรรมวาจา (ตามที่มาในจูฬวรรค กัมมขันธกะ) เพื่อรับเข้าหมู่สงฆ์ บทว่า ตาวเทว อุโปสโถ ความว่า ในวันนั้นเอง เมื่อสงฆ์พร้อมเพรียงกันแล้ว พึงทำสามัคคีอุโบสถตามนัยที่ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะนั่นเอง 476. Amūlā mūlaṃ gantvāti na mūlā mūlaṃ gantvā; taṃ vatthuṃ avinicchinitvāti attho. Ayaṃ vuccati upāli saṅghasāmaggī atthāpetā byañjanūpetāti atthato apagatā, ‘‘saṅghasāmaggī’’ti imaṃ pana byañjanamattaṃ upetā. 476. บทว่า อมูลา มูลํ คนฺตฺวา มีอรรถว่า ไม่ดำเนินไปตามลำดับจากมูลเดิมสู่มูลเดิม คือไม่ได้วินิจฉัยวัตถุ (เรื่องราวที่เป็นเหตุให้สงฆ์แตกกัน) นั้น บทว่า อยํ วุจฺจติ อุปาลิ สงฺฆสามคฺคี อตฺถาเปตา พฺยญฺชนูเปตา ความว่า ความพร้อมเพรียงของสงฆ์นี้เรียกว่า ปราศจากอรรถะ (ความหมายที่แท้จริง) แต่เข้าถึงเพียงพยัญชนะว่า 'สังฆสามัคคี' เท่านั้น 477. Saṅghassa kiccesūti saṅghassa karaṇīyesu uppannesu. Mantanāsūti vinayamantanāsu. Atthesu jātesūti vinayaatthesu uppannesu. Vinicchayesūti tesaṃyeva atthānaṃ vinicchayesu. Mahatthikoti mahāupakāro. Paggahārahoti paggaṇhituṃ vutto. 477. บทว่า สงฺฆสฺส กิจฺเจสุ ความว่า เมื่อกิจที่ควรทำของสงฆ์เกิดขึ้น บทว่า มนฺตนาสุ ความว่า ในการปรึกษาหารือกันเรื่องพระวินัย บทว่า อตฺเถสุ ชาเตสุ ความว่า เมื่อเนื้อความแห่งพระวินัยเกิดขึ้น บทว่า วินิจฺฉเยสุ ความว่า ในการวินิจฉัยเนื้อความเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า มหตฺถิโก ความว่า เป็นผู้มีอุปการะมาก บทว่า ปคฺคหารโห ความว่า ท่านกล่าวว่า เป็นผู้ควรแก่การยกย่อง Anānuvajjo paṭhamena sīlatotiādimhiyeva tāva sīlato na upavajjo. Avekkhitācāroti apekkhitācāro; ālokite vilokite sampajānakārītiādinā nayena upaparikkhitācāro. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘appaṭicchannācāro’’ti vuttaṃ. บทว่า อนานุวชฺโช ปฐเมน สีลโต ความว่า ในเบื้องต้นทีเดียว เป็นผู้ไม่ถูกตำหนิด้วยศีล บทว่า อเวกฺขิตาจาโร คือ มีอาจาระที่พิจารณาแล้ว หรือมีอาจาระที่สอดส่องแล้วตามนัยเป็นต้นว่า 'เป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการแลดูและการเหลียวดู' ส่วนในอรรถกถาทั้งหลายกล่าวว่า 'เป็นผู้มีอาจาระที่ไม่ปกปิด' Visayhāti abhibhavitvā. Anuyyutaṃ bhaṇanti anuññātaṃ anapagataṃ bhaṇanto. Yasmā hi so anuyyutaṃ bhaṇati, usūyāya vā agatigamanavasena vā kāraṇāpagataṃ na bhaṇati, tasmā atthaṃ na hāpeti. Usūyāya pana agatigamanavasena vā bhaṇanto atthaṃ hāpeti, kāraṇaṃ na deti, tasmā so parisagato chambhati ceva vedhati ca. Yo īdiso na hoti, ayaṃ ‘‘paggahāraho’’ti dasseti. บทว่า วิสยฺหา ความว่า ครอบงำแล้ว บทว่า อนุยฺยุตํ ภณนฺติ ความว่า กล่าวคำที่ได้รับอนุญาต คือกล่าวคำที่ไม่ปราศจากเหตุ ด้วยว่า เพราะภิกษุนั้นกล่าวคำที่ได้รับอนุญาต ไม่กล่าวคำที่ปราศจากเหตุด้วยความริษยาหรือด้วยอำนาจแห่งอคติ ฉะนั้น จึงไม่ทำให้เสียประโยชน์ ส่วนภิกษุที่กล่าวด้วยความริษยาหรือด้วยอำนาจแห่งอคติ ย่อมทำให้เสียประโยชน์ ไม่สามารถให้เหตุผลที่ถูกต้องได้ ฉะนั้น ภิกษุนั้นเมื่อเข้าสู่บริษัท ย่อมทั้งแข็งทื่อและทั้งตัวสั่น ภิกษุใดไม่เป็นเช่นนั้น ภิกษุนี้ย่อมแสดงว่า 'เป็นผู้ควรแก่การยกย่อง' Kiñca bhiyyo ‘‘tatheva pañha’’nti gāthā, tassattho – yathā ca anuyyutaṃ bhaṇanto atthaṃ na hāpeti, tatheva parisāya majjhe pañhaṃ pucchito samāno na ceva pajjhāyati, na ca maṅku hoti. Yo hi atthaṃ na jānāti, so pajjhāyati. Yo vattuṃ na sakkoti, so maṅku hoti. Yo pana atthañca jānāti, vattuñca sakkoti; so na pajjhāyati, na maṅku hoti. Kālāgatanti kathetabbayuttakāle āgataṃ. Byākaraṇārahanti pañhassa atthānulomatāya byākaraṇānucchavikaṃ. Vacoti vadanto; evarūpaṃ vacanaṃ bhaṇantoti attho. Rañjetīti toseti. Viññūparisanti viññūnaṃ parisaṃ. อะไรอีกที่ควรกล่าวให้มากไปกว่านี้? คือคาถาที่ขึ้นต้นว่า 'ปัญหาเช่นนั้นแล' ความหมายของคาถานั้นพึงทราบอย่างนี้: เหมือนอย่างที่ภิกษุผู้กล่าวคำที่ได้รับอนุญาตแล้ว ไม่ทำให้ความหมายเสื่อมเสียไป ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อถูกถามปัญหาในท่ามกลางบริษัท ก็ไม่พึงครุ่นคิดฟุ้งซ่านและไม่พึงมีสีหน้าไม่สบายใจ เพราะว่าบุคคลใดไม่รู้ความหมาย บุคคลนั้นย่อมครุ่นคิดฟุ้งซ่าน บุคคลใดไม่สามารถตอบได้ บุคคลนั้นย่อมมีสีหน้าไม่สบายใจ ส่วนบุคคลใดรู้ความหมายและสามารถตอบได้ บุคคลนั้นย่อมไม่ครุ่นคิดฟุ้งซ่านและไม่มีสีหน้าไม่สบายใจ คำว่า 'กาลคต' (มาถึงตามกาล) หมายถึง มาถึงในเวลาที่เหมาะสมแก่การตอบ คำว่า 'พยากรณารหะ' (ควรแก่การพยากรณ์) หมายถึง คำที่เหมาะสมแก่การพยากรณ์ เพราะความเหมาะสมกับความหมายของปัญหา คำว่า 'วจ' (คำพูด) หมายถึง ผู้กล่าวคำพูดเช่นนั้น คำว่า 'รัญเชติ' (ย่อมยังให้ยินดี) หมายถึง ย่อมยังให้พอใจ คำว่า 'วิญญูบริษัท' (บริษัทของบัณฑิต) หมายถึง บริษัทของนักปราชญ์ Ācerakamhi ca saketi attano ācariyavāde. Alaṃ pametunti vīmaṃsituṃ taṃ taṃ kāraṇaṃ paññāya tulayituṃ samattho. Paguṇoti kataparicayo laddhāsevano. Kathetaveti kathetabbe. Viraddhikovidoti viraddhaṭṭhānakusalo. คำว่า 'อาเจรกัมหิ จ สเกติ' (สามารถในลัทธิของอาจารย์) หมายถึง สามารถในลัทธิของอาจารย์ของตน คำว่า 'อลํ ปเมตุํ' (สามารถเพื่อจะประมาณ) หมายถึง สามารถเพื่อจะพิจารณาไตร่ตรองเหตุนั้นๆ ด้วยปัญญา เพื่อจะเปรียบเทียบ คำว่า 'ปคุณ' (ชำนาญ) หมายถึง ผู้มีประสบการณ์แล้ว หรือผู้ที่ได้เคยเสพคุ้นมาแล้วบ่อยๆ คำว่า 'กเถตเวติ' (ในสิ่งที่ควรกล่าว) หมายถึง ในเรื่องที่ควรกล่าว คำว่า 'วิรัทธิโกวิโท' (ผู้ฉลาดในความผิดพลาด) หมายถึง ผู้ชำนาญในฐานะที่ผิดพลาด หรือผู้รู้ข้อผิดพลาด Paccatthikā yena vajantīti ayaṃ gāthā yādise kathetabbe paguṇo, taṃ dassetuṃ vuttā. Ayañhettha attho – yādisena kathitena paccatthikā ca niggahaṃ gacchanti, mahājano ca saññapanaṃ gacchati; saññattiṃ avabodhanaṃ gacchatīti attho. Yañca kathento sakaṃ ādāyaṃ attano ācariyavādaṃ na hāpeti, yasmiṃ vatthusmiṃ adhikaraṇaṃ uppannaṃ, tadanurūpaṃ anupaghātakaraṃ pañhaṃ byākaramāno tādise kathetabbe paguṇo hotīti. คาถาที่ขึ้นต้นว่า 'ปจฺจตฺถิกา เยน วชนฺติ' (ซึ่งศัตรูทั้งหลายย่อมไป) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงว่า บุคคลชำนาญในคำที่ควรกล่าวเช่นใด ความหมายในคาถานี้คือ: ด้วยคำพูดที่กล่าวเช่นใด ศัตรูผู้ประสงค์จะโต้แย้งย่อมถึงซึ่งการข่มขี่ และมหาชนย่อมถึงซึ่งความเข้าใจ ย่อมถึงซึ่งความรู้แจ้ง และบุคคลผู้กล่าวคำใด ไม่ทำให้ทิฏฐิของตน คือลัทธิของอาจารย์ของตนเสื่อมเสียไป เมื่อพยากรณ์ปัญหาที่เหมาะสมกับเรื่องนั้น ไม่ก่อให้เกิดความเสียหาย ในเรื่องที่เกิดอธิกรณ์ขึ้น บุคคลนั้นย่อมชำนาญในคำที่ควรกล่าวเช่นนั้น Dūteyyakammesu alanti aṭṭhahi dūtaṅgehi samannāgatattā saṅghassa dūteyyakammesu samattho. Suṭṭhu uggaṇhātīti samuggaho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma āhunaṃ āhutipiṇḍaṃ samuggaṇhanti, evaṃ pītisomanassajāteneva cetasā saṅghassa kiccesu samuggaho, saṅghassakiccesu tassa tassa kiccassa paṭiggāhakoti attho. Karaṃ vacoti vacanaṃ karonto. Na tena maññatīti tena vacanakaraṇena ‘‘ahaṃ karomi, saṅghabhāraṃ nittharāmī’’ti na mānātimānaṃ jappeti. คำว่า 'ทูเตยยกัมเมสุ อลํ' (สามารถในกิจแห่งทูต) หมายถึง สามารถในกิจแห่งทูตของสงฆ์ เพราะประกอบด้วยองค์แห่งทูต ๘ ประการ คำว่า 'สุฏฺฐุ อุคฺคณฺหาติ' (ย่อมเรียนรู้ได้ดี) จึงชื่อว่า 'สมุคฺคโห' (การเรียนรู้ดี) ความหมายนี้พึงกล่าวอย่างนี้: เหมือนอย่างที่รับภัตตาหารที่เขาถวายดีแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยจิตที่ประกอบด้วยปีติโสมนัสเท่านั้น ย่อมรับกิจต่างๆ ของสงฆ์ คือเป็นผู้รับกิจนั้นๆ ในกิจของสงฆ์ คำว่า 'กรํ วโจ' (ทำตามคำพูด) หมายถึง เป็นผู้ทำตามคำพูด คำว่า 'น เตน มญฺญติ' (ไม่สำคัญตนด้วยเหตุนั้น) หมายถึง ด้วยการทำตามคำพูดนั้น ไม่พึงให้เกิดมานะหรืออติมานะว่า 'เราทำ เราแบกภาระของสงฆ์ให้สำเร็จ' Āpajjati yāvatakesu vatthūsūti yattakesu vatthūsu āpattiṃ āpajjamāno āpajjati. Hoti yathā ca vuṭṭhitīti tassā ca āpattiyā yathā vuṭṭhānaṃ hoti. Ete vibhaṅgāti yesu vatthūsu āpajjati, yathā ca vuṭṭhānaṃ hoti, imesaṃ atthānaṃ jotakā ete vibhaṅgā. Ubhayassāti ubhaye assa. Svāgatāti suṭṭhu āgatā. Āpattivuṭṭhānapadassa kovidoti āpattivuṭṭhānakāraṇakusalo. คำว่า 'อาปชฺชติ ยาวตเกสุ วตฺถูสุ' (ย่อมต้องอาบัติในวัตถุทั้งหลายมีประมาณเท่าใด) หมายถึง บุคคลผู้ต้องอาบัติ ย่อมต้องอาบัติในวัตถุทั้งหลายมีประมาณเท่าใด เช่น การเสพเมถุนเป็นต้น คำว่า 'โหติ ยถา จ วุฏฺฐิติ' (และการออกจากอาบัติย่อมมีอย่างไร) หมายถึง การออกจากอาบัตินั้นย่อมมีอย่างไร เช่น ด้วยการลาสิกขา, การอยู่ปริวาส, การแสดงอาบัติ คำว่า 'เอเต วิภงฺคา' (วิภังค์เหล่านี้) หมายถึง วิภังค์เหล่านี้เป็นเครื่องส่องแสดงความหมายเหล่านี้ คือเหตุแห่งการต้องอาบัติ และเหตุแห่งการออกจากอาบัติ ในวัตถุทั้งหลายที่ต้องอาบัติ และการออกจากอาบัติย่อมมีอย่างไร คำว่า 'อุภยสฺสาติ' (ของทั้งสอง) หมายถึง วิภังค์ทั้งสองนี้ ย่อมมาดีแล้วในปากของภิกษุผู้ควรยกย่องในท่ามกลางสงฆ์ คำว่า 'อาปัตติวุฏฺฐานปทสฺส โกวิโท' (ผู้ฉลาดในบทแห่งการออกจากอาบัติ) หมายถึง ผู้ชำนาญในเหตุแห่งการออกจากอาบัติ Yāni cācaranti yāni ca bhaṇḍanakāraṇādīni ācaranto tajjanīyakammādivasena nissāraṇaṃ gacchati. Osāraṇaṃ taṃvusitassa jantunoti taṃ vattaṃ vusitassa jantuno, yā osāraṇā kātabbā, etampi jānāti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. คำว่า 'ยานิ จาจรนฺติ' (และประพฤติสิ่งใด) หมายถึง บุคคลผู้ประพฤติสิ่งใด เช่น การก่อการทะเลาะวิวาทเป็นต้น ย่อมถึงซึ่งการขับไล่ออกจากหมู่สงฆ์ ด้วยอำนาจแห่งตัชชนียกรรมเป็นต้น คำว่า 'โอสารณํ ตํ วุสิตสฺส ชนฺตุโน' (การนำกลับเข้ามาซึ่งสัตว์ผู้ประพฤติวัตรนั้น) หมายถึง การนำกลับเข้ามาซึ่งสัตว์ (ภิกษุ) ผู้ประพฤติวัตรนั้น ซึ่งควรทำ วิภังคโกวิโท (ผู้ชำนาญในวิภังค์) ย่อมรู้กรรมทั้งสองชนิดนี้ คือ นิสสารณกรรม (การขับไล่) และโอสารณกรรม (การนำกลับเข้ามา) ส่วนที่เหลือในประโยคทั้งหมดนั้นเป็นความหมายที่ชัดเจนแล้ว Kosambakakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาโกสัมพกขันธกะ จบแล้ว Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา Mahāvaggavaṇṇanā samattā. อรรถกถามหาวรรค จบแล้ว Mahāvagga-aṭṭhakathā niṭṭhitā. มหาวรรคอรรถกถา จบแล้ว
Vietnamese
Paḷi	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Añña
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi