1

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

---

Aṅguttaranikāyo

अंगुत्तरनिकाय

---

Catukkanipātapāḷi

चतुक्कनिपातपाळी

---

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथम पण्णासक

---

1. Bhaṇḍagāmavaggo

१. भंडगामवर्ग

---

1. Anubuddhasuttaṃ

१. अनुबुद्ध सुत्त

---

1. Evaṃ [Pg.307] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vajjīsu viharati bhaṇḍagāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान वज्जी देशातील भंडगाम येथे विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो!" ते भिक्खू भगवंतांना प्रत्युत्तर देत म्हणाले, "भदंत!" भगवंतांनी पुढीलप्रमाणे सांगितले –

---

‘‘Catunnaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Katamesaṃ catunnaṃ? Ariyassa, bhikkhave, sīlassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Ariyassa, bhikkhave, samādhissa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Ariyāya, bhikkhave, paññāya ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Ariyāya, bhikkhave, vimuttiyā ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Tayidaṃ, bhikkhave, ariyaṃ sīlaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, ariyo samādhi anubuddho paṭividdho, ariyā paññā anubuddhā paṭividdhā, ariyā vimutti anubuddhā paṭividdhā, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavo’’ti.

"भिक्खूंनो, चार धर्मांचे आकलन न झाल्यामुळे आणि त्यांचा भेद (साक्षात्कार) न झाल्यामुळे, मला आणि तुम्हांला इतका प्रदीर्घ काळ संसारात धावावे लागले आहे, भटकावे लागले आहे. कोणत्या चार? भिक्खूंनो, आर्य शील न समजल्यामुळे आणि त्याचा साक्षात्कार न झाल्यामुळे, मला आणि तुम्हांला इतका प्रदीर्घ काळ संसारात धावावे लागले आहे, भटकावे लागले आहे. भिक्खूंनो, आर्य समाधी न समजल्यामुळे आणि तिचा साक्षात्कार न झाल्यामुळे, मला आणि तुम्हांला इतका प्रदीर्घ काळ संसारात धावावे लागले आहे, भटकावे लागले आहे. भिक्खूंनो, आर्य प्रज्ञा न समजल्यामुळे आणि तिचा साक्षात्कार न झाल्यामुळे, मला आणि तुम्हांला इतका प्रदीर्घ काळ संसारात धावावे लागले आहे, भटकावे लागले आहे. भिक्खूंनो, आर्य विमुक्ती न समजल्यामुळे आणि तिचा साक्षात्कार न झाल्यामुळे, मला आणि तुम्हांला इतका प्रदीर्घ काळ संसारात धावावे लागले आहे, भटकावे लागले आहे. भिक्खूंनो, ते हे आर्य शील आता समजले आहे आणि त्याचा साक्षात्कार झाला आहे; आर्य समाधी समजली आहे आणि तिचा साक्षात्कार झाला आहे; आर्य प्रज्ञा समजली आहे आणि तिचा साक्षात्कार झाला आहे; आर्य विमुक्ती समजली आहे आणि तिचा साक्षात्कार झाला आहे. अस्तित्वाची तृष्णा (भवतण्हा) समूळ नष्ट झाली आहे, भवाचे बंधन (भवनित्ती) क्षीण झाले आहे, आता पुनर्जन्म नाही."

---

Idamavoca [Pg.308] bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

भगवंत असे म्हणाले. हे बोलून झाल्यावर सुगत शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले –

---

‘‘Sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā;

Anubuddhā ime dhammā, gotamena yasassinā.

"शील, समाधी, प्रज्ञा आणि अनुत्तर विमुक्ती; या धर्मांचे यशस्वी गोतमांनी स्वतः आकलन केले आहे.

---

‘‘Iti buddho abhiññāya, dhammamakkhāsi bhikkhunaṃ;

Dukkhassantakaro satthā, cakkhumā parinibbuto’’ti. paṭhamaṃ;

अशा प्रकारे, बुद्धत्वाने हे विशेष ज्ञानाने जाणून भिक्खूंना धर्माचा उपदेश केला. दुःखाचा अंत करणारे, चक्षुमान (दिव्य दृष्टी असलेले) शास्ते परिनिर्वाण पावले आहेत." पहिले सुत्त समाप्त.

---

2. Papatitasuttaṃ

२. पपतित सुत्त

---

2. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi asamannāgato ‘imasmā dhammavinayā papatito’ti vuccati. Katamehi catūhi? Ariyena, bhikkhave, sīlena asamannāgato ‘imasmā dhammavinayā papatito’ti vuccati. Ariyena, bhikkhave, samādhinā asamannāgato ‘imasmā dhammavinayā papatito’ti vuccati. Ariyāya, bhikkhave, paññāya asamannāgato ‘imasmā dhammavinayā papatito’ti vuccati. Ariyāya, bhikkhave, vimuttiyā asamannāgato ‘imasmā dhammavinayā papatito’ti vuccati. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi asamannāgato ‘imasmā dhammavinayā papatito’ti vuccati.

२. "भिक्खूंनो, जो मनुष्य चार धर्मांनी युक्त नसतो, त्याला 'या धम्म-विनयातून पतित झालेला' असे म्हटले जाते. कोणत्या चार? भिक्खूंनो, जो आर्य शीलाने युक्त नसतो, त्याला 'या धम्म-विनयातून पतित झालेला' असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, जो आर्य समाधीने युक्त नसतो, त्याला 'या धम्म-विनयातून पतित झालेला' असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, जो आर्य प्रज्ञेने युक्त नसतो, त्याला 'या धम्म-विनयातून पतित झालेला' असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, जो आर्य विमुक्तीने युक्त नसतो, त्याला 'या धम्म-विनयातून पतित झालेला' असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, खरोखर या चार धर्मांनी युक्त नसलेल्या मनुष्याला 'या धम्म-विनयातून पतित झालेला' असे म्हटले जाते.

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato ‘imasmā dhammavinayā apapatito’ti vuccati. Katamehi catūhi? Ariyena, bhikkhave, sīlena samannāgato ‘imasmā dhammavinayā apapatito’ti vuccati. Ariyena, bhikkhave, samādhinā samannāgato ‘imasmā dhammavinayā apapatito’ti vuccati. Ariyāya, bhikkhave, paññāya samannāgato ‘imasmā dhammavinayā apapatito’ti vuccati. Ariyāya, bhikkhave, vimuttiyā samannāgato ‘imasmā dhammavinayā apapatito’ti vuccati. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato ‘imasmā dhammavinayā apapatito’ti vuccatī’’ti.

"भिक्खूंनो, जो मनुष्य चार धर्मांनी युक्त असतो, त्याला 'या धम्म-विनयातून अपतित' असे म्हटले जाते. कोणत्या चार? भिक्खूंनो, जो आर्य शीलाने युक्त असतो, त्याला 'या धम्म-विनयातून अपतित' असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, जो आर्य समाधीने युक्त असतो, त्याला 'या धम्म-विनयातून अपतित' असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, जो आर्य प्रज्ञेने युक्त असतो, त्याला 'या धम्म-विनयातून अपतित' असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, जो आर्य विमुक्तीने युक्त असतो, त्याला 'या धम्म-विनयातून अपतित' असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, खरोखर या चार धर्मांनी युक्त असलेल्या मनुष्याला 'या धम्म-विनयातून अपतित' असे म्हटले जाते."

---

‘‘Cutā patanti patitā, giddhā ca punarāgatā;

Kataṃ kiccaṃ rataṃ rammaṃ, sukhenānvāgataṃ sukha’’nti. dutiyaṃ;

"जे च्युत झाले आहेत ते पडतात, आणि जे पतित झाले आहेत ते तृष्णेने आसक्त होऊन पुन्हा संसारात परत येतात. ज्यांचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे, ते रमणीय अशा निर्वाणात रमतात; त्यांनी सुखाद्वारेच सुखाची प्राप्ती केली आहे." दुसरे सुत्त समाप्त.

---

3. Paṭhamakhatasuttaṃ

३. प्रथम खत सुत्त

---

3. ‘‘Catūhi[Pg.309], bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi catūhi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti, ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati.

३. "भिक्खूंनो, चार गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत आणि उपहत करून घेतो; तो दोषयुक्त असतो, विद्वानांच्या निंदेस पात्र ठरतो आणि पुष्कळ अपुण्य (पाप) गोळा करतो. कोणत्या चार गुणांनी? (१) कसलाही विचार न करता आणि शहानिशा न करता, जो निंदेस पात्र असलेल्याची प्रशंसा करतो. (२) कसलाही विचार न करता आणि शहानिशा न करता, जो प्रशंसेस पात्र असलेल्याची निंदा करतो. (३) कसलाही विचार न करता आणि शहानिशा न करता, जो श्रद्धा न ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर श्रद्धा दाखवतो. (४) कसलाही विचार न करता आणि शहानिशा न करता, जो श्रद्धा ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवतो. भिक्खूंनो, खरोखर या चार गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत आणि उपहत करून घेतो; तो दोषयुक्त असतो, विद्वानांच्या निंदेस पात्र ठरतो आणि पुष्कळ अपुण्य गोळा करतो.

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavati. Katamehi catūhi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti, anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavatī’’ti.

"भिक्खूंनो, चार गुणांनी युक्त असलेला पंडित, बुद्धिमान आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत आणि अनोपहत ठेवतो; तो निर्दोष असतो, विद्वानांच्या निंदेस पात्र ठरत नाही आणि पुष्कळ पुण्य गोळा करतो. कोणत्या चार गुणांनी? (१) पूर्ण विचार करून आणि शहानिशा करून, जो निंदेस पात्र असलेल्याची निंदा करतो. (२) पूर्ण विचार करून आणि शहानिशा करून, जो प्रशंसेस पात्र असलेल्याची प्रशंसा करतो. (३) पूर्ण विचार करून आणि शहानिशा करून, जो श्रद्धा न ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवतो. (४) पूर्ण विचार करून आणि शहानिशा करून, जो श्रद्धा ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर श्रद्धा दाखवतो. भिक्खूंनो, खरोखर या चार गुणांनी युक्त असलेला पंडित, बुद्धिमान आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत आणि अनोपहत ठेवतो; तो निर्दोष असतो, विद्वानांच्या निंदेस पात्र ठरत नाही आणि पुष्कळ पुण्य गोळा करतो."

---

‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati,Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo;

Vicināti mukhena so kaliṃ,Kalinā tena sukhaṃ na vindati.

"जो निंदनीय व्यक्तीची प्रशंसा करतो, किंवा जो प्रशंसनीय व्यक्तीची निंदा करतो; तो आपल्या मुखाने पापाचा (कलीचा) संचय करतो, आणि त्या पापामुळे त्याला कधीही सुख मिळत नाही.

---

‘‘Appamatto ayaṃ kali,Yo akkhesu dhanaparājayo;

Sabbassāpi sahāpi attanā,Ayameva mahantataro kali;

Yo sugatesu manaṃ padosaye.

"द्यूत खेळताना (फाशांच्या खेळात) स्वतःसह सर्व संपत्ती गमावणे हा पराजय अत्यंत लहान दोष (कली) आहे; परंतु जो सुगतांच्या (बुद्ध आणि अर्हतांच्या) प्रति मनात द्वेष बाळगतो, हाच सर्वात मोठा दोष (कली) आहे.

---

‘‘Sataṃ [Pg.310] sahassānaṃ nirabbudānaṃ,Chattiṃsatī pañca ca abbudāni;

Yamariyagarahī nirayaṃ upeti,Vācaṃ manañca paṇidhāya pāpaka’’nti. tatiyaṃ;

"आर्यांची निंदा करणारा असत्पुरुष, आपल्या वाणीने आणि मनाने पाप कर्माचा संचय करून नरकात जातो; जेथे त्याचे आयुष्य एक लाख छत्तीस निरब्बुद आणि पाच अब्बुद इतके दीर्घ असते." तिसरे सुत्त समाप्त.

---

4. Dutiyakhatasuttaṃ

४. द्वितीय खत सुत्त

---

4. ‘‘Catūsu, bhikkhave, micchā paṭipajjamāno bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamesu catūsu? Mātari, bhikkhave, micchā paṭipajjamāno bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Pitari, bhikkhave, micchā paṭipajjamāno…pe… tathāgate, bhikkhave, micchā paṭipajjamāno…pe… tathāgatasāvake, bhikkhave, micchā paṭipajjamāno bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Imesu kho, bhikkhave, catūsu micchā paṭipajjamāno bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati.

४. भिक्खूहो, चार व्यक्तींच्या बाबतीत चुकीच्या पद्धतीने वागणारा (दुराचरण करणारा) मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःचे नुकसान करतो, स्वतःला क्षत-विक्षत करतो; तो दोषपात्र ठरतो आणि सुज्ञांकडून निंदेस पात्र होतो, तसेच तो भरपूर अकुशल (पाप) गोळा करतो. कोणत्या चार व्यक्तींच्या बाबतीत? भिक्खूहो, आईच्या बाबतीत चुकीच्या पद्धतीने वागणारा मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःचे नुकसान करतो, स्वतःला क्षत-विक्षत करतो; तो दोषपात्र ठरतो आणि सुज्ञांकडून निंदेस पात्र होतो, तसेच तो भरपूर अकुशल गोळा करतो. वडिलांच्या बाबतीत चुकीच्या पद्धतीने वागणारा... पे... तथागतांच्या बाबतीत चुकीच्या पद्धतीने वागणारा... पे... तथागतांच्या श्रावकांच्या बाबतीत चुकीच्या पद्धतीने वागणारा मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःचे नुकसान करतो, स्वतःला क्षत-विक्षत करतो; तो दोषपात्र ठरतो आणि सुज्ञांकडून निंदेस पात्र होतो, तसेच तो भरपूर अकुशल गोळा करतो. भिक्खूहो, खरोखरच या चार व्यक्तींच्या बाबतीत चुकीच्या पद्धतीने वागणारा मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःचे नुकसान करतो, स्वतःला क्षत-विक्षत करतो; तो दोषपात्र ठरतो आणि सुज्ञांकडून निंदेस पात्र होतो, तसेच तो भरपूर अकुशल गोळा करतो.

---

‘‘Catūsu, bhikkhave, sammā paṭipajjamāno paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavati. Katamesu catūsu? Mātari, bhikkhave, sammā paṭipajjamāno paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavati. Pitari, bhikkhave, sammā paṭipajjamāno…pe… tathāgate, bhikkhave, sammā paṭipajjamāno…pe… tathāgatasāvake, bhikkhave, sammā paṭipajjamāno paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavati. Imesu kho, bhikkhave, catūsu sammā paṭipajjamāno paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavatī’’ti.

भिक्खूहो, चार व्यक्तींच्या बाबतीत योग्य पद्धतीने वागणारा (सदाचरण करणारा) बुद्धिमान, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःचे रक्षण करतो, स्वतःला अक्षत आणि निरुपद्रवी ठेवतो; तो निर्दोष ठरतो आणि सुज्ञांकडून प्रशंसेस पात्र होतो, तसेच तो भरपूर पुण्य गोळा करतो. कोणत्या चार व्यक्तींच्या बाबतीत? भिक्खूहो, आईच्या बाबतीत योग्य पद्धतीने वागणारा बुद्धिमान, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःचे रक्षण करतो, स्वतःला अक्षत आणि निरुपद्रवी ठेवतो; तो निर्दोष ठरतो आणि सुज्ञांकडून प्रशंसेस पात्र होतो, तसेच तो भरपूर पुण्य गोळा करतो. वडिलांच्या बाबतीत योग्य पद्धतीने वागणारा... पे... तथागतांच्या बाबतीत योग्य पद्धतीने वागणारा... पे... तथागतांच्या श्रावकांच्या बाबतीत योग्य पद्धतीने वागणारा बुद्धिमान, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःचे रक्षण करतो, स्वतःला अक्षत आणि निरुपद्रवी ठेवतो; तो निर्दोष ठरतो आणि सुज्ञांकडून प्रशंसेस पात्र होतो, तसेच तो भरपूर पुण्य गोळा करतो. भिक्खूहो, खरोखरच या चार व्यक्तींच्या बाबतीत योग्य पद्धतीने वागणारा बुद्धिमान, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःचे रक्षण करतो, स्वतःला अक्षत आणि निरुपद्रवी ठेवतो; तो निर्दोष ठरतो आणि सुज्ञांकडून प्रशंसेस पात्र होतो, तसेच तो भरपूर पुण्य गोळा करतो.

---

‘‘Mātari [Pg.311] pitari cāpi, yo micchā paṭipajjati;

Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake;

Bahuñca so pasavati, apuññaṃ tādiso naro.

जो मनुष्य आई आणि वडिलांच्या बाबतीत, तसेच सम्यक संबुद्ध तथागतांच्या बाबतीत किंवा त्यांच्या श्रावकांच्या बाबतीत चुकीच्या पद्धतीने वागतो; असा मनुष्य भरपूर अकुशल (पाप) गोळा करतो.

---

‘‘Tāya naṃ adhammacariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā;

Idheva naṃ garahanti, peccāpāyañca gacchati.

आई-वडिलांच्या बाबतीत केलेल्या त्या अधर्माचरणामुळे सुज्ञ लोक याच जन्मात त्याची निंदा करतात आणि मृत्यूनंतर तो दुर्गतीला (अपाय) जातो.

---

‘‘Mātari pitari cāpi, yo sammā paṭipajjati;

Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake;

Bahuñca so pasavati, puññaṃ etādiso naro.

जो मनुष्य आई आणि वडिलांच्या बाबतीत, तसेच सम्यक संबुद्ध तथागतांच्या बाबतीत किंवा त्यांच्या श्रावकांच्या बाबतीत योग्य पद्धतीने वागतो; असा मनुष्य भरपूर पुण्य गोळा करतो.

---

‘‘Tāya naṃ dhammacariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. catutthaṃ;

आई-वडिलांच्या बाबतीत केलेल्या त्या धर्माचरणामुळे सुज्ञ लोक याच जन्मात त्याची प्रशंसा करतात आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात आनंदित होतो.

---

5. Anusotasuttaṃ

५. अनुसोत सुत्त

---

5. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Anusotagāmī puggalo, paṭisotagāmī puggalo, ṭhitatto puggalo, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo. Katamo ca, bhikkhave, anusotagāmī puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo kāme ca paṭisevati, pāpañca kammaṃ karoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, anusotagāmī puggalo.

५. भिक्खूहो, जगात हे चार प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? प्रवाहाच्या देशाने जाणारा मनुष्य (अनुसोतगामी), प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणारा मनुष्य (पटिसोतगामी), स्थिरचित्त असलेला मनुष्य (ठितत्त) आणि पार गेलेला, पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेला व कोरड्या जमिनीवर उभा असलेला ब्राह्मण. आणि भिक्खूहो, प्रवाहाच्या दिशेने जाणारा मनुष्य कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य कामभोगांचे सेवन करतो आणि पापकर्म करतो. भिक्खूहो, याला प्रवाहाच्या दिशेने जाणारा मनुष्य असे म्हणतात.

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, paṭisotagāmī puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo kāme ca nappaṭisevati, pāpañca kammaṃ na karoti, sahāpi dukkhena sahāpi domanassena assumukhopi rudamāno paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, paṭisotagāmī puggalo.

आणि भिक्खूहो, प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणारा मनुष्य कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य कामभोगांचे सेवन करत नाही आणि पापकर्म करत नाही; तो दुःख आणि मनस्ताप सहन करत, डोळ्यात अश्रू आणून आणि रडत-रडत देखील परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे पालन करतो. भिक्खूहो, याला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणारा मनुष्य असे म्हणतात.

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, ṭhitatto puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī, anāvattidhammo tasmā lokā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ṭhitatto puggalo.

आणि भिक्खूहो, स्थिरचित्त असलेला मनुष्य कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य पाच खालच्या पातळीवरील बंधनांच्या (ओरंभागिय संयोजन) पूर्ण क्षयामुळे औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारा) बनतो, तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो आणि त्या लोकातून पुन्हा कधीही परत न येणारा (अनावत्तीधम्मो) होतो. भिक्खूहो, याला स्थिरचित्त असलेला मनुष्य असे म्हणतात.

---

‘‘Katamo [Pg.312] ca, bhikkhave, puggalo tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti.

आणि भिक्खूहो, पार गेलेला, पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेला व कोरड्या जमिनीवर उभा असलेला ब्राह्मण कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य आसवांच्या (चित्तमळांच्या) क्षयामुळे आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहरतो. भिक्खूहो, याला पार गेलेला, पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेला व कोरड्या जमिनीवर उभा असलेला ब्राह्मण असे म्हणतात. भिक्खूहो, खरोखरच हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत.

---

‘‘Ye keci kāmesu asaññatā janā,Avītarāgā idha kāmabhogino;

Punappunaṃ jātijarūpagāmi te,Taṇhādhipannā anusotagāmino.

जे लोक कामभोगांमध्ये असंयत आहेत, ज्यांचा राग (आसक्ती) नष्ट झालेला नाही आणि जे इथे कामभोगांचा उपभोग घेतात; ते वारंवार जन्म आणि म्हातारपणाला प्राप्त होतात. तृष्णेने ग्रासलेले ते लोक प्रवाहाच्या दिशेने जाणारे (अनुसोतगामी) आहेत.

---

‘‘Tasmā hi dhīro idhupaṭṭhitassatī,Kāme ca pāpe ca asevamāno;

Sahāpi dukkhena jaheyya kāme,Paṭisotagāmīti tamāhu puggalaṃ.

म्हणूनच, जागृत स्मृती असलेला बुद्धिमान मनुष्य या जगात कामभोग आणि पापांचे सेवन न करता, दुःखाचा सामना करावा लागला तरी कामभोगांचा त्याग करतो; अशा मनुष्याला प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणारा (पटिसोतगामी) म्हणतात.

---

‘‘Yo ve kilesāni pahāya pañca,Paripuṇṇasekho aparihānadhammo;

Cetovasippatto samāhitindriyo,Sa ve ṭhitattoti naro pavuccati.

जो खरोखरच पाच क्लेशांचा (बंधनांचा) त्याग करून, परिपूर्ण शैक्ष (साधक) बनतो, ज्याचे पतन होत नाही, ज्याने चित्तावर ताबा मिळवला आहे आणि ज्याची इंद्रिये समाहित (शांत) आहेत; त्यालाच खरोखर 'स्थिरचित्त' मनुष्य म्हटले जाते.

---

‘‘Paroparā yassa samecca dhammā,Vidhūpitā atthagatā na santi;

Sa ve muni vusitabrahmacariyo,Lokantagū pāragatoti vuccatī’’ti. pañcamaṃ;

ज्याने उच्च आणि नीच (सर्व) धर्मांना पूर्णपणे जाणून नष्ट केले आहे, जे आता अस्तित्वात राहिलेले नाहीत; तो ब्रह्मचर्याचे पालन पूर्ण केलेला मुनी, लोकाचा अंत गाठलेला आणि पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेला म्हटला जातो.

---

6. Appassutasuttaṃ

६. अप्पस्सुत सुत्त

---

6. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Appassuto sutena anupapanno, appassuto sutena upapanno, bahussuto sutena anupapanno, bahussuto sutena upapanno. Kathañca, bhikkhave, puggalo appassuto hoti sutena anupapanno[Pg.313]? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa appakaṃ sutaṃ hoti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa appakassa sutassa na atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo appassuto hoti sutena anupapanno.

६. भिक्खूहो, जगात हे चार प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? अल्पश्रुत (कमी ऐकलेला) जो ऐकलेल्या ज्ञानानुसार आचरण करत नाही, अल्पश्रुत जो ऐकलेल्या ज्ञानानुसार आचरण करतो, बहुश्रुत (खूप ऐकलेला) जो ऐकलेल्या ज्ञानानुसार आचरण करत नाही आणि बहुश्रुत जो ऐकलेल्या ज्ञानानुसार आचरण करतो. आणि भिक्खूहो, एखादा मनुष्य अल्पश्रुत असून ऐकलेल्या ज्ञानानुसार आचरण न करणारा कसा होतो? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या मनुष्याने थोडेच ऐकलेले असते – जसे की सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. तो त्या थोड्या ऐकलेल्या ज्ञानाचा अर्थ न समजल्यामुळे आणि धम्म न समजल्यामुळे धम्मानुकूल आचरण (धम्मानुधम्मपटिपन्नो) करत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य अल्पश्रुत असून ऐकलेल्या ज्ञानानुसार आचरण न करणारा होतो.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo appassuto hoti sutena upapanno? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa appakaṃ sutaṃ hoti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa appakassa sutassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo appassuto hoti sutena upapanno.

“आणि भिक्खूहो, एखादा मनुष्य अल्पश्रुत असूनही श्रुताने संपन्न कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीचे श्रुत (ज्ञान) अल्प असते – जसे की सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदळ्ळ. परंतु, तो त्या अल्प श्रुताचा अर्थ जाणून, धम्म जाणून, धम्मानुकूल आचरण करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य अल्पश्रुत असूनही श्रुताने संपन्न असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo bahussuto hoti sutena anupapanno? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa bahukaṃ sutaṃ hoti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa bahukassa sutassa na atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo bahussuto hoti sutena anupapanno.

“आणि भिक्खूहो, एखादा मनुष्य बहुश्रुत असूनही श्रुताने असंपन्न कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीचे श्रुत विपुल असते – जसे की सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदळ्ळ. परंतु, तो त्या विपुल श्रुताचा अर्थ न जाणता, धम्म न जाणता, धम्मानुकूल आचरण करत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य बहुश्रुत असूनही श्रुताने असंपन्न असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo bahussuto hoti sutena upapanno? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa bahukaṃ sutaṃ hoti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa bahukassa sutassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo bahussuto hoti sutena upapanno. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti.

“आणि भिक्खूहो, एखादा मनुष्य बहुश्रुत असून श्रुताने संपन्न कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीचे श्रुत विपुल असते – जसे की सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदळ्ळ. आणि तो त्या विपुल श्रुताचा अर्थ जाणून, धम्म जाणून, धम्मानुकूल आचरण करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य बहुश्रुत असून श्रुताने संपन्न असतो. भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत.”

---

‘‘Appassutopi ce hoti, sīlesu asamāhito;

Ubhayena naṃ garahanti, sīlato ca sutena ca.

“जरी एखादा मनुष्य अल्पश्रुत असेल आणि शीलामध्ये असमाहित (असंयत) असेल, तर लोक त्याची शील आणि श्रुत या दोन्ही कारणांनी निंदा करतात.”

---

‘‘Appassutopi ce hoti, sīlesu susamāhito;

Sīlato naṃ pasaṃsanti, tassa sampajjate sutaṃ.

“जरी एखादा मनुष्य अल्पश्रुत असेल, परंतु शीलामध्ये सुसमाहित असेल, तर लोक त्याच्या शीलामुळे त्याची प्रशंसा करतात; त्याचे श्रुत सफल होते.”

---

‘‘Bahussutopi [Pg.314] ce hoti, sīlesu asamāhito;

Sīlato naṃ garahanti, nāssa sampajjate sutaṃ.

“जरी एखादा मनुष्य बहुश्रुत असेल, परंतु शीलामध्ये असमाहित असेल, तर लोक त्याच्या शीलहीनतेमुळे त्याची निंदा करतात; त्याचे श्रुत सफल होत नाही.”

---

‘‘Bahussutopi ce hoti, sīlesu susamāhito;

Ubhayena naṃ pasaṃsanti, sīlato ca sutena ca.

“जरी एखादा मनुष्य बहुश्रुत असेल आणि शीलामध्ये सुसमाहित असेल, तर लोक शील आणि श्रुत या दोन्ही कारणांनी त्याची प्रशंसा करतात.”

---

‘‘Bahussutaṃ dhammadharaṃ, sappaññaṃ buddhasāvakaṃ;

Nekkhaṃ jambonadasseva, ko taṃ ninditumarahati;

Devāpi naṃ pasaṃsanti, brahmunāpi pasaṃsito’’ti. chaṭṭhaṃ;

“जो बहुश्रुत, धम्मधरणारा, प्रज्ञावान असा बुद्धांचा श्रावक आहे, जणू जांबूनद सोन्याचे नाणेच, त्याची निंदा करण्यास कोण पात्र आहे? देवही त्याची प्रशंसा करतात आणि ब्रह्मदेवाकडूनही तो प्रशंसित होतो.” (सहावे सुत्त समाप्त)

---

7. Sobhanasuttaṃ

७. शोभनसुत्त

---

7. ‘‘Cattārome, bhikkhave, viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā saṅghaṃ sobhenti. Katame cattāro? Bhikkhu, bhikkhave, viyatto vinīto visārado bahussuto dhammadharo dhammānudhammappaṭipanno saṅghaṃ sobheti. Bhikkhunī, bhikkhave, viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā saṅghaṃ sobheti. Upāsako, bhikkhave, viyatto vinīto visārado bahussuto dhammadharo dhammānudhammappaṭipanno saṅghaṃ sobheti. Upāsikā, bhikkhave, viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā saṅghaṃ sobheti. Ime kho, bhikkhave, cattāro viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā saṅghaṃ sobhentī’’ti.

७. “भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे लोक जे चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधरणारे आणि धम्मानुकूल आचरण करणारे आहेत, ते संघाला शोभवितात. कोणते चार? भिक्खूहो, चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधरणारा आणि धम्मानुकूल आचरण करणारा भिक्खू संघाला शोभवितो. भिक्खूहो, चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधरणारी आणि धम्मानुकूल आचरण करणारी भिक्खुणी संघाला शोभविते. भिक्खूहो, चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधरणारा आणि धम्मानुकूल आचरण करणारा उपासक संघाला शोभवितो. भिक्खूहो, चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधरणारी आणि धम्मानुकूल आचरण करणारी उपासिका संघाला शोभविते. भिक्खूहो, हे चार चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधरणारे आणि धम्मानुकूल आचरण करणारे लोक संघाला शोभवितात.”

---

‘‘Yo hoti viyatto ca visārado ca,Bahussuto dhammadharo ca hoti;

Dhammassa hoti anudhammacārī,Sa tādiso vuccati saṅghasobhano.

“जो चतुर आणि विशारद आहे, बहुश्रुत आणि धम्मधरणारा आहे, आणि धम्माच्या अनुकूल आचरण करणारा आहे, अशा व्यक्तीला ‘संघशोभन’ (संघाची शोभा वाढवणारा) म्हटले जाते.”

---

‘‘Bhikkhu ca sīlasampanno, bhikkhunī ca bahussutā;

Upāsako ca yo saddho, yā ca saddhā upāsikā;

Ete kho saṅghaṃ sobhenti, ete hi saṅghasobhanā’’ti. sattamaṃ;

“शीलसंपन्न भिक्खू, बहुश्रुत भिक्खुणी, श्रद्धावान उपासक आणि श्रद्धावान उपासिका; हेच संघाला शोभवितात, हेच खरोखर संघाची शोभा वाढवणारे आहेत.” (सातवे सुत्त समाप्त)

---

8. Vesārajjasuttaṃ

८. वेसारज्जसुत्त

---

8. ‘‘Cattārimāni[Pg.315], bhikkhave, tathāgatassa vesārajjāni, yehi vesārajjehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. Katamāni cattāri? ‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi. Etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi.

८. “भिक्खूहो, तथागतांचे हे चार वैशारद्य आहेत, ज्यांनी युक्त होऊन तथागत श्रेष्ठ स्थानाचा दावा करतात, परिषदांमध्ये सिंहनाद करतात आणि ब्रह्मचक्र (धम्मचक्र) प्रवर्तित करतात. कोणते चार? ‘तुम्ही स्वतःला सम्यक्संबुद्ध म्हणवता, परंतु हे धम्म तुम्हाला पूर्णपणे ज्ञात नाहीत,’ असा आक्षेप घेण्यास या जगात कोणताही श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणीही सकारण समर्थ असेल, असे कोणतेही निमित्त मला दिसत नाही. भिक्खूहो, असे कोणतेही निमित्त मला दिसत नसल्यामुळे मी क्षेमप्राप्त, अभयप्राप्त आणि वैशारद्यप्राप्त होऊन विहरतो.”

---

‘‘‘Khīṇāsavassa te paṭijānato ime āsavā aparikkhīṇā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi. Etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi.

“‘तुम्ही स्वतःला क्षीणासव म्हणवता, परंतु तुमचे हे आसव अजून नष्ट झालेले नाहीत,’ असा आक्षेप घेण्यास या जगात कोणताही श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणीही सकारण समर्थ असेल, असे कोणतेही निमित्त मला दिसत नाही. भिक्खूहो, असे कोणतेही निमित्त मला दिसत नसल्यामुळे मी क्षेमप्राप्त, अभयप्राप्त आणि वैशारद्यप्राप्त होऊन विहरतो.”

---

‘‘‘Ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi. Etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi.

“‘ज्या गोष्टींना तुम्ही अंतरायिक धम्म म्हटले आहे, त्यांचे सेवन करणाऱ्यासाठी ते अडथळा ठरण्यास असमर्थ आहेत,’ असा आक्षेप घेण्यास या जगात कोणताही श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणीही सकारण समर्थ असेल, असे कोणतेही निमित्त मला दिसत नाही. भिक्खूहो, असे कोणतेही निमित्त मला दिसत नसल्यामुळे मी क्षेमप्राप्त, अभयप्राप्त आणि वैशारद्यप्राप्त होऊन विहरतो.”

---

‘‘‘Yassa kho pana te atthāya dhammo desito so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi. Etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi. Imāni kho, bhikkhave, cattāri tathāgatassa vesārajjāni, yehi vesārajjehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavattetī’’ti.

“‘ज्या हेतूसाठी तुम्ही धम्माचा उपदेश केला आहे, तो धम्म त्याचे आचरण करणाऱ्याला पूर्णपणे दुःखमुक्तीकडे (दुःखक्षयाकडे) नेत नाही,’ असा आक्षेप घेण्यास या जगात कोणताही श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा किंवा इतर कोणीही सकारण समर्थ असेल, असे कोणतेही निमित्त मला दिसत नाही. भिक्खूहो, असे कोणतेही निमित्त मला दिसत नसल्यामुळे मी क्षेमप्राप्त, अभयप्राप्त आणि वैशारद्यप्राप्त होऊन विहरतो. भिक्खूहो, हे तथागतांचे चार वैशारद्य आहेत, ज्यांनी युक्त होऊन तथागत श्रेष्ठ स्थानाचा दावा करतात, परिषदांमध्ये सिंहनाद करतात आणि ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करतात.”

---

‘‘Ye [Pg.316] kecime vādapathā puthussitā,Yaṃ nissitā samaṇabrāhmaṇā ca;

Tathāgataṃ patvā na te bhavanti,Visāradaṃ vādapathātivattaṃ.

“श्रमण आणि ब्राह्मणांनी आश्रय घेतलेले जे काही विविध प्रकारचे वाद मार्ग पसरलेले आहेत, ते सर्व वाद मार्ग ओलांडून गेलेल्या आणि विशारद असलेल्या तथागतांपर्यंत पोहोचू शकत नाहीत.”

---

‘‘Yo dhammacakkaṃ abhibhuyya kevalī,Pavattayī sabbabhūtānukampī;

Taṃ tādisaṃ devamanussaseṭṭhaṃ,Sattā namassanti bhavassa pāragu’’nti. aṭṭhamaṃ;

सर्व प्राण्यांविषयी अनुकंपा बाळगणारे, परिपूर्ण (केवली), ज्यांनी (सर्व संसाराला) जिंकून धम्मचक्र प्रवर्तित केले; त्या भवसागराच्या पलीकडे गेलेल्या, देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवंतांना सर्व प्राणी वंदन करतात. (आठवे सुत्त समाप्त)

---

9. Taṇhuppādasuttaṃ

९. तण्हूप्पाद सुत्त

---

9. ‘‘Cattārome, bhikkhave, taṇhuppādā yattha bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati. Katame cattāro? Cīvarahetu vā, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati; piṇḍapātahetu vā, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati; senāsanahetu vā, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati; itibhavābhavahetu vā, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati. Ime kho, bhikkhave, cattāro taṇhuppādā yattha bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’ti.

९. भिक्खूंनो, हे चार तृष्णा-उत्पत्तीचे मार्ग (तण्हूप्पाद) आहेत, जिथे भिक्खूच्या मनात तृष्णा उत्पन्न होते. कोणते चार? भिक्खूंनो, भिक्खूच्या मनात चिवराच्या (वस्त्राच्या) कारणाने तृष्णा उत्पन्न होते; भिक्खूंनो, भिक्खूच्या मनात पिंडपाताच्या (भिक्षेच्या) कारणाने तृष्णा उत्पन्न होते; भिक्खूंनो, भिक्खूच्या मनात सेनासनाच्या (निवासस्थानाच्या) कारणाने तृष्णा उत्पन्न होते; भिक्खूंनो, भिक्खूच्या मनात या किंवा त्या अस्तित्वाच्या (भवाभव - इहलोक किंवा परलोकातील अस्तित्वाच्या) कारणाने तृष्णा उत्पन्न होते. भिक्खूंनो, हेच ते चार तृष्णा-उत्पत्तीचे मार्ग आहेत, जिथे भिक्खूच्या मनात तृष्णा उत्पन्न होते.

---

‘‘Taṇhā dutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

तृष्णेला आपला सोबती बनवून मनुष्य दीर्घकाळ संसारात भटकत राहतो. या जन्मातून दुसऱ्या जन्मात (इत्थभाव-अञ्ञथाभाव) भटकत असताना, तो या संसारचक्राच्या पलीकडे जाऊ शकत नाही.

---

‘‘Evamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti. navamaṃ;

तृष्णा हेच दुःखाचे मूळ आहे, हा दोष (आदीनव) ओळखून, भिक्खूने तृष्णारहित, आसक्तीरहित (अनादान) आणि स्मृतिमान (सतो) होऊन जीवन व्यतीत करावे. (नववे सुत्त समाप्त)

---

10. Yogasuttaṃ

१०. योग सुत्त

---

10. ‘‘Cattārome, bhikkhave, yogā. Katame cattāro? Kāmayogo, bhavayogo, diṭṭhiyogo, avijjāyogo. Katamo ca, bhikkhave, kāmayogo? Idha, bhikkhave, ekacco kāmānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa [Pg.317] kāmānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ appajānato yo kāmesu kāmarāgo kāmanandī kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmajjhosānaṃ kāmataṇhā sānuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmayogo. Iti kāmayogo.

१०. भिक्खूंनो, हे चार योग (बंधने) आहेत. कोणते चार? कामयोग (इंद्रियसुखाचे बंधन), भवयोग (अस्तित्वाचे बंधन), दिट्ठियोग (दृष्टीचे/मतांचे बंधन) आणि अविज्जायोग (अविद्येचे बंधन). आणि भिक्खूंनो, कामयोग म्हणजे काय? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती कामभोगांची (इंद्रियसुखांची) उत्पत्ती (समुदय), त्यांचा अस्त (अत्थंगम), त्यांचे आस्वादन (अस्साद), त्यांचे दुष्परिणाम (आदीनव) आणि त्यांच्यापासून सुटका (निस्सरण) हे जसे आहे तसे (यथाभूत) जाणत नाही. कामभोगांची उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे न जाणणाऱ्या त्या व्यक्तीच्या मनात कामभोगांविषयी जो कामराग, कामनंदी (कामभोगांतील आनंद), कामस्नेह, काममुच्छा (काममोह), कामपिपासा (कामतहान), कामपरिळाह (कामदाह), कामाज्झोसान (कामासक्ती) आणि कामतण्हा (कामतृष्णा) सुप्त रूपात (अनुशयित) राहते. भिक्खूंनो, याला कामयोग असे म्हणतात. असा हा कामयोग होय.

---

‘‘Bhavayogo ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco bhavānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa bhavānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ appajānato yo bhavesu bhavarāgo bhavanandī bhavasneho bhavamucchā bhavapipāsā bhavapariḷāho bhavajjhosānaṃ bhavataṇhā sānuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhavayogo. Iti kāmayogo bhavayogo.

आणि भवयोग कसा होतो? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती अस्तित्वाच्या (भवाच्या) उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे जाणत नाही. अस्तित्वाच्या उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे न जाणणाऱ्या त्या व्यक्तीच्या मनात अस्तित्वाविषयी (भवाविषयी) जो भवराग, भवनंदी, भवस्नेह, भवमुच्छा (भवमोह), भवपिपासा, भवपरिळाह (भवदाह), भवाज्झोसान (भवासक्ती) आणि भवतण्हा (भवतृष्णा) सुप्त रूपात राहते. भिक्खूंनो, याला भवयोग असे म्हणतात. असे हे कामयोग आणि भवयोग होत.

---

‘‘Diṭṭhiyogo ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco diṭṭhīnaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa diṭṭhīnaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ appajānato yo diṭṭhīsu diṭṭhirāgo diṭṭhinandī diṭṭhisneho diṭṭhimucchā diṭṭhipipāsā diṭṭhipariḷāho diṭṭhijjhosānaṃ diṭṭhitaṇhā sānuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhiyogo. Iti kāmayogo bhavayogo diṭṭhiyogo.

आणि दिट्ठियोग (दृष्टीचे बंधन) कसा होतो? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती चुकीच्या मतांच्या/दृष्टींच्या (दिट्ठींच्या) उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे जाणत नाही. दृष्टींच्या उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे न जाणणाऱ्या त्या व्यक्तीच्या मनात दृष्टींविषयी जो दिट्ठिराग, दिट्ठिनंदी, दिट्ठिस्नेह, दिट्ठिमुच्छा (दृष्टीमोह), दिट्ठिपिपासा, दिट्ठिपरिळाह (दृष्टीदाह), दिट्ठिज्झोसान (दृष्टीसक्ती) आणि दिट्ठितण्हा (दृष्टीतृष्णा) सुप्त रूपात राहते. भिक्खूंनो, याला दिट्ठियोग असे म्हणतात. असे हे कामयोग, भवयोग आणि दिट्ठियोग होत.

---

‘‘Avijjāyogo ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ appajānato yā chasu phassāyatanesu avijjā aññāṇaṃ sānuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, avijjāyogo. Iti kāmayogo bhavayogo diṭṭhiyogo avijjāyogo, saṃyutto pāpakehi akusalehi dhammehi saṃkilesikehi ponobhavikehi sadarehi dukkhavipākehi āyatiṃ jātijarāmaraṇikehi. Tasmā ayogakkhemīti vuccati. Ime kho, bhikkhave, cattāro yogā.

आणि अविज्जायोग (अविद्येचे बंधन) कसा होतो? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती सहा स्पर्शायतनांची (इंद्रिय आणि विषयांच्या संपर्काची स्थाने) उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे जाणत नाही. सहा स्पर्शायतनांची उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे न जाणणाऱ्या त्या व्यक्तीच्या मनात या सहा स्पर्शायतनांविषयी जी अविद्या आणि अज्ञान सुप्त रूपात राहते. भिक्खूंनो, याला अविज्जायोग असे म्हणतात. अशा प्रकारे कामयोग, भवयोग, दिट्ठियोग आणि अविज्जायोग हे (चार योग) होतात. जो मनुष्य या चार योगांनी युक्त असतो, तो पापी, अकुशल, संक्लेशकारक (मलिन करणाऱ्या), पुनर्भव घडवून आणणाऱ्या, परिदाहयुक्त, दुःखद विपाक देणाऱ्या आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणास कारणीभूत असणाऱ्या अकुशल धर्मांशी जोडलेला राहतो. म्हणूनच त्याला 'बंधनांपासून असुरक्षित' (अयोगक्खेमी) म्हटले जाते. भिक्खूंनो, हेच ते चार योग (बंधने) आहेत.

---

‘‘Cattārome[Pg.318], bhikkhave, visaṃyogā. Katame cattāro? Kāmayogavisaṃyogo, bhavayogavisaṃyogo, diṭṭhiyogavisaṃyogo, avijjāyogavisaṃyogo. Katamo ca, bhikkhave, kāmayogavisaṃyogo? Idha, bhikkhave, ekacco kāmānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa kāmānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānato yo kāmesu kāmarāgo kāmanandī kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmajjhosānaṃ kāmataṇhā sā nānuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmayogavisaṃyogo. Iti kāmayogavisaṃyogo.

भिक्खूंनो, हे चार विसंयोग (बंधनांपासून मुक्ती) आहेत. कोणते चार? कामयोग-विसंयोग, भवयोग-विसंयोग, दिट्ठियोग-विसंयोग आणि अविज्जायोग-विसंयोग. आणि भिक्खूंनो, कामयोग-विसंयोग म्हणजे काय? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती कामभोगांची उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे (यथाभूत) जाणते. कामभोगांची उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे जाणणाऱ्या त्या व्यक्तीच्या मनात कामभोगांविषयी जो कामराग, कामनंदी, कामस्नेह, काममुच्छा, कामपिपासा, कामपरिळाह, कामाज्झोसान आणि कामतण्हा सुप्त रूपात राहत नाही. भिक्खूंनो, याला कामयोग-विसंयोग असे म्हणतात. असा हा कामयोग-विसंयोग होय.

---

‘‘Bhavayogavisaṃyogo ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco bhavānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa bhavānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānato yo bhavesu bhavarāgo bhavanandī bhavasneho bhavamucchā bhavapipāsā bhavapariḷāho bhavajjhosānaṃ bhavataṇhā sā nānuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhavayogavisaṃyogo. Iti kāmayogavisaṃyogo bhavayogavisaṃyogo.

आणि भवयोग-विसंयोग कसा होतो? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती अस्तित्वाच्या (भवाच्या) उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे जाणते. अस्तित्वाच्या उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे जाणणाऱ्या त्या व्यक्तीच्या मनात अस्तित्वाविषयी जो भवराग, भवनंदी, भवस्नेह, भवमुच्छा, भवपिपासा, भवपरिळाह, भवाज्झोसान आणि भवतण्हा सुप्त रूपात राहत नाही. भिक्खूंनो, याला भवयोग-विसंयोग असे म्हणतात. असे हे कामयोग-विसंयोग आणि भवयोग-विसंयोग होत.

---

‘‘Diṭṭhiyogavisaṃyogo ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco diṭṭhīnaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa diṭṭhīnaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānato yo diṭṭhīsu diṭṭhirāgo diṭṭhinandī diṭṭhisneho diṭṭhimucchā diṭṭhipipāsā diṭṭhipariḷāho diṭṭhijjhosānaṃ diṭṭhitaṇhā sā nānuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhiyogavisaṃyogo. Iti kāmayogavisaṃyogo bhavayogavisaṃyogo diṭṭhiyogavisaṃyogo.

आणि दिट्ठियोग-विसंयोग कसा होतो? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती दृष्टींच्या (मतांच्या) उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे जाणते. दृष्टींच्या उत्पत्ती, अस्त, आस्वादन, दुष्परिणाम आणि सुटका हे जसे आहे तसे जाणणाऱ्या त्या व्यक्तीच्या मनात दृष्टींविषयी जो दिट्ठिराग, दिट्ठिनंदी, दिट्ठिस्नेह, दिट्ठिमुच्छा, दिट्ठिपिपासा, दिट्ठिपरिळाह, दिट्ठिज्झोसान आणि दिट्ठितण्हा सुप्त रूपात राहत नाही. भिक्खूंनो, याला दिट्ठियोग-विसंयोग असे म्हणतात. असे हे कामयोग-विसंयोग, भवयोग-विसंयोग आणि दिट्ठियोग-विसंयोग होत.

---

‘‘Avijjāyogavisaṃyogo ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, ekacco channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānato yā chasu phassāyatanesu avijjā aññāṇaṃ sā nānuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, avijjāyogavisaṃyogo[Pg.319]. Iti kāmayogavisaṃyogo bhavayogavisaṃyogo diṭṭhiyogavisaṃyogo avijjāyogavisaṃyogo, visaṃyutto pāpakehi akusalehi dhammehi saṃkilesikehi ponobhavikehi sadarehi dukkhavipākehi āyatiṃ jātijarāmaraṇikehi. Tasmā yogakkhemīti vuccati. Ime kho, bhikkhave, cattāro visaṃyogā’’ti.

आणि अविद्यायोगविसंयोग कसा होतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य सहा स्पर्शायतनांचा (स्पर्श घडवून आणणाऱ्या सहा इंद्रियांचा) उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो. त्या सहा स्पर्शायतनांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यथाभूत जाणणाऱ्या त्या मनुष्याच्या मनात त्या सहा स्पर्शायतनांविषयी जी अविद्या किंवा अज्ञान असते, ते अनुशयित राहत नाही (नष्ट होते). भिक्खूहो, याला 'अविद्यायोगविसंयोग' असे म्हणतात. अशा प्रकारे कामयोगविसंयोग, भवयोगविसंयोग, दिट्ठियोगविसंयोग आणि अविद्यायोगविसंयोग होतो. (या चार योगांपासून मुक्त झालेला मनुष्य) क्लेशकारक, पुनर्जन्म देणाऱ्या, संतापजनक, दुःखद विपाक देणाऱ्या आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणास कारणीभूत ठरणाऱ्या पापी, अकुशल धर्मांपासून विसंयुक्त (अलिप्त) होतो. म्हणूनच त्याला 'योगक्षेमी' असे म्हणतात. भिक्खूहो, हेच ते चार विसंयोग आहेत.

---

‘‘Kāmayogena saṃyuttā, bhavayogena cūbhayaṃ;

Diṭṭhiyogena saṃyuttā, avijjāya purakkhatā.

कामयोगाने आणि भवयोगाने—या दोन्ही बंधनांनी युक्त असलेले, दिट्ठियोगाने युक्त असलेले आणि अविद्येने वेढलेले (अविद्येला पुढे केलेले),

---

‘‘Sattā gacchanti saṃsāraṃ, jātimaraṇagāmino;

Ye ca kāme pariññāya, bhavayogañca sabbaso.

प्राणी जन्म आणि मरणाच्या चक्रात अडकून संसारात भटकत राहतात. परंतु जे कामभोगांना आणि भवयोगाला पूर्णपणे जाणून,

---

‘‘Diṭṭhiyogaṃ samūhacca, avijjañca virājayaṃ;

Sabbayogavisaṃyuttā, te ve yogātigā munī’’ti. dasamaṃ;

दिट्ठियोगाचे समूळ उच्चाटन करून आणि अविद्येचा नाश करून सर्व योगांपासून विसंयुक्त होतात, ते मुनी खरोखरच योगांच्या पलीकडे गेलेले असतात. (दहावे सुत्त समाप्त)

---

Bhaṇḍagāmavaggo paṭhamo.

पहिला भंडगाम वर्ग समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

---

Anubuddhaṃ papatitaṃ dve, khatā anusotapañcamaṃ;

Appassuto ca sobhanaṃ, vesārajjaṃ taṇhāyogena te dasāti.

अनुबुद्ध, प्रपतित, दोन खत (क्षत) सुत्ते, पाचवे अनुसोत सुत्त, अप्पस्सुत, सोभन, वेसारज्ज आणि तण्हायोग (योग) - ही दहा सुत्ते आहेत.

---

2. Caravaggo

२. चरवग्गो (गमन वर्ग)

---

1. Carasuttaṃ

१. चरसुत्तं (गमन सुत्त)

---

11. ‘‘Carato cepi, bhikkhave, bhikkhuno uppajjati kāmavitakko vā byāpādavitakko vā vihiṃsāvitakko vā. Taṃ ce bhikkhu adhivāseti, nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṃ gameti, carampi, bhikkhave, bhikkhu evaṃbhūto ‘anātāpī anottāpī satataṃ samitaṃ kusīto hīnavīriyo’ti vuccati.

११. भिक्खूहो, चालत असताना जर एखाद्या भिक्खूच्या मनात कामवितर्क (कामवासनेचे विचार), व्यापादवितर्क (द्वेषाचे विचार) किंवा विहिंसावितर्क (हिंसेचे विचार) उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्खू त्या विचारांना थारा देतो, त्यांचा त्याग करत नाही, त्यांचे निवारण करत नाही, त्यांचा अंत करत नाही, त्यांना नष्ट करत नाही; तर भिक्खूहो, चालत असतानाही अशा भिक्खूला 'आतप नसलेला (उद्योगहीन), ओत्तप्प नसलेला (पापाची भीती नसलेला), सतत आळशी आणि हीन वीर्य (दुर्बल पराक्रमी)' असे म्हटले जाते.

---

‘‘Ṭhitassa [Pg.320] cepi, bhikkhave, bhikkhuno uppajjati kāmavitakko vā byāpādavitakko vā vihiṃsāvitakko vā. Taṃ ce bhikkhu adhivāseti, nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṃ gameti, ṭhitopi, bhikkhave, bhikkhu evaṃbhūto ‘anātāpī anottāpī satataṃ samitaṃ kusīto hīnavīriyo’ti vuccati.

भिक्खूहो, उभे असताना जर एखाद्या भिक्खूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्खू त्या विचारांना थारा देतो, त्यांचा त्याग करत नाही, त्यांचे निवारण करत नाही, त्यांचा अंत करत नाही, त्यांना नष्ट करत नाही; तर भिक्खूहो, उभे असतानाही अशा भिक्खूला 'आतप नसलेला, ओत्तप्प नसलेला, सतत आळशी आणि हीन वीर्य' असे म्हटले जाते.

---

‘‘Nisinnassa cepi, bhikkhave, bhikkhuno uppajjati kāmavitakko vā byāpādavitakko vā vihiṃsāvitakko vā. Taṃ ce bhikkhu adhivāseti, nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṃ gameti, nisinnopi, bhikkhave, bhikkhu evaṃbhūto ‘anātāpī anottāpī satataṃ samitaṃ kusīto hīnavīriyo’ti vuccati.

भिक्खूहो, बसलेले असताना जर एखाद्या भिक्खूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्खू त्या विचारांना थारा देतो, त्यांचा त्याग करत नाही, त्यांचे निवारण करत नाही, त्यांचा अंत करत नाही, त्यांना नष्ट करत नाही; तर भिक्खूहो, बसलेले असतानाही अशा भिक्खूला 'आतप नसलेला, ओत्तप्प नसलेला, सतत आळशी आणि हीन वीर्य' असे म्हटले जाते.

---

‘‘Sayānassa cepi, bhikkhave, bhikkhuno jāgarassa uppajjati kāmavitakko vā byāpādavitakko vā vihiṃsāvitakko vā. Taṃ ce bhikkhu adhivāseti, nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṃ gameti, sayānopi, bhikkhave, bhikkhu jāgaro evaṃbhūto ‘anātāpī anottāpī satataṃ samitaṃ kusīto hīnavīriyo’ti vuccati.

भिक्खूहो, झोपलेले असताना (परंतु जागे असताना) जर एखाद्या भिक्खूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्खू त्या विचारांना थारा देतो, त्यांचा त्याग करत नाही, त्यांचे निवारण करत नाही, त्यांचा अंत करत नाही, त्यांना नष्ट करत नाही; तर भिक्खूहो, झोपलेल्या अवस्थेत जागे असतानाही अशा भिक्खूला 'आतप नसलेला, ओत्तप्प नसलेला, सतत आळशी आणि हीन वीर्य' असे म्हटले जाते.

---

‘‘Carato cepi, bhikkhave, bhikkhuno uppajjati kāmavitakko vā byāpādavitakko vā vihiṃsāvitakko vā. Taṃ ce bhikkhu nādhivāseti, pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, carampi, bhikkhave, bhikkhu evaṃbhūto ‘ātāpī ottāpī satataṃ samitaṃ āraddhavīriyo pahitatto’ti vuccati.

भिक्खूहो, चालत असताना जर एखाद्या भिक्खूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्खू त्या विचारांना थारा देत नाही, त्यांचा त्याग करतो, त्यांचे निवारण करतो, त्यांचा अंत करतो, त्यांना नष्ट करतो; तर भिक्खूहो, चालत असतानाही अशा भिक्खूला 'आतपी (उद्योगी), ओत्तप्पी (पापाची भीती बाळगणारा), सतत प्रयत्नशील, दृढनिश्चयी आणि प्रहितत्त (चित्त निर्वाणाकडे लावलेला)' असे म्हटले जाते.

---

‘‘Ṭhitassa cepi, bhikkhave, bhikkhuno uppajjati kāmavitakko vā byāpādavitakko vā vihiṃsāvitakko vā. Taṃ ce bhikkhu nādhivāseti, pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, ṭhitopi, bhikkhave, bhikkhu evaṃbhūto ‘ātāpī ottāpī satataṃ samitaṃ āraddhavīriyo pahitatto’ti vuccati.

भिक्खूहो, उभे असताना जर एखाद्या भिक्खूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्खू त्या विचारांना थारा देत नाही, त्यांचा त्याग करतो, त्यांचे निवारण करतो, त्यांचा अंत करतो, त्यांना नष्ट करतो; तर भिक्खूहो, उभे असतानाही अशा भिक्खूला 'आतपी, ओत्तप्पी, सतत प्रयत्नशील, दृढनिश्चयी आणि प्रहितत्त' असे म्हटले जाते.

---

‘‘Nisinnassa cepi, bhikkhave, bhikkhuno uppajjati kāmavitakko vā byāpādavitakko vā vihiṃsāvitakko vā. Taṃ ce bhikkhu nādhivāseti, pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, nisinnopi, bhikkhave, bhikkhu evaṃbhūto ‘ātāpī ottāpī satataṃ samitaṃ āraddhavīriyo pahitatto’ti vuccati.

भिक्खूहो, बसलेले असताना जर एखाद्या भिक्खूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्खू त्या विचारांना थारा देत नाही, त्यांचा त्याग करतो, त्यांचे निवारण करतो, त्यांचा अंत करतो, त्यांना नष्ट करतो; तर भिक्खूहो, बसलेले असतानाही अशा भिक्खूला 'आतपी, ओत्तप्पी, सतत प्रयत्नशील, दृढनिश्चयी आणि प्रहितत्त' असे म्हटले जाते.

---

‘‘Sayānassa [Pg.321] cepi, bhikkhave, bhikkhuno jāgarassa uppajjati kāmavitakko vā byāpādavitakko vā vihiṃsāvitakko vā. Taṃ ce bhikkhu nādhivāseti, pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, sayānopi, bhikkhave, bhikkhu jāgaro evaṃbhūto ‘ātāpī ottāpī satataṃ samitaṃ āraddhavīriyo pahitatto’ti vuccatī’’ti.

भिक्खूहो, झोपलेले असताना (परंतु जागे असताना) जर एखाद्या भिक्खूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्खू त्या विचारांना थारा देत नाही, त्यांचा त्याग करतो, त्यांचे निवारण करतो, त्यांचा अंत करतो, त्यांना नष्ट करतो; तर भिक्खूहो, झोपलेल्या अवस्थेत जागे असतानाही अशा भिक्खूला 'आतपी, ओत्तप्पी, सतत प्रयत्नशील, दृढनिश्चयी आणि प्रहितत्त' असे म्हटले जाते.

---

‘‘Caraṃ vā yadi vā tiṭṭhaṃ, nisinno uda vā sayaṃ;

Yo vitakkaṃ vitakketi, pāpakaṃ gehanissitaṃ.

चालत असताना, उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना, जो भिक्खू संसाराशी (घरगुती जीवनाशी) संबंधित असलेल्या पापी विचारांचा विचार करतो,

---

‘‘Kummaggappaṭipanno so, mohaneyyesu mucchito;

Abhabbo tādiso bhikkhu, phuṭṭhuṃ sambodhimuttamaṃ.

तो चुकीच्या मार्गावर चालणारा, मोहात पाडणाऱ्या विषयांमध्ये गुंग झालेला असतो. असा भिक्खू उत्तम संबोधी (परम ज्ञान) प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरतो.

---

‘‘Yo ca caraṃ vā tiṭṭhaṃ vā, nisinno uda vā sayaṃ;

Vitakkaṃ samayitvāna, vitakkūpasame rato;

Bhabbo so tādiso bhikkhu, phuṭṭhuṃ sambodhimuttama’’nti. paṭhamaṃ;

परंतु जो चालत असताना, उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना, आपल्या विचारांना शांत करतो आणि विचारांच्या उपशमात (शांततेत) रममाण होतो; असा भिक्खू उत्तम संबोधी प्राप्त करण्यास समर्थ ठरतो. (पहिले सुत्त समाप्त)

---

2. Sīlasuttaṃ

२. सीलसुत्तं (शील सुत्त)

---

12. ‘‘Sampannasīlā, bhikkhave, viharatha sampannapātimokkhā, pātimokkhasaṃvarasaṃvutā viharatha ācāragocarasampannā aṇumattesu vajjesu bhayadassāvino. Samādāya sikkhatha sikkhāpadesu. Sampannasīlānaṃ vo, bhikkhave, viharataṃ sampannapātimokkhānaṃ pātimokkhasaṃvarasaṃvutānaṃ viharataṃ ācāragocarasampannānaṃ aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīnaṃ samādāya sikkhataṃ sikkhāpadesu kimassa uttari karaṇīyaṃ?

१२. भिक्खूहो, तुम्ही शीलसंपन्न होऊन आणि पातिमोक्खसंपन्न होऊन विहार करा. पातिमोक्ख-संवराने सुरक्षित राहून, आचार आणि गोचर यांनी संपन्न होऊन, अगदी सूक्ष्म दोषांमध्येही भीती पाहणारे (भयदर्शी) होऊन विहार करा. शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करा. भिक्खूहो, जेव्हा तुम्ही शीलसंपन्न, पातिमोक्खसंपन्न, पातिमोक्ख-संवराने सुरक्षित, आचार-गोचर संपन्न आणि सूक्ष्म दोषांमध्येही भीती पाहणारे होऊन शिक्षापदांचे ग्रहण करून अभ्यास करत असता, तेव्हा तुमच्यासाठी याहून अधिक काय कर्तव्य उरते?

---

‘‘Carato cepi, bhikkhave, bhikkhuno abhijjhābyāpādo vigato hoti, thinamiddhaṃ… uddhaccakukkuccaṃ… vicikicchā pahīnā hoti, āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ, carampi, bhikkhave, bhikkhu evaṃbhūto ‘ātāpī ottāpī satataṃ samitaṃ āraddhavīriyo pahitatto’ti vuccati.

भिक्खूहो, चालत असताना जर एखाद्या भिक्खूची अभिज्झा (लोभ) आणि व्यापाद (द्वेष) नष्ट झाले असतील, थीन-मिद्ध (आळस आणि ग्लानी), उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्धतपणा आणि पश्चात्ताप) आणि विचिकित्सा (शंका) नष्ट झाली असेल, त्याचे वीर्य (प्रयत्न) दृढ आणि न खचणारे असेल, त्याची स्मृती (सती) जागृत आणि संभ्रमरहित असेल, त्याची काया शांत आणि अस्वस्थतेपासून मुक्त असेल, त्याचे चित्त समाहित आणि एकाग्र असेल; तर भिक्खूहो, चालत असतानाही अशा भिक्खूला 'आतपी, ओत्तप्पी, सतत प्रयत्नशील, दृढनिश्चयी आणि प्रहितत्त' असे म्हटले जाते.

---

‘‘Ṭhitassa cepi, bhikkhave, bhikkhuno abhijjhābyāpādo vigato hoti, thinamiddhaṃ… uddhaccakukkuccaṃ… vicikicchā pahīnā hoti, āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ [Pg.322] cittaṃ ekaggaṃ, ṭhitopi, bhikkhave, bhikkhu evaṃbhūto ‘ātāpī ottāpī satataṃ samitaṃ āraddhavīriyo pahitatto’ti vuccati.

“भिक्खूंनो, जर उभे असतानाही भिक्खूची अभिज्झा (लोभ) आणि व्यापाद (द्वेष) नष्ट झाले असतील; थिनमिद्ध (आळस आणि सुस्ती), उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्वेग आणि पश्चात्ताप) आणि विचिकित्सा (शंका) नष्ट झाली असेल; वीर्य (ऊर्जा) न खचता दृढपणे आरंभिलेले असेल; सती (स्मृती) प्रस्थापित आणि संभ्रमरहित असेल; शरीर शांत आणि अनुत्तेजित असेल; चित्त समाहित आणि एकाग्र असेल; तर, भिक्खूंनो, उभे असतानाही अशा अवस्थेत असलेल्या भिक्खूला 'आतापी (उद्योगी), ओत्तापी (पापाची भीती बाळगणारा), सतत आणि निरंतर दृढवीर्य आणि पहितत्त (आत्मसमर्पित/दृढनिश्चयी)' असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Nisinnassa cepi, bhikkhave, bhikkhuno abhijjhābyāpādo vigato hoti, thinamiddhaṃ… uddhaccakukkuccaṃ… vicikicchā pahīnā hoti, āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ, nisinnopi, bhikkhave, bhikkhu evaṃbhūto ‘ātāpī ottāpī satataṃ samitaṃ āraddhavīriyo pahitatto’ti vuccati.

“भिक्खूंनो, जर बसलेले असतानाही भिक्खूची अभिज्झा आणि व्यापाद नष्ट झाले असतील; थिनमिद्ध, उद्धच्च-कुक्कुच्च आणि विचिकित्सा नष्ट झाली असेल; वीर्य न खचता दृढपणे आरंभिलेले असेल; सती प्रस्थापित आणि संभ्रमरहित असेल; शरीर शांत आणि अनुत्तेजित असेल; चित्त समाहित आणि एकाग्र असेल; तर, भिक्खूंनो, बसलेले असतानाही अशा अवस्थेत असलेल्या भिक्खूला 'आतापी, ओत्तापी, सतत आणि निरंतर दृढवीर्य आणि पहितत्त' असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Sayānassa cepi, bhikkhave, bhikkhuno jāgarassa abhijjhābyāpādo vigato hoti, thinamiddhaṃ… uddhaccakukkuccaṃ… vicikicchā pahīnā hoti, āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ, sayānopi, bhikkhave, bhikkhu jāgaro evaṃbhūto ‘ātāpī ottāpī satataṃ samitaṃ āraddhavīriyo pahitatto’ti vuccatī’’ti.

“भिक्खूंनो, जर आडवे पडलेले असतानाही जागृत असलेल्या भिक्खूची अभिज्झा आणि व्यापाद नष्ट झाले असतील; थिनमिद्ध, उद्धच्च-कुक्कुच्च आणि विचिकित्सा नष्ट झाली असेल; वीर्य न खचता दृढपणे आरंभिलेले असेल; सती प्रस्थापित आणि संभ्रमरहित असेल; शरीर शांत आणि अनुत्तेजित असेल; चित्त समाहित आणि एकाग्र असेल; तर, भिक्खूंनो, आडवे पडलेले असतानाही जागृत असलेल्या अशा अवस्थेतील भिक्खूला 'आतापी, ओत्तापी, सतत आणि निरंतर दृढवीर्य आणि पहितत्त' असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Yataṃ care yataṃ tiṭṭhe, yataṃ acche yataṃ saye;

Yataṃ samiñjaye bhikkhu, yatamenaṃ pasāraye.

“भिक्खूने संयमितपणे चालावे, संयमितपणे उभे राहावे, संयमितपणे बसावे आणि संयमितपणे निजवावे; भिक्खूने आपले अवयव संयमितपणे आकुंचित करावेत आणि संयमितपणे प्रसरण करावेत.”

---

‘‘Uddhaṃ tiriyaṃ apācīnaṃ, yāvatā jagato gati;

Samavekkhitā ca dhammānaṃ, khandhānaṃ udayabbayaṃ.

“वर, मध्यभागी आणि खाली, जिथपर्यंत या जगाचा विस्तार आहे, तिथपर्यंत तो पंचस्कंधांसारख्या धर्मांच्या उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) यांचे सम्यक निरीक्षण करतो.”

---

‘‘Cetosamathasāmīciṃ, sikkhamānaṃ sadā sataṃ;

Satataṃ pahitattoti, āhu bhikkhuṃ tathāvidha’’nti. dutiyaṃ;

“चित्ताच्या शमनासाठी (शांतीसाठी) अनुकूल असलेल्या मार्गाचा अभ्यास करणाऱ्या, सदैव जागरूक असणाऱ्या अशा भिक्खूला ज्ञानी लोक 'सतत दृढनिश्चयी (पहितत्त)' असे म्हणतात.” (दुसरे सुत्त समाप्त)

---

3. Padhānasuttaṃ

३. प्रधान सुत्त

---

13. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, sammappadhānāni. Katamāni cattāri? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ [Pg.323] janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Imāni kho, bhikkhave, cattāri sammappadhānānī’’ti.

१३. “भिक्खूंनो, हे चार सम्यक प्रधान (सम्यक प्रयत्न) आहेत. कोणते चार? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू (१) अनुत्पन्न (अद्याप उत्पन्न न झालेल्या) पापी, अकुशल धर्मांच्या अनुत्पादासाठी (उत्पन्न न होण्यासाठी) छंद (इच्छा) निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त उंचावतो आणि दृढ प्रयत्न करतो; (२) उत्पन्न झालेल्या पापी, अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त उंचावतो आणि दृढ प्रयत्न करतो; (३) अनुत्पन्न कुशल धर्मांच्या उत्पादासाठी (उत्पन्न करण्यासाठी) छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त उंचावतो आणि दृढ प्रयत्न करतो; (४) उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी, विनाशापासून रक्षणासाठी, वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेसाठी आणि परिपूर्तीसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभितो, चित्त उंचावतो आणि दृढ प्रयत्न करतो. भिक्खूंनो, हेच ते चार सम्यक प्रधान आहेत.”

---

‘‘Sammappadhānā māradheyyābhibhūtā,Te asitā jātimaraṇabhayassa pāragū;

Te tusitā jetvā māraṃ savāhiniṃ te anejā,Sabbaṃ namucibalaṃ upātivattā te sukhitā’’ti. tatiyaṃ;

“सम्यक प्रयत्न करणारे (अर्हत) माराच्या साम्राज्यावर विजय मिळवतात; ते अनासक्त असतात आणि जन्म-मरणाच्या भयापलीकडे गेलेले असतात. ते संतुष्ट आणि अकंप असतात, त्यांनी सैन्यासह माराचा पराभव केला आहे; त्या सुखी अरहंतांनी नमुचीच्या (माराच्या) सर्व सैन्याला पार केले आहे.” (तिसरे सुत्त समाप्त)

---

4. Saṃvarasuttaṃ

४. संवर सुत्त

---

14. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, padhānāni. Katamāni cattāri? Saṃvarappadhānaṃ, pahānappadhānaṃ, bhāvanāppadhānaṃ, anurakkhaṇāppadhānaṃ. Katamañca, bhikkhave, saṃvarappadhānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī, yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, saṃvarappadhānaṃ.

१४. “भिक्खूंनो, हे चार प्रयत्न (प्रधान) आहेत. कोणते चार? संवर-प्रयत्न (संयम), प्रहाण-प्रयत्न (त्याग), भावना-प्रयत्न (विकास) आणि अनुरक्षण-प्रयत्न (रक्षण). आणि भिक्खूंनो, संवर-प्रयत्न म्हणजे काय? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून त्याचे बाह्य रूप (निमित्त) किंवा त्याचे तपशील (अनुव्यंजन) ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने चक्षुइंद्रिय असंयत ठेवले, तर अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य/दुःख) हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर आक्रमण करतील. म्हणून तो त्याच्या संयमासाठी प्रतिपन्न होतो (प्रयत्न करतो), चक्षुइंद्रियाचे रक्षण करतो आणि चक्षुइंद्रियाचा संवर (संयम) साध्य करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धर्म (विचार) जाणून तो त्याचे बाह्य रूप किंवा तपशील ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने मनइंद्रिय असंयत ठेवले, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर आक्रमण करतील. म्हणून तो त्याच्या संयमासाठी प्रतिपन्न होतो, मनइंद्रियाचे रक्षण करतो आणि मनइंद्रियाचा संवर साध्य करतो. भिक्खूंनो, याला संवर-प्रयत्न असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, pahānappadhānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; uppannaṃ byāpādavitakkaṃ…pe… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ…pe… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, pahānappadhānaṃ.

“आणि भिक्खूंनो, प्रहाण-प्रयत्न म्हणजे काय? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू मनात उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला (कामोपभोगाच्या विचाराला) थारा देत नाही; तो त्याचा त्याग करतो, त्याला दूर करतो, नष्ट करतो आणि नाहीसे करतो. उत्पन्न झालेल्या व्यापादवितर्काला (द्वेषाच्या विचाराला)... उत्पन्न झालेल्या विहिंसावितर्काला (हिंसेच्या विचाराला)... आणि वेळोवेळी उत्पन्न होणाऱ्या पापी अकुशल धर्मांना तो थारा देत नाही; तो त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि नाहीसे करतो. भिक्खूंनो, याला प्रहाण-प्रयत्न असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, bhāvanāppadhānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ, dhammavicayasambojjhaṅgaṃ [Pg.324] bhāveti… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, bhāvanāppadhānaṃ.

“आणि भिक्खूंनो, भावना-प्रयत्न म्हणजे काय? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू विवेकनिश्रित (एकांत/अनासक्तीवर आधारित), विरागनिश्रित (वैराग्यावर आधारित), निरोधनिश्रित (निरोधावर आधारित) आणि वोस्सग्गपरिणामी (त्यागाकडे झुकणारे) अशा सती-संबोज्झंगाची (स्मृती संबोध्यंग) भावना करतो (विकास करतो). धम्मविचय-संबोज्झंगाची भावना करतो... वीर्य-संबोज्झंगाची भावना करतो... पीती-संबोज्झंगाची भावना करतो... पस्सद्धि-संबोज्झंगाची भावना करतो... समाधी-संबोज्झंगाची भावना करतो... विवेकनिश्रित, विरागनिश्रित, निरोधनिश्रित आणि वोस्सग्गपरिणामी अशा उपेक्खा-संबोज्झंगाची (उपेक्षा संबोध्यंग) भावना करतो. भिक्खूंनो, याला भावना-प्रयत्न असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, anurakkhaṇāppadhānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ bhaddakaṃ samādhinimittaṃ anurakkhati aṭṭhikasaññaṃ puḷavakasaññaṃ vinīlakasaññaṃ vicchiddakasaññaṃ uddhumātakasaññaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, anurakkhaṇāppadhānaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cattāri padhānānī’’ti.

“आणि भिक्खूंनो, अनुरक्षण-प्रयत्न म्हणजे काय? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू उत्पन्न झालेल्या कल्याणकारी समाधी-निमित्ताचे रक्षण करतो, जसे की: अठ्ठिक-सञ्ञा (हाडांचा सांगाडा पाहण्याची संज्ञा), पुळवक-सञ्ञा (किड्यांनी खाल्लेले प्रेत पाहण्याची संज्ञा), विनीलक-सञ्ञा (निळसर पडलेले प्रेत पाहण्याची संज्ञा), विच्छिद्डक-सञ्ञा (छिन्नविच्छिन्न झालेले प्रेत पाहण्याची संज्ञा) आणि उद्धुमातक-सञ्ञा (फुगलेले प्रेत पाहण्याची संज्ञा). भिक्खूंनो, याला अनुरक्षण-प्रयत्न असे म्हणतात. भिक्खूंनो, हेच ते चार प्रयत्न आहेत.”

---

‘‘Saṃvaro ca pahānañca, bhāvanā anurakkhaṇā;

Ete padhānā cattāro, desitādiccabandhunā;

Yehi bhikkhu idhātāpī, khayaṃ dukkhassa pāpuṇe’’ti. catutthaṃ;

“संवर (संयम) आणि प्रहाण (त्याग), भावना (विकास) आणि अनुरक्षण (रक्षण); हे चार प्रयत्न आदित्यबंधूने (सूर्याचे नातेवाईक असलेल्या भगवंतांनी) उपदेशिले आहेत. ज्यांच्याद्वारे येथे उद्योगी (आतापी) भिक्खू दुःखाच्या क्षयाला (निर्वाणाला) प्राप्त करू शकतो.” (चौथे सुत्त समाप्त)

---

5. Paññattisuttaṃ

५. प्रज्ञप्ति सुत्त

---

15. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, aggapaññattiyo. Katamā catasso? Etadaggaṃ, bhikkhave, attabhāvīnaṃ yadidaṃ – rāhu asurindo. Etadaggaṃ, bhikkhave, kāmabhogīnaṃ yadidaṃ – rājā mandhātā. Etadaggaṃ, bhikkhave, ādhipateyyānaṃ yadidaṃ – māro pāpimā. Sadevake, bhikkhave, loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya tathāgato aggamakkhāyati arahaṃ sammāsambuddho. Imā kho, bhikkhave, catasso aggapaññattiyo’’ti.

१५. “भिक्खूहो, या चार श्रेष्ठ घोषणा (अग्रप्रज्ञप्ती) आहेत. कोणत्या चार? भिक्खूहो, शरीर धारण करणाऱ्यांमध्ये (अत्तभावी लोकांमध्ये) असुरराज राहू हा सर्वश्रेष्ठ आहे. भिक्खूहो, कामभोगांचा उपभोग घेणाऱ्यांमध्ये राजा मान्धाता हा सर्वश्रेष्ठ आहे. भिक्खूहो, अधिपतींमध्ये (सत्ता गाजवणाऱ्यांमध्ये) पापी मार हा सर्वश्रेष्ठ आहे. भिक्खूहो, देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये तथागत, अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध हे सर्वश्रेष्ठ म्हटले जातात. भिक्खूहो, या चार श्रेष्ठ घोषणा आहेत.”

---

‘‘Rāhuggaṃ attabhāvīnaṃ, mandhātā kāmabhoginaṃ;

Māro ādhipateyyānaṃ, iddhiyā yasasā jalaṃ.

“शरीर धारण करणाऱ्यांमध्ये राहू सर्वश्रेष्ठ आहे, कामभोग घेणाऱ्यांमध्ये मान्धाता सर्वश्रेष्ठ आहे; ऋद्धी (सामर्थ्य) आणि यशाने तळपणारा मार हा अधिपतींमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे.”

---

‘‘Uddhaṃ tiriyaṃ apācīnaṃ, yāvatā jagato gati;

Sadevakassa lokassa, buddho aggo pavuccatī’’ti. pañcamaṃ;

“वर, मध्यभागी आणि खाली, जिथपर्यंत या जगाचा विस्तार आहे, त्या देवलोकासह संपूर्ण जगात बुद्ध हे सर्वश्रेष्ठ म्हटले जातात.” (पाचवे सूत्त समाप्त)

---

6. Sokhummasuttaṃ

६. सोखुम्मसुत्त (सौक्ष्म्य सूत्र)

---

16. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, sokhummāni. Katamāni cattāri? Idha, bhikkhave, bhikkhu rūpasokhummena samannāgato hoti paramena; tena ca rūpasokhummena [Pg.325] aññaṃ rūpasokhummaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na samanupassati; tena ca rūpasokhummena aññaṃ rūpasokhummaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na pattheti. Vedanāsokhummena samannāgato hoti paramena; tena ca vedanāsokhummena aññaṃ vedanāsokhummaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na samanupassati; tena ca vedanāsokhummena aññaṃ vedanāsokhummaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na pattheti. Saññāsokhummena samannāgato hoti paramena; tena ca saññāsokhummena aññaṃ saññāsokhummaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na samanupassati; tena ca saññāsokhummena aññaṃ saññāsokhummaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na pattheti. Saṅkhārasokhummena samannāgato hoti paramena; tena ca saṅkhārasokhummena aññaṃ saṅkhārasokhummaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na samanupassati; tena ca saṅkhārasokhummena aññaṃ saṅkhārasokhummaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na pattheti. Imāni kho, bhikkhave, cattāri sokhummānī’’ti.

१६. “भिक्खूहो, ही चार प्रकारची सूक्ष्मता (सौक्ष्म्य) आहेत. कोणती चार? भिक्खूहो, येथे एखादा भिक्खू रूपाच्या परम सूक्ष्मतेने युक्त असतो; आणि त्या रूप-सूक्ष्मतेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) अशी दुसरी कोणतीही रूप-सूक्ष्मता तो पाहत नाही; आणि त्या रूप-सूक्ष्मतेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत अशा दुसऱ्या कोणत्याही रूप-सूक्ष्मतेची तो आकांक्षा करत नाही. तो वेदनेच्या परम सूक्ष्मतेने युक्त असतो; आणि त्या वेदना-सूक्ष्मतेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत अशी दुसरी कोणतीही वेदना-सूक्ष्मता तो पाहत नाही; आणि त्या वेदना-सूक्ष्मतेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत अशा दुसऱ्या कोणत्याही वेदना-सूक्ष्मतेची तो आकांक्षा करत नाही. तो संज्ञेच्या परम सूक्ष्मतेने युक्त असतो; आणि त्या संज्ञा-सूक्ष्मतेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत अशी दुसरी कोणतीही संज्ञा-सूक्ष्मता तो पाहत नाही; आणि त्या संज्ञा-सूक्ष्मतेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत अशा दुसऱ्या कोणत्याही संज्ञा-सूक्ष्मतेची तो आकांक्षा करत नाही. तो संस्कारांच्या परम सूक्ष्मतेने युक्त असतो; आणि त्या संस्कार-सूक्ष्मतेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत अशी दुसरी कोणतीही संस्कार-सूक्ष्मता तो पाहत नाही; आणि त्या संस्कार-सूक्ष्मतेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत अशा दुसऱ्या कोणत्याही संस्कार-सूक्ष्मतेची तो आकांक्षा करत नाही. भिक्खूहो, हीच ती चार प्रकारची सूक्ष्मता आहेत.”

---

‘‘Rūpasokhummataṃ ñatvā, vedanānañca sambhavaṃ;

Saññā yato samudeti, atthaṃ gacchati yattha ca;

Saṅkhāre parato ñatvā, dukkhato no ca attato.

“रूपाची सूक्ष्मता जाणून, वेदनांची उत्पत्ती जाणून, संज्ञा कुठून उत्पन्न होते आणि कुठे नष्ट होते हे जाणून; आणि संस्कारांना परके (अनित्य), दुःखकारक म्हणून जाणून, पण आत्मा म्हणून न जाणून;”

---

‘‘Sa ve sammaddaso bhikkhu, santo santipade rato;

Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhini’’nti. chaṭṭhaṃ;

“तो सम्यक दृष्टी असलेला भिक्खू, शांत होऊन, शांतीच्या पदात (निर्वाणात) रममाण होतो; तो सैन्यासह माराचा पराभव करून आपला अंतिम देह धारण करतो.” (सहावे सूत्त समाप्त)

---

7. Paṭhamaagatisuttaṃ

७. प्रथम अगतिसुत्त (पहिले अगति सूत्र)

---

17. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni. Katamāni cattāri? Chandāgatiṃ gacchati, dosāgatiṃ gacchati, mohāgatiṃ gacchati, bhayāgatiṃ gacchati – imāni kho, bhikkhave, cattāri agatigamanānī’’ti.

१७. “भिक्खूहो, ही चार प्रकारची चुकीच्या मार्गाने जाणे (अगतिगमन) आहेत. कोणती चार? छंदाने (आसक्तीने) चुकीच्या मार्गाने जातो, द्वेषाने चुकीच्या मार्गाने जातो, मोहाने चुकीच्या मार्गाने जातो, भयाने चुकीच्या मार्गाने जातो – भिक्खूहो, हीच ती चार अगतिगमन आहेत.”

---

‘‘Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ ativattati;

Nihīyati tassa yaso, kāḷapakkheva candimā’’ti. sattamaṃ;

“जो छंद, द्वेष, भय किंवा मोहामुळे धर्माचे उल्लंघन करतो, त्याचे यश कृष्णपक्षातील चंद्रासारखे क्षीण होत जाते.” (सातवे सूत्त समाप्त)

---

8. Dutiyaagatisuttaṃ

८. द्वितीय अगतिसुत्त (दुसरे अगति सूत्र)

---

18. ‘‘Cattārimāni[Pg.326], bhikkhave, nāgatigamanāni. Katamāni cattāri? Na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati – imāni kho, bhikkhave, cattāri nāgatigamanānī’’ti.

१८. “भिक्खूहो, ही चार प्रकारची चुकीच्या मार्गाने न जाणे (न-अगतिगमन) आहेत. कोणती चार? छंदाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही, द्वेषाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही, मोहाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही, भयाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही – भिक्खूहो, हीच ती चार न-अगतिगमन आहेत.”

---

‘‘Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ nātivattati;

Āpūrati tassa yaso, sukkapakkheva candimā’’ti. aṭṭhamaṃ;

“जो छंद, द्वेष, भय किंवा मोहामुळे धर्माचे उल्लंघन करत नाही, त्याचे यश शुक्लपक्षातील चंद्रासारखे वाढत जाते.” (आठवे सूत्त समाप्त)

---

9. Tatiyaagatisuttaṃ

९. तृतीय अगतिसुत्त (तिसरे अगति सूत्र)

---

19. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni. Katamāni cattāri? Chandāgatiṃ gacchati, dosāgatiṃ gacchati, mohāgatiṃ gacchati, bhayāgatiṃ gacchati – imāni kho, bhikkhave, cattāri agatigamanāni.

१९. “भिक्खूहो, ही चार प्रकारची चुकीच्या मार्गाने जाणे (अगतिगमन) आहेत. कोणती चार? छंदाने चुकीच्या मार्गाने जातो, द्वेषाने चुकीच्या मार्गाने जातो, मोहाने चुकीच्या मार्गाने जातो, भयाने चुकीच्या मार्गाने जातो – भिक्खूहो, हीच ती चार अगतिगमन आहेत.”

---

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, nāgatigamanāni. Katamāni cattāri? Na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati – imāni kho, bhikkhave, cattāri nāgatigamanānī’’ti.

“भिक्खूहो, ही चार प्रकारची चुकीच्या मार्गाने न जाणे (न-अगतिगमन) आहेत. कोणती चार? छंदाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही, द्वेषाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही, मोहाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही, भयाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही – भिक्खूहो, हीच ती चार न-अगतिगमन आहेत.”

---

‘‘Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ ativattati;

Nihīyati tassa yaso, kāḷapakkheva candimā.

“जो छंद, द्वेष, भय किंवा मोहामुळे धर्माचे उल्लंघन करतो, त्याचे यश कृष्णपक्षातील चंद्रासारखे क्षीण होत जाते.”

---

‘‘Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ nātivattati;

Āpūrati tassa yaso, sukkapakkheva candimā’’ti. navamaṃ;

“जो छंद, द्वेष, भय किंवा मोहामुळे धर्माचे उल्लंघन करत नाही, त्याचे यश शुक्लपक्षातील चंद्रासारखे वाढत जाते.” (नवे सूत्त समाप्त)

---

10. Bhattuddesakasuttaṃ

१०. भत्तुद्देसकसुत्त (भोजन वाटप करणाऱ्या भिक्खूचे सूत्र)

---

20. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhattuddesako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Chandāgatiṃ gacchati, dosāgatiṃ gacchati, mohāgatiṃ gacchati, bhayāgatiṃ gacchati – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhattuddesako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

२०. “भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला भोजन वाटप करणारा भिक्खू (भत्तुद्देसक) जणू उचलून आणून टाकल्यासारखा नरकात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? तो छंदाने चुकीच्या मार्गाने जातो, द्वेषाने चुकीच्या मार्गाने जातो, मोहाने चुकीच्या मार्गाने जातो, भयाने चुकीच्या मार्गाने जातो – भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भोजन वाटप करणारा भिक्खू जणू उचलून आणून टाकल्यासारखा नरकात जातो.”

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhattuddesako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi catūhi? Na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ [Pg.327] gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhattuddesako yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti.

“भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला भोजन वाटप करणारा भिक्खू जणू उचलून आणून टाकल्यासारखा स्वर्गात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? तो छंदाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही, द्वेषाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही, मोहाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही, भयाने चुकीच्या मार्गाने जात नाही – भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भोजन वाटप करणारा भिक्खू जणू उचलून आणून टाकल्यासारखा स्वर्गात जातो.”

---

‘‘Ye keci kāmesu asaññatā janā,Adhammikā honti adhammagāravā;

Chandā dosā mohā ca bhayā gāmino,Parisākasaṭo ca panesa vuccati.

“जे लोक कामभोगांमध्ये असंयत आहेत, अधर्मी आहेत आणि धर्माचा आदर न करणारे आहेत; जे छंद, द्वेष, मोह आणि भयाने चुकीच्या मार्गाने जातात, त्यांना 'कचऱ्यासारखी (अशुद्ध) परिषद' म्हटले जाते.”

---

‘‘Evañhi vuttaṃ samaṇena jānatā,Tasmā hi te sappurisā pasaṃsiyā;

Dhamme ṭhitā ye na karonti pāpakaṃ,Na chandā na dosā na mohā na bhayā ca gāmino ;

‘‘Parisāya maṇḍo ca panesa vuccati,Evañhi vuttaṃ samaṇena jānatā’’ti. dasamaṃ;

“सर्व काही जाणणाऱ्या श्रमणांनी (बुद्धांनी) असेच म्हटले आहे. म्हणूनच ते सत्पुरुष प्रशंसनीय आहेत, जे धर्मात स्थित राहून पाप करत नाहीत; जे छंद, द्वेष, मोह आणि भयाने चुकीच्या मार्गाने जात नाहीत. त्यांना 'परिषदेचा गाभा (शुद्ध परिषद)' म्हटले जाते. सर्व काही जाणणाऱ्या श्रमणांनी असेच म्हटले आहे.” (दहावे सूत्त समाप्त)

---

Caravaggo dutiyo.

दुसरा चरवग्ग (चर वर्ग) समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

---

Caraṃ sīlaṃ padhānāni, saṃvaraṃ paññatti pañcamaṃ;

Sokhummaṃ tayo agatī, bhattuddesena te dasāti.

“चरं (चालणे), शील, प्रधान (प्रयत्न), संवर, पाचवे प्रज्ञप्ती (घोषणा), सौक्ष्म्य (सूक्ष्मता), तीन अगती आणि भत्तुद्देसक (भोजन वाटप करणारा) – अशी ही दहा सूत्ते आहेत.”

---

3. Uruvelavaggo

३. उरुवेलवग्ग (उरुवेला वर्ग)

---

1. Paṭhamauruvelasuttaṃ

१. प्रथम उरुवेलसुत्त (पहिले उरुवेला सूत्र)

---

21. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

२१. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूहो!' त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रत्युत्तर दिले – 'भदंत!' भगवान म्हणाले –

---

‘‘Ekamidāhaṃ[Pg.328], bhikkhave, samayaṃ uruvelāyaṃ viharāmi najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso. Kiṃ nu kho ahaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyya’’’nti?

“भिक्खूहो, एका वेळी मी उरुवेला येथे नेरंजरा नदीच्या काठी अजपाल निग्रोध वृक्षाखाली नुकताच पूर्ण संबोधी प्राप्त करून विहार करत होतो. तेव्हा, भिक्खूहो, एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला— ‘आदर आणि सन्मानाशिवाय राहणे दुःखदायक आहे. मग मी कोणत्या श्रमणाचा किंवा ब्राह्मणाचा आदर करून, सन्मान करून, त्यांच्या आश्रयाने विहार करू?’”

---

‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – aparipūrassa kho ahaṃ sīlakkhandhassa pāripūriyā aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. Na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā attanā sīlasampannataraṃ, yamahaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ.

“तेव्हा, भिक्खूहो, माझ्या मनात असा विचार आला— ‘जर माझा शीलस्कंध अपूर्ण असता, तर तो पूर्ण करण्यासाठी मी दुसऱ्या एखाद्या श्रमणाचा किंवा ब्राह्मणाचा आदर करून, सन्मान करून, त्यांच्या आश्रयाने विहार केला असता. परंतु, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये, मला स्वतःपेक्षा अधिक शीलसंपन्न असा दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण दिसत नाही, ज्याचा मी आदर करून, सन्मान करून, त्याच्या आश्रयाने विहार करू शकेन.’”

---

‘‘Aparipūrassa kho ahaṃ samādhikkhandhassa pāripūriyā aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. Na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā attanā samādhisampannataraṃ, yamahaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ.

“‘जर माझा समाधिस्कंध अपूर्ण असता, तर तो पूर्ण करण्यासाठी मी दुसऱ्या एखाद्या श्रमणाचा किंवा ब्राह्मणाचा आदर करून, सन्मान करून, त्यांच्या आश्रयाने विहार केला असता. परंतु, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये, मला स्वतःपेक्षा अधिक समाधिसंपन्न असा दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण दिसत नाही, ज्याचा मी आदर करून, सन्मान करून, त्याच्या आश्रयाने विहार करू शकेन.’”

---

‘‘Aparipūrassa kho ahaṃ paññākkhandhassa pāripūriyā aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. Na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā attanā paññāsampannataraṃ, yamahaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ.

“‘जर माझा प्रज्ञास्कंध अपूर्ण असता, तर तो पूर्ण करण्यासाठी मी दुसऱ्या एखाद्या श्रमणाचा किंवा ब्राह्मणाचा आदर करून, सन्मान करून, त्यांच्या आश्रयाने विहार केला असता. परंतु, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये, मला स्वतःपेक्षा अधिक प्रज्ञासंपन्न असा दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण दिसत नाही, ज्याचा मी आदर करून, सन्मान करून, त्याच्या आश्रयाने विहार करू शकेन.’”

---

‘‘Aparipūrassa kho ahaṃ vimuttikkhandhassa pāripūriyā aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. Na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā attanā vimuttisampannataraṃ, yamahaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyya’’nti.

“‘जर माझा विमुक्तिस्कंध अपूर्ण असता, तर तो पूर्ण करण्यासाठी मी दुसऱ्या एखाद्या श्रमणाचा किंवा ब्राह्मणाचा आदर करून, सन्मान करून, त्यांच्या आश्रयाने विहार केला असता. परंतु, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये, मला स्वतःपेक्षा अधिक विमुक्तिसंपन्न असा दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण दिसत नाही, ज्याचा मी आदर करून, सन्मान करून, त्याच्या आश्रयाने विहार करू शकेन.’”

---

‘‘Tassa [Pg.329] mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ yvāyaṃ dhammo mayā abhisambuddho tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyya’’’nti.

“तेव्हा, भिक्खूहो, माझ्या मनात असा विचार आला— ‘का नको मी ज्या धम्माची स्वतः संबोधी प्राप्त केली आहे, त्याच धम्माचा आदर करून, सन्मान करून, त्याच्याच आश्रयाने विहार करावा!’”

---

‘‘Atha kho, bhikkhave, brahmā sahampati mama cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evamevaṃ – brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi. Atha kho, bhikkhave, brahmā sahampati ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dakkhiṇaṃ jāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ nihantvā yenāhaṃ tenañjaliṃ paṇāmetvā maṃ etadavoca – ‘evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugata! Yepi te, bhante, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā tepi bhagavanto dhammaṃyeva sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihariṃsu; yepi te, bhante, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā tepi bhagavanto dhammaṃyeva sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharissanti; bhagavāpi, bhante, etarahi arahaṃ sammāsambuddho dhammaṃyeva sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharatū’’’ti. Idamavoca brahmā sahampati. Idaṃ vatvā athāparaṃ etadavoca –

“तेव्हा, भिक्खूहो, ब्रह्मा सहम्पतींनी माझ्या मनातील विचार स्वतःच्या मनाने जाणून घेतला—ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरावा किंवा पसरलेला हात दुमडावा, त्याचप्रमाणे ते ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून माझ्यासमोर प्रकट झाले. त्यानंतर, भिक्खूहो, ब्रह्मा सहम्पतींनी आपले उपरणे (उत्तरासंग) एका खांद्यावर घेतले, आपला उजवा गुडघा जमिनीवर टेकवला आणि माझ्या दिशेने हात जोडून मला असे म्हटले— ‘हे भगवंता, हे असेच आहे! हे सुगता, हे असेच आहे! भंते, भूतकाळात जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंत होऊन गेले, त्यांनीसुद्धा धम्माचाच आदर करून, सन्मान करून, धम्माच्याच आश्रयाने विहार केला. भंते, भविष्यकाळात जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंत होतील, तेसुद्धा धम्माचाच आदर करून, सन्मान करून, धम्माच्याच आश्रयाने विहार करतील. भंते, वर्तमानकाळात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असलेले भगवंतही धम्माचाच आदर करून, सन्मान करून, धम्माच्याच आश्रयाने विहार करोत!’ ब्रह्मा सहम्पतींनी हे सांगितले. हे बोलून ते पुढे असे म्हणाले—”

---

‘‘Ye ca atītā sambuddhā, ye ca buddhā anāgatā;

Yo cetarahi sambuddho, bahūnaṃ sokanāsano.

“‘जे भूतकाळातील संबुद्ध होऊन गेले, जे भविष्यकाळातील बुद्ध होतील, आणि जे वर्तमानकाळातील संबुद्ध आहेत, जे बहुजनांच्या शोकाचा नाश करणारे आहेत;’

---

‘‘Sabbe saddhammagaruno, vihaṃsu viharanti ca;

Athopi viharissanti, esā buddhāna dhammatā.

“‘ते सर्व सद्धम्माचा आदर करत विहार करते झाले, विहार करत आहेत आणि पुढेही विहार करतील; हीच बुद्धांची धम्मता आहे.’

---

‘‘Tasmā hi attakāmena, mahattamabhikaṅkhatā;

Saddhammo garukātabbo, saraṃ buddhāna sāsana’’nti.

“‘म्हणूनच, स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या आणि महानतेची आकांक्षा बाळगणाऱ्याने, बुद्धांच्या शासनाचे स्मरण करत सद्धम्माचा आदर केला पाहिजे.’”

---

‘‘Idamavoca, bhikkhave, brahmā sahampati. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā attano ca patirūpaṃ yvāyaṃ dhammo mayā abhisambuddho tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihāsiṃ. Yato [Pg.330] ca kho, bhikkhave, saṅghopi mahattena samannāgato, atha me saṅghepi gāravo’’ti. Paṭhamaṃ.

“भिक्खूहो, ब्रह्मा सहम्पतींनी हे सांगितले. हे बोलून, मला अभिवादन करून आणि प्रदक्षिणा घालून ते तिथेच अंतर्धान पावले. त्यानंतर, भिक्खूहो, ब्रह्माची विनंती जाणून घेऊन आणि स्वतःसाठी जे योग्य आहे ते ओळखून, मी ज्या धम्माची संबोधी प्राप्त केली होती, त्याच धम्माचा आदर करून, सन्मान करून, त्याच्याच आश्रयाने विहार करू लागलो. आणि भिक्खूहो, जेव्हा संघसुद्धा महानतेने संपन्न झाला, तेव्हा माझा संघाप्रतीही आदर निर्माण झाला.” पहिले सुत्त समाप्त.

---

2. Dutiyauruvelasuttaṃ

२. दुसरे उरुवेला सुत्त

---

22. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhikkhave, samayaṃ uruvelāyaṃ viharāmi najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho. Atha kho, bhikkhave, sambahulā brāhmaṇā jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā mayā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho, bhikkhave, te brāhmaṇā maṃ etadavocuṃ – ‘sutaṃ netaṃ, bho gotama – na samaṇo gotamo brāhmaṇe jiṇṇe vuddhe mahallake addhagate vayoanuppatte abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimantetīti. Tayidaṃ, bho gotama, tatheva. Na hi bhavaṃ gotamo brāhmaṇe jiṇṇe vuddhe mahallake addhagate vayoanuppatte abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti. Tayidaṃ, bho gotama, na sampannamevā’’’ti.

२२. “भिक्खूहो, एका वेळी मी उरुवेला येथे नेरंजरा नदीच्या काठी अजपाल निग्रोध वृक्षाखाली नुकताच पूर्ण संबोधी प्राप्त करून विहार करत होतो. तेव्हा, भिक्खूहो, अनेक वृद्ध, वयोवृद्ध, म्हातारे, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेले ब्राह्मण माझ्याकडे आले; जवळ येऊन त्यांनी माझ्याशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर, भिक्खूहो, ते ब्राह्मण मला असे म्हणाले— ‘हे गौतम, आम्ही असे ऐकले आहे की— “श्रमण गौतम वृद्ध, वयोवृद्ध, म्हाताऱ्या, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेल्या ब्राह्मणांना अभिवादन करत नाहीत, त्यांच्या स्वागतासाठी उभे राहत नाहीत किंवा त्यांना आसनासाठी आमंत्रित करत नाहीत.” हे गौतम, हे खरोखरच तसेच आहे. कारण आपण, गौतम, वृद्ध, वयोवृद्ध, म्हाताऱ्या, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेल्या ब्राह्मणांना अभिवादन करत नाही, त्यांच्या स्वागतासाठी उभे राहत नाही किंवा त्यांना आसनासाठी आमंत्रित करत नाही. हे गौतम, हे मुळीच योग्य नाही.’”

---

‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘nayime āyasmanto jānanti theraṃ vā therakaraṇe vā dhamme’ti. Vuddho cepi, bhikkhave, hoti āsītiko vā nāvutiko vā vassasatiko vā jātiyā. So ca hoti akālavādī abhūtavādī anatthavādī adhammavādī avinayavādī, anidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā akālena anapadesaṃ apariyantavatiṃ anatthasaṃhitaṃ. Atha kho so ‘bālo thero’tveva saṅkhaṃ gacchati.

“तेव्हा, भिक्खूहो, माझ्या मनात असा विचार आला— ‘हे आयुष्यमान (ब्राह्मण) थेर कोण असतो किंवा थेर बनवणारे धम्म कोणते आहेत, हे जाणत नाहीत.’ भिक्खूहो, एखादा मनुष्य जन्माने ऐंशी, नव्वद किंवा शंभर वर्षांचा वृद्ध असला, तरी जर तो अवेळी बोलणारा, असत्य बोलणारा, निरर्थक बोलणारा, अधम्माचे बोलणारा, अविनयाचे बोलणारा असेल; आणि अवेळी, निरर्थक, अमर्याद, अहितकारक आणि मनात साठवून ठेवण्यास अयोग्य असे बोलत असेल, तर तो केवळ ‘मूर्ख थेर’ म्हणूनच गणला जातो.”

---

‘‘Daharo cepi, bhikkhave, hoti yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā. So ca hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. Atha kho so ‘paṇḍito thero’tveva saṅkhaṃ gacchati.

"भिक्खूहो, जरी एखादा मनुष्य तरुण, नवयुवक, काळेभोर केस असलेला, सुंदर तारुण्याने युक्त आणि पहिल्या वयात (प्रथमावस्थेत) असलेला असला, तरी जर तो योग्य वेळी बोलणारा (कालवादी), सत्य बोलणारा (भूतवादी), अर्थपूर्ण बोलणारा (अथवादी), धम्माला धरून बोलणारा (धम्मवादी), विनयाला धरून बोलणारा (विनयवादी) असेल; आणि योग्य वेळी, सकारण, मर्यादित, कल्याणकारी व मनात साठवून ठेवण्याजोगे बोलणारा असेल, तर तो खरोखर 'पंडित थेर' (ज्ञानी वृद्ध) म्हणूनच गणला जातो।"

---

‘‘Cattārome[Pg.331], bhikkhave, therakaraṇā dhammā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ime kho, bhikkhave, cattāro therakaraṇā dhammā’’ti.

"भिक्खूहो, थेरत्व (वृद्धत्व किंवा श्रेष्ठत्व) निर्माण करणारे हे चार धम्म आहेत। कोणते चार? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू शीलवान असतो; तो पातिमोक्ख संवराने सुरक्षित राहतो, उत्तम आचार आणि गोचराने युक्त असतो, सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो, आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार स्वतःला प्रशिक्षित करतो। तो बहुश्रुत (खूप ऐकलेला/शिकलेला) असतो, श्रुत धारण करणारा (स्मरण ठेवणारा) आणि श्रुताचा संग्रह करणारा असतो। जे धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त आहेत, आणि जे संपूर्णपणे परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात; असे धम्म त्याने विपुल प्रमाणात ऐकलेले असतात, लक्षात ठेवलेले असतात, वाणीने त्यांचा सराव केलेला असतो, मनाने त्यांचे चिंतन केलेले असते आणि प्रज्ञेने (दृष्टीने) त्यांचे उत्तम प्रकारे आकलन केलेले असते। तो उच्च चित्ताशी संबंधित असलेल्या आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चारही झानांचा (ध्यानांचा) सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास लाभ घेणारा असतो। आसवांच्या क्षयामुळे, तो आसवरहित अशा चेतोविमुत्ती आणि प्रज्ञाविमुत्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रवेश करून विहार करतो। भिक्खूहो, हेच ते थेरत्व निर्माण करणारे चार धम्म आहेत।"

---

‘‘Yo uddhatena cittena, samphañca bahu bhāsati;

Asamāhitasaṅkappo, asaddhammarato mago;

Ārā so thāvareyyamhā, pāpadiṭṭhi anādaro.

"जो चंचल चित्ताने निरर्थक बडबड करतो, ज्याचे संकल्प स्थिर नसतात, जो असद्धम्मात रमणारा आणि अज्ञानी (वनातील पशूसारखा) असतो; तो पापी दृष्टी असलेला व आदररहित मनुष्य थेरत्वापासून (श्रेष्ठत्वापासून) दूरच असतो।"

---

‘‘Yo ca sīlena sampanno, sutavā paṭibhānavā;

Saññato dhīro dhammesu, paññāyatthaṃ vipassati.

"परंतु जो शीलाने संपन्न, बहुश्रुत आणि प्रतिभावान (बुद्धिमान) असतो; जो धम्मांमध्ये संयमित व धीर असतो, तो प्रज्ञेने सत्याचा अर्थ पाहतो।"

---

‘‘Pāragū sabbadhammānaṃ, akhilo paṭibhānavā;

Pahīnajātimaraṇo, brahmacariyassa kevalī.

"जो सर्व धम्मांच्या पार गेलेला असतो, जो दोषरहित (राग-द्वेषादी खिळा नसलेला) आणि प्रतिभावान असतो; ज्याने जन्म आणि मृत्यू नष्ट केले आहेत, आणि जो ब्रह्मचर्यात परिपूर्ण झाला आहे;"

---

‘‘Tamahaṃ vadāmi theroti, yassa no santi āsavā;

Āsavānaṃ khayā bhikkhu, so theroti pavuccatī’’ti. dutiyaṃ;

"ज्यामध्ये कोणतेही आसव उरलेले नाहीत, त्यालाच मी 'थेर' म्हणतो। आसवांच्या क्षयामुळेच भिक्खूला 'थेर' म्हटले जाते।" (दुसरे सुत्त समाप्त)

---

3. Lokasuttaṃ

३. "लोकसुत्त"

---

23. ‘‘Loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho. Lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho. Lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho. Lokanirodho tathāgatassa [Pg.332] sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā. Lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā.

२३. "भिक्खूहो, तथागतांनी लोकाचा (संसाराचा/दुःखाचा) पूर्णपणे बोध घेतला आहे; तथागत लोकांपासून अलिप्त आहेत। भिक्खूहो, तथागतांनी लोकसमुदयाचा (दुःखाच्या उत्पत्तीचा) पूर्णपणे बोध घेतला आहे; तथागतांनी लोकसमुदयाचा त्याग केला आहे। भिक्खूहो, तथागतांनी लोकनिरोधाचा (दुःखाच्या निरोधाचा) पूर्णपणे बोध घेतला आहे; तथागतांनी लोकनिरोधाचा साक्षात केला आहे। भिक्खूहो, तथागतांनी लोकनिरोधगामिनी प्रतिपदेचा (दुःखाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचा) पूर्णपणे बोध घेतला आहे; तथागतांनी लोकनिरोधगामिनी प्रतिपदेची भावना (विकास) केली आहे।"

---

‘‘Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccati.

"भिक्खूहो, देव, मार आणि ब्रह्मासह असलेल्या या लोकात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह असलेल्या या प्रजेमध्ये जे काही पाहिले गेले, ऐकले गेले, स्पर्शले गेले (अनुभवले गेले), जाणले गेले, प्राप्त केले गेले, शोधले गेले आणि मनाने चिंतन केले गेले; त्या सर्वांचा तथागतांनी पूर्णपणे बोध घेतला आहे। म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते।"

---

‘‘Yañca, bhikkhave, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccati.

"भिक्खूहो, ज्या रात्री तथागतांनी अनुत्तर सम्यक्संबोधचा लाभ घेतला आणि ज्या रात्री ते अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले, या दोन्हीच्या दरम्यान ते जे काही बोलले, उच्चारले किंवा उपदेशिले, ते सर्व तसेच घडते, त्याहून वेगळे नाही। म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते।"

---

‘‘Yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccati.

"भिक्खूहो, तथागत जसे बोलतात तसेच करतात, आणि जसे करतात तसेच बोलतात। याप्रमाणे, ते यथावादी तथाकारी आणि यथाकारी तथावादी आहेत। म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते।"

---

‘‘Sadevake, bhikkhave, loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccati’’.

"भिक्खूहो, देव, मार आणि ब्रह्मासह असलेल्या या लोकात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह असलेल्या या प्रजेमध्ये तथागत हे सर्वांना जिंकणारे (अभिभू), कोणाकडूनही न जिंकले जाणारे (अनभिभूत), सर्व काही पाहणारे (द्रष्टा) आणि वश करणारे (वशवर्ती) आहेत। म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते।"

---

‘‘Sabbaṃ lokaṃ abhiññāya, sabbaṃ loke yathātathaṃ;

Sabbaṃ lokaṃ visaṃyutto, sabbaloke anūpayo.

"सर्व लोकाला उच्च ज्ञानाने जाणून, लोकांमधील सर्व काही जसे आहे तसे ओळखून, ते सर्व लोकांपासून अलिप्त आहेत आणि सर्व लोकात कशाचीही आसक्ती न बाळगणारे आहेत।"

---

‘‘Sa ve sabbābhibhū dhīro, sabbaganthappamocano;

Phuṭṭha’ssa paramā santi, nibbānaṃ akutobhayaṃ.

"ते खरोखर सर्वांना जिंकणारे, धीर आणि सर्व ग्रंथींमधून (बंधनांमधून) मुक्त झालेले आहेत। त्यांनी परम शांतीचा, म्हणजेच निर्भय अशा निर्वाणाचा स्पर्श (साक्षात) केला आहे।"

---

‘‘Esa khīṇāsavo buddho, anīgho chinnasaṃsayo;

Sabbakammakkhayaṃ patto, vimutto upadhisaṅkhaye.

"हे आसवरहित बुद्ध आहेत, जे दुःखरहित आहेत आणि ज्यांचे सर्व संशय नष्ट झाले आहेत। ते सर्व कर्मांच्या क्षयाप्रत पोहोचले आहेत आणि उपाधींच्या नाशाने (निर्वाणात) मुक्त झाले आहेत।"

---

‘‘Esa so bhagavā buddho, esa sīho anuttaro;

Sadevakassa lokassa, brahmacakkaṃ pavattayī.

"हे ते भगवान बुद्ध आहेत, जे अनुत्तर सिंह आहेत; त्यांनी देवलोकासह संपूर्ण जगासाठी श्रेष्ठ धम्मचक्र प्रवर्तित केले।"

---

‘‘Iti devā manussā ca, ye buddhaṃ saraṇaṃ gatā;

Saṅgamma taṃ namassanti, mahantaṃ vītasāradaṃ.

"अशा प्रकारे, जे देव आणि मनुष्य बुद्धांना शरण गेले आहेत, ते एकत्र येऊन त्या महान आणि भयमुक्त बुद्धांना वंदन करतात:"

---

‘‘Danto [Pg.333] damayataṃ seṭṭho, santo samayataṃ isi;

Mutto mocayataṃ aggo, tiṇṇo tārayataṃ varo.

"'स्वतः संयमित असून ते संयम राखणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेत; स्वतः शांत असून ते शांत करणाऱ्यांमध्ये ऋषी आहेत; स्वतः मुक्त असून ते मुक्त करणाऱ्यांमध्ये अग्रगण्य आहेत; स्वतः पार गेलेले असून ते पार नेणाऱ्यांमध्ये उत्तम आहेत।'"

---

‘‘Iti hetaṃ namassanti, mahantaṃ vītasāradaṃ;

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi te paṭipuggalo’’ti. tatiyaṃ;

"अशा प्रकारे ते त्या महान आणि भयमुक्त बुद्धांना वंदन करतात: 'देवलोकासह या संपूर्ण जगात तुमच्या तोडीचा दुसरा कोणीही नाही।'" (तिसरे सुत्त समाप्त)

---

4. Kāḷakārāmasuttaṃ

४. "काळकारामसुत्त"

---

24. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sākete viharati kāḷakārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

२४. "एका वेळी भगवान साकेत येथील काळकाराम विहारात विहार करत होते। तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले— 'भिक्खूहो!' 'भदंत!' असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला। भगवान म्हणाले—"

---

‘‘Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi.

"भिक्खूहो, देव, मार आणि ब्रह्मासह असलेल्या या लोकात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह असलेल्या या प्रजेमध्ये जे काही पाहिले गेले, ऐकले गेले, स्पर्शले गेले (अनुभवले गेले), जाणले गेले, प्राप्त केले गेले, शोधले गेले आणि मनाने चिंतन केले गेले; ते सर्व मी जाणतो।"

---

‘‘Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ abbhaññāsiṃ. Taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsi.

"भिक्खूहो, देव, मार आणि ब्रह्मासह असलेल्या या लोकात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह असलेल्या या प्रजेमध्ये जे काही पाहिले गेले, ऐकले गेले, स्पर्शले गेले (अनुभवले गेले), जाणले गेले, प्राप्त केले गेले, शोधले गेले आणि मनाने चिंतन केले गेले; ते सर्व मी उच्च ज्ञानाने जाणले आहे। ते तथागतांना ज्ञात आहे, परंतु तथागत त्याच्या अधीन होत नाहीत (त्याच्याशी आसक्त होत नाहीत)।"

---

‘‘Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ na jānāmīti vadeyyaṃ, taṃ mamassa musā.

"भिक्खूहो, देव, मार आणि ब्रह्मासह असलेल्या या लोकात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह असलेल्या या प्रजेमध्ये जे काही पाहिले गेले, ऐकले गेले, स्पर्शले गेले (अनुभवले गेले), जाणले गेले, प्राप्त केले गेले, शोधले गेले आणि मनाने चिंतन केले गेले; ते जर मी 'जाणत नाही' असे म्हटले, तर ते माझे असत्य ठरेल।"

---

‘‘Yaṃ, bhikkhave…pe… tamahaṃ jānāmi ca na ca jānāmīti vadeyyaṃ, taṃpassa tādisameva.

"भिक्खूहो, ...पे... ते जर मी 'जाणतोही आणि जाणत नाही' असे म्हटले, तर ते देखील तसेच (असत्य) ठरेल।"

---

‘‘Yaṃ, bhikkhave…pe… tamahaṃ neva jānāmi na na jānāmīti vadeyyaṃ, taṃ mamassa kali.

"भिक्खूहो, ...पे... ते जर मी 'जाणतही नाही आणि असे नाही की जाणत नाही' असे म्हटले, तर तो माझा दोष ठरेल।"

---

‘‘Iti kho, bhikkhave, tathāgato daṭṭhā daṭṭhabbaṃ, diṭṭhaṃ na maññati, adiṭṭhaṃ na maññati, daṭṭhabbaṃ na maññati, daṭṭhāraṃ na maññati; sutvā sotabbaṃ, sutaṃ na [Pg.334] maññati, asutaṃ na maññati, sotabbaṃ na maññati, sotāraṃ na maññati; mutvā motabbaṃ, mutaṃ na maññati, amutaṃ na maññati, motabbaṃ na maññati, motāraṃ na maññati; viññatvā viññātabbaṃ, viññātaṃ na maññati, aviññātaṃ na maññati, viññātabbaṃ na maññati, viññātāraṃ na maññati. Iti kho, bhikkhave, tathāgato diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu tādīyeva tādī. Tamhā ca pana tādimhā añño tādī uttaritaro vā paṇītataro vā natthīti vadāmī’’ti.

“भिक्खूहो, अशा प्रकारे तथागत पाहण्याजोगे ते पाहून, पाहिलेल्या गोष्टीविषयी (तृष्णा, मान आणि दृष्टीने) कल्पना (मन्ञना) करत नाहीत, न पाहिलेल्या गोष्टीविषयी कल्पना करत नाहीत, पाहण्याजोग्या गोष्टीविषयी कल्पना करत नाहीत, आणि पाहणाऱ्याविषयी (द्रष्ट्याविषयी) कल्पना करत नाहीत. ऐकून, ऐकण्याजोगे ते ऐकून, ऐकलेल्या गोष्टीविषयी कल्पना करत नाहीत, न ऐकलेल्या गोष्टीविषयी कल्पना करत नाहीत, ऐकण्याजोग्या गोष्टीविषयी कल्पना करत नाहीत, आणि ऐकणाऱ्याविषयी कल्पना करत नाहीत. अनुभवून (वास घेऊन, चव घेऊन, स्पर्श करून), अनुभवण्याजोगे ते अनुभवून, अनुभवलेल्या गोष्टीविषयी कल्पना करत नाहीत, न अनुभवलेल्या गोष्टीविषयी कल्पना करत नाहीत, अनुभवण्याजोग्या गोष्टीविषयी कल्पना करत नाहीत, आणि अनुभवणाऱ्याविषयी कल्पना करत नाहीत. जाणून घेऊन, जाणण्याजोगे ते जाणून घेऊन, जाणलेल्या गोष्टीविषयी कल्पना करत नाहीत, न जाणलेल्या गोष्टीविषयी कल्पना करत नाहीत, जाणण्याजोग्या गोष्टीविषयी कल्पना करत नाहीत, आणि जाणणाऱ्याविषयी कल्पना करत नाहीत. अशा प्रकारे, भिक्खूहो, तथागत हे पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, अनुभवलेल्या आणि जाणलेल्या धर्मांमध्ये (विषयांमध्ये) 'तादी' (अविकारी/स्थिर) च आहेत. आणि मी असे सांगतो की, अशा 'तादी' तथागतांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक उदात्त असा दुसरा कोणताही 'तादी' नाही.”

---

‘‘Yaṃ kiñci diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vā,Ajjhositaṃ saccamutaṃ paresaṃ;

Na tesu tādī sayasaṃvutesu,Saccaṃ musā vāpi paraṃ daheyya.

“इतरांनी पाहिलेले, ऐकलेले किंवा अनुभवलेले जे काही आहे, ज्याला त्यांनी सत्य मानून घट्ट पकडून ठेवले आहे; स्वतःला संयमित म्हणवून घेणाऱ्या अशा (मिथ्यादृष्टी) लोकांमध्ये 'तादी' (अविकारी पुरुष) त्यांच्यातील कोणत्याही गोष्टीला सत्य किंवा असत्य म्हणून श्रेष्ठ मानून मनात स्थान देत नाही.”

---

‘‘Etañca sallaṃ paṭikacca disvā,Ajjhositā yattha pajā visattā;

Jānāmi passāmi tatheva etaṃ,Ajjhositaṃ natthi tathāgatāna’’nti. catutthaṃ;

“हा (दृष्टीरूपी) शल्य (बाण) आधीच पाहून, ज्यामध्ये ही प्रजा आसक्त झाली आहे आणि अडकली आहे; मी हे अशाच प्रकारे जाणतो आणि पाहतो. तथागतांमध्ये अशी कोणतीही आसक्ती (अभिनिवेश) नसते.” (चौथे सूत्र समाप्त)

---

5. Brahmacariyasuttaṃ

५. “ब्रह्मचर्यसुत्त”

---

25. ‘‘Nayidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati janakuhanatthaṃ, na janalapanatthaṃ, na lābhasakkārasilokānisaṃsatthaṃ, na itivādappamokkhānisaṃsatthaṃ, na ‘iti maṃ jano jānātū’ti. Atha kho idaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati saṃvaratthaṃ pahānatthaṃ virāgatthaṃ nirodhattha’’nti.

२५. “भिक्खूहो, हे ब्रह्मचर्य लोकांना फसवण्यासाठी (आश्चर्यचकित करण्यासाठी) आचरले जात नाही, लोकांना भुरळ घालण्यासाठी आचरले जात नाही, लाभ, सत्कार आणि कीर्ती मिळवण्यासाठी आचरले जात नाही, वादात विजय मिळवण्यासाठी आचरले जात नाही, किंवा 'लोक मला अशा प्रकारे ओळखोत' या हेतूने आचरले जात नाही. तर भिक्खूहो, हे ब्रह्मचर्य केवळ संयमासाठी, प्रहाणासाठी (त्यागासाठी), विरागासाठी (आसक्ती नष्ट करण्यासाठी) आणि निरोधासाठी (दुःख निरोधासाठी) आचरले जाते.”

---

‘‘Saṃvaratthaṃ pahānatthaṃ, brahmacariyaṃ anītihaṃ;

Adesayi so bhagavā, nibbānogadhagāminaṃ;

Esa maggo mahantehi, anuyāto mahesibhi.

“संयमासाठी आणि प्रहाणासाठी, परंपरेवर आधारित नसलेले (स्वानुभूतीचे) आणि निर्वाणात विलीन होणारे हे ब्रह्मचर्य त्या भगवंतांनी उपदेशिले आहे. हाच तो मार्ग आहे, ज्याचे थोर महर्षींनी अनुसरण केले आहे.”

---

‘‘Ye ca taṃ paṭipajjanti, yathā buddhena desitaṃ;

Dukkhassantaṃ karissanti, satthusāsanakārino’’ti. pañcamaṃ;

“आणि जे लोक बुद्धांनी उपदेशिल्याप्रमाणे या मार्गाचे आचरण करतात, ते शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) शासनाचे पालन करणारे असून दुःखाचा अंत करतील.” (पाचवे सूत्र समाप्त)

---

6. Kuhasuttaṃ

६. “कुहसुत्त”

---

26. ‘‘Ye [Pg.335] te, bhikkhave, bhikkhū kuhā thaddhā lapā siṅgī unnaḷā asamāhitā, na me te, bhikkhave, bhikkhū māmakā. Apagatā ca te, bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā, na ca te imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Ye ca kho te, bhikkhave, bhikkhū nikkuhā nillapā dhīrā atthaddhā susamāhitā, te kho me, bhikkhave, bhikkhū māmakā. Anapagatā ca te, bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā. Te ca imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjantī’’ti.

२६. “भिक्खूहो, जे भिक्खू ढोंगी (फसवणारे), उद्धट, बडबडे (भुरळ घालणारे), कपटी (शिंगासारख्या प्रकट क्लेशांनी युक्त), गर्विष्ठ आणि असंयत (असमाहित) आहेत; ते भिक्खू माझे नव्हेत. भिक्खूहो, ते भिक्खू या धम्म-विनयापासून दूर गेले आहेत, आणि ते या धम्म-विनयात वृद्धी, प्रगती व विशालतेला प्राप्त होत नाहीत. परंतु, भिक्खूहो, जे भिक्खू ढोंग न करणारे, बडबड न करणारे, प्रज्ञावान, नम्र आणि सुसमाहित (शांत चित्त असलेले) आहेत; ते भिक्खू माझे आहेत. ते या धम्म-विनयापासून दूर गेलेले नाहीत. आणि ते या धम्म-विनयात वृद्धी, प्रगती व विशालतेला प्राप्त होतात.”

---

‘‘Kuhā thaddhā lapā siṅgī, unnaḷā asamāhitā;

Na te dhamme virūhanti, sammāsambuddhadesite.

“जे ढोंगी, उद्धट, बडबडे, कपटी, गर्विष्ठ आणि असंयत आहेत; ते सम्यक संबुद्धांनी उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये प्रगती करू शकत नाहीत.”

---

‘‘Nikkuhā nillapā dhīrā, atthaddhā susamāhitā;

Te ve dhamme virūhanti, sammāsambuddhadesite’’ti. chaṭṭhaṃ;

“परंतु जे ढोंग न करणारे, बडबड न करणारे, प्रज्ञावान, नम्र आणि सुसमाहित आहेत; तेच सम्यक संबुद्धांनी उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये निश्चितपणे प्रगती करतात.” (सहावे सूत्र समाप्त)

---

7. Santuṭṭhisuttaṃ

७. “संतुट्ठिसुत्त”

---

27. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, appāni ca sulabhāni ca, tāni ca anavajjāni. Katamāni cattāri? Paṃsukūlaṃ, bhikkhave, cīvarānaṃ appañca sulabhañca, tañca anavajjaṃ. Piṇḍiyālopo, bhikkhave, bhojanānaṃ appañca sulabhañca, tañca anavajjaṃ. Rukkhamūlaṃ, bhikkhave, senāsanānaṃ appañca sulabhañca, tañca anavajjaṃ. Pūtimuttaṃ, bhikkhave, bhesajjānaṃ appañca sulabhañca, tañca anavajjaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cattāri appāni ca sulabhāni ca, tāni ca anavajjāni. Yato kho, bhikkhave, bhikkhu appena ca tuṭṭho hoti sulabhena ca, idamassāhaṃ aññataraṃ sāmaññaṅganti vadāmī’’ti.

२७. “भिक्खूहो, या चार गोष्टी अत्यंत अल्प मूल्याच्या, सहज मिळणाऱ्या आणि निर्दोष आहेत. कोणत्या चार? भिक्खूहो, चिवरांमध्ये पांसुकूल (फेकून दिलेले चिंध्यांचे चिवर) हे अल्प मूल्याचे आणि सहज मिळणारे आहे, आणि ते निर्दोष आहे. भिक्खूहो, भोजनामध्ये पिंडियालोप (भिक्षेचे अन्न) हे अल्प मूल्याचे आणि सहज मिळणारे आहे, आणि ते निर्दोष आहे. भिक्खूहो, शयनासनांमध्ये (राहण्याच्या जागेत) वृक्षमूल (झाडाची सावली) हे अल्प मूल्याचे आणि सहज मिळणारे आहे, आणि ते निर्दोष आहे. भिक्खूहो, औषधांमध्ये पूतिमुत्त (गोमूत्र किंवा सडलेले मूत्र) हे अल्प मूल्याचे आणि सहज मिळणारे आहे, आणि ते निर्दोष आहे. भिक्खूहो, या चार गोष्टी अत्यंत अल्प मूल्याच्या, सहज मिळणाऱ्या आणि निर्दोष आहेत. भिक्खूहो, जेव्हा एखादा भिक्खू अशा अल्प मूल्याच्या आणि सहज मिळणाऱ्या गोष्टींनी संतुष्ट असतो, तेव्हा मी त्याला श्रमणत्वाचे (भिक्खू असण्याचे) एक अंग मानतो.”

---

‘‘Anavajjena tuṭṭhassa, appena sulabhena ca;

Na senāsanamārabbha, cīvaraṃ pānabhojanaṃ;

Vighāto hoti cittassa, disā nappaṭihaññati.

“जो निर्दोष, अल्प मूल्याच्या आणि सहज मिळणाऱ्या गोष्टींनी संतुष्ट असतो, त्याला शयनासन, चिवर, अन्न आणि पेय यांमुळे मनात कोणताही त्रास (खिन्नता) होत नाही, आणि कोणत्याही दिशेला जाताना त्याला अडथळा येत नाही.”

---

‘‘Ye cassa dhammā akkhātā, sāmaññassānulomikā;

Adhiggahitā tuṭṭhassa, appamattassa sikkhato’’ti. sattamaṃ;

“आणि श्रमणत्वाला अनुकूल असणारे जे धम्म भगवंतांनी उपदेशिले आहेत, ते सर्व धम्म संतुष्ट, अप्रमत्त आणि साधना करणाऱ्या भिक्खूद्वारे आत्मसात केले जातात.” (सातवे सूत्र समाप्त)

---

8. Ariyavaṃsasuttaṃ

८. “अरियवंससुत्त”

---

28. ‘‘Cattārome[Pg.336], bhikkhave, ariyavaṃsā aggaññā rattaññā vaṃsaññā porāṇā asaṃkiṇṇā asaṃkiṇṇapubbā, na saṃkīyanti na saṃkīyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati, laddhā ca cīvaraṃ agadhito amucchito anajjhosanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, no paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato, ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.

२८. “भिक्खूहो, हे चार आर्यवंश (परंपरा) आहेत, जे श्रेष्ठ मानले गेले आहेत, दीर्घकाळापासून चालत आलेले आहेत, प्राचीन आहेत, शुद्ध आहेत आणि कधीही दूषित न झालेले आहेत; जे आता दूषित केले जात नाहीत आणि भविष्यातही दूषित केले जाणार नाहीत, आणि ज्यांची प्रज्ञावान श्रमण व ब्राह्मणांनी कधीही निंदा केलेली नाही. कोणते चार? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू जशा प्रकारच्या चिवराने संतुष्ट असतो, आणि अशा चिवराच्या संतोषाची प्रशंसा करतो. चिवरासाठी तो अयोग्य आणि अयोग्य मार्गाने शोध (अनेषणा) करत नाही. चिवर न मिळाल्यास तो व्याकुळ होत नाही, आणि चिवर मिळाल्यास तो त्यात आसक्त न होता, मोहित न होता, गुंतून न पडता, त्यातील दोष पाहून आणि त्यातून मुक्त होण्याचा मार्ग जाणून त्याचा उपयोग करतो. तसेच, त्या चिवराच्या संतोषाने तो स्वतःची प्रशंसा करत नाही आणि इतरांना तुच्छ लेखत नाही. जो भिक्खू या संतोषात कुशल, आळस न करणारा, जागरूक (संप्रजन्ययुक्त) आणि स्मृतिमान असतो; भिक्खूहो, अशा भिक्खूला प्राचीन, श्रेष्ठ अशा आर्यवंशात स्थित असलेला भिक्खू म्हटले जाते.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena, itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca piṇḍapātahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca piṇḍapātaṃ na paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṃ agadhito amucchito anajjhosanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, no paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato, ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.

“पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, भिक्खू जशा प्रकारच्या पिंडपाताने (भिक्षेच्या अन्नाने) संतुष्ट असतो, आणि अशा पिंडपाताच्या संतोषाची प्रशंसा करतो. पिंडपातासाठी तो अयोग्य आणि अयोग्य मार्गाने शोध (अनेषणा) करत नाही. पिंडपात न मिळाल्यास तो व्याकुळ होत नाही, आणि पिंडपात मिळाल्यास तो त्यात आसक्त न होता, मोहित न होता, गुंतून न पडता, त्यातील दोष पाहून आणि त्यातून मुक्त होण्याचा मार्ग जाणून त्याचे सेवन करतो. तसेच, त्या पिंडपाताच्या संतोषाने तो स्वतःची प्रशंसा करत नाही आणि इतरांना तुच्छ लेखत नाही. जो भिक्खू या संतोषात कुशल, आळस न करणारा, जागरूक (संप्रजन्ययुक्त) आणि स्मृतिमान असतो; भिक्खूहो, अशा भिक्खूला प्राचीन, श्रेष्ठ अशा आर्यवंशात स्थित असलेला भिक्खू म्हटले जाते.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca senāsanahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca senāsanaṃ na paritassati, laddhā ca senāsanaṃ agadhito amucchito anajjhosanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, no paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato, ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! भिक्षू कोणत्याही मिळेल त्या शय्या-आसनाने संतुष्ट असतो, आणि कोणत्याही शय्या-आसनाच्या संतुष्टीची प्रशंसा करणारा असतो. शय्या-आसनाच्या कारणाने तो अयोग्य व अयोग्य मार्गाने उपजीविका (अनेषणा) करत नाही. शय्या-आसन न मिळाल्यास तो व्याकुळ होत नाही, आणि मिळाल्यास आसक्ती न बाळगता, मोहित न होता, लिप्त न होता, त्यातील दोष पाहणारा आणि त्यातून मुक्त होण्याचे ज्ञान ठेवून त्याचा उपभोग घेतो. आणि त्या कोणत्याही शय्या-आसनाच्या संतुष्टीमुळे तो स्वतःची प्रशंसा करत नाही आणि इतरांना तुच्छ लेखत नाही. जो कोणी यामध्ये कुशल, आळस नसलेला, सजग आणि स्मृतिमान असतो; भिक्षूंनो! हा भिक्षू प्राचीन, श्रेष्ठ अशा अरिया वंशात (आर्यवंशात) स्थित असलेला भिक्षू म्हटला जातो.

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hoti bhāvanārato, pahānārāmo hoti pahānarato; tāya ca pana bhāvanārāmatāya bhāvanāratiyā [Pg.337] pahānārāmatāya pahānaratiyā nevattānukkaṃseti, no paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato, ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito. Ime kho, bhikkhave, cattāro ariyavaṃsā aggaññā rattaññā vaṃsaññā porāṇā asaṃkiṇṇā asaṃkiṇṇapubbā, na saṃkīyanti na saṃkīyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi.

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! भिक्षू हा भावनेमध्ये (चित्तभावनेच्या विकासात) रमणारा, भावनेमध्ये लीन असणारा असतो; आणि त्यागात रमणारा, त्यागात लीन असणारा असतो. त्या भावनेतील रममाणतेमुळे व त्यागातील रममाणतेमुळे तो स्वतःची प्रशंसा करत नाही आणि इतरांना तुच्छ लेखत नाही. जो कोणी यामध्ये कुशल, आळस नसलेला, सजग आणि स्मृतिमान असतो; भिक्षूंनो! हा भिक्षू प्राचीन, श्रेष्ठ अशा अरिया वंशात स्थित असलेला भिक्षू म्हटला जातो. भिक्षूंनो! हे चार अरिया वंश श्रेष्ठ, दीर्घकालीन, पारंपारिक, प्राचीन, अमिश्रित आणि पूर्वी कधीही संकरित न झालेले आहेत; जे सध्याही नाकारले जात नाहीत आणि भविष्यातही नाकारले जाणार नाहीत, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे ज्यांची निंदा केली जात नाही.

---

‘‘Imehi ca pana, bhikkhave, catūhi ariyavaṃsehi samannāgato bhikkhu puratthimāya cepi disāya viharati sveva aratiṃ sahati, na taṃ arati sahati; pacchimāya cepi disāya viharati sveva aratiṃ sahati, na taṃ arati sahati; uttarāya cepi disāya viharati sveva aratiṃ sahati, na taṃ arati sahati; dakkhiṇāya cepi disāya viharati sveva aratiṃ sahati, na taṃ arati sahati. Taṃ kissa hetu? Aratiratisaho hi, bhikkhave, dhīro’’ti.

भिक्षूंनो! या चार अरिया वंशांनी युक्त असलेला भिक्षू जर पूर्व दिशेला राहत असला, तरी तोच अरतीवर (उदासीनतेवर) विजय मिळवतो, अरती त्याच्यावर विजय मिळवू शकत नाही. जर तो पश्चिम दिशेला राहत असला, तरी तोच अरतीवर विजय मिळवतो, अरती त्याच्यावर विजय मिळवू शकत नाही. जर तो उत्तर दिशेला राहत असला, तरी तोच अरतीवर विजय मिळवतो, अरती त्याच्यावर विजय मिळवू शकत नाही. जर तो दक्षिण दिशेला राहत असला, तरी तोच अरतीवर विजय मिळवतो, अरती त्याच्यावर विजय मिळवू शकत नाही. याचे कारण काय? भिक्षूंनो! कारण धीर पुरुष (धैर्यवान भिक्षू) हा अरती (उदासीनता) आणि रती (आसक्ती) या दोन्हींवर विजय मिळवणारा असतो.

---

‘‘Nārati sahati dhīraṃ, nārati dhīraṃ sahati;

Dhīrova aratiṃ sahati, dhīro hi aratissaho.

उदासीनता धैर्यवानाला पराभूत करू शकत नाही, धैर्यवान उदासीनतेने पराभूत होत नाही. धैर्यवानच उदासीनतेवर विजय मिळवतो, कारण धैर्यवान हा उदासीनतेवर विजय मिळवणारा असतो.

---

‘‘Sabbakammavihāyīnaṃ, panuṇṇaṃ ko nivāraye;

Nekkhaṃ jambonadasseva, ko taṃ ninditumarahati;

Devāpi naṃ pasaṃsanti, brahmunāpi pasaṃsito’’ti. aṭṭhamaṃ;

सर्व कर्मांचा त्याग करणाऱ्या आणि क्लेशांचे उच्चाटन करणाऱ्या अर्हताला कोण रोखू शकेल? जंबूनद सोन्याच्या नाण्याप्रमाणे शुद्ध असलेल्या अशा व्यक्तीची निंदा करण्यास कोण पात्र आहे? देवही त्याची प्रशंसा करतात आणि ब्रह्मदेवाकडूनही तो प्रशंसित आहे.

---

9. Dhammapadasuttaṃ

९. धम्मपदसुत्त

---

29. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, dhammapadāni aggaññāni rattaññāni vaṃsaññāni porāṇāni asaṃkiṇṇāni asaṃkiṇṇapubbāni, na saṃkīyanti na saṃkīyissanti, appaṭikuṭṭhāni samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katamāni cattāri? Anabhijjhā, bhikkhave, dhammapadaṃ aggaññaṃ rattaññaṃ vaṃsaññaṃ porāṇaṃ asaṃkiṇṇaṃ asaṃkiṇṇapubbaṃ, na saṃkīyati na saṃkīyissati, appaṭikuṭṭhaṃ samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi.

२९. भिक्षूंनो! ही चार धम्मपदे श्रेष्ठ, दीर्घकालीन, पारंपारिक, प्राचीन, अमिश्रित आणि पूर्वी कधीही संकरित न झालेले आहेत; जे सध्याही नाकारले जात नाहीत आणि भविष्यातही नाकारले जाणार नाहीत, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे ज्यांची निंदा केली जात नाही. ती चार कोणती? भिक्षूंनो! अनभिध्या (लोभ नसणे) हे एक धम्मपद आहे, जे श्रेष्ठ, दीर्घकालीन, पारंपारिक, प्राचीन, अमिश्रित आणि पूर्वी कधीही संकरित न झालेले आहे; जे सध्याही नाकारले जात नाही आणि भविष्यातही नाकारले जाणार नाही, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे ज्याची निंदा केली जात नाही.

---

‘‘Abyāpādo, bhikkhave, dhammapadaṃ aggaññaṃ rattaññaṃ vaṃsaññaṃ porāṇaṃ asaṃkiṇṇaṃ asaṃkiṇṇapubbaṃ, na saṃkīyati na saṃkīyissati, appaṭikuṭṭhaṃ samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi.

भिक्षूंनो! अव्यापाद (द्वेष नसणे) हे एक धम्मपद आहे, जे श्रेष्ठ, दीर्घकालीन, पारंपारिक, प्राचीन, अमिश्रित आणि पूर्वी कधीही संकरित न झालेले आहे; जे सध्याही नाकारले जात नाही आणि भविष्यातही नाकारले जाणार नाही, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे ज्याची निंदा केली जात नाही.

---

‘‘Sammāsati[Pg.338], bhikkhave, dhammapadaṃ aggaññaṃ rattaññaṃ vaṃsaññaṃ porāṇaṃ asaṃkiṇṇaṃ asaṃkiṇṇapubbaṃ, na saṃkīyati na saṃkīyissati, appaṭikuṭṭhaṃ samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi.

भिक्षूंनो! सम्मासती (सम्यक स्मृती) हे एक धम्मपद आहे, जे श्रेष्ठ, दीर्घकालीन, पारंपारिक, प्राचीन, अमिश्रित आणि पूर्वी कधीही संकरित न झालेले आहे; जे सध्याही नाकारले जात नाही आणि भविष्यातही नाकारले जाणार नाही, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे ज्याची निंदा केली जात नाही.

---

‘‘Sammāsamādhi, bhikkhave, dhammapadaṃ aggaññaṃ rattaññaṃ vaṃsaññaṃ porāṇaṃ asaṃkiṇṇaṃ asaṃkiṇṇapubbaṃ, na saṃkīyati na saṃkīyissati, appaṭikuṭṭhaṃ samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Imāni kho, bhikkhave, cattāri dhammapadāni aggaññāni rattaññāni vaṃsaññāni porāṇāni asaṃkiṇṇāni asaṃkiṇṇapubbāni, na saṃkīyanti na saṃkīyissanti, appaṭikuṭṭhāni samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti.

भिक्षूंनो! सम्मासमाधी (सम्यक समाधी) हे एक धम्मपद आहे, जे श्रेष्ठ, दीर्घकालीन, पारंपारिक, प्राचीन, अमिश्रित आणि पूर्वी कधीही संकरित न झालेले आहे; जे सध्याही नाकारले जात नाही आणि भविष्यातही नाकारले जाणार नाही, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे ज्याची निंदा केली जात नाही. भिक्षूंनो! हीच ती चार धम्मपदे आहेत, जी श्रेष्ठ, दीर्घकालीन, पारंपारिक, प्राचीन, अमिश्रित आणि पूर्वी कधीही संकरित न झालेली आहेत; जी सध्याही नाकारली जात नाहीत आणि भविष्यातही नाकारली जाणार नाहीत, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे ज्यांची निंदा केली जात नाही.

---

‘‘Anabhijjhālu vihareyya, abyāpannena cetasā;

Sato ekaggacittassa, ajjhattaṃ susamāhito’’ti. navamaṃ;

मनुष्याने लोभरहित होऊन आणि द्वेषरहित चित्ताने राहावे. त्याने स्मृतिमान, एकाग्रचित्त आणि अंतःकरणात चांगल्या प्रकारे समाधीस्थ असावे.

---

10. Paribbājakasuttaṃ

१०. परिव्राजकसुत्त

---

30. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena sambahulā abhiññātā abhiññātā paribbājakā sippinikātīre paribbājakārāme paṭivasanti, seyyathidaṃ annabhāro varadharo sakuludāyī ca paribbājako aññe ca abhiññātā abhiññātā paribbājakā. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena sippinikātīraṃ paribbājakārāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā te paribbājake etadavoca –

३०. एकदा भगवान राजगृह येथे गृध्रकूट पर्वतावर विहार करत होते. त्या वेळी अनेक प्रसिद्ध आणि नामांकित परिव्राजक सिप्पिनिका नदीच्या काठावरील परिव्राजकांच्या आरामात राहत होते, जसे की अन्नभार, वरधर, सकुलुदायी परिव्राजक आणि इतर अनेक प्रसिद्ध परिव्राजक. त्यानंतर, संध्याकाळच्या वेळी भगवान एकांतातून उठून सिप्पिनिका नदीच्या काठावरील परिव्राजकांच्या आरामाकडे गेले. तेथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवंतांनी त्या परिव्राजकांना असे म्हटले –

---

‘‘Cattārimāni, paribbājakā, dhammapadāni aggaññāni rattaññāni vaṃsaññāni porāṇāni asaṃkiṇṇāni asaṃkiṇṇapubbāni, na saṃkīyanti na saṃkīyissanti, appaṭikuṭṭhāni samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katamāni cattāri? Anabhijjhā, paribbājakā, dhammapadaṃ aggaññaṃ rattaññaṃ vaṃsaññaṃ porāṇaṃ asaṃkiṇṇaṃ asaṃkiṇṇapubbaṃ, na saṃkīyati na saṃkīyissati, appaṭikuṭṭhaṃ samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Abyāpādo, paribbājakā, dhammapadaṃ…pe… sammāsati, paribbājakā, dhammapadaṃ…pe… sammāsamādhi, paribbājakā, dhammapadaṃ aggaññaṃ rattaññaṃ vaṃsaññaṃ [Pg.339] porāṇaṃ asaṃkiṇṇaṃ asaṃkiṇṇapubbaṃ, na saṃkīyati na saṃkīyissati, appaṭikuṭṭhaṃ samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Imāni kho, paribbājakā, cattāri dhammapadāni aggaññāni rattaññāni vaṃsaññāni porāṇāni asaṃkiṇṇāni asaṃkiṇṇapubbāni, na saṃkīyanti na saṃkīyissanti, appaṭikuṭṭhāni samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi.

परिव्राजकांनो! ही चार धम्मपदे श्रेष्ठ, दीर्घकालीन, पारंपारिक, प्राचीन, अमिश्रित आणि पूर्वी कधीही संकरित न झालेले आहेत; जे सध्याही नाकारले जात नाहीत आणि भविष्यातही नाकारले जाणार नाहीत, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे ज्यांची निंदा केली जात नाही. ती चार कोणती? परिव्राजकांनो! अनभिध्या (लोभ नसणे) हे एक धम्मपद आहे, जे श्रेष्ठ, दीर्घकालीन, पारंपारिक, प्राचीन, अमिश्रित आणि पूर्वी कधीही संकरित न झालेले आहे; जे सध्याही नाकारले जात नाही आणि भविष्यातही नाकारले जाणार नाही, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे ज्याची निंदा केली जात नाही. अव्यापाद (द्वेष नसणे) हे धम्मपद... तसेच... सम्मासती (सम्यक स्मृती) हे धम्मपद... तसेच... सम्मासमाधी (सम्यक समाधी) हे धम्मपद आहे, जे श्रेष्ठ, दीर्घकालीन, पारंपारिक, प्राचीन, अमिश्रित आणि पूर्वी कधीही संकरित न झालेले आहे; जे सध्याही नाकारले जात नाही आणि भविष्यातही नाकारले जाणार नाही, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे ज्याची निंदा केली जात नाही. परिव्राजकांनो! हीच ती चार धम्मपदे आहेत, जी श्रेष्ठ, दीर्घकालीन, पारंपारिक, प्राचीन, अमिश्रित आणि पूर्वी कधीही संकरित न झालेली आहेत; जी सध्याही नाकारली जात नाहीत आणि भविष्यातही नाकारली जाणार नाहीत, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे ज्यांची निंदा केली जात नाही.

---

‘‘Yo kho, paribbājakā, evaṃ vadeyya – ‘ahametaṃ anabhijjhaṃ dhammapadaṃ paccakkhāya abhijjhāluṃ kāmesu tibbasārāgaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā paññāpessāmī’ti, tamahaṃ tattha evaṃ vadeyyaṃ – ‘etu vadatu byāharatu passāmissānubhāva’nti. So vata, paribbājakā, anabhijjhaṃ dhammapadaṃ paccakkhāya abhijjhāluṃ kāmesu tibbasārāgaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā paññāpessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“हे परिव्राजकांनो, जर कोणी असे म्हणेल की—‘मी या अनभिध्या (लोभ नसणे) रूपी धम्मपदाचा त्याग करून, लोभी आणि कामभोगांमध्ये तीव्र आसक्ती असलेल्या व्यक्तीला श्रमण किंवा ब्राह्मण म्हणून घोषित करीन,’ तर मी त्याला असे म्हणेन—‘त्याला येऊ द्या, बोलू द्या, व्यक्त होऊ द्या, मी त्याचे सामर्थ्य पाहीन!’ हे परिव्राजकांनो, त्याने अनभिध्या रूपी धम्मपदाचा त्याग करून, लोभी आणि कामभोगांमध्ये तीव्र आसक्ती असलेल्या व्यक्तीला श्रमण किंवा ब्राह्मण म्हणून घोषित करावे, हे अशक्य आहे.”

---

‘‘Yo kho, paribbājakā, evaṃ vadeyya – ‘ahametaṃ abyāpādaṃ dhammapadaṃ paccakkhāya byāpannacittaṃ paduṭṭhamanasaṅkappaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā paññāpessāmī’ti, tamahaṃ tattha evaṃ vadeyyaṃ – ‘etu vadatu byāharatu passāmissānubhāva’nti. So vata, paribbājakā, abyāpādaṃ dhammapadaṃ paccakkhāya byāpannacittaṃ paduṭṭhamanasaṅkappaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā paññāpessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“हे परिव्राजकांनो, जर कोणी असे म्हणेल की—‘मी या अव्यापाद (द्वेष नसणे) रूपी धम्मपदाचा त्याग करून, द्वेषयुक्त चित्त आणि दुष्ट संकल्पांच्या व्यक्तीला श्रमण किंवा ब्राह्मण म्हणून घोषित करीन,’ तर मी त्याला असे म्हणेन—‘त्याला येऊ द्या, बोलू द्या, व्यक्त होऊ द्या, मी त्याचे सामर्थ्य पाहीन!’ हे परिव्राजकांनो, त्याने अव्यापाद रूपी धम्मपदाचा त्याग करून, द्वेषयुक्त चित्त आणि दुष्ट संकल्पांच्या व्यक्तीला श्रमण किंवा ब्राह्मण म्हणून घोषित करावे, हे अशक्य आहे.”

---

‘‘Yo kho, paribbājakā, evaṃ vadeyya – ‘ahametaṃ sammāsatiṃ dhammapadaṃ paccakkhāya muṭṭhassatiṃ asampajānaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā paññāpessāmī’ti, tamahaṃ tattha evaṃ vadeyyaṃ – ‘etu vadatu byāharatu passāmissānubhāva’nti. So vata, paribbājakā, sammāsatiṃ dhammapadaṃ paccakkhāya muṭṭhassatiṃ asampajānaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā paññāpessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“हे परिव्राजकांनो, जर कोणी असे म्हणेल की—‘मी या सम्यक स्मृती (सम्मासति) रूपी धम्मपदाचा त्याग करून, स्मृतिभ्रष्ट आणि संप्रजन्य नसलेल्या (असावध) व्यक्तीला श्रमण किंवा ब्राह्मण म्हणून घोषित करीन,’ तर मी त्याला असे म्हणेन—‘त्याला येऊ द्या, बोलू द्या, व्यक्त होऊ द्या, मी त्याचे सामर्थ्य पाहीन!’ हे परिव्राजकांनो, त्याने सम्यक स्मृती रूपी धम्मपदाचा त्याग करून, स्मृतिभ्रष्ट आणि संप्रजन्य नसलेल्या व्यक्तीला श्रमण किंवा ब्राह्मण म्हणून घोषित करावे, हे अशक्य आहे.”

---

‘‘Yo kho, paribbājakā, evaṃ vadeyya – ‘ahametaṃ sammāsamādhiṃ dhammapadaṃ paccakkhāya asamāhitaṃ vibbhantacittaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā paññāpessāmī’ti, tamahaṃ tattha evaṃ vadeyyaṃ – ‘etu vadatu byāharatu passāmissānubhāva’nti. So vata, paribbājakā, sammāsamādhiṃ dhammapadaṃ paccakkhāya asamāhitaṃ vibbhantacittaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā paññāpessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“हे परिव्राजकांनो, जर कोणी असे म्हणेल की—‘मी या सम्यक समाधी (सम्मासमाधि) रूपी धम्मपदाचा त्याग करून, असमाहित (एकाग्र नसलेल्या) आणि विचलित चित्त असलेल्या व्यक्तीला श्रमण किंवा ब्राह्मण म्हणून घोषित करीन,’ तर मी त्याला असे म्हणेन—‘त्याला येऊ द्या, बोलू द्या, व्यक्त होऊ द्या, मी त्याचे सामर्थ्य पाहीन!’ हे परिव्राजकांनो, त्याने सम्यक समाधी रूपी धम्मपदाचा त्याग करून, असमाहित आणि विचलित चित्त असलेल्या व्यक्तीला श्रमण किंवा ब्राह्मण म्हणून घोषित करावे, हे अशक्य आहे.”

---

‘‘Yo kho, paribbājakā, imāni cattāri dhammapadāni garahitabbaṃ paṭikkositabbaṃ maññeyya, tassa diṭṭheva dhamme cattāro sahadhammikā vādānupātā gārayhā [Pg.340] ṭhānā āgacchanti. Katame cattāro? Anabhijjhaṃ ce bhavaṃ dhammapadaṃ garahati paṭikkosati, ye ca hi abhijjhālū kāmesu tibbasārāgā samaṇabrāhmaṇā te bhoto pujjā te bhoto pāsaṃsā. Abyāpādaṃ ce bhavaṃ dhammapadaṃ garahati paṭikkosati, ye ca hi byāpannacittā paduṭṭhamanasaṅkappā samaṇabrāhmaṇā te bhoto pujjā te bhoto pāsaṃsā. Sammāsatiṃ ce bhavaṃ dhammapadaṃ garahati paṭikkosati, ye ca hi muṭṭhassatī asampajānā samaṇabrāhmaṇā te bhoto pujjā te bhoto pāsaṃsā. Sammāsamādhiṃ ce bhavaṃ dhammapadaṃ garahati paṭikkosati, ye ca hi asamāhitā vibbhantacittā samaṇabrāhmaṇā te bhoto pujjā te bhoto pāsaṃsā.

“हे परिव्राजकांनो, जो कोणी या चार धम्मपदांना निंदनीय आणि नाकारण्याजोगे मानतो, त्याला याच जन्मात चार तर्कसंगत आक्षेप आणि निंदेला सामोरे जावे लागते. ते चार कोणते? जर आपण अनभिध्या रूपी धम्मपदाची निंदा करता आणि ते नाकारता, तर जे श्रमण-ब्राह्मण लोभी आणि कामभोगांमध्ये तीव्र आसक्ती असलेले आहेत, ते आपल्यासाठी पूजनीय आणि प्रशंसनीय ठरतात. जर आपण अव्यापाद रूपी धम्मपदाची निंदा करता आणि ते नाकारता, तर जे श्रमण-ब्राह्मण द्वेषयुक्त चित्त आणि दुष्ट संकल्पांचे आहेत, ते आपल्यासाठी पूजनीय आणि प्रशंसनीय ठरतात. जर आपण सम्यक स्मृती रूपी धम्मपदाची निंदा करता आणि ते नाकारता, तर जे श्रमण-ब्राह्मण स्मृतिभ्रष्ट आणि संप्रजन्य नसलेले आहेत, ते आपल्यासाठी पूजनीय आणि प्रशंसनीय ठरतात. जर आपण सम्यक समाधी रूपी धम्मपदाची निंदा करता आणि ते नाकारता, तर जे श्रमण-ब्राह्मण असमाहित आणि विचलित चित्त असलेले आहेत, ते आपल्यासाठी पूजनीय आणि प्रशंसनीय ठरतात.”

---

‘‘Yo kho, paribbājakā, imāni cattāri dhammapadāni garahitabbaṃ paṭikkositabbaṃ maññeyya, tassa diṭṭheva dhamme ime cattāro sahadhammikā vādānupātā gārayhā ṭhānā āgacchanti. Yepi te paribbājakā ahesuṃ ukkalā vassabhaññā ahetukavādā akiriyavādā natthikavādā, tepi imāni cattāri dhammapadāni na garahitabbaṃ na paṭikkositabbaṃ amaññiṃsu. Taṃ kissa hetu? Nindābyārosanaupārambhabhayā’’ti.

“हे परिव्राजकांनो, जो कोणी या चार धम्मपदांना निंदनीय आणि नाकारण्याजोगे मानतो, त्याला याच जन्मात हे चार तर्कसंगत आक्षेप आणि निंदेला सामोरे जावे लागते. उक्कला जनपदातील वस्स आणि भञ्ञ हे परिव्राजक, जे अहेतुकवादी (कारणाचा निषेध करणारे), अक्रियवादी (कर्माचा निषेध करणारे) आणि नास्तिकवादी (उच्छेदवादी) होते, त्यांनीसुद्धा या चार धम्मपदांना निंदनीय किंवा नाकारण्याजोगे मानले नाही. त्याचे कारण काय? लोकांकडून होणारी निंदा, अपमान आणि आरोपांच्या भयामुळे.”

---

‘‘Abyāpanno sadā sato, ajjhattaṃ susamāhito;

Abhijjhāvinaye sikkhaṃ, appamattoti vuccatī’’ti. dasamaṃ;

“जो द्वेषरहित, सदैव स्मृतिमान, अंतर्यामी सुसमाहित (उत्तम प्रकारे एकाग्र) आहे आणि जो लोभाचा (अभिध्येचा) नाश करण्यासाठी प्रवृत्त आहे, त्यालाच ‘अप्रमत्त’ (जागरूक) म्हटले जाते.” हे दहावे सुत्त समाप्त.

---

Uruvelavaggo tatiyo.

तिसरा उरुवेल वर्ग समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

---

Dve uruvelā loko kāḷako, brahmacariyena pañcamaṃ;

Kuhaṃ santuṭṭhi vaṃso ca, dhammapadaṃ paribbājakena cāti.

दोन उरुवेल सुत्ते, लोक सुत्त, काळक सुत्त, पाचवे ब्रह्मचर्य सुत्त, कुहक सुत्त, संतुट्ठी सुत्त, वंस सुत्त, धम्मपद सुत्त आणि परिव्राजक सुत्त.

---

4. Cakkavaggo

४. चक्क वर्ग (चक्र वर्ग)

---

1. Cakkasuttaṃ

१. चक्क सुत्त (चक्र सुत्त)

---

31. ‘‘Cattārimāni[Pg.341], bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattati, yehi samannāgatā devamanussā nacirasseva mahantattaṃ vepullattaṃ pāpuṇanti bhogesu. Katamāni cattāri? Patirūpadesavāso, sappurisāvassayo, attasammāpaṇidhi, pubbe ca katapuññatā – imāni kho, bhikkhave, cattāri cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattati, yehi samannāgatā devamanussā nacirasseva mahantattaṃ vepullattaṃ pāpuṇanti bhogesū’’ti.

३१. “भिक्खूंनो, ही चार चक्रे (अनुकूल परिस्थिती) आहेत. ज्यांनी युक्त असलेल्या देव आणि मनुष्यांचे हे चार चक्र फिरते, आणि ज्यांच्या योगाने देव व मनुष्य लवकरच भोगांमध्ये (संपत्तीमध्ये) मोठेपणा आणि समृद्धी प्राप्त करतात. ती चार कोणती? योग्य देशात (अनुकूल ठिकाणी) निवास करणे, सत्पुरुषांचा आश्रय घेणे, स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित करणे (सम्यक संकल्प) आणि पूर्वजन्मी केलेले पुण्यकर्म. भिक्खूंनो, ही ती चार चक्रे आहेत, ज्यांनी युक्त असलेल्या देव आणि मनुष्यांचे हे चार चक्र फिरते, आणि ज्यांच्या योगाने देव व मनुष्य लवकरच भोगांमध्ये मोठेपणा आणि समृद्धी प्राप्त करतात.”

---

‘‘Patirūpe vase dese, ariyamittakaro siyā;

Sammāpaṇidhisampanno, pubbe puññakato naro;

Dhaññaṃ dhanaṃ yaso kitti, sukhañcetaṃdhivattatī’’ti. paṭhamaṃ;

“मनुष्याने योग्य देशात निवास करावा, आर्य पुरुषांना आपले मित्र बनवावे, स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित करावे आणि पूर्वजन्मी पुण्यकर्म केलेले असावे. धान्य, धन, यश, कीर्ती आणि सुख त्याला विपुल प्रमाणात प्राप्त होते.” हे पहिले सुत्त समाप्त.

---

2. Saṅgahasuttaṃ

२. संगह सुत्त (संग्रह सुत्त)

---

32. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, saṅgahavatthūni. Katamāni cattāri? Dānaṃ, peyyavajjaṃ, atthacariyā, samānattatā – imāni kho, bhikkhave, cattāri saṅgahavatthūnī’’ti.

३२. “भिक्खूंनो, ही चार संगहवत्थू (लोकसंग्रहाची किंवा अनुकूल संबंध टिकवून ठेवण्याची साधने) आहेत. ती चार कोणती? दान (देणे), पेय्यवज्ज (प्रिय बोलणे), अत्थचरिया (कल्याणकारी आचरण) आणि समानत्तता (समानतेची वागणूक). भिक्खूंनो, ही ती चार संगहवत्थू आहेत.”

---

‘‘Dānañca peyyavajjañca, atthacariyā ca yā idha;

Samānattatā ca dhammesu, tattha tattha yathārahaṃ;

Ete kho saṅgahā loke, rathassāṇīva yāyato.

“दान, प्रिय बोलणे, कल्याणकारी आचरण आणि विविध परिस्थितींमध्ये योग्यतेनुसार समानतेची वागणूक देणे; हे संगह (संग्रह) या जगात चालणाऱ्या रथाच्या कळासारखे (लिंचपिनसारखे) आहेत, जे जगाला एकत्र धरून ठेवतात.”

---

‘‘Ete ca saṅgahā nāssu, na mātā puttakāraṇā;

Labhetha mānaṃ pūjaṃ vā, pitā vā puttakāraṇā.

“जर हे संगह (संग्रह साधने) नसतील, तर आईला तिच्या मुलाकडून आदर किंवा पूजा मिळणार नाही, आणि वडिलांनाही त्यांच्या मुलाकडून आदर किंवा पूजा मिळणार नाही.”

---

‘‘Yasmā ca saṅgahā ete, samavekkhanti paṇḍitā;

Tasmā mahattaṃ papponti, pāsaṃsā ca bhavanti te’’ti. dutiyaṃ;

“परंतु, ज्ञानी लोक या संगह साधनांचे योग्य प्रकारे पालन करतात, म्हणूनच ते मोठेपणा प्राप्त करतात आणि प्रशंसनीय ठरतात.” हे दुसरे सुत्त समाप्त.

---

3. Sīhasuttaṃ

३. सीह सुत्त (सिंह सुत्त)

---

33. ‘‘Sīho[Pg.342], bhikkhave, migarājā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhamati. Āsayā nikkhamitvā vijambhati. Vijambhitvā samantā catuddisā anuviloketi. Samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadati. Tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. Ye kho pana te, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā sīhassa migarañño nadato saddaṃ suṇanti, te yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjanti. Bilaṃ bilāsayā pavisanti, dakaṃ dakāsayā pavisanti, vanaṃ vanāsayā pavisanti, ākāsaṃ pakkhino bhajanti. Yepi te, bhikkhave, rañño nāgā gāmanigamarājadhānīsu daḷhehi varattehi bandhanehi baddhā, tepi tāni bandhanāni sañchinditvā sampadāletvā bhītā muttakarīsaṃ cajamānā yena vā tena vā palāyanti. Evaṃ mahiddhiko kho, bhikkhave, sīho migarājā tiracchānagatānaṃ pāṇānaṃ, evaṃ mahesakkho evaṃ mahānubhāvo.

३३. भिक्खूहो, संध्याकाळच्या वेळी श्वापदांचा राजा सिंह आपल्या गुहेतून बाहेर पडतो. गुहेतून बाहेर पडून तो आपले शरीर ताणतो. शरीर ताणून तो सभोवताली चारही दिशांना पाहतो. सभोवताली चारही दिशांना पाहून तो तीन वेळा सिंहगर्जना करतो. तीन वेळा सिंहगर्जना करून तो शिकारीसाठी निघून जातो. भिक्खूहो, श्वापदांचा राजा सिंह गर्जना करत असताना जे कोणी तिर्यक योनीतील प्राणी त्याचा आवाज ऐकतात, ते बहुतेक करून भय, संवेग आणि थरकाप पावतात. बिळात राहणारे प्राणी बिळात शिरतात, पाण्यात राहणारे पाण्यात शिरतात, वनात राहणारे वनात पळून जातात आणि पक्षी आकाशात उडून जातात. भिक्खूहो, राजाचे जे हत्ती गावे, नगरे आणि राजधानीमध्ये मजबूत चामड्याच्या दोऱ्यांनी व बंधनांनी बांधलेले असतात, तेसुद्धा ती बंधने तोडून व छिन्नविच्छिन्न करून, घाबरून मलमूत्र विसर्जन करत सैरावैरा पळून जातात. भिक्खूहो, तिर्यक योनीतील प्राण्यांमध्ये श्वापदांचा राजा सिंह असा महाप्रतापी, असा महान ऐश्वर्यशाली आणि असा महान प्रभावशाली असतो.

---

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yadā tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā, so dhammaṃ deseti – ‘iti sakkāyo, iti sakkāyasamudayo, iti sakkāyanirodho, iti sakkāyanirodhagāminī paṭipadā’ti. Yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjanti – ‘aniccā vata kira, bho, mayaṃ samānā niccamhāti amaññimha; addhuvā vata kira, bho, mayaṃ samānā dhuvamhāti amaññimha; asassatā vata kira, bho, mayaṃ samānā sassatamhāti amaññimha. Mayaṃ kira, bho, aniccā addhuvā asassatā sakkāyapariyāpannā’ti. Evaṃ mahiddhiko kho, bhikkhave, tathāgato sadevakassa lokassa, evaṃ mahesakkho evaṃ mahānubhāvo’’ti.

भिक्खूहो, त्याचप्रमाणे जेव्हा जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध, भगवान तथागत उत्पन्न होतात, तेव्हा ते धम्माचा उपदेश करतात – 'हा सक्काय आहे, हा सक्काय-समुदय आहे, हा सक्काय-निरोध आहे, आणि ही सक्काय-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे.' भिक्खूहो, जे देव दीर्घायुषी, रूपवान, अत्यंत सुखी आणि उंच विमानांमध्ये दीर्घकाळ राहणारे आहेत, तेसुद्धा तथागतांचा धम्मोपदेश ऐकून बहुतेक करून भय, संवेग आणि थरकाप पावतात – 'अरेरे! आम्ही अनित्य असूनही स्वतःला नित्य समजत होतो; आम्ही अध्रुव असूनही स्वतःला ध्रुव समजत होतो; आम्ही अशाश्वत असूनही स्वतःला शाश्वत समजत होतो. अरेरे! आम्ही तर अनित्य, अध्रुव, अशाश्वत आणि सक्कायात समाविष्ट असलेले आहोत.' भिक्खूहो, देवांसह या लोकामध्ये तथागत असे महाप्रतापी, असे महान ऐश्वर्यशाली आणि असे महान प्रभावशाली आहेत.

---

‘‘Yadā buddho abhiññāya, dhammacakkaṃ pavattayī;

Sadevakassa lokassa, satthā appaṭipuggalo.

जेव्हा देवांसह संपूर्ण लोकाचे अद्वितीय शास्ता असणारे बुद्ध, स्वतःच्या विशिष्ट ज्ञानाने जाणून धम्मचक्र प्रवर्तित करतात;

---

‘‘Sakkāyañca [Pg.343] nirodhañca, sakkāyassa ca sambhavaṃ;

Ariyañcaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

तेव्हा ते सक्काय, सक्कायाचा निरोध, सक्कायाची उत्पत्ती आणि दुःखाच्या शमनाकडे नेणारा आर्य अष्टांगिक मार्ग यांचा उपदेश करतात.

---

‘‘Yepi dīghāyukā devā, vaṇṇavanto yasassino;

Bhītā santāsamāpāduṃ, sīhassevi’taremigā.

तेव्हा दीर्घायुषी, रूपवान आणि कीर्तिमान असणारे देवसुद्धा, सिंहाची गर्जना ऐकून इतर श्वापदांप्रमाणे, भयभीत होऊन थरथर कापतात.

---

‘‘Avītivattā sakkāyaṃ, aniccā kira bho mayaṃ;

Sutvā arahato vākyaṃ, vippamuttassa tādino’’ti. tatiyaṃ;

सर्व बंधनांतून मुक्त झालेल्या आणि तादिगुणांनी युक्त अशा अर्हतांचे वचन ऐकून ते म्हणतात: 'अरेरे! आम्ही सक्कायाचे उल्लंघन करू शकलो नाही, आम्ही खरोखर अनित्य आहोत.' (तिसरे सुत्त समाप्त)

---

4. Aggappasādasuttaṃ

४. अग्गप्पसाद सुत्त

---

34. ‘‘Cattārome, bhikkhave, aggappasādā. Katame cattāro? Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññināsaññino vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati arahaṃ sammāsambuddho. Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti.

३४. भिक्खूहो, हे चार सर्वश्रेष्ठ श्रद्धास्थान आहेत. कोणते चार? भिक्खूहो, जितके काही पाय नसलेले, दोन पाय केलेले, चार पाय केलेले, अनेक पाय केलेले, रूप केलेले, रूप नसलेले, संज्ञा केलेले, संज्ञा नसलेले किंवा नैवसंज्ञी-नासंज्ञी प्राणी आहेत, त्या सर्वांमध्ये अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत हे सर्वश्रेष्ठ म्हटले जातात. भिक्खूहो, जे बुद्धांवर श्रद्धा ठेवतात, ते सर्वश्रेष्ठ स्थानावर श्रद्धा ठेवतात. आणि सर्वश्रेष्ठ स्थानावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठ फळ प्राप्त होते.

---

‘‘Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyati. Ye, bhikkhave, ariye aṭṭhaṅgike magge pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti.

भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत धम्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्ग हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो. भिक्खूहो, जे आर्य अष्टांगिक मार्गावर श्रद्धा ठेवतात, ते सर्वश्रेष्ठ स्थानावर श्रद्धा ठेवतात. आणि सर्वश्रेष्ठ स्थानावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठ फळ प्राप्त होते.

---

‘‘Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ madanimmadano pipāsavinayo ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ye, bhikkhave, virāge dhamme pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti.

भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत किंवा असंस्कृत धम्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये विराग हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो; म्हणजेच मदाचे मर्दन करणारा, तृष्णेचे शमन करणारा, आसक्तीचे समूळ उच्चाटन करणारा, संसारचक्राचा छेद करणारा, तृष्णेचा क्षय करणारा, विराग, निरोध, निब्बान होय. भिक्खूहो, जे विराग धम्मावर श्रद्धा ठेवतात, ते सर्वश्रेष्ठ स्थानावर श्रद्धा ठेवतात. आणि सर्वश्रेष्ठ स्थानावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठ फळ प्राप्त होते.

---

‘‘Yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Ye, bhikkhave, saṅghe pasannā[Pg.344], agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hoti. Ime kho, bhikkhave, cattāro aggappasādā’’ti.

भिक्खूहो, जितके काही संघ किंवा समूह आहेत, त्या सर्वांमध्ये तथागतांचा श्रावकसंघ सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो; म्हणजेच चार पुरुषयुग आणि आठ पुरुषपुद्गल. भगवंतांचा हा श्रावकसंघ आहुनेय, पाहुनेय, दक्खिणेय, अंजलिकरणीय आणि जगाचे अनुत्तर पुण्यक्षेत्र आहे. भिक्खूहो, जे संघावर श्रद्धा ठेवतात, ते सर्वश्रेष्ठ स्थानावर श्रद्धा ठेवतात. आणि सर्वश्रेष्ठ स्थानावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठ फळ प्राप्त होते. भिक्खूहो, हेच ते four सर्वश्रेष्ठ श्रद्धास्थान आहेत.

---

‘‘Aggato ve pasannānaṃ, aggaṃ dhammaṃ vijānataṃ;

Agge buddhe pasannānaṃ, dakkhiṇeyye anuttare.

सर्वश्रेष्ठ धम्माला जाणून, सर्वश्रेष्ठ अशा अनुत्तर आणि दान स्वीकारण्यास योग्य असणाऱ्या बुद्धांवर जे श्रद्धा ठेवतात;

---

‘‘Agge dhamme pasannānaṃ, virāgūpasame sukhe;

Agge saṅghe pasannānaṃ, puññakkhette anuttare.

विराग आणि शांती देणाऱ्या सुखकारक अशा सर्वश्रेष्ठ धम्मावर जे श्रद्धा ठेवतात; आणि जगाचे अनुत्तर पुण्यक्षेत्र असणाऱ्या सर्वश्रेष्ठ संघावर जे श्रद्धा ठेवतात;

---

‘‘Aggasmiṃ dānaṃ dadataṃ, aggaṃ puññaṃ pavaḍḍhati;

Aggaṃ āyu ca vaṇṇo ca, yaso kitti sukhaṃ balaṃ.

त्या सर्वश्रेष्ठ स्थानांना दान देणाऱ्यांचे सर्वश्रेष्ठ पुण्य वाढते; तसेच त्यांचे सर्वश्रेष्ठ आयुष्य, वर्ण, यश, कीर्ती, सुख आणि बल वाढते.

---

‘‘Aggassa dātā medhāvī, aggadhammasamāhito;

Devabhūto manusso vā, aggappatto pamodatī’’ti. catutthaṃ;

सर्वश्रेष्ठ धम्मामध्ये लीन असलेला, सर्वश्रेष्ठ दान देणारा बुद्धिमान मनुष्य, देव असो वा मानव, सर्वश्रेष्ठ पदाला प्राप्त करून आनंदित होतो. (चौथे सुत्त समाप्त)

---

5. Vassakārasuttaṃ

५. वस्सकार सुत्त

---

35. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavantaṃ etadavoca –

३५. एकदा भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा मगध देशाचा महामात्य वस्सकार ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे आला. आल्यानंतर त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण आटोपून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला मगध देशाचा महामात्य वस्सकार ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला –

---

‘‘Catūhi kho mayaṃ, bho gotama, dhammehi samannāgataṃ mahāpaññaṃ mahāpurisaṃ paññāpema. Katamehi catūhi? Idha, bho gotama, bahussuto hoti tassa tasseva sutajātassa tassa tasseva kho pana bhāsitassa atthaṃ jānāti – ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti. Satimā kho pana hoti cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā yāni kho pana tāni gahaṭṭhakāni kiṃkaraṇīyāni, tattha dakkho hoti analaso, tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ. Imehi kho mayaṃ, bho gotama, catūhi dhammehi samannāgataṃ mahāpaññaṃ mahāpurisaṃ paññāpema. Sace me, bho gotama, anumoditabbaṃ anumodatu me bhavaṃ gotamo; sace [Pg.345] pana me, bho gotama, paṭikkositabbaṃ paṭikkosatu me bhavaṃ gotamo’’ti.

“हे गौतम, आम्ही चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'महान प्रज्ञावान महापुरुष' असे म्हणतो. कोणते चार? हे गौतम, येथे एखादी व्यक्ती बहुश्रुत असते, त्या त्या ऐकलेल्या विषयाचा आणि त्या त्या भाषणाचा अर्थ ती जाणते—'या भाषणाचा हा अर्थ आहे, त्या भाषणाचा हा अर्थ आहे.' ती स्मृतिमान असते, खूप पूर्वी केलेले काम किंवा खूप पूर्वी बोललेले भाषण ती आठवू शकते, वारंवार स्मरण करू शकते. तसेच, गृहस्थांची जी काही कर्तव्ये व कामे असतात, त्यामध्ये ती कुशल आणि आळस नसलेली असते; त्या कामांच्या योग्य उपायांचा विचार व शोध घेण्याची प्रज्ञा तिच्याकडे असते, ती स्वतः काम करण्यास आणि इतरांना मार्गदर्शन करण्यास समर्थ असते. हे गौतम, या चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला आम्ही 'महान प्रज्ञावान महापुरुष' असे म्हणतो. हे गौतम, जर माझे हे म्हणणे संमत करण्याजोगे असेल, तर आपण त्याला संमती द्यावी; आणि जर माझे हे म्हणणे नाकारण्याजोगे असेल, तर आपण त्याचा निषेध करावा.”

---

‘‘Neva kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, anumodāmi na paṭikkosāmi. Catūhi kho ahaṃ, brāhmaṇa, dhammehi samannāgataṃ mahāpaññaṃ mahāpurisaṃ paññāpemi. Katamehi catūhi? Idha, brāhmaṇa, bahujanahitāya paṭipanno hoti bahujanasukhāya; bahussa janatā ariye ñāye patiṭṭhāpitā, yadidaṃ kalyāṇadhammatā kusaladhammatā. So yaṃ vitakkaṃ ākaṅkhati vitakketuṃ taṃ vitakkaṃ vitakketi, yaṃ vitakkaṃ nākaṅkhati vitakketuṃ na taṃ vitakkaṃ vitakketi; yaṃ saṅkappaṃ ākaṅkhati saṅkappetuṃ taṃ saṅkappaṃ saṅkappeti, yaṃ saṅkappaṃ nākaṅkhati saṅkappetuṃ na taṃ saṅkappaṃ saṅkappeti. Iti cetovasippatto hoti vitakkapathe. Catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Neva kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, anumodāmi na pana paṭikkosāmi. Imehi kho ahaṃ, brāhmaṇa, catūhi dhammehi samannāgataṃ mahāpaññaṃ mahāpurisaṃ paññāpemī’’ti.

“ब्राह्मणा, मी तुझ्या या विधानाचा स्वीकारही करत नाही आणि निषेधही करत नाही. ब्राह्मणा, मी इतर चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'महान प्रज्ञावान महापुरुष' असे म्हणतो. कोणते चार? ब्राह्मणा, येथे एखादी व्यक्ती बहुजनांच्या हितासाठी आणि बहुजनांच्या सुखासाठी कार्यरत असते; तिने अनेक लोकांना आर्य मार्गावर प्रस्थापित केलेले असते, म्हणजेच कल्याणकारी धर्मात आणि कुशल धर्मात प्रस्थापित केलेले असते. ती ज्या विचाराचा विचार करू इच्छिते, त्याच विचाराचा विचार करते; ज्या विचाराचा विचार करू इच्छित नाही, त्याचा विचार करत नाही. ती ज्या संकल्पाचा संकल्प करू इच्छिते, तोच संकल्प करते; ज्या संकल्पाचा संकल्प करू इच्छित नाही, तो संकल्प करत नाही. अशा प्रकारे ती विचारांच्या मार्गावर चित्ताचे नियंत्रण मिळवलेली असते. ती उच्च चित्ताशी संबंधित असलेल्या आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चारही ध्यानांना सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास प्राप्त करणारी असते. आसवांच्या क्षयामुळे, ती आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, त्यात प्रविष्ट होऊन विहार करते. ब्राह्मणा, मी तुझ्या विधानाचा स्वीकारही करत नाही आणि निषेधही करत नाही. पण या चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला मी 'महान प्रज्ञावान महापुरुष' असे म्हणतो.”

---

‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ bhotā gotamena. Imehi ca mayaṃ, bho gotama, catūhi dhammehi samannāgataṃ bhavantaṃ gotamaṃ dhārema; bhavañhi gotamo bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya; bahu te janatā ariye ñāye patiṭṭhāpitā, yadidaṃ kalyāṇadhammatā kusaladhammatā. Bhavañhi gotamo yaṃ vitakkaṃ ākaṅkhati vitakketuṃ taṃ vitakkaṃ vitakketi, yaṃ vitakkaṃ nākaṅkhati vitakketuṃ na taṃ vitakkaṃ vitakketi, yaṃ saṅkappaṃ ākaṅkhati saṅkappetuṃ taṃ saṅkappaṃ saṅkappeti, yaṃ saṅkappaṃ nākaṅkhati saṅkappetuṃ na taṃ saṅkappaṃ saṅkappeti. Bhavañhi gotamo cetovasippatto vitakkapathe. Bhavañhi gotamo catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī. Bhavañhi gotamo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti.

“आश्चर्यकारक आहे, हे गौतम! अद्भुत आहे, हे गौतम! आपण हे अत्यंत सुभाषित सांगितले आहे. हे गौतम, आम्ही आपल्याला या चार गुणांनी युक्त मानतो. कारण आपण बहुजनांच्या हितासाठी आणि बहुजनांच्या सुखासाठी कार्यरत आहात; आपण अनेक लोकांना आर्य मार्गावर प्रस्थापित केले आहे, म्हणजेच कल्याणकारी धर्मात आणि कुशल धर्मात प्रस्थापित केले आहे. आपण ज्या विचाराचा विचार करू इच्छिता, त्याच विचाराचा विचार करता; ज्या विचाराचा विचार करू इच्छित नाही, त्याचा विचार करत नाही. आपण ज्या संकल्पाचा संकल्प करू इच्छिता, तोच संकल्प करता; ज्या संकल्पाचा संकल्प करू इच्छित नाही, तो संकल्प करत नाही. आपण विचारांच्या मार्गावर चित्ताचे नियंत्रण मिळवले आहे. आपण उच्च चित्ताशी संबंधित असलेल्या आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चारही ध्यानांना सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास प्राप्त करणारे आहात. आपण आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, त्यात प्रविष्ट होऊन विहार करत आहात.”

---

‘‘Addhā [Pg.346] kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, āsajja upanīya vācā bhāsitā. Api ca, tyāhaṃ byākarissāmi – ‘ahañhi, brāhmaṇa, bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya; bahu me janatā ariye ñāye patiṭṭhāpitā, yadidaṃ kalyāṇadhammatā kusaladhammatā. Ahañhi, brāhmaṇa, yaṃ vitakkaṃ ākaṅkhāmi vitakketuṃ taṃ vitakkaṃ vitakkemi, yaṃ vitakkaṃ nākaṅkhāmi vitakketuṃ na taṃ vitakkaṃ vitakkemi, yaṃ saṅkappaṃ ākaṅkhāmi saṅkappetuṃ taṃ saṅkappaṃ saṅkappemi, yaṃ saṅkappaṃ nākaṅkhāmi saṅkappetuṃ na taṃ saṅkappaṃ saṅkappemi. Ahañhi, brāhmaṇa, cetovasippatto vitakkapathe. Ahañhi, brāhmaṇa, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī. Ahañhi, brāhmaṇa, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’’’ti.

“नक्कीच, ब्राह्मणा, तू माझ्या गुणांचा उल्लेख करून हे शब्द बोलला आहेस. तरीही, मी तुला याचे उत्तर देईन—'ब्राह्मणा, मी खरोखरच बहुजनांच्या हितासाठी आणि बहुजनांच्या सुखासाठी कार्यरत आहे; मी अनेक लोकांना आर्य मार्गावर प्रस्थापित केले आहे, म्हणजेच कल्याणकारी धर्मात आणि कुशल धर्मात प्रस्थापित केले आहे. ब्राह्मणा, मी ज्या विचाराचा विचार करू इच्छितो, त्याच विचाराचा विचार करतो; ज्या विचाराचा विचार करू इच्छित नाही, त्याचा विचार करत नाही. मी ज्या संकल्पाचा संकल्प करू इच्छितो, तोच संकल्प करतो; ज्या संकल्पाचा संकल्प करू इच्छित नाही, तो संकल्प करत नाही. ब्राह्मणा, मी विचारांच्या मार्गावर चित्ताचे नियंत्रण मिळवले आहे. ब्राह्मणा, मी उच्च चित्ताशी संबंधित असलेल्या आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चारही ध्यानांना सहजपणे, विनासायास आणि विनात्रास प्राप्त करणारा आहे. ब्राह्मणा, आसवांच्या क्षयामुळे, मी आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, त्यात प्रविष्ट होऊन विहार करत आहे.'”

---

‘‘Yo vedi sabbasattānaṃ, maccupāsappamocanaṃ;

Hitaṃ devamanussānaṃ, ñāyaṃ dhammaṃ pakāsayi;

Yaṃ ve disvā ca sutvā ca, pasīdanti bahū janā.

“ज्यांनी सर्व प्राण्यांना मृत्यूच्या पाशातून मुक्त करणारा मार्ग जाणला; देव आणि मनुष्यांच्या हितासाठी आर्य मार्ग व सद्धम्म प्रकाशित केला; ज्यांना पाहून आणि ज्यांचे प्रवचन ऐकून अनेक लोक प्रसन्न होतात;”

---

‘‘Maggāmaggassa kusalo, katakicco anāsavo;

Buddho antimasārīro, ‘‘(mahāpañño) mahāpurisoti vuccatī’’ti. pañcamaṃ;

“जे मार्ग आणि अमार्ग जाणण्यात कुशल आहेत, ज्यांनी आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, जे आसवरहित आहेत, ज्यांनी अंतिम शरीर धारण केले आहे, अशा त्या बुद्ध भगवंतांनाच 'महान प्रज्ञावान महापुरुष' म्हटले जाते.” (पाचवे सुत्त समाप्त)

---

6. Doṇasuttaṃ

६. दोण सुत्त

---

36. Ekaṃ samayaṃ bhagavā antarā ca ukkaṭṭhaṃ antarā ca setabyaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti. Doṇopi sudaṃ brāhmaṇo antarā ca ukkaṭṭhaṃ antarā ca setabyaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti. Addasā kho doṇo brāhmaṇo bhagavato pādesu cakkāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni; disvānassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Na vatimāni manussabhūtassa padāni bhavissantī’’ti!! Atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi [Pg.347] pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. Atha kho doṇo brāhmaṇo bhagavato padāni anugacchanto addasa bhagavantaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ santindriyaṃ santamānasaṃ uttamadamathasamathamanuppattaṃ dantaṃ guttaṃ saṃyatindriyaṃ nāgaṃ. Disvāna yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca –

३६. एकदा भगवान उक्कठ्ठा आणि सेतव्या या नगरांच्या दरम्यानच्या महामार्गावरून प्रवास करत होते. दोण नावाचा ब्राह्मणही उक्कठ्ठा आणि सेतव्या दरम्यानच्या त्याच महामार्गावरून प्रवास करत होता. तेव्हा दोण ब्राह्मणाने भगवंतांच्या पाऊलखुणांमध्ये हजार आरे असलेले, धाव आणि कणा यांनी युक्त असलेले आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण असलेले चक्र-लक्षण पाहिले. ते पाहून त्याच्या मनात असा विचार आला—'अरे, किती हे आश्चर्य! अरे, किती हे अद्भुत! ही पाऊले नक्कीच एखाद्या सामान्य मानवाची असू शकत नाहीत!' त्यानंतर भगवान महामार्गावरून बाजूला होऊन एका झाडाच्या मुळाशी मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसले. तेव्हा दोण ब्राह्मण भगवंतांच्या पाऊलखुणांचा मागोवा घेत घेत पुढे गेला. त्याने एका झाडाच्या मुळाशी बसलेल्या भगवंतांना पाहिले—जे अत्यंत प्रसन्न करणारे, श्रद्धा उत्पन्न करणारे, शांत इंद्रिये व शांत मन असलेले, उत्तम दमन आणि शम प्राप्त केलेले, संयमित, रक्षित, इंद्रियांवर ताबा मिळवलेले आणि एखाद्या श्रेष्ठ हत्तीप्रमाणे भव्य दिसत होते. त्यांना पाहून तो भगवंतांच्या जवळ गेला आणि जवळ जाऊन भगवंतांना असे म्हणाला—

---

‘‘Devo no bhavaṃ bhavissatī’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, brāhmaṇa, devo bhavissāmī’’ti. ‘‘Gandhabbo no bhavaṃ bhavissatī’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, brāhmaṇa, gandhabbo bhavissāmī’’ti. ‘‘Yakkho no bhavaṃ bhavissatī’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, brāhmaṇa, yakkho bhavissāmī’’ti. ‘‘Manusso no bhavaṃ bhavissatī’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, brāhmaṇa, manusso bhavissāmī’’ti.

“आपण देव होणार का, महाशय?” “ब्राह्मणा, मी देव होणार नाही.” “आपण गंधर्व होणार का, महाशय?” “ब्राह्मणा, मी गंधर्व होणार नाही.” “आपण यक्ष होणार का, महाशय?” “ब्राह्मणा, मी यक्ष होणार नाही.” “आपण मनुष्य होणार का, महाशय?” “ब्राह्मणा, मी मनुष्य होणार नाही.”

---

‘‘‘Devo no bhavaṃ bhavissatī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘na kho ahaṃ, brāhmaṇa, devo bhavissāmī’ti vadesi. ‘Gandhabbo no bhavaṃ bhavissatī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘na kho ahaṃ, brāhmaṇa, gandhabbo bhavissāmī’ti vadesi. ‘Yakkho no bhavaṃ bhavissatī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘na kho ahaṃ, brāhmaṇa, yakkho bhavissāmī’ti vadesi. ‘Manusso no bhavaṃ bhavissatī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘na kho ahaṃ, brāhmaṇa, manusso bhavissāmī’ti vadesi. Atha ko carahi bhavaṃ bhavissatī’’ti?

“‘आपण देव होणार का, महाशय?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात— ‘ब्राह्मणा, मी देव होणार नाही.’ ‘आपण गंधर्व होणार का, महाशय?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात— ‘ब्राह्मणा, मी गंधर्व होणार नाही.’ ‘आपण यक्ष होणार का, महाशय?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात— ‘ब्राह्मणा, मी यक्ष होणार नाही.’ ‘आपण मनुष्य होणार का, महाशय?’ असे विचारले असता आपण म्हणालात— ‘ब्राह्मणा, मी मनुष्य होणार नाही.’ तर मग, महाशय, आपण कोण होणार?”

---

‘‘Yesaṃ kho ahaṃ, brāhmaṇa, āsavānaṃ appahīnattā devo bhaveyyaṃ, te me āsavā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yesaṃ kho ahaṃ, brāhmaṇa, āsavānaṃ appahīnattā gandhabbo bhaveyyaṃ… yakkho bhaveyyaṃ… manusso bhaveyyaṃ, te me āsavā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Seyyathāpi, brāhmaṇa, uppalaṃ vā padumaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā udake jātaṃ udake saṃvaḍḍhaṃ udakā accuggamma tiṭṭhati anupalittaṃ udakena; evamevaṃ kho ahaṃ, brāhmaṇa, loke jāto loke saṃvaḍḍho lokaṃ abhibhuyya viharāmi anupalitto lokena. Buddhoti maṃ, brāhmaṇa, dhārehī’’ti.

“ब्राह्मणा, ज्या आसवांचे (चित्तमलांचे) प्रहाण न केल्यामुळे मी देव झालो असतो, ते माझे आसव नष्ट झाले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले गेले आहेत, ताडाच्या खुंटासारखे केले गेले आहेत, समूळ नष्ट केले गेले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे झाले आहेत. ब्राह्मणा, ज्या आसवांचे प्रहाण न केल्यामुळे मी गंधर्व झालो असतो... यक्ष झालो असतो... मनुष्य झालो असतो, ते माझे आसव नष्ट झाले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले गेले आहेत, ताडाच्या खुंटासारखे केले गेले आहेत, समूळ नष्ट केले गेले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे झाले आहेत. ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे उत्पल (निळे कमळ), पद्म (तांबडे कमळ) किंवा पुंडरीक (पांढरे कमळ) पाण्यात जन्मते, पाण्यात वाढते, पण पाण्यावर येऊन पाण्याने अलिप्त राहते; त्याचप्रमाणे, ब्राह्मणा, मी जगात जन्मलो आहे, जगात वाढलो आहे, परंतु जगाचा पराभव करून जगापासून अलिप्त राहून विहरत आहे. म्हणून, ब्राह्मणा, तू मला ‘बुद्ध’ असेच समज.”

---

‘‘Yena [Pg.348] devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ, āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā.

“ज्या आसवांमुळे देवलोकात उत्पत्ती झाली असती, किंवा आकाशात विहरणारा गंधर्व झालो असतो; ज्या आसवांमुळे मी यक्षत्व प्राप्त केले असते, किंवा मनुष्यत्वाला प्राप्त झालो असतो; ते माझे सर्व आसव क्षीण झाले आहेत, नष्ट झाले आहेत आणि समूळ उपटून टाकले गेले आहेत.”

---

‘‘Puṇḍarīkaṃ yathā vaggu, toyena nupalippati ;

Nupalippāmi lokena, tasmā buddhosmi brāhmaṇā’’ti. chaṭṭhaṃ;

“ज्याप्रमाणे सुंदर पांढरे कमळ पाण्याने लिप्त होत नाही, त्याचप्रमाणे मी जगाने लिप्त होत नाही; म्हणून, हे ब्राह्मणा, मी बुद्ध आहे.” (सहावे सुत्त समाप्त)

---

7. Aparihāniyasuttaṃ

७. अपरिहानीय सुत्त

---

37. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo parihānāya nibbānasseva santike. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlasampanno hoti, indriyesu guttadvāro hoti, bhojane mattaññū hoti, jāgariyaṃ anuyutto hoti.

३७. “भिक्खूंनो, चार धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू पतनास अपात्र असतो आणि निर्वाणाच्या अगदी जवळ विहरतो. कोणत्या चार धर्मांनी? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू शीलसंपन्न असतो, इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणारा असतो, भोजनात मात्रा जाणणारा असतो आणि जागृततेत तत्पर असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sīlasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sīlasampanno hoti.

“आणि भिक्खूंनो, भिक्खू शीलसंपन्न कसा होतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू शीलवान असतो; तो पातिमोक्ख-संवराने सुरक्षित राहून विहरतो, सदाचार आणि योग्य गोचराने युक्त असतो, अगदी सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित करतो. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, भिक्खू शीलसंपन्न होतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati cakkhundriyaṃ; cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṃ; manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti.

“आणि भिक्खूंनो, भिक्खू इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणारा कसा होतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या बाह्य लक्षणांचे ग्रहण करत नाही आणि त्याच्या सूक्ष्म वैशिष्ट्यांचे ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने चक्षुरिंद्रिय असंयत ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर प्रभाव पाडू शकतील; म्हणून तो त्याच्या संवरासाठी प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो आणि चक्षुरिंद्रियावर संयम मिळवतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धर्म जाणून तो बाह्य लक्षणांचे ग्रहण करत नाही आणि सूक्ष्म वैशिष्ट्यांचे ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने मनेंद्रिय असंयत ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर प्रभाव पाडू शकतील; म्हणून तो त्याच्या संवरासाठी प्रयत्न करतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो आणि मनेंद्रियावर संयम मिळवतो. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, भिक्खू इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणारा होतो.”

---

‘‘Kathañca[Pg.349], bhikkhave, bhikkhu bhojane mattaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya; yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati, anavajjatā ca phāsuvihāro cā’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu bhojane mattaññū hoti.

“आणि भिक्खूंनो, भिक्खू भोजनात मात्रा जाणणारा कसा होतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू योग्य प्रकारे विचार करून आहाराचे सेवन करतो— ‘खेळ-मजेसाठी नाही, मदासाठी नाही, शरीराच्या सुशोभीकरणासाठी नाही, अलंकरणासाठी नाही; तर केवळ या शरीराच्या स्थितीसाठी, त्याच्या रक्षणासाठी, भुकेची पीडा शांत करण्यासाठी आणि ब्रह्मचर्याला साहाय्य करण्यासाठी. अशा प्रकारे मी जुन्या वेदनेचा नाश करीन आणि नवीन वेदनेला उत्पन्न होऊ देणार नाही, आणि माझी जीवनयात्रा निर्दोष व सुखकारक होईल.’ अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, भिक्खू भोजनात मात्रा जाणणारा होतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu jāgariyaṃ anuyutto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti; rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti; rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti, pāde pādaṃ accādhāya, sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā; rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu jāgariyaṃ anuyutto hoti. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo parihānāya, nibbānasseva santiketi.

“आणि भिक्खूंनो, भिक्खू जागृततेत तत्पर कसा होतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू दिवसा चंक्रमण आणि बसून राहण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या (नीवरण) धर्मांपासून आपले चित्त शुद्ध करतो; रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात चंक्रमण आणि बसून राहण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या धर्मांपासून आपले चित्त शुद्ध करतो; रात्रीच्या मध्यम प्रहरात उजव्या कुशीवर, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, स्मृती आणि संप्रजन्य ठेवून, उठण्याची संज्ञा मनात ठेवून सिंहशय्या धारण करतो; रात्रीच्या अंतिम प्रहरात लवकर उठून चंक्रमण आणि बसून राहण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या धर्मांपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, भिक्खू जागृततेत तत्पर होतो. भिक्खूंनो, या चार धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू पतनास अपात्र असतो आणि निर्वाणाच्या अगदी जवळ विहरतो.”

---

‘‘Sīle patiṭṭhito bhikkhu, indriyesu ca saṃvuto;

Bhojanamhi ca mattaññū, jāgariyaṃ anuyuñjati.

“शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेला, इंद्रियांवर संयम ठेवणारा, भोजनात मात्रा जाणणारा भिक्खू जागृततेचा अभ्यास करतो.”

---

‘‘Evaṃ vihārī ātāpī, ahorattamatandito;

Bhāvayaṃ kusalaṃ dhammaṃ, yogakkhemassa pattiyā.

“अशा प्रकारे विहरणारा, उद्योगी (आतपी), रात्रंदिवस आळस न करता, योगक्खेम (निर्वाण) प्राप्त करण्यासाठी कुशल धर्मांची भावना करतो.”

---

‘‘Appamādarato bhikkhu, pamāde bhayadassi vā ;

Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti. sattamaṃ;

“अप्रमादात रममाण असणारा आणि प्रमादाला भयाने पाहणारा भिक्खू पतनास अपात्र असतो, तो निर्वाणाच्या अगदी जवळ विहरतो.” (सातवे सुत्त समाप्त)

---

8. Patilīnasuttaṃ

८. पतिलीन सुत्त

---

38. ‘‘Panuṇṇapaccekasacco, bhikkhave, bhikkhu ‘samavayasaṭṭhesano passaddhakāyasaṅkhāro patilīno’ti vuccati. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu panuṇṇapaccekasacco hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno yāni tāni puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ [Pg.350] puthupaccekasaccāni, seyyathidaṃ – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā; sabbāni tāni nuṇṇāni honti panuṇṇāni cattāni vantāni muttāni pahīnāni paṭinissaṭṭhāni. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu panuṇṇapaccekasacco hoti.

३८. “भिक्खूहो, ज्या भिक्खूने वैयक्तिक (दृष्टी) सत्ये दूर केली आहेत, ज्याने शोध घेण्याचा पूर्णपणे त्याग केला आहे, ज्याचे शारीरिक संस्कार शांत झाले आहेत आणि जो एकांतात लीन (मागे सरकलेला) झाला आहे, त्याला ‘पतीलीन’ (मागे सरकलेला) असे म्हटले जाते. आणि भिक्खूहो, भिक्खू कशा प्रकारे वैयक्तिक सत्ये दूर केलेला (पनुण्णपच्चेकसच्च) होतो? भिक्खूहो, या शासनात, विविध श्रमण आणि ब्राह्मणांची जी विविध वैयक्तिक सत्ये (दृष्टी) असतात, जसे की – ‘लोक (विश्व) शाश्वत आहे’ किंवा ‘लोक अशाश्वत आहे’; ‘लोक सान्त (मर्यादित) आहे’ किंवा ‘लोक अनंतात (अमर्यादित) आहे’; ‘जो जीव आहे तेच शरीर आहे’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे’; ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात’ किंवा ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात’; ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही’ किंवा ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही’; ती सर्व वैयक्तिक सत्ये त्या भिक्खूने टाकून दिली आहेत, दूर केली आहेत, त्यागली आहेत, ओकून टाकली आहेत, मुक्त केली आहेत, नष्ट केली आहेत आणि सोडून दिली आहेत. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू वैयक्तिक सत्ये दूर केलेला होतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu samavayasaṭṭhesano hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno kāmesanā pahīnā hoti, bhavesanā pahīnā hoti, brahmacariyesanā paṭippassaddhā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu samavayasaṭṭhesano hoti.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू कशा प्रकारे शोध घेण्याचा पूर्णपणे त्याग केलेला (समवयसट्ठेसनो) होतो? भिक्खूहो, या शासनात, भिक्खूची काम-इच्छा (काम-शोध) नष्ट झालेली असते, भव-इच्छा (भव-शोध) नष्ट झालेली असते आणि ब्रह्मचर्य-इच्छा (ब्रह्मचर्य-शोध) शांत झालेली असते. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू शोध घेण्याचा पूर्णपणे त्याग केलेला होतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu passaddhakāyasaṅkhāro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu passaddhakāyasaṅkhāro hoti.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू कशा प्रकारे शांत झालेल्या शारीरिक संस्कारांचा (पस्सद्धकायसंखारो) होतो? भिक्खूहो, या शासनात, भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (आनंद) आणि दोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा व स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असलेल्या चौथ्या ध्यानात (चतुत्थ झान) प्रवेश करून विहरतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू शांत झालेल्या शारीरिक संस्कारांचा होतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu patilīno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu patilīno hoti. Panuṇṇapaccekasacco, bhikkhave, bhikkhu ‘samavayasaṭṭhesano passaddhakāyasaṅkhāro patilīno’ti vuccatī’’ti.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू कशा प्रकारे एकांतात लीन (पतीलीन) होतो? भिक्खूहो, या शासनात, भिक्खूचा ‘मी आहे’ हा अहंकार (अस्मिमान) नष्ट झालेला असतो, मुळासकट उपटून टाकलेला असतो, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखा (पुन्हा न उगवणारा) केलेला असतो, समूळ नष्ट केलेला असतो आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचा केलेला असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू एकांतात लीन होतो. भिक्खूहो, ज्या भिक्खूने वैयक्तिक सत्ये दूर केली आहेत, ज्याने शोध घेण्याचा पूर्णपणे त्याग केला आहे, ज्याचे शारीरिक संस्कार शांत झाले आहेत आणि जो एकांतात लीन झाला आहे, त्याला ‘पतीलीन’ असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Kāmesanā bhavesanā, brahmacariyesanā saha;

Iti saccaparāmāso, diṭṭhiṭṭhānā samussayā.

“काम-शोध, भव-शोध आणि ब्रह्मचर्य-शोध यांसह; ‘हेच सत्य आहे’ असा चुकीचा आग्रह धरणे आणि फुगलेल्या मिथ्या दृष्टींची स्थाने;”

---

‘‘Sabbarāgavirattassa, taṇhakkhayavimuttino;

Esanā paṭinissaṭṭhā, diṭṭhiṭṭhānā samūhatā.

“सर्व प्रकारच्या रागापासून अलिप्त झालेल्या, तृष्णेच्या क्षयाने विमुक्त झालेल्या भिक्खूचे सर्व शोध त्यागले गेले आहेत आणि दृष्टींची स्थाने समूळ नष्ट झाली आहेत.”

---

‘‘Sa ve santo sato bhikkhu, passaddho aparājito;

Mānābhisamayā buddho, patilīnoti vuccatī’’ti. aṭṭhamaṃ;

“तो शांत, स्मृतिमान, शांतचित्त, अपराजित भिक्खू, अहंकाराचा नाश करून सत्य जाणणारा (बुद्ध) असून, त्यालाच ‘पतीलीन’ (एकांतात लीन झालेला) असे म्हटले जाते.” (आठवे सुत्त समाप्त)

---

9. Ujjayasuttaṃ

९. उज्जयसुत्त

---

39. Atha [Pg.351] kho ujjayo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho ujjayo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhavampi no gotamo yaññaṃ vaṇṇetī’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ yaññaṃ vaṇṇemi; na panāhaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ yaññaṃ na vaṇṇemi. Yathārūpe kho, brāhmaṇa, yaññe gāvo haññanti, ajeḷakā haññanti, kukkuṭasūkarā haññanti, vividhā pāṇā saṅghātaṃ āpajjanti; evarūpaṃ kho ahaṃ, brāhmaṇa, sārambhaṃ yaññaṃ na vaṇṇemi. Taṃ kissa hetu? Evarūpañhi, brāhmaṇa, sārambhaṃ yaññaṃ na upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā.

३९. त्यानंतर उज्जय ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या उज्जय ब्राह्मणाने भगवंतांना विचारले – “काय आदरणीय गोतम सुद्धा यज्ञाची प्रशंसा करतात?” भगवंतांनी उत्तर दिले, “ब्राह्मणा, मी सर्व यज्ञांची प्रशंसा करत नाही; आणि ब्राह्मणा, मी सर्व यज्ञांची निंदाही करत नाही. ब्राह्मणा, ज्या यज्ञामध्ये गायी मारल्या जातात, शेळ्या-मेंढ्या मारल्या जातात, कोंबड्या आणि डुकरे मारली जातात आणि विविध प्राण्यांचा संहार केला जातो; ब्राह्मणा, अशा हिंसक यज्ञाची मी प्रशंसा करत नाही. त्याचे कारण काय? ब्राह्मणा, कारण अशा हिंसक यज्ञाच्या ठिकाणी अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले लोक जात नाहीत.”

---

‘‘Yathārūpe ca kho, brāhmaṇa, yaññe neva gāvo haññanti, na ajeḷakā haññanti, na kukkuṭasūkarā haññanti, na vividhā pāṇā saṅghātaṃ āpajjanti; evarūpaṃ kho ahaṃ, brāhmaṇa, nirārambhaṃ yaññaṃ vaṇṇemi, yadidaṃ niccadānaṃ anukulayaññaṃ. Taṃ kissa hetu? Evarūpañhi, brāhmaṇa, nirārambhaṃ yaññaṃ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā’’ti.

“परंतु ब्राह्मणा, ज्या यज्ञामध्ये गायी मारल्या जात नाहीत, शेळ्या-मेंढ्या मारल्या जात नाहीत, कोंबड्या आणि डुकरे मारली जात नाहीत आणि विविध प्राण्यांचा संहार केला जात नाही; ब्राह्मणा, अशा अहिंसक यज्ञाची मी प्रशंसा करतो, जसे की नित्यदान आणि कुळाच्या परंपरेनुसार दिला जाणारा यज्ञ (दान). त्याचे कारण काय? ब्राह्मणा, कारण अशा अहिंसक यज्ञाच्या ठिकाणी अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले लोक जातात.”

---

‘‘Assamedhaṃ purisamedhaṃ, sammāpāsaṃ vājapeyyaṃ niraggaḷaṃ;

Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphalā.

“अश्वमेध, पुरुषमेध, सम्मापास, वाजपेय आणि निरग्गल; हे मोठे आणि हिंसक यज्ञ मोठे फळ देणारे ठरत नाहीत.”

---

‘‘Ajeḷakā ca gāvo ca, vividhā yattha haññare;

Na taṃ sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino.

“ज्या यज्ञामध्ये शेळ्या, मेंढ्या, गायी आणि विविध प्राण्यांची हत्या केली जाते; अशा यज्ञाच्या ठिकाणी सन्मार्गावर चालणारे महर्षी (अर्हत) जात नाहीत.”

---

‘‘Ye ca yaññā nirārambhā, yajanti anukulaṃ sadā;

Ajeḷakā ca gāvo ca, vividhā nettha haññare ;

Tañca sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino.

“परंतु जे यज्ञ अहिंसक असतात, जेथे नेहमी कुळाच्या परंपरेनुसार दान दिले जाते; जेथे शेळ्या, मेंढ्या, गायी आणि विविध प्राण्यांची हत्या केली जात नाही; अशा यज्ञाच्या ठिकाणी सन्मार्गावर चालणारे महर्षी (अर्हत) जातात.”

---

‘‘Etaṃ [Pg.352] yajetha medhāvī, eso yañño mahapphalo;

Etaṃ hi yajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo;

Yañño ca vipulo hoti, pasīdanti ca devatā’’ti. navamaṃ;

“बुद्धिमान माणसाने असाच (अहिंसक) यज्ञ करावा, हा यज्ञ मोठे फळ देणारा असतो. असा यज्ञ करणाऱ्याचे कल्याणच होते, अहित होत नाही. हा यज्ञ विशाल असतो आणि देवताही प्रसन्न होतात.” (नवे सुत्त समाप्त)

---

10. Udāyīsuttaṃ

१०. उदायीसुत्त

---

40. Atha kho udāyī brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā …pe… ekamantaṃ nisinno kho udāyī brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhavampi no gotamo yaññaṃ vaṇṇetī’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ yaññaṃ vaṇṇemi; na panāhaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ yaññaṃ na vaṇṇemi. Yathārūpe kho, brāhmaṇa, yaññe gāvo haññanti, ajeḷakā haññanti, kukkuṭasūkarā haññanti, vividhā pāṇā saṅghātaṃ āpajjanti; evarūpaṃ kho ahaṃ, brāhmaṇa, sārambhaṃ yaññaṃ na vaṇṇemi. Taṃ kissa hetu? Evarūpañhi, brāhmaṇa, sārambhaṃ yaññaṃ na upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā.

४०. त्यानंतर उदायी ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले आणि संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या उदायी ब्राह्मणाने भगवंतांना विचारले – “काय आदरणीय गोतम सुद्धा यज्ञाची प्रशंसा करतात?” भगवंतांनी उत्तर दिले, “ब्राह्मणा, मी सर्व यज्ञांची प्रशंसा करत नाही; आणि ब्राह्मणा, मी सर्व यज्ञांची निंदाही करत नाही. ब्राह्मणा, ज्या यज्ञामध्ये गायी मारल्या जातात, शेळ्या-मेंढ्या मारल्या जातात, कोंबड्या आणि डुकरे मारली जातात आणि विविध प्राण्यांचा संहार केला जातो; ब्राह्मणा, अशा हिंसक यज्ञाची मी प्रशंसा करत नाही. त्याचे कारण काय? ब्राह्मणा, कारण अशा हिंसक यज्ञाच्या ठिकाणी अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले लोक जात नाहीत.”

---

‘‘Yathārūpe ca kho, brāhmaṇa, yaññe neva gāvo haññanti, na ajeḷakā haññanti, na kukkuṭasūkarā haññanti, na vividhā pāṇā saṅghātaṃ āpajjanti; evarūpaṃ kho ahaṃ, brāhmaṇa, nirārambhaṃ yaññaṃ vaṇṇemi, yadidaṃ niccadānaṃ anukulayaññaṃ. Taṃ kissa hetu? Evarūpañhi, brāhmaṇa, nirārambhaṃ yaññaṃ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā’’ti.

“परंतु ब्राह्मणा, ज्या यज्ञामध्ये गायी मारल्या जात नाहीत, शेळ्या-मेंढ्या मारल्या जात नाहीत, कोंबड्या आणि डुकरे मारली जात नाहीत आणि विविध प्राण्यांचा संहार केला जात नाही; ब्राह्मणा, अशा अहिंसक यज्ञाची मी प्रशंसा करतो, जसे की नित्यदान आणि कुळाच्या परंपरेनुसार दिला जाणारा यज्ञ (दान). त्याचे कारण काय? ब्राह्मणा, कारण अशा अहिंसक यज्ञाच्या ठिकाणी अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले लोक जातात.”

---

‘‘Abhisaṅkhataṃ nirārambhaṃ, yaññaṃ kālena kappiyaṃ;

Tādisaṃ upasaṃyanti, saññatā brahmacārayo.

“योग्य वेळी तयार केलेल्या, अहिंसक आणि कल्पिय (योग्य) अशा यज्ञाच्या ठिकाणी संयमी आणि ब्रह्मचर्य पाळणारे लोक जातात.”

---

‘‘Vivaṭacchadā ye loke, vītivattā kulaṃ gatiṃ;

Yaññametaṃ pasaṃsanti, buddhā yaññassa kovidā.

“ज्यांनी जगातील (रागादी) आवरणे दूर केली आहेत, जे संसार आणि गती पार करून गेले आहेत, यज्ञाच्या बाबतीत कुशल असलेले ते बुद्ध अशा यज्ञाची प्रशंसा करतात.”

---

‘‘Yaññe vā yadi vā saddhe, habyaṃ katvā yathārahaṃ;

Pasannacitto yajati, sukhette brahmacārisu.

“सामान्य यज्ञात किंवा श्राद्धात (मृतांच्या स्मरणार्थ दिलेल्या दानात), योग्य प्रकारे हव्य (दान) तयार करून, प्रसन्न चित्ताने, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या सुक्षेत्रात (उत्तम दानपात्रात) दान दिले जाते.”

---

‘‘Suhutaṃ [Pg.353] suyiṭṭhaṃ suppattaṃ, dakkhiṇeyyesu yaṃ kataṃ;

Yañño ca vipulo hoti, pasīdanti ca devatā.

"दान देण्यास योग्य (दक्षिणेय) व्यक्तींना जे दान दिले जाते, ते सुहुत (उत्तम प्रकारे दिलेले), सुयिट्ठ (उत्तम प्रकारे यजिलेले) आणि सुप्पत्त (योग्य ठिकाणी पोहोचलेले) असते. तो यज्ञ (दानधर्म) विशाल होतो आणि देवगणही प्रसन्न होतात."

---

‘‘Evaṃ yajitvā medhāvī, saddho muttena cetasā;

Abyābajjhaṃ sukhaṃ lokaṃ, paṇḍito upapajjatī’’ti. dasamaṃ;

"अशा प्रकारे, मुक्त चित्ताने (उदार मनाने) दान देऊन, श्रद्धावान व बुद्धिमान पंडित दुःखविरहित अशा सुखी लोकामध्ये (स्वर्गात) उत्पन्न होतो." (दहावे सूत्र समाप्त)

---

Cakkavaggo catuttho.

चौथा चक्कवग्गो (चक्रवर्ग) समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

---

Cakko saṅgaho sīho, pasādo vassakārena pañcamaṃ;

Doṇo aparihāniyo patilīno, ujjayo udāyinā te dasāti.

"चक्क (चक्र), संगह (संग्रह), सीह (सिंह), पसाद (प्रसाद), पाचवे वस्सकार, दोण (द्रोण), अपरिहानिय, पटिलीन, उज्जय आणि उदायी – हे दहा (सुत्त) आहेत."

---

5. Rohitassavaggo

५. रोहितस्सवग्गो (रोहितस्स वर्ग)

---

1. Samādhibhāvanāsuttaṃ

१. समाधिभावनासुत्तं (समाधीच्या भावनेचे सूत्र)

---

41. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, samādhibhāvanā. Katamā catasso? Atthi, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati; atthi, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā ñāṇadassanappaṭilābhāya saṃvattati; atthi, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā satisampajaññāya saṃvattati; atthi, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṃ khayāya saṃvattati.

४१. "भिक्षूंनो, समाधीच्या या चार भावना (विकास) आहेत. कोणत्या चार? भिक्षूंनो, अशी समाधीची भावना आहे, जी विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता या जन्मात सुखाने राहण्यास (दृष्टधर्मसुखविहारासाठी) कारणीभूत ठरते; भिक्षूंनो, अशी समाधीची भावना आहे, जी विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता ज्ञान आणि दर्शनाच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरते; भिक्षूंनो, अशी समाधीची भावना आहे, जी विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता स्मृती आणि संप्रजन्यासाठी (सति-सम्पजञ्ञ) कारणीभूत ठरते; भिक्षूंनो, अशी समाधीची भावना आहे, जी विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता आसवांच्या (चित्तमळांच्या) क्षयासाठी कारणीभूत ठरते."

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati.

"आणि भिक्षूंनो, कोणती समाधीची भावना विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता या जन्मात सुखाने राहण्यास कारणीभूत ठरते? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... चतुर्थ ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. भिक्षूंनो, ही ती समाधीची भावना आहे, जी विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता या जन्मात सुखाने राहण्यास कारणीभूत ठरते."

---

‘‘Katamā [Pg.354] ca, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā ñāṇadassanappaṭilābhāya saṃvattati? Idha, bhikkhave, bhikkhu ālokasaññaṃ manasi karoti, divāsaññaṃ adhiṭṭhāti – yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā. Iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti. Ayaṃ, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā ñāṇadassanappaṭilābhāya saṃvattati.

"आणि भिक्षूंनो, कोणती समाधीची भावना विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता ज्ञान आणि दर्शनाच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरते? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू प्रकाशाच्या संज्ञेचे (आलोकसंज्ञा) मनन करतो, दिवसाच्या संज्ञेचे अधिष्ठान करतो – जसे दिवसा, तसेच रात्री; जसे रात्री, तसेच दिवसा. अशा प्रकारे, उघड्या आणि अनावरित चित्ताने तो प्रकाशमान चित्ताची भावना करतो. भिक्षूंनो, ही ती समाधीची भावना आहे, जी विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता ज्ञान आणि दर्शनाच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरते."

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā satisampajaññāya saṃvattati? Idha, bhikkhave, bhikkhuno viditā vedanā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti; viditā saññā…pe… viditā vitakkā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. Ayaṃ, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā satisampajaññāya saṃvattati.

"आणि भिक्षूंनो, कोणती समाधीची भावना विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता स्मृती आणि संप्रजन्यासाठी (सति-सम्पजञ्ञ) कारणीभूत ठरते? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षूला वेदना कशा उत्पन्न होतात, कशा टिकून राहतात आणि कशा नष्ट होतात, याचे स्पष्ट ज्ञान असते; संज्ञा कशा उत्पन्न होतात... विचार (वितर्क) कसे उत्पन्न होतात, कसे टिकून राहतात आणि कसे नष्ट होतात, याचे स्पष्ट ज्ञान असते. भिक्षूंनो, ही ती समाधीची भावना आहे, जी विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता स्मृती आणि संप्रजन्यासाठी कारणीभूत ठरते."

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṃ khayāya saṃvattati? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo ; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo; iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Ayaṃ, bhikkhave, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṃ khayāya saṃvattati. Imā kho, bhikkhave, catasso samādhibhāvanā. Idañca pana metaṃ, bhikkhave, sandhāya bhāsitaṃ pārāyane puṇṇakapañhe –

"आणि भिक्षूंनो, कोणती समाधीची भावना विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता आसवांच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू पाच उपादानस्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे (उत्पत्ती आणि विनाशाचे) अनुदर्शन करत विहरतो – 'असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे, असा वेदनेचा उदय आहे, असा वेदनेचा अस्त आहे; अशी संज्ञा आहे, असा संज्ञेचा उदय आहे, असा संज्ञेचा अस्त आहे; असे संस्कार आहेत, असा संस्कारांचा उदय आहे, असा संस्कारांचा अस्त आहे; असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे.' भिक्षूंनो, ही ती समाधीची भावना आहे, जी विकसित केली असता आणि वारंवार सरावली असता आसवांच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते. भिक्षूंनो, या त्या समाधीच्या चार भावना आहेत. आणि भिक्षूंनो, याच संदर्भाने मी पारायणवग्ग मधील 'पुण्णक-पञ्ह' (पुण्णकाचे प्रश्न) मध्ये म्हटले होते –"

---

‘‘Saṅkhāya lokasmiṃ paroparāni,Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke;

Santo vidhūmo anīgho nirāso,Atāri so jātijaranti brūmī’’ti. paṭhamaṃ;

"ज्याने जगातील उच्च आणि नीच गोष्टींचे (स्वतःच्या व इतरांच्या अस्तित्वाचे) प्रज्ञेने आकलन केले आहे, ज्याचे या जगात कुठेही (तृष्णा व दृष्टीमुळे) विचलन होत नाही; जो शांत, क्रोधरूपी धूर नसलेला, दुःखविरहित आणि तृष्णारहित आहे, त्याने जन्म आणि जरेचा पार केला आहे, असे मी म्हणतो." (पहिले सूत्र समाप्त)

---

2. Pañhabyākaraṇasuttaṃ

२. पञ्हब्याकरणसुत्तं (प्रश्नांच्या उत्तरांचे सूत्र)

---

42. ‘‘Cattārimāni[Pg.355], bhikkhave, pañhabyākaraṇāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, pañho ekaṃsabyākaraṇīyo; atthi, bhikkhave, pañho vibhajjabyākaraṇīyo; atthi, bhikkhave, pañho paṭipucchābyākaraṇīyo; atthi, bhikkhave, pañho ṭhapanīyo. Imāni kho, bhikkhave, cattāri pañhabyākaraṇānī’’ti.

४२. "भिक्षूंनो, प्रश्नांची उत्तरे देण्याचे हे चार मार्ग आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, असा प्रश्न असतो ज्याचे थेट (एकतर्फी/निश्चित) उत्तर दिले पाहिजे (एकंसव्याकरणीय); भिक्षूंनो, असा प्रश्न असतो ज्याचे विश्लेषण करून उत्तर दिले पाहिजे (विभज्जव्याकरणीय); भिक्षूंनो, असा प्रश्न असतो ज्याचे प्रतिप्रश्न विचारून उत्तर दिले पाहिजे (पटिपुच्छाव्याकरणीय); आणि भिक्षूंनो, असा प्रश्न असतो जो बाजूला ठेवून दिला पाहिजे (ठपनीय). भिक्षूंनो, हे प्रश्नांची उत्तरे देण्याचे चार मार्ग आहेत."

---

‘‘Ekaṃsavacanaṃ ekaṃ, vibhajjavacanāparaṃ;

Tatiyaṃ paṭipuccheyya, catutthaṃ pana ṭhāpaye.

"एक प्रश्न थेट उत्तराचा असतो, दुसरा विश्लेषणात्मक उत्तराचा असतो; तिसऱ्या प्रश्नावर प्रतिप्रश्न केला पाहिजे, तर चौथा प्रश्न बाजूला ठेवला पाहिजे."

---

‘‘Yo ca tesaṃ tattha tattha, jānāti anudhammataṃ;

Catupañhassa kusalo, āhu bhikkhuṃ tathāvidhaṃ.

"आणि जो भिक्षू त्या त्या ठिकाणी त्या प्रश्नांचे योग्य उत्तर जाणतो, अशा भिक्षूला चारही प्रकारच्या प्रश्नांमध्ये कुशल म्हणतात."

---

‘‘Durāsado duppasaho, gambhīro duppadhaṃsiyo;

Atho atthe anatthe ca, ubhayassa hoti kovido.

"तो भिक्षू इतरांना पराभूत करण्यास कठीण, अदम्य, गंभीर (सखोल प्रज्ञेचा) आणि अभेद्य असतो; तसेच तो हित आणि अहित या दोन्ही गोष्टींमध्ये निपुण असतो."

---

‘‘Anatthaṃ parivajjeti, atthaṃ gaṇhāti paṇḍito;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. dutiyaṃ;

"पंडित अहिताचा त्याग करतो आणि हिताचा स्वीकार करतो. हिताची प्राप्ती केल्यामुळे त्या धीर पुरुषाला 'पंडित' म्हटले जाते." (दुसरे सूत्र समाप्त)

---

3. Paṭhamakodhagarusuttaṃ

३. पठमकोधगरुसुत्तं (पहिले क्रोध-गौरव सूत्र)

---

43. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Kodhagaru na saddhammagaru, makkhagaru na saddhammagaru, lābhagaru na saddhammagaru, sakkāragaru na saddhammagaru. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

४३. "भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? क्रोधाला महत्त्व देणारा (क्रोध-गौरव), सद्धम्माला महत्त्व न देणारा; दुसऱ्याचे गुण खोडून काढण्यास (मक्ख) महत्त्व देणारा, सद्धम्माला महत्त्व न देणारा; लाभाला महत्त्व देणारा, सद्धम्माला महत्त्व न देणारा; आणि आदरातिथ्याला (सत्कार) महत्त्व देणारा, सद्धम्माला महत्त्व न देणारा. भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत."

---

‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Saddhammagaru na kodhagaru, saddhammagaru na makkhagaru, saddhammagaru na lābhagaru, saddhammagaru na sakkāragaru. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti.

"भिक्षूंनो, जगात हे (इतर) चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? सद्धम्माला महत्त्व देणारा, क्रोधाला महत्त्व न देणारा; सद्धम्माला महत्त्व देणारा, दुसऱ्याचे गुण खोडून काढण्यास महत्त्व न देणारा; सद्धम्माला महत्त्व देणारा, लाभाला महत्त्व न देणारा; आणि सद्धम्माला महत्त्व देणारा, आदरातिथ्याला महत्त्व न देणारा. भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत."

---

‘‘Kodhamakkhagarū bhikkhū, lābhasakkāragāravā;

Na te dhamme virūhanti, sammāsambuddhadesite.

"जे भिक्षू क्रोधाला आणि गुण खोडून काढण्यास महत्त्व देतात, तसेच लाभ आणि आदरातिथ्याला मान देतात, ते सम्यक संबुद्धांनी उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये प्रगती करत नाहीत."

---

‘‘Ye [Pg.356] ca saddhammagaruno, vihaṃsu viharanti ca;

Te ve dhamme virūhanti, sammāsambuddhadesite’’ti. tatiyaṃ;

"परंतु जे सद्धम्माला महत्त्व देतात, जे भूतकाळात तसे राहिले आणि आताही राहत आहेत, ते सम्यक संबुद्धांनी उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये नक्कीच प्रगती करतात." (तिसरे सूत्र समाप्त)

---

4. Dutiyakodhagarusuttaṃ

४. दुतियकोधगरुसुत्तं (दुसरे क्रोध-गौरव सूत्र)

---

44. ‘‘Cattārome, bhikkhave, asaddhammā. Katame cattāro? Kodhagarutā na saddhammagarutā, makkhagarutā na saddhammagarutā, lābhagarutā na saddhammagarutā, sakkāragarutā na saddhammagarutā. Ime kho, bhikkhave, cattāro asaddhammā.

४४. "भिक्षूंनो, हे चार असद्धम्म (अधम्म) आहेत. कोणते चार? क्रोधाला महत्त्व देणे, सद्धम्माला महत्त्व न देणे; दुसऱ्याचे गुण खोडून काढण्यास महत्त्व देणे, सद्धम्माला महत्त्व न देणे; लाभाला महत्त्व देणे, सद्धम्माला महत्त्व न देणे; आणि आदरातिथ्याला महत्त्व देणे, सद्धम्माला महत्त्व न देणे. भिक्षूंनो, हे चार असद्धम्म आहेत."

---

‘‘Cattārome, bhikkhave, saddhammā. Katame cattāro? Saddhammagarutā na kodhagarutā, saddhammagarutā na makkhagarutā, saddhammagarutā na lābhagarutā, saddhammagarutā na sakkāragarutā. Ime kho, bhikkhave, cattāro saddhammā’’ti.

"भिक्षूंनो, हे चार सद्धम्म आहेत. कोणते चार? सद्धम्माला महत्त्व देणे, क्रोधाला महत्त्व न देणे; सद्धम्माला महत्त्व देणे, दुसऱ्याचे गुण खोडून काढण्यास महत्त्व न देणे; सद्धम्माला महत्त्व देणे, लाभाला महत्त्व न देणे; आणि सद्धम्माला महत्त्व देणे, आदरातिथ्याला महत्त्व न देणे. भिक्षूंनो, हे चार सद्धम्म आहेत."

---

‘‘Kodhamakkhagaru bhikkhu, lābhasakkāragāravo;

Sukhette pūtibījaṃva, saddhamme na virūhati.

“जे भिक्खू क्रोध आणि गुणनाश यांना महत्त्व देतात, लाभ आणि आदराला महत्त्व देतात; ते सुपीक शेतात कुजलेल्या बीजाप्रमाणे सद्धम्मामध्ये वृद्धी पावत नाहीत।”

---

‘‘Ye ca saddhammagaruno, vihaṃsu viharanti ca;

Te ve dhamme virūhanti, snehānvayamivosadhā’’ti. catutthaṃ;

“परंतु जे सद्धम्माला महत्त्व देतात, जे भूतकाळात तसे राहिले आणि आताही तसेच राहतात; ते खरोखरच ओलावा मिळालेल्या औषधी वनस्पतींप्रमाणे धम्मामध्ये वृद्धी पावतात।” (चौथे सूत्र समाप्त)

---

5. Rohitassasuttaṃ

५. रोहितस्स सुत्त

---

45. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho rohitasso devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho rohitasso devaputto bhagavantaṃ etadavoca –

४५. एकदा भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेला रोहितस्स नावाचा देवपुत्र संपूर्ण जेतवनाला आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत भगवंताकडे आला. जवळ येऊन त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला रोहितस्स देवपुत्र भगवंतांना म्हणाला –

---

‘‘Yattha nu kho, bhante, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, sakkā nu kho so, bhante, gamanena lokassa anto ñātuṃ vā daṭṭhuṃ vā pāpuṇituṃ vā’’ti? ‘‘Yattha kho, āvuso, na jāyati na [Pg.357] jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmī’’ti.

“भंते, जेथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, अशा जगाच्या अंताला केवळ प्रवासाने जाणून घेणे, पाहणे किंवा तेथे पोहोचणे शक्य आहे काय?” “मित्रा, जेथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, अशा जगाच्या अंताला केवळ प्रवासाने जाणून घेता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही।”

---

‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva subhāsitamidaṃ, bhante, bhagavatā – ‘yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmī’’’ti.

“आश्चर्यकारक आहे भंते, अद्भुत आहे भंते! भगवंतांनी हे किती सुभाषित सांगितले आहे – ‘मित्रा, जेथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, अशा जगाच्या अंताला केवळ प्रवासाने जाणून घेता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही.’”

---

‘‘Bhūtapubbāhaṃ, bhante, rohitasso nāma isi ahosiṃ bhojaputto iddhimā vehāsaṅgamo. Tassa mayhaṃ, bhante, evarūpo javo ahosi, seyyathāpi nāma daḷhadhammā dhanuggaho sikkhito katahattho katūpāsano lahukena asanena appakasirena tiriyaṃ tālacchāyaṃ atipāteyya. Tassa mayhaṃ, bhante, evarūpo padavītihāro ahosi, seyyathāpi nāma puratthimā samuddā pacchimo samuddo. Tassa mayhaṃ, bhante, evarūpena javena samannāgatassa evarūpena ca padavītihārena evarūpaṃ icchāgataṃ uppajji – ‘ahaṃ gamanena lokassa antaṃ pāpuṇissāmī’ti. So kho ahaṃ, bhante, aññatreva asitapītakhāyitasāyitā aññatra uccārapassāvakammā aññatra niddākilamathapaṭivinodanā vassasatāyuko vassasatajīvī vassasataṃ gantvā appatvāva lokassa antaṃ antarāyeva kālaṅkato.

“भंते, भूतकाळात मी भोजपुत्र रोहितस्स नावाचा ऋषी होतो, जो ऋद्धीमान आणि आकाशातून प्रवास करू शकणारा होता. भंते, माझा वेग असा होता की, जणू काही एखाद्या प्रशिक्षित, कुशल आणि अनुभवी धनुर्धाराने मजबूत धनुष्यातून सोडलेला हलका बाण ताडाच्या झाडाच्या सावलीला सहज पार करतो. भंते, माझे पाऊल असे होते की, ते पूर्व समुद्रापासून पश्चिम समुद्रापर्यंत पोहोचू शकत असे. भंते, अशा वेगाने आणि अशा पावलाने युक्त असलेल्या माझ्या मनात अशी इच्छा निर्माण झाली – ‘मी प्रवासाने जगाच्या अंतापर्यंत पोहोचेन.’ भंते, शंभर वर्षांचे आयुष्य असलेला मी, शंभर वर्षे जगलो आणि खाणे, पिणे, चघळणे, चव घेणे, मलमूत्र विसर्जन करणे आणि झोप घेऊन थकवा दूर करणे या व्यतिरिक्त न थांबता शंभर वर्षे प्रवास केला; तरीही जगाच्या अंतापर्यंत न पोहोचताच वाटेतच माझा मृत्यू झाला।”

---

‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva subhāsitamidaṃ, bhante, bhagavatā – ‘yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmī’’’ti.

“आश्चर्यकारक आहे भंते, अद्भुत आहे भंते! भगवंतांनी हे किती सुभाषित सांगितले आहे – ‘मित्रा, जेथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, अशा जगाच्या अंताला केवळ प्रवासाने जाणून घेता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही.’”

---

‘‘‘Yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyya’nti vadāmi. Na cāhaṃ, āvuso, appatvāva lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Api cāhaṃ, āvuso, imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññāpemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipada’’nti.

“मित्रा, जेथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, अशा जगाच्या अंताला केवळ प्रवासाने जाणून घेता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही. परंतु मित्रा, जगाच्या अंतापर्यंत न पोहोचता दुःखाचा अंत करता येतो, असेही मी म्हणत नाही. उलट, मित्रा, संज्ञा आणि मनाने युक्त असलेल्या या व्याममात्र शरीरातच मी जग, जगाची उत्पत्ती, जगाचा निरोध आणि जगाच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग प्रज्ञापित करतो।”

---

‘‘Gamanena [Pg.358] na pattabbo, lokassanto kudācanaṃ;

Na ca appatvā lokantaṃ, dukkhā atthi pamocanaṃ.

“केवळ प्रवासाने जगाचा अंत कधीही गाठता येत नाही; आणि जगाचा अंत गाठल्याशिवाय दुःखातून मुक्ती मिळत नाही।”

---

‘‘Tasmā have lokavidū sumedho,Lokantagū vusitabrahmacariyo;

Lokassa antaṃ samitāvi ñatvā,Nāsīsatī lokamimaṃ parañcā’’ti. pañcamaṃ;

“म्हणूनच, खरोखर जो लोकविदू, सुमेध, लोकान्तगू, ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला आणि शांत झालेला आहे; तो जगाचा अंत जाणून या लोकाची किंवा परलोकाची आकांक्षा करत नाही.” (पाचवे सूत्र समाप्त)

---

6. Dutiyarohitassasuttaṃ

६. दुसरे रोहितस्स सुत्त

---

46. Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ rohitasso devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, bhikkhave, rohitasso devaputto maṃ etadavoca – ‘yattha nu kho, bhante, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, sakkā nu kho so, bhante, gamanena lokassa anto ñātuṃ vā daṭṭhuṃ vā pāpuṇituṃ vā’ti? Evaṃ vutte ahaṃ, bhikkhave, rohitassaṃ devaputtaṃ etadavocaṃ – ‘yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmī’ti. Evaṃ vutte, bhikkhave, rohitasso devaputto maṃ etadavoca – ‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva subhāsitamidaṃ, bhante, bhagavatā – yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmi’’’.

४६. त्यानंतर ती रात्र उलटून गेल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, आज रात्री, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेला रोहितस्स नावाचा देवपुत्र संपूर्ण जेतवनाला आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत माझ्याकडे आला. जवळ येऊन त्याने मला अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला रोहितस्स देवपुत्र मला म्हणाला – ‘भंते, जेथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, अशा जगाच्या अंताला केवळ प्रवासाने जाणून घेणे, पाहणे किंवा तेथे पोहोचणे शक्य आहे काय?’ असे विचारल्यावर, भिक्खूंनो, मी रोहितस्स देवपुत्राला म्हणालो – ‘मित्रा, जेथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, अशा जगाच्या अंताला केवळ प्रवासाने जाणून घेता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही.’ असे म्हटल्यावर, भिक्खूंनो, रोहितस्स देवपुत्र मला म्हणाला – ‘आश्चर्यकारक आहे भंते, अद्भुत आहे भंते! भगवंतांनी हे किती सुभाषित सांगितले आहे – मित्रा, जेथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, अशा जगाच्या अंताला केवळ प्रवासाने जाणून घेता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही.’”

---

‘‘Bhūtapubbāhaṃ, bhante, rohitasso nāma isi ahosiṃ bhojaputto iddhimā vehāsaṅgamo. Tassa mayhaṃ, bhante, evarūpo javo ahosi, seyyathāpi nāma daḷhadhammā dhanuggaho sikkhito katahattho katūpāsano lahukena asanena appakasirena tiriyaṃ tālacchāyaṃ atipāteyya[Pg.359]. Tassa mayhaṃ, bhante, evarūpo padavītihāro ahosi, seyyathāpi nāma puratthimā samuddā pacchimo samuddo. Tassa mayhaṃ, bhante, evarūpena javena samannāgatassa evarūpena ca padavītihārena evarūpaṃ icchāgataṃ uppajji – ahaṃ gamanena lokassa antaṃ pāpuṇissāmī’’ti. So kho ahaṃ, bhante, aññatreva asitapītakhāyitasāyitā aññatra uccārapassāvakammā aññatra niddākilamathapaṭivinodanā vassasatāyuko vassasatajīvī vassasataṃ gantvā appatvāva lokassa antaṃ antarāyeva kālaṅkato.

“‘भंते, भूतकाळात मी भोजपुत्र रोहितस्स नावाचा ऋषी होतो, जो ऋद्धीमान आणि आकाशातून प्रवास करू शकणारा होता. भंते, माझा वेग असा होता की, जणू काही एखाद्या प्रशिक्षित, कुशल आणि अनुभवी धनुर्धाराने मजबूत धनुष्यातून सोडलेला हलका बाण ताडाच्या झाडाच्या सावलीला सहज पार करतो. भंते, माझे पाऊल असे होते की, ते पूर्व समुद्रापासून पश्चिम समुद्रापर्यंत पोहोचू शकत असे. भंते, अशा वेगाने आणि अशा पावलाने युक्त असलेल्या माझ्या मनात अशी इच्छा निर्माण झाली – मी प्रवासाने जगाच्या अंतापर्यंत पोहोचेन. भंते, शंभर वर्षांचे आयुष्य असलेला मी, शंभर वर्षे जगलो आणि खाणे, पिणे, चघळणे, चव घेणे, मलमूत्र विसर्जन करणे आणि झोप घेऊन थकवा दूर करणे या व्यतिरिक्त न थांबता शंभर वर्षे प्रवास केला; तरीही जगाच्या अंतापर्यंत न पोहोचताच वाटेतच माझा मृत्यू झाला.’”

---

‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva subhāsitamidaṃ, bhante, bhagavatā – ‘yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmī’’’ti. Evaṃ vutte ahaṃ, bhikkhave, rohitassaṃ devaputtaṃ etadavocaṃ –

"आश्चर्यकारक आहे, भन्ते! अद्भुत आहे, भन्ते! भगवंतांनी हे किती सुभाषित सांगितले आहे – 'हे आवुसो, जेथे जन्म होत नाही, जराजर्जर होत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनरुत्पत्ती होत नाही, अशा लोकाच्या अंताला केवळ चालत जाऊन जाणता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही.' भिक्खूंनो, असे म्हटले असता, मी रोहितस्स देवपुत्राला असे म्हणालो –"

---

‘‘‘Yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ, taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmī’ti. Na cāhaṃ, āvuso, appatvāva lokassa antaṃ dukkhassantakiriyaṃ vadāmi. Api cāhaṃ, āvuso, imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññāpemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipada’’nti.

"‘हे आवुसो, जेथे जन्म होत नाही, जराजर्जर होत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनरुत्पत्ती होत नाही, अशा लोकाच्या अंताला केवळ चालत जाऊन जाणता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही.’ आणि हे आवुसो, लोकाच्या अंतापर्यंत न पोहोचता दुःखाचा अंत करता येतो, असेही मी म्हणत नाही. परंतु, हे आवुसो, संज्ञा आणि मन असलेल्या याच व्याममात्र शरीरामध्ये मी लोक, लोकाचा उदय, लोकाचा निरोध आणि लोकनिरोधागामी प्रतिपदेची प्रज्ञापना करतो."

---

‘‘Gamanena na pattabbo, lokassanto kudācanaṃ;

Na ca appatvā lokantaṃ, dukkhā atthi pamocanaṃ.

"केवळ चालत जाऊन लोकाच्या अंतापर्यंत कधीही पोहोचता येत नाही; आणि लोकाच्या अंतापर्यंत पोहोचल्याशिवाय दुःखातून मुक्ती देखील मिळत नाही."

---

‘‘Tasmā have lokavidū sumedho,Lokantagū vusitabrahmacariyo;

Lokassa antaṃ samitāvi ñatvā,Nāsīsatī lokamimaṃ parañcā’’ti. chaṭṭhaṃ;

"म्हणूनच, खरोखर तो लोकविदू, सुमेध, लोकान्तगू, ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला आणि शांत झालेला पुरुष लोकाचा अंत जाणून या लोकाची किंवा परलोकाची आकांक्षा धरत नाही."

---

7. Suvidūrasuttaṃ

७. "सुविदूर सुत्त"

---

47. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, suvidūravidūrāni. Katamāni cattāri? Nabhañca, bhikkhave, pathavī ca; idaṃ paṭhamaṃ suvidūravidūre. Orimañca, bhikkhave, tīraṃ samuddassa pārimañca; idaṃ dutiyaṃ suvidūravidūre. Yato ca, bhikkhave, verocano abbhudeti [Pg.360] yattha ca atthameti ; idaṃ tatiyaṃ suvidūravidūre. Satañca, bhikkhave, dhammo asatañca dhammo; idaṃ catutthaṃ suvidūravidūre. Imāni kho, bhikkhave, cattāri suvidūravidūrānī’’ti.

४७. "भिक्खूंनो, या चार गोष्टी एकमेकांपासून अत्यंत दूर आहेत. कोणत्या चार? भिक्खूंनो, आकाश आणि पृथ्वी; ही पहिली अत्यंत दूर असणारी जोडी आहे. भिक्खूंनो, समुद्राचा हा तीर आणि पलीकडचा तीर; ही दुसरी अत्यंत दूर असणारी जोडी आहे. भिक्खूंनो, ज्या दिशेला सूर्य उगवतो आणि ज्या दिशेला मावळतो; ही तिसरी अत्यंत दूर असणारी जोडी आहे. भिक्खूंनो, सत्पुरुषांचा धर्म आणि असत्पुरुषांचा धर्म; ही चौथी अत्यंत दूर असणारी जोडी आहे. भिक्खूंनो, खरोखर या चार गोष्टी एकमेकांपासून अत्यंत दूर आहेत."

---

‘‘Nabhañca dūre pathavī ca dūre,Pāraṃ samuddassa tadāhu dūre;

Yato ca verocano abbhudeti,Pabhaṅkaro yattha ca atthameti;

Tato have dūrataraṃ vadanti,Satañca dhammaṃ asatañca dhammaṃ.

"आकाश दूर आहे आणि पृथ्वीही दूर आहे, समुद्राचा पलीकडचा काठही दूर आहे असे म्हणतात; ज्या दिशेला प्रकाश निर्माण करणारा सूर्य उगवतो आणि जेथे मावळतो, तेही दूर आहे. परंतु, सत्पुरुषांचा धर्म आणि असत्पुरुषांचा धर्म यांमधील अंतर या सर्वांपेक्षाही अत्यंत दूर आहे असे म्हणतात."

---

‘‘Abyāyiko hoti sataṃ samāgamo,Yāvāpi tiṭṭheyya tatheva hoti;

Khippañhi veti asataṃ samāgamo,Tasmā sataṃ dhammo asabbhi ārakā’’ti. sattamaṃ;

"सत्पुरुषांची संगत ही अविनाशी असते, ती जोपर्यंत टिकते तोपर्यंत तशीच राहते; परंतु असत्पुरुषांची संगत लवकरच नष्ट होते. म्हणूनच, सत्पुरुषांचा धर्म असत्पुरुषांपासून अत्यंत दूर आहे."

---

8. Visākhasuttaṃ

८. "विशाख सुत्त"

---

48. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā visākho pañcālaputto upaṭṭhānasālāyaṃ bhikkhū dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti, poriyā vācāya vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā pariyāpannāya anissitāya. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena upaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi –

४८. "एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान विशाख पंचालपुत्र उपस्थानशाळेत भिक्खूंना सुसंस्कृत, स्पष्ट, निर्दोष, अर्थ समजवून देणाऱ्या, निर्वाणविषयक आणि अनासक्त अशा वाणीने धम्मचर्चेद्वारे उपदेश करत होते, त्यांना धम्मात प्रवृत्त करत होते, उत्साहित करत होते आणि आनंदित करत होते. त्यानंतर भगवान संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून जेथे उपस्थानशाळा होती तेथे आले; आणि मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले –"

---

‘‘Ko nu kho, bhikkhave, upaṭṭhānasālāyaṃ bhikkhū dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti poriyā vācāya vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā pariyāpannāya anissitāyā’’ti[Pg.361]? ‘‘Āyasmā, bhante, visākho pañcālaputto upaṭṭhānasālāyaṃ bhikkhū dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti poriyā vācāya vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā pariyāpannāya anissitāyā’’ti.

"“भिक्खूंनो, उपस्थानशाळेत कोणता भिक्खू सुसंस्कृत, स्पष्ट, निर्दोष, अर्थ समजवून देणाऱ्या, निर्वाणविषयक आणि अनासक्त अशा वाणीने धम्मचर्चेद्वारे भिक्खूंना उपदेश करत आहे, प्रवृत्त करत आहे, उत्साहित करत आहे आणि आनंदित करत आहे?” “भन्ते, आयुष्यमान विशाख पंचालपुत्र उपस्थानशाळेत भिक्खूंना सुसंस्कृत, स्पष्ट, निर्दोष, अर्थ समजवून देणाऱ्या, निर्वाणविषयक आणि अनासक्त अशा वाणीने धम्मचर्चेद्वारे उपदेश करत आहेत, प्रवृत्त करत आहेत, उत्साहित करत आहेत आणि आनंदित करत आहेत.”"

---

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ visākhaṃ pañcālaputtaṃ etadavoca – ‘‘sādhu sādhu, visākha! Sādhu kho tvaṃ, visākha, bhikkhū dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi poriyā vācāya vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā pariyāpannāya anissitāyāti.

"त्यानंतर भगवान आयुष्यमान विशाख पंचालपुत्राला म्हणाले – “साधू, साधू, विशाख! विशाख, तू भिक्खूंना सुसंस्कृत, स्पष्ट, निर्दोष, अर्थ समजवून देणाऱ्या, निर्वाणविषयक आणि अनासक्त अशा वाणीने धम्मचर्चेद्वारे उपदेश केलास, प्रवृत्त केलेस, उत्साहित केलेस आणि आनंदित केलेस, हे फार उत्तम आहे।”"

---

‘‘Nābhāsamānaṃ jānanti, missaṃ bālehi paṇḍitaṃ;

Bhāsamānañca jānanti, desentaṃ amataṃ padaṃ.

"जोपर्यंत ज्ञानी मनुष्य मूर्खांच्या मध्ये असताना बोलत नाही, तोपर्यंत लोक त्याला ओळखू शकत नाहीत; परंतु जेव्हा तो बोलतो आणि अमृतपदाचा उपदेश करतो, तेव्हा लोक त्याला ओळखतात."

---

‘‘Bhāsaye jotaye dhammaṃ, paggaṇhe isinaṃ dhajaṃ;

Subhāsitadhajā isayo, dhammo hi isinaṃ dhajo’’ti. aṭṭhamaṃ;

"त्याने धम्माचे प्रवचन करावे, धम्माला प्रकाशित करावे आणि ऋषींची ध्वजा उंच धरावी. सुभाषित हीच ऋषींची ध्वजा आहे, कारण धम्म हाच ऋषींचा ध्वज आहे."

---

9. Vipallāsasuttaṃ

९. "विपल्लास सुत्त"

---

49. ‘‘Cattārome, bhikkhave, saññāvipallāsā cittavipallāsā diṭṭhivipallāsā. Katame cattāro? Anicce, bhikkhave, niccanti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso; dukkhe, bhikkhave, sukhanti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso; anattani, bhikkhave, attāti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso; asubhe, bhikkhave, subhanti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso. Ime kho, bhikkhave, cattāro saññāvipallāsā cittavipallāsā diṭṭhivipallāsā.

४९. "भिक्खूंनो, हे चार संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास आणि दृष्टी-विपर्यास आहेत. कोणते चार? भिक्खूंनो, अनित्य गोष्टीला 'नित्य' मानणे, हा संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास आणि दृष्टी-विपर्यास आहे; भिक्खूंनो, दुःखकारक गोष्टीला 'सुखकारक' मानणे, हा संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास आणि दृष्टी-विपर्यास आहे; भिक्खूंनो, अनात्म गोष्टीला 'आत्म' मानणे, हा संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास आणि दृष्टी-विपर्यास आहे; भिक्खूंनो, अशुचि गोष्टीला 'शुचि' मानणे, हा संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास आणि दृष्टी-विपर्यास आहे. भिक्खूंनो, हेच चार संज्ञा-विपर्यास, चित्त-विपर्यास आणि दृष्टी-विपर्यास आहेत."

---

‘‘Cattārome, bhikkhave, nasaññāvipallāsā nacittavipallāsā nadiṭṭhivipallāsā. Katame cattāro? Anicce, bhikkhave, aniccanti nasaññāvipallāso nacittavipallāso nadiṭṭhivipallāso; dukkhe, bhikkhave, dukkhanti nasaññāvipallāso nacittavipallāso nadiṭṭhivipallāso; anattani, bhikkhave, anattāti nasaññāvipallāso nacittavipallāso nadiṭṭhivipallāso; asubhe, bhikkhave, asubhanti nasaññāvipallāso nacittavipallāso nadiṭṭhivipallāso[Pg.362]. Ime kho, bhikkhave, cattāro nasaññāvipallāsā nacittavipallāsā nadiṭṭhivipallāsā’’ti.

"भिक्खूंनो, हे चार अ-विपर्यास आहेत – संज्ञा-अविपर्यास, चित्त-अविपर्यास आणि दृष्टी-अविपर्यास. कोणते चार? भिक्खूंनो, अनित्य गोष्टीला 'अनित्य' मानणे, हा संज्ञा-अविपर्यास, चित्त-अविपर्यास आणि दृष्टी-अविपर्यास आहे; भिक्खूंनो, दुःखकारक गोष्टीला 'दुःखकारक' मानणे, हा संज्ञा-अविपर्यास, चित्त-अविपर्यास आणि दृष्टी-अविपर्यास आहे; भिक्खूंनो, अनात्म गोष्टीला 'अनात्म' मानणे, हा संज्ञा-अविपर्यास, चित्त-अविपर्यास आणि दृष्टी-अविपर्यास आहे; भिक्खूंनो, अशुचि गोष्टीला 'अशुचि' मानणे, हा संज्ञा-अविपर्यास, चित्त-अविपर्यास आणि दृष्टी-अविपर्यास आहे. भिक्खूंनो, हेच चार संज्ञा-अविपर्यास, चित्त-अविपर्यास आणि दृष्टी-अविपर्यास आहेत."

---

‘‘Anicce niccasaññino, dukkhe ca sukhasaññino;

Anattani ca attāti, asubhe subhasaññino;

Micchādiṭṭhihatā sattā, khittacittā visaññino.

"अनित्य गोष्टींमध्ये नित्यतेची संज्ञा ठेवणारे, दुःखात सुखाची संज्ञा ठेवणारे, अनात्म गोष्टींमध्ये आत्म्याची संज्ञा ठेवणारे आणि अशुचि गोष्टींमध्ये शुचितेची संज्ञा ठेवणारे प्राणी मिथ्यादृष्टीने ग्रस्त, विक्षिप्त चित्त असलेले आणि भ्रष्ट संज्ञा असलेले असतात."

---

‘‘Te yogayuttā mārassa, ayogakkhemino janā;

Sattā gacchanti saṃsāraṃ, jātimaraṇagāmino.

"ते लोक माराच्या योगांशी बांधलेले असतात आणि बंधनांपासून मुक्त नसतात. जन्म आणि मृत्यूच्या चक्रात अडकलेले ते प्राणी संसारचक्रात भटकत राहतात."

---

‘‘Yadā ca buddhā lokasmiṃ, uppajjanti pabhaṅkarā;

Te imaṃ dhammaṃ pakāsenti, dukkhūpasamagāminaṃ.

"परंतु जेव्हा जगात प्रकाश पसरवणारे बुद्ध उत्पन्न होतात, तेव्हा ते दुःखाच्या शमनाकडे नेणाऱ्या या धम्माचा प्रकाश पसरवतात."

---

‘‘Tesaṃ sutvāna sappaññā, sacittaṃ paccaladdhā te;

Aniccaṃ aniccato dakkhuṃ, dukkhamaddakkhu dukkhato.

"त्यांचे ऐकून प्रज्ञावान लोक आपले चित्त पुन्हा प्राप्त करतात. ते अनित्याला अनित्य म्हणून पाहतात आणि दुःखाला दुःख म्हणून पाहतात."

---

‘‘Anattani anattāti, asubhaṃ asubhataddasuṃ;

Sammādiṭṭhisamādānā, sabbaṃ dukkhaṃ upaccagu’’nti. navamaṃ;

"ते अनात्म गोष्टीला अनात्म म्हणून पाहतात आणि अशुचिला अशुचि म्हणून पाहतात. सम्यक् दृष्टी ग्रहण केल्यामुळे ते सर्व दुःखाच्या पलीकडे जातात."

---

10. Upakkilesasuttaṃ

१०. "उपकिक्लेस सुत्त"

---

50. ‘‘Cattārome, bhikkhave, candimasūriyānaṃ upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhā candimasūriyā na tapanti na bhāsanti na virocanti. Katame cattāro? Abbhā, bhikkhave, candimasūriyānaṃ upakkilesā, yena upakkilesena upakkiliṭṭhā candimasūriyā na tapanti na bhāsanti na virocanti.

५०. “भिक्षूंनो, चंद्र आणि सूर्याचे हे चार उपक्किलेस (मल/दूषणे) आहेत, ज्या उपक्किलेसांनी दूषित झालेले चंद्र आणि सूर्य तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत. कोणते चार? भिक्षूंनो, ढग (मेघ) हा चंद्र आणि सूर्याचा उपक्किलेस आहे, ज्या उपक्किलेसाने दूषित झालेले चंद्र आणि सूर्य तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत.”

---

‘‘Mahikā, bhikkhave, candimasūriyānaṃ upakkilesā, yena upakkilesena upakkiliṭṭhā candimasūriyā na tapanti na bhāsanti na virocanti.

“भिक्षूंनो, धुके (किंवा दव) हा चंद्र आणि सूर्याचा उपक्किलेस आहे, ज्या उपक्किलेसाने दूषित झालेले चंद्र आणि सूर्य तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत.”

---

‘‘Dhūmo rajo, bhikkhave, candimasūriyānaṃ upakkileso, yena upakkilesena upakkiliṭṭhā candimasūriyā na tapanti na bhāsanti na virocanti.

“भिक्षूंनो, धूर आणि धूळ हा चंद्र आणि सूर्याचा उपक्किलेस आहे, ज्या उपक्किलेसाने दूषित झालेले चंद्र आणि सूर्य तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत.”

---

‘‘Rāhu, bhikkhave, asurindo candimasūriyānaṃ upakkileso, yena upakkilesena upakkiliṭṭhā candimasūriyā na tapanti na bhāsanti na virocanti. Ime kho[Pg.363], bhikkhave, cattāro candimasūriyānaṃ upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhā candimasūriyā na tapanti na bhāsanti na virocanti.

“भिक्षूंनो, असुरेंद्र राहू हा चंद्र आणि सूर्याचा उपक्किलेस आहे, ज्या उपक्किलेसाने दूषित झालेले चंद्र आणि सूर्य तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत. भिक्षूंनो, हेच ते चंद्र आणि सूर्याचे चार उपक्किलेस आहेत, ज्या उपक्किलेसांनी दूषित झालेले चंद्र आणि सूर्य तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत.”

---

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattārome samaṇabrāhmaṇānaṃ upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhā eke samaṇabrāhmaṇā na tapanti na bhāsanti na virocanti. Katame cattāro? Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā suraṃ pivanti merayaṃ, surāmerayapānā appaṭiviratā. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo samaṇabrāhmaṇānaṃ upakkileso, yena upakkilesena upakkiliṭṭhā eke samaṇabrāhmaṇā na tapanti na bhāsanti na virocanti.

“त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, श्रमण आणि ब्राह्मणांचे हे चार उपक्किलेस आहेत, ज्या उपक्किलेसांनी दूषित झालेले काही श्रमण आणि ब्राह्मण तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत. कोणते चार? भिक्षूंनो, काही श्रमण आणि ब्राह्मण मद्य व सुरा पितात, ते मद्यपानापासून अलिप्त राहत नाहीत. भिक्षूंनो, हा श्रमण आणि ब्राह्मणांचा पहिला उपक्किलेस आहे, ज्या उपक्किलेसाने दूषित झालेले काही श्रमण आणि ब्राह्मण तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत.”

---

‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā methunaṃ dhammaṃ paṭisevanti, methunasmā dhammā appaṭiviratā. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo samaṇabrāhmaṇānaṃ upakkileso, yena upakkilesena upakkiliṭṭhā eke samaṇabrāhmaṇā na tapanti na bhāsanti na virocanti.

“भिक्षूंनो, काही श्रमण आणि ब्राह्मण मैथुन धर्माचे सेवन करतात, ते मैथुन धर्मापासून अलिप्त राहत नाहीत. भिक्षूंनो, हा श्रमण आणि ब्राह्मणांचा दुसरा उपक्किलेस आहे, ज्या उपक्किलेसाने दूषित झालेले काही श्रमण आणि ब्राह्मण तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत.”

---

‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā jātarūparajataṃ sādiyanti, jātarūparajatapaṭiggahaṇā appaṭiviratā. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo samaṇabrāhmaṇānaṃ upakkileso, yena upakkilesena upakkiliṭṭhā eke samaṇabrāhmaṇā na tapanti na bhāsanti na virocanti.

“भिक्षूंनो, काही श्रमण आणि ब्राह्मण सोने-चांदी स्वीकारतात (त्याचा आनंद घेतात), ते सोने-चांदी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहत नाहीत. भिक्षूंनो, हा श्रमण आणि ब्राह्मणांचा तिसरा उपक्किलेस आहे, ज्या उपक्किलेसाने दूषित झालेले काही श्रमण आणि ब्राह्मण तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत.”

---

‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā micchājīvena jīvanti, micchājīvā appaṭiviratā. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho samaṇabrāhmaṇānaṃ upakkileso, yena upakkilesena upakkiliṭṭhā eke samaṇabrāhmaṇā na tapanti na bhāsanti na virocanti. Ime kho, bhikkhave, cattāro samaṇabrāhmaṇānaṃ upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhā eke samaṇabrāhmaṇā na tapanti na bhāsanti na virocantī’’ti.

“भिक्षूंनो, काही श्रमण आणि ब्राह्मण मिथ्या आजीविकेने (चुकीच्या मार्गाने) जीवन जगतात, ते मिथ्या आजीविकेपासून अलिप्त राहत नाहीत. भिक्षूंनो, हा श्रमण आणि ब्राह्मणांचा चौथा उपक्किलेस आहे, ज्या उपक्किलेसाने दूषित झालेले काही श्रमण आणि ब्राह्मण तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत. भिक्षूंनो, हेच ते श्रमण आणि ब्राह्मणांचे चार उपक्किलेस आहेत, ज्या उपक्किलेसांनी दूषित झालेले काही श्रमण आणि ब्राह्मण तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत आणि शोभून दिसत नाहीत.”

---

‘‘Rāgadosaparikkiṭṭhā, eke samaṇabrāhmaṇā;

Avijjānivutā posā, piyarūpābhinandino.

“काही श्रमण आणि ब्राह्मण राग (आसक्ती) आणि द्वेषाने दूषित झालेले असतात; अज्ञानाने (अविज्जेने) झाकलेले ते लोक प्रिय वाटणाऱ्या गोष्टींमध्येच आनंद मानतात.”

---

‘‘Suraṃ pivanti merayaṃ, paṭisevanti methunaṃ;

Rajataṃ jātarūpañca, sādiyanti aviddasū;

Micchājīvena jīvanti, eke samaṇabrāhmaṇā.

“ते सुरा आणि मद्य पितात, मैथुन धर्माचे सेवन करतात; ते अज्ञानी लोक सोने आणि चांदी स्वीकारतात. काही श्रमण आणि ब्राह्मण मिथ्या आजीविकेने जीवन जगतात.”

---

‘‘Ete [Pg.364] upakkilesā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Yehi upakkilesehi, eke samaṇabrāhmaṇā;

Na tapanti na bhāsanti, asuddhā sarajā magā.

“आदित्यबंधू (सूर्याचे बांधव) असलेल्या बुद्धांनी हे उपक्किलेस सांगितले आहेत; ज्या उपक्किलेसांमुळे काही श्रमण आणि ब्राह्मण तळपत नाहीत, प्रकाशत नाहीत, ते अशुद्ध, धुळीने माखलेले आणि वनातील पशूंसारखे (हरणांसारखे) होतात.”

---

‘‘Andhakārena onaddhā, taṇhādāsā sanettikā;

Vaḍḍhenti kaṭasiṃ ghoraṃ, ādiyanti punabbhava’’nti. dasamaṃ;

“अंधकाराने वेढलेले, तृष्णेचे दास झालेले आणि तृष्णेच्या बंधनात अडकलेले ते लोक भयानक स्मशानभूमी वाढवतात (पुन्हा पुन्हा जन्म-मरण प्राप्त करतात) आणि पुनर्जन्म ग्रहण करतात.” (दहावे सुत्त समाप्त)

---

Rohitassavaggo pañcamo.

रोहितस्स वर्ग पाचवा समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

---

Samādhipañhā dve kodhā, rohitassāpare duve;

Suvidūravisākhavipallāsā, upakkilesena te dasāti.

समाधी, पन्हा (प्रश्न), दोन कोध (क्रोध) सुत्ते, आणखी दोन रोहितस्स सुत्ते, सुविदूर, विशाख, विपल्लास आणि उपक्किलेस - अशी ही दहा सुत्ते आहेत.

---

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

पहिले पन्नासक (प्रथम पण्णासक) समाप्त झाले.

---

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

२. दुसरे पन्नासक (दुतीय पण्णासक)

---

(6) 1. Puññābhisandavaggo

(६) १. पुण्याभिसंद वर्ग

---

1. Paṭhamapuññābhisandasuttaṃ

१. पहिले पुण्याभिसंद सुत्त

---

51. Sāvatthinidānaṃ[Pg.365]. Cattārome, bhikkhave, puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā sovaggikā sukhavipākā saggasaṃvattanikā iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattanti. Katame cattāro? Yassa, bhikkhave, bhikkhu cīvaraṃ paribhuñjamāno appamāṇaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, appamāṇo tassa puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati.

५१. श्रावस्ती येथील निदान. भिक्षूंनो, हे चार पुण्याचे प्रवाह (पुण्याभिसंद), कुशलाचे प्रवाह (कुशलाभिसंद) आहेत, जे सुखाला वाहून आणणारे, स्वर्गीय सुख देणारे, सुखद विपाक देणारे, स्वर्गाप्रत नेणारे आणि इष्ट, कांत (प्रिय), मनाजोगते, हितावह व सुखकारक ठरतात. कोणते चार? भिक्षूंनो, ज्या (दात्याच्या) चीवराचा उपभोग घेताना भिक्षू अमर्याद चेतोसमाधी प्राप्त करून विहरतो, त्या दात्याला अमर्याद पुण्याचा प्रवाह, कुशलाचा प्रवाह प्राप्त होतो, जो सुखाला वाहून आणणारा, स्वर्गीय सुख देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा आणि इष्ट, कांत, मनाजोगा, हितावह व सुखकारक ठरतो.

---

‘‘Yassa, bhikkhave, bhikkhu piṇḍapātaṃ paribhuñjamāno appamāṇaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, appamāṇo tassa puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati.

“भिक्षूंनो, ज्या (दात्याच्या) पिंडपाताचा (भोजनाचा) उपभोग घेताना भिक्षू अमर्याद चेतोसमाधी प्राप्त करून विहरतो, त्या दात्याला अमर्याद पुण्याचा प्रवाह, कुशलाचा प्रवाह प्राप्त होतो, जो सुखाला वाहून आणणारा, स्वर्गीय सुख देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा आणि इष्ट, कांत, मनाजोगा, हितावह व सुखकारक ठरतो.”

---

‘‘Yassa, bhikkhave, bhikkhu senāsanaṃ paribhuñjamāno appamāṇaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, appamāṇo tassa puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati.

“भिक्षूंनो, ज्या (दात्याच्या) सेनासनाचा (निवासस्थानाचा) उपभोग घेताना भिक्षू अमर्याद चेतोसमाधी प्राप्त करून विहरतो, त्या दात्याला अमर्याद पुण्याचा प्रवाह, कुशलाचा प्रवाह प्राप्त होतो, जो सुखाला वाहून आणणारा, स्वर्गीय सुख देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा आणि इष्ट, कांत, मनाजोगा, हितावह व सुखकारक ठरतो.”

---

‘‘Yassa, bhikkhave, bhikkhu gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjamāno appamāṇaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, appamāṇo tassa puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, cattāro puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā sovaggikā sukhavipākā saggasaṃvattanikā iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattanti.

“भिक्षूंनो, ज्या (दात्याच्या) आजारी भिक्षूंसाठीच्या औषधोपचाराचा व उपकरणांचा उपभोग घेताना भिक्षू अमर्याद चेतोसमाधी प्राप्त करून विहरतो, त्या दात्याला अमर्याद पुण्याचा प्रवाह, कुशलाचा प्रवाह प्राप्त होतो, जो सुखाला वाहून आणणारा, स्वर्गीय सुख देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा आणि इष्ट, कांत, मनाजोगा, हितावह व सुखकारक ठरतो. भिक्षूंनो, हेच ते चार पुण्याचे प्रवाह, कुशलाचे प्रवाह आहेत, जे सुखाला वाहून आणणारे, स्वर्गीय सुख देणारे, सुखद विपाक देणारे, स्वर्गाप्रत नेणारे आणि इष्ट, कांत, मनाजोगते, हितावह व सुखकारक ठरतात.”

---

‘‘Imehi ca pana, bhikkhave, catūhi puññābhisandehi kusalābhisandehi samannāgatassa ariyasāvakassa na sukaraṃ puññassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettako [Pg.366] puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattatī’ti. Atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāpuññakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchati.

“भिक्षूंनो, या चार पुण्याच्या प्रवाहाने आणि कुशलाच्या प्रवाहाने युक्त असलेल्या आर्यश्रावकाच्या पुण्याचे मोजमाप करणे सोपे नाही की, 'त्याचा पुण्याचा प्रवाह, कुशलाचा प्रवाह एवढा आहे, जो सुखाला वाहून आणणारा, स्वर्गीय सुख देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा आणि इष्ट, कांत, मनाजोगा, हितावह व सुखकारक ठरतो.' उलट, तो केवळ 'असंख्य, अमर्याद, महान पुण्यस्कंध' याच संज्ञेस पात्र ठरतो.”

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettakāni udakāḷhakānīti vā, ettakāni udakāḷhakasatānīti vā, ettakāni udakāḷhakasahassānīti vā, ettakāni udakāḷhakasatasahassānīti vā’, atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchati; evamevaṃ kho, bhikkhave, imehi catūhi puññābhisandehi kusalābhisandehi samannāgatassa ariyasāvakassa na sukaraṃ puññassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ‘ettako puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattatī’ti. Atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāpuññakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchatī’’ti.

“भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे महासागरातील पाण्याचे मोजमाप करणे सोपे नाही की— 'यात इतके आढक पाणी आहे, किंवा इतके शंभर आढक पाणी आहे, किंवा इतके हजार आढक पाणी आहे, किंवा इतके लाख आढक पाणी आहे', तर तो केवळ एक मोजता न येणारा, अमर्याद असा पाण्याचा प्रचंड साठा म्हणूनच गणला जातो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, या चार पुण्यप्रवाह आणि कुशलप्रवाहांनी युक्त असलेल्या आर्यश्रावकाच्या पुण्याचे मोजमाप करणे सोपे नाही की— 'इतका पुण्यप्रवाह आणि कुशलप्रवाह सुखाला वाहून आणणारा, स्वर्गीय सुखाला देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा आणि इष्ट, कांत, मनाजोगता, हितावह व सुखकारक ठरतो.' तर तो केवळ एक मोजता न येणारा, अमर्याद असा पुण्याचा प्रचंड साठा म्हणूनच गणला जातो.”

---

‘‘Mahodadhiṃ aparimitaṃ mahāsaraṃ,Bahubheravaṃ ratanavarānamālayaṃ ;

Najjo yathā naragaṇasaṅghasevitā,Puthū savantī upayanti sāgaraṃ.

“ज्याप्रमाणे मानवांच्या समूहांद्वारे सेविलेल्या, विस्तीर्णपणे वाहणाऱ्या अनेक नद्या महासागराकडे—जो अमर्याद, प्रचंड जलाशय असलेला, अत्यंत भयानक आणि श्रेष्ठ रत्नांचे भांडार आहे—धाव घेतात आणि त्यात विलीन होतात;

---

‘‘Evaṃ naraṃ annadapānavatthadaṃ,Seyyānisajjattharaṇassa dāyakaṃ;

Puññassa dhārā upayanti paṇḍitaṃ,Najjo yathā vārivahāva sāgara’’nti. paṭhamaṃ;

त्याचप्रमाणे, अन्न, पेय, वस्त्र देणाऱ्या आणि शय्या, आसन व पांघरूण दान करणाऱ्या त्या प्राज्ञ मनुष्याकडे पुण्याचे प्रवाह धाव घेतात; ज्याप्रमाणे जलवाहिन्या नद्या महासागराकडे धाव घेतात.” (पहिले सुत्त समाप्त)

---

2. Dutiyapuññābhisandasuttaṃ

२. दुसरे पुण्यप्रवाह सुत्त

---

52. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā sovaggikā sukhavipākā saggasaṃvattanikā iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattanti. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ariyasāvako [Pg.367] buddhe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati.

५२. “भिक्खूहो, हे चार पुण्यप्रवाह आणि कुशलप्रवाह आहेत, जे सुखाला वाहून आणणारे, स्वर्गीय सुखाला देणारे, सुखद विपाक देणारे, स्वर्गाप्रत नेणारे असून इष्ट, कांत, मनाजोगते, हितावह व सुखकारक ठरतात. कोणते चार? येथे, भिक्खूहो, आर्यश्रावक बुद्धांवर अचल श्रद्धेने युक्त असतो— 'ते भगवान खरोखर अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत.' भिक्खूहो, हा पहिला पुण्यप्रवाह आणि कुशलप्रवाह आहे, जो सुखाला वाहून आणणारा, स्वर्गीय सुखाला देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा असून इष्ट, कांत, मनाजोगता, हितावह व सुखकारक ठरतो.

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako dhamme aveccappasādena samannāgato hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati.

“पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, आर्यश्रावक धम्मावर अचल श्रद्धेने युक्त असतो— 'भगवंतांनी धम्माची सुंदर प्रकारे घोषणा केली आहे, तो याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा, तात्काळ फळ देणारा, 'या आणि पहा' असे सांगण्यास योग्य, स्वतःच्या अंतकरणात धारण करण्यास योग्य आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा आहे.' भिक्खूहो, हा दुसरा पुण्यप्रवाह आणि कुशलप्रवाह आहे, जो सुखाला वाहून आणणारा, स्वर्गीय सुखाला देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा असून इष्ट, कांत, मनाजोगता, हितावह व सुखकारक ठरतो.

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati.

“पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, आर्यश्रावक संघावर अचल श्रद्धेने युक्त असतो— 'भगवंतांचा श्रावकसंघ सुमार्गावर चालणारा आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सरळ मार्गावर चालणारा आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ न्याय्य मार्गावर चालणारा आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ योग्य मार्गावर चालणारा आहे; म्हणजेच जे चार पुरुषयुग आणि आठ पुरुषपुद्गल आहेत, हा भगवंतांचा श्रावकसंघ आहुती देण्यास योग्य, पाहुणचारास योग्य, दक्षिणेस योग्य, हात जोडून नमस्कार करण्यास योग्य आणि जगाचे सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे.' भिक्खूहो, हा तिसरा पुण्यप्रवाह आणि कुशलप्रवाह आहे, जो सुखाला वाहून आणणारा, स्वर्गीय सुखाला देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा असून इष्ट, कांत, मनाजोगता, हितावह व सुखकारक ठरतो.

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññuppasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, cattāro puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā sovaggikā sukhavipākā saggasaṃvattanikā iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattantī’’ti.

“पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, आर्यश्रावक आर्यांना प्रिय असलेल्या अशा शीलांनी युक्त असतो, जे अखंड, अछिद्र, डाग नसलेले, निष्कलंक, बंधनांतून मुक्त करणारे, सुज्ञांनी प्रशंसिलेले, चुकीच्या हेतूने न शिवलेले आणि समाधीला पूरक ठरणारे असतात. भिक्खूहो, हा चौथा पुण्यप्रवाह आणि कुशलप्रवाह आहे, जो सुखाला वाहून आणणारा, स्वर्गीय सुखाला देणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत नेणारा असून इष्ट, कांत, मनाजोगता, हितावह व सुखकारक ठरतो. भिक्खूहो, हेच ते चार पुण्यप्रवाह आणि कुशलप्रवाह आहेत, जे सुखाला वाहून आणणारे, स्वर्गीय सुखाला देणारे, सुखद विपाक देणारे, स्वर्गाप्रत नेणारे असून इष्ट, कांत, मनाजोगते, हितावह व सुखकारक ठरतात.”

---

‘‘Yassa [Pg.368] saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā;

Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ.

“ज्याची तथागतांवर अचल आणि सुप्रतिष्ठित श्रद्धा आहे; आणि ज्याचे शील कल्याणकारी, आर्यांना प्रिय व प्रशंसनीय आहे;

---

‘‘Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ;

Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.

ज्याची संघावर प्रसन्नता आहे आणि ज्याची दृष्टी सरळ झाली आहे; त्याला 'दरिद्री नव्हे' असे म्हणतात, त्याचे जीवन व्यर्थ नाही.

---

‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ;

Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. dutiyaṃ;

म्हणून, बुद्धांच्या शासनाचे स्मरण करत, बुद्धिमान मनुष्याने श्रद्धा, शील, प्रसन्नता आणि धम्मदर्शन यात स्वतःला प्रवृत्त करावे.” (दुसरे सुत्त समाप्त)

---

3. Paṭhamasaṃvāsasuttaṃ

३. पहिले संवास सुत्त

---

53. Ekaṃ samayaṃ bhagavā antarā ca madhuraṃ antarā ca verañjaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti. Sambahulāpi kho gahapatī ca gahapatāniyo ca antarā ca madhuraṃ antarā ca verañjaṃ addhānamaggappaṭipannā honti. Atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle ( ) nisīdi. Addasaṃsu kho gahapatī ca gahapatāniyo ca bhagavantaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ. Disvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te gahapatī ca gahapatāniyo ca bhagavā etadavoca –

५३. एकदा भगवान मधुरा आणि वेरंजा यांच्या दरम्यानच्या महामार्गाने प्रवास करत होते. अनेक गृहपती आणि गृहपत्नी देखील मधुरा आणि वेरंजा यांच्या दरम्यानच्या त्याच महामार्गाने प्रवास करत होते. तेव्हा भगवान मार्गावरून बाजूला होऊन एका झाडाच्या मुळाशी मांडलेल्या आसनावर बसले. त्या गृहपतींनी आणि गृहपत्नींनी भगवंतांना एका झाडाखाली बसलेले पाहिले. त्यांना पाहून ते भगवंतांच्या जवळ गेले; जवळ जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या गृहपती आणि गृहपत्नींना भगवान असे म्हणाले—

---

‘‘Cattārome, gahapatayo, saṃvāsā. Katame cattāro? Chavo chavāya saddhiṃ saṃvasati, chavo deviyā saddhiṃ saṃvasati, devo chavāya saddhiṃ saṃvasati, devo deviyā saddhiṃ saṃvasati.

“गृहपतीहो, एकत्र राहण्याचे हे चार प्रकार आहेत. कोणते चार? शव (मृतप्राय पती) शवाबरोबर (मृतप्राय पत्नीबरोबर) राहतो, शव देवीबरोबर (देवसमान पत्नीबरोबर) राहतो, देव (देवसमान पती) शवाबरोबर राहतो, देव देवीबरोबर राहतो.

---

‘‘Kathañca, gahapatayo, chavo chavāya saddhiṃ saṃvasati? Idha, gahapatayo, sāmiko hoti pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī dussīlo pāpadhammo maccheramalapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati akkosakaparibhāsako samaṇabrāhmaṇānaṃ; bhariyāpissa hoti pāṇātipātinī adinnādāyinī kāmesumicchācārinī musāvādinī surāmerayamajjapamādaṭṭhāyinī dussīlā pāpadhammā maccheramalapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati akkosikaparibhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ. Evaṃ kho, gahapatayo, chavo chavāya saddhiṃ saṃvasati.

“आणि गृहपतीहो, शव शवाबरोबर कसा राहतो? येथे, गृहपतीहो, पती हा प्राणातिपात करणारा, अदत्तादान करणारा, कामवासनांमध्ये व्यभिचारी, असत्य बोलणारा, मद्य-सुरा-मैरेय या प्रमादकारक गोष्टींचे सेवन करणारा, दुःशील, पापी स्वभावाचा असतो; तो मत्सराच्या मळाने ग्रासलेल्या चित्ताने घरात राहतो आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देणारा असतो. आणि त्याची पत्नी देखील प्राणातिपात करणारी, अदत्तादान करणारी, कामवासनांमध्ये व्यभिचारी, असत्य बोलणारी, मद्य-सुरा-मैरेय या प्रमादकारक गोष्टींचे सेवन करणारी, दुःशील, पापी स्वभावाची असते; ती मत्सराच्या मळाने ग्रासलेल्या चित्ताने घरात राहते आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देणारी असते. गृहपतीहो, अशा प्रकारे शव शवाबरोबर राहतो.”

---

‘‘Kathañca[Pg.369], gahapatayo, chavo deviyā saddhiṃ saṃvasati? Idha, gahapatayo, sāmiko hoti pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī dussīlo pāpadhammo maccheramalapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati akkosakaparibhāsako samaṇabrāhmaṇānaṃ; bhariyā khvassa hoti pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā sīlavatī kalyāṇadhammā vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati anakkosikaparibhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ. Evaṃ kho, gahapatayo, chavo deviyā saddhiṃ saṃvasati.

आणि गृहपतींनो, एक प्रेततुल्य पुरुष देवीसारख्या स्त्रीसोबत कसा राहतो? गृहपतींनो, या जगात पती प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारा), अदिन्नादायी (चोरी करणारा), कामेसुमिच्छाचारी (कामाचारात व्यभिचारी), मुसावादी (असत्य बोलणारा), सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थायी (मद्य व अंमली पदार्थांच्या सेवनाने प्रमाद करणारा), दुःशील आणि पापधर्मी असतो. तो मत्सराच्या मळाने वेढलेल्या चित्ताने घरात राहतो आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देतो. परंतु, त्याची पत्नी प्राणातिपातापासून विरत, अदिन्नादानापासून विरत, कामेसुमिच्छाचारापासून विरत, मुसावादापासून विरत, सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थानापासून विरत, शीलवान आणि कल्याणधर्मी असते. ती मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने घरात राहते आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देत नाही. गृहपतींनो, अशा प्रकारे एक प्रेततुल्य पुरुष देवीसारख्या स्त्रीसोबत राहतो.

---

‘‘Kathañca, gahapatayo, devo chavāya saddhiṃ saṃvasati? Idha, gahapatayo, sāmiko hoti pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato kāmesumicchācārā paṭivirato musāvādā paṭivirato surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato sīlavā kalyāṇadhammo vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati anakkosakaparibhāsako samaṇabrāhmaṇānaṃ; bhariyā khvassa hoti pāṇātipātinī…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhāyinī dussīlā pāpadhammā maccheramalapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati akkosikaparibhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ. Evaṃ kho, gahapatayo, devo chavāya saddhiṃ saṃvasati.

आणि गृहपतींनो, एक देवतुल्य पुरुष प्रेततुल्य स्त्रीसोबत कसा राहतो? गृहपतींनो, या जगात पती प्राणातिपातापासून विरत, अदिन्नादानापासून विरत, कामेसुमिच्छाचारापासून विरत, मुसावादापासून विरत, सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थानापासून विरत, शीलवान आणि कल्याणधर्मी असतो. तो मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने घरात राहतो आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देत नाही. परंतु, त्याची पत्नी प्राणातिपाती असते... तसेच... सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थायी, दुःशील आणि पापधर्मी असते. ती मत्सराच्या मळाने वेढलेल्या चित्ताने घरात राहते आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देते. गृहपतींनो, अशा प्रकारे एक देवतुल्य पुरुष प्रेततुल्य स्त्रीसोबत राहतो.

---

‘‘Kathañca, gahapatayo, devo deviyā saddhiṃ saṃvasati? Idha, gahapatayo, sāmiko hoti pāṇātipātā paṭivirato…pe… sīlavā kalyāṇadhammo vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati anakkosakaparibhāsako samaṇabrāhmaṇānaṃ; bhariyāpissa hoti pāṇātipātā paṭiviratā…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā sīlavatī kalyāṇadhammā vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati anakkosikaparibhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ. Evaṃ kho, gahapatayo, devo deviyā saddhiṃ saṃvasati. Ime kho, gahapatayo, cattāro saṃvāsā’’ti.

आणि गृहपतींनो, एक देवतुल्य पुरुष देवीसारख्या स्त्रीसोबत कसा राहतो? गृहपतींनो, या जगात पती प्राणातिपातापासून विरत... तसेच... शीलवान आणि कल्याणधर्मी असतो. तो मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने घरात राहतो आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देत नाही. आणि त्याची पत्नी देखील प्राणातिपातापासून विरत... तसेच... सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थानापासून विरत, शीलवान आणि कल्याणधर्मी असते. ती मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने घरात राहते आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देत नाही. गृहपतींनो, अशा प्रकारे एक देवतुल्य पुरुष देवीसारख्या स्त्रीसोबत राहतो. गृहपतींनो, हेच ते एकत्र राहण्याचे चार प्रकार आहेत.

---

‘‘Ubho ca honti dussīlā, kadariyā paribhāsakā;

Te honti jānipatayo, chavā saṃvāsamāgatā.

जेव्हा दोघेही दुःशील, कंजूष आणि निंदा-नालस्ती करणारे असतात, तेव्हा ते पती-पत्नी प्रेततुल्य होऊन एकत्र राहतात.

---

‘‘Sāmiko [Pg.370] hoti dussīlo, kadariyo paribhāsako;

Bhariyā sīlavatī hoti, vadaññū vītamaccharā;

Sāpi devī saṃvasati, chavena patinā saha.

पती दुःशील, कंजूष आणि निंदा करणारा असतो, परंतु पत्नी शीलवान, दानशूर आणि मत्सररहित असते; ती देवी असूनही प्रेततुल्य पतीसोबत राहते.

---

‘‘Sāmiko sīlavā hoti, vadaññū vītamaccharo;

Bhariyā hoti dussīlā, kadariyā paribhāsikā;

Sāpi chavā saṃvasati, devena patinā saha.

पती शीलवान, दानशूर आणि मत्सररहित असतो, परंतु पत्नी दुःशील, कंजूष आणि निंदा करणारी असते; ती प्रेततुल्य असूनही देवतुल्य पतीसोबत राहते.

---

‘‘Ubho saddhā vadaññū ca, saññatā dhammajīvino;

Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā.

दोघेही श्रद्धावान, दानशूर, संयमी आणि धर्मानुसार जीवन जगणारे असतात; ते पती-पत्नी एकमेकांशी प्रिय बोलणारे असतात.

---

‘‘Atthāsaṃ pacurā honti, phāsukaṃ upajāyati;

Amittā dummanā honti, ubhinnaṃ samasīlinaṃ.

त्यांच्याकडे विपुल संपत्ती (कल्याण) असते आणि सुख-शांती निर्माण होते. दोघेही समान शील असणारे असल्याने त्यांचे शत्रू दुःखी होतात.

---

‘‘Idha dhammaṃ caritvāna, samasīlabbatā ubho;

Nandino devalokasmiṃ, modanti kāmakāmino’’ti. tatiyaṃ;

या जगात धर्माचे आचरण करून, समान शील आणि व्रत पाळणारे ते दोघेही, देहविलयानंतर देवलोकात आनंदित होतात आणि आपल्या इच्छित सुखांचा उपभोग घेतात. (तिसरे सुत्त समाप्त)

---

4. Dutiyasaṃvāsasuttaṃ

४. द्वितीय संवास सुत्त

---

54. ‘‘Cattārome, bhikkhave, saṃvāsā. Katame cattāro? Chavo chavāya saddhiṃ saṃvasati, chavo deviyā saddhiṃ saṃvasati, devo chavāya saddhiṃ saṃvasati, devo deviyā saddhiṃ saṃvasati.

५४. भिक्खूंनो, एकत्र राहण्याचे (सहवासाचे) हे चार प्रकार आहेत. कोणते चार? प्रेततुल्य पुरुष प्रेततुल्य स्त्रीसोबत राहतो, प्रेततुल्य पुरुष देवीसारख्या स्त्रीसोबत राहतो, देवतुल्य पुरुष प्रेततुल्य स्त्रीसोबत राहतो आणि देवतुल्य पुरुष देवीसारख्या स्त्रीसोबत राहतो.

---

‘‘Kathañca[Pg.371], bhikkhave, chavo chavāya saddhiṃ saṃvasati. Idha, bhikkhave, sāmiko hoti pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhiko dussīlo pāpadhammo maccheramalapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati akkosakaparibhāsako samaṇabrāhmaṇānaṃ; bhariyāpissa hoti pāṇātipātinī adinnādāyinī kāmesumicchācārinī musāvādinī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpinī abhijjhālunī byāpannacittā micchādiṭṭhikā dussīlā pāpadhammā maccheramalapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati akkosikaparibhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, chavo chavāya saddhiṃ saṃvasati.

आणि भिक्खूंनो, एक प्रेततुल्य पुरुष प्रेततुल्य स्त्रीसोबत कसा राहतो? भिक्खूंनो, या जगात पती प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारा), अदिन्नादायी (चोरी करणारा), कामेसुमिच्छाचारी (कामाचारात व्यभिचारी), मुसावादी (असत्य बोलणारा), पिसुणवाचो (चहाडी करणारा), फरुसवाचो (कठोर बोलणारा), सम्फप्पलापी (व्यर्थ बडबड करणारा), लोभी (अभिज्झा असणारा), द्वेषयुक्त चित्त असलेला, मिथ्यादृष्टी असलेला, दुःशील आणि पापधर्मी असतो. तो मत्सराच्या मळाने वेढलेल्या चित्ताने घरात राहतो आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देतो. आणि त्याची पत्नी देखील प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारी), अदिन्नादायिनी (चोरी करणारी), कामेसुमिच्छाचारिणी (व्यभिचारी), मुसावादिनी (असत्य बोलणारी), पिसुणवाचा (चहाडी करणारी), फरुसवाचा (कठोर बोलणारी), सम्फप्पलापिनी (व्यर्थ बडबड करणारी), लोभी (अभिज्झा असणारी), द्वेषयुक्त चित्त असलेली, मिथ्यादृष्टी असलेली, दुःशील आणि पापधर्मी असते. ती मत्सराच्या मळाने वेढलेल्या चित्ताने घरात राहते आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देते. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे एक प्रेततुल्य पुरुष प्रेततुल्य स्त्रीसोबत राहतो.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, chavo deviyā saddhiṃ saṃvasati? Idha, bhikkhave, sāmiko hoti pāṇātipātī…pe… micchādiṭṭhiko dussīlo pāpadhammo maccheramalapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati akkosakaparibhāsako samaṇabrāhmaṇānaṃ; bhariyā khvassa hoti pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālunī abyāpannacittā sammādiṭṭhikā sīlavatī kalyāṇadhammā vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati anakkosikaparibhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, chavo deviyā saddhiṃ saṃvasati.

आणि भिक्खूंनो, एक प्रेततुल्य पुरुष देवीसारख्या स्त्रीसोबत कसा राहतो? भिक्खूंनो, या जगात पती प्राणातिपाती असतो... तसेच... मिथ्यादृष्टी असलेला, दुःशील आणि पापधर्मी असतो. तो मत्सराच्या मळाने वेढलेल्या चित्ताने घरात राहतो आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देतो. परंतु, त्याची पत्नी प्राणातिपातापासून विरत, अदिन्नादानापासून विरत, कामेसुमिच्छाचारापासून विरत, मुसावादापासून विरत, चहाडी करण्यापासून विरत, कठोर बोलण्यापासून विरत, व्यर्थ बडबड करण्यापासून विरत, लोभ नसलेली (अनभिज्झा असणारी), द्वेषरहित चित्त असलेली, सम्यग्दृष्टी असलेली, शीलवान आणि कल्याणधर्मी असते. ती मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने घरात राहते आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे एक प्रेततुल्य पुरुष देवीसारख्या स्त्रीसोबत राहतो.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, devo chavāya saddhiṃ saṃvasati? Idha, bhikkhave, sāmiko hoti pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato kāmesumicchācārā paṭivirato musāvādā paṭivirato pisuṇāya vācāya paṭivirato pharusāya vācāya paṭivirato samphappalāpā paṭivirato anabhijjhālu abyāpannacitto sammādiṭṭhiko sīlavā kalyāṇadhammo vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati anakkosakaparibhāsako samaṇabrāhmaṇānaṃ; bhariyā khvassa hoti pāṇātipātinī…pe… micchādiṭṭhikā dussīlā pāpadhammā maccheramalapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati akkosikaparibhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, devo chavāya saddhiṃ saṃvasati.

आणि भिक्खूंनो, एक देवतुल्य पुरुष प्रेततुल्य स्त्रीसोबत कसा राहतो? भिक्खूंनो, या जगात पती प्राणातिपातापासून विरत, अदिन्नादानापासून विरत, कामेसुमिच्छाचारापासून विरत, मुसावादापासून विरत, चहाडी करण्यापासून विरत, कठोर बोलण्यापासून विरत, व्यर्थ बडबड करण्यापासून विरत, लोभ नसलेला (अनभिज्झा असणारा), द्वेषरहित चित्त असलेला, सम्यग्दृष्टी असलेला, शीलवान आणि कल्याणधर्मी असतो. तो मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने घरात राहतो आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देत नाही. परंतु, त्याची पत्नी प्राणातिपाती असते... तसेच... मिथ्यादृष्टी असलेली, दुःशील आणि पापधर्मी असते. ती मत्सराच्या मळाने वेढलेल्या चित्ताने घरात राहते आणि श्रमण-ब्राह्मणांना शिवीगाळ व त्रास देते. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे एक देवतुल्य पुरुष प्रेततुल्य स्त्रीसोबत राहतो.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, devo deviyā saddhiṃ saṃvasati? Idha, bhikkhave, sāmiko hoti pāṇātipātā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhiko sīlavā kalyāṇadhammo vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati anakkosakaparibhāsako samaṇabrāhmaṇānaṃ; bhariyāpissa hoti pāṇātipātā paṭiviratā…pe… sammādiṭṭhikā sīlavatī kalyāṇadhammā vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati anakkosikaparibhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, devo deviyā saddhiṃ saṃvasati. Ime kho, bhikkhave, cattāro saṃvāsā’’ti.

“आणि भिक्खूहो, देव (देवतेसारखा पती) देवीसोबत (देवतेसारख्या पत्नीसोबत) कसा एकत्र राहतो? भिक्खूहो, या जगात पती प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त असतो...पे... सम्यक दृष्टी असलेला, शीलवान, कल्याणकारी स्वभावाचा असतो. तो लोभ आणि मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने घरात राहतो आणि श्रमण-ब्राह्मणांचा अनादर किंवा त्यांना शिवीगाळ करत नाही. त्याची पत्नी देखील प्राणातिपातापासून अलिप्त असते...पे... सम्यक दृष्टी असलेली, शीलवान, कल्याणकारी स्वभावाची असते. ती लोभ आणि मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने घरात राहते आणि श्रमण-ब्राह्मणांचा अनादर किंवा त्यांना शिवीगाळ करत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे देव देवीसोबत एकत्र राहतो. भिक्खूहो, हेच ते चार प्रकारचे एकत्र राहणे (सहवास) आहेत.”

---

‘‘Ubho ca honti dussīlā, kadariyā paribhāsakā;

Te honti jānipatayo, chavā saṃvāsamāgatā.

“जेव्हा पती आणि पत्नी दोघेही दुःशील (शीलहीन), कंजूष आणि इतरांना शिवीगाळ करणारे असतात, तेव्हा ते पती-पत्नी म्हणजे जणू दोन प्रेतेच एकत्र राहत आहेत असे होते.”

---

‘‘Sāmiko [Pg.372] hoti dussīlo, kadariyo paribhāsako;

Bhariyā sīlavatī hoti, vadaññū vītamaccharā;

Sāpi devī saṃvasati, chavena patinā saha.

“पती दुःशील, कंजूष आणि शिवीगाळ करणारा असतो, परंतु पत्नी शीलवान, दानशूर आणि मत्सररहित असते; ती देवी (देवतेसारखी पत्नी) प्रेतासारख्या पतीसोबत एकत्र राहते.”

---

‘‘Sāmiko sīlavā hoti, vadaññū vītamaccharo;

Bhariyā hoti dussīlā, kadariyā paribhāsikā;

Sāpi chavā saṃvasati, devena patinā saha.

“पती शीलवान, दानशूर आणि मत्सररहित असतो, परंतु पत्नी दुःशील, कंजूष आणि शिवीगाळ करणारी असते; ती प्रेतासारखी पत्नी देवासारख्या पतीसोबत एकत्र राहते.”

---

‘‘Ubho saddhā vadaññū ca, saññatā dhammajīvino;

Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā.

“जेव्हा दोघेही श्रद्धावान, दानशूर, संयमी आणि धर्मानुसार जीवन जगणारे असतात, तेव्हा ते पती-पत्नी एकमेकांशी गोड बोलणारे असतात.”

---

‘‘Atthāsaṃ pacurā honti, phāsukaṃ upajāyati;

Amittā dummanā honti, ubhinnaṃ samasīlinaṃ.

“त्यांच्यासाठी अनेक कल्याणकारी गोष्टी घडतात आणि त्यांचे जीवन सुखाचे होते. जेव्हा दोघेही समान शीलवान असतात, तेव्हा त्यांचे शत्रू दुःखी होतात.”

---

‘‘Idha dhammaṃ caritvāna, samasīlabbatā ubho;

Nandino devalokasmiṃ, modanti kāmakāmino’’ti. catutthaṃ;

“या जगात धर्माचे आचरण करून, दोघेही समान शील आणि व्रताचे पालन करणारे, देवलोकात आनंदित होतात आणि आपल्या इच्छेनुसार कामभोगांचा उपभोग घेत सुखी होतात.” चौथे (सुत्त समाप्त).

---

5. Paṭhamasamajīvīsuttaṃ

५. प्रथम समजीवी सुत्त

---

55. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena nakulapituno gahapatissa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho nakulapitā ca gahapati nakulamātā ca gahapatānī yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho nakulapitā gahapati bhagavantaṃ etadavoca –

५५. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान भग्ग देशात सुसुमारगिरि येथील भेसकळावनातील मृगदायात विहार करत होते. तेव्हा भगवान सकाळी पूर्वाह्नसमयी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन गृहपती नकुलपिता याच्या घराकडे गेले; तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर गृहपती नकुलपिता आणि गृहपत्नी नकुलमाता भगवंताकडे आले; त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेला गृहपती नकुलपिता भगवंतांना म्हणाला –

---

‘‘Yato me, bhante, nakulamātā gahapatānī daharasseva daharā ānītā, nābhijānāmi nakulamātaraṃ gahapatāniṃ manasāpi aticaritā, kuto pana kāyena! Iccheyyāma mayaṃ, bhante, diṭṭhe ceva dhamme aññamaññaṃ passituṃ abhisamparāyañca aññamaññaṃ passitu’’nti. Nakulamātāpi kho gahapatānī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yatohaṃ, bhante, nakulapituno gahapatissa daharasseva daharā ānītā, nābhijānāmi nakulapitaraṃ gahapatiṃ manasāpi aticaritā, kuto pana kāyena! Iccheyyāma mayaṃ, bhante[Pg.373], diṭṭhe ceva dhamme aññamaññaṃ passituṃ abhisamparāyañca aññamaññaṃ passitu’’nti.

“भंते, जेव्हा मी तरुण होतो आणि तरुण नकुलमाता गृहपत्नीला माझ्या घरी आणले गेले, तेव्हापासून मी मनातसुद्धा नकुलमाता गृहपत्नीचा विश्वासघात केल्याचे मला आठवत नाही, मग शरीराने (कृतीने) तर दूरच राहिले! भंते, आमची अशी इच्छा आहे की आम्ही एकमेकांना केवळ याच जन्मात नव्हे, तर परलोकात (पुढील जन्मात) देखील पाहावे.” गृहपत्नी नकुलमाता देखील भगवंतांना म्हणाली – “भंते, जेव्हा मी तरुण मुलगी होते आणि मला तरुण गृहपती नकुलपिता याच्या घरी आणले गेले, तेव्हापासून मी मनातसुद्धा गृहपती नकुलपिताचा विश्वासघात केल्याचे मला आठवत नाही, मग शरीराने तर दूरच राहिले! भंते, आमची अशी इच्छा आहे की आम्ही एकमेकांना केवळ याच जन्मात नव्हे, तर परलोकात देखील पाहावे.”

---

‘‘Ākaṅkheyyuṃ ce, gahapatayo, ubho jānipatayo diṭṭhe ceva dhamme aññamaññaṃ passituṃ abhisamparāyañca aññamaññaṃ passituṃ ubhova assu samasaddhā samasīlā samacāgā samapaññā, te diṭṭhe ceva dhamme aññamaññaṃ passanti abhisamparāyañca aññamaññaṃ passantī’’ti.

“गृहपतींनो, जर पती आणि पत्नी दोघांचीही अशी इच्छा असेल की त्यांनी एकमेकांना याच जन्मात पाहावे आणि परलोकातही एकमेकांना पाहावे, तर दोघांची श्रद्धा समान असावी, शील समान असावे, त्याग समान असावा आणि प्रज्ञा समान असावी. मग ते एकमेकांना याच जन्मात पाहतात आणि परलोकातही एकमेकांना पाहतील.”

---

‘‘Ubho saddhā vadaññū ca, saññatā dhammajīvino;

Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā.

“दोघेही श्रद्धावान, दानशूर, संयमी आणि धर्मानुसार जीवन जगणारे असतात; ते पती-पत्नी एकमेकांशी गोड बोलणारे असतात.”

---

‘‘Atthāsaṃ pacurā honti, phāsukaṃ upajāyati;

Amittā dummanā honti, ubhinnaṃ samasīlinaṃ.

“त्यांच्यासाठी अनेक कल्याणकारी गोष्टी घडतात आणि त्यांचे जीवन सुखाचे होते. जेव्हा दोघेही समान शीलवान असतात, तेव्हा त्यांचे शत्रू दुःखी होतात.”

---

‘‘Idha dhammaṃ caritvāna, samasīlabbatā ubho;

Nandino devalokasmiṃ, modanti kāmakāmino’’ti. pañcamaṃ;

“या जगात धर्माचे आचरण करून, दोघेही समान शील आणि व्रताचे पालन करणारे, देवलोकात आनंदित होतात आणि आपल्या इच्छेनुसार कामभोगांचा उपभोग घेत सुखी होतात.” पाचवे (सुत्त समाप्त).

---

6. Dutiyasamajīvīsuttaṃ

६. द्वितीय समजीवी सुत्त

---

56. ‘‘Ākaṅkheyyuṃ ce, bhikkhave, ubho jānipatayo diṭṭhe ceva dhamme aññamaññaṃ passituṃ abhisamparāyañca aññamaññaṃ passituṃ ubhova assu samasaddhā samasīlā samacāgā samapaññā, te diṭṭhe ceva dhamme aññamaññaṃ passanti abhisamparāyañca aññamaññaṃ passantī’’ti.

५६. “भिक्खूहो, जर पती आणि पत्नी दोघांचीही अशी इच्छा असेल की त्यांनी एकमेकांना याच जन्मात पाहावे आणि परलोकातही एकमेकांना पाहावे, तर दोघांची श्रद्धा समान असावी, शील समान असावे, त्याग समान असावा आणि प्रज्ञा समान असावी. मग ते एकमेकांना याच जन्मात पाहतात आणि परलोकातही एकमेकांना पाहतील.”

---

‘‘Ubho saddhā vadaññū ca, saññatā dhammajīvino;

Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā.

“दोघेही श्रद्धावान, दानशूर, संयमी आणि धर्मानुसार जीवन जगणारे असतात; ते पती-पत्नी एकमेकांशी गोड बोलणारे असतात.”

---

‘‘Atthāsaṃ pacurā honti, phāsukaṃ upajāyati;

Amittā dummanā honti, ubhinnaṃ samasīlinaṃ.

“त्यांच्यासाठी अनेक कल्याणकारी गोष्टी घडतात आणि त्यांचे जीवन सुखाचे होते. जेव्हा दोघेही समान शीलवान असतात, तेव्हा त्यांचे शत्रू दुःखी होतात.”

---

‘‘Idha dhammaṃ caritvāna, samasīlabbatā ubho;

Nandino devalokasmiṃ, modanti kāmakāmino’’ti. chaṭṭhaṃ;

“या जगात धर्माचे आचरण करून, दोघेही समान शील आणि व्रताचे पालन करणारे, देवलोकात आनंदित होतात आणि आपल्या इच्छेनुसार कामभोगांचा उपभोग घेत सुखी होतात.” सहावे (सुत्त समाप्त).

---

7. Suppavāsāsuttaṃ

७. सुप्पवासा सुत्त

---

57. Ekaṃ samayaṃ bhagavā koliyesu viharati pajjanikaṃ nāma koliyānaṃ nigamo. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya [Pg.374] yena suppavāsāya koliyadhītuyā nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho suppavāsā koliyadhītā bhagavantaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho suppavāsā koliyadhītā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho suppavāsaṃ koliyadhītaraṃ bhagavā etadavoca –

५७. एक वेळ भगवान कोलिय देशात सज्जनल (पज्जनिक) नावाच्या कोलियांच्या नगरात विहार करत होते. तेव्हा भगवान सकाळी पूर्वाह्नसमयी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन कोलियकन्या सुप्पवासा हिच्या घराकडे गेले; तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर कोलियकन्या सुप्पवासा हिने भगवंतांना उत्तम अन्न व खाद्यपदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त केले आणि संतुष्ट केले. जेव्हा भगवंतांनी भोजन आटोपले आणि पात्रातून हात काढून घेतला, तेव्हा कोलियकन्या सुप्पवासा एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेल्या कोलियकन्या सुप्पवासाला भगवान म्हणाले –

---

‘‘Bhojanaṃ, suppavāse, dentī ariyasāvikā paṭiggāhakānaṃ cattāri ṭhānāni deti. Katamāni cattāri? Āyuṃ deti, vaṇṇaṃ deti, sukhaṃ deti, balaṃ deti. Āyuṃ kho pana datvā āyussa bhāginī hoti dibbassa vā mānusassa vā. Vaṇṇaṃ datvā vaṇṇassa bhāginī hoti dibbassa vā mānusassa vā. Sukhaṃ datvā sukhassa bhāginī hoti dibbassa vā mānusassa vā. Balaṃ datvā balassa bhāginī hoti dibbassa vā mānusassa vā. Bhojanaṃ, suppavāse, dentī ariyasāvikā paṭiggāhakānaṃ imāni cattāri ṭhānāni detī’’ti.

“सुप्पवासा, अन्नदान करणारी आर्यश्राविका प्रतिग्रहीत्यांना (स्वीकार करणाऱ्यांना) चार गोष्टींचे दान देते. कोणत्या चार गोष्टी? ती आयुष्य देते, वर्ण (सौंदर्य) देते, सुख देते आणि बल देते. आयुष्य दिल्याने ती दिव्य किंवा मानवी आयुष्याची वाटेकरी होते. वर्ण दिल्याने ती दिव्य किंवा मानवी सौंदर्याची वाटेकरी होते. सुख दिल्याने ती दिव्य किंवा मानवी सुखाची वाटेकरी होते. बल दिल्याने ती दिव्य किंवा मानवी बलाची वाटेकरी होते. सुप्पवासा, अन्नदान करणारी आर्यश्राविका प्रतिग्रहीत्यांना या चार गोष्टींचे दान देते.”

---

‘‘Susaṅkhataṃ bhojanaṃ yā dadāti,Suciṃ paṇītaṃ rasasā upetaṃ;

Sā dakkhiṇā ujjugatesu dinnā,Caraṇūpapannesu mahaggatesu;

Puññena puññaṃ saṃsandamānā,Mahapphalā lokavidūna vaṇṇitā.

“जी स्त्री उत्तम प्रकारे तयार केलेले, शुद्ध, स्वादिष्ट आणि रसाळ अन्नदान करते; ते दान सरळ मार्गाने चालणाऱ्या, आचरणाने संपन्न आणि महान अशा (अर्हंत) व्यक्तींना दिले जाते. पुण्याचा पुण्याशी संयोग घडवून आणणारे ते दान महाफलदायी आहे, असे लोकविदू (लोक जाणणाऱ्या बुद्धांनी) गौरविले आहे.”

---

‘‘Etādisaṃ yaññamanussarantā,Ye vedajātā vicaranti loke;

Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ,Aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti. sattamaṃ;

“अशा दानाचे वारंवार स्मरण करून, जे लोक या जगात आनंदाने वावरतात; ते मत्सराचा मळ मुळासकट नष्ट करून, अनिंदित (निंदारहित) होऊन स्वर्गीय धामात प्रवेश करतात.” सातवे (सुत्त समाप्त).

---

8. Sudattasuttaṃ

८. सुदत्त सुत्त

---

58. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca –

५८. त्यानंतर अनाथपिंडिक गृहपती जेथे भगवान होते तेथे गेला; गेल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या अनाथपिंडिक गृहपतीला भगवान असे म्हणाले –

---

‘‘Bhojanaṃ[Pg.375], gahapati, dadamāno ariyasāvako paṭiggāhakānaṃ cattāri ṭhānāni deti. Katamāni cattāri? Āyuṃ deti, vaṇṇaṃ deti, sukhaṃ deti, balaṃ deti. Āyuṃ kho pana datvā āyussa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā. Vaṇṇaṃ datvā… sukhaṃ datvā… balaṃ datvā balassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā. Bhojanaṃ, gahapati, dadamāno ariyasāvako paṭiggāhakānaṃ imāni cattāri ṭhānāni detī’’ti.

“गृहपती, भोजन देणारा आर्यश्रावक दान स्वीकारणाऱ्यांना चार गोष्टी देतो. कोणत्या चार? तो आयुष्य देतो, वर्ण (सौंदर्य) देतो, सुख देतो आणि बल देतो. आयुष्य दिल्याने तो स्वतः दिव्य किंवा मानवी आयुष्याचा भागीदार होतो. वर्ण दिल्याने... सुख दिल्याने... बल दिल्याने तो स्वतः दिव्य किंवा मानवी बलाचा भागीदार होतो. गृहपती, भोजन देणारा आर्यश्रावक दान स्वीकारणाऱ्यांना या चार गोष्टी देतो.”

---

‘‘Yo saññatānaṃ paradattabhojinaṃ,Kālena sakkacca dadāti bhojanaṃ;

Cattāri ṭhānāni anuppavecchati,Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca.

“जो मनुष्य संयमी आणि इतरांनी दिलेल्या अन्नावर जगणाऱ्यांना योग्य वेळी आदरपूर्वक भोजन देतो; तो त्यांना आयुष्य, वर्ण, सुख आणि बल या चार गोष्टी प्रदान करतो.

---

‘‘So āyudāyī vaṇṇadāyī, sukhaṃ balaṃ dado naro;

Dīghāyu yasavā hoti, yattha yatthūpapajjatī’’ti. aṭṭhamaṃ;

“तो आयुष्य देणारा, वर्ण देणारा, सुख आणि बल देणारा मनुष्य ज्या ज्या ठिकाणी जन्म घेतो, त्या त्या ठिकाणी दीर्घायुषी आणि यशस्वी होतो.” (आठवे सुत्त समाप्त)

---

9. Bhojanasuttaṃ

९. भोजन सुत्त

---

59. ‘‘Bhojanaṃ, bhikkhave, dadamāno dāyako paṭiggāhakānaṃ cattāri ṭhānāni deti. Katamāni cattāri? Āyuṃ deti, vaṇṇaṃ deti, sukhaṃ deti, balaṃ deti. Āyuṃ kho pana datvā āyussa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā. Vaṇṇaṃ datvā… sukhaṃ datvā… balaṃ datvā balassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā. Bhojanaṃ, bhikkhave, dadamāno dāyako paṭiggāhakānaṃ imāni cattāri ṭhānāni detī’’ti.

५९. “भिक्षूंनो, भोजन देणारा दाता दान स्वीकारणाऱ्यांना चार गोष्टी देतो. कोणत्या चार? तो आयुष्य देतो, वर्ण देतो, सुख देतो आणि बल देतो. आयुष्य दिल्याने तो स्वतः दिव्य किंवा मानवी आयुष्याचा भागीदार होतो. वर्ण दिल्याने... सुख दिल्याने... बल दिल्याने तो स्वतः दिव्य किंवा मानवी बलाचा भागीदार होतो. भिक्षूंनो, भोजन देणारा दाता दान स्वीकारणाऱ्यांना या चार गोष्टी देतो.”

---

‘‘Yo saññatānaṃ paradattabhojinaṃ,Kālena sakkacca dadāti bhojanaṃ;

Cattāri ṭhānāni anuppavecchati,Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca.

“जो मनुष्य संयमी आणि इतरांनी दिलेल्या अन्नावर जगणाऱ्यांना योग्य वेळी आदरपूर्वक भोजन देतो; तो त्यांना आयुष्य, वर्ण, सुख आणि बल या चार गोष्टी प्रदान करतो.

---

‘‘So āyudāyī vaṇṇadāyī, sukhaṃ balaṃ dado naro;

Dīghāyu yasavā hoti, yattha yatthūpapajjatī’’ti. navamaṃ;

“तो आयुष्य देणारा, वर्ण देणारा, सुख आणि बल देणारा मनुष्य ज्या ज्या ठिकाणी जन्म घेतो, त्या त्या ठिकाणी दीर्घायुषी आणि यशस्वी होतो.” (नववे सुत्त समाप्त)

---

10. Gihisāmīcisuttaṃ

१०. गिहिसामीचि सुत्त

---

60. Atha [Pg.376] kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca –

६०. त्यानंतर अनाथपिंडिक गृहपती जेथे भगवान होते तेथे गेला; गेल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या अनाथपिंडिक गृहपतीला भगवान असे म्हणाले –

---

‘‘Catūhi kho, gahapati, dhammehi samannāgato ariyasāvako gihisāmīcipaṭipadaṃ paṭipanno hoti yasopaṭilābhiniṃ saggasaṃvattanikaṃ. Katamehi catūhi? Idha, gahapati, ariyasāvako bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhito hoti cīvarena, bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhito hoti piṇḍapātena, bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhito hoti senāsanena, bhikkhusaṅghaṃ paccupaṭṭhito hoti gilānappaccayabhesajjaparikkhārena. Imehi kho, gahapati, catūhi dhammehi samannāgato ariyasāvako gihisāmīcipaṭipadaṃ paṭipanno hoti yasopaṭilābhiniṃ saggasaṃvattanika’’nti.

“गृहपती, चार गुणांनी युक्त असलेला आर्यश्रावक गृहस्थाला योग्य अशा आचरणाचे पालन करतो, जे आचरण कीर्ती मिळवून देणारे आणि स्वर्गाप्रत नेणारे असते. कोणत्या चार गुणांनी? गृहपती, येथे आर्यश्रावक भिक्षुसंघाची चीवराने सेवा करतो, भिक्षुसंघाची पिंडपाताने (भोजनाने) सेवा करतो, भिक्षुसंघाची सेनासनाने (निवासस्थानाने) सेवा करतो, भिक्षुसंघाची आजारी लोकांसाठीच्या औषधोपचाराने सेवा करतो. गृहपती, या चार गुणांनी युक्त असलेला आर्यश्रावक गृहस्थाला योग्य अशा आचरणाचे पालन करतो, जे कीर्ती मिळवून देणारे आणि स्वर्गाप्रत नेणारे असते.”

---

‘‘Gihisāmīcipaṭipadaṃ, paṭipajjanti paṇḍitā;

Sammaggate sīlavante, cīvarena upaṭṭhitā.

“जेव्हा सुज्ञ लोक गृहस्थाला योग्य अशा आचरणाचे पालन करतात, तेव्हा ते सन्मार्गाने जाणाऱ्या शीलवान भिक्षूंची चीवराने सेवा करतात,

---

Piṇḍapātasayanena, gilānappaccayena ca;

Tesaṃ divā ca ratto ca, sadā puññaṃ pavaḍḍhati;

Saggañca kamatiṭṭhānaṃ, kammaṃ katvāna bhaddaka’’nti. dasamaṃ;

पिंडपात, शयन (निवास) आणि औषधोपचाराने सेवा करतात; त्यांचे पुण्य दिवस-रात्र नेहमी वाढत राहते. असे कल्याणकारी कर्म करून ते स्वर्गरूपी स्थानाला प्राप्त होतात.” (दहावे सुत्त समाप्त)

---

Puññābhisandavaggo paṭhamo.

पहिला पुण्याभिसंद वर्ग समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

---

Dve puññābhisandā dve ca, saṃvāsā samajīvino;

Suppavāsā sudatto ca, bhojanaṃ gihisāmicīti.

दोन पुण्याभिसंद सुत्ते, दोन संवास सुत्ते, दोन समजीविन सुत्ते, सुप्पवासा सुत्त, सुदत्त सुत्त, भोजन सुत्त आणि गिहिसामीचि सुत्त.

---

(7) 2. Pattakammavaggo

(७) २. पत्तकम्म वर्ग

---

1. Pattakammasuttaṃ

१. पत्तकम्म सुत्त

---

61. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca –

६१. त्यानंतर अनाथपिंडिक गृहपती जेथे भगवान होते तेथे गेला; गेल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या अनाथपिंडिक गृहपतीला भगवान असे म्हणाले –

---

‘‘Cattārome[Pg.377], gahapati, dhammā iṭṭhā kantā manāpā dullabhā lokasmiṃ. Katame cattāro? Bhogā me uppajjantu sahadhammenāti, ayaṃ paṭhamo dhammo iṭṭho kanto manāpo dullabho lokasmiṃ.

“गृहपती, या जगात अत्यंत दुर्मिळ, इष्ट, प्रिय आणि मनाला आनंद देणाऱ्या चार गोष्टी आहेत. कोणत्या चार? 'मला धार्मिक मार्गाने (न्याय्य मार्गाने) संपत्ती प्राप्त व्हावी', ही पहिली गोष्ट आहे जी जगात इष्ट, प्रिय, मनाला आनंद देणारी आणि दुर्मिळ आहे.

---

‘‘Bhoge laddhā sahadhammena yaso me āgacchatu saha ñātīhi saha upajjhāyehīti, ayaṃ dutiyo dhammo iṭṭho kanto manāpo dullabho lokasmiṃ.

“'धार्मिक मार्गाने संपत्ती मिळवून, मला माझ्या नातेवाईकांसह आणि आचार्यांसह (मित्रांसह) कीर्ती प्राप्त व्हावी', ही दुसरी गोष्ट आहे जी जगात इष्ट, प्रिय, मनाला आनंद देणारी आणि दुर्मिळ आहे.

---

‘‘Bhoge laddhā sahadhammena yasaṃ laddhā saha ñātīhi saha upajjhāyehi ciraṃ jīvāmi dīghamāyuṃ pālemīti, ayaṃ tatiyo dhammo iṭṭho kanto manāpo dullabho lokasmiṃ.

“'धार्मिक मार्गाने संपत्ती मिळवून, नातेवाईक आणि आचार्यांसह कीर्ती मिळवून, मी दीर्घकाळ जगावे आणि दीर्घायुष्याचे रक्षण करावे', ही तिसरी गोष्ट आहे जी जगात इष्ट, प्रिय, मनाला आनंद देणारी आणि दुर्मिळ आहे.

---

‘‘Bhoge laddhā sahadhammena yasaṃ laddhā saha ñātīhi saha upajjhāyehi ciraṃ jīvitvā dīghamāyuṃ pāletvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjāmīti, ayaṃ catuttho dhammo iṭṭho kanto manāpo dullabho lokasmiṃ. Ime kho, gahapati, cattāro dhammā iṭṭhā kantā manāpā dullabhā lokasmiṃ.

“'धार्मिक मार्गाने संपत्ती मिळवून, नातेवाईक आणि आचार्यांसह कीर्ती मिळवून, दीर्घकाळ जगून आणि दीर्घायुष्याचे रक्षण करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर मी सुगतीला, स्वर्गलोकाला प्राप्त व्हावे', ही चौथी गोष्ट आहे जी जगात इष्ट, प्रिय, मनाला आनंद देणारी आणि दुर्मिळ आहे. गृहपती, या जगात अत्यंत दुर्मिळ, इष्ट, प्रिय आणि मनाला आनंद देणाऱ्या या चार गोष्टी आहेत.

---

‘‘Imesaṃ kho, gahapati, catunnaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ dullabhānaṃ lokasmiṃ cattāro dhammā paṭilābhāya saṃvattanti. Katame cattāro? Saddhāsampadā, sīlasampadā, cāgasampadā, paññāsampadā.

गृहपती, या जगात इष्ट, प्रिय, मनाला आनंद देणाऱ्या आणि दुर्मिळ अशा चार गोष्टी मिळवण्यासाठी चार गुण कारणीभूत ठरतात. कोणते चार? श्रद्धासंपदा (श्रद्धेची समृद्धी), शीलसंपदा (शीलाची समृद्धी), त्यागसंपदा (त्यागाची समृद्धी) आणि प्रज्ञासंपदा (प्रज्ञेची समृद्धी).

---

‘‘Katamā ca, gahapati, saddhāsampadā? Idha, gahapati, ariyasāvako saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi, satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Ayaṃ vuccati, gahapati, saddhāsampadā.

गृहपती, श्रद्धासंपदा म्हणजे काय? येथे, गृहपती, आर्यश्रावक श्रद्धावान असतो, तो तथागतांच्या बोधीवर (ज्ञानावर) श्रद्धा ठेवतो: 'ते भगवान अर्हत, सम्यक संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' गृहपती, याला श्रद्धासंपदा असे म्हणतात.

---

‘‘Katamā ca, gahapati, sīlasampadā? Idha, gahapati, ariyasāvako pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Ayaṃ vuccati, gahapati, sīlasampadā.

गृहपती, शीलसंपदा म्हणजे काय? येथे, गृहपती, आर्यश्रावक प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहतो... पे... सुरा-मेरय-मद्य आणि प्रमादाच्या स्थानांपासून (अमली पदार्थांच्या सेवनापासून) अलिप्त राहतो. गृहपती, याला शीलसंपदा असे म्हणतात.

---

‘‘Katamā ca, gahapati, cāgasampadā? Idha, gahapati, ariyasāvako vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vosaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Ayaṃ vuccati, gahapati, cāgasampadā.

गृहपती, त्यागसंपदा (चागसंपदा) म्हणजे काय? येथे, गृहपती, आर्यश्रावक लोभ आणि मत्सराच्या मळापासून मुक्त अशा चित्ताने गृहस्थाश्रमात राहतो, तो मुक्तहस्ताने दान देणारा, दान देण्यासाठी हात स्वच्छ (नेहमी तयार) ठेवणारा, त्याग करण्यात आनंद मानणारा, याचना करणाऱ्यांच्या विनंतीला मान देणारा आणि दान व वाटणी करण्यात रमणारा असतो. गृहपती, याला त्यागसंपदा असे म्हणतात.

---

‘‘Katamā [Pg.378] ca, gahapati, paññāsampadā? Abhijjhāvisamalobhābhibhūtena, gahapati, cetasā viharanto akiccaṃ karoti, kiccaṃ aparādheti. Akiccaṃ karonto kiccaṃ aparādhento yasā ca sukhā ca dhaṃsati. Byāpādābhibhūtena, gahapati, cetasā viharanto akiccaṃ karoti, kiccaṃ aparādheti. Akiccaṃ karonto kiccaṃ aparādhento yasā ca sukhā ca dhaṃsati. Thinamiddhābhibhūtena, gahapati, cetasā viharanto akiccaṃ karoti kiccaṃ aparādheti. Akiccaṃ karonto kiccaṃ aparādhento yasā ca sukhā ca dhaṃsati. Uddhaccakukkuccābhibhūtena, gahapati, cetasā viharanto akiccaṃ karoti, kiccaṃ aparādheti. Akiccaṃ karonto kiccaṃ aparādhento yasā ca sukhā ca dhaṃsati. Vicikicchābhibhūtena, gahapati, cetasā viharanto akiccaṃ karoti, kiccaṃ aparādheti. Akiccaṃ karonto kiccaṃ aparādhento yasā ca sukhā ca dhaṃsati.

“आणि गृहपती, प्रज्ञासंपदा (प्रज्ञेची समृद्धी) कोणती आहे? गृहपती, जेव्हा एखादा मनुष्य अभिज्झा-विषमलोभाने (तीव्र हाव आणि अधार्मिक लोभाने) ग्रस्त असलेल्या चित्ताने जगतो, तेव्हा तो न करण्यासारख्या गोष्टी करतो आणि करण्यासारख्या कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष करतो. न करण्यासारख्या गोष्टी केल्याने आणि करण्यासारख्या कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष केल्याने त्याची कीर्ती आणि सुख नष्ट होते. जेव्हा तो व्यापादाने (द्वेषाने) ग्रस्त असलेल्या चित्ताने जगतो, तेव्हा तो न करण्यासारख्या गोष्टी करतो आणि करण्यासारख्या कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष करतो. न करण्यासारख्या गोष्टी केल्याने आणि करण्यासारख्या कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष केल्याने त्याची कीर्ती आणि सुख नष्ट होते. जेव्हा तो थिनमिद्धाने (आळस आणि डुलकीने) ग्रस्त असलेल्या चित्ताने जगतो, तेव्हा तो न करण्यासारख्या गोष्टी करतो आणि करण्यासारख्या कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष करतो. न करण्यासारख्या गोष्टी केल्याने आणि करण्यासारख्या कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष केल्याने त्याची कीर्ती आणि सुख नष्ट होते. जेव्हा तो उद्धच्च-कुक्कुच्चाने (अस्वस्थता आणि पश्चात्तापाने) ग्रस्त असलेल्या चित्ताने जगतो, तेव्हा तो न करण्यासारख्या गोष्टी करतो आणि करण्यासारख्या कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष करतो. न करण्यासारख्या गोष्टी केल्याने आणि करण्यासारख्या कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष केल्याने त्याची कीर्ती आणि सुख नष्ट होते. जेव्हा तो विचिकित्सेने (संशयाने) ग्रस्त असलेल्या चित्ताने जगतो, तेव्हा तो न करण्यासारख्या गोष्टी करतो आणि करण्यासारख्या कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष करतो. न करण्यासारख्या गोष्टी केल्याने आणि करण्यासारख्या कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष केल्याने त्याची कीर्ती आणि सुख नष्ट होते.”

---

‘‘Sa kho so, gahapati, ariyasāvako abhijjhāvisamalobho cittassa upakkilesoti, iti viditvā abhijjhāvisamalobhaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati. Byāpādo cittassa upakkilesoti, iti viditvā byāpādaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati. Thinamiddhaṃ cittassa upakkilesoti, iti viditvā thinamiddhaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati. Uddhaccakukkuccaṃ cittassa upakkilesoti, iti viditvā uddhaccakukkuccaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati. Vicikicchā cittassa upakkilesoti, iti viditvā vicikicchaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahati.

“गृहपती, तो आर्यश्रावक 'अभिज्झा-विषमलोभ हा चित्ताचा मळ (उपक्किलेस) आहे' असे जाणून चित्ताचा मळ असलेल्या अभिज्झा-विषमलोभाचा त्याग करतो. 'व्यापाद हा चित्ताचा मळ आहे' असे जाणून चित्ताचा मळ असलेल्या व्यापादाचा त्याग करतो. 'थिनमिद्ध हा चित्ताचा मळ आहे' असे जाणून चित्ताचा मळ असलेल्या थिनमिद्धाचा त्याग करतो. 'उद्धच्च-कुक्कुच्च हा चित्ताचा मळ आहे' असे जाणून चित्ताचा मळ असलेल्या उद्धच्च-कुक्कुच्चाचा त्याग करतो. 'विचिकित्सा हा चित्ताचा मळ आहे' असे जाणून चित्ताचा मळ असलेल्या विचिकित्सेचा त्याग करतो.”

---

‘‘Yato ca kho, gahapati, ariyasāvakassa abhijjhāvisamalobho cittassa upakkilesoti, iti viditvā abhijjhāvisamalobho cittassa upakkileso pahīno hoti. Byāpādo cittassa upakkilesoti, iti viditvā byāpādo cittassa upakkileso pahīno hoti. Thinamiddhaṃ cittassa upakkilesoti, iti viditvā thinamiddhaṃ cittassa upakkileso pahīno hoti. Uddhaccakukkuccaṃ cittassa upakkilesoti, iti viditvā uddhaccakukkuccaṃ cittassa upakkileso pahīno hoti. Vicikicchā cittassa upakkilesoti, iti viditvā vicikicchā cittassa upakkileso pahīno hoti. Ayaṃ vuccati, gahapati, ariyasāvako mahāpañño puthupañño āpātadaso paññāsampanno. Ayaṃ vuccati, gahapati[Pg.379], paññāsampadā. Imesaṃ kho, gahapati, catunnaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ dullabhānaṃ lokasmiṃ ime cattāro dhammā paṭilābhāya saṃvattanti.

“गृहपती, जेव्हा आर्यश्रावकाचा 'अभिज्झा-विषमलोभ हा चित्ताचा मळ आहे' असे जाणून तो नष्ट झालेला असतो; 'व्यापाद हा चित्ताचा मळ आहे' असे जाणून तो नष्ट झालेला असतो; 'थिनमिद्ध हा चित्ताचा मळ आहे' असे जाणून तो नष्ट झालेला असतो; 'उद्धच्च-कुक्कुच्च हा चित्ताचा मळ आहे' असे जाणून तो नष्ट झालेला असतो; 'विचिकित्सा हा चित्ताचा मळ आहे' असे जाणून तो नष्ट झालेला असतो; तेव्हा गृहपती, त्या आर्यश्रावकाला 'महाप्रज्ञ' (मोठ्या प्रज्ञेचा), 'पृथुप्रज्ञ' (विस्तृत प्रज्ञेचा), 'आपातदर्श' (सर्व बाजूंनी स्पष्ट पाहणारा) आणि 'प्रज्ञासंपन्न' असे म्हटले जाते. गृहपती, यालाच 'प्रज्ञासंपदा' असे म्हणतात. गृहपती, जगात अत्यंत दुर्मिळ असलेल्या, इच्छित, प्रिय आणि मनाला अनुकूल असणाऱ्या या चार गोष्टी प्राप्त करण्यासाठी हे चार धर्म (मार्ग) कारणीभूत ठरतात.”

---

‘‘Sa kho so, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi cattāri pattakammāni kattā hoti. Katamāni cattāri? Idha gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi attānaṃ sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati. Mātāpitaro sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati. Puttadāradāsakammakaraporise sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati. Mittāmacce sukheti pīṇeti sammā sukhaṃ pariharati. Idamassa paṭhamaṃ ṭhānagataṃ hoti pattagataṃ āyatanaso paribhuttaṃ.

“गृहपती, तो आर्यश्रावक आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या धारेने कमावलेल्या, धार्मिक मार्गाने आणि न्याय्य पद्धतीने प्राप्त केलेल्या संपत्तीद्वारे चार योग्य कर्मे (पत्तकम्मे) करतो. ती चार कोणती? येथे, गृहपती, आर्यश्रावक आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या धारेने कमावलेल्या, धार्मिक मार्गाने आणि न्याय्य पद्धतीने प्राप्त केलेल्या संपत्तीद्वारे स्वतःला सुखी व समाधानी ठेवतो आणि स्वतःचे सुख नीट सांभाळतो; आपल्या माता-पित्यांना सुखी व समाधानी ठेवतो आणि त्यांचे सुख नीट यांत्रिकपणे सांभाळतो; आपल्या पत्नी, मुले, दास, कामगार आणि सेवकांना सुखी व समाधानी ठेवतो आणि त्यांचे सुख नीट सांभाळतो; आपल्या मित्र आणि सहकाऱ्यांना सुखी व समाधानी ठेवतो आणि त्यांचे सुख नीट सांभाळतो. हे त्याचे संपत्तीचे पहिले योग्य स्थानी पोहोचलेले, योग्य कारणासाठी वापरलेले आणि योग्य मार्गाने उपभोगलेले रूप आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi yā tā honti āpadā aggito vā udakato vā rājato vā corato vā appiyato vā dāyādato, tathārūpāsu āpadāsu pariyodhāya saṃvattati. Sotthiṃ attānaṃ karoti. Idamassa dutiyaṃ ṭhānagataṃ hoti pattagataṃ āyatanaso paribhuttaṃ.

“पुन्हा दुसरे असे की, गृहपती, आर्यश्रावक आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या धारेने कमावलेल्या, धार्मिक मार्गाने आणि न्याय्य पद्धतीने प्राप्त केलेल्या संपत्तीद्वारे आग, पूर, राजे, चोर, अप्रिय व्यक्ती किंवा वाईट वारसदार यांच्यापासून उद्भवू शकणाऱ्या संकटांपासून स्वतःचे रक्षण करतो आणि स्वतःला सुरक्षित ठेवतो. हे त्याचे संपत्तीचे दुसरे योग्य स्थानी पोहोचलेले, योग्य कारणासाठी वापरलेले आणि योग्य मार्गाने उपभोगलेले रूप आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi pañcabaliṃ kattā hoti – ñātibaliṃ, atithibaliṃ, pubbapetabaliṃ, rājabaliṃ, devatābaliṃ. Idamassa tatiyaṃ ṭhānagataṃ hoti pattagataṃ āyatanaso paribhuttaṃ.

“पुन्हा तिसरे असे की, गृहपती, आर्यश्रावक आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या धारेने कमावलेल्या, धार्मिक मार्गाने आणि न्याय्य पद्धतीने प्राप्त केलेल्या संपत्तीद्वारे पाच प्रकारचे बळी (कर्तव्ये) करतो – ज्ञातीबली (नातेवाईकांसाठी कर्तव्य), अतिथीबली (पाहुण्यांसाठी कर्तव्य), पूर्वपेतबली (मृत पूर्वजांसाठी कर्तव्य), राजबली (शासनाला कर देणे) आणि देवताबली (देवतांसाठी कर्तव्य). हे त्याचे संपत्तीचे तिसरे योग्य स्थानी पोहोचलेले, योग्य कारणासाठी वापरलेले आणि योग्य मार्गाने उपभोगलेले रूप आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi ye te samaṇabrāhmaṇā madappamādā paṭiviratā khantisoracce niviṭṭhā ekamattānaṃ damenti, ekamattānaṃ samenti, ekamattānaṃ parinibbāpenti, tathārūpesu samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ[Pg.380]. Idamassa catutthaṃ ṭhānagataṃ hoti pattagataṃ āyatanaso paribhuttaṃ.

“पुन्हा चौथे असे की, गृहपती, आर्यश्रावक आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या धारेने कमावलेल्या, धार्मिक मार्गाने आणि न्याय्य पद्धतीने प्राप्त केलेल्या संपत्तीद्वारे अशा श्रमण व ब्राह्मणांना दान देतो जे मद आणि प्रमादापासून अलिप्त आहेत, जे क्षमा आणि सौजन्यामध्ये प्रतिष्ठित आहेत, जे स्वतःचे दमन (इंद्रियसंयम) करतात, स्वतःला शांत करतात आणि स्वतःला परिनिर्वाणासाठी प्रशिक्षित करतात; अशा श्रमण-ब्राह्मणांना तो स्वर्गाप्रत नेणारे, सुखद विपाक देणारे, स्वर्गाच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरणारे आणि उच्च गती देणारे दान अर्पण करतो. हे त्याचे संपत्तीचे चौथे योग्य स्थानी पोहोचलेले, योग्य कारणासाठी वापरलेले आणि योग्य मार्गाने उपभोगलेले रूप आहे.”

---

‘‘Sa kho so, gahapati, ariyasāvako uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi imāni cattāri pattakammāni kattā hoti. Yassa kassaci, gahapati, aññatra imehi catūhi pattakammehi bhogā parikkhayaṃ gacchanti, ime vuccanti, gahapati, bhogā aṭṭhānagatā apattagatā anāyatanaso paribhuttā. Yassa kassaci, gahapati, imehi catūhi pattakammehi bhogā parikkhayaṃ gacchanti, ime vuccanti, gahapati, bhogā ṭhānagatā pattagatā āyatanaso paribhuttā’’ti.

“गृहपती, तो आर्यश्रावक आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेल्या, बाहुबलाने गोळा केलेल्या, घामाच्या धारेने कमावलेल्या, धार्मिक मार्गाने आणि न्याय्य पद्धतीने प्राप्त केलेल्या संपत्तीद्वारे ही चार योग्य कर्मे करतो. गृहपती, ज्या कोणाची संपत्ती या चार योग्य कर्मांशिवाय इतर गोष्टींवर खर्च होऊन संपते, त्या संपत्तीला 'अयोग्य स्थानी गेलेली, अयोग्य कारणासाठी वाया गेलेली आणि चुकीच्या मार्गाने उपभोगलेली संपत्ती' असे म्हणतात. परंतु गृहपती, ज्या कोणाची संपत्ती या चार योग्य कर्मांवर खर्च होऊन संपते, त्या संपत्तीला 'योग्य स्थानी गेलेली, योग्य कारणासाठी वापरलेली आणि योग्य मार्गाने उपभोगलेली संपत्ती' असे म्हणतात.”

---

‘‘Bhuttā bhogā bhatā bhaccā, vitiṇṇā āpadāsu me;

Uddhaggā dakkhiṇā dinnā, atho pañcabalī katā;

Upaṭṭhitā sīlavanto, saññatā brahmacārayo.

“मी संपत्तीचा उपभोग घेतला आहे, माझ्यावर अवलंबून असणाऱ्यांचे पालनपोषण केले आहे आणि संकटांवर मात केली आहे. मी उच्च गती देणारे दान दिले आहे आणि पाच प्रकारचे बळी (कर्तव्ये) पूर्ण केले आहेत. मी शीलवान, संयमी आणि ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्यांची सेवा केली आहे.”

---

‘‘Yadatthaṃ bhogaṃ iccheyya, paṇḍito gharamāvasaṃ;

So me attho anuppatto, kataṃ ananutāpiyaṃ.

“घरात राहणाऱ्या विद्वानाने ज्या हेतूने संपत्तीची इच्छा करावी, तो माझा हेतू साध्य झाला आहे. मी असे कर्म केले आहे ज्याचा मला नंतर कधीही पश्चात्ताप होणार नाही.”

---

‘‘Etaṃ anussaraṃ macco, ariyadhamme ṭhito naro;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. paṭhamaṃ;

“या गोष्टीचे सतत स्मरण करणारा, आर्यधम्मामध्ये प्रतिष्ठित असलेला मनुष्य (मर्त्य प्राणी) याच जन्मात प्रशंसनीय ठरतो आणि मृत्यूनंतर स्वर्गात आनंदित होतो.” (पहिले सुत्त समाप्त)

---

2. Ānaṇyasuttaṃ

२. आणण्य सुत्त

---

62. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca –

६२. तेव्हा अनाथपिंडिक गृहपती जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या अनाथपिंडिक गृहपतीला भगवान असे म्हणाले –

---

‘‘Cattārimāni, gahapati, sukhāni adhigamanīyāni gihinā kāmabhoginā kālena kālaṃ samayena samayaṃ upādāya. Katamāni cattāri? Atthisukhaṃ, bhogasukhaṃ, ānaṇyasukhaṃ, anavajjasukhaṃ.

“गृहपती, कामभोगांचा उपभोग घेणाऱ्या गृहस्थाला योग्य वेळी आणि प्रसंगी मिळण्याजोगी ही चार प्रकारची सुखे आहेत. कोणती चार? अत्थि-सुख (मालकीचे सुख), भोग-सुख (उपभोगाचे सुख), आणण्य-सुख (ऋणमुक्तीचे सुख) आणि अनवज्ज-सुख (निर्दोषतेचे सुख).”

---

‘‘Katamañca, gahapati, atthisukhaṃ? Idha, gahapati, kulaputtassa bhogā honti uṭṭhānavīriyādhigatā bāhābalaparicitā sedāvakkhittā dhammikā dhammaladdhā[Pg.381]. So ‘bhogā me atthi uṭṭhānavīriyādhigatā bāhābalaparicitā sedāvakkhittā dhammikā dhammaladdhā’ti adhigacchati sukhaṃ, adhigacchati somanassaṃ. Idaṃ vuccati, gahapati, atthisukhaṃ.

“आणि गृहपती, अत्थि-सुख (मालकीचे सुख) कोणते? येथे, गृहपती, कुलपुत्राकडे स्वतःच्या परिश्रमाने आणि वीर्याने मिळवलेली, बाहुबलाने साठवलेली, घामाच्या थेंबाने कमावलेली, धार्मिक आणि धर्मानुसार प्राप्त केलेली संपत्ती असते. तो विचार करतो: 'माझ्याकडे परिश्रमाने मिळवलेली, बाहुबलाने साठवलेली, घामाच्या थेंबाने कमावलेली, धार्मिक आणि धर्मानुसार प्राप्त केलेली संपत्ती आहे.' या विचाराने त्याला सुख आणि आनंद प्राप्त होतो. गृहपती, याला 'अत्थि-सुख' असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, gahapati, bhogasukhaṃ? Idha, gahapati, kulaputto uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi paribhuñjati puññāni ca karoti. So ‘uṭṭhānavīriyādhigatehi bhogehi bāhābalaparicitehi sedāvakkhittehi dhammikehi dhammaladdhehi paribhuñjāmi puññāni ca karomī’ti adhigacchati sukhaṃ, adhigacchati somanassaṃ. Idaṃ vuccati, gahapati, bhogasukhaṃ.

“आणि गृहपती, भोग-सुख (उपभोगाचे सुख) कोणते? येथे, गृहपती, कुलपुत्र स्वतःच्या परिश्रमाने मिळवलेल्या, बाहुबलाने साठवलेल्या, घामाच्या थेंबाने कमावलेल्या, धार्मिक आणि धर्मानुसार प्राप्त केलेल्या संपत्तीचा उपभोग घेतो आणि पुण्यकर्मे करतो. तो विचार करतो: 'मी परिश्रमाने मिळवलेल्या, बाहुबलाने साठवलेल्या, घामाच्या थेंबाने कमावलेल्या, धार्मिक आणि धर्मानुसार प्राप्त केलेल्या संपत्तीचा उपभोग घेत आहे आणि पुण्यकर्मे करत आहे.' या विचाराने त्याला सुख आणि आनंद प्राप्त होतो. गृहपती, याला 'भोग-सुख' असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, gahapati, ānaṇyasukhaṃ? Idha, gahapati, kulaputto na kassaci kiñci dhāreti appaṃ vā bahuṃ vā. So ‘na kassaci kiñci dhāremi appaṃ vā bahuṃ vā’ti adhigacchati sukhaṃ, adhigacchati somanassaṃ. Idaṃ vuccati, gahapati, ānaṇyasukhaṃ.

“आणि गृहपती, आणण्य-सुख (ऋणमुक्तीचे सुख) कोणते? येथे, गृहपती, कुलपुत्र कोणाचेही थोडे किंवा जास्त काहीही देणे लागत नाही. तो विचार करतो: 'मी कोणाचेही थोडे किंवा जास्त काहीही देणे लागत नाही.' या विचाराने त्याला सुख आणि आनंद प्राप्त होतो. गृहपती, याला 'आणण्य-सुख' असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, gahapati, anavajjasukhaṃ? Idha, gahapati, ariyasāvako anavajjena kāyakammena samannāgato hoti, anavajjena vacīkammena samannāgato hoti, anavajjena manokammena samannāgato hoti. So ‘anavajjenamhi kāyakammena samannāgato, anavajjena vacīkammena samannāgato, anavajjena manokammena samannāgato’ti adhigacchati sukhaṃ, adhigacchati somanassaṃ. Idaṃ vuccati, gahapati, anavajjasukhaṃ. Imāni kho, gahapati, cattāri sukhāni adhigamanīyāni gihinā kāmabhoginā kālena kālaṃ samayena samayaṃ upādāyā’’ti.

“आणि गृहपती, अनवज्ज-सुख (निर्दोषतेचे सुख) कोणते? येथे, गृहपती, आर्यश्रावक निर्दोष कायकर्माने (शारीरिक कर्माने) युक्त असतो, निर्दोष वचीकर्माने (वाणीच्या कर्माने) युक्त असतो आणि निर्दोष मनोकर्मने (मानसिक कर्माने) युक्त असतो. तो विचार करतो: 'मी निर्दोष कायकर्माने, निर्दोष वचीकर्माने आणि निर्दोष मनोकर्मने युक्त आहे.' या विचाराने त्याला सुख आणि आनंद प्राप्त होतो. गृहपती, याला 'अनवज्ज-सुख' असे म्हणतात. गृहपती, कामभोगांचा उपभोग घेणाऱ्या गृहस्थाला योग्य वेळी आणि प्रसंगी मिळण्याजोगी ही चार प्रकारची सुखे आहेत.”

---

‘‘Ānaṇyasukhaṃ ñatvāna, atho atthisukhaṃ paraṃ;

Bhuñjaṃ bhogasukhaṃ macco, tato paññā vipassati.

“ऋणमुक्तीचे सुख जाणून आणि तसेच मालकीचे सुख जाणून, मनुष्य उपभोगाच्या सुखाचा आनंद घेतो आणि त्यानंतर प्रज्ञेने विपश्यना करतो.”

---

‘‘Vipassamāno jānāti, ubho bhoge sumedhaso;

Anavajjasukhassetaṃ, kalaṃ nāgghati soḷasi’’nti. dutiyaṃ;

“विपश्यना करणारा सुज्ञ मनुष्य दोन्ही प्रकारच्या सुखांना जाणतो. परंतु, ही सुखे निर्दोषतेच्या सुखाच्या सोळाव्या भागाच्या बरोबरीचीही नसतात.” (दुसरे सुत्त समाप्त)

---

3. Brahmasuttaṃ

३. ब्रह्म सुत्त

---

63. ‘‘Sabrahmakāni, bhikkhave, tāni kulāni yesaṃ puttānaṃ mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti. Sapubbācariyakāni, bhikkhave, tāni kulāni[Pg.382], yesaṃ puttānaṃ mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti. Sapubbadevatāni, bhikkhave, tāni kulāni yesaṃ puttānaṃ mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti. Sāhuneyyakāni, bhikkhave, tāni kulāni yesaṃ puttānaṃ mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti.

६३. “भिक्षूंनो, ज्या कुटुंबांमध्ये मुले आपल्या घरात माता-पित्यांची पूजा (आदर-सत्कार) करतात, ती कुटुंबे ब्रह्मासह राहतात. भिक्षूंनो, ज्या कुटुंबांमध्ये मुले आपल्या घरात माता-पित्यांची पूजा करतात, ती कुटुंबे पहिल्या आचार्यांसह राहतात. भिक्षूंनो, ज्या कुटुंबांमध्ये मुले आपल्या घरात माता-पित्यांची पूजा करतात, ती कुटुंबे पहिल्या देवतांसह राहतात. भिक्षूंनो, ज्या कुटुंबांमध्ये मुले आपल्या घरात माता-पित्यांची पूजा करतात, ती कुटुंबे आहुतीस पात्र (पूजनीय) व्यक्तींसह राहतात.”

---

‘‘Brahmāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Pubbācariyāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Pubbadevatāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Āhuneyyāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Taṃ kissa hetu? Bahukārā, bhikkhave, mātāpitaro, puttānaṃ āpādakā posakā imassa lokassa dassetāro’’ti.

“भिक्षूंनो, 'ब्रह्मा' हे माता-पित्यांचेच नाव आहे. 'पहिले आचार्य' हे माता-पित्यांचेच नाव आहे. 'पहिल्या देवता' हे माता-पित्यांचेच नाव आहे. 'आहुतीस पात्र' हे माता-पित्यांचेच नाव आहे. असे का? कारण भिक्षूंनो, माता-पिता मुलांचे मोठे उपकारकर्ते असतात; ते त्यांचे रक्षण करतात, त्यांचे पालनपोषण करतात आणि त्यांना या जगाची ओळख करून देतात.”

---

‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare;

Āhuneyyā ca puttānaṃ, pajāya anukampakā.

“माता-पित्यांना 'ब्रह्मा' आणि 'पहिले आचार्य' म्हटले जाते. ते मुलांकडून आदर-सत्कार मिळण्यास पात्र आहेत, कारण ते आपल्या अपत्यांवर अनुकंपा (दया) करतात.”

---

‘‘Tasmā hi ne namasseyya, sakkareyya ca paṇḍito;

Annena atha pānena, vatthena sayanena ca;

Ucchādanena nhāpanena, pādānaṃ dhovanena ca.

“म्हणूनच, सुज्ञ पुत्राने त्यांना नमस्कार करावा आणि त्यांचा आदर-सत्कार करावा; त्यांना अन्न, पेय, वस्त्र आणि बिछाना देऊन; तसेच त्यांचे शरीर उटणे लावून स्वच्छ करून, त्यांना स्नान घालून आणि त्यांचे पाय धुवून त्यांची सेवा करावी.”

---

‘‘Tāya naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. tatiyaṃ;

“माता-पित्यांच्या अशा सेवेमुळे सुज्ञ लोक याच जगात त्या पुत्राची प्रशंसा करतात आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात आनंदित होतो.” (तिसरे सुत्त समाप्त)

---

4. Nirayasuttaṃ

४. निरय सुत्त

---

64. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti.

६४. “भिक्षूंनो, चार गोष्टींनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या चार गोष्टींनी? तो प्राणातिपाती (जीवहत्या करणारा) असतो, अदिन्नादायी (चोरी करणारा) असतो, कामेसू मिच्छाचारी (व्यभिचारी) असतो आणि मुसावादी (असत्य बोलणारा) असतो. भिक्षूंनो, या चार गोष्टींनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.”

---

‘‘Pāṇātipāto adinnādānaṃ, musāvādo ca vuccati;

Paradāragamanañcāpi, nappasaṃsanti paṇḍitā’’ti. catutthaṃ;

“प्राणातिपात (जीवहत्या), अदिन्नादान (चोरी), मुसावाद (असत्य भाषण) आणि परस्त्रीगमन; सुज्ञ लोक या कर्मांची कधीही प्रशंसा करत नाहीत.” (चौथे सुत्त समाप्त)

---

5. Rūpasuttaṃ

५. रूप सुत्त

---

65. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno[Pg.383], lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasanno – ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti.

६५. “भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? रूपाला प्रमाण मानणारा व रूपात प्रसन्न होणारा; आवाजाला (कीर्तीला) प्रमाण मानणारा व आवाजात प्रसन्न होणारा; साधेपणाला (रूक्षतेला) प्रमाण मानणारा व साधेपणात प्रसन्न होणारा; आणि धम्माला प्रमाण मानणारा व धम्मात प्रसन्न होणारा. भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.”

---

‘‘Ye ca rūpe pamāṇiṃsu, ye ca ghosena anvagū;

Chandarāgavasūpetā, nābhijānanti te janā.

“जे रूपाला प्रमाण मानतात आणि जे केवळ आवाजाच्या (कीर्तीच्या) मागे जातात; इच्छा आणि रागाच्या (आसक्तीच्या) अधीन झालेले ते लोक सत्य जाणू शकत नाहीत.”

---

‘‘Ajjhattañca na jānāti, bahiddhā ca na passati;

Samantāvaraṇo bālo, sa ve ghosena vuyhati.

“जो अंतर्मनातील गुणांना जाणत नाही आणि बाह्य आचरणालाही पाहत नाही; सर्व बाजूंनी अज्ञानाने झाकलेला तो मूर्ख मनुष्य केवळ बाह्य आवाजाने (कीर्तीने) वाहून जातो.”

---

‘‘Ajjhattañca na jānāti, bahiddhā ca vipassati;

Bahiddhā phaladassāvī, sopi ghosena vuyhati.

“जो अंतर्मनातील गुणांना जाणत नाही, परंतु बाह्य आचरणाला पाहतो; केवळ बाह्य फळांकडे पाहणारा तो मनुष्यसुद्धा बाह्य आवाजाने (कीर्तीने) वाहून जातो.”

---

‘‘Ajjhattañca pajānāti, bahiddhā ca vipassati;

Vinīvaraṇadassāvī, na so ghosena vuyhatī’’ti. pañcamaṃ;

“परंतु जो अंतर्मनातील गुणांनाही चांगल्या प्रकारे जाणतो आणि बाह्य आचरणालाही पाहतो; अडथळ्यांशिवाय (निवारणांशिवाय) पाहणारा तो मनुष्य बाह्य आवाजाने (कीर्तीने) वाहून जात नाही.” (पाचवे सुत्त समाप्त)

---

6. Sarāgasuttaṃ

६. सराग सुत्त

---

66. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Sarāgo, sadoso, samoho, samāno – ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti.

६६. “भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? सराग (आसक्ती असलेला), सदोस (द्वेष असलेला), समोह (मोह असलेला) आणि समानो (मान/अहंकार असलेला). भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.”

---

‘‘Sārattā rajanīyesu, piyarūpābhinandino;

Mohena āvutā sattā, baddhā vaḍḍhenti bandhanaṃ.

“आसक्ती निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये अत्यंत आसक्त असलेले, प्रिय वाटणाऱ्या रूपांमध्ये रमणारे, मोहाने झाकलेले आणि क्लेशांनी बांधलेले प्राणी आपले बंधन वाढवत राहतात.”

---

‘‘Rāgajaṃ dosajañcāpi, mohajaṃ cāpaviddasū;

Karontākusalaṃ kammaṃ, savighātaṃ dukhudrayaṃ.

अज्ञानी लोक राग (आसक्ती), द्वेष आणि मोहापासून उत्पन्न होणारे, क्लेशकारक आणि दुःखाला जन्म देणारे अकुशल कर्म करतात.

---

‘‘Avijjānivutā posā, andhabhūtā acakkhukā;

Yathā dhammā tathā santā, na tassevanti maññare’’ti. chaṭṭhaṃ;

अविद्येने झाकलेले, अंध झालेले आणि प्रज्ञाचक्षू नसलेले लोक, जसे हे (राग-द्वेषादी) धर्म अस्तित्वात आहेत, तशाच स्वरूपाचे आपण आहोत, असे स्वतःबद्दल जाणू शकत नाहीत. (सहावे सूत्र समाप्त)

---

7. Ahirājasuttaṃ

७. अहिराज सुत्त

---

67. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena sāvatthiyaṃ aññataro bhikkhu ahinā daṭṭho kālaṅkato hoti. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha[Pg.384], bhante, sāvatthiyaṃ aññataro bhikkhu ahinā daṭṭho kālaṅkato’’ti.

६७. एकदा भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी श्रावस्तीमध्ये एका भिक्खूला सापाने दंश केला आणि त्याचा मृत्यू झाला. तेव्हा अनेक भिक्खू भगवंतांकडे गेले; तिथे पोहोचून त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, येथे श्रावस्तीमध्ये एका भिक्खूला सापाने दंश केला असून त्याचा मृत्यू झाला आहे.'

---

‘‘Na hi nūna so, bhikkhave, bhikkhu cattāri ahirājakulāni mettena cittena phari. Sace hi so, bhikkhave, bhikkhu cattāri ahirājakulāni mettena cittena phareyya, na hi so, bhikkhave, bhikkhu ahinā daṭṭho kālaṅkareyya.

भिक्खूंनो, नक्कीच त्या भिक्खूने सापांच्या चार राजकुलांना मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्याप्त केले नसावे. भिक्खूंनो, जर त्या भिक्खूने सापांच्या चार राजकुलांना मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्याप्त केले असते, तर सापाने दंश केल्यामुळे त्याचा मृत्यू झाला नसता.

---

‘‘Katamāni cattāri? Virūpakkhaṃ ahirājakulaṃ, erāpathaṃ ahirājakulaṃ, chabyāputtaṃ ahirājakulaṃ, kaṇhāgotamakaṃ ahirājakulaṃ. Na hi nūna so, bhikkhave, bhikkhu imāni cattāri ahirājakulāni mettena cittena phari. Sace hi so, bhikkhave, bhikkhu imāni cattāri ahirājakulāni mettena cittena phareyya, na hi so, bhikkhave, bhikkhu ahinā daṭṭho kālaṅkareyya.

ती चार कोणती? विरूपक्ख सर्पराजकुल, एरापथ सर्पराजकुल, छब्यापुत्त सर्पराजकुल आणि कन्हागोतमक सर्पराजकुल. भिक्खूंनो, नक्कीच त्या भिक्खूने या सापांच्या चार राजकुलांना मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्याप्त केले नसावे. भिक्खूंनो, जर त्या भिक्खूने या सापांच्या चार राजकुलांना मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्याप्त केले असते, तर सापाने दंश केल्यामुळे त्याचा मृत्यू झाला नसता.

---

‘‘Anujānāmi, bhikkhave, imāni cattāri ahirājakulāni mettena cittena pharituṃ attaguttiyā attarakkhāya attaparittāyā’’ti.

भिक्खूंनो, स्वतःच्या सुरक्षिततेसाठी, स्वतःच्या रक्षणासाठी आणि स्वतःच्या संरक्षणासाठी (परित्तासाठी) मी तुम्हाला सापांच्या या चार राजकुलांना मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्याप्त करण्याची अनुमती देतो.

---

‘‘Virūpakkhehi me mettaṃ, mettaṃ erāpathehi me;

Chabyāputtehi me mettaṃ, mettaṃ kaṇhāgotamakehi ca.

माझी मैत्री विरूपक्ख सर्पांशी असो, माझी मैत्री एरापथ सर्पांशी असो; माझी मैत्री छब्यापुत्त सर्पांशी असो आणि माझी मैत्री कन्हागोतमक सर्पांशी असो.

---

‘‘Apādakehi me mettaṃ, mettaṃ dvipādakehi me;

Catuppadehi me mettaṃ, mettaṃ bahuppadehi me.

माझी मैत्री पाय नसलेल्या प्राण्यांशी असो, माझी मैत्री दोन पाय असलेल्या प्राण्यांशी असो; माझी मैत्री चार पाय असलेल्या प्राण्यांशी असो आणि माझी मैत्री अनेक पाय असलेल्या प्राण्यांशी असो.

---

‘‘Mā maṃ apādako hiṃsi, mā maṃ hiṃsi dvipādako ;

Mā maṃ catuppado hiṃsi, mā maṃ hiṃsi bahuppado.

पाय नसलेल्या प्राण्याने मला इजा करू नये, दोन पाय असलेल्या प्राण्याने मला इजा करू नये; चार पाय असलेल्या प्राण्याने मला इजा करू नये, अनेक पाय असलेल्या प्राण्याने मला इजा करू नये.

---

‘‘Sabbe sattā sabbe pāṇā, sabbe bhūtā ca kevalā;

Sabbe bhadrāni passantu, mā kañci pāpamāgamā.

सर्व प्राणी, सर्व सजीव, सर्व जीव आणि सर्व अस्तित्त्वे – या सर्वांचे कल्याण होवो, कोणालाही कोणतेही दुःख किंवा पाप प्राप्त न होवो.

---

‘‘Appamāṇo buddho, appamāṇo dhammo;

Appamāṇo saṅgho, pamāṇavantāni sarīsapāni.

बुद्ध अमर्याद आहेत, धम्म अमर्याद आहे, संघ अमर्याद आहे; सरपटणारे प्राणी मात्र मर्यादित आहेत.

---

‘‘Ahivicchikā satapadī, uṇṇanābhī sarabū mūsikā;

Katā me rakkhā katā me parittā, paṭikkamantu bhūtāni;

Sohaṃ namo bhagavato, namo sattannaṃ sammāsambuddhāna’’nti. sattamaṃ;

साप, विंचू, कानसळई (कंगोणी), कोळी, सरडे आणि उंदीर (हे मर्यादित आहेत). मी माझे रक्षण केले आहे, मी माझे संरक्षण (परित्त) केले आहे. सर्व प्राण्यांनी निघून जावे. मी त्या भगवंतांना वंदन करतो, मी सात सम्यक संबुद्धांना वंदन करतो. (सातवे सूत्र समाप्त)

---

8. Devadattasuttaṃ

८. देवदत्त सुत्त

---

68. Ekaṃ [Pg.385] samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate acirapakkante devadatte. Tatra kho bhagavā devadattaṃ ārabbha bhikkhū āmantesi – ‘‘attavadhāya, bhikkhave, devadattassa lābhasakkārasiloko udapādi. Parābhavāya, bhikkhave, devadattassa lābhasakkārasiloko udapādi.

६८. एकदा भगवान राजगृह येथील गिज्झकूट पर्वतावर विहार करत होते. देवदत्त (संघाला सोडून) निघून गेल्यानंतर काही वेळातच, भगवंतांनी तेथे देवदत्ताचा उल्लेख करून भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूंनो, देवदत्ताला मिळालेला लाभ, सत्कार आणि कीर्ती ही त्याच्या स्वतःच्या विनाशासाठीच उत्पन्न झाली आहे. भिक्खूंनो, देवदत्ताला मिळालेला लाभ, सत्कार आणि कीर्ती ही त्याच्या पतनासाठीच उत्पन्न झाली आहे.'

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kadalī attavadhāya phalaṃ deti, parābhavāya phalaṃ deti; evamevaṃ kho, bhikkhave, attavadhāya devadattassa lābhasakkārasiloko udapādi, parābhavāya devadattassa lābhasakkārasiloko udapādi.

भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे केळीचे झाड स्वतःच्या विनाशासाठीच फळ देते, स्वतःच्या पतनासाठीच फळ देते; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, देवदत्ताला मिळालेला लाभ, सत्कार आणि कीर्ती ही त्याच्या स्वतःच्या विनाशासाठी आणि पतनासाठीच उत्पन्न झाली आहे.

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, veḷu attavadhāya phalaṃ deti, parābhavāya phalaṃ deti; evamevaṃ kho, bhikkhave, attavadhāya devadattassa lābhasakkārasiloko udapādi, parābhavāya devadattassa lābhasakkārasiloko udapādi.

भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे बांबूचे झाड स्वतःच्या विनाशासाठीच फळ देते, स्वतःच्या पतनासाठीच फळ देते; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, देवदत्ताला मिळालेला लाभ, सत्कार आणि कीर्ती ही त्याच्या स्वतःच्या विनाशासाठी आणि पतनासाठीच उत्पन्न झाली आहे.

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, naḷo attavadhāya phalaṃ deti, parābhavāya phalaṃ deti; evamevaṃ kho, bhikkhave, attavadhāya devadattassa lābhasakkārasiloko udapādi, parābhavāya devadattassa lābhasakkārasiloko udapādi.

भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे लव्हाळा (एक प्रकारचे गवत) स्वतःच्या विनाशासाठीच फळ देतो, स्वतःच्या पतनासाठीच फळ देतो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, देवदत्ताला मिळालेला लाभ, सत्कार आणि कीर्ती ही त्याच्या स्वतःच्या विनाशासाठी आणि पतनासाठीच उत्पन्न झाली आहे.

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, assatarī attavadhāya gabbhaṃ gaṇhāti, parābhavāya gabbhaṃ gaṇhāti; evamevaṃ kho, bhikkhave, attavadhāya devadattassa lābhasakkārasiloko udapādi, parābhavāya devadattassa lābhasakkārasiloko udapādī’’ti.

भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे खेचरी (घोड्याची मादी) स्वतःच्या विनाशासाठीच गर्भ धारण करते, स्वतःच्या पतनासाठीच गर्भ धारण करते; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, देवदत्ताला मिळालेला लाभ, सत्कार आणि कीर्ती ही त्याच्या स्वतःच्या विनाशासाठी आणि पतनासाठीच उत्पन्न झाली आहे.

---

‘‘Phalaṃ ve kadaliṃ hanti, phalaṃ veḷuṃ phalaṃ naḷaṃ;

Sakkāro kāpurisaṃ hanti, gabbho assatariṃ yathā’’ti. aṭṭhamaṃ;

ज्याप्रमाणे फळ हे केळीच्या, बांबूच्या आणि लव्हाळ्याच्या झाडाचा नाश करते, आणि ज्याप्रमाणे गर्भ हा खेचरीचा नाश करतो; त्याचप्रमाणे सत्कार (कीर्ती) हा दुर्जन माणसाचा नाश करतो. (आठवे सूत्र समाप्त)

---

9. Padhānasuttaṃ

९. पधान सुत्त

---

69. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, padhānāni. Katamāni cattāri? Saṃvarappadhānaṃ, pahānappadhānaṃ, bhāvanāppadhānaṃ, anurakkhaṇāppadhānaṃ. Katamañca, bhikkhave, saṃvarappadhānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya [Pg.386] chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, saṃvarappadhānaṃ.

६९. भिक्खूंनो, हे चार प्रकारचे सम्यक प्रयत्न (पधान) आहेत. कोणते चार? संवर-प्रयत्न (संवरप्पधान), प्रहाण-प्रयत्न (पहाणप्पधान), भावना-प्रयत्न (भावनाप्पधान) आणि अनुरक्षण-प्रयत्न (अनुरक्खणप्पधान). आणि भिक्खूंनो, संवर-प्रयत्न म्हणजे काय? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू अनुत्पन्न (अद्याप उत्पन्न न झालेल्या) पापी अकुशल धर्मांना उत्पन्न न होऊ देण्यासाठी इच्छा निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य (ऊर्जा) आरंभित करतो, चित्त दृढ करतो आणि उद्योग करतो. भिक्खूंनो, याला संवर-प्रयत्न असे म्हणतात.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, pahānappadhānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, pahānappadhānaṃ.

आणि भिक्खूंनो, प्रहाण-प्रयत्न म्हणजे काय? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू उत्पन्न झालेल्या पापी अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी इच्छा निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभित करतो, चित्त दृढ करतो आणि उद्योग करतो. भिक्खूंनो, याला प्रहाण-प्रयत्न असे म्हणतात.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, bhāvanāppadhānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, bhāvanāppadhānaṃ.

आणि भिक्खूंनो, भावना-प्रयत्न म्हणजे काय? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू अनुत्पन्न (अद्याप उत्पन्न न झालेल्या) कुशल धर्मांना उत्पन्न करण्यासाठी इच्छा निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभित करतो, चित्त दृढ करतो आणि उद्योग करतो. भिक्खूंनो, याला भावना-प्रयत्न असे म्हणतात.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, anurakkhaṇāppadhānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, anurakkhaṇāppadhānaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cattāri padhānānī’’ti.

आणि भिक्खूंनो, अनुरक्षण-प्रयत्न म्हणजे काय? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थिरतेसाठी, ते नष्ट न होण्यासाठी, त्यांच्या वृद्धीसाठी, विस्तारासाठी, भावनेसाठी आणि परिपूर्णतेसाठी इच्छा निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभित करतो, चित्त दृढ करतो आणि उद्योग करतो. भिक्खूंनो, याला अनुरक्षण-प्रयत्न असे म्हणतात. भिक्खूंनो, हेच ते चार प्रकारचे सम्यक प्रयत्न आहेत.

---

‘‘Saṃvaro ca pahānañca, bhāvanā anurakkhaṇā;

Ete padhānā cattāro, desitādiccabandhunā;

Yo hi bhikkhu idhātāpī, khayaṃ dukkhassa pāpuṇe’’ti. navamaṃ;

संवर, प्रहाण, भावना आणि अनुरक्षण; हे चार सम्यक प्रयत्न आदित्यबंधू (सूर्याचे नातेवाईक असलेल्या भगवंतांनी) उपदेशिले आहेत. जो भिक्खू येथे उद्योगी (आतपी) असतो, तो दुःखाच्या क्षयाला (निर्वाणाला) प्राप्त करतो. (नवे सूत्र समाप्त)

---

10. Adhammikasuttaṃ

१०. अधम्मिक सुत्त

---

70. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye rājāno adhammikā honti, rājāyuttāpi tasmiṃ samaye adhammikā honti. Rājāyuttesu adhammikesu brāhmaṇagahapatikāpi tasmiṃ samaye adhammikā honti. Brāhmaṇagahapatikesu adhammikesu negamajānapadāpi tasmiṃ samaye adhammikā honti. Negamajānapadesu adhammikesu visamaṃ candimasūriyā parivattanti. Visamaṃ candimasūriyesu parivattantesu visamaṃ nakkhattāni tārakarūpāni parivattanti. Visamaṃ nakkhattesu tārakarūpesu parivattantesu visamaṃ rattindivā parivattanti. Visamaṃ rattindivesu parivattantesu visamaṃ māsaddhamāsā parivattanti. Visamaṃ māsaddhamāsesu parivattantesu visamaṃ utusaṃvaccharā parivattanti. Visamaṃ utusaṃvaccharesu parivattantesu visamaṃ vātā vāyanti visamā apañjasā[Pg.387]. Visamaṃ vātesu vāyantesu visamesu apañjasesu devatā parikupitā bhavanti. Devatāsu parikupitāsu devo na sammā dhāraṃ anuppavecchati. Deve na sammā dhāraṃ anuppavecchante visamapākāni sassāni bhavanti. Visamapākāni, bhikkhave, sassāni manussā paribhuñjantā appāyukā honti dubbaṇṇā ca bavhābādhā ca.

७०. “भिक्खूहो, ज्या वेळी राजे अधार्मिक होतात, त्या वेळी राजअधिकारीही अधार्मिक होतात. राजअधिकारी अधार्मिक झाले की, ब्राह्मण आणि गृहपतीही अधार्मिक होतात. ब्राह्मण आणि गृहपती अधार्मिक झाले की, नगरातील व जनपदातील लोकही अधार्मिक होतात. नगरातील व जनपदातील लोक अधार्मिक झाले की, चंद्र आणि सूर्य अनियमितपणे फिरतात. चंद्र आणि सूर्य अनियमितपणे फिरू लागले की, नक्षत्र आणि तारे अनियमितपणे फिरतात. नक्षत्र आणि तारे अनियमितपणे फिरू लागले की, रात्र आणि दिवस अनियमित होतात. रात्र आणि दिवस अनियमित झाले की, महिने आणि पंधरवडे अनियमित होतात. महिने आणि पंधरवडे अनियमित झाले की, ऋतू आणि वर्षे अनियमित होतात. ऋतू आणि वर्षे अनियमित झाले की, वारे अनियमितपणे आणि चुकीच्या मार्गाने वाहतात. वारे अनियमितपणे आणि चुकीच्या मार्गाने वाहू लागले की, देवता संतप्त होतात. देवता संतप्त झाल्या की, मेघ योग्य प्रकारे पाऊस पाडत नाही. मेघ योग्य प्रकारे पाऊस पाडत नाही, तेव्हा पिके अनियमितपणे पिकतात. भिक्खूहो, अनियमितपणे पिकलेली पिके खाल्ल्यामुळे मनुष्य अल्पायुषी, कुरूप, दुर्बळ आणि अनेक आजारांनी ग्रस्त होतात.”

---

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye rājāno dhammikā honti, rājāyuttāpi tasmiṃ samaye dhammikā honti. Rājāyuttesu dhammikesu brāhmaṇagahapatikāpi tasmiṃ samaye dhammikā honti. Brāhmaṇagahapatikesu dhammikesu negamajānapadāpi tasmiṃ samaye dhammikā honti. Negamajānapadesu dhammikesu samaṃ candimasūriyā parivattanti. Samaṃ candimasūriyesu parivattantesu samaṃ nakkhattāni tārakarūpāni parivattanti. Samaṃ nakkhattesu tārakarūpesu parivattantesu samaṃ rattindivā parivattanti. Samaṃ rattindivesu parivattantesu samaṃ māsaddhamāsā parivattanti. Samaṃ māsaddhamāsesu parivattantesu samaṃ utusaṃvaccharā parivattanti. Samaṃ utusaṃvaccharesu parivattantesu samaṃ vātā vāyanti samā pañjasā. Samaṃ vātesu vāyantesu samesu pañjasesu devatā aparikupitā bhavanti. Devatāsu aparikupitāsu devo sammā dhāraṃ anuppavecchati. Deve sammā dhāraṃ anuppavecchante samapākāni sassāni bhavanti. Samapākāni, bhikkhave, sassāni manussā paribhuñjantā dīghāyukā ca honti vaṇṇavanto ca balavanto ca appābādhā cā’’ti.

“भिक्खूहो, ज्या वेळी राजे धार्मिक होतात, त्या वेळी राजअधिकारीही धार्मिक होतात. राजअधिकारी धार्मिक झाले की, ब्राह्मण आणि गृहपतीही धार्मिक होतात. ब्राह्मण आणि गृहपती धार्मिक झाले की, नगरातील व जनपदातील लोकही धार्मिक होतात. नगरातील व जनपदातील लोक धार्मिक झाले की, चंद्र आणि सूर्य नियमितपणे फिरतात. चंद्र आणि सूर्य नियमितपणे फिरू लागले की, नक्षत्र आणि तारे नियमितपणे फिरतात. नक्षत्र आणि तारे नियमितपणे फिरू लागले की, रात्र आणि दिवस नियमित होतात. रात्र आणि दिवस नियमित झाले की, महिने आणि पंधरवडे नियमित होतात. महिने आणि पंधरवडे नियमित झाले की, ऋतू आणि वर्षे नियमित होतात. ऋतू आणि वर्षे नियमित झाले की, वारे नियमितपणे आणि योग्य मार्गाने वाहतात. वारे नियमितपणे आणि योग्य मार्गाने वाहू लागले की, देवता प्रसन्न राहतात. देवता प्रसन्न राहिल्या की, मेघ योग्य प्रकारे पाऊस पाडतो. मेघ योग्य प्रकारे पाऊस पाडतो, तेव्हा पिके योग्य प्रकारे पिकतात. भिक्खूहो, योग्य प्रकारे पिकलेली पिके खाल्ल्यामुळे मनुष्य दीर्घायुषी, कांतिमान, बलवान आणि निरोगी होतात.”

---

‘‘Gunnaṃ ce taramānānaṃ, jimhaṃ gacchati puṅgavo;

Sabbā tā jimhaṃ gacchanti, nette jimhaṃ gate sati.

“नदी पार करणाऱ्या गाई-बैलांच्या कळपामध्ये, जर मुख्य बैल वाकड्या मार्गाने गेला, तर त्याचा नेता वाकड्या मार्गाने गेल्यामुळे इतर सर्व गाई-बैलही वाकड्याच मार्गाने जातात.”

---

‘‘Evamevaṃ manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;

So ce adhammaṃ carati, pageva itarā pajā;

Sabbaṃ raṭṭhaṃ dukkhaṃ seti, rājā ce hoti adhammiko.

“त्याचप्रमाणे, मनुष्यांमध्ये जो श्रेष्ठ मानला जातो, तो जर अधर्माचे आचरण करू लागला, तर इतर सामान्य प्रजेबद्दल काय सांगावे! जर राजा अधार्मिक असेल, तर संपूर्ण राष्ट्र दुःखी होते.”

---

‘‘Gunnaṃ ce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo;

Sabbā tā ujuṃ gacchanti, nette ujuṃ gate sati.

“नदी पार करणाऱ्या गाई-बैलांच्या कळपामध्ये, जर मुख्य बैल सरळ मार्गाने गेला, तर त्याचा नेता सरळ मार्गाने गेल्यामुळे इतर सर्व गाई-बैलही सरळच मार्गाने जातात.”

---

‘‘Evamevaṃ [Pg.388] manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;

So sace dhammaṃ carati, pageva itarā pajā;

Sabbaṃ raṭṭhaṃ sukhaṃ seti, rājā ce hoti dhammiko’’ti. dasamaṃ;

“त्याचप्रमाणे, मनुष्यांमध्ये जो श्रेष्ठ मानला जातो, तो जर धर्माचे आचरण करू लागला, तर इतर सामान्य प्रजेबद्दल काय सांगावे! जर राजा धार्मिक असेल, तर संपूर्ण राष्ट्र सुखात राहते.” (दहावे सुत्त समाप्त)

---

Pattakammavaggo dutiyo.

पत्तकम्मवग्गो दुसरा समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

---

Pattakammaṃ ānaṇyako, sabrahmanirayā rūpena pañcamaṃ;

Sarāgaahirājā devadatto, padhānaṃ adhammikena cāti.

पत्तकम्म, आणण्यक, सब्रह्म, चरिया, रूप (पाचवे), सराग, अहिराज, देवदत्त, प्रधान आणि अधार्मिक.

---

(8) 3. Apaṇṇakavaggo

(८) ३. अपण्णक वर्ग

---

1. Padhānasuttaṃ

१. प्रधान सुत्त

---

71. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakappaṭipadaṃ paṭipanno hoti, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāya. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakappaṭipadaṃ paṭipanno hoti, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāyā’’ti. Paṭhamaṃ.

७१. “भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू हा अचूक मार्गाचे (अपण्णक प्रतिपदा) आचरण करणारा असतो आणि आसवांच्या क्षयासाठी त्याचा पाया भक्कम झालेला असतो. कोणत्या चार गुणांनी? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू शीलवान असतो, बहुश्रुत असतो, वीर्यवान (प्रयत्नशील) असतो आणि प्रज्ञावान असतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अचूक मार्गाचे आचरण करणारा असतो आणि आसवांच्या क्षयासाठी त्याचा पाया भक्कम झालेला असतो.” (पहिले सुत्त समाप्त)

---

2. Sammādiṭṭhisuttaṃ

२. सम्मादिट्ठि सुत्त

---

72. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakappaṭipadaṃ paṭipanno hoti, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāya. Katamehi catūhi? Nekkhammavitakkena, abyāpādavitakkena, avihiṃsāvitakkena, sammādiṭṭhiyā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakappaṭipadaṃ paṭipanno hoti, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāyā’’ti. Dutiyaṃ.

७२. “भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू हा अचूक मार्गाचे आचरण करणारा असतो आणि आसवांच्या क्षयासाठी त्याचा पाया भक्कम झालेला असतो. कोणत्या चार गुणांनी? नैष्क्रम्य-वितर्क (नेक्खम्मवितक्क), अव्यापाद-वितर्क (अव्यापादवितक्क), अविहिंसा-वितर्क (अविहिंसावितक्क) आणि सम्यक दृष्टी (सम्मादिट्ठि) - भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अचूक मार्गाचे आचरण करणारा असतो आणि आसवांच्या क्षयासाठी त्याचा पाया भक्कम झालेला असतो.” (दुसरे सुत्त समाप्त)

---

3. Sappurisasuttaṃ

३. सप्पुरिस सुत्त

---

73. ‘‘Catūhi[Pg.389], bhikkhave, dhammehi samannāgato asappuriso veditabbo. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, asappuriso yo hoti parassa avaṇṇo taṃ apuṭṭhopi pātu karoti, ko pana vādo puṭṭhassa! Puṭṭho kho pana pañhābhinīto ahāpetvā alambitvā paripūraṃ vitthārena parassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti. Veditabbametaṃ, bhikkhave, asappuriso ayaṃ bhavanti.

७३. “भिक्खूहो, चार गुणांवरून असत्पुरुष (दुर्जन) ओळखावा. कोणत्या चार गुणांवरून? भिक्खूहो, या जगात जो असत्पुरुष असतो, तो दुसऱ्याचे दोष (अवर्ण) न विचारताही उघड करतो, मग विचारल्यावर तर काय सांगावे! विचारले असता आणि प्रश्नांनी घेरले असता, तो काहीही न लपवता, न कचरता, दुसऱ्याचे दोष पूर्णपणे आणि सविस्तरपणे सांगतो. भिक्खूहो, हे जाणावे की हा मनुष्य असत्पुरुष आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso yo hoti parassa vaṇṇo taṃ puṭṭhopi na pātu karoti, ko pana vādo apuṭṭhassa! Puṭṭho kho pana pañhābhinīto hāpetvā lambitvā aparipūraṃ avitthārena parassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti. Veditabbametaṃ, bhikkhave, asappuriso ayaṃ bhavanti.

“पुन्हा दुसरे म्हणजे, भिक्खूहो, जो असत्पुरुष असतो, तो दुसऱ्याचे गुण (वर्ण) विचारले तरी उघड करत नाही, मग न विचारल्यास तर काय सांगावे! विचारले असता आणि प्रश्नांनी घेरले असता, तो गुणांमध्ये कपात करून, आढेवेढे घेत, अपूर्णपणे आणि थोडक्यात दुसऱ्याचे गुण सांगतो. भिक्खूहो, हे जाणावे की हा मनुष्य असत्पुरुष आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso yo hoti attano avaṇṇo taṃ puṭṭhopi na pātu karoti, ko pana vādo apuṭṭhassa! Puṭṭho kho pana pañhābhinīto hāpetvā lambitvā aparipūraṃ avitthārena attano avaṇṇaṃ bhāsitā hoti. Veditabbametaṃ, bhikkhave, asappuriso ayaṃ bhavanti.

“पुन्हा दुसरे म्हणजे, भिक्खूहो, जो असत्पुरुष असतो, तो स्वतःचे दोष विचारले तरी उघड करत नाही, मग न विचारल्यास तर काय सांगावे! विचारले असता आणि प्रश्नांनी घेरले असता, तो स्वतःचे दोष लपवून, आढेवेढे घेत, अपूर्णपणे आणि थोडक्यात स्वतःचे दोष सांगतो. भिक्खूहो, हे जाणावे की हा मनुष्य असत्पुरुष आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, asappuriso yo hoti attano vaṇṇo taṃ apuṭṭhopi pātu karoti, ko pana vādo puṭṭhassa! Puṭṭho kho pana pañhābhinīto ahāpetvā alambitvā paripūraṃ vitthārena attano vaṇṇaṃ bhāsitā hoti. Veditabbametaṃ, bhikkhave, asappuriso ayaṃ bhavanti. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato asappuriso veditabbo.

पुन्हा दुसरी गोष्ट म्हणजे, भिक्खूहो! असत्पुरुष (दुर्जन) स्वतःचे गुण न विचारताही प्रकट करतो, मग विचारल्यावर तर काय सांगावे! विचारले असता, प्रश्नांनी प्रेरित होऊन, तो स्वतःचे गुण काहीही न गाळता, न रेंगाळता, पूर्णपणे आणि सविस्तरपणे सांगतो. भिक्खूहो! हे जाणून घ्यावे की, 'हा मनुष्य असत्पुरुष आहे.' भिक्खूहो! या चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला असत्पुरुष म्हणून ओळखावे.

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato sappuriso veditabbo. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, sappuriso yo hoti parassa avaṇṇo taṃ puṭṭhopi na pātu karoti, ko pana vādo apuṭṭhassa! Puṭṭho kho pana pañhābhinīto hāpetvā lambitvā aparipūraṃ avitthārena parassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti. Veditabbametaṃ, bhikkhave, sappuriso ayaṃ bhavanti.

भिक्खूहो! चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला सत्पुरुष (सज्जन) म्हणून ओळखावे. कोणते चार? भिक्खूहो! या जगात सत्पुरुष दुसऱ्याचे दोष विचारले तरीही प्रकट करत नाही, मग न विचारल्यास तर काय सांगावे! विचारले असता, प्रश्नांनी प्रेरित होऊन, तो दुसऱ्याचे दोष गाळून, रेंगाळत, अपूर्णपणे आणि संक्षेपात सांगतो. भिक्खूहो! हे जाणून घ्यावे की, 'हा मनुष्य सत्पुरुष आहे.'

---

‘‘Puna [Pg.390] caparaṃ, bhikkhave, sappuriso yo hoti parassa vaṇṇo taṃ apuṭṭhopi pātu karoti, ko pana vādo puṭṭhassa! Puṭṭho kho pana pañhābhinīto ahāpetvā alambitvā paripūraṃ vitthārena parassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti. Veditabbametaṃ, bhikkhave, sappuriso ayaṃ bhavanti.

पुन्हा दुसरी गोष्ट म्हणजे, भिक्खूहो! सत्पुरुष दुसऱ्याचे गुण न विचारताही प्रकट करतो, मग विचारल्यावर तर काय सांगावे! विचारले असता, प्रश्नांनी प्रेरित होऊन, तो दुसऱ्याचे गुण काहीही न गाळता, न रेंगाळता, पूर्णपणे आणि सविस्तरपणे सांगतो. भिक्खूहो! हे जाणून घ्यावे की, 'हा मनुष्य सत्पुरुष आहे.'

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sappuriso yo hoti attano avaṇṇo taṃ apuṭṭhopi pātu karoti, ko pana vādo puṭṭhassa! Puṭṭho kho pana pañhābhinīto ahāpetvā alambitvā paripūraṃ vitthārena attano avaṇṇaṃ bhāsitā hoti. Veditabbametaṃ, bhikkhave, sappuriso ayaṃ bhavanti.

पुन्हा दुसरी गोष्ट म्हणजे, भिक्खूहो! सत्पुरुष स्वतःचे दोष न विचारताही प्रकट करतो, मग विचारल्यावर तर काय सांगावे! विचारले असता, प्रश्नांनी प्रेरित होऊन, तो स्वतःचे दोष काहीही न गाळता, न रेंगाळता, पूर्णपणे आणि सविस्तरपणे सांगतो. भिक्खूहो! हे जाणून घ्यावे की, 'हा मनुष्य सत्पुरुष आहे.'

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sappuriso yo hoti attano vaṇṇo taṃ puṭṭhopi na pātu karoti, ko pana vādo apuṭṭhassa! Puṭṭho kho pana pañhābhinīto hāpetvā lambitvā aparipūraṃ avitthārena attano vaṇṇaṃ bhāsitā hoti. Veditabbametaṃ, bhikkhave, sappuriso ayaṃ bhavanti. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato sappuriso veditabbo.

पुन्हा दुसरी गोष्ट म्हणजे, भिक्खूहो! सत्पुरुष स्वतःचे गुण विचारले तरीही प्रकट करत नाही, मग न विचारल्यास तर काय सांगावे! विचारले असता, प्रश्नांनी प्रेरित होऊन, तो स्वतःचे गुण गाळून, रेंगाळत, अपूर्णपणे आणि संक्षेपात सांगतो. भिक्खूहो! हे जाणून घ्यावे की, 'हा मनुष्य सत्पुरुष आहे.' भिक्खूहो! या चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला सत्पुरुष म्हणून ओळखावे.

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, vadhukā yaññadeva rattiṃ vā divaṃ vā ānītā hoti, tāvadevassā tibbaṃ hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sassuyāpi sasurepi sāmikepi antamaso dāsakammakaraporisesu. Sā aparena samayena saṃvāsamanvāya vissāsamanvāya sassumpi sasurampi sāmikampi evamāha – ‘apetha, kiṃ pana tumhe jānāthā’ti! Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu yaññadeva rattiṃ vā divaṃ vā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, tāvadevassa tibbaṃ hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti bhikkhūsu bhikkhunīsu upāsakesu upāsikāsu antamaso ārāmikasamaṇuddesesu. So aparena samayena saṃvāsamanvāya vissāsamanvāya ācariyampi upajjhāyampi evamāha – ‘apetha, kiṃ pana tumhe jānāthā’ti! Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘adhunāgatavadhukāsamena cetasā viharissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Tatiyaṃ.

भिक्खूहो! जसे एखाद्या नववधूला ज्या रात्री किंवा दिवशी (सासरी) आणले जाते, तेव्हा सुरुवातीला तिच्या मनात सासू, सासरे, पती आणि अगदी दास, कामगार व नोकरांबद्दलही तीव्र लज्जा आणि भीती (ह्री आणि ओत्तप्प) असते. परंतु काही काळानंतर, एकत्र राहिल्यामुळे आणि परिचय वाढल्यामुळे, ती सासूला, सासऱ्याला आणि पतीलाही म्हणते—'दूर व्हा, तुम्हाला काय समजते!' भिक्खूहो! त्याचप्रमाणे, जेव्हा एखादा भिक्खू ज्या रात्री किंवा दिवशी गृहस्थाश्रमातून निघून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो, तेव्हा सुरुवातीला त्याच्या मनात भिक्खू, भिक्खुणी, उपासक, उपासिका आणि अगदी आरामाचे सेवक व श्रामणेरांबद्दलही तीव्र लज्जा आणि भीती (ह्री आणि ओत्तप्प) असते. परंतु काही काळानंतर, एकत्र राहिल्यामुळे आणि परिचय वाढल्यामुळे, तो आपल्या आचार्यांना आणि उपाध्यायांनाही म्हणते—'दूर व्हा, तुम्हाला काय समजते!' म्हणूनच, भिक्खूहो! तुम्ही असे स्वतःला प्रशिक्षित केले पाहिजे—'आम्ही नुकत्याच आलेल्या नववधूसारख्या मनाने विहार करू.' भिक्खूहो! तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे. तिसरे सूत्र समाप्त.

---

4. Paṭhamaaggasuttaṃ

४. प्रथम अग्ग सुत्त (प्रथम श्रेष्ठ सुत्त)

---

74. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, aggāni. Katamāni cattāri? Sīlaggaṃ, samādhiggaṃ, paññāggaṃ, vimuttaggaṃ – imāni kho, bhikkhave, cattāri aggānī’’ti. Catutthaṃ.

७४. भिक्खूहो! या चार श्रेष्ठ गोष्टी आहेत. कोणत्या चार? श्रेष्ठ शील (शील-अग्ग), श्रेष्ठ समाधी (समाधी-अग्ग), श्रेष्ठ प्रज्ञा (प्रज्ञा-अग्ग) आणि श्रेष्ठ विमुक्ती (विमुक्ती-अग्ग). भिक्खूहो! या चार श्रेष्ठ गोष्टी आहेत. चौथे सूत्र समाप्त.

---

5. Dutiyaaggasuttaṃ

५. द्वितीय अग्ग सुत्त (द्वितीय श्रेष्ठ सुत्त)

---

75. ‘‘Cattārimāni[Pg.391], bhikkhave, aggāni. Katamāni cattāri? Rūpaggaṃ, vedanāggaṃ, saññāggaṃ, bhavaggaṃ – imāni kho, bhikkhave, cattāri aggānī’’ti. Pañcamaṃ.

७५. भिक्खूहो! या चार श्रेष्ठ गोष्टी आहेत. कोणत्या चार? श्रेष्ठ रूप (रूप-अग्ग), श्रेष्ठ वेदना (वेदना-अग्ग), श्रेष्ठ संज्ञा (संज्ञा-अग्ग) आणि श्रेष्ठ भव (भव-अग्ग). भिक्खूहो! या चार श्रेष्ठ गोष्टी आहेत. पाचवे सूत्र समाप्त.

---

6. Kusinārasuttaṃ

६. कुसिनार सुत्त (कुशीनगर सुत्त)

---

76. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kusinārāyaṃ viharati upavattane mallānaṃ sālavane antarena yamakasālānaṃ parinibbānasamaye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

७६. एका समयी भगवान कुसिनारा (कुशीनगर) येथे मल्लांच्या उपवत्तन नावाच्या शालवनात, दोन जुळ्या शालवृक्षांच्या दरम्यान, परिनिर्वाणाच्या समयी विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले— 'भिक्खूहो!' 'भंते!' त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले—

---

‘‘Siyā kho pana, bhikkhave, ekabhikkhussapi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha, bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘sammukhībhūto no satthā ahosi, nāsakkhimha bhagavantaṃ sammukhā paṭipucchitu’’’nti. Evaṃ vutte te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Dutiyampi kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, ekabhikkhussapi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha, bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘sammukhībhūto no satthā ahosi, nāsakkhimha bhagavantaṃ sammukhā paṭipucchitu’’’nti. Dutiyampi kho te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Tatiyampi kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, ekabhikkhussapi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha, bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘sammukhībhūto no satthā ahosi, nāsakkhimha bhagavantaṃ sammukhā paṭipucchitu’’’nti. Tatiyampi kho te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ.

भिक्खूहो! कदाचित एखाद्या भिक्खूच्या मनात बुद्ध, धम्म किंवा संघ याविषयी, अथवा मार्ग किंवा प्रतिपदेविषयी (आचरणाविषयी) काही शंका किंवा संभ्रम असेल. तर भिक्खूहो, विचारा! नंतर पश्चात्ताप करू नका की, 'शास्ता (गुरु) आमच्या समोर प्रत्यक्ष उपस्थित होते, तरीही आम्ही भगवंतांना प्रत्यक्ष विचारू शकलो नाही.' असे विचारले असता, ते भिक्खू शांत राहिले. दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले— 'भिक्खूहो! कदाचित एखाद्या भिक्खूच्या मनात बुद्ध, धम्म किंवा संघ याविषयी, अथवा मार्ग किंवा प्रतिपदेविषयी काही शंका किंवा संभ्रम असेल. तर भिक्खूहो, विचारा! नंतर पश्चात्ताप करू नका की, 'शास्ता आमच्या समोर प्रत्यक्ष उपस्थित होते, तरीही आम्ही भगवंतांना प्रत्यक्ष विचारू शकलो नाही.' दुसऱ्यांदाही ते भिक्खू शांत राहिले. तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले— 'भिक्खूहो! कदाचित एखाद्या भिक्खूच्या मनात बुद्ध, धम्म किंवा संघ याविषयी, अथवा मार्ग किंवा प्रतिपदेविषयी काही शंका किंवा संभ्रम असेल. तर भिक्खूहो, विचारा! नंतर पश्चात्ताप करू नका की, 'शास्ता आमच्या समोर प्रत्यक्ष उपस्थित होते, तरीही आम्ही भगवंतांना प्रत्यक्ष विचारू शकलो नाही.' तिसऱ्यांदाही ते भिक्खू शांत राहिले.

---

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, satthugāravenapi na puccheyyātha, sahāyakopi, bhikkhave, sahāyakassa ārocetū’’ti. Evaṃ vutte te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Evaṃ pasanno ahaṃ, bhante! Natthi imasmiṃ bhikkhusaṅghe ekabhikkhussapi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā’’ti.

तेव्हा भगवान भिक्खूंना म्हणाले— 'भिक्खूहो! कदाचित शास्त्यांबद्दल (गुरूंबद्दल) असलेल्या आदरामुळे तुम्ही विचारत नसाल. तर भिक्खूहो, एका मित्राने दुसऱ्या मित्राला आपली शंका सांगावी (आणि त्याच्याद्वारे विचारावे).' असे विचारले असताही ते भिक्खू शांत राहिले. तेव्हा आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना म्हटले— 'आश्चर्य आहे, भंते! अद्भुत आहे, भंते! मला या भिक्खू संघावर असा विश्वास आहे की, या भिक्खू संघात एकाही भिक्खूच्या मनात बुद्ध, धम्म किंवा संघ याविषयी, अथवा मार्ग किंवा प्रतिपदेविषयी कोणतीही शंका किंवा संभ्रम नाही.'

---

‘‘Pasādā [Pg.392] kho tvaṃ, ānanda, vadesi. Ñāṇameva hettha, ānanda, tathāgatassa – ‘natthi imasmiṃ bhikkhusaṅghe ekabhikkhussapi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā’. Imesañhi, ānanda, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ yo pacchimako bhikkhu so sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti. Chaṭṭhaṃ.

"आनंदा, तू केवळ श्रद्धेपोटी असे बोलत आहेस. परंतु, आनंदा, तथागतांना याचे प्रत्यक्ष ज्ञानच आहे की, या भिक्खू संघात एकाही भिक्खूच्या मनात बुद्ध, धम्म, संघ, मार्ग किंवा प्रतिपदेविषयी कोणतीही शंका किंवा संशय नाही. आनंदा, या पाचशे भिक्खूंपैकी जो सर्वात कनिष्ठ भिक्खू आहे, तोसुद्धा सोतापन्न आहे, दुर्गतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा आहे." सहावे सूत्र समाप्त.

---

7. Acinteyyasuttaṃ

७. अचिंत्य सूत्र

---

77. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, acinteyyāni, na cintetabbāni; yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assa. Katamāni cattāri? Buddhānaṃ, bhikkhave, buddhavisayo acinteyyo, na cintetabbo; yaṃ cintento ummādassa vighātassa bhāgī assa. Jhāyissa, bhikkhave, jhānavisayo acinteyyo, na cintetabbo; yaṃ cintento ummādassa vighātassa bhāgī assa. Kammavipāko, bhikkhave, acinteyyo, na cintetabbo; yaṃ cintento ummādassa vighātassa bhāgī assa. Lokacintā, bhikkhave, acinteyyā, na cintetabbā; yaṃ cintento ummādassa vighātassa bhāgī assa. Imāni kho, bhikkhave, cattāri acinteyyāni, na cintetabbāni; yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti. Sattamaṃ.

७७. "भिक्खूंनो, या चार गोष्टी अचिंत्य आहेत, ज्यांचा विचार करू नये; ज्यांचा विचार केल्यास मनुष्य वेडेपणा किंवा मानसिक त्रासाला बळी पडू शकतो. कोणत्या चार? भिक्खूंनो, बुद्धांचा बुद्धविषय अचिंत्य आहे, त्याचा विचार करू नये; ज्याचा विचार केल्यास मनुष्य वेडेपणा किंवा मानसिक त्रासाला बळी पडू शकतो. भिक्खूंनो, ध्यान करणाऱ्याचा ध्यानविषय अचिंत्य आहे, त्याचा विचार करू नये; ज्याचा विचार केल्यास मनुष्य वेडेपणा किंवा मानसिक त्रासाला बळी पडू शकतो. भिक्खूंनो, कर्मविपाक अचिंत्य आहे, त्याचा विचार करू नये; ज्याचा विचार केल्यास मनुष्य वेडेपणा किंवा मानसिक त्रासाला बळी पडू शकतो. भिक्खूंनो, लोकचिंता अचिंत्य आहे, तिचा विचार करू नये; जिचा विचार केल्यास मनुष्य वेडेपणा किंवा मानसिक त्रासाला बळी पडू शकतो. भिक्खूंनो, या चार अचिंत्य गोष्टी आहेत, ज्यांचा विचार करू नये; ज्यांचा विचार केल्यास मनुष्य वेडेपणा किंवा मानसिक त्रासाला बळी पडू शकतो." सातवे सूत्र समाप्त.

---

8. Dakkhiṇasuttaṃ

८. दक्षिणा सूत्र

---

78. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, dakkhiṇā visuddhiyo. Katamā catasso? Atthi, bhikkhave, dakkhiṇā dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakato; atthi, bhikkhave, dakkhiṇā paṭiggāhakato visujjhati, no dāyakato; atthi, bhikkhave, dakkhiṇā neva dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakato; atthi, bhikkhave, dakkhiṇā dāyakato ceva visujjhati paṭiggāhakato ca.

७८. "भिक्खूंनो, दान शुद्ध होण्याचे हे चार प्रकार आहेत. कोणते चार? भिक्खूंनो, असे दान असते जे दात्यामुळे शुद्ध होते, पण प्रतिग्राहकामुळे नाही. भिक्खूंनो, असे दान असते जे प्रतिग्राहकामुळे शुद्ध होते, पण दात्यामुळे नाही. भिक्खूंनो, असे दान असते जे दात्यामुळेही शुद्ध होत नाही आणि प्रतिग्राहकामुळेही नाही. भिक्खूंनो, असे दान असते जे दात्यामुळेही शुद्ध होते आणि प्रतिग्राहकामुळेही."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, dakkhiṇā dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakato? Idha, bhikkhave, dāyako hoti sīlavā kalyāṇadhammo; paṭiggāhakā honti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, dakkhiṇā dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakato.

"आणि भिक्खूंनो, दान दात्यामुळे शुद्ध होते, पण प्रतिग्राहकामुळे नाही, हे कसे? येथे, भिक्खूंनो, दाता शीलवान व कल्याणधर्मी असतो; परंतु प्रतिग्राहक दुःशील व पापधर्मी असतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे दान दात्यामुळे शुद्ध होते, पण प्रतिग्राहकामुळे नाही."

---

‘‘Kathañca[Pg.393], bhikkhave, dakkhiṇā paṭiggāhakato visujjhati, no dāyakato? Idha, bhikkhave, dāyako hoti dussīlo pāpadhammo; paṭiggāhakā honti sīlavanto kalyāṇadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, dakkhiṇā paṭiggāhakato visujjhati, no dāyakato.

"आणि भिक्खूंनो, दान प्रतिग्राहकामुळे शुद्ध होते, पण दात्यामुळे नाही, हे कसे? येथे, भिक्खूंनो, दाता दुःशील व पापधर्मी असतो; परंतु प्रतिग्राहक शीलवान व कल्याणधर्मी असतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे दान प्रतिग्राहकामुळे शुद्ध होते, पण दात्यामुळे नाही."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, dakkhiṇā neva dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakato? Idha, bhikkhave, dāyako hoti dussīlo pāpadhammo; paṭiggāhakāpi honti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, dakkhiṇā neva dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakato.

"आणि भिक्खूंनो, दान दात्यामुळेही शुद्ध होत नाही आणि प्रतिग्राहकामुळेही नाही, हे कसे? येथे, भिक्खूंनो, दाता दुःशील व पापधर्मी असतो; आणि प्रतिग्राहकसुद्धा दुःशील व पापधर्मी असतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे दान दात्यामुळेही शुद्ध होत नाही आणि प्रतिग्राहकामुळेही नाही."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, dakkhiṇā dāyakato ceva visujjhati paṭiggāhakato ca? Idha, bhikkhave, dāyako hoti sīlavā kalyāṇadhammo; paṭiggāhakāpi honti sīlavanto kalyāṇadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, dakkhiṇā dāyakato ceva visujjhati paṭiggāhakato ca. Imā kho, bhikkhave, catasso dakkhiṇā visuddhiyo’’ti. Aṭṭhamaṃ.

"आणि भिक्खूंनो, दान दात्यामुळेही शुद्ध होते आणि प्रतिग्राहकामुळेही, हे कसे? येथे, भिक्खूंनो, दाता शीलवान व कल्याणधर्मी असतो; आणि प्रतिग्राहकसुद्धा शीलवान व कल्याणधर्मी असतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे दान दात्यामुळेही शुद्ध होते आणि प्रतिग्राहकामुळेही. भिक्खूंनो, दान शुद्ध होण्याचे हे चार प्रकार आहेत." आठवे सूत्र समाप्त.

---

9. Vaṇijjasuttaṃ

९. वाणिज्य सूत्र

---

79. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yena midhekaccassa tādisāva vaṇijjā payuttā chedagāminī hoti? Ko pana, bhante, hetu ko paccayo, yena midhekaccassa tādisāva vaṇijjā payuttā na yathādhippāyā hoti? Ko nu kho, bhante hetu ko paccayo, yena midhekaccassa tādisāva vaṇijjā payuttā yathādhippāyā hoti? Ko pana, bhante, hetu ko paccayo, yena midhekaccassa tādisāva vaṇijjā payuttā parādhippāyā hotī’’ti?

७९. त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भगवंतांना असे विचारले – 'भंते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखाद्या व्यक्तीने सुरू केलेला व्यापार पूर्णपणे तोट्यात जातो? भंते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे एखाद्या व्यक्तीचा तसाच व्यापार त्याच्या अपेक्षेप्रमाणे यशस्वी होत नाही? भंते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे एखाद्या व्यक्तीचा तसाच व्यापार त्याच्या अपेक्षेप्रमाणे यशस्वी होतो? आणि भंते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे एखाद्या व्यक्तीचा तसाच व्यापार त्याच्या अपेक्षेपेक्षाही अधिक फायदेशीर ठरतो?'

---

‘‘Idha, sāriputta, ekacco samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā pavāreti – ‘vadatu, bhante, paccayenā’ti. So yena pavāreti taṃ na deti. So ce tato cuto itthattaṃ āgacchati, so yaññadeva vaṇijjaṃ payojeti, sāssa hoti chedagāminī.

"सारिपुत्ता, या जगात एखादी व्यक्ती एखाद्या श्रमणाकडे किंवा ब्राह्मणाकडे जाते आणि त्यांना निमंत्रित करते की – 'भंते, आपल्याला आवश्यक असलेल्या वस्तूंची मागणी करा.' परंतु, तो ज्या वस्तू देण्याचे वचन देतो, त्या देत नाही. तो तिथून च्युत होऊन जेव्हा पुन्हा या मनुष्यलोकात जन्माला येतो, तेव्हा तो जो काही व्यापार सुरू करतो, तो तोट्यात जातो."

---

‘‘Idha [Pg.394] pana, sāriputta, ekacco samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā pavāreti – ‘vadatu, bhante, paccayenā’ti. So yena pavāreti taṃ na yathādhippāyaṃ deti. So ce tato cuto itthattaṃ āgacchati, so yaññadeva vaṇijjaṃ payojeti, sāssa na hoti yathādhippāyā.

"परंतु सारिपुत्ता, या जगात एखादी दुसरी व्यक्ती एखाद्या श्रमणाकडे किंवा ब्राह्मणाकडे जाते आणि त्यांना निमंत्रित करते की – 'भंते, आपल्याला आवश्यक असलेल्या वस्तूंची मागणी करा.' परंतु, तो ज्या वस्तू देण्याचे वचन देतो, त्या त्यांच्या अपेक्षेप्रमाणे देत नाही. तो तिथून च्युत होऊन जेव्हा पुन्हा या मनुष्यलोकात जन्माला येतो, तेव्हा तो जो काही व्यापार सुरू करतो, तो त्याच्या अपेक्षेप्रमाणे यशस्वी होत नाही."

---

‘‘Idha pana, sāriputta, ekacco samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā pavāreti – ‘vadatu, bhante, paccayenā’ti. So yena pavāreti taṃ yathādhippāyaṃ deti. So ce tato cuto itthattaṃ āgacchati, so yaññadeva vaṇijjaṃ payojeti, sāssa hoti yathādhippāyā.

"परंतु सारिपुत्ता, या जगात एखादी व्यक्ती एखाद्या श्रमणाकडे किंवा ब्राह्मणाकडे जाते आणि त्यांना निमंत्रित करते की – 'भंते, आपल्याला आवश्यक असलेल्या वस्तूंची मागणी करा.' आणि तो ज्या वस्तू देण्याचे वचन देतो, त्या त्यांच्या अपेक्षेप्रमाणे देतो. तो तिथून च्युत होऊन जेव्हा पुन्हा या मनुष्यलोकात जन्माला येतो, तेव्हा तो जो काही व्यापार सुरू करतो, तो त्याच्या अपेक्षेप्रमाणे यशस्वी होतो."

---

‘‘Idha, sāriputta, ekacco samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā pavāreti – ‘vadatu, bhante, paccayenā’ti. So yena pavāreti taṃ parādhippāyaṃ deti. So ce tato cuto itthattaṃ āgacchati, so yaññadeva vaṇijjaṃ payojeti, sāssa hoti parādhippāyā.

"सारिपुत्ता, या जगात एखादी व्यक्ती एखाद्या श्रमणाकडे किंवा ब्राह्मणाकडे जाते आणि त्यांना निमंत्रित करते की – 'भंते, आपल्याला आवश्यक असलेल्या वस्तूंची मागणी करा.' आणि तो ज्या वस्तू देण्याचे वचन देतो, त्या त्यांच्या अपेक्षेपेक्षाही अधिक प्रमाणात देतो. तो तिथून च्युत होऊन जेव्हा पुन्हा या मनुष्यलोकात जन्माला येतो, तेव्हा तो जो काही व्यापार सुरू करतो, तो त्याच्या अपेक्षेपेक्षाही अधिक यशस्वी ठरतो."

---

‘‘Ayaṃ kho, sāriputta, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekaccassa tādisāva vaṇijjā payuttā chedagāminī hoti. Ayaṃ pana, sāriputta, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekaccassa tādisāva vaṇijjā payuttā na yathādhippāyā hoti. Ayaṃ kho pana, sāriputta, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekaccassa tādisāva vaṇijjā payuttā yathādhippāyā hoti. Ayaṃ pana, sāriputta, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekaccassa tādisāva vaṇijjā payuttā parādhippāyā hotī’’ti. Navamaṃ.

"सारिपुत्ता, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखाद्या व्यक्तीने सुरू केलेला व्यापार पूर्णपणे तोट्यात जातो. सारिपुत्ता, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे एखाद्या व्यक्तीचा व्यापार त्याच्या अपेक्षेप्रमाणे यशस्वी होत नाही. सारिपुत्ता, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे एखाद्या व्यक्तीचा व्यापार त्याच्या अपेक्षेप्रमाणे यशस्वी होतो. आणि सारिपुत्ता, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे एखाद्या व्यक्तीचा व्यापार त्याच्या अपेक्षेपेक्षाही अधिक यशस्वी ठरतो." नववे सूत्र समाप्त.

---

10. Kambojasuttaṃ

१०. कम्बोज सूत्र

---

80. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –

८०. एकदा भगवान कोसाम्बी येथे घोसिताराम विहारात विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान आनंद भगवंतांना असे म्हणाले –

---

‘‘Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yena mātugāmo neva sabhāyaṃ nisīdati, na kammantaṃ payojeti, na kambojaṃ gacchatī’’ti? ‘‘Kodhano, ānanda, mātugāmo; issukī, ānanda, mātugāmo; maccharī, ānanda, mātugāmo; duppañño, ānanda, mātugāmo – ayaṃ kho, ānanda, hetu [Pg.395] ayaṃ paccayo, yena mātugāmo neva sabhāyaṃ nisīdati, na kammantaṃ payojeti, na kambojaṃ gacchatī’’ti. Dasamaṃ.

“भन्ते, असे कोणते कारण आणि कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे स्त्री सभेत बसत नाही, व्यापार-व्यवसाय करत नाही आणि कम्बोज देशाला जात नाही?” “आनंदा, स्त्री क्रोधी असते; आनंदा, स्त्री ईर्ष्याळू असते; आनंदा, स्त्री मत्सरी असते; आनंदा, स्त्री अल्पबुद्धी असते. आनंदा, हेच ते कारण आणि हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे स्त्री सभेत बसत नाही, व्यापार-व्यवसाय करत नाही आणि कम्बोज देशाला जात नाही.” दहावे सूत्र समाप्त.

---

Apaṇṇakavaggo tatiyo.

तिसरा अपण्णक वर्ग समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

---

Padhānaṃ diṭṭhisappurisa, vadhukā dve ca honti aggāni;

Kusināraacinteyyā, dakkhiṇā ca vaṇijjā kambojanti.

प्रधान, दिट्ठि, सप्पुरिस, वधुका, दोन अग्ग (श्रेष्ठ), कुसिनार, अचिन्तेय्य, दक्खिणा, वणिज्जा आणि कम्बोज.

---

(9) 4. Macalavaggo

(९) ४. मचल वर्ग

---

1. Pāṇātipātasuttaṃ

१. प्राणातिपात सूत्र

---

81. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

८१. “भिक्खूंनो, चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या चार? तो प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारा) असतो, अदिन्नादायी (चोरी करणारा) असतो, कामेसू मिच्छाचारी (व्यभिचारी) असतो आणि मुसावादी (असत्य बोलणारा) असतो. भिक्खूंनो, या चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.”

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi catūhi? Pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Paṭhamaṃ.

“भिक्खूंनो, चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या चार? तो प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहतो, अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त राहतो, कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) अलिप्त राहतो आणि मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त राहतो. भिक्खूंनो, या चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” पहिले सूत्र समाप्त.

---

2. Musāvādasuttaṃ

२. मुसावाद सूत्र

---

82. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Musāvādī hoti, pisuṇavāco hoti, pharusavāco hoti, samphappalāpī hoti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

८२. “भिक्खूंनो, चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या चार? तो असत्य बोलणारा असतो, चहाडी करणारा असतो, कठोर बोलणारा असतो आणि निरर्थक बडबड करणारा असतो. भिक्खूंनो, या चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.”

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi catūhi? Musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā [Pg.396] paṭivirato hoti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Dutiyaṃ.

“भिक्खूंनो, चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या चार? तो असत्य बोलण्यापासून अलिप्त राहतो, चहाडी करण्यापासून अलिप्त राहतो, कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहतो आणि निरर्थक बडबड करण्यापासून अलिप्त राहतो. भिक्खूंनो, या चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” दुसरे सूत्र समाप्त.

---

3. Avaṇṇārahasuttaṃ

३. अवण्णारह सूत्र

---

83. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti, ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

८३. “भिक्खूंनो, चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या चार? कसलीही शहानिशा न करता व खोलवर विचार न करता, जो निंदेस पात्र असलेल्याची प्रशंसा करतो; कसलीही शहानिशा न करता व खोलवर विचार न करता, जो प्रशंसेस पात्र असलेल्याची निंदा करतो; कसलीही शहानिशा न करता व खोलवर विचार न करता, जो श्रद्धा न ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर श्रद्धा दाखवतो; आणि कसलीही शहानिशा न करता व खोलवर विचार न करता, जो श्रद्धा ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवतो. भिक्खूंनो, या चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.”

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi catūhi? Anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati, anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃseti anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Tatiyaṃ.

“भिक्खूंनो, चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या चार? शहानिशा करून व खोलवर विचार करून, जो निंदेस पात्र असलेल्याची निंदा करतो; शहानिशा करून व खोलवर विचार करून, जो प्रशंसेस पात्र असलेल्याची प्रशंसा करतो; शहानिशा करून व खोलवर विचार करून, जो श्रद्धा न ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवतो; आणि शहानिशा करून व खोलवर विचार करून, जो श्रद्धा ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर श्रद्धा दाखवतो. भिक्खूंनो, या चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” तिसरे सूत्र समाप्त.

---

4. Kodhagarusuttaṃ

४. कोधगरु सूत्र

---

84. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Kodhagaru hoti na saddhammagaru, makkhagaru hoti na saddhammagaru, lābhagaru hoti na saddhammagaru, sakkāragaru hoti na saddhammagaru – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

८४. “भिक्खूंनो, चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या चार? तो क्रोधाला महत्त्व देतो, सद्धम्माला नाही; तो गुणविनाशाला (मक्ख) महत्त्व देतो, सद्धम्माला नाही; तो लाभाला महत्त्व देतो, सद्धम्माला नाही; तो आदरातिथ्याला (सक्कार) महत्त्व देतो, सद्धम्माला नाही. भिक्खूंनो, या चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.”

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi catūhi? Saddhammagaru hoti na kodhagaru, saddhammagaru hoti na makkhagaru, saddhammagaru hoti na lābhagaru, saddhammagaru hoti na sakkāragaru – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Catutthaṃ.

“भिक्खूंनो, चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या चार? तो सद्धम्माला महत्त्व देतो, क्रोधाला नाही; तो सद्धम्माला महत्त्व देतो, गुणविनाशाला नाही; तो सद्धम्माला महत्त्व देतो, लाभाला नाही; तो सद्धम्माला महत्त्व देतो, आदरातिथ्याला नाही. भिक्खूंनो, या चार धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” चौथे सूत्र समाप्त.

---

5. Tamotamasuttaṃ

५. तमोतम सूत्र

---

85. ‘‘Cattārome[Pg.397], bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Tamo tamaparāyaṇo, tamo jotiparāyaṇo, joti tamaparāyaṇo, joti jotiparāyaṇo.

८५. “भिक्खूंनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? अंधाराकडून अंधाराकडे जाणारा, अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाणारा, प्रकाशाकडून अंधाराकडे जाणारा आणि प्रकाशाकडून प्रकाशाकडे जाणारा.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo tamo hoti tamaparāyaṇo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti – caṇḍālakule vā venakule vā nesādakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bavhābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo tamo hoti tamaparāyaṇo.

“आणि भिक्खूंनो, एखादा मनुष्य अंधाराकडून अंधाराकडे जाणारा कसा होतो? येथे, भिक्खूंनो, एखादा मनुष्य नीच कुळात जन्माला येतो – जसे की चंडाल कुळात, बांबूचे काम करणाऱ्यांच्या (वेन) कुळात, व्याधांच्या (नेसाद) कुळात, रथ बनवणाऱ्यांच्या (रथकार) कुळात किंवा कचरा वेचणाऱ्यांच्या (पुक्कस) कुळात; जे कुळ दरिद्री असते, जेथे अन्न-पाणी कमी असते, जेथे जीवन जगणे कठीण असते आणि जेथे अन्न व वस्त्र मोठ्या कष्टाने मिळते. आणि तो मनुष्य कुरूप, दिसायला अप्रिय, बुटका, अनेक आजारांनी ग्रस्त, काणा किंवा लुळा, पांगळा किंवा अर्धांगवायू झालेला असतो. त्याला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, फुलांचे हार, सुगंधी द्रव्ये, विलेपन, बिछाना, घर आणि दिव्याचे साधन मिळत नाही. तो शरीराने दुराचरण करतो, वाणीने दुराचरण करतो आणि मनाने दुराचरण करतो. तो शरीराने, वाणीने आणि मनाने दुराचरण करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर, दुर्गती, विनाश आणि नरकात उत्पन्न होतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य अंधाराकडून अंधाराकडे जाणारा होतो।”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo tamo hoti jotiparāyaṇo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti – caṇḍālakule vā venakule vā nesādakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati; so ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bavhābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā, vācāya sucaritaṃ caritvā, manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo tamo hoti jotiparāyaṇo.

“भिक्खूंनो, एखादा मनुष्य अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाणारा कसा असतो? भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य नीच कुळात जन्मलेला असतो – जसे की चंडाल कुळात, वेन (बांबू कामगार) कुळात, निषाद (पारधी/कोळी) कुळात, रथकार (चांभार) कुळात किंवा पुक्कस (कचरा उपसणारे) कुळात; जेथे अन्न, पाणी व भोजन अत्यंत कमी असते, जेथे उपजीविका अत्यंत कठीण असते आणि जेथे अन्न व वस्त्र मोठ्या कष्टाने मिळते. तो कुरूप, दिसायला अप्रिय, बुटका, अनेक आजारांनी ग्रस्त, काणा, लुळा, पांगळा किंवा अर्धांगवायू झालेला असतो. त्याला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन (सुगंधी उटणे), बिछाना, निवास आणि दिव्याचे साधन (प्रकाश) सहज मिळत नाही. परंतु, तो कायेने सुचरित (चांगले आचरण) करतो, वाचेने सुचरित करतो, मनाने सुचरित करतो. तो कायेने, वाचेने आणि मनाने सुचरित करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाणारा असतो.”

---

‘‘Kathañca[Pg.398], bhikkhave, puggalo joti hoti tamaparāyaṇo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ucce kule paccājāto hoti – khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule vā gahapatimahāsālakule vā aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe; so ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo joti hoti tamaparāyaṇo.

“भिक्खूंनो, एखादा मनुष्य प्रकाशाकडून अंधाराकडे जाणारा कसा असतो? भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य उच्च कुळात जन्मलेला असतो – जसे की श्रीमंत क्षत्रिय महाशाल कुळात, ब्राह्मण महाशाल कुळात किंवा गृहपती महाशाल कुळात; जे अत्यंत धनवान, विपुल संपत्ती व ऐश्वर्य असलेले, भरपूर सोने-चांदी असलेले, विपुल साधनसामग्री असलेले आणि भरपूर धनधान्य असलेले असते. तो देखणा, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचा आणि अत्यंत सुंदर वर्ण व कांतीने युक्त असतो. त्याला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, बिछाना, निवास आणि दिव्याचे साधन सहज मिळते. परंतु, तो कायेने दुश्चरित (वाईट आचरण) करतो, वाचेने दुश्चरित करतो, मनाने दुश्चरित करतो. तो कायेने, वाचेने आणि मनाने दुश्चरित करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न होतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य प्रकाशाकडून अंधाराकडे जाणारा असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo joti hoti jotiparāyaṇo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ucce kule paccājāto hoti – khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule vā gahapatimahāsālakule vā aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe; so ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā, vācāya sucaritaṃ caritvā, manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo joti hoti jotiparāyaṇo. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Pañcamaṃ.

“भिक्खूंनो, एखादा मनुष्य प्रकाशाकडून प्रकाशाकडे जाणारा कसा असतो? भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य उच्च कुळात जन्मलेला असतो – जसे की श्रीमंत क्षत्रिय महाशाल कुळात, ब्राह्मण महाशाल कुळात किंवा गृहपती महाशाल कुळात; जे अत्यंत धनवान, विपुल संपत्ती व ऐश्वर्य असलेले, भरपूर सोने-चांदी असलेले, विपुल साधनसामग्री असलेले आणि भरपूर धनधान्य असलेले असते. तो देखणा, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचा आणि अत्यंत सुंदर वर्ण व कांतीने युक्त असतो. त्याला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, बिछाना, निवास आणि दिव्याचे साधन सहज मिळते. तो कायेने सुचरित करतो, वाचेने सुचरित करतो, मनाने सुचरित करतो. तो कायेने, वाचेने आणि मनाने सुचरित करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य प्रकाशाकडून प्रकाशाकडे जाणारा असतो. भिक्खूंनो, हेच ते चार प्रकारचे मनुष्य जगात अस्तित्वात आहेत.” पाचवे (सुत्त समाप्त).

---

6. Oṇatoṇatasuttaṃ

६. ओणतोणत सुत्त

---

86. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Oṇatoṇato, oṇatuṇṇato, uṇṇatoṇato, uṇṇatuṇṇato. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Chaṭṭhaṃ.

८६. “भिक्खूंनो, जगात हे चार प्रकारचे मनुष्य अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? ओणत-ओणत (अवनत-अवनत: जो खाली झुकलेला आहे आणि आणखी खाली जातो), ओणत-उण्णत (अवनत-उन्नत: जो खाली झुकलेला आहे परंतु वर उठतो), उण्णत-ओणत (उन्नत-अवनत: जो वर उठलेला आहे परंतु खाली जातो), आणि उण्णत-उण्णत (उन्नत-उन्नत: जो वर उठलेला आहे आणि आणखी वर उठतो). भिक्खूंनो, हेच ते चार प्रकारचे मनुष्य जगात अस्तित्वात आहेत.” सहावे (सुत्त समाप्त).

---

7. Puttasuttaṃ

७. पुत्त सुत्त

---

87. ‘‘Cattārome[Pg.399], bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Samaṇamacalo, samaṇapuṇḍarīko, samaṇapadumo, samaṇesu samaṇasukhumālo.

८७. “भिक्खूंनो, जगात हे चार प्रकारचे मनुष्य अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? समण-अचल (अचल श्रमण), समण-पुंडरीक (श्वेतकमल श्रमण), समण-पदुम (रक्तकमल श्रमण), आणि श्रमणांमध्ये सुकुमार श्रमण.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇamacalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sekho hoti pāṭipado ; anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamāno viharati. Seyyathāpi, bhikkhave, rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto ābhiseko anabhisitto macalappatto; evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sekho hoti pāṭipado, anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamāno viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇamacalo hoti.

“भिक्खूंनो, एखादा मनुष्य 'समण-अचल' (अचल श्रमण) कसा असतो? भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू 'सेख' (शैक्ष - अजून पूर्णत्व न पावलेला साधक) असतो, जो प्रतिपदेवर (साधनेच्या मार्गावर) आरूढ असतो; तो अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) योगक्षेमाची (अर्हतपदाची) आकांक्षा धरून विहार करतो. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखाद्या अभिषिक्त क्षत्रिय राजाचा ज्येष्ठ पुत्र, ज्याचा अद्याप राज्याभिषेक झालेला नाही परंतु तो अभिषेकास पात्र आहे आणि अचल पदाला (निश्चितपणे राजा होण्याच्या स्थितीला) प्राप्त झाला आहे; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खू सेख असतो, प्रतिपदेवर आरूढ असतो आणि अनुत्तर योगक्षेमाची आकांक्षा धरून विहार करतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य 'समण-अचल' असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇapuṇḍarīko hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, no ca kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇapuṇḍarīko hoti.

“भिक्खूंनो, एखादा मनुष्य 'समण-पुंडरीक' (श्वेतकमल श्रमण) कसा असतो? भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, ती प्राप्त करून विहार करतो; परंतु तो आठ विमोक्षांचा कायेने स्पर्श करून (अनुभव घेऊन) विहार करत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य 'समण-पुंडरीक' असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇapadumo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, aṭṭha ca vimokkhe kāyena phusitvā viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇapadumo hoti.

“भिक्खूंनो, एखादा मनुष्य 'समण-पदुम' (रक्तकमल श्रमण) कसा असतो? भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, ती प्राप्त करून विहार करतो; आणि तो आठ विमोक्षांचा कायेने स्पर्श करून (अनुभव घेऊन) विहार करतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य 'समण-पदुम' असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ senāsanaṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito. Yehi kho pana sabrahmacārīhi saddhiṃ viharati, tyassa manāpeneva bahulaṃ kāyakammena samudācaranti, appaṃ [Pg.400] amanāpena; manāpeneva bahulaṃ vacīkammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpeneva bahulaṃ manokammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpaṃyeva bahulaṃ upahāraṃ upaharanti, appaṃ amanāpaṃ. Yāni kho pana tāni vedayitāni pittasamuṭṭhānāni vā semhasamuṭṭhānāni vā vātasamuṭṭhānāni vā sannipātikāni vā utupariṇāmajāni vā visamaparihārajāni vā opakkamikāni vā kammavipākajāni vā, tāni panassa na bahudeva uppajjanti. Appābādho hoti. Catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo hoti.

भिक्खूहो, श्रमणांमध्ये सुकुमार श्रमण कसा असतो? भिक्खूहो, या शासनात एखादा भिक्खू बहुधा विनंती केल्यावरच आणलेले चीवर परिधान करतो, न मागता फारच कमी; बहुधा विनंती केल्यावरच आणलेला पिंडपात ग्रहण करतो, न मागता फारच कमी; बहुधा विनंती केल्यावरच आणलेले सेनासन वापरतो, न मागता फारच कमी; बहुधा विनंती केल्यावरच आणलेले ग्लान-प्रत्यय-भेषज-परिकार (आजारीपणातील औषधोपचार व आवश्यक वस्तू) वापरतो, न मागता फारच कमी. ज्या सब्रह्मचाऱ्यांसोबत तो विहार करतो, ते त्याच्याशी बहुधा अनुकूल अशाच कायिक कर्माने वागतात, प्रतिकूल कर्माने फारच कमी; बहुधा अनुकूल अशाच वाचिक कर्माने वागतात, प्रतिकूल कर्माने फारच कमी; बहुधा अनुकूल अशाच मानसिक कर्माने वागतात, प्रतिकूल कर्माने फारच कमी. ते त्याला बहुधा प्रिय अशाच गोष्टी अर्पण करतात, अप्रिय गोष्टी फारच कमी. पित्त, कफ, वायू किंवा त्यांच्या एकत्र येण्यामुळे (सन्निपात) उद्भवणाऱ्या वेदना; किंवा ऋतुबदलामुळे, अयोग्य वागणुकीमुळे, बाहेरील आघातामुळे किंवा कर्माच्या विपाकामुळे उद्भवणाऱ्या ज्या काही वेदना असतात, त्या त्याला फारशा होत नाहीत. तो अल्प-आजारी असतो. तो उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चारही ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास व विनाअडचण लाभ घेणारा असतो. आसवांच्या क्षयामुळे, तो आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहार करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती श्रमणांमध्ये सुकुमार श्रमण असते.

---

‘‘Yañhi taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya samaṇesu samaṇasukhumāloti, mameva taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya samaṇesu samaṇasukhumāloti. Ahañhi, bhikkhave, yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ senāsanaṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito; yācitova bahulaṃ gilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjāmi, appaṃ ayācito. Yehi kho pana bhikkhūhi saddhiṃ viharāmi te me manāpeneva bahulaṃ kāyakammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpeneva bahulaṃ vacīkammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpeneva bahulaṃ manokammena samudācaranti, appaṃ amanāpena; manāpaṃyeva bahulaṃ upahāraṃ upaharanti, appaṃ amanāpaṃ. Yāni kho pana tāni vedayitāni pittasamuṭṭhānāni vā semhasamuṭṭhānāni vā vātasamuṭṭhānāni vā sannipātikāni vā utupariṇāmajāni vā visamaparihārajāni vā opakkamikāni vā kammavipākajāni vā, tāni me na bahudeva uppajjanti. Appābādhohamasmi. Catunnaṃ kho panasmi jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmi.

भिक्खूहो, जर कोणी योग्य रीतीने बोलताना असे म्हणेल की, 'श्रमणांमध्ये सुकुमार श्रमण', तर भिक्खूहो, योग्य रीतीने बोलताना त्याने माझ्याविषयीच असे म्हटले पाहिजे की, 'श्रमणांमध्ये सुकुमार श्रमण'. कारण भिक्खूहो, मी बहुधा विनंती केल्यावरच आणलेले चीवर परिधान करतो, न मागता फारच कमी; बहुधा विनंती केल्यावरच आणलेला पिंडपात ग्रहण करतो, न मागता फारच कमी; बहुधा विनंती केल्यावरच आणलेले सेनासन वापरतो, न मागता फारच कमी; बहुधा विनंती केल्यावरच आणलेले ग्लान-प्रत्यय-भेषज-परिकार (आजारीपणातील औषधोपचार व आवश्यक वस्तू) वापरतो, न मागता फारच कमी. ज्या भिक्खूंसोबत मी विहार करतो, ते माझ्याशी बहुधा अनुकूल अशाच कायिक कर्माने वागतात, प्रतिकूल कर्माने फारच कमी; बहुधा अनुकूल अशाच वाचिक कर्माने वागतात, प्रतिकूल कर्माने फारच कमी; बहुधा अनुकूल अशाच मानसिक कर्माने वागतात, प्रतिकूल कर्माने फारच कमी. ते मला बहुधा प्रिय अशाच गोष्टी अर्पण करतात, अप्रिय गोष्टी फारच कमी. पित्त, कफ, वायू किंवा त्यांच्या एकत्र येण्यामुळे (सन्निपात) उद्भवणाऱ्या वेदना; किंवा ऋतुबदलामुळे, अयोग्य वागणुकीमुळे, बाहेरील आघातामुळे किंवा कर्माच्या विपाकामुळे उद्भवणाऱ्या ज्या काही वेदना असतात, त्या मला फारशा होत नाहीत. मी अल्प-आजारी आहे. मी उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चारही ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास व विनाअडचण लाभ घेणारा आहे. आसवांच्या क्षयामुळे, मी आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहार करतो.

---

‘‘Yañhi taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya samaṇesu samaṇasukhumāloti, mameva taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya samaṇesu [Pg.401] samaṇasukhumāloti. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Sattamaṃ.

भिक्खूहो, जर कोणी योग्य रीतीने बोलताना असे म्हणेल की, 'श्रमणांमध्ये सुकुमार श्रमण', तर भिक्खूहो, योग्य रीतीने बोलताना त्याने माझ्याविषयीच असे म्हटले पाहिजे की, 'श्रमणांमध्ये सुकुमार श्रमण'. भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत आणि आढळतात. (सातवे सुत्त समाप्त)

---

8. Saṃyojanasuttaṃ

८. संयोजन सुत्त

---

88. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Samaṇamacalo, samaṇapuṇḍarīko, samaṇapadumo, samaṇesu samaṇasukhumālo.

८८. भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत आणि आढळतात. कोणते चार? अचल श्रमण, श्वेतकमल-समान श्रमण (पुंडरीक श्रमण), रक्तकमल-समान श्रमण (पदुम श्रमण) आणि श्रमणांमध्ये सुकुमार श्रमण.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇamacalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇamacalo hoti.

आणि भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती अचल श्रमण कशी असते? भिक्खूहो, या शासनात एखादा भिक्खू तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे सोतापन्न होतो, जो दुर्गतीला न जाणारा (अविनिपातधर्मी), नियत (निश्चित गती असलेला) आणि संबोधीकडे (ज्ञानाकडे) जाणारा असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती अचल श्रमण असते.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇapuṇḍarīko hoti? Idha bhikkhave, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā, rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇapuṇḍarīko hoti.

आणि भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती श्वेतकमल-समान श्रमण कशी असते? भिक्खूहो, या शासनात एखादा भिक्खू तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे सकदागामी होतो, जो या जगात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती श्वेतकमल-समान श्रमण असते.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇapadumo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇapadumo hoti.

आणि भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती रक्तकमल-समान श्रमण कशी असते? भिक्खूहो, या शासनात एखादा भिक्खू पाच खालच्या भागातील (ओरंभागीय) संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारा) होतो, जो तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो आणि त्या जगातून परत न येणारा (अनावृत्तिधर्मी) असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती रक्तकमल-समान श्रमण असते.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo hoti. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Aṭṭhamaṃ.

आणि भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती श्रमणांमध्ये सुकुमार श्रमण कशी असते? भिक्खूहो, या शासनात एखादा भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहार करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती श्रमणांमध्ये सुकुमार श्रमण असते. भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत आणि आढळतात. (आठवे सुत्त समाप्त)

---

9. Sammādiṭṭhisuttaṃ

९. सम्मादिट्ठि सुत्त (सम्यक दृष्टी सुत्त)

---

89. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Samaṇamacalo, samaṇapuṇḍarīko, samaṇapadumo, samaṇesu samaṇasukhumālo.

८९. भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत आणि आढळतात. कोणते चार? अचल श्रमण, श्वेतकमल-समान श्रमण, रक्तकमल-समान श्रमण आणि श्रमणांमध्ये सुकुमार श्रमण.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇamacalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sammādiṭṭhiko hoti, sammāsaṅkappo hoti, sammāvāco hoti, sammākammanto [Pg.402] hoti, sammāājīvo hoti, sammāvāyāmo hoti, sammāsati hoti, sammāsamādhi hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇamacalo hoti.

आणि भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती अचल श्रमण कशी असते? भिक्खूहो, या शासनात एखादा भिक्खू सम्यक दृष्टी असलेला, सम्यक संकल्प असलेला, सम्यक वाचा असलेला, सम्यक कर्मान्त असलेला, सम्यक आजीव असलेला, सम्यक व्यायाम असलेला, सम्यक सती असलेला आणि सम्यक समाधी असलेला असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती अचल श्रमण असते.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇapuṇḍarīko hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sammādiṭṭhiko hoti, sammāsaṅkappo hoti, sammāvāco hoti, sammākammanto hoti, sammāājīvo hoti, sammāvāyāmo hoti, sammāsati hoti, sammāsamādhi hoti, sammāñāṇī hoti, sammāvimutti hoti, no ca kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇapuṇḍarīko hoti.

"आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती 'श्रमण-पुंडरीक' कशी होते? भिक्षूंनो, या शासन-धर्मात एखादा भिक्षू सम्यक् दृष्टी असलेला, सम्यक् संकल्प असलेला, सम्यक् वाचा असलेला, सम्यक् कर्मान्त असलेला, सम्यक् आजीविका असलेला, सम्यक् व्यायाम असलेला, सम्यक् स्मृती असलेला, सम्यक् समाधी असलेला, सम्यक् ज्ञान असलेला आणि सम्यक् विमुक्ती असलेला असतो; परंतु तो आठ विमोक्षांचा आपल्या कायेने स्पर्श करून विहरत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती 'श्रमण-पुंडरीक' होते."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇapadumo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sammādiṭṭhiko hoti…pe… sammāvimutti hoti, aṭṭha ca vimokkhe kāyena phusitvā viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇapadumo hoti.

"आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती 'श्रमण-पदुम' कशी होते? भिक्षूंनो, या शासन-धर्मात एखादा भिक्षू सम्यक् दृष्टी असलेला असतो... पे... सम्यक् विमुक्ती असलेला असतो; आणि तो आठ विमोक्षांचा आपल्या कायेने स्पर्श करून विहरतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती 'श्रमण-पदुम' होते."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito…pe… yañhi taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya samaṇesu samaṇasukhumāloti, mameva taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya samaṇesu samaṇasukhumāloti. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Navamaṃ.

"आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती श्रमणांमध्ये 'श्रमण-सुकुमार' कशी होते? भिक्षूंनो, या शासन-धर्मात एखादा भिक्षू याचना केल्यावरच बहुतांश वेळा चीवराचा उपभोग घेतो, विनायाचना फार कमी वेळा उपभोग घेतो... पे... भिक्षूंनो, जर एखाद्याने योग्य प्रकारे बोलताना 'श्रमण-सुकुमार' असे म्हणावे, तर त्याने माझ्याविषयीच योग्य प्रकारे बोलताना 'श्रमण-सुकुमार' असे म्हणावे. भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत." नववे.

---

10. Khandhasuttaṃ

१०. स्कंधसुत्त

---

90. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Samaṇamacalo, samaṇapuṇḍarīko, samaṇapadumo, samaṇesu samaṇasukhumālo.

९०. "भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? श्रमण-अचल, श्रमण-पुंडरीक, श्रमण-पदुम आणि श्रमणांमध्ये श्रमण-सुकुमार."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇamacalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sekho hoti appattamānaso, anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamāno viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇamacalo hoti.

"आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती 'श्रमण-अचल' कशी होते? भिक्षूंनो, या शासन-धर्मात एखादा भिक्षू शैक्ष असतो, ज्याने अद्याप अंतिम ध्येय प्राप्त केलेले नाही, आणि तो अनुत्तर योगक्षेमाची आकांक्षा बाळगत विहरतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती 'श्रमण-अचल' होते."

---

‘‘Kathañca[Pg.403], bhikkhave, puggalo samaṇapuṇḍarīko hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā…pe… iti saññā…pe… iti saṅkhārā…pe… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti; no ca kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇapuṇḍarīko hoti.

"आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती 'श्रमण-पुंडरीक' कशी होते? भिक्षूंनो, या शासन-धर्मात एखादा भिक्षू पाच उपादानस्कंधांच्या उत्पत्ती आणि विनाशाचे वारंवार अनुदर्शन करत विहरतो – 'असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे... पे... अशी संज्ञा आहे... पे... असे संस्कार आहेत... पे... असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे'; परंतु तो आठ विमोक्षांचा आपल्या कायेने स्पर्श करून विहरत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती 'श्रमण-पुंडरीक' होते."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇapadumo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā…pe… iti saññā…pe… iti saṅkhārā…pe… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti; aṭṭha ca vimokkhe kāyena phusitvā viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo samaṇapadumo hoti.

"आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती 'श्रमण-पदुम' कशी होते? भिक्षूंनो, या शासन-धर्मात एखादा भिक्षू पाच उपादानस्कंधांच्या उत्पत्ती आणि विनाशाचे वारंवार अनुदर्शन करत विहरतो – 'असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे... पे... अशी संज्ञा आहे... पे... असे संस्कार आहेत... पे... असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे'; आणि तो आठ विमोक्षांचा आपल्या कायेने स्पर्श करून विहरतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती 'श्रमण-पदुम' होते."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito…pe… mameva taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya samaṇesu samaṇasukhumāloti. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Dasamaṃ.

"आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती श्रमणांमध्ये 'श्रमण-सुकुमार' कशी होते? भिक्षूंनो, या शासन-धर्मात एखादा भिक्षू याचना केल्यावरच बहुतांश वेळा चीवराचा उपभोग घेतो, विनायाचना फार कमी वेळा उपभोग घेतो... पे... भिक्षूंनो, जर एखाद्याने योग्य प्रकारे बोलताना 'श्रमण-सुकुमार' असे म्हणावे, तर त्याने माझ्याविषयीच योग्य प्रकारे बोलताना 'श्रमण-सुकुमार' असे म्हणावे. भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत." दहावे.

---

Macalavaggo catuttho.

मचलवर्ग चौथा समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका –

---

Pāṇātipāto ca musā, avaṇṇakodhatamoṇatā;

Putto saṃyojanañceva, diṭṭhi khandhena te dasāti.

प्राणातिपात आणि मुसा, अवर्ण, क्रोध, तम, अवनत, पुत्र, संयोजन, दृष्टी आणि स्कंध – हे दहा सुत्त आहेत.

---

(10) 5. Asuravaggo

(१०) ५. असुरवर्ग

---

1. Asurasuttaṃ

१. असुरसुत्त

---

91. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Asuro asuraparivāro, asuro devaparivāro, devo asuraparivāro, devo devaparivāro.

९१. "भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? असुर-असुरपरिवार, असुर-देवपरिवार, देव-असुरपरिवार आणि देव-देवपरिवार."

---

‘‘Kathañca[Pg.404], bhikkhave, puggalo asuro hoti asuraparivāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, parisāpissa hoti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo asuro hoti asuraparivāro.

"आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती 'असुर-असुरपरिवार' कशी होते? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती दुःशील आणि पापी स्वभावाची असते, आणि तिचा परिवार देखील दुःशील आणि पापी स्वभावाचा असतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती 'असुर-असुरपरिवार' होते."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo asuro hoti devaparivāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, parisā ca khvassa hoti sīlavatī kalyāṇadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo asuro hoti devaparivāro.

"आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती 'असुर-देवपरिवार' कशी होते? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती दुःशील आणि पापी स्वभावाची असते, परंतु तिचा परिवार मात्र शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाचा असतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती 'असुर-देवपरिवार' होते."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo devo hoti asuraparivāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, parisā ca khvassa hoti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo devo hoti asuraparivāro.

"आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती 'देव-असुरपरिवार' कशी होते? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाची असते, परंतु तिचा परिवार मात्र दुःशील आणि पापी स्वभावाचा असतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती 'देव-असुरपरिवार' होते."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo devo hoti devaparivāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, parisāpissa hoti sīlavatī kalyāṇadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo devo hoti, devaparivāro. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Paṭhamaṃ.

"आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती 'देव-देवपरिवार' कशी होते? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाची असते, आणि तिचा परिवार देखील शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाचा असतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती 'देव-देवपरिवार' होते. भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत." पहिले.

---

2. Paṭhamasamādhisuttaṃ

२. प्रथम समाधीसुत्त

---

92. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo na ceva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa na ca lābhī adhipaññādhammavipassanāya. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Dutiyaṃ.

९२. "भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती अध्यात्मिक चित्त-शम प्राप्त करणारी असते, परंतु अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना प्राप्त करणारी नसते. भिक्षूंनो, या जगात दुसरी एखादी व्यक्ती अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना प्राप्त करणारी असते, परंतु अध्यात्मिक चित्त-शम प्राप्त करणारी नसते. भिक्षूंनो, या जगात तिसरी एखादी व्यक्ती अध्यात्मिक चित्त-शम देखील प्राप्त करणारी नसते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना देखील प्राप्त करणारी नसते. आणि भिक्षूंनो, या जगात चौथी एखादी व्यक्ती अध्यात्मिक चित्त-शम देखील प्राप्त करणारी असते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना देखील प्राप्त करणारी असते. भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत." दुसरे.

---

3. Dutiyasamādhisuttaṃ

३. द्वितीय समाधीसुत्त

---

93. ‘‘Cattārome[Pg.405], bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo na ceva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa na ca lābhī adhipaññādhammavipassanāya. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya.

९३. “भिक्खूहो, जगात हे चार प्रकारचे लोक विद्यमान आहेत. कोणते चार? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती अंतर्गत चित्त-शम (चित्ताची शांतता) प्राप्त करणारी असते, परंतु अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना (उच्च प्रज्ञेची विपश्यना) प्राप्त करणारी नसते. येथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना प्राप्त करणारी असते, परंतु अंतर्गत चित्त-शम प्राप्त करणारी नसते. येथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती अंतर्गत चित्त-शमही प्राप्त करणारी नसते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनाही प्राप्त करणारी नसते. येथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती अंतर्गत चित्त-शमही प्राप्त करणारी असते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनाही प्राप्त करणारी असते.”

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa na lābhī adhipaññādhammavipassanāya, tena, bhikkhave, puggalena ajjhattaṃ cetosamathe patiṭṭhāya adhipaññādhammavipassanāya yogo karaṇīyo. So aparena samayena lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya.

“त्यामध्ये, भिक्खूहो, जी व्यक्ती अंतर्गत चित्त-शम प्राप्त करणारी असते, परंतु अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना प्राप्त करणारी नसते, त्या व्यक्तीने, भिक्खूहो, अंतर्गत चित्त-शमावर प्रतिष्ठित होऊन अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना प्राप्त करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. ती व्यक्ती नंतरच्या काळात अंतर्गत चित्त-शमही प्राप्त करणारी बनते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनाही प्राप्त करणारी बनते.”

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo lābhī adhipaññādhammavipassanāya na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa, tena, bhikkhave, puggalena adhipaññādhammavipassanāya patiṭṭhāya ajjhattaṃ cetosamathe yogo karaṇīyo. So aparena samayena lābhī ceva hoti adhipaññādhammavipassanāya lābhī ca ajjhattaṃ cetosamathassa.

“त्यामध्ये, भिक्खूहो, जी व्यक्ती अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना प्राप्त करणारी असते, परंतु अंतर्गत चित्त-शम प्राप्त करणारी नसते, त्या व्यक्तीने, भिक्खूहो, अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनेवर प्रतिष्ठित होऊन अंतर्गत चित्त-शम प्राप्त करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. ती व्यक्ती नंतरच्या काळात अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनाही प्राप्त करणारी बनते आणि अंतर्गत चित्त-शमही प्राप्त करणारी बनते.”

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo na ceva lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa na ca lābhī adhipaññādhammavipassanāya, tena, bhikkhave, puggalena tesaṃyeva kusalānaṃ dhammānaṃ paṭilābhāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, ādittacelo vā ādittasīso vā tasseva celassa vā sīsassa vā nibbāpanāya adhimattaṃ chandañca vāyāmañca ussāhañca ussoḷhiñca appaṭivāniñca satiñca sampajaññañca kareyya; evamevaṃ kho, bhikkhave, tena puggalena tesaṃyeva kusalānaṃ dhammānaṃ paṭilābhāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca [Pg.406] sati ca sampajaññañca karaṇīyaṃ. So aparena samayena lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya.

“त्यामध्ये, भिक्खूहो, जी व्यक्ती अंतर्गत चित्त-शमही प्राप्त करणारी नसते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनाही प्राप्त करणारी नसते, त्या व्यक्तीने, भिक्खूहो, त्याच कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी तीव्र छंद (इच्छा), व्यायाम (प्रयत्न), उत्साह, उद्योग (दृढ निश्चय), न माघार घेण्याची वृत्ती, स्मृती आणि संप्रजन्य जागृत केले पाहिजे. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखाद्याचे वस्त्र पेटले असेल किंवा डोके पेटले असेल, तर त्याने ते वस्त्र किंवा डोके विझवण्यासाठी तीव्र छंद, व्यायाम, उत्साह, उद्योग, न माघार घेण्याची वृत्ती, स्मृती आणि संप्रजन्य दाखवले पाहिजे; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, त्या व्यक्तीने त्याच कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी तीव्र छंद, व्यायाम, उत्साह, उद्योग, न माघार घेण्याची वृत्ती, स्मृती आणि संप्रजन्य जागृत केले पाहिजे. ती व्यक्ती नंतरच्या काळात अंतर्गत चित्त-शमही प्राप्त करणारी बनते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनाही प्राप्त करणारी बनते.”

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya, tena, bhikkhave, puggalena tesuyeva kusalesu dhammesu patiṭṭhāya uttari āsavānaṃ khayāya yogo karaṇīyo. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Tatiyaṃ.

“त्यामध्ये, भिक्खूहो, जी व्यक्ती अंतर्गत चित्त-शमही प्राप्त करणारी असते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनाही प्राप्त करणारी असते, त्या व्यक्तीने, भिक्खूहो, त्याच कुशल धर्मांवर प्रतिष्ठित होऊन आसवांच्या (चित्तमलांच्या) क्षयासाठी पुढील प्रयत्न केला पाहिजे. भिक्खूहो, हेच ते चार प्रकारचे लोक जगात विद्यमान आहेत.” तिसरे.

---

4. Tatiyasamādhisuttaṃ

४. तिसरे समाधी सुत्त

---

94. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo na ceva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa na ca lābhī adhipaññādhammavipassanāya. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya.

९४. “भिक्खूहो, जगात हे चार प्रकारचे लोक विद्यमान आहेत. कोणते चार? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती अंतर्गत चित्त-शम प्राप्त करणारी असते, परंतु अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना प्राप्त करणारी नसते. येथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना प्राप्त करणारी असते, परंतु अंतर्गत चित्त-शम प्राप्त करणारी नसते. येथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती अंतर्गत चित्त-शमही प्राप्त करणारी नसते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनाही प्राप्त करणारी नसते. येथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती अंतर्गत चित्त-शमही प्राप्त करणारी असते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनाही प्राप्त करणारी असते.”

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa na lābhī adhipaññādhammavipassanāya, tena, bhikkhave, puggalena yvāyaṃ puggalo lābhī adhipaññādhammavipassanāya so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘kathaṃ nu kho, āvuso, saṅkhārā daṭṭhabbā? Kathaṃ saṅkhārā sammasitabbā? Kathaṃ saṅkhārā vipassitabbā’ ti? Tassa so yathādiṭṭhaṃ yathāviditaṃ byākaroti – ‘evaṃ kho, āvuso, saṅkhārā daṭṭhabbā, evaṃ saṅkhārā sammasitabbā, evaṃ saṅkhārā vipassitabbā’ti. So aparena samayena lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya.

“त्यामध्ये, भिक्खूहो, जी व्यक्ती अंतर्गत चित्त-शम प्राप्त करणारी असते, परंतु अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना प्राप्त करणारी नसते, त्या व्यक्तीने, भिक्खूहो, जो अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना प्राप्त करणारा आहे, त्याच्याकडे जाऊन असे विचारले पाहिजे—'आवुसो, संस्कारांकडे कसे पाहिले पाहिजे? संस्कारांचे मनन कसे केले पाहिजे? संस्कारांचे विपश्यनेने कसे दर्शन घेतले पाहिजे?' तो त्याला आपल्या अनुभवानुसार आणि ज्ञानानुसार स्पष्ट करतो—'आवुसो, संस्कारांकडे अशा प्रकारे पाहिले पाहिजे, संस्कारांचे अशा प्रकारे मनन केले पाहिजे, संस्कारांचे अशा प्रकारे विपश्यनेने दर्शन घेतले पाहिजे.' ती व्यक्ती नंतरच्या काळात अंतर्गत चित्त-शमही प्राप्त करणारी बनते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनाही प्राप्त करणारी बनते.”

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo lābhī adhipaññādhammavipassanāya na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa, tena, bhikkhave, puggalena yvāyaṃ puggalo lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘kathaṃ nu kho, āvuso, cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ? Kathaṃ cittaṃ sannisādetabbaṃ[Pg.407]? Kathaṃ cittaṃ ekodi kātabbaṃ? Kathaṃ cittaṃ samādahātabba’nti? Tassa so yathādiṭṭhaṃ yathāviditaṃ byākaroti – ‘evaṃ kho, āvuso, cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ, evaṃ cittaṃ sannisādetabbaṃ, evaṃ cittaṃ ekodi kātabbaṃ, evaṃ cittaṃ samādahātabba’nti. So aparena samaye lābhī ceva hoti adhipaññādhammavipassanāya lābhī ca ajjhattaṃ cetosamathassa.

“त्यामध्ये, भिक्खूहो, जी व्यक्ती अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना प्राप्त करणारी असते, परंतु अंतर्गत चित्त-शम प्राप्त करणारी नसते, त्या व्यक्तीने, भिक्खूहो, जो अंतर्गत चित्त-शम प्राप्त करणारा आहे, त्याच्याकडे जाऊन असे विचारले पाहिजे—'आवुसो, चित्त कसे स्थिर केले पाहिजे? चित्त कसे शांत केले पाहिजे? चित्त कसे एकाग्र केले पाहिजे? चित्त कसे समाधीस्त केले पाहिजे?' तो त्याला आपल्या अनुभवानुसार आणि ज्ञानानुसार स्पष्ट करतो—'आवुसो, चित्त अशा प्रकारे स्थिर केले पाहिजे, चित्त अशा प्रकारे शांत केले पाहिजे, चित्त अशा प्रकारे एकाग्र केले पाहिजे, चित्त अशा प्रकारे समाधीस्त केले पाहिजे.' ती व्यक्ती नंतरच्या काळात अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनाही प्राप्त करणारी बनते आणि अंतर्गत चित्त-शमही प्राप्त करणारी बनते.”

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo na ceva lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa na ca lābhī adhipaññādhammavipassanāya, tena, bhikkhave, puggalena yvāyaṃ puggalo lābhī ceva ajjhattaṃ cetosamathassa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya so upasaṅkamitvā evamassa vacanīyo – ‘kathaṃ nu kho, āvuso, cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ? Kathaṃ cittaṃ sannisādetabbaṃ? Kathaṃ cittaṃ ekodi kātabbaṃ? Kathaṃ cittaṃ samādahātabbaṃ? Kathaṃ saṅkhārā daṭṭhabbā? Kathaṃ saṅkhārā sammasitabbā? Kathaṃ saṅkhārā vipassitabbā’ti? Tassa so yathādiṭṭhaṃ yathāviditaṃ byākaroti – ‘evaṃ kho, āvuso, cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ, evaṃ cittaṃ sannisādetabbaṃ, evaṃ cittaṃ ekodi kātabbaṃ, evaṃ cittaṃ samādahātabbaṃ, evaṃ saṅkhārā daṭṭhabbā, evaṃ saṅkhārā sammasitabbā, evaṃ saṅkhārā vipassitabbā’ti. So aparena samayena lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya.

भिक्षूंनो, त्या चार प्रकारच्या व्यक्तींमध्ये, ज्या व्यक्तीला स्वतःच्या ठिकाणी चित्ताची शांतता (चेतोसमथ) लाभलेली नाही आणि अधिप्रज्ञाधम्मविपश्यना (प्रज्ञा-धर्माची विपश्यना) देखील लाभलेली नाही, त्या व्यक्तीने, भिक्षूंनो, ज्या व्यक्तीला स्वतःच्या ठिकाणी चित्ताची शांतता आणि अधिप्रज्ञाधम्मविपश्यना दोन्ही लाभले आहेत, तिच्याकडे जाऊन असे विचारले पाहिजे – 'आवुसो (मित्रा), चित्त कशा प्रकारे स्थिर करावे? चित्त कशा प्रकारे शांत करावे? चित्त कशा प्रकारे एकाग्र करावे? चित्त कशा प्रकारे समाधीत करावे? संस्कार कशा प्रकारे पाहावेत? संस्कारांचे कशा प्रकारे परीक्षण करावे? संस्कारांचे विपश्यनेद्वारे कशा प्रकारे दर्शन घ्यावे?' तो त्याला आपल्या अनुभवानुसार आणि ज्ञानानुसार स्पष्ट करतो – 'आवुसो, चित्त अशा प्रकारे स्थिर करावे, चित्त अशा प्रकारे शांत करावे, चित्त अशा प्रकारे एकाग्र करावे, चित्त अशा प्रकारे समाधीत करावे, संस्कार अशा प्रकारे पाहावेत, संस्कारांचे अशा प्रकारे परीक्षण करावे, संस्कारांचे विपश्यनेद्वारे अशा प्रकारे दर्शन घ्यावे.' त्यानंतर काही काळाने त्याला स्वतःच्या ठिकाणी चित्ताची शांतता आणि अधिप्रज्ञाधम्मविपश्यना दोन्ही प्राप्त होतात.

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa lābhī adhipaññādhammavipassanāya, tena, bhikkhave, puggalena tesu ceva kusalesu dhammesu patiṭṭhāya uttari āsavānaṃ khayāya yogo karaṇīyo. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Catutthaṃ.

भिक्षूंनो, त्या चार प्रकारच्या व्यक्तींमध्ये, ज्या व्यक्तीला स्वतःच्या ठिकाणी चित्ताची शांतता आणि अधिप्रज्ञाधम्मविपश्यना दोन्ही लाभले आहेत, त्या व्यक्तीने, भिक्षूंनो, त्याच कुशल धर्मांवर प्रतिष्ठित राहून आसवांच्या क्षयासाठी पुढील प्रयत्न (योग) केला पाहिजे. भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. चौथे (सुत्त समाप्त).

---

5. Chavālātasuttaṃ

५. छवालात सुत्त

---

95. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Nevattahitāya paṭipanno no parahitāya, parahitāya paṭipanno no attahitāya, attahitāya paṭipanno no parahitāya, attahitāya ceva paṭipanno parahitāya ca.

९५. भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? जो स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत नसतो आणि इतरांच्या हितासाठीही नाही; जो इतरांच्या हितासाठी कार्यरत असतो पण स्वतःच्या हितासाठी नाही; जो स्वतःच्या हितासाठी कार्यरत असतो पण इतरांच्या हितासाठी नाही; आणि जो स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत असतो आणि इतरांच्या हितासाठीही.

---

‘‘Seyyathāpi[Pg.408], bhikkhave, chavālātaṃ ubhato padittaṃ, majjhe gūthagataṃ, neva gāme kaṭṭhatthaṃ pharati na araññe ( ) ; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi yvāyaṃ puggalo nevattahitāya paṭipanno no parahitāya.

भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे स्मशानातील जळणारे लाकूड दोन्ही टोकांकडून पेटलेले असते आणि मध्ये विष्ठेने माखलेले असते, ते गावातही लाकडाच्या कामासाठी उपयोगी पडत नाही आणि जंगलातही नाही; भिक्षूंनो, मी त्या व्यक्तीला या लाकडासारखीच मानतो, जी स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत नसते आणि इतरांच्या हितासाठीही नाही.

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo parahitāya paṭipanno no attahitāya, ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo attahitāya paṭipanno no parahitāya, ayaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo attahitāya ceva paṭipanno parahitāya ca, ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca.

भिक्षूंनो, त्या लोकांमध्ये, जो इतरांच्या हितासाठी कार्यरत असतो पण स्वतःच्या हितासाठी नाही, तो पहिल्या दोन व्यक्तींपेक्षा अधिक चांगला आणि श्रेष्ठ आहे. भिक्षूंनो, त्या लोकांमध्ये, जो स्वतःच्या हितासाठी कार्यरत असतो पण इतरांच्या हितासाठी नाही, तो पहिल्या तीन व्यक्तींपेक्षा अधिक चांगला आणि श्रेष्ठ आहे. भिक्षूंनो, त्या लोकांमध्ये, जो स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत असतो आणि इतरांच्या हितासाठीही, तो या चारही व्यक्तींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम आणि सर्वोत्तम आहे.

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo, sappimaṇḍo tattha aggamakkhāyati; evamevaṃ kho, bhikkhave, yvāyaṃ puggalo attahitāya ceva paṭipanno parahitāya ca, ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Pañcamaṃ.

भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध मिळते, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाची साय मिळते, आणि त्या सर्वांमध्ये तुपाची साय सर्वोत्तम मानली जाते; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जो मनुष्य स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत असतो आणि इतरांच्या हितासाठीही, तो या चारही व्यक्तींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम आणि सर्वोत्तम आहे. भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. पाचवे (सुत्त समाप्त).

---

6. Rāgavinayasuttaṃ

६. रागविनय सुत्त

---

96. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Attahitāya paṭipanno no parahitāya, parahitāya paṭipanno no attahitāya, nevattahitāya paṭipanno no parahitāya, attahitāya ceva paṭipanno parahitāya ca.

९६. भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? जो स्वतःच्या हितासाठी कार्यरत असतो पण इतरांच्या हितासाठी नाही; जो इतरांच्या हितासाठी कार्यरत असतो पण स्वतःच्या हितासाठी नाही; जो स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत नसतो आणि इतरांच्या हितासाठीही नाही; आणि जो स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत असतो आणि इतरांच्या हितासाठीही.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo attanā rāgavinayāya paṭipanno hoti, no paraṃ rāgavinayāya samādapeti; attanā dosavinayāya paṭipanno hoti, no paraṃ dosavinayāya samādapeti; attanā [Pg.409] mohavinayāya paṭipanno hoti, no paraṃ mohavinayāya samādapeti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya.

आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी कार्यरत असते पण इतरांच्या हितासाठी नाही, हे कसे? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः राग नष्ट करण्यासाठी कार्यरत असते, परंतु इतरांना राग नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः द्वेष नष्ट करण्यासाठी कार्यरत असते, परंतु इतरांना द्वेष नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः मोह नष्ट करण्यासाठी कार्यरत असते, परंतु इतरांना मोह नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी कार्यरत असते पण इतरांच्या हितासाठी नाही.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo attanā na rāgavinayāya paṭipanno hoti, paraṃ rāgavinayāya samādapeti; attanā na dosavinayāya paṭipanno hoti, paraṃ dosavinayāya samādapeti; attanā na mohavinayāya paṭipanno hoti, paraṃ mohavinayāya samādapeti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya.

आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती इतरांच्या हितासाठी कार्यरत असते पण स्वतःच्या हितासाठी नाही, हे कसे? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः राग नष्ट करण्यासाठी कार्यरत नसते, परंतु इतरांना राग नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः द्वेष नष्ट करण्यासाठी कार्यरत नसते, परंतु इतरांना द्वेष नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः मोह नष्ट करण्यासाठी कार्यरत नसते, परंतु इतरांना मोह नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती इतरांच्या हितासाठी कार्यरत असते पण स्वतःच्या हितासाठी नाही.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo nevattahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo attanā na rāgavinayāya paṭipanno hoti, no paraṃ rāgavinayāya samādapeti; attanā na dosavinayāya paṭipanno hoti, no paraṃ dosavinayāya samādapeti; attanā na mohavinayāya paṭipanno hoti, no paraṃ mohavinayāya samādapeti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo nevattahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya.

आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत नसते आणि इतरांच्या हितासाठीही नाही, हे कसे? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः राग नष्ट करण्यासाठी कार्यरत नसते आणि इतरांनाही राग नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः द्वेष नष्ट करण्यासाठी कार्यरत नसते आणि इतरांनाही द्वेष नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः मोह नष्ट करण्यासाठी कार्यरत नसते आणि इतरांनाही मोह नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत नसते आणि इतरांच्या हितासाठीही नाही.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo attanā ca rāgavinayāya paṭipanno hoti, parañca rāgavinayāya samādapeti; attanā ca dosavinayāya paṭipanno hoti, parañca dosavinayāya samādapeti; attanā ca mohavinayāya paṭipanno hoti, parañca mohavinayāya samādapeti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Chaṭṭhaṃ.

आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत असते आणि इतरांच्या हितासाठीही, हे कसे? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः राग नष्ट करण्यासाठी कार्यरत असते आणि इतरांनाही राग नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः द्वेष नष्ट करण्यासाठी कार्यरत असते आणि इतरांनाही द्वेष नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः मोह नष्ट करण्यासाठी कार्यरत असते आणि इतरांनाही मोह नष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त करते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठीही कार्यरत असते आणि इतरांच्या हितासाठीही. भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. सहावे (सुत्त समाप्त).

---

7. Khippanisantisuttaṃ

७. खिप्पनिसंति सुत्त

---

97. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Attahitāya paṭipanno no parahitāya, parahitāya paṭipanno no attahitāya, nevattahitāya paṭipanno no parahitāya, attahitāya ceva paṭipanno parahitāya ca.

९७. भिक्खूहो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती विद्यमान आहेत. कोणते चार? स्वतःच्या हितासाठी आचरण करणारा पण इतरांच्या हितासाठी नाही, इतरांच्या हितासाठी आचरण करणारा पण स्वतःच्या हितासाठी नाही, स्वतःच्या हितासाठीही आचरण न करणारा आणि इतरांच्या हितासाठीही नाही, आणि स्वतःच्या हितासाठी तसेच इतरांच्या हितासाठीही आचरण करणारा.

---

‘‘Kathañca[Pg.410], bhikkhave, puggalo attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo khippanisantī ca hoti kusalesu dhammesu, sutānañca dhammānaṃ dhārakajātiko hoti, dhātānañca dhammānaṃ atthūpaparikkhī hoti atthamaññāya dhammamaññāya, dhammānudhammappaṭipanno hoti; no ca kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā, no ca sandassako hoti samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya.

आणि भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी आचरण करणारी पण इतरांच्या हितासाठी आचरण न करणारी कशी असते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती कुशल धर्मांचे आकलन करण्यात जलद असते, ऐकलेले धर्म लक्षात ठेवण्याच्या स्वभावाची असते, आणि लक्षात ठेवलेल्या धर्मांच्या अर्थाचे चिंतन करणारी असते. अर्थ जाणून आणि धर्म जाणून ती धर्माला अनुसरून योग्य आचरण करणारी असते; परंतु ती कल्याणकारी बोलणारी नसते, तिचे बोलणे सुंदर नसते, ती सुसंस्कृत, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या शिष्ट वाणीने युक्त नसते; आणि ती आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना उपदेश करणारी, प्रवृत्त करणारी, उत्साहित करणारी व आनंदित करणारी नसते. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी आचरण करणारी असते, पण इतरांच्या हितासाठी नाही.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo na heva kho khippanisantī hoti kusalesu dhammesu, no ca sutānaṃ dhammānaṃ dhārakajātiko hoti, no ca dhātānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhī hoti, no ca atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti; kalyāṇavāco ca hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā, sandassako ca hoti samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya.

आणि भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती इतरांच्या हितासाठी आचरण करणारी पण स्वतःच्या हितासाठी आचरण न करणारी कशी असते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती कुशल धर्मांचे आकलन करण्यात जलद नसते, ऐकलेले धर्म लक्षात ठेवण्याच्या स्वभावाची नसते, लक्षात ठेवलेल्या धर्मांच्या अर्थाचे चिंतन करणारी नसते, आणि अर्थ जाणून व धर्म जाणून ती धर्माला अनुसरून योग्य आचरण करणारी नसते; परंतु ती कल्याणकारी बोलणारी असते, तिचे बोलणे सुंदर नसते, ती सुसंस्कृत, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या शिष्ट वाणीने युक्त नसते; आणि ती आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना उपदेश करणारी, प्रवृत्त करणारी, उत्साहित करणारी व आनंदित करणारी असते. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती इतरांच्या हितासाठी आचरण करणारी असते, पण स्वतःच्या हितासाठी नाही.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo nevattahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo na heva kho khippanisantī hoti kusalesu dhammesu, no ca sutānaṃ dhammānaṃ dhārakajātiko hoti, no ca dhātānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhī hoti, no ca atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti; no ca kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā, no ca sandassako hoti samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo nevattahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya.

आणि भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठीही आचरण न करणारी आणि इतरांच्या हितासाठीही आचरण न करणारी कशी असते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती कुशल धर्मांचे आकलन करण्यात जलद नसते, ऐकलेले धर्म लक्षात ठेवण्याच्या स्वभावाची नसते, लक्षात ठेवलेल्या धर्मांच्या अर्थाचे चिंतन करणारी नसते, आणि अर्थ जाणून व धर्म जाणून ती धर्माला अनुसरून योग्य आचरण करणारी नसते; तसेच ती कल्याणकारी बोलणारी नसते, तिचे बोलणे सुंदर नसते, ती सुसंस्कृत, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या शिष्ट वाणीने युक्त नसते; आणि ती आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना उपदेश करणारी, प्रवृत्त करणारी, उत्साहित करणारी व आनंदित करणारी नसते. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठीही आचरण करत नाही आणि इतरांच्या हितासाठीही नाही.

---

‘‘Kathañca[Pg.411], bhikkhave, puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo khippanisantī ca hoti kusalesu dhammesu, sutānañca dhammānaṃ dhārakajātiko hoti, dhātānañca dhammānaṃ atthūpaparikkhī hoti atthamaññāya dhammamaññāya, dhammānudhammappaṭipanno hoti; kalyāṇavāco ca hoti kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā, sandassako ca hoti samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Sattamaṃ.

आणि भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी तसेच इतरांच्या हितासाठीही आचरण करणारी कशी असते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती कुशल धर्मांचे आकलन करण्यात जलद असते, ऐकलेले धर्म लक्षात ठेवण्याच्या स्वभावाची असते, आणि लक्षात ठेवलेल्या धर्मांच्या अर्थाचे चिंतन करणारी असते. अर्थ जाणून आणि धर्म जाणून ती धर्माला अनुसरून योग्य आचरण करणारी असते; तसेच ती कल्याणकारी बोलणारी असते, तिचे बोलणे सुंदर असते, ती सुसंस्कृत, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या शिष्ट वाणीने युक्त नसते; आणि ती आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना उपदेश करणारी, प्रवृत्त करणारी, उत्साहित करणारी व आनंदित करणारी असते. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी तसेच इतरांच्या हितासाठीही आचरण करणारी असते. भिक्खूहो, हेच ते चार प्रकारचे व्यक्ती जगात विद्यमान आहेत. सातवे.

---

8. Attahitasuttaṃ

८. अत्तहितसुत्त

---

98. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Attahitāya paṭipanno no parahitāya, parahitāya paṭipanno no attahitāya, nevattahitāya paṭipanno no parahitāya, attahitāya ceva paṭipanno parahitāya ca. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Aṭṭhamaṃ.

९८. भिक्खूहो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती विद्यमान आहेत. कोणते चार? स्वतःच्या हितासाठी आचरण करणारा पण इतरांच्या हितासाठी नाही, इतरांच्या हितासाठी आचरण करणारा पण स्वतःच्या हितासाठी नाही, स्वतःच्या हितासाठीही आचरण न करणारा आणि इतरांच्या हितासाठीही नाही, आणि स्वतःच्या हितासाठी तसेच इतरांच्या हितासाठीही आचरण करणारा. भिक्खूहो, हेच ते चार प्रकारचे व्यक्ती जगात विद्यमान आहेत. आठवे.

---

9. Sikkhāpadasuttaṃ

९. सिक्खापदसुत्त

---

99. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Attahitāya paṭipanno no parahitāya, parahitāya paṭipanno no attahitāya, nevattahitāya paṭipanno no parahitāya, attahitāya ceva paṭipanno parahitāya ca.

९९. भिक्खूहो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती विद्यमान आहेत. कोणते चार? स्वतःच्या हितासाठी आचरण करणारा पण इतरांच्या हितासाठी नाही, इतरांच्या हितासाठी आचरण करणारा पण स्वतःच्या हितासाठी नाही, स्वतःच्या हितासाठीही आचरण न करणारा आणि इतरांच्या हितासाठीही नाही, आणि स्वतःच्या हितासाठी तसेच इतरांच्या हितासाठीही आचरण करणारा.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo attanā pāṇātipātā paṭivirato hoti, no paraṃ pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti; attanā adinnādānā paṭivirato hoti, no paraṃ adinnādānā veramaṇiyā samādapeti; attanā kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, no paraṃ kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti[Pg.412]; attanā musāvādā paṭivirato hoti, no paraṃ musāvādā veramaṇiyā samādapeti; attanā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, no paraṃ surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā samādapeti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya.

आणि भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी आचरण करणारी पण इतरांच्या हितासाठी आचरण न करणारी कशी असते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून अलिप्त राहते, परंतु इतरांना प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करत नाही; स्वतः अदिन्नादानापासून अलिप्त राहते, परंतु इतरांना अदिन्नादानापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करत नाही; स्वतः कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त राहते, परंतु इतरांना कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करत नाही; स्वतः मुसावादापासून अलिप्त राहते, परंतु इतरांना मुसावादापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करत नाही; स्वतः सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त राहते, परंतु इतरांना सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी आचरण करणारी असते, पण इतरांच्या हितासाठी नाही.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo attanā pāṇātipātā appaṭivirato hoti, paraṃ pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti; attanā adinnādānā appaṭivirato hoti, paraṃ adinnādānā veramaṇiyā samādapeti; attanā kāmesumicchācārā appaṭivirato hoti, paraṃ kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti; attanā musāvādā appaṭivirato hoti, paraṃ musāvādā veramaṇiyā samādapeti; attanā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā appaṭivirato hoti, paraṃ surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā samādapeti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya.

आणि भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती इतरांच्या हितासाठी आचरण करणारी पण स्वतःच्या हितासाठी आचरण न करणारी कशी असते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून अलिप्त राहत नाही, परंतु इतरांना प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः अदिन्नादानापासून अलिप्त राहत नाही, परंतु इतरांना अदिन्नादानापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त राहत नाही, परंतु इतरांना कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः मुसावादापासून अलिप्त राहत नाही, परंतु इतरांना मुसावादापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त राहत नाही, परंतु इतरांना सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती इतरांच्या हितासाठी आचरण करणारी असते, पण स्वतःच्या हितासाठी नाही.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo nevattahitāya paṭipanno hoti no parahitāya? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo attanā pāṇātipātā appaṭivirato hoti, no paraṃ pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti…pe… attanā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā appaṭivirato hoti, no paraṃ surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā samādapeti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo nevattahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya.

“आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती स्वतःच्या कल्याणासाठीही कार्यरत नसते आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही कार्यरत नसते, हे कसे? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहत नाही आणि इतरांनाही प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करत नाही... पे... स्वतः सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून (मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून) अलिप्त राहत नाही आणि इतरांनाही मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती स्वतःच्या कल्याणासाठीही कार्यरत नसते आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही कार्यरत नसते.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti, parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti…pe… attanā ca surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, parañca surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā samādapeti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Navamaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती स्वतःच्या कल्याणासाठीही कार्यरत असते आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही कार्यरत असते, हे कसे? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहते आणि इतरांनाही प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करते... पे... स्वतः सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून (मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून) अलिप्त राहते आणि इतरांनाही मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती स्वतःच्या कल्याणासाठीही कार्यरत असते आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही कार्यरत असते. भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत.” नववे (सुत्त).

---

10. Potaliyasuttaṃ

१०. पोतलीय सुत्त

---

100. Atha [Pg.413] kho potaliyo paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho potaliyaṃ paribbājakaṃ bhagavā etadavoca –

१००. त्यानंतर पोतलीय परिव्राजक जेथे भगवान होते तेथे गेला; तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण आटोपून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या पोतलीय परिव्राजकाला भगवान म्हणाले –

---

‘‘Cattārome, potaliya, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, potaliya, ekacco puggalo avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Idha pana, potaliya, ekacco puggalo vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Idha pana, potaliya, ekacco puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Idha pana, potaliya, ekacco puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Ime kho, potaliya, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ kho, potaliya, catunnaṃ puggalānaṃ katamo te puggalo khamati abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti?

“पोतलीय, या जगात चार प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? पोतलीय, या जगात एखादी व्यक्ती निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करते; परंतु स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुती योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करत नाही. पोतलीय, या जगात दुसरी एखादी व्यक्ती स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुती योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करते; परंतु निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करत नाही. पोतलीय, या जगात तिसरी एखादी व्यक्ती निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करत नाही; आणि स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुतीही योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करत नाही. पोतलीय, या जगात चौथी एखादी व्यक्ती निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करते; आणि स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुतीही योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करते. पोतलीय, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. पोतलीय, या चार प्रकारच्या लोकांपैकी तुला कोणता माणूस सर्वात उत्तम आणि श्रेष्ठ वाटतो?”

---

‘‘Cattārome, bho gotama, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bho gotama, ekacco puggalo avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Idha pana, bho gotama, ekacco puggalo vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Idha pana, bho gotama, ekacco puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Idha [Pg.414] pana, bho gotama, ekacco puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Ime kho, bho gotama, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, bho gotama, catunnaṃ puggalānaṃ yvāyaṃ puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena; ayaṃ me puggalo khamati imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro ca. Taṃ kissa hetu? Abhikkantā hesā, bho gotama, yadidaṃ upekkhā’’ti.

“हे गौतम, या जगात चार प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? हे गौतम, या जगात एखादी व्यक्ती निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करते; परंतु स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुती योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करत नाही. हे गौतम, या जगात दुसरी एखादी व्यक्ती स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुती योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करते; परंतु निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करत नाही. हे गौतम, या जगात तिसरी एखादी व्यक्ती निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करत नाही; आणि स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुतीही योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करत नाही. हे गौतम, या जगात चौथी एखादी व्यक्ती निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करते; आणि स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुतीही योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करते. हे गौतम, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. या चार प्रकारच्या लोकांपैकी, जो मनुष्य निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करत नाही आणि स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुतीही योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करत नाही; तोच मनुष्य मला या चार लोकांमध्ये सर्वात उत्तम आणि श्रेष्ठ वाटतो. त्याचे कारण काय? कारण, हे गौतम, उपेक्षा (तटस्थता) हीच सर्वात उत्तम आहे.”

---

‘‘Cattārome, potaliya, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro…pe… ime kho, potaliya, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ kho, potaliya, catunnaṃ puggalānaṃ yvāyaṃ puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena; ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro ca. Taṃ kissa hetu? Abhikkantā hesā, potaliya, yadidaṃ tattha tattha kālaññutā’’ti.

“पोतलीय, या जगात चार प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? ...पे... पोतलीय, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. या चार प्रकारच्या लोकांपैकी, जो मनुष्य निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करतो आणि स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुतीही योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करतो; तोच मनुष्य या चार लोकांमध्ये सर्वात उत्तम आणि श्रेष्ठ आहे. त्याचे कारण काय? कारण, पोतलीय, त्या त्या प्रसंगी योग्य वेळ जाणणे (कालज्ञता) हेच सर्वात उत्तम आहे.”

---

‘‘Cattārome, bho gotama, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro…pe… ime kho, bho gotama, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, bho gotama, catunnaṃ puggalānaṃ yvāyaṃ puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā bhūtaṃ tacchaṃ kālena, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā bhūtaṃ tacchaṃ kālena; ayaṃ me puggalo khamati imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro ca. Taṃ kissa hetu? Abhikkantā hesā, bho gotama, yadidaṃ tattha tattha kālaññutā.

“हे गौतम, या जगात चार प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? ...पे... हे गौतम, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. या चार प्रकारच्या लोकांपैकी, जो मनुष्य निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करतो आणि स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुतीही योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे करतो; तोच मनुष्य मला या चार लोकांमध्ये सर्वात उत्तम आणि श्रेष्ठ वाटतो. त्याचे कारण काय? कारण, हे गौतम, त्या त्या प्रसंगी योग्य वेळ जाणणे (कालज्ञता) हेच सर्वात उत्तम आहे.”

---

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti, evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito[Pg.415]. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Dasamaṃ.

“अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! जसे एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक मार्गांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्षुसंघाला शरण जातो. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून आजीवन शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” दहावे (सुत्त).

---

Asuravaggo pañcamo.

असुरवर्ग पाचवा समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

---

Asuro tayo samādhī, chavālātena pañcamaṃ;

Rāgo nisanti attahitaṃ, sikkhā potaliyena cāti.

असुर, तीन समाधी, पाचवे शवालात (स्मशानातील जळते लाकूड), राग, निसन्ति, आत्महित, शिक्षा आणि पोतलि.

---

Dutiyapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

दुसरे पन्नासक समाप्त झाले.

---

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

३. तिसरे पन्नासक

---

(11) 1. Valāhakavaggo

(११) १. वलाहक वग्ग (मेघ वर्ग)

---

1. Paṭhamavalāhakasuttaṃ

१. प्रथम वलाहक सूत्त (पहिले मेघ सूत्त)

---

101. Evaṃ [Pg.416] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१०१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूहो!” “भदंत!” असे त्या भिक्खूंनी भगवंतांना उत्तर दिले. भगवान म्हणाले –

---

‘‘Cattārome, bhikkhave, valāhakā. Katame cattāro? Gajjitā no vassitā, vassitā no gajjitā, neva gajjitā no vassitā, gajjitā ca vassitā ca. Ime kho, bhikkhave, cattāro valāhakā. Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattāro valāhakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Gajjitā no vassitā, vassitā no gajjitā, neva gajjitā no vassitā, gajjitā ca vassitā ca.

“भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे मेघ आहेत. कोणते चार? गर्जना करणारे पण न बरसणारे, बरसणारे पण गर्जना न करणारे, गर्जनाही न करणारे आणि न बरसणारे, आणि गर्जना करणारे व बरसणारे सुद्धा. भिक्खूहो, हेच ते चार प्रकारचे मेघ आहेत. याचप्रमाणे, भिक्खूहो, या जगात मेघांसारखे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? गर्जना करणारे पण न बरसणारे, बरसणारे पण गर्जना न करणारे, गर्जनाही न करणारे आणि न बरसणारे, आणि गर्जना करणारे व बरसणारे सुद्धा.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo gajjitā hoti no vassitā? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāsitā hoti, no kattā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo gajjitā hoti, no vassitā. Seyyathāpi so, bhikkhave, valāhako gajjitā, no vassitā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्खूहो, व्यक्ती गर्जना करणारा पण न बरसणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती केवळ बोलणारा असतो, पण कृती न करणारा असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती गर्जना करणारा पण न बरसणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो मेघ गर्जना करतो पण बरसत नाही, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या मेघाची उपमा देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo vassitā hoti, no gajjitā? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo kattā hoti, no bhāsitā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo vassitā hoti, no gajjitā. Seyyathāpi so, bhikkhave, valāhako vassitā, no gajjitā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्खूहो, व्यक्ती बरसणारा पण गर्जना न करणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती कृती करणारा असतो, पण बोलणारा नसतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती बरसणारा पण गर्जना न करणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो मेघ बरसतो पण गर्जना करत नाही, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या मेघाची उपमा देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo neva gajjitā hoti, no vassitā? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo neva bhāsitā hoti, no kattā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo neva gajjitā hoti, no vassitā. Seyyathāpi [Pg.417] so, bhikkhave, valāhako neva gajjitā, no vassitā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्खूहो, व्यक्ती गर्जनाही न करणारा आणि न बरसणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती बोलणाराही नसतो आणि कृती करणाराही नसतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती गर्जनाही न करणारा आणि न बरसणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो मेघ गर्जनाही करत नाही आणि बरसतही नाही, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या मेघाची उपमा देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo gajjitā ca hoti vassitā ca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāsitā ca hoti kattā ca. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo gajjitā ca hoti vassitā ca. Seyyathāpi so, bhikkhave, valāhako gajjitā ca vassitā ca; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ime kho, bhikkhave, cattāro valāhakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Paṭhamaṃ.

“आणि भिक्खूहो, व्यक्ती गर्जना करणारा आणि बरसणारा सुद्धा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती बोलणाराही असतो आणि कृती करणाराही असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती गर्जना करणारा आणि बरसणारा सुद्धा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो मेघ गर्जनाही करतो आणि बरसतोही, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या मेघाची उपमा देतो. भिक्खूहो, हेच ते चार प्रकारचे मेघांसारखे व्यक्ती या जगात अस्तित्वात आहेत.” पहिले सूत्त समाप्त.

---

2. Dutiyavalāhakasuttaṃ

२. दुसरे वलाहक सूत्त (दुसरे मेघ सूत्त)

---

102. ‘‘Cattārome, bhikkhave, valāhakā. Katame cattāro? Gajjitā no vassitā, vassitā no gajjitā, neva gajjitā no vassitā gajjitā ca vassitā ca. Ime kho, bhikkhave, cattāro valāhakā. Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattāro valāhakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Gajjitā no vassitā, vassitā no gajjitā, neva gajjitā no vassitā, gajjitā ca vassitā ca.

१०२. “भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे मेघ आहेत. कोणते चार? गर्जना करणारे पण न बरसणारे, बरसणारे पण गर्जना न करणारे, गर्जनाही न करणारे आणि न बरसणारे, आणि गर्जना करणारे व बरसणारे सुद्धा. भिक्खूहो, हेच ते चार प्रकारचे मेघ आहेत. याचप्रमाणे, भिक्खूहो, या जगात मेघांसारखे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? गर्जना करणारे पण न बरसणारे, बरसणारे पण गर्जना न करणारे, गर्जनाही न करणारे आणि न बरसणारे, आणि गर्जना करणारे व बरसणारे सुद्धा.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo gajjitā hoti, no vassitā? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo gajjitā hoti, no vassitā. Seyyathāpi so, bhikkhave, valāhako gajjitā, no vassitā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्खूहो, व्यक्ती गर्जना करणारा पण न बरसणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती धम्माचा अभ्यास करतो – जसे की सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म आणि वेदल्ल. परंतु, तो ‘हे दुःख आहे’ हे जसे आहे तसे जाणत नाही; ‘हा दुःखसमुदय आहे’ हे जसे आहे तसे जाणत नाही; ‘हा दुःखनिरोध आहे’ हे जसे आहे तसे जाणत नाही; ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे जसे आहे तसे जाणत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती गर्जना करणारा पण न बरसणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो मेघ गर्जना करतो पण बरसत नाही, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या मेघाची उपमा देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo vassitā hoti, no gajjitā? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dhammaṃ na pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti [Pg.418] yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo vassitā hoti, no gajjitā. Seyyathāpi so, bhikkhave, valāhako vassitā, no gajjitā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्खूहो, व्यक्ती बरसणारा पण गर्जना न करणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती धम्माचा अभ्यास करत नाही – जसे की सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म आणि वेदल्ल. परंतु, तो ‘हे दुःख आहे’ हे जसे आहे तसे जाणतो... तसेच... ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे जसे आहे तसे जाणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती बरसणारा पण गर्जना न करणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो मेघ बरसतो पण गर्जना करत नाही, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या मेघाची उपमा देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo neva gajjitā hoti, no vassitā? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo neva dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo neva gajjitā hoti, no vassitā. Seyyathāpi so, bhikkhave, valāhako neva gajjitā, no vassitā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्खूहो, व्यक्ती गर्जनाही न करणारा आणि न बरसणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती धम्माचा अभ्यासही करत नाही – जसे की सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म आणि वेदल्ल. आणि तो ‘हे दुःख आहे’ हे जसे आहे तसे जाणत नाही... तसेच... ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे जसे आहे तसे जाणत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती गर्जनाही न करणारा आणि न बरसणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो मेघ गर्जनाही करत नाही आणि बरसतही नाही, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या मेघाची उपमा देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo gajjitā ca hoti vassitā ca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo gajjitā ca hoti vassitā ca. Seyyathāpi so, bhikkhave, valāhako gajjitā ca vassitā ca; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ime kho, bhikkhave, cattāro valāhakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Dutiyaṃ.

“आणि भिक्खूहो, व्यक्ती गर्जना करणारा आणि बरसणारा सुद्धा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती धम्माचा अभ्यास करतो – जसे की सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म आणि वेदल्ल. आणि तो ‘हे दुःख आहे’ हे जसे आहे तसे जाणतो... तसेच... ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे जसे आहे तसे जाणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती गर्जना करणारा आणि बरसणारा सुद्धा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो मेघ गर्जनाही करतो आणि बरसतोही, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या मेघाची उपमा देतो. भिक्खूहो, हेच ते चार प्रकारचे मेघांसारखे व्यक्ती या जगात अस्तित्वात आहेत.” दुसरे सूत्त समाप्त.

---

3. Kumbhasuttaṃ

३. कुंभ सूत्त (घडा सूत्त)

---

103. ‘‘Cattārome, bhikkhave, kumbhā. Katame cattāro? Tuccho pihito, pūro vivaṭo, tuccho vivaṭo, pūro pihito – ime kho, bhikkhave, cattāro kumbhā. Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattāro kumbhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Tuccho pihito, pūro vivaṭo, tuccho vivaṭo, pūro pihito.

१०३. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे घट (पाण्याचे घडे) आहेत. कोणते चार? रिकामे आणि झाकलेले, भरलेले आणि उघडे, रिकामे आणि उघडे, आणि भरलेले आणि झाकलेले - भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे घट आहेत. याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जगामध्ये घटांची उपमा दिलेले हे चार प्रकारचे व्यक्ती विद्यमान आहेत. कोणते चार? रिकामे आणि झाकलेले, भरलेले आणि उघडे, रिकामे आणि उघडे, आणि भरलेले आणि झाकलेले.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo tuccho hoti pihito? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo tuccho hoti pihito[Pg.419]. Seyyathāpi so, bhikkhave, kumbho tuccho pihito; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती रिकामी आणि झाकलेली कशी असते? येथे, भिक्षूंनो, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे व मागे फिरणे, समोर पाहणे व बाजूला पाहणे, अवयव आकुंचन करणे व प्रसरण करणे, आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे अत्यंत प्रसन्नतादायक असते. परंतु, ती व्यक्ती ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत (आहे तसे) जाणत नाही... ‘ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) आहे’ हे यथाभूत जाणत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती रिकामी आणि झाकलेली असते. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो घट रिकामा आणि झाकलेला असतो, तशीच उपमा मी या व्यक्तीला देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo pūro hoti vivaṭo? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo pūro hoti vivaṭo. Seyyathāpi so, bhikkhave, kumbho pūro vivaṭo; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती भरलेली आणि उघडी कशी असते? येथे, भिक्षूंनो, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे व मागे फिरणे, समोर पाहणे व बाजूला पाहणे, अवयव आकुंचन करणे व प्रसरण करणे, आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. परंतु, ती व्यक्ती ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत जाणते... ‘ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे’ हे यथाभूत जाणते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती भरलेली आणि उघडी असते. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो घट भरलेला आणि उघडा असतो, तशीच उपमा मी या व्यक्तीला देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo tuccho hoti vivaṭo? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo tuccho hoti vivaṭo. Seyyathāpi so, bhikkhave, kumbho tuccho vivaṭo; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती रिकामी आणि उघडी कशी असते? येथे, भिक्षूंनो, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे व मागे फिरणे, समोर पाहणे व बाजूला पाहणे, अवयव आकुंचन करणे व प्रसरण करणे, आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. आणि ती व्यक्ती ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत जाणत नाही... ‘ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे’ हे यथाभूत जाणत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती रिकामी आणि उघडी असते. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो घट रिकामा आणि उघडा असतो, तशीच उपमा मी या व्यक्तीला देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo pūro hoti pihito? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo pūro hoti pihito. Seyyathāpi so, bhikkhave, kumbho pūro pihito; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ime kho, bhikkhave, cattāro kumbhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Tatiyaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती भरलेली आणि झाकलेली कशी असते? येथे, भिक्षूंनो, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे व मागे फिरणे, समोर पाहणे व बाजूला पाहणे, अवयव आकुंचन करणे व प्रसरण करणे, आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे अत्यंत प्रसन्नतादायक असते. आणि ती व्यक्ती ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत जाणते... ‘ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे’ हे यथाभूत जाणते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती भरलेली आणि झाकलेली असते. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो घट भरलेला आणि झाकलेला असतो, तशीच उपमा मी या व्यक्तीला देतो. भिक्षूंनो, जगामध्ये घटांची उपमा दिलेले हे चार प्रकारचे व्यक्ती विद्यमान आहेत.” (तिसरे)

---

4. Udakarahadasuttaṃ

४. उदकरहदसुत्त

---

104. ‘‘Cattārome, bhikkhave, udakarahadā. Katame cattāro? Uttāno gambhīrobhāso, gambhīro uttānobhāso, uttāno uttānobhāso, gambhīro gambhīrobhāso – ime kho, bhikkhave, cattāro udakarahadā. Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattāro udakarahadūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Uttāno gambhīrobhāso[Pg.420], gambhīro uttānobhāso, uttāno uttānobhāso, gambhīro gambhīrobhāso.

१०४. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे पाण्याचे तलाव आहेत. कोणते चार? उथळ पण खोल भासणारा, खोल पण उथळ भासणारा, उथळ आणि उथळच भासणारा, आणि खोल आणि खोलच भासणारा - भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे पाण्याचे तलाव आहेत. याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जगामध्ये पाण्याच्या तलावांची उपमा दिलेले हे चार प्रकारचे व्यक्ती विद्यमान आहेत. कोणते चार? उथळ पण खोल भासणारा, खोल पण उथळ भासणारा, उथळ आणि उथळच भासणारा, आणि खोल आणि खोलच भासणारा.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo uttāno hoti gambhīrobhāso? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo uttāno hoti gambhīrobhāso. Seyyathāpi so, bhikkhave, udakarahado uttāno gambhīrobhāso; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती उथळ पण खोल भासणारी कशी असते? येथे, भिक्षूंनो, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे व मागे फिरणे, समोर पाहणे व बाजूला पाहणे, अवयव आकुंचन करणे व प्रसरण करणे, आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे अत्यंत प्रसन्नतादायक असते. परंतु, ती व्यक्ती ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत जाणत नाही... ‘ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे’ हे यथाभूत जाणत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती उथळ पण खोल भासणारी असते. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो पाण्याचा तलाव उथळ पण खोल भासणारा असतो, तशीच उपमा मी या व्यक्तीला देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo gambhīro hoti uttānobhāso? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo gambhīro hoti uttānobhāso. Seyyathāpi so, bhikkhave, udakarahado gambhīro uttānobhāso; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती खोल पण उथळ भासणारी कशी असते? येथे, भिक्षूंनो, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे व मागे फिरणे, समोर पाहणे व बाजूला पाहणे, अवयव आकुंचन करणे व प्रसरण करणे, आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. परंतु, ती व्यक्ती ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत जाणते... ‘ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे’ हे यथाभूत जाणते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती खोल पण उथळ भासणारी असते. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो पाण्याचा तलाव खोल पण उथळ भासणारा असतो, तशीच उपमा मी या व्यक्तीला देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo uttāno hoti uttānobhāso? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo uttāno hoti uttānobhāso. Seyyathāpi so, bhikkhave, udakarahado uttāno uttānobhāso; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्षूंनो, एखादी व्यक्ती उथळ आणि उथळच भासणारी कशी असते? येथे, भिक्षूंनो, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे व मागे फिरणे, समोर पाहणे व बाजूला पाहणे, अवयव आकुंचन करणे व प्रसरण करणे, आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. आणि ती व्यक्ती ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत जाणत नाही... ‘ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे’ हे यथाभूत जाणत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे व्यक्ती उथळ आणि उथळच भासणारी असते. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो पाण्याचा तलाव उथळ आणि उथळच भासणारा असतो, तशीच उपमा मी या व्यक्तीला देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo gambhīro hoti gambhīrobhāso? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo gambhīro hoti gambhīrobhāso. Seyyathāpi so, bhikkhave, udakarahado gambhīro gambhīrobhāso; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ime kho[Pg.421], bhikkhave, cattāro udakarahadūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Catutthaṃ.

"भिक्खूहो, एखादा मनुष्य खोल आणि खोल दिसणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आखडणे, ते पसरवणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक असते. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणतो... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य खोल आणि खोल दिसणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो पाण्याचा डोह खोल आणि खोल दिसणारा असतो; त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या डोहासारखा म्हणतो. भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे पाण्याच्या डोहासारखे मनुष्य जगात अस्तित्वात आहेत." चौथे.

---

5. Ambasuttaṃ

५. आंब्याचे सुत्त (अम्बसुत्त)

---

105. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, ambāni. Katamāni cattāri? Āmaṃ pakkavaṇṇi, pakkaṃ āmavaṇṇi, āmaṃ āmavaṇṇi, pakkaṃ pakkavaṇṇi – imāni kho, bhikkhave, cattāri ambāni. Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattāro ambūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Āmo pakkavaṇṇī, pakko āmavaṇṇī, āmo āmavaṇṇī, pakko pakkavaṇṇī.

१०५. "भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे आंबे आहेत. कोणते चार? आतून कच्चे पण बाहेरून पिकलेल्या रंगाचे; आतून पिकलेले पण बाहेरून कच्च्या रंगाचे; आतून कच्चे आणि बाहेरूनही कच्च्या रंगाचे; आणि आतून पिकलेले आणि बाहेरूनही पिकलेल्या रंगाचे – भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे आंबे आहेत. याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जगात आंब्यासारखे चार प्रकारचे मनुष्य अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? कच्चे पण पिकलेल्या रंगाचे दिसणारे; पिकलेले पण कच्च्या रंगाचे दिसणारे; कच्चे आणि कच्च्याच रंगाचे दिसणारे; आणि पिकलेले आणि पिकलेल्याच रंगाचे दिसणारे."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo āmo hoti pakkavaṇṇī? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo āmo hoti pakkavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, ambaṃ āmaṃ pakkavaṇṇi; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

"भिक्खूहो, एखादा मनुष्य आतून कच्चा पण बाहेरून पिकलेल्या रंगाचा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आखडणे, ते पसरवणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक असते. परंतु तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणत नाही... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य आतून कच्चा पण बाहेरून पिकलेल्या रंगाचा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो आंबा आतून कच्चा पण बाहेरून पिकलेल्या रंगाचा असतो; त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या आंब्यासारखा म्हणतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo pakko hoti āmavaṇṇī? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo pakko hoti āmavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, ambaṃ pakkaṃ āmavaṇṇi; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

"भिक्खूहो, एखादा मनुष्य आतून पिकलेला पण बाहेरून कच्च्या रंगाचा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आखडणे, ते पसरवणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. परंतु तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणतो... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य आतून पिकलेला पण बाहेरून कच्च्या रंगाचा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो आंबा आतून पिकलेला पण बाहेरून कच्च्या रंगाचा असतो; त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या आंब्यासारखा म्हणतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo āmo hoti āmavaṇṇī? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo āmo hoti āmavaṇṇī[Pg.422]. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, ambaṃ āmaṃ āmavaṇṇi; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

"भिक्खूहो, एखादा मनुष्य आतून कच्चा आणि बाहेरूनही कच्च्या रंगाचा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आखडणे, ते पसरवणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. आणि तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणत नाही... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य आतून कच्चा आणि बाहेरूनही कच्च्या रंगाचा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो आंबा आतून कच्चा आणि बाहेरूनही कच्च्या रंगाचा असतो; त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या आंब्यासारखा म्हणतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo pakko hoti pakkavaṇṇī? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo pakko hoti pakkavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, ambaṃ pakkaṃ pakkavaṇṇi; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ime kho, bhikkhave, cattāro ambūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Pañcamaṃ.

"भिक्खूहो, एखादा मनुष्य आतून पिकलेला आणि बाहेरूनही पिकलेल्या रंगाचा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आखडणे, ते पसरवणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक असते. आणि तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणतो... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य आतून पिकलेला आणि बाहेरूनही पिकलेल्या रंगाचा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो आंबा आतून पिकलेला आणि बाहेरूनही पिकलेल्या रंगाचा असतो; त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या आंब्यासारखा म्हणतो. भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे आंब्यासारखे मनुष्य जगात अस्तित्वात आहेत." पाचवे.

---

6. Dutiyaambasuttaṃ

६. दुसरे आंब्याचे सुत्त (दुतीय अम्बसुत्त)

---

(Chaṭṭhaṃ uttānatthamevāti aṭṭhakathāyaṃ dassitaṃ, pāḷipotthakesu pana katthacipi na dissati.)

(सहावे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे असे अट्ठकथेत दाखवले आहे, परंतु पालि पुस्तकांमध्ये ते कोठेही आढळत नाही.)

---

7. Mūsikasuttaṃ

७. उंदराचे सुत्त (मूसिकसुत्त)

---

107. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, mūsikā. Katamā catasso? Gādhaṃ kattā no vasitā, vasitā no gādhaṃ kattā, neva gādhaṃ kattā no vasitā, gādhaṃ kattā ca vasitā ca – imā kho, bhikkhave, catasso mūsikā. Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattāro mūsikūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Gādhaṃ kattā no vasitā, vasitā no gādhaṃ kattā, neva gādhaṃ kattā no vasitā, gādhaṃ kattā ca vasitā ca.

१०७. "भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे उंदीर आहेत. कोणते चार? केवळ बीळ तयार करणारा पण त्यात न राहणारा; केवळ बिळात राहणारा पण बीळ तयार न करणारा; बीळ तयारही न करणारा आणि त्यात न राहणारा; आणि बीळ तयार करणारा व त्यात राहणारा सुद्धा – भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे उंदीर आहेत. याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जगात उंदरासारखे चार प्रकारचे मनुष्य अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? केवळ बीळ तयार करणारा पण त्यात न राहणारा; केवळ बिळात राहणारा पण बीळ तयार न करणारा; बीळ तयारही न करणारा आणि त्यात न राहणारा; आणि बीळ तयार करणारा व त्यात राहणारा सुद्धा."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo gādhaṃ kattā hoti no vasitā? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo gādhaṃ kattā hoti, no vasitā. Seyyathāpi sā, bhikkhave, mūsikā gādhaṃ kattā, no vasitā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

"भिक्खूहो, एखादा मनुष्य केवळ बीळ तयार करणारा पण त्यात न राहणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य धम्माचा अभ्यास करतो – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. परंतु तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणत नाही... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य केवळ बीळ तयार करणारा पण त्यात न राहणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो उंदीर केवळ बीळ तयार करतो पण त्यात राहत नाही; त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या उंदरासारखा म्हणतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo vasitā hoti, no gādhaṃ kattā? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dhammaṃ na pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ[Pg.423], udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo vasitā hoti, no gādhaṃ kattā. Seyyathāpi sā, bhikkhave, mūsikā vasitā hoti, no gādhaṃ kattā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ, puggalaṃ vadāmi.

"भिक्खूहो, एखादा मनुष्य केवळ बिळात राहणारा पण बीळ तयार न करणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य धम्माचा अभ्यास करत नाही – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. परंतु तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणतो... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य केवळ बिळात राहणारा पण बीळ तयार न करणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो उंदीर केवळ बिळात राहतो पण बीळ तयार करत नाही; त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला त्या उंदरासारखा म्हणतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo neva gādhaṃ kattā hoti no vasitā? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dhammaṃ na pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo neva gādhaṃ kattā hoti, no vasitā. Seyyathāpi sā, bhikkhave, mūsikā neva gādhaṃ kattā hoti, no vasitā; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“भिक्खूहो, एखादा मनुष्य बिळही न करणारा आणि त्यात न राहणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य धम्माचा अभ्यास करत नाही – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. तो ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत (आहे तसे) जाणत नाही... पे०... ‘ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आहे’ हे यथाभूत जाणत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य बिळही न करणारा आणि त्यात न राहणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो उंदीर बिळही करत नाही आणि त्यात राहतही नाही; भिक्खूहो, मी या मनुष्याला त्याच्यासारखाच (त्या उंदराची उपमा असलेला) म्हणतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo gādhaṃ kattā ca hoti vasitā ca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo gādhaṃ kattā ca hoti vasitā ca. Seyyathāpi sā, bhikkhave, mūsikā gādhaṃ kattā ca hoti vasitā ca; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ime kho, bhikkhave, cattāro mūsikūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Sattamaṃ.

“भिक्खूहो, एखादा मनुष्य बिळ करणारा आणि त्यात राहणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य धम्माचा अभ्यास करतो – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. तो ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत जाणतो... पे०... ‘ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथाभूत जाणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य बिळ करणारा आणि त्यात राहणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो उंदीर बिळ करतो आणि त्यात राहतो; भिक्खूहो, मी या मनुष्याला त्याच्यासारखाच म्हणतो. भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे उंदराची उपमा असलेले मनुष्य जगात अस्तित्वात आहेत.” सातवे सुत्त समाप्त.

---

8. Balībaddasuttaṃ

८. बलीबद्द सुत्त (बैल सुत्त)

---

108. ‘‘Cattārome, bhikkhave, balībaddā. Katame cattāro? Sagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, paragavacaṇḍo no sagavacaṇḍo, sagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca, neva sagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo – ime kho, bhikkhave, cattāro balībaddā. Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattāro balībaddūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Sagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, paragavacaṇḍo no sagavacaṇḍo, sagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca, neva sagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo.

१०८. “भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे बैल आहेत. कोणते चार? आपल्या कळपात उग्र असणारा पण दुसऱ्याच्या कळपात उग्र नसणारा; दुसऱ्याच्या कळपात उग्र असणारा पण आपल्या कळपात उग्र नसणारा; आपल्या कळपातही उग्र असणारा आणि दुसऱ्याच्या कळपातही उग्र असणारा; आपल्या कळपातही उग्र नसणारा आणि दुसऱ्याच्या कळपातही उग्र नसणारा – भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे बैल आहेत. भिक्खूहो, याचप्रमाणे बैलाची उपमा असलेले चार प्रकारचे मनुष्य जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? आपल्या समूहात उग्र असणारा पण दुसऱ्याच्या समूहात उग्र नसणारा; दुसऱ्याच्या समूहात उग्र असणारा पण आपल्या समूहात उग्र नसणारा; आपल्या समूहातही उग्र असणारा आणि दुसऱ्याच्या समूहातही उग्र असणारा; आपल्या समूहातही उग्र नसणारा आणि दुसऱ्याच्या समूहातही उग्र नसणारा.”

---

‘‘Kathañca[Pg.424], bhikkhave, puggalo sagavacaṇḍo hoti, no paragavacaṇḍo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sakaparisaṃ ubbejetā hoti, no paraparisaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo sagavacaṇḍo hoti, no paragavacaṇḍo. Seyyathāpi so, bhikkhave, balībaddo sagavacaṇḍo, no paragavacaṇḍo; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“भिक्खूहो, एखादा मनुष्य आपल्या समूहात उग्र असणारा पण दुसऱ्याच्या समूहात उग्र नसणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य आपल्या स्वतःच्या परिषदेला भयभीत करणारा असतो, पण दुसऱ्याच्या परिषदेला नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य आपल्या समूहात उग्र असणारा पण दुसऱ्याच्या समूहात उग्र नसणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो बैल आपल्या कळपात उग्र असतो पण दुसऱ्याच्या कळपात नाही; भिक्खूहो, मी या मनुष्याला त्याच्यासारखाच म्हणतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo paragavacaṇḍo hoti, no sagavacaṇḍo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo paraparisaṃ ubbejetā hoti, no sakaparisaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo paragavacaṇḍo hoti, no sagavacaṇḍo. Seyyathāpi so, bhikkhave, balībaddo paragavacaṇḍo, no sagavacaṇḍo; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“भिक्खूहो, एखादा मनुष्य दुसऱ्याच्या समूहात उग्र असणारा पण आपल्या समूहात उग्र नसणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य दुसऱ्याच्या परिषदेला भयभीत करणारा असतो, पण आपल्या स्वतःच्या परिषदेला नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य दुसऱ्याच्या समूहात उग्र असणारा पण आपल्या समूहात उग्र नसणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो बैल दुसऱ्याच्या कळपात उग्र असतो पण आपल्या कळपात नाही; भिक्खूहो, मी या मनुष्याला त्याच्यासारखाच म्हणतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo sagavacaṇḍo ca hoti paragavacaṇḍo ca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sakaparisaṃ ubbejetā hoti paraparisañca. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo sagavacaṇḍo ca hoti paragavacaṇḍo ca. Seyyathāpi so, bhikkhave, balībaddo sagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“भिक्खूहो, एखादा मनुष्य आपल्या समूहातही उग्र असणारा आणि दुसऱ्याच्या समूहातही उग्र असणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य आपल्या स्वतःच्या परिषदेलाही भयभीत करणारा असतो आणि दुसऱ्याच्या परिषदेलाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य आपल्या समूहातही उग्र असणारा आणि दुसऱ्याच्या समूहातही उग्र असणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो बैल आपल्या कळपातही उग्र असतो आणि दुसऱ्याच्या कळपातही; भिक्खूहो, मी या मनुष्याला त्याच्यासारखाच म्हणतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo neva sagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo neva sakaparisaṃ ubbejetā hoti, no paraparisañca. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo neva sagavacaṇḍo hoti, no paragavacaṇḍo. Seyyathāpi so, bhikkhave, balībaddo neva sagavacaṇḍo, no paragavacaṇḍo; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ime kho, bhikkhave, cattāro balībaddūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Aṭṭhamaṃ.

“भिक्खूहो, एखादा मनुष्य आपल्या समूहातही उग्र नसणारा आणि दुसऱ्याच्या समूहातही उग्र नसणारा कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य आपल्या स्वतःच्या परिषदेलाही भयभीत करत नाही आणि दुसऱ्याच्या परिषदेलाही नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य आपल्या समूहातही उग्र नसणारा आणि दुसऱ्याच्या समूहातही उग्र नसणारा असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो बैल आपल्या कळपातही उग्र नसतो आणि दुसऱ्याच्या कळपातही नाही; भिक्खूहो, मी या मनुष्याला त्याच्यासारखाच म्हणतो. भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे बैलाची उपमा असलेले मनुष्य जगात अस्तित्वात आहेत.” आठवे सुत्त समाप्त.

---

9. Rukkhasuttaṃ

९. रुक्ख सुत्त (वृक्ष सुत्त)

---

109. ‘‘Cattārome, bhikkhave, rukkhā. Katame cattāro? Pheggu phegguparivāro, pheggu sāraparivāro, sāro phegguparivāro, sāro sāraparivāro – ime kho, bhikkhave, cattāro rukkhā. Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattāro rukkhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Pheggu phegguparivāro, pheggu sāraparivāro, sāro phegguparivāro, sāro sāraparivāro.

१०९. “भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे वृक्ष आहेत. कोणते चार? असार (गाभा नसलेला) वृक्ष आणि असार वृक्षांनीच वेढलेला; असार वृक्ष पण स-सार (गाभा असलेल्या) वृक्षांनी वेढलेला; स-सार वृक्ष पण असार वृक्षांनी वेढलेला; आणि स-सार वृक्ष व स-सार वृक्षांनीच वेढलेला – भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे वृक्ष आहेत. भिक्खूहो, याचप्रमाणे वृक्षाची उपमा असलेले चार प्रकारचे मनुष्य जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? असार मनुष्य आणि असार मनुष्यांनीच वेढलेला; असार मनुष्य पण स-सार मनुष्यांनी वेढलेला; स-सार मनुष्य पण असार मनुष्यांनी वेढलेला; आणि स-सार मनुष्य व स-सार मनुष्यांनीच वेढलेला.”

---

‘‘Kathañca[Pg.425], bhikkhave, puggalo pheggu hoti phegguparivāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo; parisāpissa hoti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo pheggu hoti phegguparivāro. Seyyathāpi so, bhikkhave, rukkho pheggu phegguparivāro; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“भिक्खूहो, एखादा मनुष्य असार आणि असार मनुष्यांनीच वेढलेला कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य दुःशील आणि पापी स्वभावाचा असतो; आणि त्याची परिषद देखील दुःशील आणि पापी स्वभावाची असते. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य असार आणि असार मनुष्यांनीच वेढलेला असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो वृक्ष असार आणि असार वृक्षांनीच वेढलेला असतो; भिक्खूहो, मी या मनुष्याला त्याच्यासारखाच म्हणतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo pheggu hoti sāraparivāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo; parisā ca khvassa hoti sīlavatī kalyāṇadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo pheggu hoti sāraparivāro. Seyyathāpi so, bhikkhave, rukkho pheggu sāraparivāro; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“भिक्खूहो, एखादा मनुष्य असार पण स-सार मनुष्यांनी वेढलेला कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य दुःशील आणि पापी स्वभावाचा असतो; परंतु त्याची परिषद मात्र शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाची असते. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य असार पण स-सार मनुष्यांनी वेढलेला असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो वृक्ष असार पण स-सार वृक्षांनी वेढलेला असतो; भिक्खूहो, मी या मनुष्याला त्याच्यासारखाच म्हणतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo sāro hoti phegguparivāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo; parisā ca khvassa hoti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo sāro hoti phegguparivāro. Seyyathāpi so, bhikkhave, rukkho sāro phegguparivāro; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“भिक्खूहो, एखादा मनुष्य स-सार पण असार मनुष्यांनी वेढलेला कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाचा असतो; परंतु त्याची परिषद मात्र दुःशील आणि पापी स्वभावाची असते. भिक्खूहो, अशा प्रकारे मनुष्य स-सार पण असार मनुष्यांनी वेढलेला असतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तो वृक्ष स-सार पण असार वृक्षांनी वेढलेला असतो; भिक्खूहो, मी या मनुष्याला त्याच्यासारखाच म्हणतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo sāro hoti sāraparivāro? Idha bhikkhave, ekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo; parisāpissa hoti sīlavatī kalyāṇadhammā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo sāro hoti sāraparivāro. Seyyathāpi so, bhikkhave, rukkho sāro sāraparivāro; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ime kho, bhikkhave, cattāro rukkhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Navamaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य स्वतः गाभा असलेला आणि गाभा असलेल्या वृक्षांनीच वेढलेला कसा असतो? भिक्षूंनो, या जगात एखादा मनुष्य शीलवान व कल्याणकारी स्वभावाचा असतो; आणि त्याची परिषद (अनुयायी) देखील शीलवान व कल्याणकारी स्वभावाची असते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य स्वतः गाभा असलेला आणि गाभा असलेल्यांनी वेढलेला असतो. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो वृक्ष स्वतः गाभा असलेला आणि गाभा असलेल्या वृक्षांनीच वेढलेला असतो; त्याचप्रमाणे मी या मनुष्याला त्या वृक्षाची उपमा देतो. भिक्षूंनो, वृक्षाची उपमा असलेले हे चार प्रकारचे मनुष्य या जगात अस्तित्वात आहेत.” नववे (सुत्त समाप्त).

---

10. Āsīvisasuttaṃ

१०. आसीवीस सुत्त (विषारी सर्प सुत्त)

---

110. ‘‘Cattārome, bhikkhave, āsīvisā. Katame cattāro? Āgataviso na ghoraviso, ghoraviso na āgataviso, āgataviso ca ghoraviso ca, nevāgataviso na ghoraviso – ime kho, bhikkhave, cattāro āsīvisā. Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattāro āsīvisūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Āgataviso na ghoraviso, ghoraviso na āgataviso[Pg.426], āgataviso ca ghoraviso ca, nevāgataviso na ghoraviso.

११०. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे विषारी सर्प आहेत. कोणते चार? ज्याचे विष वेगाने चढणारे असते पण तीव्र (घातक) नसते; ज्याचे विष तीव्र असते पण वेगाने चढणारे नसते; ज्याचे विष वेगाने चढणारे आणि तीव्र दोन्ही असते; आणि ज्याचे विष वेगाने चढणारेही नसते आणि तीव्रही नसते – भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे विषारी सर्प आहेत. याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, विषारी सर्पाची उपमा असलेले चार प्रकारचे मनुष्य या जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? ज्याचे विष वेगाने चढणारे असते पण तीव्र नसते; ज्याचे विष तीव्र असते पण वेगाने चढणारे नसते; ज्याचे विष वेगाने चढणारे आणि तीव्र दोन्ही असते; आणि ज्याचे विष वेगाने चढणारेही नसते आणि तीव्रही नसते.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo āgataviso hoti, na ghoraviso? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo āgataviso hoti, na ghoraviso. Seyyathāpi so, bhikkhave, āsīviso āgataviso, na ghoraviso; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य वेगाने चढणारे विष असलेला पण तीव्र विष नसलेला कसा असतो? भिक्षूंनो, या जगात एखादा मनुष्य वारंवार क्रोधित होतो, परंतु त्याचा तो क्रोध दीर्घकाळ टिकून राहत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य वेगाने चढणारे विष असलेला पण तीव्र विष नसलेला असतो. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो विषारी सर्प वेगाने चढणारे विष असलेला पण तीव्र विष नसलेला असतो; त्याचप्रमाणे मी या मनुष्याला त्या सर्पाची उपमा देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo ghoraviso hoti, na āgataviso? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo na heva kho abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo ghoraviso hoti, na āgataviso. Seyyathāpi so, bhikkhave, āsīviso ghoraviso, na āgataviso; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य तीव्र विष असलेला पण वेगाने चढणारे विष नसलेला कसा असतो? भिक्षूंनो, या जगात एखादा मनुष्य वारंवार क्रोधित होत नाही, परंतु त्याचा तो क्रोध दीर्घकाळ टिकून राहतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य तीव्र विष असलेला पण वेगाने चढणारे विष नसलेला असतो. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो विषारी सर्प तीव्र विष असलेला पण वेगाने चढणारे विष नसलेला असतो; त्याचप्रमाणे मी या मनुष्याला त्या सर्पाची उपमा देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo āgataviso ca hoti ghoraviso ca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo āgataviso ca hoti ghoraviso ca. Seyyathāpi so, bhikkhave, āsīviso āgataviso ca ghoraviso ca; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

“आणि भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य वेगाने चढणारे आणि तीव्र दोन्ही विष असलेला कसा असतो? भिक्षूंनो, या जगात एखादा मनुष्य वारंवार क्रोधित होतो आणि त्याचा तो क्रोध दीर्घकाळ टिकून राहतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य वेगाने चढणारे आणि तीव्र दोन्ही विष असलेला असतो. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो विषारी सर्प वेगाने चढणारे आणि तीव्र दोन्ही विष असलेला असतो; त्याचप्रमाणे मी या मनुष्याला त्या सर्पाची उपमा देतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo nevāgataviso hoti na ghoraviso? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo na heva kho abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo nevāgataviso hoti, na ghoraviso. Seyyathāpi so, bhikkhave, āsīviso nevāgataviso na ghoraviso; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ime kho, bhikkhave, cattāro āsīvisūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Dasamaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य वेगाने चढणारेही विष नसलेला आणि तीव्रही विष नसलेला कसा असतो? भिक्षूंनो, या जगात एखादा मनुष्य वारंवार क्रोधित होत नाही आणि त्याचा तो क्रोध दीर्घकाळ टिकूनही राहत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे मनुष्य वेगाने चढणारेही विष नसलेला आणि तीव्रही विष नसलेला असतो. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो विषारी सर्प वेगाने चढणारेही विष नसलेला आणि तीव्रही विष नसलेला असतो; त्याचप्रमाणे मी या मनुष्याला त्या सर्पाची उपमा देतो. भिक्षूंनो, विषारी सर्पाची उपमा असलेले हे चार प्रकारचे मनुष्य या जगात अस्तित्वात आहेत.” दहावे (सुत्त समाप्त).

---

Valāhakavaggo paṭhamo.

वलाहक वर्ग पहिला समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

---

Dve valāhā kumbha-udaka, rahadā dve honti ambāni;

Mūsikā balībaddā rukkhā, āsīvisena te dasāti.

दोन वलाहक (मेघ), कुंभ (घडा), उदक (पाणी), दोन रहद (तलाव), आंबे, उंदीर, बैल, वृक्ष आणि विषारी सर्प – असे हे दहा सुत्त आहेत.

---

(12) 2. Kesivaggo

(१२) २. केसी वर्ग

---

1. Kesisuttaṃ

१. केसी सुत्त

---

111. Atha [Pg.427] kho kesi assadammasārathi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho kesiṃ assadammasārathiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘tvaṃ khosi, kesi, paññāto assadammasārathīti. Kathaṃ pana tvaṃ, kesi, assadammaṃ vinesī’’ti? ‘‘Ahaṃ kho, bhante, assadammaṃ saṇhenapi vinemi, pharusenapi vinemi, saṇhapharusenapi vinemī’’ti. ‘‘Sace te, kesi, assadammo saṇhena vinayaṃ na upeti, pharusena vinayaṃ na upeti, saṇhapharusena vinayaṃ na upeti, kinti naṃ karosī’’ti? ‘‘Sace me, bhante, assadammo saṇhena vinayaṃ na upeti, pharusena vinayaṃ na upeti, saṇhapharusena vinayaṃ na upeti; hanāmi naṃ, bhante. Taṃ kissa hetu? Mā me ācariyakulassa avaṇṇo ahosī’’ti.

१११. त्यानंतर घोड्यांना वश करणारा (प्रशिक्षक) केसी जेथे भगवान होते तेथे गेला; गेल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या घोड्यांचे प्रशिक्षण देणाऱ्या केसीला भगवान म्हणाले – “केसी, तू घोड्यांना वश करणारा एक प्रसिद्ध प्रशिक्षक म्हणून ओळखला जातोस. पण केसी, तू वश न झालेल्या घोड्याला कसे प्रशिक्षित करतोस?” “भंते, मी वश न झालेल्या घोड्याला सौम्यतेनेही प्रशिक्षित करतो, कठोरतेनेही प्रशिक्षित करतो आणि सौम्य व कठोर अशा दोन्ही पद्धतींनी प्रशिक्षित करतो.” “केसी, जर तुझ्याद्वारे प्रशिक्षित केला जाणारा घोडा सौम्यतेने वश होत नसेल, कठोरतेने वश होत नसेल आणि सौम्य व कठोर दोन्ही पद्धतींनी वश होत नसेल, तर तू त्याचे काय करतोस?” “भंते, जर माझ्याद्वारे प्रशिक्षित केला जाणारा घोडा सौम्यतेने वश होत नसेल, कठोरतेने वश होत नसेल आणि सौम्य व कठोर दोन्ही पद्धतींनी वश होत नसेल, तर भंते, मी त्याला मारून टाकतो. ते कशासाठी? माझ्या गुरूंच्या घराण्याला (परंपरेला) अपकीर्ती मिळू नये म्हणून.”

---

‘‘Bhagavā pana, bhante, anuttaro purisadammasārathi. Kathaṃ pana, bhante, bhagavā purisadammaṃ vinetī’’ti? ‘‘Ahaṃ kho, kesi, purisadammaṃ saṇhenapi vinemi, pharusenapi vinemi, saṇhapharusenapi vinemi. Tatridaṃ, kesi, saṇhasmiṃ – iti kāyasucaritaṃ iti kāyasucaritassa vipāko, iti vacīsucaritaṃ iti vacīsucaritassa vipāko, iti manosucaritaṃ iti manosucaritassa vipāko, iti devā, iti manussāti. Tatridaṃ, kesi, pharusasmiṃ – iti kāyaduccaritaṃ iti kāyaduccaritassa vipāko, iti vacīduccaritaṃ iti vacīduccaritassa vipāko, iti manoduccaritaṃ iti manoduccaritassa vipāko, iti nirayo, iti tiracchānayoni, iti pettivisayo’’ti.

“परंतु भंते, भगवान तर वश करावयाच्या मनुष्यांचे सर्वश्रेष्ठ सारथी (प्रशिक्षक) आहेत. भंते, भगवान वश करावयाच्या मनुष्याला कसे प्रशिक्षित करतात?” “केसी, मी वश करावयाच्या मनुष्याला सौम्यतेनेही प्रशिक्षित करतो, कठोरतेनेही प्रशिक्षित करतो आणि सौम्य व कठोर अशा दोन्ही पद्धतींनी प्रशिक्षित करतो. केसी, त्यातील सौम्य पद्धत अशी आहे – ‘हे कायिक सुचरित (शरीराचे चांगले आचरण) आहे, हा कायिक सुचरिताचा विपाक (परिणाम) आहे; हे वाचिक सुचरित (वाणीचे चांगले आचरण) आहे, हा वाचिक सुचरिताचा विपाक आहे; हे मानसिक सुचरित (मनाचे चांगले आचरण) आहे, हा मानसिक सुचरिताचा विपाक आहे; हे देव आहेत, हे मनुष्य आहेत.’ केसी, त्यातील कठोर पद्धत अशी आहे – ‘हे कायिक दुच्चरित (शरीराचे वाईट आचरण) आहे, हा कायिक दुच्चरिताचा विपाक आहे; हे वाचिक दुच्चरित (वाणीचे वाईट आचरण) आहे, हा वाचिक दुच्चरिताचा विपाक आहे; हे मानसिक दुच्चरित (मनाचे वाईट आचरण) आहे, हा मानसिक दुच्चरिताचा विपाक आहे; हा नरक आहे, हा तिर्यंच योनी (प्राणी जग) आहे, हा प्रेतलोक आहे.’”

---

‘‘Tatridaṃ, kesi, saṇhapharusasmiṃ – iti kāyasucaritaṃ iti kāyasucaritassa vipāko, iti kāyaduccaritaṃ iti kāyaduccaritassa vipāko, iti vacīsucaritaṃ iti vacīsucaritassa vipāko, iti vacīduccaritaṃ iti vacīduccaritassa vipāko, iti manosucaritaṃ iti manosucaritassa vipāko, iti manoduccaritaṃ iti manoduccaritassa vipāko, iti devā, iti manussā, iti nirayo, iti tiracchānayoni, iti pettivisayo’’ti.

“केसी, त्यातील सौम्य आणि कठोर दोन्ही पद्धत अशी आहे – ‘हे कायिक सुचरित आहे, हा कायिक सुचरिताचा विपाक आहे; हे कायिक दुच्चरित आहे, हा कायिक दुच्चरिताचा विपाक आहे. हे वाचिक सुचरित आहे, हा वाचिक सुचरिताचा विपाक आहे; हे वाचिक दुच्चरित आहे, हा वाचिक दुच्चरिताचा विपाक आहे. हे मानसिक सुचरित आहे, हा मानसिक सुचरिताचा विपाक आहे; हे मानसिक दुच्चरित आहे, हा मानसिक दुच्चरिताचा विपाक आहे. हे देव आहेत, हे मनुष्य आहेत; हा नरक आहे, हा तिर्यंच योनी आहे, हा प्रेतलोक आहे.’”

---

‘‘Sace [Pg.428] te, bhante, purisadammo saṇhena vinayaṃ na upeti, pharusena vinayaṃ na upeti, saṇhapharusena vinayaṃ na upeti, kinti naṃ bhagavā karotī’’ti? ‘‘Sace me, kesi, purisadammo saṇhena vinayaṃ na upeti, pharusena vinayaṃ na upeti, saṇhapharusena vinayaṃ na upeti, hanāmi naṃ, kesī’’ti. ‘‘Na kho, bhante, bhagavato pāṇātipāto kappati. Atha ca pana bhagavā evamāha – ‘hanāmi, naṃ kesī’’’ti! ‘‘Saccaṃ, kesi! Na tathāgatassa pāṇātipāto kappati. Api ca yo purisadammo saṇhena vinayaṃ na upeti, pharusena vinayaṃ na upeti, saṇhapharusena vinayaṃ na upeti, na taṃ tathāgato vattabbaṃ anusāsitabbaṃ maññati, nāpi viññū sabrahmacārī vattabbaṃ anusāsitabbaṃ maññanti. Vadho heso, kesi, ariyassa vinaye – yaṃ na tathāgato vattabbaṃ anusāsitabbaṃ maññati, nāpi viññū sabrahmacārī vattabbaṃ anusāsitabbaṃ maññantī’’ti.

“भंते, जर आपल्याद्वारे विनीत केला जाणारा पुरुष सौम्य उपायाने शिस्तीला प्राप्त होत नसेल, कठोर उपायाने शिस्तीला प्राप्त होत नसेल, आणि सौम्य-कठोर अशा दोन्ही उपायांनी शिस्तीला प्राप्त होत नसेल, तर भगवान त्याच्याशी कसे वागतात?” “केसी, जर माझ्याद्वारे विनीत केला जाणारा पुरुष सौम्य उपायाने शिस्तीला प्राप्त होत नसेल, कठोर उपायाने शिस्तीला प्राप्त होत नसेल, आणि सौम्य-कठोर अशा दोन्ही उपायांनी शिस्तीला प्राप्त होत नसेल, तर मी त्याला मारून टाकतो.” “परंतु भंते, भगवंतांसाठी प्राणातिपात (जीवहिंसा) करणे योग्य नाही. तरीही भगवान असे म्हणतात की—‘केसी, मी त्याला मारून टाकतो’!” “हे सत्य आहे, केसी! तथागतांसाठी प्राणातिपात करणे योग्य नाही. परंतु, जो विनीत केला जाणारा पुरुष सौम्य उपायाने शिस्तीला प्राप्त होत नाही, कठोर उपायाने शिस्तीला प्राप्त होत नाही, आणि सौम्य-कठोर अशा दोन्ही उपायांनी शिस्तीला प्राप्त होत नाही; तथागत त्याला उपदेश करण्यास किंवा अनुशासित करण्यास योग्य समजत नाहीत, आणि सुज्ञ सब्रह्मचारी (सहभिक्षू) देखील त्याला उपदेश करण्यास किंवा अनुशासित करण्यास योग्य समजत नाहीत. केसी, आर्य विनयामध्ये हाच वध (मृत्यू) मानला जातो—जेव्हा तथागत त्याला उपदेश करण्यास किंवा अनुशासित करण्यास योग्य समजत नाहीत, आणि सुज्ञ सब्रह्मचारी देखील त्याला उपदेश करण्यास किंवा अनुशासित करण्यास योग्य समजत नाहीत.”

---

‘‘So hi nūna, bhante, suhato hoti – yaṃ na tathāgato vattabbaṃ anusāsitabbaṃ maññati, nāpi viññū sabrahmacārī vattabbaṃ anusāsitabbaṃ maññantīti. Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante…pe… upāsakaṃ maṃ, bhante, bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Paṭhamaṃ.

“भंते, तो खरोखरच चांगल्या प्रकारे मारला गेला आहे, ज्याला तथागत उपदेश करण्यास किंवा अनुशासित करण्यास योग्य समजत नाहीत, आणि सुज्ञ सब्रह्मचारी देखील त्याला उपदेश करण्यास किंवा अनुशासित करण्यास योग्य समजत नाहीत. अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! ...पे... भगवान मला आजपासून आजीवन शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारोत.” पहिले.

---

2. Javasuttaṃ

२. जव सुत्त

---

112. ‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi catūhi? Ajjavena, javena, khantiyā, soraccena – imehi kho, bhikkhave, catūhi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti, rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati.

११२. “भिक्षूंनो, चार गुणांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य, राजाच्या उपयोगाचा आणि राजाचे एक अंग म्हणून गणला जातो. कोणत्या चार गुणांनी? सरळपणा (ऋजुता), वेग, सहनशीलता आणि नम्रता (सुशीलता) — भिक्षूंनो, या चार गुणांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य, राजाच्या उपयोगाचा आणि राजाचे एक अंग म्हणून गणला जातो.”

---

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi catūhi? Ajjavena, javena, khantiyā, soraccena – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Dutiyaṃ.

“त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय (दानास पात्र) होतो...पे... जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र होतो. कोणत्या चार गुणांनी? सरळपणा (ऋजुता), वेग, सहनशीलता आणि नम्रता (सुशीलता) — भिक्षूंनो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय होतो...पे... जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र होतो.” दुसरे.

---

3. Patodasuttaṃ

३. पतोद सुत्त

---

113. ‘‘Cattārome[Pg.429], bhikkhave, bhadrā assājānīyā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco bhadro assājānīyo patodacchāyaṃ disvā saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati – ‘kiṃ nu kho maṃ ajja assadammasārathi kāraṇaṃ kāressati, kimassāhaṃ paṭikaromī’ti! Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco bhadro assājānīyo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo bhadro assājānīyo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

११३. “भिक्षूंनो, जगात चार प्रकारचे उत्तम जातिवंत घोडे अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा उत्तम जातिवंत घोडा केवळ चाबकाची सावली पाहूनच भयभीत होतो आणि संवेगाला (तीव्र भावनेला) प्राप्त होतो — ‘आज अश्व-प्रशिक्षक माझ्याकडून कोणते काम करून घेईल? मी त्याच्या समाधानासाठी काय करू?’ भिक्षूंनो, येथे असाही एखादा उत्तम जातिवंत घोडा असतो. भिक्षूंनो, हा जगात अस्तित्वात असलेला पहिला उत्तम जातिवंत घोडा आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco bhadro assājānīyo na heva kho patodacchāyaṃ disvā saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati, api ca kho lomavedhaviddho saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati – ‘kiṃ nu kho maṃ ajja assadammasārathi kāraṇaṃ kāressati, kimassāhaṃ paṭikaromī’ti! Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco bhadro assājānīyo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo bhadro assājānīyo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

“पुन्हा, भिक्षूंनो, येथे एखादा उत्तम जातिवंत घोडा केवळ चाबकाची सावली पाहून भयभीत होत नाही किंवा संवेगाला प्राप्त होत नाही, परंतु जेव्हा चाबकाने त्याच्या अंगावरील केसांना स्पर्श केला जातो, तेव्हा तो भयभीत होतो आणि संवेगाला प्राप्त होतो — ‘आज अश्व-प्रशिक्षक माझ्याकडून कोणते काम करून घेईल? मी त्याच्या समाधानासाठी काय करू?’ भिक्षूंनो, येथे असाही एखादा उत्तम जातिवंत घोडा असतो. भिक्षूंनो, हा जगात अस्तित्वात असलेला दुसरा उत्तम जातिवंत घोडा आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco bhadro assājānīyo na heva kho patodacchāyaṃ disvā saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati nāpi lomavedhaviddho saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati, api ca kho cammavedhaviddho saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati – ‘kiṃ nu kho maṃ ajja assadammasārathi kāraṇaṃ kāressati, kimassāhaṃ paṭikaromī’ti! Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco bhadro assājānīyo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo bhadro assājānīyo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

“पुन्हा, भिक्षूंनो, येथे एखादा उत्तम जातिवंत घोडा केवळ चाबकाची सावली पाहून भयभीत होत नाही किंवा संवेगाला प्राप्त होत नाही, आणि केसांवर चाबूक मारल्यावरही भयभीत होत नाही किंवा संवेगाला प्राप्त होत नाही, परंतु जेव्हा चाबकाने त्याच्या त्वचेवर प्रहार केला जातो, तेव्हा तो भयभीत होतो आणि संवेगाला प्राप्त होतो — ‘आज अश्व-प्रशिक्षक माझ्याकडून कोणते काम करून घेईल? मी त्याच्या समाधानासाठी काय करू?’ भिक्षूंनो, येथे असाही एखादा उत्तम जातिवंत घोडा असतो. भिक्षूंनो, हा जगात अस्तित्वात असलेला तिसरा उत्तम जातिवंत घोडा आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco bhadro assājānīyo na heva kho patodacchāyaṃ disvā saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati nāpi lomavedhaviddho saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati nāpi cammavedhaviddho saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati, api ca kho aṭṭhivedhaviddho saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati – ‘kiṃ nu kho maṃ ajja assadammasārathi kāraṇaṃ kāressati, kimassāhaṃ paṭikaromī’ti! Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco bhadro assājānīyo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho bhadro assājānīyo santo saṃvijjamāno [Pg.430] lokasmiṃ. Ime kho, bhikkhave, cattāro bhadrā assājānīyā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

“पुन्हा, भिक्षूंनो, येथे एखादा उत्तम जातिवंत घोडा केवळ चाबकाची सावली पाहून भयभीत होत नाही किंवा संवेगाला प्राप्त होत नाही, केसांवर चाबूक मारल्यावरही भयभीत होत नाही किंवा संवेगाला प्राप्त होत नाही, त्वचेवर प्रहार केल्यावरही भयभीत होत नाही किंवा संवेगाला प्राप्त होत नाही, परंतु जेव्हा चाबकाचा प्रहार त्याच्या हाडापर्यंत पोहोचतो, तेव्हा तो भयभीत होतो आणि संवेगाला प्राप्त होतो — ‘आज अश्व-प्रशिक्षक माझ्याकडून कोणते काम करून घेईल? मी त्याच्या समाधानासाठी काय करू?’ भिक्षूंनो, येथे असाही एखादा उत्तम जातिवंत घोडा असतो. भिक्षूंनो, हा जगात अस्तित्वात असलेला चौथा उत्तम जातिवंत घोडा आहे. भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे उत्तम जातिवंत घोडे जगात अस्तित्वात आहेत.”

---

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattārome bhadrā purisājānīyā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco bhadro purisājānīyo suṇāti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā dukkhito vā kālaṅkato vā’ti. So tena saṃvijjati, saṃvegaṃ āpajjati. Saṃviggo yoniso padahati. Pahitatto kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca ativijjha passati. Seyyathāpi so, bhikkhave, bhadro assājānīyo patodacchāyaṃ disvā saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ bhadraṃ purisājānīyaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco bhadro purisājānīyo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo bhadro purisājānīyo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

“त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जगात चार प्रकारचे उत्तम जातिवंत पुरुष (पुरुष-आजानेय) अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा उत्तम जातिवंत पुरुष ऐकतो की — ‘अमुक एका गावात किंवा नगरात कोणी स्त्री किंवा पुरुष दुःखी झाला आहे किंवा मरण पावला आहे.’ तो हे ऐकून भयभीत होतो आणि संवेगाला प्राप्त होतो. संवेग प्राप्त झाल्यावर तो योग्य प्रकारे (योनिमनसिकाराने) उद्योग करतो. दृढनिश्चयी होऊन तो शरीराने परम सत्याचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करतो आणि प्रज्ञेने त्याचा वेध घेऊन ते पाहतो. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे तो उत्तम जातिवंत घोडा केवळ चाबकाची सावली पाहून भयभीत होतो आणि संवेगाला प्राप्त होतो; भिक्षूंनो, मी या उत्तम जातिवंत पुरुषाला त्याच्यासारखाच मानतो. भिक्षूंनो, येथे असाही एखादा उत्तम जातिवंत पुरुष असतो. भिक्षूंनो, हा जगात अस्तित्वात असलेला पहिला उत्तम जातिवंत पुरुष आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco bhadro purisājānīyo na heva kho suṇāti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā dukkhito vā kālaṅkato vā’ti, api ca kho sāmaṃ passati itthiṃ vā purisaṃ vā dukkhitaṃ vā kālaṅkataṃ vā. So tena saṃvijjati, saṃvegaṃ āpajjati. Saṃviggo yoniso padahati. Pahitatto kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca ativijjha passati. Seyyathāpi so, bhikkhave, bhadro assājānīyo lomavedhaviddho saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ bhadraṃ purisājānīyaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco bhadro purisājānīyo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo bhadro purisājānīyo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

“पुन्हा आणखी, भिक्षूहो! या जगात एखादा उत्तम पुरुष-आजानेय असे ऐकत नाही की, ‘अमुक एका गावात किंवा नगरात कोणी स्त्री किंवा पुरुष दुःखी झाला आहे किंवा मरण पावला आहे.’ परंतु, तो स्वतः एखाद्या स्त्रीला किंवा पुरुषाला दुःखी झालेले किंवा मरण पावलेले पाहतो. तो त्याने संविग्न होतो, संवेगाला प्राप्त होतो. संविग्न होऊन तो योग्य प्रकारे प्रयत्न करतो. दृढनिश्चयी होऊन तो कायेनेच परम सत्याचा साक्षात्कार करतो आणि प्रज्ञेने त्याचा वेध घेऊन ते पाहतो. भिक्षूहो! ज्याप्रमाणे तो उत्तम अश्व-आजानेय चाबकाचा स्पर्श केसाला होताच संविग्न होतो, संवेगाला प्राप्त होतो; भिक्षूहो! मी या उत्तम पुरुष-आजानेयाला त्याचप्रमाणे मानतो. भिक्षूहो! या जगात असाही एखादा उत्तम पुरुष-आजानेय असतो. भिक्षूहो! हा जगात विद्यमान असलेला दुसरा उत्तम पुरुष-आजानेय आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco bhadro purisājānīyo na heva kho suṇāti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā dukkhito vā kālaṅkato vā’ti, nāpi sāmaṃ passati itthiṃ vā purisaṃ vā dukkhitaṃ vā kālaṅkataṃ vā, api ca khvassa ñāti vā sālohito vā dukkhito vā hoti kālaṅkato vā. So tena saṃvijjati, saṃvegaṃ āpajjati. Saṃviggo yoniso padahati. Pahitatto kāyena ceva paramasaccaṃ [Pg.431] sacchikaroti, paññāya ca ativijjha passati. Seyyathāpi so, bhikkhave, bhadro assājānīyo cammavedhaviddho saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ bhadraṃ purisājānīyaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco bhadro purisājānīyo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo bhadro purisājānīyo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

“पुन्हा आणखी, भिक्षूहो! या जगात एखादा उत्तम पुरुष-आजानेय असे ऐकत नाही की, ‘अमुक एका गावात किंवा नगरात कोणी स्त्री किंवा पुरुष दुःखी झाला आहे किंवा मरण पावला आहे,’ आणि तो स्वतःही एखाद्या स्त्रीला किंवा पुरुषाला दुःखी झालेले किंवा मरण पावलेले पाहत नाही; परंतु त्याचा एखादा नातेवाईक किंवा सख्खा सोयरा दुःखी होतो किंवा मरण पावतो. तो त्याने संविग्न होतो, संवेगाला प्राप्त होतो. संविग्न होऊन तो योग्य प्रकारे प्रयत्न करतो. दृढनिश्चयी होऊन तो कायेनेच परम सत्याचा साक्षात्कार करतो आणि प्रज्ञेने त्याचा वेध घेऊन ते पाहतो. भिक्षूहो! ज्याप्रमाणे तो उत्तम अश्व-आजानेय चाबकाचा स्पर्श त्वचेला होताच संविग्न होतो, संवेगाला प्राप्त होतो; भिक्षूहो! मी या उत्तम पुरुष-आजानेयाला त्याचप्रमाणे मानतो. भिक्षूहो! या जगात असाही एखादा उत्तम पुरुष-आजानेय असतो. भिक्षूहो! हा जगात विद्यमान असलेला तिसरा उत्तम पुरुष-आजानेय आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco bhadro purisājānīyo na heva kho suṇāti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā dukkhito vā kālaṅkato vā’ti, nāpi sāmaṃ passati itthiṃ vā purisaṃ vā dukkhitaṃ vā kālaṅkataṃ vā, nāpissa ñāti vā sālohito vā dukkhito vā hoti kālaṅkato vā, api ca kho sāmaññeva phuṭṭho hoti sārīrikāhi vedanāhi dukkhāhi tibbāhi kharāhi kaṭukāhi asātāhi amanāpāhi pāṇaharāhi. So tena saṃvijjati, saṃvegaṃ āpajjati. Saṃviggo yoniso padahati. Pahitatto kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca ativijjha passati. Seyyathāpi so, bhikkhave, bhadro assājānīyo aṭṭhivedhaviddho saṃvijjati saṃvegaṃ āpajjati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ bhadraṃ purisājānīyaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco bhadro purisājānīyo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho bhadro purisājānīyo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Ime kho, bhikkhave, cattāro bhadrā purisājānīyā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Tatiyaṃ.

“पुन्हा आणखी, भिक्षूहो! या जगात एखादा उत्तम पुरुष-आजानेय असे ऐकत नाही की, ‘अमुक एका गावात किंवा नगरात कोणी स्त्री किंवा पुरुष दुःखी झाला आहे किंवा मरण पावला आहे,’ तो स्वतःही एखाद्या स्त्रीला किंवा पुरुषाला दुःखी झालेले किंवा मरण पावलेले पाहत नाही, आणि त्याचा एखादा नातेवाईक किंवा सख्खा सोयरा दुःखी होत नाही किंवा मरण पावत नाही; परंतु तो स्वतःच शारीरिक वेदनांनी ग्रस्त होतो, ज्या अत्यंत दुःखद, तीव्र, कठोर, कटू, अप्रिय, अमनाव आणि प्राणघातक असतात. तो त्याने संविग्न होतो, संवेगाला प्राप्त होतो. संविग्न होऊन तो योग्य प्रकारे प्रयत्न करतो. दृढनिश्चयी होऊन तो कायेनेच परम सत्याचा साक्षात्कार करतो आणि प्रज्ञेने त्याचा वेध घेऊन ते पाहतो. भिक्षूहो! ज्याप्रमाणे तो उत्तम अश्व-आजानेय चाबकाचा स्पर्श हाडाला होताच संविग्न होतो, संवेगाला प्राप्त होतो; भिक्षूहो! मी या उत्तम पुरुष-आजानेयाला त्याचप्रमाणे मानतो. भिक्षूहो! या जगात असाही एखादा उत्तम पुरुष-आजानेय असतो. भिक्षूहो! हा जगात विद्यमान असलेला चौथा उत्तम पुरुष-आजानेय आहे. भिक्षूहो! हेच ते जगात विद्यमान असलेले चार उत्तम पुरुष-आजानेय होत.” (तिसरे सुत्त समाप्त)

---

4. Nāgasuttaṃ

४. नागसुत्त (हत्ती सुत्त)

---

114. ‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño nāgo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, rañño nāgo sotā ca hoti, hantā ca, khantā ca, gantā ca.

११४. “भिक्षूहो! चार अंगांनी युक्त असलेला राजाचा हत्ती राजासाठी योग्य असतो, राजाच्या उपयोगाचा असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणून गणला जातो. कोणत्या चार अंगांनी? भिक्षूहो! या जगात राजाचा हत्ती ऐकणारा, मारणारा, सहन करणारा आणि जाणारा असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo sotā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo yamenaṃ hatthidammasārathi kāraṇaṃ kāreti – yadi vā katapubbaṃ yadi vā akatapubbaṃ – taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā [Pg.432] ohitasoto suṇāti. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo sotā hoti.

“आणि भिक्षूहो! राजाचा हत्ती ऐकणारा कसा असतो? भिक्षूहो! या जगात हत्तीला वश करणारा माहुत त्याला जे काही काम करायला सांगतो—मग ते त्याने पूर्वी केलेले असो वा नसो—ते तो आदरपूर्वक ऐकतो, मनात साठवतो, संपूर्ण चित्ताने त्यावर लक्ष केंद्रित करतो आणि कान देऊन ऐकतो. भिक्षूहो! अशा प्रकारे राजाचा हत्ती ऐकणारा असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo hantā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato hatthimpi hanati, hatthāruhampi hanati, assampi hanati, assāruhampi hanati, rathampi hanati, rathikampi hanati, pattikampi hanati. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo hantā hoti.

“आणि भिक्षूहो! राजाचा हत्ती मारणारा कसा असतो? भिक्षूहो! या जगात राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर हत्तीलाही मारतो, हत्तीस्वारालाही मारतो, घोड्यालाही मारतो, घोडेस्वारालाही मारतो, रथालाही नष्ट करतो, रथस्वारालाही मारतो आणि पायदळ सैनिकालाही मारतो. भिक्षूहो! अशा प्रकारे राजाचा हत्ती मारणारा असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo khantā hoti? Idha bhikkhave, rañño nāgo saṅgāmagato khamo hoti sattippahārānaṃ asippahārānaṃ usuppahārānaṃ pharasuppahārānaṃ bheripaṇavasaṅkhatiṇavaninnādasaddānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo khantā hoti.

“आणि भिक्षूहो! राजाचा हत्ती सहन करणारा कसा असतो? भिक्षूहो! या जगात राजाचा हत्ती युद्धभूमीवर गेल्यावर भाल्यांचे प्रहार, तलवारींचे प्रहार, बाणांचे प्रहार, कुऱ्हाडींचे प्रहार आणि ढोल, नगारे, शंख व दुंदुभींचे भयानक आवाज सहन करतो. भिक्षूहो! अशा प्रकारे राजाचा हत्ती सहन करणारा असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, rañño nāgo gantā hoti? Idha, bhikkhave, rañño nāgo yamenaṃ hatthidammasārathi disaṃ peseti – yadi vā gatapubbaṃ yadi vā agatapubbaṃ – taṃ khippameva gantā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, rañño nāgo gantā hoti. Imehi kho, bhikkhave, catūhi aṅgehi samannāgato rañño nāgo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati.

“आणि भिक्षूहो! राजाचा हत्ती जाणारा कसा असतो? भिक्षूहो! या जगात हत्तीला वश करणारा माहुत त्याला ज्या दिशेला पाठवतो—मग ती जागा पूर्वी पाहिलेली असो वा नसो—तिथे तो वेगाने जातो. भिक्षूहो! अशा प्रकारे राजाचा हत्ती जाणारा असतो. भिक्षूहो! या चार अंगांनी युक्त असलेला राजाचा हत्ती राजासाठी योग्य असतो, राजाच्या उपयोगाचा असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणून गणला जातो.”

---

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti …pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sotā ca hoti, hantā ca, khantā ca, gantā ca.

“त्याचप्रमाणे भिक्षूहो! चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय असतो... पे... जगासाठी अनुत्तर पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या चार गुणांनी? भिक्षूहो! या जगात भिक्षू ऐकणारा असतो, मारणारा असतो, सहन करणारा असतो आणि जाणारा असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sotā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu tathāgatappavedite dhammavinaye desiyamāne aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sotā hoti.

“आणि भिक्षूहो! भिक्षू ऐकणारा कसा असतो? भिक्षूहो! या जगात तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म आणि विनयाचे प्रवचन दिले जात असताना, भिक्षू ते आदरपूर्वक ऐकतो, मनात साठवतो, संपूर्ण चित्ताने त्यावर लक्ष केंद्रित करतो आणि कान देऊन धम्म ऐकतो. भिक्षूहो! अशा प्रकारे भिक्षू ऐकणारा असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu hantā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti (hanati) byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ…pe… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ…pe… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti hanati [Pg.433] byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu hantā hoti.

“आणि भिक्षूहो! भिक्षू मारणारा कसा असतो? भिक्षूहो! या शासनात भिक्षू मनात उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला थारा देत नाही, तर त्याचा त्याग करतो, त्याला दूर करतो, नष्ट करतो, नाहीसे करतो आणि पुन्हा उत्पन्न होऊ देत नाही. मनात उत्पन्न झालेल्या व्यापादवितर्काला... पे... विहिंसावितर्काला... पे... वेळोवेळी उत्पन्न होणाऱ्या पापकारक अकुशल धर्मांना थारा देत नाही, तर त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो, नाहीसे करतो आणि पुन्हा उत्पन्न होऊ देत नाही. भिक्षूहो! अशा प्रकारे भिक्षू मारणारा असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu khantā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu khamo hoti sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu khantā hoti.

“भिक्खूहो, भिक्खू सहनशील (खन्ती) कसा होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू थंडी, उष्णता, भूक, तहान, डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचा स्पर्श सहन करतो. तो कटू आणि अयोग्य शब्दांचे प्रहार सहन करतो. शरीरात उत्पन्न होणाऱ्या तीव्र, कठीण, कटू, असुखकारक, अप्रिय आणि प्राणांतिक अशा शारीरिक वेदनांना तो सहन करण्याची प्रवृत्ती असणारा (अधिवासकजातिको) असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू सहनशील होतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu gantā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yāyaṃ disā agatapubbā iminā dīghena addhunā yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ, taṃ khippaññeva gantā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu gantā hoti. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Catutthaṃ.

“भिक्खूहो, भिक्खू गमन करणारा (गन्ता) कसा होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू या दीर्घ संसार-मार्गात पूर्वी कधीही न पोहोचलेल्या अशा दिशेकडे, म्हणजेच सर्व संस्कारांचा शम (सब्बसंखारसमथो), सर्व उपाधींचा त्याग (सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो), तृष्णेचा क्षय (तण्हाक्खयो), विराग, निरोध आणि निर्वाण (निब्बानं) यांकडे वेगाने गमन करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू गमन करणारा होतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय्य (आदरास पात्र) होतो... आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र होतो.” चौथे.

---

5. Ṭhānasuttaṃ

५. ठाणसुत्त (स्थान सूत्र)

---

115. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, ṭhānāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, ṭhānaṃ amanāpaṃ kātuṃ; tañca kayiramānaṃ anatthāya saṃvattati. Atthi, bhikkhave, ṭhānaṃ amanāpaṃ kātuṃ; tañca kayiramānaṃ atthāya saṃvattati. Atthi, bhikkhave, ṭhānaṃ manāpaṃ kātuṃ; tañca kayiramānaṃ anatthāya saṃvattati. Atthi, bhikkhave, ṭhānaṃ manāpaṃ kātuṃ; tañca kayiramānaṃ atthāya saṃvattati.

११५. “भिक्खूहो, ही चार स्थाने (कृतींचे प्रकार) आहेत. कोणती चार? भिक्खूहो, अशी कृती असते जी करणे अप्रिय असते आणि ती केली असता अनर्थाला (अहिताला) कारणीभूत ठरते. भिक्खूहो, अशी कृती असते जी करणे अप्रिय असते, परंतु ती केली असता हिताला कारणीभूत ठरते. भिक्खूहो, अशी कृती असते जी करणे प्रिय असते, परंतु ती केली असता अनर्थाला कारणीभूत ठरते. भिक्खूहो, अशी कृती असते जी करणे प्रिय असते आणि ती केली असता हिताला कारणीभूत ठरते.”

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ ṭhānaṃ amanāpaṃ kātuṃ; tañca kayiramānaṃ anatthāya saṃvattati – idaṃ, bhikkhave, ṭhānaṃ ubhayeneva na kattabbaṃ maññati. Yampidaṃ ṭhānaṃ amanāpaṃ kātuṃ; imināpi naṃ na kattabbaṃ maññati. Yampidaṃ ṭhānaṃ kayiramānaṃ anatthāya saṃvattati; imināpi naṃ na kattabbaṃ maññati. Idaṃ, bhikkhave, ṭhānaṃ ubhayeneva na kattabbaṃ maññati.

“भिक्खूहो, त्या चार स्थानांपैकी, जी कृती करणे अप्रिय असते आणि ती केली असता अनर्थाला कारणीभूत ठरते – भिक्खूहो, ही कृती दोन्ही कारणांमुळे करू नये असे मानले जाते. ती करणे अप्रिय आहे, या कारणानेही ती करू नये असे मानले जाते; आणि ती केली असता अनर्थाला कारणीभूत ठरते, या कारणानेही ती करू नये असे मानले जाते. भिक्खूहो, ही कृती दोन्ही कारणांमुळे करू नये असे मानले जाते.”

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ ṭhānaṃ amanāpaṃ kātuṃ; tañca kayiramānaṃ atthāya saṃvattati – imasmiṃ, bhikkhave, ṭhāne bālo ca paṇḍito ca veditabbo purisathāme [Pg.434] purisavīriye purisaparakkame. Na, bhikkhave, bālo iti paṭisañcikkhati – ‘kiñcāpi kho idaṃ ṭhānaṃ amanāpaṃ kātuṃ; atha carahidaṃ ṭhānaṃ kayiramānaṃ atthāya saṃvattatī’ti. So taṃ ṭhānaṃ na karoti. Tassa taṃ ṭhānaṃ akayiramānaṃ anatthāya saṃvattati. Paṇḍito ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘kiñcāpi kho idaṃ ṭhānaṃ amanāpaṃ kātuṃ; atha carahidaṃ ṭhānaṃ kayiramānaṃ atthāya saṃvattatī’ti. So taṃ ṭhānaṃ karoti. Tassa taṃ ṭhānaṃ kayiramānaṃ atthāya saṃvattati.

“भिक्खूहो, त्या चार स्थानांपैकी, जी कृती करणे अप्रिय असते, परंतु ती केली असता हिताला कारणीभूत ठरते – भिक्खूहो, या बाबतीत पुरुषाचे सामर्थ्य, पुरुषाचा पराक्रम आणि पुरुषाचा उद्योग यावरून मूर्ख आणि ज्ञानी मनुष्य ओळखला जातो. भिक्खूहो, मूर्ख मनुष्य असा विचार करत नाही की – ‘जरी ही कृती करणे अप्रिय असले, तरी ती केली असता हिताला कारणीभूत ठरेल.’ त्यामुळे तो ती कृती करत नाही. ती कृती न केल्यामुळे ती त्याच्या अनर्थाला (अहिताला) कारणीभूत ठरते. परंतु भिक्खूहो, ज्ञानी मनुष्य असा विचार करतो की – ‘जरी ही कृती करणे अप्रिय असले, तरी ती केली असता हिताला कारणीभूत ठरेल.’ त्यामुळे तो ती कृती करतो. ती कृती केल्यामुळे ती त्याच्या हिताला कारणीभूत ठरते.”

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ ṭhānaṃ manāpaṃ kātuṃ; tañca kayiramānaṃ anatthāya saṃvattati – imasmimpi, bhikkhave, ṭhāne bālo ca paṇḍito ca veditabbo purisathāme purisavīriye purisaparakkame. Na, bhikkhave, bālo iti paṭisañcikkhati – ‘kiñcāpi kho idaṃ ṭhānaṃ manāpaṃ kātuṃ; atha carahidaṃ ṭhānaṃ kayiramānaṃ anatthāya saṃvattatī’ti. So taṃ ṭhānaṃ karoti. Tassa taṃ ṭhānaṃ kayiramānaṃ anatthāya saṃvattati. Paṇḍito ca kho, bhikkhave, iti paṭisañcikkhati – ‘kiñcāpi kho idaṃ ṭhānaṃ manāpaṃ kātuṃ; atha carahidaṃ ṭhānaṃ kayiramānaṃ anatthāya saṃvattatī’ti. So taṃ ṭhānaṃ na karoti. Tassa taṃ ṭhānaṃ akayiramānaṃ atthāya saṃvattati.

“भिक्खूहो, त्या चार स्थानांपैकी, जी कृती करणे प्रिय असते, परंतु ती केली असता अनर्थाला कारणीभूत ठरते – भिक्खूहो, या बाबतीतही पुरुषाचे सामर्थ्य, पुरुषाचा पराक्रम आणि पुरुषाचा उद्योग यावरून मूर्ख आणि ज्ञानी मनुष्य ओळखला जातो. भिक्खूहो, मूर्ख मनुष्य असा विचार करत नाही की – ‘जरी ही कृती करणे प्रिय असले, तरी ती केली असता अनर्थाला कारणीभूत ठरेल.’ त्यामुळे तो ती कृती करतो. ती कृती केल्यामुळे ती त्याच्या अनर्थाला कारणीभूत ठरते. परंतु भिक्खूहो, ज्ञानी मनुष्य असा विचार करतो की – ‘जरी ही कृती करणे प्रिय असले, तरी ती केली असता अनर्थाला कारणीभूत ठरेल.’ त्यामुळे तो ती कृती करत नाही. ती कृती न केल्यामुळे ती त्याच्या हिताला कारणीभूत ठरते.”

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yamidaṃ ṭhānaṃ manāpaṃ kātuṃ, tañca kayiramānaṃ atthāya saṃvattati – idaṃ, bhikkhave, ṭhānaṃ ubhayeneva kattabbaṃ maññati. Yampidaṃ ṭhānaṃ manāpaṃ kātuṃ, imināpi naṃ kattabbaṃ maññati; yampidaṃ ṭhānaṃ kayiramānaṃ atthāya saṃvattati, imināpi naṃ kattabbaṃ maññati. Idaṃ, bhikkhave, ṭhānaṃ ubhayeneva kattabbaṃ maññati. Imāni kho, bhikkhave, cattāri ṭhānānī’’ti. Pañcamaṃ.

“भिक्खूहो, त्या चार स्थानांपैकी, जी कृती करणे प्रिय असते आणि ती केली असता हिताला कारणीभूत ठरते – भिक्खूहो, ही कृती दोन्ही कारणांमुळे करावी असे मानले जाते. ती करणे प्रिय आहे, या कारणानेही ती करावी असे मानले जाते; आणि ती केली असता हिताला कारणीभूत ठरते, या कारणानेही ती करावी असे मानले जाते. भिक्खूहो, ही कृती दोन्ही कारणांमुळे करावी असे मानले जाते. भिक्खूहो, हीच ती चार स्थाने आहेत.” पाचवे.

---

6. Appamādasuttaṃ

६. अप्पमादसुत्त (अप्रमाद सूत्र)

---

116. ‘‘Catūhi, bhikkhave, ṭhānehi appamādo karaṇīyo. Katamehi catūhi? Kāyaduccaritaṃ, bhikkhave, pajahatha, kāyasucaritaṃ bhāvetha; tattha ca mā pamādattha. Vacīduccaritaṃ, bhikkhave, pajahatha, vacīsucaritaṃ bhāvetha; tattha ca mā pamādattha. Manoduccaritaṃ, bhikkhave, pajahatha, manosucaritaṃ bhāvetha; tattha ca mā pamādattha. Micchādiṭṭhiṃ, bhikkhave, pajahatha, sammādiṭṭhiṃ bhāvetha; tattha ca mā pamādattha.

११६. “भिक्खूहो, चार प्रसंगी अप्रमाद (जागरूकता) बाळगला पाहिजे. कोणत्या चार प्रसंगी? भिक्खूहो, कायिक दुराचाराचा (कायलुच्चरितं) त्याग करा आणि कायिक सुचाराचे (कायसुचरितं) संवर्धन करा; आणि त्याविषयी अप्रमादी राहा. भिक्खूहो, वाचिक दुराचाराचा त्याग करा आणि वाचिक सुचाराचे संवर्धन करा; आणि त्याविषयी अप्रमादी राहा. भिक्खूहो, मानसिक दुराचाराचा त्याग करा आणि मानसिक सुचाराचे संवर्धन करा; आणि त्याविषयी अप्रमादी राहा. भिक्खूहो, मिथ्या दृष्टीचा त्याग करा आणि सम्यक दृष्टीचे संवर्धन करा; आणि त्याविषयी अप्रमादी राहा.”

---

‘‘Yato [Pg.435] kho, bhikkhave, bhikkhuno kāyaduccaritaṃ pahīnaṃ hoti kāyasucaritaṃ bhāvitaṃ, vacīduccaritaṃ pahīnaṃ hoti vacīsucaritaṃ bhāvitaṃ, manoduccaritaṃ pahīnaṃ hoti manosucaritaṃ bhāvitaṃ, micchādiṭṭhi pahīnā hoti sammādiṭṭhi bhāvitā, so na bhāyati samparāyikassa maraṇassā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“भिक्खूहो, जेव्हा भिक्खूचा कायिक दुराचार नष्ट होतो आणि कायिक सुचार संवर्धित होतो; वाचिक दुराचार नष्ट होतो आणि वाचिक सुचार संवर्धित होतो; मानसिक दुराचार नष्ट होतो आणि मानसिक सुचार संवर्धित होतो; मिथ्या दृष्टी नष्ट होते आणि सम्यक दृष्टी संवर्धित होते, तेव्हा तो परलोकातील मृत्यूला घाबरत नाही.” सहावे.

---

7. Ārakkhasuttaṃ

७. आरक्खसुत्त (आरक्षण/संरक्षण सूत्र)

---

117. ‘‘Catūsu, bhikkhave, ṭhānesu attarūpena appamādo sati cetaso ārakkho karaṇīyo. Katamesu catūsu? ‘Mā me rajanīyesu dhammesu cittaṃ rajjī’ti attarūpena appamādo sati cetaso ārakkho karaṇīyo; ‘mā me dosanīyesu dhammesu cittaṃ dussī’ti attarūpena appamādo sati cetaso ārakkho karaṇīyo; ‘mā me mohanīyesu dhammesu cittaṃ muyhī’ti attarūpena appamādo sati cetaso ārakkho karaṇīyo; ‘mā me madanīyesu dhammesu cittaṃ majjī’ti attarūpena appamādo sati cetaso ārakkho karaṇīyo.

११७. “भिक्खूहो, स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने चार गोष्टींच्या बाबतीत अप्रमाद, स्मृती (सति) आणि चित्ताचे रक्षण केले पाहिजे. कोणत्या चार गोष्टींच्या बाबतीत? ‘राग (आसक्ती) उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये माझे चित्त आसक्त होऊ नये!’ अशा प्रकारे स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने अप्रमाद, स्मृती आणि चित्ताचे रक्षण केले पाहिजे. ‘द्वेष उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये माझे चित्त द्वेषयुक्त होऊ नये!’ अशा प्रकारे स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने अप्रमाद, स्मृती आणि चित्ताचे रक्षण केले पाहिजे. ‘मोह उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये माझे चित्त मोहित होऊ नये!’ अशा प्रकारे स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने अप्रमाद, स्मृती आणि चित्ताचे रक्षण केले पाहिजे. ‘मद (अहंकार/नशा) उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये माझे चित्त मदोन्मत्त होऊ नये!’ अशा प्रकारे स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने अप्रमाद, स्मृती आणि चित्ताचे रक्षण केले पाहिजे.”

---

‘‘Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno rajanīyesu dhammesu cittaṃ na rajjati vītarāgattā, dosanīyesu dhammesu cittaṃ na dussati vītadosattā, mohanīyesu dhammesu cittaṃ na muyhati vītamohattā, madanīyesu dhammesu cittaṃ na majjati vītamadattā, so na chambhati na kampati na vedhati na santāsaṃ āpajjati, na ca pana samaṇavacanahetupi gacchatī’’ti. Sattamaṃ.

भिक्षूंनो, ज्या वेळी भिक्षूचे चित्त राग (आसक्ती) नष्ट झाल्यामुळे आसक्ती निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये आसक्त होत नाही; द्वेष नष्ट झाल्यामुळे द्वेष निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये द्वेषयुक्त होत नाही; मोह नष्ट झाल्यामुळे मोह निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये मोहित होत नाही; मद (अहंकार/मत्तता) नष्ट झाल्यामुळे मद निर्माण करणाऱ्या गोष्टींमध्ये मत्त होत नाही; त्या वेळी तो (भिक्षू) घाबरत नाही, कंप पावत नाही, थरथरत नाही, भीतीला प्राप्त होत नाही आणि इतर श्रमणांच्या वचनांमुळे (आपल्या मार्गापासून) विचलितही होत नाही. सातवे.

---

8. Saṃvejanīyasuttaṃ

८. संवेजनीय सुत्त

---

118. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṃvejanīyāni ṭhānāni. Katamāni cattāri? ‘Idha tathāgato jāto’ti, bhikkhave, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti, bhikkhave, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgato anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattesī’ti, bhikkhave, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’ti[Pg.436], bhikkhave, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cattāri saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṃvejanīyāni ṭhānānī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

११८. भिक्षूंनो, श्रद्धावान कुलपुत्राने दर्शनीय (पाहण्यायोग्य) आणि संवेग (धार्मिक आदरयुक्त भीती/प्रेरणा) उत्पन्न करणारी ही चार स्थाने आहेत. कोणती चार? 'येथे तथागतांचा जन्म झाला,' भिक्षूंनो, हे श्रद्धावान कुलपुत्रासाठी दर्शनीय आणि संवेग उत्पन्न करणारे स्थान आहे. 'येथे तथागतांनी अनुत्तर सम्यक्संबोधित्व प्राप्त केले,' भिक्षूंनो, हे श्रद्धावान कुलपुत्रासाठी दर्शनीय आणि संवेग उत्पन्न करणारे स्थान आहे. 'येथे तथागतांनी अनुत्तर धम्मचक्र प्रवर्तित केले,' भिक्षूंनो, हे श्रद्धावान कुलपुत्रासाठी दर्शनीय आणि संवेग उत्पन्न करणारे स्थान आहे. 'येथे तथागत अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावले,' भिक्षूंनो, हे श्रद्धावान कुलपुत्रासाठी दर्शनीय आणि संवेग उत्पन्न करणारे स्थान आहे. भिक्षूंनो, श्रद्धावान कुलपुत्राने दर्शनीय आणि संवेग उत्पन्न करणारी हीच ती चार स्थाने आहेत. आठवे.

---

9. Paṭhamabhayasuttaṃ

९. प्रथम भय सुत्त

---

119. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, bhayāni. Katamāni cattāri? Jātibhayaṃ, jarābhayaṃ, byādhibhayaṃ, maraṇabhayaṃ – imāni kho, bhikkhave, cattāri bhayānī’’ti. Navamaṃ.

११९. भिक्षूंनो, ही चार भये आहेत. कोणती चार? जन्माचे भय (जातिभय), जरेचे (वृद्धत्वाचे) भय (जराभय), व्याधीचे (आजाराचे) भय (व्याधिभय) आणि मरणाचे भय (मरणभय) – भिक्षूंनो, हीच ती चार भये आहेत. नववे.

---

10. Dutiyabhayasuttaṃ

१०. द्वितीय भय सुत्त

---

120. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, bhayāni. Katamāni cattāri? Aggibhayaṃ, udakabhayaṃ, rājabhayaṃ, corabhayaṃ – imāni kho, bhikkhave, cattāri bhayānī’’ti. Dasamaṃ.

१२०. भिक्षूंनो, ही चार भये आहेत. कोणती चार? अग्नीचे भय (अग्निभय), पाण्याचे (पुराचे) भय (उदकभय), राजाचे भय (राजभय) आणि चोराचे भय (चोरभय) – भिक्षूंनो, हीच ती चार भये आहेत. दहावे.

---

Kesivaggo dutiyo.

केसि-वर्ग दुसरा समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

---

Kesi javo patodo ca, nāgo ṭhānena pañcamaṃ;

Appamādo ca ārakkho, saṃvejanīyañca dve bhayāti.

केसी, जव (वेग), प्रतोद (चाबूक), नाग (हत्ती), पाचवे स्थान (ठाण), अप्पमाद (अप्रमाद), आरक्ख (सुरक्षा), संवेजनीय आणि दोन भये (अशी दहा सुत्ते आहेत).

---

(13) 3. Bhayavaggo

(१३) ३. भय वर्ग

---

1. Attānuvādasuttaṃ

१. अत्तानुवाद सुत्त

---

121. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, bhayāni. Katamāni cattāri? Attānuvādabhayaṃ, parānuvādabhayaṃ, daṇḍabhayaṃ, duggatibhayaṃ.

१२१. भिक्षूंनो, ही चार भये आहेत. कोणती चार? आत्म-निंदेचे भय (अत्तानुवादभय), पर-निंदेचे (इतरांकडून होणाऱ्या निंदेचे) भय (परानुवादभय), दंडाचे (शिक्षेचे) भय (दंडभय) आणि दुर्गतीचे भय (दुर्गतिभय).

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, attānuvādabhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco iti paṭisañcikkhati – ‘ahañceva kho pana kāyena duccaritaṃ careyyaṃ, vācāya duccaritaṃ careyyaṃ, manasā duccaritaṃ careyyaṃ, kiñca taṃ yaṃ maṃ attā sīlato na upavadeyyā’ti! So attānuvādabhayassa bhīto kāyaduccaritaṃ pahāya [Pg.437] kāyasucaritaṃ bhāveti, vacīduccaritaṃ pahāya vacīsucaritaṃ bhāveti, manoduccaritaṃ pahāya manosucaritaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, attānuvādabhayaṃ.

आणि भिक्षूंनो, आत्म-निंदेचे भय कोणते? येथे, भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य असा विचार करतो – 'जर मी कायेने (शरीराने) दुराचरण केले, वाचेने दुराचरण केले, मनाने दुराचरण केले, तर माझा स्वतःचा आत्मा (मन) माझ्या शीलानुसार माझी निंदा का करणार नाही?' तो आत्म-निंदेच्या भयाने घाबरून काय-दुश्चरित्राचा त्याग करून काय-सुचरित्राची भावना करतो; वची-दुश्चरित्राचा त्याग करून वची-सुचरित्राची भावना करतो; मनो-दुश्चरित्राचा त्याग करून मनो-सुचरित्राची भावना करतो आणि स्वतःला शुद्ध ठेवतो. भिक्षूंनो, याला आत्म-निंदेचे भय (अत्तानुवादभय) असे म्हणतात.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, parānuvādabhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco iti paṭisañcikkhati – ‘ahañceva kho pana kāyena duccaritaṃ careyyaṃ, vācāya duccaritaṃ careyyaṃ, manasā duccaritaṃ careyyaṃ, kiñca taṃ yaṃ maṃ pare sīlato na upavadeyyu’nti! So parānuvādabhayassa bhīto kāyaduccaritaṃ pahāya kāyasucaritaṃ bhāveti, vacīduccaritaṃ pahāya vacīsucaritaṃ bhāveti, manoduccaritaṃ pahāya manosucaritaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, parānuvādabhayaṃ.

आणि भिक्षूंनो, पर-निंदेचे भय कोणते? येथे, भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य असा विचार करतो – 'जर मी कायेने दुराचरण केले, वाचेने दुराचरण केले, मनाने दुराचरण केले, तर इतर लोक माझ्या शीलानुसार माझी निंदा का करणार नाहीत?' तो पर-निंदेच्या भयाने घाबरून काय-दुश्चरित्राचा त्याग करून काय-सुचरित्राची भावना करतो; वची-दुश्चरित्राचा त्याग करून वची-सुचरित्राची भावना करतो; मनो-दुश्चरित्राचा त्याग करून मनो-सुचरित्राची भावना करतो आणि स्वतःला शुद्ध ठेवतो. भिक्षूंनो, याला पर-निंदेचे भय (परानुवादभय) असे म्हणतात.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, daṇḍabhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco passati coraṃ āgucāriṃ, rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente, kasāhipi tāḷente, vettehipi tāḷente, addhadaṇḍakehipi tāḷente, hatthampi chindante, pādampi chindante, hatthapādampi chindante, kaṇṇampi chindante, nāsampi chindante, kaṇṇanāsampi chindante, bilaṅgathālikampi karonte, saṅkhamuṇḍikampi karonte, rāhumukhampi karonte, jotimālikampi karonte, hatthapajjotikampi karonte, erakavattikampi karonte, cīrakavāsikampi karonte, eṇeyyakampi karonte, balisamaṃsikampi karonte, kahāpaṇakampi karonte, khārāpatacchikampi karonte, palighaparivattikampi karonte, palālapīṭhakampi karonte, tattenapi telena osiñcante, sunakhehipi khādāpente, jīvantampi sūle uttāsente, asināpi sīsaṃ chindante.

आणि भिक्षूंनो, दंडाचे (शिक्षेचे) भय कोणते? येथे, भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य अपराध करणाऱ्या चोराला पाहतो, ज्याला राजांनी पकडून विविध प्रकारच्या यातना (शिक्षा) दिल्या आहेत – चाबकाने मारणे, वेताने मारणे, काठीने मारणे; हात तोडणे, पाय तोडणे, हात-पाय दोन्ही तोडणे; कान तोडणे, नाक तोडणे, कान-नाक दोन्ही तोडणे; 'बिलंगथालिक' (डोक्याची कवटी काढून उकळत्या द्रवात मेंदू शिजवणे), 'शंखमुंडिक' (डोक्याची त्वचा खरवडून शंखासारखी पांढरी करणे), 'राहुमुख' (तोंडात अग्नी पेटवणे), 'जोतिमालिक' (शरीराला कापडाने गुंडाळून पेटवणे), 'हत्थपज्जोतिक' (हात पेटवून मशालीसारखा करणे), 'एरकवत्तिक' (गळ्यापासून त्वचा सोलून दोरीसारखी ओढणे), 'चीरकवासिक' (त्वचेच्या पट्ट्या कापून वल्कलासारखे करणे), 'एणेय्यक' (कोपर आणि गुडघ्यांवर लोखंडी कडी ठोकून जमिनीवर खिळणे व सभोवती अग्नी पेटवणे), 'बलिसमंसिक' (माशांच्या गळाने मांस ओरबाडणे), 'कहापणक' (नाण्यांच्या आकाराचे मांस कापून काढणे), 'खारापतच्छिक' (शरीरावर शस्त्र चालवून त्यावर खारट पाणी किंवा आम्ल ओतणे), 'पलिघपरिवत्तिक' (कानात लोखंडी सळई ठोकून जमिनीला खिळणे आणि शरीराला फिरवणे), 'पलालपीठक' (हाडे ठेचून पेंढ्यासारखे करणे); उकळते तेल अंगावर ओतणे, कुत्र्यांकडून तोडून खाऊ घालणे, जिवंतपणी सुळावर चढवणे आणि तलवारीने डोके उडवणे.

---

‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘yathārūpānaṃ kho pāpakānaṃ kammānaṃ hetu coraṃ āgucāriṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti, kasāhipi tāḷenti…pe… asināpi sīsaṃ chindanti, ahañceva kho pana evarūpaṃ pāpakammaṃ kareyyaṃ, mampi rājāno gahetvā evarūpā vividhā kammakāraṇā kāreyyuṃ, kasāhipi tāḷeyyuṃ, vettehipi tāḷeyyuṃ, addhadaṇḍakehipi tāḷeyyuṃ, hatthampi chindeyyuṃ, pādampi chindeyyuṃ, hatthapādampi chindeyyuṃ, kaṇṇampi chindeyyuṃ, nāsampi chindeyyuṃ, kaṇṇanāsampi chindeyyuṃ, bilaṅgathālikampi kareyyuṃ, saṅkhamuṇḍikampi kareyyuṃ; rāhumukhampi kareyyuṃ, jotimālikampi kareyyuṃ, hatthapajjotikampi kareyyuṃ, erakavattikampi kareyyuṃ, cīrakavāsikampi kareyyuṃ, eṇeyyakampi kareyyuṃ, balisamaṃsikampi kareyyuṃ, kahāpaṇakampi [Pg.438] kareyyuṃ, khārāpatacchikampi kareyyuṃ, palighaparivattikampi kareyyuṃ, palālapīṭhakampi kareyyuṃ, tattenapi telena osiñceyyuṃ, sunakhehipi khādāpeyyuṃ, jīvantampi sūle uttāseyyuṃ, asināpi sīsaṃ chindeyyu’nti. So daṇḍabhayassa bhīto na paresaṃ pābhataṃ vilumpanto carati. Kāyaduccaritaṃ pahāya…pe… suddhaṃ attānaṃ pariharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, daṇḍabhayaṃ.

त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'ज्या प्रकारच्या पापकर्मांच्या कारणाने राजांनी अपराध करणाऱ्या चोराला पकडून विविध प्रकारच्या यातना दिल्या आहेत, चाबकाने मारले आहे... पे... तलवारीने डोके उडवले आहे; जर मीसुद्धा असे पापकर्म केले, तर राजे मलाही पकडून अशाच विविध प्रकारच्या यातना देतील, चाबकाने मारतील, वेताने मारतील, काठीने मारतील, हात तोडतील, पाय तोडतील, हात-पाय दोन्ही तोडतील, कान तोडतील, नाक तोडतील, कान-नाक दोन्ही तोडतील, 'बिलंगथालिक' करतील, 'शंखमुंडिक' करतील, 'राहुमुख' करतील, 'जोतिमालिक' करतील, 'हत्थपज्जोतिक' करतील, 'एरकवत्तिक' करतील, 'चीरकवासिक' करतील, 'एणेय्यक' करतील, 'बलिसमंसिक' करतील, 'कहापणक' करतील, 'खारापतच्छिक' करतील, 'पलिघपरिवत्तिक' करतील, 'पलालपीठक' करतील, उकळते तेल अंगावर ओततील, कुत्र्यांकडून तोडून खाऊ घालतील, जिवंतपणी सुळावर चढवतील आणि तलवारीने डोके उडवतील.' तो दंडाच्या (शिक्षेच्या) भयाने घाबरून इतरांच्या संपत्तीची लूटमार करत फिरत नाही. तो काय-दुश्चरित्राचा त्याग करून... पे... स्वतःला शुद्ध ठेवतो. भिक्षूंनो, याला दंडाचे भय (दंडभय) असे म्हणतात.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, duggatibhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco iti paṭisañcikkhati – ‘kāyaduccaritassa kho pāpako vipāko abhisamparāyaṃ, vacīduccaritassa pāpako vipāko abhisamparāyaṃ, manoduccaritassa pāpako vipāko abhisamparāyaṃ. Ahañceva kho pana kāyena duccaritaṃ careyyaṃ, vācāya duccaritaṃ careyyaṃ, manasā duccaritaṃ careyyaṃ, kiñca taṃ yāhaṃ na kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya’nti! So duggatibhayassa bhīto kāyaduccaritaṃ pahāya kāyasucaritaṃ bhāveti, vacīduccaritaṃ pahāya vacīsucaritaṃ bhāveti, manoduccaritaṃ pahāya manosucaritaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, duggatibhayaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cattāri bhayānī’’ti. Paṭhamaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, दुर्गतीचे भय (दुग्गतिभय) कोणते आहे? भिक्षूंनो, येथे एखादा मनुष्य असा विचार करतो – ‘शारीरिक दुष्कृत्याचा परलोकात वाईट विपाक (परिणाम) होतो, वाचिक दुष्कृत्याचा परलोकात वाईट विपाक होतो, मानसिक दुष्कृत्याचा परलोकात वाईट विपाक होतो. जर मी शरीराने दुष्कृत्य केले, वाणीने दुष्कृत्य केले, मनाने दुष्कृत्य केले, तर शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर मी अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात का बरं उत्पन्न होणार नाही?’ तो दुर्गतीच्या भयाने भयभीत होऊन शारीरिक दुष्कृत्यांचा त्याग करून शारीरिक सुकृतांचा अभ्यास करतो, वाचिक दुष्कृत्यांचा त्याग करून वाचिक सुकृतांचा अभ्यास करतो, मानसिक दुष्कृत्यांचा त्याग करून मानसिक सुकृतांचा अभ्यास करतो आणि स्वतःला शुद्ध राखतो. भिक्षूंनो, याला दुर्गतीचे भय असे म्हणतात. भिक्षूंनो, हीच ती चार भये आहेत.” पहिले (सुत्त समाप्त घोषित).

---

2. Ūmibhayasuttaṃ

२. ऊमिभयसुत्त (लाटांच्या भयाचे सुत्त)

---

122. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, bhayāni udakorohantassa pāṭikaṅkhitabbāni. Katamāni cattāri? Ūmibhayaṃ, kumbhīlabhayaṃ, āvaṭṭabhayaṃ, susukābhayaṃ – imāni kho, bhikkhave, cattāri bhayāni udakorohantassa pāṭikaṅkhitabbāni. Evamevaṃ kho, bhikkhave, cattāri bhayāni idhekaccassa kulaputtassa imasmiṃ dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitassa pāṭikaṅkhitabbāni. Katamāni cattāri? Ūmibhayaṃ, kumbhīlabhayaṃ, āvaṭṭabhayaṃ, susukābhayaṃ.

१२२. “भिक्षूंनो, पाण्यात उतरणाऱ्या माणसाला चार प्रकारच्या भयांची अपेक्षा करावी लागते. कोणती चार? लाटांचे भय (ऊमिभय), मगरीचे भय (कुंभीलभय), पाण्याच्या भोवऱ्याचे भय (आवट्टभय) आणि हिंस्त्र माशांचे भय (सुसुकाभय) – भिक्षूंनो, पाण्यात उतरणाऱ्या माणसाला या चार भयांची अपेक्षा करावी लागते. त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, या धम्म-विनयात घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा घेतलेल्या कुलपुत्राला या जगात चार भयांची अपेक्षा करावी लागते. कोणती चार? लाटांचे भय, मगरीचे भय, पाण्याच्या भोवऱ्याचे भय आणि हिंस्त्र माशांचे भय.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, ūmibhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo [Pg.439] dukkhapareto; appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti! Tamenaṃ tathā pabbajitaṃ samānaṃ sabrahmacārino ovadanti anusāsanti – ‘evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbaṃ, evaṃ te āloketabbaṃ, evaṃ te viloketabbaṃ, evaṃ te samiñjitabbaṃ, evaṃ te pasāritabbaṃ, evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabba’nti. Tassa evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe agāriyabhūtā samānā aññe ovadāmapi anusāsāmapi. Ime panamhākaṃ puttamattā maññe nattamattā maññe ovaditabbaṃ anusāsitabbaṃ maññantī’ti. So kupito anattamano sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu ūmibhayassa bhīto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatto. Ūmibhayanti kho, bhikkhave, kodhūpāyāsassetaṃ adhivacanaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, ūmibhayaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, लाटांचे भय (ऊमिभय) कोणते आहे? भिक्षूंनो, येथे एखादा कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रवज्जा घेतो आणि विचार करतो – ‘मी जन्म, जरा (वृद्धत्व), मृत्यू, शोक, रडणे-ओरडणे, दुःख, दौर्मनस्य (मानसिक क्लेश) आणि नैराश्य यांनी वेढलेला आहे; दुःखात बुडालेला आहे, दुःखाने ग्रस्त आहे. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत करण्याचा मार्ग सापडेल!’ अशा प्रकारे प्रवज्जित झालेल्या त्याला त्याचे सब्रह्मचारी (सहभिक्षू) उपदेश करतात आणि मार्गदर्शन करतात – ‘तू अशा प्रकारे पुढे पाऊल टाकले पाहिजे, अशा प्रकारे मागे पाऊल टाकले पाहिजे; अशा प्रकारे समोर पाहिले पाहिजे, अशा प्रकारे बाजूला पाहिले पाहिजे; अशा प्रकारे हात-पाय आखडले पाहिजेत, अशा प्रकारे ते पसरवले पाहिजेत; अशा प्रकारे संघाटी, पात्र आणि चीवर धारण केले पाहिजे.’ त्याला असा विचार येतो – ‘पूर्वी जेव्हा आम्ही गृहस्थ होतो, तेव्हा आम्ही इतरांना उपदेश करत होतो आणि मार्गदर्शन करत होतो. पण हे (भिक्षू), जे माझ्या मुलांसारखे किंवा नातवांसारखे आहेत, मला उपदेश करणे आणि मार्गदर्शन करणे योग्य समजतात!’ तो क्रुद्ध आणि अप्रसन्न होऊन प्रशिक्षणाचा (सिक्खाचा) त्याग करतो आणि हीन (गृहस्थ) जीवनात परत फिरतो. भिक्षूंनो, याला म्हणतात की तो भिक्षू लाटांच्या भयाने घाबरून प्रशिक्षणाचा त्याग करून हीन जीवनात परत गेला आहे. भिक्षूंनो, ‘लाटांचे भय’ (ऊमिभय) हे क्रोध आणि संतापाचे (कोध-उपायास) नाव आहे. भिक्षूंनो, याला लाटांचे भय असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kumbhīlabhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto; appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti! Tamenaṃ tathā pabbajitaṃ samānaṃ sabrahmacārino ovadanti anusāsanti – ‘idaṃ te khāditabbaṃ, idaṃ te na khāditabbaṃ, idaṃ te bhuñjitabbaṃ, idaṃ te na bhuñjitabbaṃ, idaṃ te sāyitabbaṃ, idaṃ te na sāyitabbaṃ, idaṃ te pātabbaṃ, idaṃ te na pātabbaṃ, kappiyaṃ te khāditabbaṃ, akappiyaṃ te na khāditabbaṃ, kappiyaṃ te bhuñjitabbaṃ, akappiyaṃ te na bhuñjitabbaṃ, kappiyaṃ te sāyitabbaṃ, akappiyaṃ te na sāyitabbaṃ, kappiyaṃ te pātabbaṃ, akappiyaṃ te na pātabbaṃ, kāle te khāditabbaṃ, vikāle te na khāditabbaṃ, kāle te bhuñjitabbaṃ, vikāle te na bhuñjitabbaṃ, kāle te sāyitabbaṃ, vikāle te na sāyitabbaṃ, kāle te pātabbaṃ, vikāle te na pātabba’nti. Tassa evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe agāriyabhūtā samānā yaṃ icchāma taṃ khādāma, yaṃ na icchāma na taṃ khādāma; yaṃ icchāma taṃ bhuñjāma, yaṃ na icchāma na taṃ bhuñjāma; yaṃ icchāma taṃ sāyāma, yaṃ na icchāma na taṃ sāyāma; yaṃ icchāma taṃ pivāma, yaṃ na icchāma na taṃ pivāma; kappiyampi khādāma akappiyampi khādāma kappiyampi bhuñjāma akappiyampi bhuñjāma kappiyampi sāyāma akappiyampi sāyāma kappiyampi pivāma akappiyampi pivāma, kālepi khādāma vikālepi khādāma kālepi bhuñjāma vikālepi bhuñjāma kālepi [Pg.440] sāyāma vikālepi sāyāma kālepi pivāma vikālepi pivāma; yampi no saddhā gahapatikā divā vikāle paṇītaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā denti, tatrapime mukhāvaraṇaṃ maññe karontī’ti. So kupito anattamano sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu kumbhīlabhayassa bhīto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatto. Kumbhīlabhayanti kho, bhikkhave, odarikattassetaṃ adhivacanaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kumbhīlabhayaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, मगरीचे भय (कुंभीलभय) कोणते आहे? भिक्षूंनो, येथे एखादा कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रवज्जा घेतो आणि विचार करतो – ‘मी जन्म, जरा, मृत्यू, शोक, रडणे-ओरडणे, दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य यांनी वेढलेला आहे; दुःखात बुडालेला आहे, दुःखाने ग्रस्त आहे. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत करण्याचा मार्ग सापडेल!’ अशा प्रकारे प्रवज्जित झालेल्या त्याला त्याचे सब्रह्मचारी उपदेश करतात आणि मार्गदर्शन करतात – ‘तू हे खाल्ले पाहिजे, हे खाल्ले नाही पाहिजे; हे भोजन केले पाहिजे, हे भोजन केले नाही पाहिजे; हे चाखले पाहिजे, हे चाखले नाही पाहिजे; हे प्यायले पाहिजे, हे प्यायले नाही पाहिजे. जे कप्पिय (योग्य) आहे तेच तू खाल्ले पाहिजे, जे अकप्पिय (अयोग्य) आहे ते खाल्ले नाही पाहिजे; जे कप्पिय आहे तेच भोजन केले पाहिजे, जे अकप्पिय आहे ते भोजन केले नाही पाहिजे; जे कप्पिय आहे तेच चाखले पाहिजे, जे अकप्पिय आहे ते चाखले नाही पाहिजे; जे कप्पिय आहे तेच प्यायले पाहिजे, जे अकप्पिय आहे ते प्यायले नाही पाहिजे. योग्य वेळी (काली) तू खाल्ले पाहिजे, अवेळी (विकाली) खाल्ले नाही पाहिजे; योग्य वेळी भोजन केले पाहिजे, अवेळी भोजन केले नाही पाहिजे; योग्य वेळी चाखले पाहिजे, अवेळी चाखले नाही पाहिजे; योग्य वेळी प्यायले पाहिजे, अवेळी प्यायले नाही पाहिजे.’ त्याला असा विचार येतो – ‘पूर्वी जेव्हा आम्ही गृहस्थ होतो, तेव्हा आम्हाला जे आवडायचे ते आम्ही खात होतो, जे आवडत नव्हते ते खात नव्हतो; जे आवडायचे ते भोजन करत होतो, जे आवडत नव्हते ते भोजन करत नव्हतो; जे आवडायचे ते चाखत होतो, जे आवडत नव्हते ते चाखत नव्हतो; जे आवडायचे ते पीत होतो, जे आवडत नव्हते ते पीत नव्हतो. कप्पिय देखील खात होतो आणि अकप्पिय देखील खात होतो; कप्पिय देखील भोजन करत होतो आणि अकप्पिय देखील भोजन करत होतो; कप्पिय देखील चाखत होतो आणि अकप्पिय देखील चाखत होतो; कप्पिय देखील पीत होतो आणि अकप्पिय देखील पीत होतो. योग्य वेळीही खात होतो आणि अवेळीही खात होतो; योग्य वेळीही भोजन करत होतो आणि अवेळीही भोजन करत होतो; योग्य वेळीही चाखत होतो आणि अवेळीही चाखत होतो; योग्य वेळीही पीत होतो आणि अवेळीही पीत होतो. आणि जेव्हा श्रद्धाळू गृहपती आम्हाला दिवसा अवेळी उत्तम खाद्य किंवा भोज्य देतात, तेव्हा हे (भिक्षू) जणू आमचे तोंड बंद करतात!’ तो क्रुद्ध आणि अप्रसन्न होऊन प्रशिक्षणाचा (सिक्खाचा) त्याग करतो आणि हीन जीवनात परत फिरतो. भिक्षूंनो, याला म्हणतात की तो भिक्षू मगरीच्या भयाने घाबरून प्रशिक्षणाचा त्याग करून हीन जीवनात परत गेला आहे. भिक्षूंनो, ‘मगरीचे भय’ (कुंभीलभय) हे खादाडपणाचे (उदरिकत्त - पोटाची हाव) नाव आहे. भिक्षूंनो, याला मगरीचे भय असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, āvaṭṭabhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi, dukkhehi domanassehi upāyāsehi dukkhotiṇṇo dukkhapareto; appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti! So evaṃ pabbajito samāno pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tattha passati gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgībhūtaṃ paricārayamānaṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe agāriyabhūtā samānā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārimhā; saṃvijjanti kho pana me kule bhogā. Sakkā bhoge ca bhuñjituṃ puññāni ca kātuṃ. Yaṃnūnāhaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjeyyaṃ puññāni ca kareyya’nti! So sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu āvaṭṭabhayassa bhīto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatto. Āvaṭṭabhayanti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, āvaṭṭabhayaṃ.

आणि भिक्षूंनो, भोवऱ्याचे भय कोणते? भिक्षूंनो, या जगात एखादा कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा ग्रहण करतो – ‘मी जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, डोमनस्य (मानसिक दुःख) आणि उपायास (हताशपणा) यांनी वेढलेला आहे; दुःखात बुडालेला आहे, दुःखाने ग्रस्त आहे. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत कसा करावा, हे मला समजेल.’ अशा प्रकारे प्रव्रजित झाल्यावर, तो सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन, असुरक्षित काया, असुरक्षित वाणी, असुरक्षित चित्त, अनुपस्थित स्मृती आणि असंयत इंद्रियांसह भिक्षेसाठी एखाद्या गावात किंवा नगरात प्रवेश करतो. तेथे तो एखाद्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या पुत्राला पाच कामगुणांनी युक्त, समृद्ध आणि त्यांचा उपभोग घेताना पाहतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘पूर्वी जेव्हा आम्ही गृहस्थ होतो, तेव्हा आम्हीही पाच कामगुणांनी युक्त आणि समृद्ध होऊन त्यांचा उपभोग घेत होतो. माझ्या कुळात संपत्ती उपलब्ध आहे. मी त्या संपत्तीचा उपभोगही घेऊ शकतो आणि पुण्यकर्मेही करू शकतो. मग मी शिक्षेचा (सिक्खा) त्याग करून, हीन (गृहस्थ) जीवनात परत जाऊन संपत्तीचा उपभोग का घेऊ नये आणि पुण्यकर्मे का करू नयेत?’ तो शिक्षेचा त्याग करतो आणि हीन जीवनात परत जातो. भिक्षूंनो, याला असा भिक्खू म्हणतात जो भोवऱ्याच्या भयाने घाबरून शिक्षेचा त्याग करतो आणि हीन जीवनात परत जातो. भिक्षूंनो, ‘भोवऱ्याचे भय’ (आवट्टभय) हे पाच कामगुणांचेच नाव आहे. भिक्षूंनो, याला भोवऱ्याचे भय असे म्हणतात.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, susukābhayaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco kulaputto saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘otiṇṇomhi jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto; appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti! So evaṃ pabbajito samāno pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ [Pg.441] vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tattha passati mātugāmaṃ dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā. Tassa mātugāmaṃ disvā dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu susukābhayassa bhīto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatto. Susukābhayanti kho, bhikkhave, mātugāmassetaṃ adhivacanaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, susukābhayaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cattāri bhayāni idhekaccassa kulaputtassa imasmiṃ dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitassa pāṭikaṅkhitabbānī’’ti. Dutiyaṃ.

आणि भिक्षूंनो, सुसुकाचे (हिंस्र माशाचे) भय कोणते? भिक्षूंनो, या जगात एखादा कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा ग्रहण करतो – ‘मी जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास यांनी वेढलेला आहे; दुःखात बुडालेला आहे, दुःखाने ग्रस्त आहे. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत कसा करावा, हे मला समजेल.’ अशा प्रकारे प्रव्रजित झाल्यावर, तो सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन, असुरक्षित काया, असुरक्षित वाणी, असुरक्षित चित्त, अनुपस्थित स्मृती आणि असंयत इंद्रियांसह भिक्षेसाठी एखाद्या गावात किंवा नगरात प्रवेश करतो. तेथे तो एखाद्या स्त्रीला अयोग्य रीतीने वस्त्र परिधान केलेली किंवा अव्यवस्थित कपडे घातलेली पाहतो. त्या स्त्रीला अशा अयोग्य रीतीने वस्त्र परिधान केलेल्या अवस्थेत पाहून त्याच्या चित्तात राग (वासना) उत्पन्न होतो आणि तो त्याच्या चित्ताचा नाश करतो. तो रागाने दूषित झालेल्या चित्तामुळे शिक्षेचा त्याग करतो आणि हीन (गृहस्थ) जीवनात परत जातो. भिक्षूंनो, याला असा भिक्खू म्हणतात जो सुसुकाच्या भयाने घाबरून शिक्षेचा त्याग करतो आणि हीन जीवनात परत जातो. भिक्षूंनो, ‘सुसुकाचे भय’ (सुसुकाभय) हे स्त्रीचेच नाव आहे. भिक्षूंनो, याला सुसुकाचे भय असे म्हणतात. भिक्षूंनो, या धम्म आणि विनयात घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा ग्रहण करणाऱ्या कुलपुत्राला या चार भयांची अपेक्षा ठेवली पाहिजे. दुसरे सुत्त समाप्त.

---

3. Paṭhamanānākaraṇasuttaṃ

३. प्रथम नानाकरण सुत्त

---

123. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Tattha ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Brahmakāyikānaṃ, bhikkhave, devānaṃ kappo āyuppamāṇaṃ. Tattha puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā sati.

१२३. भिक्षूंनो, या जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या जगात एखादा व्यक्ती कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धम्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती आणि सुख असणारे पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो त्याचा आस्वाद घेतो, त्याची इच्छा करतो आणि त्याने संतुष्ट होतो. तेथे स्थित होऊन, त्यातच मग्न राहून, त्याचा वारंवार अभ्यास करून, ध्यानापासून भ्रष्ट न होता मृत्यू पावल्यावर, तो ब्रह्मकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्षूंनो, ब्रह्मकायिक देवांचे आयुष्यमान एक कल्प असते. तेथे सामान्य मनुष्य (पुथुज्जन) आयुष्य संपेपर्यंत राहतो आणि त्या देवांचे संपूर्ण आयुष्यमान संपवून तो नरकातही जातो, तिर्यंच योनीतही जातो आणि प्रेतलोकातही जातो. परंतु भगवंतांचा श्रावक तेथे आयुष्य संपेपर्यंत राहतो आणि त्या देवांचे संपूर्ण आयुष्यमान संपवून त्याच अस्तित्वात (भवात) परिनिर्वाण प्राप्त करतो. भिक्षूंनो, गती आणि उत्पत्तीच्या बाबतीत, श्रुतवान आर्य श्रावक आणि अश्रुतवान पुथुज्जन यांच्यातील हाच विशेष, हाच फरक आणि हेच नानाकरण (भिन्नता) आहे.

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Tattha ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī [Pg.442] aparihīno kālaṃ kurumāno ābhassarānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ābhassarānaṃ, bhikkhave, devānaṃ dve kappā āyuppamāṇaṃ. Tattha puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā sati.

पुन्हा भिक्षूंनो, या जगात एखादा व्यक्ती वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असणारे, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेले प्रीती आणि सुख असणारे दुसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो त्याचा आस्वाद घेतो, त्याची इच्छा करतो आणि त्याने संतुष्ट होतो. तेथे स्थित होऊन, त्यातच मग्न राहून, त्याचा वारंवार अभ्यास करून, ध्यानापासून भ्रष्ट न होता मृत्यू पावल्यावर, तो आभास्वर देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्षूंनो, आभास्वर देवांचे आयुष्यमान दोन कल्प असते. तेथे सामान्य मनुष्य (पुथुज्जन) आयुष्य संपेपर्यंत राहतो आणि त्या देवांचे संपूर्ण आयुष्यमान संपवून तो नरकातही जातो, तिर्यंच योनीतही जातो आणि प्रेतलोकातही जातो. परंतु भगवंतांचा श्रावक तेथे आयुष्य संपेपर्यंत राहतो आणि त्या देवांचे संपूर्ण आयुष्यमान संपवून त्याच अस्तित्वात (भवात) परिनिर्वाण प्राप्त करतो. भिक्षूंनो, गती आणि उत्पत्तीच्या बाबतीत, श्रुतवान आर्य श्रावक आणि अश्रुतवान पुथुज्जन यांच्यातील हाच विशेष, हाच फरक आणि हेच नानाकरण आहे.

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Tattha ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno, kālaṃ kurumāno subhakiṇhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Subhakiṇhānaṃ, bhikkhave, devānaṃ cattāro kappā āyuppamāṇaṃ. Tattha puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā sati.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! या जगात एखादा मनुष्य प्रीतीचा (हर्षाचा) विराग झाल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) राहून विहरतो, आणि स्मृतीवान (सचेत) व संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) राहून शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो; ज्याच्याविषयी आर्य म्हणतात की, 'तो उपेक्षक, स्मृतीवान आणि सुखविहारी आहे', अशा तिसऱ्या ध्यानाचे (ततीय झान) संपादन करून तो विहरतो. तो त्याचे आस्वादन करतो, त्याची इच्छा करतो आणि त्याने तृप्ती मिळवतो. तिथे स्थित असलेला, त्यातच मग्न असलेला, त्यातच बहुतांश काळ विहरणारा आणि ध्यानापासून च्युत न झालेला तो मनुष्य, मृत्यू पावल्यावर 'सुभकिण्ह' (शुभकृत्स्न) देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो! सुभकिण्ह देवांचे आयुष्यमान चार कल्प असते. तिथे सामान्य मनुष्य (पुथुज्जन) आपले संपूर्ण आयुष्य व्यतीत करून, त्या देवांचे जेवढे आयुष्यमान आहे ते सर्व संपवून नरकातही जातो, तिर्यंच योनीतही जातो आणि प्रेतलोकातही जातो. परंतु, भगवंतांचा श्रावक तिथे आपले संपूर्ण आयुष्य व्यतीत करून, त्या देवांचे जेवढे आयुष्यमान आहे ते सर्व संपवून त्याच लोकात परिनिर्वाण प्राप्त करतो. भिक्खूहो! गती आणि उत्पत्तीच्या बाबतीत, श्रुतवान आर्य श्रावक आणि अश्रुतवान सामान्य मनुष्य यांच्यातील हाच तो विशेष, हाच तो फरक आणि हाच तो भेद आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Tattha ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno vehapphalānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Vehapphalānaṃ, bhikkhave, devānaṃ pañca kappasatāni āyuppamāṇaṃ. Tattha puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati [Pg.443] pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā sati. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Tatiyaṃ.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! या जगात एखादा मनुष्य सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (आनंद) आणि दोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा व स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असलेल्या चौथ्या ध्यानाचे (चतुत्थ झान) संपादन करून विहरतो. तो त्याचे आस्वादन करतो, त्याची इच्छा करतो आणि त्याने तृप्ती मिळवतो. तिथे स्थित असलेला, त्यातच मग्न असलेला, त्यातच बहुतांश काळ विहरणारा आणि ध्यानापासून च्युत न झालेला तो मनुष्य, मृत्यू पावल्यावर 'वेहप्फल' (बृहत्फल) देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो! वेहप्फल देवांचे आयुष्यमान पाचशे कल्प असते. तिथे सामान्य मनुष्य आपले संपूर्ण आयुष्य व्यतीत करून, त्या देवांचे जेवढे आयुष्यमान आहे ते सर्व संपवून नरकातही जातो, तिर्यंच योनीतही जातो आणि प्रेतलोकातही जातो. परंतु, भगवंतांचा श्रावक तिथे आपले संपूर्ण आयुष्य व्यतीत करून, त्या देवांचे जेवढे आयुष्यमान आहे ते सर्व संपवून त्याच लोकात परिनिर्वाण प्राप्त करतो. भिक्खूहो! गती आणि उत्पत्तीच्या बाबतीत, श्रुतवान आर्य श्रावक आणि अश्रुतवान सामान्य मनुष्य यांच्यातील हाच तो विशेष, हाच तो फरक आणि हाच तो भेद आहे. भिक्खूहो! हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत.” (तिसरे सूत्र समाप्त)

---

4. Dutiyanānākaraṇasuttaṃ

४. दुसरे नानाकरण सूत्र

---

124. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ, te dhamme aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā suddhāvāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ, bhikkhave, upapatti asādhāraṇā puthujjanehi.

१२४. “भिक्खूहो! हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? भिक्खूहो! या जगात एखादा मनुष्य कामांपासून (इंद्रियभोगांपासून) अलिप्त होऊन... पे... पहिल्या ध्यानाचे (पठम झान) संपादन करून विहरतो. तिथे जे काही रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान अस्तित्वात असते, त्या सर्व धर्मांकडे तो अनित्य म्हणून, दुःख म्हणून, रोग म्हणून, गळू म्हणून, शल्य (बाण) म्हणून, पीडा म्हणून, आजार म्हणून, परके म्हणून, नाशवंत म्हणून, शून्य म्हणून आणि अनात्मा म्हणून योग्य प्रकारे पाहतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, शुद्धावास देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो! ही उत्पत्ती सामान्य मनुष्यांसाठी (पुथुज्जनांसाठी) असाधारण (अप्राप्य) आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ, te dhamme aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā suddhāvāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ, bhikkhave, upapatti asādhāraṇā puthujjanehi. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Catutthaṃ.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूहो! या जगात एखादा मनुष्य वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्यामुळे... पे... दुसरे ध्यान... पे... तिसरे ध्यान... पे... चौथ्या ध्यानाचे संपादन करून विहरतो. तिथे जे काही रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान अस्तित्वात असते, त्या सर्व धर्मांकडे तो अनित्य म्हणून, दुःख म्हणून, रोग म्हणून, गळू म्हणून, शल्य म्हणून, पीडा म्हणून, आजार म्हणून, परके म्हणून, नाशवंत म्हणून, शून्य म्हणून आणि अनात्मा म्हणून योग्य प्रकारे पाहतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, शुद्धावास देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो! ही उत्पत्ती सामान्य मनुष्यांसाठी असाधारण आहे. भिक्खूहो! हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत.” (चौथे सूत्र समाप्त)

---

5. Paṭhamamettāsuttaṃ

५. पहिले मेत्ता सूत्र

---

125. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ [Pg.444] mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So tadassādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Tattha ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Brahmakāyikānaṃ, bhikkhave, devānaṃ kappo āyuppamāṇaṃ. Tattha puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā sati.

१२५. “भिक्खूहो! हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? भिक्खूहो! या जगात एखादा मनुष्य मैत्रीपूर्ण (मेत्तासहगत) चित्ताने एका देशात व्यापून विहरतो, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, आडवे, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, संपूर्ण जगाला विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापाधशून्य (द्वेषरहित) अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्यापून विहरतो. तो त्याचे आस्वादन करतो, त्याची इच्छा करतो आणि त्याने तृप्ती मिळवतो. तिथे स्थित असलेला, त्यातच मग्न असलेला, त्यातच बहुतांश काळ विहरणारा आणि ध्यानापासून च्युत न झालेला तो मनुष्य, मृत्यू पावल्यावर 'ब्रह्मकायिक' देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो! ब्रह्मकायिक देवांचे आयुष्यमान एक कल्प असते. तिथे सामान्य मनुष्य आपले संपूर्ण आयुष्य व्यतीत करून, त्या देवांचे जेवढे आयुष्यमान आहे ते सर्व संपवून नरकातही जातो, तिर्यंच योनीतही जातो आणि प्रेतलोकातही जातो. परंतु, भगवंतांचा श्रावक तिथे आपले संपूर्ण आयुष्य व्यतीत करून, त्या देवांचे जेवढे आयुष्यमान आहे ते सर्व संपवून त्याच लोकात परिनिर्वाण प्राप्त करतो. भिक्खूहो! गती आणि उत्पत्तीच्या बाबतीत, श्रुतवान आर्य श्रावक आणि अश्रुतवान सामान्य मनुष्य यांच्यातील हाच तो विशेष, हाच तो फरक आणि हाच तो भेद आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So tadassādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Tattha ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno ābhassarānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ābhassarānaṃ, bhikkhave, devānaṃ dve kappā āyuppamāṇaṃ…pe… subhakiṇhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Subhakiṇhānaṃ, bhikkhave, devānaṃ cattāro kappā āyuppamāṇaṃ…pe… vehapphalānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Vehapphalānaṃ, bhikkhave, devānaṃ pañca kappasatāni āyuppamāṇaṃ. Tattha puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso [Pg.445] ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā sati. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Pañcamaṃ.

"पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, या जगात एखादा व्यक्ती करुणासहगत चित्ताने... तसेच मुदितासहगत चित्ताने... तसेच उपेक्षासहगत चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो; त्याचप्रमाणे दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरके, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, संपूर्ण जगाला उपेक्षासहगत, विस्तीर्ण, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापाधरहित चित्ताने व्यापून विहरतो. तो त्याचे आस्वादन करतो, त्याची इच्छा करतो आणि त्याने संतुष्ट होतो. त्यात स्थित असलेला, त्यातच मग्न असलेला, त्यातच बहुतांश काळ विहरणारा आणि त्यातून च्युत न होता मृत्यू पावणारा व्यक्ती आभास्सर देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्षूंनो, आभास्सर देवांचे आयुष्यमान दोन कल्प असते... तसेच तो सुभकिण्ह देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्षूंनो, सुभकिण्ह देवांचे आयुष्यमान चार कल्प असते... तसेच तो वेहप्फल देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्षूंनो, वेहप्फल देवांचे आयुष्यमान पाचशे कल्प असते. तिथे सामान्य माणूस (पुथुज्जन) संपूर्ण आयुष्यभर राहून, त्या देवांचे जेवढे आयुष्यमान आहे ते सर्व संपवून नरकातही जातो, तिर्यक योनीत जातो, प्रेतलोकात जातो. परंतु, भगवंतांचा श्रावक तिथे संपूर्ण आयुष्यभर राहून, त्या देवांचे जेवढे आयुष्यमान आहे ते सर्व संपवून त्याच भवात (लोकात) परिनिर्वाण प्राप्त करतो. भिक्षूंनो, गती आणि उत्पत्तीच्या बाबतीत, श्रुतवान आर्यश्रावक आणि अश्रुतवान पुथुज्जन यांच्यातील हाच तो विशेष, हाच तो फरक आणि हाच तो भेद आहे. भिक्षूंनो, हेच ते चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत." पाचवे।

---

6. Dutiyamettāsuttaṃ

६. दुसरे मेत्ता सुत्त

---

126. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ te dhamme aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā suddhāvāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ, bhikkhave, upapatti asādhāraṇā puthujjanehi.

१२६. "भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या जगात एखादा व्यक्ती मैत्रीपूर्ण (मेत्तासहगत) चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो; त्याचप्रमाणे दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरके, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, संपूर्ण जगाला मेत्तासहगत, विस्तीर्ण, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापाधरहित चित्ताने व्यापून विहरतो. तो तिथे जे काही रूपगत, वेदनागत, संज्ञागत, संस्कारगत आणि विज्ञानगत आहे, त्या धर्मांना अनित्य, दुःख, रोग, गंड, शल्य, अघ, आबाध, परके, नाश पावणारे, शून्य आणि अनात्म रूपाने पाहतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर शुद्धावास देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्षूंनो, ही उत्पत्ती सामान्य माणसांशी (पुथुज्जनांशी) असाधारण आहे."

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo karuṇā…pe… muditā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ te dhamme aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassati. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā suddhāvāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ, bhikkhave, upapatti asādhāraṇā puthujjanehi. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Chaṭṭhaṃ.

"पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, या जगात एखादा व्यक्ती करुणा... तसेच मुदिता... तसेच उपेक्षासहगत चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो; त्याचप्रमाणे दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरके, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, संपूर्ण जगाला उपेक्षासहगत, विस्तीर्ण, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापाधरहित चित्ताने व्यापून विहरतो. तो तिथे जे काही रूपगत, वेदनागत, संज्ञागत, संस्कारगत आणि विज्ञानगत आहे, त्या धर्मांना अनित्य, दुःख, रोग, गंड, शल्य, अघ, आबाध, परके, नाश पावणारे, शून्य आणि अनात्म रूपाने पाहतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर शुद्धावास देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्षूंनो, ही उत्पत्ती सामान्य माणसांशी (पुथुज्जनांशी) असाधारण आहे. भिक्षूंनो, हेच ते चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत." सहावे।

---

7. Paṭhamatathāgataacchariyasuttaṃ

७. पहिले तथागत आश्चर्य सुत्त

---

127. ‘‘Tathāgatassa[Pg.446], bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā cattāro acchariyā abbhutā dhammā pātubhavanti. Katame cattāro? Yadā, bhikkhave, bodhisatto tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkamati, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā yatthapimesaṃ candimasūriyānaṃ evaṃmahiddhikānaṃ evaṃmahānubhāvānaṃ ābhā nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā ayaṃ paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo pātubhavati.

१२७. "भिक्षूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांच्या प्रादुर्भावामुळे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतात. कोणते चार? जेव्हा, भिक्षूंनो, बोधिसत्व तुषित लोकांतून च्युत होऊन स्मृतिमान आणि संप्रजन्यशील होऊन मातृकुक्षीत प्रवेश करतात, तेव्हा देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये देवांच्या दैवी प्रभावालाही मागे टाकणारा एक अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. ज्या काही लोकांतरिक नरक-जागा आहेत, ज्या उघड्या, निराधार, अंधकारमय आणि घनघोर काळोखाने भरलेल्या आहेत, जिथे इतके महान ऋद्धीमान आणि महान प्रभावशाली असणाऱ्या चंद्र-सूर्याचा प्रकाशही पोहोचू शकत नाही, तिथेही देवांच्या दैवी प्रभावाला मागे टाकणारा एक अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. तिथे जे प्राणी उत्पन्न झाले आहेत, तेही त्या प्रकाशाच्या साहाय्याने एकमेकांना ओळखतात की—'अरे मित्रांनो! येथे इतरही प्राणी उत्पन्न झाले आहेत.' भिक्षूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांच्या प्रादुर्भावामुळे हा पहिला आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतो."

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yadā bodhisatto sato sampajāno mātukucchimhā nikkhamati, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā yatthapimesaṃ candimasūriyānaṃ evaṃmahiddhikānaṃ evaṃmahānubhāvānaṃ ābhā nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā ayaṃ dutiyo acchariyo abbhuto dhammo pātubhavati.

"पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, जेव्हा बोधिसत्व स्मृतिमान आणि संप्रजन्यशील होऊन मातृकुक्षीतून बाहेर पडतात, तेव्हा देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये देवांच्या दैवी प्रभावालाही मागे टाकणारा एक अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. ज्या काही लोकांतरिक नरक-जागा आहेत, ज्या उघड्या, निराधार, अंधकारमय आणि घनघोर काळोखाने भरलेल्या आहेत, जिथे इतके महान ऋद्धीमान आणि महान प्रभावशाली असणाऱ्या चंद्र-सूर्याचा प्रकाशही पोहोचू शकत नाही, तिथेही देवांच्या दैवी प्रभावाला मागे टाकणारा एक अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. तिथे जे प्राणी उत्पन्न झाले आहेत, तेही त्या प्रकाशाच्या साहाय्याने एकमेकांना ओळखतात की—'अरे मित्रांनो! येथे इतरही प्राणी उत्पन्न झाले आहेत.' भिक्षूंनो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांच्या प्रादुर्भावामुळे हा दुसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतो."

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yadā tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso [Pg.447] pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā yatthapimesaṃ candimasūriyānaṃ evaṃmahiddhikānaṃ evaṃmahānubhāvānaṃ ābhā nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā ayaṃ tatiyo acchariyo abbhuto dhammo pātubhavati.

पुन्हा आणखी असे की, भिक्खूहो, जेव्हा तथागत अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त करतात, तेव्हा देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये, देवांच्या दैवी प्रभावालाही मागे टाकणारा एक अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. ज्या काही लोकांतरिक (दोन चक्रवाळांमधील) उघड्या, निराधार, अंधकारमय आणि घनघोर काळोखाने भरलेल्या जागा आहेत, जिथे इतके महाबलाढ्य आणि महाप्रतापी चंद्र व सूर्य यांचाही प्रकाश पोहोचू शकत नाही, तिथेही देवांच्या दैवी प्रभावाला मागे टाकणारा अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. तिथे जे प्राणी उत्पन्न झाले आहेत, तेही त्या प्रकाशाच्या साहाय्याने एकमेकांना ओळखतात आणि म्हणतात, 'अरे मित्रांनो, येथे इतरही प्राणी उत्पन्न झाले आहेत तर!' भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळे हा तिसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतो.

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yadā tathāgato anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā yatthapimesaṃ candimasūriyānaṃ evaṃmahiddhikānaṃ evaṃmahānubhāvānaṃ ābhā nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā ayaṃ catuttho acchariyo abbhuto dhammo pātubhavati. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā ime cattāro acchariyā abbhutā dhammā pātubhavantī’’ti. Sattamaṃ.

पुन्हा आणखी असे की, भिक्खूहो, जेव्हा तथागत अनुत्तर धम्मचक्र प्रवर्तित करतात, तेव्हा देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये, देवांच्या दैवी प्रभावालाही मागे टाकणारा एक अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. ज्या काही लोकांतरिक उघड्या, निराधार, अंधकारमय आणि घनघोर काळोखाने भरलेल्या जागा आहेत, जिथे इतके महाबलाढ्य आणि महाप्रतापी चंद्र व सूर्य यांचाही प्रकाश पोहोचू शकत नाही, तिथेही देवांच्या दैवी प्रभावाला मागे टाकणारा अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. तिथे जे प्राणी उत्पन्न झाले आहेत, तेही त्या प्रकाशाच्या साहाय्याने एकमेकांना ओळखतात आणि म्हणतात, 'अरे मित्रांनो, येथे इतरही प्राणी उत्पन्न झाले आहेत तर!' भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळे हा चौथा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतो. भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळे हे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतात.

---

8. Dutiyatathāgataacchariyasuttaṃ

८. द्वितीय तथागत आश्चर्य सुत्त

---

128. ‘‘Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā cattāro acchariyā abbhutā dhammā pātubhavanti. Katame cattāro? Ālayārāmā, bhikkhave, pajā ālayaratā ālayasammuditā; sā tathāgatena anālaye dhamme desiyamāne sussūsati sotaṃ odahati aññā cittaṃ upaṭṭhapeti. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā ayaṃ paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo pātubhavati.

१२८. भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतात. कोणते चार? भिक्खूहो, ही प्रजा आलय-आरामी (आसक्तीमध्ये रमणारी), आलय-रती (आसक्तीमध्ये मग्न असणारी) आणि आलय-संमुदित (आसक्तीमध्ये आनंद मानणारी) आहे. परंतु, जेव्हा तथागतांद्वारे अनालय (आसक्तीरहित) धम्माचा उपदेश केला जातो, तेव्हा ती ऐकण्याची इच्छा धरते, कान देऊन ऐकते आणि समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करते. भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळे हा पहिला आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतो.

---

‘‘Mānārāmā[Pg.448], bhikkhave, pajā mānaratā mānasammuditā. Sā tathāgatena mānavinaye dhamme desiyamāne sussūsati sotaṃ odahati aññā cittaṃ upaṭṭhapeti. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā ayaṃ dutiyo acchariyo abbhuto dhammo pātubhavati.

भिक्खूहो, ही प्रजा मान-आरामी (अहंकारात रमणारी), मान-रती (अहंकारात मग्न असणारी) आणि मान-संमुदित (अहंकारात आनंद मानणारी) आहे. परंतु, जेव्हा तथागतांद्वारे मान-विनय (अहंकार नष्ट करणाऱ्या) धम्माचा उपदेश केला जातो, तेव्हा ती ऐकण्याची इच्छा धरते, कान देऊन ऐकते आणि समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करते. भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळे हा दुसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतो.

---

‘‘Anupasamārāmā, bhikkhave, pajā anupasamaratā anupasamasammuditā. Sā tathāgatena opasamike dhamme desiyamāne sussūsati sotaṃ odahati aññā cittaṃ upaṭṭhapeti. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā ayaṃ tatiyo acchariyo abbhuto dhammo pātubhavati.

भिक्खूहो, ही प्रजा अनुपशम-आरामी (अशांततेत रमणारी), अनुपशम-रती (अशांततेत मग्न असणारी) आणि अनुपशम-संमुदित (अशांततेत आनंद मानणारी) आहे. परंतु, जेव्हा तथागतांद्वारे औपशमिक (शांती देणाऱ्या) धम्माचा उपदेश केला जातो, तेव्हा ती ऐकण्याची इच्छा धरते, कान देऊन ऐकते आणि समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करते. भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळे हा तिसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतो.

---

‘‘Avijjāgatā, bhikkhave, pajā aṇḍabhūtā pariyonaddhā. Sā tathāgatena avijjāvinaye dhamme desiyamāne sussūsati sotaṃ odahati aññā cittaṃ upaṭṭhapeti. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā ayaṃ catuttho acchariyo abbhuto dhammo pātubhavati. Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā ime cattāro acchariyā abbhutā dhammā pātubhavantī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

भिक्खूहो, ही प्रजा अविद्याग्रस्त आहे, अंड्यासारखी बंदिस्त आणि वेढलेली आहे. परंतु, जेव्हा तथागतांद्वारे अविद्या-विनय (अविद्या नष्ट करणाऱ्या) धम्माचा उपदेश केला जातो, तेव्हा ती ऐकण्याची इच्छा धरते, कान देऊन ऐकते आणि समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करते. भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळे हा चौथा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतो. भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळे हे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म प्रकट होतात.

---

9. Ānandaacchariyasuttaṃ

९. आनंद आश्चर्य सुत्त

---

129. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande. Katame cattāro? Sace, bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhuparisā hoti, atha ānando tuṇhī bhavati.

१२९. भिक्खूहो, आनंदाच्या ठिकाणी हे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहेत. कोणते चार? भिक्खूहो, जर भिक्खूंचा संघ आनंदाच्या दर्शनासाठी येतो, तर केवळ दर्शनानेच तो संघ आनंदित होतो. आणि जर तिथे आनंद धम्मोपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही तो संघ आनंदित होतो. भिक्खूहो, जेव्हा आनंद मौन धारण करतात, तेव्हा भिक्खू संघ अतृप्तच राहतो.

---

‘‘Sace, bhikkhave, bhikkhuniparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tattha ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhuniparisā hoti, atha ānando tuṇhī bhavati.

भिक्खूहो, जर भिक्खुणींचा संघ आनंदाच्या दर्शनासाठी येतो, तर केवळ दर्शनानेच तो संघ आनंदित होतो. आणि जर तिथे आनंद धम्मोपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही तो संघ आनंदित होतो. भिक्खूहो, जेव्हा आनंद मौन धारण करतात, तेव्हा भिक्खुणी संघ अतृप्तच राहतो.

---

‘‘Sace, bhikkhave, upāsakaparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi [Pg.449] sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsakaparisā hoti, atha ānando tuṇhī bhavati.

भिक्खूहो, जर उपासकांचा संघ आनंदाच्या दर्शनासाठी येतो, तर केवळ दर्शनानेच तो संघ आनंदित होतो. आणि जर तिथे आनंद धम्मोपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही तो संघ आनंदित होतो. भिक्खूहो, जेव्हा आनंद मौन धारण करतात, तेव्हा उपासक संघ अतृप्तच राहतो.

---

‘‘Sace, bhikkhave, upāsikāparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsikāparisā hoti, atha ānando tuṇhī bhavati. Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande’’ti. Navamaṃ.

भिक्खूहो, जर उपासिकांचा संघ आनंदाच्या दर्शनासाठी येतो, तर केवळ दर्शनानेच तो संघ आनंदित होतो. आणि जर तिथे आनंद धम्मोपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही तो संघ आनंदित होतो. भिक्खूहो, जेव्हा आनंद मौन धारण करतात, तेव्हा उपासिका संघ अतृप्तच राहतो. भिक्खूहो, हे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आनंदाच्या ठिकाणी आहेत.

---

10. Cakkavattiacchariyasuttaṃ

१०. चक्रवर्ती आश्चर्य सुत्त

---

130. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā raññe cakkavattimhi. Katame cattāro? Sace, bhikkhave, khattiyaparisā rājānaṃ cakkavattiṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, khattiyaparisā hoti, atha rājā cakkavattī tuṇhī bhavati.

१३०. भिक्खूहो, चक्रवर्ती राजाच्या ठिकाणी हे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म असतात. कोणते चार? भिक्खूहो, जर क्षत्रियांची परिषद चक्रवर्ती राजाच्या दर्शनासाठी येते, तर केवळ दर्शनानेच ती परिषद आनंदित होते. आणि जर तिथे चक्रवर्ती राजा भाषण करतात, तर त्यांच्या भाषणानेही ती परिषद आनंदित होते. भिक्खूहो, जेव्हा चक्रवर्ती राजा मौन धारण करतात, तेव्हा क्षत्रिय परिषद अतृप्तच राहते.

---

‘‘Sace, bhikkhave, brāhmaṇaparisā rājānaṃ cakkavattiṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, brāhmaṇaparisā hoti, atha rājā cakkavattī tuṇhī bhavati.

भिक्खूहो, जर ब्राह्मणांची परिषद चक्रवर्ती राजाच्या दर्शनासाठी येते, तर केवळ दर्शनानेच ती परिषद आनंदित होते. आणि जर तिथे चक्रवर्ती राजा भाषण करतात, तर त्यांच्या भाषणानेही ती परिषद आनंदित होते. भिक्खूहो, जेव्हा चक्रवर्ती राजा मौन धारण करतात, तेव्हा ब्राह्मण परिषद अतृप्तच राहते.

---

‘‘Sace, bhikkhave, gahapatiparisā rājānaṃ cakkavattiṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, gahapatiparisā hoti, atha rājā cakkavattī tuṇhī bhavati.

“भिक्षूंनो, जर गृहपतींची परिषद चक्रवर्ती राजाच्या दर्शनासाठी जवळ येते, तर केवळ दर्शनानेच ती परिषद आनंदित होते. तेथे जर चक्रवर्ती राजा बोलतो, तर त्याच्या बोलण्यानेही ती परिषद आनंदित होते. भिक्षूंनो, गृहपतींची परिषद तृप्त होतच नाही, तोच चक्रवर्ती राजा शांत होतो.”

---

‘‘Sace, bhikkhave, samaṇaparisā rājānaṃ cakkavattiṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, samaṇaparisā hoti, atha rājā cakkavattī tuṇhī bhavati. Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā raññe cakkavattimhi.

“भिक्षूंनो, जर श्रमणांची परिषद चक्रवर्ती राजाच्या दर्शनासाठी जवळ येते, तर केवळ दर्शनानेच ती परिषद आनंदित होते. तेथे जर चक्रवर्ती राजा बोलतो, तर त्याच्या बोलण्यानेही ती परिषद आनंदित होते. भिक्षूंनो, श्रमणांची परिषद तृप्त होतच नाही, तोच चक्रवर्ती राजा शांत होतो. भिक्षूंनो, चक्रवर्ती राजाच्या ठिकाणी हे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म असतात.”

---

‘‘Evamevaṃ [Pg.450] kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande. Katame cattāro? Sace, bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhuparisā hoti, atha ānando tuṇhī bhavati.

“त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, आनंदाच्या ठिकाणी हे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म असतात. कोणते चार? भिक्षूंनो, जर भिक्षूंची परिषद आनंदाच्या दर्शनासाठी जवळ येते, तर केवळ दर्शनानेच ती परिषद आनंदित होते. तेथे जर आनंद धम्म उपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही ती परिषद आनंदित होते. भिक्षूंनो, भिक्षूंची परिषद तृप्त होतच नाही, तोच आनंद मौन धारण करतात.”

---

‘‘Sace, bhikkhave, bhikkhuniparisā…pe… sace, bhikkhave, upāsakaparisā…pe… sace, bhikkhave, upāsikāparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsikāparisā hoti, atha ānando tuṇhī bhavati. Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande’’ti. Dasamaṃ.

“भिक्षूंनो, जर भिक्षुणींची परिषद... पे... जर भिक्षूंनो, उपासकांची परिषद... पे... जर भिक्षूंनो, उपासिकांची परिषद आनंदाच्या दर्शनासाठी जवळ येते, तर केवळ दर्शनानेच ती परिषद आनंदित होते. तेथे जर आनंद धम्म उपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही ती परिषद आनंदित होते. भिक्षूंनो, उपासिकांची परिषद तृप्त होतच नाही, तोच आनंद मौन धारण करतात. भिक्षूंनो, आनंदाच्या ठिकाणी हे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म असतात.” दहावे.

---

Bhayavaggo tatiyo.

भयवर्ग तिसरा समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका -

---

Attānuvādaūmi ca, dve ca nānā dve ca honti;

Mettā dve ca acchariyā, aparā ca tathā duveti.

आत्मनिंदा आणि लाट, दोन 'विविध', दोन 'मैत्री', दोन 'आश्चर्यकारक' आणि तसेच इतर दोन 'अद्भुत' - असे हे दहा सुत्त आहेत.

---

(14) 4. Puggalavaggo

(१४) ४. पुद्गलवर्ग

---

1. Saṃyojanasuttaṃ

१. संयोजनसुत्त

---

131. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni honti, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni honti, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni honti.

१३१. “भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे पुद्गल अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या जगात एकाद्या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले नसतात, पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात आणि अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekaccassa puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni honti, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni honti.

“परंतु भिक्षूंनो, येथे एकाद्या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले असतात, पण पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात आणि अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात.”

---

‘‘Idha [Pg.451] pana, bhikkhave, ekaccassa puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni honti.

“परंतु भिक्षूंनो, येथे एकाद्या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले असतात, पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले असतात, पण अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekaccassa puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti.

“परंतु भिक्षूंनो, येथे एकाद्या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले असतात, पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले असतात आणि अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजनही नष्ट झालेले असतात.”

---

‘‘Katamassa, bhikkhave, puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni? Sakadāgāmissa. Imassa kho, bhikkhave, puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni.

“भिक्षूंनो, कोणत्या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले नसतात, पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात आणि अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात? सकदागामी व्यक्तीचे. भिक्षूंनो, या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले नसतात, पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात आणि अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात.”

---

‘‘Katamassa, bhikkhave, puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni? Uddhaṃsotassa akaniṭṭhagāmino. Imassa kho, bhikkhave, puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni.

“भिक्षूंनो, कोणत्या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले असतात, पण पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात आणि अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात? उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी व्यक्तीचे. भिक्षूंनो, या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले असतात, पण पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात आणि अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात.”

---

‘‘Katamassa, bhikkhave, puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni pahīnāni, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni? Antarāparinibbāyissa. Imassa kho, bhikkhave, puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni pahīnāni, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnāni.

“भिक्षूंनो, कोणत्या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले असतात, पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले असतात, पण अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात? अंतरापरिनिब्बायी व्यक्तीचे. भिक्षूंनो, या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले असतात, पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले असतात, पण अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले नसतात.”

---

‘‘Katamassa, bhikkhave, puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni pahīnāni, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni pahīnāni? Arahato. Imassa kho, bhikkhave, puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni, upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni pahīnāni, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni pahīnāni. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Paṭhamaṃ.

“भिक्षूंनो, कोणत्या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले असतात, पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले असतात आणि अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजनही नष्ट झालेले असतात? अरहंत व्यक्तीचे. भिक्षूंनो, या व्यक्तीचे खालच्या पातळीवरील संयोजन नष्ट झालेले असतात, पुनर्जन्म प्राप्त करून देणारे संयोजन नष्ट झालेले असतात आणि अस्तित्व प्राप्त करून देणारे संयोजनही नष्ट झालेले असतात. भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे पुद्गल अस्तित्वात आहेत.” पहिले.

---

2. Paṭibhānasuttaṃ

२. प्रतिभानसुत्त

---

132. ‘‘Cattārome[Pg.452], bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Yuttappaṭibhāno, no muttappaṭibhāno; muttappaṭibhāno, no yuttappaṭibhāno; yuttappaṭibhāno ca muttappaṭibhāno ca; neva yuttappaṭibhāno na muttappaṭibhāno – ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Dutiyaṃ.

१३२. “भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे पुद्गल अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? योग्य प्रतिभान असलेला पण शीघ्र प्रतिभान नसलेला; शीघ्र प्रतिभान असलेला पण योग्य प्रतिभान नसलेला; योग्य प्रतिभान आणि शीघ्र प्रतिभान दोन्ही असलेला; आणि योग्य प्रतिभान किंवा शीघ्र प्रतिभान दोन्ही नसलेला - भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे पुद्गल अस्तित्वात आहेत.” दुसरे.

---

3. Ugghaṭitaññūsuttaṃ

३. उग्घटितञ्ञू सुत्त

---

133. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Ugghaṭitaññū, vipañcitaññū, neyyo, padaparamo – ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Tatiyaṃ.

१३३. “भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे पुद्गल अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? उग्घटितञ्ञू (थोडक्यात सांगताच समजणारा), विपञ्चितञ्ञू (सविस्तर स्पष्ट केल्यावर समजणारा), नेय्य (मार्गदर्शनाने समजणारा) आणि पदपरम (केवळ शब्दांचाच संग्रह करणारा) - भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे पुद्गल अस्तित्वात आहेत.” तिसरे.

---

4. Uṭṭhānaphalasuttaṃ

४. उट्ठानफलसुत्त

---

134. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Uṭṭhānaphalūpajīvī na kammaphalūpajīvī, kammaphalūpajīvī na uṭṭhānaphalūpajīvī, uṭṭhānaphalūpajīvī ceva kammaphalūpajīvī ca, neva uṭṭhānaphalūpajīvī na kammaphalūpajīvī – ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Catutthaṃ.

१३४. “भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे पुद्गल अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? प्रयत्नांच्या फळावर जगणारा पण कर्माच्या फळावर न जगणारा; कर्माच्या फळावर जगणारा पण प्रयत्नांच्या फळावर न जगणारा; प्रयत्नांच्या आणि कर्माच्या दोन्ही फळांवर जगणारा; आणि प्रयत्नांच्या किंवा कर्माच्या दोन्ही फळांवर न जगणारा - भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे पुद्गल अस्तित्वात आहेत.” चौथे.

---

5. Sāvajjasuttaṃ

५. सावज्ज सुत्त

---

135. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Sāvajjo, vajjabahulo, appavajjo, anavajjo.

१३५. “भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? दोषयुक्त (सावज्ज), बहुतांश दोषयुक्त (वज्जबाहुल), अल्पदोषी (अप्पवज्ज) आणि दोषरहित (अनवज्ज).”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo sāvajjo hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sāvajjena kāyakammena samannāgato hoti, sāvajjena vacīkammena samannāgato hoti, sāvajjena manokammena samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo sāvajjo hoti.

“आणि भिक्षूंनो, व्यक्ती दोषयुक्त कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती दोषयुक्त कायकर्माने (शारीरिक कर्माने) युक्त असतो, दोषयुक्त वचीकर्माने (वाणीच्या कर्माने) युक्त असतो आणि दोषयुक्त मनःकर्माने (मानसिक कर्माने) युक्त असतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, व्यक्ती दोषयुक्त होतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo vajjabahulo hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sāvajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato hoti, appaṃ anavajjena; sāvajjena bahulaṃ vacīkammena samannāgato hoti, appaṃ anavajjena; sāvajjena bahulaṃ manokammena samannāgato hoti, appaṃ anavajjena. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo vajjabahulo hoti.

“आणि भिक्षूंनो, व्यक्ती बहुतांश दोषयुक्त कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती बहुतांश करून दोषयुक्त कायकर्माने युक्त असतो आणि अल्प प्रमाणात दोषरहित कायकर्माने; बहुतांश करून दोषयुक्त वचीकर्माने युक्त असतो आणि अल्प प्रमाणात दोषरहित वचीकर्माने; बहुतांश करून दोषयुक्त मनःकर्माने युक्त असतो आणि अल्प प्रमाणात दोषरहित मनःकर्माने. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, व्यक्ती बहुतांश दोषयुक्त होतो.”

---

‘‘Kathañca[Pg.453], bhikkhave, puggalo appavajjo hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo anavajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato hoti, appaṃ sāvajjena; anavajjena bahulaṃ vacīkammena samannāgato hoti, appaṃ sāvajjena; anavajjena bahulaṃ manokammena samannāgato hoti, appaṃ sāvajjena. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo appavajjo hoti.

“आणि भिक्षूंनो, व्यक्ती अल्पदोषी कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती बहुतांश करून दोषरहित कायकर्माने युक्त असतो आणि अल्प प्रमाणात दोषयुक्त कायकर्माने; बहुतांश करून दोषरहित वचीकर्माने युक्त असतो आणि अल्प प्रमाणात दोषयुक्त वचीकर्माने; बहुतांश करून दोषरहित मनःकर्माने युक्त असतो आणि अल्प प्रमाणात दोषयुक्त मनःकर्माने. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, व्यक्ती अल्पदोषी होतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo anavajjo hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo anavajjena kāyakammena samannāgato hoti, anavajjena vacīkammena samannāgato hoti, anavajjena manokammena samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo anavajjo hoti. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Pañcamaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, व्यक्ती दोषरहित कसा होतो? येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती दोषरहित कायकर्माने युक्त असतो, दोषरहित वचीकर्माने युक्त असतो आणि दोषरहित मनःकर्माने युक्त असतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, व्यक्ती दोषरहित होतो. भिक्षूंनो, हेच ते चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.” पाचवे सुत्त समाप्त.

---

6. Paṭhamasīlasuttaṃ

६. प्रथम शील सुत्त

---

136. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sīlesu na paripūrakārī hoti, samādhismiṃ na paripūrakārī, paññāya na paripūrakārī.

१३६. “भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारा नसतो, समाधीचे परिपूर्ण पालन करणारा नसतो आणि प्रज्ञेचे परिपूर्ण पालन करणारा नसतो.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ na paripūrakārī, paññāya na paripūrakārī.

“परंतु येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारा असतो, पण समाधीचे परिपूर्ण पालन करणारा नसतो आणि प्रज्ञेचे परिपूर्ण पालन करणारा नसतो.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya na paripūrakārī.

“परंतु येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारा असतो, समाधीचे परिपूर्ण पालन करणारा असतो, पण प्रज्ञेचे परिपूर्ण पालन करणारा नसतो.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya paripūrakārī. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Chaṭṭhaṃ.

“परंतु येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारा असतो, समाधीचे परिपूर्ण पालन करणारा असतो आणि प्रज्ञेचे परिपूर्ण पालन करणारा असतो. भिक्षूंनो, हेच ते चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.” सहावे सुत्त समाप्त.

---

7. Dutiyasīlasuttaṃ

७. द्वितीय शील सुत्त

---

137. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo na sīlagaru hoti na sīlādhipateyyo, na samādhigaru hoti na samādhādhipateyyo, na paññāgaru hoti na paññādhipateyyo.

१३७. “भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शीलाला महत्त्व देणारा नसतो आणि शीलाला आपले अधिपती मानणारा नसतो; समाधीला महत्त्व देणारा नसतो आणि समाधीला आपले अधिपती मानणारा नसतो; प्रज्ञेला महत्त्व देणारा नसतो आणि प्रज्ञेला आपले अधिपती मानणारा नसतो.”

---

‘‘Idha [Pg.454] pana, bhikkhave, ekacco puggalo sīlagaru hoti sīlādhipateyyo, na samādhigaru hoti na samādhādhipateyyo, na paññāgaru hoti na paññādhipateyyo.

“परंतु येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शीलाला महत्त्व देणारा असतो आणि शीलाला आपले अधिपती मानणारा असतो; पण समाधीला महत्त्व देणारा नसतो आणि समाधीला आपले अधिपती मानणारा नसतो; प्रज्ञेला महत्त्व देणारा नसतो आणि प्रज्ञेला आपले अधिपती मानणारा नसतो.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo sīlagaru hoti sīlādhipateyyo, samādhigaru hoti samādhādhipateyyo, na paññāgaru hoti na paññādhipateyyo.

“परंतु येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शीलाला महत्त्व देणारा असतो आणि शीलाला आपले अधिपती मानणारा असतो; समाधीला महत्त्व देणारा असतो आणि समाधीला आपले अधिपती मानणारा असतो; पण प्रज्ञेला महत्त्व देणारा नसतो आणि प्रज्ञेला आपले अधिपती मानणारा नसतो.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo sīlagaru hoti sīlādhipateyyo, samādhigaru hoti samādhādhipateyyo, paññāgaru hoti paññādhipateyyo. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Sattamaṃ.

“परंतु येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शीलाला महत्त्व देणारा असतो आणि शीलाला आपले अधिपती मानणारा असतो; समाधीला महत्त्व देणारा असतो आणि समाधीला आपले अधिपती मानणारा असतो; प्रज्ञेला महत्त्व देणारा असतो आणि प्रज्ञेला आपले अधिपती मानणारा असतो. भिक्षूंनो, हेच ते चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.” सातवे सुत्त समाप्त.

---

8. Nikaṭṭhasuttaṃ

८. निकट्ट सुत्त

---

138. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Nikaṭṭhakāyo anikaṭṭhacitto, anikaṭṭhakāyo nikaṭṭhacitto, anikaṭṭhakāyo ca anikaṭṭhacitto ca, nikaṭṭhakāyo ca nikaṭṭhacitto ca.

१३८. “भिक्षूंनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? शरीराने एकांतवासात गेलेला पण मनाने एकांतवासात न गेलेला; शरीराने एकांतवासात न गेलेला पण मनाने एकांतवासात गेलेला; शरीरानेही एकांतवासात न गेलेला आणि मनानेही एकांतवासात न गेलेला; आणि शरीरानेही एकांतवासात गेलेला व मनानेही एकांतवासात गेलेला.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo nikaṭṭhakāyo hoti anikaṭṭhacitto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati. So tattha kāmavitakkampi vitakketi byāpādavitakkampi vitakketi vihiṃsāvitakkampi vitakketi. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo nikaṭṭhakāyo hoti anikaṭṭhacitto.

“आणि भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शरीराने एकांतवासात गेलेला पण मनाने एकांतवासात न गेलेला कसा असतो? येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती अरण्यातील, निर्जन वनांतील दूरवरच्या शयनासनांचा (निवासस्थानांचा) आश्रय घेतो. परंतु तो तेथे कामवितर्क (वासनांचे विचार), व्यापादवितर्क (द्वेषाचे विचार) आणि विहिंसावितर्क (हिंसेचे विचार) करतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, व्यक्ती शरीराने एकांतवासात गेलेला पण मनाने एकांतवासात न गेलेला असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo anikaṭṭhakāyo hoti nikaṭṭhacitto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo naheva kho araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati. So tattha nekkhammavitakkampi vitakketi abyāpādavitakkampi vitakketi avihiṃsāvitakkampi vitakketi. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo anikaṭṭhakāyo hoti nikaṭṭhacitto.

“आणि भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शरीराने एकांतवासात न गेलेला पण मनाने एकांतवासात गेलेला कसा असतो? येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती अरण्यातील, निर्जन वनांतील दूरवरच्या शयनासनांचा आश्रय घेत नाही. परंतु तो तेथे नैष्क्रम्यवितर्क (अनासक्तीचे विचार), अव्यापादवितर्क (मैत्रीचे विचार) आणि अविहिंसावितर्क (अहिंसेचे विचार) करतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, व्यक्ती शरीराने एकांतवासात न गेलेला पण मनाने एकांतवासात गेलेला असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo anikaṭṭhakāyo ca hoti anikaṭṭhacitto ca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo naheva kho araññavanapatthāni pantāni senāsanāni [Pg.455] paṭisevati. So tattha kāmavitakkampi vitakketi byāpādavitakkampi vitakketi vihiṃsāvitakkampi vitakketi. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo anikaṭṭhakāyo ca hoti anikaṭṭhacitto ca.

“आणि भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शरीरानेही एकांतवासात न गेलेला आणि मनानेही एकांतवासात न गेलेला कसा असतो? येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती अरण्यातील, निर्जन वनांतील दूरवरच्या शयनासनांचा आश्रय घेत नाही आणि तो तेथे कामवितर्क, व्यापादवितर्क व विहिंसावितर्क करतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, व्यक्ती शरीरानेही एकांतवासात न गेलेला आणि मनानेही एकांतवासात न गेलेला असतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo nikaṭṭhakāyo ca hoti nikaṭṭhacitto ca? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati. So tattha nekkhammavitakkampi vitakketi abyāpādavitakkampi vitakketi avihiṃsāvitakkampi vitakketi. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo nikaṭṭhakāyo ca hoti nikaṭṭhacitto ca. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Aṭṭhamaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती शरीरानेही एकांतवासात गेलेला आणि मनानेही एकांतवासात गेलेला कसा असतो? येथे, भिक्षूंनो, एखादा व्यक्ती अरण्यातील, निर्जन वनांतील दूरवरच्या शयनासनांचा आश्रय घेतो आणि तो तेथे नैष्क्रम्यवितर्क, अव्यापादवितर्क व अविहिंसावितर्क करतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, व्यक्ती शरीरानेही एकांतवासात गेलेला आणि मनानेही एकांतवासात गेलेला असतो. भिक्षूंनो, हेच ते चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.” आठवे सुत्त समाप्त.

---

9. Dhammakathikasuttaṃ

९. धम्मकथिक सुत्त

---

139. ‘‘Cattārome, bhikkhave, dhammakathikā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco dhammakathiko appañca bhāsati asahitañca; parisā cassa na kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo, bhikkhave, dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

१३९. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे धम्मकथिक (धम्म प्रवचनकार) आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा धम्मकथिक अल्प बोलतो आणि निरर्थक बोलतो; आणि त्याची परिषद (श्रोते) काय हितकारक आहे आणि काय अहितकारक आहे हे जाणण्यात कुशल नसते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारचा धम्मकथिक अशा प्रकारच्या परिषदेमध्ये केवळ 'धम्मकथिक' म्हणूनच गणला जातो.

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco dhammakathiko appañca bhāsati sahitañca; parisā cassa kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo, bhikkhave, dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

“परंतु भिक्षूंनो, येथे एखादा धम्मकथिक अल्प बोलतो पण सार्थ (हितकारक) बोलतो; आणि त्याची परिषद काय हितकारक आहे आणि काय अहितकारक आहे हे जाणण्यात कुशल असते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारचा धम्मकथिक अशा प्रकारच्या परिषदेमध्ये केवळ 'धम्मकथिक' म्हणूनच गणला जातो.

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco dhammakathiko bahuñca bhāsati asahitañca; parisā cassa na kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo, bhikkhave, dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

“परंतु भिक्षूंनो, येथे एखादा धम्मकथिक पुष्कळ बोलतो पण निरर्थक बोलतो; आणि त्याची परिषद काय हितकारक आहे आणि काय अहितकारक आहे हे जाणण्यात कुशल नसते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारचा धम्मकथिक अशा प्रकारच्या परिषदेमध्ये केवळ 'धम्मकथिक' म्हणूनच गणला जातो.

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco dhammakathiko bahuñca bhāsati sahitañca; parisā cassa kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo, bhikkhave, dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati. Ime kho, bhikkhave, cattāro dhammakathikā’’ti. Navamaṃ.

“परंतु भिक्षूंनो, येथे एखादा धम्मकथिक पुष्कळ बोलतो आणि सार्थ (हितकारक) बोलतो; आणि त्याची परिषद काय हितकारक आहे आणि काय अहितकारक आहे हे जाणण्यात कुशल असते. भिक्षूंनो, अशा प्रकारचा धम्मकथिक अशा प्रकारच्या परिषदेमध्ये केवळ 'धम्मकथिक' म्हणूनच गणला जातो. भिक्षूंनो, हेच ते चार प्रकारचे धम्मकथिक होत.” नववे (सूत्र समाप्त).

---

10. Vādīsuttaṃ

१०. वादीसुत्त

---

140. ‘‘Cattārome, bhikkhave, vādī. Katame cattāro? Atthi, bhikkhave, vādī atthato pariyādānaṃ gacchati, no byañjanato; atthi, bhikkhave, vādī byañjanato [Pg.456] pariyādānaṃ gacchati, no atthato; atthi, bhikkhave, vādī atthato ca byañjanato ca pariyādānaṃ gacchati; atthi, bhikkhave, vādī nevatthato no byañjanato pariyādānaṃ gacchati. Ime kho, bhikkhave, cattāro vādī. Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ catūhi paṭisambhidāhi samannāgato atthato vā byañjanato vā pariyādānaṃ gaccheyyā’’ti. Dasamaṃ.

१४०. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे वक्ते (वादी) आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा वक्ता असा असतो जो अर्थाच्या दृष्टीने निरुत्तर होतो, पण व्यंजनाच्या (शब्दांच्या) दृष्टीने नाही; भिक्षूंनो, एखादा वक्ता असा असतो जो व्यंजनाच्या दृष्टीने निरुत्तर होतो, पण अर्थाच्या दृष्टीने नाही; भिक्षूंनो, एखादा वक्ता असा असतो जो अर्थ आणि व्यंजन या दोन्ही दृष्टींनी निरुत्तर होतो; आणि भिक्षूंनो, एखादा वक्ता असा असतो जो ना अर्थाच्या दृष्टीने निरुत्तर होतो, ना व्यंजनाच्या दृष्टीने. भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे वक्ते आहेत. भिक्षूंनो, हे अशक्य आहे, अशी कोणतीही संधी नाही की, जो चार पटिसंभिदांनी (प्रतिसंभिदांनी) युक्त आहे, तो अर्थाच्या किंवा व्यंजनाच्या दृष्टीने निरुत्तर होईल.” दहावे (सूत्र समाप्त).

---

Puggalavaggo catuttho.

चौथा पुग्गलवग्गो (पुद्गल वर्ग) समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

---

Saṃyojanaṃ paṭibhāno, ugghaṭitaññu uṭṭhānaṃ;

Sāvajjo dve ca sīlāni, nikaṭṭha dhamma vādī cāti.

संयोजन, पटिभान, उग्घटितञ्ञू, उट्ठान, सावज्ज, दोन सील सुत्ते, निकट्ठ, धम्मकथिक आणि वादी.

---

(15) 5. Ābhāvaggo

(१५) ५. आभा वग्गो

---

1. Ābhāsuttaṃ

१. आभासुत्त

---

141. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, ābhā. Katamā catasso? Candābhā, sūriyābhā, aggābhā, paññābhā – imā kho, bhikkhave, catasso ābhā. Etadaggaṃ, bhikkhave, imāsaṃ catunnaṃ ābhānaṃ yadidaṃ paññābhā’’ti. Paṭhamaṃ.

१४१. “भिक्षूंनो, या चार आभा (तेज) आहेत. कोणत्या चार? चंद्राची आभा, सूर्याची आभा, अग्नीची आभा आणि प्रज्ञेची आभा - भिक्षूंनो, या चार आभा आहेत. भिक्षूंनो, या चार आभांमध्ये प्रज्ञेची आभा ही सर्वश्रेष्ठ आहे.” पहिले (सूत्र समाप्त).

---

2. Pabhāsuttaṃ

२. पभासुत्त

---

142. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, pabhā. Katamā catasso? Candappabhā, sūriyappabhā, aggippabhā, paññāpabhā – imā kho, bhikkhave, catasso pabhā. Etadaggaṃ, bhikkhave, imāsaṃ catunnaṃ pabhānaṃ yadidaṃ paññāpabhā’’ti. Dutiyaṃ.

१४२. “भिक्षूंनो, या चार प्रभा (किरण) आहेत. कोणत्या चार? चंद्रप्रभा, सूर्यप्रभा, अग्नीप्रभा आणि प्रज्ञाप्रभा - भिक्षूंनो, या चार प्रभा आहेत. भिक्षूंनो, या चार प्रभांमध्ये प्रज्ञाप्रभा ही सर्वश्रेष्ठ आहे.” दुसरे (सूत्र समाप्त).

---

3. Ālokasuttaṃ

३. आलोकसुत्त

---

143. ‘‘Cattārome, bhikkhave, ālokā. Katame cattāro? Candāloko, sūriyāloko, aggāloko, paññāloko – ime kho, bhikkhave, cattāro ālokā. Etadaggaṃ, bhikkhave, imesaṃ catunnaṃ ālokānaṃ yadidaṃ paññāloko’’ti. Tatiyaṃ.

१४३. “भिक्षूंनो, हे चार आलोक (प्रकाश) आहेत. कोणते चार? चंद्रालोक, सूर्यालोक, अग्न्यालोक आणि प्रज्ञालोक - भिक्षूंनो, हे चार आलोक आहेत. भिक्षूंनो, या चार आलोकांमध्ये प्रज्ञालोक हा सर्वश्रेष्ठ आहे.” तिसरे (सूत्र समाप्त).

---

4. Obhāsasuttaṃ

४. ओभाससुत्त

---

144. ‘‘Cattārome[Pg.457], bhikkhave, obhāsā. Katame cattāro? Candobhāso, sūriyobhāso, aggobhāso, paññobhāso – ime kho, bhikkhave, cattāro obhāsā. Etadaggaṃ, bhikkhave, imesaṃ catunnaṃ obhāsānaṃ yadidaṃ paññobhāso’’ti. Catutthaṃ.

१४४. “भिक्षूंनो, हे चार ओभास (प्रकाश/चकाकी) आहेत. कोणते चार? चंद्रोभास, सूर्योभास, अग्नोभास आणि प्रज्ञोभास - भिक्षूंनो, हे चार ओभास आहेत. भिक्षूंनो, या चार ओभासांमध्ये प्रज्ञोभास हा सर्वश्रेष्ठ आहे.” चौथे (सूत्र समाप्त).

---

5. Pajjotasuttaṃ

५. पज्जोतसुत्त

---

145. ‘‘Cattārome, bhikkhave, pajjotā. Katame cattāro? Candapajjoto, sūriyapajjoto, aggipajjoto, paññāpajjoto – ime kho, bhikkhave, cattāro pajjotā. Etadaggaṃ, bhikkhave, imesaṃ catunnaṃ pajjotānaṃ yadidaṃ paññāpajjoto’’ti. Pañcamaṃ.

१४५. “भिक्षूंनो, हे चार पज्जोत (प्रदीप) आहेत. कोणते चार? चंद्र-प्रदीप, सूर्य-प्रदीप, अग्नी-प्रदीप आणि प्रज्ञा-प्रदीप - भिक्षूंनो, हे चार पज्जोत आहेत. भिक्षूंनो, या चार पज्जोतांमध्ये प्रज्ञा-प्रदीप हा सर्वश्रेष्ठ आहे.” पाचवे (सूत्र समाप्त).

---

6. Paṭhamakālasuttaṃ

६. प्रथम कालसुत्त

---

146. ‘‘Cattārome, bhikkhave, kālā. Katame cattāro? Kālena dhammassavanaṃ, kālena dhammasākacchā, kālena sammasanā, kālena vipassanā – ime kho, bhikkhave, cattāro kālā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

१४६. “भिक्षूंनो, हे चार काळ (योग्य वेळा) आहेत. कोणते चार? योग्य वेळी धम्मश्रवण करणे, योग्य वेळी धम्मचर्चा करणे, योग्य वेळी मनन करणे आणि योग्य वेळी विपश्यना करणे - भिक्षूंनो, हे चार काळ आहेत.” सहावे (सूत्र समाप्त).

---

7. Dutiyakālasuttaṃ

७. द्वितीय कालसुत्त

---

147. ‘‘Cattārome, bhikkhave, kālā sammā bhāviyamānā sammā anuparivattiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpenti. Katame cattāro? Kālena dhammassavanaṃ, kālena dhammasākacchā, kālena sammasanā, kālena vipassanā – ime kho, bhikkhave, cattāro kālā sammā bhāviyamānā sammā anuparivattiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpenti.

१४७. “भिक्षूंनो, हे चार काळ योग्य प्रकारे आचरणात आणले असता, योग्य प्रकारे अभ्यासले असता, अनुक्रमाने आसवांच्या (चित्तमलांच्या) क्षयाप्रत पोहोचवतात. कोणते चार? योग्य वेळी धम्मश्रवण करणे, योग्य वेळी धम्मचर्चा करणे, योग्य वेळी मनन करणे आणि योग्य वेळी विपश्यना करणे - भिक्षूंनो, हे चार काळ योग्य प्रकारे आचरणात आणले असता, योग्य प्रकारे अभ्यासले असता, अनुक्रमाने आसवांच्या क्षयाप्रत पोहोचवतात.”

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, uparipabbate thullaphusitake deve vassante taṃ udakaṃ yathāninnaṃ pavattamānaṃ pabbatakandarapadarasākhā paripūreti; pabbatakandarapadarasākhā paripūrā kusobbhe paripūrenti; kusobbhā paripūrā mahāsobbhe paripūrenti; mahāsobbhā paripūrā kunnadiyo paripūrenti; kunnadiyo [Pg.458] paripūrā mahānadiyo paripūrenti; mahānadiyo paripūrā samuddaṃ paripūrenti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, ime cattāro kālā sammā bhāviyamānā sammā anuparivattiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpentī’’ti. Sattamaṃ.

“भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे पर्वताच्या शिखरावर मोठ्या थेंबांचा पाऊस पडत असताना, ते पाणी उताराच्या देशाने वाहून पर्वताच्या दऱ्या, खोऱ्या आणि ओढे भरून काढते; ते भरल्यावर लहान तलाव भरतात; लहान तलाव भरल्यावर मोठे तलाव भरतात; मोठे तलाव भरल्यावर लहान नद्या भरतात; लहान नद्या भरल्यावर मोठ्या नद्या भरतात; आणि मोठ्या नद्या भरल्यावर त्या महासागराला भरून टाकतात. त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, हे चार काळ योग्य प्रकारे आचरणात आणले असता, योग्य प्रकारे अभ्यासले असता, अनुक्रमाने आसवांच्या क्षयाप्रत पोहोचवतात.” सातवे (सूत्र समाप्त).

---

8. Duccaritasuttaṃ

८. दुच्चरितसुत्त

---

148. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, vacīduccaritāni. Katamāni cattāri? Musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo – imāni kho, bhikkhave, cattāri vacīduccaritānī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

१४८. “भिक्षूंनो, ही चार प्रकारची वाणीची दुश्चरिते आहेत. कोणती चार? असत्य बोलणे, चहाडी करणे, कठोर बोलणे आणि निरर्थक बडबड करणे - भिक्षूंनो, ही चार वाणीची दुश्चरिते आहेत.” आठवे (सूत्र समाप्त).

---

9. Sucaritasuttaṃ

९. सुचरितसुत्त

---

149. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, vacīsucaritāni. Katamāni cattāri? Saccavācā, apisuṇā vācā, saṇhā vācā, mantabhāsā – imāni kho, bhikkhave, cattāri vacīsucaritānī’’ti. Navamaṃ.

१४९. “भिक्षूंनो, ही चार प्रकारची वाणीची सुचरिते आहेत. कोणती चार? सत्य बोलणे, चहाडी न करणे, मृदू बोलणे आणि विचारपूर्वक बोलणे - भिक्षूंनो, ही चार वाणीची सुचरिते आहेत.” नववे (सूत्र समाप्त).

---

10. Sārasuttaṃ

१०. सारसुत्त

---

150. ‘‘Cattārome, bhikkhave, sārā. Katame cattāro? Sīlasāro, samādhisāro, paññāsāro, vimuttisāro – ime kho, bhikkhave, cattāro sārā’’ti. Dasamaṃ.

१५०. “भिक्षूंनो, हे चार सार आहेत. कोणते चार? शील-सार, समाधी-सार, प्रज्ञा-सार आणि विमुक्ती-सार - भिक्षूंनो, हे चार सार आहेत.” दहावे (सूत्र समाप्त).

---

Ābhāvaggo pañcamo.

पाचवा आभा वग्गो समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

---

Ābhā pabhā ca ālokā, obhāsā ceva pajjotā;

Dve kālā caritā dve ca, honti sārena te dasāti.

आभा, प्रभा, आलोक, ओभास, पज्जोत, दोन काल सुत्ते, दोन चरित सुत्ते आणि सार सुत्त; असे हे दहा सुत्ते या वर्गात आहेत.

---

Tatiyapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

तिसरे पण्णासक समाप्त.

---

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

४. चौथे पण्णासक

---

(16) 1. Indriyavaggo

(१६) १. इंद्रिय वग्गो

---

1. Indriyasuttaṃ

१. इंद्रियसुत्त

---

151. ‘‘Cattārimāni[Pg.459], bhikkhave, indriyāni. Katamāni cattāri? Saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ – imāni kho, bhikkhave, cattāri indriyānī’’ti. Paṭhamaṃ.

१५१. “भिक्खूहो, ही चार इंद्रिये आहेत. कोणती चार? सद्धिंद्रिय (श्रद्धा-इंद्रिय), विरियिंद्रिय (वीर्य-इंद्रिय), सतिंद्रिय (स्मृती-इंद्रिय) आणि समाधिंद्रिय (समाधी-इंद्रिय) – भिक्खूहो, हीच ती चार इंद्रिये होत.” पहिले.

---

2. Saddhābalasuttaṃ

२. श्रद्धाबल सुत्त

---

152. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni cattāri? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ – imāni kho, bhikkhave, cattāri balānī’’ti. Dutiyaṃ.

१५२. “भिक्खूहो, ही चार बले (शक्ती) आहेत. कोणती चार? श्रद्धाबल, वीर्यबल, स्मृतीबल आणि समाधीबल – भिक्खूहो, हीच ती चार बले होत.” दुसरे.

---

3. Paññābalasuttaṃ

३. प्रज्ञाबल सुत्त

---

153. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni cattāri? Paññābalaṃ, vīriyabalaṃ, anavajjabalaṃ, saṅgahabalaṃ – imāni kho, bhikkhave, cattāri balānī’’ti. Tatiyaṃ.

१५३. “भिक्खूहो, ही simāni चार बले आहेत. कोणती चार? प्रज्ञाबल, वीर्यबल, अनवज्जबल (निर्दोषता-बल) आणि संगहबल (संग्रह-बल) – भिक्खूहो, हीच ती चार बले होत.” तिसरे.

---

4. Satibalasuttaṃ

४. स्मृतीबल सुत्त

---

154. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni cattāri? Satibalaṃ, samādhibalaṃ, anavajjabalaṃ, saṅgahabalaṃ – imāni kho, bhikkhave, cattāri balānī’’ti. Catutthaṃ.

१५४. “भिक्खूहो, ही चार बले आहेत. कोणती चार? स्मृतीबल, समाधीबल, अनवज्जबल आणि संगहबल – भिक्खूहो, हीच ती चार बले होत.” चौथे.

---

5. Paṭisaṅkhānabalasuttaṃ

५. पतिसंख्यानबल सुत्त

---

155. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni cattāri? Paṭisaṅkhānabalaṃ, bhāvanābalaṃ, anavajjabalaṃ, saṅgahabalaṃ – imāni kho, bhikkhave, cattāri balānī’’ti. Pañcamaṃ.

१५५. “भिक्खूहो, ही चार बले आहेत. कोणती चार? पतिसंख्यानबल (चिंतनबल), भावनाबल (ध्यानबल), अनवज्जबल आणि संगहबल – भिक्खूहो, हीच ती चार बले होत.” पाचवे.

---

6. Kappasuttaṃ

६. कप्प सुत्त

---

156. ‘‘Cattārimāni[Pg.460], bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Yadā, bhikkhave, kappo saṃvaṭṭati, taṃ na sukaraṃ saṅkhātuṃ – ettakāni vassānīti vā, ettakāni vassasatānīti vā, ettakāni vassasahassānīti vā, ettakāni vassasatasahassānīti vā.

१५६. “भिक्खूहो, कल्पाचे (युगाचे) हे चार असंख्य (मोजता न येणारे) भाग आहेत. कोणते चार? भिक्खूहो, जेव्हा कल्प नष्ट होतो (संविर्त होतो), तेव्हा त्याची गणना करणे सोपे नसते की, ‘हे इतकी वर्षे आहे’ किंवा ‘इतकी शतके आहे’ किंवा ‘इतकी सहस्र वर्षे आहे’ किंवा ‘इतकी लक्ष वर्षे आहे’.

---

‘‘Yadā, bhikkhave, kappo saṃvaṭṭo tiṭṭhati, taṃ na sukaraṃ saṅkhātuṃ – ettakāni vassānīti vā, ettakāni vassasatānīti vā, ettakāni vassasahassānīti vā, ettakāni vassasatasahassānīti vā.

“जेव्हा, भिक्खूहो, कल्प नष्ट झालेल्या स्थितीत राहतो, तेव्हा त्याची गणना करणे सोपे नसते की, ‘हे इतकी वर्षे आहे’ किंवा ‘इतकी शतके आहे’ किंवा ‘इतकी सहस्र वर्षे आहे’ किंवा ‘इतकी लक्ष वर्षे आहे’.

---

‘‘Yadā, bhikkhave, kappo vivaṭṭati, taṃ na sukaraṃ saṅkhātuṃ – ettakāni vassānīti vā, ettakāni vassasatānīti vā, ettakāni vassasahassānīti vā, ettakāni vassasatasahassānīti vā.

“जेव्हा, भिक्खूहो, कल्प पुन्हा विकसित होतो (विविर्त होतो), तेव्हा त्याची गणना करणे सोपे नसते की, ‘हे इतकी वर्षे आहे’ किंवा ‘इतकी शतके आहे’ किंवा ‘इतकी सहस्र वर्षे आहे’ किंवा ‘इतकी लक्ष वर्षे आहे’.

---

‘‘Yadā, bhikkhave, kappo vivaṭṭo tiṭṭhati, taṃ na sukaraṃ saṅkhātuṃ – ettakāni vassānīti vā, ettakāni vassasatānīti vā, ettakāni vassasahassānīti vā, ettakāni vassasatasahassānīti vā. Imāni kho, bhikkhave, cattāri kappassa asaṅkhyeyyānī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“जेव्हा, भिक्खूहो, कल्प विकसित झालेल्या स्थितीत राहतो, तेव्हा त्याची गणना करणे सोपे नसते की, ‘हे इतकी वर्षे आहे’ किंवा ‘इतकी शतके आहे’ किंवा ‘इतकी सहस्र वर्षे आहे’ किंवा ‘इतकी लक्ष वर्षे आहे’. भिक्खूहो, हेच ते कल्पाचे चार असंख्य भाग होत.” सहावे.

---

7. Rogasuttaṃ

७. रोग सुत्त

---

157. ‘‘Dveme, bhikkhave, rogā. Katame dve? Kāyiko ca rogo cetasiko ca rogo. Dissanti, bhikkhave, sattā kāyikena rogena ekampi vassaṃ ārogyaṃ paṭijānamānā, dvepi vassāni ārogyaṃ paṭijānamānā, tīṇipi vassāni ārogyaṃ paṭijānamānā, cattāripi vassāni ārogyaṃ paṭijānamānā, pañcapi vassāni ārogyaṃ paṭijānamānā, dasapi vassāni ārogyaṃ paṭijānamānā, vīsatipi vassāni ārogyaṃ paṭijānamānā, tiṃsampi vassāni ārogyaṃ paṭijānamānā, cattārīsampi vassāni ārogyaṃ paṭijānamānā, paññāsampi vassāni ārogyaṃ paṭijānamānā, vassasatampi, bhiyyopi ārogyaṃ paṭijānamānā. Te, bhikkhave, sattā sudullabhā lokasmiṃ ye cetasikena rogena muhuttampi ārogyaṃ paṭijānanti, aññatra khīṇāsavehi.

१५७. “भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे रोग आहेत. कोणते दोन? शारीरिक रोग आणि मानसिक रोग. भिक्खूहो, असे प्राणी आढळतात जे शारीरिक रोगापासून एक वर्ष निरोगी असल्याचा दावा करतात, दोन वर्षे निरोगी असल्याचा दावा करतात, तीन वर्षे, चार वर्षे, पाच वर्षे, दहा वर्षे, वीस वर्षे, तीस वर्षे, चाळीस वर्षे, पन्नास वर्षे, अगदी शंभर वर्षे किंवा त्याहून अधिक काळ निरोगी असल्याचा दावा करतात. परंतु, भिक्खूहो, या जगात असे प्राणी अत्यंत दुर्मिळ आहेत जे मानसिक रोगापासून क्षणभरही निरोगी असल्याचा दावा करू शकतात, केवळ क्षीणासवांना (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत अशा अर्हंतांना) सोडून.”

---

‘‘Cattārome[Pg.461], bhikkhave, pabbajitassa rogā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu mahiccho hoti vighātavā asantuṭṭho itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena. So mahiccho samāno vighātavā asantuṭṭho itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati anavaññappaṭilābhāya lābhasakkārasilokappaṭilābhāya. So uṭṭhahati ghaṭati vāyamati anavaññappaṭilābhāya lābhasakkārasilokappaṭilābhāya. So saṅkhāya kulāni upasaṅkamati, saṅkhāya nisīdati, saṅkhāya dhammaṃ bhāsati, saṅkhāya uccārapassāvaṃ sandhāreti. Ime kho, bhikkhave, cattāro pabbajitassa rogā.

“भिक्खूहो, प्रव्रजिताचे (भिक्खूचे) हे चार रोग आहेत. कोणते चार? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू महाइच्छ (अतिलोभी) असतो, व्याकुळ असतो आणि जसे मिळेल तसे चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार-साधनांनी असंतुष्ट असतो. तो महाइच्छ, व्याकुळ आणि जसे मिळेल तसे चीवर, पिंडपात, शयनासन व औषधोपचार-साधनांनी असंतुष्ट राहून, इतरांकडून आपला अनादर होऊ नये म्हणून आणि लाभ, सत्कार व कीर्ती मिळवण्यासाठी मनात पापी इच्छा बाळगतो. तो अनादर टाळण्यासाठी आणि लाभ, सत्कार व कीर्ती मिळवण्यासाठी धडपड करतो, प्रयत्न करतो आणि उद्योग करतो. तो विचारपूर्वक कुलांमध्ये (गृहस्थांच्या घरी) जातो, विचारपूर्वक बसतो, विचारपूर्वक धम्म उपदेश करतो आणि विचारपूर्वक मलमूत्र विसर्जन रोखून धरतो. भिक्खूहो, हेच प्रव्रजिताचे चार रोग आहेत.”

---

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na mahicchā bhavissāma vighātavanto asantuṭṭhā itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārena, na pāpikaṃ icchaṃ paṇidahissāma anavaññappaṭilābhāya lābhasakkārasilokappaṭilābhāya, na uṭṭhahissāma na ghaṭessāma na vāyamissāma anavaññappaṭilābhāya lābhasakkārasilokappaṭilābhāya, khamā bhavissāma sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ, uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātikā bhavissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Sattamaṃ.

“म्हणूनच, भिक्खूहो, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आम्ही महाइच्छ होणार नाही, व्याकुळ होणार नाही आणि जसे मिळेल तसे चीवर, पिंडपात, शयनासन व औषधोपचार-साधनांनी असंतुष्ट राहणार नाही; आम्ही अनादर टाळण्यासाठी आणि लाभ, सत्कार व कीर्ती मिळवण्यासाठी मनात पापी इच्छा बाळगणार नाही; आम्ही अनादर टाळण्यासाठी आणि लाभ, सत्कार व कीर्ती मिळवण्यासाठी धडपड करणार नाही, प्रयत्न करणार नाही, उद्योग करणार नाही; आम्ही थंडी, उष्णता, भूक, तहान, डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचा स्पर्श सहन करू; वाईट रीतीने बोललेले, चुकीच्या पद्धतीने आलेले शब्द सहन करू; शरीरात उत्पन्न झालेल्या अत्यंत दुःखद, तीव्र, कठीण, कटू, असुखकारक, अप्रिय आणि प्राणघातक वेदना सहन करण्यास समर्थ होऊ.’ भिक्खूहो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.” सातवे.

---

8. Parihānisuttaṃ

८. परिहानि सुत्त

---

158. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

१५८. तेथे आयुष्मान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “आवुसो भिक्खूहो!” “आवुसो” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्मान सारिपुत्तांना प्रतिसाद दिला. आयुष्मान सारिपुत्त म्हणाले –

---

‘‘Yo hi koci, āvuso, bhikkhu vā bhikkhunī vā cattāro dhamme attani samanupassati, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Parihānametaṃ vuttaṃ bhagavatā. Katame cattāro? Rāgavepullattaṃ, dosavepullattaṃ, mohavepullattaṃ, gambhīresu kho panassa ṭhānāṭhānesu paññācakkhu [Pg.462] na kamati. Yo hi koci, āvuso, bhikkhu vā bhikkhunī vā ime cattāro dhamme attani samanupassati, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Parihānametaṃ vuttaṃ bhagavatā.

“आवुसो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी स्वतःमध्ये चार गोष्टी पाहतो, त्याने या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे की – ‘माझा कुशल धर्मांमधून ऱ्हास होत आहे.’ भगवंतांनी यालाच ‘ऱ्हास’ म्हटले आहे. कोणत्या चार गोष्टी? रागाची प्रचुरता, द्वेषाची प्रचुरता, मोहाची प्रचुरता आणि गंभीर अशा योग्य-अयोग्य बाबींमध्ये त्याचे प्रज्ञाचक्षू प्रवेश करत नाहीत. आवुसो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी स्वतःमध्ये या चार गोष्टी पाहतो, त्याने या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे की – ‘माझा कुशल धर्मांमधून ऱ्हास होत आहे.’ भगवंतांनी यालाच ‘ऱ्हास’ म्हटले आहे.”

---

‘‘Yo hi koci, āvuso, bhikkhu vā bhikkhunī vā cattāro dhamme attani samanupassati, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘na parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Aparihānametaṃ vuttaṃ bhagavatā. Katame cattāro? Rāgatanuttaṃ, dosatanuttaṃ, mohatanuttaṃ, gambhīresu kho panassa ṭhānāṭhānesu paññācakkhu kamati. Yo hi koci, āvuso, bhikkhu vā bhikkhunī vā ime cattāro dhamme attani samanupassati, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘na parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Aparihānametaṃ vuttaṃ bhagavatā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

"आवुसो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी स्वतःमध्ये चार गोष्टी चांगल्या प्रकारे पाहतो, त्याने या निष्कर्षाप्रत यावे की – 'मी कुशल धर्मांपासून घसरत नाही.' भगवंतांनी याला अऱ्हास (ऱ्हास न होणे) म्हटले आहे. कोणत्या चार? रागाची मंदता, द्वेषाची मंदता, मोहाची मंदता आणि गंभीर अशा योग्य-अयोग्य बाबींमध्ये त्याची प्रज्ञाचक्षू प्रवेश करते. आवुसो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी स्वतःमध्ये या चार गोष्टी पाहतो, त्याने या निष्कर्षाप्रत यावे की – 'मी कुशल धर्मांपासून घसरत नाही.' भगवंतांनी याला अऱ्हास म्हटले आहे." आठवे सुत्त समाप्त.

---

9. Bhikkhunīsuttaṃ

९. भिक्खुणीसुत्त

---

159. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho aññatarā bhikkhunī aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yenayyo ānando tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena ayyassa ānandassa pāde sirasā vanda – ‘itthannāmā, bhante, bhikkhunī ābādhikinī dukkhitā bāḷhagilānā. Sā ayyassa ānandassa pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadehi – ‘sādhu kira, bhante, ayyo ānando yena bhikkhunupassayo yena sā bhikkhunī tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. ‘‘Evaṃ, ayye’’ti kho so puriso tassā bhikkhuniyā paṭissutvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so puriso āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca –

१५९. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ आयुष्यमान आनंद कोसंबी येथील घोसितारामात विहार करत होते. तेव्हा एका भिक्खुणीने एका माणसाला बोलावून म्हटले – "हे माणसा, तू ये आणि जिथे आयुष्यमान आनंद आहेत तिथे जा; तिथे जाऊन माझ्या वतीने आयुष्यमान आनंदांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन कर आणि सांग – 'भंते, अमुक नावाची भिक्खुणी आजारी आहे, दुःखी आहे, अत्यंत आजारी आहे. ती आयुष्यमान आनंदांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे.' आणि असेही सांग – 'भंते, जर आयुष्यमान आनंद अनुकंपा करून जिथे भिक्खुणींचा निवास आहे, जिथे ती भिक्खुणी आहे, तिथे आले तर फार चांगले होईल.'" त्या माणसाने "तसेच होईल, आदरणीय भगिनी" असे म्हणून त्या भिक्खुणीच्या शब्दांचे पालन केले आणि जिथे आयुष्यमान आनंद होते तिथे तो गेला. तिथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या माणसाने आयुष्यमान आनंदांना असे म्हटले –

---

‘‘Itthannāmā, bhante, bhikkhunī ābādhikinī dukkhitā bāḷhagilānā. Sā āyasmato ānandassa pāde sirasā vandati, evañca vadeti – ‘sādhu kira, bhante, āyasmā ānando yena bhikkhunupassayo yena sā bhikkhunī tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. Adhivāsesi kho āyasmā ānando tuṇhībhāvena.

"भंते, अमुक नावाची भिक्खुणी आजारी आहे, दुःखी आहे, अत्यंत आजारी आहे. ती आयुष्यमान आनंदांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि असे सांगत आहे – 'भंते, जर आयुष्यमान आनंद अनुकंपा करून जिथे भिक्खुणींचा निवास आहे, जिथे ती भिक्खुणी आहे, तिथे आले तर फार चांगले होईल.'" आयुष्यमान आनंदांनी मौन बाळगून संमती दिली.

---

Atha [Pg.463] kho āyasmā ānando nivāsetvā pattacīvaramādāya yena bhikkhunupassayo yena sā bhikkhunī tenupasaṅkami. Addasā kho sā bhikkhunī āyasmantaṃ ānandaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvā sasīsaṃ pārupitvā mañcake nipajji. Atha kho āyasmā ānando yena sā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho āyasmā ānando taṃ bhikkhuniṃ etadavoca –

त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी वस्त्र परिधान केले, पात्र व चीवर घेतले आणि जिथे भिक्खुणींचा निवास होता, जिथे ती भिक्खुणी होती, तिथे ते गेले. त्या भिक्खुणीने आयुष्यमान आनंदांना दुरूनच येत असताना पाहिले. त्यांना पाहून तिने डोक्यासह स्वतःला पांघरून घेतले आणि ती खाटेवर निजली. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद त्या भिक्खुणीजवळ गेले; तिथे जाऊन ते मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर आयुष्यमान आनंदांनी त्या भिक्खुणीला असे म्हटले –

---

‘‘Āhārasambhūto ayaṃ, bhagini, kāyo āhāraṃ nissāya. Āhāro pahātabbo. Taṇhāsambhūto ayaṃ, bhagini, kāyo taṇhaṃ nissāya. Taṇhā pahātabbā. Mānasambhūto ayaṃ, bhagini, kāyo mānaṃ nissāya. Māno pahātabbo. Methunasambhūto ayaṃ, bhagini, kāyo. Methune ca setughāto vutto bhagavatā.

"भगिनी, हे शरीर आहारापासून उत्पन्न झाले आहे; आहाराच्या आधारे आहाराचा त्याग करायचा आहे. भगिनी, हे शरीर तृष्णेपासून उत्पन्न झाले आहे; तृष्णेच्या आधारे तृष्णेचा त्याग करायचा आहे. भगिनी, हे शरीर मानापासून उत्पन्न झाले आहे; मानाच्या आधारे मानाचा त्याग करायचा आहे. भगिनी, हे शरीर मैथुनापासून उत्पन्न झाले आहे. परंतु मैथुनाच्या बाबतीत भगवंतांनी सेतूचा नाश (पूल तोडणे) सांगितला आहे."

---

‘‘‘Āhārasambhūto ayaṃ, bhagini, kāyo āhāraṃ nissāya. Āhāro pahātabbo’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhagini, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi. Yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’ti. So aparena samayena āhāraṃ nissāya āhāraṃ pajahati. ‘Āhārasambhūto ayaṃ, bhagini, kāyo āhāraṃ nissāya. Āhāro pahātabbo’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

"'भगिनी, हे शरीर आहारापासून उत्पन्न झाले आहे; आहाराच्या आधारे आहाराचा त्याग करायचा आहे,' असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले आहे? भगिनी, या शासनात भिक्खू विचारपूर्वक व योग्य प्रकारे आहाराचे सेवन करतो – 'खेळ-मजेसाठी नाही, मदासाठी नाही, शरीराच्या सुशोभीकरणासाठी नाही, केवळ हे शरीर टिकून राहण्यासाठी, याच्या यापनासाठी (उदरनिर्वाहासाठी), भुकेची पीडा शांत करण्यासाठी आणि ब्रह्मचर्याच्या पालनाला साहाय्य व्हावे म्हणून. अशा प्रकारे मी जुन्या वेदनेचा नाश करीन आणि नवीन वेदना उत्पन्न होऊ देणार नाही. माझी जीवनयात्रा निर्दोषपणे आणि सुखाने चालेल.' तो काही काळानंतर आहाराच्या आधारे आहाराचा त्याग करतो. 'भगिनी, हे शरीर आहारापासून उत्पन्न झाले आहे; आहाराच्या आधारे आहाराचा त्याग करायचा आहे,' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच कारणास्तव म्हटले आहे."

---

‘‘‘Taṇhāsambhūto ayaṃ, bhagini, kāyo taṇhaṃ nissāya. Taṇhā pahātabbā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhagini, bhikkhu suṇāti – ‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma ahampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’ti! So aparena samayena taṇhaṃ nissāya taṇhaṃ pajahati. ‘Taṇhāsambhūto ayaṃ, bhagini, kāyo taṇhaṃ nissāya. Taṇhā pahātabbā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

"'भगिनी, हे शरीर तृष्णेपासून उत्पन्न झाले आहे; तृष्णेच्या आधारे तृष्णेचा त्याग करायचा आहे,' असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले आहे? भगिनी, या शासनात भिक्खू ऐकतो – 'अमुक नावाचा भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने साक्षात करून, ती प्राप्त करून विहार करत आहे.' त्याला असे वाटते – 'असा कोणता काळ येईल जेव्हा मी देखील आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने साक्षात करून, ती प्राप्त करून विहार करीन!' तो काही काळानंतर तृष्णेच्या आधारे तृष्णेचा त्याग करतो. 'भगिनी, हे शरीर तृष्णेपासून उत्पन्न झाले आहे; तृष्णेच्या आधारे तृष्णेचा त्याग करायचा आहे,' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच कारणास्तव म्हटले आहे."

---

‘‘‘Mānasambhūto [Pg.464] ayaṃ, bhagini, kāyo mānaṃ nissāya. Māno pahātabbo’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhagini, bhikkhu suṇāti – ‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘so hi nāma āyasmā āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati; kimaṅgaṃ panāha’nti! So aparena samayena mānaṃ nissāya mānaṃ pajahati. ‘Mānasambhūto ayaṃ, bhagini, kāyo mānaṃ nissāya. Māno pahātabbo’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

"'भगिनी, हे शरीर मानापासून उत्पन्न झाले आहे; मानाच्या आधारे मानाचा त्याग करायचा आहे,' असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले आहे? भगिनी, या शासनात भिक्खू ऐकतो – 'अमुक नावाचा भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने साक्षात करून, ती प्राप्त करून विहार करत आहे.' त्याला असे वाटते – 'ते आयुष्यमान जर आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने साक्षात करून, ती प्राप्त करून विहार करू शकतात, तर मी का नाही करू शकत!' तो काही काळानंतर मानाच्या आधारे मानाचा त्याग करतो. 'भगिनी, हे शरीर मानापासून उत्पन्न झाले आहे; मानाच्या आधारे मानाचा त्याग करायचा आहे,' असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच कारणास्तव म्हटले आहे."

---

‘‘Methunasambhūto ayaṃ, bhagini, kāyo. Methune ca setughāto vutto bhagavatā’’ti.

"भगिनी, हे शरीर मैथुनापासून उत्पन्न झाले आहे. परंतु मैथुनाच्या बाबतीत भगवंतांनी सेतूचा नाश (पूल तोडणे) सांगितला आहे."

---

Atha kho sā bhikkhunī mañcakā vuṭṭhahitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā āyasmato ānandassa pādesu sirasā nipatitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā, yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yāhaṃ evamakāsiṃ. Tassā me, bhante, ayyo ānando accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu, āyatiṃ saṃvarāyā’’ti. ‘‘Taggha taṃ, bhagini, accayo accagamā, yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yā tvaṃ evamakāsi. Yato ca kho tvaṃ, bhagini, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarosi, taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma. Vuddhi hesā, bhagini, ariyassa vinaye yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti. Navamaṃ.

त्यानंतर ती भिक्खुणी मंचकावरून (खाटेवरून) उठली, आपले उत्तरासंग (वरचे वस्त्र) एका खांद्यावर करून, आयुष्यमान आनंदांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करून आयुष्यमान आनंदांना असे म्हणाली – “भन्ते, माझ्याकडून अपराध झाला आहे. मी मूर्खपणाने, अज्ञानाने आणि अकुशलतेने असे वर्तन केले. भन्ते, आर्य आनंदांनी माझा हा अपराध अपराध म्हणून स्वीकारावा आणि भविष्यात संयम राखण्यासाठी मला क्षमा करावी.” “भगिनी, खरोखरच तुझ्याकडून अपराध झाला आहे, ज्या अर्थी तू मूर्खपणाने, अज्ञानाने आणि अकुशलतेने असे वर्तन केलेस. परंतु भगिनी, जेव्हा तू आपला अपराध अपराध म्हणून पाहतेस आणि धम्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त करतेस (सुधारणा करतेस), तेव्हा आम्ही तुझा तो अपराध स्वीकारतो (तुला क्षमा करतो). कारण भगिनी, आर्यांच्या विनयामध्ये (शिस्तीमध्ये) हीच प्रगती आहे की, जो आपला अपराध अपराध म्हणून पाहतो, धम्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त करतो आणि भविष्यात संयम राखतो.” नववे सूत्र समाप्त।

---

10. Sugatavinayasuttaṃ

१०. सुगतविनयसुत्त (सुगतांचा विनय)

---

160. ‘‘Sugato vā, bhikkhave, loke tiṭṭhamāno sugatavinayo vā tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

१६०. “भिक्खूंनो, जोपर्यंत सुगत (तथागत) किंवा सुगतांचा विनय (धम्म आणि शिस्त) जगात टिकून राहतो, तोपर्यंत ते बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी आणि देव व मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी असते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sugato? Idha, bhikkhave, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro [Pg.465] purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. Ayaṃ, bhikkhave, sugato.

“आणि भिक्खूंनो, सुगत कोण आहेत? भिक्खूंनो, या जगात तथागतांचा जन्म होतो, जे अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध, विद्या आणि चरणाने संपन्न, सुगत, लोकविदू (जगाला जाणणारे), अदम्य माणसांना वश करणारे अनुपम सारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरू), बुद्ध आणि भगवंत आहेत. भिक्खूंनो, यांनाच सुगत म्हणतात.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sugatavinayo? So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Ayaṃ, bhikkhave, sugatavinayo. Evaṃ sugato vā, bhikkhave, loke tiṭṭhamāno sugatavinayo vā tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānanti.

“आणि भिक्खूंनो, सुगतांचा विनय कोणता आहे? ते अशा धम्माचा उपदेश करतात जो सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटीही कल्याणकारी आहे; जो अर्थपूर्ण आणि सुस्पष्ट शब्दांनी युक्त आहे; ते अत्यंत परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. भिक्खूंनो, हाच सुगतांचा विनय आहे. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, जोपर्यंत सुगत किंवा सुगतांचा विनय जगात टिकून राहतो, तोपर्यंत ते बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी आणि देव व मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी असते.”

---

‘‘Cattārome, bhikkhave, dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattanti. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhū duggahitaṃ suttantaṃ pariyāpuṇanti dunnikkhittehi padabyañjanehi. Dunnikkhittassa, bhikkhave, padabyañjanassa atthopi dunnayo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati.

“भिक्खूंनो, या चार गोष्टी सद्धम्माच्या ऱ्हासाला आणि विनाशाला कारणीभूत ठरतात. कोणत्या चार? भिक्खूंनो, येथे भिक्खू चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केलेल्या सूत्रांचा अभ्यास करतात, ज्यांचे शब्द आणि व्यंजने चुकीच्या पद्धतीने मांडलेली असतात. भिक्खूंनो, जेव्हा शब्द आणि व्यंजने चुकीच्या पद्धतीने मांडलेली असतात, तेव्हा त्यांचा अर्थही चुकीचा लावला जातो. भिक्खूंनो, ही पहिली गोष्ट सद्धम्माच्या ऱ्हासाला आणि विनाशाला कारणीभूत ठरते.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū dubbacā honti dovacassakaraṇehi dhammehi samannāgatā akkhamā appadakkhiṇaggāhino anusāsaniṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूंनो, भिक्खू दुर्वचनी (उद्धट) होतात, ते उद्धटपणा आणणाऱ्या दुर्गुणांनी युक्त असतात, ते असहिष्णू असतात आणि उपदेशाचा आदरपूर्वक स्वीकार करत नाहीत. भिक्खूंनो, ही दुसरी गोष्ट सद्धम्माच्या ऱ्हासाला आणि विनाशाला कारणीभूत ठरते.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te na sakkaccaṃ suttantaṃ paraṃ vācenti. Tesaṃ accayena chinnamūlako suttanto hoti appaṭisaraṇo. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूंनो, जे भिक्खू बहुश्रुत आहेत, आगम जाणणारे आहेत, धम्मधर, विनयधर आणि मातृकाधर (मातिका धारण करणारे) आहेत, ते इतरांना आदरपूर्वक सूत्रांचे अध्यापन करत नाहीत. त्यांच्या निधनानंतर ती सूत्रे मुळापासून नष्ट होतात आणि त्यांना जपणारा कोणी उरत नाही. भिक्खूंनो, ही तिसरी गोष्ट सद्धम्माच्या ऱ्हासाला आणि विनाशाला कारणीभूत ठरते.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, therā bhikkhū bāhulikā honti sāthalikā, okkamane pubbaṅgamā, paviveke nikkhittadhurā, na vīriyaṃ ārabhanti appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Tesaṃ pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati. Sāpi hoti bāhulikā sāthalikā, okkamane pubbaṅgamā, paviveke nikkhittadhurā, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, cattāro dhammā saddhammassa sammosāya antaradhānāya saṃvattantī’’ti.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूंनो, जे थेर (ज्येष्ठ) भिक्खू ऐहिक गोष्टींचे संचय करणारे (बाहुलिक) आणि शिथिल (साथलिक) बनतात, जे अधोगतीकडे नेणाऱ्या गोष्टींमध्ये अग्रेसर असतात, एकांताचा (विवेक) त्याग करतात, जे अद्याप प्राप्त न झालेले प्राप्त करण्यासाठी, साध्य न झालेले साध्य करण्यासाठी आणि साक्षात न झालेल्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य (प्रयत्न) करत नाहीत. त्यांची भावी पिढी त्यांच्याच पावलावर पाऊल ठेवते. ती पिढीसुद्धा ऐहिक गोष्टींचे संचय करणारी, शिथिल, अधोगतीकडे नेणाऱ्या गोष्टींमध्ये अग्रेसर राहणारी, एकांताचा त्याग करणारी बनते आणि अद्याप प्राप्त न झालेले प्राप्त करण्यासाठी, साध्य न झालेले साध्य करण्यासाठी आणि साक्षात न झालेल्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य (प्रयत्न) करत नाही. भिक्खूंनो, ही चौथी गोष्ट सद्धम्माच्या ऱ्हासाला आणि विनाशाला कारणीभूत ठरते. भिक्खूंनो, या चार गोष्टी सद्धम्माच्या ऱ्हासाला आणि विनाशाला कारणीभूत ठरतात.”

---

‘‘Cattārome[Pg.466], bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhū suggahitaṃ suttantaṃ pariyāpuṇanti sunikkhittehi padabyañjanehi. Sunikkhittassa, bhikkhave, padabyañjanassa atthopi sunayo hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati.

“भिक्खूंनो, या चार गोष्टी सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अविरततेसाठी आणि अविनाशासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणत्या चार? भिक्खूंनो, येथे भिक्खू योग्य प्रकारे ग्रहण केलेल्या सूत्रांचा अभ्यास करतात, ज्यांचे शब्द आणि व्यंजने योग्य प्रकारे मांडलेली असतात. भिक्खूंनो, जेव्हा शब्द आणि व्यंजने योग्य प्रकारे मांडलेली असतात, तेव्हा त्यांचा अर्थही योग्य प्रकारे समजतो. भिक्खूंनो, ही पहिली गोष्ट सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अविरततेसाठी आणि अविनाशासाठी कारणीभूत ठरते.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū suvacā honti sovacassakaraṇehi dhammehi samannāgatā khamā padakkhiṇaggāhino anusāsaniṃ. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूंनो, भिक्खू सुवचनी (आज्ञाधारक) असतात, ते आज्ञाधारकपणा आणणाऱ्या गुणांनी युक्त असतात, ते सहनशील असतात आणि उपदेशाचा आदरपूर्वक स्वीकार करतात. भिक्खूंनो, ही दुसरी गोष्ट सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अविरततेसाठी आणि अविनाशासाठी कारणीभूत ठरते.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te sakkaccaṃ suttantaṃ paraṃ vācenti. Tesaṃ accayena nacchinnamūlako suttanto hoti sappaṭisaraṇo. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूंनो, जे भिक्खू बहुश्रुत आहेत, आगम जाणणारे आहेत, धम्मधर, विनयधर आणि मातृकाधर आहेत, ते इतरांना आदरपूर्वक सूत्रांचे अध्यापन करतात. त्यांच्या निधनानंतर ती सूत्रे मुळापासून नष्ट होत नाहीत आणि त्यांना जपणारा आधार उरतो. भिक्खूंनो, ही तिसरी गोष्ट सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अविरततेसाठी आणि अविनाशासाठी कारणीभूत ठरते.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, therā bhikkhū na bāhulikā honti na sāthalikā, okkamane nikkhittadhurā, paviveke pubbaṅgamā, vīriyaṃ ārabhanti appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Tesaṃ pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati. Sāpi hoti na bāhulikā na sāthalikā, okkamane nikkhittadhurā, paviveke pubbaṅgamā, vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, cattāro dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattantī’’ti. Dasamaṃ.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूंनो, जे थेर (ज्येष्ठ) भिक्खू ऐहिक गोष्टींचे संचय करणारे नसतात आणि शिथिल नसतात, जे अधोगतीकडे नेणाऱ्या गोष्टींचा त्याग करतात, एकांतात अग्रेसर असतात, जे अद्याप प्राप्त न झालेले प्राप्त करण्यासाठी, साध्य न झालेले साध्य करण्यासाठी आणि साक्षात न झालेल्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य (प्रयत्न) करतात. त्यांची भावी पिढी त्यांच्याच पावलावर पाऊल ठेवते. ती पिढीसुद्धा ऐहिक गोष्टींचे संचय न करणारी, शिथिल न राहणारी, अधोगतीकडे नेणाऱ्या गोष्टींचा त्याग करणारी, एकांतात अग्रेसर राहणारी बनते आणि अद्याप प्राप्त न झालेले प्राप्त करण्यासाठी, साध्य न झालेले साध्य करण्यासाठी आणि साक्षात न झालेल्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य (प्रयत्न) करते. भिक्खूंनो, ही चौथी गोष्ट सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अविरततेसाठी आणि अविनाशासाठी कारणीभूत ठरते. भिक्खूंनो, या चार गोष्टी सद्धम्माच्या स्थिरतेसाठी, अविरततेसाठी आणि अविनाशासाठी कारणीभूत ठरतात.” दहावे सूत्र समाप्त।

---

Indriyavaggo paṭhamo.

पहिला इंद्रियवर्ग समाप्त।

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

---

Indriyāni saddhā paññā, sati saṅkhānapañcamaṃ;

Kappo rogo parihāni, bhikkhunī sugatena cāti.

इंद्रिय, श्रद्धा, प्रज्ञा, स्मृती आणि पाचवे संख्या; कल्प, रोग, हानी, भिक्खुणी आणि सुगत.

---

(17) 2. Paṭipadāvaggo

(१७) २. प्रतिपदा वर्ग

---

1. Saṃkhittasuttaṃ

१. संखित्तसुत्त (संक्षिप्त सूत्र)

---

161. ‘‘Catasso [Pg.467] imā, bhikkhave, paṭipadā. Katamā catasso? Dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā – imā kho, bhikkhave, catasso paṭipadā’’ti. Paṭhamaṃ.

१६१. "भिक्खूहो, या चार प्रतिपदा (साधना मार्ग) आहेत. कोणत्या चार? दुःखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा (कष्टकर साधना आणि संथ ज्ञान), दुःखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा (कष्टकर साधना आणि जलद ज्ञान), सुखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा (सुकर साधना आणि संथ ज्ञान), आणि सुखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा (सुकर साधना आणि जलद ज्ञान) – भिक्खूहो, खरोखर या चार प्रतिपदा आहेत." पहिले सुत्त.

---

2. Vitthārasuttaṃ

२. वित्थार सुत्त (विस्तृत सुत्त)

---

162. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, paṭipadā. Katamā catasso? Dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā.

१६२. "भिक्खूहो, या चार प्रतिपदा आहेत. कोणत्या चार? दुःखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा, दुःखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा, सुखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा, आणि सुखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा."

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, dukkhā paṭipadā dandhābhiññā? Idha, bhikkhave, ekacco pakatiyāpi tibbarāgajātiko hoti, abhikkhaṇaṃ rāgajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Pakatiyāpi tibbadosajātiko hoti, abhikkhaṇaṃ dosajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Pakatiyāpi tibbamohajātiko hoti, abhikkhaṇaṃ mohajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Tassimāni pañcindriyāni mudūni pātubhavanti – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ muduttā dandhaṃ ānantariyaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhā paṭipadā dandhābhiññā.

"आणि भिक्खूहो, दुःखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा कोणती? येथे, भिक्खूहो, एखादा मनुष्य स्वभावानेच तीव्र रागाचा असतो, तो वारंवार रागापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो. तो स्वभावानेच तीव्र द्वेषाचा असतो, तो वारंवार द्वेषापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो. तो स्वभावानेच तीव्र मोहाचा असतो, तो वारंवार मोहापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये दुर्बळ स्वरूपात प्रकट होतात – श्रद्धेंद्रिय, वीरियेंद्रिय, सतींद्रिय, समाधींद्रिय आणि प्रज्ञेंद्रिय. या पाच इंद्रियांच्या दुर्बळतेमुळे, तो आसवांच्या क्षयासाठी आनंतर्य समाधी संथपणे प्राप्त करतो. भिक्खूहो, याला दुःखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा असे म्हणतात."

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, dukkhā paṭipadā khippābhiññā? Idha, bhikkhave, ekacco pakatiyāpi tibbarāgajātiko hoti, abhikkhaṇaṃ rāgajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Pakatiyāpi tibbadosajātiko hoti, abhikkhaṇaṃ dosajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Pakatiyāpi tibbamohajātiko hoti, abhikkhaṇaṃ mohajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Tassimāni pañcindriyāni adhimattāni pātubhavanti – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ adhimattattā khippaṃ ānantariyaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhā paṭipadā khippābhiññā.

"आणि भिक्खूहो, दुःखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा कोणती? येथे, भिक्खूहो, एखादा मनुष्य स्वभावानेच तीव्र रागाचा असतो, तो वारंवार रागापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो. तो स्वभावानेच तीव्र द्वेषाचा असतो, तो वारंवार द्वेषापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो. तो स्वभावानेच तीव्र मोहाचा असतो, तो वारंवार मोहापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये प्रबळ स्वरूपात प्रकट होतात – श्रद्धेंद्रिय, वीरियेंद्रिय, सतींद्रिय, समाधींद्रिय आणि प्रज्ञेंद्रिय. या पाच इंद्रियांच्या प्रबळतेमुळे, तो आसवांच्या क्षयासाठी आनंतर्य समाधी जलदपणे प्राप्त करतो. भिक्खूहो, याला दुःखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा असे म्हणतात."

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sukhā paṭipadā dandhābhiññā? Idha, bhikkhave, ekacco pakatiyāpi na tibbarāgajātiko hoti, nābhikkhaṇaṃ rāgajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ [Pg.468] paṭisaṃvedeti. Pakatiyāpi na tibbadosajātiko hoti, nābhikkhaṇaṃ dosajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Pakatiyāpi na tibbamohajātiko hoti, nābhikkhaṇaṃ mohajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Tassimāni pañcindriyāni mudūni pātubhavanti – saddhindriyaṃ…pe… paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ muduttā dandhaṃ ānantariyaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sukhā paṭipadā dandhābhiññā.

"आणि भिक्खूहो, सुखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा कोणती? येथे, भिक्खूहो, एखादा मनुष्य स्वभावाने तीव्र रागाचा नसतो, तो वारंवार रागापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवत नाही. तो स्वभावाने तीव्र द्वेषाचा नसतो, तो वारंवार द्वेषापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवत नाही. तो स्वभावाने तीव्र मोहाचा नसतो, तो वारंवार मोहापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवत नाही. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये दुर्बळ स्वरूपात प्रकट होतात – श्रद्धेंद्रिय...पे... प्रज्ञेंद्रिय. या पाच इंद्रियांच्या दुर्बळतेमुळे, तो आसवांच्या क्षयासाठी आनंतर्य समाधी संथपणे प्राप्त करतो. भिक्खूहो, याला सुखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा असे म्हणतात."

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sukhā paṭipadā khippābhiññā? Idha, bhikkhave, ekacco pakatiyāpi na tibbarāgajātiko hoti, nābhikkhaṇaṃ rāgajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Pakatiyāpi na tibbadosajātiko hoti, nābhikkhaṇaṃ dosajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Pakatiyāpi na tibbamohajātiko hoti, nābhikkhaṇaṃ mohajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Tassimāni pañcindriyāni adhimattāni pātubhavanti – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ adhimattattā khippaṃ ānantariyaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sukhā paṭipadā khippābhiññā. Imā kho, bhikkhave, catasso paṭipadā’’ti. Dutiyaṃ.

"आणि भिक्खूहो, सुखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा कोणती? येथे, भिक्खूहो, एखादा मनुष्य स्वभावाने तीव्र रागाचा नसतो, तो वारंवार रागापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवत नाही. तो स्वभावाने तीव्र द्वेषाचा नसतो, तो वारंवार द्वेषापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवत नाही. तो स्वभावाने तीव्र मोहाचा नसतो, तो वारंवार मोहापासून उत्पन्न होणारे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवत नाही. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये प्रबळ स्वरूपात प्रकट होतात – श्रद्धेंद्रिय, वीरियेंद्रिय, सतींद्रिय, समाधींद्रिय आणि प्रज्ञेंद्रिय. या पाच इंद्रियांच्या प्रबळतेमुळे, तो आसवांच्या क्षयासाठी आनंतर्य समाधी जलदपणे प्राप्त करतो. भिक्खूहो, याला सुखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा असे म्हणतात. भिक्खूहो, खरोखर या चार प्रतिपदा आहेत." दुसरे सुत्त.

---

3. Asubhasuttaṃ

३. अशुभा सुत्त (अशुभ सुत्त)

---

163. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, paṭipadā. Katamā catasso? Dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā.

१६३. "भिक्खूहो, या चार प्रतिपदा आहेत. कोणत्या चार? दुःखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा, दुःखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा, सुखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा, आणि सुखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा."

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, dukkhā paṭipadā dandhābhiññā? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratisaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī; maraṇasaññā kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. So imāni pañca sekhabalāni upanissāya viharati – saddhābalaṃ, hiribalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ. Tassimāni pañcindriyāni mudūni pātubhavanti – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ muduttā dandhaṃ ānantariyaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhā paṭipadā dandhābhiññā.

"आणि भिक्खूहो, दुःखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा कोणती? येथे, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू कायेमध्ये अशुभाचे अनुदर्शन करत विहरतो, आहाराविषयी प्रतिकूलतेची संज्ञा बाळगतो, संपूर्ण लोकाविषयी अनभिरतीची संज्ञा बाळगतो, सर्व संस्कारांमध्ये अनित्याचे अनुदर्शन करत विहरतो; आणि त्याच्यामध्ये मरणाची संज्ञा अंतःकरणात चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. तो या पाच शैक्षबलांवर विहरतो – श्रद्धाबल, हिरीबल, ओत्तप्पबल, वीरियबल आणि प्रज्ञाबल. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये दुर्बळ स्वरूपात प्रकट होतात – श्रद्धेंद्रिय, वीरियेंद्रिय, सतींद्रिय, समाधींद्रिय आणि प्रज्ञेंद्रिय. या पाच इंद्रियांच्या दुर्बळतेमुळे, तो आसवांच्या क्षयासाठी आनंतर्य समाधी संथपणे प्राप्त करतो. भिक्खूहो, याला दुःखद प्रतिपदा मंदाभिज्ञा असे म्हणतात."

---

‘‘Katamā [Pg.469] ca, bhikkhave, dukkhā paṭipadā khippābhiññā? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratisaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī; maraṇasaññā kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. So imāni pañca sekhabalāni upanissāya viharati – saddhābalaṃ…pe… paññābalaṃ. Tassimāni pañcindriyāni adhimattāni pātubhavanti – saddhindriyaṃ…pe… paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ adhimattattā khippaṃ ānantariyaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhā paṭipadā khippābhiññā.

"आणि भिक्खूहो, दुःखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा कोणती? येथे, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू कायेमध्ये अशुभाचे अनुदर्शन करत विहरतो, आहाराविषयी प्रतिकूलतेची संज्ञा बाळगतो, संपूर्ण लोकाविषयी अनभिरतीची संज्ञा बाळगतो, सर्व संस्कारांमध्ये अनित्याचे अनुदर्शन करत विहरतो; आणि त्याच्यामध्ये मरणाची संज्ञा अंतःकरणात चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. तो या पाच शैक्षबलांवर विहरतो – श्रद्धाबल...पे... प्रज्ञाबल. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये प्रबळ स्वरूपात प्रकट होतात – श्रद्धेंद्रिय...पे... प्रज्ञेंद्रिय. या पाच इंद्रियांच्या प्रबळतेमुळे, तो आसवांच्या क्षयासाठी आनंतर्य समाधी जलदपणे प्राप्त करतो. भिक्खूहो, याला दुःखद प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा असे म्हणतात."

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sukhā paṭipadā dandhābhiññā? Idha bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imāni pañca sekhabalāni upanissāya viharati – saddhābalaṃ…pe… paññābalaṃ. Tassimāni pañcindriyāni mudūni pātubhavanti – saddhindriyaṃ…pe… paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ muduttā dandhaṃ ānantariyaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sukhā paṭipadā dandhābhiññā.

भिक्खूहो, सुखकारक प्रतिपदा आणि मंद अभिज्ञा (मंथन ज्ञान) म्हणजे काय? भिक्खूहो, या धम्मामध्ये एखादा भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धम्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असणारे, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे दुसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे तो उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहरतो आणि स्मृती व संप्रजन्य (जागृतता) यांनी युक्त होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य म्हणतात की, 'तो उपेक्षक, स्मृतीवान आणि सुखविहारी आहे', असे तिसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (हर्ष) आणि डोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, जे दुःखही नाही आणि सुखही नाही असे, उपेक्षा व स्मृती यांच्या शुद्धतेने युक्त असणारे चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो या पाच सेक्खबलांच्या (शैक्षबल) आधारे विहरतो – श्रद्धाबल...पे... प्रज्ञाबल. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये मंद स्वरूपात प्रकट होतात – श्रद्धेंद्रिय...पे... प्रज्ञेंद्रिय. या पाच इंद्रियांच्या मंदतेमुळे तो आसवांच्या क्षयासाठी (आसवांचा नाश करण्यासाठी) संथपणे आनंतर्य समाधी (तात्काळ फल देणारी समाधी) प्राप्त करतो. भिक्खूहो, याला सुखकारक प्रतिपदा आणि मंद अभिज्ञा असे म्हणतात.

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sukhā paṭipadā khippābhiññā? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imāni pañca sekhabalāni upanissāya viharati – saddhābalaṃ, hiribalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ. Tassimāni pañcindriyāni adhimattāni pātubhavanti – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ adhimattattā khippaṃ ānantariyaṃ pāpuṇāti āsavānaṃ khayāya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sukhā paṭipadā khippābhiññā. Imā kho, bhikkhave, catasso paṭipadā’’ti. Tatiyaṃ.

भिक्खूहो, सुखकारक प्रतिपदा आणि क्षिप्र अभिज्ञा (शीघ्र ज्ञान) म्हणजे काय? भिक्खूहो, या धम्मामध्ये एखादा भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धम्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो...पे... दुसरे ध्यान...पे... तिसरे ध्यान...पे... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो या पाच सेक्खबलांच्या आधारे विहरतो – श्रद्धाबल, ह्रीबल (लाज), ओत्तप्पबल (भय), वीर्यबल आणि प्रज्ञाबल. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये तीव्र (प्रबळ) स्वरूपात प्रकट होतात – श्रद्धेंद्रिय, वीर्येन्द्रिय, स्मृतीन्द्रिय, समाधीन्द्रिय आणि प्रज्ञेंद्रिय. या पाच इंद्रियांच्या प्रबळतेमुळे तो आसवांच्या क्षयासाठी शीघ्रतेने आनंतर्य समाधी प्राप्त करतो. भिक्खूहो, याला सुखकारक प्रतिपदा आणि क्षिप्र अभिज्ञा असे म्हणतात. भिक्खूहो, या खरोखर चार प्रतिपदा आहेत. तिसरे सुत्त समाप्त.

---

4. Paṭhamakhamasuttaṃ

४. प्रथम खम सुत्त (पहिले सहनशीलता सुत्त)

---

164. ‘‘Catasso [Pg.470] imā, bhikkhave, paṭipadā. Katamā catasso? Akkhamā paṭipadā, khamā paṭipadā, damā paṭipadā, samā paṭipadā. Katamā ca, bhikkhave, akkhamā paṭipadā? Idha, bhikkhave, ekacco akkosantaṃ paccakkosati, rosantaṃ paṭirosati, bhaṇḍantaṃ paṭibhaṇḍati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, akkhamā paṭipadā.

१६४. भिक्खूहो, या चार प्रतिपदा आहेत. कोणत्या चार? अक्षमा प्रतिपदा (असहनशीलता), क्षमा प्रतिपदा (सहनशीलता), दम प्रतिपदा (इंद्रियनिग्रह) आणि सम प्रतिपदा (चित्तशमन). आणि भिक्खूहो, अक्षमा प्रतिपदा कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य शिवीगाळ करणाऱ्याला उलट शिवीगाळ करतो, संतापणाऱ्यावर उलट संताप करतो, भांडणाऱ्याशी उलट भांडतो. भिक्खूहो, याला अक्षमा प्रतिपदा असे म्हणतात.

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, khamā paṭipadā? Idha, bhikkhave, ekacco akkosantaṃ na paccakkosati, rosantaṃ na paṭirosati, bhaṇḍantaṃ na paṭibhaṇḍati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, khamā paṭipadā.

आणि भिक्खूहो, क्षमा प्रतिपदा कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य शिवीगाळ करणाऱ्याला उलट शिवीगाळ करत नाही, संतापणाऱ्यावर उलट संताप करत नाही, भांडणाऱ्याशी उलट भांडत नाही. भिक्खूहो, याला क्षमा प्रतिपदा असे म्हणतात.

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, damā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati cakkhundriyaṃ; cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṃ; manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, damā paṭipadā.

आणि भिक्खूहो, दम प्रतिपदा कोणती? भिक्खूहो, या धम्मामध्ये एखादा भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या बाह्य रूपाचे (स्त्री-पुरुष इत्यादी) निमित्त ग्रहण करत नाही, किंवा त्याच्या अवयवांचे (हावभाव इत्यादी) अनुव्यंजन ग्रहण करत नाही. कारण, जर त्याने चक्षुरिंद्रिय असंयत ठेवले, तर अभिज्झा (लोभ) आणि डोमनस्य (खिन्नता) हे पापी अकुशल धम्म त्याच्यावर आक्रमण करतील. म्हणून तो त्याच्या संवरासाठी (संयमासाठी) आचरण करतो; चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो; चक्षुरिंद्रियाचा संवर करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श स्पर्शून... मनाने धम्म (विचार) जाणून तो निमित्त ग्रहण करत नाही, अनुव्यंजन ग्रहण करत नाही. कारण, जर त्याने मनेंद्रिय असंयत ठेवले, तर अभिज्झा आणि डोमनस्य हे पापी अकुशल धम्म त्याच्यावर आक्रमण करतील. म्हणून तो त्याच्या संवरासाठी आचरण करतो; मनेंद्रियाचे रक्षण करतो; मनेंद्रियाचा संवर करतो. भिक्खूहो, याला दम प्रतिपदा असे म्हणतात.

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, samā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti sameti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; uppannaṃ byāpādavitakkaṃ…pe… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti sameti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, samā paṭipadā. Imā kho, bhikkhave, catasso paṭipadā’’ti. Catutthaṃ.

आणि भिक्खूहो, सम प्रतिपदा कोणती? भिक्खूहो, या धम्मामध्ये एखादा भिक्खू मनात उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला थारा देत नाही, त्याचा त्याग करतो, त्याला दूर करतो, शांत करतो, नष्ट करतो, पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला नेतो. उत्पन्न झालेल्या व्यापादवितर्काला (द्वेषयुक्त विचाराला)...पे... उत्पन्न झालेल्या विहिंसावितर्काला (हिंसेच्या विचाराला)... वेळोवेळी उत्पन्न होणाऱ्या पापी अकुशल धम्मांना थारा देत नाही, त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, शांत करतो, नष्ट करतो, पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला नेतो. भिक्खूहो, याला सम प्रतिपदा असे म्हणतात. भिक्खूहो, या खरोखर चार प्रतिपदा आहेत. चौथे सुत्त समाप्त.

---

5. Dutiyakhamasuttaṃ

५. द्वितीय खम सुत्त (दुसरे सहनशीलता सुत्त)

---

165. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, paṭipadā. Katamā catasso? Akkhamā paṭipadā, khamā paṭipadā, damā paṭipadā, samā paṭipadā.

१६५. भिक्खूहो, या चार प्रतिपदा आहेत. कोणत्या चार? अक्षमा प्रतिपदा, क्षमा प्रतिपदा, दम प्रतिपदा आणि सम प्रतिपदा.

---

‘‘Katamā [Pg.471] ca, bhikkhave, akkhamā paṭipadā? Idha, bhikkhave, ekacco akkhamo hoti sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ anadhivāsakajātiko hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, akkhamā paṭipadā.

आणि भिक्खूहो, अक्षमा प्रतिपदा कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य थंडी, उष्णता, भूक, तहान, डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या स्पर्शाला सहन करू शकत नाही; तसेच वाईट रीतीने बोललेले, कटू आणि अप्रिय शब्द सहन करू शकत नाही. शरीरात उत्पन्न झालेल्या तीव्र, कठीण, कटू, असुखकारक, अप्रिय आणि प्राणघातक अशा दुःखद वेदनांना सहन न करणाऱ्या स्वभावाचा तो असतो. भिक्खूहो, याला अक्षमा प्रतिपदा असे म्हणतात.

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, khamā paṭipadā? Idha, bhikkhave, ekacco khamo hoti sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, khamā paṭipadā.

आणि भिक्खूहो, क्षमा प्रतिपदा कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य थंडी, उष्णता, भूक, तहान, डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या स्पर्शाला सहन करू शकतो; तसेच वाईट रीतीने बोललेले, कटू आणि अप्रिय शब्द सहन करू शकतो. शरीरात उत्पन्न झालेल्या तीव्र, कठीण, कटू, असुखकारक, अप्रिय आणि प्राणघातक अशा दुःखद वेदनांना सहन करणाऱ्या स्वभावाचा तो असतो. भिक्खूहो, याला क्षमा प्रतिपदा असे म्हणतात.

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, damā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti…pe… sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṃ; manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, damā paṭipadā.

आणि भिक्खूहो, दमन करणारी प्रतिपदा कोणती आहे? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून निमित्त ग्रहण करत नाही (बाह्य लक्षणांवर आसक्त होत नाही)... पे... कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धर्माला (मनोविषयाला) जाणून निमित्त ग्रहण करत नाही, अनुव्यंजन (बारीक तपशील किंवा हावभाव) ग्रहण करत नाही. ज्या कारणाने मन-इंद्रिय असंयत ठेवून विहरणाऱ्या त्या भिक्खूमध्ये अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य/खिन्नता) हे पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होऊ शकतात, त्यांच्या संवरासाठी (प्रतिबंधासाठी) तो आचरण करतो; मन-इंद्रियाचे रक्षण करतो; मन-इंद्रियाच्या संवराला प्राप्त होतो. भिक्खूहो, याला दमन करणारी प्रतिपदा असे म्हणतात.

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, samā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti sameti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ…pe… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti sameti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, samā paṭipadā. Imā kho, bhikkhave, catasso paṭipadā’’ti. Pañcamaṃ.

आणि भिक्खूहो, शमन करणारी प्रतिपदा कोणती आहे? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू मनात उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला (कामवासनेच्या विचाराला) थारा देत नाही, त्याचा त्याग करतो, त्याला दूर करतो, शांत करतो, नष्ट करतो, पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. उत्पन्न झालेल्या व्यापादवितर्काला (द्वेषाच्या विचाराला)... पे... उत्पन्न झालेल्या विहिंसावितर्काला (हिंसेच्या विचाराला)... वेळोवेळी उत्पन्न होणाऱ्या पापी अकुशल धर्मांना थारा देत नाही, त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, शांत करतो, नष्ट करतो, पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. भिक्खूहो, याला शमन करणारी प्रतिपदा असे म्हणतात. भिक्खूहो, या खरोखर चार प्रतिपदा आहेत. पाचवे.

---

6. Ubhayasuttaṃ

६. उभय सुत्त

---

166. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, paṭipadā. Katamā catasso? Dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā.

१६६. भिक्खूहो, या चार प्रतिपदा आहेत. कोणत्या चार? दुःखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा, दुःखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा, सुखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा, आणि सुखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा.

---

‘‘Tatra[Pg.472], bhikkhave, yāyaṃ paṭipadā dukkhā dandhābhiññā, ayaṃ, bhikkhave, paṭipadā ubhayeneva hīnā akkhāyati. Yampāyaṃ paṭipadā dukkhā, imināpāyaṃ hīnā akkhāyati; yampāyaṃ paṭipadā dandhā, imināpāyaṃ hīnā akkhāyati. Ayaṃ, bhikkhave, paṭipadā ubhayeneva hīnā akkhāyati.

भिक्खूहो, त्यापैकी जी ही दुःखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा आहे, ती प्रतिपदा दोन्ही कारणांमुळे हीन (कनिष्ठ) म्हटली जाते. ही प्रतिपदा दुःखद आहे, या कारणानेही ती हीन म्हटली जाते; आणि ही प्रतिपदा मंद (संथ) आहे, या कारणानेही ती हीन म्हटली जाते. भिक्खूहो, ही प्रतिपदा या दोन्ही कारणांमुळे हीन म्हटली जाते.

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yāyaṃ paṭipadā dukkhā khippābhiññā, ayaṃ, bhikkhave, paṭipadā dukkhattā hīnā akkhāyati.

भिक्खूहो, त्यापैकी जी ही दुःखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा आहे, ती प्रतिपदा दुःखद असल्यामुळे हीन म्हटली जाते.

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yāyaṃ paṭipadā sukhā dandhābhiññā, ayaṃ, bhikkhave, paṭipadā dandhattā hīnā akkhāyati.

भिक्खूहो, त्यापैकी जी ही सुखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा आहे, ती प्रतिपदा मंद (संथ) असल्यामुळे हीन म्हटली जाते.

---

‘‘Tatra, bhikkhave, yāyaṃ paṭipadā sukhā khippābhiññā, ayaṃ, bhikkhave, paṭipadā ubhayeneva paṇītā akkhāyati. Yampāyaṃ paṭipadā sukhā, imināpāyaṃ paṇītā akkhāyati; yampāyaṃ paṭipadā khippā, imināpāyaṃ paṇītā akkhāyati. Ayaṃ, bhikkhave, paṭipadā ubhayeneva paṇītā akkhāyati. Imā kho, bhikkhave, catasso paṭipadā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

भिक्खूहो, त्यापैकी जी ही सुखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा आहे, ती प्रतिपदा दोन्ही कारणांमुळे प्रणीत (उत्कृष्ट) म्हटली जाते. ही प्रतिपदा सुखद आहे, या कारणानेही ती प्रणीत म्हटली जाते; आणि ही प्रतिपदा क्षिप्र (जलद) आहे, या कारणानेही ती प्रणीत म्हटली जाते. भिक्खूहो, ही प्रतिपदा या दोन्ही कारणांमुळे प्रणीत म्हटली जाते. भिक्खूहो, या खरोखर चार प्रतिपदा आहेत. सहावे.

---

7. Mahāmoggallānasuttaṃ

७. महामोग्गल्लान सुत्त

---

167. Atha kho āyasmā sāriputto yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā mahāmoggallānena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca –

१६७. त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त जेथे आयुष्यमान महामोग्गल्लान होते, तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान महामोग्गल्लानांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान सारिपुत्तांनी आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना असे म्हटले –

---

‘‘Catasso imā, āvuso moggallāna, paṭipadā. Katamā catasso? Dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā. Imā kho, āvuso, catasso paṭipadā[Pg.473]. Imāsaṃ, āvuso, catunnaṃ paṭipadānaṃ katamaṃ te paṭipadaṃ āgamma anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti?

आवुसो मोग्गल्लान, या चार प्रतिपदा आहेत. कोणत्या चार? दुःखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा, दुःखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा, सुखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा, आणि सुखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा. आवुसो, या खरोखर चार प्रतिपदा आहेत. आवुसो, या चार प्रतिपदांपैकी कोणत्या प्रतिपदेचा अवलंब करून तुमचे चित्त उपादान न करता आसवांतून मुक्त झाले?

---

‘‘Catasso imā, āvuso sāriputta, paṭipadā. Katamā catasso? Dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā. Imā kho, āvuso, catasso paṭipadā[Pg.473]. Imāsaṃ, āvuso, catunnaṃ paṭipadānaṃ yāyaṃ paṭipadā dukkhā khippābhiññā, imaṃ me paṭipadaṃ āgamma anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti. Sattamaṃ.

आवुसो सारिपुत्त, या चार प्रतिपदा आहेत. कोणत्या चार? दुःखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा, दुःखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा, सुखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा, आणि सुखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा. आवुसो, या खरोखर चार प्रतिपदा आहेत. आवुसो, या चार प्रतिपदांपैकी जी ही दुःखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा आहे, या प्रतिपदेचा अवलंब करून माझे चित्त उपादान न करता आसवांतून मुक्त झाले. सातवे.

---

8. Sāriputtasuttaṃ

८. सारिपुत्त सुत्त

---

168. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahāmoggallāno āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

१६८. त्यानंतर आयुष्यमान महामोग्गल्लान जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते, तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हटले –

---

‘‘Catasso imā, āvuso sāriputta, paṭipadā. Katamā catasso? Dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā. Imā kho, āvuso, catasso paṭipadā. Imāsaṃ, āvuso, catunnaṃ paṭipadānaṃ katamaṃ te paṭipadaṃ āgamma anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti?

आवुसो सारिपुत्त, या चार प्रतिपदा आहेत. कोणत्या चार? दुःखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा, दुःखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा, सुखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा, आणि सुखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा. आवुसो, या खरोखर चार प्रतिपदा आहेत. आवुसो, या चार प्रतिपदांपैकी कोणत्या प्रतिपदेचा अवलंब करून तुमचे चित्त उपादान न करता आसवांतून मुक्त झाले?

---

‘‘Catasso imā, āvuso moggallāna, paṭipadā. Katamā catasso? Dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā. Imā kho, āvuso, catasso paṭipadā. Imāsaṃ, āvuso, catunnaṃ paṭipadānaṃ yāyaṃ paṭipadā sukhā khippābhiññā, imaṃ me paṭipadaṃ āgamma anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti. Aṭṭhamaṃ.

आवुसो मोग्गल्लान, या चार प्रतिपदा आहेत. कोणत्या चार? दुःखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा, दुःखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा, सुखद प्रतिपदा मंद अभिज्ञा, आणि सुखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा. आवुसो, या खरोखर चार प्रतिपदा आहेत. आवुसो, या चार प्रतिपदांपैकी जी ही सुखद प्रतिपदा क्षिप्र अभिज्ञा आहे, या प्रतिपदेचा अवलंब करून माझे चित्त उपादान न करता आसवांतून मुक्त झाले. आठवे.

---

9. Sasaṅkhārasuttaṃ

९. ससंखार सुत्त

---

169. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo diṭṭheva dhamme sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo kāyassa bhedā sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo diṭṭheva dhamme asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo kāyassa bhedā asaṅkhāraparinibbāyī hoti.

१६९. भिक्खूहो, जगात हे चार प्रकारचे पुद्गल (व्यक्ती) अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती याच जन्मात (दृष्टधर्मात) ससंखारपरिनिब्वायी (प्रयत्नांसह परिनिर्वाण प्राप्त करणारी) असते. येथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) ससंखारपरिनिब्वायी असते. येथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती याच जन्मात असंखारपरिनिब्वायी (प्रयत्नांशिवाय परिनिर्वाण प्राप्त करणारी) असते. येथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती शरीराच्या भेदानंतर असंखारपरिनिब्वायी असते.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo diṭṭheva dhamme sasaṅkhāraparinibbāyī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratisaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī. Maraṇasaññā [Pg.474] kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. So imāni pañca sekhabalāni upanissāya viharati – saddhābalaṃ, hiribalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ. Tassimāni pañcindriyāni adhimattāni pātubhavanti – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ adhimattattā diṭṭheva dhamme sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo diṭṭheva dhamme sasaṅkhāraparinibbāyī hoti.

भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती याच जन्मात (दृष्टधर्मात) सप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारी (ससंस्कारपरिनिब्बायी) कशी होते? भिक्खूहो, येथे भिक्खू शरीरामध्ये अशुभाचे अनुदर्शन करत विहरतो, आहाराविषयी प्रतिकूलतेची संज्ञा बाळगतो, संपूर्ण जगाविषयी अनभिरतीची संज्ञा बाळगतो, सर्व संस्कारांमध्ये अनित्याचे अनुदर्शन करत विहरतो. त्याच्यामध्ये मरणसंज्ञा अंतःकरणात चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. तो या पाच शैक्षबलांचा आश्रय घेऊन विहरतो – श्रद्धाबल, हिरीबल, ओत्तप्पबल, वीर्यबल आणि प्रज्ञाबल. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये अत्यंत प्रबळ होऊन प्रकट होतात – श्रद्धेंद्रिय, वीर्येंद्रिय, स्मृतींद्रिय, समाधींद्रिय आणि प्रज्ञेंद्रिय. या पाच इंद्रियांच्या प्रबळतेमुळे तो याच जन्मात सप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारा होतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती याच जन्मात सप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारी होते.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo kāyassa bhedā sasaṅkhāraparinibbāyī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu asubhānupassī kāye viharati, āhāre paṭikūlasaññī, sabbaloke anabhiratisaññī, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī. Maraṇasaññā kho panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti. So imāni pañca sekhabalāni upanissāya viharati – saddhābalaṃ, hiribalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ. Tassimāni pañcindriyāni mudūni pātubhavanti – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ muduttā kāyassa bhedā sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo kāyassa bhedā sasaṅkhāraparinibbāyī hoti.

भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती शरीराच्या भेदानंतर सप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारी कशी होते? भिक्खूहो, येथे भिक्खू शरीरामध्ये अशुभाचे अनुदर्शन करत विहरतो, आहाराविषयी प्रतिकूलतेची संज्ञा बाळगतो, संपूर्ण जगाविषयी अनभिरतीची संज्ञा बाळगतो, सर्व संस्कारांमध्ये अनित्याचे अनुदर्शन करत विहरतो. त्याच्यामध्ये मरणसंज्ञा अंतःकरणात चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. तो या पाच शैक्षबलांचा आश्रय घेऊन विहरतो – श्रद्धाबल, हिरीबल, ओत्तप्पबल, वीर्यबल आणि प्रज्ञाबल. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये मृदू होऊन प्रकट होतात – श्रद्धेंद्रिय, वीर्येंद्रिय, स्मृतींद्रिय, समाधींद्रिय आणि प्रज्ञेंद्रिय. या पाच इंद्रियांच्या मृदूपणामुळे तो शरीराच्या भेदानंतर सप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारा होतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती शरीराच्या भेदानंतर सप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारी होते.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo diṭṭheva dhamme asaṅkhāraparinibbāyī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imāni pañca sekhabalāni upanissāya viharati – saddhābalaṃ…pe… paññābalaṃ. Tassimāni pañcindriyāni adhimattāni pātubhavanti – saddhindriyaṃ…pe… paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ adhimattattā diṭṭheva dhamme asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo diṭṭheva dhamme asaṅkhāraparinibbāyī hoti.

भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती याच जन्मात अप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारी कशी होते? भिक्खूहो, येथे भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन... पे... पहिले ध्यान... पे... दुसरे ध्यान... पे... तिसरे ध्यान... पे... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो या पाच शैक्षबलांचा आश्रय घेऊन विहरतो – श्रद्धाबल... पे... प्रज्ञाबल. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये अत्यंत प्रबळ होऊन प्रकट होतात – श्रद्धेंद्रिय... पे... प्रज्ञेंद्रिय. या पाच इंद्रियांच्या प्रबळतेमुळे तो याच जन्मात अप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारा होतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती याच जन्मात अप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारी होते.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo kāyassa bhedā asaṅkhāraparinibbāyī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imāni pañca sekhabalāni upanissāya viharati – saddhābalaṃ, hiribalaṃ, ottappabalaṃ, vīriyabalaṃ, paññābalaṃ. Tassimāni pañcindriyāni…pe… paññindriyaṃ. So imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ muduttā kāyassa bhedā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo kāyassa bhedā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Navamaṃ.

भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती शरीराच्या भेदानंतर अप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारी कशी होते? भिक्खूहो, येथे भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन... पे... पहिले ध्यान... पे... दुसरे ध्यान... पे... तिसरे ध्यान... पे... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. तो या पाच शैक्षबलांचा आश्रय घेऊन विहरतो – श्रद्धाबल, हिरीबल, ओत्तप्पबल, वीर्यबल आणि प्रज्ञाबल. त्याच्यामध्ये ही पाच इंद्रिये... पे... प्रज्ञेंद्रिय (मृदू होऊन प्रकट होतात). या पाच इंद्रियांच्या मृदूपणामुळे तो शरीराच्या भेदानंतर अप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारा होतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती शरीराच्या भेदानंतर अप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारी होते. भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. नववे.

---

10. Yuganaddhasuttaṃ

१०. युगनद्धसुत्त

---

170. Evaṃ [Pg.475] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tatra kho āyasmā ānando bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paccassosuṃ. Āyasmā ānando etadavoca –

१७०. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ आयुष्यमान आनंद कोसंबी येथील घोषिताराम विहारात विहरत होते. तेथे आयुष्यमान आनंदांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “आवुसो भिक्खूहो!” “आवुसो,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान आनंदांना प्रतिसाद दिला. आयुष्यमान आनंद म्हणाले –

---

‘‘Yo hi koci, āvuso, bhikkhu vā bhikkhunī vā mama santike arahattappattiṃ byākaroti, sabbo so catūhi maggehi, etesaṃ vā aññatarena.

“आवुसो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी माझ्या समक्ष अर्हतपद प्राप्तीची घोषणा करतो, तो सर्वजण चार मार्गांनी किंवा त्यांपैकी एका विशिष्ट मार्गानेच करतो.

---

‘‘Katamehi catūhi? Idha, āvuso, bhikkhu samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāveti. Tassa samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāvayato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

“कोणत्या चार मार्गांनी? आवुसो, येथे भिक्खू शमथ-पूर्वगामी विपश्यनेची भावना करतो. शमथ-पूर्वगामी विपश्यनेची भावना करणाऱ्या त्याच्यामध्ये मार्ग उत्पन्न होतो. तो त्या मार्गाचे सेवन करतो, भावना करतो आणि वारंवार सराव करतो. त्या मार्गाचे सेवन, भावना आणि वारंवार सराव करणाऱ्या त्याचे संयोजने नष्ट होतात आणि अनुशय समूळ नष्ट होतात.

---

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāveti. Tassa vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāvayato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

“पुन्हा, आवुसो, भिक्खू विपश्यना-पूर्वगामी शमथाची भावना करतो. विपश्यना-पूर्वगामी शमथाची भावना करणाऱ्या त्याच्यामध्ये मार्ग उत्पन्न होतो. तो त्या मार्गाचे सेवन करतो, भावना करतो आणि वारंवार सराव करतो. त्या मार्गाचे सेवन, भावना आणि वारंवार सराव करणाऱ्या त्याचे संयोजने नष्ट होतात आणि अनुशय समूळ नष्ट होतात.

---

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti. Tassa samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvayato maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saṃyojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

“पुन्हा, आवुसो, भिक्खू शमथ आणि विपश्यना यांची युगनद्ध (एकत्र जोडून) भावना करतो. शमथ आणि विपश्यना यांची युगनद्ध भावना करणाऱ्या त्याच्यामध्ये मार्ग उत्पन्न होतो. तो त्या मार्गाचे सेवन करतो, भावना करतो आणि वारंवार सराव करतो. त्या मार्गाचे सेवन, भावना आणि वारंवार सराव करणाऱ्या त्याचे संयोजने नष्ट होतात आणि अनुशय समूळ नष्ट होतात.

---

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hoti. Hoti so, āvuso, samayo yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattameva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. Tassa maggo sañjāyati. So taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato bhāvayato [Pg.476] bahulīkaroto saṃyojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti.

“पुन्हा, आवुसो, भिक्खूचे मन धम्माच्या उद्धच्चाने (चंचलतेने) व्याकुळ झालेले असते. परंतु, आवुसो, अशी वेळ येते जेव्हा त्याचे ते चित्त अंतःकरणातच स्थिर होते, शांत होते, एकाग्र होते आणि समाधीत लीन होते. तेव्हा त्याच्यामध्ये मार्ग उत्पन्न होतो. तो त्या मार्गाचे सेवन करतो, भावना करतो आणि वारंवार सराव करतो. त्या मार्गाचे सेवन, भावना आणि वारंवार सराव करणाऱ्या त्याचे संयोजने नष्ट होतात आणि अनुशय समूळ नष्ट होतात.

---

‘‘Yo hi koci, āvuso, bhikkhu vā bhikkhunī vā mama santike arahattappattiṃ byākaroti, sabbo so imehi catūhi maggehi, etesaṃ vā aññatarenā’’ti. Dasamaṃ.

“आवुसो, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी माझ्या समक्ष अर्हतपद प्राप्तीची घोषणा करतो, तो सर्वजण या चार मार्गांनी किंवा त्यांपैकी एका विशिष्ट मार्गानेच करतो.” दहावे.

---

Paṭipadāvaggo dutiyo.

प्रतिपदावर्ग दुसरा समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

या वर्गाची अनुक्रमणिका –

---

Saṃkhittaṃ vitthārāsubhaṃ, dve khamā ubhayena ca;

Moggallāno sāriputto, sasaṅkhāraṃ yuganaddhena cāti.

संक्षिप्त, विस्तृत, अशुभ, दोन क्षमा, दोन्ही प्रकारे, मोग्गल्लान, सारिपुत्त, ससंस्कार आणि युगनद्ध.

---

(18) 3. Sañcetaniyavaggo

(१८) ३. संचेतनीय वर्ग

---

1. Cetanāsuttaṃ

१. चेतनासुत्त

---

171. ‘‘Kāye vā, bhikkhave, sati kāyasañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. Vācāya vā, bhikkhave, sati vacīsañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. Mane vā, bhikkhave, sati manosañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ avijjāpaccayāva.

१७१. “भिक्खूहो, शरीर असताना, शारीरिक चेतनेमुळे अंतःकरणात सुख-दुःख उत्पन्न होते. भिक्खूहो, वाणी असताना, वाचिक चेतनेमुळे अंतःकरणात सुख-दुःख उत्पन्न होते. भिक्खूहो, मन असताना, मानसिक चेतनेमुळे अंतःकरणात सुख-दुःख उत्पन्न होते – हे सर्व अविद्येच्या प्रत्ययानेच होते.

---

‘‘Sāmaṃ vā taṃ, bhikkhave, kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. Pare vāssa taṃ, bhikkhave, kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharonti, yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. Sampajāno vā taṃ, bhikkhave, kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. Asampajāno vā taṃ, bhikkhave, kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ.

भिक्खूहो, ज्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) व्यक्तीला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते, तो एकतर स्वतःच त्या कायसंस्काराचा अभिसंस्कार करतो; किंवा भिक्खूहो, इतर लोक त्याच्यासाठी त्या कायसंस्काराचा अभिसंस्कार करतात, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते; किंवा भिक्खूहो, तो सजगपणे त्या कायसंस्काराचा अभिसंस्कार करतो, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते; किंवा भिक्खूहो, तो असजगपणे त्या कायसंस्काराचा अभिसंस्कार करतो, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते.

---

‘‘Sāmaṃ vā taṃ, bhikkhave, vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ; pare vāssa taṃ, bhikkhave, vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharonti; yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ; sampajāno vā taṃ, bhikkhave, vacīsaṅkhāraṃ [Pg.477] abhisaṅkharoti, yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ; asampajāno vā taṃ, bhikkhave, vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ.

भिक्खूहो, ज्या प्रत्ययामुळे व्यक्तीला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते, तो एकतर स्वतःच त्या वचीसंस्काराचा अभिसंस्कार करतो; किंवा भिक्खूहो, इतर लोक त्याच्यासाठी त्या वचीसंस्काराचा अभिसंस्कार करतात, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते; किंवा भिक्खूहो, तो सजगपणे त्या वचीसंस्काराचा अभिसंस्कार करतो, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते; किंवा भिक्खूहो, तो असजगपणे त्या वचीसंस्काराचा अभिसंस्कार करतो, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते.

---

‘‘Sāmaṃ vā taṃ, bhikkhave, manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ; pare vāssa taṃ, bhikkhave, manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharonti, yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ; sampajāno vā taṃ, bhikkhave, manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ; asampajāno vā taṃ, bhikkhave, manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ.

भिक्खूहो, ज्या प्रत्ययामुळे व्यक्तीला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते, तो एकतर स्वतःच त्या मनोसंस्काराचा अभिसंस्कार करतो; किंवा भिक्खूहो, इतर लोक त्याच्यासाठी त्या मनोसंस्काराचा अभिसंस्कार करतात, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते; किंवा भिक्खूहो, तो सजगपणे त्या मनोसंस्काराचा अभिसंस्कार करतो, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते; किंवा भिक्खूहो, तो असजगपणे त्या मनोसंस्काराचा अभिसंस्कार करतो, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते.

---

‘‘Imesu, bhikkhave, dhammesu avijjā anupatitā, avijjāyatveva asesavirāganirodhā so kāyo na hoti yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ, sā vācā na hoti yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ, so mano na hoti yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ, khettaṃ taṃ na hoti…pe… vatthuṃ taṃ na hoti…pe… āyatanaṃ taṃ na hoti…pe… adhikaraṇaṃ taṃ na hoti yaṃpaccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti.

भिक्खूहो, या धर्मांमध्ये अविद्या अनुप्रवृत्त (व्याप्त) असते. परंतु अविद्येच्याच संपूर्ण विराग आणि निरोधाने, तो काय (कायसंस्कार) अस्तित्वात राहत नाही, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते; ती वाणी (वचीसंस्कार) अस्तित्वात राहत नाही, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते; ते मन (मनोसंस्कार) अस्तित्वात राहत नाही, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते; ते क्षेत्र अस्तित्वात राहत नाही... पे... ते वस्तू (स्थान) अस्तित्वात राहत नाही... पे... ते आयतन अस्तित्वात राहत नाही... पे... ते अधिकरण अस्तित्वात राहत नाही, ज्या प्रत्ययामुळे त्याला स्वतःच्या आत सुख-दुःख उत्पन्न होते.

---

‘‘Cattārome, bhikkhave, attabhāvapaṭilābhā. Katame cattāro? Atthi, bhikkhave, attabhāvapaṭilābho, yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanā kamati, no parasañcetanā. Atthi, bhikkhave, attabhāvapaṭilābho, yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe parasañcetanā kamati, no attasañcetanā. Atthi, bhikkhave, attabhāvapaṭilābho, yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanā ca kamati parasañcetanā ca. Atthi, bhikkhave, attabhāvapaṭilābho, yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe nevattasañcetanā kamati, no parasañcetanā. Ime kho, bhikkhave, cattāro attabhāvapaṭilābhā’’ti.

भिक्खूहो, या चार आत्मभाव-प्राप्ती आहेत. कोणत्या चार? भिक्खूहो, अशी आत्मभाव-प्राप्ती असते, ज्या आत्मभाव-प्राप्तीमध्ये स्वतःची चेतना (आत्म-संचेतना) कार्यरत होते, इतरांची चेतना (पर-संचेतना) नाही. भिक्खूहो, अशी आत्मभाव-प्राप्ती असते, ज्या आत्मभाव-प्राप्तीमध्ये इतरांची चेतना कार्यरत होते, स्वतःची चेतना नाही. भिक्खूहो, अशी आत्मभाव-प्राप्ती असते, ज्या आत्मभाव-प्राप्तीमध्ये स्वतःची चेतना आणि इतरांची चेतना दोन्ही कार्यरत होतात. भिक्खूहो, अशी आत्मभाव-प्राप्ती असते, ज्या आत्मभाव-प्राप्तीमध्ये ना स्वतःची चेतना कार्यरत होते, ना इतरांची चेतना. भिक्खूहो, या चार आत्मभाव-प्राप्ती आहेत.

---

Evaṃ vutte āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi – ‘tatra, bhante, yāyaṃ attabhāvapaṭilābho yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanā kamati no parasañcetanā, attasañcetanāhetu tesaṃ sattānaṃ tamhā kāyā cuti hoti. Tatra, bhante, yāyaṃ attabhāvapaṭilābho [Pg.478] yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe parasañcetanā kamati no attasañcetanā, parasañcetanāhetu tesaṃ sattānaṃ tamhā kāyā cuti hoti. Tatra, bhante, yāyaṃ attabhāvapaṭilābho yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanā ca kamati parasañcetanā ca, attasañcetanā ca parasañcetanā ca hetu tesaṃ sattānaṃ tamhā kāyā cuti hoti. Tatra, bhante, yāyaṃ attabhāvapaṭilābho yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe neva attasañcetanā kamati no parasañcetanā, katame tena devā daṭṭhabbā’’’ti? ‘‘Nevasaññānāsaññāyatanūpagā, sāriputta, devā tena daṭṭhabbā’’ti.

असे म्हटले असता, आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, भगवंतांनी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा अर्थ मी सविस्तरपणे या प्रकारे समजतो – भंते, त्यापैकी ज्या आत्मभाव-प्राप्तीमध्ये स्वतःची चेतना कार्यरत होते, इतरांची नाही; तिथे स्वतःच्या चेतनेच्या कारणाने त्या प्राण्यांचे त्या शरीरातून च्युती (पतन) होते. भंते, त्यापैकी ज्या आत्मभाव-प्राप्तीमध्ये इतरांची चेतना कार्यरत होते, स्वतःची नाही; तिथे इतरांच्या चेतनेच्या कारणाने त्या प्राण्यांचे त्या शरीरातून च्युती होते. भंते, त्यापैकी ज्या आत्मभाव-प्राप्तीमध्ये स्वतःची चेतना आणि इतरांची चेतना दोन्ही कार्यरत होतात; तिथे स्वतःच्या आणि इतरांच्या दोन्ही चेतनेच्या कारणाने त्या प्राण्यांचे त्या शरीरातून च्युती होते. भंते, त्यापैकी ज्या आत्मभाव-प्राप्तीमध्ये ना स्वतःची चेतना कार्यरत होते, ना इतरांची चेतना; त्याद्वारे कोणते देव समजले पाहिजेत?' 'सारिपुत्ता, त्याद्वारे नैवसंज्ञानासंज्ञायतन (नेवसंज्ञानसञ्ञायतन) भूमीत उत्पन्न झालेले देव समजले पाहिजेत.'

---

‘‘Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yena midhekacce sattā tamhā kāyā cutā āgāmino honti āgantāro itthattaṃ? Ko pana, bhante, hetu ko paccayo, yena midhekacce sattā tamhā kāyā cutā anāgāmino honti anāgantāro itthatta’’nti? ‘‘Idha, sāriputta, ekaccassa puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni honti, so diṭṭheva dhamme nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati; tattha ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno nevasaññānāsaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. So tato cuto āgāmī hoti āgantā itthattaṃ.

'भंते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या लोकात काही प्राणी त्या शरीरातून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात परत येणारे (आगामी) ठरतात? आणि भंते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या लोकात काही प्राणी त्या शरीरातून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात परत न येणारे (अनागामी) ठरतात?' 'सारिपुत्ता, या जगात एखाद्या व्यक्तीची खालच्या पातळीवरील बंधने (ओरंभागीय संयोजने) नष्ट झालेली नसतात. तो याच जन्मात नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समाधी प्राप्त करून विहरतो. तो त्याचा आस्वाद घेतो, त्याची आकांक्षा करतो आणि त्याने तृप्त होतो. त्यात स्थित राहून, त्यात मग्न होऊन, वारंवार त्याचा अभ्यास करून, त्या समाधीवरून भ्रष्ट न होता मृत्यू पावल्यावर तो नैवसंज्ञानासंज्ञायतन भूमीतील देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. तो तिथून च्युत झाल्यावर या मनुष्यलोकात परत येणारा (आगामी) होतो.'

---

‘‘Idha pana, sāriputta, ekaccassa puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti, so diṭṭheva dhamme nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati; tattha ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno nevasaññānāsaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. So tato cuto anāgāmī hoti anāgantā itthattaṃ.

'परंतु सारिपुत्ता, या जगात एखाद्या व्यक्तीची खालच्या पातळीवरील बंधने (ओरंभागीय संयोजने) नष्ट झालेली असतात. तो याच जन्मात नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समाधी प्राप्त करून विहरतो. तो त्याचा आस्वाद घेतो, त्याची आकांक्षा करतो आणि त्याने तृप्त होतो. त्यात स्थित राहून, त्यात मग्न होऊन, वारंवार त्याचा अभ्यास करून, त्या समाधीवरून भ्रष्ट न होता मृत्यू पावल्यावर तो नैवसंज्ञानासंज्ञायतन भूमीतील देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. तो तिथून च्युत झाल्यावर या मनुष्यलोकात परत न येणारा (अनागामी) होतो.'

---

‘‘Ayaṃ kho, sāriputta, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekacce sattā tamhā kāyā cutā āgāmino honti āgantāro itthattaṃ. Ayaṃ pana, sāriputta, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekacce sattā tamhā kāyā cutā anāgāmino honti anāgantāro itthatta’’nti. Paṭhamaṃ.

'सारिपुत्ता, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या लोकात काही प्राणी त्या शरीरातून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात परत येणारे (आगामी) ठरतात. आणि सारिपुत्ता, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या लोकात काही प्राणी त्या शरीरातून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात परत न येणारे (अनागामी) ठरतात.' पहिले (सुत्त).

---

2. Vibhattisuttaṃ

२. विभत्ती सुत्त

---

172. Tatra [Pg.479] kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

१७२. तेथे आयुष्मान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले— “आवुसो भिक्खू!” ते भिक्खू आयुष्मान सारिपुत्तांना प्रत्युत्तर देत म्हणाले, “आवुसो!” आयुष्मान सारिपुत्त असे म्हणाले—

---

‘‘Addhamāsūpasampannena me, āvuso, atthapaṭisambhidā sacchikatā odhiso byañjanaso. Tamahaṃ anekapariyāyena ācikkhāmi desemi paññāpemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi. Yassa kho panassa kaṅkhā vā vimati vā, so maṃ pañhena. Ahaṃ veyyākaraṇena sammukhībhūto no satthā yo no dhammānaṃ sukusalo.

“आवुसो, उपसंपदा मिळाल्याला अर्धा महिना झालेल्या मी, अर्थ-पटिसम्भिदा कारणासहित आणि अक्षरासहित साक्षात केली आहे. ती मी अनेक पर्यायांनी सांगतो, उपदेशितो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विभाजित करतो आणि स्पष्ट करतो. ज्या कोणाला शंका किंवा संभ्रम असेल, त्याने मला प्रश्नाद्वारे विचारावे. मी उत्तराद्वारे (त्याचे चित्त संतुष्ट करेन). आमचे शास्ता, जे आमच्या धर्मात अत्यंत कुशल आहेत, ते आमच्या समोर उपस्थित आहेत.”

---

‘‘Addhamāsūpasampannena me, āvuso, dhammapaṭisambhidā sacchikatā odhiso byañjanaso. Tamahaṃ anekapariyāyena ācikkhāmi desemi paññāpemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi. Yassa kho panassa kaṅkhā vā vimati vā, so maṃ pañhena. Ahaṃ veyyākaraṇena sammukhībhūto no satthā yo no dhammānaṃ sukusalo.

“आवुसो, उपसंपदा मिळाल्याला अर्धा महिना झालेल्या मी, धम्म-पटिसम्भिदा कारणासहित आणि अक्षरासहित साक्षात केली आहे. ती मी अनेक पर्यायांनी सांगतो, उपदेशितो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विभाजित करतो आणि स्पष्ट करतो. ज्या कोणाला शंका किंवा संभ्रम असेल, त्याने मला प्रश्नाद्वारे विचारावे. मी उत्तराद्वारे (त्याचे चित्त संतुष्ट करेन). आमचे शास्ता, जे आमच्या धर्मात अत्यंत कुशल आहेत, ते आमच्या समोर उपस्थित आहेत.”

---

‘‘Addhamāsūpasampannena me, āvuso, niruttipaṭisambhidā sacchikatā odhiso byañjanaso. Tamahaṃ anekapariyāyena ācikkhāmi desemi paññāpemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi. Yassa kho panassa kaṅkhā vā vimati vā, so maṃ pañhena. Ahaṃ veyyākaraṇena sammukhībhūto no satthā yo no dhammānaṃ sukusalo.

“आवुसो, उपसंपदा मिळाल्याला अर्धा महिना झालेल्या मी, निरुत्ति-पटिसम्भिदा कारणासहित आणि अक्षरासहित साक्षात केली आहे. ती मी अनेक पर्यायांनी सांगतो, उपदेशितो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विभाजित करतो आणि स्पष्ट करतो. ज्या कोणाला शंका किंवा संभ्रम असेल, त्याने मला प्रश्नाद्वारे विचारावे. मी उत्तराद्वारे (त्याचे चित्त संतुष्ट करेन). आमचे शास्ता, जे आमच्या धर्मात अत्यंत कुशल आहेत, ते आमच्या समोर उपस्थित आहेत.”

---

‘‘Addhamāsūpasampannena me, āvuso, paṭibhānapaṭisambhidā sacchikatā odhiso byañjanaso. Tamahaṃ anekapariyāyena ācikkhāmi desemi paññāpemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi. Yassa kho panassa kaṅkhā vā vimati vā, so maṃ pañhena. Ahaṃ veyyākaraṇena sammukhībhūto no satthā yo no dhammānaṃ sukusalo’’ti. Dutiyaṃ.

“आवुसो, उपसंपदा मिळाल्याला अर्धा महिना झालेल्या मी, पटिभान-पटिसम्भिदा कारणासहित आणि अक्षरासहित साक्षात केली आहे. ती मी अनेक पर्यायांनी सांगतो, उपदेशितो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विभाजित करतो आणि स्पष्ट करतो. ज्या कोणाला शंका किंवा संभ्रम असेल, त्याने मला प्रश्नाद्वारे विचारावे. मी उत्तराद्वारे (त्याचे चित्त संतुष्ट करेन). आमचे शास्ता, जे आमच्या धर्मात अत्यंत कुशल आहेत, ते आमच्या समोर उपस्थित आहेत.” (दुसरे सूत्त समाप्त.)

---

3. Mahākoṭṭhikasuttaṃ

३. महाकोट्ठिकसुत्त

---

173. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ [Pg.480] nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

१७३. त्यानंतर आयुष्मान महाकोट्ठिक जेथे आयुष्मान सारिपुत्त होते तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्मान सारिपुत्तांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्मान महाकोट्ठिकांनी आयुष्मान सारिपुत्तांना असे विचारले—

---

‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthaññaṃ kiñcī’’ti?

“आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरते का?”

---

‘‘Mā hevaṃ, āvuso’’.

“आवुसो, असे म्हणू नका.”

---

‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā natthaññaṃ kiñcī’’ti?

“आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरत नाही का?”

---

‘‘Mā hevaṃ, āvuso’’.

“आवुसो, असे म्हणू नका.”

---

‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthi ca natthi ca aññaṃ kiñcī’’ti?

“आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरतेही आणि उरत नाहीही का?”

---

‘‘Mā hevaṃ, āvuso’’.

“आवुसो, असे म्हणू नका.”

---

‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā nevatthi no natthaññaṃ kiñcī’’ti?

“आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरते असेही नाही आणि उरत नाही असेही नाही का?”

---

‘‘Mā hevaṃ, āvuso’’.

“आवुसो, असे म्हणू नका.”

---

‘‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthaññaṃ kiñcī’ti, iti puṭṭho samāno ‘mā hevaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā natthaññaṃ kiñcī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘mā hevaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthi ca natthi ca aññaṃ kiñcī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘mā hevaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā nevatthi no natthaññaṃ kiñcī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘mā hevaṃ, āvuso’ti vadesi. Yathā kathaṃ pana, āvuso, imassa bhāsitassa attho daṭṭhabbo’’ti?

“‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरते का?’ असे विचारले असता आपण ‘आवुसो, असे म्हणू नका’ असे म्हणालात. ‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरत नाही का?’ असे विचारले असता आपण ‘आवुसो, असे म्हणू नका’ असे म्हणालात. ‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरतेही आणि उरत नाहीही का?’ असे विचारले असता आपण ‘आवुसो, असे म्हणू नका’ असे म्हणालात. ‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरते असेही नाही आणि उरत नाही असेही नाही का?’ असे विचारले असता आपण ‘आवुसो, असे म्हणू नका’ असे म्हणालात. तर मग आवुसो, या भाषणाचा अर्थ कसा समजून घ्यावा?”

---

‘‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthaññaṃ kiñcī’ti, iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā natthaññaṃ kiñcī’ti, iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthi ca natthi ca aññaṃ kiñcī’ti, iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā nevatthi no natthaññaṃ kiñcī’ti, iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti. Yāvatā, āvuso, channaṃ phassāyatanānaṃ gati tāvatā papañcassa gati; yāvatā papañcassa gati tāvatā channaṃ phassāyatanānaṃ gati. Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā papañcanirodho papañcavūpasamo’’ti. Tatiyaṃ.

“‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरते,’ असे म्हणणारा मनुष्य प्रपंचाचा विस्तार करतो. ‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरत नाही,’ असे म्हणणारा मनुष्य प्रपंचाचा विस्तार करतो. ‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरतेही आणि उरत नाहीही,’ असे म्हणणारा मनुष्य प्रपंचाचा विस्तार करतो. ‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरते असेही नाही आणि उरत नाही असेही नाही,’ असे म्हणणारा मनुष्य प्रपंचाचा विस्तार करतो. आवुसो, जिथपर्यंत सहा स्पर्श-आयतनांची गती आहे, तिथपर्यंतच प्रपंचाची गती आहे; जिथपर्यंत प्रपंचाची गती आहे, तिथपर्यंतच सहा स्पर्श-आयतनांची गती आहे. आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधाने प्रपंचाचा निरोध होतो, प्रपंचाचा उपशम होतो.” (तिसरे सूत्त समाप्त.)

---

4. Ānandasuttaṃ

४. आनंदसुत्त

---

174. Atha kho āyasmā ānando yenāyasmā mahākoṭṭhiko tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā mahākoṭṭhikena saddhiṃ [Pg.481] sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca –

१७४. त्यानंतर आयुष्मान आनंद जेथे आयुष्मान महाकोट्ठिक होते तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्मान महाकोट्ठिकांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्मान आनंदांनी आयुष्मान महाकोट्ठिकांना असे विचारले—

---

‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthaññaṃ kiñcī’’ti?

“आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरते का?”

---

‘‘Mā hevaṃ, āvuso’’.

“आवुसो, असे म्हणू नका.”

---

‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā natthaññaṃ kiñcī’’ti?

“आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरत नाही का?”

---

‘‘Mā hevaṃ, āvuso’’.

“आवुसो, असे म्हणू नका.”

---

‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthi ca natthi ca aññaṃ kiñcī’’ti?

“आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरतेही आणि उरत नाहीही का?”

---

‘‘Mā hevaṃ, āvuso’’.

“आवुसो, असे म्हणू नका.”

---

‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā nevatthi no natthaññaṃ kiñcī’’ti?

“आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरते असेही नाही आणि उरत नाही असेही नाही का?”

---

‘‘Mā hevaṃ, āvuso’’.

“आवुसो, असे म्हणू नका.”

---

‘‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthaññaṃ kiñcī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘mā hevaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā natthaññaṃ kiñcī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘mā hevaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthi ca natthi ca aññaṃ kiñcī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘mā hevaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā nevatthi no natthaññaṃ kiñcī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘mā hevaṃ, āvuso’ti vadesi. Yathā kathaṃ panāvuso, imassa bhāsitassa attho daṭṭhabbo’’ti?

“‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरते का?’ असे विचारले असता आपण ‘आवुसो, असे म्हणू नका’ असे म्हणालात. ‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरत नाही का?’ असे विचारले असता आपण ‘आवुसो, असे म्हणू नका’ असे म्हणालात. ‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरतेही आणि उरत नाहीही का?’ असे विचारले असता आपण ‘आवुसो, असे म्हणू नका’ असे म्हणालात. ‘आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या पूर्ण वैराग्य आणि निरोधानंतर इतर काही उरते असेही नाही आणि उरत नाही असेही नाही का?’ असे विचारले असता आपण ‘आवुसो, असे म्हणू नका’ असे म्हणालात. तर मग आवुसो, या भाषणाचा अर्थ कसा समजून घ्यावा?”

---

‘‘‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthaññaṃ kiñcī’ti, iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā natthaññaṃ kiñcī’ti, iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthi ca natthi ca aññaṃ kiñcī’ti, iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti. ‘Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā nevatthi no natthaññaṃ kiñcī’ti, iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti. Yāvatā, āvuso, channaṃ phassāyatanānaṃ gati tāvatā papañcassa gati. Yāvatā papañcassa gati tāvatā channaṃ phassāyatanānaṃ gati. Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā papañcanirodho papañcavūpasamo’’ti. Catutthaṃ.

"आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या (फस्सायतनांच्या) संपूर्ण विराग-निरोधाने 'इतर काहीतरी उरते', असे म्हणणारा मनुष्य अप्रपंचाचा प्रपंच करतो (विस्तार करतो). 'सहा स्पर्श-आयतनांच्या संपूर्ण विराग-निरोधाने इतर काहीही उरत नाही', असे म्हणणारा मनुष्य अप्रपंचाचा प्रपंच करतो. 'सहा स्पर्श-आयतनांच्या संपूर्ण विराग-निरोधाने इतर काहीतरी उरतेही आणि उरत नाहीही', असे म्हणणारा मनुष्य अप्रपंचाचा प्रपंच करतो. 'सहा स्पर्श-आयतनांच्या संपूर्ण विराग-निरोधाने इतर काहीतरी उरते असेही नाही आणि उरत नाही असेही नाही', असे म्हणणारा मनुष्य अप्रपंचाचा प्रपंच करतो. आवुसो, जिथपर्यंत सहा स्पर्श-आयतनांची गती आहे, तिथपर्यंतच प्रपंचाची गती आहे. जिथपर्यंत प्रपंचाची गती आहे, तिथपर्यंतच सहा स्पर्श-आयतनांची गती आहे. आवुसो, सहा स्पर्श-आयतनांच्या संपूर्ण विराग-निरोधाने प्रपंच-निरोध होतो, प्रपंचाचा उपशम होतो." चौथे.

---

5. Upavāṇasuttaṃ

५. उपवाण सुत्त

---

175. Atha [Pg.482] kho āyasmā upavāṇo yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā upavāṇo āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

१७५. तेव्हा आयुष्यमान उपवाण जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण आटोपून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान उपवाण आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हणाले –

---

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, vijjāyantakaro hotī’’ti?

"आवुसो सारिपुत्त, काय विद्येच्या (विज्जा) साहाय्याने दुःखाचा अंत होतो?"

---

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

"असे नाही, आवुसो."

---

‘‘Kiṃ panāvuso sāriputta, caraṇenantakaro hotī’’ti?

"तर मग आवुसो सारिपुत्त, आचरणाच्या (चरण) साहाय्याने दुःखाचा अंत होतो का?"

---

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

"असे नाही, आवुसो."

---

‘‘Kiṃ panāvuso sāriputta, vijjācaraṇenantakaro hotī’’ti?

"तर मग आवुसो सारिपुत्त, विद्या आणि आचरण (विज्जाचरण) या दोन्हींच्या साहाय्याने दुःखाचा अंत होतो का?"

---

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

"असे नाही, आवुसो."

---

‘‘Kiṃ panāvuso sāriputta, aññatra vijjācaraṇenantakaro hotī’’ti?

"तर मग आवुसो सारिपुत्त, विद्या आणि आचरणाशिवाय इतर मार्गाने दुःखाचा अंत होतो का?"

---

‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

"असे नाही, आवुसो."

---

‘‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, vijjāyantakaro hotī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Kiṃ panāvuso sāriputta, caraṇenantakaro hotī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Kiṃ panāvuso sāriputta, vijjācaraṇenantakaro hotī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi. ‘Kiṃ panāvuso sāriputta, aññatra vijjācaraṇenantakaro hotī’ti, iti puṭṭho samāno – ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi. Yathā kathaṃ panāvuso, antakaro hotī’’ti?

"‘आवुसो सारिपुत्त, काय विद्येच्या साहाय्याने दुःखाचा अंत होतो?’ असे विचारले असता तुम्ही म्हणालात, ‘असे नाही, आवुसो.’ ‘तर मग आवुसो सारिपुत्त, आचरणाच्या साहाय्याने दुःखाचा अंत होतो का?’ असे विचारले असता तुम्ही म्हणालात, ‘असे नाही, आवुसो.’ ‘तर मग आवुसो सारिपुत्त, विद्या आणि आचरणाच्या साहाय्याने दुःखाचा अंत होतो का?’ असे विचारले असता तुम्ही म्हणालात, ‘असे नाही, आवुसो.’ ‘तर मग आवुसो सारिपुत्त, विद्या आणि आचरणाशिवाय इतर मार्गाने दुःखाचा अंत होतो का?’ असे विचारले असता तुम्ही म्हणालात, ‘असे नाही, आवुसो.’ तर मग आवुसो, दुःखाचा अंत कशा प्रकारे होतो?"

---

‘‘Vijjāya ce, āvuso, antakaro abhavissa, saupādānova samāno antakaro abhavissa. Caraṇena ce, āvuso, antakaro abhavissa, saupādānova samāno antakaro abhavissa. Vijjācaraṇena ce, āvuso, antakaro abhavissa, saupādānova samāno antakaro abhavissa. Aññatra vijjācaraṇena ce, āvuso, antakaro abhavissa, puthujjano antakaro abhavissa. Puthujjano hi, āvuso, aññatra vijjācaraṇena. Caraṇavipanno kho, āvuso, yathābhūtaṃ na jānāti na passati. Caraṇasampanno yathābhūtaṃ jānāti passati. Yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ antakaro hotī’’ti. Pañcamaṃ.

"आवुसो, जर केवळ विद्येने दुःखाचा अंत झाला असता, तर उपादान (आसक्ती) असलेला मनुष्यही दुःखाचा अंत करू शकला असता. जर केवळ आचरणाने दुःखाचा अंत झाला असता, तर उपादान असलेला मनुष्यही दुःखाचा अंत करू शकला असता. जर विद्या आणि आचरण या दोन्हींनी दुःखाचा अंत झाला असता, तर उपादान असलेला मनुष्यही दुःखाचा अंत करू शकला असता. जर विद्या आणि आचरणाशिवाय इतर मार्गाने दुःखाचा अंत झाला असता, तर पृथग्जन (अज्ञानी सामान्य माणूस) दुःखाचा अंत करू शकला असता; कारण पृथग्जन हा विद्या आणि आचरणापासून वंचित असतो. आवुसो, जो आचरणाने हीन (चरणविपन्न) आहे, तो गोष्टी जशा आहेत तशा (यथाभूत) जाणत नाही आणि पाहत नाही. जो आचरणाने संपन्न (चरणसंपन्न) आहे, तो गोष्टी जशा आहेत तशा जाणतो आणि पाहतो. गोष्टी जशा आहेत तशा जाणणारा आणि पाहणाराच दुःखाचा अंत करतो." पाचवे.

---

6. Āyācanasuttaṃ

६. आयाचन सुत्त

---

176. ‘‘Saddho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ sammā āyācamāno āyāceyya – ‘tādiso homi yādisā sāriputtamoggallānā’ti. Esā, bhikkhave[Pg.483], tulā etaṃ pamāṇaṃ mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ, yadidaṃ sāriputtamoggallānā.

१७६. "भिक्खूंनो, श्रद्धावान भिक्खूने योग्य प्रकारे अशी आकांक्षा बाळगावी – ‘मी तसाच व्हावे जसे सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान आहेत!’ भिक्खूंनो, माझ्या भिक्खू शिष्यांसाठी सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हेच प्रमाण आणि आदर्श आहेत."

---

‘‘Saddhā, bhikkhave, bhikkhunī evaṃ sammā āyācamānā āyāceyya – ‘tādisā homi yādisā khemā ca bhikkhunī uppalavaṇṇā cā’ti. Esā, bhikkhave, tulā etaṃ pamāṇaṃ mama sāvikānaṃ bhikkhunīnaṃ, yadidaṃ khemā ca bhikkhunī uppalavaṇṇā ca.

"भिक्खूंनो, श्रद्धावान भिक्खुणीने योग्य प्रकारे अशी आकांक्षा बाळगावी – ‘मी तशीच व्हावे जशा खेमा भिक्खुणी आणि उप्पलवण्णा भिक्खुणी आहेत!’ भिक्खूंनो, माझ्या भिक्खुणी शिष्यांसाठी खेमा भिक्खुणी आणि उप्पलवण्णा भिक्खुणी हेच प्रमाण आणि आदर्श आहेत."

---

‘‘Saddho, bhikkhave, upāsako evaṃ sammā āyācamāno āyāceyya – ‘tādiso homi yādiso citto ca gahapati hatthako ca āḷavako’ti. Esā, bhikkhave, tulā etaṃ pamāṇaṃ mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ, yadidaṃ citto ca gahapati hatthako ca āḷavako.

"भिक्खूंनो, श्रद्धावान उपासकाने योग्य प्रकारे अशी आकांक्षा बाळगावी – ‘मी तसाच व्हावे जसे चित्त गृहपती आणि हत्थक आलवक आहेत!’ भिक्खूंनो, माझ्या उपासक शिष्यांसाठी चित्त गृहपती आणि हत्थक आलवक हेच प्रमाण आणि आदर्श आहेत."

---

‘‘Saddhā, bhikkhave, upāsikā evaṃ sammā āyācamānā āyāceyya – ‘tādisā homi yādisā khujjuttarā ca upāsikā veḷukaṇḍakiyā ca nandamātā’ti. Esā, bhikkhave, tulā etaṃ pamāṇaṃ mama sāvikānaṃ upāsikānaṃ, yadidaṃ khujjuttarā ca upāsikā veḷukaṇḍakiyā ca nandamātā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

"भिक्खूंनो, श्रद्धावान उपासिकेने योग्य प्रकारे अशी आकांक्षा बाळगावी – ‘मी तशीच व्हावे जशा खुज्जुत्तरा उपासिका आणि वेळुकंडकीया नंदमाता आहेत!’ भिक्खूंनो, माझ्या उपासिका शिष्यांसाठी खुज्जुत्तरा उपासिका आणि वेळुकंडकीया नंदमाता हेच प्रमाण आणि आदर्श आहेत." सहावे.

---

7. Rāhulasuttaṃ

७. राहुल सुत्त

---

177. Atha kho āyasmā rāhulo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rāhulaṃ bhagavā etadavoca –

१७७. तेव्हा आयुष्यमान राहुल जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राहुल यांना भगवान असे म्हणाले –

---

‘‘Yā ca, rāhula, ajjhattikā pathavīdhātu yā ca bāhirā pathavīdhātu, pathavīdhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā pathavīdhātuyā nibbindati, pathavīdhātuyā cittaṃ virājeti.

"राहुला, जी अंतर्गत पृथ्वी धातू आहे आणि जी बाह्य पृथ्वी धातू आहे, ती केवळ पृथ्वी धातूच आहे. ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा (स्व) नाही’, अशा प्रकारे याकडे यथाभूत (जसे आहे तसे) सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे याकडे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहून मनुष्य पृथ्वी धातूविषयी विरक्त होतो आणि पृथ्वी धातूपासून आपले चित्त अनासक्त करतो."

---

‘‘Yā ca, rāhula, ajjhattikā āpodhātu yā ca bāhirā āpodhātu, āpodhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā āpodhātuyā nibbindati, āpodhātuyā cittaṃ virājeti.

"राहुला, जी अंतर्गत आप (जल) धातू आहे आणि जी बाह्य आप धातू आहे, ती केवळ आप धातूच आहे. ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा (स्व) नाही’, अशा प्रकारे याकडे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे याकडे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहून मनुष्य आप धातूविषयी विरक्त होतो आणि आप धातूपासून आपले चित्त अनासक्त करतो."

---

‘‘Yā [Pg.484] ca, rāhula, ajjhattikā tejodhātu yā ca bāhirā tejodhātu, tejodhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā tejodhātuyā nibbindati, tejodhātuyā cittaṃ virājeti.

"राहुला, जी अंतर्गत तेजो (अग्नी) धातू आहे आणि जी बाह्य तेजो धातू आहे, ती केवळ तेजो धातूच आहे. ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा (स्व) नाही’, अशा प्रकारे याकडे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे याकडे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहून मनुष्य तेजो धातूविषयी विरक्त होतो आणि तेजो धातूपासून आपले चित्त अनासक्त करतो."

---

‘‘Yā ca, rāhula, ajjhattikā vāyodhātu yā ca bāhirā vāyodhātu, vāyodhāturevesā. ‘Taṃ netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā vāyodhātuyā nibbindati, vāyodhātuyā cittaṃ virājeti.

"राहुला, जी अंतर्गत वायू धातू आहे आणि जी बाह्य वायू धातू आहे, ती केवळ वायू धातूच आहे. ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा (स्व) नाही’, अशा प्रकारे याकडे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे याकडे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहून मनुष्य वायू धातूविषयी विरक्त होतो आणि वायू धातूपासून आपले चित्त अनासक्त करतो."

---

‘‘Yato kho, rāhula, bhikkhu imāsu catūsu dhātūsu nevattānaṃ na attaniyaṃ samanupassati, ayaṃ vuccati, rāhula, bhikkhu acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’ti. Sattamaṃ.

"हे राहुला, जेव्हा भिक्खू या चार धातूंमध्ये स्वतःला (आत्मा) किंवा स्वतःचे काही (आत्मीय) पाहत नाही, तेव्हा, हे राहुला, त्या भिक्खूला 'तृष्णा तोडलेला, संयोजनांना पार केलेला आणि मानाचे (अहंकाराचे) सम्यक प्रकारे निर्मूलन करून दुःखाचा अंत केलेला भिक्खू' असे म्हटले जाते." सातवे (सुत्त समाप्त).

---

8. Jambālīsuttaṃ

८. जम्बाली सुत्त

---

178. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ santaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharati. So sakkāyanirodhaṃ manasi karoti. Tassa sakkāyanirodhaṃ manasi karoto sakkāyanirodhe cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Tassa kho evaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na sakkāyanirodho pāṭikaṅkho. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso lepagatena hatthena sākhaṃ gaṇheyya, tassa so hattho sajjeyyapi gaṇheyyapi bajjheyyapi ; evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ santaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharati. So sakkāyanirodhaṃ manasi karoti. Tassa sakkāyanirodhaṃ manasi karoto sakkāyanirodhe cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Tassa kho evaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na sakkāyanirodho pāṭikaṅkho.

१७८. "भिक्खूंनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? येथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू एका शांत चेतोविमुक्तीला प्राप्त करून विहरतो. तो सक्काय-निरोधाचे (व्यक्तिमत्त्वाच्या निरोधाचे) मनन करतो. तो सक्काय-निरोधाचे मनन करत असताना, त्याचे चित्त त्यात प्रविष्ट होत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही आणि त्यात अधिमुक्त होत नाही. भिक्खूंनो, अशा भिक्खूकडून सक्काय-निरोधाची प्राप्ती अपेक्षित नसते. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने डिंकाने माखलेल्या हाताने झाडाची फांदी पकडली, तर त्याचा तो हात तिला चिकटून राहील, जखडून राहील आणि बांधला जाईल; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू एका शांत चेतोविमुक्तीला प्राप्त करून विहरतो. तो सक्काय-निरोधाचे मनन करतो. तो सक्काय-निरोधाचे मनन करत असताना, त्याचे चित्त त्यात प्रविष्ट होत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही आणि त्यात अधिमुक्त होत नाही. भिक्खूंनो, अशा भिक्खूकडून सक्काय-निरोधाची प्राप्ती अपेक्षित नसते."

---

‘‘Idha [Pg.485] pana, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ santaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharati. So sakkāyanirodhaṃ manasi karoti. Tassa sakkāyanirodhaṃ manasi karoto sakkāyanirodhe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. Tassa kho evaṃ, bhikkhave, bhikkhuno sakkāyanirodho pāṭikaṅkho. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso suddhena hatthena sākhaṃ gaṇheyya, tassa so hattho neva sajjeyya na gaṇheyya na bajjheyya; evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ santaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharati. So sakkāyanirodhaṃ manasi karoti. Tassa sakkāyanirodhaṃ manasi karoto sakkāyanirodhe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. Tassa kho evaṃ, bhikkhave, bhikkhuno sakkāyanirodho pāṭikaṅkho.

"परंतु येथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू एका शांत चेतोविमुक्तीला प्राप्त करून विहरतो. तो सक्काय-निरोधाचे मनन करतो. तो सक्काय-निरोधाचे मनन करत असताना, त्याचे चित्त त्यात प्रविष्ट होते, प्रसन्न होते, स्थिर होते आणि त्यात अधिमुक्त होते. भिक्खूंनो, अशा भिक्खूकडून सक्काय-निरोधाची प्राप्ती अपेक्षित असते. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने स्वच्छ हाताने झाडाची फांदी पकडली, तर त्याचा तो हात तिला चिकटणार नाही, जखडणार नाही आणि बांधला जाणार नाही; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू एका शांत चेतोविमुक्तीला प्राप्त करून विहरतो. तो सक्काय-निरोधाचे मनन करतो. तो सक्काय-निरोधाचे मनन करत असताना, त्याचे चित्त त्यात प्रविष्ट होते, प्रसन्न होते, स्थिर होते आणि त्यात अधिमुक्त होते. भिक्खूंनो, अशा भिक्खूकडून सक्काय-निरोधाची प्राप्ती अपेक्षित असते."

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ santaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharati. So avijjāppabhedaṃ manasi karoti. Tassa avijjāppabhedaṃ manasi karoto avijjāppabhede cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Tassa kho evaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na avijjāppabhedo pāṭikaṅkho. Seyyathāpi, bhikkhave, jambālī anekavassagaṇikā. Tassā puriso yāni ceva āyamukhāni tāni pidaheyya, yāni ca apāyamukhāni tāni vivareyya, devo ca na sammā dhāraṃ anuppaveccheyya. Evañhi tassā, bhikkhave, jambāliyā na āḷippabhedo pāṭikaṅkho. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ santaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharati. So avijjāppabhedaṃ manasi karoti. Tassa avijjāppabhedaṃ manasi karoto avijjāppabhede cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Tassa kho evaṃ, bhikkhave, bhikkhuno na avijjāppabhedo pāṭikaṅkho.

"परंतु येथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू एका शांत चेतोविमुक्तीला प्राप्त करून विहरतो. तो अविद्येच्या विनाशाचे (अविद्या भेदण्याचे) मनन करतो. तो अविद्येच्या विनाशाचे मनन करत असताना, त्याचे चित्त त्यात प्रविष्ट होत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही आणि त्यात अधिमुक्त होत नाही. भिक्खूंनो, अशा भिक्खूकडून अविद्येच्या विनाशाची प्राप्ती अपेक्षित नसते. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे अनेक वर्षे जुना एखादा पाण्याचा मोठा जलाशय असेल. एखाद्या माणसाने त्याचे पाण्याचे सर्व येणारे मार्ग बंद केले आणि बाहेर जाणारे मार्ग उघडून दिले, आणि पुरेसा पाऊसही पडला नाही. अशा वेळी, त्या जलाशयाचा बांध फुटेल अशी अपेक्षा करता येत नाही. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू एका शांत चेतोविमुक्तीला प्राप्त करून विहरतो. तो अविद्येच्या विनाशाचे मनन करतो. तो अविद्येच्या विनाशाचे मनन करत असताना, त्याचे चित्त त्यात प्रविष्ट होत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही आणि त्यात अधिमुक्त होत नाही. भिक्खूंनो, अशा भिक्खूकडून अविद्येच्या विनाशाची प्राप्ती अपेक्षित नसते."

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ santaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharati. So avijjāppabhedaṃ manasi karoti. Tassa avijjāppabhedaṃ manasi karoto avijjāppabhede cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. Tassa kho evaṃ, bhikkhave, bhikkhuno avijjāppabhedo pāṭikaṅkho. Seyyathāpi, bhikkhave, jambālī anekavassagaṇikā. Tassā puriso yāni ceva āyamukhāni tāni vivareyya, yāni ca apāyamukhāni tāni pidaheyya, devo ca sammā dhāraṃ anuppaveccheyya. Evañhi tassā, bhikkhave, jambāliyā āḷippabhedo pāṭikaṅkho. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ [Pg.486] santaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharati. So avijjāppabhedaṃ manasi karoti. Tassa avijjāppabhedaṃ manasi karoto avijjāppabhede cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. Tassa kho evaṃ, bhikkhave, bhikkhuno avijjāppabhedo pāṭikaṅkho. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Aṭṭhamaṃ.

"परंतु येथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू एका शांत चेतोविमुक्तीला प्राप्त करून विहरतो. तो अविद्येच्या विनाशाचे मनन करतो. तो अविद्येच्या विनाशाचे मनन करत असताना, त्याचे चित्त त्यात प्रविष्ट होते, प्रसन्न होते, स्थिर होते आणि त्यात अधिमुक्त होते. भिक्खूंनो, अशा भिक्खूकडून अविद्येच्या विनाशाची प्राप्ती अपेक्षित असते. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे अनेक वर्षे जुना एखादा पाण्याचा मोठा जलाशय असेल. एखाद्या माणसाने त्याचे पाण्याचे सर्व येणारे मार्ग उघडून दिले आणि बाहेर जाणारे मार्ग बंद केले, आणि चांगला पाऊसही पडला. अशा वेळी, त्या जलाशयाचा बांध फुटेल अशी अपेक्षा करता येते. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू एका शांत चेतोविमुक्तीला प्राप्त करून विहरतो. तो अविद्येच्या विनाशाचे मनन करतो. तो अविद्येच्या विनाशाचे मनन करत असताना, त्याचे चित्त त्यात प्रविष्ट होते, प्रसन्न होते, स्थिर होते आणि त्यात अधिमुक्त होते. भिक्खूंनो, अशा भिक्खूकडून अविद्येच्या विनाशाची प्राप्ती अपेक्षित असते. भिक्खूंनो, जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत." आठवे (सुत्त समाप्त).

---

9. Nibbānasuttaṃ

९. निब्बान सुत्त

---

179. Atha kho āyasmā ānando yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, āvuso sāriputta, hetu ko paccayo, yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme na parinibbāyantī’’ti?

१७९. "त्यानंतर आयुष्यमान आनंद हे जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेले; तिथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना विचारले— 'मित्र सारिपुत्त, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही प्राणी याच जन्मात परिनिर्वाण प्राप्त करू शकत नाहीत?'"

---

‘‘Idhāvuso ānanda, sattā imā hānabhāgiyā saññāti yathābhūtaṃ nappajānanti, imā ṭhitibhāgiyā saññāti yathābhūtaṃ nappajānanti, imā visesabhāgiyā saññāti yathābhūtaṃ nappajānanti, imā nibbedhabhāgiyā saññāti yathābhūtaṃ nappajānanti. Ayaṃ kho, āvuso ānanda, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme na parinibbāyantī’’ti.

"'मित्र आनंदा, या जगात प्राणी 'या संज्ञा हानीकारक आहेत' हे यथाभूत जाणत नाहीत; 'या संज्ञा स्थिर राहणाऱ्या आहेत' हे यथाभूत जाणत नाहीत; 'या संज्ञा विशेष आहेत' हे यथाभूत जाणत नाहीत; 'या संज्ञा भेदणाऱ्या आहेत' हे यथाभूत जाणत नाहीत. मित्र आनंदा, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही प्राणी याच जन्मात परिनिर्वाण प्राप्त करू शकत नाहीत.'"

---

‘‘Ko panāvuso sāriputta, hetu ko paccayo, yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti? ‘‘Idhāvuso ānanda, sattā imā hānabhāgiyā saññāti yathābhūtaṃ pajānanti, imā ṭhitibhāgiyā saññāti yathābhūtaṃ pajānanti, imā visesabhāgiyā saññāti yathābhūtaṃ pajānanti, imā nibbedhabhāgiyā saññāti yathābhūtaṃ pajānanti. Ayaṃ kho, āvuso ānanda, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti. Navamaṃ.

“मित्रा सारिपुत्ता, असे कोणते कारण आणि कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही प्राणी याच जन्मात (दृष्टधर्मात) परिनिर्वाण प्राप्त करतात?” “मित्रा आनंदा, येथे प्राणी ‘या संज्ञा हानीकडे नेणाऱ्या (ऱ्हास पावणाऱ्या) आहेत’ हे यथाभूत (आहे तसे) जाणतात; ‘या संज्ञा स्थितीकडे नेणाऱ्या (स्थिर राहणाऱ्या) आहेत’ हे यथाभूत जाणतात; ‘या संज्ञा विशेषाकडे नेणाऱ्या (विशिष्ट गुणांकडे नेणाऱ्या) आहेत’ हे यथाभूत जाणतात; ‘या संज्ञा भेदनाकडे नेणाऱ्या (क्लेशांचे भेदन करणाऱ्या) आहेत’ हे यथाभूत जाणतात. मित्रा आनंदा, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही प्राणी याच जन्मात परिनिर्वाण प्राप्त करतात.” नववे सुत्त समाप्त.

---

10. Mahāpadesasuttaṃ

१०. महापदेस सुत्त

---

180. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bhoganagare viharati ānandacetiye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū [Pg.487] bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘cattārome, bhikkhave, mahāpadese desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१८०. एकदा भगवान भोगनगर येथे आनंद चैत्यामध्ये विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो!” ते भिक्खू भगवंतांना प्रत्युत्तर देत म्हणाले – “भंते!” भगवंतांनी त्यांना हे सांगितले – “भिक्खूंनो, मी तुम्हाला हे चार महापदेस शिकवणार आहे. ते लक्षपूर्वक ऐका आणि मनात नीट धारण करा; मी बोलेन.” ते भिक्खू भगवंतांना म्हणाले – “तसेच, भंते!” भगवंतांनी हे सांगितले –

---

‘‘Katame, bhikkhave, cattāro mahāpadesā? Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘sammukhā metaṃ, āvuso, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte otāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte otāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte otaranti na vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa; imassa ca bhikkhuno duggahita’nti. Iti hetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha.

“भिक्खूंनो, ते चार महापदेस कोणते आहेत? येथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू असे म्हणू शकेल – ‘मित्रांनो, मी हे स्वतः भगवंतांच्या मुखातून ऐकले आहे, त्यांच्याकडून प्रत्यक्ष ग्रहण केले आहे – हा धम्म आहे, हा विनय आहे, हे शास्त्यांचे शासन आहे.’ भिक्खूंनो, त्या भिक्खूच्या विधानाचे स्वागतही करू नये आणि त्याचा अव्हेरही करू नये. स्वागत किंवा अव्हेर न करता, ते शब्द आणि व्यंजने नीट समजून घेऊन सुत्तांमध्ये पडताळली पाहिजेत आणि विनयाशी ताडून पाहिली पाहिजेत. जर सुत्तांमध्ये पडताळताना आणि विनयाशी ताडून पाहताना ती सुत्तांमध्ये समाविष्ट होत नसतील आणि विनयाशी जुळत नसतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे – ‘नक्कीच, हे त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे वचन नाही. या भिक्खूने ते चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केले आहे.’ म्हणून, भिक्खूंनो, तुम्ही त्याचा त्याग केला पाहिजे.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘sammukhā metaṃ, āvuso, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte otāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte otāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva otaranti vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa; imassa ca bhikkhuno suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha.

“परंतु, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू असे म्हणू शकेल – ‘मित्रांनो, मी हे स्वतः भगवंतांच्या मुखातून ऐकले आहे, त्यांच्याकडून प्रत्यक्ष ग्रहण केले आहे – हा धम्म आहे, हा विनय आहे, हे शास्त्यांचे शासन आहे.’ भिक्खूंनो, त्या भिक्खूच्या विधानाचे स्वागतही करू नये आणि त्याचा अव्हेरही करू नये. स्वागत किंवा अव्हेर न करता, ते शब्द आणि व्यंजने नीट समजून घेऊन सुत्तांमध्ये पडताळली पाहिजेत आणि विनयाशी ताडून पाहिली पाहिजेत. जर सुत्तांमध्ये पडताळताना आणि विनयाशी ताडून पाहताना ती सुत्तांमध्ये समाविष्ट होत असतील आणि विनयाशी जुळत असतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे – ‘नक्कीच, हे त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे वचन आहे. या भिक्खूने ते योग्य पद्धतीने ग्रहण केले आहे.’ भिक्खूंनो, हा पहिला महापदेस तुम्ही लक्षात ठेवावा.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘asukasmiṃ nāma āvāse saṅgho viharati sathero sapāmokkho. Tassa me saṅghassa sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā [Pg.488] appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte otāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte otāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte otaranti na vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa; tassa ca saṅghassa duggahita’nti. Iti hetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha.

“पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू असे म्हणू शकेल – ‘अमुक एका विहारामध्ये स्थविरांसह आणि प्रमुखांसह संघ निवास करत आहे. मी त्या संघाच्या समक्ष हे ऐकले आहे, त्यांच्याकडून प्रत्यक्ष ग्रहण केले आहे – हा धम्म आहे, हा विनय आहे, हे शास्त्यांचे शासन आहे.’ भिक्खूंनो, त्या भिक्खूच्या विधानाचे स्वागतही करू नये आणि त्याचा अव्हेरही करू नये. स्वागत किंवा अव्हेर न करता, ते शब्द आणि व्यंजने नीट समजून घेऊन सुत्तांमध्ये पडताळली पाहिजेत आणि विनयाशी ताडून पाहिली पाहिजेत. जर सुत्तांमध्ये पडताळताना आणि विनयाशी ताडून पाहताना ती सुत्तांमध्ये समाविष्ट होत नसतील आणि विनयाशी जुळत नसतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे – ‘नक्कीच, हे त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे वचन नाही. त्या संघाने ते चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केले आहे.’ म्हणून, भिक्खूंनो, तुम्ही त्याचा त्याग केला पाहिजे.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘asukasmiṃ nāma āvāse saṅgho viharati sathero sapāmokkho. Tassa me saṅghassa sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte otāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte otāriyamānāni, vinaye sandassiyamānāni sutte ceva otaranti vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa; tassa ca saṅghassa suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha.

“परंतु, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू असे म्हणू शकेल – ‘अमुक एका विहारामध्ये स्थविरांसह आणि प्रमुखांसह संघ निवास करत आहे. मी त्या संघाच्या समक्ष हे ऐकले आहे, त्यांच्याकडून प्रत्यक्ष ग्रहण केले आहे – हा धम्म आहे, हा विनय आहे, हे शास्त्यांचे शासन आहे.’ भिक्खूंनो, त्या भिक्खूच्या विधानाचे स्वागतही करू नये आणि त्याचा अव्हेरही करू नये. स्वागत किंवा अव्हेर न करता, ते शब्द आणि व्यंजने नीट समजून घेऊन सुत्तांमध्ये पडताळली पाहिजेत आणि विनयाशी ताडून पाहिली पाहिजेत. जर सुत्तांमध्ये पडताळताना आणि विनयाशी ताडून पाहताना ती सुत्तांमध्ये समाविष्ट होत असतील आणि विनयाशी जुळत असतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे – ‘नक्कीच, हे त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे वचन आहे. त्या संघाने ते योग्य पद्धतीने ग्रहण केले आहे.’ भिक्खूंनो, हा दुसरा महापदेस तुम्ही लक्षात ठेवावा.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘asukasmiṃ nāma āvāse sambahulā therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā. Tesaṃ me therānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte otāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte otāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte otaranti na vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa; tesañca therānaṃ duggahita’nti. Iti hetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha.

“पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू असे म्हणू शकेल – ‘अमुक एका विहारामध्ये अनेक स्थविर भिक्खू निवास करत आहेत, जे बहुश्रुत आहेत, आगम जाणणारे आहेत, धम्मधर, विनयधर आणि मातिकाधर आहेत. मी त्या स्थविरांच्या समक्ष हे ऐकले आहे, त्यांच्याकडून प्रत्यक्ष ग्रहण केले आहे – हा धम्म आहे, हा विनय आहे, हे शास्त्यांचे शासन आहे.’ भिक्खूंनो, त्या भिक्खूच्या विधानाचे स्वागतही करू नये आणि त्याचा अव्हेरही करू नये. स्वागत किंवा अव्हेर न करता, ते शब्द आणि व्यंजने नीट समजून घेऊन सुत्तांमध्ये पडताळली पाहिजेत आणि विनयाशी ताडून पाहिली पाहिजेत. जर सुत्तांमध्ये पडताळताना आणि विनयाशी ताडून पाहताना ती सुत्तांमध्ये समाविष्ट होत नसतील आणि विनयाशी जुळत नसतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे – ‘नक्कीच, हे त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे वचन नाही. त्या स्थविरांनी ते चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केले आहे.’ म्हणून, भिक्खूंनो, तुम्ही त्याचा त्याग केला पाहिजे.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘asukasmiṃ nāma āvāse sambahulā therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā. Tesaṃ me therānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave[Pg.489], bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte otāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte otāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva otaranti vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa; tesañca therānaṃ suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha.

"पुन्हा, भिक्षूंनो, जर एखादा भिक्षू असे म्हणाला – 'अमुक नावाच्या विहारात अनेक बहुश्रुत, आगम जाणणारे, धम्मधर, विनयधर, मातिकाधर असे अनेक स्थवीर भिक्षू राहतात. मी त्या स्थवीरांच्या समक्ष हे ऐकले आहे, समक्ष ग्रहण केले आहे – हा धम्म आहे, हा विनय आहे, हे शास्त्यांचे शासन आहे.' भिक्षूंनो, त्या भिक्षूच्या बोलण्याचे लगेच अभिनंदनही करू नये आणि त्याचा निषेधही करू नये. अभिनंदन न करता आणि निषेध न करता, ते शब्द आणि व्यंजन नीट ग्रहण करून सुत्तामध्ये पडताळून पाहावे आणि विनयामध्ये तपासून पाहावे. जर सुत्तामध्ये पडताळताना आणि विनयामध्ये तपासताना ते सुत्ताशी सुसंगत ठरले आणि विनयाशी जुळले, तर या निष्कर्षाप्रत यावे की – 'नक्कीच, हे त्या भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे वचन आहे आणि त्या स्थवीरांनी ते योग्य प्रकारे ग्रहण केले आहे.' भिक्षूंनो, हा तिसरा महाअपदेश तुम्ही ध्यानात ठेवावा."

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘asukasmiṃ nāma āvāse eko thero bhikkhu viharati bahussuto āgatāgamo dhammadharo vinayadharo mātikādharo. Tassa me therassa sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte otāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte otāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte otaranti na vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa; tassa ca therassa duggahita’nti. Iti hetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha.

"पुन्हा, भिक्षूंनो, जर एखादा भिक्षू असे म्हणाला – 'अमुक नावाच्या विहारात एक बहुश्रुत, आगम जाणणारे, धम्मधर, विनयधर, मातिकाधर असे स्थवीर भिक्षू राहतात. मी त्या स्थवीरांच्या समक्ष हे ऐकले आहे, समक्ष ग्रहण केले आहे – हा धम्म आहे, हा विनय आहे, हे शास्त्यांचे शासन आहे.' भिक्षूंनो, त्या भिक्षूच्या बोलण्याचे लगेच अभिनंदनही करू नये आणि त्याचा निषेधही करू नये. अभिनंदन न करता आणि निषेध न करता, ते शब्द आणि व्यंजन नीट ग्रहण करून सुत्तामध्ये पडताळून पाहावे आणि विनयामध्ये तपासून पाहावे. जर सुत्तामध्ये पडताळताना आणि विनयामध्ये तपासताना ते सुत्ताशी सुसंगत ठरले नाही आणि विनयाशी जुळले नाही, तर या निष्कर्षाप्रत यावे की – 'नक्कीच, हे त्या भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे वचन नाही; त्या स्थवीरांनी ते चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केले आहे.' भिक्षूंनो, अशा प्रकारे तुम्ही त्याचा त्याग करावा."

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘asukasmiṃ nāma āvāse eko thero bhikkhu viharati bahussuto āgatāgamo dhammadharo vinayadharo mātikādharo. Tassa me therassa sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte otāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte otāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva otaranti vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa; tassa ca therassa suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha. Ime kho, bhikkhave, cattāro mahāpadesā’’ti. Dasamaṃ.

"पुन्हा, भिक्षूंनो, जर एखादा भिक्षू असे म्हणाला – 'अमुक नावाच्या विहारात एक बहुश्रुत, आगम जाणणारे, धम्मधर, विनयधर, मातिकाधर असे स्थवीर भिक्षू राहतात. मी त्या स्थवीरांच्या समक्ष हे ऐकले आहे, समक्ष ग्रहण केले आहे – हा धम्म आहे, हा विनय आहे, हे शास्त्यांचे शासन आहे.' भिक्षूंनो, त्या भिक्षूच्या बोलण्याचे लगेच अभिनंदनही करू नये आणि त्याचा निषेधही करू नये. अभिनंदन न करता आणि निषेध न करता, ते शब्द आणि व्यंजन नीट ग्रहण करून सुत्तामध्ये पडताळून पाहावे आणि विनयामध्ये तपासून पाहावे. जर सुत्तामध्ये पडताळताना आणि विनयामध्ये तपासताना ते सुत्ताशी सुसंगत ठरले आणि विनयाशी जुळले, तर या निष्कर्षाप्रत यावे की – 'नक्कीच, हे त्या भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे वचन आहे आणि त्या स्थवीरांनी ते योग्य प्रकारे ग्रहण केले आहे.' भिक्षूंनो, हा चौथा महाअपदेश तुम्ही ध्यानात ठेवावा. भिक्षूंनो, हेच ते चार महाअपदेश आहेत." दहावे सूत्र समाप्त.

---

Sañcetaniyavaggo tatiyo.

संचेतनीय वर्ग तिसरा समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची उद्दान (अनुक्रमणिका) खालीलप्रमाणे आहे –

---

Cetanā [Pg.490] vibhatti koṭṭhiko, ānando upavāṇapañcamaṃ;

Āyācana-rāhula-jambālī, nibbānaṃ mahāpadesenāti.

चेतना, विभत्ती, कोट्ठिक, आनंद, पाचवे उपवाण; आयाचन, राहुल, जम्बाली, निब्बान आणि महाअपदेश.

---

(19) 4. Brāhmaṇavaggo

(१९) ४. ब्राह्मण वर्ग

---

1. Yodhājīvasuttaṃ

१. योधाजीव सूत्र

---

181. ‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato yodhājīvo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, yodhājīvo ṭhānakusalo ca hoti, dūrepātī ca, akkhaṇavedhī ca, mahato ca kāyassa padāletā. Imehi kho, bhikkhave, catūhi aṅgehi samannāgato yodhājīvo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu ṭhānakusalo ca hoti, dūrepātī ca, akkhaṇavedhī ca, mahato ca kāyassa padāletā.

१८१. "भिक्षूंनो, चार अंगांनी युक्त असलेला योद्धा राजासाठी योग्य असतो, राजाचा सेवक असतो आणि राजाचे अंग म्हणूनच गणला जातो. कोणत्या चार अंगांनी? भिक्षूंनो, या जगात योद्धा स्थानामध्ये कुशल असतो, दूरवर बाण मारणारा असतो, अचूक वेध घेणारा असतो आणि मोठ्या शरीराचा भेद करणारा असतो. भिक्षूंनो, या चार अंगांनी युक्त असलेला योद्धा राजासाठी योग्य असतो, राजाचा सेवक असतो आणि राजाचे अंग म्हणूनच गणला जातो. याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय असतो, पाहुनेय असतो, दक्खिणेय असतो, अंजलिकरणीय असतो आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या चार गुणांनी? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू स्थानामध्ये कुशल असतो, दूरवर बाण मारणारा असतो, अचूक वेध घेणारा असतो आणि मोठ्या शरीराचा भेद करणारा असतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ṭhānakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ṭhānakusalo hoti.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू स्थानामध्ये कुशल कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू शीलवान असतो... (पे)... आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू स्थानामध्ये कुशल होतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dūrepātī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu dūrepātī hoti.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू दूरवर बाण मारणारा कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू कोणतेही रूप – मग ते भूतकाळातील असो, भविष्यकाळातील असो वा वर्तमानकाळातील असो; आंतरिक असो वा बाह्य असो; स्थूल असो वा सूक्ष्म असो; हीन असो वा प्रणीत असो; दूरचे असो वा जवळचे असो – त्या सर्व रूपाला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. कोणतीही वेदना... (पे)... कोणतीही संज्ञा... कोणतेही संस्कार... कोणतेही विज्ञान – मग ते भूतकाळातील असो, भविष्यकाळातील असो वा वर्तमानकाळातील असो; आंतरिक असो वा बाह्य असो; स्थूल असो वा सूक्ष्म असो; हीन असो वा प्रणीत असो; दूरचे असो वा जवळचे असो – त्या सर्व विज्ञानाला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू दूरवर बाण मारणारा होतो."

---

‘‘Kathañca[Pg.491], bhikkhave, bhikkhu akkhaṇavedhī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhaṇavedhī hoti.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू अचूक वेध घेणारा कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो... (पे)... 'ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू अचूक वेध घेणारा होतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu mahato kāyassa padāletā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu mahantaṃ avijjākkhandhaṃ padāletā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu mahato kāyassa padāletā hoti. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Paṭhamaṃ.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू मोठ्या शरीराचा भेद करणारा कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू अज्ञानाच्या मोठ्या समूहाचा भेद करतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू मोठ्या शरीराचा भेद करणारा होतो. भिक्षूंनो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय असतो... (पे)... जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो." पहिले सूत्र समाप्त.

---

2. Pāṭibhogasuttaṃ

२. पाटिभोग सूत्र

---

182. ‘‘Catunnaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ natthi koci pāṭibhogo – samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ.

१८२. "भिक्षूंनो, चार गोष्टींच्या बाबतीत जगात कोणीही हमीदार होऊ शकत नाही – मग तो श्रमण असो, ब्राह्मण असो, देव असो, मार असो, ब्रह्मा असो वा जगातील इतर कोणीही असो."

---

‘‘Katamesaṃ catunnaṃ? ‘Jarādhammaṃ mā jīrī’ti natthi koci pāṭibhogo – samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ; ‘byādhidhammaṃ mā byādhiyī’ti natthi koci pāṭibhogo – samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ; ‘maraṇadhammaṃ mā mīyī’ti natthi koci pāṭibhogo – samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ; ‘yāni kho pana tāni pubbe attanā katāni pāpakāni kammāni saṃkilesikāni ponobhavikāni sadarāni dukkhavipākāni āyatiṃ jātijarāmaraṇikāni, tesaṃ vipāko mā nibbattī’ti natthi koci pāṭibhogo – samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ.

कोणत्या चार गोष्टींबाबत? 'ज्याला वृद्धत्व येणे स्वाभाविक आहे, त्याला वृद्धत्व येऊ नये' अशी हमी देणारा या जगात कोणीही नाही - मग तो श्रमण असो, ब्राह्मण असो, देव असो, मार असो, ब्रह्मा असो किंवा जगातील इतर कोणीही असो; 'ज्याला आजारी पडणे स्वाभाविक आहे, तो आजारी पडू नये' अशी हमी देणारा या जगात कोणीही नाही - मग तो श्रमण असो, ब्राह्मण असो, देव असो, मार असो, ब्रह्मा असो किंवा जगातील इतर कोणीही असो; 'ज्याला मरणे स्वाभाविक आहे, तो मरू नये' अशी हमी देणारा या जगात कोणीही नाही - मग तो श्रमण असो, ब्राह्मण असो, देव असो, मार असो, ब्रह्मा असो किंवा जगातील इतर कोणीही असो; 'पूर्वी स्वतः केलेली जी काही पापकर्मे आहेत - जी संक्लेशकारक (मलीन करणारी), पुनर्जन्म देणारी, क्लेशदायक, दुःखद विपाक देणारी आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणाकडे नेणारी आहेत - त्यांचा विपाक (फळ) उत्पन्न होऊ नये' अशी हमी देणारा या जगात कोणीही नाही - मग तो श्रमण असो, ब्राह्मण असो, देव असो, मार असो, ब्रह्मा असो किंवा जगातील इतर कोणीही असो.

---

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, catunnaṃ dhammānaṃ natthi koci pāṭibhogo – samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmi’’nti. Dutiyaṃ.

भिक्खूहो, खरोखरच या चार गोष्टींबाबत हमी देणारा या जगात कोणीही नाही - मग तो श्रमण असो, ब्राह्मण असो, देव असो, मार असो, ब्रह्मा असो किंवा जगातील इतर कोणीही असो. (दुसरे सूत्त समाप्त)

---

3. Sutasuttaṃ

३. सुत सूत्त

---

183. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto yena bhagavā [Pg.492] tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavantaṃ etadavoca –

१८३. एकदा भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा मगधचा महामात्य वर्षकार ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या मगधचा महामात्य वर्षकार ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले –

---

‘‘Ahañhi, bho gotama, evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘yo koci diṭṭhaṃ bhāsati – evaṃ me diṭṭhanti, natthi tato doso; yo koci sutaṃ bhāsati – evaṃ me sutanti, natthi tato doso; yo koci mutaṃ bhāsati – evaṃ me mutanti, natthi tato doso; yo koci viññātaṃ bhāsati – evaṃ me viññātanti, natthi tato doso’’’ti.

“हे गौतम, माझे असे मत आणि अशी दृष्टी आहे की – 'जो कोणी पाहिलेल्या गोष्टीबद्दल बोलतो की, "मी असे पाहिले आहे," तर त्यात काही दोष नाही; जो कोणी ऐकलेल्या गोष्टीबद्दल बोलतो की, "मी असे ऐकले आहे," तर त्यात काही दोष नाही; जो कोणी अनुभवलेल्या गोष्टीबद्दल बोलतो की, "मी असे अनुभवले आहे," तर त्यात काही दोष नाही; जो कोणी जाणलेल्या गोष्टीबद्दल बोलतो की, "मी असे जाणले आहे," तर त्यात काही दोष नाही.' ”

---

‘‘Nāhaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ diṭṭhaṃ bhāsitabbanti vadāmi; na panāhaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ diṭṭhaṃ na bhāsitabbanti vadāmi; nāhaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ sutaṃ bhāsitabbanti vadāmi; na panāhaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ sutaṃ na bhāsitabbanti vadāmi; nāhaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ mutaṃ bhāsitabbanti vadāmi; na panāhaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ mutaṃ na bhāsitabbanti vadāmi; nāhaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ viññātaṃ bhāsitabbanti vadāmi; na panāhaṃ, brāhmaṇa, sabbaṃ viññātaṃ na bhāsitabbanti vadāmi.

“ब्राह्मणा, मी असे म्हणत नाही की पाहिलेले सर्व काही बोललेच पाहिजे; आणि ब्राह्मणा, मी असेही म्हणत नाही की पाहिलेले काहीच बोलू नये. ब्राह्मणा, मी असे म्हणत नाही की ऐकलेले सर्व काही बोललेच पाहिजे; आणि ब्राह्मणा, मी असेही म्हणत नाही की ऐकलेले काहीच बोलू नये. ब्राह्मणा, मी असे म्हणत नाही की अनुभवलेले सर्व काही बोललेच पाहिजे; आणि ब्राह्मणा, मी असेही म्हणत नाही की अनुभवलेले काहीच बोलू नये. ब्राह्मणा, मी असे म्हणत नाही की जाणलेले सर्व काही बोललेच पाहिजे; आणि ब्राह्मणा, मी असेही म्हणत नाही की जाणलेले काहीच बोलू नये.”

---

‘‘Yañhi, brāhmaṇa, diṭṭhaṃ bhāsato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpaṃ diṭṭhaṃ na bhāsitabbanti vadāmi. Yañca khvassa, brāhmaṇa, diṭṭhaṃ abhāsato kusalā dhammā parihāyanti, akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpaṃ diṭṭhaṃ bhāsitabbanti vadāmi.

“कारण ब्राह्मणा, जर पाहिलेल्या गोष्टीबद्दल बोलल्याने अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात, तर अशा प्रकारच्या पाहिलेल्या गोष्टीबद्दल बोलू नये, असे मी सांगतो. परंतु ब्राह्मणा, जर पाहिलेल्या गोष्टीबद्दल न बोलल्याने कुशल धर्म नष्ट होतात आणि अकुशल धर्म वाढतात, तर अशा प्रकारच्या पाहिलेल्या गोष्टीबद्दल बोलले पाहिजे, असे मी सांगतो.”

---

‘‘Yañhi, brāhmaṇa, sutaṃ bhāsato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpaṃ sutaṃ na bhāsitabbanti vadāmi. Yañca khvassa, brāhmaṇa, sutaṃ abhāsato kusalā dhammā parihāyanti, akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpaṃ sutaṃ bhāsitabbanti vadāmi.

“कारण ब्राह्मणा, जर ऐकलेल्या गोष्टीबद्दल बोलल्याने अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात, तर अशा प्रकारच्या ऐकलेल्या गोष्टीबद्दल बोलू नये, असे मी सांगतो. परंतु ब्राह्मणा, जर ऐकलेल्या गोष्टीबद्दल न बोलल्याने कुशल धर्म नष्ट होतात आणि अकुशल धर्म वाढतात, तर अशा प्रकारच्या ऐकलेल्या गोष्टीबद्दल बोलले पाहिजे, असे मी सांगतो.”

---

‘‘Yañhi, brāhmaṇa, mutaṃ bhāsato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpaṃ mutaṃ na bhāsitabbanti vadāmi. Yañca khvassa, brāhmaṇa, mutaṃ abhāsato kusalā dhammā parihāyanti, akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpaṃ mutaṃ bhāsitabbanti vadāmi.

“कारण ब्राह्मणा, जर अनुभवलेल्या गोष्टीबद्दल बोलल्याने अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात, तर अशा प्रकारच्या अनुभवलेल्या गोष्टीबद्दल बोलू नये, असे मी सांगतो. परंतु ब्राह्मणा, जर अनुभवलेल्या गोष्टीबद्दल न बोलल्याने कुशल धर्म नष्ट होतात आणि अकुशल धर्म वाढतात, तर अशा प्रकारच्या अनुभवलेल्या गोष्टीबद्दल बोलले पाहिजे, असे मी सांगतो.”

---

‘‘Yañhi[Pg.493], brāhmaṇa, viññātaṃ bhāsato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpaṃ viññātaṃ na bhāsitabbanti vadāmi. Yañca khvassa, brāhmaṇa, viññātaṃ abhāsato kusalā dhammā parihāyanti, akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpaṃ viññātaṃ bhāsitabbanti vadāmī’’ti.

“कारण ब्राह्मणा, जर जाणलेल्या गोष्टीबद्दल बोलल्याने अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात, तर अशा प्रकारच्या जाणलेल्या गोष्टीबद्दल बोलू नये, असे मी सांगतो. परंतु ब्राह्मणा, जर जाणलेल्या गोष्टीबद्दल न बोलल्याने कुशल धर्म नष्ट होतात आणि अकुशल धर्म वाढतात, तर अशा प्रकारच्या जाणलेल्या गोष्टीबद्दल बोलले पाहिजे, असे मी सांगतो.”

---

Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti. Tatiyaṃ.

त्यानंतर मगधचा महामात्य वर्षकार ब्राह्मण भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन करून व त्याचा मनापासून स्वीकार करून आपल्या आसनावरून उठून निघून गेला. (तिसरे सूत्त समाप्त)

---

4. Abhayasuttaṃ

४. अभय सूत्त

---

184. Atha kho jāṇussoṇi brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca –

१८४. तेव्हा जाणूस्सोणी ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या जाणूस्सोणी ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले –

---

‘‘Ahañhi, bho gotama, evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘natthi yo maraṇadhammo samāno na bhāyati, na santāsaṃ āpajjati maraṇassā’’’ti. ‘‘Atthi, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno bhāyati, santāsaṃ āpajjati maraṇassa; atthi pana, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno na bhāyati, na santāsaṃ āpajjati maraṇassa.

“हे गौतम, माझे असे मत आणि अशी दृष्टी आहे की – 'असा कोणीही मरणधर्मी मनुष्य नाही, जो मरणाला घाबरत नाही आणि मरणाच्या भीतीने भयभीत होत नाही.' ” “ब्राह्मणा, असा मरणधर्मी मनुष्य आहे जो मरणाला घाबरतो आणि मरणाच्या भीतीने भयभीत होतो; परंतु ब्राह्मणा, असाही मरणधर्मी मनुष्य आहे जो मरणाला घाबरत नाही आणि मरणाच्या भीतीने भयभीत होत नाही.”

---

‘‘Katamo ca, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno bhāyati, santāsaṃ āpajjati maraṇassa? Idha, brāhmaṇa, ekacco kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho. Tamenaṃ aññataro gāḷho rogātaṅko phusati. Tassa aññatarena gāḷhena rogātaṅkena phuṭṭhassa evaṃ hoti – ‘piyā vata maṃ kāmā jahissanti, piye cāhaṃ kāme jahissāmī’ti. So socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno bhāyati, santāsaṃ āpajjati maraṇassa.

“आणि ब्राह्मणा, असा कोणता मरणधर्मी मनुष्य आहे जो मरणाला घाबरतो आणि मरणाच्या भीतीने भयभीत होतो? ब्राह्मणा, या जगात एखादा मनुष्य कामभोगांविषयी वीतराग झालेला नसतो, त्याची इच्छा संपलेली नसते, त्याचे प्रेम संपलेले नसते, त्याची तहान शमलेली नसते, त्याचा दाह शांत झालेला नसतो आणि त्याची वासना संपलेली नसते. त्याला एखादा तीव्र आणि गंभीर आजार जडतो. अशा तीव्र आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त झाल्यावर त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'माझे हे प्रिय कामभोग नक्कीच मला सोडून जातील आणि मलाही या प्रिय कामभोगांचा त्याग करावा लागेल.' तो शोक करतो, कष्टी होतो, विलाप करतो, छाती बडवून रडतो आणि अत्यंत संभ्रमात पडतो. ब्राह्मणा, हाच तो मरणधर्मी मनुष्य आहे जो मरणाला घाबरतो आणि मरणाच्या भीतीने भयभीत होतो.”

---

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco kāye avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho. Tamenaṃ aññataro gāḷho rogātaṅko phusati. Tassa aññatarena gāḷhena rogātaṅkena phuṭṭhassa evaṃ hoti – ‘piyo vata [Pg.494] maṃ kāyo jahissati, piyañcāhaṃ kāyaṃ jahissāmī’ti. So socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayampi kho, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno bhāyati, santāsaṃ āpajjati maraṇassa.

“पुन्हा, ब्राह्मणा, या जगात एखादा मनुष्य आपल्या शरीराविषयी वीतराग झालेला नसतो, त्याची इच्छा संपलेली नसते, त्याचे प्रेम संपलेले नसते, त्याची तहान शमलेली नसते, त्याचा दाह शांत झालेला नसतो आणि त्याची वासना संपलेली नसते. त्याला एखादा तीव्र आणि गंभीर आजार जडतो. अशा तीव्र आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त झाल्यावर त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'माझे हे प्रिय शरीर नक्कीच मला सोडून जाईल आणि मलाही या प्रिय शरीराचा त्याग करावा लागेल.' तो शोक करतो, कष्टी होतो, विलाप करतो, छाती बडवून रडतो आणि अत्यंत संभ्रमात पडतो. ब्राह्मणा, हा देखील तो मरणधर्मी मनुष्य आहे जो मरणाला घाबरतो आणि मरणाच्या भीतीने भयभीत होतो.”

---

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco akatakalyāṇo hoti akatakusalo akatabhīruttāṇo katapāpo kataluddo katakibbiso. Tamenaṃ aññataro gāḷho rogātaṅko phusati. Tassa aññatarena gāḷhena rogātaṅkena phuṭṭhassa evaṃ hoti – ‘akataṃ vata me kalyāṇaṃ, akataṃ kusalaṃ, akataṃ bhīruttāṇaṃ; kataṃ pāpaṃ, kataṃ luddaṃ, kataṃ kibbisaṃ. Yāvatā, bho, akatakalyāṇānaṃ akatakusalānaṃ akatabhīruttāṇānaṃ katapāpānaṃ kataluddānaṃ katakibbisānaṃ gati taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’ti. So socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayampi kho, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno bhāyati, santāsaṃ āpajjati maraṇassa.

पुन्हा आणखी, हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा मनुष्य असा असतो ज्याने कल्याणकारी कर्म केलेले नसते, कुशल कर्म केलेले नसते, भयापासून संरक्षण देणारे कर्म केलेले नसते; परंतु त्याने पाप केलेले असते, क्रूर कर्म केलेले असते, क्लेशकारक कर्म केलेले असते. त्याला एखादा तीव्र आणि गंभीर आजार जडतो. त्या तीव्र आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त झाल्यावर त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'अरेरे! मी कोणतेही कल्याणकारी कर्म केले नाही, कुशल कर्म केले नाही, भयापासून रक्षण करणारे कर्म केले नाही; परंतु मी पाप केले, क्रूर कर्म केले, क्लेशकारक कर्म केले. हे मित्रांनो, ज्यांनी कल्याणकारी कर्म केले नाही, कुशल कर्म केले नाही, भयापासून रक्षण करणारे कर्म केले नाही, परंतु ज्यांनी पाप केले, क्रूर कर्म केले, क्लेशकारक कर्म केले, अशा व्यक्तींना मृत्यूनंतर जी गती प्राप्त होते, त्याच गतीला मी प्राप्त होईन.' तो शोक करतो, खिन्न होतो, विलाप करतो, छाती बडवून रडतो आणि संभ्रमात पडतो. हे ब्राह्मणा, हा देखील असा मनुष्य आहे जो मरणधर्मी असूनही मृत्यूला घाबरतो आणि मृत्यूने भयभीत होतो.

---

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco kaṅkhī hoti vicikicchī aniṭṭhaṅgato saddhamme. Tamenaṃ aññataro gāḷho rogātaṅko phusati. Tassa aññatarena gāḷhena rogātaṅkena phuṭṭhassa evaṃ hoti – ‘kaṅkhī vatamhi vicikicchī aniṭṭhaṅgato saddhamme’ti. So socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayampi kho, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno bhāyati, santāsaṃ āpajjati maraṇassa. Ime kho, brāhmaṇa, cattāro maraṇadhammā samānā bhāyanti, santāsaṃ āpajjanti maraṇassa.

पुन्हा आणखी, हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा मनुष्य असा असतो जो सद्धम्माविषयी साशंक असतो, संशयी असतो आणि अनिर्णित असतो. त्याला एखादा तीव्र आणि गंभीर आजार जडतो. त्या तीव्र आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त झाल्यावर त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'अरेरे! मी सद्धम्माविषयी साशंक, संशयी आणि अनिर्णित राहिलो.' तो शोक करतो, खिन्न होतो, विलाप करतो, छाती बडवून रडतो आणि संभ्रमात पडतो. हे ब्राह्मणा, हा देखील असा मनुष्य आहे जो मरणधर्मी असूनही मृत्यूला घाबरतो आणि मृत्यूने भयभीत होतो. हे ब्राह्मणा, मरणधर्मी असूनही मृत्यूला घाबरणारे आणि मृत्यूने भयभीत होणारे हे चार प्रकारचे लोक आहेत.

---

‘‘Katamo ca, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno na bhāyati, na santāsaṃ āpajjati maraṇassa? Idha, brāhmaṇa, ekacco kāmesu vītarāgo hoti vigatacchando vigatapemo vigatapipāso vigatapariḷāho vigatataṇho. Tamenaṃ aññataro gāḷho rogātaṅko phusati. Tassa aññatarena gāḷhena rogātaṅkena phuṭṭhassa na evaṃ hoti – ‘piyā vata maṃ kāmā jahissanti, piye cāhaṃ kāme jahissāmī’ti. So na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno na bhāyati, na santāsaṃ āpajjati maraṇassa.

आणि हे ब्राह्मणा, मरणधर्मी असूनही मृत्यूला न घाबरणारा आणि मृत्यूने भयभीत न होणारा मनुष्य कोणता? हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा मनुष्य असा असतो जो कामभोगांविषयी वीतरागी असतो, ज्याची इच्छा नष्ट झाली आहे, ज्याचे प्रेम नष्ट झाले आहे, ज्याची तृष्णा नष्ट झाली आहे, ज्याचा दाह शांत झाला आहे आणि ज्याची कामवासना नाहीशी झाली आहे. त्याला एखादा तीव्र आणि गंभीर आजार जडतो. त्या तीव्र आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त झाल्यावर त्याच्या मनात असा विचार येत नाही – 'अरेरे! माझे प्रिय कामभोग मला सोडून जातील आणि मलाही या प्रिय कामभोगांचा त्याग करावा लागेल.' तो शोक करत नाही, खिन्न होत नाही, विलाप करत नाही, छाती बडवून रडत नाही आणि संभ्रमात पडत नाही. हे ब्राह्मणा, हा असा मनुष्य आहे जो मरणधर्मी असूनही मृत्यूला घाबरत नाही आणि मृत्यूने भयभीत होत नाही.

---

‘‘Puna [Pg.495] caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco kāye vītarāgo hoti vigatacchando vigatapemo vigatapipāso vigatapariḷāho vigatataṇho. Tamenaṃ aññataro gāḷho rogātaṅko phusati. Tassa aññatarena gāḷhena rogātaṅkena phuṭṭhassa na evaṃ hoti – ‘piyo vata maṃ kāyo jahissati, piyañcāhaṃ kāyaṃ jahissāmī’ti. So na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayampi kho, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno na bhāyati, na santāsaṃ āpajjati maraṇassa.

पुन्हा आणखी, हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा मनुष्य असा असतो जो शरीराविषयी वीतरागी असतो, ज्याची इच्छा नष्ट झाली आहे, ज्याचे प्रेम नष्ट झाले आहे, ज्याची तृष्णा नष्ट झाली आहे, ज्याचा दाह शांत झाला आहे आणि ज्याची आसक्ती नाहीशी झाली आहे. त्याला एखादा तीव्र आणि गंभीर आजार जडतो. त्या तीव्र आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त झाल्यावर त्याच्या मनात असा विचार येत नाही – 'अरेरे! हे माझे प्रिय शरीर मला सोडून जाईल आणि मलाही या प्रिय शरीराचा त्याग करावा लागेल.' तो शोक करत नाही, खिन्न होत नाही, विलाप करत नाही, छाती बडवून रडत नाही आणि संभ्रमात पडत नाही. हे ब्राह्मणा, हा देखील असा मनुष्य आहे जो मरणधर्मी असूनही मृत्यूला घाबरत नाही आणि मृत्यूने भयभीत होत नाही.

---

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco akatapāpo hoti akataluddo akatakibbiso katakalyāṇo katakusalo katabhīruttāṇo. Tamenaṃ aññataro gāḷho rogātaṅko phusati. Tassa aññatarena gāḷhena rogātaṅkena phuṭṭhassa evaṃ hoti – ‘akataṃ vata me pāpaṃ, akataṃ luddaṃ, akataṃ kibbisaṃ; kataṃ kalyāṇaṃ, kataṃ kusalaṃ, kataṃ bhīruttāṇaṃ. Yāvatā, bho, akatapāpānaṃ akataluddānaṃ akatakibbisānaṃ katakalyāṇānaṃ katakusalānaṃ katabhīruttāṇānaṃ gati taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’ti. So na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayampi kho, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno na bhāyati, na santāsaṃ āpajjati maraṇassa.

पुन्हा आणखी, हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा मनुष्य असा असतो ज्याने पाप केलेले नसते, क्रूर कर्म केलेले नसते, क्लेशकारक कर्म केलेले नसते; परंतु ज्याने कल्याणकारी कर्म केलेले असते, कुशल कर्म केलेले असते, भयापासून रक्षण करणारे कर्म केलेले असते. त्याला एखादा तीव्र आणि गंभीर आजार जडतो. त्या तीव्र आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त झाल्यावर त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'नक्कीच मी कोणतेही पाप केले नाही, क्रूर कर्म केले नाही, क्लेशकारक कर्म केले नाही; परंतु मी कल्याणकारी कर्म केले आहे, कुशल कर्म केले आहे, भयापासून रक्षण करणारे कर्म केले आहे. हे मित्रांनो, ज्यांनी पाप केले नाही, क्रूर कर्म केले नाही, क्लेशकारक कर्म केले नाही, परंतु ज्यांनी कल्याणकारी कर्म केले आहे, कुशल कर्म केले आहे, भयापासून रक्षण करणारे कर्म केले आहे, अशा व्यक्तींना मृत्यूनंतर जी सुगती प्राप्त होते, त्याच गतीला मी प्राप्त होईन.' तो शोक करत नाही, खिन्न होत नाही, विलाप करत नाही, छाती बडवून रडत नाही आणि संभ्रमात पडत नाही. हे ब्राह्मणा, हा देखील असा मनुष्य आहे जो मरणधर्मी असूनही मृत्यूला घाबरत नाही आणि मृत्यूने भयभीत होत नाही.

---

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco akaṅkhī hoti avicikicchī niṭṭhaṅgato saddhamme. Tamenaṃ aññataro gāḷho rogātaṅko phusati. Tassa aññatarena gāḷhena rogātaṅkena phuṭṭhassa evaṃ hoti – ‘akaṅkhī vatamhi avicikicchī niṭṭhaṅgato saddhamme’ti. So na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayampi kho, brāhmaṇa, maraṇadhammo samāno na bhāyati, na santāsaṃ āpajjati maraṇassa. Ime kho, brāhmaṇa, cattāro maraṇadhammā samānā na bhāyanti, na santāsaṃ āpajjanti maraṇassā’’ti.

पुन्हा आणखी, हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा मनुष्य असा असतो जो सद्धम्माविषयी निःशंक असतो, संशयरहित असतो आणि निश्चित असतो. त्याला एखादा तीव्र आणि गंभीर आजार जडतो. त्या तीव्र आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त झाल्यावर त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'नक्कीच मी सद्धम्माविषयी निःशंक, संशयरहित आणि निश्चित आहे.' तो शोक करत नाही, खिन्न होत नाही, विलाप करत नाही, छाती बडवून रडत नाही आणि संभ्रमात पडत नाही. हे ब्राह्मणा, हा देखील असा मनुष्य आहे जो मरणधर्मी असूनही मृत्यूला घाबरत नाही आणि मृत्यूने भयभीत होत नाही. हे ब्राह्मणा, मरणधर्मी असूनही मृत्यूला न घाबरणारे आणि मृत्यूने भयभीत न होणारे हे चार प्रकारचे लोक आहेत.

---

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Catutthaṃ.

अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! ...पे... आदरणीय गोतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. चौथे (सुत्त समाप्त).

---

5. Brāhmaṇasaccasuttaṃ

५. ब्राह्मणसच्चसुत्त

---

185. Ekaṃ [Pg.496] samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena sambahulā abhiññātā abhiññātā paribbājakā sippinikātīre paribbājakārāme paṭivasanti, seyyathidaṃ annabhāro varadharo sakuludāyī ca paribbājako aññe ca abhiññātā abhiññātā paribbājakā. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena sippinikātīre paribbājakārāmo tenupasaṅkami.

१८५. एकदा भगवान राजगृह येथे गिद्धकूट पर्वतावर विहार करत होते. त्या वेळी अन्नभार, वरधर, सकुलुदायी आणि इतर अनेक अत्यंत प्रसिद्ध व नामांकित परिव्राजक सिप्पिनिका नदीच्या काठावरील परिव्राजकांच्या आरामात राहत होते. त्यानंतर भगवान संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून सिप्पिनिका नदीच्या काठावरील परिव्राजकांच्या आरामाकडे गेले.

---

Tena kho pana samayena tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarā kathā udapādi – ‘‘itipi brāhmaṇasaccāni, itipi brāhmaṇasaccānī’’ti. Atha kho bhagavā yena te paribbājakā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā te paribbājake etadavoca –

त्या वेळी एकत्र जमलेल्या आणि बसलेल्या त्या अन्यधर्मीय परिव्राजकांमध्ये आपापसात अशी चर्चा सुरू झाली – 'अशी आहेत ब्राह्मणांची सत्ये, अशी आहेत ब्राह्मणांची सत्ये.' त्यानंतर भगवान त्या परिव्राजकांकडे गेले आणि तेथे मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवान त्या परिव्राजकांना म्हणाले –

---

‘‘Kāya nuttha, paribbājakā, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ‘‘Idha, bho gotama, amhākaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘itipi brāhmaṇasaccāni, itipi brāhmaṇasaccānī’’’ti.

“परिव्राजकांनो, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात? आणि तुमची कोणती चर्चा अर्धवट राहिली आहे?” “हे आदरणीय गोतम, आम्ही येथे एकत्र बसलो असताना आमच्यात आपापसात अशी चर्चा सुरू झाली होती – 'अशी आहेत ब्राह्मणांची सत्ये, अशी आहेत ब्राह्मणांची सत्ये.'”

---

‘‘Cattārimāni, paribbājakā, brāhmaṇasaccāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni cattāri? Idha, paribbājakā, brāhmaṇo evamāha – ‘sabbe pāṇā avajjhā’ti. Iti vadaṃ brāhmaṇo saccaṃ āha, no musā. So tena na samaṇoti maññati, na brāhmaṇoti maññati, na seyyohamasmīti maññati, na sadisohamasmīti maññati, na hīnohamasmīti maññati. Api ca yadeva tattha saccaṃ tadabhiññāya pāṇānaṃyeva anuddayāya anukampāya paṭipanno hoti.

“हे परिव्राजकांनो, ही चार ब्राह्मण-सत्ये मी स्वतः विशिष्ट ज्ञानाने (अभिज्ञेने) साक्षात करून प्रगट केली आहेत. ती चार कोणती? येथे, परिव्राजकांनो, ब्राह्मण असे म्हणतो – ‘सर्व प्राणी अवध्य आहेत (कोणाचीही हिंसा करू नये).’ असे बोलणारा ब्राह्मण सत्यच बोलतो, असत्य नाही. तो त्या सत्यामुळे स्वतःला ‘मी श्रमण आहे’ असे मानत नाही, ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे मानत नाही, ‘मी श्रेष्ठ आहे’ असे मानत नाही, ‘मी समान आहे’ असे मानत नाही, ‘मी हीन आहे’ असे मानत नाही. उलट, त्यातील जे सत्य आहे तेच विशिष्ट ज्ञानाने जाणून, प्राण्यांविषयी केवळ दया व अनुकंपेने तो आचरण करतो.”

---

‘‘Puna caparaṃ, paribbājakā, brāhmaṇo evamāha – ‘sabbe kāmā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti. Iti vadaṃ brāhmaṇo saccamāha, no musā. So tena na samaṇoti maññati, na brāhmaṇoti maññati, na seyyohamasmīti maññati, na sadisohamasmīti maññati, na hīnohamasmīti maññati. Api ca yadeva tattha saccaṃ tadabhiññāya kāmānaṃyeva nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

“पुन्हा दुसरे असे की, हे परिव्राजकांनो, ब्राह्मण असे म्हणतो – ‘सर्व कामभोग अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहेत.’ असे बोलणारा ब्राह्मण सत्यच बोलतो, असत्य नाही. तो त्या सत्यामुळे स्वतःला ‘मी श्रमण आहे’ असे मानत नाही, ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे मानत नाही, ‘मी श्रेष्ठ आहे’ असे मानत नाही, ‘मी समान आहे’ असे मानत नाही, ‘मी हीन आहे’ असे मानत नाही. उलट, त्यातील जे सत्य आहे तेच विशिष्ट ज्ञानाने जाणून, कामभोगांविषयी केवळ वैराग्यासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी तो आचरण करतो.”

---

‘‘Puna [Pg.497] caparaṃ, paribbājakā, brāhmaṇo evamāha – ‘sabbe bhavā aniccā…pe… bhavānaṃyeva nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

“पुन्हा दुसरे असे की, हे परिव्राजकांनो, ब्राह्मण असे म्हणतो – ‘सर्व भव अनित्य आहेत... (पेय्यालं)...’ भवांविषयीच केवळ वैराग्यासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी तो आचरण करतो.”

---

‘‘Puna caparaṃ, paribbājakā, brāhmaṇo evamāha – ‘nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmiṃ na ca mama kvacani katthaci kiñcanatatthī’ti. Iti vadaṃ brāhmaṇo saccaṃ āha, no musā. So tena na samaṇoti maññati, na brāhmaṇoti maññati, na seyyohamasmīti maññati, na sadisohamasmīti maññati, na hīnohamasmīti maññati. Api ca yadeva tattha saccaṃ tadabhiññāya ākiñcaññaṃyeva paṭipadaṃ paṭipanno hoti. Imāni kho, paribbājakā, cattāri brāhmaṇasaccāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti. Pañcamaṃ.

“पुन्हा दुसरे असे की, हे परिव्राजकांनो, ब्राह्मण असे म्हणतो – ‘मी कुठेही कोणाचाही (स्वामित्व किंवा आसक्ती असलेला) नाही, आणि माझे कुठेही कशातही काहीही (ममत्व) नाही.’ असे बोलणारा ब्राह्मण सत्यच बोलतो, असत्य नाही. तो त्या सत्यामुळे स्वतःला ‘मी श्रमण आहे’ असे मानत नाही, ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे मानत नाही, ‘मी श्रेष्ठ आहे’ असे मानत नाही, ‘मी समान आहे’ असे मानत नाही, ‘मी हीन आहे’ असे मानत नाही. उलट, त्यातील जे सत्य आहे तेच विशिष्ट ज्ञानाने जाणून, तो अकिंचनतेच्याच (आकिंचञ्ञ) मार्गाचे आचरण करतो. हे परिव्राजकांनो, ही ती चार ब्राह्मण-सत्ये आहेत, जी मी स्वतः विशिष्ट ज्ञानाने साक्षात करून प्रगट केली आहेत.” (पाचवे सूत्र समाप्त)

---

6. Ummaggasuttaṃ

६. उम्मग्गसुत्त

---

186. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kena nu kho, bhante, loko nīyati, kena loko parikassati, kassa ca uppannassa vasaṃ gacchatī’’ti?

१८६. त्यानंतर एक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे गेला; गेल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे विचारले – ‘भंते, हे जग कशाने चालविले जाते? कशाने हे जग ओढले जाते? आणि कोणत्या गोष्टीच्या उत्पत्तीमुळे हे जग तिच्या अधीन होते?’

---

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Bhaddako kho te, bhikkhu, ummaggo, bhaddakaṃ paṭibhānaṃ, kalyāṇī paripucchā. Evañhi tvaṃ, bhikkhu, pucchasi – ‘kena nu kho, bhante, loko nīyati, kena loko parikassati, kassa ca uppannassa vasaṃ gacchatī’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Cittena kho, bhikkhu, loko nīyati, cittena parikassati, cittassa uppannassa vasaṃ gacchatī’’ti.

“साधू, साधू, भिक्खू! तुझी बुद्धिमत्ता (उम्मग्ग) उत्तम आहे, तुझे आकलन (प्रतिभान) उत्तम आहे आणि तुझा प्रश्न कल्याणकारी आहे. कारण तू असे विचारले आहेस – ‘भंते, हे जग कशाने चालविले जाते? कशाने हे जग ओढले जाते? आणि कोणत्या गोष्टीच्या उत्पत्तीमुळे हे जग तिच्या अधीन होते?’” “होय, भंते.” “भिक्खू, चित्तानेच (मनानेच) हे जग चालविले जाते, चित्तानेच ओढले जाते; आणि चित्त उत्पन्न झाल्यावर हे जग चित्ताच्याच अधीन होते.”

---

‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttari pañhaṃ apucchi – ‘‘‘bahussuto dhammadharo, bahussuto dhammadharo’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, bahussuto dhammadharo hotī’’ti?

“‘साधू, भंते’ असे म्हणून तो भिक्खू भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन करून भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारू लागला – ‘भंते, “बहुश्रुत धम्मधर, बहुश्रुत धम्मधर” असे म्हटले जाते. भंते, किती प्रमाणात मनुष्य बहुश्रुत धम्मधर होतो?’”

---

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Bhaddako kho te, bhikkhu ummaggo, bhaddakaṃ paṭibhānaṃ, kalyāṇī paripucchā. Evañhi tvaṃ, bhikkhu, pucchasi – ‘bahussuto dhammadharo, bahussuto dhammadharoti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, bahussuto [Pg.498] dhammadharo hotī’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Bahū kho, bhikkhu, mayā dhammā desitā – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Catuppadāya cepi, bhikkhu, gāthāya atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti bahussuto dhammadharoti alaṃ vacanāyā’’ti.

“साधू, साधू, भिक्खू! तुझी बुद्धिमत्ता उत्तम आहे, तुझे आकलन उत्तम आहे आणि तुझा प्रश्न कल्याणकारी आहे. कारण तू असे विचारले आहेस – ‘भंते, “बहुश्रुत धम्मधर, बहुश्रुत धम्मधर” असे म्हटले जाते. भंते, किती प्रमाणात मनुष्य बहुश्रुत धम्मधर होतो?’” “होय, भंते.” “भिक्खू, मी अनेक धम्म उपदेशिले आहेत – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. भिक्खू, जर एखाद्याने केवळ चार चरणांच्या गाथेचा अर्थ जाणून, धम्म जाणून, धम्मानुकूल आचरण (धम्मानुधम्मपटिपन्न) केले, तर त्याला ‘बहुश्रुत धम्मधर’ म्हणणे योग्य आहे.”

---

‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttari pañhaṃ apucchi – ‘‘‘sutavā nibbedhikapañño, sutavā nibbedhikapañño’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, sutavā nibbedhikapañño hotī’’ti?

“‘साधू, भंते’ असे म्हणून तो भिक्खू भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन करून भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारू लागला – ‘भंते, “श्रुतवान आणि भेदक प्रज्ञा असलेला, श्रुतवान आणि भेदक प्रज्ञा असलेला” असे म्हटले जाते. भंते, किती प्रमाणात मनुष्य श्रुतवान आणि भेदक प्रज्ञा असलेला होतो?’”

---

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Bhaddako kho te, bhikkhu, ummaggo, bhaddakaṃ paṭibhānaṃ, kalyāṇī paripucchā. Evañhi tvaṃ, bhikkhu, pucchasi – ‘sutavā nibbedhikapañño, sutavā nibbedhikapaññoti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, sutavā nibbedhikapañño hotī’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Idha, bhikkhu, bhikkhuno ‘idaṃ dukkha’nti sutaṃ hoti, paññāya cassa atthaṃ ativijjha passati; ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti sutaṃ hoti, paññāya cassa atthaṃ ativijjha passati; ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti sutaṃ hoti, paññāya cassa atthaṃ ativijjha passati; ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti sutaṃ hoti, paññāya cassa atthaṃ ativijjha passati. Evaṃ kho, bhikkhu, sutavā nibbedhikapañño hotī’’ti.

“साधू, साधू, भिक्खू! तुझी बुद्धिमत्ता उत्तम आहे, तुझे आकलन उत्तम आहे आणि तुझा प्रश्न कल्याणकारी आहे. कारण तू असे विचारले आहेस – ‘भंते, “श्रुतवान आणि भेदक प्रज्ञा असलेला, श्रुतवान आणि भेदक प्रज्ञा असलेला” असे म्हटले जाते. भंते, किती प्रमाणात मनुष्य श्रुतवान आणि भेदक प्रज्ञा असलेला होतो?’” “होय, भंते.” “भिक्खू, या शासनात भिक्खूने ऐकलेले असते की – ‘हे दुःख आहे,’ आणि तो प्रज्ञेने त्याचा अर्थ भेदून पाहतो (साक्षात करतो); त्याने ऐकलेले असते की – ‘हा दुःखसमुदय (दुःखाचे कारण) आहे,’ आणि तो प्रज्ञेने त्याचा अर्थ भेदून पाहतो; त्याने ऐकलेले असते की – ‘हा दुःखनिरोध (दुःखाचा अंत) आहे,’ आणि तो प्रज्ञेने त्याचा अर्थ भेदून पाहतो; त्याने ऐकलेले असते की – ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखाच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग) आहे,’ आणि तो प्रज्ञेने त्याचा अर्थ भेदून पाहतो. भिक्खू, अशा प्रकारे मनुष्य श्रुतवान आणि भेदक प्रज्ञा असलेला होतो.”

---

‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttari pañhaṃ apucchi – ‘‘‘paṇḍito mahāpañño, paṇḍito mahāpañño’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, paṇḍito mahāpañño hotī’’ti?

“‘साधू, भंते’ असे म्हणून तो भिक्खू भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन करून भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारू लागला – ‘भंते, “पंडित महाप्रज्ञ, पंडित महाप्रज्ञ” असे म्हटले जाते. भंते, किती प्रमाणात मनुष्य पंडित आणि महाप्रज्ञ होतो?’”

---

‘‘Sādhu sādhu bhikkhu! Bhaddako kho te, bhikkhu, ummaggo, bhaddakaṃ paṭibhānaṃ, kalyāṇī paripucchā. Evañhi tvaṃ bhikkhu pucchasi – ‘paṇḍito mahāpañño, paṇḍito mahāpaññoti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, paṇḍito mahāpañño hotī’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Idha, bhikkhu, paṇḍito mahāpañño nevattabyābādhāya ceteti na parabyābādhāya ceteti na [Pg.499] ubhayabyābādhāya ceteti attahitaparahitaubhayahitasabbalokahitameva cintayamāno cinteti. Evaṃ kho, bhikkhu, paṇḍito mahāpañño hotī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“साधू, साधू, भिक्खू! तुझी बुद्धिमत्ता उत्तम आहे, तुझे आकलन उत्तम आहे आणि तुझा प्रश्न कल्याणकारी आहे. कारण तू असे विचारले आहेस – ‘भंते, “पंडित महाप्रज्ञ, पंडित महाप्रज्ञ” असे म्हटले जाते. भंते, किती प्रमाणात मनुष्य पंडित आणि महाप्रज्ञ होतो?’” “होय, भंते.” “भिक्खू, येथे पंडित आणि महाप्रज्ञ मनुष्य स्वतःच्या पीडेसाठी विचार करत नाही, इतरांच्या पीडेसाठी विचार करत नाही, आणि दोघांच्याही पीडेसाठी विचार करत नाही. तर तो विचार करताना स्वतःचे हित, इतरांचे हित, दोघांचेही हित आणि संपूर्ण जगाचे हित यांचाच विचार करतो. भिक्खू, अशा प्रकारे मनुष्य पंडित आणि महाप्रज्ञ होतो.” (सहावे सूत्र समाप्त)

---

7. Vassakārasuttaṃ

७. वस्सकारसुत्त

---

187. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavantaṃ etadavoca –

१८७. एका वेळी भगवान राजगृहात वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा मगधचा महामात्य वस्सकार ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तिथे पोहोचून त्याने भगवंतांशी कुशल-क्षेम विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला मगधचा महामात्य वस्सकार ब्राह्मण भगवंतांना असे म्हणाला –

---

‘‘Jāneyya nu kho, bho gotama, asappuriso asappurisaṃ – ‘asappuriso ayaṃ bhava’’’nti? ‘‘Aṭṭhānaṃ kho etaṃ, brāhmaṇa, anavakāso yaṃ asappuriso asappurisaṃ jāneyya – ‘asappuriso ayaṃ bhava’’’nti. ‘‘Jāneyya pana, bho gotama, asappuriso sappurisaṃ – ‘sappuriso ayaṃ bhava’’’nti? ‘‘Etampi kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ anavakāso yaṃ asappuriso sappurisaṃ jāneyya – ‘sappuriso ayaṃ bhava’’’nti. ‘‘Jāneyya nu kho, bho gotama, sappuriso sappurisaṃ – ‘sappuriso ayaṃ bhava’’’nti? ‘‘Ṭhānaṃ kho etaṃ, brāhmaṇa, vijjati yaṃ sappuriso sappurisaṃ jāneyya – ‘sappuriso ayaṃ bhava’’’nti. ‘‘Jāneyya pana, bho gotama, sappuriso asappurisaṃ – ‘asappuriso ayaṃ bhava’’’nti? ‘‘Etampi kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ vijjati yaṃ sappuriso asappurisaṃ jāneyya – ‘asappuriso ayaṃ bhava’’’nti.

“हे गौतम, एखादा असत्पुरुष (दुर्जन) दुसऱ्या असत्पुरुषाला ओळखू शकेल काय की, ‘हा गृहस्थ असत्पुरुष आहे’?” “ब्राह्मणा, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की एखाद्या असत्पुरुषाने दुसऱ्या असत्पुरुषाला ओळखावे की, ‘हा गृहस्थ असत्पुरुष आहे’.” “पण हे गौतम, एखादा असत्पुरुष सत्पुरुषाला (सज्जनाला) ओळखू शकेल काय की, ‘हा गृहस्थ सत्पुरुष आहे’?” “ब्राह्मणा, हेही अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की एखाद्या असत्पुरुषाने सत्पुरुषाला ओळखावे की, ‘हा गृहस्थ सत्पुरुष आहे’.” “तर मग हे गौतम, एखादा सत्पुरुष दुसऱ्या सत्पुरुषाला ओळखू शकेल काय की, ‘हा गृहस्थ सत्पुरुष आहे’?” “ब्राह्मणा, हे शक्य आहे, असा प्रसंग घडू शकतो की एखाद्या सत्पुरुषाने दुसऱ्या सत्पुरुषाला ओळखावे की, ‘हा गृहस्थ सत्पुरुष आहे’.” “पण हे गौतम, एखादा सत्पुरुष असत्पुरुषाला ओळखू शकेल काय की, ‘हा गृहस्थ असत्पुरुष आहे’?” “ब्राह्मणा, हेही शक्य आहे, असा प्रसंग घडू शकतो की एखाद्या सत्पुरुषाने असत्पुरुषाला ओळखावे की, ‘हा गृहस्थ असत्पुरुष आहे’.”

---

‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ, bhotā gotamena – ‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, brāhmaṇa, anavakāso yaṃ asappuriso asappurisaṃ jāneyya – asappuriso ayaṃ bhavanti. Etampi kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ anavakāso yaṃ asappuriso sappurisaṃ jāneyya – sappuriso ayaṃ bhavanti. Ṭhānaṃ kho etaṃ, brāhmaṇa, vijjati yaṃ sappuriso sappurisaṃ jāneyya – sappuriso ayaṃ bhavanti. Etampi kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ vijjati yaṃ sappuriso asappurisaṃ jāneyya – asappuriso ayaṃ bhava’’’nti.

“आश्चर्यकारक आहे, हे गौतम! अद्भुत आहे, हे गौतम! आपण, हे गौतम, किती सुभाषित बोलला आहात की – ‘ब्राह्मणा, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की एखाद्या असत्पुरुषाने दुसऱ्या असत्पुरुषाला ओळखावे की, हा गृहस्थ असत्पुरुष आहे. ब्राह्मणा, हेही अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की एखाद्या असत्पुरुषाने सत्पुरुषाला ओळखावे की, हा गृहस्थ सत्पुरुष आहे. ब्राह्मणा, हे शक्य आहे, असा प्रसंग घडू शकतो की एखाद्या सत्पुरुषाने दुसऱ्या सत्पुरुषाला ओळखावे की, हा गृहस्थ सत्पुरुष आहे. ब्राह्मणा, हेही शक्य आहे, असा प्रसंग घडू शकतो की एखाद्या सत्पुरुषाने असत्पुरुषाला ओळखावे की, हा गृहस्थ असत्पुरुष आहे.’”

---

‘‘Ekamidaṃ, bho gotama, samayaṃ todeyyassa brāhmaṇassa parisati parūpārambhaṃ vattenti – ‘bālo ayaṃ rājā eḷeyyo samaṇe rāmaputte abhippasanno, samaṇe ca pana rāmaputte evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ karoti, yadidaṃ [Pg.500] abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikamma’nti. Imepi rañño eḷeyyassa parihārakā bālā – yamako moggallo uggo nāvindakī gandhabbo aggivesso, ye samaṇe rāmaputte abhippasannā, samaṇe ca pana rāmaputte evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ karonti, yadidaṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammanti. Tyāssudaṃ todeyyo brāhmaṇo iminā nayena neti. Taṃ kiṃ maññanti, bhonto, paṇḍito rājā eḷeyyo karaṇīyādhikaraṇīyesu vacanīyādhivacanīyesu alamatthadasatarehi alamatthadasataro’ti? ‘Evaṃ, bho, paṇḍito rājā eḷeyyo karaṇīyādhikaraṇīyesu vacanīyādhivacanīyesu alamatthadasatarehi alamatthadasataro’’’ti.

“हे गौतम, एका प्रसंगी तोदेय्य ब्राह्मणाच्या सभेत लोक इतरांची निंदा करत होते की – ‘हा राजा एळेय्य मूर्ख आहे, जो श्रमण रामपुत्त यांच्यावर अत्यंत श्रद्धा ठेवतो आणि श्रमण रामपुत्त यांच्याप्रती अशा प्रकारचा परम आदर व्यक्त करतो, जसे की अभिवादन करणे, उठून उभे राहणे, हात जोडणे आणि योग्य आदराचार पाळणे. राजा एळेय्यचे हे सेवकही मूर्ख आहेत – यमक, मोग्गल्ल, उग्ग, नाविन्दकी, गंधब्ब आणि अग्गिवेस्स, जे श्रमण रामपुत्त यांच्यावर अत्यंत श्रद्धा ठेवतात आणि श्रमण रामपुत्त यांच्याप्रती अशा प्रकारचा परम आदर व्यक्त करतात, जसे की अभिवादन करणे, उठून उभे राहणे, हात जोडणे आणि योग्य आदराचार पाळणे.’ त्यावर तोदेय्य ब्राह्मणाने त्यांना या पद्धतीने समजावले – ‘तुम्हाला काय वाटते, गृहस्थांनो, कर्तव्ये आणि प्रशासकीय बाबींमध्ये, तसेच आदेश आणि घोषणांमध्ये, राजा एळेय्य हा बुद्धिमान आणि अत्यंत चतुर लोकांपेक्षाही अधिक चतुर नाही काय?’ ‘होय, महोदय, कर्तव्ये आणि प्रशासकीय बाबींमध्ये, तसेच आदेश आणि घोषणांमध्ये, राजा एळेय्य हा बुद्धिमान आणि अत्यंत चतुर लोकांपेक्षाही अधिक चतुर आहे.’”

---

‘‘Yasmā ca kho, bho, samaṇo rāmaputto raññā eḷeyyena paṇḍitena paṇḍitataro karaṇīyādhikaraṇīyesu vacanīyādhivacanīyesu alamatthadasatarena alamatthadasataro, tasmā rājā eḷeyyo samaṇe rāmaputte abhippasanno, samaṇe ca pana rāmaputte evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ karoti, yadidaṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ’’.

“परंतु गृहस्थांनो, कारण श्रमण रामपुत्त हे बुद्धिमान राजा एळेय्यपेक्षाही अधिक बुद्धिमान आहेत, आणि कर्तव्ये व प्रशासकीय बाबींमध्ये, तसेच आदेश व घोषणांमध्ये अत्यंत चतुर लोकांपेक्षाही अधिक चतुर आहेत, म्हणूनच राजा एळेय्य त्यांच्यावर अत्यंत श्रद्धा ठेवतो आणि श्रमण रामपुत्त यांच्याप्रती अशा प्रकारचा परम आदर व्यक्त करतो, जसे की अभिवादन करणे, उठून उभे राहणे, हात जोडणे आणि योग्य आदराचार पाळणे.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto, paṇḍitā rañño eḷeyyassa parihārakā – yamako moggallo uggo nāvindakī gandhabbo aggivesso, karaṇīyādhikaraṇīyesu vacanīyādhivacanīyesu alamatthadasatarehi alamatthadasatarāti? ‘Evaṃ, bho, paṇḍitā rañño eḷeyyassa parihārakā – yamako moggallo uggo nāvindakī gandhabbo aggivesso, karaṇīyādhikaraṇīyesu vacanīyādhivacanīyesu alamatthadasatarehi alamatthadasatarā’’’ti.

“तुम्हाला काय वाटते, गृहस्थांनो, राजा एळेय्यचे हे बुद्धिमान सेवक – यमक, मोग्गल्ल, उग्ग, नाविन्दकी, गंधब्ब आणि अग्गिवेस्स, कर्तव्ये आणि प्रशासकीय बाबींमध्ये, तसेच आदेश आणि घोषणांमध्ये अत्यंत चतुर लोकांपेक्षाही अधिक चतुर नाहीत काय?” “होय, महोदय, राजा एळेय्यचे हे बुद्धिमान सेवक – यमक, मोग्गल्ल, उग्ग, नाविन्दकी, गंधब्ब आणि अग्गिवेस्स, कर्तव्ये आणि प्रशासकीय बाबींमध्ये, तसेच आदेश आणि घोषणांमध्ये अत्यंत चतुर लोकांपेक्षाही अधिक चतुर आहेत.”

---

‘‘Yasmā ca kho, bho, samaṇo rāmaputto rañño eḷeyyassa parihārakehi paṇḍitehi paṇḍitataro karaṇīyādhikaraṇīyesu vacanīyādhivacanīyesu alamatthadasatarehi alamatthadasataro, tasmā rañño eḷeyyassa parihārakā samaṇe rāmaputte abhippasannā; samaṇe ca pana rāmaputte evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ karonti, yadidaṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikamma’’nti.

“परंतु गृहस्थांनो, कारण श्रमण रामपुत्त हे राजा एळेय्यच्या बुद्धिमान सेवकांपेक्षाही अधिक बुद्धिमान आहेत, आणि कर्तव्ये व प्रशासकीय बाबींमध्ये, तसेच आदेश व घोषणांमध्ये अत्यंत चतुर लोकांपेक्षाही अधिक चतुर आहेत, म्हणूनच राजा एळेय्यचे सेवक श्रमण रामपुत्त यांच्यावर अत्यंत श्रद्धा ठेवतात आणि श्रमण रामपुत्त यांच्याप्रती अशा प्रकारचा परम आदर व्यक्त करतात, जसे की अभिवादन करणे, उठून उभे राहणे, हात जोडणे आणि योग्य आदराचार पाळणे.”

---

‘‘Acchariyaṃ, bho, gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ bhotā gotamena – ‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, brāhmaṇa, anavakāso yaṃ asappuriso [Pg.501] asappurisaṃ jāneyya – asappuriso ayaṃ bhavanti. Etampi kho, brāhmaṇa, aṭṭhānaṃ anavakāso yaṃ asappuriso sappurisaṃ jāneyya – sappuriso ayaṃ bhavanti. Ṭhānaṃ kho etaṃ, brāhmaṇa, vijjati yaṃ sappuriso sappurisaṃ jāneyya – sappuriso ayaṃ bhavanti. Etampi kho, brāhmaṇa, ṭhānaṃ vijjati yaṃ sappuriso asappurisaṃ jāneyya – asappuriso ayaṃ bhava’nti. Handa ca dāni mayaṃ, bho gotama, gacchāma. Bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, brāhmaṇa, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti. Sattamaṃ.

“आश्चर्यकारक आहे, हे गौतम! अद्भुत आहे, हे गौतम! आपण, हे गौतम, किती सुभाषित बोलला आहात की – ‘ब्राह्मणा, हे अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की एखाद्या असत्पुरुषाने दुसऱ्या असत्पुरुषाला ओळखावे की, हा गृहस्थ असत्पुरुष आहे. ब्राह्मणा, हेही अशक्य आहे, असा कोणताही प्रसंग उद्भवू शकत नाही की एखाद्या असत्पुरुषाने सत्पुरुषाला ओळखावे की, हा गृहस्थ सत्पुरुष आहे. ब्राह्मणा, हे शक्य आहे, असा प्रसंग घडू शकतो की एखाद्या सत्पुरुषाने दुसऱ्या सत्पुरुषाला ओळखावे की, हा गृहस्थ सत्पुरुष आहे. ब्राह्मणा, हेही शक्य आहे, असा प्रसंग घडू शकतो की एखाद्या सत्पुरुषाने असत्पुरुषाला ओळखावे की, हा गृहस्थ असत्पुरुष आहे.’ आणि आता, हे गौतम, आम्ही निघतो. आम्हाला बरीच कामे आहेत आणि बरीच कर्तव्ये पार पाडायची आहेत.” “ब्राह्मणा, आता तुला ज्याची वेळ योग्य वाटते ते कर.” तेव्हा मगधचा महामात्य वस्सकार ब्राह्मण भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व कौतुक करून, आसनावरून उठून निघून गेला. सातवे सूत्त.

---

8. Upakasuttaṃ

८. उपक सूत्त

---

188. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho upako maṇḍikāputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho upako maṇḍikāputto bhagavantaṃ etadavoca –

१८८. एका वेळी भगवान राजगृहात गिज्झकूट पर्वतावर विहार करत होते. तेव्हा मण्डिकापुत्र उपक जेथे भगवान होते तेथे गेला. तिथे पोहोचून त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला मण्डिकापुत्र उपक भगवंतांना असे म्हणाला –

---

‘‘Ahañhi, bhante, evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘yo koci parūpārambhaṃ vatteti, parūpārambhaṃ vattento sabbo so na upapādeti. Anupapādento gārayho hoti upavajjo’’’ti. ‘‘Parūpārambhaṃ ce, upaka, vatteti parūpārambhaṃ vattento na upapādeti, anupapādento gārayho hoti upavajjo. Tvaṃ kho, upaka, parūpārambhaṃ vattesi, parūpārambhaṃ vattento na upapādesi, anupapādento gārayho hosi upavajjo’’ti. ‘‘Seyyathāpi, bhante, ummujjamānakaṃyeva mahatā pāsena bandheyya; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, ummujjamānakoyeva bhagavatā mahatā vādapāsena baddho’’ti.

“भन्ते, माझे असे मत आणि अशी दृष्टी आहे की—‘जो कोणी दुसऱ्याची निंदा करतो, तो निंदा करणारा सर्वथा कुशल धर्माची उत्पत्ती करू शकत नाही. कुशल धर्माची उत्पत्ती न करणारा निंदनीय आणि दोषपात्र ठरतो.’” “उपका, जर कोणी दुसऱ्याची निंदा करतो आणि निंदा करताना कुशल धर्माची उत्पत्ती करत नाही, तर कुशल धर्माची उत्पत्ती न करणारा निंदनीय आणि दोषपात्र ठरतो. उपका, तू तर दुसऱ्याची निंदा करतोस, आणि निंदा करताना कुशल धर्माची उत्पत्ती करत नाहीस; म्हणून कुशल धर्माची उत्पत्ती न करणारा तू निंदनीय आणि दोषपात्र ठरतोस.” “भन्ते, ज्याप्रमाणे पाण्याबाहेर डोके काढणाऱ्या माशालाच कोणी मोठ्या जाळ्याने पकडावे; त्याचप्रमाणे, भन्ते, पाण्याबाहेर डोके काढणाऱ्या माझ्यासारख्याला भगवंतांनी मोठ्या वाद-पाशाने बांधले आहे.”

---

‘‘Idaṃ akusalanti kho, upaka, mayā paññattaṃ. Tattha aparimāṇā padā aparimāṇā byañjanā aparimāṇā tathāgatassa dhammadesanā – itipidaṃ akusalanti. Taṃ kho panidaṃ akusalaṃ pahātabbanti kho, upaka, mayā paññattaṃ. Tattha aparimāṇā padā aparimāṇā byañjanā aparimāṇā tathāgatassa dhammadesanā – itipidaṃ akusalaṃ pahātabbanti.

“उपका, ‘हे अकुशल आहे’ असे मी प्रज्ञप्त केले आहे. त्याविषयी ‘या कारणाने हे अकुशल आहे’ असे सांगणारे अपरिमित शब्द, अपरिमित व्यंजने आणि तथागतांची अपरिमित धर्मदेशना आहे. तसेच, ‘त्या अकुशलाचा त्याग केला पाहिजे’ असे मी प्रज्ञप्त केले आहे. त्याविषयी ‘या कारणाने त्या अकुशलाचा त्याग केला पाहिजे’ असे सांगणारे अपरिमित शब्द, अपरिमित व्यंजने आणि तथागतांची अपरिमित धर्मदेशना आहे.”

---

‘‘Idaṃ [Pg.502] kusalanti kho, upaka, mayā paññattaṃ. Tattha aparimāṇā padā aparimāṇā byañjanā aparimāṇā tathāgatassa dhammadesanā – itipidaṃ kusalanti. Taṃ kho panidaṃ kusalaṃ bhāvetabbanti kho, upaka, mayā paññattaṃ. Tattha aparimāṇā padā aparimāṇā byañjanā aparimāṇā tathāgatassa dhammadesanā – itipidaṃ kusalaṃ bhāvetabba’’nti.

“उपका, ‘हे कुशल आहे’ असे मी प्रज्ञप्त केले आहे. त्याविषयी ‘या कारणाने हे कुशल आहे’ असे सांगणारे अपरिमित शब्द, अपरिमित व्यंजने आणि तथागतांची अपरिमित धर्मदेशना आहे. तसेच, ‘त्या कुशलाची भावना केली पाहिजे’ असे मी प्रज्ञप्त केले आहे. त्याविषयी ‘या कारणाने त्या कुशलाची भावना केली पाहिजे’ असे सांगणारे अपरिमित शब्द, अपरिमित व्यंजने आणि तथागतांची अपरिमित धर्मदेशना आहे.”

---

Atha kho upako maṇḍikāputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā yāvatako ahosi bhagavatā saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa ārocesi.

त्यानंतर मण्डिकापुत्र उपक भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन करून, आसनावरून उठला आणि भगवंतांना अभिवादन करून व प्रदक्षिणा घालून, जेथे मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू होता तेथे गेला. तेथे जाऊन भगवंतांसोबत झालेले सर्व संभाषण त्याने मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू याला निवेदन केले.

---

Evaṃ vutte rājā māgadho ajātasattu vedehiputto kupito anattamano upakaṃ maṇḍikāputtaṃ etadavoca – ‘‘yāva dhaṃsī vatāyaṃ loṇakāradārako yāva mukharo yāva pagabbo yatra hi nāma taṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ āsādetabbaṃ maññissati; apehi tvaṃ, upaka, vinassa, mā taṃ addasa’’nti. Aṭṭhamaṃ.

असे बोलले असता, मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू क्रुद्ध व अप्रसन्न होऊन मण्डिकापुत्र उपकाला म्हणाला— “हा मिठाचा धंदा करणाऱ्याचा मुलगा किती उद्धट, किती वाचाळ आणि किती धिटाई करणारा आहे, जो त्या पूजनीय, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांवर आक्षेप घेण्याचे धाडस करतो! चालता हो उपका, नष्ट हो! मला तुझे तोंड दाखवू नकोस.” आठवे सूत्र समाप्त.

---

9. Sacchikaraṇīyasuttaṃ

९. सच्छिकरणीय सूत्र

---

189. ‘‘Cattārome, bhikkhave, sacchikaraṇīyā dhammā. Katame cattāro? Atthi, bhikkhave, dhammā kāyena sacchikaraṇīyā; atthi, bhikkhave, dhammā satiyā sacchikaraṇīyā; atthi, bhikkhave, dhammā cakkhunā sacchikaraṇīyā; atthi, bhikkhave, dhammā paññāya sacchikaraṇīyā. Katame ca, bhikkhave, dhammā kāyena sacchikaraṇīyā? Aṭṭha vimokkhā, bhikkhave, kāyena sacchikaraṇīyā.

१८९. “भिक्षूंनो, या चार गोष्टी साक्षात्कार करण्यायोग्य आहेत. कोणत्या चार? भिक्षूंनो, काही गोष्टी शरीराने साक्षात्कार करण्यायोग्य आहेत; काही गोष्टी स्मृतीने साक्षात्कार करण्यायोग्य आहेत; काही गोष्टी चक्षूंनी साक्षात्कार करण्यायोग्य आहेत; आणि काही गोष्टी प्रज्ञेने साक्षात्कार करण्यायोग्य आहेत. आणि भिक्षूंनो, शरीराने साक्षात्कार करण्यायोग्य गोष्टी कोणत्या आहेत? भिक्षूंनो, आठ विमोक्ष हे शरीराने साक्षात्कार करण्यायोग्य आहेत.”

---

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā satiyā sacchikaraṇīyā? Pubbenivāso, bhikkhave, satiyā sacchikaraṇīyo.

“आणि भिक्षूंनो, स्मृतीने साक्षात्कार करण्यायोग्य गोष्टी कोणत्या आहेत? भिक्षूंनो, पूर्वजन्मांचे स्मरण (पुब्बेनिवास) हे स्मृतीने साक्षात्कार करण्यायोग्य आहे.”

---

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā cakkhunā sacchikaraṇīyā? Sattānaṃ cutūpapāto, bhikkhave, cakkhunā sacchikaraṇīyo.

“आणि भिक्षूंनो, चक्षूंनी साक्षात्कार करण्यायोग्य गोष्टी कोणत्या आहेत? भिक्षूंनो, प्राण्यांचे च्युती आणि उपपाद (मृत्यू आणि पुनर्जन्म) हे चक्षूंनी साक्षात्कार करण्यायोग्य आहे.”

---

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā paññāya sacchikaraṇīyā? Āsavānaṃ khayo, bhikkhave, paññāya sacchikaraṇīyo. Ime kho, bhikkhave, cattāro sacchikaraṇīyā dhammā’’ti. Navamaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, प्रज्ञेने साक्षात्कार करण्यायोग्य गोष्टी कोणत्या आहेत? भिक्षूंनो, आसवांचा क्षय (आसवक्खय) हा प्रज्ञेने साक्षात्कार करण्यायोग्य आहे. भिक्षूंनो, या चार साक्षात्कार करण्यायोग्य गोष्टी आहेत.” नववे सूत्र समाप्त.

---

10. Uposathasuttaṃ

१०. उपोसाथ सूत्र

---

190. Ekaṃ [Pg.503] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe bhikkhusaṅghaparivuto nisinno hoti. Atha kho bhagavā tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā bhikkhū āmantesi –

१९०. एकदा भगवंत श्रावस्तीमध्ये पूर्वारामातील मृगारमाता (विशाखा) हिच्या प्रासादात राहत होते. त्या वेळी उपोसाथाच्या दिवशी भगवंत भिक्षुसंघाने वेढलेले बसले होते. तेव्हा भगवंतांनी पूर्णपणे शांत बसलेल्या भिक्षुसंघाकडे निरखून पाहिले आणि भिक्षूंना संबोधित केले—

---

‘‘Apalāpāyaṃ, bhikkhave, parisā nippalāpāyaṃ, bhikkhave, parisā suddhā sāre patiṭṭhitā. Tathārūpo ayaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho, tathārūpāyaṃ, bhikkhave, parisā. Yathārūpā parisā dullabhā dassanāyapi lokasmiṃ, tathārūpo ayaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho, tathārūpāyaṃ, bhikkhave, parisā. Yathārūpā parisā āhuneyyā pāhuneyyā dakkhiṇeyyā añjalikaraṇīyā anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa, tathārūpo ayaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho, tathārūpāyaṃ, bhikkhave, parisā. Yathārūpāya parisāya appaṃ dinnaṃ bahu hoti bahu dinnaṃ bahutaraṃ, tathārūpo ayaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho, tathārūpāyaṃ, bhikkhave, parisā. Yathārūpaṃ parisaṃ alaṃ yojanagaṇanānipi dassanāya gantuṃ api puṭosenāpi, tathārūpo ayaṃ, bhikkhave, bhikkhusaṅgho, (tathārūpāyaṃ, bhikkhave, parisā).

“भिक्षूंनो, ही परिषद निरर्थक बडबडीपासून मुक्त आहे; भिक्षूंनो, ही परिषद निष्कपट, शुद्ध आणि सारात प्रतिष्ठित आहे. भिक्षूंनो, हा भिक्षुसंघ असा आहे, ही परिषद अशी आहे. ज्या परिषदेचे दर्शन मिळणेही जगात दुर्लभ असते, असा हा भिक्षुसंघ आहे, अशी ही परिषद आहे. जी परिषद आहुनेय, पाहुनेय, दक्खिणेय, अंजलिकरणीय आणि जगाचे सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे, असा हा भिक्षुसंघ आहे, अशी ही परिषद आहे. अशा परिषदेला दिलेले थोडे दानही विपुल फळ देणारे होते आणि मोठे दान अत्यंत विपुल फळ देणारे होते, असा हा भिक्षुसंघ आहे, अशी ही परिषद आहे. अशा परिषदेच्या दर्शनासाठी शिदोरी घेऊन अनेक योजने प्रवास करून जाणेही योग्य आहे, असा हा भिक्षुसंघ आहे, (अशी ही परिषद आहे).”

---

‘‘Santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe devappattā viharanti; santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe brahmappattā viharanti; santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe āneñjappattā viharanti; santi, bhikkhave, bhikkhū imasmiṃ bhikkhusaṅghe ariyappattā viharanti.

“भिक्षूंनो, या भिक्षुसंघात असे भिक्षू आहेत जे देवत्व प्राप्त करून विहरत आहेत; भिक्षूंनो, या भिक्षुसंघात असे भिक्षू आहेत जे ब्रह्मत्व प्राप्त करून विहरत आहेत; भिक्षूंनो, या भिक्षुसंघात असे भिक्षू आहेत जे अचलता (आनेञ्ज) प्राप्त करून विहरत आहेत; भिक्षूंनो, या भिक्षुसंघात असे भिक्षू आहेत जे आर्यत्व प्राप्त करून विहरत आहेत.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu devappatto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu devappatto hoti.

“आणि भिक्षूंनो, भिक्षू देवत्व प्राप्त कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो; वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने... दुसऱ्या ध्यानाचा... तिसऱ्या ध्यानाचा... चौथ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू देवत्व प्राप्त होतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu brahmappatto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Karuṇā… muditā… upekkhāsahagatena [Pg.504] cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu brahmappatto hoti.

“भिक्षूंनो, भिक्षू ब्रह्मप्रत (ब्रह्मभाव प्राप्त झालेला) कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, आडवे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला विस्तीर्ण, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापाधविरहित अशा मैत्रीयुक्त चित्ताने व्यापून विहरतो. करुणा... मुदिता... उपेक्षायुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, आडवे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला विस्तीर्ण, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापाधविरहित अशा उपेक्षायुक्त चित्ताने व्यापून विहरतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू ब्रह्मप्रत होतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu āneñjappatto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu āneñjappatto hoti.

“भिक्षूंनो, भिक्षू आणेञ्जप्रत (अकंपभाव प्राप्त झालेला) कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे पूर्णपणे उल्लंघन करून, प्रतिघसंज्ञांच्या अस्तामुळे, नानात्वसंज्ञांचे मनसिकार न केल्यामुळे, 'आकाश अनंत आहे' असे जाणून आकाशांनञ्चायतन (आकाशानंत्यायतनाचे ध्यान) प्राप्त करून विहरतो. सर्व प्रकारे आकाशांनञ्चायतनाचे उल्लंघन करून, 'विज्ञान अनंत आहे' असे जाणून विञ्ञाणञ्चायतन (विज्ञानानंत्यायतनाचे ध्यान) प्राप्त करून विहरतो. सर्व प्रकारे विञ्ञाणञ्चायतनाचे उल्लंघन करून, 'काहीही नाही' असे जाणून आकिञ्चञ्ञायतन (आकिंचन्यायतनाचे ध्यान) प्राप्त करून विहरतो. सर्व प्रकारे आकिञ्चञ्ञायतनाचे उल्लंघन करून नेवसञ्ञानासञ्ञायतन (नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाचे ध्यान) प्राप्त करून विहरतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू आणेञ्जप्रत होतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ariyappatto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ariyappatto hotī’’ti. Dasamaṃ.

“भिक्षूंनो, भिक्षू आर्यप्रत (आर्यभाव प्राप्त झालेला) कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो... पे... 'ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' हे यथाभूत जाणतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू आर्यप्रत होतो.” दहावे.

---

Brāhmaṇavaggo catuttho.

चौथा ब्राह्मणवर्ग समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याचा संग्रह (उद्दान) -

---

Yodhā pāṭibhogasutaṃ, abhayaṃ brāhmaṇasaccena pañcamaṃ;

Ummaggavassakāro, upako sacchikiriyā ca uposathoti.

योधा, पाटिभोग, सुत, अभय आणि पाचवे ब्राह्मणसच्च; उम्मग्ग, वस्सकार, उपक, सच्छिकिरिया आणि उपोसथ.

---

(20) 5. Mahāvaggo

(२०) ५. महावर्ग

---

1. Sotānugatasuttaṃ

१. सोतानुगत सुत्त

---

191. ‘‘Sotānugatānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ, vacasā paricitānaṃ, manasānupekkhitānaṃ, diṭṭhiyā suppaṭividdhānaṃ cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Katame [Pg.505] cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Tassa te dhammā sotānugatā honti, vacasā paricitā, manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā. So muṭṭhassati kālaṃ kurumāno aññataraṃ devanikāyaṃ upapajjati. Tassa tattha sukhino dhammapadā plavanti. Dandho, bhikkhave, satuppādo; atha so satto khippaṃyeva visesagāmī hoti. Sotānugatānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ, vacasā paricitānaṃ, manasānupekkhitānaṃ, diṭṭhiyā suppaṭividdhānaṃ ayaṃ paṭhamo ānisaṃso pāṭikaṅkho.

१९१. “भिक्षूंनो, जे धर्म कानाने ऐकले आहेत, वाणीने परिचित केले आहेत, मनाने अनुपेक्षित (चिंतन केलेले) आहेत आणि दृष्टीने सुप्रतिविद्ध (उत्कृष्टपणे जाणलेले) आहेत, त्यांच्याकडून चार आनिशंस (फायदे) अपेक्षित आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू धर्माचे अध्ययन करतो - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदळ्ळ. त्याला ते धर्म कानाने ऐकलेले, वाणीने परिचित, मनाने अनुपेक्षित आणि दृष्टीने सुप्रतिविद्ध झालेले असतात. तो स्मृतिभ्रष्ट (मुट्ठस्सति) होऊन काळ करतो (मृत्यू पावतो) आणि एखाद्या देवलोकात उत्पन्न होतो. तेथे सुखी असलेल्या त्याला धर्माची पदे स्पष्ट होतात. भिक्षूंनो, स्मृतीचा उदय होण्यास जरी वेळ लागला, तरी तो प्राणी त्वरित विशेषगामी (विशिष्ट गती प्राप्त करणारा) होतो. भिक्षूंनो, जे धर्म कानाने ऐकले आहेत, वाणीने परिचित केले आहेत, मनाने अनुपेक्षित आहेत आणि दृष्टीने सुप्रतिविद्ध आहेत, त्यांचा हा पहिला आनिशंस अपेक्षित आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Tassa te dhammā sotānugatā honti, vacasā paricitā, manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā. So muṭṭhassati kālaṃ kurumāno aññataraṃ devanikāyaṃ upapajjati. Tassa tattha na heva kho sukhino dhammapadā plavanti; api ca kho bhikkhu iddhimā cetovasippatto devaparisāyaṃ dhammaṃ deseti. Tassa evaṃ hoti – ‘ayaṃ vā so dhammavinayo, yatthāhaṃ pubbe brahmacariyaṃ acari’nti. Dandho, bhikkhave, satuppādo; atha so satto khippameva visesagāmī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso kusalo bherisaddassa. So addhānamaggappaṭipanno bherisaddaṃ suṇeyya. Tassa na heva kho assa kaṅkhā vā vimati vā – ‘bherisaddo nu kho, na nu kho bherisaddo’ti! Atha kho bherisaddotveva niṭṭhaṃ gaccheyya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Tassa te dhammā sotānugatā honti, vacasā paricitā, manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā. So muṭṭhassati kālaṃ kurumāno aññataraṃ devanikāyaṃ upapajjati. Tassa tattha na heva kho sukhino dhammapadā plavanti; api ca kho bhikkhu iddhimā cetovasippatto devaparisāyaṃ dhammaṃ deseti. Tassa evaṃ hoti – ‘ayaṃ vā so dhammavinayo, yatthāhaṃ pubbe brahmacariyaṃ acari’nti. Dandho, bhikkhave, satuppādo; atha so satto khippaṃyeva visesagāmī hoti. Sotānugatānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ[Pg.506], vacasā paricitānaṃ, manasānupekkhitānaṃ, diṭṭhiyā suppaṭividdhānaṃ ayaṃ dutiyo ānisaṃso pāṭikaṅkho.

“पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षू धर्माचे अध्ययन करतो - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदळ्ळ. त्याला ते धर्म कानाने ऐकलेले, वाणीने परिचित, मनाने अनुपेक्षित आणि दृष्टीने सुप्रतिविद्ध झालेले असतात. तो स्मृतिभ्रष्ट होऊन काळ करतो आणि एखाद्या देवलोकात उत्पन्न होतो. तेथे सुखी असलेल्या त्याला धर्माची पदे स्पष्ट होत नाहीत; परंतु एखादा ऋद्धीमान आणि चेतोवशीप्राप्त (चित्तावर नियंत्रण मिळवलेला) भिक्षू देवपरिषदेत धर्म उपदेश करतो. त्याला असा विचार येतो - 'हा तोच धम्मविनय आहे, ज्यामध्ये मी पूर्वी ब्रह्मचर्य पाळले होते.' भिक्षूंनो, स्मृतीचा उदय होण्यास जरी वेळ लागला, तरी तो प्राणी त्वरित विशेषगामी होतो. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य दुंदुभीच्या आवाजात कुशल असेल. तो लांबच्या प्रवासाला निघालेला असताना त्याला दुंदुभीचा आवाज ऐकू येईल. त्याला त्या दुंदुभीच्या आवाजाबद्दल कोणतीही शंका किंवा संभ्रम होणार नाही की, 'हा दुंदुभीचा आवाज आहे की नाही?' तर तो 'हा दुंदुभीचाच आवाज आहे' अशा निश्चित निष्कर्षाप्रत पोहोचेल. भिक्षूंनो, अगदी याचप्रमाणे भिक्षू धर्माचे अध्ययन करतो - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदळ्ळ. त्याला ते धर्म कानाने ऐकलेले, वाणीने परिचित, मनाने अनुपेक्षित आणि दृष्टीने सुप्रतिविद्ध झालेले असतात. तो स्मृतिभ्रष्ट होऊन काळ करतो आणि एखाद्या देवलोकात उत्पन्न होतो. तेथे सुखी असलेल्या त्याला धर्माची पदे स्पष्ट होत नाहीत; परंतु एखादा ऋद्धीमान आणि चेतोवशीप्राप्त भिक्षू देवपरिषदेत धर्म उपदेश करतो. त्याला असा विचार येतो - 'हा तोच धम्मविनय आहे, ज्यामध्ये मी पूर्वी ब्रह्मचर्य पाळले होते.' भिक्षूंनो, स्मृतीचा उदय होण्यास जरी वेळ लागला, तरी तो प्राणी त्वरित विशेषगामी होतो. भिक्षूंनो, जे धर्म कानाने ऐकले आहेत, वाणीने परिचित केले आहेत, मनाने अनुपेक्षित आहेत आणि दृष्टीने सुप्रतिविद्ध आहेत, त्यांचा हा दुसरा आनिशंस अपेक्षित आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Tassa te dhammā sotānugatā honti, vacasā paricitā, manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā. So muṭṭhassati kālaṃ kurumāno aññataraṃ devanikāyaṃ upapajjati. Tassa tattha na heva kho sukhino dhammapadā plavanti, napi bhikkhu iddhimā cetovasippatto devaparisāyaṃ dhammaṃ deseti; api ca kho devaputto devaparisāyaṃ dhammaṃ deseti. Tassa evaṃ hoti – ‘ayaṃ vā so dhammavinayo, yatthāhaṃ pubbe brahmacariyaṃ acari’nti. Dandho, bhikkhave, satuppādo; atha so satto khippaṃyeva visesagāmī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso kusalo saṅkhasaddassa. So addhānamaggappaṭipanno saṅkhasaddaṃ suṇeyya. Tassa na heva kho assa kaṅkhā vā vimati vā – ‘saṅkhasaddo nu kho, na nu kho saṅkhasaddo’ti! Atha kho saṅkhasaddotveva niṭṭhaṃ gaccheyya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Tassa te dhammā sotānugatā honti, vacasā paricitā, manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā. So muṭṭhassati kālaṃ kurumāno aññataraṃ devanikāyaṃ upapajjati. Tassa tattha na heva kho sukhino dhammapadā plavanti, napi bhikkhu iddhimā cetovasippatto devaparisāyaṃ dhammaṃ deseti; api ca kho devaputto devaparisāyaṃ dhammaṃ deseti. Tassa evaṃ hoti – ‘ayaṃ vā so dhammavinayo, yatthāhaṃ pubbe brahmacariyaṃ acari’nti. Dandho, bhikkhave, satuppādo; atha so satto khippaṃyeva visesagāmī hoti. Sotānugatānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ, vacasā paricitānaṃ, manasānupekkhitānaṃ, diṭṭhiyā suppaṭividdhānaṃ ayaṃ tatiyo ānisaṃso pāṭikaṅkho.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू धम्माचा अभ्यास करतो – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. त्याचे ते धम्म श्रवणानुगत (कानांवर पडलेले) असतात, वाणीने परिचित (मुखाद्गत) असतात, मनाने चिंतन केलेले असतात आणि दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेले (समजलेले) असतात. तो स्मृती गमावून (स्मृतिभ्रष्ट होऊन) मृत्यू पावतो आणि एखाद्या देवलोकात उत्पन्न होतो. तिथे सुखी असलेल्या त्याला धम्मपदे आपोआपच स्पष्टपणे आठवतात (प्रकट होतात). जरी ऋद्धीमान व चित्तावर ताबा मिळवलेला एखादा भिक्खू देवसभेत धम्मदेशना करत नसला, तरी एखादा देवपुत्र देवसभेत धम्मदेशना करतो. त्याला असे वाटते – ‘हा तोच धम्म आणि विनय आहे, ज्यामध्ये मी पूर्वी ब्रह्मचर्य पाळले होते.’ भिक्खूहो, स्मृतीचा उदय होण्यास वेळ लागतो (तो मंद असतो), परंतु नंतर तो प्राणी त्वरित विशेष गतीला (विशिष्ट धम्माला/निर्वाणाला) प्राप्त होतो. ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो, एखादा मनुष्य शंखाच्या आवाजात कुशल असतो. तो लांबच्या प्रवासाला निघालेला असताना शंखाचा आवाज ऐकतो. त्याला त्या शंखाच्या आवाजाबद्दल कोणतीही शंका किंवा संभ्रम नसतो की – ‘हा शंखाचा आवाज आहे की नाही?’ उलट, ‘हा शंखाचाच आवाज आहे’ असाच तो निश्चय करतो. तशाच प्रकारे, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू धम्माचा अभ्यास करतो – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. त्याचे ते धम्म श्रवणानुगत असतात, वाणीने परिचित असतात, मनाने चिंतन केलेले असतात आणि दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेले असतात. तो स्मृती गमावून मृत्यू पावतो आणि एखाद्या देवलोकात उत्पन्न होतो. तिथे सुखी असलेल्या त्याला धम्मपदे आपोआपच स्पष्टपणे आठवतात. जरी ऋद्धीमान व चित्तावर ताबा मिळवलेला एखादा भिक्खू देवसभेत धम्मदेशना करत नसला, तरी एखादा देवपुत्र देवसभेत धम्मदेशना करतो. त्याला असे वाटते – ‘हा तोच धम्म आणि विनय आहे, ज्यामध्ये मी पूर्वी ब्रह्मचर्य पाळले होते.’ भिक्खूहो, स्मृतीचा उदय होण्यास वेळ लागतो, परंतु नंतर तो प्राणी त्वरित विशेष गतीला प्राप्त होतो. भिक्खूहो, श्रवणानुगत असलेल्या, वाणीने परिचित असलेल्या, मनाने चिंतन केलेल्या आणि दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेल्या धम्मांचा हा तिसरा आणीशंस (फायदा) अपेक्षित आहे.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Tassa te dhammā sotānugatā honti, vacasā paricitā, manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā. So muṭṭhassati kālaṃ kurumāno aññataraṃ devanikāyaṃ upapajjati. Tassa tattha na heva kho sukhino dhammapadā plavanti, napi bhikkhu iddhimā cetovasippatto devaparisāyaṃ dhammaṃ deseti, napi devaputto devaparisāyaṃ [Pg.507] dhammaṃ deseti; api ca kho opapātiko opapātikaṃ sāreti – ‘sarasi tvaṃ, mārisa, sarasi tvaṃ, mārisa, yattha mayaṃ pubbe brahmacariyaṃ acarimhā’ti. So evamāha – ‘sarāmi, mārisa, sarāmi, mārisā’ti. Dandho, bhikkhave, satuppādo; atha so satto khippaṃyeva visesagāmī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, dve sahāyakā sahapaṃsukīḷikā. Te kadāci karahaci aññamaññaṃ samāgaccheyyuṃ. Añño pana sahāyako sahāyakaṃ evaṃ vadeyya – ‘idampi, samma, sarasi, idampi, samma, sarasī’ti. So evaṃ vadeyya – ‘sarāmi, samma, sarāmi, sammā’ti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ. Tassa te dhammā sotānugatā honti, vacasā paricitā, manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā. So muṭṭhassati kālaṃ kurumāno aññataraṃ devanikāyaṃ upapajjati. Tassa tattha na heva kho sukhino dhammapadā plavanti, napi bhikkhu iddhimā cetovasippatto devaparisāyaṃ dhammaṃ deseti, napi devaputto devaparisāyaṃ dhammaṃ deseti; api ca kho opapātiko opapātikaṃ sāreti – ‘sarasi tvaṃ, mārisa, sarasi tvaṃ, mārisa, yattha mayaṃ pubbe brahmacariyaṃ acarimhā’ti. So evamāha – ‘sarāmi, mārisa, sarāmi, mārisā’ti. Dandho, bhikkhave, satuppādo; atha kho so satto khippaṃyeva visesagāmī hoti. Sotānugatānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ, vacasā paricitānaṃ, manasānupekkhitānaṃ, diṭṭhiyā suppaṭividdhānaṃ ayaṃ catuttho ānisaṃso pāṭikaṅkho. Sotānugatānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ, vacasā paricitānaṃ, manasānupekkhitānaṃ diṭṭhiyā suppaṭividdhānaṃ ime cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti. Paṭhamaṃ.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू धम्माचा अभ्यास करतो – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. त्याचे ते धम्म श्रवणानुगत असतात, वाणीने परिचित असतात, मनाने चिंतन केलेले असतात आणि दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेले असतात. तो स्मृती गमावून मृत्यू पावतो आणि एखाद्या देवलोकात उत्पन्न होतो. तिथे सुखी असलेल्या त्याला धम्मपदे आपोआपच स्पष्टपणे आठवतात. तिथे ऋद्धीमान व चित्तावर ताबा मिळवलेला एखादा भिक्खूही देवसभेत धम्मदेशना करत नाही, आणि एखादा देवपुत्रही देवसभेत धम्मदेशना करत नाही; परंतु एखादा औपपातिक (देवपुत्र) दुसऱ्या औपपातिकाला आठवण करून देतो – ‘मित्रा, तुला आठवते का? मित्रा, तुला आठवते का, जिथे आपण पूर्वी ब्रह्मचर्य पाळले होते?’ तो म्हणतो – ‘मित्रा, मला आठवते. मित्रा, मला आठवते.’ भिक्खूहो, स्मृतीचा उदय होण्यास वेळ लागतो, परंतु नंतर तो प्राणी त्वरित विशेष गतीला प्राप्त होतो. ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो, धुळीत एकत्र खेळणारे दोन मित्र असतात. ते कधीतरी एकमेकांना भेटतात. मग एक मित्र दुसऱ्या मित्राला म्हणतो – ‘मित्रा, तुला हे आठवते का? मित्रा, तुला हे आठवते का?’ तो म्हणतो – ‘मित्रा, मला आठवते. मित्रा, मला आठवते.’ तशाच प्रकारे, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू धम्माचा अभ्यास करतो – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. त्याचे ते धम्म श्रवणानुगत असतात, वाणीने परिचित असतात, मनाने चिंतन केलेले असतात आणि दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेले असतात. तो स्मृती गमावून मृत्यू पावतो आणि एखाद्या देवलोकात उत्पन्न होतो. तिथे सुखी असलेल्या त्याला धम्मपदे आपोआपच स्पष्टपणे आठवतात. तिथे ऋद्धीमान व चित्तावर ताबा मिळवलेला एखादा भिक्खूही देवसभेत धम्मदेशना करत नाही, आणि एखादा देवपुत्रही देवसभेत धम्मदेशना करत नाही; परंतु एखादा औपपातिक दुसऱ्या औपपातिकाला आठवण करून देतो – ‘मित्रा, तुला आठवते का? मित्रा, तुला आठवते का, जिथे आपण पूर्वी ब्रह्मचर्य पाळले होते?’ तो म्हणतो – ‘मित्रा, मला आठवते. मित्रा, मला आठवते.’ भिक्खूहो, स्मृतीचा उदय होण्यास वेळ लागतो, परंतु नंतर तो प्राणी त्वरित विशेष गतीला प्राप्त होतो. भिक्खूहो, श्रवणानुगत असलेल्या, वाणीने परिचित असलेल्या, मनाने चिंतन केलेल्या आणि दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेल्या धम्मांचा हा चौथा आणीशंस (फायदा) अपेक्षित आहे. भिक्खूहो, श्रवणानुगत असलेल्या, वाणीने परिचित असलेल्या, मनाने चिंतन केलेल्या आणि दृष्टीने चांगल्या प्रकारे भेदलेल्या धम्मांचे हे चार आणीशंस (फायदे) अपेक्षित आहेत.” पहिले सुत्त समाप्त.

---

2. Ṭhānasuttaṃ

२. ठाणसुत्त (स्थान सूत्र)

---

192. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, ṭhānāni catūhi ṭhānehi veditabbāni. Katamāni cattāri? Saṃvāsena, bhikkhave, sīlaṃ veditabbaṃ, tañca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññena. Saṃvohārena, bhikkhave, soceyyaṃ veditabbaṃ, tañca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññena. Āpadāsu, bhikkhave, thāmo veditabbo, so ca kho dīghena addhunā[Pg.508], na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññena. Sākacchāya, bhikkhave, paññā veditabbā, sā ca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññenāti.

१९२. “भिक्खूहो, ही चार स्थाने (गोष्टी) चार कारणांनी (प्रसंगांनी) जाणून घेतली पाहिजेत. ती चार कोणती? भिक्खूहो, एकत्र राहण्याने (सहवासाने) शील जाणून घेतले पाहिजे, आणि तेही दीर्घकाळानंतर, थोड्या काळात नाही; लक्ष देणाऱ्याने, दुर्लक्ष करणाऱ्याने नाही; प्रज्ञावंताने, प्रज्ञाहीनाने नाही. भिक्खूहो, व्यवहाराने (देवाणघेवाणीने) शुचिता (प्रामाणिकपणा) जाणून घेतली पाहिजे, आणि तीही दीर्घकाळानंतर, थोड्या काळात नाही; लक्ष देणाऱ्याने, दुर्लक्ष करणाऱ्याने नाही; प्रज्ञावंताने, प्रज्ञाहीनाने नाही. भिक्खूहो, आपत्तीच्या वेळी (संकटात) मानसिक बळ (धैर्य) जाणून घेतले पाहिजे, आणि तेही दीर्घकाळानंतर, थोड्या काळात नाही; लक्ष देणाऱ्याने, दुर्लक्ष करणाऱ्याने नाही; प्रज्ञावंताने, प्रज्ञाहीनाने नाही. भिक्खूहो, चर्चेने (संवादाने) प्रज्ञा जाणून घेतली पाहिजे, आणि तीही दीर्घकाळानंतर, थोड्या काळात नाही; लक्ष देणाऱ्याने, दुर्लक्ष करणाऱ्याने नाही; प्रज्ञावंताने, प्रज्ञाहीनाने नाही.”

---

‘‘‘Saṃvāsena, bhikkhave, sīlaṃ veditabbaṃ, tañca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññenā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, puggalo puggalena saddhiṃ saṃvasamāno evaṃ jānāti – ‘dīgharattaṃ kho ayamāyasmā khaṇḍakārī chiddakārī sabalakārī kammāsakārī, na santatakārī na santatavutti ; sīlesu dussīlo ayamāyasmā, nāyamāyasmā sīlavā’’’ti.

“‘भिक्षूंनो, सहवासाने शील जाणता येते, आणि तेही दीर्घ काळाने, थोड्या काळाने नाही; मनन करणाऱ्याने, मनन न करणाऱ्याने नाही; प्रज्ञावंताने, प्रज्ञाहीनाने नाही’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? येथे, भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य दुसऱ्या मनुष्यासोबत एकत्र राहत असताना असे जाणतो – ‘दीर्घकाळापासून हे आयुष्यमान (शीलाच्या बाबतीत) खंडित करणारे, सच्छिद्र करणारे, डागाळलेले आणि मळकट वर्तन करणारे आहेत; ते सातत्याने आचरण करणारे नाहीत, सातत्यपूर्ण वृत्तीचे नाहीत. हे आयुष्यमान दुःशील आहेत, हे आयुष्यमान शीलवान नाहीत.’ ”

---

‘‘‘Idha pana, bhikkhave, puggalo puggalena saddhiṃ saṃvasamāno evaṃ jānāti – ‘dīgharattaṃ kho ayamāyasmā akhaṇḍakārī acchiddakārī asabalakārī akammāsakārī santatakārī santatavutti; sīlesu sīlavā ayamāyasmā, nāyamāyasmā dussīlo’ti. ‘Saṃvāsena, bhikkhave, sīlaṃ veditabbaṃ, tañca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññenā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“पण येथे, भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य दुसऱ्या मनुष्यासोबत एकत्र राहत असताना असे जाणतो – ‘दीर्घकाळापासून हे आयुष्यमान अखंडित, छिद्ररहित, निष्कलंक आणि डाग नसलेले वर्तन करणारे आहेत; ते सातत्याने आचरण करणारे आणि सातत्यपूर्ण वृत्तीचे आहेत. हे आयुष्यमान शीलवान आहेत, हे आयुष्यमान दुःशील नाहीत.’ ‘भिक्षूंनो, सहवासाने शील जाणता येते, आणि तेही दीर्घ काळाने, थोड्या काळाने नाही; मनन करणाऱ्याने, मनन न करणाऱ्याने नाही; प्रज्ञावंताने, प्रज्ञाहीनाने नाही’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.”

---

‘‘‘Saṃvohārena, bhikkhave, soceyyaṃ veditabbaṃ, tañca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññenā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, puggalo puggalena saddhiṃ saṃvoharamāno evaṃ jānāti – ‘aññathā kho ayamāyasmā ekena eko voharati, aññathā dvīhi, aññathā tīhi, aññathā sambahulehi; vokkamati ayamāyasmā purimavohārā pacchimavohāraṃ; aparisuddhavohāro ayamāyasmā, nāyamāyasmā parisuddhavohāro’’’ti.

“‘भिक्षूंनो, व्यवहाराने शुचिता जाणता येते, आणि तीही दीर्घ काळाने, थोड्या काळाने नाही; मनन करणाऱ्याने, मनन न करणाऱ्याने नाही; प्रज्ञावंताने, प्रज्ञाहीनाने नाही’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? येथे, भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य दुसऱ्या मनुष्यासोबत व्यवहार करत असताना असे जाणतो – ‘हे आयुष्यमान एका व्यक्तीशी एकांतात एका प्रकारे बोलतात, दोघांशी दुसऱ्या प्रकारे, तिघांशी वेगळ्या प्रकारे आणि अनेकांशी आणखी वेगळ्या प्रकारे बोलतात. हे आयुष्यमान आपल्या आधीच्या बोलण्यापासून नंतरच्या बोलण्यात बदल करतात. हे आयुष्यमान अपवित्र व्यवहाराचे आहेत, हे आयुष्यमान पवित्र व्यवहाराचे नाहीत.’ ”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, puggalo puggalena saddhiṃ saṃvoharamāno evaṃ jānāti – ‘yatheva kho ayamāyasmā ekena eko voharati, tathā dvīhi, tathā tīhi, tathā sambahulehi. Nāyamāyasmā vokkamati purimavohārā pacchimavohāraṃ; parisuddhavohāro ayamāyasmā, nāyamāyasmā aparisuddhavohāro’ti[Pg.509]. ‘Saṃvohārena, bhikkhave, soceyyaṃ veditabbaṃ, tañca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññenā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“पण येथे, भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य दुसऱ्या मनुष्यासोबत व्यवहार करत असताना असे जाणतो – ‘हे आयुष्यमान एका व्यक्तीशी एकांतात जसे बोलतात, तसेच दोघांशी, तसेच तिघांशी आणि तसेच अनेकांशी बोलतात. हे आयुष्यमान आपल्या आधीच्या बोलण्यापासून नंतरच्या बोलण्यात बदल करत नाहीत. हे आयुष्यमान पवित्र व्यवहाराचे आहेत, हे आयुष्यमान अपवित्र व्यवहाराचे नाहीत.’ ‘भिक्षूंनो, व्यवहाराने शुचिता जाणता येते, आणि तीही दीर्घ काळाने, थोड्या काळाने नाही; मनन करणाऱ्याने, मनन न करणाऱ्याने नाही; प्रज्ञावंताने, प्रज्ञाहीनाने नाही’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.”

---

‘‘‘Āpadāsu, bhikkhave, thāmo veditabbo, so ca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññenā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco ñātibyasanena vā phuṭṭho samāno, bhogabyasanena vā phuṭṭho samāno, rogabyasanena vā phuṭṭho samāno na iti paṭisañcikkhati – ‘tathābhūto kho ayaṃ lokasannivāso tathābhūto ayaṃ attabhāvapaṭilābho yathābhūte lokasannivāse yathābhūte attabhāvapaṭilābhe aṭṭha lokadhammā lokaṃ anuparivattanti loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati – lābho ca, alābho ca, yaso ca, ayaso ca, nindā ca, pasaṃsā ca, sukhañca, dukkhañcā’ti. So ñātibyasanena vā phuṭṭho samāno bhogabyasanena vā phuṭṭho samāno rogabyasanena vā phuṭṭho samāno socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati.

“‘भिक्षूंनो, आपत्तींमध्ये मनोधैर्य जाणता येते, आणि तेही दीर्घ काळाने, थोड्या काळाने नाही; मनन करणाऱ्याने, मनन न करणाऱ्याने नाही; प्रज्ञावंताने, प्रज्ञाहीनाने नाही’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? येथे, भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य नातेवाईकांच्या नाशाने, किंवा संपत्तीच्या नाशाने, किंवा रोगाच्या संकटाने ग्रस्त असताना असा विचार करत नाही – ‘हा लोकनिवास असाच आहे, हा आत्मभाव-लाभ असाच आहे. या लोकनिवासात आणि आत्मभाव-लाभात आठ लोकधर्म जगाच्या मागे फिरतात आणि जग या आठ लोकधर्मांच्या मागे फिरते – लाभ आणि अलाभ, यश आणि अपयश, निंदा आणि प्रशंसा, सुख आणि दुःख.’ तो नातेवाईकांच्या नाशाने, संपत्तीच्या नाशाने किंवा रोगाच्या संकटाने ग्रस्त होऊन शोक करतो, कष्टी होतो, विलाप करतो, छाती बडवून रडतो आणि अत्यंत संभ्रमात पडतो.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco ñātibyasanena vā phuṭṭho samāno bhogabyasanena vā phuṭṭho samāno rogabyasanena vā phuṭṭho samāno iti paṭisañcikkhati – ‘tathābhūto kho ayaṃ lokasannivāso tathābhūto ayaṃ attabhāvapaṭilābho yathābhūte lokasannivāse yathābhūte attabhāvapaṭilābhe aṭṭha lokadhammā lokaṃ anuparivattanti loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati – lābho ca, alābho ca, yaso ca, ayaso ca, nindā ca, pasaṃsā ca, sukhañca, dukkhañcā’ti. So ñātibyasanena vā phuṭṭho samāno bhogabyasanena vā phuṭṭho samāno rogabyasanena vā phuṭṭho samāno na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. ‘Āpadāsu, bhikkhave, thāmo veditabbo, so ca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññenā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“पण येथे, भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य नातेवाईकांच्या नाशाने, किंवा संपत्तीच्या नाशाने, किंवा रोगाच्या संकटाने ग्रस्त असताना असा विचार करतो – ‘हा लोकनिवास असाच आहे, हा आत्मभाव-लाभ असाच आहे. या लोकनिवासात आणि आत्मभाव-लाभात आठ लोकधर्म जगाच्या मागे फिरतात आणि जग या आठ लोकधर्मांच्या मागे फिरते – लाभ आणि अलाभ, यश आणि अपयश, निंदा आणि प्रशंसा, सुख आणि दुःख.’ तो नातेवाईकांच्या नाशाने, संपत्तीच्या नाशाने किंवा रोगाच्या संकटाने ग्रस्त होऊनही शोक करत नाही, कष्टी होत नाही, विलाप करत नाही, छाती बडवून रडत नाही आणि संभ्रमात पडत नाही. ‘भिक्षूंनो, आपत्तींमध्ये मनोधैर्य जाणता येते, आणि तेही दीर्घ काळाने, थोड्या काळाने नाही; मनन करणाऱ्याने, मनन न करणाऱ्याने नाही; प्रज्ञावंताने, प्रज्ञाहीनाने नाही’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भात म्हटले गेले आहे.”

---

‘‘‘Sākacchāya, bhikkhave, paññā veditabbā, sā ca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññenā’ti[Pg.510], iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, puggalo puggalena saddhiṃ sākacchāyamāno evaṃ jānāti – ‘yathā kho imassa āyasmato ummaggo yathā ca abhinīhāro yathā ca pañhāsamudāhāro, duppañño ayamāyasmā, nāyamāyasmā paññavā. Taṃ kissa hetu? Tathā hi ayamāyasmā na ceva gambhīraṃ atthapadaṃ udāharati santaṃ paṇītaṃ atakkāvacaraṃ nipuṇaṃ paṇḍitavedanīyaṃ. Yañca ayamāyasmā dhammaṃ bhāsati tassa ca nappaṭibalo saṃkhittena vā vitthārena vā atthaṃ ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ. Duppañño ayamāyasmā, nāyamāyasmā paññavā’’’ti.

“‘भिक्षूंनो, चर्चेने प्रज्ञा जाणता येते, आणि तीही दीर्घ काळाने, थोड्या काळाने नाही; मनन करणाऱ्याने, मनन न करणाऱ्याने नाही; प्रज्ञावंताने, प्रज्ञाहीनाने नाही’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? येथे, भिक्षूंनो, एखादा मनुष्य दुसऱ्या मनुष्यासोबत चर्चा करत असताना असे जाणतो – ‘ज्या प्रकारे या आयुष्यमानांची प्रश्नांची मांडणी, विचार करण्याची पद्धत आणि प्रश्न विचारण्याची पद्धत आहे, त्यावरून हे आयुष्यमान प्रज्ञाहीन आहेत, प्रज्ञावंत नाहीत. ते कोणत्या कारणाने? कारण हे आयुष्यमान गंभीर, शांत, श्रेष्ठ, तर्कातीत, सूक्ष्म आणि विद्वानांनाच समजण्याजोगे अर्थपूर्ण शब्द उच्चारत नाहीत. आणि हे आयुष्यमान ज्या धर्माचा उपदेश करतात, त्याचा अर्थ संक्षेपाने किंवा विस्ताराने सांगण्यास, शिकवण्यास, प्रस्थापित करण्यास, उघड करण्यास, विभागण्यास आणि स्पष्ट करण्यास ते समर्थ नाहीत. हे आयुष्यमान प्रज्ञाहीन आहेत, हे आयुष्यमान प्रज्ञावंत नाहीत.’ ”

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, cakkhumā puriso udakarahadassa tīre ṭhito passeyya parittaṃ macchaṃ ummujjamānaṃ. Tassa evamassa – ‘yathā kho imassa macchassa ummaggo yathā ca ūmighāto yathā ca vegāyitattaṃ, paritto ayaṃ maccho, nāyaṃ maccho mahanto’ti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, puggalo puggalena saddhiṃ sākacchāyamāno evaṃ jānāti – ‘yathā kho imassa āyasmato ummaggo yathā ca abhinīhāro yathā ca pañhāsamudāhāro, duppañño ayamāyasmā, nāyamāyasmā paññavā. Taṃ kissa hetu? Tathā hi ayamāyasmā na ceva gambhīraṃ atthapadaṃ udāharati santaṃ paṇītaṃ atakkāvacaraṃ nipuṇaṃ paṇḍitavedanīyaṃ. Yañca ayamāyasmā dhammaṃ bhāsati, tassa ca na paṭibalo saṃkhittena vā vitthārena vā atthaṃ ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ. Duppañño ayamāyasmā, nāyamāyasmā paññavā’’’ti.

“भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे दृष्टी असलेला एखादा माणूस तलावाच्या काठावर उभा राहून पाण्यावर वर येणारा एक लहान मासा पाहील. त्याला असे वाटेल – ‘ज्या प्रकारे या माशाचे वर येणे आहे, ज्या प्रकारे त्याने निर्माण केलेल्या लाटा आहेत आणि ज्या प्रकारे त्याचा वेग आहे, त्यावरून हा मासा लहान आहे, हा मासा मोठा नाही.’ याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जेव्हा एखादा व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीशी चर्चा करतो, तेव्हा त्याला असे समजते – ‘ज्या प्रकारे या आयुष्यमानांचे प्रवृत्त होणे, मांडणी करणे आणि प्रश्न विचारणे आहे, त्यावरून हे आयुष्यमान प्रज्ञाहीन आहेत, हे आयुष्यमान प्रज्ञावान नाहीत.’ त्याचे कारण काय? कारण हे आयुष्यमान गंभीर, शांत, प्रणीत, तर्काच्या पलीकडचे, निपुण आणि पंडितांनाच समजण्याजोगे असलेले अर्थपूर्ण वचन (अत्थपद) उच्चारत नाहीत. आणि हे आयुष्यमान ज्या धम्माचा उपदेश करतात, त्याचा अर्थ थोडक्यात किंवा सविस्तरपणे सांगण्यास, उपदेशिण्यास, प्रज्ञापित करण्यास, प्रस्थापित करण्यास, उघड करण्यास, विश्लेषण करण्यास आणि स्पष्ट करण्यास ते समर्थ नाहीत. हे आयुष्यमान प्रज्ञाहीन आहेत, हे आयुष्यमान प्रज्ञावान नाहीत.”

---

‘‘Idha pana, bhikkhave, puggalo puggalena saddhiṃ sākacchāyamāno evaṃ jānāti – ‘yathā kho imassa āyasmato ummaggo yathā ca abhinīhāro yathā ca pañhāsamudāhāro, paññavā ayamāyasmā, nāyamāyasmā duppañño. Taṃ kissa hetu? Tathā hi ayamāyasmā gambhīrañceva atthapadaṃ udāharati santaṃ paṇītaṃ atakkāvacaraṃ nipuṇaṃ paṇḍitavedanīyaṃ. Yañca ayamāyasmā dhammaṃ bhāsati, tassa ca paṭibalo saṃkhittena vā vitthārena vā atthaṃ ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ. Paññavā ayamāyasmā, nāyamāyasmā duppañño’’’ti.

“परंतु, भिक्खूहो, या जगात जेव्हा एखादा व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीशी चर्चा करतो, तेव्हा त्याला असे समजते – ‘ज्या प्रकारे या आयुष्यमानांचे प्रवृत्त होणे, मांडणी करणे आणि प्रश्न विचारणे आहे, त्यावरून हे आयुष्यमान प्रज्ञावान आहेत, हे आयुष्यमान प्रज्ञाहीन नाहीत.’ त्याचे कारण काय? कारण हे आयुष्यमान गंभीर, शांत, प्रणीत, तर्काच्या पलीकडचे, निपुण आणि पंडितांनाच समजण्याजोगे असलेले अर्थपूर्ण वचन उच्चारतात. आणि हे आयुष्यमान ज्या धम्माचा उपदेश करतात, त्याचा अर्थ थोडक्यात किंवा सविस्तरपणे सांगण्यास, उपदेशिण्यास, प्रज्ञापित करण्यास, प्रस्थापित करण्यास, उघड करण्यास, विश्लेषण करण्यास आणि स्पष्ट करण्यास ते समर्थ आहेत. हे आयुष्यमान प्रज्ञावान आहेत, हे आयुष्यमान प्रज्ञाहीन नाहीत.”

---

‘‘Seyyathāpi[Pg.511], bhikkhave, cakkhumā puriso udakarahadassa tīre ṭhito passeyya mahantaṃ macchaṃ ummujjamānaṃ. Tassa evamassa – ‘yathā kho imassa macchassa ummaggo yathā ca ūmighāto yathā ca vegāyitattaṃ, mahanto ayaṃ maccho, nāyaṃ maccho paritto’ti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, puggalo puggalena saddhiṃ sākacchāyamāno evaṃ jānāti – ‘yathā kho imassa āyasmato ummaggo yathā ca abhinīhāro yathā ca pañhāsamudāhāro, paññavā ayamāyasmā, nāyamāyasmā duppañño. Taṃ kissa hetu? Tathā hi ayamāyasmā gambhīrañceva atthapadaṃ udāharati santaṃ paṇītaṃ atakkāvacaraṃ nipuṇaṃ paṇḍitavedanīyaṃ. Yañca ayamāyasmā dhammaṃ bhāsati, tassa ca paṭibalo saṃkhittena vā vitthārena vā atthaṃ ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ. Paññavā ayamāyasmā, nāyamāyasmā duppañño’ti.

“ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो, दृष्टी असलेला एखादा माणूस तलावाच्या काठावर उभा राहून पाण्यावर वर येणारा एक मोठा मासा पाहील. त्याला असे वाटेल – ‘ज्या प्रकारे या माशाचे वर येणे आहे, ज्या प्रकारे त्याने निर्माण केलेल्या लाटा आहेत आणि ज्या प्रकारे त्याचा वेग आहे, त्यावरून हा मासा मोठा आहे, हा मासा लहान नाही.’ याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जेव्हा एखादा व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीशी चर्चा करतो, तेव्हा त्याला असे समजते – ‘ज्या प्रकारे या आयुष्यमानांचे प्रवृत्त होणे, मांडणी करणे आणि प्रश्न विचारणे आहे, त्यावरून हे आयुष्यमान प्रज्ञावान आहेत, हे आयुष्यमान प्रज्ञाहीन नाहीत.’ त्याचे कारण काय? कारण हे आयुष्यमान गंभीर, शांत, प्रणीत, तर्काच्या पलीकडचे, निपुण आणि पंडितांनाच समजण्याजोगे असलेले अर्थपूर्ण वचन उच्चारतात. आणि हे आयुष्यमान ज्या धम्माचा उपदेश करतात, त्याचा अर्थ थोडक्यात किंवा सविस्तरपणे सांगण्यास, उपदेशिण्यास, प्रज्ञापित करण्यास, प्रस्थापित करण्यास, उघड करण्यास, विश्लेषण करण्यास आणि स्पष्ट करण्यास ते समर्थ आहेत. हे आयुष्यमान प्रज्ञावान आहेत, हे आयुष्यमान प्रज्ञाहीन नाहीत.’”

---

‘‘‘Sākacchāya, bhikkhave, paññā veditabbā, sā ca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññenā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cattāri ṭhānāni imehi catūhi ṭhānehi veditabbānī’’ti. Dutiyaṃ.

“‘भिक्खूहो, चर्चेद्वारे प्रज्ञा ओळखली जाऊ शकते, आणि तीसुद्धा दीर्घकाळ सहवास केल्यावरच, थोड्या वेळात नाही; मनन करणाऱ्यालाच ती समजते, मनन न करणाऱ्याला नाही; आणि प्रज्ञावानालाच ती समजते, प्रज्ञाहीनाला नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच संदर्भाला अनुसरून म्हटले गेले आहे. भिक्खूहो, या चार गोष्टी या चार कारणांवरून ओळखल्या जाऊ शकतात.”

---

3. Bhaddiyasuttaṃ

३. भद्दिय सुत्त

---

193. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhaddiyo licchavi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho bhaddiyo licchavi bhagavantaṃ etadavoca –

१९३. एकदा भगवान वैशाली येथील महावनातील कुटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा भद्दिय लिच्छवी जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला भद्दिय लिच्छवी भगवंतांना म्हणाला –

---

‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘māyāvī samaṇo gotamo āvaṭṭaniṃ māyaṃ jānāti yāya aññatitthiyānaṃ sāvake āvaṭṭetī’ti. Ye te, bhante, evamāhaṃsu – ‘māyāvī samaṇo gotamo āvaṭṭaniṃ māyaṃ jānāti yāya aññatitthiyānaṃ sāvake āvaṭṭetī’ti, kacci te, bhante, bhagavato vuttavādino, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa ca anudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānupāto gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchati, anabbhakkhātukāmā hi mayaṃ, bhante, bhagavanta’’nti?

“भंते, मी असे ऐकले आहे की – ‘श्रमण गोतम हे मायावी आहेत, ते लोकांना आपल्याकडे वळवून घेण्याची विद्या जाणतात, ज्याद्वारे ते इतर पंथांच्या श्रावकांना आपल्याकडे वळवून घेतात.’ भंते, जे लोक असे म्हणतात की – ‘श्रमण गोतम हे मायावी आहेत, ते लोकांना आपल्याकडे वळवून घेण्याची विद्या जाणतात, ज्याद्वारे ते इतर पंथांच्या श्रावकांना आपल्याकडे वळवून घेतात,’ ते भगवंतांच्या वचनांचे योग्य प्रकारे कथन करत आहेत का? ते भगवंतांवर खोटा आरोप तर करत नाहीत ना? ते धम्मानुसारच स्पष्टीकरण देत आहेत ना, जेणेकरून त्यांच्या विधानावर कोणतीही रास्त टीका किंवा निंदेला जागा राहणार नाही? कारण भंते, आमची भगवंतांवर खोटा आरोप करण्याची मुळीच इच्छा नाही.”

---

‘‘Etha [Pg.512] tumhe, bhaddiya, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā ‘samaṇo no garū’ti. Yadā tumhe, bhaddiya, attanāva jāneyyātha – ‘ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā viññugarahitā, ime dhammā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantī’ti, atha tumhe, bhaddiya, pajaheyyātha.

“या, भद्दिय! केवळ ऐकीव गोष्टींवरून स्वीकार करू नका, परंपरेने चालत आले आहे म्हणून स्वीकार करू नका, ‘असे म्हटले जाते’ म्हणून स्वीकार करू नका, आपल्या धर्मग्रंथांशी सुसंगत आहे म्हणून स्वीकार करू नका, केवळ तर्कावर आधारित आहे म्हणून स्वीकार करू नका, केवळ अनुमानाने स्वीकार करू नका, केवळ बाह्य आकाराचा विचार करून स्वीकार करू नका, स्वतःच्या विचारसरणीशी व मताशी जुळणारे आहे म्हणून स्वीकार करू नका, सांगणारा व्यक्ती योग्य वाटतो म्हणून स्वीकार करू नका, किंवा ‘हे श्रमण आमचे गुरू आहेत’ या विचाराने स्वीकार करू नका. भद्दिय, जेव्हा तुम्ही स्वतः हे जाणाल की – ‘हे धर्म अकुशल आहेत, हे धर्म सदोष आहेत, हे धर्म विद्वानांकडून निंदिले गेले आहेत, हे धर्म पूर्णपणे स्वीकारल्यास व आचरणात आणल्यास अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात,’ तेव्हा भद्दिय, तुम्ही त्यांचा त्याग करा.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaddiya, lobho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti? ‘‘Ahitāya, bhante’’. ‘‘Luddho panāyaṃ, bhaddiya, purisapuggalo lobhena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti yaṃsa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’.

“भद्दिय, तुम्हाला काय वाटते? माणसाच्या मनात निर्माण होणारा लोभ त्याच्या हितासाठी निर्माण होतो की अहितासाठी?” “अहितासाठी, भंते.” “भद्दिय, लोभी झालेला माणूस, लोभाने ग्रासलेला आणि ज्याचे चित्त लोभाच्या आहारी गेले आहे, तो प्राणांची हिंसा करतो, न दिलेले घेतो, परस्त्रीगमन करतो, असत्य बोलतो आणि दुसऱ्यालाही तसेच करण्यास प्रवृत्त करतो. हे कृत्य त्याला दीर्घकाळापर्यंत अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरेल ना?” “होय, भंते.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaddiya, doso purisassa…pe… moho purisassa…pe… sārambho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti? ‘‘Ahitāya, bhante’’. ‘‘Sāraddho panāyaṃ, bhaddiya, purisapuggalo sārambhena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti yaṃsa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’.

“भद्दिय, तुम्हाला काय वाटते? माणसाच्या मनात निर्माण होणारा द्वेष... मोह... आणि वैरभाव त्याच्या हितासाठी निर्माण होतो की अहितासाठी?” “अहितासाठी, भंते.” “भद्दिय, वैरभावाने ग्रासलेला माणूस, वैरभावाने दडपलेला आणि ज्याचे चित्त त्याच्या आहारी गेले आहे, तो प्राणांची हिंसा करतो, न दिलेले घेतो, परस्त्रीगमन करतो, असत्य बोलतो आणि दुसऱ्यालाही तसेच करण्यास प्रवृत्त करतो. हे कृत्य त्याला दीर्घकाळापर्यंत अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरेल ना?” “होय, भंते.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaddiya, ime dhammā kusalā vā akusalā vā’’ti? ‘‘Akusalā, bhante’’. ‘‘Sāvajjā vā anavajjā vā’’ti? ‘‘Sāvajjā, bhante’’. ‘‘Viññugarahitā vā viññuppasatthā vā’’ti? ‘‘Viññugarahitā, bhante’’. ‘‘Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, no vā? Kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Evaṃ no ettha hotī’’ti.

“भद्दिय, तुला काय वाटते? हे धर्म कुशल आहेत की अकुशल?” “अकुशल, भन्ते.” “ते सदोष आहेत की निर्दोष?” “सदोष, भन्ते.” “विद्वानांद्वारे निंदिलेले आहेत की प्रशंसिलेले?” “विद्वानांद्वारे निंदिलेले, भन्ते.” “पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास, ते अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात की नाही? किंवा याविषयी तुमचे काय मत आहे?” “भन्ते, पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास, ते अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात. याविषयी आमचे असे मत आहे.”

---

‘‘Iti kho, bhaddiya, yaṃ taṃ te avocumhā – etha tumhe, bhaddiya, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā ‘samaṇo no garū’ti. Yadā tumhe, bhaddiya, attanāva jāneyyātha [Pg.513] – ‘ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā viññugarahitā, ime dhammā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantīti, atha tumhe, bhaddiya, pajaheyyāthā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“म्हणूनच, भद्दिय, आम्ही तुम्हाला जे सांगितले होते—'या, भद्दिय, केवळ ऐकीव गोष्टींवर विश्वास ठेवू नका, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींवर विश्वास ठेवू नका, 'असे ऐकिवात आहे' म्हणून विश्वास ठेवू नका, धर्मग्रंथांच्या अनुकूलतेवर विश्वास ठेवू नका, केवळ तर्कावर विश्वास ठेवू नका, केवळ अनुमानावर विश्वास ठेवू नका, केवळ बाह्य आकाराच्या विचाराने विश्वास ठेवू नका, स्वतःच्या पूर्वग्रहांच्या किंवा मतांच्या अनुकूलतेमुळे विश्वास ठेवू नका, वक्त्याच्या योग्यतेवर विश्वास ठेवू नका, किंवा 'हे श्रमण आमचे गुरू आहेत' म्हणून विश्वास ठेवू नका. भद्दिय, जेव्हा तुम्ही स्वतःच जाणाल की—'हे धर्म अकुशल आहेत, हे धर्म सदोष आहेत, हे धर्म विद्वानांद्वारे निंदित आहेत, हे धर्म पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात,' तेव्हा, भद्दिय, तुम्ही त्यांचा त्याग करावा'—असे जे म्हटले गेले होते, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले होते.”

---

‘‘Etha tumhe, bhaddiya, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā ‘samaṇo no garū’ti. Yadā tumhe, bhaddiya, attanāva jāneyyātha – ‘ime dhammā kusalā, ime dhammā anavajjā, ime dhammā viññuppasatthā, ime dhammā samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantī’ti, atha tumhe, bhaddiya, upasampajja vihareyyāthā’’ti.

“या, भद्दिय, केवळ ऐकीव गोष्टींवर विश्वास ठेवू नका, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींवर विश्वास ठेवू नका, 'असे ऐकिवात आहे' म्हणून विश्वास ठेवू नका, धर्मग्रंथांच्या अनुकूलतेवर विश्वास ठेवू नका, केवळ तर्कावर विश्वास ठेवू नका, केवळ अनुमानावर विश्वास ठेवू नका, केवळ बाह्य आकाराच्या विचाराने विश्वास ठेवू नका, स्वतःच्या पूर्वग्रहांच्या किंवा मतांच्या अनुकूलतेमुळे विश्वास ठेवू नका, वक्त्याच्या योग्यतेवर विश्वास ठेवू नका, किंवा 'हे श्रमण आमचे गुरू आहेत' म्हणून विश्वास ठेवू नका. भद्दिय, जेव्हा तुम्ही स्वतःच जाणाल की—'हे धर्म कुशल आहेत, हे धर्म निर्दोष आहेत, हे धर्म विद्वानांद्वारे प्रशंसित आहेत, हे धर्म पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतात,' तेव्हा, भद्दिय, तुम्ही ते प्राप्त करून (त्यांचे आचरण करून) विहरावे.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaddiya, alobho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti? ‘‘Hitāya, bhante’’. ‘‘Aluddho panāyaṃ, bhaddiya, purisapuggalo lobhena anabhibhūto apariyādinnacitto neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati, na paradāraṃ gacchati, na musā bhaṇati, parampi tathattāya na samādapeti yaṃ’sa hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’.

“भद्दिय, तुला काय वाटते? जेव्हा एखाद्या व्यक्तीच्या मनात अलोभ (लोभ नसणे) उत्पन्न होतो, तेव्हा तो त्याच्या हितासाठी उत्पन्न होतो की अहितासाठी?” “हितासाठी, भन्ते.” “भद्दिय, जो मनुष्य अलोभी असतो, जो लोभाने पराभूत झालेला नसतो, ज्याचे चित्त लोभाने ग्रासलेले नसते, तो प्राणाची हिंसा करत नाही, चोरी करत नाही, परस्त्रीगमन करत नाही, असत्य बोलत नाही आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करत नाही. हे आचरण त्याला दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरेल ना?” “होय, भन्ते.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaddiya, adoso purisassa…pe… amoho purisassa…pe… asārambho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti? ‘‘Hitāya, bhante’’. ‘‘Asāraddho panāyaṃ, bhaddiya, purisapuggalo sārambhena anabhibhūto apariyādinnacitto neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati, na paradāraṃ gacchati, na musā bhaṇati, parampi tathattāya na samādapeti yaṃ’sa hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’.

“भद्दिय, तुला काय वाटते? जेव्हा एखाद्या व्यक्तीच्या मनात अदोष (द्वेष नसणे) ...पे... अमोह (मोह नसणे) ...पे... असांरभ (उग्रता नसणे) उत्पन्न होतो, तेव्हा तो त्याच्या हितासाठी उत्पन्न होतो की अहितासाठी?” “हितासाठी, भन्ते.” “भद्दिय, जो मनुष्य उग्रता नसलेला असतो, जो उग्रतेने पराभूत झालेला नसतो, ज्याचे चित्त उग्रतेने ग्रासलेले नसते, तो प्राणाची हिंसा करत नाही, चोरी करत नाही, परस्त्रीगमन करत नाही, असत्य बोलत नाही आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करत नाही. हे आचरण त्याला दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरेल ना?” “होय, भन्ते.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhaddiya, ime dhammā kusalā vā akusalā vā’’ti? ‘‘Kusalā, bhante’’. ‘‘Sāvajjā vā anavajjā vā’’ti? ‘‘Anavajjā, bhante’’. ‘‘Viññugarahitā vā viññuppasatthā vā’’ti? ‘‘Viññuppasatthā, bhante’’. ‘‘Samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattanti no vā? Kathaṃ vā ettha hotī’’ti? ‘‘Samattā, bhante, samādinnā hitāya sukhāya saṃvattanti. Evaṃ no ettha hotī’’ti.

“भद्दिय, तुला काय वाटते? हे धर्म कुशल आहेत की अकुशल?” “कुशल, भन्ते.” “ते सदोष आहेत की निर्दोष?” “निर्दोष, भन्ते.” “विद्वानांद्वारे निंदिलेले आहेत की प्रशंसिलेले?” “विद्वानांद्वारे प्रशंसिलेले, भन्ते.” “पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास, ते हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतात की नाही? किंवा याविषयी तुमचे काय मत आहे?” “भन्ते, पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास, ते हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतात. याविषयी आमचे असे मत आहे.”

---

‘‘Iti [Pg.514] kho, bhaddiya, yaṃ taṃ te avocumhā – etha tumhe, bhaddiya, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā ‘samaṇo no garū’ti. Yadā tumhe, bhaddiya, attanāva jāneyyātha – ‘ime dhammā kusalā, ime dhammā anavajjā, ime dhammā viññuppasatthā, ime dhammā samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantīti, atha tumhe, bhaddiya, upasampajja vihareyyāthā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“म्हणूनच, भद्दिय, आम्ही तुम्हाला जे सांगितले होते—'या, भद्दिय, केवळ ऐकीव गोष्टींवर विश्वास ठेवू नका, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींवर विश्वास ठेवू नका, 'असे ऐकिवात आहे' म्हणून विश्वास ठेवू नका, धर्मग्रंथांच्या अनुकूलतेवर विश्वास ठेवू नका, केवळ तर्कावर विश्वास ठेवू नका, केवळ अनुमानावर विश्वास ठेवू नका, केवळ बाह्य आकाराच्या विचाराने विश्वास ठेवू नका, स्वतःच्या पूर्वग्रहांच्या किंवा मतांच्या अनुकूलतेमुळे विश्वास ठेवू नका, वक्त्याच्या योग्यतेवर विश्वास ठेवू नका, किंवा 'हे श्रमण आमचे गुरू आहेत' म्हणून विश्वास ठेवू नका. भद्दिय, जेव्हा तुम्ही स्वतःच जाणाल की—'हे धर्म कुशल आहेत, हे धर्म निर्दोष आहेत, हे धर्म विद्वानांद्वारे प्रशंसित आहेत, हे धर्म पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतात,' तेव्हा, भद्दिय, तुम्ही ते प्राप्त करून (त्यांचे आचरण करून) विहरावे'—असे जे म्हटले गेले होते, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले होते.”

---

‘‘Ye kho te, bhaddiya, loke santo sappurisā te sāvakaṃ evaṃ samādapenti – ‘ehi tvaṃ, ambho purisa, lobhaṃ vineyya viharāhi. Lobhaṃ vineyya viharanto na lobhajaṃ kammaṃ karissasi kāyena vācāya manasā. Dosaṃ vineyya viharāhi. Dosaṃ vineyya viharanto na dosajaṃ kammaṃ karissasi kāyena vācāya manasā. Mohaṃ vineyya viharāhi. Mohaṃ vineyya viharanto na mohajaṃ kammaṃ karissasi kāyena vācāya manasā. Sārambhaṃ vineyya viharāhi. Sārambhaṃ vineyya viharanto na sārambhajaṃ kammaṃ karissasi kāyena vācāya manasā’’’ti.

“भद्दिय, या जगात जे शांत सत्पुरुष आहेत, ते आपल्या शिष्यांना अशीच प्रेरणा देतात—'हे माणसा, ये, तू लोभाचा त्याग करून विहर. लोभाचा त्याग करून विहरताना तू काया, वाचा आणि मनाने लोभापासून उत्पन्न होणारे कोणतेही कर्म करणार नाहीस. द्वेषाचा त्याग करून विहर. द्वेषाचा त्याग करून विहरताना तू काया, वाचा आणि मनाने द्वेषापासून उत्पन्न होणारे कोणतेही कर्म करणार नाहीस. मोहाचा त्याग करून विहर. मोहाचा त्याग करून विहरताना तू काया, वाचा आणि मनाने मोहापासून उत्पन्न होणारे कोणतेही कर्म करणार नाहीस. उग्रतेचा त्याग करून विहर. उग्रतेचा त्याग करून विहरताना तू काया, वाचा आणि मनाने उग्रतेपासून उत्पन्न होणारे कोणतेही कर्म करणार नाहीस.'”

---

Evaṃ vutte bhaddiyo licchavi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante…pe… upāsakaṃ maṃ, bhante, bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

असे म्हटले असता, भद्दिय लिच्छवीने भगवंतांना असे म्हटले—“अतिशय सुंदर, भन्ते! ...पे... भन्ते, भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण गेलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.”

---

‘‘Api nu tāhaṃ, bhaddiya, evaṃ avacaṃ – ‘ehi me tvaṃ, bhaddiya, sāvako hohi; ahaṃ satthā bhavissāmī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃvādiṃ kho maṃ, bhaddiya, evamakkhāyiṃ eke samaṇabrāhmaṇā asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhanti – ‘māyāvī samaṇo gotamo āvaṭṭaniṃ māyaṃ jānāti yāya aññatitthiyānaṃ sāvake āvaṭṭetī’’’ti. ‘‘Bhaddikā, bhante, āvaṭṭanī māyā. Kalyāṇī, bhante, āvaṭṭanī māyā. Piyā me, bhante, ñātisālohitā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṃ, piyānampi me assa ñātisālohitānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sabbe cepi, bhante, khattiyā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṃ, sabbesampissa khattiyānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sabbe cepi, bhante, brāhmaṇā… vessā [Pg.515] … suddā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṃ, sabbesampissa suddānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

“भद्दिय, मी तुला कधी असे म्हटले होते का की—'ये भद्दिय, तू माझा शिष्य हो; मी तुझा शास्ता होईन'?” “नाही, भन्ते.” “परंतु भद्दिय, असे बोलणाऱ्या आणि अशा प्रकारे उपदेश करणाऱ्या माझ्यावर काही श्रमण आणि ब्राह्मण असत्य, निरर्थक, खोट्या आणि निराधार आरोपांनी आक्षेप घेतात की—'श्रमण गौतम हा एक जादूगार आहे, जो लोकांना वश करणारी विद्या (आवर्तनी माया) जाणतो, ज्याद्वारे तो इतर पंथांच्या शिष्यांना आपल्याकडे वळवतो.'” “भन्ते, ही वश करणारी विद्या तर खूपच चांगली आहे! भन्ते, ही वश करणारी विद्या कल्याणकारी आहे! भन्ते, जर माझ्या प्रिय नातेवाईकांनी आणि कुटुंबियांनी या वश करणाऱ्या विद्येने स्वतःला वळवून घेतले, तर ते माझ्या प्रिय नातेवाईकांसाठी आणि कुटुंबियांसाठी दीर्घकाळापर्यंत हिताचे आणि सुखाचे ठरेल. भन्ते, जर सर्व क्षत्रियांनी या वश करणाऱ्या विद्येने स्वतःला वळवून घेतले, तर ते सर्व क्षत्रियांसाठी दीर्घकाळापर्यंत हिताचे आणि सुखाचे ठरेल. भन्ते, जर सर्व ब्राह्मणांनी... वैश्यांनी... शूद्रांनी या वश करणाऱ्या विद्येने स्वतःला वळवून घेतले, तर ते त्या सर्व शूद्रांच्या दीर्घकाळापर्यंत हिताचे आणि सुखाचे ठरेल.”

---

‘‘Evametaṃ, bhaddiya, evametaṃ, bhaddiya! Sabbe cepi, bhaddiya, khattiyā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṃ akusaladhammappahānāya kusaladhammūpasampadāya, sabbesampissa khattiyānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sabbe cepi, bhaddiya, brāhmaṇā… vessā… suddā āvaṭṭeyyuṃ akusaladhammappahānāya kusaladhammūpasampadāya, sabbesampissa suddānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sadevako cepi, bhaddiya, loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṃ akusaladhammappahānāya kusaladhammūpasampadāya, sadevakassapissa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Ime cepi, bhaddiya, mahāsālā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṃ akusaladhammappahānāya kusaladhammūpasampadāya, imesampissa mahāsālānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya ( ). Ko pana vādo manussabhūtassā’’ti! Tatiyaṃ.

“हे भद्दिय, हे असेच आहे! हे भद्दिय, हे असेच आहे! जर सर्व क्षत्रिय अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांचे संपादन करण्यासाठी या परिवर्तनाने (आवर्त्तनीने) परिवर्तित झाले, तर ते सर्व क्षत्रियांसाठी दीर्घकाळापर्यंत हिताचे आणि सुखाचे ठरेल. जर सर्व ब्राह्मण... वैश्य... शूद्र अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांचे संपादन करण्यासाठी या परिवर्तनाने परिवर्तित झाले, तर ते सर्व शूद्रांसाठी दीर्घकाळापर्यंत हिताचे आणि सुखाचे ठरेल. जर देव, मार आणि ब्रह्मासहित हा लोक, श्रमण-ब्राह्मणांसह ही प्रजा आणि देव-मनुष्य अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांचे संपादन करण्यासाठी या परिवर्तनाने परिवर्तित झाले, तर देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकासाठी, श्रमण-ब्राह्मणांसह या प्रजेसाठी आणि देव-मनुष्यांसाठी ते दीर्घकाळापर्यंत हिताचे आणि सुखाचे ठरेल. हे भद्दिय, जर हे मोठे साल वृक्ष देखील अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांचे संपादन करण्यासाठी या परिवर्तनाने परिवर्तित झाले, तर या मोठ्या साल वृक्षांसाठी देखील ते दीर्घकाळापर्यंत हिताचे आणि सुखाचे ठरेल. मग मनुष्य झालेल्या व्यक्तीबद्दल काय सांगावे!” तिसरे.

---

4. Sāmugiyasuttaṃ

४. सामुगिय सुत्त

---

194. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando koliyesu viharati sāmugaṃ nāma koliyānaṃ nigamo. Atha kho sambahulā sāmugiyā koliyaputtā yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te sāmugiye koliyaputte āyasmā ānando etadavoca –

१९४. एका वेळी आयुष्यमान आनंद कोलिय देशात 'सामुग' नावाच्या कोलियांच्या नगरात (निगमात) विहार करत होते. तेव्हा सामुग नगरातील अनेक कोलियपुत्र जेथे आयुष्यमान आनंद होते तेथे आले; आल्यावर त्यांनी आयुष्यमान आनंदांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या सामुग नगरातील कोलियपुत्रांना आयुष्यमान आनंद म्हणाले –

---

‘‘Cattārimāni, byagghapajjā, pārisuddhipadhāniyaṅgāni tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātāni sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya. Katamāni cattāri? Sīlapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, cittapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, diṭṭhipārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, vimuttipārisuddhipadhāniyaṅgaṃ.

“हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, प्राण्यांच्या शुद्धीसाठी, शोक आणि रडणे-ओरडणे पार करण्यासाठी, दुःख आणि दौर्मनस्य (मानसिक क्लेश) नष्ट करण्यासाठी, सन्मार्गाच्या प्राप्तीसाठी आणि निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी ही चार परिशुद्धी-प्रधान-अंगे (परिशुद्धीसाठीच्या प्रयत्नांचे घटक) चांगल्या प्रकारे उपदेशिली आहेत. कोणती चार? शीलपरिशुद्धी-प्रधान-अंग, चित्तपरिशुद्धी-प्रधान-अंग, दृष्टीपरिशुद्धी-प्रधान-अंग आणि विमुक्तीपरिशुद्धी-प्रधान-अंग.

---

‘‘Katamañca[Pg.516], byagghapajjā, sīlapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ? Idha, byagghapajjā, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Ayaṃ vuccati, byagghapajjā, sīlapārisuddhi. Iti evarūpiṃ sīlapārisuddhiṃ aparipūraṃ vā paripūressāmi paripūraṃ vā tattha tattha paññāya anuggahessāmīti, yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca, idaṃ vuccati, byagghapajjā, sīlapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ.

“आणि हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, शीलपरिशुद्धी-प्रधान-अंग कोणते आहे? येथे, हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, भिक्खू शीलवान असतो...पे... शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात प्रशिक्षण घेतो. हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, याला 'शीलपरिशुद्धी' असे म्हणतात. 'अशा प्रकारची जी शीलपरिशुद्धी अपूर्ण आहे ती मी पूर्ण करीन, किंवा जी पूर्ण आहे तिला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने साहाय्य करीन (पुष्ट करीन)', असा विचार करून तेथे जो छंद (इच्छा), व्यायाम (प्रयत्न), उत्साह, उस्सोळ्ही (अति-प्रयत्न), अप्पटिवानी (न खचणे), सती (स्मृती) आणि संप्रजन्य (स्पष्ट जाणीव) असते; हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, याला 'शीलपरिशुद्धी-प्रधान-अंग' असे म्हणतात.

---

‘‘Katamañca, byagghapajjā, cittapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ? Idha, byagghapajjā, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, byagghapajjā, cittapārisuddhi. Iti evarūpiṃ cittapārisuddhiṃ aparipūraṃ vā paripūressāmi paripūraṃ vā tattha tattha paññāya anuggahessāmīti, yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca, idaṃ vuccati, byagghapajjā, cittapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ.

“आणि हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, चित्तपरिशुद्धी-प्रधान-अंग कोणते आहे? येथे, हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन...पे... चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहार करतो. हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, याला 'चित्तपरिशुद्धी' असे म्हणतात. 'अशा प्रकारची जी चित्तपरिशुद्धी अपूर्ण आहे ती मी पूर्ण करीन, किंवा जी पूर्ण आहे तिला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने साहाय्य करीन', असा विचार करून तेथे जो छंद, व्यायाम, उत्साह, उस्सोळ्ही, अप्पटिवानी, सती आणि संप्रजन्य असते; हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, याला 'चित्तपरिशुद्धी-प्रधान-अंग' असे म्हणतात.

---

‘‘Katamañca, byagghapajjā, diṭṭhipārisuddhipadhāniyaṅgaṃ? Idha, byagghapajjā, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, byagghapajjā, diṭṭhipārisuddhi. Iti evarūpiṃ diṭṭhipārisuddhiṃ aparipūraṃ vā…pe… tattha tattha paññāya anuggahessāmīti, yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca, idaṃ vuccati, byagghapajjā, diṭṭhipārisuddhipadhāniyaṅgaṃ.

“आणि हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, दृष्टीपरिशुद्धी-प्रधान-अंग कोणते आहे? येथे, हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, भिक्खू 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो...पे... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, याला 'दृष्टीपरिशुद्धी' असे म्हणतात. 'अशा प्रकारची जी दृष्टीपरिशुद्धी अपूर्ण आहे ती मी पूर्ण करीन...पे... किंवा जी पूर्ण आहे तिला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने साहाय्य करीन', असा विचार करून तेथे जो छंद, व्यायाम, उत्साह, उस्सोळ्ही, अप्पटिवानी, सती आणि संप्रजन्य असते; हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, याला 'दृष्टीपरिशुद्धी-प्रधान-अंग' असे म्हणतात.

---

‘‘Katamañca, byagghapajjā, vimuttipārisuddhipadhāniyaṅgaṃ? Sa kho so, byagghapajjā, ariyasāvako iminā ca sīlapārisuddhipadhāniyaṅgena samannāgato iminā ca cittapārisuddhipadhāniyaṅgena samannāgato iminā ca diṭṭhipārisuddhipadhāniyaṅgena samannāgato rajanīyesu dhammesu cittaṃ virājeti, vimocanīyesu dhammesu cittaṃ vimoceti. So rajanīyesu dhammesu cittaṃ virājetvā, vimocanīyesu dhammesu cittaṃ vimocetvā sammāvimuttiṃ phusati. Ayaṃ vuccati, byagghapajjā, vimuttipārisuddhi. Iti evarūpiṃ vimuttipārisuddhiṃ aparipūraṃ vā paripūressāmi paripūraṃ vā tattha tattha paññāya anuggahessāmīti, yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca, idaṃ vuccati, byagghapajjā, vimuttipārisuddhipadhāniyaṅgaṃ.

“आणि हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, विमुक्तीपरिशुद्धी-प्रधान-अंग कोणते आहे? हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, तो आर्यश्रावक या शीलपरिशुद्धी-प्रधान-अंगाने युक्त असलेला, या चित्तपरिशुद्धी-प्रधान-अंगाने युक्त असलेला आणि या दृष्टीपरिशुद्धी-प्रधान-अंगाने युक्त असलेला, आसक्ती निर्माण करणाऱ्या गोष्टींपासून आपले चित्त विरक्त करतो आणि विमुक्त करणाऱ्या गोष्टींमध्ये आपले चित्त विमुक्त करतो. तो आसक्ती निर्माण करणाऱ्या गोष्टींपासून चित्त विरक्त करून आणि विमुक्त करणाऱ्या गोष्टींमध्ये चित्त विमुक्त करून सम्यक् विमुक्तीचा स्पर्श करतो (ती प्राप्त करतो). हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, याला 'विमुक्तीपरिशुद्धी' असे म्हणतात. 'अशा प्रकारची जी विमुक्तीपरिशुद्धी अपूर्ण आहे ती मी पूर्ण करीन, किंवा जी पूर्ण आहे तिला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने साहाय्य करीन', असा विचार करून तेथे जो छंद, व्यायाम, उत्साह, उस्सोळ्ही, अप्पटिवानी, सती आणि संप्रजन्य असते; याला, हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, 'विमुक्तीपरिशुद्धी-प्रधान-अंग' असे म्हणतात.”

---

‘‘Imāni [Pg.517] kho, byagghapajjā, cattāri pārisuddhipadhāniyaṅgāni tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātāni sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti. Catutthaṃ.

“हे व्याघ्रपद्य लोकांनो, प्राण्यांच्या शुद्धीसाठी, शोक आणि रडणे-ओरडणे पार करण्यासाठी, दुःख आणि दौर्मनस्य नष्ट करण्यासाठी, सन्मार्गाच्या प्राप्तीसाठी आणि निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी ही चार परिशुद्धी-प्रधान-अंगे चांगल्या प्रकारे उपदेशिली आहेत.” चौथे.

---

5. Vappasuttaṃ

५. वप्प सुत्त

---

195. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho vappo sakko nigaṇṭhasāvako yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho vappaṃ sakkaṃ nigaṇṭhasāvakaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

१९५. एका वेळी भगवान शाक्य देशात कपिलवस्तू येथील निग्रोधारामात विहार करत होते. तेव्हा निगंठांचा (निर्ग्रंथांचा) श्रावक असलेला वप्प नावाचा शाक्य जेथे आयुष्यमान महामोग्गल्लान होते तेथे आला; आल्यावर त्याने आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या निगंठ-श्रावक वप्प शाक्याला आयुष्यमान महामोग्गल्लान म्हणाले –

---

‘‘Idhassa, vappa, kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto avijjāvirāgā vijjuppādā. Passasi no tvaṃ, vappa, taṃ ṭhānaṃ yatonidānaṃ purisaṃ dukkhavedaniyā āsavā assaveyyuṃ abhisamparāya’’nti? ‘‘Passāmahaṃ, bhante, taṃ ṭhānaṃ. Idhassa, bhante, pubbe pāpakammaṃ kataṃ avipakkavipākaṃ. Tatonidānaṃ purisaṃ dukkhavedaniyā āsavā assaveyyuṃ abhisamparāya’’nti. Ayañceva kho pana āyasmato mahāmoggallānassa vappena sakkena nigaṇṭhasāvakena saddhiṃ antarākathā vippakatā hoti.

“वप्प, जर या जगात अविद्या नष्ट झाल्यामुळे आणि विद्येचा (ज्ञानाचा) उदय झाल्यामुळे एखादा मनुष्य कायेने संयमित, वाचेने संयमित आणि मनाने संयमित असेल, तर वप्प, तुला असे कोणतेही कारण दिसते का, ज्यामुळे दुःखद वेदना देणारे आसव (क्लेश) परलोकात त्या व्यक्तीवर प्रभाव पाडू शकतील?” “भन्ते, मला असे कारण दिसते. भन्ते, जर या जगात पूर्वी एखादे पापकर्म केले गेले असेल, ज्याचे फळ अजून परिपक्व झालेले नाही, तर त्या कारणामुळे दुःखद वेदना देणारे आसव परलोकात त्या व्यक्तीवर प्रभाव पाडू शकतील.” आयुष्यमान महामोग्गल्लान आणि निगण्ठाचा श्रावक असलेला शाक्य वप्प यांच्यातील हा संवाद अपूर्णच राहिला होता.

---

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena upaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca –

त्यानंतर भगवान संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून (एकांतातून) उठून जेथे उपस्थानशाळा (सभा गृह) होती, तेथे गेले. तेथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवंतांनी आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना असे म्हटले –

---

‘‘Kāya nuttha, moggallāna, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, bhante, vappaṃ sakkaṃ nigaṇṭhasāvakaṃ etadavocaṃ – ‘idhassa, vappa, kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto avijjāvirāgā vijjuppādā. Passasi no tvaṃ, vappa, taṃ ṭhānaṃ yatonidānaṃ purisaṃ dukkhavedaniyā āsavā assaveyyuṃ abhisamparāya’nti? Evaṃ vutte, bhante, vappo sakko nigaṇṭhasāvako maṃ etadavoca – ‘passāmahaṃ, bhante, taṃ ṭhānaṃ. Idhassa, bhante, pubbe pāpakammaṃ kataṃ avipakkavipākaṃ. Tatonidānaṃ purisaṃ dukkhavedaniyā āsavā assaveyyuṃ abhisamparāya’nti[Pg.518]. Ayaṃ kho no, bhante, vappena sakkena nigaṇṭhasāvakena saddhiṃ antarākathā vippakatā; atha bhagavā anuppatto’’ti.

“मोग्गल्लाना, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात? आणि तुमची कोणती चर्चा अपूर्ण राहिली आहे?” “भन्ते, मी येथे निगण्ठाचा श्रावक असलेल्या शाक्य वप्पला असे विचारले होते – ‘वप्प, जर या जगात अविद्या नष्ट झाल्यामुळे आणि विद्येचा उदय झाल्यामुळे एखादा मनुष्य कायेने संयमित, वाचेने संयमित आणि मनाने संयमित असेल, तर वप्प, तुला असे कोणतेही कारण दिसते का, ज्यामुळे दुःखद वेदना देणारे आसव परलोकात त्या व्यक्तीवर प्रभाव पाडू शकतील?’ असे विचारल्यावर, भन्ते, निगण्ठाचा श्रावक असलेल्या शाक्य वप्पने मला असे म्हटले – ‘भन्ते, मला असे कारण दिसते. भन्ते, जर या जगात पूर्वी एखादे पापकर्म केले गेले असेल, ज्याचे फळ अजून परिपक्व झालेले नाही, तर त्या कारणामुळे दुःखद वेदना देणारे आसव परलोकात त्या व्यक्तीवर प्रभाव पाडू शकतील.’ भन्ते, निगण्ठाचा श्रावक असलेल्या शाक्य वप्पसोबत आमची हीच चर्चा अपूर्ण राहिली होती, तेवढ्यात भगवंतांचे आगमन झाले.”

---

Atha kho bhagavā vappaṃ sakkaṃ nigaṇṭhasāvakaṃ etadavoca – ‘‘sace me tvaṃ, vappa, anuññeyyañceva anujāneyyāsi, paṭikkositabbañca paṭikkoseyyāsi, yassa ca me bhāsitassa atthaṃ na jāneyyāsi mamevettha uttari paṭipuccheyyāsi – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti, siyā no ettha kathāsallāpo’’ti. ‘‘Anuññeyyañcevāhaṃ, bhante, bhagavato anujānissāmi, paṭikkositabbañca paṭikkosissāmi, yassa cāhaṃ bhagavato bhāsitassa atthaṃ na jānissāmi bhagavantaṃyevettha uttari paṭipucchissāmi – ‘idaṃ bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti? Hotu no ettha kathāsallāpo’’ti.

त्यानंतर भगवान निगण्ठाचा श्रावक असलेल्या शाक्य वप्पला म्हणाले – “वप्प, जर मी सांगितलेल्या गोष्टींपैकी ज्या गोष्टी मान्य करण्यासारख्या आहेत त्या तू मान्य करशील, आणि ज्या नाकारण्यासारख्या आहेत त्या तू नाकारशील; आणि माझ्या ज्या बोलण्याचा अर्थ तुला समजणार नाही, त्याबद्दल तू मला अधिक विचारशील की – ‘भन्ते, हे कसे आहे? याचा अर्थ काय आहे?’, तर आपल्यामध्ये चर्चा होऊ शकते.” “भन्ते, भगवंतांच्या बोलण्यातील ज्या गोष्टी मान्य करण्यासारख्या आहेत त्या मी मान्य करेन, आणि ज्या नाकारण्यासारख्या आहेत त्या मी नाकारेन. तसेच भगवंतांच्या ज्या बोलण्याचा अर्थ मला समजणार नाही, त्याबद्दल मी भगवंतांनाच अधिक विचारून घेईन की – ‘भन्ते, हे कसे आहे? याचा अर्थ काय आहे?’ तर आपल्यामध्ये ही चर्चा होऊ द्या.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vappa, ye kāyasamārambhapaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, kāyasamārambhā paṭiviratassa evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. So navañca kammaṃ na karoti, purāṇañca kammaṃ phussa phussa byantīkaroti, sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhi. Passasi no tvaṃ, vappa, taṃ ṭhānaṃ yatonidānaṃ purisaṃ dukkhavedaniyā āsavā assaveyyuṃ abhisamparāya’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“वप्प, तुला काय वाटते? शारीरिक कर्मांच्या (कायकर्म) आरंभामुळे जे त्रासदायक आणि दाहक आसव उत्पन्न होतात, शारीरिक कर्मांपासून विरत झालेल्या व्यक्तीला ते त्रासदायक आणि दाहक आसव उत्पन्न होत नाहीत. तो नवीन कर्म करत नाही आणि जुन्या कर्मांचा वारंवार स्पर्श करून (अनुभव घेऊन) त्यांचा क्षय करतो. हा क्लेशांचा क्षय (निर्जरा) प्रत्यक्ष दिसणारा (संदिट्ठिक), तात्काळ फळ देणारा (अकालिक), ‘या आणि पहा’ असे सांगण्यास योग्य (एहिपस्सिक), स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरणात आणण्याजोगा (ओपनेय्यिक) आणि सुज्ञांनी आपापल्या ठिकाणी स्वतःच अनुभवण्याजोगा (पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहि) आहे. वप्प, तुला असे कोणतेही कारण दिसते का, ज्यामुळे दुःखद वेदना देणारे आसव परलोकात अशा व्यक्तीवर प्रभाव पाडू शकतील?” “नाही, भन्ते.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vappa, ye vacīsamārambhapaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, vacīsamārambhā paṭiviratassa evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. So navañca kammaṃ na karoti, purāṇañca kammaṃ phussa phussa byantīkaroti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhi. Passasi no tvaṃ, vappa, taṃ ṭhānaṃ yatonidānaṃ purisaṃ dukkhavedaniyā āsavā assaveyyuṃ abhisamparāya’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“वप्प, तुला काय वाटते? वाचिक कर्मांच्या (वचीकर्म) आरंभामुळे जे त्रासदायक आणि दाहक आसव उत्पन्न होतात, वाचिक कर्मांपासून विरत झालेल्या व्यक्तीला ते त्रासदायक आणि दाहक आसव उत्पन्न होत नाहीत. तो नवीन कर्म करत नाही आणि जुन्या कर्मांचा वारंवार स्पर्श करून त्यांचा क्षय करतो. हा क्लेशांचा क्षय प्रत्यक्ष दिसणारा, तात्काळ फळ देणारा, ‘या आणि पहा’ असे सांगण्यास योग्य, स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरणात आणण्याजोगा आणि सुज्ञांनी आपापल्या ठिकाणी स्वतःच अनुभवण्याजोगा आहे. वप्प, तुला असे कोणतेही कारण दिसते का, ज्यामुळे दुःखद वेदना देणारे आसव परलोकात अशा व्यक्तीवर प्रभाव पाडू शकतील?” “नाही, भन्ते.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vappa, ye manosamārambhapaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, manosamārambhā paṭiviratassa evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. So navañca kammaṃ na karoti, purāṇañca kammaṃ phussa phussa byantīkaroti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā [Pg.519] paccattaṃ veditabbā viññūhi. Passasi no tvaṃ, vappa, taṃ ṭhānaṃ yatonidānaṃ purisaṃ dukkhavedaniyā āsavā assaveyyuṃ abhisamparāya’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“वप्प, तुला काय वाटते? मानसिक कर्मांच्या (मनोकर्म) आरंभामुळे जे त्रासदायक आणि दाहक आसव उत्पन्न होतात, मानसिक कर्मांपासून विरत झालेल्या व्यक्तीला ते त्रासदायक आणि दाहक आसव उत्पन्न होत नाहीत. तो नवीन कर्म करत नाही आणि जुन्या कर्मांचा वारंवार स्पर्श करून त्यांचा क्षय करतो. हा क्लेशांचा क्षय प्रत्यक्ष दिसणारा, तात्काळ फळ देणारा, ‘या आणि पहा’ असे सांगण्यास योग्य, स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरणात आणण्याजोगा आणि सुज्ञांनी आपापल्या ठिकाणी स्वतःच अनुभवण्याजोगा आहे. वप्प, तुला असे कोणतेही कारण दिसते का, ज्यामुळे दुःखद वेदना देणारे आसव परलोकात अशा व्यक्तीवर प्रभाव पाडू शकतील?” “नाही, भन्ते.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vappa, ye avijjāpaccayā uppajjanti āsavā vighātapariḷāhā, avijjāvirāgā vijjuppādā evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. So navañca kammaṃ na karoti, purāṇañca kammaṃ phussa phussa byantīkaroti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhi. Passasi no tvaṃ, vappa, taṃ ṭhānaṃ yatonidānaṃ purisaṃ dukkhavedaniyā āsavā assaveyyuṃ abhisamparāya’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“वप्प, तुला काय वाटते? अविद्येच्या प्रत्ययाने (कारणाने) जे त्रासदायक आणि दाहक आसव उत्पन्न होतात, अविद्या नष्ट झाल्यामुळे आणि विद्येचा उदय झाल्यामुळे त्या व्यक्तीला ते त्रासदायक आणि दाहक आसव उत्पन्न होत नाहीत. तो नवीन कर्म करत नाही आणि जुन्या कर्मांचा वारंवार स्पर्श करून त्यांचा क्षय करतो. हा क्लेशांचा क्षय प्रत्यक्ष दिसणारा, तात्काळ फळ देणारा, ‘या आणि पहा’ असे सांगण्यास योग्य, स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरणात आणण्याजोगा आणि सुज्ञांनी आपापल्या ठिकाणी स्वतःच अनुभवण्याजोगा आहे. वप्प, तुला असे कोणतेही कारण दिसते का, ज्यामुळे दुःखद वेदना देणारे आसव परलोकात अशा व्यक्तीवर प्रभाव पाडू शकतील?” “नाही, भन्ते.”

---

‘‘Evaṃ sammā vimuttacittassa kho, vappa, bhikkhuno cha satatavihārā adhigatā honti. So cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano; upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe... jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññā neva sumano hoti na dummano; upekkhako viharati sato sampajāno. So kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vediyamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vediyāmī’ti pajānāti; jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vediyamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vediyāmī’ti pajānāti; ‘kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītī bhavissantī’ti pajānāti’’.

“वप्प, अशा प्रकारे सम्यक रीतीने विमुक्त चित्त झालेल्या भिक्खूला सहा ‘सततविहार’ (सदैव राहण्याच्या अवस्था) प्राप्त होतात. तो डोळ्यांनी रूप पाहून हर्षितही होत नाही आणि खिन्नही होत नाही; तो स्मृतिमान (सतो) आणि प्रज्ञावान (संपजानो) राहून उपेक्षक (तटस्थ) भावाने विहार करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... कायेने स्पर्श अनुभवून... मनाने धम्माला (विचाराला) जाणून तो हर्षितही होत नाही आणि खिन्नही होत नाही; तो स्मृतिमान आणि प्रज्ञावान राहून उपेक्षक भावाने विहार करतो. तो शरीराच्या मर्यादेपर्यंतची (कायरूपी) वेदना अनुभवताना ‘मी शरीराच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवत आहे’ असे जाणतो; आयुष्याच्या मर्यादेपर्यंतची (जीवितरूपी) वेदना अनुभवताना ‘मी आयुष्याच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवत आहे’ असे जाणतो; आणि ‘शरीर नष्ट झाल्यावर, आयुष्य संपल्यानंतर, याच जन्मात सर्व वेदना ज्यांच्याविषयी कोणतीही आसक्ती उरलेली नाही, शांत (शीतलीभूत) होतील’ असे तो जाणतो.”

---

‘‘Seyyathāpi, vappa, thūṇaṃ paṭicca chāyā paññāyati. Atha puriso āgaccheyya kuddālapiṭakaṃ ādāya. So taṃ thūṇaṃ mūle chindeyya; mūle chinditvā palikhaṇeyya; palikhaṇitvā mūlāni uddhareyya, antamaso usīranāḷimattānipi. So taṃ thūṇaṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyya. Khaṇḍākhaṇḍikaṃ chetvā phāleyya. Phāletvā sakalikaṃ sakalikaṃ kareyya. Sakalikaṃ sakalikaṃ katvā vātātape visoseyya. Vātātape visosetvā agginā ḍaheyya. Agginā ḍahetvā masiṃ kareyya. Masiṃ karitvā mahāvāte vā ophuṇeyya nadiyā vā sīghasotāya pavāheyya. Evaṃ [Pg.520] hissa, vappa, yā thūṇaṃ paṭicca chāyā sā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā.

हे वप्प, ज्याप्रमाणे एखाद्या खुंटाचा आधार घेऊन सावली दिसते. नंतर एखादा माणूस कुदळ आणि टोपली घेऊन येईल. तो त्या खुंटाला मुळापासून कापून टाकेल; मुळापासून कापून तो सभोवताली खणून काढेल; सभोवताली खणून तो त्याची मुळे उपटून टाकेल, अगदी वाळ्याच्या गवताच्या मुळांइतकी बारीक मुळेसुद्धा उपटून काढेल. तो त्या खुंटाचे तुकडे तुकडे करेल. तुकडे तुकडे करून तो ते चिरून टाकेल. चिरून त्याचे बारीक तुकडे करेल. बारीक तुकडे करून तो ते वाऱ्यावर आणि उन्हात वाळवेल. वाऱ्यावर आणि उन्हात वाळवून तो ते अग्नीने जाळून टाकेल. अग्नीने जाळून त्याची राख करेल. राख करून तो ती मोठ्या वाऱ्यात उडवून देईल किंवा नदीच्या वेगवान प्रवाहामध्ये वाहून देईल. अशा प्रकारे, हे वप्प, त्या खुंटावर अवलंबून असणारी जी सावली होती, ती मुळासकट नष्ट होईल, ताडाच्या खुंटासारखी होईल, अस्तित्वात नसलेली होईल आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची होईल.

---

‘‘Evamevaṃ kho, vappa, evaṃ sammā vimuttacittassa bhikkhuno cha satatavihārā adhigatā honti. So cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano; upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano; upekkhako viharati sato sampajāno. So kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vediyamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vediyāmī’ti pajānāti; jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vediyamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vediyāmī’ti pajānāti; ‘kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītī bhavissantī’ti pajānāti’’.

अशाच प्रकारे, हे वप्प, ज्याचे चित्त सम्यक रीतीने विमुक्त झाले आहे, अशा भिक्खूला सहा निरंतर विहार (सततविहार) प्राप्त होतात. तो डोळ्यांनी रूप पाहून ना हर्षित होतो, ना खिन्न होतो; तो स्मृतीवान आणि प्रज्ञावान राहून उपेक्षक (तटस्थ) भावाने विहार करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... कायेने स्पर्श अनुभवून... मनाने धम्माचे ज्ञान करून घेऊन तो ना हर्षित होतो, ना खिन्न होतो; तो स्मृतीवान आणि प्रज्ञावान राहून उपेक्षक भावाने विहार करतो. तो शरीराच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवत असताना 'मी शारीरिक वेदना अनुभवत आहे' असे जाणतो; आयुष्याच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवत असताना 'मी जीवित-मर्यादेची वेदना अनुभवत आहे' असे जाणतो; आणि 'शरीराच्या भेदानंतर, आयुष्याचा अंत झाल्यावर, याच जन्मात सर्व वेदना, ज्यांच्याविषयी कोणतीही आसक्ती उरलेली नाही, त्या येथेच शांत (शीत) होतील' असे तो जाणतो.

---

Evaṃ vutte vappo sakko nigaṇṭhasāvako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi, bhante, puriso udayatthiko assapaṇiyaṃ poseyya. So udayañceva nādhigaccheyya, uttariñca kilamathassa vighātassa bhāgī assa. Evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, udayatthiko bāle nigaṇṭhe payirupāsiṃ. Svāhaṃ udayañceva nādhigacchiṃ, uttariñca kilamathassa vighātassa bhāgī ahosiṃ. Esāhaṃ, bhante, ajjatagge yo me bālesu nigaṇṭhesu pasādo taṃ mahāvāte vā ophuṇāmi nadiyā vā sīghasotāya pavāhemi. Abhikkantaṃ, bhante…pe… upāsakaṃ maṃ, bhante, bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Pañcamaṃ.

असे म्हटले असता, निगंठांचा श्रावक असलेल्या वप्प शाक्याने भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, ज्याप्रमाणे नफ्याच्या आशेने एखादा माणूस विक्रीसाठी घोडा पाळेल. त्याला नफा तर मिळणारच नाही, उलट त्याला केवळ थकवा आणि त्रासाचाच वाटा मिळेल. त्याचप्रमाणे, हे भंते, मी नफ्याच्या आशेने मूर्ख निगंठांची सेवा केली. मला कोणताही लाभ मिळाला नाही, उलट मला केवळ थकवा आणि त्रासाचाच वाटा मिळाला. हे भंते, आजपासून मूर्ख निगंठांवर माझी जी काही श्रद्धा होती, ती मी मोठ्या वाऱ्यात उडवून देतो किंवा वेगवान प्रवाहाच्या नदीत वाहून देतो. अतिशय सुंदर, भंते! ... भगवंतांनी मला आजपासून आजीवन शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.' पाचवे.

---

6. Sāḷhasuttaṃ

६. साळ्ह सुत्त

---

196. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho sāḷho ca licchavi abhayo ca licchavi yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho sāḷho licchavi bhagavantaṃ etadavoca –

१९६. एकदा भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा साळ्ह लिच्छवी आणि अभय लिच्छवी जेथे भगवान होते तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या साळ्ह लिच्छवीने भगवंतांना असे म्हटले –

---

‘‘Santi, bhante, eke samaṇabrāhmaṇā dvayena oghassa nittharaṇaṃ paññapenti – sīlavisuddhihetu ca tapojigucchāhetu ca. Idha, bhante, bhagavā kimāhā’’ti?

भंते, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे दोन गोष्टींद्वारे ओघाचा (संसार-प्रवाहाचा) पार जाण्याचा मार्ग सांगतात – शील-विशुद्धीमुळे आणि तप-जुगुप्सेमुळे. याविषयी, भंते, भगवान काय म्हणतात?

---

‘‘Sīlavisuddhiṃ [Pg.521] kho ahaṃ, sāḷha, aññataraṃ sāmaññaṅganti vadāmi. Ye te, sāḷha, samaṇabrāhmaṇā tapojigucchāvādā tapojigucchāsārā tapojigucchāallīnā viharanti, abhabbā te oghassa nittharaṇāya. Yepi te, sāḷha, samaṇabrāhmaṇā aparisuddhakāyasamācārā aparisuddhavacīsamācārā aparisuddhamanosamācārā aparisuddhājīvā, abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāya.

हे साळ्ह, मी शील-विशुद्धीला श्रमणत्वाचे एक अंग मानतो. परंतु, हे साळ्ह, जे श्रमण आणि ब्राह्मण तप-जुगुप्सेचे प्रतिपादन करणारे, तप-जुगुप्सेलाच सार मानणारे आणि तप-जुगुप्सेमध्येच गढून गेलेले आहेत, ते ओघाचा पार जाण्यास असमर्थ आहेत. तसेच, हे साळ्ह, जे श्रमण आणि ब्राह्मण अपवित्र कायिक आचरण करणारे, अपवित्र वाचिक आचरण करणारे, अपवित्र मानसिक आचरण करणारे आणि अपवित्र उपजीविका असणारे आहेत, ते ज्ञानदर्शनासाठी आणि अनुत्तर सम्यक संबोधीसाठी असमर्थ आहेत.

---

‘‘Seyyathāpi, sāḷha, puriso nadiṃ taritukāmo tiṇhaṃ kuṭhāriṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha passeyya mahatiṃ sālalaṭṭhiṃ ujuṃ navaṃ akukkuccakajātaṃ. Tamenaṃ mūle chindeyya; mūle chetvā agge chindeyya; agge chetvā sākhāpalāsaṃ suvisodhitaṃ visodheyya; sākhāpalāsaṃ suvisodhitaṃ visodhetvā kuṭhārīhi taccheyya; kuṭhārīhi tacchetvā vāsīhi taccheyya; vāsīhi tacchetvā lekhaṇiyā likheyya; lekhaṇiyā likhitvā pāsāṇaguḷena dhoveyya ; pāsāṇaguḷena dhovetvā nadiṃ patāreyya.

हे साळ्ह, ज्याप्रमाणे नदी पार करण्याची इच्छा असलेला एखादा माणूस धारदार कुऱ्हाड घेऊन जंगलात प्रवेश करेल. तेथे त्याला एक मोठे, सरळ, तरुण आणि दोषरहित सालाचे झाड दिसेल. तो त्याला मुळापासून कापून टाकेल; मुळापासून कापून त्याचे टोक कापेल; टोक कापून त्याच्या फांद्या आणि पाने पूर्णपणे साफ करेल; फांद्या आणि पाने पूर्णपणे साफ करून तो त्याला कुऱ्हाडीने तासेल; कुऱ्हाडीने तासून झाल्यावर तसणीने तासेल; तसणीने तासून झाल्यावर रंध्याने खरवडून गुळगुळीत करेल; रंध्याने खरवडून गुळगुळीत केल्यावर दगडाच्या गोळ्याने घासून स्वच्छ करेल; आणि घासून स्वच्छ केल्यानंतर ते नदीत उतरवून पार जाण्याचा प्रयत्न करेल.

---

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, sāḷha, bhabbo nu kho so puriso nadiṃ taritu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Asu hi, bhante, sālalaṭṭhi bahiddhā suparikammakatā anto avisuddhā. Tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – sālalaṭṭhi saṃsīdissati, puriso anayabyasanaṃ āpajjissatī’’ti.

हे साळ्ह, तुला काय वाटते? तो माणूस नदी पार करण्यास समर्थ होईल का? 'नाही, भंते.' 'ते कशामुळे?' 'कारण, भंते, ते सालाचे लाकूड बाहेरून तर उत्तम प्रकारे तयार केले गेले आहे, परंतु आतून ते अशुद्ध आहे. त्यामुळे अशीच अपेक्षा आहे की, ते सालाचे लाकूड पाण्यात बुडेल आणि तो माणूस अनर्थ व विनाशाला प्राप्त होईल.'

---

‘‘Evamevaṃ kho, sāḷha, ye te samaṇabrāhmaṇā tapojigucchāvādā tapojigucchāsārā tapojigucchāallīnā viharanti, abhabbā te oghassa nittharaṇāya. Yepi te, sāḷha, samaṇabrāhmaṇā aparisuddhakāyasamācārā aparisuddhavacīsamācārā aparisuddhamanosamācārā aparisuddhājīvā, abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāya.

अशाच प्रकारे, हे साळ्ह, जे श्रमण आणि ब्राह्मण तप-जुगुप्सेचे प्रतिपादन करणारे, tap-जुगुप्सेलाच सार मानणारे आणि तप-जुगुप्सेमध्येच गढून गेलेले आहेत, ते ओघाचा पार जाण्यास असमर्थ आहेत. तसेच, हे साळ्ह, जे श्रमण आणि ब्राह्मण अपवित्र कायिक आचरण करणारे, अपवित्र वाचिक आचरण करणारे, अपवित्र मानसिक आचरण करणारे आणि अपवित्र उपजीविका असणारे आहेत, ते ज्ञानदर्शनासाठी आणि अनुत्तर सम्यक संबोधीसाठी असमर्थ आहेत.

---

‘‘Ye ca kho te, sāḷha, samaṇabrāhmaṇā na tapojigucchāvādā na tapojigucchāsārā na tapojigucchāallīnā viharanti, bhabbā te oghassa nittharaṇāya. Yepi te, sāḷha, samaṇabrāhmaṇā parisuddhakāyasamācārā parisuddhavacīsamācārā parisuddhamanosamācārā parisuddhājīvā, bhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāya.

परंतु, हे साळ्ह, जे श्रमण आणि ब्राह्मण तप-जुगुप्सेचे प्रतिपादन न करणारे, तप-जुगुप्सेला सार न मानणारे आणि तप-जुगुप्सेमध्ये गढून न गेलेले आहेत, ते ओघाचा पार जाण्यास समर्थ आहेत. तसेच, हे साळ्ह, जे श्रमण आणि ब्राह्मण पवित्र कायिक आचरण करणारे, पवित्र वाचिक आचरण करणारे, पवित्र मानसिक आचरण करणारे आणि पवित्र उपजीविका असणारे आहेत, ते ज्ञानदर्शनासाठी आणि अनुत्तर सम्यक संबोधीसाठी समर्थ आहेत.

---

‘‘Seyyathāpi[Pg.522], sāḷha, puriso nadiṃ taritukāmo tiṇhaṃ kuṭhāriṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha passeyya mahatiṃ sālalaṭṭhiṃ ujuṃ navaṃ akukkuccakajātaṃ. Tamenaṃ mūle chindeyya; mūle chinditvā agge chindeyya; agge chinditvā sākhāpalāsaṃ suvisodhitaṃ visodheyya; sākhāpalāsaṃ suvisodhitaṃ visodhetvā kuṭhārīhi taccheyya; kuṭhārīhi tacchetvā vāsīhi taccheyya; vāsīhi tacchetvā nikhādanaṃ ādāya anto suvisodhitaṃ visodheyya; anto suvisodhitaṃ visodhetvā lekhaṇiyā likheyya; lekhaṇiyā likhitvā pāsāṇaguḷena dhoveyya; pāsāṇaguḷena dhovetvā nāvaṃ kareyya; nāvaṃ katvā phiyārittaṃ bandheyya; phiyārittaṃ bandhitvā nadiṃ patāreyya.

“हे साळ्ह, समजा एखादा नदी पार करू इच्छिणारा माणूस धारदार कुऱ्हाड घेऊन जंगलात प्रवेश करतो. त्याला तिथे एक मोठे, सरळ, तरुण आणि दोषरहित (शंकारहित) सालचे झाड दिसते. तो त्याला मुळापासून कापतो; मुळापासून कापून त्याचे टोक कापतो; टोक कापून त्याच्या फांद्या आणि पाने चांगल्या प्रकारे साफ करतो; फांद्या आणि पाने चांगल्या प्रकारे साफ करून कुऱ्हाडीने तासतो; कुऱ्हाडीने तासून वाशीने (तसणीने) तासतो; वाशीने तासून छिन्नी घेऊन आतून चांगल्या प्रकारे कोरून साफ करतो; आतून चांगल्या प्रकारे साफ करून खरवडण्याच्या साधनाने खरवडतो; खरवडल्यानंतर दगडाच्या गोळ्याने घासून गुळगुळीत करतो; दगडाच्या गोळ्याने घासून त्याची नाव (होडी) बनवतो; नाव बनवून त्याला वल्हे आणि सुकाणू बांधतो; वल्हे आणि सुकाणू बांधून नदी पार करतो.”

---

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, sāḷha, bhabbo nu kho so puriso nadiṃ taritu’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Asu hi, bhante, sālalaṭṭhi bahiddhā suparikammakatā, anto suvisuddhā nāvākatā phiyārittabaddhā. Tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – ‘nāvā na saṃsīdissati, puriso sotthinā pāraṃ gamissatī’’’ti.

“यावर तू काय विचार करतोस, साळ्ह? तो माणूस नदी पार करण्यास समर्थ होईल का?” “होय, भंते.” “ते कशामुळे?” “भंते, कारण ते सालचे झाड बाहेरून चांगल्या प्रकारे संस्कारित (तयार) केले गेले आहे, आतून पूर्णपणे स्वच्छ केले गेले आहे, त्याची नाव बनवली गेली आहे आणि त्याला वल्हे व सुकाणू बांधले गेले आहे. त्यामुळे अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की – ‘नाव बुडणार नाही आणि तो माणूस सुखरूपपणे पलीकडच्या तीरावर पोहोचेल.’”

---

‘‘Evamevaṃ kho, sāḷha, ye te samaṇabrāhmaṇā na tapojigucchāvādā na tapojigucchāsārā na tapojigucchāallīnā viharanti, bhabbā te oghassa nittharaṇāya. Yepi te, sāḷha, samaṇabrāhmaṇā parisuddhakāyasamācārā parisuddhavacīsamācārā parisuddhamanosamācārā parisuddhājīvā, bhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāya. Seyyathāpi, sāḷha, yodhājīvo bahūni cepi kaṇḍacitrakāni jānāti; atha kho so tīhi ṭhānehi rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi tīhi? Dūrepātī ca, akkhaṇavedhī ca, mahato ca kāyassa padāletā.

“तशाच प्रकारे, साळ्ह, जे श्रमण आणि ब्राह्मण तप व घृणेचा (टोकाच्या तपश्चर्येचा) उपदेश करत नाहीत, तपालाच सार मानत नाहीत आणि तपाच्या आहारी जाऊन राहत नाहीत, ते ओघ (संसार-प्रवाह) पार करण्यास समर्थ होतात. तसेच, हे साळ्ह, जे श्रमण आणि ब्राह्मण शुद्ध कायिक आचरण, शुद्ध वाचिक आचरण, शुद्ध मानसिक आचरण आणि शुद्ध आजीविका असणारे आहेत, ते ज्ञानदर्शनासाठी आणि अनुत्तर संबोधीसाठी समर्थ होतात. हे साळ्ह, समजा एखादा योद्धा बाणांचे अनेक प्रकारचे कौशल्य जाणत असला, तरी तो तीन गुणांमुळेच राजासाठी योग्य, राजाचा सेवक आणि राजाचे अंग (महत्त्वाचा भाग) म्हणून गणला जातो. कोणत्या तीन गुणांमुळे? दूरवर बाण मारणारा, अचूक वेध घेणारा आणि मोठ्या शरीराचा भेद करणारा.”

---

‘‘Seyyathāpi, sāḷha, yodhājīvo dūrepātī; evamevaṃ kho, sāḷha, ariyasāvako sammāsamādhi hoti. Sammāsamādhi, sāḷha, ariyasāvako yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā… ye [Pg.523] keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati.

“हे साळ्ह, ज्याप्रमाणे तो योद्धा दूरवर बाण मारणारा असतो; त्याचप्रमाणे, साळ्ह, आर्यश्रावक सम्यक समाधीने युक्त असतो. सम्यक समाधीने युक्त असलेला आर्यश्रावक कोणतेही रूप असो—भूत, भविष्य किंवा वर्तमानकाळातील, अंतर्गत किंवा बाह्य, स्थूल किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत (उत्कृष्ट), दूरचे किंवा जवळचे—त्या सर्व रूपाला ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथाभूत (जसे आहे तसे) सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. कोणतीही वेदना... कोणतीही संज्ञा... कोणतेही संस्कार... कोणतेही विज्ञान असो—भूत, भविष्य किंवा वर्तमानकाळातील, अंतर्गत किंवा बाह्य, स्थूल किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत, दूरचे किंवा जवळचे—त्या सर्व विज्ञानाला ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहतो.”

---

‘‘Seyyathāpi, sāḷha, yodhājīvo akkhaṇavedhī; evamevaṃ kho, sāḷha, ariyasāvako sammādiṭṭhi hoti. Sammādiṭṭhi, sāḷha, ariyasāvako ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti.

“हे साळ्ह, ज्याप्रमाणे तो योद्धा अचूक वेध घेणारा असतो; त्याचप्रमाणे, साळ्ह, आर्यश्रावक सम्यक दृष्टीने युक्त असतो. सम्यक दृष्टीने युक्त असलेला आर्यश्रावक ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत जाणतो... ‘ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) आहे’ हे यथाभूत जाणतो.”

---

‘‘Seyyathāpi, sāḷha, yodhājīvo mahato kāyassa padāletā; evamevaṃ kho, sāḷha, ariyasāvako sammāvimutti hoti. Sammāvimutti, sāḷha, ariyasāvako mahantaṃ avijjākkhandhaṃ padāletī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“हे साळ्ह, ज्याप्रमाणे तो योद्धा मोठ्या शरीराचा भेद करणारा असतो; त्याचप्रमाणे, साळ्ह, आर्यश्रावक सम्यक विमुक्तीने युक्त असतो. सम्यक विमुक्तीने युक्त असलेला आर्यश्रावक अविद्यारूपी मोठ्या समूहाचा (अविद्यास्कंधाचा) भेद करतो.” सहावे सूत्र समाप्त.

---

7. Mallikādevīsuttaṃ

७. मल्लिकादेवी सूत्र

---

197. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho mallikā devī yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho mallikā devī bhagavantaṃ etadavoca –

१९७. एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा मल्लिका देवी (राणी मल्लिका) जेथे भगवान होते तेथे आली; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून ती एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेली मल्लिका देवी भगवंतांना म्हणाली –

---

‘‘Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yena midhekacco mātugāmo dubbaṇṇā ca hoti durūpā supāpikā dassanāya; daliddā ca hoti appassakā appabhogā appesakkhā ca?

“भंते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय (हेतू) आहे, ज्यामुळे या जगात एखादी स्त्री कुरूप, दिसायला वाईट आणि दर्शनास अयोग्य असते; तसेच ती दरिद्री, अल्प संपत्ती असणारी, अल्प उपभोग घेणारी आणि अल्प प्रभाव असणारी असते?”

---

‘‘Ko pana, bhante, hetu ko paccayo, yena midhekacco mātugāmo dubbaṇṇā ca hoti durūpā supāpikā dassanāya; aḍḍhā ca hoti mahaddhanā mahābhogā mahesakkhā ca?

“परंतु भंते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादी स्त्री कुरूप, दिसायला वाईट आणि दर्शनास अयोग्य असते; परंतु ती श्रीमंत, महाधनी, महाभोगी (मोठे ऐश्वर्य असणारी) आणि महाप्रभावशाली असते?”

---

‘‘Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yena midhekacco mātugāmo abhirūpā ca hoti dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā; daliddā ca hoti appassakā appabhogā appesakkhā ca?

“भंते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादी स्त्री अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, प्रसन्न करणारी आणि परम वर्णसौंदर्याने युक्त असते; परंतु ती दरिद्री, अल्प संपत्ती असणारी, अल्प उपभोग घेणारी आणि अल्प प्रभाव असणारी असते?”

---

‘‘Ko [Pg.524] pana, bhante, hetu ko paccayo, yena midhekacco mātugāmo abhirūpā ca hoti dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā, aḍḍhā ca hoti mahaddhanā mahābhogā mahesakkhā cā’’ti?

“परंतु भंते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादी स्त्री अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, प्रसन्न करणारी आणि परम वर्णसौंदर्याने युक्त असते; तसेच ती श्रीमंत, महाधनी, महाभोगी आणि महाप्रभावशाली असते?”

---

‘‘Idha, mallike, ekacco mātugāmo kodhanā hoti upāyāsabahulā. Appampi vuttā samānā abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Sā na dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. Issāmanikā kho pana hoti; paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issati upadussati issaṃ bandhati. Sā ce tato cutā itthattaṃ āgacchati, sā yattha yattha paccājāyati dubbaṇṇā ca hoti durūpā supāpikā dassanāya; daliddā ca hoti appassakā appabhogā appesakkhā ca.

“हे मल्लिका, या जगात एखादी स्त्री अत्यंत क्रोधी आणि संतापी असते. थोडेसे जरी काही बोलले तरी ती चिडते, रागावते, संतप्त होते, विरोध करते आणि आपला क्रोध, द्वेष व नापसंती प्रकट करते. ती श्रमण किंवा ब्राह्मणाला अन्न, पाणी, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन (उटणे), शय्या, निवासस्थान आणि दीप देणारी (दान देणारी) नसते. तसेच ती ईर्ष्याळू असते; इतरांना मिळणारा लाभ, सत्कार, आदर, सन्मान, वंदन आणि पूजेबद्दल ईर्ष्या करते, द्वेष करते आणि मनात ईर्ष्या बाळगते. ती तिथून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) जेव्हा या मनुष्यलोकात येते, तेव्हा ती जिथे जिथे जन्म घेते, तिथे तिथे ती कुरूप, दिसायला वाईट आणि दर्शनास अयोग्य होते; तसेच ती दरिद्री, अल्प संपत्ती असणारी, अल्प उपभोग घेणारी आणि अल्प प्रभाव असणारी होते.”

---

‘‘Idha pana, mallike, ekacco mātugāmo kodhanā hoti upāyāsabahulā. Appampi vuttā samānā abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Sā dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. Anissāmanikā kho pana hoti; paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu na issati na upadussati na issaṃ bandhati. Sā ce tato cutā itthattaṃ āgacchati, sā yattha yattha paccājāyati dubbaṇṇā ca hoti durūpā supāpikā dassanāya; aḍḍhā ca hoti mahaddhanā mahābhogā mahesakkhā ca.

“हे मल्लिका, या जगात एखादी स्त्री क्रोधी व अत्यंत चिडचिड करणारी असते. थोडेसे जरी काही बोलले तरी ती चिडते, रागावते, द्वेष करते, हट्टीपणा करते आणि आपला राग, द्वेष व नापसंती प्रकट करते. परंतु, ती श्रमण किंवा ब्राह्मणाला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि दीप देणारी (दानशूर) असते. तसेच ती मत्सर न करणारी असते; इतरांना मिळणारे लाभ, सत्कार, आदर, सन्मान, वंदन आणि पूजेचा ती मत्सर करत नाही, त्यांच्यावर जळत नाही आणि मनात मत्सर बाळगत नाही. ती तिथून च्युत होऊन (मृत्यू पावून) जर या मनुष्यलोकात आली, तर ती जिथे जिथे जन्म घेते, तिथे ती कुरूप, दिसायला वाईट आणि दर्शनास अयोग्य होते; परंतु ती श्रीमंत, महाधनी, महाभोगी आणि प्रभावशाली होते.”

---

‘‘Idha pana, mallike, ekacco mātugāmo akkodhanā hoti anupāyāsabahulā. Bahumpi vuttā samānā nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patitthīyati, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Sā na dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. Issāmanikā kho pana hoti; paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issati upadussati issaṃ bandhati. Sā ce tato cutā itthattaṃ āgacchati, sā yattha [Pg.525] yattha paccājāyati abhirūpā ca hoti dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā; daliddā ca hoti appassakā appabhogā appesakkhā ca.

“हे मल्लिका, या जगात एखादी स्त्री अक्रोधी व चिडचिड न करणारी असते. खूप काही बोलले तरी ती चिडत नाही, रागावत नाही, द्वेष करत नाही, हट्टीपणा करत नाही आणि आपला राग, द्वेष व नापसंती प्रकट करत नाही. परंतु, ती श्रमण किंवा ब्राह्मणाला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि दीप देणारी नसते. तसेच ती मत्सर करणारी असते; इतरांना मिळणारे लाभ, सत्कार, आदर, सन्मान, वंदन आणि पूजेचा ती मत्सर करते, त्यांच्यावर जळते आणि मनात मत्सर बाळगते. ती तिथून च्युत होऊन जर या मनुष्यलोकात आली, तर ती जिथे जिथे जन्म घेते, तिथे ती अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, प्रसन्न आणि परम वर्णसौंदर्याने युक्त होते; परंतु ती दरिद्री, अल्पधनी, अल्पभोगी आणि प्रभावहीन होते.”

---

‘‘Idha pana, mallike, ekacco mātugāmo akkodhanā hoti anupāyāsabahulā. Bahumpi vuttā samānā nābhisajjati na kuppati na byāpajjati na patitthīyati, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Sā dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. Anissāmanikā kho pana hoti; paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu na issati na upadussati na issaṃ bandhati. Sā ce tato cutā itthattaṃ āgacchati, sā yattha yattha paccājāyati abhirūpā ca hoti dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā; aḍḍhā ca hoti mahaddhanā mahābhogā mahesakkhā ca.

“हे मल्लिका, या जगात एखादी स्त्री अक्रोधी व चिडचिड न करणारी असते. खूप काही बोलले तरी ती चिडत नाही, रागावत नाही, द्वेष करत नाही, हट्टीपणा करत नाही आणि आपला राग, द्वेष व नापसंती प्रकट करत नाही. ती श्रमण किंवा ब्राह्मणाला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि दीप देणारी (दानशूर) असते. तसेच ती मत्सर न करणारी असते; इतरांना मिळणारे लाभ, सत्कार, आदर, सन्मान, वंदन आणि पूजेचा ती मत्सर करत नाही, त्यांच्यावर जळत नाही आणि मनात मत्सर बाळगत नाही. ती तिथून च्युत होऊन जर या मनुष्यलोकात आली, तर ती जिथे जिथे जन्म घेते, तिथे ती अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, प्रसन्न आणि परम वर्णसौंदर्याने युक्त होते; तसेच ती श्रीमंत, महाधनी, महाभोगी आणि प्रभावशाली होते.”

---

‘‘Ayaṃ kho, mallike, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekacco mātugāmo dubbaṇṇā ca hoti durūpā supāpikā dassanāya; daliddā ca hoti appassakā appabhogā appesakkhā ca. Ayaṃ pana, mallike, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekacco mātugāmo dubbaṇṇā ca hoti durūpā supāpikā dassanāya; aḍḍhā ca hoti mahaddhanā mahābhogā mahesakkhā ca. Ayaṃ kho, mallike, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekacco mātugāmo abhirūpā ca hoti dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā; daliddā ca hoti appassakā appabhogā appesakkhā ca. Ayaṃ pana, mallike, hetu ayaṃ paccayo, yena midhekacco mātugāmo abhirūpā ca hoti dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā; aḍḍhā ca hoti mahaddhanā mahābhogā mahesakkhā cā’’ti.

“हे मल्लिका, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात एखादी स्त्री कुरूप, दिसायला वाईट, दर्शनास अयोग्य होते; आणि दरिद्री, अल्पधनी, अल्पभोगी व प्रभावहीन होते. हे मल्लिका, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात एखादी स्त्री कुरूप, दिसायला वाईट, दर्शनास अयोग्य होते; परंतु श्रीमंत, महाधनी, महाभोगी व प्रभावशाली होते. हे मल्लिका, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात एखादी स्त्री अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, प्रसन्न आणि परम वर्णसौंदर्याने युक्त होते; परंतु दरिद्री, अल्पधनी, अल्पभोगी व प्रभावहीन होते. हे मल्लिका, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात एखादी स्त्री अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, प्रसन्न आणि परम वर्णसौंदर्याने युक्त होते; तसेच श्रीमंत, महाधनी, महाभोगी व प्रभावशाली होते.”

---

Evaṃ vutte mallikā devī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yā nūnāhaṃ bhante, aññaṃ jātiṃ kodhanā ahosiṃ upāyāsabahulā, appampi vuttā samānā [Pg.526] abhisajjiṃ kuppiṃ byāpajjiṃ patitthīyiṃ kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsiṃ, sāhaṃ, bhante, etarahi dubbaṇṇā durūpā supāpikā dassanāya.

असे बोलले असता, मल्लिका देवी भगवंतांना म्हणाली – “भंते, मी नक्कीच पूर्वजन्मी क्रोधी व अत्यंत चिडचिड करणारी राहिले असेन; थोडेसे जरी काही बोलले तरी मी चिडले असेन, रागावले असेन, द्वेष केला असेल, हट्टीपणा केला असेल आणि आपला राग, द्वेष व नापसंती प्रकट केली असेल. म्हणूनच, भंते, मी आज या जन्मात कुरूप, दिसायला वाईट आणि दर्शनास अयोग्य आहे.”

---

‘‘Yā nūnāhaṃ, bhante, aññaṃ jātiṃ dātā ahosiṃ samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ, sāhaṃ, bhante, etarahi aḍḍhā mahaddhanā mahābhogā.

“भंते, मी नक्कीच पूर्वजन्मी श्रमण किंवा ब्राह्मणाला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि दीप देणारी (दानशूर) राहिले असेन. म्हणूनच, भंते, मी आज या जन्मात श्रीमंत, महाधनी आणि महाभोगी आहे.”

---

‘‘Yā nūnāhaṃ, bhante, aññaṃ jātiṃ anissāmanikā ahosiṃ, paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu na issiṃ na upadussiṃ na issaṃ bandhiṃ, sāhaṃ, bhante, etarahi mahesakkhā. Santi kho pana, bhante, imasmiṃ rājakule khattiyakaññāpi brāhmaṇakaññāpi gahapatikaññāpi, tāsāhaṃ issarādhipaccaṃ kāremi. Esāhaṃ, bhante, ajjatagge akkodhanā bhavissāmi anupāyāsabahulā, bahumpi vuttā samānā nābhisajjissāmi na kuppissāmi na byāpajjissāmi na patitthīyissāmi, kopañca dosañca appaccayañca na pātukarissāmi; dassāmi samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. Anissāmanikā bhavissāmi, paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu na ississāmi na upadussissāmi na issaṃ bandhissāmi. Abhikkantaṃ, bhante…pe… upāsikaṃ maṃ, bhante, bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Sattamaṃ.

“भंते, मी नक्कीच पूर्वजन्मी मत्सर न करणारी राहिले असेन; इतरांना मिळणारे लाभ, सत्कार, आदर, सन्मान, वंदन आणि पूजेचा मी मत्सर केला नसेल, त्यांच्यावर जळले नसेन आणि मनात मत्सर बाळगला नसेल. म्हणूनच, भंते, मी आज या जन्मात प्रभावशाली आहे. भंते, या राजकुलात क्षत्रिय कन्या, ब्राह्मण कन्या आणि गृहपती कन्या देखील आहेत, ज्यांच्यावर मी माझे स्वामित्व व अधिपत्य गाजवते. भंते, मी आजपासून अक्रोधी आणि चिडचिड न करणारी होईन. खूप काही बोलले तरी मी चिडणार नाही, रागावणार नाही, द्वेष करणार नाही, हट्टीपणा करणार नाही आणि आपला राग, द्वेष व नापसंती प्रकट करणार नाही. मी श्रमण किंवा ब्राह्मणाला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि दीप दान करीन. मी मत्सर न करणारी होईन; इतरांना मिळणारे लाभ, सत्कार, आदर, सन्मान, वंदन आणि पूजेचा मी मत्सर करणार नाही, त्यांच्यावर जळणार नाही आणि मनात मत्सर बाळगणार नाही. अतिशय सुंदर, भंते! ...पे... भंते, भगवंतांनी मला आजपासून आजीवन शरण गेलेली उपासिका म्हणून स्वीकारावे.” सातवे (सुत्त समाप्त).

---

8. Attantapasuttaṃ

८. अत्तंतप सुत्त

---

198. ‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto. Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo nevattantapo hoti nāttaparitāpanānuyogamanuyutto [Pg.527] na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So neva attantapo na parantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

१९८. “भिक्षूंनो, या जगात हे चार प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या जगात एखादा व्यक्ती स्वतःला पीडा देणारा (आत्मपीडक) असतो आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो. भिक्षूंनो, या जगात एखादा व्यक्ती इतरांना पीडा देणारा असतो आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो. भिक्षूंनो, या जगात एखादा व्यक्ती स्वतःलाही पीडा देणारा असतो आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो, तसेच इतरांनाही पीडा देणारा असतो आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो. भिक्षूंनो, या जगात एखादा व्यक्ती स्वतःलाही पीडा देणारा नसतो आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो, तसेच इतरांनाही पीडा देणारा नसतो आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो. तो स्वतःलाही पीडा न देणारा आणि इतरांनाही पीडा न देणारा व्यक्ती याच जन्मात तृष्णारहित (निःस्पृह), शांत, शीतल झालेला, सुखाचा अनुभव घेणारा आणि ब्रह्मभूत (श्रेष्ठ) झालेल्या स्वतःच्या अंतःकरणाने विहरतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, bhikkhave, ekacco acelako hoti muttācāro hatthāpalekhano naehibhaddantiko natiṭṭhabhaddantiko nābhihaṭaṃ na uddissakataṃ na nimantanaṃ sādiyati. So na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṃ na daṇḍamantaraṃ na musalamantaraṃ na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ na gabbhiniyā na pāyamānāya na purisantaragatāya na saṅkittīsu na yattha sā upaṭṭhito hoti na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī na macchaṃ na maṃsaṃ na suraṃ na merayaṃ na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko dvāgāriko vā hoti dvālopiko…pe… sattāgāriko vā hoti sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpeti dvīhipi dattīhi yāpeti…pe… sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti dvāhikampi āhāraṃ āhāreti…pe… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti. Iti evarūpaṃ aḍḍhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati.

भिक्खूहो, एखादा मनुष्य स्वतःला क्लेश देणारा (आत्मतपी) आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य विवस्त्र (अचेलक) राहतो, सामाजिक नियमांचे पालन न करणारा (मुक्ताचार) असतो, जेवणानंतर आपले हात चाटणारा (हस्तप्रलेखन) असतो. 'यावे, भदन्त' असे म्हटले असता तो येत नाही; 'थांबावे, भदन्त' असे म्हटले असता तो थांबत नाही. तो स्वतःकडे आणलेले अन्न स्वीकारत नाही, स्वतःसाठी उद्देशून बनवलेले अन्न स्वीकारत नाही, आमंत्रण स्वीकारत नाही. तो भांड्यातून (कुंभीतून) अन्न स्वीकारत नाही, टोपलीतून (कळोपीतून) अन्न स्वीकारत नाही, उंबरठ्यापलीकडून अन्न स्वीकारत नाही, काठीच्या पलीकडून अन्न स्वीकारत नाही, मुसळाच्या पलीकडून अन्न स्वीकारत नाही, दोन व्यक्ती जेवत असताना (त्यांच्याकडून) अन्न स्वीकारत नाही, गरोदर स्त्रीकडून अन्न स्वीकारत नाही, बाळाला पाजणाऱ्या स्त्रीकडून अन्न स्वीकारत नाही, पुरुषाच्या संपर्कात असलेल्या स्त्रीकडून अन्न स्वीकारत नाही, जेथे अन्न वाटप जाहीर केले असेल तेथून अन्न स्वीकारत नाही, जेथे कुत्रा वाट पाहत उभा असेल तेथून अन्न स्वीकारत नाही, जेथे माश्या घोंघावत असतील तेथून अन्न स्वीकारत नाही. तो मासे खात नाही, मांस खात नाही, सुरा पीत नाही, मेरय पीत नाही, कोंड्याचे पाणी (थुसोदक) पीत नाही. तो एकाच घरातून भिक्षा घेणारा आणि एकच घास खाणारा असतो, किंवा दोन घरांतून भिक्षा घेणारा आणि दोनच घास खाणारा असतो... (तसेच) सात घरांतून भिक्षा घेणारा आणि सातच घास खाणारा असतो. तो एकाच पात्रातील अन्नावर जगतो, दोन पात्रांतील अन्नावर जगतो... सात पात्रांतील अन्नावर जगतो. तो दिवसातून एकदाच आहार घेतो, दोन दिवसांतून एकदाच आहार घेतो... सात दिवसांतून एकदाच आहार घेतो. अशा प्रकारे, तो पंधरवड्यातून एकदा आहार घेण्यापर्यंतच्या अशा विविध प्रकारच्या ठराविक काळाने अन्न ग्रहण करण्याच्या तपश्चर्येचे आचरण करत राहतो.

---

‘‘So sākabhakkhopi hoti sāmākabhakkhopi hoti nīvārabhakkhopi hoti daddulabhakkhopi hoti haṭabhakkhopi hoti kaṇabhakkhopi hoti ācāmabhakkhopi hoti piññākabhakkhopi hoti tiṇabhakkhopi hoti gomayabhakkhopi hoti; vanamūlaphalāhāropi yāpeti pavattaphalabhojī.

तो केवळ पालेभाज्या खाणारा असतो, या सावा (शामाक) तांदूळ खाणारा असतो, किंवा रानटी तांदूळ (नीवार) खाणारा असतो, किंवा चामड्याचे तुकडे खाणारा असतो, किंवा शेवाळ खाणारा असतो, किंवा कोंडा खाणारा असतो, किंवा पेज (तांदळाची पेज) पिणारा असतो, किंवा पेंड खाणारा असतो, किंवा गवत खाणारा असतो, किंवा शेण खाणारा असतो. तो जंगलातील कंदमुळे आणि फळे यांवर जगतो, किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जीवन कंठतो.

---

‘‘So sāṇānipi dhāreti masāṇānipi dhāreti chavadussānipi dhāreti paṃsukūlānipi dhāreti tirīṭānipi dhāreti ajinampi dhāreti ajinakkhipampi dhāreti kusacīrampi dhāreti vākacīrampi dhāreti phalakacīrampi dhāreti kesakambalampi dhāreti vāḷakambalampi dhāreti ulūkapakkhampi dhāreti; kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto; ubbhaṭṭhakopi hoti āsanappaṭikkhitto; ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto; kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti; sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto [Pg.528] viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto.

तो तागाचे कपडे परिधान करतो, किंवा ताग आणि इतर धागे मिश्रित कपडे परिधान करतो, किंवा प्रेताच्या अंगावरील वस्त्रे परिधान करतो, किंवा पांसुकूल (कचऱ्यातून गोळा केलेले) कपडे परिधान करतो, किंवा झाडाच्या सालीचे कपडे परिधान करतो, किंवा काळवीटाचे चामडे परिधान करतो, किंवा काळवीटाच्या चामड्याचे तुकडे जोडून बनवलेले वस्त्र परिधान करतो, किंवा कुशा गवताचे वस्त्र परिधान करतो, किंवा झाडाच्या धाग्यांचे वस्त्र परिधान करतो, किंवा लाकडाच्या फळ्यांचे वस्त्र परिधान करतो, किंवा मानवी केसांची घोंगडी परिधान करतो, किंवा प्राण्यांच्या केसांची घोंगडी परिधान करतो, किंवा घुबडाच्या पंखांचे वस्त्र परिधान करतो. तो डोक्याचे केस आणि दाढी उपटणारा असतो, आणि केस व दाढी उपटण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो. तो सतत उभा राहणारा असतो आणि आसन नाकारणारा असतो. तो सतत उकिडवे बसणारा असतो आणि उकिडवे बसण्याच्या तपश्चर्येत मग्न असतो. तो काट्यांच्या अंथरुणावर निजणारा असतो आणि काट्यांच्या अंथरुणावर आपली शय्या बनवतो. तो संध्याकाळसह दिवसातून तीन वेळा पाण्यात स्नान करण्याच्या (जल-तपश्चर्येच्या) अभ्यासात मग्न असतो. अशा प्रकारे, तो शरीराला ताप देण्याच्या आणि क्लेश देण्याच्या अनेक प्रकारच्या तपश्चर्येत मग्न राहतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादा मनुष्य स्वतःला क्लेश देणारा (आत्मतपी) आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo orabbhiko hoti sūkariko sākuṇiko māgaviko luddo macchaghātako coro coraghātako goghātako bandhanāgāriko, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto.

भिक्खूहो, एखादा मनुष्य इतरांना क्लेश देणारा (परतपी) आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या कार्यात मग्न कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य मेंढ्या मारणारा (औरभ्रिक) असतो, डुकरे मारणारा (सूकरिक) असतो, पक्षी मारणारा (शाकुणिक) असतो, शिकारी (मागविक) असतो, क्रूर शिकारी (लुब्धक) असतो, कोळी/मासे मारणारा (मत्स्यघातक) असतो, चोर असतो, चोरांना मारणारा (वधदंडाधिकारी) असतो, खाटीक/गायी मारणारा (गोघातक) असतो, किंवा तुरुंग रक्षक (बंधनागारिक) असतो, किंवा इतर जे कोणी क्रूर कर्मांमध्ये गुंतलेले असतात. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादा मनुष्य इतरांना क्लेश देणारा (परतपी) आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या कार्यात मग्न असतो.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo rājā vā hoti khattiyo muddhāvasitto, brāhmaṇo vā hoti mahāsālo. So puratthimena nagarassa navaṃ santhāgāraṃ kārāpetvā kesamassuṃ ohāretvā kharājinaṃ nivāsetvā sappitelena kāyaṃ abbhañjitvā magavisāṇena piṭṭhiṃ kaṇḍuvamāno navaṃ santhāgāraṃ pavisati, saddhiṃ mahesiyā brāhmaṇena ca purohitena. So tattha anantarahitāya bhūmiyā haritupalittāya seyyaṃ kappeti. Ekissāya gāviyā sarūpavacchāya yaṃ ekasmiṃ thane khīraṃ hoti tena rājā yāpeti; yaṃ dutiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena mahesī yāpeti; yaṃ tatiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena brāhmaṇo purohito yāpeti; yaṃ catutthasmiṃ thane khīraṃ hoti tena aggiṃ juhati ; avasesena vacchako yāpeti. So evamāha – ‘ettakā usabhā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatarā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatariyo haññantu yaññatthāya, ettakā ajā haññantu yaññatthāya, ettakā urabbhā haññantu yaññatthāya, (ettakā assā haññantu yaññatthāya,) ettakā rukkhā chijjantu yūpatthāya, ettakā dabbhā lūyantu barihisatthāyā’ti. Yepissa te honti dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā tepi daṇḍatajjitā bhayatajjitā assumukhā rudamānā parikammāni karonti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto.

भिक्खूहो, एखादा मनुष्य स्वतःलाही क्लेश देणारा (आत्मतपी) आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो, तसेच इतरांनाही क्लेश देणारा (परतपी) आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या कार्यात मग्न कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य राज्याभिषेक झालेला क्षत्रिय राजा असतो, किंवा एखादा श्रीमंत ब्राह्मण असतो. तो शहराच्या पूर्वेला एक नवीन यज्ञशाळा (संथागार) बांधतो, आपले केस आणि दाढी कापतो, खडबडीत काळवीटाचे चामडे परिधान करतो, शरीराला तूप आणि तेल लावतो, आणि हरणाच्या शिंगाने आपली पाठ खाजवत आपल्या मुख्य राणीसह आणि पुरोहित ब्राह्मणासह यज्ञशाळेत प्रवेश करतो. तेथे तो गवताचे अंथरुण नसलेल्या, ओल्या शेणाने सारवलेल्या जमिनीवर झोपतो. ज्या गायीला तिच्यासारख्याच रंगाचे वासरू आहे, अशा एका गायीच्या पहिल्या सडातून निघणाऱ्या दुधावर राजा जगतो; दुसऱ्या सडातून निघणाऱ्या दुधावर मुख्य राणी जगते; तिसऱ्या सडातून निघणाऱ्या दुधावर पुरोहित ब्राह्मण जगतो; चौथ्या सडातून निघणाऱ्या दुधाने ते अग्नीमध्ये आहुती देतात; आणि उरलेल्या दुधावर वासरू जगते. तो राजा असा आदेश देतो – 'यज्ञासाठी इतके बैल मारले जावेत, यज्ञासाठी इतके तरुण बैल मारले जावेत, यज्ञासाठी इतक्या तरुण गायी मारल्या जाव्यात, यज्ञासाठी इतके बोकड मारले जावेत, यज्ञासाठी इतक्या मेंढ्या मारल्या जाव्यात, (यज्ञासाठी इतके घोडे मारले जावेत,) यज्ञाच्या खांबांसाठी (यूप) इतकी झाडे तोडली जावीत, आणि यज्ञाच्या वेदीवर पसरण्यासाठी इतके दर्भ गवत कापले जावे.' त्याचे जे दास, दूत किंवा मजूर असतात, ते देखील शिक्षेच्या आणि भयाने घाबरलेले, डोळ्यात अश्रू आणून रडत रडत यज्ञाची तयारी करतात. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एखादा मनुष्य स्वतःलाही क्लेश देणारा (आत्मतपी) आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतो, तसेच इतरांनाही क्लेश देणारा (परतपी) आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या कार्यात मग्न असतो.

---

‘‘Kathañca[Pg.529], bhikkhave, puggalo nevattantapo hoti nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto? So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati. Idha, bhikkhave, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā; nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ; yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya, mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya, kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.

आणि भिक्खूहो, कोणती व्यक्ती स्वतःला पीडा देणारी नसते आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसते, तसेच इतरांना पीडा देणारी नसते आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसते? ती व्यक्ती स्वतःला पीडा न देणारी, इतरांना पीडा न देणारी, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेली, सुखाचा अनुभव घेणारी आणि स्वतः श्रेष्ठ आत्मभावाने विहरते. भिक्खूहो, या जगात तथागतांचा जन्म होतो, जे अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध, विद्या आणि आचरणाने संपन्न, सुगत, लोकविदू, अदम्य माणसांना वश करणारे अनुपम सारथी, देव आणि मानवांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि मानवांसहित या प्रजेला स्वतःच्या अभिज्ञेने जाणून आणि साक्षात्कृत करून उपदेशितात. ते आदि-कल्याणकारक, मध्य-कल्याणकारक आणि अंत-कल्याणकारक, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त अशा धम्माचा उपदेश करतात; ते अत्यंत परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतात. तो धम्म एखादा गृहपती, गृहपतीचा पुत्र किंवा इतर कोणत्याही कुळात जन्मलेला मनुष्य ऐकतो. तो धम्म ऐकून त्याचा तथागतांवर श्रद्धाभाव निर्माण होतो. तो या श्रद्धेने युक्त होऊन असा विचार करतो – 'गृहस्थाश्रम हा संकुचित आणि धुळीचा मार्ग आहे, तर प्रव्रज्या ही मोकळ्या आकाशासारखी आहे. घरात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ असे हे ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. मग मी माझे केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित का होऊ नये?' काही काळानंतर, तो थोडी किंवा भरपूर संपत्ती सोडून, लहान किंवा मोठा नातेवाईकांचा गोतावळा सोडून, केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो.

---

‘‘So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharati. Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato asaddhammā gāmadhammā. Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, na ito sutvā amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, na amutra vā sutvā imesaṃ akkhātā amūsaṃ [Pg.530] bhedāya; iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī attavādī dhammavādī vinayavādī; nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ.

अशा प्रकारे प्रव्रजित झाल्यावर, भिक्खूंच्या नियमांचे आणि जीवनपद्धतीचे पालन करत, तो प्राणातिपाताचा त्याग करून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो. त्याने काठी आणि शस्त्रे खाली ठेवलेली असतात; तो लज्जाशील, दयाळू आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी अनुकंपा बाळगून विहरतो. तो अदित्नादानाचा त्याग करून अदित्नादानापासून अलिप्त राहतो. तो दिलेलेच घेणारा, दिलेल्याचीच अपेक्षा ठेवणारा आणि चोरी न करता शुद्ध मनाने विहरतो. तो अब्रह्मचर्याचा त्याग करून ब्रह्मचारी बनतो; तो मैथुनरूपी ग्रामधर्मापासून आणि असद्धम्मापासून अलिप्त राहून पवित्र जीवन जगतो. तो मुसावादाचा त्याग करून असत्य भाषणापासून अलिप्त राहतो. तो सत्यवादी, सत्यावर ठाम राहणारा, विश्वासू, खात्रीशीर आणि जगाला न फसवणारा असतो. तो पिसुणा वाचेचा त्याग करून चहाडी करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो येथील लोकांचे ऐकून त्यांच्यात फूट पाडण्यासाठी तिथे जाऊन सांगत नाही, किंवा तिथल्या लोकांचे ऐकून त्यांच्यात फूट पाडण्यासाठी इथे सांगत नाही. अशा प्रकारे, तो दुभंगलेल्यांना जोडणारा, जोडलेल्यांना प्रोत्साहन देणारा, एकतेमध्ये रमणारा, एकतेची आवड असणारा, एकतेचा आनंद घेणारा आणि एकता निर्माण करणारी वाणी बोलणारा असतो. तो फरुसा वाचेचा त्याग करून कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहतो. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद वाटणारी, प्रेमळ, हृदयाला भिडणारी, सभ्य, बहुजनांना प्रिय आणि बहुजनांचे मन सुखावणारी असते, अशीच वाणी तो बोलतो. तो सम्फप्पलापाचा त्याग करून व्यर्थ बडबडीपासून अलिप्त राहतो. योग्य वेळी बोलणारा, सत्य बोलणारा, हितकारक बोलणारा, धम्मानुकूल बोलणारा आणि विनयानुकूल बोलणारा असतो. तो योग्य वेळी, उदाहरणासहित, मर्यादित आणि अर्थपूर्ण अशी मनात साठवून ठेवण्याजोगी वाणी बोलतो.

---

‘‘So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti. Ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti. Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti. Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti. Jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Hatthigavāssavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti. Kayavikkayā paṭivirato hoti. Tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti. Ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti. Chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti.

तो बीजांचे आणि वनस्पतींचे नुकसान करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो दिवसातून एकदाच जेवणारा असतो, रात्रीच्या जेवणापासून आणि अवेळी भोजन करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो नाच, गाणे, वादन आणि तमाशे पाहण्यापासून अलिप्त राहतो. तो हार घालणे, सुगंधी द्रव्ये लावणे, उटणे लावणे, शृंगार करणे आणि स्वतःला सुशोभित करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो उच्च आणि मोठ्या आसनांवर बसण्या-झोपण्यापासून अलिप्त राहतो. तो सोने आणि चांदी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो कच्चे धान्य स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो कच्चे मांस स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो स्त्रिया आणि कुमारिका स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो दासी आणि दास स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो शेळ्या आणि मेंढ्या स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो कोंबड्या आणि डुकरे स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो हत्ती, गायी, घोडे आणि घोडी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो शेत आणि जमीन स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो निरोप पोहोचवणे आणि दूताचे काम करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो खरेदी-विक्री करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो खोट्या तराजूने, खोट्या नाण्यांनी आणि खोट्या मापाने फसवणूक करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो लाच घेणे, फसवणूक करणे, लबाडी करणे आणि कुटिलतेने वागण्यापासून अलिप्त राहतो. तो अवयव कापणे, हत्या करणे, बांधून ठेवणे, दरोडे घालणे, लूटमार करणे आणि बळजबरीने हिंसक कृत्ये करण्यापासून अलिप्त राहतो.

---

‘‘So santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti, sapattabhārova ḍeti; evamevaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

तो शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट असतो. तो जिथे कुठे जातो, तिथे आपल्यासोबत केवळ याच गोष्टी घेऊन जातो. ज्याप्रमाणे एखादा पक्षी जिथे कुठे उडतो, तिथे केवळ आपल्या पंखांच्या भारासह उडतो; त्याचप्रमाणे भिक्खू आपल्या शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट असतो. तो जिथे कुठे जातो, तिथे आपल्यासोबत केवळ याच गोष्टी घेऊन जातो. या उदात्त शीलस्कंधाने संपन्न असलेला तो भिक्खू स्वतःमध्येच निर्दोष सुखाचा अनुभव घेतो.

---

‘‘So cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā [Pg.531] dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati cakkhundriyaṃ; cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṃ; manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

तो डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या बाह्य आकाराचे किंवा अवयवांच्या वैशिष्ट्यांचे ग्रहण करत नाही. कारण, जर त्याने चक्षुरिंद्रिय असंयत ठेवले, तर अभिज्झा आणि डोमनस्स हे पापी, अकुशल धर्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील; म्हणून तो त्याच्या संयमासाठी प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो आणि चक्षुरिंद्रियावर संयम मिळवतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धम्माचे आकलन करून तो त्याच्या बाह्य आकाराचे किंवा अवयवांच्या वैशिष्ट्यांचे ग्रहण करत नाही. कारण, जर त्याने मनेंद्रिय असंयत ठेवले, तर अभिज्झा आणि डोमनस्स हे पापी, अकुशल धर्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील; म्हणून तो त्याच्या संयमासाठी प्रयत्न करतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो आणि मनेंद्रियावर संयम मिळवतो. या उदात्त इंद्रियसंयमाने संपन्न असलेला तो भिक्खू स्वतःमध्येच क्लेशरहित सुखाचा अनुभव घेतो.

---

‘‘So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.

तो (भिक्खू) पुढे जाताना आणि मागे परतताना सजगतेने (संप्रजन्यपूर्वक) कार्य करतो; पुढे पाहताना आणि आजूबाजूला पाहताना सजगतेने कार्य करतो; अवयव वाकवताना आणि पसरवताना सजगतेने कार्य करतो; संघात, पात्र आणि चीवर धारण करताना सजगतेने कार्य करतो; खाताना, पिताना, चघळताना आणि चव घेताना सजगतेने कार्य करतो; मलमूत्र विसर्जन करताना सजगतेने कार्य करतो; चालताना, उभे राहताना, बसताना, झोपताना, जागे होताना, बोलताना आणि मौन बाळगताना सजगतेने कार्य करतो.

---

‘‘So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, (imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato,) iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanappatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti. Byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti. So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

तो या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन, (या आर्य संतोषाने युक्त होऊन,) या आर्य इंद्रिय संवराने युक्त होऊन, आणि या आर्य सती-संप्रजन्याने (स्मृती व सजगतेने) युक्त होऊन एकांत सेनासनाचा आश्रय घेतो—जसे की अरण्य, वृक्षाचे मूळ, पर्वत, दरी, पर्वतातील गुहा, स्मशान, घनदाट जंगल, उघडी जागा किंवा गवताचा ढीग. तो भोजनानंतर, भिक्षाटनाहून परतल्यावर, मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि समोर स्मृती (सती) प्रस्थापित करून बसतो. तो लोकात असणाऱ्या अभिज्झेचा (लोभाचा) त्याग करून लोभरहित चित्ताने विहरतो, अभिज्झेपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. व्यापाद-प्रदोषाचा (द्वेषाचा) त्याग करून द्वेषरहित चित्ताने, सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची व हिताची चिंता करत विहरतो, व्यापाद-प्रदोषापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. थिन-मिद्धाचा (आळस आणि डुलकीचा) त्याग करून, आळसरहित होऊन, प्रकाशाची संज्ञा ठेवून, स्मृतीवान व सजग राहून विहरतो, थिन-मिद्धापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. उद्धच्च-कुक्कुच्चाचा (उद्वेग आणि पश्चात्तापाचा) त्याग करून, शांत चित्ताने, अंतःकरणात पूर्णपणे शांत होऊन विहरतो, उद्धच्च-कुक्कुच्चापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. विचिकित्सेचा (शंकेचा) त्याग करून, शंकामुक्त होऊन, कुशल धर्मांविषयी संशयरहित होऊन विहरतो, विचिकित्सेपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. तो चित्ताला मलिन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या या पाच नीवरणांचा त्याग करून, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... चतुर्थ ध्यानात प्रवेश करून विहरतो.

---

‘‘So [Pg.532] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya…pe… sattānaṃ cutūpapātañāṇāya…pe… (so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte) āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti.

अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी... प्राण्यांच्या च्युती व उत्पत्तीच्या (मृत्यू व जन्माच्या) ज्ञानासाठी... आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (आहे तसे) जाणतो; 'हा दुःखसमुदय (दुःखाचे कारण) आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा दुःखनिरोध (दुःखाचा अंत) आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखनिरोधाचा मार्ग) आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतो; 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो.

---

‘‘Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo nevattantapo hoti nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So na attantapo na parantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati. Ime kho, bhikkhave, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Aṭṭhamaṃ.

असे जाणणाऱ्या आणि असे पाहणाऱ्या त्याच्या चित्ताची कामासवापासून मुक्ती होते, भवासवापासून मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासूनही मुक्ती होते. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरले नाही' असे तो जाणतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे तो मनुष्य स्वतःला ताप देणारा होत नाही आणि स्वतःला ताप देण्याच्या अभ्यासात मग्न राहत नाही; तसेच तो इतरांना ताप देणारा होत नाही आणि इतरांना ताप देण्याच्या अभ्यासात मग्न राहत नाही. तो स्वतःला किंवा इतरांना ताप न देता, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत, शीतल झालेला, सुखाचा अनुभव घेणारा आणि स्वतः श्रेष्ठ बनून विहरतो. भिक्खूंनो, हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत.

---

9. Taṇhāsuttaṃ

९. तण्हा सुत्त (तृष्णा सूत्र)

---

199. Bhagavā etadavoca – ‘‘taṇhaṃ vo, bhikkhave, desessāmi jāliniṃ saritaṃ visaṭaṃ visattikaṃ, yāya ayaṃ loko uddhasto pariyonaddho tantākulakajāto gulāguṇṭhikajāto muñjapabbajabhūto apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१९९. भगवान म्हणाले – "भिक्खूंनो, मी तुम्हांला त्या तण्हेविषयी (तृष्णेविषयी) उपदेश करीन, जी जाळ्यासारखी विणलेली, वाहणारी, पसरणारी आणि चिकटणारी आहे; जिच्यामुळे हा लोक आच्छादलेला, वेढलेला, विणकराच्या गुंतागुंटीच्या सुतासारखा, पक्षाच्या घरट्यासारखा किंवा मुंज व बब्बज गवतासारखा गुंतागुंतीचा झाला आहे, ज्यामुळे तो अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि संसाराला ओलांडू शकत नाही. ते लक्षपूर्वक ऐका आणि मनात नीट साठवून ठेवा; मी सांगेन." त्यावर ते भिक्खू भगवंतांना म्हणाले, "होय, भंते!" भगवंतांनी पुढीलप्रमाणे उपदेश केला –

---

‘‘Katamā ca sā, bhikkhave, taṇhā jālinī saritā visaṭā visattikā, yāya ayaṃ loko uddhasto pariyonaddho tantākulakajāto gulāguṇṭhikajāto muñjapabbajabhūto apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati[Pg.533]? Aṭṭhārasa kho panimāni, bhikkhave, taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya, aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya.

"आणि भिक्खूंनो, ती जाळ्यासारखी विणलेली, वाहणारी, पसरणारी आणि चिकटणारी तण्हा (तृष्णा) कोणती आहे, जिच्यामुळे हा लोक आच्छादलेला, वेढलेला, विणकराच्या गुंतागुंटीच्या सुतासारखा, पक्षाच्या घरट्यासारखा किंवा मुंज व बब्बज गवतासारखा गुंतागुंतीचा झाला आहे, ज्यामुळे तो अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि संसाराला ओलांडू शकत नाही? भिक्खूंनो, आंतरिक उपादान करून उत्पन्न होणारे अठरा तण्हा-विचरित आहेत आणि बाह्य उपादान करून उत्पन्न होणारे अठरा तण्हा-विचरित आहेत.

---

‘‘Katamāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya? Asmīti, bhikkhave, sati itthasmīti hoti, evaṃsmīti hoti, aññathāsmīti hoti, asasmīti hoti, satasmīti hoti, santi hoti, itthaṃ santi hoti, evaṃ santi hoti, aññathā santi hoti, apihaṃ santi hoti, apihaṃ itthaṃ santi hoti, apihaṃ evaṃ santi hoti, apihaṃ aññathā santi hoti, bhavissanti hoti, itthaṃ bhavissanti hoti, evaṃ bhavissanti hoti, aññathā bhavissanti hoti. Imāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya.

"आंतरिक उपादान करून उत्पन्न होणारे अठरा तण्हा-विचरित कोणते आहेत? भिक्खूंनो, 'मी आहे' असा भाव असताना, 'मी असा आहे' असा भाव होतो, 'मी तसा आहे' असा भाव होतो, 'मी वेगळा आहे' असा भाव होतो, 'मी अशाश्वत आहे' असा भाव होतो, 'मी शाश्वत आहे' असा भाव होतो, 'मी असू शकेन' असा भाव होतो, 'मी असा असू शकेन' असा भाव होतो, 'मी तसा असू शकेन' असा भाव होतो, 'मी वेगळा असू शकेन' असा भाव होतो, 'मी असा झालो तर बरे होईल' असा भाव होतो, 'मी असा झालो तर बरे होईल' असा भाव होतो, 'मी तसा झालो तर बरे होईल' असा भाव होतो, 'मी वेगळा झालो तर बरे होईल' असा भाव होतो, 'मी भविष्यात होईन' असा भाव होतो, 'मी भविष्यात असा होईन' असा भाव होतो, 'मी भविष्यात तसा होईन' असा भाव होतो, 'मी भविष्यात वेगळा होईन' असा भाव होतो. हे आंतरिक उपादान करून उत्पन्न होणारे अठरा तण्हा-विचरित आहेत.

---

‘‘Katamāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya? Imināsmīti, bhikkhave, sati iminā itthasmīti hoti, iminā evaṃsmīti hoti, iminā aññathāsmīti hoti, iminā asasmīti hoti, iminā satasmīti hoti, iminā santi hoti, iminā itthaṃ santi hoti, iminā evaṃ santi hoti, iminā aññathā santi hoti, iminā apihaṃ santi hoti, iminā apihaṃ itthaṃ santi hoti, iminā apihaṃ evaṃ santi hoti, iminā apihaṃ aññathā santi hoti, iminā bhavissanti hoti, iminā itthaṃ bhavissanti hoti, iminā evaṃ bhavissanti hoti, iminā aññathā bhavissanti hoti. Imāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya.

"बाह्य उपादान करून उत्पन्न होणारे अठरा तण्हा-विचरित कोणते आहेत? भिक्खूंनो, 'यामुळे मी आहे' असा भाव असताना, 'यामुळे मी असा आहे' असा भाव होतो, 'यामुळे मी तसा आहे' असा भाव होतो, 'यामुळे मी वेगळा आहे' असा भाव होतो, 'यामुळे मी अशाश्वत आहे' असा भाव होतो, 'यामुळे मी शाश्वत आहे' असा भाव होतो, 'यामुळे मी असू शकेन' असा भाव होतो, 'यामुळे मी असा असू शकेन' असा भाव होतो, 'यामुळे मी तसा असू शकेन' असा भाव होतो, 'यामुळे मी वेगळा असू शकेन' असा भाव होतो, 'यामुळे मी असा झालो तर बरे होईल' असा भाव होतो, 'यामुळे मी असा झालो तर बरे होईल' असा भाव होतो, 'यामुळे मी तसा झालो तर बरे होईल' असा भाव होतो, 'यामुळे मी वेगळा झालो तर बरे होईल' असा भाव होतो, 'यामुळे मी भविष्यात होईन' असा भाव होतो, 'यामुळे मी भविष्यात असा होईन' असा भाव होतो, 'यामुळे मी भविष्यात तसा होईन' असा भाव होतो, 'यामुळे मी भविष्यात वेगळा होईन' असा भाव होतो. हे बाह्य उपादान करून उत्पन्न होणारे अठरा तण्हा-विचरित आहेत."

---

‘‘Iti aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya, aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya. Imāni vuccanti, bhikkhave, chattiṃsa taṇhāvicaritāni. Iti evarūpāni atītāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni, anāgatāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni, paccuppannāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni. Evaṃ aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritaṃ honti.

"अशा प्रकारे, भिक्खूहो! अध्यात्मिक (अंतर्गत) उपादान करून अठरा तण्हाविचरिते (तृष्णेचे प्रवाह) आणि बाह्य उपादान करून अठरा तण्हाविचरिते होतात. भिक्खूहो, यांना छत्तीस तण्हाविचरिते असे म्हटले जाते. अशाच प्रकारे, भूतकाळातील छत्तीस तण्हाविचरिते, भविष्यकाळातील छत्तीस तण्हाविचरिते आणि वर्तमानकाळातील छत्तीस तण्हाविचरिते असतात. अशा प्रकारे एकूण एकशे आठ तण्हाविचरिते होतात."

---

‘‘Ayaṃ [Pg.534] kho sā, bhikkhave, taṇhā jālinī saritā visaṭā visattikā, yāya ayaṃ loko uddhasto pariyonaddho tantākulakajāto gulāguṇṭhikajāto muñjapabbajabhūto apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattatī’’ti. Navamaṃ.

"भिक्खूहो, हीच ती जाळे पसरवणारी (जालिनी), वाहणारी (सरिता), पसरलेली (विसटा) आणि चिकटून राहणारी (विसत्तिका) तृष्णा (तण्हा) आहे, जिच्यामुळे हा लोक (संसार) आक्रसला गेला आहे, वेढला गेला आहे, विणकराच्या गुंतागुंतीच्या सुताच्या गोळ्यासारखा, पक्ष्याच्या घरट्यासारखा, मुंज व पब्बज गवतासारखा गुंतागुंतीचा झाला आहे, ज्यामुळे तो अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि संसाराला ओलांडून जाऊ शकत नाही."

---

10. Pemasuttaṃ

१०. "पेमसुत्त (प्रेम सुत्त)"

---

200. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, (pemāni) jāyanti. Katamāni cattāri? Pemā pemaṃ jāyati, pemā doso jāyati, dosā pemaṃ jāyati, dosā doso jāyati.

२००. "भिक्खूहो, या चार गोष्टी (प्रेम/आसक्ती) उत्पन्न होतात. कोणत्या चार? प्रेमातून प्रेम उत्पन्न होते; प्रेमातून द्वेष उत्पन्न होतो; द्वेषातून प्रेम उत्पन्न होते; आणि द्वेषातून द्वेष उत्पन्न होतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, pemā pemaṃ jāyati? Idha, bhikkhave, puggalo puggalassa iṭṭho hoti kanto manāpo. Taṃ pare iṭṭhena kantena manāpena samudācaranti. Tassa evaṃ hoti – ‘yo kho myāyaṃ puggalo iṭṭho kanto manāpo, taṃ pare iṭṭhena kantena manāpena samudācarantī’ti. So tesu pemaṃ janeti. Evaṃ kho, bhikkhave, pemā pemaṃ jāyati.

"आणि भिक्खूहो, प्रेमातून प्रेम कसे उत्पन्न होते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीला प्रिय, आवडती आणि मनपसंत असते. इतर लोक त्या व्यक्तीशी प्रिय, आवडत्या आणि मनपसंत पद्धतीने वागतात. तेव्हा त्या दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनात असा विचार येतो – 'जी व्यक्ती मला प्रिय, आवडती आणि मनपसंत आहे, तिच्याशी इतर लोक प्रिय, आवडत्या आणि मनपसंत पद्धतीने वागत आहेत.' त्यामुळे तो त्यांच्याबद्दल प्रेम उत्पन्न करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे प्रेमातून प्रेम उत्पन्न होते."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, pemā doso jāyati? Idha, bhikkhave, puggalo puggalassa iṭṭho hoti kanto manāpo. Taṃ pare aniṭṭhena akantena amanāpena samudācaranti. Tassa evaṃ hoti – ‘yo kho myāyaṃ puggalo iṭṭho kanto manāpo, taṃ pare aniṭṭhena akantena amanāpena samudācarantī’ti. So tesu dosaṃ janeti. Evaṃ kho, bhikkhave, pemā doso jāyati.

"आणि भिक्खूहो, प्रेमातून द्वेष कसा उत्पन्न होतो? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीला प्रिय, आवडती आणि मनपसंत असते. इतर लोक त्या व्यक्तीशी अप्रिय, नावडत्या आणि नापसंत पद्धतीने वागतात. तेव्हा त्या दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनात असा विचार येतो – 'जी व्यक्ती मला प्रिय, आवडती आणि मनपसंत आहे, तिच्याशी इतर लोक अप्रिय, नावडत्या आणि नापसंत पद्धतीने वागत आहेत.' त्यामुळे तो त्यांच्याबद्दल द्वेष उत्पन्न करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे प्रेमातून द्वेष उत्पन्न होतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, dosā pemaṃ jāyati? Idha, bhikkhave, puggalo puggalassa aniṭṭho hoti akanto amanāpo. Taṃ pare aniṭṭhena akantena amanāpena samudācaranti. Tassa evaṃ hoti – ‘yo kho myāyaṃ puggalo aniṭṭho akanto amanāpo, taṃ pare aniṭṭhena akantena amanāpena samudācarantī’ti. So tesu pemaṃ janeti. Evaṃ kho, bhikkhave, dosā pemaṃ jāyati.

"आणि भिक्खूहो, द्वेषातून प्रेम कसे उत्पन्न होते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीला अप्रिय, नावडती आणि नापसंत असते. इतर लोक त्या व्यक्तीशी अप्रिय, नावडत्या आणि नापसंत पद्धतीने वागतात. तेव्हा त्या दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनात असा विचार येतो – 'जी व्यक्ती मला अप्रिय, नावडती आणि नापसंत आहे, तिच्याशी इतर लोक अप्रिय, नावडत्या आणि नापसंत पद्धतीने वागत आहेत.' त्यामुळे तो त्यांच्याबद्दल प्रेम उत्पन्न करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे द्वेषातून प्रेम उत्पन्न होते."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, dosā doso jāyati? Idha, bhikkhave, puggalo puggalassa aniṭṭho hoti akanto amanāpo. Taṃ pare iṭṭhena kantena manāpena samudācaranti. Tassa evaṃ hoti – ‘yo kho myāyaṃ puggalo aniṭṭho [Pg.535] akanto amanāpo, taṃ pare iṭṭhena kantena manāpena samudācarantī’ti. So tesu dosaṃ janeti. Evaṃ kho, bhikkhave, dosā doso jāyati. Imāni kho, bhikkhave, cattāri pemāni jāyanti.

"आणि भिक्खूहो, द्वेषातून द्वेष कसा उत्पन्न होतो? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीला अप्रिय, नावडती आणि नापसंत असते. इतर लोक त्या व्यक्तीशी प्रिय, आवडत्या आणि मनपसंत पद्धतीने वागतात. तेव्हा त्या दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनात असा विचार येतो – 'जी व्यक्ती मला अप्रिय, नावडती आणि नापसंत आहे, तिच्याशी इतर लोक प्रिय, आवडत्या आणि मनपसंत पद्धतीने वागत आहेत.' त्यामुळे तो त्यांच्याबद्दल द्वेष उत्पन्न करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे द्वेषातून द्वेष उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, या चार गोष्टी उत्पन्न होतात."

---

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, yampissa pemā pemaṃ jāyati tampissa tasmiṃ samaye na hoti, yopissa pemā doso jāyati sopissa tasmiṃ samaye na hoti, yampissa dosā pemaṃ jāyati tampissa tasmiṃ samaye na hoti, yopissa dosā doso jāyati sopissa tasmiṃ samaye na hoti.

"भिक्खूहो, ज्या वेळी एखादा भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... (पे)... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो, त्या वेळी त्याच्यामध्ये प्रेमातून उत्पन्न होणारे जे प्रेम असते, ते त्या वेळी त्याला होत नाही; प्रेमातून उत्पन्न होणारा जो द्वेष असतो, तोही त्या वेळी त्याला होत नाही; द्वेषातून उत्पन्न होणारे जे प्रेम असते, तेही त्या वेळी त्याला होत नाही; आणि द्वेषातून उत्पन्न होणारा जो द्वेष असतो, तोही त्या वेळी त्याला होत नाही."

---

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, yampissa pemā pemaṃ jāyati tampissa tasmiṃ samaye na hoti, yopissa pemā doso jāyati sopissa tasmiṃ samaye na hoti, yampissa dosā pemaṃ jāyati tampissa tasmiṃ samaye na hoti, yopissa dosā doso jāyati sopissa tasmiṃ samaye na hoti.

"भिक्खूहो, ज्या वेळी एखादा भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्यामुळे... (पे)... दुसऱ्या ध्यानात... तिसऱ्या ध्यानात... चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो, त्या वेळी त्याच्यामध्ये प्रेमातून उत्पन्न होणारे जे प्रेम असते, ते त्या वेळी त्याला होत नाही; प्रेमातून उत्पन्न होणारा जो द्वेष असतो, तोही त्या वेळी त्याला होत नाही; द्वेषातून उत्पन्न होणारे जे प्रेम असते, तेही त्या वेळी त्याला होत नाही; आणि द्वेषातून उत्पन्न होणारा जो द्वेष असतो, तोही त्या वेळी त्याला होत नाही."

---

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, yampissa pemā pemaṃ jāyati tampissa pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ, yopissa pemā doso jāyati sopissa pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, yampissa dosā pemaṃ jāyati tampissa pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ, yopissa dosā doso jāyati sopissa pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu neva usseneti na paṭiseneti na dhūpāyati na pajjalati na sampajjhāyati.

"भिक्खूहो, ज्या वेळी एखादा भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहरतो, त्या वेळी त्याच्यामध्ये प्रेमातून उत्पन्न होणारे जे प्रेम असते, ते त्याने नष्ट केलेले असते, मुळासकट उपटून टाकलेले असते, मुळासकट कापलेल्या ताडाच्या झाडासारखे (ताळावत्थुकत) केलेले असते, पुन्हा उत्पन्न न होणारे आणि भविष्यात अनुत्पादधर्मी केलेले असते. प्रेमातून उत्पन्न होणारा जो द्वेष असतो, तो त्याने नष्ट केलेला असतो, मुळासकट उपटून टाकलेला असतो, मुळासकट कापलेल्या ताडाच्या झाडासारखा केलेला असतो, पुन्हा उत्पन्न न होणारा आणि भविष्यात अनुत्पादधर्मी केलेला असतो. द्वेषातून उत्पन्न होणारे जे प्रेम असते, ते त्याने नष्ट केलेले असते, मुळासकट उपटून टाकलेले असते, मुळासकट कापलेल्या ताडाच्या झाडासारखे केलेले असते, पुन्हा उत्पन्न न होणारे आणि भविष्यात अनुत्पादधर्मी केलेले असते. द्वेषातून उत्पन्न होणारा जो द्वेष असतो, तो त्याने नष्ट केलेला असतो, मुळासकट उपटून टाकलेला असतो, मुळासकट कापलेल्या ताडाच्या झाडासारखा केलेला असतो, पुन्हा उत्पन्न न होणारा आणि भविष्यात अनुत्पादधर्मी केलेला असतो. भिक्खूहो, अशा भिक्खूला 'जो स्वतःला उंचावत नाही (उस्सेनेति), स्वतःचा विरोध करत नाही (पटिसेनेति), धूर सोडत नाही (धूपायति), पेटत नाही (पज्जलाति) आणि चिंता करत नाही (संपज्झायति)' असे म्हटले जाते."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu usseneti? Idha, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ; vedanaṃ attato [Pg.536] samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānaṃ; saññaṃ attato samanupassati, saññāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā saññaṃ, saññāya vā attānaṃ; saṅkhāre attato samanupassati, saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ, attani vā saṅkhāre, saṅkhāresu vā attānaṃ; viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu usseneti.

"आणि भिक्खूहो, भिक्खू स्वतःला कसा उंचावतो? भिक्खूहो, या शासनात एखादा भिक्खू रूपाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला रूपवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो; वेदनेला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला वेदनायुक्त मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये वेदना पाहतो, किंवा वेदनेमध्ये आत्मा पाहतो; संज्ञेला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला संज्ञावान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये संज्ञा पाहतो, किंवा संज्ञेमध्ये आत्मा पाहतो; संस्कारांना आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला संस्कारवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये संस्कार पाहतो, किंवा संस्कारांमध्ये आत्मा पाहतो; विज्ञानाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू स्वतःला उंचावतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na usseneti? Idha, bhikkhave, bhikkhu na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ; na vedanaṃ attato samanupassati, na vedanāvantaṃ vā attānaṃ, na attani vā vedanaṃ, na vedanāya vā attānaṃ; na saññaṃ attato samanupassati, na saññāvantaṃ vā attānaṃ, na attani vā saññaṃ, na saññāya vā attānaṃ; na saṅkhāre attato samanupassati, na saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ, na attani vā saṅkhāre, na saṅkhāresu vā attānaṃ; na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na usseneti.

भिक्खूहो, भिक्खू स्वतःला (दृष्टीच्या प्रभावाने) कसा उंचावत नाही? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला रूपवान पाहत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये रूपाला पाहत नाही, किंवा रूपामध्ये आत्म्याला पाहत नाही; वेदनेला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला वेदनायुक्त पाहत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये वेदनेला पाहत नाही, किंवा वेदनेमध्ये आत्म्याला पाहत नाही; संज्ञेला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला संज्ञावान पाहत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये संज्ञेला पाहत नाही, किंवा संज्ञेमध्ये आत्म्याला पाहत नाही; संस्कारांना आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला संस्कारवान पाहत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये संस्कारांना पाहत नाही, किंवा संस्कारांमध्ये आत्म्याला पाहत नाही; विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान पाहत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञानाला पाहत नाही, किंवा विज्ञानामध्ये आत्म्याला पाहत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू स्वतःला उंचावत नाही.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu paṭiseneti? Idha, bhikkhave, bhikkhu akkosantaṃ paccakkosati, rosantaṃ paṭirosati, bhaṇḍantaṃ paṭibhaṇḍati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu paṭiseneti.

भिक्खूहो, भिक्खू कसा प्रतिकार करतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू शिवीगाळ करणाऱ्याला उलट शिवीगाळ करतो, संतापणाऱ्यावर उलट संताप करतो, भांडणाऱ्याशी उलट भांडतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू प्रतिकार करतो.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na paṭiseneti? Idha, bhikkhave, bhikkhu akkosantaṃ na paccakkosati, rosantaṃ na paṭirosati, bhaṇḍantaṃ na paṭibhaṇḍati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na paṭiseneti.

भिक्खूहो, भिक्खू कसा प्रतिकार करत नाही? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू शिवीगाळ करणाऱ्याला उलट शिवीगाळ करत नाही, संतापणाऱ्यावर उलट संताप करत नाही, भांडणाऱ्याशी उलट भांडत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू प्रतिकार करत नाही.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dhūpāyati? Asmīti, bhikkhave, sati itthasmīti hoti, evaṃsmīti hoti, aññathāsmīti hoti, asasmīti hoti, satasmīti hoti, santi hoti, itthaṃ santi hoti, evaṃ santi hoti, aññathā santi hoti, apihaṃ santi hoti, apihaṃ itthaṃ santi hoti, apihaṃ evaṃ santi hoti, apihaṃ aññathā santi hoti, bhavissanti hoti, itthaṃ bhavissanti hoti, evaṃ bhavissanti hoti, aññathā bhavissanti hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu dhūpāyati.

भिक्खूहो, भिक्खू कसा धुमसतो? भिक्खूहो, 'मी आहे' हा भाव असताना, 'मी असा आहे' असा विचार येतो, 'मी तसा आहे' असा विचार येतो, 'मी वेगळा आहे' असा विचार येतो, 'मी अशाश्वत आहे' असा विचार येतो, 'मी शाश्वत आहे' असा विचार येतो, 'मी असावे का?' असा विचार येतो, 'मी असा असावे का?' असा विचार येतो, 'मी तसा असावे का?' असा विचार येतो, 'मी वेगळा असावे का?' असा विचार येतो, 'मी झालो तर बरे होईल' असा विचार येतो, 'मी असा झालो तर बरे होईल' असा विचार येतो, 'मी तसा झालो तर बरे होईल' असा विचार येतो, 'मी वेगळा झालो तर बरे होईल' असा विचार येतो, 'मी होईन' असा विचार येतो, 'मी असा होईन' असा विचार येतो, 'मी तसा होईन' असा विचार येतो, 'मी वेगळा होईन' असा विचार येतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू धुमसतो.

---

‘‘Kathañca[Pg.537], bhikkhave, bhikkhu na dhūpāyati? Asmīti, bhikkhave, asati itthasmīti na hoti, evaṃsmīti na hoti, aññathāsmīti na hoti, asasmīti na hoti, satasmīti na hoti, santi na hoti, itthaṃ santi na hoti, evaṃ santi na hoti, aññathā santi na hoti, apihaṃ santi na hoti, apihaṃ itthaṃ santi na hoti, apihaṃ evaṃ santi na hoti, apihaṃ aññathā santi na hoti, bhavissanti na hoti, itthaṃ bhavissanti na hoti, evaṃ bhavissanti na hoti, aññathā bhavissanti na hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na dhūpāyati.

भिक्खूहो, भिक्खू कसा धुमसत नाही? भिक्खूहो, 'मी आहे' हा भाव नसताना, 'मी असा आहे' असा विचार येत नाही, 'मी तसा आहे' असा विचार येत नाही, 'मी वेगळा आहे' असा विचार येत नाही, 'मी अशाश्वत आहे' असा विचार येत नाही, 'मी शाश्वत आहे' असा विचार येत नाही, 'मी असावे का?' असा विचार येत नाही, 'मी असा असावे का?' असा विचार येत नाही, 'मी तसा असावे का?' असा विचार येत नाही, 'मी वेगळा असावे का?' असा विचार येत नाही, 'मी झालो तर बरे होईल' असा विचार येत नाही, 'मी असा झालो तर बरे होईल' असा विचार येत नाही, 'मी तसा झालो तर बरे होईल' असा विचार येत नाही, 'मी वेगळा झालो तर बरे होईल' असा विचार येत नाही, 'मी होईन' असा विचार येत नाही, 'मी असा होईन' असा विचार येत नाही, 'मी तसा होईन' असा विचार येत नाही, 'मी वेगळा होईन' असा विचार येत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू धुमसत नाही.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu pajjalati? Iminā asmīti, bhikkhave, sati iminā itthasmīti hoti, iminā evaṃsmīti hoti, iminā aññathāsmīti hoti, iminā asasmīti hoti, iminā satasmīti hoti, iminā santi hoti, iminā itthaṃ santi hoti, iminā evaṃ santi hoti, iminā aññathā santi hoti, iminā apihaṃ santi hoti, iminā apihaṃ itthaṃ santi hoti, iminā apihaṃ evaṃ santi hoti, iminā apihaṃ aññathā santi hoti, iminā bhavissanti hoti, iminā itthaṃ bhavissanti hoti, iminā evaṃ bhavissanti hoti, iminā aññathā bhavissanti hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu pajjalati.

भिक्खूहो, भिक्खू कसा प्रज्वलित होतो? भिक्खूहो, 'यामुळे मी आहे' हा भाव असताना, 'यामुळे मी असा आहे' असा विचार येतो, 'यामुळे मी तसा आहे' असा विचार येतो, 'यामुळे मी वेगळा आहे' असा विचार येतो, 'यामुळे मी अशाश्वत आहे' असा विचार येतो, 'यामुळे मी शाश्वत आहे' असा विचार येतो, 'यामुळे मी असावे का?' असा विचार येतो, 'यामुळे मी असा असावे का?' असा विचार येतो, 'यामुळे मी तसा असावे का?' असा विचार येतो, 'यामुळे मी वेगळा असावे का?' असा विचार येतो, 'यामुळे मी झालो तर बरे होईल' असा विचार येतो, 'यामुळे मी असा झालो तर बरे होईल' असा विचार येतो, 'यामुळे मी तसा झालो तर बरे होईल' असा विचार येतो, 'यामुळे मी वेगळा झालो तर बरे होईल' असा विचार येतो, 'यामुळे मी होईन' असा विचार येतो, 'यामुळे मी असा होईन' असा विचार येतो, 'यामुळे मी तसा होईन' असा विचार येतो, 'यामुळे मी वेगळा होईन' असा विचार येतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू प्रज्वलित होतो.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na pajjalati? Iminā asmīti, bhikkhave, asati iminā itthasmīti na hoti, iminā evaṃsmīti na hoti, iminā aññathāsmīti na hoti, iminā asasmīti na hoti, iminā satasmīti na hoti, iminā santi na hoti, iminā itthaṃ santi na hoti, iminā evaṃ santi na hoti, iminā aññathā santi na hoti, iminā apihaṃ santi na hoti, iminā apihaṃ itthaṃ santi na hoti, iminā apihaṃ evaṃ santi na hoti, iminā apihaṃ aññathā santi na hoti, iminā bhavissanti na hoti, iminā itthaṃ bhavissanti na hoti, iminā evaṃ bhavissanti na hoti, iminā aññathā bhavissanti na hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na pajjalati.

भिक्खूहो, भिक्खू कसा प्रज्वलित होत नाही? भिक्खूहो, 'यामुळे मी आहे' हा भाव नसताना, 'यामुळे मी असा आहे' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी तसा आहे' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी वेगळा आहे' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी अशाश्वत आहे' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी शाश्वत आहे' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी असावे का?' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी असा असावे का?' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी तसा असावे का?' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी वेगळा असावे का?' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी झालो तर बरे होईल' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी असा झालो तर बरे होईल' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी तसा झालो तर बरे होईल' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी वेगळा झालो तर बरे होईल' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी होईन' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी असा होईन' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी तसा होईन' असा विचार येत नाही, 'यामुळे मी वेगळा होईन' असा विचार येत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू प्रज्वलित होत नाही.

---

‘‘Kathañca[Pg.538], bhikkhave, bhikkhu sampajjhāyati? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno na hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sampajjhāyati.

भिक्खूहो, भिक्खू कसा चिंताग्रस्त होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खूचा 'मी आहे' हा अहंकार (अस्मिमान) नष्ट झालेला नसतो, मुळासकट उपटून टाकलेला नसतो, मुळासकट कापलेल्या ताडाच्या झाडासारखा केलेला नसतो, नष्ट केलेला नसतो आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारा केलेला नसतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू चिंताग्रस्त होतो.

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu na sampajjhāyati? Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu na sampajjhāyatī’’ti. Dasamaṃ.

भिक्खूहो, भिक्खू कसा चिंताग्रस्त होत नाही? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खूचा 'मी आहे' हा अहंकार (अस्मिमान) नष्ट झालेला असतो, मुळासकट उपटून टाकलेला असतो, मुळासकट कापलेल्या ताडाच्या झाडासारखा केलेला असतो, नष्ट केलेला असतो आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारा केलेला असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू चिंताग्रस्त होत नाही. दहावे सुत्त समाप्त.

---

Mahāvaggo pañcamo.

पाचवा महावग्ग समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

---

Sotānugataṃ ṭhānaṃ, bhaddiya sāmugiya vappa sāḷhā ca;

Mallika attantāpo, taṇhā pemena ca dasā teti.

सोतानुगत, ठाण, भद्दिय, सामुगिय, वप्प, साळ्ह, मल्लिका, अत्तंतप, तण्हा आणि पेम - ही दहा सुत्ते आहेत.

---

Catutthamahāpaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

चौथा महापण्णासक समाप्त.

---

5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ

५. पाचवा पण्णासक

---

(21) 1. Sappurisavaggo

(२१) १. सप्पुरिस वग्ग

---

1. Sikkhāpadasuttaṃ

१. सिक्खापद सुत्त

---

201. ‘‘Asappurisañca [Pg.539] vo, bhikkhave, desessāmi, asappurisena asappurisatarañca; sappurisañca, sappurisena sappurisatarañca. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

२०१. भिक्खूहो, मी तुम्हांला असत्पुरुष (दुर्जन) आणि असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष, तसेच सत्पुरुष (सज्जन) आणि सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष यांविषयी उपदेश करीन. ते लक्षपूर्वक ऐका आणि मनात नीट साठवून ठेवा; मी सांगेन. होय, भंते, असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले -

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappuriso.

भिक्खूहो, असत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपात (जीवहिंसा) करते, अदत्तादान (चोरी) करते, कामेसू मिच्छाचार (व्यभिचार) करते, मुसावाद (असत्य भाषण) करते, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठान (मद्य आणि मादक पदार्थांचे सेवन करून प्रमाद करणे) यात मग्न असते. भिक्खूहो, याला असत्पुरुष म्हटले जाते.

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappurisena asappurisataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca pāṇātipātī hoti, parañca pāṇātipāte samādapeti; attanā ca adinnādāyī hoti, parañca adinnādāne samādapeti; attanā ca kāmesumicchācārī hoti, parañca kāmesumicchācāre samādapeti; attanā ca musāvādī hoti, parañca musāvāde samādapeti; attanā ca surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti, parañca surāmerayamajjapamādaṭṭhāne samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappurisena asappurisataro.

"भिक्खूंनो, असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपात (जीवहिंसा) करते आणि दुसऱ्यालाही प्राणातिपात करण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः अदिन्नादान (चोरी) करते आणि दुसऱ्यालाही अदिन्नादान करण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः कामेसू मिच्छाचार (कामभोगांविषयी गैरवर्तन) करते आणि दुसऱ्यालाही कामेसू मिच्छाचारात प्रवृत्त करते; स्वतः मुसावाद (असत्य बोलणे) करते आणि दुसऱ्यालाही मुसावादात प्रवृत्त करते; स्वतः सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठान (मद्य व प्रमादाच्या स्थानांचे सेवन) करते आणि दुसऱ्यालाही सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानात प्रवृत्त करते. भिक्खूंनो, या व्यक्तीला असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष म्हटले जाते."

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappuriso.

"भिक्खूंनो, सत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरत असते, अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) विरत असते, कामेसू मिच्छाचारापासून (कामभोगांविषयी गैरवर्तनापासून) विरत असते, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत असते, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून (मद्य व प्रमादाच्या स्थानांच्या सेवनापासून) विरत असते. भिक्खूंनो, या व्यक्तीला सत्पुरुष म्हटले जाते."

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sappurisena sappurisataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti, parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti; attanā ca adinnādānā paṭivirato hoti, parañca adinnādānā veramaṇiyā samādapeti; attanā [Pg.540] ca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, parañca kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti; attanā ca musāvādā paṭivirato hoti, parañca musāvādā veramaṇiyā samādapeti; attanā ca surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, parañca surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappurisena sappurisataro’’ti. Paṭhamaṃ.

"भिक्खूंनो, सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून विरत असते आणि दुसऱ्यालाही प्राणातिपातापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः अदिन्नादानापासून विरत असते आणि दुसऱ्यालाही अदिन्नादानापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः कामेसू मिच्छाचारापासून विरत असते आणि दुसऱ्यालाही कामेसू मिच्छाचारापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः मुसावादापासून विरत असते आणि दुसऱ्यालाही मुसावादापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून विरत असते आणि दुसऱ्यालाही सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते. भिक्खूंनो, या व्यक्तीला सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष म्हटले जाते." पहिले (सुत्त).

---

2. Assaddhasuttaṃ

२. अस्सद्ध सुत्त (अश्रद्ध सुत्त)

---

202. ‘‘Asappurisañca vo, bhikkhave, desessāmi, asappurisena asappurisatarañca; sappurisañca, sappurisena sappurisatarañca. Taṃ suṇātha…pe….

२०२. "भिक्खूंनो, मी तुम्हाला असत्पुरुष आणि असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष; तसेच सत्पुरुष आणि सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष यांविषयी उपदेश करीन. तो लक्षपूर्वक ऐका... पे..."

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, appassuto hoti, kusīto hoti, muṭṭhassati hoti, duppañño hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappuriso.

"भिक्खूंनो, असत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती अश्रद्ध (श्रद्धा नसलेली) असते, अहीरिक (लज्जा नसलेली) असते, अनोत्तप्पी (पापाची भीती नसलेली) असते, अप्पस्सुत (अल्पश्रुत) असते, कुसीत (आळशी) असते, मुट्ठस्सती (असावध) असते, दुप्पञ्ञ (दुर्बुद्धी) असते. भिक्खूंनो, या व्यक्तीला असत्पुरुष म्हटले जाते."

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappurisena asappurisataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca assaddho hoti, parañca assaddhiye samādapeti; attanā ca ahiriko hoti, parañca ahirikatāya samādapeti; attanā ca anottappī hoti, parañca anottappe samādapeti; attanā ca appassuto hoti, parañca appassute samādapeti; attanā ca kusīto hoti, parañca kosajje samādapeti; attanā ca muṭṭhassati hoti, parañca muṭṭhassacce samādapeti; attanā ca duppañño hoti, parañca duppaññatāya samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappurisena asappurisataro.

"भिक्खूंनो, असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः अश्रद्ध असते आणि दुसऱ्यालाही अश्रद्धतेमध्ये प्रवृत्त करते; स्वतः अहीरिक (निर्लज्ज) असते आणि दुसऱ्यालाही निर्लज्जतेमध्ये प्रवृत्त करते; स्वतः अनोत्तप्पी (पापाची भीती नसलेली) असते आणि दुसऱ्यालाही निर्भयतेमध्ये (पापाची भीती न बाळगण्यात) प्रवृत्त करते; स्वतः अल्पश्रुत असते आणि दुसऱ्यालाही अल्पश्रुततेमध्ये प्रवृत्त करते; स्वतः आळशी असते आणि दुसऱ्यालाही आळसात प्रवृत्त करते; स्वतः असावध (स्मृती भ्रष्ट) असते आणि दुसऱ्यालाही असावधतेमध्ये प्रवृत्त करते; स्वतः दुर्बुद्धी असते आणि दुसऱ्यालाही दुर्बुद्धीमध्ये प्रवृत्त करते. भिक्खूंनो, या व्यक्तीला असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष म्हटले जाते."

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco saddho hoti, hirimā hoti, ottappī hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, satimā hoti, paññavā hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappuriso.

"भिक्खूंनो, सत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती श्रद्धावान असते, हीरिमान (लज्जा बाळगणारी) असते, ओत्तप्पी (पापाची भीती बाळगणारी) असते, bahussuto (पुष्कळ ज्ञान असलेली) असते, आरद्धवीर्य (प्रयत्नशील) असते, सतीमान (सावध) असते, प्रज्ञावान असते. भिक्खूंनो, या व्यक्तीला सत्पुरुष म्हटले जाते."

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sappurisena sappurisataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca saddhāsampanno hoti, parañca saddhāsampadāya samādapeti[Pg.541]; attanā ca hirimā hoti, parañca hirimatāya samādapeti; attanā ca ottappī hoti, parañca ottappe samādapeti; attanā ca bahussuto hoti, parañca bāhusacce samādapeti; attanā ca āraddhavīriyo hoti, parañca vīriyārambhe samādapeti; attanā ca upaṭṭhitassati hoti, parañca satiupaṭṭhāne samādapeti; attanā ca paññāsampanno hoti, parañca paññāsampadāya samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappurisena sappurisataro’’ti. Dutiyaṃ.

"भिक्खूंनो, सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः श्रद्धासंपन्न असते आणि दुसऱ्यालाही श्रद्धासंपदेमध्ये प्रवृत्त करते; स्वतः हीरिमान (लज्जा बाळगणारी) असते आणि दुसऱ्यालाही लज्जा बाळगण्यात प्रवृत्त करते; स्वतः ओत्तप्पी (पापाची भीती बाळगणारी) असते आणि दुसऱ्यालाही पापाची भीती बाळगण्यात प्रवृत्त करते; स्वतः बहुश्रुत असते आणि दुसऱ्यालाही बहुश्रुततेमध्ये प्रवृत्त करते; स्वतः आरद्धवीर्य (प्रयत्नशील) असते आणि दुसऱ्यालाही वीर्यारंभात (प्रयत्न करण्यात) प्रवृत्त करते; स्वतः उपट्ठितस्सती (स्मृती प्रस्थापित असलेली) असते आणि दुसऱ्यालाही स्मृती प्रस्थापित करण्यात प्रवृत्त करते; स्वतः प्रज्ञासंपन्न असते आणि दुसऱ्यालाही प्रज्ञासंपदेमध्ये प्रवृत्त करते. भिक्खूंनो, या व्यक्तीला सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष म्हटले जाते." दुसरे (सुत्त).

---

3. Sattakammasuttaṃ

३. सत्तकम्म सुत्त (सात कर्मे सुत्त)

---

203. ‘‘Asappurisañca vo, bhikkhave, desessāmi, asappurisena asappurisatarañca; sappurisañca, sappurisena sappurisatarañca. Taṃ suṇātha…pe….

२०३. "भिक्खूंनो, मी तुम्हाला असत्पुरुष आणि असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष; तसेच सत्पुरुष आणि सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष यांविषयी उपदेश करीन. तो लक्षपूर्वक ऐका... पे..."

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, pisuṇavāco hoti, pharusavāco hoti, samphappalāpī hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappuriso.

"भिक्खूंनो, असत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारी) असते, अदिन्नादायी (चोरी करणारी) असते, कामेसू मिच्छाचारी (कामभोगांविषयी गैरवर्तन करणारी) असते, मुसावादी (असत्य बोलणारी) असते, पिसुणवाचा (चुगली करणारी) असते, फरुसवाचा (कठोर बोलणारी) असते, संफप्पलापी (व्यर्थ बडबड करणारी) असते. भिक्खूंनो, या व्यक्तीला असत्पुरुष म्हटले जाते."

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappurisena asappurisataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca pāṇātipātī hoti, parañca pāṇātipāte samādapeti; attanā ca adinnādāyī hoti, parañca adinnādāne samādapeti; attanā ca kāmesumicchācārī hoti, parañca kāmesumicchācāre samādapeti; attanā ca musāvādī hoti, parañca musāvāde samādapeti; attanā ca pisuṇavāco hoti, parañca pisuṇāya vācāya samādapeti; attanā ca pharusavāco hoti, parañca pharusāya vācāya samādapeti; attanā ca samphappalāpī hoti, parañca samphappalāpe samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappurisena asappurisataro.

"भिक्खूंनो, असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपाती असते आणि दुसऱ्यालाही प्राणातिपातात प्रवृत्त करते; स्वतः अदिन्नादायी असते आणि दुसऱ्यालाही अदिन्नादानात प्रवृत्त करते; स्वतः कामेसू मिच्छाचारी असते आणि दुसऱ्यालाही कामेसू मिच्छाचारात प्रवृत्त करते; स्वतः मुसावादी असते आणि दुसऱ्यालाही मुसावादात प्रवृत्त करते; स्वतः पिसुणवाचा असते आणि दुसऱ्यालाही चुगली करण्यात प्रवृत्त करते; स्वतः फरुसवाचा असते आणि दुसऱ्यालाही कठोर बोलण्यात प्रवृत्त करते; स्वतः संफप्पलापी असते आणि दुसऱ्यालाही व्यर्थ बडबड करण्यात प्रवृत्त करते. भिक्खूंनो, या व्यक्तीला असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष म्हटले जाते."

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato, hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappuriso.

"भिक्खूंनो, सत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून विरत असते, अदिन्नादानापासून विरत असते, कामेसू मिच्छाचारापासून विरत असते, मुसावादापासून विरत असते, पिसुणवाचेपासून (चुगली करण्यापासून) विरत असते, फरुसवाचेपासून (कठोर बोलण्यापासून) विरत असते, संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबड करण्यापासून) विरत असते. भिक्खूंनो, या व्यक्तीला सत्पुरुष म्हटले जाते."

---

‘‘Katamo [Pg.542] ca, bhikkhave, sappurisena sappurisataro? Idha bhikkhave, ekacco attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti, parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti; attanā ca adinnādānā paṭivirato hoti, parañca adinnādānā veramaṇiyā samādapeti; attanā ca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, parañca kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti; attanā ca musāvādā paṭivirato hoti, parañca musāvādā veramaṇiyā samādapeti; attanā ca pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, parañca pisuṇāya vācāya veramaṇiyā samādapeti; attanā ca pharusāya vācāya paṭivirato hoti, parañca pharusāya vācāya veramaṇiyā samādapeti; attanā ca samphappalāpā paṭivirato hoti, parañca samphappalāpā veramaṇiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappurisena sappurisataro’’ti. Tatiyaṃ.

“भिक्खूहो, सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरत राहते आणि इतरांनाही प्राणातिपातापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः अदिन्नादानापासून (चोरी करण्यापासून) विरत राहते आणि इतरांनाही अदिन्नादानापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः कामेसू मिच्छाचारापासून (कामोपभोगातील गैरवर्तनापासून) विरत राहते आणि इतरांनाही कामेसू मिच्छाचारापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत राहते आणि इतरांनाही मुसावादापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः पिसुणा वाचेपासून (चहाडी करण्यापासून) विरत राहते आणि इतरांनाही चहाडी करण्यापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः फरुषा वाचेपासून (कठोर बोलण्यापासून) विरत राहते आणि इतरांनाही कठोर बोलण्यापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबड करण्यापासून) विरत राहते आणि इतरांनाही व्यर्थ बडबड करण्यापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष असे म्हटले जाते.” तिसरे.

---

4. Dasakammasuttaṃ

४. दसकम्म सुत्त

---

204. ‘‘Asappurisañca vo, bhikkhave, desessāmi, asappurisena asappurisatarañca; sappurisañca, sappurisena sappurisatarañca. Taṃ suṇātha…pe….

२०४. “भिक्खूहो, मी तुम्हांला असत्पुरुष आणि असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष; तसेच सत्पुरुष आणि सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष यांविषयी उपदेश करीन. तो लक्षपूर्वक ऐका... पे...

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, pisuṇavāco hoti, pharusavāco hoti, samphappalāpī hoti, abhijjhālu hoti, byāpannacitto hoti, micchādiṭṭhiko hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappuriso.

“भिक्खूहो, असत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारी) असते, अदिन्नादायी (चोरी करणारी) असते, कामेसू मिच्छाचारी (कामोपभोगात गैरवर्तन करणारी) असते, मुसावादी (असत्य बोलणारी) असते, पिसुणवाचो (चहाडी करणारी) असते, फरुसवाचो (कठोर बोलणारी) असते, संफप्पलापी (व्यर्थ बडबड करणारी) असते, अभिज्झालू (लोभी) असते, ब्यापन्नचित्त (द्वेषयुक्त मनाची) असते आणि मिच्छादिट्ठिको (मिथ्या दृष्टी असणारी) असते. भिक्खूहो, याला असत्पुरुष असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappurisena asappurisataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca pāṇātipātī hoti, parañca pāṇātipāte samādapeti…pe… attanā ca abhijjhālu hoti, parañca abhijjhāya samādapeti; attanā ca byāpannacitto hoti, parañca byāpāde samādapeti, attanā ca micchādiṭṭhiko hoti, parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappurisena asappurisataro.

“भिक्खूहो, असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारी) असते आणि इतरांनाही प्राणातिपातात प्रवृत्त करते... पे... स्वतः अभिज्झालू (लोभी) असते आणि इतरांनाही लोभात प्रवृत्त करते; स्वतः ब्यापन्नचित्त (द्वेषयुक्त मनाची) असते आणि इतरांनाही द्वेषात प्रवृत्त करते; स्वतः मिच्छादिट्ठिको (मिथ्या दृष्टी असणारी) असते आणि इतरांनाही मिथ्या दृष्टीत प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… anabhijjhālu hoti, abyāpannacitto hoti, sammādiṭṭhiko hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappuriso.

“भिक्खूहो, सत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून विरत राहते... पे... अनभिज्झालू (लोभ नसलेली) असते, अब्यापन्नचित्त (द्वेषरहित मनाची) असते आणि सम्मादिट्ठिको (सम्यक दृष्टी असणारी) असते. भिक्खूहो, याला सत्पुरुष असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo [Pg.543] ca, bhikkhave, sappurisena sappurisataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti, parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti…pe… attanā ca anabhijjhālu hoti, parañca anabhijjhāya samādapeti; attanā ca abyāpannacitto hoti, parañca abyāpāde samādapeti; attanā ca sammādiṭṭhiko hoti, parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappurisena sappurisataro’’ti. Catutthaṃ.

“भिक्खूहो, सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून विरत राहते आणि इतरांनाही प्राणातिपातापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते... पे... स्वतः अनभिज्झालू (लोभ नसलेली) असते आणि इतरांनाही अलोभात (लोभ न धरण्यात) प्रवृत्त करते; स्वतः अब्यापन्नचित्त (द्वेषरहित मनाची) असते आणि इतरांनाही अद्वेषात प्रवृत्त करते; स्वतः सम्मादिट्ठिको (सम्यक दृष्टी असणारी) असते आणि इतरांनाही सम्यक दृष्टीत प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष असे म्हटले जाते.” चौथे.

---

5. Aṭṭhaṅgikasuttaṃ

५. अट्ठङ्गिक सुत्त

---

205. ‘‘Asappurisañca vo, bhikkhave, desessāmi, asappurisena asappurisatarañca; sappurisañca, sappurisena sappurisatarañca. Taṃ suṇātha…pe….

२०५. “भिक्खूहो, मी तुम्हांला असत्पुरुष आणि असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष; तसेच सत्पुरुष आणि सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष यांविषयी उपदेश करीन. तो लक्षपूर्वक ऐका... पे...

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco micchādiṭṭhiko hoti, micchāsaṅkappo hoti, micchāvāco hoti, micchākammanto hoti, micchāājīvo hoti, micchāvāyāmo hoti, micchāsati hoti, micchāsamādhi hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappuriso.

“भिक्खूहो, असत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती मिच्छादिट्ठिको (मिथ्या दृष्टी असणारी) असते, मिच्छासंकप्पो (मिथ्या संकल्प असणारी) असते, मिच्छावाचो (मिथ्या वाणी असणारी) असते, मिच्छाकम्मंतो (मिथ्या कर्म असणारी) असते, मिच्छाआजीवो (मिथ्या आजीविका असणारी) असते, मिच्छावायामो (मिथ्या व्यायाम/प्रयत्न असणारी) असते, मिच्छासती (मिथ्या स्मृती असणारी) असते आणि मिच्छासमाधी (मिथ्या समाधी असणारी) असते. भिक्खूहो, याला असत्पुरुष असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappurisena asappurisataro? Idha bhikkhave, ekacco attanā ca micchādiṭṭhiko hoti, parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti; attanā ca micchāsaṅkappo hoti, parañca micchāsaṅkappe samādapeti; attanā ca micchāvāco hoti, parañca micchāvācāya samādapeti; attanā ca micchākammanto hoti, parañca micchākammante samādapeti; attanā ca micchāājīvo hoti, parañca micchāājīve samādapeti; attanā ca micchāvāyāmo hoti, parañca micchāvāyāme samādapeti; attanā ca micchāsati hoti, parañca micchāsatiyā samādapeti; attanā ca micchāsamādhi hoti, parañca micchāsamādhimhi samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappurisena asappurisataro.

“भिक्खूहो, असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः मिच्छादिट्ठिको (मिथ्या दृष्टी असणारी) असते आणि इतरांनाही मिथ्या दृष्टीत प्रवृत्त करते; स्वतः मिच्छासंकप्पो (मिथ्या संकल्प असणारी) असते आणि इतरांनाही मिथ्या संकल्पात प्रवृत्त करते; स्वतः मिच्छावाचो (मिथ्या वाणी असणारी) असते आणि इतरांनाही मिथ्या वाणीत प्रवृत्त करते; स्वतः मिच्छाकम्मंतो (मिथ्या कर्म असणारी) असते आणि इतरांनाही मिथ्या कर्मात प्रवृत्त करते; स्वतः मिच्छाआजीवो (मिथ्या आजीविका असणारी) असते आणि इतरांनाही मिथ्या आजीविकेत प्रवृत्त करते; स्वतः मिच्छावायामो (मिथ्या प्रयत्नात असणारी) असते आणि इतरांनाही मिथ्या प्रयत्नात प्रवृत्त करते; स्वतः मिच्छासती (मिथ्या स्मृती असणारी) असते आणि इतरांनाही मिथ्या स्मृतीत प्रवृत्त करते; स्वतः मिच्छासमाधी (मिथ्या समाधी असणारी) असते आणि इतरांनाही मिथ्या समाधीत प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco sammādiṭṭhiko hoti, sammāsaṅkappo hoti, sammāvāco hoti, sammākammanto hoti, sammāājīvo hoti, sammāvāyāmo hoti, sammāsati hoti, sammāsamādhi hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappuriso.

“भिक्खूहो, सत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती सम्मादिट्ठिको (सम्यक दृष्टी असणारी) असते, सम्मासंकप्पो (सम्यक संकल्प असणारी) असते, सम्मावाचो (सम्यक वाणी असणारी) असते, सम्माकम्मंतो (सम्यक कर्म असणारी) असते, सम्माआजीवो (सम्यक आजीविका असणारी) असते, सम्मावायामो (सम्यक व्यायाम/प्रयत्न असणारी) असते, सम्मासती (सम्यक स्मृती असणारी) असते आणि सम्मासमाधी (सम्यक समाधी असणारी) असते. भिक्खूहो, याला सत्पुरुष असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo [Pg.544] ca, bhikkhave, sappurisena sappurisataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca sammādiṭṭhiko hoti, parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti; attanā ca sammāsaṅkappo hoti, parañca sammāsaṅkappe samādapeti; attanā ca sammāvāco hoti, parañca sammāvācāya samādapeti; attanā ca sammākammanto hoti, parañca sammākammante samādapeti; attanā ca sammāājīvo hoti, parañca sammāājīve samādapeti; attanā ca sammāvāyāmo hoti, parañca sammāvāyāme samādapeti; attanā ca sammāsati hoti, parañca sammāsatiyā samādapeti; attanā ca sammāsamādhi hoti, parañca sammāsamādhimhi samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappurisena sappurisataro’’ti. Pañcamaṃ.

“भिक्खूहो, सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः सम्मादिट्ठिको (सम्यक दृष्टी असणारी) असते आणि इतरांनाही सम्यक दृष्टीत प्रवृत्त करते; स्वतः सम्मासंकप्पो (सम्यक संकल्प असणारी) असते आणि इतरांनाही सम्यक संकल्पात प्रवृत्त करते; स्वतः सम्मावाचो (सम्यक वाणी असणारी) असते आणि इतरांनाही सम्यक वाणीत प्रवृत्त करते; स्वतः सम्माकम्मंतो (सम्यक कर्म असणारी) असते आणि इतरांनाही सम्यक कर्मात प्रवृत्त करते; स्वतः सम्माआजीवो (सम्यक आजीविका असणारी) असते आणि इतरांनाही सम्यक आजीविकेत प्रवृत्त करते; स्वतः सम्मावायामो (सम्यक प्रयत्नात असणारी) असते आणि इतरांनाही सम्यक प्रयत्नात प्रवृत्त करते; स्वतः सम्मासती (सम्यक स्मृती असणारी) असते आणि इतरांनाही सम्यक स्मृतीत प्रवृत्त करते; स्वतः सम्मासमाधी (सम्यक समाधी असणारी) असते आणि इतरांनाही सम्यक समाधीत प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष असे म्हटले जाते.” पाचवे.

---

6. Dasamaggasuttaṃ

६. दसमग्ग सुत्त

---

206. ‘‘Asappurisañca vo, bhikkhave, desessāmi, asappurisena asappurisatarañca; sappurisañca, sappurisena sappurisatarañca. Taṃ suṇātha…pe….

२०६. “भिक्खूहो, मी तुम्हांला असत्पुरुष आणि असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष; तसेच सत्पुरुष आणि सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष यांविषयी उपदेश करीन. तो लक्षपूर्वक ऐका... पे...

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco micchādiṭṭhiko hoti …pe… micchāñāṇī hoti, micchāvimutti hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappuriso.

“भिक्खूहो, असत्पुरुष कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती मिच्छादिट्ठिको (मिथ्या दृष्टी असणारी) असते... पे... मिच्छाञाणी (मिथ्या ज्ञान असणारी) असते आणि मिच्छाविमुत्ती (मिथ्या विमुक्ती असणारी) असते. भिक्खूहो, याला असत्पुरुष असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asappurisena asappurisataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca micchādiṭṭhiko hoti, parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti…pe… attanā ca micchāñāṇī hoti, parañca micchāñāṇe samādapeti; attanā ca micchāvimutti hoti, parañca micchāvimuttiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappurisena asappurisataro.

“भिक्खूहो, असज्जनापेक्षाही अधिक असज्जन कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतः मिथ्या दृष्टीची असते आणि इतरांनाही मिथ्या दृष्टीमध्ये प्रवृत्त करते... स्वतः मिथ्या ज्ञानी असते आणि इतरांनाही मिथ्या ज्ञानात प्रवृत्त करते; स्वतः मिथ्या विमुक्तीची असते आणि इतरांनाही मिथ्या विमुक्तीमध्ये प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला असज्जनापेक्षाही अधिक असज्जन म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sappuriso? Idha, bhikkhave, ekacco sammādiṭṭhiko hoti…pe… sammāñāṇī hoti, sammāvimutti hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappuriso.

“भिक्खूहो, सज्जन कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती सम्यक दृष्टीची असते... सम्यक ज्ञानी असते, सम्यक विमुक्तीची असते. भिक्खूहो, याला सज्जन म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sappurisena sappurisataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca sammādiṭṭhiko hoti, parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti…pe… attanā ca sammāñāṇī hoti, parañca sammāñāṇe samādapeti; attanā ca sammāvimutti hoti, parañca sammāvimuttiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sappurisena sappurisataro’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“भिक्खूहो, सज्जनापेक्षाही अधिक सज्जन कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतः सम्यक दृष्टीची असते आणि इतरांनाही सम्यक दृष्टीमध्ये प्रवृत्त करते... स्वतः सम्यक ज्ञानी असते आणि इतरांनाही सम्यक ज्ञानात प्रवृत्त करते; स्वतः सम्यक विमुक्तीची असते आणि इतरांनाही सम्यक विमुक्तीमध्ये प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला सज्जनापेक्षाही अधिक सज्जन म्हटले जाते.” सहावे सूत्र समाप्त.

---

7. Paṭhamapāpadhammasuttaṃ

७. प्रथम पापधम्म सूत्र

---

207. ‘‘Pāpañca [Pg.545] vo, bhikkhave, desessāmi, pāpena pāpatarañca; kalyāṇañca, kalyāṇena kalyāṇatarañca. Taṃ suṇātha…pe….

२०७. “भिक्खूहो, मी तुम्हाला पापी व्यक्ती आणि पापी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापी व्यक्तीविषयी उपदेश करीन; तसेच कल्याणकारी व्यक्तीविषयी आणि कल्याणकारी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणकारी व्यक्तीविषयी उपदेश करीन. ते ऐका...”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, pāpo? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhiko hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pāpo.

“भिक्खूहो, पापी व्यक्ती कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती प्राणातिपात करणारी असते... मिथ्या दृष्टीची असते. भिक्खूहो, याला पापी व्यक्ती म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, pāpena pāpataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca pāṇātipātī hoti, parañca pāṇātipāte samādapeti…pe… attanā ca micchādiṭṭhiko hoti, parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pāpena pāpataro.

“भिक्खूहो, पापी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापी कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपात करणारी असते आणि इतरांनाही प्राणातिपात करण्यास प्रवृत्त करते... स्वतः मिथ्या दृष्टीची असते आणि इतरांनाही मिथ्या दृष्टीमध्ये प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला पापी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापी म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kalyāṇo? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhiko hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kalyāṇo.

“भिक्खूहो, कल्याणकारी व्यक्ती कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून अलिप्त असते... सम्यक दृष्टीची असते. भिक्खूहो, याला कल्याणकारी व्यक्ती म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kalyāṇena kalyāṇataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti, parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti…pe… attanā ca sammādiṭṭhiko hoti, parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kalyāṇena kalyāṇataro’’ti. Sattamaṃ.

“भिक्खूहो, कल्याणकारी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणकारी कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून अलिप्त असते आणि इतरांनाही प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करते... स्वतः सम्यक दृष्टीची असते आणि इतरांनाही सम्यक दृष्टीमध्ये प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला कल्याणकारी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणकारी म्हटले जाते.” सातवे सूत्र समाप्त.

---

8. Dutiyapāpadhammasuttaṃ

८. द्वितीय पापधम्म सूत्र

---

208. ‘‘Pāpañca vo, bhikkhave, desessāmi, pāpena pāpatarañca; kalyāṇañca, kalyāṇena kalyāṇatarañca. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha; bhāsissāmī’’ti. Evaṃ…pe… etadavoca –

२०८. “भिक्खूहो, मी तुम्हाला पापी व्यक्ती आणि पापी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापी व्यक्तीविषयी उपदेश करीन; तसेच कल्याणकारी व्यक्तीविषयी आणि कल्याणकारी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणकारी व्यक्तीविषयी उपदेश करीन. ते ऐका, चांगल्या प्रकारे मनन करा; मी बोलेन.” अशा प्रकारे... भगवान असे म्हणाले –

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, pāpo? Idha, bhikkhave, ekacco micchādiṭṭhiko hoti…pe… micchāñāṇī hoti, micchāvimutti hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pāpo.

“भिक्खूहो, पापी व्यक्ती कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती मिथ्या दृष्टीची असते... मिथ्या ज्ञानी असते, मिथ्या विमुक्तीची असते. भिक्खूहो, याला पापी व्यक्ती म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, pāpena pāpataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca micchādiṭṭhiko hoti, parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti…pe… attanā ca micchāñāṇī hoti, parañca micchāñāṇe samādapeti; attanā ca micchāvimutti hoti, parañca micchāvimuttiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pāpena pāpataro.

“भिक्खूहो, पापी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापी कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतः मिथ्या दृष्टीची असते आणि इतरांनाही मिथ्या दृष्टीमध्ये प्रवृत्त करते... स्वतः मिथ्या ज्ञानी असते आणि इतरांनाही मिथ्या ज्ञानात प्रवृत्त करते; स्वतः मिथ्या विमुक्तीची असते आणि इतरांनाही मिथ्या विमुक्तीमध्ये प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला पापी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापी म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo [Pg.546] ca, bhikkhave, kalyāṇo? Idha, bhikkhave, ekacco sammādiṭṭhiko hoti …pe… sammāñāṇī hoti, sammāvimutti hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kalyāṇo.

“भिक्खूहो, कल्याणकारी व्यक्ती कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती सम्यक दृष्टीची असते... सम्यक ज्ञानी असते, सम्यक विमुक्तीची असते. भिक्खूहो, याला कल्याणकारी व्यक्ती म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kalyāṇena kalyāṇataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca sammādiṭṭhiko hoti, parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti…pe… attanā ca sammāñāṇī hoti, parañca sammāñāṇe samādapeti; attanā ca sammāvimutti hoti, parañca sammāvimuttiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kalyāṇena kalyāṇataro’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“भिक्खूहो, कल्याणकारी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणकारी कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतः सम्यक दृष्टीची असते आणि इतरांनाही सम्यक दृष्टीमध्ये प्रवृत्त करते... स्वतः सम्यक ज्ञानी असते आणि इतरांनाही सम्यक ज्ञानात प्रवृत्त करते; स्वतः सम्यक विमुक्तीची असते आणि इतरांनाही सम्यक विमुक्तीमध्ये प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला कल्याणकारी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणकारी म्हटले जाते.” आठवे सूत्र समाप्त.

---

9. Tatiyapāpadhammasuttaṃ

९. तृतीय पापधम्म सूत्र

---

209. ‘‘Pāpadhammañca vo, bhikkhave, desessāmi, pāpadhammena pāpadhammatarañca; kalyāṇadhammañca, kalyāṇadhammena kalyāṇadhammatarañca. Taṃ suṇātha…pe….

२०९. “भिक्खूहो, मी तुम्हाला पापधर्मी व्यक्तीविषयी आणि पापधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापधर्मी व्यक्तीविषयी उपदेश करीन; तसेच कल्याणधर्मी व्यक्तीविषयी आणि कल्याणधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणधर्मी व्यक्तीविषयी उपदेश करीन. ते ऐका...”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, pāpadhammo? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhiko hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pāpadhammo.

“भिक्खूहो, पापधर्मी व्यक्ती कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती प्राणातिपात करणारी असते... मिथ्या दृष्टीची असते. भिक्खूहो, याला पापधर्मी व्यक्ती म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, pāpadhammena pāpadhammataro? Idha bhikkhave, ekacco attanā ca pāṇātipātī hoti, parañca pāṇātipāte samādapeti…pe… attanā ca micchādiṭṭhiko hoti, parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pāpadhammena pāpadhammataro.

“भिक्खूहो, पापधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापधर्मी कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपात करणारी असते आणि इतरांनाही प्राणातिपात करण्यास प्रवृत्त करते... स्वतः मिथ्या दृष्टीची असते आणि इतरांनाही मिथ्या दृष्टीमध्ये प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला पापधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापधर्मी म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kalyāṇadhammo? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhiko hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kalyāṇadhammo.

“भिक्खूहो, कल्याणधर्मी व्यक्ती कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून अलिप्त असते... सम्यक दृष्टीची असते. भिक्खूहो, याला कल्याणधर्मी व्यक्ती म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti, parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti…pe… attanā ca sammādiṭṭhiko hoti, parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro’’ti. Navamaṃ.

“भिक्खूहो, कल्याणधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणधर्मी कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून अलिप्त असते आणि इतरांनाही प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करते... स्वतः सम्यक दृष्टीची असते आणि इतरांनाही सम्यक दृष्टीमध्ये प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला कल्याणधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणधर्मी म्हटले जाते.” नववे सूत्र समाप्त.

---

10. Catutthapāpadhammasuttaṃ

१०. चतुर्थ पापधम्म सूत्र

---

210. ‘‘Pāpadhammañca vo, bhikkhave, desessāmi, pāpadhammena pāpadhammatarañca; kalyāṇadhammañca, kalyāṇadhammena kalyāṇadhammatarañca. Taṃ suṇātha…pe….

२१०. “भिक्खूहो, मी तुम्हाला पापधर्मी व्यक्तीविषयी आणि पापधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापधर्मी व्यक्तीविषयी उपदेश करीन; तसेच कल्याणधर्मी व्यक्तीविषयी आणि कल्याणधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणधर्मी व्यक्तीविषयी उपदेश करीन. ते ऐका...”

---

‘‘Katamo [Pg.547] ca, bhikkhave, pāpadhammo? Idha, bhikkhave, ekacco micchādiṭṭhiko hoti…pe… micchāñāṇī hoti, micchāvimutti hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pāpadhammo.

“भिक्खूहो, पापधर्मी व्यक्ती कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती मिथ्या दृष्टीची असते... मिथ्या ज्ञानी असते, मिथ्या विमुक्तीची असते. भिक्खूहो, याला पापधर्मी व्यक्ती म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, pāpadhammena pāpadhammataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca micchādiṭṭhiko hoti, parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti…pe… attanā ca micchāñāṇī hoti, parañca micchāñāṇe samādapeti; attanā ca micchāvimutti hoti, parañca micchāvimuttiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pāpadhammena pāpadhammataro.

“भिक्खूहो, पापधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापधर्मी कोण आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती स्वतः मिथ्या दृष्टीची असते आणि इतरांनाही मिथ्या दृष्टीमध्ये प्रवृत्त करते... स्वतः मिथ्या ज्ञानी असते आणि इतरांनाही मिथ्या ज्ञानात प्रवृत्त करते; स्वतः मिथ्या विमुक्तीची असते आणि इतरांनाही मिथ्या विमुक्तीमध्ये प्रवृत्त करते. भिक्खूहो, याला पापधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापधर्मी म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kalyāṇadhammo? Idha, bhikkhave, ekacco sammādiṭṭhiko hoti…pe… sammāñāṇī hoti, sammāvimutti hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kalyāṇadhammo.

“आणि भिक्खूहो, कल्याणधम्म (चांगल्या स्वभावाचा मनुष्य) कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य सम्यक् दृष्टी असलेला असतो...पे... सम्यक् ज्ञानी असतो, सम्यक् विमुक्त असतो. भिक्खूहो, याला कल्याणधम्म असे म्हटले जाते.”

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro? Idha, bhikkhave, ekacco attanā ca sammādiṭṭhiko hoti, parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti…pe… attanā ca sammāñāṇī hoti, parañca sammāñāṇe samādapeti; attanā ca sammāvimutti hoti, parañca sammāvimuttiyā samādapeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro’’ti. Dasamaṃ.

“आणि भिक्खूहो, कल्याणधम्मापेक्षाही अधिक कल्याणधम्म (अधिक चांगल्या स्वभावाचा मनुष्य) कोण आहे? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य स्वतः सम्यक् दृष्टी असलेला असतो आणि इतरांनाही सम्यक् दृष्टीमध्ये प्रस्थापित करतो...पे... स्वतः सम्यक् ज्ञानी असतो आणि इतरांनाही सम्यक् ज्ञानात प्रस्थापित करतो; स्वतः सम्यक् विमुक्त असतो आणि इतरांनाही सम्यक् विमुक्तीमध्ये प्रस्थापित करतो. भिक्खूहो, याला कल्याणधम्मापेक्षाही अधिक कल्याणधम्म असे म्हटले जाते.” दहावे (सुत्त समाप्त).

---

Sappurisavaggo paṭhamo.

पहिला सप्पुरिसवग्ग (सत्पुरुष वर्ग) समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश (उद्दान) पुढीलप्रमाणे –

---

Sikkhāpadañca assaddhaṃ, sattakammaṃ atho ca dasakammaṃ;

Aṭṭhaṅgikañca dasamaggaṃ, dve pāpadhammā apare dveti.

शिक्खापद (शिक्षापदे), अस्सद्ध (श्रद्धाहीन), सात कर्मे आणि दहा कर्मे; अठ्ठांगिक (अष्टांगिक मार्ग) आणि दहा मार्ग, दोन पापिष्ठ स्वभावाचे (पापधम्म) आणि इतर दोन (कल्याणधम्म) सुत्ते आहेत.

---

(22) 2. Parisāvaggo

(२२) २. परिसावग्ग (परिषद वर्ग)

---

1. Parisāsuttaṃ

१. परिसासुत्त (परिषद सुत्त)

---

211. ‘‘Cattārome, bhikkhave, parisadūsanā. Katame cattāro? Bhikkhu, bhikkhave, dussīlo pāpadhammo parisadūsano; bhikkhunī, bhikkhave, dussīlā [Pg.548] pāpadhammā parisadūsanā; upāsako, bhikkhave, dussīlo pāpadhammo parisadūsano; upāsikā, bhikkhave, dussīlā pāpadhammā parisadūsanā. Ime kho, bhikkhave, cattāro parisadūsanā.

२११. “भिक्खूहो, परिषदेला दूषित करणारे (कलंकित करणारे) हे चार आहेत. कोणते चार? भिक्खूहो, या शासनात दुःशील, पापधर्मी भिक्खू परिषदेला दूषित करतो; भिक्खूहो, दुःशील, पापधर्मी भिक्खुणी परिषदेला दूषित करते; भिक्खूहो, दुःशील, पापधर्मी उपासक परिषदेला दूषित करतो; भिक्खूहो, दुःशील, पापधर्मी उपासिका परिषदेला दूषित करते. भिक्खूहो, हेच ते परिषदेला दूषित करणारे चार आहेत.”

---

‘‘Cattārome, bhikkhave, parisasobhanā. Katame cattāro? Bhikkhu, bhikkhave, sīlavā kalyāṇadhammo parisasobhano; bhikkhunī, bhikkhave, sīlavatī kalyāṇadhammā parisasobhanā; upāsako, bhikkhave, sīlavā kalyāṇadhammo parisasobhano; upāsikā, bhikkhave, sīlavatī kalyāṇadhammā parisasobhanā. Ime kho, bhikkhave, cattāro parisasobhanā’’ti. Paṭhamaṃ.

“भिक्खूहो, परिषदेची शोभा वाढवणारे हे चार आहेत. कोणते चार? भिक्खूहो, या शासनात शीलवान, कल्याणधर्मी भिक्खू परिषदेची शोभा वाढवतो; भिक्खूहो, शीलवान, कल्याणधर्मी भिक्खुणी परिषदेची शोभा वाढवते; भिक्खूहो, शीलवान, कल्याणधर्मी उपासक परिषदेची शोभा वाढवतो; भिक्खूहो, शीलवान, कल्याणधर्मी उपासिका परिषदेची शोभा वाढवते. भिक्खूहो, हेच ते परिषदेची शोभा वाढवणारे चार आहेत.” पहिले (सुत्त समाप्त).

---

2. Diṭṭhisuttaṃ

२. दिट्ठिसुत्त (दृष्टी सुत्त)

---

212. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Kāyaduccaritena, vacīduccaritena, manoduccaritena, micchādiṭṭhiyā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

२१२. “भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? काय-दुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन), वची-दुश्चरित (वाचिक गैरवर्तन), मनो-दुश्चरित (मानसिक गैरवर्तन) आणि मिथ्या दृष्टी – भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.”

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi catūhi? Kāyasucaritena, vacīsucaritena, manosucaritena, sammādiṭṭhiyā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Dutiyaṃ.

“भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? काय-सुचरित (शारीरिक सदाचार), वची-सुचरित (वाचिक सदाचार), मनो-सुचरित (मानसिक सदाचार) आणि सम्यक् दृष्टी – भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” दुसरे (सुत्त समाप्त).

---

3. Akataññutāsuttaṃ

३. अकतञ्ञुतासुत्त (कृतघ्नता सुत्त)

---

213. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Kāyaduccaritena, vacīduccaritena, manoduccaritena, akataññutā akataveditā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

२१३. “भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? काय-दुश्चरित, वची-दुश्चरित, मनो-दुश्चरित आणि अकृतज्ञता व उपकाराची जाणीव न ठेवणे – भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.”

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi catūhi? Kāyasucaritena, vacīsucaritena, manosucaritena, kataññutākataveditā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Tatiyaṃ.

“भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? काय-सुचरित, वची-सुचरित, मनो-सुचरित आणि कृतज्ञता व उपकाराची जाणीव ठेवणे – भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” तिसरे (सुत्त समाप्त).

---

4. Pāṇātipātīsuttaṃ

४. पाणातिपातीसुत्त (प्राणातिपात सुत्त)

---

214. …Pe… pāṇātipātī [Pg.549] hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti…pe… pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti. Catutthaṃ.

२१४. ...पे... जीवहिंसा करणारा असतो, चोरी करणारा असतो, कामभोगांमध्ये व्यभिचार करणारा असतो, असत्य बोलणारा असतो...पे... जीवहिंसेपासून अलिप्त असतो, चोरी करण्यापासून अलिप्त असतो, कामभोगांमधील व्यभिचारापासून अलिप्त असतो, असत्य बोलण्यापासून अलिप्त असतो. चौथे (सुत्त समाप्त).

---

5. Paṭhamamaggasuttaṃ

५. पठममग्गसुत्त (प्रथम मार्ग सुत्त)

---

215. …Pe… micchādiṭṭhiko hoti, micchāsaṅkappo hoti, micchāvāco hoti, micchākammanto hoti…pe… sammādiṭṭhiko hoti, sammāsaṅkappo hoti, sammāvāco hoti, sammākammanto hoti. Pañcamaṃ.

२१५. ...पे... मिथ्या दृष्टी असलेला असतो, मिथ्या संकल्प करणारा असतो, मिथ्या वाणी बोलणारा असतो, मिथ्या कर्मांत गुंतलेला असतो...पे... सम्यक् दृष्टी असलेला असतो, सम्यक् संकल्प करणारा असतो, सम्यक् वाणी बोलणारा असतो, सम्यक् कर्मांत गुंतलेला असतो. पाचवे (सुत्त समाप्त).

---

6. Dutiyamaggasuttaṃ

६. दुतियमग्गसुत्त (द्वितीय मार्ग सुत्त)

---

216. …Pe… micchāājīvo hoti, micchāvāyāmo hoti, micchāsati hoti, micchāsamādhi hoti…pe… sammāājīvo hoti, sammāvāyāmo hoti, sammāsati hoti, sammāsamādhi hoti. Chaṭṭhaṃ.

२१६. ...पे... मिथ्या आजीविका असलेला असतो, मिथ्या व्यायाम करणारा असतो, मिथ्या स्मृती असलेला असतो, मिथ्या समाधी असलेला असतो...पे... सम्यक् आजीविका असलेला असतो, सम्यक् व्यायाम करणारा असतो, सम्यक् स्मृती असलेला असतो, सम्यक् समाधी असलेला असतो. सहावे (सुत्त समाप्त).

---

7. Paṭhamavohārapathasuttaṃ

७. पठमवोहारपथसुत्त (प्रथम व्यवहारपथ सुत्त)

---

217. …Pe… adiṭṭhe diṭṭhavādī hoti, asute sutavādī hoti, amute mutavādī hoti, aviññāte viññātavādī hoti…pe… adiṭṭhe adiṭṭhavādī hoti, asute asutavādī hoti, amute amutavādī hoti, aviññāte aviññātavādī hoti. Sattamaṃ.

२१७. ...पे... जे पाहिले नाही ते 'पाहिले' असे बोलणारा असतो, जे ऐकले नाही ते 'ऐकले' असे बोलणारा असतो, ज्याचा अनुभव घेतला नाही त्याचा 'अनुभव घेतला' असे बोलणारा असतो, जे जाणले नाही ते 'जाणले' असे बोलणारा असतो...पे... जे पाहिले नाही ते 'पाहिले नाही' असे बोलणारा असतो, जे ऐकले नाही ते 'ऐकले नाही' असे बोलणारा असतो, ज्याचा अनुभव घेतला नाही त्याचा 'अनुभव घेतला नाही' असे बोलणारा असतो, जे जाणले नाही ते 'जाणले नाही' असे बोलणारा असतो. सातवे (सुत्त समाप्त).

---

8. Dutiyavohārapathasuttaṃ

८. दुतियवोहारपथसुत्त (द्वितीय व्यवहारपथ सुत्त)

---

218. …Pe… diṭṭhe adiṭṭhavādī hoti, sute asutavādī hoti, mute amutavādī hoti, viññāte aviññātavādī hoti…pe… diṭṭhe diṭṭhavādī hoti, sute sutavādī hoti, mute mutavādī hoti, viññāte viññātavādī hoti. Aṭṭhamaṃ.

२१८. ...पे... जे पाहिले आहे ते 'पाहिले नाही' असे बोलणारा असतो, जे ऐकले आहे ते 'ऐकले नाही' असे बोलणारा असतो, ज्याचा अनुभव घेतला आहे त्याचा 'अनुभव घेतला नाही' असे बोलणारा असतो, जे जाणले आहे ते 'जाणले नाही' असे बोलणारा असतो...पे... जे पाहिले आहे ते 'पाहिले' असे बोलणारा असतो, जे ऐकले आहे ते 'ऐकले' असे बोलणारा असतो, ज्याचा अनुभव घेतला आहे त्याचा 'अनुभव घेतला' असे बोलणारा असतो, जे जाणले आहे ते 'जाणले' असे बोलणारा असतो. आठवे (सुत्त समाप्त).

---

9. Ahirikasuttaṃ

९. अहिरिकसुत्त (निर्लज्जता सुत्त)

---

219. …Pe… assaddho hoti, dussīlo hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti…pe… saddho hoti, sīlavā hoti, hirimā hoti, ottappī hoti. Navamaṃ.

२१९. ...पे... श्रद्धा नसलेला असतो, दुःशील असतो, निर्लज्ज असतो, पापभीरु नसलेला असतो...पे... श्रद्धावान असतो, शीलवान असतो, लज्जा बाळगणारा असतो, पापभीरु असतो. नववे (सुत्त समाप्त).

---

10. Dussīlasuttaṃ

१०. दुस्सीलासुत्त (दुःशील सुत्त)

---

220. ‘‘Catūhi[Pg.550], bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Assaddho hoti, dussīlo hoti, kusīto hoti, duppañño hoti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

२२०. “भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? श्रद्धा नसलेला असतो, दुःशील असतो, आळशी असतो आणि प्रज्ञाहीन असतो – भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.”

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi catūhi? Saddho hoti, sīlavā hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Dasamaṃ.

“भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? श्रद्धावान असतो, शीलवान असतो, उद्योगी असतो आणि प्रज्ञावान असतो – भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” दहावे (सुत्त समाप्त).

---

Parisāvaggo dutiyo.

दुसरा परिसावग्ग (परिषद वर्ग) समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश (उद्दान) पुढीलप्रमाणे –

---

Parisā diṭṭhi akataññutā, pāṇātipātāpi dve maggā;

Dve vohārapathā vuttā, ahirikaṃ duppaññena cāti.

परिसा (परिषद), दिट्ठि (दृष्टी), अकतञ्ञुता (कृतघ्नता), पाणातिपात (जीवहिंसा), दोन मग्ग (मार्ग); दोन वोहारपथ (व्यवहारपथ), अहिरिक (निर्लज्जता) आणि दुप्पञ्ञ (प्रज्ञाहीन) अशी सुत्ते आहेत.

---

(23) 3. Duccaritavaggo

(२३) ३. दुच्चरितवग्ग (दुश्चरित वर्ग)

---

1. Duccaritasuttaṃ

१. दुच्चरितसुत्त (दुश्चरित सुत्त)

---

221. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, vacīduccaritāni. Katamāni cattāri? Musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo – imāni kho, bhikkhave, cattāri vacīduccaritāni. Cattārimāni, bhikkhave, vacīsucaritāni. Katamāni cattāri? Saccavācā, apisuṇā vācā, saṇhā vācā, mantavācā – imāni kho, bhikkhave, cattāri vacīsucaritānī’’ti. Paṭhamaṃ.

२२१. "भिक्खूहो, ही चार प्रकारची वाणीची दुश्चरिते (वाचा-दुष्कृत्ये) आहेत. कोणती चार? असत्य बोलणे (मुसावाद), चहाडी करणे (पिसुणा वाचा), कठोर बोलणे (फरुसा वाचा) आणि निरर्थक बडबड करणे (सम्पप्पलाप) - भिक्खूहो, ही चार वाणीची दुश्चरिते आहेत. भिक्खूहो, ही चार प्रकारची वाणीची सुचरिते (वाचा-सुकृत्ये) आहेत. कोणती चार? सत्य बोलणे (सच्चवाचा), चहाडी न करणे (अपिसुणा वाचा), मृदू बोलणे (सण्हा वाचा) आणि विचारपूर्वक बोलणे (मन्तवाचा) - भिक्खूहो, ही चार वाणीची सुचरिते आहेत." पहिले सुत्त समाप्त.

---

2. Diṭṭhisuttaṃ

२. दीठ्ठिसुत्त (दृष्टी सुत्त)

---

222. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo [Pg.551] ca viññūnaṃ; bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi catūhi? Kāyaduccaritena, vacīduccaritena, manoduccaritena, micchādiṭṭhiyā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati.

२२२. "भिक्खूहो, चार गुणांनी (धम्मांनी) युक्त असलेला मूर्ख, अकुशल आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत (नुकसानग्रस्त) आणि उपहत (नष्ट) करून वागतो; तो दोषयुक्त असतो आणि विद्वानांकडून निंदेस पात्र ठरतो; आणि तो पुष्कळ अपुण्य (पाप) गोळा करतो. कोणत्या चार गुणांनी? काय-दुश्चरित (शारीरिक दुष्कृत्य), वची-दुश्चरित (वाणीचे दुष्कृत्य), मनो-दुश्चरित (मानसिक दुष्कृत्य) आणि मिच्छादिट्ठि (मिथ्या दृष्टी) - भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अकुशल आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत आणि उपहत करून वागतो; तो दोषयुक्त असतो आणि विद्वानांकडून निंदेस पात्र ठरतो; आणि तो पुष्कळ अपुण्य गोळा करतो."

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavati. Katamehi catūhi? Kāyasucaritena, vacīsucaritena, manosucaritena, sammādiṭṭhiyā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo viññūnaṃ; bahuñca puññaṃ pasavatī’’ti. Dutiyaṃ.

"भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला पंडित, कुशल आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत आणि अनुपहत (सुरक्षित) ठेवून वागतो; तो निर्दोष असतो आणि विद्वानांकडून निंदेस पात्र ठरत नाही; आणि तो पुष्कळ पुण्य गोळा करतो. कोणत्या चार गुणांनी? काय-सुचरित (शारीरिक सुकृत्य), वची-सुचरित (वाणीचे सुकृत्य), मनो-सुचरित (मानसिक सुकृत्य) आणि सम्मादिट्ठि (सम्यक दृष्टी) - भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला पंडित, कुशल आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत आणि अनुपहत ठेवून वागतो; तो निर्दोष असतो आणि विद्वानांकडून निंदेस पात्र ठरत नाही; आणि तो पुष्कळ पुण्य गोळा करतो." दुसरे सुत्त समाप्त.

---

3. Akataññutāsuttaṃ

३. अकतञ्ञुतासुत्त (कृतघ्नता सुत्त)

---

223. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi catūhi? Kāyaduccaritena, vacīduccaritena, manoduccaritena, akataññutā akataveditā – imehi…pe… paṇḍito… kāyasucaritena, vacīsucaritena, manosucaritena kataññutākataveditā…pe…. Tatiyaṃ.

२२३. "भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अकुशल आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत आणि उपहत करून वागतो; तो दोषयुक्त असतो आणि विद्वानांकडून निंदेस पात्र ठरतो; आणि तो पुष्कळ अपुण्य गोळा करतो. कोणत्या चार गुणांनी? काय-दुश्चरित, वची-दुश्चरित, मनो-दुश्चरित आणि अकृतज्ञता व उपकार न मानणे (अकतञ्ञुता अकतवेदिता) - या चार गुणांनी... पे... पंडित... काय-सुचरित, वची-सुचरित, मनो-सुचरित आणि कृतज्ञता व उपकार मानणे (कतञ्ञुता कतवेदिता)... पे..." तिसरे सुत्त समाप्त.

---

4. Pāṇātipātīsuttaṃ

४. पाणातिपातीसुत्त (जीवहिंसा सुत्त)

---

224. … Pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti…pe… pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti…pe…. Catutthaṃ.

२२४. "...तो जीवहिंसा करणारा असतो, चोरी करणारा असतो, कामभोगांमध्ये व्यभिचार करणारा असतो, असत्य बोलणारा असतो... पे... तो जीवहिंसेपासून अलिप्त राहतो, चोरी करण्यापासून अलिप्त राहतो, कामभोगांमधील व्यभिचारापासून अलिप्त राहतो, असत्य बोलण्यापासून अलिप्त राहतो... पे..." चौथे सुत्त समाप्त.

---

5. Paṭhamamaggasuttaṃ

५. पठममग्गसुत्त (पहिले मार्ग सुत्त)

---

225. … Micchādiṭṭhiko hoti, micchāsaṅkappo hoti, micchāvāco hoti, micchākammanto hoti…pe… sammādiṭṭhiko hoti, sammāsaṅkappo hoti, sammāvāco hoti, sammākammanto hoti…pe…. Pañcamaṃ.

२२५. "...तो मिथ्या दृष्टी असणारा असतो, मिथ्या संकल्प असणारा असतो, मिथ्या वाणी असणारा असतो, मिथ्या कर्मांत असणारा असतो... पे... तो सम्यक दृष्टी असणारा असतो, सम्यक संकल्प असणारा असतो, सम्यक वाणी असणारा असतो, सम्यक कर्मांत असणारा असतो... पे..." पाचवे सुत्त समाप्त.

---

6. Dutiyamaggasuttaṃ

६. दुतियमग्गसुत्त (दुसरे मार्ग सुत्त)

---

226. … Micchāājīvo [Pg.552] hoti, micchāvāyāmo hoti, micchāsati hoti, micchāsamādhi hoti…pe… sammāājīvo hoti, sammāvāyāmo hoti, sammāsati hoti, sammāsamādhi hoti…pe…. Chaṭṭhaṃ.

२२६. "...तो मिथ्या आजीव (उपजीविका) असणारा असतो, मिथ्या व्यायाम (प्रयत्न) असणारा असतो, मिथ्या सती (स्मृती) असणारा असतो, मिथ्या समाधी असणारा असतो... पे... तो सम्यक आजीव असणारा असतो, सम्यक व्यायाम असणारा असतो, सम्यक सती असणारा असतो, सम्यक समाधी असणारा असतो... पे..." सहावे सुत्त समाप्त.

---

7. Paṭhamavohārapathasuttaṃ

७. पठमवोहारपथसुत्त (पहिले व्यवहारपथ सुत्त)

---

227. … Adiṭṭhe diṭṭhavādī hoti, asute sutavādī hoti, amute mutavādī hoti, aviññāte viññātavādī hoti…pe… adiṭṭhe adiṭṭhavādī hoti, asute asutavādī hoti, amute amutavādī hoti, aviññāte aviññātavādī hoti…pe…. Sattamaṃ.

२२७. "...तो न पाहिलेल्या गोष्टीला 'मी पाहिले' असे म्हणणारा असतो, न ऐकलेल्या गोष्टीला 'मी ऐकले' असे म्हणणारा असतो, न अनुभवलेल्या गोष्टीला 'मी अनुभवले' असे म्हणणारा असतो, न समजलेल्या गोष्टीला 'मी समजलो' असे म्हणणारा असतो... पे... तो न पाहिलेल्या गोष्टीला 'मी पाहिले नाही' असे म्हणणारा असतो, न ऐकलेल्या गोष्टीला 'मी ऐकले नाही' असे म्हणणारा असतो, न अनुभवलेल्या गोष्टीला 'मी अनुभवले नाही' असे म्हणणारा असतो, न समजलेल्या गोष्टीला 'मी समजलो नाही' असे म्हणणारा असतो... पे..." सातवे सुत्त समाप्त.

---

8. Dutiyavohārapathasuttaṃ

८. दुतियवोहारपथसुत्त (दुसरे व्यवहारपथ सुत्त)

---

228. … Diṭṭhe adiṭṭhavādī hoti, sute asutavādī hoti, mute amutavādī hoti, viññāte aviññātavādī hoti…pe… diṭṭhe diṭṭhavādī hoti, sute sutavādī hoti, mute mutavādī hoti, viññāte viññātavādī hoti…pe…. Aṭṭhamaṃ.

२२८. "...तो पाहिलेल्या गोष्टीला 'मी पाहिले नाही' असे म्हणणारा असतो, ऐकलेल्या गोष्टीला 'मी ऐकले नाही' असे म्हणणारा असतो, अनुभवलेल्या गोष्टीला 'मी अनुभवले नाही' असे म्हणणारा असतो, समजलेल्या गोष्टीला 'मी समजलो नाही' असे म्हणणारा असतो... पे... तो पाहिलेल्या गोष्टीला 'मी पाहिले' असे म्हणणारा असतो, ऐकलेल्या गोष्टीला 'मी ऐकले' असे म्हणणारा असतो, अनुभवलेल्या गोष्टीला 'मी अनुभवले' असे म्हणणारा असतो, समजलेल्या गोष्टीला 'मी समजलो' असे म्हणणारा असतो... पे..." आठवे सुत्त समाप्त.

---

9. Ahirikasuttaṃ

९. अहिरिकसुत्त (निर्लज्जता सुत्त)

---

229. … Assaddho hoti, dussīlo hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti…pe… saddho hoti, sīlavā hoti, hirimā hoti, ottappī hoti…pe…. Navamaṃ.

२२९. "...तो अश्रद्ध (श्रद्धा नसलेला) असतो, दुःशील (शील नसलेला) असतो, निर्लज्ज (ह्री नसलेला) असतो, भय नसलेला (ओत्तप्प नसलेला) असतो... पे... तो श्रद्धावान असतो, शीलवान असतो, लज्जा बाळगणारा असतो, भय बाळगणारा (पापभिरू) असतो... पे..." नववे सुत्त समाप्त.

---

10. Duppaññasuttaṃ

१०. दुप्पञ्ञसुत्त (दुर्बुद्धी सुत्त)

---

230. … Assaddho hoti, dussīlo hoti, kusīto hoti, duppañño hoti…pe… saddho hoti, sīlavā hoti, āraddhavīriyo hoti, paññavā hoti – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavatī’’ti. Dasamaṃ.

२३०. "...तो अश्रद्ध असतो, दुःशील असतो, आळशी असतो, प्रज्ञाहीन (दुर्बुद्धी) असतो... पे... तो श्रद्धावान असतो, शीलवान असतो, उद्योगी (वीर्यवान) असतो, प्रज्ञावान असतो - भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला पंडित, कुशल आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत आणि अनुपहत ठेवून वागतो; तो निर्दोष असतो आणि विद्वानांकडून निंदेस पात्र ठरत नाही; आणि तो पुष्कळ पुण्य गोळा करतो." दहावे सुत्त समाप्त.

---

11. Kavisuttaṃ

११. कविसुत्त (कवी सुत्त)

---

231. ‘‘Cattārome[Pg.553], bhikkhave, kavī. Katame cattāro? Cintākavi, sutakavi, atthakavi, paṭibhānakavi – ime kho, bhikkhave, cattāro kavī’’ti. Ekādasamaṃ.

२३१. "भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे कवी असतात. कोणते चार? चिंताकवी (विचार करून काव्य रचणारा), सुतकवी (ऐकून काव्य रचणारा), अत्थकवी (अर्थाला अनुसरून काव्य रचणारा) आणि पटिभाणकवी (प्रतिभेने तात्काळ काव्य रचणारा) - भिक्खूहो, हे चार प्रकारचे कवी असतात." अकरावे सुत्त समाप्त.

---

Duccaritavaggo tatiyo.

दुच्चरितवग्गो ततियो (दुश्चरित वर्ग तिसरा समाप्त).

---

Tassuddānaṃ –

त्याचे उद्दान (अनुक्रमणिका) -

---

Duccaritaṃ diṭṭhi akataññū ca, pāṇātipātāpi dve maggā;

Dve vohārapathā vuttā, ahirikaṃ duppaññakavinā cāti.

दुश्चरित, दृष्टी, अकृतज्ञ, प्राणातिपात, दोन मार्ग सुत्ते, दोन व्यवहारपथ सुत्ते, अहिरिक (निर्लज्जता), दुप्पञ्ञ (दुर्बुद्धी) आणि कवी सुत्त.

---

(24) 4. Kammavaggo

(२४) ४. कम्मवग्गो (कर्म वर्ग)

---

1. Saṃkhittasuttaṃ

१. संखित्तसुत्त (संक्षिप्त सुत्त)

---

232. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Imāni kho, bhikkhave, cattāri kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti. Paṭhamaṃ.

२३२. "भिक्खूहो, ही चार प्रकारची कर्मे मी स्वतः विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञा) साक्षात करून प्रगट केली आहेत. कोणती चार? भिक्खूहो, असे कर्म आहे जे काळे (अकुशल) आहे आणि ज्याचा परिणामही काळा (दुःखद) आहे; भिक्खूहो, असे कर्म आहे जे पांढरे (कुशल) आहे आणि ज्याचा परिणामही पांढरा (सुखद) आहे; भिक्खूहो, असे कर्म आहे जे काळे-पांढरे (मिश्र) आहे आणि ज्याचा परिणामही काळा-पांढरा (मिश्र) आहे; आणि भिक्खूहो, असे कर्म आहे जे काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, ज्याचा परिणामही काळा किंवा पांढरा नाही, जे कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते. भिक्खूहो, ही चार प्रकारची कर्मे मी स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून प्रगट केली आहेत." पहिले सुत्त समाप्त.

---

2. Vitthārasuttaṃ

२. वितथारसुत्त (विस्तृत सुत्त)

---

233. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati.

२३३. "भिक्खूहो, ही चार प्रकारची कर्मे मी स्वतः विशेष ज्ञानाने साक्षात करून प्रगट केली आहेत. कोणती चार? भिक्खूहो, असे कर्म आहे जे काळे आहे आणि ज्याचा परिणामही काळा आहे; भिक्खूहो, असे कर्म आहे जे पांढरे आहे आणि ज्याचा परिणामही पांढरा आहे; भिक्खूहो, असे कर्म आहे जे काळे-पांढरे आहे आणि ज्याचा परिणामही काळा-पांढरा आहे; आणि भिक्खूहो, असे कर्म आहे जे काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, ज्याचा परिणामही काळा किंवा पांढरा नाही, जे कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते."

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhaṃ [Pg.554] manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā sabyābajjhaṃ lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ sabyābajjhaṃ lokaṃ upapannaṃ samānaṃ sabyābajjhā phassā phusanti. So sabyābajjhehi phassehi phuṭṭho samāno sabyābajjhaṃ vedanaṃ vediyati ekantadukkhaṃ, seyyathāpi sattā nerayikā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, काळे कर्म आणि काळा विपाक असणारे कर्म कोणते? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती पीडादायक काय-संस्कार करते, पीडादायक वची-संस्कार करते, पीडादायक मनो-संस्कार करते. ती पीडादायक काय-संस्कार करून, पीडादायक वची-संस्कार करून, पीडादायक मनो-संस्कार करून पीडादायक लोकात उत्पन्न होते. अशा पीडादायक लोकात उत्पन्न झाल्यावर, तिला पीडादायक स्पर्श स्पर्श करतात. पीडादायक स्पर्शांनी स्पर्शित झाल्यावर, ती केवळ दुःखद असणाऱ्या पीडादायक वेदना भोगते, ज्याप्रमाणे नरकातील प्राणी भोगतात. भिक्षूंनो, याला काळे कर्म आणि काळा विपाक असणारे कर्म असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, abyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, abyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, abyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, abyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā abyābajjhaṃ lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ abyābajjhaṃ lokaṃ upapannaṃ samānaṃ abyābajjhā phassā phusanti. So abyābajjhehi phassehi phuṭṭho samāno abyābajjhaṃ vedanaṃ vediyati ekantasukhaṃ, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, पांढरे कर्म आणि पांढरा विपाक असणारे कर्म कोणते? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती अपीडादायक काय-संस्कार करते, अपीडादायक वची-संस्कार करते, अपीडादायक मनो-संस्कार करते. ती अपीडादायक काय-संस्कार करून, अपीडादायक वची-संस्कार करून, अपीडादायक मनो-संस्कार करून अपीडादायक लोकात उत्पन्न होते. अशा अपीडादायक लोकात उत्पन्न झाल्यावर, तिला अपीडादायक स्पर्श स्पर्श करतात. अपीडादायक स्पर्शांनी स्पर्शित झाल्यावर, ती केवळ सुखद असणाऱ्या अपीडादायक वेदना भोगते, ज्याप्रमाणे सुभकिण्ह देव भोगतात. भिक्षूंनो, याला पांढरे कर्म आणि पांढरा विपाक असणारे कर्म असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhampi abyābajjhampi vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhampi abyābajjhampi manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhampi abyābajjhampi vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhampi abyābajjhampi manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā sabyābajjhampi abyābajjhampi lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ sabyābajjhampi abyābajjhampi lokaṃ upapannaṃ samānaṃ sabyābajjhāpi abyābajjhāpi phassā phusanti. So sabyābajjhehipi abyābajjhehipi phassehi phuṭṭho samāno sabyābajjhampi abyābajjhampi vedanaṃ vediyati vokiṇṇasukhadukkhaṃ, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, काळे-पांढरे कर्म आणि काळा-पांढरा विपाक असणारे कर्म कोणते? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती पीडादायक आणि अपीडादायक असे दोन्ही प्रकारचे काय-संस्कार करते, पीडादायक आणि अपीडादायक असे दोन्ही प्रकारचे वची-संस्कार करते, पीडादायक आणि अपीडादायक असे दोन्ही प्रकारचे मनो-संस्कार करते. ती पीडादायक आणि अपीडादायक काय-संस्कार करून, पीडादायक आणि अपीडादायक वची-संस्कार करून, पीडादायक आणि अपीडादायक मनो-संस्कार करून पीडादायक आणि अपीडादायक अशा दोन्ही प्रकारच्या लोकात उत्पन्न होते. अशा पीडादायक आणि अपीडादायक लोकात उत्पन्न झाल्यावर, तिला पीडादायक आणि अपीडादायक असे दोन्ही प्रकारचे स्पर्श स्पर्श करतात. पीडादायक आणि अपीडादायक स्पर्शांनी स्पर्शित झाल्यावर, ती सुख आणि दुःखाने मिश्रित असणाऱ्या पीडादायक आणि अपीडादायक वेदना भोगते, ज्याप्रमाणे मनुष्य, काही देव आणि काही विनिपातिक जीव भोगतात. भिक्षूंनो, याला काळे-पांढरे कर्म आणि काळा-पांढरा विपाक असणारे कर्म असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati? Tatra, bhikkhave, yamidaṃ kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ tassa pahānāya yā cetanā, yamidaṃ kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ tassa pahānāya yā cetanā, yamidaṃ kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ tassa pahānāya [Pg.555] yā cetanā – idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Imāni kho, bhikkhave, cattāri kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti. Dutiyaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, जे कर्म काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, ज्याचा विपाक काळाही नाही आणि पांढराही नाही, आणि जे कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते, ते कर्म कोणते? भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे काळे कर्म आणि काळा विपाक असणारे कर्म आहे, त्याच्या प्रहाणासाठी जी चेतना आहे; जे पांढरे कर्म आणि पांढरा विपाक असणारे कर्म आहे, त्याच्या प्रहाणासाठी जी चेतना आहे; आणि जे काळे-पांढरे कर्म आणि काळा-पांढरा विपाक असणारे कर्म आहे, त्याच्या प्रहाणासाठी जी चेतना आहे – भिक्षूंनो, यालाच काळेही नसलेले आणि पांढरेही नसलेले, काळाही विपाक नसलेले आणि पांढराही विपाक नसलेले, कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरणारे कर्म असे म्हणतात. भिक्षूंनो, हीच ती चार प्रकारची कर्मे आहेत, जी मी स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून प्रगट केली आहेत.” (दुसरे सूत्र समाप्त)

---

3. Soṇakāyanasuttaṃ

३. सोणकायन सुत्त

---

234. Atha kho sikhāmoggallāno brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sikhāmoggallāno brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca –

२३४. त्यानंतर शिखामोग्गल्लान ब्राह्मण जेथे भगवंत होते तेथे गेला; तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या शिखामोग्गल्लान ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले –

---

‘‘Purimāni, bho gotama, divasāni purimatarāni soṇakāyano māṇavo yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ etadavoca – ‘samaṇo gotamo sabbakammānaṃ akiriyaṃ paññapeti, sabbakammānaṃ kho pana akiriyaṃ paññapento ucchedaṃ āha lokassa – kammasaccāyaṃ, bho, loko kammasamārambhaṭṭhāyī’’’ti.

“हे गौतम, काही दिवसांपूर्वी सोणकायन नावाचा तरुण माझ्याकडे आला होता; येऊन त्याने मला असे म्हटले – ‘श्रमण गौतम सर्व कर्मांच्या अक्रियेची प्रज्ञापना करतात. परंतु, सर्व कर्मांच्या अक्रियेची प्रज्ञापना करून ते जगाच्या उच्छेदाचे प्रतिपादन करतात. हे महाशय, हा लोक कर्मावरच आधारित आहे आणि कर्माच्या आरंभानेच टिकून आहे.’”

---

‘‘Dassanampi kho ahaṃ, brāhmaṇa, soṇakāyanassa māṇavassa nābhijānāmi; kuto panevarūpo kathāsallāpo! Cattārimāni, brāhmaṇa, kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni cattāri? Atthi, brāhmaṇa, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ; atthi, brāhmaṇa, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ; atthi, brāhmaṇa, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ; atthi, brāhmaṇa, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati.

“ब्राह्मणा, मी सोणकायन तरुणाला कधी पाहिले असल्याचेही मला आठवत नाही; मग असा संवाद होणे तर दूरच! ब्राह्मणा, ही चार प्रकारची कर्मे आहेत, जी मी स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून प्रगट केली आहेत. कोणती चार? ब्राह्मणा, काळे कर्म आणि काळा विपाक असणारे कर्म आहे; ब्राह्मणा, पांढरे कर्म आणि पांढरा विपाक असणारे कर्म आहे; ब्राह्मणा, काळे-पांढरे कर्म आणि काळा-पांढरा विपाक असणारे कर्म आहे; आणि ब्राह्मणा, जे कर्म काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, ज्याचा विपाक काळाही नाही आणि पांढराही नाही, आणि जे कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते, असे कर्म आहे.”

---

‘‘Katamañca, brāhmaṇa, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ? Idha, brāhmaṇa, ekacco sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā sabyābajjhaṃ lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ sabyābajjhaṃ lokaṃ upapannaṃ samānaṃ sabyābajjhā phassā phusanti. So sabyābajjhehi phassehi phuṭṭho samāno sabyābajjhaṃ vedanaṃ vediyati ekantadukkhaṃ, seyyathāpi sattā nerayikā. Idaṃ vuccati, brāhmaṇa, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ.

“आणि ब्राह्मणा, काळे कर्म आणि काळा विपाक असणारे कर्म कोणते? ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती पीडादायक काय-संस्कार करते, पीडादायक वची-संस्कार करते, पीडादायक मनो-संस्कार करते. ती पीडादायक काय-संस्कार करून, पीडादायक वची-संस्कार करून, पीडादायक मनो-संस्कार करून पीडादायक लोकात उत्पन्न होते. अशा पीडादायक लोकात उत्पन्न झाल्यावर, तिला पीडादायक स्पर्श स्पर्श करतात. पीडादायक स्पर्शांनी स्पर्शित झाल्यावर, ती केवळ दुःखद असणाऱ्या पीडादायक वेदना भोगते, ज्याप्रमाणे नरकातील प्राणी भोगतात. ब्राह्मणा, याला काळे कर्म आणि काळा विपाक असणारे कर्म असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca[Pg.556], brāhmaṇa, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ? Idha, brāhmaṇa, ekacco abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, abyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, abyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, abyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, abyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā abyābajjhaṃ lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ abyābajjhaṃ lokaṃ upapannaṃ samānaṃ abyābajjhā phassā phusanti. So abyābajjhehi phassehi phuṭṭho samāno abyābajjhaṃ vedanaṃ vediyati ekantasukhaṃ, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Idaṃ vuccati, brāhmaṇa, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ.

“आणि हे ब्राह्मणा, शुक्ल आणि शुक्लविपाक कर्म कोणते? हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती अव्याबाध (पीडारहित) कायसंस्कार घडवून आणते, अव्याबाध वचीसंस्कार घडवून आणते, अव्याबाध मनोसंस्कार घडवून आणते. ती अव्याबाध कायसंस्कार घडवून आणून, अव्याबाध वचीसंस्कार घडवून आणून, अव्याबाध मनोसंस्कार घडवून आणून अव्याबाध लोकात उत्पन्न होते. अशा अव्याबाध लोकात उत्पन्न झालेल्या त्या व्यक्तीला अव्याबाध स्पर्श स्पर्श करतात. त्या अव्याबाध स्पर्शांनी स्पर्शित झालेली ती व्यक्ती अत्यंत सुखकारक अशा अव्याबाध वेदनेचा अनुभव घेते, ज्याप्रमाणे सुभकिण्ह (शुभकृत्स्न) देव अनुभवतात. हे ब्राह्मणा, याला शुक्ल आणि शुक्लविपाक कर्म असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, brāhmaṇa, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ? Idha, brāhmaṇa, ekacco sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhampi abyābajjhampi vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhampi abyābajjhampi manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhampi abyābajjhampi vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhampi abyābajjhampi manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā sabyābajjhampi abyābajjhampi lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ sabyābajjhampi abyābajjhampi lokaṃ upapannaṃ samānaṃ sabyābajjhāpi abyābajjhāpi phassā phusanti. So sabyābajjhehipi abyābajjhehipi phassehi phuṭṭho samāno sabyābajjhampi abyābajjhampi vedanaṃ vediyati vokiṇṇasukhadukkhaṃ, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Idaṃ vuccati, brāhmaṇa, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ.

“आणि हे ब्राह्मणा, कृष्ण-शुक्ल आणि कृष्ण-शुक्लविपाक कर्म कोणते? हे ब्राह्मणा, या जगात एखादी व्यक्ती सव्याबाध (पीडायुक्त) आणि अव्याबाध (पीडारहित) असा कायसंस्कार घडवून आणते, सव्याबाध आणि अव्याबाध असा वचीसंस्कार घडवून आणते, सव्याबाध आणि अव्याबाध असा मनोसंस्कार घडवून आणते. ती सव्याबाध आणि अव्याबाध कायसंस्कार घडवून आणून, सव्याबाध आणि अव्याबाध वचीसंस्कार घडवून आणून, सव्याबाध आणि अव्याबाध मनोसंस्कार घडवून आणून सव्याबाध आणि अव्याबाध अशा लोकात उत्पन्न होते. अशा सव्याबाध आणि अव्याबाध लोकात उत्पन्न झालेल्या त्या व्यक्तीला सव्याबाध आणि अव्याबाध स्पर्श स्पर्श करतात. त्या सव्याबाध आणि अव्याबाध स्पर्शांनी स्पर्शित झालेली ती व्यक्ती सुख आणि दुःखाने मिश्रित अशा सव्याबाध आणि अव्याबाध वेदनेचा अनुभव घेते, ज्याप्रमाणे मनुष्य, काही देव आणि काही विनिपातिक (नरक किंवा प्रेतलोकातील जीव) अनुभवतात. हे ब्राह्मणा, याला कृष्ण-शुक्ल आणि कृष्ण-शुक्लविपाक कर्म असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, brāhmaṇa, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati? Tatra, brāhmaṇa, yamidaṃ kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ tassa pahānāya yā cetanā, yamidaṃ kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ tassa pahānāya yā cetanā, yamidaṃ kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ tassa pahānāya yā cetanā – idaṃ vuccati, brāhmaṇa, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Imāni kho, brāhmaṇa, cattāri kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti. Tatiyaṃ.

“आणि हे ब्राह्मणा, अ-कृष्ण-अ-शुक्ल आणि अ-कृष्ण-अ-शुक्लविपाक कर्म कोणते, जे कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते? हे ब्राह्मणा, त्या कर्मांमध्ये, जे हे कृष्ण आणि कृष्णविपाक कर्म आहे, त्याच्या प्रहाणासाठी (त्यागासाठी) जी चेतना आहे; जे हे शुक्ल आणि शुक्लविपाक कर्म आहे, त्याच्या प्रहाणासाठी जी चेतना आहे; आणि जे हे कृष्ण-शुक्ल आणि कृष्ण-शुक्लविपाक कर्म आहे, त्याच्या प्रहाणासाठी जी चेतना आहे – हे ब्राह्मणा, याला अ-कृष्ण-अ-शुक्ल आणि अ-कृष्ण-अ-शुक्लविपाक कर्म असे म्हणतात, जे कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते. हे ब्राह्मणा, हीच ती चार कर्मे आहेत, जी मी स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून प्रगट केली आहेत.” तिसरे सुत्त समाप्त.

---

4. Paṭhamasikkhāpadasuttaṃ

४. प्रथम सिक्खापद सुत्त

---

235. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ[Pg.557]; atthi, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Katamañca, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ.

२३५. “भिक्खूंनो, ही चार कर्मे मी स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून प्रगट केली आहेत. कोणती चार? भिक्खूंनो, कृष्ण आणि कृष्णविपाक कर्म आहे; भिक्खूंनो, शुक्ल आणि शुक्लविपाक कर्म आहे; भिक्खूंनो, कृष्ण-शुक्ल आणि कृष्ण-शुक्लविपाक कर्म आहे; आणि भिक्खूंनो, अ-कृष्ण-अ-शुक्ल आणि अ-कृष्ण-अ-शुक्लविपाक कर्म आहे, जे कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते. आणि भिक्खूंनो, कृष्ण आणि कृष्णविपाक कर्म कोणते? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारी) असते, अदिन्नादायी (चोरी करणारी) असते, कामेसू मिच्छाचारी (कामाचारात गैरवर्तन करणारी) असते, मुसावादी (असत्य बोलणारी) असते, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठायी (मद्य आणि मादक पदार्थांचे सेवन करून प्रमाद करणारी) असते. भिक्खूंनो, याला कृष्ण आणि कृष्णविपाक कर्म असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ.

“आणि भिक्खूंनो, शुक्ल आणि शुक्लविपाक कर्म कोणते? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरत असते, अदिन्नादानापासून (चोरी करण्यापासून) विरत असते, कामेसू मिच्छाचारापासून (कामाचारातील गैरवर्तनापासून) विरत असते, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत असते, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून (मद्य आणि मादक पदार्थांच्या सेवनापासून) विरत असते. भिक्खूंनो, याला शुक्ल आणि शुक्लविपाक कर्म असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti…pe… idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ.

“आणि भिक्खूंनो, कृष्ण-शुक्ल आणि कृष्ण-शुक्लविपाक कर्म कोणते? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती सव्याबाध आणि अव्याबाध असा कायसंस्कार घडवून आणते... (पेय्याल)... भिक्खूंनो, याला कृष्ण-शुक्ल आणि कृष्ण-शुक्लविपाक कर्म असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati? Tatra, bhikkhave, yamidaṃ kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ…pe… idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Imāni kho, bhikkhave, cattāri kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti. Catutthaṃ.

“आणि भिक्खूंनो, अ-कृष्ण-अ-शुक्ल आणि अ-कृष्ण-अ-शुक्लविपाक कर्म कोणते, जे कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते? भिक्खूंनो, त्या कर्मांमध्ये, जे हे कृष्ण आणि कृष्णविपाक कर्म आहे... (पेय्याल)... भिक्खूंनो, याला अ-कृष्ण-अ-शुक्ल आणि अ-कृष्ण-अ-शुक्लविपाक कर्म असे म्हणतात, जे कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते. भिक्खूंनो, हीच ती चार कर्मे आहेत, जी मी स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून प्रगट केली आहेत.” चौथे सुत्त समाप्त.

---

5. Dutiyasikkhāpadasuttaṃ

५. द्वितीय सिक्खापद सुत्त

---

236. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati.

२३६. “भिक्खूंनो, ही चार कर्मे मी स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून प्रगट केली आहेत. कोणती चार? भिक्खूंनो, कृष्ण आणि कृष्णविपाक कर्म आहे; भिक्खूंनो, शुक्ल आणि शुक्लविपाक कर्म आहे; भिक्खूंनो, कृष्ण-शुक्ल आणि कृष्ण-शुक्लविपाक कर्म आहे; आणि भिक्खूंनो, अ-कृष्ण-अ-शुक्ल आणि अ-कृष्ण-अ-शुक्लविपाक कर्म आहे, जे कर्माच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरते.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekaccena mātā jīvitā voropitā hoti, pitā jīvitā voropito hoti, arahaṃ jīvitā voropito hoti, tathāgatassa duṭṭhena cittena lohitaṃ [Pg.558] uppāditaṃ hoti, saṅgho bhinno hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ.

“आणि भिक्खूंनो, कृष्ण आणि कृष्णविपाक कर्म कोणते? भिक्खूंनो, या जगात एखाद्या व्यक्तीने मातेला जीवे मारले असते, पित्याला जीवे मारले असते, अरहंताला जीवे मारले असते, तथागतांच्या शरीरातून दुष्ट बुद्धीने रक्त काढले असते, किंवा संघात भेद पाडला असतो. भिक्खूंनो, याला कृष्ण आणि कृष्णविपाक कर्म असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti, anabhijjhālu hoti, abyāpannacitto hoti, sammādiṭṭhi hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ.

“आणि भिक्खूंनो, शुक्ल आणि शुक्लविपाक कर्म कोणते? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरत असते, अदिन्नादानापासून (चोरी करण्यापासून) विरत असते, कामेसू मिच्छाचारापासून (कामाचारातील गैरवर्तनापासून) विरत असते, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत असते, पिसुणाय वाचेपासून (चुगली करण्यापासून) विरत असते, फरुसाय वाचेपासून (कठोर बोलण्यापासून) विरत असते, सम्फप्पलापापासून (व्यर्थ बडबड करण्यापासून) विरत असते, अनभिज्झालू (लोभ नसलेली) असते, अव्यापन्नचित्त (द्वेषरहित चित्त असलेली) असते आणि सम्मादिट्ठी (सम्यक् दृष्टी असलेली) असते. भिक्खूंनो, याला शुक्ल आणि शुक्लविपाक कर्म असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti…pe… idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ.

आणि भिक्षूहो, काळे-पांढरे कर्म आणि त्याचे काळे-पांढरे फळ कोणते? भिक्षूहो, या जगात एखादी व्यक्ती क्लेशकारक आणि अक्लेशकारक अशी दोन्ही प्रकारची कायिक संस्कार घडवून आणते... भिक्षूहो, याला काळे-पांढरे कर्म आणि त्याचे काळे-पांढरे फळ असे म्हटले जाते.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati? Tatra, bhikkhave, yamidaṃ kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ…pe… idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Imāni kho, bhikkhave, cattāri kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti. Pañcamaṃ.

आणि भिक्षूहो, जे कर्म काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, ज्याचे फळ काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, आणि जे कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरते, ते कोणते? भिक्षूहो, तेथे जे हे काळे कर्म आणि त्याचे काळे फळ आहे... भिक्षूहो, यालाच काळेही नसलेले आणि पांढरेही नसलेले कर्म, ज्याचे फळ काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, आणि जे कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरते, असे म्हटले जाते. भिक्षूहो, हीच ती चार प्रकारची कर्मे आहेत, जी मी स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून आणि साक्षात करून प्रगट केली आहेत.

---

6. Ariyamaggasuttaṃ

६. अरियमग्गसुत्त (आर्य अष्टांगिक मार्ग सूत्र)

---

237. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ; atthi, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati.

२३७. भिक्षूहो, ही चार प्रकारची कर्मे आहेत, जी मी स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून आणि साक्षात करून प्रगट केली आहेत. कोणती चार? भिक्षूहो, काळे कर्म आहे ज्याचे फळ काळे असते; भिक्षूहो, पांढरे कर्म आहे ज्याचे फळ पांढरे असते; भिक्षूहो, काळे-पांढरे कर्म आहे ज्याचे फळ काळे-पांढरे असते; आणि भिक्षूहो, असे कर्म आहे जे काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, ज्याचे फळ काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, आणि जे कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरते.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti…pe… idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ.

आणि भिक्षूहो, काळे कर्म आणि त्याचे काळे फळ कोणते? भिक्षूहो, या जगात एखादी व्यक्ती क्लेशकारक कायिक संस्कार घडवून आणते... भिक्षूहो, याला काळे कर्म आणि त्याचे काळे फळ असे म्हटले जाते.

---

‘‘Katamañca[Pg.559], bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti…pe… idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ.

आणि भिक्षूहो, पांढरे कर्म आणि त्याचे पांढरे फळ कोणते? भिक्षूहो, या जगात एखादी व्यक्ती अक्लेशकारक कायिक संस्कार घडवून आणते... भिक्षूहो, याला पांढरे कर्म आणि त्याचे पांढरे फळ असे म्हटले जाते.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti…pe… idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ.

आणि भिक्षूहो, काळे-पांढरे कर्म आणि त्याचे काळे-पांढरे फळ कोणते? भिक्षूहो, या जगात एखादी व्यक्ती क्लेशकारक आणि अक्लेशकारक अशी दोन्ही प्रकारची कायिक संस्कार घडवून आणते... भिक्षूहो, याला काळे-पांढरे कर्म आणि त्याचे काळे-पांढरे फळ असे म्हटले जाते.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati? Sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Imāni kho, bhikkhave, cattāri kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

आणि भिक्षूहो, जे कर्म काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, ज्याचे फळ काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, आणि जे कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरते, ते कोणते? सम्यक् दृष्टी...पे... सम्यक् समाधी. भिक्षूहो, यालाच काळेही नसलेले आणि पांढरेही नसलेले कर्म, ज्याचे फळ काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, आणि जे कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरते, असे म्हटले जाते. भिक्षूहो, हीच ती चार प्रकारची कर्मे आहेत, जी मी स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून आणि साक्षात करून प्रगट केली आहेत.

---

7. Bojjhaṅgasuttaṃ

७. बोज्झंगसुत्त (बोध्यंग सूत्र)

---

238. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kammāni…pe… kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ…pe… idha, bhikkhave, ekacco sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti…pe… idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ.

२३८. भिक्षूहो, ही चार प्रकारची कर्मे आहेत...पे... काळे कर्म आणि त्याचे काळे फळ...पे... भिक्षूहो, या जगात एखादी व्यक्ती क्लेशकारक कायिक संस्कार घडवून आणते...पे... भिक्षूहो, याला काळे कर्म आणि त्याचे काळे फळ असे म्हटले जाते.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti…pe… idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ.

आणि भिक्षूहो, पांढरे कर्म आणि त्याचे पांढरे फळ कोणते? भिक्षूहो, या जगात एखादी व्यक्ती अक्लेशकारक कायिक संस्कार घडवून आणते...पे... भिक्षूहो, याला पांढरे कर्म आणि त्याचे पांढरे फळ असे म्हटले जाते.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti…pe… idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ.

आणि भिक्षूहो, काळे-पांढरे कर्म आणि त्याचे काळे-पांढरे फळ कोणते? भिक्षूहो, या जगात एखादी व्यक्ती क्लेशकारक आणि अक्लेशकारक अशी दोन्ही प्रकारची कायिक संस्कार घडवून आणते...पे... भिक्षूहो, याला काळे-पांढरे कर्म आणि त्याचे काळे-पांढरे फळ असे म्हटले जाते.

---

‘‘Katamañca, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati? Satisambojjhaṅgo, dhammavicayasambojjhaṅgo, vīriyasambojjhaṅgo, pītisambojjhaṅgo, passaddhisambojjhaṅgo, samādhisambojjhaṅgo, upekkhāsambojjhaṅgo – idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati. Imāni kho, bhikkhave, cattāri kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti. Sattamaṃ.

आणि भिक्षूहो, जे कर्म काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, ज्याचे फळ काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, आणि जे कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरते, ते कोणते? सति-संबोज्झंग (स्मृती बोध्यंग), धम्मविचय-संबोज्झंग (धर्मविचय बोध्यंग), वीरिय-संबोज्झंग (वीर्य बोध्यंग), पीति-संबोज्झंग (प्रीती बोध्यंग), पस्सद्धि-संबोज्झंग (प्रश्रब्धी बोध्यंग), समाधि-संबोज्झंग (समाधी बोध्यंग) आणि उपेक्खा-संबोज्झंग (उपेक्षा बोध्यंग) – भिक्षूहो, यालाच काळेही नसलेले आणि पांढरेही नसलेले कर्म, ज्याचे फळ काळेही नाही आणि पांढरेही नाही, आणि जे कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरते, असे म्हटले जाते. भिक्षूहो, हीच ती चार प्रकारची कर्मे आहेत, जी मी स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून आणि साक्षात करून प्रगट केली आहेत.

---

8. Sāvajjasuttaṃ

८. सावज्जसुत्त (सदोष सूत्र)

---

239. ‘‘Catūhi[Pg.560], bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Sāvajjena kāyakammena, sāvajjena vacīkammena, sāvajjena manokammena, sāvajjāya diṭṭhiyā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

२३९. भिक्षूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो. कोणत्या चार? सदोष कायिक कर्माने, सदोष वाचिक कर्माने, सदोष मानसिक कर्माने आणि सदोष दृष्टीने – भिक्षूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो.

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi catūhi? Anavajjena kāyakammena, anavajjena vacīkammena, anavajjena manokammena, anavajjāya diṭṭhiyā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Aṭṭhamaṃ.

भिक्षूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात पोहोचतो. कोणत्या चार? निर्दोष कायिक कर्माने, निर्दोष वाचिक कर्माने, निर्दोष मानसिक कर्माने आणि निर्दोष दृष्टीने – भिक्षूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात पोहोचतो.

---

9. Abyābajjhasuttaṃ

९. अब्याबज्झसुत्त (अक्लेशकारक सूत्र)

---

240. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Sabyābajjhena kāyakammena, sabyābajjhena vacīkammena, sabyābajjhena manokammena, sabyābajjhāya diṭṭhiyā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

२४०. भिक्षूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो. कोणत्या चार? क्लेशकारक कायिक कर्माने, क्लेशकारक वाचिक कर्माने, क्लेशकारक मानसिक कर्माने आणि क्लेशकारक दृष्टीने – भिक्षूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो.

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi catūhi? Abyābajjhena kāyakammena, abyābajjhena vacīkammena, abyābajjhena manokammena, abyābajjhāya diṭṭhiyā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Navamaṃ.

भिक्षूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात पोहोचतो. कोणत्या चार? अक्लेशकारक कायिक कर्माने, अक्लेशकारक वाचिक कर्माने, अक्लेशकारक मानसिक कर्माने आणि अक्लेशकारक दृष्टीने – भिक्षूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात पोहोचतो.

---

10. Samaṇasuttaṃ

१०. समणसुत्त (श्रमण सूत्र)

---

241. ‘‘‘Idheva, bhikkhave, (paṭhamo) samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo; suññā parappavādā samaṇehi aññehī’ti – evametaṃ, bhikkhave, sammā sīhanādaṃ nadatha.

२४१. भिक्षूहो, 'येथेच पहिला श्रमण आहे, येथेच दुसरा श्रमण आहे, येथेच तिसरा श्रमण आहे, येथेच चौथा श्रमण आहे; इतर परकीय पंथ श्रमणांनी शून्य आहेत' – भिक्षूहो, तुम्ही अशा प्रकारे योग्य सिंहनाद करा.

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, paṭhamo samaṇo? Idha, bhikkhave, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo samaṇo.

आणि भिक्षूहो, पहिला श्रमण कोणता? भिक्षूहो, या शासनात एखादा भिक्षू तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे सोतापन्न होतो; तो दुर्गतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा असतो. भिक्षूहो, हाच पहिला श्रमण होय.

---

‘‘Katamo [Pg.561] ca, bhikkhave, dutiyo samaṇo? Idha, bhikkhave, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo samaṇo.

आणि भिक्षूहो, दुसरा श्रमण कोणता? भिक्षूहो, या शासनात एखादा भिक्षू तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोह यांच्या मंदतेमुळे सकदागामी होतो; तो या जगात केवळ एकदाच परत येऊन दुःखाचा अंत करतो. भिक्षूहो, हाच दुसरा श्रमण होय.

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, tatiyo samaṇo? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo samaṇo.

“आणि भिक्षूंनो, तिसरा श्रमण कोणता? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू पाच खालच्या (ओरंभागीय) संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारा) होतो, तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारा होतो आणि त्या लोकातून परत न येणारा (अनावत्तीधर्मी) होतो. भिक्षूंनो, हा तिसरा श्रमण होय.

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, catuttho samaṇo? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho samaṇo.

“आणि भिक्षूंनो, चौथा श्रमण कोणता? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञेने) साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहरतो. भिक्षूंनो, हा चौथा श्रमण होय.

---

‘‘‘Idheva, bhikkhave, paṭhamo samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo; suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’ti – evametaṃ, bhikkhave, sammā sīhanādaṃ nadathā’’ti. Dasamaṃ.

“‘येथेच पहिला श्रमण आहे, येथेच दुसरा श्रमण आहे, येथेच तिसरा श्रमण आहे, येथेच चौथा श्रमण आहे; इतर परप्रवाद (इतर पंथ) श्रमणांनी शून्य आहेत’ – भिक्षूंनो, तुम्ही असाच योग्य सिंहनाद करा.” दहावे.

---

11. Sappurisānisaṃsasuttaṃ

११. सप्पुरिसआनिसंस सुत्त (सत्पुरुष-अनुशंसा सुत्त)

---

242. ‘‘Sappurisaṃ, bhikkhave, nissāya cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Katame cattāro? Ariyena sīlena vaḍḍhati, ariyena samādhinā vaḍḍhati, ariyāya paññāya vaḍḍhati, ariyāya vimuttiyā vaḍḍhati – sappurisaṃ, bhikkhave, nissāya ime cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti. Ekādasamaṃ.

२४२. “भिक्षूंनो, सत्पुरुषाचा आश्रय घेतल्याने चार फायद्यांची अपेक्षा केली जाऊ शकते. कोणते चार? तो आर्य शीलाने वाढतो, आर्य समाधीने वाढतो, आर्य प्रज्ञेने वाढतो, आर्य विमुक्तीने वाढतो – भिक्षूंनो, सत्पुरुषाचा आश्रय घेतल्याने या चार फायद्यांची अपेक्षा केली जाऊ शकते.” अकरावे.

---

Kammavaggo catuttho.

चौथा कम्मवग्ग (कर्मवर्ग) समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

---

Saṃkhitta vitthāra soṇakāyana,Sikkhāpadaṃ ariyamaggo bojjhaṅgaṃ;

Sāvajjañceva abyābajjhaṃ,Samaṇo ca sappurisānisaṃsoti.

संखित्त (संक्षिप्त), वित्त्थार (विस्तृत), सोणकायन, सिक्खापद (शिक्षापद), अरियमग्ग (आर्यमार्ग), बोज्झंग (बोध्यंग), सावज्ज (सदोष) आणि अब्याबज्झ (निर्दोष), श्रमण आणि सप्पुरिसआनिसंस (सत्पुरुष-अनुशंसा).

---

(25) 5. Āpattibhayavaggo

(२५) ५. आपत्तिभयवग्ग (आपत्तीभय वर्ग)

---

1. Saṅghabhedakasuttaṃ

१. संघभेदक सुत्त

---

243. Ekaṃ [Pg.562] samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘api nu taṃ, ānanda, adhikaraṇaṃ vūpasanta’’nti? ‘‘Kuto taṃ, bhante, adhikaraṇaṃ vūpasamissati ! Āyasmato, bhante, anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito. Tatrāyasmā anuruddho na ekavācikampi bhaṇitabbaṃ maññatī’’ti.

२४३. एकदा भगवान कोसंबी येथे घोसितारामात विहरत होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांना भगवान म्हणाले – “आनंदा, तो वाद (अधिकरण) शांत झाला आहे का?” “भंते, तो वाद कसा शांत होणार! भंते, आयुष्यमान अनुरुद्धांचे बाहिय नावाचे सद्धिविहारिक (शिष्य) सर्वतोपरी संघभेदासाठी तत्पर आहेत. आणि त्या बाबतीत आयुष्यमान अनुरुद्ध एक शब्दही बोलणे आवश्यक मानत नाहीत.”

---

‘‘Kadā panānanda, anuruddho saṅghamajjhe adhikaraṇesu voyuñjati! Nanu, ānanda, yāni kānici adhikaraṇāni uppajjanti, sabbāni tāni tumhe ceva vūpasametha sāriputtamoggallānā ca.

“पण आनंदा, अनुरुद्ध कधी संघाच्या मध्यभागी वादांमध्ये लक्ष घालतात? आनंदा, जे काही वाद उत्पन्न होतात, ते सर्व तुम्ही स्वतः आणि सारिपुत्त व मोग्गल्लान यांनीच शांत करायला हवेत की नाही?

---

‘‘Cattārome, ānanda, atthavase sampassamāno pāpabhikkhu saṅghabhedena nandati. Katame cattāro? Idhānanda, pāpabhikkhu dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto. Tassa evaṃ hoti – ‘sace kho maṃ bhikkhū jānissanti – dussīlo pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujātoti, samaggā maṃ santā nāsessanti; vaggā pana maṃ na nāsessantī’ti. Idaṃ, ānanda, paṭhamaṃ atthavasaṃ sampassamāno pāpabhikkhu saṅghabhedena nandati.

“आनंदा, हे चार हेतू पाहून पापी भिक्षू संघभेदाने आनंदित होतो. कोणते चार? येथे, आनंदा, पापी भिक्षू दुःशील असतो, पापी स्वभावाचा, अशुद्ध, संशयास्पद आचरण असणारा, आपली कृत्ये लपवणारा, श्रमण नसतानाही स्वतःला श्रमण म्हणवणारा, ब्रह्मचारी नसतानाही स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवणारा, आतून सडलेला, वासनांनी ओला झालेला आणि कुजलेल्या कचऱ्यासारखा घाणेरडा असतो. त्याला असे वाटते – ‘जर भिक्षूंना माझ्याबद्दल समजले की मी दुःशील, पापी स्वभावाचा, अशुद्ध, संशयास्पद आचरण असणारा, आपली कृत्ये लपवणारा, श्रमण नसताना स्वतःला श्रमण म्हणवणारा, ब्रह्मचारी नसताना स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवणारा, आतून सडलेला, वासनांनी ओला झालेला आणि कुजलेल्या कचऱ्यासारखा घाणेरडा आहे, तर ते एकत्र येऊन माझा नाश करतील; परंतु जर ते गटात विभागलेले असतील, तर ते माझा नाश करणार नाहीत.’ आनंदा, हा पहिला हेतू पाहून पापी भिक्षू संघभेदाने आनंदित होतो.

---

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, pāpabhikkhu micchādiṭṭhiko hoti, antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato. Tassa evaṃ hoti – ‘sace kho maṃ bhikkhū jānissanti – micchādiṭṭhiko antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgatoti, samaggā maṃ santā nāsessanti; vaggā pana maṃ na nāsessantī’ti. Idaṃ, ānanda, dutiyaṃ atthavasaṃ sampassamāno pāpabhikkhu saṅghabhedena nandati.

“पुन्हा दुसरे म्हणजे, आनंदा, पापी भिक्षू मिथ्यादृष्टी असतो, टोकाची (अंतग्राहिका) दृष्टी बाळगणारा असतो. त्याला असे वाटते – ‘जर भिक्षूंना समजले की मी मिथ्यादृष्टी आहे, टोकाची दृष्टी बाळगणारा आहे, तर ते एकत्र येऊन माझा नाश करतील; परंतु जर ते गटात विभागलेले असतील, तर ते माझा नाश करणार नाहीत.’ आनंदा, हा दुसरा हेतू पाहून पापी भिक्षू संघभेदाने आनंदित होतो.

---

‘‘Puna [Pg.563] caparaṃ, ānanda, pāpabhikkhu micchāājīvo hoti, micchāājīvena jīvikaṃ kappeti. Tassa evaṃ hoti – ‘sace kho maṃ bhikkhū jānissanti – micchāājīvo micchāājīvena jīvikaṃ kappetīti, samaggā maṃ santā nāsessanti; vaggā pana maṃ na nāsessantī’ti. Idaṃ, ānanda, tatiyaṃ atthavasaṃ sampassamāno pāpabhikkhu saṅghabhedena nandati.

“पुन्हा दुसरे म्हणजे, आनंदा, पापी भिक्षू मिथ्या आजीविका करणारा असतो, मिथ्या आजीविकेने आपले जीवन चालवतो. त्याला असे वाटते – ‘जर भिक्षूंना समजले की मी मिथ्या आजीविका करणारा आहे, मिथ्या आजीविकेने जीवन चालवणारा आहे, तर ते एकत्र येऊन माझा नाश करतील; परंतु जर ते गटात विभागलेले असतील, तर ते माझा नाश करणार नाहीत.’ आनंदा, हा तिसरा हेतू पाहून पापी भिक्षू संघभेदाने आनंदित होतो.

---

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, pāpabhikkhu lābhakāmo hoti sakkārakāmo anavaññattikāmo. Tassa evaṃ hoti – ‘sace kho maṃ bhikkhū jānissanti – lābhakāmo sakkārakāmo anavaññattikāmoti, samaggā maṃ santā na sakkarissanti na garuṃ karissanti na mānessanti na pūjessanti; vaggā pana maṃ sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessantī’ti. Idaṃ, ānanda, catutthaṃ atthavasaṃ sampassamāno pāpabhikkhu saṅghabhedena nandati. Ime kho, ānanda, cattāro atthavase sampassamāno pāpabhikkhu saṅghabhedena nandatī’’ti. Paṭhamaṃ.

“पुन्हा दुसरे म्हणजे, आनंदा, पापी भिक्षू लाभाची इच्छा करणारा, आदराची इच्छा करणारा आणि आपला अनादर होऊ नये अशी इच्छा करणारा असतो. त्याला असे वाटते – ‘जर भिक्षूंना समजले की मी लाभाची इच्छा करणारा, आदराची इच्छा करणारा आणि आपला अनादर होऊ नये अशी इच्छा करणारा आहे, तर ते एकत्र येऊन माझा सत्कार करणार नाहीत, मला आदर देणार नाहीत, माझा सन्मान करणार नाहीत, माझी पूजा करणार नाहीत; परंतु जर ते गटात विभागलेले असतील, तर ते माझा सत्कार करतील, मला आदर देतील, माझा सन्मान करतील, माझी पूजा करतील.’ आनंदा, हा चौथा हेतू पाहून पापी भिक्षू संघभेदाने आनंदित होतो. आनंदा, हे चार हेतू पाहून पापी भिक्षू संघभेदाने आनंदित होतो.” पहिले.

---

2. Āpattibhayasuttaṃ

२. आपत्तिभय सुत्त

---

244. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, āpattibhayāni. Katamāni cattāri? Seyyathāpi, bhikkhave, coraṃ āgucāriṃ gahetvā rañño dasseyyuṃ – ‘ayaṃ te, deva, coro āgucārī. Imassa devo daṇḍaṃ paṇetū’ti. Tamenaṃ rājā evaṃ vadeyya – ‘gacchatha, bho, imaṃ purisaṃ daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhāmetvā dakkhiṇato nagarassa sīsaṃ chindathā’ti. Tamenaṃ rañño purisā daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhāmetvā dakkhiṇato nagarassa sīsaṃ chindeyyuṃ. Tatraññatarassa thalaṭṭhassa purisassa evamassa – ‘pāpakaṃ vata, bho, ayaṃ puriso kammaṃ akāsi gārayhaṃ sīsacchejjaṃ. Yatra hi nāma rañño purisā daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhāmetvā dakkhiṇato nagarassa sīsaṃ chindissanti[Pg.564]! So vatassāhaṃ evarūpaṃ pāpakammaṃ na kareyyaṃ gārayhaṃ sīsacchejja’nti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, yassa kassaci bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā evaṃ tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti pārājikesu dhammesu. Tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – anāpanno vā pārājikaṃ dhammaṃ na āpajjissati, āpanno vā pārājikaṃ dhammaṃ yathādhammaṃ paṭikarissati.

२४४. “भिक्खूहो, आपत्तीची (विनयभंगाची) ही चार भये आहेत. कोणती चार? समजा, भिक्खूहो, एखाद्या गुन्हेगार चोराला पकडून राजासमोर हजर केले आणि म्हटले – ‘महाराज, हा आपला गुन्हेगार चोर आहे. महाराज याला योग्य तो दंड देवोत.’ त्यावर राजा त्यांना असे म्हणेल – ‘अहो, जा, या माणसाचे हात पाठीमागे मजबूत दोरीने घट्ट बांधा, त्याचे डोके वस्तऱ्याने मुंडण करा, आणि कर्कश आवाजाच्या ढोलाच्या तालावर त्याला गल्लीगल्लीतून आणि चौकाचौकातून फिरवून, दक्षिण दाराने बाहेर काढून शहराच्या दक्षिणेला त्याचे शीर कापून टाका.’ राजाचे सेवक तसेच करतील – त्याचे हात पाठीमागे मजबूत दोरीने घट्ट बांधतील, डोके मुंडण करतील, कर्कश आवाजाच्या ढोलाच्या तालावर त्याला गल्लीगल्लीतून आणि चौकाचौकातून फिरवून, दक्षिण दाराने बाहेर काढून शहराच्या दक्षिणेला त्याचे शीर कापून टाकतील. तिथे बाजूला उभा असलेला एखादा माणूस असा विचार करेल – ‘अरेरे! या माणसाने खरोखरच अत्यंत निंदनीय आणि शीर कापण्यास पात्र असे पापकर्म केले आहे. म्हणूनच राजाचे सेवक त्याचे हात पाठीमागे मजबूत दोरीने घट्ट बांधून, डोके मुंडण करून, कर्कश आवाजाच्या ढोलाच्या तालावर त्याला गल्लीगल्लीतून आणि चौकाचौकातून फिरवून, दक्षिण दाराने बाहेर काढून शहराच्या दक्षिणेला त्याचे शीर कापून टाकत आहेत! मी मात्र असे निंदनीय आणि शीर कापण्यास पात्र असलेले पापकर्म कधीही करणार नाही.’ भिक्खूहो, अगदी याचप्रमाणे, ज्या कोणत्याही भिक्खूच्या किंवा भिक्खुणीच्या मनात पाराजिक नियमांच्या बाबतीत अशी तीव्र भयसंज्ञा (भयाची जाणीव) जागृत झालेली असते, त्याच्याकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की – ज्याने अद्याप पाराजिक आपत्ती ओढवून घेतलेली नाही, तो ती ओढवून घेणार नाही; आणि ज्याच्याकडून अशी आपत्ती घडली असेल, तो नियमांनुसार (यथाधम्म) तिचे निवारण करेल।”

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso kāḷavatthaṃ paridhāya kese pakiritvā musalaṃ khandhe āropetvā mahājanakāyaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ, bhante, pāpakammaṃ akāsiṃ gārayhaṃ mosallaṃ, yena me āyasmanto attamanā honti taṃ karomī’ti. Tatraññatarassa thalaṭṭhassa purisassa evamassa – ‘pāpakaṃ vata, bho, ayaṃ puriso kammaṃ akāsi gārayhaṃ mosallaṃ. Yatra hi nāma kāḷavatthaṃ paridhāya kese pakiritvā musalaṃ khandhe āropetvā mahājanakāyaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vakkhati – ‘ahaṃ, bhante, pāpakammaṃ akāsiṃ gārayhaṃ mosallaṃ, yena me āyasmanto attamanā honti taṃ karomīti. So vatassāhaṃ evarūpaṃ pāpakammaṃ na kareyyaṃ gārayhaṃ mosalla’nti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, yassa kassaci bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā evaṃ tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti saṅghādisesesu dhammesu, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – anāpanno vā saṅghādisesaṃ dhammaṃ na āpajjissati, āpanno vā saṅghādisesaṃ dhammaṃ yathādhammaṃ paṭikarissati.

“समजा, भिक्खूहो, एखाद्या माणसाने काळे वस्त्र परिधान केले, आपले केस मोकळे सोडले, खांद्यावर मुसळ ठेवले आणि लोकांच्या मोठ्या समुदायाजवळ जाऊन म्हटले – ‘महाशयांनो, मी मुसळाने मार खाण्यास पात्र असे निंदनीय पापकर्म केले आहे. ज्याने आपले समाधान होईल, ते मी करण्यास तयार आहे.’ तिथे बाजूला उभा असलेला एखादा माणूस असा विचार करेल – ‘अरेरे! या माणसाने खरोखरच अत्यंत निंदनीय आणि मुसळाने मार खाण्यास पात्र असे पापकर्म केले आहे. म्हणूनच हा काळे वस्त्र परिधान करून, केस मोकळे सोडून, खांद्यावर मुसळ ठेवून लोकांच्या मोठ्या समुदायाजवळ जाऊन म्हणत आहे – ‘महाशयांनो, मी मुसळाने मार खाण्यास पात्र असे निंदनीय पापकर्म केले आहे. ज्याने आपले समाधान होईल, ते मी करण्यास तयार आहे.’ मी मात्र असे निंदनीय आणि मुसळाने मार खाण्यास पात्र असलेले पापकर्म कधीही करणार नाही.’ भिक्खूहो, अगदी याचप्रमाणे, ज्या कोणत्याही भिक्खूच्या किंवा भिक्खुणीच्या मनात संघादिसेस नियमांच्या बाबतीत अशी तीव्र भयसंज्ञा (भयाची जाणीव) जागृत झालेली असते, त्याच्याकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की – ज्याने अद्याप संघादिसेस आपत्ती ओढवून घेतलेली नाही, तो ती ओढवून घेणार नाही; आणि ज्याच्याकडून अशी आपत्ती घडली असेल, तो नियमांनुसार (यथाधम्म) तिचे निवारण करेल।”

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso kāḷavatthaṃ paridhāya kese pakiritvā bhasmapuṭaṃ khandhe āropetvā mahājanakāyaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ, bhante, pāpakammaṃ akāsiṃ gārayhaṃ bhasmapuṭaṃ. Yena me āyasmanto attamanā honti taṃ karomī’ti. Tatraññatarassa thalaṭṭhassa purisassa evamassa – ‘pāpakaṃ vata, bho, ayaṃ puriso kammaṃ akāsi gārayhaṃ bhasmapuṭaṃ. Yatra hi nāma kāḷavatthaṃ paridhāya kese pakiritvā bhasmapuṭaṃ khandhe āropetvā mahājanakāyaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vakkhati – ahaṃ, bhante, pāpakammaṃ akāsiṃ gārayhaṃ bhasmapuṭaṃ; yena me āyasmanto attamanā honti taṃ karomīti. So vatassāhaṃ evarūpaṃ pāpakammaṃ na kareyyaṃ gārayhaṃ [Pg.565] bhasmapuṭa’nti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, yassa kassaci bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā evaṃ tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti pācittiyesu dhammesu, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – anāpanno vā pācittiyaṃ dhammaṃ na āpajjissati, āpanno vā pācittiyaṃ dhammaṃ yathādhammaṃ paṭikarissati.

“समजा, भिक्खूहो, एखाद्या माणसाने काळे वस्त्र परिधान केले, आपले केस मोकळे सोडले, खांद्यावर राखेचे गाठोडे ठेवले आणि लोकांच्या मोठ्या समुदायाजवळ जाऊन म्हटले – ‘महाशयांनो, मी डोक्यावर राखेचे गाठोडे मारून घेण्यास पात्र असे निंदनीय पापकर्म केले आहे. ज्याने आपले समाधान होईल, ते मी करण्यास तयार आहे.’ तिथे बाजूला उभा असलेला एखादा माणूस असा विचार करेल – ‘अरेरे! या माणसाने खरोखरच अत्यंत निंदनीय आणि राखेचे गाठोडे मारून घेण्यास पात्र असे पापकर्म केले आहे. म्हणूनच हा काळे वस्त्र परिधान करून, केस मोकळे सोडून, खांद्यावर राखेचे गाठोडे ठेवून लोकांच्या मोठ्या समुदायाजवळ जाऊन म्हणत आहे – ‘महाशयांनो, मी डोक्यावर राखेचे गाठोडे मारून घेण्यास पात्र असे निंदनीय पापकर्म केले आहे. ज्याने आपले समाधान होईल, ते मी करण्यास तयार आहे.’ मी मात्र असे निंदनीय आणि राखेचे गाठोडे मारून घेण्यास पात्र असलेले पापकर्म कधीही करणार नाही.’ भिक्खूहो, अगदी याचप्रमाणे, ज्या कोणत्याही भिक्खूच्या किंवा भिक्खुणीच्या मनात पाचित्तिय नियमांच्या बाबतीत अशी तीव्र भयसंज्ञा (भयाची जाणीव) जागृत झालेली असते, त्याच्याकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की – ज्याने अद्याप पाचित्तिय आपत्ती ओढवून घेतलेली नाही, तो ती ओढवून घेणार नाही; आणि ज्याच्याकडून अशी आपत्ती घडली असेल, तो नियमांनुसार (यथाधम्म) तिचे निवारण करेल।”

---

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso kāḷavatthaṃ paridhāya kese pakiritvā mahājanakāyaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ, bhante, pāpakammaṃ akāsiṃ gārayhaṃ upavajjaṃ. Yena me āyasmanto attamanā honti taṃ karomī’ti. Tatraññatarassa thalaṭṭhassa purisassa evamassa – ‘pāpakaṃ vata, bho, ayaṃ puriso kammaṃ akāsi gārayhaṃ upavajjaṃ. Yatra hi nāma kāḷavatthaṃ paridhāya kese pakiritvā mahājanakāyaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vakkhati – ahaṃ, bhante, pāpakammaṃ akāsiṃ gārayhaṃ upavajjaṃ; yena me āyasmanto attamanā honti taṃ karomīti. So vatassāhaṃ evarūpaṃ pāpakammaṃ na kareyyaṃ gārayhaṃ upavajja’nti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, yassa kassaci bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā evaṃ tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti pāṭidesanīyesu dhammesu, tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ – anāpanno vā pāṭidesanīyaṃ dhammaṃ na āpajjissati, āpanno vā pāṭidesanīyaṃ dhammaṃ yathādhammaṃ paṭikarissati. Imāni kho, bhikkhave, cattāri āpattibhayānī’’ti. Dutiyaṃ.

“समजा, भिक्खूहो, एखाद्या माणसाने काळे वस्त्र परिधान केले, आपले केस मोकळे सोडले आणि लोकांच्या मोठ्या समुदायाजवळ जाऊन म्हटले – ‘महाशयांनो, मी निंदा व दोषारोप करण्यास पात्र असे निंदनीय पापकर्म केले आहे. ज्याने आपले समाधान होईल, ते मी करण्यास तयार आहे.’ तिथे बाजूला उभा असलेला एखादा माणूस असा विचार करेल – ‘अरेरे! या माणसाने खरोखरच अत्यंत निंदनीय आणि दोषारोप करण्यास पात्र असे पापकर्म केले आहे. म्हणूनच हा काळे वस्त्र परिधान करून, केस मोकळे सोडून लोकांच्या मोठ्या समुदायाजवळ जाऊन म्हणत आहे – ‘महाशयांनो, मी निंदा व दोषारोप करण्यास पात्र असे निंदनीय पापकर्म केले आहे. ज्याने आपले समाधान होईल, ते मी करण्यास तयार आहे.’ मी मात्र असे निंदनीय आणि दोषारोप करण्यास पात्र असलेले पापकर्म कधीही करणार नाही.’ भिक्खूहो, अगदी याचप्रमाणे, ज्या कोणत्याही भिक्खूच्या किंवा भिक्खुणीच्या मनात पाटिदेसनीय नियमांच्या बाबतीत अशी तीव्र भयसंज्ञा (भयाची जाणीव) जागृत झालेली असते, त्याच्याकडून अशी अपेक्षा केली जाऊ शकते की – ज्याने अद्याप पाटिदेसनीय आपत्ती ओढवून घेतलेली नाही, तो ती ओढवून घेणार नाही; आणि ज्याच्याकडून अशी आपत्ती घडली असेल, तो नियमांनुसार (यथाधम्म) तिचे निवारण करेल. भिक्खूहो, हीच ती आपत्तीची चार भये आहेत.” (दुसरे सूत्र समाप्त)

---

3. Sikkhānisaṃsasuttaṃ

३. सिक्खानिसंस सुत्त (शिक्षेच्या लाभांचे सूत्र)

---

245. ‘‘Sikkhānisaṃsamidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati paññuttaraṃ vimuttisāraṃ satādhipateyyaṃ. Kathañca, bhikkhave, sikkhānisaṃsaṃ hoti? Idha, bhikkhave, mayā sāvakānaṃ ābhisamācārikā sikkhā paññattā appasannānaṃ pasādāya pasannānaṃ bhiyyobhāvāya. Yathā yathā, bhikkhave, mayā sāvakānaṃ ābhisamācārikā sikkhā paññattā appasannānaṃ pasādāya pasannānaṃ bhiyyobhāvāya tathā tathā so tassā sikkhāya akhaṇḍakārī hoti acchiddakārī asabalakārī akammāsakārī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.

२४५. “भिक्खूंनो, हे ब्रह्मचर्य (श्रेष्ठ जीवन) शिक्षणाचा लाभ (सिक्खानिसंस), प्रज्ञेचे श्रेष्ठत्व (पञ्ञुत्तर), विमुक्तीचे सार (विमुत्तिसार) आणि स्मृतीचे अधिपत्य (सताधिपतेय्य) ठेवून जगले जाते. आणि भिक्खूंनो, शिक्षण हा त्याचा लाभ कसा ठरतो? येथे, भिक्खूंनो, माझ्याद्वारे श्रावकांसाठी आभिसमाचारिक (उत्तम आचरणासंबंधी) शिक्षा प्रज्ञप्त (नियमबद्ध) केली गेली आहे, जेणेकरून ज्यांच्या मनात श्रद्धा नाही त्यांच्यात श्रद्धा निर्माण व्हावी आणि ज्यांच्यात श्रद्धा आहे त्यांची श्रद्धा अधिक वाढावी. भिक्खूंनो, ज्या ज्या प्रकारे माझ्याद्वारे श्रावकांसाठी आभिसमाचारिक शिक्षा प्रज्ञप्त केली गेली आहे, जेणेकरून अश्रद्धाळूंमध्ये श्रद्धा निर्माण व्हावी आणि श्रद्धाळूंची श्रद्धा वाढावी, त्या त्या प्रकारे तो भिक्खू त्या शिक्षेचे अखंडपणे, विनाछिद्र, डाग विरहित आणि निष्कलंकपणे पालन करतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात प्रशिक्षित होतो.”

---

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, mayā sāvakānaṃ ādibrahmacariyikā sikkhā paññattā sabbaso sammā dukkhakkhayāya. Yathā yathā, bhikkhave, mayā sāvakānaṃ ādibrahmacariyikā sikkhā paññattā sabbaso sammā dukkhakkhayāya tathā tathā so tassā sikkhāya akhaṇḍakārī hoti [Pg.566] acchiddakārī asabalakārī akammāsakārī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, bhikkhave, sikkhānisaṃsaṃ hoti.

“पुन्हा आणखी, भिक्खूंनो, माझ्याद्वारे श्रावकांसाठी सर्व प्रकारे दुःखाचा पूर्ण क्षय करण्यासाठी आदिब्रह्मचारिक (ब्रह्मचर्याच्या पायाभूत) शिक्षेची प्रज्ञप्ती केली गेली आहे. भिक्खूंनो, ज्या ज्या प्रकारे माझ्याद्वारे श्रावकांसाठी सर्व प्रकारे दुःखाचा पूर्ण क्षय करण्यासाठी आदिब्रह्मचारिक शिक्षा प्रज्ञप्त केली गेली आहे, त्या त्या प्रकारे तो भिक्खू त्या शिक्षेचे अखंडपणे, विनाछिद्र, डाग विरहित आणि निष्कलंकपणे पालन करतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात प्रशिक्षित होतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे शिक्षण हा त्याचा लाभ ठरतो.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, paññuttaraṃ hoti? Idha, bhikkhave, mayā sāvakānaṃ dhammā desitā sabbaso sammā dukkhakkhayāya. Yathā yathā, bhikkhave, mayā sāvakānaṃ dhammā desitā sabbaso sammā dukkhakkhayāya tathā tathāssa te dhammā paññāya samavekkhitā honti. Evaṃ kho, bhikkhave, paññuttaraṃ hoti.

“आणि भिक्खूंनो, प्रज्ञा ही त्याची अधिष्ठात्री (पञ्ञुत्तर) कशी ठरते? येथे, भिक्खूंनो, माझ्याद्वारे श्रावकांसाठी सर्व प्रकारे दुःखाचा पूर्ण क्षय करण्यासाठी धम्माचा उपदेश केला गेला आहे. भिक्खूंनो, ज्या ज्या प्रकारे माझ्याद्वारे श्रावकांसाठी सर्व प्रकारे दुःखाचा पूर्ण क्षय करण्यासाठी धम्माचा उपदेश केला गेला आहे, त्या त्या प्रकारे तो त्या धम्माचे प्रज्ञेने योग्य प्रकारे निरीक्षण करतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे प्रज्ञा ही त्याची अधिष्ठात्री ठरते.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, vimuttisāraṃ hoti? Idha, bhikkhave, mayā sāvakānaṃ dhammā desitā sabbaso sammā dukkhakkhayāya. Yathā yathā, bhikkhave, mayā sāvakānaṃ dhammā desitā sabbaso sammā dukkhakkhayāya tathā tathāssa te dhammā vimuttiyā phusitā honti. Evaṃ kho, bhikkhave, vimuttisāraṃ hoti.

“आणि भिक्खूंनो, विमुक्ती हे त्याचे सार (विमुत्तिसार) कसे ठरते? येथे, भिक्खूंनो, माझ्याद्वारे श्रावकांसाठी सर्व प्रकारे दुःखाचा पूर्ण क्षय करण्यासाठी धम्माचा उपदेश केला गेला आहे. भिक्खूंनो, ज्या ज्या प्रकारे माझ्याद्वारे श्रावकांसाठी सर्व प्रकारे दुःखाचा पूर्ण क्षय करण्यासाठी धम्माचा उपदेश केला गेला आहे, त्या त्या प्रकारे तो विमुक्तीद्वारे त्या धम्माचा अनुभव घेतो (स्पर्श करतो). भिक्खूंनो, अशा प्रकारे विमुक्ती हे त्याचे सार ठरते.”

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, satādhipateyyaṃ hoti? ‘Iti aparipūraṃ vā ābhisamācārikaṃ sikkhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā ābhisamācārikaṃ sikkhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmī’ti – ajjhattaṃyeva sati sūpaṭṭhitā hoti. ‘Iti aparipūraṃ vā ādibrahmacariyikaṃ sikkhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā ādibrahmacariyikaṃ sikkhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmī’ti – ajjhattaṃyeva sati sūpaṭṭhitā hoti. ‘Iti asamavekkhitaṃ vā dhammaṃ paññāya samavekkhissāmi, samavekkhitaṃ vā dhammaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmī’ti – ajjhattaṃyeva sati sūpaṭṭhitā hoti. ‘Iti aphusitaṃ vā dhammaṃ vimuttiyā phusissāmi, phusitaṃ vā dhammaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmī’ti – ajjhattaṃyeva sati sūpaṭṭhitā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, satādhipateyyaṃ hoti. ‘Sikkhānisaṃsamidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati paññuttaraṃ vimuttisāraṃ satādhipateyya’nti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vutta’’nti. Tatiyaṃ.

“आणि भिक्खूंनो, स्मृतीचे अधिपत्य (सताधिपतेय्य) कसे असते? ‘अशा प्रकारे मी अपूर्ण असलेली आभिसमाचारिक शिक्षा पूर्ण करेन, किंवा पूर्ण झालेल्या आभिसमाचारिक शिक्षेला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने साहाय्य करेन’ – अशी स्मृती त्याच्यामध्ये (अंतर्मनात) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. ‘अशा प्रकारे मी अपूर्ण असलेली आदिब्रह्मचारिक शिक्षा पूर्ण करेन, किंवा पूर्ण झालेल्या आदिब्रह्मचारिक शिक्षेला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने साहाय्य करेन’ – अशी स्मृती त्याच्यामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. ‘अशा प्रकारे मी ज्या धम्माचे योग्य प्रकारे निरीक्षण केले नाही त्याचे प्रज्ञेने निरीक्षण करेन, किंवा ज्या धम्माचे निरीक्षण केले आहे त्याला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने साहाय्य करेन’ – अशी स्मृती त्याच्यामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. ‘अशा प्रकारे मी ज्या धम्माचा अनुभव घेतला नाही त्याचा विमुक्तीद्वारे अनुभव घेईन, किंवा ज्या धम्माचा अनुभव घेतला आहे त्याला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने साहाय्य करेन’ – अशी स्मृती त्याच्यामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झालेली असते. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे स्मृतीचे अधिपत्य असते. ‘भिक्खूंनो, हे ब्रह्मचर्य शिक्षणाचा लाभ, प्रज्ञेचे श्रेष्ठत्व, विमुक्तीचे सार आणि स्मृतीचे अधिपत्य ठेवून जगले जाते,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले आहे.” तिसरे.

---

4. Seyyāsuttaṃ

४. शय्यासुत्त

---

246. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, seyyā. Katamā catasso? Petaseyyā, kāmabhogiseyyā, sīhaseyyā, tathāgataseyyā. Katamā [Pg.567] ca, bhikkhave, petaseyyā? Yebhuyyena, bhikkhave, petā uttānā senti; ayaṃ vuccati, bhikkhave, petaseyyā.

२४६. “भिक्खूंनो, झोपण्याच्या (शय्येच्या) या चार पद्धती आहेत. कोणत्या चार? प्रेत-शय्या (पेताशय्या), कामभोगी-शय्या, सिंह-शय्या आणि तथागत-शय्या. आणि भिक्खूंनो, प्रेत-शय्या कोणती आहे? भिक्खूंनो, बहुतांश प्रेत उताणे निजतात; भिक्खूंनो, याला प्रेत-शय्या असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, kāmabhogiseyyā? Yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī vāmena passena senti; ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmabhogiseyyā.

“आणि भिक्खूंनो, कामभोगी-शय्या कोणती आहे? भिक्खूंनो, बहुतांश कामभोगी (विषयांचा उपभोग घेणारे) डाव्या कुशीवर निजतात; भिक्खूंनो, याला कामभोगी-शय्या असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sīhaseyyā? Sīho, bhikkhave, migarājā dakkhiṇena passena seyyaṃ kappeti, pāde pādaṃ accādhāya, antarasatthimhi naṅguṭṭhaṃ anupakkhipitvā. So paṭibujjhitvā purimaṃ kāyaṃ abbhunnāmetvā pacchimaṃ kāyaṃ anuviloketi. Sace, bhikkhave, sīho migarājā kiñci passati kāyassa vikkhittaṃ vā visaṭaṃ vā, tena, bhikkhave, sīho migarājā anattamano hoti. Sace pana, bhikkhave, sīho migarājā na kiñci passati kāyassa vikkhittaṃ vā visaṭaṃ vā, tena, bhikkhave, sīho migarājā attamano hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sīhaseyyā.

“आणि भिक्खूंनो, सिंह-शय्या कोणती आहे? भिक्खूंनो, पशूंचा राजा सिंह उजव्या कुशीवर निजतो, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून आणि आपली शेपटी दोन्ही मांड्यांच्या मध्ये दाबून. तो जागा झाल्यावर आपल्या शरीराचा पुढचा भाग वर उचलतो आणि मागच्या भागाकडे वळून पाहतो. भिक्खूंनो, जर पशूंचा राजा सिंह आपल्या शरीराची कोणतीही हालचाल किंवा विस्कळीतपणा पाहतो, तर भिक्खूंनो, त्यामुळे तो नाखूष होतो. परंतु, भिक्खूंनो, जर पशूंचा राजा सिंह आपल्या शरीराची कोणतीही हालचाल किंवा विस्कळीतपणा पाहत नाही, तर भिक्खूंनो, त्यामुळे तो प्रसन्न होतो. भिक्खूंनो, याला सिंह-शय्या असे म्हणतात.”

---

‘‘Katamā ca, bhikkhave, tathāgataseyyā? Idha, bhikkhave, tathāgato vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, tathāgataseyyā. Imā kho, bhikkhave, catasso seyyā’’ti. Catutthaṃ.

“आणि भिक्खूंनो, तथागत-शय्या कोणती आहे? येथे, भिक्खूंनो, तथागत कामभोगांपासून अलिप्त राहून... पे... चौथ्या ध्यानात (झान) प्रवेश करून विहरतात. भिक्खूंनो, याला तथागत-शय्या असे म्हणतात. भिक्खूंनो, या त्या चार शय्या आहेत.” चौथे.

---

5. Thūpārahasuttaṃ

५. थूपारहसुत्त

---

247. ‘‘Cattārome, bhikkhave, thūpārahā. Katame cattāro? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho thūpāraho, paccekabuddho thūpāraho, tathāgatasāvako thūpāraho, rājā cakkavattī thūpāraho – ime kho, bhikkhave, cattāro thūpārahā’’ti. Pañcamaṃ.

२४७. “भिक्खूंनो, हे चार स्तूप बांधण्यास पात्र (थूपारह) आहेत. कोणते चार? तथागत अर्हत सम्यक्संबुद्ध स्तूपास पात्र आहेत, प्रत्येकबुद्ध स्तूपास पात्र आहेत, तथागतांचे श्रावक (अरिहंत) स्तूपास पात्र आहेत आणि चक्रवर्ती राजा स्तूपास पात्र आहेत – भिक्खूंनो, हे चार स्तूपास पात्र आहेत.” पाचवे.

---

6. Paññāvuddhisuttaṃ

६. पञ्ञावुद्धिसुत्त

---

248. ‘‘Cattārome, bhikkhave, dhammā paññāvuddhiyā saṃvattanti. Katame cattāro? Sappurisasaṃsevo, saddhammasavanaṃ, yonisomanasikāro, dhammānudhammappaṭipatti – ime kho, bhikkhave, cattāro dhammā paññāvuddhiyā saṃvattantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

२४८. “भिक्खूंनो, या चार गोष्टी प्रज्ञेच्या वृद्धीसाठी कारणीभूत ठरतात. कोणत्या चार? सत्पुरुषांची संगत (सप्पुरिससंसेव), सद्धम्माचे श्रवण (सद्धम्मसवन), योग्य विचार/मनन (योनिसोमनसिकार) आणि धम्मानुकूल आचरण (धम्मानुधम्मप्पटिपत्ति) – भिक्खूंनो, या चार गोष्टी प्रज्ञेच्या वृद्धीसाठी कारणीभूत ठरतात.” सहावे.

---

7. Bahukārasuttaṃ

७. बहुकारसुत्त

---

249. ‘‘Cattārome[Pg.568], bhikkhave, dhammā manussabhūtassa bahukārā honti. Katame cattāro? Sappurisasaṃsevo, saddhammasavanaṃ, yonisomanasikāro, dhammānudhammappaṭipatti – ime kho, bhikkhave, cattāro dhammā manussabhūtassa bahukārā hontī’’ti. Sattamaṃ.

२४९. “भिक्खूंनो, या चार गोष्टी मनुष्य झालेल्या व्यक्तीसाठी अत्यंत उपकारक ठरतात. कोणत्या चार? सत्पुरुषांची संगत, सद्धम्माचे श्रवण, योग्य विचार/मनन आणि धम्मानुकूल आचरण – भिक्खूंनो, या चार गोष्टी मनुष्य झालेल्या व्यक्तीसाठी अत्यंत उपकारक ठरतात.” सातवे.

---

8. Paṭhamavohārasuttaṃ

८. पठमवोहारसुत्त

---

250. ‘‘Cattārome, bhikkhave, anariyavohārā. Katame cattāro? Adiṭṭhe diṭṭhavāditā, asute sutavāditā, amute mutavāditā, aviññāte viññātavāditā – ime kho, bhikkhave, cattāro anariyavohārā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

२५०. “भिक्खूंनो, हे चार अनार्य व्यवहार (असंस्कृत बोलणे) आहेत. कोणते चार? न पाहिलेल्या गोष्टीला ‘पाहिले’ असे सांगणे, न ऐकलेल्या गोष्टीला ‘ऐकले’ असे सांगणे, अनुभव न घेतलेल्या गोष्टीला ‘अनुभव घेतला’ असे सांगणे, आणि न समजलेल्या गोष्टीला ‘समजले’ असे सांगणे – भिक्खूंनो, हे चार अनार्य व्यवहार आहेत.” आठवे.

---

9. Dutiyavohārasuttaṃ

९. दुतियवोहारसुत्त

---

251. ‘‘Cattārome, bhikkhave, ariyavohārā. Katame cattāro? Adiṭṭhe adiṭṭhavāditā, asute asutavāditā, amute amutavāditā, aviññāte aviññātavāditā – ime kho, bhikkhave, cattāro ariyavohārā’’ti. Navamaṃ.

२५१. "भिक्खूंनो, हे चार आर्य व्यवहार आहेत. कोणते चार? जे पाहिले नाही त्याविषयी 'पाहिले नाही' असे सांगणे, जे ऐकले नाही त्याविषयी 'ऐकले नाही' असे सांगणे, जे अनुभवले नाही त्याविषयी 'अनुभवले नाही' असे सांगणे, आणि जे जाणले नाही त्याविषयी 'जाणले नाही' असे सांगणे. भिक्खूंनो, हेच ते चार आर्य व्यवहार आहेत." नववे.

---

10. Tatiyavohārasuttaṃ

१०. तृतीय वोहार सुत्त

---

252. ‘‘Cattārome, bhikkhave, anariyavohārā. Katame cattāro? Diṭṭhe adiṭṭhavāditā, sute asutavāditā, mute amutavāditā, viññāte aviññātavāditā – ime kho, bhikkhave, cattāro anariyavohārā’’ti. Dasamaṃ.

२५२. "भिक्खूंनो, हे चार अनार्य व्यवहार आहेत. कोणते चार? जे पाहिले आहे त्याविषयी 'पाहिले नाही' असे सांगणे, जे ऐकले आहे त्याविषयी 'ऐकले नाही' असे सांगणे, जे अनुभवले आहे त्याविषयी 'अनुभवले नाही' असे सांगणे, आणि जे जाणले आहे त्याविषयी 'जाणले नाही' असे सांगणे. भिक्खूंनो, हेच ते चार अनार्य व्यवहार आहेत." दहावे.

---

11. Catutthavohārasuttaṃ

११. चतुर्थ वोहार सुत्त

---

253. ‘‘Cattārome, bhikkhave, ariyavohārā. Katame cattāro? Diṭṭhe diṭṭhavāditā, sute sutavāditā, mute mutavāditā, viññāte viññātavāditā – ime kho, bhikkhave, cattāro ariyavohārā’’ti. Ekādasamaṃ.

२५३. "भिक्खूंनो, हे चार आर्य व्यवहार आहेत. कोणते चार? जे पाहिले आहे त्याविषयी 'पाहिले आहे' असे सांगणे, जे ऐकले आहे त्याविषयी 'ऐकले आहे' असे सांगणे, जे अनुभवले आहे त्याविषयी 'अनुभवले आहे' असे सांगणे, आणि जे जाणले आहे त्याविषयी 'जाणले आहे' असे सांगणे. भिक्खूंनो, हेच ते चार आर्य व्यवहार आहेत." अकरावे.

---

Āpattibhayavaggo pañcamo.

आपत्तीभय वर्ग पाचवा समाप्त.

---

Tassuddānaṃ –

त्याचे उद्दान –

---

Bhedaāpatti [Pg.569] sikkhā ca, seyyā thūpārahena ca;

Paññāvuddhi bahukārā, vohārā caturo ṭhitāti.

भेद, आपत्ती आणि सिक्खा, सेय्या आणि थूपारह, प्रज्ञावृद्धी, बहुकार आणि दोन प्रकारचे चार व्यवहार या वर्गात स्थित आहेत.

---

Pañcamapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

पाचवे पन्नासक समाप्त.

---

(26) 6. Abhiññāvaggo

(२६) ६. अभिञ्ञा वर्ग

---

1. Abhiññāsuttaṃ

१. अभिञ्ञा सुत्त

---

254. ‘‘Cattārome[Pg.570], bhikkhave, dhammā. Katame cattāro? Atthi, bhikkhave, dhammā abhiññā pariññeyyā; atthi, bhikkhave, dhammā abhiññā pahātabbā; atthi, bhikkhave, dhammā abhiññā bhāvetabbā; atthi, bhikkhave, dhammā abhiññā sacchikātabbā.

२५४. "भिक्खूंनो, हे चार धम्म आहेत. कोणते चार? भिक्खूंनो, असे धम्म आहेत जे अभिज्ञेने परिज्ञेय आहेत; भिक्खूंनो, असे धम्म आहेत जे अभिज्ञेने प्रहातव्य आहेत; भिक्खूंनो, असे धम्म आहेत जे अभिज्ञेने भावितव्य आहेत; भिक्खूंनो, असे धम्म आहेत जे अभिज्ञेने साक्षात्करणीय आहेत."

---

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā abhiññā pariññeyyā? Pañcupādānakkhandhā – ime vuccanti, bhikkhave, dhammā abhiññā pariññeyyā.

"आणि भिक्खूंनो, अभिज्ञेने परिज्ञेय असलेले धम्म कोणते? पाच उपादानस्कंध. भिक्खूंनो, यांना अभिज्ञेने परिज्ञेय असलेले धम्म असे म्हणतात."

---

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā abhiññā pahātabbā? Avijjā ca bhavataṇhā ca – ime vuccanti, bhikkhave, dhammā abhiññā pahātabbā.

"आणि भिक्खूंनो, अभिज्ञेने प्रहातव्य असलेले धम्म कोणते? अविद्या आणि भवतण्हा. भिक्खूंनो, यांना अभिज्ञेने प्रहातव्य असलेले धम्म असे म्हणतात."

---

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā abhiññā bhāvetabbā? Samatho ca vipassanā ca – ime vuccanti, bhikkhave, dhammā abhiññā bhāvetabbā.

"आणि भिक्खूंनो, अभिज्ञेने भावितव्य असलेले धम्म कोणते? समथ आणि विपश्यना. भिक्खूंनो, यांना अभिज्ञेने भावितव्य असलेले धम्म असे म्हणतात."

---

‘‘Katame ca, bhikkhave, dhammā abhiññā sacchikātabbā? Vijjā ca vimutti ca – ime vuccanti, bhikkhave, dhammā abhiññā sacchikātabbā. Ime kho, bhikkhave, cattāro dhammā’’ti. Paṭhamaṃ.

"आणि भिक्खूंनो, अभिज्ञेने साक्षात्करणीय असलेले धम्म कोणते? विद्या आणि विमुक्ती. भिक्खूंनो, यांना अभिज्ञेने साक्षात्करणीय असलेले धम्म असे म्हणतात. भिक्खूंनो, हेच ते चार धम्म आहेत." पहिले.

---

2. Pariyesanāsuttaṃ

२. परियेसना सुत्त

---

255. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, anariyapariyesanā. Katamā catasso? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jarādhammo samāno jarādhammaṃyeva pariyesati; attanā byādhidhammo samāno byādhidhammaṃyeva pariyesati; attanā maraṇadhammo samāno maraṇadhammaṃyeva pariyesati; attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhammaṃyeva pariyesati. Imā kho, bhikkhave, catasso anariyapariyesanā.

२५५. "भिक्खूंनो, या चार अनार्य परियेसना आहेत. कोणत्या चार? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः जराधर्मी असून जराधर्मी गोष्टींचाच शोध घेते; स्वतः व्याधिधर्मी असून व्याधिधर्मी गोष्टींचाच शोध घेते; स्वतः मरणधर्मी असून मरणधर्मी गोष्टींचाच शोध घेते; स्वतः संक्लेशधर्मी असून संक्लेशधर्मी गोष्टींचाच शोध घेते. भिक्खूंनो, या चार अनार्य परियेसना आहेत."

---

‘‘Catasso imā, bhikkhave, ariyapariyesanā. Katamā catasso? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jarādhammo samāno jarādhamme ādīnavaṃ viditvā ajaraṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati; attanā byādhidhammo samāno byādhidhamme ādīnavaṃ viditvā abyādhiṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ [Pg.571] nibbānaṃ pariyesati; attanā maraṇadhammo samāno maraṇadhamme ādīnavaṃ viditvā amataṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati; attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhamme ādīnavaṃ viditvā asaṃkiliṭṭhaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati. Imā kho, bhikkhave, catasso ariyapariyesanā’’ti. Dutiyaṃ.

"भिक्खूंनो, या चार आर्य परियेसना आहेत. कोणत्या चार? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः जराधर्मी असून, जराधर्मी गोष्टींमधील दोष जाणून घेऊन, अजर, अनुत्तर, योगक्षेम अशा निब्बानाचा शोध घेते; स्वतः व्याधिधर्मी असून, व्याधिधर्मी गोष्टींमधील दोष जाणून घेऊन, अव्याधी, अनुत्तर, योगक्षेम अशा निब्बानाचा शोध घेते; स्वतः मरणधर्मी असून, मरणधर्मी गोष्टींमधील दोष जाणून घेऊन, अमृत, अनुत्तर, योगक्षेम अशा निब्बानाचा शोध घेते; स्वतः संक्लेशधर्मी असून, संक्लेशधर्मी गोष्टींमधील दोष जाणून घेऊन, असंक्लिष्ट, अनुत्तर, योगक्षेम अशा निब्बानाचा शोध घेते. भिक्खूंनो, या चार आर्य परियेसना आहेत." दुसरे.

---

3. Saṅgahavatthusuttaṃ

३. संगहवत्थु सुत्त

---

256. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, saṅgahavatthūni. Katamāni cattāri? Dānaṃ, peyyavajjaṃ, atthacariyā, samānattatā – imāni kho, bhikkhave, cattāri saṅgahavatthūnī’’ti.

२५६. "भिक्खूंनो, या चार संग्रहवस्तू आहेत. कोणत्या चार? दान, पेय्यवज्ज, अत्थचरिया आणि समानत्तता. भिक्खूंनो, या चार संग्रहवस्तू आहेत."

---

4. Mālukyaputtasuttaṃ

४. मालुक्यपुत्त सुत्त

---

257. Atha kho āyasmā mālukyaputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mālukyaputto bhagavantaṃ etadavoca –

२५७. त्यानंतर आयुष्यमान मालुक्यपुत्त जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान मालुक्यपुत्तांनी भगवंतांना असे म्हटले –

---

‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Ettha idāni, mālukyaputta, kiṃ dahare bhikkhū vakkhāma; yatra hi nāma tvaṃ jiṇṇo vuddho mahallako tathāgatassa saṃkhittena ovādaṃ yācasī’’ti! ‘‘Desetu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ; desetu sugato saṃkhittena dhammaṃ. Appeva nāmāhaṃ bhagavato bhāsitassa atthaṃ ājāneyyaṃ; appeva nāmāhaṃ bhagavato bhāsitassa dāyādo assa’’nti.

"भंते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा, जेणेकरून भगवंतांकडून धम्म ऐकून मी एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू शकेन." "मालुक्यपुत्ता, आता यावर आम्ही तरुण भिक्खूंना काय सांगावे? कारण तू स्वतः वृद्ध, वयोवृद्ध आणि म्हातारा झाला असूनही तथागतांकडे संक्षेपात उपदेशाची याचना करत आहेस!" "भंते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा; सुगतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा. कदाचित मी भगवंतांच्या भाषणाचा अर्थ समजू शकेन; कदाचित मी भगवंतांच्या भाषणाचा वारसदार बनू शकेन."

---

‘‘Cattārome, mālukyaputta, taṇhuppādā yattha bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati. Katame cattāro? Cīvarahetu vā, mālukyaputta, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati. Piṇḍapātahetu vā, mālukyaputta, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati. Senāsanahetu vā, mālukyaputta, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati. Itibhavābhavahetu vā, mālukyaputta, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati. Ime kho, mālukyaputta, cattāro taṇhuppādā yattha bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati. Yato kho, mālukyaputta[Pg.572], bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, ayaṃ vuccati, mālukyaputta, ‘bhikkhu acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’’ti.

"मालुक्यपुत्ता, भिक्खूमध्ये तृष्णा उत्पन्न होण्याची ही चार कारणे आहेत, जिथे भिक्खूमध्ये तृष्णा उत्पन्न होते. कोणती चार? मालुक्यपुत्ता, भिक्खूमध्ये चीवराच्या कारणाने तृष्णा उत्पन्न होते. मालुक्यपुत्ता, भिक्खूमध्ये पिंडपाताच्या कारणाने तृष्णा उत्पन्न होते. मालुक्यपुत्ता, भिक्खूमध्ये सेनासनाच्या कारणाने तृष्णा उत्पन्न होते. मालुक्यपुत्ता, भवाभवाच्या कारणाने भिक्खूमध्ये तृष्णा उत्पन्न होते. मालुक्यपुत्ता, हीच ती चार तृष्णेची उत्पत्तीस्थाने आहेत, जिथे भिक्खूमध्ये तृष्णा उत्पन्न होते. मालुक्यपुत्ता, जेव्हा भिक्खूची तृष्णा नष्ट होते, मुळासकट उपटून टाकली जाते, ताडाच्या बुंध्यासारखी केली जाते, नष्ट केली जाते आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारी बनते; तेव्हा, मालुक्यपुत्ता, त्या भिक्खूला 'तृष्णा तोडलेला, संयोजने नष्ट केलेला आणि मानाचे पूर्णपणे निर्मूलन करून दुःखाचा अंत केलेला भिक्खू' असे म्हटले जाते."

---

Atha kho āyasmā mālukyaputto bhagavatā iminā ovādena ovadito uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho āyasmā mālukyaputto eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā mālukyaputto arahataṃ ahosīti. Catutthaṃ.

तेव्हा भगवान बुद्धांच्या या उपदेशाने उपदेशित झालेले आयुष्यमान मालुक्यपुत्त आपल्या आसनावरून उठले, भगवंतांना अभिवादन केले, त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि तेथून निघून गेले. त्यानंतर आयुष्यमान मालुक्यपुत्त एकटे, एकांतात राहून, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन साधना करू लागले. ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रवज्जा स्वीकारतात, ते सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय (अर्हत्व) त्यांनी लवकरच याच जन्मात स्वतः अभिज्ञा (उच्च ज्ञानाने) प्राप्त करून, साक्षात करून उपसंपन्न केले. "जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही," असे त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान मालुक्यपुत्त अर्हतांपैकी एक झाले. चौथे (सुत्त).

---

5. Kulasuttaṃ

५. कुलसुत्त

---

258. ‘‘Yāni kānici, bhikkhave, kulāni bhogesu mahattaṃ pattāni na ciraṭṭhitikāni bhavanti, sabbāni tāni catūhi ṭhānehi, etesaṃ vā aññatarena. Katamehi catūhi? Naṭṭhaṃ na gavesanti, jiṇṇaṃ na paṭisaṅkharonti, aparimitapānabhojanā honti, dussīlaṃ itthiṃ vā purisaṃ vā ādhipacce ṭhapenti. Yāni kānici, bhikkhave, kulāni bhogesu mahattaṃ pattāni na ciraṭṭhitikāni bhavanti, sabbāni tāni imehi catūhi ṭhānehi, etesaṃ vā aññatarena.

२५८. "भिक्षूंनो, जी काही कुळे भोगांमध्ये (संपत्तीमध्ये) मोठेपणा प्राप्त करूनही दीर्घकाळ टिकत नाहीत, ती सर्व चार कारणांमुळे किंवा त्यांपैकी एखाद्या कारणामुळे नष्ट होतात. कोणती चार कारणे? (१) ते हरवलेल्या वस्तूंचा शोध घेत नाहीत, (२) ते जुन्या व मोडकळीस आलेल्या वस्तूंची दुरुस्ती करत नाहीत, (३) ते खाण्यापिण्यात अमर्याद (अतिभोग घेणारे) असतात, आणि (४) ते एखाद्या शीलहीन स्त्रीला किंवा पुरुषाला घराचा प्रमुख (कारभारी) बनवतात. भिक्षूंनो, जी काही कुळे भोगांमध्ये मोठेपणा प्राप्त करूनही दीर्घकाळ टिकत नाहीत, ती सर्व या चार कारणांमुळे किंवा त्यांपैकी एखाद्या कारणामुळे नष्ट होतात."

---

‘‘Yāni kānici, bhikkhave, kulāni bhogesu mahattaṃ pattāni ciraṭṭhitikāni bhavanti, sabbāni tāni catūhi ṭhānehi, etesaṃ vā aññatarena. Katamehi catūhi? Naṭṭhaṃ gavesanti, jiṇṇaṃ paṭisaṅkharonti, parimitapānabhojanā honti, sīlavantaṃ itthiṃ vā purisaṃ vā ādhipacce ṭhapenti. Yāni kānici, bhikkhave, kulāni bhogesu mahattaṃ pattāni ciraṭṭhitikāni bhavanti, sabbāni tāni imehi catūhi ṭhānehi, etesaṃ vā aññatarenā’’ti. Pañcamaṃ.

"भिक्षूंनो, जी काही कुळे भोगांमध्ये मोठेपणा प्राप्त करून दीर्घकाळ टिकून राहतात, ती सर्व चार कारणांमुळे किंवा त्यांपैकी एखाद्या कारणामुळे टिकतात. कोणती चार कारणे? (१) ते हरवलेल्या वस्तूंचा शोध घेतात, (२) ते जुन्या व मोडकळीस आलेल्या वस्तूंची दुरुस्ती करतात, (३) ते खाण्यापिण्यात मर्यादित (मितहारी) असतात, आणि (४) ते एखाद्या शीलवान स्त्रीला किंवा पुरुषाला घराचा प्रमुख (कारभारी) बनवतात. भिक्षूंनो, जी काही कुळे भोगांमध्ये मोठेपणा प्राप्त करून दीर्घकाळ टिकून राहतात, ती सर्व या चार कारणांमुळे किंवा त्यांपैकी एखाद्या कारणामुळे टिकतात." पाचवे (सुत्त).

---

6. Paṭhamaājānīyasuttaṃ

६. प्रथम आजानीयसुत्त

---

259. ‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ [Pg.573] gacchati. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, rañño bhadro assājānīyo vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Imehi kho, bhikkhave, catūhi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati.

२५९. "भिक्षूंनो, चार गुणांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा (आजानीय अश्व) राजासाठी योग्य, राजाच्या उपयोगाचा आणि राजाचे एक अंग (वैशिष्ट्य) मानला जातो. कोणत्या चार गुणांनी? भिक्षूंनो, या जगात राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा रूपसंपन्न (सुंदर), बलसंपन्न (बलवान), वेगसंपन्न (वेगवान) आणि योग्य शरीरयष्टीने (उंची व रुंदीने) संपन्न असतो. भिक्षूंनो, या चार गुणांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य, राजाच्या उपयोगाचा आणि राजाचे एक अंग मानला जातो."

---

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca.

"त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय (दानास पात्र), पाहुणेय (सत्कारास पात्र), दक्षिणेय (दक्षिणेस पात्र), अंजलि करणीय (आदरास पात्र) आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या चार गुणांनी? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू रूपसंपन्न, बलसंपन्न, वेगसंपन्न आणि योग्य शरीरयष्टीने संपन्न असतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू रूपसंपन्न कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू शीलवान असतो... पे... प्रातिमोक्ष संवराने संवरित होऊन राहतो, आचार आणि गोचराने संपन्न असतो, लहान लहान दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू रूपसंपन्न होतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू बलसंपन्न कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्नशील (आरब्धवीर्य) होऊन राहतो; तो बलवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी न सोडणारा असतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू बलसंपन्न होतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू वेगसंपन्न कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो... पे... 'ही दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःख मुक्तीचा मार्ग) आहे' हे यथाभूत जाणतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू वेगसंपन्न होतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ārohapariṇāhasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ārohapariṇāhasampanno hoti.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू योग्य शरीरयष्टीने संपन्न कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षूला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणासाठी लागणारी औषधे व उपकरणे (चार प्रत्यय) सहज प्राप्त होतात. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू योग्य शरीरयष्टीने संपन्न होतो."

---

‘‘Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

"भिक्षूंनो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय असतो... पे... जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो." सहावे (सुत्त).

---

7. Dutiyaājānīyasuttaṃ

७. द्वितीय आजानीयसुत्त

---

260. ‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ [Pg.574] gacchati. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, rañño bhadro assājānīyo vaṇṇasampanno ca hoti, balasampanno ca, javasampanno ca, ārohapariṇāhasampanno ca. Imehi kho, bhikkhave, catūhi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati.

२६०. "भिक्षूंनो, चार गुणांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य, राजाच्या उपयोगाचा आणि राजाचे एक अंग मानला जातो. कोणत्या चार गुणांनी? भिक्षूंनो, या जगात राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा रूपसंपन्न, बलसंपन्न, वेगसंपन्न आणि योग्य शरीरयष्टीने संपन्न असतो. भिक्षूंनो, या चार गुणांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य, राजाच्या उपयोगाचा आणि राजाचे एक अंग मानला जातो."

---

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno ca hoti, balasampanno ca, javasampanno ca, ārohapariṇāhasampanno ca.

"त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय असतो... पे... जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या चार गुणांनी? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू रूपसंपन्न, बलसंपन्न, वेगसंपन्न आणि योग्य शरीरयष्टीने संपन्न असतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू रूपसंपन्न कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू शीलवान असतो... पे... शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू रूपसंपन्न होतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू बलसंपन्न कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्नशील होऊन राहतो; तो बलवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी न सोडणारा असतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू बलसंपन्न होतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू वेगसंपन्न कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू आसवांच्या क्षयाने... पे... साक्षात करून उपसंपन्न होऊन राहतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू वेगसंपन्न होतो."

---

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu ārohapariṇāhasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu ārohapariṇāhasampanno hoti.

"आणि भिक्षूंनो, भिक्षू योग्य शरीरयष्टीने संपन्न कसा होतो? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षूला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणासाठी लागणारी औषधे व उपकरणे सहज प्राप्त होतात. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू योग्य शरीरयष्टीने संपन्न होतो."

---

‘‘Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Sattamaṃ.

“भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुती देण्यास योग्य (आहुनेय्य) असतो...पे... जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो.” सातवे.

---

8. Balasuttaṃ

८. बलसुत्त

---

261. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni cattāri? Vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ – imāni kho, bhikkhave, cattāri balānī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

२६१. “भिक्खूहो, ही चार बले (शक्ती) आहेत. कोणती चार? वीर्यबल, सतिबल, समाधिबल आणि प्रज्ञाबल. भिक्खूहो, हीच ती चार बले आहेत.” आठवे.

---

9. Araññasuttaṃ

९. अरञ्ञसुत्त

---

262. ‘‘Catūhi[Pg.575], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu nālaṃ araññavanappatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Katamehi catūhi? Kāmavitakkena, byāpādavitakkena, vihiṃsāvitakkena, duppañño hoti jaḷo elamūgo – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu nālaṃ araññavanappatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ.

२६२. “भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अरण्यातील निर्जन व दुर्गम अशा सेनासनांचा (निवासस्थानांचा) आश्रय घेण्यास योग्य नसतो. कोणत्या चार गुणांनी? कामवितर्क, ब्यापादवितर्क, विहिंसावितर्क असणे आणि तो प्रज्ञाहीन, मूर्ख व जडबुद्धी असणे. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अरण्यातील निर्जन व दुर्गम अशा सेनासनांचा आश्रय घेण्यास योग्य नसतो.”

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ araññavanappatthāni pantāni senāsanāni paṭisevituṃ. Katamehi catūhi? Nekkhammavitakkena, abyāpādavitakkena, avihiṃsāvitakkena, paññavā hoti ajaḷo anelamūgo – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ araññavanappatthāni pantāni senāsanāni paṭisevitu’’nti. Navamaṃ.

“भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अरण्यातील निर्जन व दुर्गम अशा सेनासनांचा आश्रय घेण्यास योग्य असतो. कोणत्या चार गुणांनी? नेक्खम्मवितर्क, अब्यापादवितर्क, अविहिंसावितर्क असणे आणि तो प्रज्ञावान, बुद्धिमान व सजग असणे. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अरण्यातील निर्जन व दुर्गम अशा सेनासनांचा आश्रय घेण्यास योग्य असतो.” नववे.

---

10. Kammasuttaṃ

१०. कम्मसुत्त

---

263. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi catūhi? Sāvajjena kāyakammena, sāvajjena vacīkammena, sāvajjena manokammena, sāvajjāya diṭṭhiyā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati.

२६३. “भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत (जखमी) व उपहत (नष्ट-भ्रष्ट) करून जगतो; तो दोषयुक्त असतो, सुज्ञांच्या निंदेस पात्र ठरतो आणि पुष्कळ अपुण्य (पाप) गोळा करतो. कोणत्या चार गुणांनी? सदोष कायकर्म, सदोष वचीकर्म, सदोष मनोकर्म आणि सदोष दृष्टी. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत व उपहत करून जगतो; तो दोषयुक्त असतो, सुज्ञांच्या निंदेस पात्र ठरतो आणि पुष्कळ अपुण्य गोळा करतो.”

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavati. Katamehi catūhi? Anavajjena kāyakammena, anavajjena vacīkammena, anavajjena manokammena, anavajjāya diṭṭhiyā – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavatī’’ti. Dasamaṃ.

“भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला पंडित, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत (सुरक्षित) व अनुपहत (अबाधित) ठेवून जगतो; तो निर्दोष असतो, सुज्ञांच्या निंदेस पात्र ठरत नाही आणि पुष्कळ पुण्य गोळा करतो. कोणत्या चार गुणांनी? निर्दोष कायकर्म, निर्दोष वचीकर्म, निर्दोष मनोकर्म आणि निर्दोष दृष्टी. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला पंडित, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत व अनुपहत ठेवून जगतो; तो निर्दोष असतो, सुज्ञांच्या निंदेस पात्र ठरत नाही आणि पुष्कळ पुण्य गोळा करतो.” दहावे.

---

Abhiññāvaggo chaṭṭho.

अभिञ्ञावग्गो छट्ठो (अभिज्ञावर्ग सहावा समाप्त).

---

Tassuddānaṃ –

त्या वर्गाची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

---

Abhiññā [Pg.576] pariyesanā, saṅgahaṃ mālukyaputto;

Kulaṃ dve ca ājānīyā, balaṃ araññakammunāti.

अभिज्ञा, परियेसना (शोध), संगह, मालुक्यपुत्त, कुल, दोन आजानीय (आजानेय अश्व), बल, अरण्य आणि कम्म – हे दहा सुत्त आहेत.

---

(27) 7. Kammapathavaggo

(२७) ७. कम्मपथवग्गो (कर्मपथवर्ग)

---

1. Pāṇātipātīsuttaṃ

१. पाणातिपातीसुत्त

---

264. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Attanā ca pāṇātipātī hoti, parañca pāṇātipāte samādapeti, pāṇātipāte ca samanuñño hoti, pāṇātipātassa ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

२६४. “भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? तो स्वतः प्राणातिपात (जीवहिंसा) करतो, इतरांना प्राणातिपात करण्यास प्रवृत्त करतो, प्राणातिपाताचे समर्थन करतो आणि प्राणातिपाताची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो.”

---

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi catūhi? Attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti, parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti, pāṇātipātā veramaṇiyā ca samanuñño hoti, pāṇātipātā veramaṇiyā ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Paṭhamaṃ.

“भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? तो स्वतः प्राणातिपातापासून अलिप्त (विरत) राहतो, इतरांना प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो, प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो आणि प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्याची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” पहिले.

---

2. Adinnādāyīsuttaṃ

२. अदिन्नादायीसुत्त

---

265. ‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi catūhi? Attanā ca adinnādāyī hoti, parañca adinnādāne samādapeti, adinnādāne ca samanuñño hoti, adinnādānassa ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho…pe….

२६५. “भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात जातो. कोणत्या चार गुणांनी? तो स्वतः अदिन्नादान (चोरी) करतो, इतरांना अदिन्नादान करण्यास प्रवृत्त करतो, अदिन्नादानाचे समर्थन करतो आणि अदिन्नादानाची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला...पे...

---

‘‘Attanā ca adinnādānā paṭivirato hoti, parañca adinnādānā veramaṇiyā samādapeti, adinnādānā veramaṇiyā ca samanuñño hoti, adinnādānā veramaṇiyā ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho, bhikkhave…pe…. Dutiyaṃ.

“तो स्वतः अदिन्नादानापासून अलिप्त राहतो, इतरांना अदिन्नादानापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो, अदिन्नादानापासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो आणि अदिन्नादानापासून अलिप्त राहण्याची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला...पे... दुसरे.”

---

3. Micchācārīsuttaṃ

३. मिच्छाचारीसुत्त

---

266. … Attanā [Pg.577] ca kāmesumicchācārī hoti, parañca kāmesumicchācāre samādapeti, kāmesumicchācāre ca samanuñño hoti, kāmesumicchācārassa ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho…pe….

२६६. ...तो स्वतः कामेसुमिच्छाचार (कामोपभोगांमध्ये गैरवर्तन) करतो, इतरांना कामेसुमिच्छाचार करण्यास प्रवृत्त करतो, कामेसुमिच्छाचाराचे समर्थन करतो आणि कामेसुमिच्छाचाराची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला...पे...

---

Attanā ca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, parañca kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti, kāmesumicchācārā veramaṇiyā ca samanuñño hoti, kāmesumicchācārā veramaṇiyā ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho…pe…. Tatiyaṃ.

तो स्वतः कामेसुमिच्छाचारापासून अलिप्त राहतो, इतरांना कामेसुमिच्छाचारापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो, कामेसुमिच्छाचारापासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो आणि कामेसुमिच्छाचारापासून अलिप्त राहण्याची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला...पे... तिसरे.

---

4. Musāvādīsuttaṃ

४. मुसावादीसुत्त

---

267. … Attanā ca musāvādī hoti, parañca musāvāde samādapeti, musāvāde ca samanuñño hoti, musāvādassa ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho…pe….

२६७. ...तो स्वतः मुसावाद (असत्य बोलणे) करतो, इतरांना मुसावाद करण्यास प्रवृत्त करतो, मुसावादाचे समर्थन करतो आणि मुसावादाची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला...पे...

---

Attanā ca musāvādā paṭivirato hoti, parañca musāvādā veramaṇiyā samādapeti, musāvādā veramaṇiyā ca samanuñño hoti, musāvādā veramaṇiyā ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi…pe…. Catutthaṃ.

तो स्वतः मुसावादापासून अलिप्त राहतो, इतरांना मुसावादापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो, मुसावादापासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो आणि मुसावादापासून अलिप्त राहण्याची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला...पे... चौथे.

---

5. Pisuṇavācāsuttaṃ

५. पिसुणवाचासुत्त

---

268. … Attanā ca pisuṇavāco hoti, parañca pisuṇāya vācāya samādapeti, pisuṇāya vācāya ca samanuñño hoti, pisuṇāya vācāya ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi…pe….

२६८. ...तो स्वतः पिसुणवाचा (चुगली करणे) बोलतो, इतरांना पिसुणवाचा बोलण्यास प्रवृत्त करतो, पिसुणवाचेचे समर्थन करतो आणि पिसुणवाचेची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला...पे...

---

Attanā ca pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, parañca pisuṇāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, pisuṇāya vācāya veramaṇiyā ca samanuñño hoti, pisuṇāya vācāya veramaṇiyā ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi…pe…. Pañcamaṃ.

तो स्वतः पिसुणवाचेपासून अलिप्त राहतो, इतरांना पिसुणवाचेपासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो, पिसुणवाचेपासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो आणि पिसुणवाचेपासून अलिप्त राहण्याची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेला...पे... पाचवे.

---

6. Pharusavācāsuttaṃ

६. फरुसवाचासुत्त

---

269. … Attanā ca pharusavāco hoti, parañca pharusāya vācāya samādapeti, pharusāya vācāya ca samanuñño hoti, pharusāya vācāya ca vaṇṇaṃ bhāsati…pe….

२६९. ...तो स्वतः फरुसवाचा (कठोर बोलणे) बोलतो, इतरांना फरुसवाचा बोलण्यास प्रवृत्त करतो, फरुसवाचेचे समर्थन करतो आणि फरुसवाचेची प्रशंसा करतो...पे...

---

Attanā [Pg.578] ca pharusāya vācāya paṭivirato hoti, parañca pharusāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, pharusāya vācāya veramaṇiyā ca samanuñño hoti, pharusāya vācāya veramaṇiyā ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho…pe…. Chaṭṭhaṃ.

स्वतः कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहतो, दुसऱ्यालाही कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो, कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो, आणि कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहण्याच्या गुणांचे वर्णन करतो - या (चार गुणांनी युक्त)... इत्यादी. सहावे.

---

7. Samphappalāpasuttaṃ

७. सम्फप्पलापसुत्तं

---

270. … Attanā ca samphappalāpī hoti, parañca samphappalāpe samādapeti, samphappalāpe ca samanuñño hoti, samphappalāpassa ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi…pe….

२७०. ...स्वतः व्यर्थ बडबड करणारा असतो, दुसऱ्यालाही व्यर्थ बडबड करण्यास प्रवृत्त करतो, व्यर्थ बडबड करण्याचे समर्थन करतो, आणि व्यर्थ बडबडीच्या गुणांचे वर्णन करतो - या... इत्यादी.

---

Attanā [Pg.579] ca samphappalāpā paṭivirato hoti, parañca samphappalāpā veramaṇiyā samādapeti, samphappalāpā veramaṇiyā ca samanuñño hoti, samphappalāpā veramaṇiyā ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho, bhikkhave…pe…. Sattamaṃ.

स्वतः व्यर्थ बडबडीपासून अलिप्त राहतो, दुसऱ्यालाही व्यर्थ बडबडीपासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो, व्यर्थ बडबडीपासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो, आणि व्यर्थ बडबडीपासून अलिप्त राहण्याच्या गुणांचे वर्णन करतो - या (चार गुणांनी युक्त), भिक्षूंनो... इत्यादी. सातवे.

---

8. Abhijjhālusuttaṃ

८. अभिद्धालुसुत्तं

---

271. … Attanā ca abhijjhālu hoti, parañca abhijjhāya samādapeti, abhijjhāya ca samanuñño hoti, abhijjhāya ca vaṇṇaṃ bhāsati…pe….

२७१. ...स्वतः लोभी असतो, दुसऱ्यालाही लोभ धरण्यास प्रवृत्त करतो, लोभ धरण्याचे समर्थन करतो, आणि लोभ धरण्याच्या गुणांचे वर्णन करतो... इत्यादी.

---

‘‘Attanā ca anabhijjhālu hoti, parañca anabhijjhāya samādapeti, anabhijjhāya ca samanuñño hoti, anabhijjhāya ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho…pe…. Aṭṭhamaṃ.

स्वतः अलोभी असतो, दुसऱ्यालाही अलोभ धरण्यास प्रवृत्त करतो, अलोभ धरण्याचे समर्थन करतो, आणि अलोभ धरण्याच्या गुणांचे वर्णन करतो - या (चार गुणांनी युक्त)... इत्यादी. आठवे.

---

9. Byāpannacittasuttaṃ

९. ब्यापन्नचित्तसुत्तं

---

272. … Attanā ca byāpannacitto hoti, parañca byāpāde samādapeti, byāpāde ca samanuñño hoti, byāpādassa ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi…pe….

२७२. ...स्वतः द्वेषयुक्त मनाचा असतो, दुसऱ्यालाही द्वेष करण्यास प्रवृत्त करतो, द्वेष करण्याचे समर्थन करतो, आणि द्वेषाच्या गुणांचे वर्णन करतो - या... इत्यादी.

---

Attanā ca abyāpannacitto hoti, parañca abyāpāde samādapeti, abyāpāde ca samanuñño hoti, abyāpādassa ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho…pe…. Navamaṃ.

स्वतः अद्वेषी मनाचा असतो, दुसऱ्यालाही अद्वेष राखण्यास प्रवृत्त करतो, अद्वेष राखण्याचे समर्थन करतो, आणि अद्वेषाच्या गुणांचे वर्णन करतो - या (चार गुणांनी युक्त)... इत्यादी. नववे.

---

10. Micchādiṭṭhisuttaṃ

१०. मिच्छादिट्ठिसुत्तं

---

273. … Attanā ca micchādiṭṭhiko hoti, parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti, micchādiṭṭhiyā ca samanuñño hoti, micchādiṭṭhiyā ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi…pe….

२७३. ...स्वतः मिथ्या दृष्टीचा असतो, दुसऱ्यालाही मिथ्या दृष्टी स्वीकारण्यास प्रवृत्त करतो, मिथ्या दृष्टीचे समर्थन करतो, आणि मिथ्या दृष्टीच्या गुणांचे वर्णन करतो - या... इत्यादी.

---

Attanā ca sammādiṭṭhiko hoti, parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti, sammādiṭṭhiyā ca samanuñño hoti, sammādiṭṭhiyā ca vaṇṇaṃ bhāsati – imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ saggeti. Dasamaṃ.

स्वतः सम्यक दृष्टीचा असतो, दुसऱ्यालाही सम्यक दृष्टी स्वीकारण्यास प्रवृत्त करतो, सम्यक दृष्टीचे समर्थन करतो, आणि सम्यक दृष्टीच्या गुणांचे वर्णन करतो - भिक्षूंनो, या चार गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य, जणू काही उचलून ठेवल्याप्रमाणे, स्वर्गात प्रस्थापित होतो. दहावे.

---

Kammapathavaggo sattamo.

कर्मपथ वर्ग सातवा समाप्त.

---

(28) 8. Rāgapeyyālaṃ

(२८) ८. रागपेय्याल (आसक्तीची पुनरावृत्ती मालिका)

---

1. Satipaṭṭhānasuttaṃ

१. सतिपट्ठानसुत्तं

---

274. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya cattāro dhammā bhāvetabbā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime cattāro dhammā bhāvetabbā’’ti. Paṭhamaṃ.

२७४. “भिक्षूंनो, रागाच्या (आसक्तीच्या) अभिज्ञेसाठी (विशेष ज्ञानासाठी) चार गोष्टींचा विकास केला पाहिजे. कोणत्या चार? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू कायेमध्ये कायेचे अनुपश्यी (सतत निरीक्षण करत) राहतो, जो उद्योगी (आतपी), संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) आणि स्मृतिमान असतो, आणि जगातील लोभ व दौर्मनस्य (दुःख) दूर करतो; वेदनांमध्ये... इत्यादी... चित्तामध्ये... इत्यादी... धम्मांमध्ये धम्मांचे अनुपश्यी राहतो, जो उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान असतो, आणि जगातील लोभ व दौर्मनस्य दूर करतो. भिक्षूंनो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी या चार गोष्टींचा विकास केला पाहिजे.” पहिले.

---

2. Sammappadhānasuttaṃ

२. सम्मापधानसुत्तं

---

275. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya cattāro dhammā bhāvetabbā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya…pe… anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya…pe… uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime cattāro dhammā bhāvetabbā’’ti. Dutiyaṃ.

२७५. “भिक्षूंनो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी चार गोष्टींचा विकास केला पाहिजे. कोणत्या चार? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू न उत्पन्न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांच्या अनुत्पादासाठी (उत्पन्न न होण्यासाठी) छंद (इच्छा) निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य (ऊर्जा) आरंभित करतो, चित्त प्रगृहीत करतो आणि दृढ प्रयत्न करतो; उत्पन्न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी)... इत्यादी... न उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या उत्पादासाठी (उत्पन्न होण्यासाठी)... इत्यादी... उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी, विस्मरण न होण्यासाठी, वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेच्या परिपूर्तीसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभित करतो, चित्त प्रगृहीत करतो आणि दृढ प्रयत्न करतो. भिक्षूंनो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी या चार गोष्टींचा विकास केला पाहिजे.” दुसरे.

---

3. Iddhipādasuttaṃ

३. इद्धिपादसुत्तं

---

276. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya cattāro dhammā bhāvetabbā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti; vīriyasamādhi…pe… cittasamādhi…pe… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ [Pg.580] bhāveti. Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime cattāro dhammā bhāvetabbā’’ti. Tatiyaṃ.

२७६. “भिक्षूंनो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी चार गोष्टींचा विकास केला पाहिजे. कोणत्या चार? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू छंद-समाधी-प्रधान-संस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाचा (ऋद्धिपादाचा) विकास करतो; वीर्य-समाधी... इत्यादी... चित्त-समाधी... इत्यादी... विमंसा-समाधी-प्रधान-संस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाचा विकास करतो. भिक्षूंनो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी या चार गोष्टींचा विकास केला पाहिजे.” तिसरे.

---

4-30. Pariññādisuttāni

४-३०. परिञ्ञादिसुत्तानि (परिज्ञा इत्यादी सुत्ते)

---

277-303. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, pariññāya…pe… parikkhayāya… pahānāya… khayāya … vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya cattāro dhammā bhāvetabbā…pe…. Tiṃsatimaṃ.

२७७-३०३. “भिक्षूंनो, रागाच्या परिज्ञेसाठी (पूर्ण आकलनासाठी)... इत्यादी... परिक्षयासाठी (पूर्ण नाशासाठी)... प्रहाणासाठी (त्यागासाठी)... क्षयासाठी... व्ययासाठी (नाशासाठी)... विरागासाठी... निरोधासाठी... त्यागासाठी... प्रतिनिसर्गासाठी (पूर्णपणे सोडून देण्यासाठी) चार गोष्टींचा विकास केला पाहिजे... इत्यादी.” तिसावे.

---

31-510. Dosaabhiññādisuttāni

३१-५१०. दोसअभिञ्ञादिसुत्तानि (द्वेष-अभिज्ञा इत्यादी सुत्ते)

---

304-783. ‘‘Dosassa…pe… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa abhiññāya… pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya ime cattāro dhammā bhāvetabbā’’ti. Dasuttarapañcasatimaṃ.

३०४-७८३. “द्वेषाच्या... इत्यादी... मोहाच्या... क्रोधाच्या... उपनाहाच्या (शत्रुत्वाच्या)... मक्खाच्या (गुण नासविण्याच्या)... पळासाच्या (मत्सराच्या)... इस्सेच्या (असूयेच्या)... मच्छरियाच्या (कंजूषपणाच्या)... मायेच्या (कपटाच्या)... साठेय्याच्या (धूर्ततेच्या)... थंभाच्या (हट्टीपणाच्या)... सारंभाच्या (उग्रतेच्या)... मानाच्या (अहंकाराच्या)... अतिमानाच्या (अति-अहंकाराच्या)... मदाच्या (गर्वाच्या)... प्रमादाच्या (बेसावधपणाच्या) अभिज्ञेसाठी... परिज्ञेसाठी... परिक्षयासाठी... प्रहाणासाठी... क्षयासाठी... व्ययासाठी... विरागासाठी... निरोधासाठी... त्यागासाठी... प्रतिनिसर्गासाठी या चार गोष्टींचा विकास केला पाहिजे.” पाचशे दहावे.

---

Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

रागपेय्याल समाप्त.

---

Catukkanipātapāḷi niṭṭhitā.

चतुक्कनिपातपाळि समाप्त.